360. 362 HISTORY OF SANSKRIT POETICS

362 HISTORY OF SANSKRIT POETICS

a dramatic representation and brought to a state of pleasurable relish are eight रति (love), हास (gaiety or laughter), शोक, क्रोध, उत्साह (energy or vigour), भय, जुगुप्सा (repugnance) and विस्मय. Some add a ninth स्थायिभाव viz. शम. The resultant aesthetic enjoyment and pleasure are called rasa. Bharata (VI. vol. I. pp. 288-291) explains why this aesthetic pleasure is called rasa. Just as persons who partake of food prepared with many condiments (such as jaggery, curds, cardamom, camphor, marica) taste many flavours and feel pleasure and dclight, so spectators relish स्थायिभावs suggested by various bhavas, acting, recitation &c. and enjoy delight and therefore are called a- रसs. The word रस in ordinary life has many senses viz. mercury, sweetness and other flavours (मधुराम्ललवसकटकषायतिक- भेदाव्), essence, strong liking, decoction, exuded juice, one of the bodily dhatus (अ.भा. vol. I. p. 289), but in काव्य and नाट्य it has another meaning derived by metapher from the idea of tasting or relishing (रसनाद्रसत्वमेषां मधुरादीनामिवोक्तमाचा्यैः। रुद्रट XII. 4). विभावानुभावसात्त्विकव्यभिचारिभावरुपनीयमानः परिपूर्ण: स्थायिभावो रस्यमानो रसः। रसतर. VI. The रसतरङ्गिणी says 'चरमसमयपर्यन्तस्थायित्वादस्य स्थायित्वव्यपदेशः'. अनुभाव is defined as अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचना- त्मक:। दशरूप IV. 3, on which धनिक says 'स्थायिभावाननुभावयन्तः सामा- जिकान् सभ्रविक्षेपकटाचषादयो रसपोषकारियोऽनुभावाः' Eight of the अनुभावs are called सात्त्विकभावऽ : 'पृथग्भावा भवन्त्येतेऽनुभावत्वेपि सात्विकाः । सत्त्वादेव समुत्पत्तेस्तच्व तद्भावभावनम्। स्तम्भप्रलयरोमाश्चाः स्वेदो वैवएर्यवेपथू। अश्र वैस्वर्यमि- त्यष्टौ स्तम्भोस्मिन् निष्क्रियाङ्गता। प्रलयो नष्टसंज्ञत्वं शेषा: सुव्यक्तलचयाः॥ RIST IV. 4-6. There is a difference of opinion as to why they are called सात्त्विक. Acc. to दशरूप, सत्व means a 'sympathetic heart' and सात्त्विक means 'सर्वेन निर्वृत्त' ; vide साहित्यदर्पण III. 134 for a similar view; but the रसतर० IV says सत्वं जीवशरीरं तस्य धर्मा: सात्त्विकाः । इत्थं च शरीरभावाः स्तम्भादयः सात्विका भावा इत्यभिधीयन्ते ।. About the भावs which are 49 (as noted below) नाट्यशास्त्र says: नानाभिनयसम्बद्धान्भावयन्ति रसानिमान्। यस्मात्तस्मादमी भावा विशेया नाट्ययोक्तृभि:। न भावहीनोस्ति रसो न भावो रसवर्जितः । परस्परकृता सिद्धिस्तयोरभिनये भवेद्। व्यअ्नौषधिसंयोगो यथान्नं स्वादुतां नयेत। एवं भावा रसाश्चैव भावयन्ति परस्परम् ॥ 6. 34, 36-37. It should be noted that the word rurfa does not occur in the sutra. Love manifests itself in relation to a man and woman i. e. it depends upon these and when the mood of love is to be roused it is furthered by such exciting causes as moonrise, spring, flowers, bower &c. These two viz. the fundamental determining elements of love (man and woman)