19. 16 HISTORY OF SANSKRIT POETICS

16 HISTORY OF SANSKRIT POETICS

(e.g. को, धर्म: कथंलक्षणः कान्यस्य साधनानि कानि साधनाभासानि किंपरश्चेति p. 9, Anan. ed.). Itmay be noted that Abhinava-gupta calls the Nātya- sastra 'Bharatasutra'. The extant work itself suggests (in chap. VI. 9-13 and 31) that it contains sütras, bhāya, sangraha, kārikās, nirukta ( exposition)1 &c. Abhinava explains that 'sūtra' means 'definition' and bhāsya means 'investigation or examination that will make clear the sutra' (सूत्रं लक्षणं भाष्यं तद्व्यकतिकरणरूपा परीक्षा, vol. I p. 256). On the word karika Abhinava remarks that sūtra also may be called kārikā and the śloka, that is put down after the sutra having relation to the latter and clarifying the meaning of the latter for easy comprehension, is also called karika: सृत्रतः सूत्रसेन तेन सूत्रमपि कारिका। तत्सूत्रमपेच्य या अनु पश्चात्पठिंता श्रोकरूपा सापि कारिका। vol. I p. 266. On सूत्रग्रन्थविकल्पनम् (VI. 31 of Ch. ed. and 34 of GOS.ed.) Abhinava says 'सूत्रं सूत्रकं लक्षयं वच्त्यामि। तेनैव च कारिका संगृहीता। ग्रन्थो भाष्यं तत्कृतं च विकल्पनभाक्ेपप्रतिसमाधानात्मकमिति परीक्षा निरुक्तशब्दवाच्या प्रतिश्ञाता। सूत्रविवरसस्वभावा तु कारिका सूत्रमपि प्रकाशयन्ती बहुतराक्षेपसमाधानव्याकुलशिष्यजनस्थितिपक्षं निरूपयेनोपकरोतीति भाष्यस्य पश्चादस्याः पाठ:।' vol. I. p. 273. On 'विभावानु ... निष्पत्तिः' the A. B. remarks 'एवं क्रमहेतुभभिधाय लक्षणसूत्रमाह-विभा०'. On 'को दृष्टान्तः, अत्राह यथा हि०' ... A. B. observes 'अत्र प्रश्ने भाष्येश प्रतिवचनमाह यथेत्यादिना आरप्नुवन्तीत्यन्तेन' vol. I. p. 289. Another example of सूत्र and भाष्य may be given. On pp. 301-302 (vol. I chap. VI ) we read : तत्र शुज्गारो नाम रतिस्थायिभावप्रभव उज्ज्वलवेषात्मकः । &c. The अभिनवभारती notes (p.303) 'अत्र रतिस्थायीति सूत्रभागं भाष्येर स्पष्टयति स चेत्यादिना।'. Note has to be taken of the fact that Bhavabhūti in his Uttararāmacarita (IV) refers to Bharata as 'tauryatrikasūtra- kāra.' It should not be supposed that a sūtra work must be entirely in prose. Even such ancient works as the Aitareya and Satapatha Brāhmanas contain verses and Grhyasūtras and Dharmasūtrasª ( of Āpastamba, Baudhāyana and Vasiștha ) 1. विस्तरेशोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाध्ययोः। निबन्धो यः समासेन संग्रहं तं विदुवथाः ॥ रसा भावा अभिनया धर्मीवृत्तिम्वृत्तयः । सिद्धि: स्वरास्तथातोद्यं गानं रक् च संग्रहः॥ अल्पाभिधानेनार्थो य : समासेनोच्यते ुध । सूत्रतः सातु विज्ञेया कारिकार्थ- प्रयोगिनी ॥ ... एवमेषोऽल्पसुन्नार्थो व्यादिष्टो नाट्यसंग्रहः । अरतःपरं प्रवच्त्यामि सूत्रग्रन्थ- विकल्पनम्॥ नाटय. on VI. g-11 and 31. 2. Vide for verses in Ap. Dh. Sūtra I. 4. 14.23, I. 6. 16. 13 (two verses), I. 6. 19. 14-15, I. 9. 25. 10-11, I. 9. 27. 17-11, II. 4. 9. 13. The TN. TT. (I. 3. 10 and IV. 7.14) has verses and so has the Kausikagrhyasutra 6. 34 (अत्रापि श्लोकौ), 68. 37(तत्र श्लोकौ).