382. . THE VAKROKTI THEORY 385

. THE VAKROKTI THEORY 385

समये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलनावक्रोक्तिसंसूचनम् ।'. By दएडी the word is used as opposed to स्वभावोफि and he says that श्लेष generally lends charm to वक्रोक्ति (II. 363 श्लेष: सर्वासु पुष्णाति प्रायो वक्रोक्तिषु श्रियम्। भिन्नं द्विया स्वभावोक्तिवक्रोक्तिश्चेति वाङ्मयम् ।I). So वक्रोफि is a striking mode of speech, often based on श्लेष, and differing from the plain, matter of fact ordinary mode of speech. भामह used the word in the same sense, saying that वक्रोफि sets off to advantage all figures of speech (II. 85). He required वक्रोक्ति to be present in all alankaras. Vide the following from भामह 'वक्राभिधेयशब्दोक्तिरिषा वाचामलङकृतिः ॥' (I. 36); हेतुश्च ... नाल- कारतया मतः। समुदायाभिधानस्य वक्रोक्त्यनमिधानतः ।' (II. 86); 'वार्चा वक्रार्थशब्दोक्तिरलक्काराय कल्पते।' (V. 66); वक्रवार्चा कवीनां ये प्रयोगं प्रति साधवः।' (VI. 23). The लोचन (p. 260) quotes भामह (I. 36) and explains 'शब्दस्य हि वक्रता अभिधेयस्य च वक्रता लोकोत्तीर्ेन रूपेयावस्थानम्' This insistence on वक्रोक्ि emphasises two characteristics of poetry, viz. that, though poetry necessarily takes the words used in common speech, its choice of words is different from that of ordinary speech i.e. its diction is different and that the poet gives expression to striking combinations or relations of things which are beyond the reach of ordinary matter-of-fact men. The वक्रोक्तिजीवितकार used the word वक्रोकि mainly in this sense, but he goes too far in making वक्रोक्ति the soul of poetry. In this respect he is similar to the alankara school. Vide above part I. pp. 227-228 for detailed statement of his views. जयरथ says that वक्रोक्ति is due to कविप्रतिभा (p.9). The अलं. स. P. 9 says वक्रोक्तिजीवितकारः पुनवैदग्ध्यभङ्गीभषितिस्वभावां बहुविर्धा वक्रोक्तिमेव प्राधा- न्याव् काव्यजीवितमुक्तवान्।' on which जयरथ after quoting वक्रोक्ति ... रुच्यते (p. 227 above) proceeds काव्यजीवितमिति काव्यस्यानुमापकम्। ता विना काव्यमेव न स्यादित्यर्थः । यदाह-विचित्रो यत्र वक्रोक्तिवचित्र्यं जीवितायते-इति (वक्रो- क्िजीवित १.४२) । व्यापारस्येति कविप्रतिभोल्लिखितस्य कर्मयः । प्रतिभानिवर्तित्व- मन्तरे हि वक्रोक्तिरेव न स्यादिति।'. कुन्तक's definition of वक्रोकि as 'व दग्ध्य- भङ्गीमितिः' seems to be borrowed from some one like अवन्तिसुन्दरी 'विदग्धभगितिभङ्गिनिवेधं वस्तुनो रूपं न नियतस्वभावमिति श्रवन्तिसुन्दरी' (काव्यमी. p. 46). The word faar has been used from ancient times as opposed to विद्ृत and means 'versed in belle lettres, proficient in poetic or clever speech'. Vide घ्व० 'प्रसिद्धिश्चेयमस्त्येव विवग्धविद्वत्परि- षत्सु' etc.(p. 300); ध्व. p. 250 'विदग्धपरिषत्सु'. In the मालतीमाधव (I.) when मकरन्द hears the double-meaning words 'रमशीय एष वः सुमनरसां संनिवेश: etc.' he ejaculates 'भहो वैदग्ध्यम्'. For भद्ि see above quotation p. 384 from कादम्बरी, ध्व. pp. 209, 362 and लोचन p. 224.

386 HISTORY OF SANSKRIT POETIOS . The word भखिति occurs in the वासवदत्ता (l1th Intro. verse) 'अविदितगुयापि सत्कविभणितिः कर्रेषु वमति मधुधाराम्।; vide ध्व. p. 304 'भखितिकृतं वैचित्र्यमात्रं' वक्रोक्ति is regarded as an अलक्कार and given a totally different sense by वामन 'सादृश्याल्लवया वक्रोक्तिः' (वक्रोकि is indication based upon resemblance) and the instance is 'उन्मि- मील कमलं सरसीनां कैरवं च निमिमील मुहूर्तात्' (अत्र धर्मावुन्मीलननिमीलने सादृ- श्याद्विकाससक्कोचौ लक्षयतः). This would be the समाधिगुण of काव्यादर्श (vide I. 93-94). रुद्रट regards वक्रोकति as a sabdalankara and gives two varieties, काकुवक्रोफि and श्लेषवक्रोकि. He is followed in this by मम्मट, वाग्भटालक्वार, रुय्यक, काव्यानुशासन of वाग्भट, एकावली and हेमचन्द्र. But रुय्यक regards वक्रोकि as an अर्थालक्कार and remarks 'वक्रोकिशब्दश्चालक्वारसामान्यवचनोपीहालक्कारविशेषे संश्ञितः' (p. 222). It will be thus seen that the वक्रोक्ति of रुद्रट and रुय्यक is much narrower in scope than he वक्रोक्ति of भामह, दएडी and of the वक्रोक्तिजीवित.1 The वक्रोक्ति theory is really an offshoot of the alankara school and need not be separately recognized. The राघवपाएडवीय (I. 41) says 'सुबन्धुर्बाणभट्टश्व कविराज इति त्रयः । वक्रोक्तिमागनिपुाश्चतुर्थो विधते न वा ।'. Peterson in his second Report p. 64 quotes from a ms. हरिहारावलि a verse about मेएठ attributed to बाख 'वक्रोक्त्या मेएठराजस्य वहन्त्या सृसिरूपताम्। आविद्धा इव धुन्वन्ति मूर्धानं कविकुजजरा: ॥' The साहित्यमीमांसा p. 115 follows the वक्रोक्तिजीवित in saying that वऋरत्व exists in ध्वनि, वर्ष, पदार्थ, वाक्य, प्रकरण and प्रबन्ध. The सर. क. V. 8 divides all वाङ्मय into वक्रोक्ति, रसोक्ति and स्वभा-

1. For four other words that occur very frequently in works on Poetics in a similar sense, are विच्छित्ति and वंचित्र्य, चारुत्व and चमत्कार; vide ध्व. p. 159, लोचन pp. 5 and 9, व्यक्तिविवेक- व्याख्या p. 44, अलं.स. p. 58 (for विच्छित्ति) and ध्व. p. 243 and लोचन p. 5 for वैचित्र्य. विच्छित्तिशोभिनैकेन भूषयोनेव कामिनी। पदधोत्येन सुकवे- ध्वनिना भाति भारती । ध्व. P. 159 (a परिकरश्रोक)). The word वक्रोक्ति occurs in the verse quoted in aव. on p. 10, which the लोचन ascri- bes to मनोरथ. For चारु vide ध्व. pp. 32, 39, 42,178(on III.10); 'भानन्दो निर्वृत्यात्मा चमत्कारापरपर्यायः' लोचन p.13; अ्र.भा. (vol. I p. 281) says 'सर्वथा रसनात्मकवीतविन्नप्रतीतिम्ाह्यो भाव एव रसः। ... तथाहि लोके सकल- विध्नविनिर्मुक्ता संवित्तिः। एवं चमस्कार-निर्वेशरसनास्वादनभोगसमापत्तिलयविश्रान्त्या- दिशब्दरभिधीयते'।'; काव्यप्र. IV. p. 93 'अलौकिकचमत्कारकारी शङ्गारादिको रसेः' ।; रसग. p. 4 'लोकोत्तरत्वं चाह्वादगतश्चमत्कारापरपर्यायोऽनुभवसाक्िको जातिविशेष: ।'. Vide Dr. Raghavan in Annals of B. O.R. I. vol. 16 pp. 131 ff, J. O. R. Madras, vol. VI. 218-222 and in 'Some concepts' pp. 268-271.