1. Gopalatapani of the Atharva Veda tika Visvesvara Ed. Harachandra Vidyabhushana Visvanatha Shastri Asiatic Society 1870

A. or.

2062

Biblioteca

A or 20162

BIBLIOTHECA INDICA;

A

COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

NEW SERIES. No. 183

गोपालतापनी

पश्वेश्वर विराचित-टीकासहिता

GOPALA TĀPANÍ.

OF THE

ATHARVA VEDA

WITH THE

COMMENTARY OF VISVEŚVARA.

EDITED BY

HARACHANDRA VIDYĀBHUSHANA AND

VISVANATHA ŚASTRÍ.

CALCUTTA:

PRINTED AT THE GANESA PRESS.

1583

BIBLIOTHECA INDICA;

A

COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

New Series

No. 183.

GOPĀLATĀPANĪ

OF THE

ATHARVA VEDA.

WITH THE

COMMENTARY OF VIS´VES´VARA.

EDITED BY

HARACHANDRA VIDYĀBHUSHANA AND

VISVANÁTHA ŚĀSTRI.

CALCUTTA:

PRINTED AT THE GANESA PRESS,

BIBLIOTHECA

REGIA

MONACENSIS

Digitized by Google

श्रीगोपालतापनी ।

नाम्ना प्राथचंबोपनिषत्

विमलेन्ट-पक्वित-विरचित-टीका सहित ।

श्लोकश्रीयुक्ता

प्रासियाटिक सोसाटीटीनामकसमाजानुमत्या

श्रीरामकृष्णविद्याभूषणेन श्रीविष्णुप्राथप्रचार्य्यया च

यथामति परिष्कृता ।

कविकानाथ्यमुद्रानगरे

राजेश्वरप्रसाद्ने मुद्रिता ।

संवत् १९२९ ।

विषयः।

०*०

एतत् सच्च मख्खण्डपरिकिडा गमोंपनिषदाया आख्खण्डगीया: परमपुरूषाधंपरनामधेयानि:भ्रियसेक्साघनीमूता: बक्र उपनिषद: समुपद्रवयन्ते, तासामियं श्रीगोपाष्टाखं परमार्थामिधेयमूतं विशिष्टतोडभिव्यज्यन्ती विशिष्टप्रयोजनसंबन्धामिधेयवती सर्वोपनिषदमूसीमक्खनम्‌हामधि-रिव साखंछरपरिपूर्थानादुपरशिखातनन्रापतिशत्प्रवचनत्कार्य्य-रम्भार्थाक्किमतो भवतः: श्रीगोपाष्टस्य शरपरुपपरीषाकारबख्यादिक-मधेघेया प्रद्योतयन्ती भवसन्तापशन्तानधातनी श्रीगोपाष्टवाप्नो शृति: गर्जरादिदेशेभ्य:प्रस्मरातस्म्प्रतिपरामूगरोनसममद्‌ तमूषिदेवसम्प्रदायस्था-माध्यंदेकेदेगस्स्थपिख्यां पिप्पलादग्राखायां समारोक्कते स्म। यत: पिप्पलादग्राखान्तनि विच्छतया पिप्पलादग्राखीयेमिति सर्वेऽपि प्रामा-विको व्यवछार:।

इयश्वाविश्रान्तश्रीगोपाष्टाखपपक्‍ष सभजनरसनध्यानादिभि: समु-क्कुतार्परिमिताभिप्रेतपरमप्रेमभाजनानुम्त्तमां परमार्थंज्ञानशचयाں भक्तिमाश्रित्य पयुं पावकानां श्रद्धानानां निगूढतत्त्वावकाशनपराय-णानां भक्तानां प्राज्ञतग्यातीतसक्लान्तव्यंमिपत्रत् शोषासनया विधिवद्‌-सम्प्रदुष्कृतानां सफटिकोपलखवदतिखच्क्रान् मनांथि शरौकिकानन्द-सरत्सौख्य निमज्जयन्ती, समस्तवेदार्थ सारसक्लृप्तमूतं दिव्यं श्रेधाथे भक्तज-नान् याथयामास।

मिथ्योपचाभप्राद्भूतं तवासनासंघातसमुल्लससितगदारोपनिदानो-भूतात्मकाविद्यातच्क्ष्त्तिवमूर्छृभितानर्थसार्थसमून्मूलकत्वेन, याने सव्यंप्रकृतिवशवीयंते जोभि: सम्पन्न: सदा खां मायां तमोरजःस-त्वात्मकां वैष्णवीं मखप्रकृतिं वश्रीकृत्य ब्रजोड्ययो भूतानामीश्वरो नित्यसुद्बुड़मुक्तसभावोडपि देशवानेव जान रति साधारण्यावधार-

॥ २ ॥

योगोऽवरीमूतस्य वस्तुतः देशतः कालतत्त्वापरिक्छेद्यस्य चिदानन्दस्वरूप-श्रीकृष्णार्यपरमेश्वरोरुभयज्ञकतया चास्या: ब्रह्मविद्येति समाख्या सर्वजनसाधारण्यो निरावाधैव ।

अस्याष्टीकानाममेतस्यां कचित्काचिद्ग्रन्थगतयां परिलक्ष्यते । यद्वा यथासमतयाऽनुसारिण्यो विद्वज्जनमानसानन्दिनो डरवगमपद्धतिरहिता स्वविस्पष्टपदोपेता परिष्कृतबरसरीविशेषरमपोता ।

दितीयाऽपि पुणः पण्डितशिरोमणिना नारायणेन रचिता । द्वयोरप्याख्या यदीया द्वातिःपार्षदेरोपनिषद्ग्रुपोचन्द्रनोपनिषद्वादशब्रह्मोपनिषत्समुच्चयति । अथपरा गोकुलामिवन्ध्यावतं साधुपुङ्गवमुचैसमासादितविविध-ग्रान्थसिद्धान्ताविचारचतुरैरपि गोकुलामिभिर्भूयिष्ठरचिता ।

अस्याऽऽमुद्रणामेतस्याः संविदधानं सज्जत: साधारयानामेव भवितुमर्हतीति काचिकाताख्य महामगरेखासियाटकूसोऽप्युपपत्ति-भिदेयप्रधानसमाजैरासियानाममहाभूतकद्योप्राचीनतत्त्वानुसन्धद्द्विरेतां मुद्रापयितुमार्श्रापितोडस्मि । तत्कृतेपनीयसमौचीनोपाठस्यावदिधौष्णया प्रभृतं प्रयासनुरोधित्य पुरुषान्तरेऽपि पश्च समाश्रित्य तत्तदीयविलक्षणप्राय पाठप्रतिपाटीभववोक्य यावानेव पाठोऽगौयस्याः मनोषया सद्गवद्वारितक्वावानेव प्राधान्येनाऽप मुदितः, पुरुषान्तरीयपाठप्रभेदेऽपि तन्न-यागमेऽपि सूक्ष्मतरैरचिरैरमुत्राऽऽश्रिता: । समाश्रतपुरुषकानामेकं नवीनं परि-मुद्रप्रायं कविकाताख्य महापण्डितावशायिनः श्रीयुक्तवावुराजेकृष्णाख्यमिन-महोदयादधिगतं,द्वितीयं प्राचीन मपरिशुद्धं तत्तत्संस्कृतपाठघटातः,

द्वतीयमपरिशुद्धं नूतनं कामपोधामवशिवावुश्रोहरिचन्द्रतः प्राप्तं, चतुर्थे मविशुद्धं । नवीनं तत्तल्यवावुश्रोश्रीतचप्रसादतः, पञ्चमन्तु प्राचीनप्रायं टोकाऽवकलित काचिकातासंस्कृतपाठयग्राघापकश्रीराममयतकंरलातुस मानोतं, रतेषां प्रभिदार्थे क्रमेय ख, ग, घ, ड, च, इति पञ्चभिन्नैः पश्चानां सप्त्रैंतः कत्स्नैवान सर्वन व्यवहारेपवमन्तव्यः ।

॥ ३ ॥

गुयैक्यादिस्यो भूयिष्ठगुणामखिलतां विद्वज्जनानन्दनानिमदमभ्यधेये । यत्न भान्तेर्नय्या विधानं सुखसनं वा समजनि माजावयोदीनां, तन भवतः । उत्कटान्मुक्तद्रुतद्रुति हास्यास्पदं यदपयनु, प्रायेण नत्स्तमावन्तो भवन्ति ॥

तद्वर्येऽपि टीकाख्याद्या प्रायेया ऽत्र तापनीययाथातथ्यार्थप्रकाशाप्रकतया प्राधान्यान मुक्तिता । रतस्यां यत्न यत्न तापनीयपदस्य व्याख्यानं नो हरं तन नारायणप्रणीता जीवगोषामिम्नता वा व्याख्या तत्त्वटीकात उदृत्य पञ्चायामध्यो विन्यस्ता। यत्न च एतद्कृ व्याख्यानं परिहृतं तन उभयो-रपि व्याख्यानं सङ्क्षेप्य कृत्स्नाश्रेरेकैकृतं ।

विश्वेश्वरप्रणीतटीकायां समासिमूषकं भवसन्वापकनातभावो-व्यादिकामेकं पद्यं विहते । सर्वेषु पुस्केषु तदीयस्युधंवादः जनैरैन-र्विनिर्मितेति घनक्तरं श्रीमद्विश्वेश्वरविरचितायां गोपाष्टतापनीटीका-यामिति वचन्ते ।

यत्न तु सन्देशः किमियं विश्वेश्वरप्रणीता जनादनप्रणीता वेति । यदि केषुचिद्वेषान्तरेऽयुप्तकेषु विश्वेश्वरविनिर्मितेति पाठो विद्येत उत वा विश्वेश्वरस्य जनार्दनेत्यपरं नामघेयं सुप्रसिद्धमुपपद्येत तदास्य सम-चानं समौचितदर्शिनि श्रौधर्माविप्रेत्योभयप्रश्रयतां निबन्धेन हति ।

गोपालतापन्या:

पूर्वचपनं ।

विषवक्‌ ।

श्रधिकारीनिरूपणं ।

श्रुतत्वप्रपञ्चस्य रूपकोक्ति:

जातपन्थप्रबन्धार्थस्य ह्यपकथनं ।

श्रवरबपूजाविधानं ।

श्राराधनाधिष्ठानपीठनिरूपणं ।

उत्तरसने मन्त्रसंवादकथनं ।

श्रेष्षगोपुरादिपञ्चपद्मनल्जपफञ्चं ।

कथमालाश्रप्रबन्धार्थविवरणं ।

किरोटप्रबन्धार्थ्याख्यानं ।

कुछयश्रप्रबन्धार्थकथनं ।

कौस्तुभप्रबन्धार्थकथनं ।

मदादोनां विद्यादिव्येयोपासनकथनं ।

गयेश्वरादिबिर्ह्लादिनीशक्तिनिरूपणं ।

गाथा वों प्रति द्वासस उक्तिः ।

गोविन्दप्रप्रबन्धप्रश्नः ।

गोपीजनवत्सभविष्यकप्रश्नः ।

ग्रन्थप्रयोजनकथनं ।

ग्रन्थविषयप्रतिपादनं ।

गोविन्दग्रप्रबन्धार्थनिरूपणं ।

गोपाष्टमनल्जोश्रारबर्हचं ।

गोपीनां द्वाससः समीपगमनं ।

गोपीनां खदेश्रगमनाय द्वाससप्रत्याग्रप्रदानं ।

मातृका ।

प॒त्रपुष्पं ।

२

१३

४६

६

४९

२

१४

९

१३

२

१०

९

१८

३

४८

₹

४८

४

४८

६

४८

९

४८

९

४३

९

६३

२

८

९

८

२

२

१४

२

१८

३७

९

८

₹

२०

४

३३

२

॥ २ ॥

गोपाळस्य मथुरायां नित्याधिष्ठानकथनं ।

चन्द्रध्वजदहनान्तेन शृङ्गारपुष्टितपश्चपदमन्वार्द्धात्तपल कथनं ।

वतुर्थं ह्राचं ।

चतुर्थं जङ्घारिश्रीकृष्णस्य ध्यानं ।

वतुर्थं जङ्घाद्वार्यंकथनं ।

जीवस्य भक्तिलयविस्थापनं ।

दिव्यध्वजग्राव्दार्थस्य हपकोतिः ।

दुवाससे भस्मप्रदानं ।

दुवाससो गोपीनांच परस्परसंवादः ।

दुवाससं प्रति राधिकाया: पुत्रः ।

दुवाससो राधिकां प्रति पुनरुक्तिः ।

दादशमूत्तौनां प्रत्येकोपासनामकथनं ।

दादशमूत्तां वाराधनप्रकः ।

विभुजस्य ध्येयकथनं ।

ध्येयहरुप्रम्रः ।

परमदेवादिविषयकः सनकादिम्रग्रः ।

पञ्चपदात्मकश्रीकृष्णाभजनप्रः ।

पञ्चपदमन्त्रस्य दशाचारादिमन्त्रवोजस्व कथनं ।

पञ्चपदमन्त्रसहुप्रप्रः ।

पञ्चपदमन्त्रसहितपकथनं ।

पञ्चपदमन्त्रादृतभौ तिकादिदिवाद्दिनिहप्रं ।

परमात्म हरुपक यथनं ।

पञ्चपदात्मकश्रीकृष्णमन्त्रजपप्रः ।

पौठपूजाविधानं ।

प्रोक्तार्थे मन्त्रसंवादः।

प्रोक्तमन्त्रजपे श्रुतिसंवादः।

प्राणादिकृतुति:

प्रतिमादौ श्रीकृष्णाच्चिन्तनं।

वध्यायं प्रति श्रीकृष्णाख्योत्तरं।

भजनप्रश्नः।

भजनप्रश्नोत्तरं।

मधुराष्टकं।

मन्त्रान्तरेऽपि पश्चपदेऽपि जगत्प्रेष्ठाष्टकयनं।

मधुराया: श्रेष्ठत्ववर्णनं।

मधुराया: श्रेष्ठत्वे मन्त्रसंवादः।

मधुराष्टगोपाष्टभजनस्य पञ्चोत्तरकष्ठकथनं।

मधुराष्टव्दार्थविवृत्यां।

रसनविषयकप्रश्नः।

रसनप्रश्नोत्तरं।

राधिकाया: पुनः प्रश्नः।

रौद्रादिदशासूत्रनिरूपणकथनं।

वदनादिकृत्कपोलजननत्वः।

वासुदेवाद्योत्ककथनं।

वृदावनादिद्दशवननिरूपयां।

वृदावनादिषु वादित्यादिद्देवानामवस्थानकथनं।

यूथावतारकथनं।

श्रीकृष्णविषयकप्रश्नः।

श्रीकृष्णध्यानादिफलकथनं।

श्रीकृष्णध्याननिरूपणं।

श्रीकृष्णस्याराधनकथनं।

श्रीकृष्णस्य जगत्प्रकतकथनं।

श्रीकृष्णस्य जगदुत्कटकथनं।

श्रीकृष्णस्य गोपाश्चविद्यामयत्वनिरुक्तिः।

श्रीकृष्णोपासन प्रणमः।

श्रीकृष्णस्य मोक्षप्रदत्व्यवस्थापनं।

श्रीकृष्णात्रश्चया: पशुपदमन्यप्राप्तिः।

श्रीकृष्णांगै:पोसंवादः।

श्रीकृष्णास्वरूपाश्चाल्म्यकथनं।

श्रीगोपाज्ञस्य सर्वभूतान्जयो मिल्कचावस्थापनं।

श्रीकृष्णस्याभोक्तृत्व प्रतिपादनं।

श्रीकृष्णस्य साचिव्वरूपकथनं।

श्रीकृष्णस्याविदार्द्धितत्वकथनं।

श्रीकृष्णस्य वडविभविकारगून्यतकथनं।

श्रीकृष्णा श्वरूपकथनं।

श्रीकृष्णावतारश्रेष्ठप्रपञ्चः।

श्रीकृष्णभक्तानां मथुरावस्थानोक्तिः।

श्रीकृष्णानुजयो: पृथकोक्तरे।

श्रीवत्सलाक्ष्मनशब्दार्थंकथनं।

श्रीकृष्णस्य सगुणनिर्गुयोभयात्मकालकथनं।

श्रीकृष्णावतारायामाभरखादिपुष्पः।

श्रीकृष्णां पृति वचनोक्तिः।

श्रीगोपाचरुतिः।

सनकादौंपति ब्राच्चया उत्तरं।

खाहाविषयकपुष्पः।

श्रीगोपालतपन्या:

डायरीग्रन्थः

षष्ठाऽध्यायः । पञ्चमपादः । वसुद्। पद्।

२ ९ मचु: का: परमो मचु: का: परमो

२ २ विभेति विभेति

२ ६ बुद्धे: बुद्धे:

२ १० ब्रातं ब्रातं

२ २ मृत्युविभेति मृत्युविभेति

२ ८ विभेति विभेति

२ १३ विभेति विभेति

४ १६ विरेति विभेति

६ १५ पत्तकपाठ: पत्तकपाठ:

७ १७ गोपौगोपगवावीत- मिति । कैश्चित् गोपौगोपगवावीत- मिति कैश्चित्

१२ ४ मकरोत्त् मकरोत्त्

१२ २१ भगवद्रीयं भगवद्रीयं

१२ २९ कतोडर्थ: कतोडर्थ:

१४ २ मडुकादि मडुकादि

१४ २३ मुख मुख

१६ २ नैर्ऋत्यवायच्ये नैर्ऋत्यवायच्ये

१६ २१ सुक्कावचाय सुक्कावचाय

१६ २० व्रसेवात् व्रसेवनात् व्रसेवात् व्रसेवनात्

२१ १४ प्रकटोकुर्वन् प्रकटोकुर्वन्

॥ २ ॥

२९ २९ इति श्लोक:

इति श्लोक:

२९ २९ टोकयां टोकयां

२२ २ क्षुपसादित् स्वपुसादित्

२२ ८ मानसं मानसं

२२ १३ समास्यधे: समास्यधै

२२ १५ पदात पदात्

२२ २२ शस्त्रापदं शस्त्रापदं

२३ १९ चक्षेति चक्षे इति

२३ १७ न्यपतत् न्यपतत्

२४ १९ विश्रुतादिगुणाकं विश्रुतादिगुणाकं

पद्मेव । वासुदेव: पद्मेव वासुदेव:

२४ २ स्तुत्या स्तुत्या

२४ ५ कमलापतय कमलापतये

२७ १ जगद्गुरो जगद्गुरो

२७ ८ स्तुतिभि स्तुतिभि

२७ ५ पूर्व पूर्वं

२५ १५ श्वादयेदिति श्वादयेदिति

३० २ चत्रतोब्रतो चत्रतो ब्रतो

शब्दवानाकाश: ॥११॥ शब्दवानाकाश:

शब्दवानिति ॥ १२ ॥ शब्दवानिति ।

३३ ५ भूमि भूमि

३३ १५ सद्या सद्या

३४ ११ सुपर्णा सुपर्णा

४० २० भतानां भूतानां

४१ २१ चर्ष्णादित्स्वात् चर्ष्णादित्स्वात्

॥ ३ ॥

४४ ५ प्रदक्षिणा प्रदक्षिणाख्र

४४ १३ भूमिस्था चतुर्थी भूमिस्था चतुर्थी

४४ १५ प्रत्यचात्सै प्रत्यचा चासौ

४६ २० श्ववतार्यां श्ववतार्यां

४६ २१ प्रयावार्यंतमाच्ह प्रयावार्यंतमाच्ह

४६ २३ क्षोकारस्यांघ्रे: ऋत इति क्षोकारस्यांघ्रकै: ऋत इति

टीकासम्मतः पाठः खचिकितपुस्तकपाठो

विज्ञेश्वरसममतः

४५ ९ मवाधितं मवाधितं

४५ ४ स्तवै स्तु वै

४५ ११ धात्वर्योन्तशब्दस्स धात्वर्योन्तशब्दस्स

४५ १३ मवाचितं मवाधितं

४५ १९ मायामा मायाया

४८ ३ यत्तज्जु यत्तु जम्बू

४८ १५ सप्त सप्त

४८ १९ बोध्य बोध्य

५० १० जम्बूद्वीपे जम्बूद्वीपे

५० १३ चतुर्युं चतुर्य्यो ह

५० २२ स्तनेति स्तनेति

५१ २१ हीना: य किन्तु हीना: ये किन्तु

५२ ३ वे हत्कार वे हत्क्कार

५२ २२ महतो वे इति महतो वै इति

५४ १ माणात्स को झ्वो माणात्सक:ऽझ्वो

५४ ५ तदात्मक: तदात्मक:

४ २२ मथरायां मथुरायां

४४ ९ कीरोटं कीरोटं

४४ १२ चिन्हिते चिह्निते

४४ १६ वचननं वचनं

४६ ६ संसारार्यावं संसारार्याव

४६ १८ सम्यक् छानं जरदृभमं सम्यक् छातं सद् जगदृभमं

४६ १५ संसारार्यावंसज्ञातं संसारार्यावसज्ञातम

४७ १४ सूर्यग्रामररै सूर्यग्रामररै

४७ २२ निर्निमंत निर्निमंत

५० २० संगुणमेकं संगुणमेकं

५० २१ सगुणा सगुणं

५२ २ गान्धर्वी गान्धर्वी

५४ ९ भुवः भुवः

५४ १० खस्तस्म खस्तस्मै

५६ ४ समानातंन समानातमने

५६ २ भुवः खस्तस्म भुवः खस्तस्मै

५६ १० तस्मैव तस्मैव

५६ १० खम खम्र

५६ २० भतात्मा भूतात्मा

५७ २२ खम खम

५७ २३ पठनीयम् पठनीयम्

५८ ४ काचृत्वं काचृत्वं

५८ २३ पाठः पाठः

गोपालतापनी।

पश्चिम भागः ।

श्रीगोबेशायनमः ।

(९) श्रोँ सचिदानन्दरुपाय कृष्णायाक्रिष्टकारिषे ।

नमो वेदान्तवेद्याय गुरवे बुद्धिसाक्षिणे ॥९१॥

परमकारुणिकतया सगुणोपासनक्रमे बाधिकारिज्ञानानमनर्थ-

निवर्जये(९)मचित्प्रतिबिम्बप्रतिप्रसीकृष्णामतावाप्ये च श्रीगोपालविधामही-

पयन्ती ताप्तनी श्रुति: श्रोतॄणामविश्वविदासिद्धये सदाचारावबोधनाय

विषयसौख्यभयप्रहाणेन तत्प्राप्तितत्सिद्धये च प्रतिपाद्यपरमदैवतप्राप्ति-

लच्त्रयां मडूषं प्रकाम्रयति, सचिदानन्दरुपायेति। “कृष्णाय,” “नमः,”

इति सम्बन्धः । श्वेतशब्दः सचिदाचचकः, नमशब्दोऽनन्दवाचकः, इत्थमभिप्रेत्य

श्वेतशब्दोऽर्थमाच, सदिति । ‘सचिदानन्दः,’ एष खरूपं यस्य, सः तथै(९)

शब्दकरथकतं श्वेतशब्दोऽर्थमाच, व्यक्तिक्रषेति । ‘व्यक्तिक्रम’ ‘व्यवियाडस्मिता-

रागद्वेषाभिनिवेशशून्यचाक्रेशप्रचुरकरहितं, भक्तजनं करोति तच्चीर्षाय(९)।

९ चों तन क्रष्णः काकात् । क्रिष्णभू वाचकः श्यब्दो नश निःशेषतिवाचकः । तयो-

रेकां परं ब्रह्म शय्या रत्यमिधीयते । द्रति घ, ड, चिकित्पुष्करद्रष्य प्रारम्भे पाठः ।

शस्य, कृष्णे विरिल्क्षते द्रति क्रूट भूमिः सर्व्वाधारः, निर्तेतिराम्नः तुष्टं, तयेरेकां

सामानाधिकारषं, तच यदा कम्रोधारयेषा भवति तदा परं ब्रह्म क्रष्ण इति शब्वेनाभि-

धोयते। श्ययवा भप्रशषं दम्श्रोपचकषं, निर्तेति: दुखशरुपं ब्रह्म,तथ्येरेकां श्यध्यासनिष्टत्या

प्रुदातमतापादनमिति व्याख्या नारायणेन छता । विशेषरेष तु नैष पाठो छ्तः ।

९ जनारथेनिरुक्तय रति ग, ड, चिकित्पुष्करद्यपाठः ।

९ सचिदानन्दं यदु ब्रह्म तदेव खरूपं यस्य तथै । श्यद्दा सन्नौ सर्वकाळदेशरसत्ताकै

सर्वेतकारये यो ज्ञानानन्दे तदेव खरूपं खाबारो यस्य तथै इति जीवगेाषामिलतोर्यः।

४ चक्रितं यथा स्यात्तथा गोवर्द्धनधारकेशिप्रभादिलोलां कुर्व्वं श्रीलं यस्य तत् ।

द्रति जीवगेाषा मिल्डनोर्यः ।

श्रों मुनये ह वै ब्रह्माणमचः; कः परमो देवः, कुतो मृत्युः?(?) विभेति, कुतः निजबिन्दुर्ॠषिलं विज्ञानं भाति (?)केनदं विश्वं

तत्सद्रावपे प्रमायामाह। 'वेदान्तवेदाय' सच्‍चिदानन्द्या प्रकाशाय इत्यर्थः। "तं लैपनिषदं पुरुहं पृच्छामि" "वेदैष सर्वैरहमेव वेद्यः" इति श्रुते; स्मृतेश्‍च। नमस्यतौपयिकं रूपमाह, विभेष्यादियेन। 'गुरवे' सर्वहितोपदेशे, 'बुद्धे;' सर्वेन्द्रियप्राणमनोबाधियां, 'साक्षिणे'। इतेन ज्ञानदृष्टलेन प्राधान्यं सचितम्। वेदान्तवेद्य, मृत्यो विषयः सचितः। उपनिषच्‍कृषदवाच्यलादपि तापन्या विषयप्रयोजनादिकं सूचितम्।

तथा हि ये ह्मां गोपालविद्यामुपयान्ति मुमुच्‍वक्‍षेभामियं गोपालतविद्या गर्भजन्मजरारोगावनर्थब्ॠातं भ्रातयति, तथा ऋषभाख्यं संसारविनिवर्तकं परं ब्रह्म गमयति। संसारहेतुवियादिकं च अत्यन्तमवसायति विनाश्रयतीति व्युत्पत्त्या गोपालविद्या उपनिषदुच्यते। तदेतुलाच ग्रन्थेऽपि उपनिषदित्युच्यते। "आयुर्‍वैषतम" इत्यादिवत। अत्र मुमुच्‍ुराधिकारो। ऋषभं संसारविनिर्वर्तकं सच्चिदानन्दरूपं विषयः।

आत्यन्तिको संसारनिर्ॠत्तिः ऋषभस्वरूपावाप्तिस्‍च प्रयोजनम् ॥१॥ ग्रन्थप्रयोजनादीनाच्‍छ साधुसाधनभावः सम्बन्ध इत्यभिप्रेत्य गोपलविद्यास्‍तुत्यर्थमाख्यायिकामारचयति, मुनये ह वै ब्रह्माणमिति। ह वै इत्यययम्। 'ह वै' स्मर्यते। 'मुनयः' तत्वमननशीलाः सनकादयः, 'ऋषभां,' प्रति 'ऋचुः'। किम्। 'कः,' 'परमः' संवातक्‍कष्यः,

१ कषामृत्यु रिति घ, चिकित्सपुस्तकपाठः। २ शॠषिलं विज्ञानं भवति इति ख, घ, चिकित्सपुस्तकद्वयपाठः।

संसरति, इति ॥२॥ तदु छोवाच ब्राह्मणः, श्रोत्रियष्ठो वै परमं दैवतम् ॥३॥ गोविन्दान्तरुचिभेति ॥४॥ गोपीन-

वस्तुभज्ञानेन तज्ज्ञातं (१) भवति ॥५॥

'देवः'। 'कुतः' कस्मात्, च 'मृत्यु:', 'विमेति' चस्तति। 'कस्य,' 'विज्ञानेन,' 'खाखिलं'(२) सकलं जगत्, 'भाति'। 'केनेदं विष्यं,' 'संसरति' प्रसरति उतृपद्यते ॥ २ ॥

तदु हेतिः । 'तत्' तत्र प्रश्नेऽत्र, 'ब्राह्मणाः' वानप्रस्थाद् ब्रह्मा,(३) 'उ' वपि, तान् प्रति 'चह' किश्च, गोपालविद्ययैवोत्तरम् 'उवाच' । किम् । 'श्रोत्रियष्ठः,' 'वै' प्रसिद्धं, 'परमं दैवतं'। सप्रपञ्चः सत्तावाचकः,

नकारष्ठो ज्ञानद्वाचकः, तथाच, सदाऽऽनन्दः परमं दैवतमित्यर्थः । यद् भक्तिपापकर्मणात् कृत्या: परमं दैवतमिल्यर्थः ॥ ३ ॥

गोविन्दादिति । गवा ज्ञानेन वेद उपलभ्यः 'गोविन्दः,' तस्मात् उपलभ्यात्, ऋमृतखरूपावासौ 'मृत्यु:', 'विभेति' भयेन तदाच्चा-

कारी भवति इत्यर्थः(४)। 'भीषाड्स्मादातः पवते भीषोदेति सूर्यः'

इत्यादिश्रुते: ॥ ८ ॥

गोपोजनेति । हृदं सकलजगत् नामरूपाभ्यां गोपायति रक्षति,

अथवा परं पुंमांसं परब्रह्मस्वरूपं गोपायति संरक्षयतीति वृपपच्या गोपीप्रकृतिरूपाया, तस्या: सकाशाज्जातः प्रपञ्चः, 'गोपोजानः,' तस्य 'वस्तुभ:' खामी ईश्वर: उतृपादनपालनसंहरयाधनानम्, इत्यधिष्ठानत्लात् तदिच्छा-

१ गोपीनवस्तुभज्ञानेनदं विज्ञातम् इति ख, चिज्ञितपुसकपाठः ।

२ शाखिलं प्राकृतप्राकृतं सर्वं वस्तु । इति जीवगोसामिप्रणीतोऽर्थः ।

३ ब्राह्मण द्रति प्रत्येकमनो हरेःपत्य' ब्राह्मणः स्यम्भूरिति नारायणप्रणीतोऽर्थः ।

४ गोविन्दरूपं स मोचयकः यत्प्राप्तौ गौरीव चित्योजीवनोप रचयत इत्यर्थः । द्वौ

खाद्येदं संसरेति॥६॥

तदु चोचुः, कः खाद्यो, गोविन्दष्ट्र कोशाविति(१) गोपोजनवस्त्रभः कः, का खाद्यति ॥७॥

तानुवाच ब्राह्मणः, पापकर्षणो, गोभृद्भिवेदविदितो विदिता,(९)

मेन 'तत्' स्वखिरसं विषयं, विद्यातं 'भवति' । "यथा एकेन मृतपिखंडेन स्वखिरसं मृगमयं विषयं भवति" इति स्मृतिस्मृतौ तिहासोलेखेषु प्रसिद्धः॥५॥

खाद्येति । शुचु खाद्य खादृतिक्रिया या सा 'खाद्या' इत्युपचया खाद्याश्रद्वाच्यया मायया, 'इदं' जीवजातं, 'संसरेति' संसारवृदृवति, इत्यर्थः ॥ ६ ॥

एवं गूढार्थे ब्रचया उक्ते तदर्थेजिज्ञासवा मुनसः 'तत्' तम, 'उ च' पूर्वं, 'उचुः,' इत्याच, कः खाद्या इति ॥ ७ ॥

प्रागुक्तार्थे ब्रचया प्राह इत्याच, तानुवाच ब्राह्मण इति । 'ब्राह्मणः' ब्रच्चा, 'तान्' सनकादीन्, प्रति 'उवाच'। ऋष्याश्रुपमाच, पापेति । पापकर्षंकल्वात् प्रागुकोत्कर्षा च सच्चिदानंदरूपलात् पापकर्षंकसच्चिद-

नन्द एव चाऽऽः ऋतःपरमो देव इत्यर्थः(९) गोविन्दरूपपमाच, गोभृद्भि-

वेदविदित इति । गवि भूमौ गोपशब्दवाच्यात् विदितात् 'विदितः,' 'विदिता' वेत्ता मता गोविन्दः, ऋतस्समादधिष्णानतया ज्ञाता मृत्युः वि-

१ गोविन्दष्ट्र कोशे इति घ, चिकितितपुस्तकपाठः।

२ वेदिता इति घ, चिकितितपुस्तकपाठः ।

३ पापं चित्तमपि स्त्रीयलीलया कर्षेति पापपुष्टषान् पूतनाघकोमादीन् रक्षरानपि कर्षतान् मुक्तिदानायनोकपताति च एवं परमकृपाळोः परमदेवतार्हति नोक्नामिकृतोऽर्थः ।

गोपीजनाविद्यावलाप्रेरक, स्तन्माया चेति॥५॥

सकलं परं ब्रह्मैव तत्॥९॥

ये ध्यायति, रसयति,(९) भजति, सोऽऽमृतो भवति सोऽऽमृतो भवति॥१०॥

भेतित्यर्थः। गोपीजनवह्नभवरुपमाच, गोपीजननेति। गोपायन्तीति गोप्यः पाछनश्रक्यायः तासां ‘जनः’ समूहः; तदाऽच्या ‘प्रविद्याकला:,’ च वासां वध्नभः स्वामी ‘प्रेरकः’ ईश्वरः, इति युत्पत्या गोपीजनवह्नभ-स्वेश्वरस्य सर्वाधिष्ठानस्य, ज्ञानेन सर्वमारोपित.वेन विदितं भवति इत्यर्थः(९)। स्वाऽऽत्मारुपमाच, तन्मायेतिन्। प्रागुक्तरीत्या तस्य ईश्वरस्य स्वाधीना ‘माया’ खाच्छा, तथा सवैं संस्रति इत्यर्थः॥५॥

सकलस्मन्वस्य पोचितार्थमाच, सकलमिति। कचया मायया, सहितं ‘सकलं’ परमेश्वराख्यं, ‘परं ब्रह्मैव,’ ‘तत्’ उत्तम मन्त्रप्रतिपाद्यम्॥९॥

रतज्ञानादे: फलमाच, येा ध्यायत इति। ‘ये:’ यः;तदूपं ‘ध्यायति,’ तथा ‘रसयति’ कामवीजेन पञ्चपदीं जपति, ‘भजति’ पूजयति, ‘वः छ्रमृतेा भवति’ मरख्यात् विवर्जितो भवति, इत्यर्थः॥१०॥

९ एतद्याथार्यति रसयति इति खे, चिकित्सितपुस्तकपाठः।

९ गोपीजनस्य या श्रविद्याकला श्रविद्यावयववासां प्रे रकः निवेशकः गोपीजनवध्नभः कामनाऽऽचविद्यानिवर्त्त नेन खाच्छभावप्रद इत्यर्थः। यद्वा गोपीजन एवासमन्वात् विदाकला ज्ञानप्रदा धन्यभागः गोप्यः गाव च च हतिस्तुतेः तासां प्रेरकः खोमुखतासम्पादकः। द्रति नारायणऽप्रश्नोत्तर्यः।

गोपायति सकलमिदं गोपायति सकलं परं पुमांसमिति गोपी प्रकृतिः तस्या जातं जन इति मच्छादिकं श्रथिव्यनमित्ति ऋमदीपिकोकतः। गोपीजने॑ऽप्यकिवे शच्छे जीवे श्रविद्याकलां प्रेरयति इति सः। यद्वा गोपीजनेषु श्रविद्याकलां सज्ञानचन्द्रकलां प्रेरय-नाति सः। स्वानन्दद्य माधुर्य पादिज्ञाने ऽपचहत्य स्वप्रेम्णे; तान् माद्यत इत्यर्थः। वध्नभः खल्लु स्वगुएः स्वप्रेयर्यीङ्को। रयति तदेव तस्य वश्नभता। द्रति जीवगेाषामिप्रश्नोत्तर्यः।

ते छोचु: किं तदूपं, किं रसनं, कथं चाच्चो तज्जनं,(९) तत् सर्वं विविधिष्टनामाख्योति ॥११॥ तद् छोचाच हैररथ्ये, गोपवेशमरुधाभां तरूणां कल्पद्रुमाश्रितम् ॥ १२ ॥ तदिच्छ्लोका भवन्ति ।

ध्येयं एक्किन्त, तथा रसनादिकक्ष प्रच्छन्त, ते छोचुरित्यादिना ॥ ११ ॥

तन्न ध्येयरूपनिरूपणमवतारयति, तदु होवाचेति । 'तत्' तन्न प्रश्नेघु, 'हैरथ्य:'हिररथ्यगर्भस्यापल्यं हैरथ्य: ब्रध्ना,ध्येयं रूपम् 'उवाच,'इत्यर्थ: । गोपवेश्रमिति । गोपायतीति गोपतस्य वेशो यस्य तं 'गोपवेश्रं' पालकस्वरूपम् चिरो 'बिभ्रत्ति' इहदश्न: समुद्र: तददाभा यस्य तम् 'घनाभां' समुद्रवडभीरम्, च्यमारमिर्यर्थ: । 'तरूणां' जरादिदोषहरहितं । 'कल्पद्रुम:'वेद:,सर्वपुरूघार्थहेतुत्वात् तम् न्याश्रितं' तत्प्रतिपाद्यम् । इति तेनैव सर्वोपासनादिसंप्रतिपादकैन तत्तत्क म्प्रसिद्धयै चाश्रितम् । 'ईश्वरायत्तं फलमत उपपत्ते:' इति न्यायात्, 'लभते च ततः कामनयैव विहितान् हितान्' इतिस्मृतेश्च । यद्वा 'गोप:' धेनुपालक:, तस्य 'वेश:'यस्य तम् । 'घनाभां' सजलजलदनीचैः । 'तरूणां' नवयौवनं । कल्पतरुमूले सिंहासनस्थाड्कुजोपविष्टमिर्यर्थ: ॥ १२ ॥

९ कथं वा च्याच्चो दूति घ, चिक्षितपाठकपाठः ।

सत्पुरूषदृग्नयनं मेघाभं वैद्युताम्बरं । दिविजं ज्ञानमुद्राढ्यं वनमालिनमीश्वरं ॥ १ ॥ गोपगोपीगवावृतं(१) सुरद्रुमतलाश्रितं ।

उत्तरूपध्यानं मन्त्रसम्प्रदायेन सविस्तरमाह, तदिहेति । ‘तत्’ तनु, ‘इदृश’ उत्तरूपध्याने, ‘श्लोका:’ मन्न्राः, च्यपि ‘भवन्ति’ । सत्पुरूष- दृग्नयनमिति । ‘सत्’निर्मलं, ‘पुरूषरीकं’ हृत्कमलं, ‘नयनं’ प्रापकं यस्य तं । ‘मेघा’ उपलभ्रमनसि सच्चिदानन्दरूपा, ‘आभा’, यस्य तं । विशेषेऽत्र शोभतेति विधि तु, विधि देव ‘वैद्युतम्’ ताम्रशम् ‘अम्बरं’ स्वप्रकाश- विदाकाशमिवर्यर्थः । दै हिरण्यगर्भविराडात्मानौ, भुजौ मैत्रिक- शिल्पहेतुभूता हस्तौ, यस्य तं ‘दिविजं’ । ज्ञानमुद्रा तत् लमसीति सच्चिदा- नन्दैकरसाकारा वृत्तिः, तच् ‘आभयं’ प्रकारग्रमानं(३) । वने विविधप्रदेशे खभवद्रोगु मालते प्रकाशते इति तं ‘वनमालिनम्’ । ‘ईश्वरं’ ब्रह्मादि- नामपि नियन्तारम् ॥ १ ॥

व्यात्मानं गोपायतीति, ‘गोपः’ जीवः, ‘गोपी’ माया, ‘गावः’ वेदाश्च, तैः ‘आवृतं’ व्याप्ततया व्याप्तं । ‘सुरद्रुमः’ वृक्षः, तस्य ‘तलं’ स्वरूपं, ‘आश्रितं’ तत्प्रतिपाद्यं, इत्यर्थः । ‘दिव्यालङ्कारैः’

१ गोपोगोपगवावृतमिति । केचित् पठते तच्ाभ्यर्चितललाट गोपोगोपदृश पूर्ब- निपातः । गोपा दिसि प्रायेण क्लोनेचि भवन्ति । दति नारायणटीकोद्घृतपाठः । २ तद्ज्ञेयादृशकौ सन्नावग्रतो हृदि विन्यसेत् । वामचरणामुजः १ । तज्जानहृदे निन विन्यसेत् । ज्ञानमुद्रा भवेदेशो रामचन्द्रस्य प्रेयसी । प्रेयरित्या तिश्रायिकनिदर्शिन्यो वामवताराणा प्रिये तिति गम्यते । मोनमुद्राभ्यामिति तु युक्तः पाठः । मोनवतेव पुतनादिकसान्नागा- निपातितलवात् स्वप्नस्प च्छोकैःप्रकाशनाच्च गोपीजनेपु गुरुमावेन स्थितं निद्धो त्यर्थः ।

दिव्यालङ्कररोपेतं रत्नपद्मजमध्यगम्॥२॥

विन्तयंश्चेतसा कृष्णं मुक्तो भवति संसृतेःरतिः॥३॥

घटविघ्नैः, ‘उपेतम्’। तथा ‘रत्न’तुल्यं वतिवच्चं यत् ‘पद्मज’ं हृदयकमलं, तदन्तःस्थाकाशग्रतं, तम्। “येऽप्यऽनन्यस्य समग्रस्य शर्म्मणः यद्वासः श्रियमः। वैराग्यस्य च मोचस्य यत्रां भग इतोऽधुना” इति। ते च वडू वृन्दा यस्य सन्ततौ भगवतः “कालिन्दो” नाम निर्म्मलेपाकना, तस्या “जलकल्लोला:” नानासुरकाःतरङ्गाः, तत् ‘सरिद्‌’, ‘झिमारुत’’ निश्चलप्रायावायुष्त्र, ताभ्यां ‘सेवितम्’ बाराधितम्। यदा भक्तानुगच्छार्थमाविष्कृतचिद्विनस्य यथाश्रुतमेवं ध्यानं। ‘सत्पुरवीक’वदतिनिम्नग्चे ‘नयने,’ यस्य तम्। ‘मेघाभं’ नीरदद्वयान्तं तडिदाभम् ‘कम्बलं’ यस्य तं पौताम्बरम्। ‘दिभुजं’ देवीप्रार्थनया चनुजदयसोःपसंहितलवात यदा श्वेताद्रेश्रृङ्गारे दिभुजो ध्येय इति सूचितम्। “चतुर्भुजं” हृदये श्रिततनुजं युञ्ज्योत्प्रकुप्तौ, तया, ‘व्याघ्र’ युक्तं। वनमाला नाम नानापुष्पपक्चवरचिता पादतलावलम्बिनी माला, विद्यते यस्य तं ‘वनमालिनम्’। ‘ईश्वरम्’ उत्कार्थम्। ‘गोपा:’ श्रीदामादयः, ‘गोषः’ राधाद्याः, ‘गावः’ कपिलादि प्रभृतयः, ताभिः ‘व्यावृतं’ परिवृतम्। कल्पवृक्षाश्रयम्। ‘दधैः’ वलौकिकैः, श्यामरूवैः, ‘उपेतं’। सिंहासनोपरि रत्नमयसुवेदिकमध्यस्थितम्। यमुनाजलतरङ्गसम्भिवायना सेवितम्। एवंविधं श्री‘कृष्णं’, ‘चेतसा,’ ‘चिन्तयन्’ ध्यात्वा, नरः ‘संसृतेः’ संसारात्, ‘मुक्तो भवति’। ‘संसृतेःरति’’ प्रद्धा ध्याने समार्यः॥३॥

तस्य पुनः रसनं जलभूमोन्दुसम्प्याप्तकामादि कृष्णायेत्येकं पदं, गोविन्दायेति द्वितीयं, गोपीनायेति तृतीयं, वस्सभायेति तुरोयं, खादेति पञ्चममिति पञ्चपदो जपनू, पञ्चाक्षं धावा-भूमौ सूर्य्याचन्द्रामसौ सामी तद्रूपतया ब्रह्म सम्पद्यते ब्रह्म सम्पद्यत इति॥ १३॥

द्वितीयप्रश्नोत्तरमार्गः, तस्य पुन रसनमिति । 'तस्य' ह्यध्याहृतनपुंसकः, 'रसनं' 'जलभूमोन्दुसम्प्याप्तकामादि' यथा ख्यात् तथा पञ्चपदजपनम्, इति श्रेषः। जलां ककारः, भूमिः आकारः, इङ्कारः खमिः, हन्तुः, ऋमुखारः, रतेगां सम्पातरहपं यत् कामबीजं, तत् ख्यातं प्रथमं यथा स्वाप्तथेत्यर्थः(१)। तानेव पञ्च पदानी विछख्याति, खादायेत्येकं पदमित्यादिना। उत्तरसनख पञ्चमार्थ, पञ्चपदोर्मिति । 'पञ्चपदो जपनू,' पुंवचः 'पञ्चाक्षं,' 'ब्रह्म' नारायणात्मकं, 'तद्रूपतया' पञ्चाक्षब्रह्मतादात्म्येन, प्राप्तप्राप्तेति सम्बन्धः। इदमनु साधक्यपेक्षाम्। पञ्चाक्षान्याच । 'धावा-भूमौ,' तथा धाविना वहितो 'सामौ,' 'सूर्य्याचन्द्रामसौ' (२)। स्वभावः प्रथमेर्पनिषतुस्समास्यर्थः॥ १३॥

१ कामो वच्यमार्थं कामबीजं तदादि छद्याबेति चतुर्य्यर्नामेकं पदमित्यर्थः। एवं चलारि चतुरङ्गराश्च पदं द्वादरमिति पञ्चपदोर्मेवं पञ्चपदो जपन पञ्चाक्षं कुध्योदिति श्रेषः। पञ्चाक्षनि हृत्विद्रिरःप्रकृत्याक्षराश्रिति, चतुरङ्गराशिच चलार्यज्ञाने, पदं च द्रष्टरमिति नारायणप्रह्मीतोडयः।

२ तत् पञ्चाक्षं पञ्चभूतेषूपास्यमित्याचष्टे, धावाभूमौ सूर्य्योचन्द्रामसौ सामी द्वति । कीं कृष्णायै दिवावाने हृत्पद्यार्थ नमः, मोहिन्द्राय भूयोवाने विधृतो स्वाहा, गोपिज्जनवल्लभायै शिवायै वपट् त्यादिप्रयोगः। इति नारायणप्रह्मलीटेषः। २

तदेष श्लोकः। कोमिल्येतदादावादाय कृष्णाय गोविन्दायैति च गोपीजनवत्सभाय वृत्तज्ञानव्या सद्दुचरत(१) यो गतिस्तस्याक्ति मर्हन् नान्या गतिः स्वादिति(९) ॥ १४ ॥

उत्तरसने मल्लसंवादमात्र, तदेष हति । 'तत्' तन उत्ते रसने, 'ऋषः,' 'श्लोकः' मल्लः, वच्तं हति। 'कोमिल्येतत्,' 'चादौ,' 'वादाय' उद्यायैः, चाथ 'कृष्णाय', 'गोविन्दाय', 'र्हति,' 'च' पुनः, 'गोपीजनवत्सभाय' 'वृत्तज्ञानव्या' साश्रया इत्यर्थः(९)। हति 'यः', 'सद्यादु' एकवारमपि, 'उचरत्', 'तस्य,' 'मर्हन्' ग्रीहू, पश्चादूनव्चातम्वरूप-'गतिः', भवति, 'च'न्या' चन्द्रमखललूपा, 'गतिः', तस्य 'न स्वात्'। 'इति' ग्राह्यो रसनसमास्यर्थः ॥ १३ ॥

कयचिदहो तद्जनमिलस्योत्तरं वच्तुं भजनशब्दार्थमात्र, भक्ति-रस्य भजन्तामिति । प्रयत्रायेयाऽर्थाडवगमासम्भवात् पुनर्भजनस्य सद्यव्यमात्र,

१ सद्ददपुषरत इति ख, चिकितितपुस्तकपाठः।

२ कोमिल्येतदादावादाय कृष्णाययोगं गोविन्दायैति गोपीजनवत्सभाय वृत्तज्ञान-श्यां तदपुषरत या गतिस्तस्याक्ति मर्हन् नान्या गतिः स्वादिति ख, चिकितितपुस्तकपाठः। क्कोमिति कृष्णायैतिपदेन युक्तं गोविन्दायैतिप चादाय पुनः गोपीजन-वत्सभाय छच्दूनवत् श्यामवशं तदपि मायारूपं संसकारात्पं श्वाश्रेति पदमुषरत यः । श्वासु क्कोमिति कृष्णायैगं कृष्णायैतिपदेन युक्तं गोविन्दायैत्यपि चादाय पुनः गोपीजन-वज्जभाय छच्दूनवत् श्यामवशं तदपि मायारूपं संसकारात्पं श्वाश्रेति पदमुषरत यः । श्वासु

वविद्या चि तमोरूपा तमय श्यामं भवति रति नारायणप्रकीर्त्यः । जयपरिपाटीं दर्शयति। कोमिल्येतदादावादाय उष्णायैः कृष्णायैति चतुर्य्यन्न-पदेन द्येगो यस्य तत् । वृद्दाननमद्रप्रकःहः परमेश्वरो वेढेर्वा तदीयया शाखया सद्दितमिति जीवगोस्वामिप्रणीतोऽर्थः ।

भक्तिरस्य भजनं तदिच्छामुचोपाधिनैराशेनैवामुचिन्मनसः कल्पनमेतदेव च नैष्कर्म्यम् ॥ १५ ॥ कृष्णं तं विप्रा बकुधा यजन्ति गोविन्दं सन्तं बकुधाड्डुराधयन्नि (ङ) गोपोजनवसभो भुवनानि दध्रे ॥१६॥

तदिच्छामुचेतति । 'तत्र', 'अमुच्', 'उपाधे:' रेक्षिकपारलौकिकप्रयोजनस्य, 'नैराश्येन' निरसनमेव नैरास्यं तेन रेक्षिकार्म्मभकफलकामनाराङ्क्षयेन, 'अव', 'अमुचिन्' काङ्क्षे वच्चायि, 'मनसः', 'कल्पनं' प्रेमखा तत्कयत्वं, तदेव भजनमुक्तोऽमियर्थः । 'एतत्' भजनमु, 'चव', 'नैष्कर्म्मन्' ज्ञानमु, हयर्थः ॥ १५ ॥

'बकुधा' इत्ययज्ञपाठयज्ञयोगयज्ञादिभिः 'यजन्ति' । गोविन्दर्म्माति । गोभूमिवेदविदितं, 'सन्तं', 'बकुधा' श्रवणकोत्सन्नमरखपादसेवनाच्चेन्वन्दनदास्यसखात्वनिवेदनादिभिः, विप्रादयः सर्वेऽपि 'वाराधयन्नि' सेवर्यन्ति । तस्मैव सिध्यले हेतुः गोपौजनवसभ हति ! 'गोष्य:' पालनशक्तियः, तासां 'जन:' समुदायः, तस्य 'वसभ:' स्वामी प्रेरकः सन्, 'भुवनानि' भुवनत्कोटिब्रह्मादीन् 'दध्रे'(ङ)। उपलब्ध्यमेतत् । च्यमा-यत् पाखर्यति माखयिष्यति च ॥ १६ ॥

१ बकुधा रसन्नि हति घ, चिकित्सितपुसकपाठः ।

२ भजनप्रकारे भजनफलं भजनयतिरेकफलस्थ मन्त्रपदैरेक दर्श्येति हि काश्यं तमिति । नारदादय दूव शाखासुगेर्श पूजयन्ति । गोवि दस्माद्विश्रुतकैशोरवयसं सन्तं गोष्य हवानुरागमंगे(शा)राधयन्ति ।

इदंश धार्यति प. लशति भजनफलप्रधानं पूज्यतं च रति जीव-गोस्वामिकृत दथे ।

स्वाश्रितो जगदेजयत श्वरेता:॥ १७॥ वायुर्यथैको भुवनं प्रविश्टो जन्ये जन्ये पञ्चरूपो बभूव। कृष्णस्तयैकोऽपि जगद्वितान्तं प्रब्धेनासौ पञ्चपदो विभाति॥ १५॥

एवं पाञ्चाल्वादि सेयत्ममुक्त्वा, तथाजनकादिपि तदुक्तं, स्वाश्राश्रित- हरति। 'स्वाश्रया' माया, तदाश्रित:' तदधिष्ठाता वच्, 'जगत्' व्यकृत्नाम- रूपम्, 'रजयत्' आख्यायते व्यक्तीभावायानुमुखमकारित्, दृश्यविशेष(१)। श्वेतु धाम्नां तेजोमयाविधधामभाक्, सुरतां धत्ते। स च तु धाम्नां चित्रूपं मायायां प्रतिबिम्बोन्मुखं, रेतो यस्य सः 'श्वरेता:'। "रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव" इति श्रुते:; "मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम्" इति स्मृतेश्च॥ ७॥

भक्तानामाराधनसौकर्य्याय गोपाङ्गविद्यासमकध्दरुपेय भगवांन यथथा भार्तोति वह शक्तिमात्, वायुर्यथैकहरति। 'यथा,' 'भुवनं' ब्रचाखं, 'प्रविष्ट:' 'एक:' इव, 'वायु:' 'जन्ये जन्ये' शरोरेऽशरोरे प्रतिष्ठरीरं, 'पञ्चरूप:' प्राकृतपञ्चभूतादिरूप:, 'बभूव'। 'तथा' एव 'एकस्तपि,' 'कृष्ण:' कध्या:, 'जगद्वितान्तं', 'भुवनं' 'प्रविष्ट:', 'प्रब्धेन' गोपाळ- विद्याात्मकेन, पथ्ष पदानि यस्य सः 'पञ्चपद:', विविधं 'भाति' प्रकार्ते, 'इति'प्रब्धो मन्त्रसमास्यर्थ:॥ १८॥

गोविन्दं सन्तं वृजधाराधनतीलयुक्कं, तन्वाराधनात्मकमुपासनं प्रत्यनतोत्याद्, ते द्वेचुपासनमेतख्येति। 'ते' सनकादय:, 'च' किल,

१ स्वाश्रया माया त्रिविधयञ्च शमोषणे प्राप्तपूरखे चा भगत् रजयत भजन- किलेरेकं सङ्कर्षणादि कम्पयति इत्येक। श्वरेता: शक्तिवशक्ता श्रीमन् रेतां भगव- दीर्घ्यं यथामिति वा इति जीवगोसालिकतोड्य:।

ते धोचुरुपासनमेतस्य परमात्मनो गोविंदस्याखिल-

धारिणो बृंहणि॥ १९ ॥ तानुवाच यत्तस्य पीठं हैरप्याष्ट-

पलाशं(1)ममुजं। तदनंतरालिकेडनलाख्युगं (1) तद्-

त्तराधारेष्वाखिलवोजं कृष्णाय नम इति(2) वीजाद्यं (3)

'रतस्य,' 'परमात्मनः' श्रीकृष्णस्य, 'गोविंदस्य,' 'सखिच्चाधारिखा:', 'उपास-

नम' ध्याराधनं, 'मूर्च्छि' कचय, इत्यर्थः ॥ १९ ॥

तथाराधनाधिष्ठानभूतं पीठंनिहृपकमवतारयति, तानुवाचेति ।

'यत् तस्य पीठं', तत् 'तानू' प्रति ब्रूते, 'ज्वालां', इत्यर्थः ।

साष्टे च आखितं पीठं स्थापयित्वा 'हैरप्याष्टपलाशं' सौर्व्यार्ष्टदलं, 'ममुजं',

स्थापयेत गमयेत चंदनेन वा लिखेत इत्यर्थः । 'तदनंतरालिके'

तस्य कमलस्य अंतरालेऽभवे पदे, 'नलाख्युगां' निकोबदयं, सं-

लिखेदित्यर्थः । तस्य वटकोवस्य, 'अनतरा' मध्ये, 'आदाव्यो'रूपम् 'सखिच्च'कार्यस्य 'वोजं' कामवोजं, साधनानम च लिखेदिति श्रेषः ।

तदुक्तं सतत्कुमारवंश्चितायां । "कचि-

कायां लिखेदचिप्टितं मुखश्रदयं। तस्य मध्ये लिखेदोजं साध्याख्यं

कर्म्मसंयुतमू" इति ॥ 'ध्यायाय नम इति,' 'वीजाद्यं' वीजेन कामवोजेन

कर्म्मसंयुतमू" इति ।

१ हैरप्यमष्टपलाशमिति च, घ, ड, चिकित्सपुष्ककणयपाठ नारायणसम्मत: ।

२ तदनंतरालिकानखासूयुगमिति च, घ, ड, चिकित्सपुष्ककणयपाठ: ।

३ तदनंतराधारें विधिधीत कृष्णाय नम इति घ, चिकित्सपुष्कपाठ ।

तदनतरा-

वाचं' विशदवीतं कृष्णायसम द्रति च,चिकित्सपुष्कपाठो नारायणाभिप्रेतो जीवगोस्वामि-

वाक्षितं ।

४ वीजादग्रमिति घ, ड, चिकित्सपुष्ककडयपाठ: ।

सत्रध्यानमाधाय(१)नृत्तगायत्रों(९) यथावद्‍ग्रालिख्य(२) भूम-

वास्यं महर्षं, संमिश्रु घटक्रमं लिखेतु “घटकं संमिश्रु” इति क्रमदीपिकोक्तः। सत्रध्यानमिति। पूर्वंलिखितं कार्य्यकाष्यमनन्‍न-

वोजं 'सत्रध्यानं' छष्टादशाच्चरमन्नो‌पेतं, 'आधाय' इत्यर्थः। मन्त्र-तत्‍कृतेरभेदात् मन्त्रे वाच्य। तदुक्तं संहितायां। “ततः श्रेष्ठेम्मनो-वैशस्तं कामं वेच्चयेत सुधो:” इति। घटकोपास्य पूर्वैनैर्कृत्यवायव्य-

कोपषु श्रीमति वोजं लिखेत। च्याप्येयपक्षिमेध्रानकोपेषु, द्रोर्मति वोजं लिखेदिति मेघः। “श्रियन्तु घट कोपकोपेषु रेत्ननैर्कृतिवायुषु। यालिख्य विलिखेमायां वधूवावश्यभूलिङ्गु” इति संहितोक्तेः। वशड्क‍स्य सर्वजनसम्मोहनेश्वरेषु 'नन्ड्रु-

गायनीं” कामगायनं(३), (२) 'यथावत्' निप्रः। जिम्रः, व्याविलेखेदित्यर्थः। “कामदेवाय सर्वजनप्रियाय सर्वजनसम्मोहनाय जल्ल जल्ल प्रज्वल प्रज्वल सर्वजनस्य हृदयं मे वशं कुन्ड कुन्ड स्वाहा” इत्यथाचलारितंघद्वरं मातृ-

मन्त्रं, प्रतिदशं घट्ट घट्ट वद्वरं क्रेमेया लिखेदित्यकवोदयम्। वश्य-दक्ष्योपरि वतं क्लवा माठकाद्वरैर्योग्येयेदित्यप बोेधम्। “कच्वरै: कामगायन्या वेच्चयेतू केषरे सुधोः। काममालामनोव्‍योगदलस्थयरसु मन्त्रवित्॥” लिखेदिति(४)ननैर्भर्स्सैर्म्माटकां तद्‌धिक्रिलिखेत्।” इति

९ आधारानऋषनु’ गायचोमिति ख, घ, चिकितपुष्कद्रयपाठः।

२ यथावद्‌ग्राष्य रति घ, ङ, चिकितपुष्कदयपाठः। यथावद्‌ग्रपय्य रति ख, चिकितपु‍षकपाठः।

३ अनन्ड्रुगायनां कामदेवाय विद्रधे पुष्पवासाय धीमिच्च तन्नो‌ऽनु प्रचोदयादिति नारायणः।

पञ्चभागः १ ]

गोपालतन्त्रान्या

१५

पादलं मूलवेष्टितं(१) कृत्वाड्रवास्तुदेवादिक्तिघ्नादिसम्पत्ती-

सं हितोक्तः। भूमिञ्च मूलवेष्टितं कृत्वाति। "भूतञ्च चतुरस्रं स्वादरवज्रयुतं मुने" इति संहितोक्तः। वसुधेव धारणायन्तलवात साध्यादिलेखनमध्यादावसूसुचत। वतरव धारवारविधानं तत्प्रकृत्सं हितायामुक्तं। "उत्का सङ्कल्पमाज्येन मन्त्रैःसमाप्तिपूर्वकं। मार्ज-

यिलाड्युतं जम्बा धारयेद् यन्त्रमुत्समं॥ नैसर्गिकेश्वर्यनाप्रोति देवैरपि स पूजितः ।" इत्यादिना। इतन्तु केवलं धारयार्थं यदा यन्त्रं क्रियते तदाभिप्रायेयोक्तं, यदा पुनः पूजार्थं यन्त्रं क्रियते तदा तु पूर्वं "सङ्कल्पोक्तं यथावन्तं पूजयेत् कार्यिकोपार। वसुमादिपीठपादेशु धर्म्मादौँखतुरो यजित्। चतुष्प्रं पौठगाशेषु धर्म्मादौँखतुरो यजेत्।

कार्षिकायां ततोऽन्तं ततः यजेत्। तारक्वांप्रभिन्नान मैद्ध-

लान क्रमाात् ततः । सच्चं रजस्तम इति यजेतातमचतुष्टयम्। वात्मान्त-

रासमा परमात्मा ज्ञानात्मेति क्रमाात् सुधीः। विमशोत्कर्षियी ज्ञाना क्रिया योगेश्वैति पश्चमौ । प्रज्ञो स या तयेष्टानानु यथा नवमी स्मृता । प्रागार्यस्तु पञ्चेषु कार्षिकायां यजेन्मुनेः"॥ "ॐ नमो विष्णवे सर्वभूतात्मने वासुदेवाय

सर्वात्मसंयोगयोगपीठतत्परतत्त्वाय नमः" इति पीठमन्त्रमखिलेश्वर विन्यासं, "ततः पीठंसमभ्यर्च्य देवमावाह्या नारद । वस्ष्यादिधूपदीपा-

दोनुपचारान् प्रकल्पयेत्" ॥ वस्थावरङ्गपूजां कुर्वीत। तत्र प्रथमाव-

रसमाच्च बधूतेति । घटकोष्ठास्यामेयेनैक्र्त्यवायोयानेष्टु हृदयाधारः-

शिखाकवर्चान, व्योमभागे नेतं, पूर्वादिदिक्चु च वस्सुमं, इत्यड्रानि पूजयेत् । द्वितौयावरसमाच्च, वासुदेवादौँति । पूर्वपश्चिमयाम्योत्तर-

दलेषु, - यथाक्रमं 'वासुदेव'सङ्क्क घ्याप्रदुर्नानिबद्धान पूजयेत्।

१ मूलवेष्टितमिति प, चिकितपुस्तकपाठः ।

१६

पीठपूजाविधानम्।

पुष्पंभवः ।

इन्द्रादिवसुदेवादिपार्थादिनिध्यावोतं यजेत् । सन्ध्यादौ(१)क्षामयनाद्रव्यवायथानसु, यथाज्ञ्रं श्रान्तिस्रैषिरक्षतैरतौः पूजयेत् । हततौयावरकमाच् । 'वकिख्यादि'शब्दक्त्यः? हव्याग्र्रक्त्यः । 'दशेशु वकिख्यादि सत्यभामा जाम्बवती तथा । नारमजिती मित्रविन्दा कालिन्दी च ततः परा ॥ लक्मणा च सुदृशा च पूज्या हेमामितप्रभा' इत्यर्थः । चतुर्थंपश्चमादावरकमाच, इन्द्रादिवसुदेवादिपार्थादिदेवाय पौतवर्खाय । काम्येकोये देवकैः क्षाममलायै । दक्षिणभागे नन्दाय कपूररगाराय । नमृत्यकोये यशोदाय कुम्भगोय । पश्चमे बलदेवाय भद्रखकुन्देन्दुद्रवसाय । वायव्ये काश्यापश्शामखायै शभद्रायै । उत्तरकोषे गोपेभ्यः । रंमानकोषे गोपोभ्यः । पश्चमन्तु पाथौद्यावरकम् । अर्जुननिग्रठोदवदवकविन्यक्सेनसात्यकिगडनारदपरवतांनू पूजयेत् । वलं निध्यावरकम् । पूर्वदिग्भ इन्द्रनिध्ये । काम्येर्दिग्भ नौक्षनिध्ये । याम्ये कुन्दाय नमः । नैर्ऋत्यकोषे मकराय । पाखिमे शानन्दाय । उत्तरे भद्रखनिध्ये । रंमानकोषे पद्मनिध्ये । सप्तमोऽन्न्र्रधोवरकम् । इन्द्राय पीतवर्खाय पूर्वदले । रभसय रक्कवर्खाय । यमाय नीलोत्पलवर्खाय । रक्षोधिपतये श्य्याववर्खाय । वायवे श्यामवर्खाय । कुबेराय नीलवर्खाय । ईशानाय श्वेतवर्खाय । पूर्वद्वानयोर्मध्ये ब्रह्मणे गोरोचनावर्खाय । नैर्ऋत्यपश्चिमयोर्मध्ये शेषनागाय श्वेतवर्खाय । पूर्वदले वज्राय पौतवर्खाय । अग्न्तये सुक्कावर्खाय । दक्षिणाय नीलवर्खाय । खज्जाय क्षितवर्खाय । पाश्र्राय विद्युदवर्खाय । वज्राय रक्तवर्खाय । गदायै । निग्रूखाय सुक्कावर्खाय

९ चिसन्ध्यातु इति व, चित्रितपुष्कप ठः ।

प्रतिपत्तिभिरुपचारखेनास्याखिलं भवत्यखिलं भवतीति ॥ २०॥ तदिद्ध शोकां भवन्ति। एको व्रज्री सर्वगः कृष्ण ईक्ष्य एकोडपि सन् बुद्धया यो विभाति। तं पीठस्थं येऽनु भजन्ति धीराक्षेषां सुखं प्राप्नुवन्ति नेतरेपाम्॥ २१ ॥

इत्यभमावस्स्याम् । छावीतामिति । अतैः ब्यावरबोः 'भावीतं', परमेश्वरः, 'यजेत्' पूजयेत् । 'सम्यासु' निकायसन्यासु, 'प्रतिपत्तिभिः' ध्यानैः, 'उपचारैः' भोगप्रोचारादिमहाराजोपचारैः, पूजयेदिव्यर्थः । तेनैति । 'तेन' व्याराघनेन, 'कृष्ण' व्याराघकस्य, 'ऽखिलं' पुरषार्थचतुष्टये, 'भर्वात'। च्यभ्यासो दितीयोपनिष्टत्समासार्थः ॥ २० ॥

उक्तोपासने मग्नसम्मातिमाच, तदिदंश्रेति । 'तत्' तस्मिन् दृश्ये, 'हृष्' उत्तोपासने, 'शोका:' मन्नाः, च्यपि 'भवन्ति' वर्त्तन्ते । एको व्रज्री सर्वंग ह्वाति । 'एक:' सजातीयविजातीयखगतभेदरहितः, आत्म एव व्रजे सर्वंमस्याक्तोति 'व्रज्री', 'सर्वगः' सर्वत्र काश्चित् वसुत्वापर-

'च्हमः', 'ह्वायाः' चानन्दः, आत्म एव 'ईक्ष्याः' ब्रह्मादीनामपि मूत्यः । पूर्वोक्तः: 'एकोऽपि सन्', 'यः' शब्ः:, जगत्पाचलानाय 'बुद्धया' पछरूपः:, 'विभाति' विविधं प्राश्रते, वायुरिव प्राशादिभेदैः। तं पीठस्थमिति । 'तं' पचपदार्थकं प्रागुक्तं, 'पीठस्थं', 'येऽनु'बचीकृत्य, 'भि', 'निषाम', 'एव' 'ग्राश्रतं' नित्यानन्दात्मकं, 'सुखं', 'न', तु 'इतरेषां' तदृक्तिररहितानाम्। च्यचच्यप्राप्तामिव रूपादर्शनं नम् ॥ २१ ॥

मन्नान्तरमाच, नित्यो नित्यानामिति । 'नित्यानां' इव मध्ये यो वह्न- गव्या 'नित्यः', तथा 'चेतनानाम्', ह्व बुद्धादीनां, मध्ये वसुतः 'चेतनः',

कामान्। तं पीठं येड्नुमजन्ति भीरप्रदेशा त्रिविधःग्रान्ति नेत्रेप्साम ॥ २२ ॥

रतद् त्रिप्पोः परमं पदं ये नितयुक्काः संयजन्ते न कामान्। तेषामसौ गोपदुपः प्रयत्नात् प्रकाश्यते न्नातपदं तदेव ॥२३॥

यो ब्रह्माणं विधधाति पूर्वं यो विद्यास्तसै गोपायति(१) स कष्णः। तं च देवमात्मबुद्धिप्रकाशं(२) मुमुक्षुर्वै शरण-म्

तत्त्वा 'यः', 'रहः', 'समः', 'पद्यपदोह्यपद् ब्रह्मणा', 'कामान्', 'विदधाति' 'प्रेःठ्यां', 'थे', 'चतुर्भजन्नि', 'धौराː', 'तेषां सिद्दिः', 'ग्रान्तौ' चनप-

विनौ, 'न', 'तु' हतये(साम', 'हति' पूर्ववत् । २३ ।

मन्वान्तयमा ऽच, रतद् विषयो(रिति । 'ये' साधकाः, 'रततु' यन्त्रातकं, 'विष्योः पदं', 'विद्युकाः' सततं प्रयत्नवन्तः, 'संयजन्ते' सम्यगाराधयन्ति,

'न', 'तु' 'कामान्,' कामयन्ते । तेषां' साधकोत्तमानामु, 'रतौ', गोपाछक-'हपः', 'गोप'वेघो वा 'प्रयत्नात्', 'ज्ञानपदं' ख्वरूपं, 'तदा' 'यव' भज-

नाथवदितस्मये पद 'प्रकाश्यते' प्रयत्नं दृढयेत् ॥२३॥

ननु तत्प्रकाशे(ऽति किं स्वादिव्याघ्रड्क्ष मुमुक्षु(ष)रक्ष्यो(ऽरव तस्य मोच्छपुदत्समा(द, यो ब्रह्मार्यामिति । 'यः' परमेश्वरः कलाː, 'पूर्वं' वध्यिसमये,

'ब्रह्माणं', 'विदधाति' रचयति, 'यः' ध्यावाː, 'तस्मै' तदैव, 'विद्याː' वेदान्, पूषधपयो(धिजले मत्वथयग्री(वा।दिरुह्येया 'गोपार्यात' तस्मै उपदिश्र्रति वा ।

१ यो विद्यां माययति क्रा रति च; चिकित्सितपुस्तकपाठः । चस्य माययतिक्न गामं कारितवानिति नारायणप्रश्नोत्तरेऽथः।

२ ब्रह्मादि(यो)ऽनुप्रकाशयति च, चिकित्सितपुस्तकपाठः । चस्य चरमानःकरत्स्थ्या भाष्यसामिति नारायणप्रश्नोत्तरेऽथः।

मनुन्रजेत् ॥ २४ ॥

शोधार्थमारभन्ति ये जपन्ति गोविन्दं पश्चपदं मनुन् ।

तेषामसौ दर्शयेदात्मरूपं(१) तस्मात् मुमुक्षुरभ्यसेत्नित्य-

ग्रान्थ्यैः(२)॥ २५ ॥

एतस्मादन्ये पश्चपदादभूवं गोविन्दस्य मनवो मानवां

'तं', 'देवं' शोभनात्मकं, 'आत्मबुद्धिप्रकाशं' खप्रकाशं, 'मुमुक्षु-'

मोक्षार्थीं, 'भरयामनुन्रजल्' ॥ २४ ॥

पश्चपदमनुल्लस्य मन्नान्तरमस्खलतं विविधः पुष्टवपुष्टतं पश्चपदडशनमपच

माद, शोभिकारदेवातरितमिति । 'शोधारदेव', 'शन्तरितं'पुष्टतं, 'गोविन्द-

स्व', 'पश्चपदं', 'मनुं' मन्नं, 'ये जपन्ति', 'तेषाम्', 'असौ' गोविन्दः,

'आत्मरूपं', 'दर्शयेत्'। 'तस्मात्' कारणात्, 'मुमुक्षु:' एषः, 'नित्य-

ग्रान्थ्यै', संसारार्थग्रान्थ्यै, गोविन्दमनुल्लं 'अभ्यसेत्' पुनः

पुनर्जपेत्॥ २५ ॥

एतस्मादन्ये मन्ना बभूवुरिल्याच । 'एतस्मात्' पदपदमन्वात्, 'अन्ये'

देवाश्चारावा:, 'गोविन्दस्य मनव:', 'मानवश्तां' सकलादीनां, स्फुरिता:

९ पश्चपदं मनुं तं । तस्मैऽपि को दर्शयेदात्मरूपमिति घ,चितितपुष्टकपाठः । चष्य

मु'तमिति मनुं मत्तं तं प्रविश् । तस्मैऽप्ति तथा आत्मरूपसंपदर्शयेदेवेत्यन्वय रति

वारायसप्रश्नोत्तर्य: ।

९ नित्यग्रान्थ्यै । तस्मा रततं भरत्यसेबाधितस्मान्ति रति घ,चिकितपु कडधिपाठः ।

रतस्य तस्मै जापकाय निमित्तं स्थाने भरति वाग्वितितं वर्षन्ति परमं खब्बातं घे बबात्

शेवं बिना उचचारमानेप दति नारायसप्रश्नोत्तर्य: ।

दशार्णाद्यास्तोडपि सड्‌कन्दनादैरसभ्यखन्ते भूतिकामैयैथावत्‌

॥ २६॥

यदेतस्य स्वरूपार्थं वाचा वेदयन्ति ते पप्रचुः; तदु छोवाच ब्रह्मासवनं चरतो मे ध्यातः(1) स्तुतः परार्धान्ते सोडबुध्यत गोपवेशो मे पुरुषः परस्तादाविर्बभूव ॥ २७॥

बभूवः। 'तेडपि,' 'सड्‌कन्दनादैः' सड्‌कन्दन इन्द्रः; 'सड्‌कन्दनोऽनिमिषरक्षवीरः' मृतधासक्तानां व्राजयत् सारकामिन्द्रः इति श्रुतेः; 'सड्‌कन्दनो दुष्ष्रवनः' इत्यमरकोषाच तत्प्रसुखैः, 'भूतिकामैः,' 'यथावत्‌' विध्युक्त-प्रकारेऽ, 'अभ्यखन्ते' ॥२६॥

'यत्‌' यस्यात् कारणात्, ते मन्नाः; 'एतस्य' श्रीकृष्णस्य, 'स्वरूप'भूतं 'वाच्यैः' सर्वपुरुषार्थसाधकं, 'वाचा वेदयन्ति' । 'ते' मुनयः पश्चपदमनुत्तमखरूपं जिन्यासवः; 'पप्रचुः' । 'तदु' हेतिः । 'तत्‌' पश्चपदस्वरूपम्, 'उ' च रुप, 'ह' कृत्‍ब्रह्मा 'उवाच' । किं । 'ब्रह्मासवनं' ब्रह्मा सवनं प्रथमपरार्धे, वक्तुमानस्य 'मे,' 'ध्यातः,' 'स्तुतः,' परमेश्वरः; 'परार्धान्ते'रात्र्यन्ते,(3)सः, 'गोपवेशः,' 'अबुध्यत' योग-निद्रातः उस्थितः,(2) तथा 'मे,' 'पुरुषात्‌,' 'आविर्बभूव,' 'पुरुषः' ॥२७॥

१ तदु छोवाच ब्राह्मणोशावनवरतं मे ध्यात रति च, घृ, चिकितपुस्तकदृदयपाठः । अश्य तत् स्वरूपं ड सन्नोधने ड प्रसिद्धो ब्राह्मणेः: ऋष्यादृशो पूर्वैरुक्तः किनुवाचेत्याच, यनवरतं निरन्तरं मे मया ध्यात रति नारायणप्रश्नोच्यते ।

२ परार्धोने प्रथमपरार्धस्यांते पादप्रकल्नस्याने रति जीवमेल्यामिप्रश्नोच्यते ।'

३ चपुब्धत मत्कार्केने ध्याने होने ड भाविभानं प्रकटयचकार रति श्रीमद्भाग-

वतोच्यते ।

ततः प्रणतो मयाड्नुकूलेन हृदा मध्यमग्रामां स्वरूपं रष्ट्रये दत्वा उत्कोचितः पुगं सिसृक्षुता से(अ)पदुर्भावः। तेष्चरेषु भविषज्जगद्रूपं प्रकाशयन् तदिदं(³) आकारात(³) च्रापो आकारात् पृथिवी ईत्थोड्मिविन्दोरिन्दुसंतम्यातात्

ततः प्रख्यातहति। ‘ततः’ तदनन्तरं, ‘मया,’ ‘अनुकूलेन’ तनानुरक्तेन, ‘हृदा’ मनसा, ‘प्रणतः’ नमस्कृतः, च्रथ ‘मध्यम,’ ‘वश्यादग्रामां’ मन्त्रं वस्य ‘स्वरूपं’‘भतं’ स्चूर्थं ‘दत्वा,’‘परमेश्वरः’ ‘उत्कोचितः’ । पुगं सिसृच्तहति । च्रय ‘सिसृक्षा’ सिसृचिंकर्तुर्मिच्छतः, ‘मे,’ ‘पुरस्तात् गोपवेध्वरः’ ‘प्रादुर-भूत्’ । किं कुर्वन् ‘तेषु’ वश्यादग्रामेषु च्रचरेषु, ‘भविष्यत् जगत्’, ‘प्रकाशयन्’ यन्’ मनोगोचरं कुर्वन् । तदिहेति । ‘तत्’ तस्मिन् जगद्रूपे प्रदर्शिते सति, ‘इष्ट्र’ वश्यादग्रामन्ने, ‘कात्’ आकारात, ‘च्रापः’ जलं, ‘लकारात्’,

१ पुनः सिसृचास्मे हति च्चितपुस्तकपाठः । एतस्य पुनरुक्तः फलप्राप्त्यनन्तरं सिसृच्ता बद्धुमिच्छा तस्मिन् नारायणप्रश्नोत्तरेध्यः ।

२ प्रकाशयन् तदाश्च वाकारादापो जङ्गात । प्रकाशयन् प्रकटीकुर्वन् इष्ट्रात् तत् जगत् वाच्य वक्तुं सुतरांच । प्रकाशयन् तदिहेति युक्तः पाठः । तत् जगत् इष्ट्र प्रकाशयन् प्रकटीतवान्द-मित्यर्थः । पञ्चपदानां श्रामेषु सृष्टिविभागमाच्च च्राकाशादिति । च्राकाशादापो वायु-तेजोद्वारेत गौद्यं । वक्वादाः एतस्मादादानं च्राकाशः सर्व्वोत इत्यादिनुर्यात । ततो-ऽग्रि ततः श्वथिया च्रथिया २६ं स्थूलाग्रप्रभिप्रायककिति नारायणप्रश्नोत्तरेध्यः ।

३ कालापो जात् श्वथिवीं ईत्थोड्मिप्रतियादिपाठसु जीमूतेसामिभृदृतः । काल कामवोजान्मगेलकाकारजपप्रभावात् च्रापो जाता हति हषः । कालात् काल आकारात् पृथिवी ईत इकारादित्यादिक्क्याता च्रापो जाता हति शेषः । कालात् काल आकारात् पृथिवी ईत इकारादित्यादिक्क्याता धृत-लात ।

तदर्क इति क्षोदरादवजम्। कृष्णायादाकार्षं(१) खाद्यायुरतियुक्तरात सुरभिं विद्याः (९)प्रादुरकार्षं तदुतरात क्षोपरादि चेदं सकलमितं सकलमिति ॥ २५॥

एतसैव कजनेन चन्द्रध्वजो गतमोक्ष्मात्मनं वेद इत्योज्ज-'एतथी' भूमिः, 'इकारात 'ऋसि:', 'विन्दो: हनुः' अनुखारात चन्द्रः, 'तत्सम्मातान्' तेघां कामादीनां संस्पृरुपात श्रीशारात, 'तदर्क हविक्कोरारादवजम्'। 'क्ष्व्याय', इतिपदात, 'क्ष्वादाग्रं', इतिपदार्थे 'अवजम्'। खाद्यामुरिति । 'खादु' विदाकाङ्क्षातु, प्रभद्रकार्षि बदितु गोगोपोजनवृद्धभायेतिपदात, 'सुरभिः' कामधेनुः, 'विद्या:' वतुद्रदघ, इति 'प्रादुरकार्ष'(९)। 'वदुत्तरात' क्ष्वादापदातु,'क्षोयुंस्वादि च' क्षोपुषमक्रीवं च, 'सकलं' क्षावरजकूमं, 'प्रादुरकार्षम्'(९)। अभ्यासकृततीर्थोपन-वत्समासर्थे:। 'इति'पर्द पञ्चपदक रचिसमास्यर्थः ॥२५॥

नकेवर्षं रविख्वामर्यंद एवायं मक्कोडपितु मडेव्वरख्यातज्जान-प्रदोडपोत्यादि, रतसैवति । 'रतसैव' पञ्चपदकैव, 'यजनेः', 'चन्द्रध्वजः' नाम चन्रमौषधरीनारः, 'गतमोक्षं', यथा स्वानघा, 'शात्मानं','वेद' बुयुधे,

९ कृष्णायादाकार्षमिति च, चिकित्सपुच्छकसङ्घः ।

९ सुरभीरिष्य वा हूति च, चिकित्सपुच्छकसङ्घः ।

९ उत्तरात मोदिन्दपदात सुरभ्ये नाम: विद्याष्व ताः प्रादुरकार्षं। सुरकृक्मिति पाढे सुरभिं गोजातिमिति वाराह्यप्रश्नोकोद्ये ।

४ तदुत्तरात गोपोकावलिपदात जोपंशातिकृकुम् । कवाटिक हत्कुकार्षादिवोधकं । तच स्व.क्षापदं सक्कादिदं सक्कं तदुपकरं च असृक्मिति नारायणप्रश्नोकोद्ये ।

रात्रिारालिकं मनुमावर्त्तयेत् सङ्कराचिलोद्भवमयम्(?)॥ २९ ॥

तदिष्षो: परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय:। दिवीनां जन्मजातानं तस्मादेनं नित्यमभ्यसेदिति ॥ ३० ॥

तदाऽऽरेके यस्म प्रथमपदादिक्रमिर्दितोयपदाक्षलं हतोया-

तेज: (?) चतुर्थीदायुष्करमाझोम इति वैष्णवं पश्चव्या॑प्ति-'

ह्रति' कारयात्, हृदानीलनत: 'चोद्यारान्तराविकां' प्रबवसम्पुटितं, 'मनुम्' वष्टादशाच्चरं,'सङ्करचित:', 'आवर्त्तयेत्'। द्वावर्त्तनेन ब्यप्रत्यक्षं परमात्मानम् 'अभ्यायत' आनयत्, हत्यर्थ: ॥ २९ ॥

परमात्मखरूपं विटङ्गेऽति, तदिष्योऽरिति । 'तत्' प्रसिद्धं, 'विद्यो:'

'पदं' पदनीयखरूपं, 'दिवीन्' हति विद्योतनात्सके खरूपे, 'सूरय:'

ज्ञानिन:, 'सदा पद्यन्ति'। कौत्स्थ्यं पदं, 'चक्षु:' 'इव' पश्चेतित चक्षु:

प्रकाशनमपेक्षते; पद: कौत्स्थ्यं पदं 'साक्षात्' साक्षात्कम् । उदय इराति,

तस्मादिति । 'तस्मात्' विष्णुप्राप्तिहेतुत्वात्, 'एनं' षष्टादशाक्चरं मन्त्रं,

'नित्यमभ्यसेत्'। अभ्यास: चतुर्थीपनिघत्सूत्रमार्यर्थ: ॥ ३० ॥

१ गतसङ्घमालम्बं केन्दपिला चोद्याराराल्राखिकं मनुमावर्त्तयन्मनू सङ्कराचिलोत्यापतत् ।

रति ह, चिकित्सुपुस्तकपाठ:। रतस्य चन्द्रभ्षजो नाम कच्छिन्नाजो भक्तियुक्त: वेदपिला

ज्ञाता मनुं मन्त्रस चावलं धनं जम्नवान् । अत्यापतत् सङ्घारमतिर्नाम्य षपतत् चापवान्

अभ्यापतदितिपाठो योमिमुखेनापतत् रति नारायणप्रणीतोऽर्थ: ।

२ हतोयपदादौ ज रति ह, चिकित्सुपुस्तकपाठो विच्छेदराभिप्रेत:।

मयं मन्त्रं ऋष्यावभासं कैवल्यदत्वै सततमावर्त्तयेदिति ॥३१॥

तदच गाथा:। यस्मात् पूर्वपदादिमिदं हितोयात्सलिलोदकव: । हतौयाच्चेज्ज उन्नूतं चतुर्थाद् गन्धवाच्चन:॥ ३२ ॥

पश्चमादश्वरौत्पत्तिमेवैकं समभ्यसेत् । चन्द्रध्वजोङगमदिष्टो: परमं पदमवाप्ययं ॥ ३३ ॥

ततो विशुद्धं विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्झम् । यत्तत् पदं पश्चपदं तदेव स वासुदेवो न यतोऽन्यदक्ति ॥ ३४ ॥

अथमन्त्रान्तरेऽपि पदपदेभ्यो जगत्सृष्टिं निरूपयति,तदाङ्गरेक इति । 'तत्' तु ऋष्यादश्वररे, 'एक'े मुनय:, 'मृत्:' । 'प्रथमपदात् भूमि:' । 'दितीयपदात् जलं' । 'हतोय'पदात् 'तेज:', । 'चतुर्थपदात् 'वायु:' । 'चरमात् व्योम' । 'इति', 'वैष्णावं','पञ्च व्याघृतय:, पश्चपदादान, तनु'मयं', 'मन्त्र', 'ऋष्य'हपकाशकं 'कैवल्यस्य मोक्षस्य, 'द्वयै' मार्गोय, 'सततं', 'व्यावर्त्तयेतु' व्यभ्यसेतु॥३१॥ ३२ ॥ ३३ ॥

ततो विशुद्धमिति । 'तत:' कारण्यात, विशुद्धादिगुणोपेतं 'तत्' प्रसिद्धं, 'यत्', 'पदं' पदनौखरूपं, 'तत्'पदं, पदमेव पश्चधा गुढितं पदं 'पञ्चपदं,' इति विग्रह: । 'विशुद्ध'ं चिज्ज्योतिः, 'विमलं' आविद्या-दिमलर्राहितं, 'विशोकं' मनस्तापपराहलं, 'अशेषलोभादि' लोभादय:, तेभां, 'निरस्त:' दूरीकृतः, 'सङ्घम्' यत्र, तदेव पदमवाप्नोति वासुदेवः, वसति-स्थितौ देवख्यातौ 'वासुदेव:' । 'यत:' वासुदेवात्, 'अन्यत्,' किञ्चित् 'नास्ति' 'नाल्लि' ॥ ३४ ॥

तमेकं गोविन्दं सच्चिदानन्दविग्रहं पञ्चपदं वृन्दावनतुर-भू-रूचि-तनासीनं सततं समरुद्वपोडयं परमया स्तुत्या तोष-यामि ॥ ३५ ॥

श्रों नमो विश्वरूपाय विश्वस्थित्यन्तदेवते । विश्वेश्वराय विश्वाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ ३६ ॥

नमो विज्ञानरूपाय परमानन्दरुपाय ते । कृष्णाय गोपीनाथाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ ३७ ॥

नमः कमलनेचाय नमः कमलमालिने । नमः कमलनाभाय कमलापतये नमः ॥ ३८ ॥

वर्च्चापीडाभिरामाय रामायाकुण्ठमेधसे ।

अत्रः पञ्चपदात्मकं वासुदेवमेव च । स्तौमि-ल्याच तमेकमिति । ‘तं’ विशिष्टं ‘सजातीयविजातीयखगतभेदैरहितं’, ‘सच्चिदानन्द’ पदात्मकस्वरूपं, ‘गोविन्दं’, ‘पञ्चपदात्मकं’ ‘वृन्दावनं’, ‘चरमूर्छतनासीनं’, ‘सततं’ निरन्तरं, ‘समरुद्वपोडयं’ ‘वासुदेवाख्या:’, तेभ्यां ‘तुभ्यं’; ‘स्तुत्या’, ‘परमया’ स्तुति-या तोषयामि’ ॥ ३५ ॥

॥ ३५ ॥ ८० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ८३ ॥ ८४ ॥ ८५ ॥ ८७ ॥

१ वर्षोशां मयूरपिच्छलानाम् शापीड: मुकुटः तेनाभिरामाय सकृपेक्षापि रामाय रामा-य इति नारायणप्रश्रितोद्रथ: ।

१ रामाय वसुदेवसुतरूपाय रति जीवगोस्वामिप्रणीतोड्यः ।

रमामानसचन्द्रस्राय गोविन्दाय नमो नमः ॥ ३९ ॥

कंसवंशविनाश्राय केशिचाणूरघातिने ।

वृषभध्वजवन्द्याय पार्थसारथये नमः ॥ ४० ॥

वेणुवादनशोलाय गोपालायाचिमर्दिने(१)।

कालिन्दीकूललोलाय शोककुप्डलधारिणे(९) ॥ ४१ ॥

वस्त्रोवदानाभोजमालिने(९) नृत्यग्रालिने ।

नमः प्राणतपालाय श्रीकृष्णाय नमो नमः ॥ ४२ ॥

नमः पापप्रणाशाय गोवर्द्धनधराय च ।

पूमनाजीवितान्ताय हष्णावर्त्तादिखारिणे ॥ ४३ ॥

निष्कलाय(८) विमोदाय शङ्खदायाश्वहैरिपे ।

श्रद्दितीयाय मचते श्रीकृष्णाय नमो नमः ॥ ४४ ॥

प्रसोद परमानन्द प्रसोद परमेश्वर ।

ग्राधियाधिभुजङ्गेन दृष्टं मामुन्दर प्रभो ॥ ४५ ॥

श्रीकृष्ण एकपपोकान्त गोपीजनमनोहर ।

१ पश्चिमर्दिने कालियदर्पदलनाय रति नारायणप्रसादतोऽत्र ।

२ शोङ्कुपडलध्वजवगे इति जीवगोस्वामिशिष्यतत्पाठः ।

लोभाभ्यां कुपच्यत्न्या व्रजग पतिसमोचराय इति तैर्योऽज्ञातः ।

३ वस्वलीनयानभोजमालिन इति च, चितितपुसकारपाठः ।

४ निष्कलाय मुग्यार्तिलाय यथा निष्कं व्रजिसिप्रे क्षातिाति मते दीतमोऽत्र-

प्रशीलोऽपे ।

संसरसमुद्रे मग्नं मामुद्दर जगद्धरौ॥ ४६॥

केशव केशवेश्वर नारायण जनार्दन।

गोविन्द परमानन्द मां समुद्दर माधव॥ ४७ ॥

अथैवं स्तुतिभिराराधयामि यथा यूं(१)तथा पञ्चपदं जपन्तः

श्रीकृष्णं ध्यायन्तः संभरति तरिष्यथेति होवाच हैरेयः॥४८॥

अ्रमुं पञ्चपदं मन्त्रमावर्त्तयेत् यः स यात्वनायासतः केवलं

तत् पदं तत्। अनिजदेकं मनसो जवोयो नैतदेवा(१) ग्रामवन

पद्मसम्श्रदिति॥ ४९ ॥

यथाहं स्तुतिभिराराधयामि भगवन्तं मन्नप्रदत्तिसिद्धार्थंमित्याच, अथैवमिति। 'अथ' वाक्यारम्भे तुच्छेडपि, 'यथं'पूर्ववाक्याभिः, 'तु'तिभिः, 'कारं'

परमेश्वर 'यथा,' 'आराधयामि,' 'पञ्चपदं जपन्तः,' 'यूयं,' 'तथा'तेन प्रकारेऽ, 'श्रीकृष्णां ध्यायन्तः,' 'संभरति' संसारसमुद्रं, 'तरिष्यथ,' 'हति,' द्विरख्याजः

नस्या, मुनीन प्रति 'होवाच', इत्थ्यर्थः॥ ४८ ॥

यथ दयावती सुरतिस्मानं प्रचाच। 'अ्रमुं' वासुदेवात्मकं, 'पञ्चपदं'

मन्त्रं,' 'आरचर्येत्,' 'सः,' 'अनायासतः,' 'केवलं' सुतं, 'तत्' वास-

देवाखं, 'तत्' पदस्थं,' 'पदं,' 'याति'। उत्तं पदं मन्नेया विशिष्टद्यति ।

रजनं कामप्तनं खावस्थानप्रच्युति;, तद्जितंतं सद्देव एकहुपमिल्यर्थः। तथा

सप्तंभूतेष'एकं। मनसो जवोयो ह्रति। 'मनसः', अपि वेगवत्तरम्

। 'ततत्'पदं, 'देवा:' चोतनकारया: चतुरादीनिद्रयायि;, 'न' 'ग्रामवन' न

१ यथ हैं स्तुतिभिराराधयामि ते यूं तथेति च,. चिकित्सपुस्तकपाठः।

१ जवीयो नैदेवा स्ति च, चिकित्सपुस्तकपाठः।

तस्मात् कृष्णं एव परो देवस्तं ध्यायेतं रसायेतं यजेतं भजेदिति चों तत् सदिति ॥ ५० ॥

पर्वतानां श्रोेष्ठोपनिषत् समासा(?) ॥

प्राप्तुवन्तः। चतुरादिप्रवृत्तत्स्त्रंनोव्यापारपूर्वकत्वात्‌ 'मनसः' ऽपि 'जवोऽयः' न तच्चतुरादिगम्यं इत्यर्थः । मनसोऽपिजवीयस्त्वे हेतुमाच, पूर्वंमर्थदिति । चक्षुरादि ब्रह्मलोकादिकं सङ्क्ष्षयतः मनसः स्ववभावस्थं साच्च मनसोऽपि 'पूर्वं,' 'ब्रह्म लोकादिकं प्रति 'अर्थंतः' प्राप्तं, योमवत् व्यापित्वात् इत्यर्थः। 'इति' शब्दो मन्त्रसमाध्यर्थः॥ १६ ॥

वतः सर्वोत्तमत्वात् ध्यानरसनभजनानस्यैव कर्तव्यानी इत्युपसंक्षरति । 'तस्मात्' अविशेषविदेक रसत्वात्, 'कृष्णा एव परो देवः,' 'तं', 'ध्यायेत' चिन्तयेत्, 'तं रसायेत' तं जपेत, 'तं भजेत' शेमपुष्पंकासाराधयेत्। कौटस्थम्, 'तों तत् सत्' शब्दजयप्रतिपाद्यम् इत्यर्थः। 'इति' शब्दः पूर्वतापनेः समास्यर्थः । तदुक्तं गीतासु भगवता । 'ओं तत् सत् इति निर्देशो ब्रह्मण्यास्विविधः स्मृतः'॥५०॥ इति श्रीमद्विजयेंद्रविरचितायां गोपाष्टतापनो-

तापनोट्टीकायां गोपीनाथस्य ध्यानरसनभजननिरूपण्या नाम पूर्वतापनो-

योपनिषट्कटीका समासा ॥

१ रसेन भजेतं भजेदित्यो तत् सदिति । इति ऋग्वेदे गोपालपूर्वतापनोयोपनिषत् समासा । ऋति घ, चिकित्सितपुष्करपाठः। तं भजेदिति हिर्द्यज्ञः सनाप्यर्थो ऋति नारायणप्रणीतोऽध्यायः । ऋसत् कौमितस्त ऋष्यदिति पाढ़े तृणादृश्यं वसादृद्विति गौड़गोदासिम्बाख्या ।

गोपालतापन्यां

उत्तरभागः ।

एकदा चि व्रजक्लियः सकामा: शर्वरोमुषित्ता सर्वेश्वरं गोपालं द्वष्यामूचिरे(१) उवाच ताः कृष्णा: ॥ १ ॥

चतुं कस्सै ब्राह्मणाय भच्यं दातव्यं भवति दुर्वाससेति ॥ २ ॥

कथं यास्यामोडतोर्या जलं यमुनाया यत: श्रेयो भवति॥३॥

पूर्वतापन्यां गोपीना‌ऽथस्य ध्यानरसनभजने: सुनिश्र्चित्तच्व वास्त-

देव एव मोक्षदो नान्य इतित दर्शयितुं तस्य कतुं मकतुं मन्यथाकतुं में-

स्वयंप्रख्यापिकामाथिकां बोधसाकुयार्थमारचयति, एकदाश्र्चिति ।

'एकदा' एकस्मिन् काले, 'व्रजक्लिय:' गोपिका:; 'सकामा:,' 'शर्वरी'

रात्रि:, 'कृष्णां', प्रति वच्यमायामर्थं 'उचिरे', श्वानिधौ 'उदिता' ।

'सर्वेश्वरम्', इति व सं हादियार्थ्यर्थमुक्तं । 'गोपालम्', इति वलदेव-

व्यारच्यथं । द्वष्यामिति । 'कृष्ण:', प्रति वच्यमायामर्थं 'उचिरे', 'क्वथा:',

च 'ताः', प्रति वचसमा ऽमथं 'उवाच', इत्यर्थ: ॥ १ ॥

सामान्यत वाख्यायिकां सूचयिल्दा विश्र्षेघतकृतां दर्शयिष्यतं वादि

खीयां वचनमाद्ध, चतुं कस्सै इति। 'चतुं कस्सै नार्च्वाय' कं ब्राह्मच-

मनुश्च्चीच्वात्य, 'भच्यं दातव्यं भवति', येन मनःचिता: कामा: पूर्यां

भवन्तीतित श्रेष: । 'दुर्वाससे,' दातव्यमिति श्रेष: ।

चान्दसलात्वच्वध: ॥ २ ॥

पुनः खीयां वाक्यं, कथयमिति । 'यमुनाया:' 'जलं', वच्त्रोभ्यं 'भतीव्वा'

'कथं', तं मुनिं 'यास्याम:' । 'यत:' मुने: सकाशाल् 'श्रेयो भवति' ॥ ३ ॥

१ द्वष्यां चि ता उचिरे इति घ, चिकित्सुपु तकपाठ: । अतस्स ता गोप्य: उचिरें

जचुरित्यथों नारायचप्रचोत: ।

ऋष्येति ब्रह्मचारोयुक्का मार्गं वो दाक्ष्यति(¹) यं मां सत्वा च्रगाधा गाधा भवति यं मां सत्वा च्रपूतः पूतो भवति यं मां सत्वा च्रकती ब्रती भवति यं मां सत्वा सकामो निष्कामो भवति यं मां सत्वाडग्रोनियः श्रोत्रियो भवति ॥४॥

सत्वा तदाचं चि है रौद्रं सत्वा तदाक्येन तील्वा तां सौयं(९) चि गत्वाडडग्रं पुण्यतमं चि तव्वा मुनिं श्रेष्ठतमं चि वै रौद्र-

चेति ॥५॥

अथ श्रोक्यावाक्यं, ऋष्येत्यादि । 'ऋष्या इति,' नाम दः सः 'ब्रह्मचा-रोति,' वाक्यं यमुनामध्ये 'उक्का', प्रजन्तु, 'वः' युष्माकं, यमुना 'मार्गं', 'दाक्ष्यति' । ऋष्येति, ऋन्दसत्वार्षैधः ।

ऋष्येत्युक्तिमाजेय कथम् यमुना मार्गे नो दाक्ष्याति कथं चानेकाज्जनास-म्भोगधीसो ऋष्यचारोी स्वादिति गम्यायुद्रक्ये खस्मृतिमहिमानमाष, यं मां सत्वा च्रगाधा तस्स्थिरचिताडपि सम्भो सरित् गाधा भवति यं मां सत्वा च्रपूतः पूतो भवति(९) यं मां सत्वाडनतो ब्रती भवति(९) यं मां सत्वा सकामो निष्कामो भवति यं मां सत्वाडग्रोनियः श्रोत्रियो भवति हति । स्पष्टार्थमिदं ॥ ८ ॥

सत्वा तदाचं द्वीति । ताः गोप्यः 'चि' निष्कतं, 'वै' स्वार्थे, तस्य,

१ यदि व उन्नतलेह मर्यो नाना भवति रति व, चिकित्सपुस्तकेऽधिकः पाठः ।

२ तदाक्येन तील्वा तत्त सौय्योमिति व, म, क, चिकित्सपुस्तकचयपाठः, कीट- मोक्षामिषग्रत: ।

३ ऋतती ककाज्जयोदितद्विकल्यक्कारजिलोपपि वली क्षीरेक्कलो भवति रति मारायचप्रश्नतोद्र्वः ।

दत्वा चक्षै ब्राह्मणाय चोरमयं घृतमयमिष्टतम(१)मिति वै

मिष्टतमं हि तु भुक्ता छित्वा(ऽ)ऽऽपिष्यं प्रयोक्ष्यात्राज्ञां

त्वदात(१)कथं याक्ष्यामोड्डौर्वा सौर्य्याम्॥ ३॥

'वाचं', 'श्रुत्वा', सामथ्यंबोधकवाक्येन प्रोत्साहितः;, गन्तव्यतया 'रात्रिं'

वचनांशं दुर्वासस्, 'श्रुत्वा', 'तदर्थेन' तद्योगे ब्रह्मचारिणेवंशुपेया वाक्येन,

'तत्' 'सौर्य्यं' 'हि', 'तां' वगाधामपि गाधाभूतां सौर्य्यां सूर्य्यतनयां यमुनां,

'तीर्त्वा' 'गत्वा श्रमं पुखयतमं हि', 'नत्वा', 'मुनिं' दुर्वाससं, कौतुषं,

'श्रेष्ठतमं', 'वै' प्रतिष्ठितं, 'रात्रिं' उत्कृष्टार्थम्, 'हति'घृष्टो भोजनपूर्वंप्र-

चरद्रसमास्यर्थः॥ ४॥

'दत्वा', 'चक्षै', 'ब्राह्मणाय' दुर्वाससे; 'चोरमयं' पायसान्नम्, 'इष्टतमं'

हि वै' इष्टतमं मिष्टतमं खादितमं, 'हि वै' प्रस्तुतं, इंदुशेखरान्नं दत्वा

काराध्ययामासुरिति श्रेषः॥ ६॥

व तु वाचां सूचनेन 'भुक्ता', उच्च्छिष्टतमन्नच 'छित्वा' त्वचा उच्चिष्ट-

भागमथो दत्वा, 'श्वापिष्यं', 'प्रयोक्य' दत्वा, 'चतु' पच्यात्, 'व्याश्रां'

गमनानुज्ञां, 'वदति'। तां अनुज्ञां 'कर्य' यक्ष्यामोड्डौर्वा सौर्य्यो'॥ ७॥

१ हततमयं मिष्टतममिति च, चिकित्सितपुस्तकपाठः। चष्य हततमयं हतविकारं

मिष्टतममं शतिप्रयेन मिष्टं मधुरमिति नारायणप्रकीर्तितोऽर्थः।

१ इष्टतमः च हि वै तुष्टः स्नात्वा भुक्त्वाऽग्रिषं प्रयोक्ष्याणां लदातः।

रति च,चिकित्स-

पुस्तकपाठः। रतस्य हततमः प्रियतमः दर्शनीयतमः च मुनिः हि वै तुष्टः तुष्टमनाः

स्नात्वा स्नानं कत्वा भोजमं हत्वा पाश्रिषं चिरजीवितादिरूपां प्रयेष्य गदिला

पाश्रां तु गमनायादातं वत्सवानित्यर्थो नारायणेनप्रकृतः। मिष्टतमं च हि वै तुष्टःस्नात-

भुक्त्वादिलाऽऽदिषु प्रयेष्याणां लदातः। रति च,चिकित्सतपुस्तकपाठः। इष्टतमः स इह व

तुष्टः स्नाता भुक्ता छित्वाऽऽग्रिषं प्रयेष्याणां लदात इति च, चिकित्सपु स्तकपाठः॥

स तुोवाच मुनि:, दूर्योग्रिनं(१) मां सृत्ला. वो दाक्षतीति मार्गस्‌॥ ५॥

तासां मध्ये चि श्रेष्ठा गानर्वी तुवाच तं चि वै तामिरेवं(१) विचार्य ॥ ९॥

कथं कृष्णो ब्रह्मचारी कथं दूर्योग्नोमुने:॥ १०॥

तां हि मुख्यां विधाय पूर्वमनु हत्वा तूष्णींआस:॥ ११॥

शब्दवानाकाश:॥ १२॥

'स तुोवाच मुनीन:', 'मा', 'दूर्वॉग्रिनं' दूरवीभोजनं,दूर्वेव व्रातनम्याक्ति तं, निराहारं, वा, 'हृत्ला', 'व:' युग्मार्क, यमुना 'मार्गं', 'दास्यतीति'॥ ९ ॥ 'तासां मध्ये हि श्रेष्ठा', 'गार्वो'(१) कार्तितु 'तं' 'हि वै', दुर्वॉगस्सम्। 'एवम' 'उवाच'। किं हत्वा, 'तामि:' अन्याभि: स्त्रोभि:, समं, 'विचार्य' ॥५॥ किंवाचेत्याच । 'कथं कृष्णो ब्रह्मचारी 'काथ', च 'मुनि:' 'दूर्वॉग्रन:', रवमुवाचेतिं सम्बन्ध:॥ १०॥

अन्यास्तु किं चक्रुरित्याशङ्क्याह, तां हीतिं । 'तां' गानर्वों, 'मुख्यां विधाय' मुख्ययापाद्यतों हत्वा, 'ध्यान' पश्यात्, 'पूर्व' 'हत्वा' चापेक्षरिं विधाय, अन्याः स्त्रिय: 'तूष्णीं आस:' तस्थुः॥ ११ ॥

भूतभौतिकाद्यन्तर्गोमिया वातमनोंड्क्रियालाव्स्तर्वमिदं द्वाझो ब्रह्मचारी-त्यादिकं युज्यत रवेयभिप्रेत्य भगवान्मुनिराह, मुन्त्वाद्वार्नीत॥ १२॥

१ दूर्योग्रिनमुपवासिनमिति घ.चि.कृतपुस्तकपाठ।

२ गानर्वो हुवाच सं चि वै तामिरवमिति ड, चि.कृतपुस्तकपाठः।

३ गम्भ्यं लोकादागत्योषा मान्यर्वी गोपो इति नारायणप्रचोदितोर्ध:।

शब्दाकाशाभ्यां भिन्नस्तखिन्नाकाशे तिष्ठति स चाकाशस्तं न वेद स चात्माडयं कयं भोक्ता भवामि स्फुरणवान् वायु: स्फुरण-

वायुभ्यां भिन्नस्तखिन्नं वायौ तिष्ठति वायुरं वेद तं चि स च्या-

त्माडयं कयं भोक्ता भवामि रूपवदिदं दि तेजो रूपाभिभ्यां भिन्नस्तखिन्नग्रे तिष्ठति अभिन्नं वेद तं चि स चात्माडयं कयं भोक्ता भवामि रसवत्‍यं चापो(१) रसाद् भिन्नस्तखस्मु तिष्ठतितं चापो न विदु: सु चात्माडयं(३) कयं भोक्ता भवामि गन्धवतीभू-

भिर्गन्धभूमिभ्यां भिन्नस्तख्यां भूमौ तिष्ठति भूमिरं वेद तं चि स चात्माडयं कयं भोक्ता भवामि ॥ १२ ॥

शब्दगययुक्‍ता: 'आकाश:', वच्‍चते, तदुभय'भिन्न:' विशदतया; पृथक्‍

गत्ता, 'तस्मिन्' शब्दद्वात, 'आकाशे', 'तिष्ठति' । स हिेति । शब्द-

वान् खलु 'आकाश:'; 'तमु' कनतयामियाम्, 'न वेद', मय्यासौ तिष्ठतीति(३)। वध्योचति । 'च', 'दि', साक्षीभूत:, 'आत्मा', 'च', 'कयं भोक्ता

भवार्मि' । एव वायुनेजोस्सभूमिपर्याया व्याख्येया: ॥ १२ ॥

१ रसवत्य चाप रतिर चापमपलेन कलेडपि सरितसमुद्रादिमेदेनानेकलादाप रति बडवचनम् । सभावत: केचित् श्रद्‌धा श्रवयवसजुगामेवाददते यथा दारा: शिकलारति रति नारायण: ।

२ रसवत्य चापो रसादग्रो भिन्नस्खाखपृष्ठ तिष्ठति चापो न विदुथं चि स चात्माड-

मिति च, चिकितिपुंखकपाठ: ।

३ सुवच तिष्ठतलोति प्रथमपुच: चात्मामिप्रातच, भवामीत्युक्‍तपु चषोडसससित्रादेश

इति नारायण: ।

इदं चि मनसेषेवं चि मनुते ॥ १३ ॥

तानिदं चि गृण्णाति(³) ॥ १४ ॥

यत् सर्वमात्रैवाभात् तत्त्व वां कुच मत्स्थे कृत(²)ना मक्षतीनि स आत्मा कायं(³) भोक्ता भवामि ॥ १५ ॥

कायं तर्हि ते भोक्तृदृशं शब्दं श्रणोमीयादिपुरुषय रख्याकूष्य मनस एव तथा पृतीतिरियाच, इदं चि मन हति । 'तेषु' आकारादिषु, वर्तमानस् 'इदं', 'चि' प्रसिद्ध, 'मनः', 'चि' एव च्छब्द भाक्तो इत्यादि(⁴), 'मनुते', चित्सान्निधानात् ॥१३॥

छान हेतुमाच, तानिति । 'चि' यस्मात्, 'तन्(²)' ग्रब्दादीन, 'इदं' मनः एव, तत्तद्रियाधिष्ठाहभूतं, 'गृण्णाति' ॥ १४ ॥

एवं तर्हि तवापि लोकवदत्नःकरणावच्छिन्नलादृशं भोक्तेत्यध्यासः स्वादिल्याभासत्(⁵) खलु सप्रधासनि(²)रु(³)तिं दर्मयति, यत् सर्वमिति । 'यत्' आत्मज्ञानदृश्यां, विदुः(⁴) 'सर्वं' कार्यकारणाजातम्, स्वाधिष्ठानतत्त्व-ज्ञानात् 'आत्मैव', रजतादिव भुक्तिः 'तत्' च आत्मज्ञानदृश्यां, 'कुच' यर्मिं(³)चि, केन करणेन का मत्ता 'मनुते,' एवं ज्ञानेक्रियान्तर-दव्यो(⁵)या स्वप्नघ(⁶)इतच्याः । 'कृ(²)', 'वा', दिशि,केन करणेन कोवा 'गृण्णाति',

रयं वागादिपर्यो(¹)या स्वधाहस्त्रं(²)च्याः । कार्मादीनाम्तभूतत्वात् ज्ञानिनः सर्वाध्यासनिरुत(³)तेनं भोक्तृत्लाद्यध्यास हतिभावः । सच्चीति । 'सः' कार्य-कार्मासाच्ची निष्ठाभिमानः, 'आत्मा', 'कायं भोक्ता भवामि' ॥१५॥

१ मानिदे स(²)ज्ञातात च, चित्प्रतिपु(³)कपाठः ।

३ स च द्वाआमादृ(²)च कर(³)स्मित च, चित्प्रतिपु(³)कपाठः ।

अयं चि द्वाष्षो ये वो चि प्रेष्ठः शरीरदयकारणं भवति ॥१६॥

दौ रूपपौौ भवतो ब्रह्मपौडंशभूतस्तथेतरो भोक्ता भवति अन्यो चि साच्ची भवतौति(९) ॥१७॥

बुचधर्मे तौ तिष्ठत्ः ऋतौ भोक्ताडभोक्तारौ (९) ॥१८॥ पूर्वौ चि भोक्ता भवति तथेतरौडभोक्ता ऋष्षो भव- तोति॥ १९॥

आत्मु तथ ज्ञानित्वादभोक्तृत्वं कष्योऽपि किं तथैवेल्याशङ्कन तस्य तु सर्वोऽधिष्ठानभूतत्वन्नभोक्तृत्वमियाच, ऋयं होति। 'यो वः','प्र छः','अयं' 'दथ्थः','चि' यस्तात्,'शरीर'ददयस्य 'कारणं' ततो न भवतौति प्रेक्षः ॥१६॥ एवंमधिष्ठानत्वादनोकृत्यमिल्युक्तं, ऋथान्तर्यामिलादपि तदाश्रि दो सुपर्यांवति । 'श्रद्वथा:' जन्मादालु, 'दौ' 'सुपर्णो', हव सच्छरौ जीवेश्वरौ, 'भवत:' वर्चते । 'तथा' भूतयोग्योरमध्येऽपि 'इतरः','अंशभूतः' जीवः, 'भोक्ता','भवति,' 'चि' निश्चतं, 'अन्यः' हंस्वरः, 'साच्ची' केवलमै- चैतैव, 'भवति' इत्यर्थः । 'इति'शब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः॥ १७ ॥

तथौः सुपर्णोऽं कुत इत्याशङ्क्य ऋचो वचनानुसारदित्याच, ऋचधर्मे तावति । ऋचधर्मो ऋक्खनाख्यो यस्मि तस्मिन् 'ऋचधर्मे' विनारम्भनि संसाराख्ये ऋमख्ये, 'तिष्ठत:' । छत हति । 'ऋत' इंश्वरानीश्वरत्वात्, तौ 'भोक्ताडभोक्तारौ'(९)॥१८॥ 'पूर्वौ' चि भोक्ता भवति,' 'तथा', 'इतरः', 'ऋष्षा:' हंस्वरः., 'इति' कारणात्, 'अभोक्ता', 'भवति' ॥ ९९ ॥

१ साच्ची भवतौति च, चिक्षितपुस्तकपाठः । २ ऋचधर्मे तौ तिष्ठतः ऋभोक्तृभोक्ताराविति घ,चिक्षितपुस्तकपाठः,नारायणाखामिप्रेसः । ३ भोक्ताभोक्ताराविति हस्तलस्मिति जीवगेश्वामिभिप्रायः।

यत्र विद्यारविदो न विदामो विद्यारविदाभ्यां भिन्नः, विद्यामयो हि यः(१) सु कृत्यं विषयोभवतीति ॥२०॥

यो हि वै(²) कामेन कामान् कामयते स कामो भवति।यो हि वै त्वकामेन कामान् कामयते सोऽकामो भवति॥२१॥

ईश्वरस्याभोक्तृत्वे ऽपविद्यारचितरबं हेतुमाच्छ। 'यत्' हेतौ, 'विद्यारविदाभ्यां', 'भिन्नः', घटादिवद् ऋते विषयेः, न भवतीति विषयः। विद्याविषय-यत्वाभावे हेतुमाच्छ, विद्यामयैव हेतिः । 'विद्या' नाम मच्चाकारा सन्नि-कारशब्दात्, तन्मयः तत्प्रकाशकः, 'हि यः स यथं विषयो भवति' । न हि घटादिप्रकाशकः स्वालोको घटादिविषयः ॥ २० ॥

एवमविद्यारचितलादभोक्तॄणामुक्तं, यथाऽऽकामलादभोक्तृवमाच्छ, यो वेति । 'यः','हि','वै' ऋक्, 'कामेन' हेतुया, 'कामान्' विषयान्, 'कामयते', 'सः','कामो' कामुकः, 'भवति'। 'यः' 'ह वै', छक्वाः, 'तु','स्वकामेन' कामनिच्छया, 'कामान्', छोकरितः, 'सः','तु','स्वकामः,' लोके पृसिद्धः 'भवति' ॥ २१ ॥

एवमकामिलादभोक्तॄणामुक्तं, यथ घडूर्मिभावविकारपून्यत्वात् स्वशब्दप्रबन्धान्त्वादपि तदाच्छ, जन्मेति । 'जन्मजराभ्यां', 'भिन्नः' रक्षितः, इत्यनेन पदूर्मिरक्षितत्वं जन्माख्यप्रथमविकारररक्षितत्वच्च 'स्थायुः' सर्वदा स्थिरः, इत्यनेन किश्चित्काश्चिल्लतविप्रतिपत्त्यामाभ्यां पून्यत्वं

१ विद्यामयो य इति घ, चिकित्साप्रकाशपाठः ।

२ यो हि वै त्वमि घ, चिकित्साप्रकाशपाठः ।

छत्नि(१) योड्सौ गोषु तिष्ठति योड्सौ गा: पालयति(१) योड्सौ गोपेषु तिष्ठति योड्सौ सर्वेषु वेदेषु(१) तिष्ठति योड्सौ सर्ववेद-

गीथते योड्सौ सर्वेषु भूतेषाविष्य भूतानि(१) विद्भाति स वो चि स्वामी योड्सौ भवति ॥ ३२ ॥

विनाशशून्यं नित्यमघोकं भवति । शश्वच्छेयोडर्यमिति व्यापकत्वान्नियमुक्तं वेदित-

व्यम् । शश्वस्तत्पायमितिधातुबलादयं शश्वग्रह्नादाचं हृन् स्वायुप्रबन्धेन सूचितम् । यथ गोविन्दग्रहनार्थमुपलाद्यभोक्तृक्रमाच्च, योड्सौ सौर्यै-

तिष्ठति:इति । 'योड्सौ', गोविन्दशब्दार्थं सूयमेकत्वेन विदते तिष्ठति, स गोविन्द:, स एवाधुना कामधेनूनुप्रार्थ्यं धेनुषु विद्यते तिष्ठतीति गोविन्दशब्दार्थमाच्च, योड्सौ गोषु तिष्ठवीति । शश्वया गोषब्देन

गोपा: ते च गा अह्म्र्यायां पालयन्तीति युत्पच्चया, गोपेषु विद्यते तिष्ठतीति गोविन्दशब्दार्थमाच्च, योड्सौ गोपेषु इति । स एव गोषु वेदेषु विद्यतर्हाति गोविन्दशब्दार्थमाच्च, योड्सौ सर्वेषु वेदेष्विति ।

योभिवेंदैगींयत हति गोविन्दशब्दार्थमाच्च, योड्सौ सर्वैरिति । गोषु विनाशं गच्छतु स्वारडूभवभाविषु: इति भूतानि विद्भाति

हति गोविन्द: इति गोविन्दशब्दार्थमाच्च, योड्सौ सर्वेष्विति । य: ईंदृश: कथा: गोविन्द: सर्वखामी, ततः श्वसौ कथम् भोक्ता इत्याश्रये-

१ सूयैं तिरश्वात रति घ, चिकितपुष्ककपाठ:, रतस्य सूयैं सूयैंमपच्चे रत्यषा-

नारायणछतः ।

२ योड्सौ गोपानं पालयति रति घ, चिकितपुष्ककपाठ: ।

३ सर्वेषु देवेषु रति घ, चिकितपुष्ककपाठ:, रतस्य सर्वेषु बुध्नादिषुचाठाह्यपि देवेषु

रत्यषा नारायणप्रकोत: ।

४ भूतेषु चाविष्य तिष्ठति भूतानि रति घ, चिकितपुष्ककपाठ: ।

सा स्वोवाच गाथांवर्वी कथं वाड्मात्रु जातोऽसौ गोपालः कथं वा ज्ञातोऽसौ त्वया मुने हृष्यः को वाड्मान् किं वाड्म स्थानं कथं वा देवक्या ज्ञातः को वाड्म ज्यायान् रामी भवति कोहश्री पूजाड्म गोपाल्य भवति साच्चात् प्रकृतिपरः योऽयमात्मा गोपालः कथं त्वतोर्यो भुम्यां चि वै स स्वोवाच तां च वै ॥२५॥ एको ह वै(९)पूर्वं नारायणो देवः ॥२४॥

नाद, तु वा श्लोकित । 'सः' ऋषिः गोविन्दः यत् 'सः' 'स्वामी' तस्मात् स्वभेष्ये(सु)यर्थः ॥ २२ ॥

एवं विदितहृतान्तां गाथांवर्वीम् पृच्छतीव्या अपि सा हवति । 'सा' गाथांवर्वी(री) मुनिनम् 'उवाच' । 'किं' इत्याष(स) आच(ह), पर्यर्मित । एवंविधः कष्यो गोविन्दः 'कस्मात्', 'गोपालः', 'कथं वा', 'जातः', 'कथं वा' दे मुनेः, 'अस्तौ', 'च आः', 'त्वया', 'ज्ञातः', 'को वा', 'वस्य मन्नः', 'किंवाड्मस्थानं', 'कथंवा देवक्या ज्ञातः', 'वस्य', 'ज्यायान्' व्येरुः, 'रामः', 'को वा' किंकपादि, 'भर्ताति' द्वार्य । 'कोहश्रीः' 'पूजा' 'कस्य' गोपालस्य, भवति, 'साच्चात् प्रकृतिपरः' मायेशः, 'यः' परमात्मा, 'गोपालः', 'कथं त्वतीर्यः', 'भूम्यां', 'हि', 'वै' प्रसिद्धं, 'सहोवाच तांश्च वै' एको रीतिः 'कः' मुनिः, 'ह' किष, 'वै'प्रसिद्धौ, 'तां''गाथांवर्वीम्', 'उवाच' । २३ ।

प्रकृतोत्तरगमों चास्यत्रसादः कथमवतारयितुं स आखरडुपमाच । 'यत्;', 'ह'किष, 'पूर्व' चहिरादसौ, 'नारायणो देवः;' वासीतु इतिश्रेषः ॥२८॥

९ एको हि वः श्लोकः, चिकीर्षितपुंखपाठः । ९ मान्यर्चा रक्षार्थ हित गोपाख्यासिमिश्रकाम् ।

यस्मिन् लोका श्रोताश्व प्रोताश्व तस्य इलपद्माज्जातोड्ड-

योनिस्थपित्ता(1) तस्मै वडि वरं ददौ॥ २५॥

स कामप्रसरमिव बद्रे तं चास्मै ददौ॥ २६॥

स देवाचायजोनीयोडवनाराणा मध्ये श्रेष्ठोडवतार: को

भवति येन लोकास्तुष्ठा देवास्तुष्टा भवन्ति (1) यं श्रुत्वा मुक्ता

अस्मात् संसारात् भवन्ति कथम् वाड्मयावतारस्य ब्रह्मता

भवति॥ २७॥

मारायणात् तस्य जूत इत्यत व्याच, यक्ष्मिन्निति। 'यस्मिन्' देवे,

'लोका:', 'श्रोता:', 'दोर्घतनुषु' पटवतु, 'प्रोता:', सव्येकृतनुुषु पटवतु,

'तस्य छत्पद्माज्जातोड्डयोनि:', 'तपिदा,'(1) क्षिताय 'तस्मै' नृषपे,

नारायणः 'वरं ददौ'(2)॥ २५॥

स हति। 'स:'(1)ब्रह्मा, 'कामप्रसरम्' इत्यया प्रसरम्, 'खव,' वरं 'बद्र,'(1)

'तं चास्मै ददौ'(2)॥ २६॥

स हति। अध्यात्म: 'केशवोति', नारायणो(2)डवतार-

वामिति। हे विश्राश्रय तव 'अवताराणा मध्ये', 'य:', 'श्रेष्ठोडवतार:',

स: 'को भवति'। येनeti। 'येन' अवतारेण हेतुना, 'लोकाः तुष्टाः',

१ श्लोकयोनी: य पिता हति च, चिकित्सुपुत्रकपाठः, वस्य य पिता नारायण हति

मारायणयादृक्षा।

२ स देवाचायजोनीयोडवताराणा मध्ये श्रेष्ठोऽवतार: को भविता येन लोकाः तुष्टा

भवन्ति रति च, चिकित्सुपुत्रकपाठः।

३ तपिदा शामानं प्रकाशं रति जीवगोस्वामियाष्ठा।

४ कामप्रसं वने यदृशं दृश्यामि तशोत्तरं देहोति ययाचे रति जीवगोस्वामियाष्ठा॥

स होवाच तं चि नारायणो देव: सकाम्या मेरो: पृष्ठजे(8) यथा सप्त पूर्व्यो भवन्ति तथा निष्काम्या: सकाम्या भूगोलचक्रे सप्त पूर्व्यो भवन्ति तासां मध्ये साक्षात् ब्रह्म गोपालपुरी द्वोति ॥ २५ ॥

सकाम्या निष्काम्या देवानां सर्वेषां भूतानां भवन्ति(2) यथा द्वि वै सरसि पद्मं तिष्ठति तथा भूम्यां तिष्ठतीति चक्रेऽपि रचितो द्वि

'देवाश्च्य भवन्ति,' 'यं' मत्वा मुक्ता ऋषिभि: संश्राव्यते(8) 'भवन्ति'। 'कथं वा', 'कस्य' श्रेष्ठस्य, 'कस्य' श्रवणस्य; 'ब्रह्म' 'खरूपता' 'भवति' वर्णते ॥ २७ ॥

'स होवाच तं चि नारायणो देव:'। किम्। 'सकाम्या:' कामप्रवृत्तता:, 'मेरो: पृष्ठजे', 'यथा सप्त पुय्यो(8) भवन्ति,' 'तथा', 'निष्काम्या:' मोक्षदा:, 'सकाम्या:' कामप्रदा:, व्यधिककारितारतम्येन 'भूगोलचक्रे,' 'सप्त पुय:' वयोधामथुरादय:, 'भवन्ति', 'तासां पुरीषां', 'मध्ये', 'गोपालपुरी' गोपालवेष्टिता विष्णोर्गाश्रयभूता पुरी, यथा गवां चक्रेऽपि पालिता गोपालपुरी मध्यमा 'ति' निश्चितं, 'काज्ञान वशा' 'भवन्ति' मृक्छ्रपात्रप्रख्या-त्वात् ॥ २८ ॥

'सकाम्या', 'निष्काम्या', 'देवानां', 'सर्वेषां', 'भूतानां', च यथाभजनं 'भवति', 'यथा', 'सरसि', 'पद्मं', 'तिष्ठति', 'तथा', 'भूम्यां', गोपालपुरी

१ शकाम्यामृते मेरो:पृष्ठे रति च, चिकित्सापुस्तकपाठ:।

२ सकाम्याख्य भतानां भवन्ति यथा चि वै सरसि पद्मं तिष्ठन्ति तथा भूम्यां तिष्ठन्नोति तथा साक्षाद् ब्रह्मं गोपालपुरी चि निष्काम्या सकाम्या च भतानां भवति रति च, चिकित्स- पुस्तप.ठ: ।

मथुरा(१) तस्माद् गोपालपुरी भवति(९)॥ २९॥

वृन्दावनं(९) वृन्दावनं मध्योर्मधवनं तालस्तालवनं काम्यं काम्यवनं

बकुलो बकुलवनं. कुमुदं कुमुदवनं खदिर: खदिरवनं भद्रो

भद्रवनं भाङ्डीर इति भाङ्डीरवनं श्रीवनं लोचवनं(९) वृन्दाया

वृन्दावनमेतैराकृता पुरो भवति॥ ३० ॥

'तिष्ठति' 'इति' गोपालपुरीयस्य युत्पत्तिं वदनू सर्वसिद्धसज्ज्ञां

दर्शयति। 'चक्रे रकिता तत्र मथुरा।' 'तस्माद्गोपालपुरी भवति'॥२९॥

सा च मथुरा द्वादशवनैरावृता भवतील्याह, वक्ष्यदिति । 'वृहत्'

मधूकोत्पम्, इति कारयात् 'वृन्दावनम्,' एकं(१)। 'मधो:' दैतस्य, सम्बन्ध

इतिकारयात् 'मधुवनं,' द्वितीयं(२)। 'ताल:', वृत्तान्त इतिकारयात्

'तालवनं,' हततयं (३)। 'कामं' कामदेव:, वृत्तान्त इति 'काम्यवनं,'

चतुर्थं(४)। 'बकुल:', वृत्तान्त इति(४) 'बकुलवनं,' पञ्चमं(५)। 'कुमुदं',

वृत्तान्त इतिकारयात् 'कुमुदवनं,' षष्ठं(६)। 'खदिर:', वृत्तान्त हति-

कारयात् 'खदिरवनं,' सप्तमं (७)। 'भद्र:' वृत्तिविशेष:, वृत्तान्त हति-

कारयात् 'भद्रवनं,' (८) अष्टमं(८)। 'भाङ्डीर:' 'द्रुत' नाम वट:, वृत्ते

१ चक्रेश रक्षितो हि वै मथुरा इति घ,चिकितपुष्करपाठः। पतस्य चक्रेश वैष्णवेन

सुदर्शननेन रक्षिता पालिता इत्यर्थो नारायणप्रणोतः।

२ तस्माद् गोपालपुरी चि भवतोति घ,चिकितपुष्करपाठः।

३ भद्रो भद्रवनं श्री: श्रीवनं भाङ्डोर इति भाङ्डोरवनं लोचो लोचवनमिति घ,

चिकितपुङ्खकपाठः ।

४ बकुला मोदक: पत्नी मा यजन्ति इति अशुद्धादिलिङ्गात् बकुल इति श्रीवेङ्कट-

ख्या ।

५ भद्रो वलभद्र: खेलति यत् इति भद्रवनमिति जीवगेङ्कामो ।

तत्र तेष्वेव गच्छेषु गन्धर्वा नागा: किन्नरा गायन्तीति नृत्यन्तीति ॥ ३१ ॥

तत्र द्वादशभिर्द्वादश रुद्रा ऋषभ: सप्त मुनयो ब्रह्मा नारद: पश्चात् विनायका गौरेस्वरो रुद्रेश्वरो ऋषभिके-

ऽतिकार्य्यात् 'भाण्डौर्वतं,' नवमं (९)। श्री: रमा, तस्याः, तस्मिन् वाधकानां श्रीप्रभाविर्भावात् तस्मिन् 'श्रीवनं,'(९) द्वादशं(१२)। खोष्ट: नाम वृषिदसुरः, सः तपसा यत् सिद्धिं प्राप्तः, तत् 'खोष्टवनं,' एकादशं (११)। हनुमान्, वनं, 'हनूमान्,' द्वादशं (१२)॥ ३२॥

तत्र तेष्वेवति । 'तत्र' मथुरासमोपे, 'तेषु' द्वादशखपि यद्‌विधेषु प्रागुक्तप्रकारेषु, 'गच्छेषु,' 'देवाः,' 'मनुष्याः,' 'गन्धर्वा:' 'नागा:,' 'किन्नरा:,' 'हति' पूर्वोक्तं, 'गायन्ति,' पूर्वोक्तं 'नृत्यन्तोति' ॥ ३१ ॥

तत्र तैर्द्वादशभि: सप्त वनेषु द्वादशादिल्या मतिः । वसवः(१) सूर्यः (२) वेदाङ्गः(३) भानुः(8) इन्द्रः(५) रवि:(६) गर्भक्षिमानू(७) यमः (८)। हिरण्यगर्भः(९) दिवाकरः(१०) मित्रः(११) विष्णुः(१२) । यकादश बद्धा हन्ति ।

"वैरभस्रक्ष श्रभमुख गिरिश्रेष्ठ व्रतोत्तमः । वज्रेकपादधृणभू: पिनाकी च तथापरः ॥ भुवनाधीश्वरैव कपालवी च दिशां पतिः । स्थावरं भंग इति प्रोक्ता बद्धा एकादशार्द्रुताः ॥ 'भुवो' धरक्ष सोमः स्वादपक्षैवानिषोडनसः । प्रत्यक्ष प्रभवक्ष वसवोडध्रौौ प्रकौर्तिता:" ॥

९ श्रीफकवनं श्रीवनचिति कोशगोस्वामी ।

स्वरो गणे्श्वरो नीलकण्ठेश्वरो विश्वेश्वरो गोपालेश्वरो भद्रेश्वरोऽन्यान् लिङ्गानि(¹) चतुर्विंशतिभेदेन्ति ॥ ३२ ॥

दे वने स्था ऋष्यश्वनं भद्रवनं तयोर्मध्यादशखवनानि पुण्यानि पुण्यतमानी तेष्वेव देवास्तिष्ठन्ति विद्या: सिद्धिं प्राप्ता: ॥ ३३ ॥

सप्त मुनय इति । कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ गौतम: । जमदग्निर्वसिष्ठश्च सप्तैते मुनय: स्मृता:" ॥

'ऋषि:' 'नारद:' । 'पशु विनायका:', "मोद:' (१) प्रमोद: (२) चामोद:(३) समुद:(४)दुर्मुख:(५)तथा" इति प्रोक्ता: । वीरेश्वर:(९) वज्रेश्वर:(२)अश्मिकेश्वर:(३) गणे्श्वर:(४) नीलकण्ठेश्रवर:(५)विश्वेश्वर:(६) गोपाले श्वर:(७) भद्रेश्वर:(८) इति व्यवस्थे सिङ्गानि । तथा 'वनानि,' 'चतुर्विंशतिलिङ्गानि भेवन्ति' ॥ ३२ ॥

दे वने हति । 'दे वने' 'स्था'(१) वर्जयेत् यत्नं 'ऋष्यश्वनं' । किलित्यो 'भद्रवनं' । 'तयो:' द्वयोर्मध्ये, 'अश्न:' मध्ये, 'दशख वनानि', भवन्ति । कानिचित् 'पुण्यानि,' कानिचित् 'पुण्यतमनि,' 'तेषु', समक्षेषु, चपि 'सिद्धा:' जातिविशेषा:,'देवा:', 'तिर्यगान्ति' । कौटस्थ्य: सिद्धा देवा:, 'सिद्धिं प्राप्ता:' ॥ ३३ ॥

अथ देतुं वदामि श्रेष्ठावतारमाच्छ, तन्न शृणु । 'स्था' यथात्, ऋतदायानि लिङ्गानि हति घ, चिकित्सकपाठा: । ऋतदायानि ऋतप्रभृतानि हति नारायण: ।

२ दे वने स्था इति मिथो द्वादशभ्य इति नारायण: ।

तत्र चि रामस्य राममूर्त्तिः प्रयुम्नस्य प्रयुम्नमूर्त्तिः(१) रनि-

रुद्रस्यानिरुद्धमूर्त्तिः(१) कृष्णास्य कृष्णमूर्त्तिः(१) ॥ ३४ ॥

वनेषु चैव मथुराखेवं द्वादशमूर्त्तयो भवन्ति ॥ ३५॥

एकां चि रुद्रा यजन्ति द्वितीयां चि ब्रह्मा यजन्ति तृतीयां

ब्रह्माजा यजन्ति चतुर्थों मरुतो यजन्ति पञ्चमों विनायकाः

यजन्ति षष्ठों वसवो यजन्ति सप्तमोष्टषयो यजन्ति अष्टमों

'तत्र' तेषु, 'रामस्य' बलदेवस्य, 'रामाख्या' 'मूर्त्तिः' 'प्रयुम्नस्य',

'प्रयुम्नाख्या' 'मूर्त्तिः' 'अनिरुद्धस्य,' 'अनिरुद्धाख्या 'मूर्त्तिः,' 'कृष्णास्य,'

'कृष्णाख्या 'मूर्त्तिः' इत्यैवमर्थः ॥ ३४

एवमपकारः तेषु चैव 'वनेषु,' तथैव एवमपकारः 'मथुराखु' मथु-

राप्रदेशेषु, 'द्वादशमूर्त्तयः' । सौक्रो(१) नाग्ची(२) दैत्यों(३) मानवो(४)

विध्नुनाथिनो(५) काम्या(६) सार्व(७) गान्धर्वो(८) गौः(९) वनद्वान-

स्था(१०) स्वपददूता(११) मूमिस्था(१२) ॥ ३५ ॥

द्वादशमूर्त्तीं नां प्रत्येकमुपासकानाच । 'एकां(१) हि रुद्रा यजन्ति' ।

'दितीयां(२) ब्रह्मा यजन्ति' । 'तृतीयां(३)' 'ब्रह्माजा:' सनत्कुमारादयः,

'यजन्ति' । 'चतुर्थी'(४) 'मरुतः' मरुदूगणः, 'यजन्ति' । 'पञ्चमो'(५) विना-

१ प्रकटं शुमं द्विषं यस्यास्तादृश्री प्रधुम्नस्य मूर्त्तिः इति न नारायणः ।

२ न निरुदधा अनिरुद्धा प्रत्येकाश्चौ मूर्त्ती च इति नारायणः ।

३ कृष्णा श्यामा चासौ मूर्त्तिषु कृष्णामूर्त्तिः इति नारायणः ।

४ एकां प्रथमां रामस्यमूर्त्तिं हृद्दानस्थां बद्रा बद्यकोकः ।

५ द्वितीयां प्रयुम्नस्य मूर्त्तिं मथुनस्थां ब्रह्मा ब्रख्यकोकः ।

६ तृतीयामनिरुद्धमूर्त्तिं तालवनस्थां ब्रह्माजा: सत्यलोके ।

७ चतुर्थीं कृष्णामूर्त्तिं काम्यवनस्थां मरुतो देवा देवलोके ।

८ पञ्चमों पुनः राममूर्त्तिं वडकषवनस्थां विनायकाः ।

गन्धर्वा यजन्ति नवमोमप्सरसो यजन्ति दशमो वै ध्यान्त-

द्वाने तिष्ठति एकादशमेति स्वपदं गता द्वादशमेति भूम्यां

निर्ष्ठाति(°)॥ ३६॥

तां द्विये यजन्ति ते म्रत्युं तरन्ति मुक्तिं लभन्ते।

यकाः यजन्ति°। 'षष्ठीं(°)वसवो यजन्ति'। 'सप्तमो(°) मृगयो यजन्ति'।

'वसुमीं(°) गन्धवो यजन्ति'। 'नवमी(°)मप्सरसो यर्जन्ति'। 'दशमो(°)

वै,' 'वन्तर्दाने तिष्ठति'गुप्ता तिष्ठति, इत्यर्थः। 'एकादशमेति,'(°) या

प्रसिद्धा, सा 'स्वपदं' विशिष्टं स्वकीयाख्यं, 'गता' प्राप्नुवन्ति। 'द्वादश-

मेति,'(°) या पृथिडा,सा 'भूम्यां तिष्ठति' ॥ ३६ ॥

तत्पूजकानां फलातिशयमाह, तां हि०(°)। 'तां' भूमिष्ठां मूर्ति°, 'ये

१ दशमो हि दिवोच्चैर्मदाने तिष्ठति एकादश्यनु(°)रोचपदं गता द्वादशी तु भूम्यां

तिष्ठति रति घ, चिकित्सुपुस्तकपाठः । अतस्य दशमो मूर्ति° र्चे निखिलं दिवःस्थलं काङ्‌

क्षो(°)ने तिष्ठति, शनैश्चरपदं शनरोचिलो॰कः तं गता प्राप्ता, द्वादशी भूम्यां भूलोके,

रति नारायणप्रश्नतोऽर्थः ।

२ षष्ठीं पुनः प्रथममूर्ति° कुमुदवनस्थां वसवो यजन्ति ।

३ सप्तमो पुनरनिर्‌जितः खदिरवनस्थां ऋषयो यजन्ति ।

४ अष्टमों पुनः शितिकण्ठमूर्ति° भद्रवनस्थां गन्धर्वा यजन्ति ।

५ नवमों पुनरपि भाप्पडोरवनस्थां रासमूर्ति° ऋप्सरस॰थो यजन्ति ।

६ दशमो श्रीवनस्था प्रथममूर्ति° रत्नमदोने तिष्ठतीति सा कदाऽपि न प्रकटीभव-

तीति तथ्या उपासका चापि न शक्ता ।

७ एकादशमा एकादशी होडवनस्था वन्तर्दामूर्ति° स्वपदं द्वारकां चेतदीपं

वा गता ।

८ द्वादशमा रति द्वादशी दूर्वावनस्था कश्यपमुनीन भूत्या° प्रकटीभूय

ग्रोगोविन्द-

गोपाळ गोवर्द्धनगोपिनाथायामिषणा भूम्यां तिष्ठति रति जीवगोलाकिमप्रशोतोडर्थः ।

९ ता हि ये यजन्ति रति घ,चिकित्सुपुस्तकपाठः । ता हि लिक्रो सुरा° च पषदः

श्विवीपदः प्रसिद्धा देवा यजन्ति° । अथवा ता हीति द्वादशमूर्ति°नामित्यादि, नारा-

यणवाख्या ।

गर्भेजन्मजरामरणशतापचयात्मकं दुःखं तरन्ति ॥ ३७ ॥ तदध्येते शोकाः भवन्ति ।

प्राप्य मथुरां पुरं रम्यां(¹) सदा ब्रह्मादिसेविताम् । शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गरचितां मुषलादिभिः ॥ ३८ ॥

यत्रासौ संस्थः कृष्णः स्वलिङ्गैः प्रकृत्या समाश्रितः । रामानिरुद्धप्रभुनैकरचितया सचितो विभुः ॥ ३९ ॥

चतुःशब्दो भवेदेको योजारः समुदाहृतः(²) ॥ ४० ॥ यजन्ति', 'ते', 'मद्ये' 'विधायाक्रमशोभयं', 'तरन्ति' तदिमुक्ताः भवन्ति, इत्यर्थः ।

'मुक्तिं लभन्ते' । 'गर्भेजन्मजरामरशतापचयात्मकं' शोकाधि- स्मृतिप्रथिदैविकाधिभौतिकतापत्रयोत्पत्तिं, 'दुःखं तरन्ति', दुःखशतेनैव विद्यादीनां निःश्रतत्वादिव्यर्थः ॥ ३७ ॥

उत्तरेह मन्त्रसम्भतिमाचष्ट, तदपीत । 'तत्'तत्न मथुरायाः काञ्चाश्रय- ते ब्रह्मादिसेविते च, 'शेते शोका:' मन्त्रा वपि, 'भवन्ति', इत्यर्थः । प्राप्त्य मथुरां पुरं रम्यामिति । तां 'मथुरां पुरं प्राप्य', देवा मनुष्या गन्धर्वाद्या नित्यनोत्पत्तेश्च । कीदृशीं, 'शङ्खचक्रगदार्चिरचितां', तथा 'मुषलादिभिः' वसदेवाद्यायुधैः, उपलक्षितां, इत्यर्थः ॥ ३८ ॥

'कृष्णः', 'यत्र संस्थितः', तां पुरों 'प्राप्य,' देवादर्याश्रयन्तोति सम्बन्धः । इदमेव विदुयोरित, रामानिरुद्धप्रयुनैररित ॥ ३९ ॥

तदेवं कृष्णावतारोद्वतार्यां श्रेष्ठा मथुरा चास्य स्थानमित्युक्तं भवति । कथम् वै कस्य ब्रह्मता भवतोत्यादेवत्तारं वत्सुं प्रबवान्यात्मकमाह, चतुरिति ।

१ प्राप्त्य तां मथुरां रम्यामिति ख,चिकितपुस्तकपाठः ।

२ शोकारस्थान्द्रे: चतुरिति टीकाचक्रमत पाठः ।

तस्मादेवः परो रजसेति गोःउचमित्यवधार्यातमानं गोपा-लोचमिति भावयेत् ॥ ४१ ॥

स मोचमस्मृत इति(?)स ब्रह्माविद्भवति॥४२॥

यो गोपान् जोवान् वै आत्मलेनादृष्टिपर्यन्तमालाति स गोपालो भवति श्रोण् तत् यत् सोऽं परं ब्रह्म षष्पात्मको

चत्बारः; शब्‍दाः; रामानिरदादयो वाचकाः;यस्य 'चतुःशब्दः' चतुर्यूपऋषः । 'एकः' इष्यते; 'भवेत्' भवति । अन् हेतुमाद्, घोषैरक्षैति । 'चि' यस्मात् कारयात्, 'गोपारक्षः', आकारोकारमकारात् मकाररूपैः 'गंषैः,' 'क्षात्', रामप्रदु म्नादयोऽत्राभिधेयो युष्मद्‌समुदाय इत्यथैः ॥ ८० ॥

यं च शिष्या मुच्य्‌ञ आस्मात् संसारादिल्यस्योच्यते,तस्मादिति । प्रयत्नाभिधेयात्, 'रजसः' कामकर्मोत्पत्तौ, 'परः' हेतुर्विविधो यः, 'देवः,' 'गोःउचमिति,'अवधार्यं' मनसा निश्चिल्य,'आत्मानं','गोपा-लोऽचमिति भावयेत्'। रजसेत सन्निष्पन्दसः । आत्मस्वरुपापो-आल्माष्टिमित्य-मासौर्त्तेति वाक्यार्थे: ॥४१॥

विमृश्रोपास्ते: फषानि दर्शयति । 'सः' उपासकः, 'मोचमं' षविद्याकामकर्म्मवियोगं, 'श्रृणुते', 'वः','ब्रह्मतत्त्वं' कवचटतुलं, 'वधि-गच्छति' । अन् श्रुतुमाद्, स ब्रह्मविद्भवतीति, ॥ ४२ ॥

युत्पत्तिपूर्वकं गोपाशब्दतं दर्शयति । 'गोपान्' जोवान्,'आत्म-लेन,' 'दृष्टिपर्यन्तं,' 'आलाति' आदरं करोति । पदार्थमुक्ता

१ तस्मादेव परो रजसे नम इति गोःउचमित्यवधार्येत स मोचमस्मृते हति घ,चितितपुङ्खकपाठः।

नित्यानन्दैकरूप:() सोऽचिन्त्योऽनन्दृ गोपाल एव परं सत्यमवाधितं सोऽचिन्त्यातमानमादाय मनसैक्यं कुर्वीत चात्मानं गोपालो-ऽस्मीति भावयेदिति स एवाव्यक्तोऽनन्तो नित्यो गोपाल:॥४३॥

मथुरायां स्थितिरञ्ज्ञान् सर्वदा मे भविष्यति ।

श्रीकृष्णचक्रगोपामनवमालावृतस्त्वै।। ४३ ।।

वाक्यार्थमाच, स ओपाखो भवतीति । गोपालबेन विरुप्रश्नभावनामुखा व्याख्यातेन तामाच, यों तत् यत् सोऽचिन्त्यमिति । सोऽन्तश्चिन्तदायां वाच्यं 'यत्', 'परं ब्रह्म', 'सोऽचिन्त्य:' इत्यवधार्यतमानं इत्यनुवर्तनीयं,

तत: 'चाङ्घात्को नित्यानन्दैकरूप:', 'चाङ्घुम,' हति भावयेदिति शेष: । चाङ्घ्यात्क हत्यैव व्याख्यानं नित्यानन्दैकरूप हति । यत् सत्तायामिति धात्वर्थान्तशब्दस्य चान्द्रार्थत्वात् प्रज्ञात्मैक्यभावनपूर्वकं गोपालैकरभाव-नामाच, सोऽन्तद्रुपाख एव परं सत्यमिति । सोऽन्तश्चिन्तदवाच्यं 'परं सत्य-मवाधितं,' 'ब्रह्म,' 'ओपाख एव,' 'स:' 'गोपाल:', 'सहज', 'इति,' 'आत्मानं', 'मनसा,' 'आदाय' ज्ञाता, 'रेकां कुर्वीत' । तदेव विदध्योत, आत्मानं गोपालोऽस्मीति भावयेदिति । गोपालात्मके भावनं हेतुमाच ।

'स एवाव्यक्तोऽनन्त:', तं भावयेदितं । मायायामतिव्यामिं वारयति, चनन्त इति । देहग्रोडनन्तत्वं मायानामपोत्यत चाङ्घ नित्य हाति ।

पुमर्थेहुतुतामाच, गोपाल हति ॥ ४३ ॥

को वास्प्रावातारस्याश्रयो नित्यमिल्याश्रयौ नारायणो ब्रह्मायां प्रत्याच, मथुरायां स्यितिरिति । यों 'श्रीकृष्णचक्रादिभिरावृतत: 'तुवे' प्रसिद्धं, तस्य 'मे सर्वदा मथुरायां स्यितर्भविष्यति,' इत्यर्थ: ॥ ८ ॥

१ ओं तत् यत् तत् सत् तत् परं ब्रह्मात्मको नित्यानन्दैकरूप हति घ,चिकित्सतपुस्तक पाठ: ।

उत्तरभाग:।

श्रीवैष्णवपूजन।द्रव्यं।

विश्वरूपं परं ज्योति:(९)स्वरूपं रूपवर्जितम्‌। इदं मां संचारय(९)ब्रह्मन्‌ मत्पदं याति निश्चितं॥४५॥ मथुरामण्डले(९)यत्‌ जम्बूद्दीपे(९)स्थितोपि वा। यर्चयेत्‌ प्रतिमां मां च(४) स मे प्रियतरो भुवि॥४५॥ तस्यामधिष्ठितः कृष्णारूपी पूज्यत्वया सदा।

विश्वरूपादिमिति। ‘विश्वरूपं’, ‘परं’ उत्तमं नियनं, ‘ज्योति:स्वरूपं’ स्वप्रकाशं चैतन्यात्मकं, वस्तुतः ‘रूपवर्जितं’, ‘मां’, ‘इदं संचारयन्‌’, पुरुषः ‘निश्चितं मत्पदं याति’॥४५॥ कौधद्री पूजास्वेलयक्षरमाच्‌, मधुरेति। ‘मथुरामण्डले यत्‌ जम्बूदीपे स्थितोपि वा’, ‘प्रतिमां’ श्रद्धादिमयीन्‌, ‘मां च’, ध्यानभावितं ‘भुवि’, सम्यक्‌ ‘यर्चयेत्‌’, ‘सः’ ‘मे’ मम, ‘प्रियतरः’ वत्सभाक्‌, भवति॥४५॥ तस्यामिति। एतदर्थं ‘तस्यां’ (९) मथुरायां, ‘अधिष्ठितः’ स्वाधिष्ठाय स्थितः, ‘कृष्णारूपी’, सदैव पूज्यः। चतुर्थ्य इंपूजनोपदेशग्रंथिप्रेल्य तत्र सम्मदायं दर्शयति, चतुर्थी चेति। पूज्यतया स्वाधिक्षियन्त इति

९ चित्स्वरूपं परं ज्योतिरिति ख,चिकितपुंस्तकपाठः। २ सदा मां संखारमिति घ,चिकितपुंस्तकपाठः। ३ मथुरामण्डले इति घ,चिकितपुंस्तकपाठः। ४ जम्बूद्वीप रति तनापि भारतखष्डे तनापि सप्तपुरीषु तनापि मथुरायां विशेषरति वेदव्यासनिति नारायणः। ५ यर्चयेत्‌ प्रतिमां प्रीत्या इति द, चिकितपुंस्तकपाठः। ९ तस्यां प्रतिमायामिति नारायणजीवनगोस्वामिभ्यामुक्तं।

चतुर्दश चाध्याधिकारभेदत्वेन(¹) यजन्ति माम् ॥४७॥

युगानुवर्तिनो लोका युक्तीष्ट समेधसः ।

गोपाळं शानुजं रामरक्षाप्रया सद् तत्परं ॥ ४८ ॥

गोपाळोऽमजो नित्यः प्रयुक्तोऽं सनातनः ।

रामोऽं चिनिरुद्धोऽऽत्मानमर्चयेद् बुधः ॥ ४९ ॥

मयोक्तेन स्वधर्मेण निष्कामेन(¹) विभागघः ।

'अधिकाराः' कस्य रुपाऽपि, तेऽपि 'भेदकाः' भिन्नकर्त्तृका:, 'मा' पदुर्दा यर्जान्ति' । ४७ ।

इदमेव विधवोति । 'युगानुवर्त्तिनः समेधसः च लोकाः', 'युक्तीष्ट'

जगद्दीपे, गोपाळादिकं मां'यर्जान्ति'। चतुर्दशं विधवोति, गोपाळमिति ।

अनु पञ्चात् जायते तदा,अनुजः प्रयुक्तोऽनुबन्धः, ताऽपि वधितं, 'शानुजं',

'गोपाळं' । कौद्रग्रं, 'रामरक्षाप्रया सद्', वत्समानं । तथा च गोपा-

लसङ्ख्यंभ्यप्रयुन्मूर्त्तिरबधात्कथनुयूंहः प्रकृत्या सहित उक्तो भर्वाति ।

पुनः कौद्रग्रं, 'तत्परं' रामादिषु अनुरक्तं । यथा 'तत्परं' एकाग्रं

यथाऽऽख्यायते, यजन्तीति सम्बन्धः ॥ ४८ ॥

अयं चतुर्दशं एको विषयुतेव न तु विषयोः एषमित्याः, गोपाळा-

दयक्षलारोपि 'साधं' विषयुतेव, सतः 'आत्मानं' विषयुं

मां चतुर्विधं, 'बुधः' विद्वान्, 'अर्चयेत्', इत्यर्थः ॥ ४९ ॥

मयोक्तेनैति । 'मया'नुबन्धादिहपिया,विभागघ्रेो वेद्यांश्रमादिभेदप्रोत्केन

१ अधिकारिमेदलेन रति च,च,चिकितपुत्रकदृपाठ। पाठिकारिमेदं यजनेऽधि-

कारमेदखेनेऽति जीवनोसामि । पाठिकारिंषं भिन्नीकृति पाठिकारिमेदं रूपं तद्वा-कथ-

खेमति नारायणः ।

१ निष्कामेन पङ्काशिन्भावरक्तितेन रति नारायणः ।

उत्तरार्ध:।] प्रोक्ष्यभक्तानां तत्प्रियतममधुरार्ष्वतिलोलिक्तः। ४१

तैरस्य(१) पूजनियो वै भद्ररक्षण निवासिभिः ॥ ४० ॥

तद्में गतिनिष्ठोना ये तस्यां मति परायणा: ।

कचित्ना मक्तिता ये वै तेषां तत्रावस्थितिः ॥ ४? ॥

यथा त्वं सच्च पुचैतु यथा रुद्रो गणे: सच्च ।

यथा श्रियाभियुक्तोऽं तथा भक्तो मम प्रियः ॥ ४२ ॥

स चोवाचजयोनिसतुर्भिंदेवैः कथमेको देवः स्वादेकम-'

'बधर्मेब' वदंस्र मधर्मेब,'भक्तकृत्या'वनयोः 'निवासिभिः,' 'तैः' प्रसिद्धे:

वदंस्र मधर्मेब; 'वयं' पतुर्विंधः स्वधा:, 'पूजनोयः' हव्यर्थः ॥ ४० ॥

स्वधमंविद्होनामपि मत्परायणानामेव मतुय्यं मर्वस्थितिनें तभक्ता-

नामिल्याछ, तदमंग तिष्ठोना हति । 'कार्ष्णा,' 'यसिता:' यक्षा:

वन्तः; 'तद्में गतिहीनाः'(?)आश्रमाचाररहिता यथा, 'ये', तस्यां, पुयूं,

मत्परा भवन्ति, वै तेषां, एव 'तस्यां' पुयूं, 'कवर्क्थितः', नान्येषा-

मित्यर्थः ॥ ४? ॥

च 'हेतुमान', यथेति । 'यथा','पुचै:' वनकादि भिः, 'सच त्वं', 'यथा',

च 'गणैः सच', 'द्रे', 'यथा', च 'श्रिया', 'श्रभियुक्ता:' वस्चितः, 'वः',

मम प्रियः, 'तथा', 'भक्तो मम प्रियः', ख्वतस्न पुति भक्तनामेवाव-

स्थितिरिति श्रेषः ॥ ४२ ॥

'सः' एम्यवोधितः, 'द' प्रसिद्धः, 'चजयोनिः', 'उवाच'। किं।

'वतुभिंदेवैः' गोपाशरामादिभिः, 'कथमेको देवः स्वात', चनेवे.वामेकत्वं

१ तैरस्यमिति च, चिकित्सकपुत्रपाठः ।

२ तद्मेंति भागवतर्कप्या या गतिर्जया भीरोगा: य किन्न नापि परायणा: समाधृतिवचनः

कचित्ना मक्तिता: पापाश्चक्रा: तेषामपि तस्यां मथुरार्य्या मथुरारक्ष्योर्ड वस्थितिंं नगोऽधि-

कार दति मथुराया: कपाहुलेन चर्या तीर्यंतः श्रेष्ठमुकूर्मिति जीवगोस्वामी ।

चारं यदिदंतनने काचरं कथं भूतं स उवाच तं चि वै पूर्वं चि एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मासीत् तस्मादव्यक्तमव्यक्तमेवाचरं तस्माद्च्चरात् मछत्तत्त्वं मछत्तो(९) वै च्चारस्मादेवाच्चराच्चरात् पच्चत्माचापि तेभ्यो भूतानि तैरावृतमचरं भंवति ब्रच्चरोच्यास्तमिल्यर्थः।

‘एकमचरं’, ‘यत्’ प्रययावाख्यं, ‘विमृरुत’, तद्हि ‘कथं’, गोपाष्टरामायनेकाचरं ‘भूतं’ जातं। स उचति। यं एषः‘चि’ प्रसिद्धः, विष्णुः ‘तं चि वै’,‘उवाच’। एकस्यानेकात्मकत्वमुपपादयितुं तस्य जगन्मूर्छारख्यालं वसुमात्र, पूर्वं चि एकमेवाद्वितीयमिल्यादि। ‘पूर्वं’ रष्ठः प्राक्, ‘यकं’ सजातीयमेदरर्रहितम्, ‘रव’‘ब्यदात’ खगतिमेदर्रहितम्,‘च्चद-तीयं’ विजातीयमेदरहितम्, ‘ब्रह्म’,‘स्वासीत्’। ‘तस्मात्’ ब्रचया;, ‘अव्यक्तं’ सम्संकायंकारयाश्रितः;, अव्यक्तामू खासीत्। अव्यक्तमेवेति। यत्‘अव्यक्तं’, तत् ‘अच्चरं’,ब्रच्च‘रव’‘वच्चकतिरूपपवात्। ‘तस्माद्च्चरात्सम्स्तत्त्वं’। ‘मछतो वै च्चारस्मादेवाच्चराच्चरात्’, ‘पच्चत्मा-नाच्च’। ‘तस्मादेवाच्चरात्’, ‘पच्चत्ना-नाचि’ भूतसूच्यापरयीयाः; ‘तेभ्यः’, ‘भूतानि’ पच्यमचाभूतानि, इत्यर्थः। तैरावृतमिति। ‘तैः’ मछाद्र्भिः कायंभूतैः, ‘आचरतं’ याथं, ‘अच्चरं,’ चेति घटघरावार्ंदिरभिदिव मृत्। अव्याक्तमाच्चरात्मकको विस्युः ‘अच्चरारः’च ‘अस्र्म्’। चोपष्टराच्चरब्रचचब-एकोपपादनाय ब्रोपारे ब्रच्चधर्म्मोनाछ, अजर हति। ‘अजररॉडमरः’ जरामरराभून्यः; ‘अभयः’‘अविद्याकामारम्भषून्यः’, ‘अमृतः’ ध्यायान्द्राक कः;, केऽपिार हति श्रेषः। तथाविधब्रच्चप्रतीकलातुं यथय च्चरधर्म्मोनाछ, ब्रच्चेति। ‘अच्चरः’ अव्याक्तनाख्यः; ‘अभयं हि वै ब्रच्च’, ब्रच्चाश्रकिसमुदाय-

९ तस्माद्च्चरात् मछान् मछतो वै हृति च, घ, चिकित्सितपुखकहदयपाठः।

मोद्वारोऽमजरोरोडमरोरभयोडमृतो ब्रह्माभयं चि वै स मुक्तो-ऽमक्खि च्छरोरोमक्खि सत्तामातं(¹)विश्वरूपं(²) प्रकारां व्यापकं तथा एकमेवादितीयं ब्रह्म मायया तु चतुष्यं॥४३॥

रोचिषीतनयी रांमो ऽकाराराचरसम्भवः॥

तैजसात्मकः प्रबुध्न उकाराराचरसम्भवः॥४४॥

प्राज्ञात्मकोडनिरुद्धो वै मकाराराचरसम्भवः॥

कथनान्। यथाह बन्धमोक्षौ सकोर्चमिति। ‘कामं’, ‘मुक्कं’ कविच्चा-सन्धररहिचतः, ‘रक्खि’, ‘चक्करोहम्’ कविनाघो चक्खुं, ‘रक्खि,’ इत्यर्थः। खोवार;, नक्खा,तत्प्रकोप्तालात् तथाचरमध्याचतं नक्खा, तच्चक्खिहपत्तादिति विवच्चितार्थः। नन्वं नक्खाचेतु कयं चतुरयं सम्पन्नमिव्याहप्रे मन्त्रमाह, ‘सत्तामातं विश्वरूपं प्रकाघं व्यापकं तथा एकमेवादितीयं नक्खा मायया तु चतुरयं,’ इति स्पष्यं॥४३॥

मायया चतुरयं विट्टयोत, रोचिषीतनय इति। ऽकारारच्चा रक्खिच्चया मायया सम्भवः। ज्याविम्भोने तु मः(कु)‘ऽकाराराचरसम्भवः,’ ‘रोचिषीतनयः’, ‘रामः’ विश्वात्मको जायदवक्खाधिछ्ठाहसमचिरूप-इत्यर्थः॥ तैजसात्मक इति। उकारारावचिछ्रया मायया प्रादुर्भूतः, ‘प्रबुध्नः’, ‘तैजसात्मका:’ खप्रावक्खाधिछाहसमचिरूप इत्यर्थः॥४४॥ प्राज्ञात्मक इति॥ मकारारावचिछ्रया मायया प्रादुर्भूतः, ‘अनिरुद्धः,’ ‘प्राज्ञात्मकः’ खपुंयक्खाधिछाहसमचिरूप इत्यर्थः॥ श्रीगुरूवाप्तु चंवक्खा-

१ स मुक्तोऽमक्खि च्छरोरोमक्खि अजोऽमक्खि अच्चरोभयं चि वसत्तामाचमिति च, चिक्कितपुक्खकपाठः॥

२ चित्तंरूपं प्रकाघमिति ख, घ, चिक्कितपुक्खकद्वयपाठः॥

श्रीमदात्मको रुद्रो यस्मिन् विश्वं प्रतिष्ठितम्‌ । ४५ । ऋष्यात्मिका जगत्कर्त्री मूलप्रकृतिः रुद्राणी । ब्रजखेलजनसंभूतसुतिभ्यो ब्रह्मा सजत‌ः ॥ ४६ ॥ प्रपञ्चेन प्रकृतिं वदन्ति ब्रह्मवादिनः । तस्मादुदारसंभूतो गोपालो विश्वसंभवः ॥ ४७ ॥ कौमोदक्यैकरूपत्वं पश्यते ब्रह्मवादिभिः ।

'कुङ्कुमाश्चा' विष्णो- घतोनुगाया, "बर्हिमालाक्ृिता नित्या यानुगाया विष्णो- घते" इति- स्मते‌ः । तदात्मकः तस्मादश्वकः, 'ध्रुवा,' 'यस्मिन्‌' सदानन्दात्मकौ ध्रुवौ, 'विश्वं,' 'प्रतिष्ठितं' सध्यक्तम्‌ ॥ ४५ ॥ विन्दुप्रतिपाद्या रुद्राणी मूषप्रकृतिरुपेत्याद, श्वयात्मिकेति । द्वयश्रुति‌ःरुपलातु शक्तितशक्तिमतो‌ःखाभेदात्‌ श्वखरहप्या 'जगत्कर्ती,' 'मूलप्रकृति‌ः,' ज्ञातव्या, इति श्रुतेः । कौमोदग्री बह्मविद्यया च, ब्रजक्री- डनसंभवेति । 'ब्रजक्रीजने' 'महता' प्रमिदा‌ः या‌ः 'सतयः' ताभि‌ःप्रविद्ध‌ः यो 'ब्रह्मसदृक्‌,' तस्मात्‌ हेतो‌ः ॥ ४६ ॥

'प्रपञ्च' प्रपञ्चरुपत्वं श्वसत्वादिगुणैरुपेतत्वं, तेन हेतुना 'ब्रह्म- वादिनः,' यथा विश्वतेजसादिरुपेया चतुर्दशं संक्षितम‌ इत्यर्थ‌ः । तस्मा‌ः 'प्रकृति‌ः' त्वं 'वदन्ति' । 'तस्मात्‌' ब्रह्म खरुपलातु 'ब्रह्मरुपेया' 'संभूत‌ः' प्रादुर्भूत‌ः, 'गोपाल‌ः,' 'विश्वसंभव' इत्यर्थ‌ः ॥ ४७ ॥ कौमोदकरैक्यत्वं ब्रह्मवादिन‌ः वदन्ति । तत‌ः तु 'प्रकृतो,' वीजादः समन्व इत्यर्थः । शुक्रयोगाद्भवानं मथ- रायमतिशयेन भर्तिति मोक्षप्रसादमित्याद, मधुरायार्मिति । 'मधरायां

मथुरायां

विग्रेहेपु

मां

ध्यानं

मोचयमुते॥

पू५॥

श्रृप्पनं

विकसितं

इत्पयं

तनु

संक्षितम्।

दिव्यभ्जातपनेतु(?)

चित्रितं

चरणपदयं॥

पू६॥

श्रीवत्सलाज्चिह्नं

इतस्त्रं

कौस्तुभं

प्रभया

युतम्।

चतुर्भुजं

पद्मचक्रगदाशार्ङ्गपद्मगदान्वितम्॥

६०॥

चककेयूरान्वितं

बाहुं

कपढं

मालावच्शोभितम्।

मुनतकीटिं

वलयं(९)

स्फुरन्मकरकुण्डलम्॥

६१॥

मां

ध्यानं,'

विम्बाकारेया

संक्षितः,

किं

पुनरवन्त्रयं,

चतुर्थां

संख्यातः,

'विग्रेहेपु'

मौघ्रुम्,

'मोक्षं,'

प्राप्त्रोत्पर्यः॥

पू७॥

मां

ध्यानं

इत्यनेन

सूचितं

ध्यानं

विशदद्ययात,

श्रृप्पपं

विकसितं

इत्पयं

तनु

संख्यातं

दिव्यभ्जातपनेतु

चिन्रष्टितं

चरणपदयमिति।

'वच्च

पञ्विकसित'

हृदयकमल

संख्यातं,'

मां

नित्यं

ध्यायेदित्ये,

तेन

सम्बन्धः।

तनादौ

'दिव्यभ्जातपने:;

'चिन्रष्टितं,'

'चरणपदयं,'

ध्यायेत्॥

पू८॥

'दृश्ं,'

'श्रीवत्सलाज्चिह्नं,'

'प्रभया

युतं,'

च

'कौस्तुभं,'

ध्यायेत्।

'चतुर्भुजं'

पतुर्भिर्युग्वितं

भुजं,

'पद्मचक्रगदाशार्ङ्गपद्मगदान्वितं,'

ध्यायेत्।

ग्राफृंपपयोरेककये

क्षितिरिति

बोेधम्।

तेन

कयचतुरुथये

पच्चधार्ष्य-

सुपपञ्ञम्॥

६०॥

'बाहुं,'

च

'शुकेयुरे:'

पदुदरे;

'शोभितं,'

ध्याचित्।

ग्राफमिल्येक-

वचननं

जात्यभिप्रायेया।

तथा

'कपढं,'

'मालावच्शोभितं,'

ध्यायेत्।

९

महाभुजादपञ्चेनु

दलनि

घ,

चित्रितपुष्ककपाठः।

९

पुननकीटीडमभरमिति

घ,

चित्रितपुष्चकपाठः॥

चिरऐमयं सौम्यतदुं शक्त्तायाभयपदं ।

ध्यायेन्मनसि मां नित्यं वेष्टितंपुरुधरं तु वा ॥ ६२ ॥

मध्यते तु जगत्स्वं ब्रह्मज्ञानेन येन वा ।

तत्त्वारभूतं यस्यां मथुरा सा निगद्यते ॥ ६३ ॥

ऋषतदिक्पालिभिर्देवैः पद्मं विकसति जगत् ।

संभारार्थं सज्ञातं(९) सेवितं मम मानेसे ॥ ६४ ॥

तथा 'यु मनु' दोषिमानु, 'फिरोट:' मुकुटः; सं, क्षरेऽतु । तथा 'स्फुरन्ती

'मकराकारेऽ 'जुख्खखे,' तयोर्द्वयमिल्यर्थः ॥ ६१ ॥

'चिरऐमय'(९)ददौष्पमानं विष्णुं, तथा 'सौम्यतनुं' प्रसन्नमधुराक्त्तिं,

'शक्त्ताय' शक्त्तोऽभया:, 'अभयपदं' मोक्षदं, इत्यर्थः । यतवा दिभुजं

ध्यायेदित्यादि, वेष्टितद्वयधरं तु वेति । ६२।

अथ मथुरार्थमाद । 'मध्यते,' 'सर्व', 'जगत्,' यनेनेति मयं,

ब्रह्मज्ञानं, गोपाख्यहरिप्रिय, 'ब्रह्मज्ञानन,' मदनगोपाङ्गखरुपेय वा ह्यत

सम्बन्धः । 'यत्' षधिष्ठानं, यि सम्यकु ज्ञानं जगद्रूमं, निवेश्यंयति, 'तत्त्वा-

रभूत;', 'यस्यां,' 'सा,' 'मथुरा'पुरीत्यर्थः: ॥ ६३ ॥

हृदयस्थितं विकसितमयपुष्पं पद्मं व्याकरोति, ऋषतदिकूपालिदेवैः

ऋषतदिकूपालिभिरिति

करोति, 'विकसितं,' सतु, 'भूमि:', रव 'जगतु' जगदाश्रयं, 'संभारार्थं' उत्पन्नमित्यर्थः: ॥ ६८ ॥

९ संचारवारिस्कज्ञानमिति व, चिकित्सापुस्तकपाठः ।

९ चिरऐयं तत्त्वाद्ब्रह्मविभमिति नारायणः ।

श्रीमद्भागवतपरतदयादिवंशरत्नम्।

चन्द्रवंश्यो दिव्यध्वजा मेरुचिरामयः(१)

क्षातपत्नं ब्रह्मलोकमधोक्षजं चरणं स्मृतम् ॥ ६३ ॥

श्रीकृष्णच स्वरूपच वस्सते लागुनेन सखा ।

श्रीकृष्णलागुनं तस्मात्कथयते ब्रह्मवादिभिः ॥ ६४ ॥

दिव्यध्वजातपनैर्(क)कृतं चरणबदयं व्याकरोति, चन्द्रसूर्यांतविषे वर्त्तत ।

'चन्द्रसूर्यांतविषः', रव 'दिव्या;', 'ध्वजा;।' मेरुद्रिति । 'मेरुः' पर्वतः, स रव 'चिरामयः' रुचद्रकः । क्षातपत्नमिति । 'ब्रचाशोकः,' रव, 'क्षातपत्नं,' रवक्षाद्विषकेरपि वर्जंमाननवात् । सप्तोर्ध्वंमिति । वचया-

दय 'सघः,' 'रुड़ें,' 'चरणं' चरणबदयं, 'स्मृतम्,' इत्यर्थः । सघोर्ध्वंमिति सन्धिः; चरणर्यमित कौशलच खान्दसम् ॥ ६५ ॥

श्रीवत्साश्वकनग्रन्थार्थमाच ।

'ब्रचश्वादिभः,' 'तस्मात्' हेतोः, 'श्रीवत्साश्वकनं,'(२)'कथ्यते',यस्मात् 'लागुने;,'वचितं 'श्रीवत्सं' श्रीवक्षभं, 'स्वरुपम्,' रव परमेश्वरस्य 'वर्त्तते,' इत्यर्थः(२) । श्राचितामनादिल्यात् श्रीवत्स शम्दक्ष पूर्वंनिपातः ॥ ६६ ॥

१ चन्द्रसूर्योर्मरौचिषा भजमेरुचिरकषाय रति च, चित्रितपुष्करपाठः । रतया, ननु विप्लोः श्वेतवरस्सा निकेतगे सपताकैल भजन भावसक् वार, चन्द्रनेति । पजमेरुचिरकषाय रति भजपङ्कश्वान्तगीयो चिरकयो मेघः । कचादिकं निचितमत चात, चन्द्रसूर्यांमेरौचिल्येति । पचसूर्योच्चकं यदमत्तं पुष्टस्वलं पताकास्थानीयं तस्य पौचित्या

उपितस्य भाव चौचिनो तय भजपटस्थानीयंसूयैन्तुर्दशनामेरोः श्वेतपेभजदकता अनमीयते रति श्रेपः क्षयर्षः नारायणप्रसूतः । चन्द्रसूर्योर्मिरंपो दिवा ध्वजा मेघ-

चिरकषाय रति य, चित्रपुष्करपाठः ।

२ श्रीवत्सलाञ्छनं श्रेष्ठो भवेत्क्षो भरतर्षभैरिनिमेंल रति नारायणः ।

३ शाश्वतैर्द्विचिह्नार्त्तौ चिरोमभिः कुष्णलीलैस्तैरचश्चविच्चेपः श्वेत वर्र्सते तकार्देशोः

श्रीवत्सच च रति जीवनोस्सामि ।

येन सूर्याग्निाकचन्द्रं तेजसा स्वररुपिणा । वर्त्तते कौतुभाख्यं चि मवि(?) वदन्तीशमानिनः ॥६७॥

सच्चं रजस्तम इति श्रिच्छब्दारसभुजः । पञ्चभूतात्मकं श्रद्धं करे रजसि संस्थितम्(?) ॥ ६८ ॥

बालखरुपमयन्तं(?) मनश्वरं निगच्हते । श्राद्धा माया भवेच्छाद्र्जं पदं विष्णुं करे स्थितम् ॥ ६९ ॥

कौतुभभ्राजदाध्माट्, येन सूर्याग्निवागिति । वहः, शवकः, षः, वाक्, वधः, चन्द्राद्मी, मत्वय एकस्थ एकदेशसाम्यात् स्वकारतुवयंसाम्यात् वाक्, रततस्वं खोरर्भात परतन्वतया 'येन,' 'ख्वररुपिणा,' 'तेजसा,' प्र'वर्त्तते,' तं चिन्मयमेव 'ईशमानिन:' डंव्यराराधका; 'कौतुभाख्यं,' 'मविं वदन्ति' ॥ ६७ ॥

चतुर्गुणिबतं भुंजं विध्यबोति, सच्चं रजस्तम इति च्चिद्वारसभु- भुंज इति । गुवयथम् 'रसरभ्राजः,'च इति 'चतुरंगज,' इत्यर्थः । गुवान्न्रमेया सत्त्वस्यादौ निदिंच्तलेडपि स्वायुधक्रामनुवध्यादौ रजःकरक्षितं म्रद्रुखं विध्यबोति, पञ्चभूतात्मकरिमित । 'पञ्चभूतात्मकं म्रद्रुखं,' रजोगुणार्हपे 'करो,' 'संस्थितं,' बुधा विदुः । रजोगुणजन्याक्रियोत्पत्त्यादित्यचः ॥६८॥

बालखरुपमिति । 'खलयन्तं', यः 'बालः;' तद्वदिशुच्दं 'मनः', रव वासखरुपमिति । 'खलयन्तं', यः 'बालः;' तद्वदिशुच्दं 'मनः', रव वासखरुपमभिति । 'श्राद्धा'जगन्मूचकारयं,'माया,' सा एव 'ग्राजं', विष्णाख्यं 'पदं', च तमोगुणबचद्रये 'करो', 'स्थितं' 'निगच्हते,' तमोगुणायत्तसस्थितिकालात् ॥ ६९ ॥

१ कौतुभाख्यं नादिमिति व, म, चिकितपुखदरुपाठः ।

२ पञ्चभूतात्मकः पाठः परोरजसि संस्थितं इति व, चिकितपुखदरुपाठः ।

३ चखखरुपमत्नमिति व, म, चिकितपुखदरुपाठः ।

ग्राद्या विद्या गदा वेद्या सर्वदा मे करे स्थिता । धर्मार्थकामकेयूरैरद्वैदिव्यमचोरितैः(१) ॥ ७० ॥

काठन्तु निर्गुणं प्रोक्तं माल्यते ग्राद्यया(ड)जय । माया निगद्यते ब्रह्मास्त्रव पुचैल्तु मानसे(ः)॥ ७१॥

कूटस्थं सत्त्वसारूपच्च किरीटं प्रवदन्ति मां । चरोरोत्तमं प्रफुरन्तं(९) कुषडचं युगयं स्मृतं ॥ ७२ ॥

वाद्या विध्यादिति । 'ग्रात्' प्रसमनात् विश्रेः; शतानां द्वादि संसार-निरसानायविभंवर्तिति प्रसिद्धा 'या' 'ग्राद्या विद्या' ब्रह्मादिमक्खौति विद्या, सैव 'गदा,' 'वेद्या,' 'सर्वदा,' 'मे' मम, 'करे' चतुर्बाह्वाराख्ये, 'स्थिताः', वाजंर्तातत्पलात् । केयूरैरन्न्वितं बाजं विदयैति, धर्म्मार्थंकामेति । पुरुषार्थंजयचयैः 'केयूरैः,' शन्वितमु हत्यर्थः । कीदृगे(ः) केयूरैः; 'प्राक्तं' प्रागुक्तं, कष्ठमालासमग्रैरभितार्ङ्गमाति व्याखरोति, कष्ठनिष्यति । 'प्राक्तं' प्रागुक्तं; 'काठं,' 'निगुं' वचसा, ज्ञानीयात् हन्ति श्रेष्ठः । तत् ब्रह्म 'ग्राद्या' 'ग्राजया' 'डजय', मायया, 'माल्यते' प्राप्याभयेन भूयते, ततो हेतोः 'तव', 'मानसैः' पुने(ः) शनकार्द्धभिः; 'तु,' वाद्या माया 'माल्या निगद्यते,' हत्यर्थः ॥ ७१ ॥

बुधाः 'कूटस्थं सत्वसरूपं,' धुमत्किरोटमिति व्याखरोति । 'मां,' 'किरीटं प्रवदन्ति,' सव्संग्रेशत्वादिति श्रेष्ठः । स्फुरनमकारजुषख- मिति व्याखरोति, चरोरोत्तममिति । 'चरः' सर्व्वेषि भूतानि स्थिर-

१ दिव्येङ्गित्यमवारितैरिति घ, चिकित्सितपुष्करपाठः । नित्यं सर्व्वेदा प्रवदिते(ः) चप्त नित्यैरिति नारायणः ।

२ प्रवदन्ति मे । चचरोरोत्तमं प्रस्फुरितमिति घ, चिकित्सितपुष्करपाठः ।

ध्यायेनमम् प्रियो नित्यं स मोक्षमधिगच्छति।

स मुक्तो भवति तस्मै आत्मानं ददामि(र्) वै ॥ ७३ ॥

एतत्स्वं भविष्यद् वै मया प्रोक्तं विधे तव ।

स्वरूपं द्विविधच्चैव सगुणं निर्गुणात्मकम् ॥ ७४ ॥

स देवाचायोनी: व्यक्तानां मूर्त्तीनां प्रोक्तानां कयं त्व-

जडूमानि, 'उत्तम:' जीवच्, रततं 'युगच्' दयं, 'श्रेष्ठ', प्रसिद्धं, 'कुग्यच्',

प्रवर्द्धन्त इति सम्भवः ॥ ७२ ॥

कुग्यल्लान्तस्य् धिष्ठरुपध्यानपरस्य माह, ध्यायेतदाति। यः कुग्य-

लान्तव्यंशिरयं मां 'ध्यायेत', 'स मोक्षमधिगच्छति' । मोक्षस्यु वस्यार्थ-

निर्वतिरुपः परमानन्दावाप्तिरिति व्याकरोति । स मुक्तो भवति तस्मै-

आत्मानं ददामीति दितीयोऽपादः श्राव्दस्लातः समासारः । 'स:' उत्तो

ध्याता, श्रविध्याकामकर्मभ्यो वि'मुक्तो भर्वात', श्रहं 'तस्मै', 'आत्मानं'

वदानन्दरुपं, 'ददामि,' इत्यर्थः ॥ ७३ ॥

१ चारमानं च ददामीति घ, चिकितपुखकपाठः ।

२ रतत् रस्येनिति । चे विधे श्रच्छन् रततं भविष्यतं मया तव प्रोक्तं द्विविधच्चैव स्वरुपं

सगुणं निर्गुणश्च कथ्यते मेरोः पृष्ठे रत्यादिना, सगुणश्चैकेवादितोयं श्रध्याश्चोदि-

त्यादिना च निर्गुणं स्वरुपं कथितमिति नारायणः । प्राक्तनगुणातीतामिति कीर्तिगोस्वामी ।

भरथ्यानि भवन्ति(1) कायं वा देवा यजन्ति रुद्रा यजन्ति ब्रह्मा यजन्ति ब्रह्माजा यजन्ति विनायका(2) यजन्ति आदित्या यजन्ति वसवो यजन्ति रुद्रसो यजन्ति गन्धर्वा यजन्ति र्वपदानुगाडन्तद्राने तिष्ठन्तिका(3) मनुष्या यजन्ति(3) ॥३५॥

स देवाच तं चि वै नारायणो देव श्राद्धाच्चव्यक्ता द्वादश-मूर्त्तिय: सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु मनुष्येषु तिष्ठन्ति ॥३६॥

'कायं वा देवा यजन्ति ब्रह्मा यजन्ति ब्रह्मजा यजन्ति विनायका यजन्ति आदित्यादिव्या यजन्ति वसवो यजन्ति रुद्रसो यजन्ति गन्धर्वा(4) यजन्ति,' इति स्पष्टं । 'कायं' 'यजन्ति' काँ च वृत्ति हत्यर्थ: । 'र्वपदानुगा,' च, 'का' 'चरनर्द्राने,' च, 'का' तिष्ठति हति प्रश्नार्थ: । काँ मनुष्या इति । 'यजन्ति,' 'काँ' मूर्त्ति, 'मनुष्या:' कषं च हत्यर्थ: । १३ ॥

स होवाचेति । 'स:' रव ऋषयां एष:; 'नारायणो देव:', 'तं' ऋषायं, निश्रितमुत्तरम् 'उवाच,' हत्यर्थ: । स च्वव्यक्तामूर्त्तिं नाँ काय-माभरथ्यानि भवन्ति, हत्येक: प्रश्न: । कायं देवा यजन्ति, हतिदितीय: । काँ मूर्त्तिं के यजन्ति, हति हतीय: प्रश्नो वाश्नादादभिमत: । तं चादपरे मूर्त्तीनामव्यक्ततामाभरथ्यानि वक्तव्यानि, हत्युत्तरमभिप्रेयाच,

९ कयं वावचारचया भवति हति च, चिकित्सुपुस्तकपाठ: । कयं वा केन प्रकारेप वक्तव्याश्च निश्चय हति नारायण: ।

२ ब्रह्मजा यजन्ति ब्रह्मा यजन्ति विनायका इति च, चिकित्सुपुस्तकपाठ: ।

३ र्वपदानुगाडन्तद्रों तिष्ठति का कयं मनुष्या यजन्ति इति च, चिकित्सुपुस्तकपाठ: ।

रद्रेषु रौद्री ब्रह्माख्येव ब्राह्मी देवेषु दैवो मानवेपु मानवी(९) विनायकेषु विघ्नाधिनी आदित्येषु ज्योतिरग्निस्वरूपा गान्धर्वी असुरः खेव गौरीपुष्पेव काम्या ऋन्नद्भाने प्रकाशिनो(९)।७३।

ग्राविर्भावातिरोभाव खपदे तिष्ठति तामसो राजसी शाद्या शयक्ता आदर्शमूर्त्तयः सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु मनुष्येषु तिष्ठन्तोति। ‘शाद्या’ वनादयः, इत्यर्थः। श्रेष्टं स्पष्टम्‌ । ७६ ।

कां मूर्त्तिं के यजन्ति इति द्वतीयप्रश्नस्योत्तरं सद्भिर्नैक-कौत्सेनैन वदन्त्र-व सर्वेषु देवेषु तिष्ठन्ति, इत्येतदिद्योति, रद्रेषु रौद्री ब्रह्माख्येव ब्राह्मी देवेषु दैवी मानवेपु मानवी विनायकेषु विघ्ननाशिनी आदित्येषु ज्योतिः-गन्धर्वेषु गान्धर्वी व्यषुरःखेव गौरीपुष्पेव काम्या ऋन्नद्भाने प्रकाशिनो ग्राविर्भावातिरोभाव खपदे तिष्ठति तामसो राजसी सात्विकीति ।

'रद्रेषु', 'देवेषु', 'रौद्री' नाम्नी मूर्त्तिः, तिष्ठति, हृदति भ्रुवता रौद्रों मूर्त्तिं बद्धा यजन्ति, इति द्वतीयप्रश्नस्य उत्तरमुखं भवति । 'शव', 'ऋद्धि-'ब्रह्मलोके, 'ब्राह्मी' नाम्नी मूर्त्तिः, तिष्ठति इत्यर्थः । वचचापि प्राचीनानां मूर्त्तिं ब्रह्मा यजतीति द्वतीयप्रश्नस्योत्तरमुखं भवति । एवमन्यैरापि वेदयस्‌ । अन्रद्भाने च का मूर्त्तिरिति प्रश्रतोऽस्योत्तरमुख, ऋन्नद्भान इति । 'प्रकाशिनो' नाम्नो मूर्त्तिः, 'ऋन्नद्भाने' षितरोधार्ने, तिष्ठति, प्रकाइपूर्वंकतारोचिरोधानखेल्यर्थः(९) । ७७ ।

९ मनुष्येषु मानुषी इति घ, चिकिर्तपुस्तकपाठः ।

९ ऋन्नद्भाने प्रकाशिने इति घ, चिकिर्तपुस्तकपाठः ।

३ ऋन्नद्भाने या तिष्ठति शाद्रप्रकाशिनी नस्या उपार्ककाभावत्‌ सा ग्राविर्भावरचि-त्यर्थः इति जीवगोस्वामी ।

सात्त्विकी मानुषी विश्ञानघन शानन्दघनसचिदानन्दैकरसे भक्तियोगे तिष्ठति ॥ ७८ ॥

श्रों प्राणात्मने श्रों तत्सद्भूर्भुवः स्वस्तसै वै प्राणात्मने नमो नमः ॥ ७९ ॥

श्रों श्रीकृष्णाय गोविन्दाय गोपीनवकिशोराय श्रों तत् सद्(१)भूर्भुवः स्वस्तसै वै नमो नमः ॥ ८० ॥

श्रों प्राणात्मने श्रों तत्सद्भूर्भुवः स्वस्तसै श्रप्राणात्मने वै नमो नमः ॥ ८१ ॥

श्रों कृष्णाय रामाय प्रद्युम्नायानिरुद्धाय श्रों तत्सद्भूर्भुवः स्वस्तसै वै नमो नमः ॥ ८२ ॥

कः स्वपदानुगा इत्यस्योत्तरमाह । भाविभावो विचते यथा; सा आविर्भावा, न विद्मते तिरोभावो यथा: सा ख्यातिरोभावा, भावि-

भावा चारु ख्यातिरोभावा च ‘भाविभावावातिरोभावा’ इतन्नाम्नो मूर्त्तिः, ‘स्वपदे’ कैवल्यसत्यलोकवैकुंठलोकाख्ये, ‘तिष्ठति’, इत्यर्थः(१) । तस्याखै-

विधमाद, तामसी राजसी सात्त्विकीति । मानुषी कुम तिष्ठति इत्य-

स्योत्तरमाह, मानुषी विश्ञानघन शानन्दघनसचिदानन्दैकरसे भक्ति-

योगे तिष्ठतीति । ‘विश्ञानघनानन्दघननान्त्री ‘मानुषी’ मनुष्या प्रसिद्धा मूर्त्तिः, ‘सचिदानन्दैकरसः’ यः ‘भक्तियोगः,’ तत्र तिष्ठतीत्यर्थः ॥ ७८ ॥

१ गोपीनवकिशोराय शास्त्रेत्यनं श्रों तत्त्वदिति ख:, चिक्रित्सुककपाठः ।

२ या स्वपद बकुपपदो तिष्ठति सा भाविभावा भावभावती तिरोभावा तिरो भाववती चेति जीवगोसामी ।

श्रों व्यानात्मने श्रों तत्त्वद् भृङ्गुवः स्वस्तसै वै व्यानात्मने वै नमो नमः ॥ ५३ ॥

श्रों श्रीरामष्णाय रामाय श्रों तत्त्वद् भृङ्गुवः स्वस्तसै वै नमो नमः ॥ ५४ ॥

श्रों उदानात्मने श्रों तत्त्वद् भृङ्गुवः स्वस्तसै वै उदानात्मने नमो नमः ॥ ५५ ॥

श्रों कूर्म्माय देवकीनन्दनाय श्रों तत्त्वद् भृङ्गुवः स्वस्तसै वै नमो नमः ॥ ५६ ॥

श्रों समानात्मने श्रों तत्त्वद् भृङ्गुवः स्वस्तसै वै(१) नमो नमः ॥ ५७ ॥

श्रों गोपालाय अनिरुद्धाय निजसङ्गुपाय श्रों तत्त्वद् भृङ्गुवः स्वस्तसै वै नमो नमः ॥ ५८ ॥

श्रों योडसौ प्रधानात्मा गोपाल श्रों तत्त्वद् भृङ्गुवः स्वस्तसै वै नमो नमः(²) ॥ ५९ ॥

श्रों योडसाविन्द्रियात्मा गोपाल श्रों तत्त्वद् भृङ्गुवः स्वस्तसै वै नमो नमः(²) ॥ ६० ॥

१ चो॑ समानात्मने चो॑ तत्त्वद् भूभुवः स्वस्तसै वै समानात्मने नमो नम इति व, चिकित्सापुष्करपाठः ।

२ तत्रैव प्रधानात्मने नमो नम इति व, चिकित्सापुष्करपाठः ।

३ तत्रैव इन्द्रियात्मने नमो नम इति व, चिकित्सापुष्करपाठः ।

श्रीम् योडसौ भूतात्मा गोपालः श्रीं तत्सद्भुवः स्वस्तसै वै नमो नमः(᳘) ॥ ५१ ॥

श्रों योडसावत्तमपुरुषो गोपालः श्रीं तत्सद्भुवः स्वस्तसै वै नमो नमः (᳘) ॥ ५२ ॥

श्रों योडसौ परमात्मा गोपालः श्रीं तत्सद्भुवः स्वस्तसै वै नमो नमः (᳘) ॥ ५३ ॥

श्रों योडसौ सर्वभूतात्मा गोपालः श्रीं तत्सद्भुवः स्वस्तसै वै नमो नमः (᳘) ॥ ५४ ॥

श्रों योडसौ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमतोल्व तुरीयतीतो गोपालः श्रीं तत्सद्भुवः स्वस्तसै वै नमो नमः(᳘) ॥ ५५॥

१ तत्सै वै भूतात्मने नमो नम रति ष, चिकित्सुपु खकपाठः ।

२ तत्सै वै उत्तमपुरुषात्मने नमो नम रति ष, चिकित्सुपुखकपाठः ।

३ तत्सै वै परमात्मात्मने नमो नम रति ष, चिकित्सुपुखकपाठः ।

४ तत्सै वै सर्वभूतात्मने नमो नम रति ष, चिकित्सुपुखकपाठः ।

५ तत्सै वै तुरीयोऽत्मने नमो नम रति ष, चिकित्सुपुखकपाठः । श्रोँ ठां तत्सद्भूवं वः स्वस्तसै प्राशादात्मने नमो नमः ।

श्रों ठां दष्याय गोपीजनवल्लभाय ठां तत्सद्भूवं वः स्वस्तसै वैं नमो नमः ।

श्रों ठां पानात्मने ठां तत्सद्भूवं वः स्वस्तसै चपानात्मने नमो नमः ।

५.

६६

गोपालतापन्यां

[ उत्तरभागः ।

एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ।

नव्येकस्य कषमनेषामालम्बनमित्याचक्षते तमेव तन प्रविश्यतादिव्याद्,

एको देव इति । 'एकः', एव 'सर्वभूतेषु', 'गूढ'श्चानुप्रविष्टः, "तत् ऋद्धा

वों ठां कष्याय प्रयुनायानिषदाय ठां तद्सद् भूभुवः वः स ऋद्धै वै नमो नमः ।

वों ठां समानात्वने ठां तद्सद् भूभुवः वः स ऋद्धै समानात्वन नमो नमः ।

वों ठां छद्याय रामाय ठां तद्सद् भूभुवः वः स ऋद्धै वै नरो नमः ।

वों ठां मुदानात्वने ठां तद्सद् भूभुवः वः स ऋद्धै उदानात्वने नमो नमः ।

वों ठां कष्याय देवकीनन्दनाय ठां तद्सद् भूभुवः वः स ऋद्धै वै नमो नमः ।

वों ठां वानात्वने तद्सद् भूभुवः वः स ऋद्धै वानात्वन नमः ।

वों ठां गोपाङ्गाय निजस्वरूप ठां तद्सद् भूभुवः वः स ऋद्धै व नमो नमः ।

तां वों श्रेष्ठे प्रयानात्वा गोपाङ्गः ठां तद्सद् भूभुवः वः स ऋद्धै वै नमो नमः ।

तां वों येष्टाविध्यात्वा गोपाङ्गः ठां तद्सद् भूभुवः वः स ऋद्धै वै नमो नमः ।

तां वों येष्टो भूतात्मा गोपाङ्गः ठां तद्सद् भूभुवः वः स ऋद्धै वै नमो नमः ।

वो ठां येष्टावनमः पुष्ट्येन गोपाङ्गः ठां तद्सद् भूभुवः वः स ऋद्धै वै नमो नमः ।

तां वों येष्टो परत्र गोपाङ्गः ठां तद्सद् भूभुवः वः स ऋद्धै वै नमो नमः ।

तां वों येष्टो सव्वभूतात्मा गोपाङ्गः ठां तद्सद् भूभुवः वः स ऋद्धै वै नमो नमः ।

तां वों येष्टो यापत्सुस्मृतित्य तुर्यातीतनो गोपाङ्गः ठां तद्सद् भूभुवः वः सक्त-

की वं नमो नम इति व, चिकित्सितपुस्तकपाठ ।

रद्गानों शप्पद्गेभः पर्योङ्गश्वेभेः प्राङ्ग्रस्था कुलितिमुपदिशन्ति । श्रीं ठामिति । उकाररसमृ-

वीजं तनावीद्रीङ्ध्युन्तेम क्रेमेभ सर्येभ समुपटा मन्त्राः, ततः परं तद्सदिति प्राङ्ग्रायाचकाम्येभ्,

ततो भूराद्याखिल्डो याच्यतयः, तत्स्थाखेउपितिसम्न्जोकात्य नमो नमः शादराय दिक्शक्तिः ।

तद्सादिति शप्पद्गेभपि युष्ट्येव । वं ज्रः प्राङ्ग्रादामसमानेइदानयागारां प्रयम-

हतीपचमसपमनवमा मन्त्राः, एतेषु तद्सेपरता वैशब्दो नाकि । हव्यगोविद्-

गोपीजनवज्जभानां वतुर्येम्नानां द्वितीय । हव्यरामयोस्तुर्येम्नायो: वत्त-

थे । हव्यरामयोस्स्तुर्येम्नायो: वत्तथे । कव्यदेवकीनन्दनयोस्सादृशयोरद्मः । गोपाल-

निजस्वरूपयोवाद्गेशयोर्मन्त्राः । ततः स्पम मन्त्राः शप्पगोपाङ्गानां प्रयमस्मान्तारां ।

तत् प्रे यानात्वा गोपाङ्ग एकादशः । हन्द्रियात्मा गोपाङ्गो द्वादशः । भनात्वा गोपाङ्ग-

कर्माधिष्ठः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥

॥ ५८ ॥

रुद्राय नमः । आदित्याय नमः । विनायकाय नमः ।

शर्याय नमः । विद्यायै नमः । इन्द्राय नमः । अग्नये नमः ।

तदेवानुप्रविष्ट्यत इति श्रुते । प्रदीपादिवदेऽप्यनलप्रतापाग्न्य प्रवेशं वार-

यति, सर्वव्यापीति । आकाशादितुल्यत्वं वारयति, सर्वभूताधिवास इति ।

'सर्वभूता' नाम 'अधिवास ' अधिष्ठानं, स एव कर्ता स एव च उपादान-

मिल्यर्थः । परिग्रहितयोगादित्वं वारयति, कर्माधिष्ठक हति । करणेऽधि-

ष्ठतेरर्थः । नैयायिकमतेऽप्यस्तुल्यत्वं वारयति, सर्वभूताधिति । 'सर्वभूता' नाम

आविवादोनामपि 'चेतनात्मा' इत्यर्थः । शरीरे भामिनोऽपि कर्त्तेर्यर्थः । ज्ञानवत्त्वमात्रं वारयति, चेत इति ।

चित्तरूप इत्यर्थः । मनु ज्ञानशक्तिप्रचेतात्मा तदा ज्ञानस्य विषयसम्बन्धे

सत्येवेदयाम्बोघवार्यामात्रमरुपं चैतन्यं न स्वादित्याधुनाश्राद्ध, केवल

हति । विषयादिभिरनपेक्षो नित्यचैतन्यात्मा इत्यर्थः । न चात्मनि

वृत्त्यादिभिःकृतोनां क्रियाविकृतं चेतदा मोक्षदाश्चापि मुक्तेर्गरु-

ह्यत्वादिमिर्मोक्षप्रसङ्ग इत्याद, निर्गुणोऽथेति । 'वि'शब्दः सर्वविशेष-

समुच्चयार्थः ॥ ५८ ॥

कथं बद्धा यजन्तीत्यस्खलितमरमात् । 'बद्धाय' हि श्वराय, हति मन्त्रेऽ

एकादशब्द्रा यजन्तीर्थेः । मानवाः कथं यजन्तीत्यस्खलितमरमात्,

आदित्याय नम इति । 'आदित्याय' विष्णवे, 'नमः' । एवं सर्वत्र नमो-

कथोदयः । उत्तमः पुरुषो गोपालखस्तुरुदेवः । परब्रह्म गोपालः पञ्चदशः । स चैभवतात्मा

गोपालः गोद्रुः । कामतृष्णादिसर्पप्रसभितलीय तुरीयातीता गोपालः सप्तदशः । सप्तानां

ठा में योगाश्रिति प्रधानः, ठां तत्सदृ भूःवः सङ्कर्षण वै नमो नमः हत्यन्नेन पठनीस ।

यमाय नमः। निॠतये नमः। वरुणाय नमः। वायवे नमः(१)। कुबेराय नमः। ईशानाय नमः। ब्रह्मणे नमः। सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः॥ ५७ ॥

दत्तात्रुतिं पुण्यतमां ब्रह्मणे स्वरुपिणे। कत्तृत्वं सर्वभूतानामन्तर्द्धाने बभूव सः ॥ ५८ ॥

नतख्येव मन्त्रां बोधयम्। कथम् वादिष्यादिल्या यजन्तीवस्योऽत्रमात्, सूर्यो नम इति। सूते सर्वप्रथममिति 'सूर्ये' ज्योति:स्वरूप: परमात्मा, इत्यर्थ:। यजन्त इति वादिष्यादिल्यो यजन्तीत्यर्थ:। कथम् देवा यजन्तीत्यस्यो-

त्तरमात्। ऋक्षाय नमः। ऋषभये नमः। निॠतये नमः। वडवाम नमः। वायवे नमः। कुबेराय नमः। ईशानाय नमः। ब्रह्मणे नमः। सर्वेभ्यो देवेभ्यो नम इति। 'सर्वेभ्य:' बहुगणसर्वापेक्ष:किन्तरप्रभृतिभ्य:, 'नम:', इत्यर्थ:॥ ८४ ॥

तदेवं ऋष्यसंवादेन गान्धर्वीप्रस्तुतोत्तरं निधायाथ काचिदतो मुनिगान्धर्वीप्रस्तुतोत्तरमवतारमति, दत्तात्रुतिमिति। 'स:' 'विध्यु:' 'स्वरूपिणे' खमूर्त्तये, 'ब्रह्मणे', 'पुण्यतमां,' प्रागुक्तां 'कु तिं', दत्तात्रुति, तथा सर्वलोकानां 'कर्तृत्वं' कर्तृसामर्थ्यं, 'ब्रह्मणो,' दत्तात्रुतिमिति 'अन्तर्द्धाने बभूव' इदृशो बभूव॥ ८५ ॥

१ मते नम रति च, रग, रघ, चिकित्सकपाठकजयपाठ:।

२ ब्रह्मणे ब्रह्मपुचेभ्य रति जीवगोष्ठामिश्रकृत: पाठ:।

३ नारदात् शृणं यचति घ, चिकित्सकपुस्तकपाठ:।

४ श्रुतिं सप्तदशमन्त्राकृतिकामिति नारादपाठ:। श्रुतिमिति जीवगोष्ठामिश्रकृत: पाठ:।

तथा प्रोक्तान्तु गान्धविं गच्छध्वं(¹) स्वाख्यानिकम् ॥५८॥

इत्याथर्वणोपनिषत्सु गोपालतापन्युत्तरभागः समाप्तः ॥

मया वेदतत्सम्मदायतो यथा श्रुतं युष्मान् प्रति तथा प्रोक्तमिल्याद्, वृषभो वृषपुंगवेभ्य हति । हे 'गान्धर्वि,'मया हृद्'वृषभपुंगवेभ्यः','नारदात् यथा श्रुतं','तथा', मया युष्मान् प्रति'प्रोक्तं' । हे 'गान्धर्वि', सर्वं ययं 'स्वाख्यानं तिकों' स्वाश्रमप्रदेशं प्रति,'गच्छध्वं' । स्वाभ्यां वृषभयोर्द्वात पदं, पूर्वंश्लोके योजितं । नारदाय हत्यन पञ्चम्या: सुपांंसुलुगिति सूनेव हादेशः । स्वाख्यं तथा हति पदं, यथा, हतश्रे ॥ ५८ ॥

भवस्न्नापस्नानश्रान्तस्यास्तनी तापनी श्रुति: । तदर्थबोधिनी टीका जनाईंविनिमिंता ॥ ९ ॥

इति श्रीमद्विश्वेश्वरविरचितायां गोपालतापन्यो टीकायामुत्तरतापन्य- टीका समाप्ता ॥

१ गच्छ लमिति च, चिकित्सितपुच्छकपाठः ।