348. 350 HISTORY OF SANSKRIT POETICS

350 HISTORY OF SANSKRIT POETICS

delineations or pictures of the matters to be described' (with उल्लेख). In defining प्रतिभा (or प्रतिभान) or शक्ति the word प्रश्ञा is used. A distinction is made between स्मृति, मति and प्रशा; e. g. त्रिधा च सा (बुद्धिः) स्मृतिः मतिः प्रज्ञेति। श्रतिक्रान्तत्यार्थस्य स्मर्त्री स्मृतिः वर्तमानस्य मन्त्री मतिः अनागतस्य प्रजात्री प्रशा सा त्रिप्रकारापि कवीनामुपकत्री।' काव्यमी. p.10. The संप्रदायप्रकाशिनी (on काव्यप्र., Tri. ed.) gives the follo- wing sloka 'स्मृतिर्व्यतीतविपया मतिरागामिगोचरा। बुद्धिस्तात्कालिकी शेया प्रश्ा त्रैकालिकी मता ।' (p. 13). Pratibha is said to be सहजा (natural) and उत्पादा (cultivated) by रुद्रट (I. 16) and उत्पादा and औपाधिकी (due to external agencies like mantras, the grace of God) by हेमचन्द्र (काव्यानु. p. 4-5). Old writers like Dandin held that pratibha (in a poet) was natural (नैसर्गिकी च प्रतिभा, quoted on p. 348). Rudrata (I. 16), Hemachandra (p. 4) and others say that व्युत्पत्ति and अभ्यास polish, brighten and sharpen pratibha. The ध्वo (p. 169) makes it clear that if a poet has शक्ति (i. e. प्रतिभा), it conceals the defects that may arise from lack of व्युत्पत्ति, but if a poet is deficient in प्रतिभा and has only व्युत्पत्ति, the defects in his composition are noticed at once (अरव्युत्पत्तिकृतो दोष: शक्त्या संहियते कवेः। यस्त्वशक्तिकृतो दोषः स भटित्यवभासते ॥ ध्व. P. 169). The important qucstion is : how does a man become possessed of प्रतिभा ? It appears thit early writers held that प्रतिभा was the outcome of samskaras (impressions) made on the soul in countless births (e. g. काव्यादर्श I. 104 न विद्यते यद्यपि पूर्व- वासना; काव्यमी. I. p. 12 'जन्मान्तर संस्कारापेकिणी सहजा'; वामन I. 3. 16 वृत्ति 'कवित्वबीजं जन्मान्तरासंस्कारगतविशेष: कश्चित्; भ. भा. vol. I. p. 346 कवे: वर्णनानिपुसस्य यः अन्तर्गतोऽनादिप्राक्तनसंस्कारप्रतिभानमयः &c.). The रसगभ्गाधर (pp.8-9) does not accept the theory that प्रतिभा is invariably due to अदृष्ट. The काव्यमी. (pp. 12-14) brings out this idea by stating that pratibha is of two kinds viz. कारयित्री (creative) and भावयित्री (appreciative): पृथगेव हि कवित्वाद्जावकत्वं भावकत्वाच्च कवित्वं । स्वरूपभेदाद्विषयभेदाच्च। काव्यमी. p.14. The काव्यमी. p. 11) distinguishes between शक्ति and व्युत्पत्ति and states that शक्ति alone is the cause of poetry. शक्तिकृते प्रतिभाव्युत्पत्तिकमयी। शक्तस्य प्रतिभाति शकश्र व्युत्पधते। या शब्दग्राममर्थसार्थमलक्कारतन्त्रमुक्तिमार्गमन्यदपि तथाविधमधिहृदयं प्रतिभासयति सा प्रतिभा। अप्रतिभस्य पदार्थसाथँः परोक इव। प्रतिभावतः पुनरपश्यतोऽपि प्रत्यक्ष इव ।'. रुद्रट I. 15 says: मनसि सदा सुसमा- धिनि विस्फुरणमनेकधाभिधेयस्य। अरक्लिष्टानि पदानि च विभान्ति यस्यामसौ शककः॥' (Sakti is that whereby in a mind that is free from distractions subjects of description always flash and words that are perspic- ous shine forth). The लोचन on ध्व. I. 6 (saying that Sarasvati