1. Isa Kena Katha Prasna Mundaka Mandukya Ranga Ramanuja Hari Narayan Apte Anand Ashram 62 (Ramanuja).djvu

58

आचार्यः

मोटे इत्युपाहत्यम्यकविराचितः

59

श्राद्धमञ्जरी

केळकरोपाध्यायवापूभट्ठद्विरचितः

60

यतिधर्मसंग्रहः

विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः

61

गौतमप्रणीतधर्मसूत्रम्

हरदत्तसकृताट कासेम तम्

62

ईश्वरकृतकठप्रश्नमुणडमण्डूक्यानन्दवह भृगुप. नेषदः

सटीका:

63

छान्दोग्योपनिषत्

रङ्करामानुजविर. चेतप्रभ तर्किकोपता

64

बृहदारण्यकोपनिषत्

रङ्करामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता

65

शाङ्खायनब्राह्मणम्

कृपवेदान्तर्गतेश्व. रकल. शारदीीयम्

66

काव्यप्रकाशः

उदयोतयुक्तप्रदीपस हेतः

67

ब्रह्मसूत्राणि

दीपिकासमेतानि

68

बृहद्दैवतसहिता

नारदपञ्चरात्रान्तर्गता

69

ज्ञानाणवतन्त्रम्

ईश्वरप्रोक्तम तन्त्रशारदायन्थः

70

स्मृत्यर्थसारः

श्रीधराचार्यविरचितः

71

बृहद्योगतरङ्गिणी

त्रिमलभट्टविरचिता भागवद्योपेता

72

परिभाषेन्दुशेखरः

वैद्यनाथकृतटिप्प. न्यास्व टीकासह्यत्

73

गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः

श्रीमच्छङ्क राचार्यविरचिता

74

द्रव्यायणगुह्यसूत्रव्याख्या

रुद्रस्कन्ददर्पणटीका

75

नक्षसूत्रभाष्यञ्चाथरलमाला

सुब्बण्यणविरचिता

76

ईश्वरकटकोपनिबन्धः

दिगम्बरानुचररकृततिलकशोभ्यासमेताः

77

वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः

ब्रह्मानन्दसरस्वतीमे रक्षित्सा

78

त्रिस्थलीसेतुः

नारायणभट्टविरचितः

79

छान्दोग्योपनिषत्

मिताक्षररचयां इस मेत

80

वाक्यवृत्ति:

श्रीमच्छङ्कराचार्यकृत रु ग्रहः

81

आख्ल्यायनश्रोतसूत्रम्

नारायणकृत नू जैर. मेतम्

82

ब्रह्मसूत्रवृत्ति:

हरिदासेतिविरोचिता

83

संक्षेपशारीरकम्

व्याख्यासहितं म. गर. ये तम्

84

अद्वैतामोदः

अभ्यङ्करोपह्नवह्नासुदे श खे णीतः

85

ज्योतिनिबन्धः

शूरमहाठश्रीशिवरङ्ग म. र. नेत

86

विधानमाला

श्रीनृसिंहभट्टविरचित

87

अभिहोत्रचन्द्रिका

श्रीवामनशास्त्रिभि: दृता

88

निरुक्तम्

दुर्गाचार्यकृतवृत्तिसमेतम भा. द्रयाथकम्

89

काल्यपकाशः

सङ्केतास्व्यट्टीकासमे तः

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः

६२

ग्रन्थांकः ६२

ईशकेनकलुप्रश्नमुण्डमाण्डूक्योपनदवल्लीभृगूपनिषद्

तामु

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेतेशोपनिषत् ।

श्रीरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता: केनादिमुण्डकान्ता: ।

रामानुजमतानुयायिकुरुनारायणकृतप्रकाशिकोपेता

माण्डूक्योपनिषत् ।

श्रीरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेते आनन्दवल्लीभृगूपनिषदौ ।

एतत्पुस्तकमाननदाश्रमस्थपण्डितै: संशोधितम् ।

तत्

हरि नारायण आपटे

इत्येतै:

पुणेवार्यपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरेभूद्रदयित्या

प्रकाशितम् ।

१८३२

शालिवाहनशकाब्दा: १८३२

१९१०

शकाब्दा: १९१०

( अस्य सत्रे'ऽधिकारा राजशामनान्मारण स्वार्थाकृता: )

मूल्यं साधे रुपकद्रयम् । (२।८)

ॐ तत्सद्‍ब्रह्मणे नमः ।

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेता ।

ईशावास्योपनिषत् ।

अथ वाजसनेयिनां संहितां सहितान्तमध्यायो व्याख्यायते—

सर्वैशानः सर्वभूतान्तरात्मा दोषानहः सर्वविद्यैकवेशः ।

कर्माराध्यः साध्यमकृत्यकलभ्यः श्रीमान्‍द‍व्यक्तो वाजिनां संहितान्ते ॥

रजस्तमःप्रचुरकरणकलेवरसमृद्धिविशिष्टत्वादिश्वरौडुमहं भोगीत्यादि-

भगवदुक्तप्रक्रियया स्वतन्त्रोडहं देवतान्तरनिरपरतन्त्रोऽहं मिति च भ्राम्यत-

स्तत्‍वबुभुत्सयोपसन्नस्य शिष्यस्य स्वतन्त्रतात्मभ्रमादिनिवृत्त्यर्थं चिदचि-

द्रात्मकस्य प्रपञ्चस्य परमपुरुषायत्तस्वरूपस्थितिप्रवृत्तित्वमुपादिशति —

ॐ ईशा वास्यमिदꣳ सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।

तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥ १ ॥

इदं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वमीश्वरचेत्यतिरिक्तं भोक्तृभोग्यरूपपम् ।

ईशा सर्वेश्वर्यैश्वर्या पुरुषेणेति यावत् । ‘योडसावसौ पूरुपः’ [ ऋ० ४।१९।१

१ ]। इत्यनुवदिष्यमाणत्वात् । स हि सर्वस्येशे । तथा च श्रुत्यन्त-

रम्—‘ पतिं विश्वस्याड‍ऽत्मेश्वरम्‍ ’ [ म० ना० १११३ ]। इति । तेन

वास्यं वसनीयं वध्यमिति भावः ।

यच्च किंचिज्जगत्सवं हृष्यते भूयतेर्डपि वा ।

अन्तर्बहिश्वर तत्सवं व्याप्तं नारायणः स्थितः । [म० ना०११६]

इति श्रुतिः । यद्वा सर्वाधारे स्वात्मन्नेव सर्वं वास्यं प्रतिष्ठापनीयम् ।

सर्वत्रासौ समस्तं च वसतयत्रेति वै यत्‌ ।

तत् स वासुदेव इति विद्धि द्वैताद्‍भिः परिपठ्यते ।। इति ।

जगत्यां मध्वामꣳ । इदꣳ लोकान्तरोपलक्षणम् । जगद्‍द्र्यथात्वं गच्छत् ।

तन्नाचिदंशस्य भोग्यत्वाय स्वरूपविकाररूपमन्यथात्मꣳ । चिदंशस्य तु

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेत

भोक्तृत्वाज्ञानसङ्कोचविकासादिस्वभावविकारेणान्यथात्वामितेर्भेदोऽनुसंधेयः। ईशेरनवास्यं किंचिदपि नास्तीति दृढयितुं यत्किंचेति जगद्विशेष्यते। जगत्यादिपु लोकेऽपु यत्किंचिद्द्वैतोकृतभेदरूपं जगदद्वैस्ति तादृशं सर्वमीशा वासुदेवेन वास्यं धार्यं चेति वाक्यार्थः।

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः। वासुदेवात्मकान्याहुः सत्त्वे क्षत्रजे एव च॥

इत्यादिपुपवृंहणानि बोध्यानि 'पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा' [श्वे० ११६]। ज्ञाने द्वावजावीशनीशौ [श्वे० ११९]। 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान्' [श्वे० ६१३] चेत्यादिपु श्रुतिषु प्रसिद्धो जीवेेश्वरयोरेकोशेषितव्यादिलक्षणोऽन्तर्भेदोऽप्यत्नभेदोपेत्न रुद्रः स्यात्। पवित्रः सिद्धः। ननु रूढियोगमपहरतीति न्यायादेशोदत्र रुद्रः स्यात्। मैवम्।

'एकी ह वै नारायण आसीत्न ब्रह्मा नैशानो नेमे द्यावापृथिवी न नक्षत्राणि न यमो नार्तिर्न सोमो न सूर्यः स एकाकी नर एव' [म० १९]। इत्यादिपु श्रुतिषु भगवत्कार्यत्वेन कर्मवशित्वेन च सम्प्रतिपन्ने रुद्रे सर्वद्रव्यापित्वसर्वाधारत्ववादेरनन्यासंभवेन विरुद्धार्थविपयतैव रुद्रेऽभ्रप्रवाद। एवं च जगत्कारणाविद्याव्यावृतताकाशप्राणा-

दिग्बुद्दन्यानायेनाजः सर्वेश्वरः सिद्ध इत्यनवाच्छिन्नैश्वर्यतया प्रसिद्धेः सर्वेश्वरदयौगिक एवायमीशशब्दः प्रत्येतव्य इति सिद्धम्। एवं मुमुक्षो-रीश्वरपारतन्त्र्यबोधमुत्पाद्य वैराग्यभूमिपितां वृत्तिमुपादिशति-तेन त्यक्तेन भोग्यताभ्रममविपयेणेति भावः। त्यक्तेनालपत्व-तिस्थोऽतद्वृःखलु मतद्वदःखामिश्रतद्वृःखोदर्कत्वादिस्वाभा-विकग्रह्यानन्दानुभवो विरुद्धरूपविषयदोषानिरूपणपूर्वकपरित्यक्तेनोपल-क्षितः सन्नुऋष्ठः। सन्नुऋष्ठः इत्यर्थः। यद्वा दोषसकनिरूपणाल्पक्तेन भोग्यामासेनोप-लक्षितः सन्नुढजः इत्यर्थः।

लक्षितः सन्नुढजः इत्यर्थः। सर्वावासत्वेन प्रकरणप्राप्तं प्रकृतमुक्तदोषप-तिंबटं निरतिशयभोग्यं वक्ष्यमाणोपायमूढेन मुग्ज्रीथा इति योजयम्। 'तत्रे' भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा' [श्वे०११२]

ईशावास्योपनिषत्

' द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्न्यो अभिचाकशीति ॥ [मुण्ड०३।१९] 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्रोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः' [ मु०३ । २] इत्यादिभिः प्रपञ्चितस्तत्स्वरूपविवेकोडप्यत्रेति भावः । अनीशया भोग्यभूतया मायया प्रकृत्येत्यर्थः । जुष्टं प्रियंमाणम् । स्वस्वामिन्यमेशिम- स्वेशस्य माहिमानमिति माहिमानं चेत्यर्थः । तदेति प्रतिनिर्देशो ड्याहार्यः । यदाड्न्यमीशमस्य महिमानं च पश्यति तदा वीतशोको भवती- त्यर्थः । मा गृधः कस्यस्विद्‌धनम् । कस्याचिद्धनं कस्यापि वनधोर्वा धनं मा गृधः, माडम्बिकाडम्बीः । गृधु अभिकाङ्क्षायामितिधातुः । आहु च यमः किंकरं प्रति—

| परमसुहृद्रि वान्धवे कलत्रे सुतवन्नितापितृमातृभृत्यवर्गे । | शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां पुरुपपशुर्नहि वासुदेवभक्तः ॥ इति स्मृतेः । ईदृशं धनेशाप्रहाणं परमात्मव्यतिक्रान्त्र्रविपयव- राग्योपलक्षणम् ।

१

परमात्मनि यो रक्तो विरक्तो विरक्तोऽपरमात्मनि । इति स्मृतेः ॥ १ ॥ एवं विरक्तस्य विदुपः फलसङ्ककर्तृत्वादिरहितो ज्ञानाविद्यादृमृतः कर्मयोगो यावज्जीवमनुष्ठेय इत्याह—

२

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छत* समाः । एवं त्वयि नान्यथेतोडस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥ इत्थं समाः, शतं संवत्सरान् । कर्माणि नित्यनेमित्तिकानि । कुर्वन्ने- वेह लोके जिजीविषेज्जीवितुमिच्छेत् । ब्रह्माविदोऽपि यावद्विद्यापूर्तं जीवितुमिच्छा भवतीति प्राप्तवान् । शतायुरेव पुरुष इति श्रुतेः।यावज्जीवं नित्यनेमित्तिककर्माणि कुर्वन्तिर्विधिः सकामावितथ्यः । यावज्ज्ञानयो- गाधिकारं कर्मयोगः कर्तव्य इति भावः । न कदाचिदपि विद्यादृं कर्म परित्यजेदित्येवकारामिप्रायः । त्वयि । ईश्वरपरतन्त्रतया तद्ज्ञानतया तदा- ज्ञापरिपालनरूपकर्मानुष्ठानेऽधिकारपूर्व्तिमतिति भावः । एवमेवानुष्ठान- मिल्यर्थः । उत्तमथं व्यक्तिरेकेण हढी करोति—नान्यथेतोडस्तीति । इतः

कर्मानुष्ठानादनयथा प्रकारान्तरं नास्तीतिव्यर्थः। नान्यः पन्थास्ततो-

षकारणामिति स्मृते:।

मन्वीश्वरवेदिनोडपि कर्मानुष्ठानादवश्यंभावी बन्धः स्वादित्याशाङ्क्याह—

कय॒स्सह—न कर्म लिप्यते नर इति। न॒ह्मविद्याविरुद्धेषु कर्मफलेषु न 'रमत इति नरः। 'प्रस्तुतन॒ह्मविदे नरे विद्याझृतया क्रियमा॒णं कर्म न

लिप्यते न स्वर्गादिहेतुत॒भवति प्रत्युत शुद्धप्रत्य॒सात्मसाक्षात्कारमेवोपा-

दृयतीति भावः। यत्नु कुर्व॒न्तेनेह कर्माणीतियं विधाविद्याद्वि॒द्विपय एव नतु

न॒ह्मवि॒द्विष्यस्तस्य विधिनिषेधशास्त्रावश॒यक्वभावादिति व्याख्यानम्।

तत्व॒करणाविरुद्धम्। 'विद्यां चाविद्या च यस्तद्वेदोभय॒ सह' [ई०वा०१।१९]

इत्याद्युपारतनविधानतराविरुद्धं चेति न वेदविदो बहु मन्वते॥ २ ॥

एवं मन्न्रद्व॒येन तत्वत्र॒यं विद्याझ॒कर्मानुष्ठानं चोपवि॒ष्टम्। ईशान॒ीय

आसुरप्रकृतयः शास्त्रविधिमुत्सृज्य यज्ञादि कर्म कुर्व॒न्ति निषिद्ध॒कर्म

चाङ्‌डाल॒न्ति आत्मघातिनो निरयपातिन इत्युपदिश॒त्याचार्यः—

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाड्‌वृता:।

ताँ॒श्ते प्रेत्याभिगच्छ॒न्ति ये के चाङ्‌डाल॒मह॒नो जनाः॥ ३ ॥

असुराणां स्वभूता असुर्या अतिदारुणा इत्यर्थः। नामेति प्रसिद्धौ।

असुरस्वभावानुभावा निरयसंज्ञिता लोकाः सन्तीतिति शास्त्रप्रसिद्ध॒मिति

भावः। तान्विशिष्य—अन्धेन तमसाड्‌वृता इति। अन्धेन तमसाड्‌धकृत॒ता इति। अनन्धेना॒तिगाढेन

त॒मसाड्‌ध॒क॒रण॒ड्‌वृता व्याप्ता। आलोकप्रस॒ङ्क॒र॒हिता इति भावः।

ये केचन देवा मनुष्या वा॒ह्मणक्ष॒त्रियादय॒ो—वास॒स्तम॒ह॒नः 'अस॒ग्रे॒श स भव-

त्यस॒दृ॒शो॒ह॒ति वेद चेत्'। [तै० २।६।१।] इ॒त्याद्य॒थ॒ता न॒ह्मज्ञा॒नाविहीना:।

कास्य॒निषिद्ध॒कर्म॒ादिनि॒ष्टा इत्यर्थः। जना जानि॒म॒न्तः संस॒रन्ति इत्यर्थः।

ते प॒ेत्या प्रेत॒क॒र्म॒भि॒स्तानि॒मत॒न्ति गच्छ॒न्ति। तान्व्य॒र्थ॒निर॒क्षर॒स्वर्गरि॒वा-

दिस॒न्जि॒तान्तिर॒या॒न्तरं गच्छ॒न्तीति भावः॥ ३ ॥

एवं विद्यां॒ शी॒घ्रं प्रति॒प॒त्ति॒सि॒द॒ध॒र्थ॒मवि॒दुषा॒मन॒र्थ उक्तः। अथ

सर्वा॒वास॒त्वे॒न प्रस्तुत॒स्य॒श्वर॒स्य॒न॒त्वि॒चि॒त्रश॒क्तिय॒गं व्य॒ज्य॒प॒य॒प॒दिश॒ति—

अने॒जदेकं म॒नस॒ो ज॒वी॒यो न॒ैन॒देवा आमुव॒न॒पूर्‌व॒म॒र्ष॒त्।

त॒द्धा॒व॒तोऽ॒न्य॒न॒ल॒य॒ति ति॒ष्ठ॒न्त॒स्मि॒न्न॒पो मात॒रि॒श्वा द॒धा॒ति॥ ४ ॥

अने॒ज॒न्न कर्म॒पा॒नाम्। एजू कम्पने। एकं प्रधानतमम्। प्रधानं शा॒स्त्र-

ईशावास्योपनिषत्

विधुपामिति सूत्रसूते:। स्वाधिकसमनाद्वितीयारहितामिति वा। 'न तत्समश्राभ्यधिककश्र हर्यते' [ श्वे० ६ । ८ । १ ] इत्यिश्रुते: । परमसाम्यमापन्ना अपि मुक्ता ईशाधीना एवेति भाव: । मनसो जवोय:, वेगवतो मनसो जवोयं वेगवत्तरम् । निष्कम्पं वेगवत्तरं चेति विरोध: पत्नीयते । परिदृश्यरस्तु विमुत्वाद्रस्तुलो नैजति तत् एव मनसो मोचयेद्देशे वर्तमान् इति मनसो जवोय इत्युपचर्यते इति । किंच देवा बह्मादुदीर्य: पूर्वमुपत्तं । प्राप्य सर्वान्नदेवान्प्रामुवन्निति श्रुत्यर्थ: । एतत्सुतुतं सर्वावासं नाश्य नास्स्युवन्नेतायन्नतं कालं न लोभिर इति भाव:। पूर्वमेव प्राप्तं न प्राप्नुवान्निति च विरोध:। विमुतया प्राप्तमपि कर्मसंस्कृतेज्ञाना: क्षेत्रज्ञा आचार्योपदेशमन्तरेण स्वबुद्धथा नामुड्डवन्तीति परिहार: । तथोक्तं छान्दोग्ये 'तद्यथाडपि हिरण्यनिधिं निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि संचरन्तो न विन्देयुरेवमेव मा: सर्वां प्रजा अहर्गच्छन्तय एतं ब्राह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतोन हि प्रत्युद: [ छा० ८ । ३ । २ ] इति । 'आपि तद्वावतोडन्वालत्येति य: पृथिव्यां तिष्ठन्' [ बृ० ३ । ७ । ३ ] 'य आत्मानि तिष्ठन्' । 'य: सर्वमूतेषु तिष्ठन्' इत्यादिश्रुते: । सर्वत्र तिष्ठदेव तदेव हि भावितोडन्वार्वादिनित्यं । तिष्ठत: पुरुपस्य धाविद्वातिक्रमणं न घटत इति विरोध: । जविनो यावद्यावद्वावान्ति तावत्तावत: परस्तादपि वर्तत इति तात्पर्यादविरोध: । तस्मिन्नपो मातरिश्वा बृधाति । तस्मिन्सर्वावासेऽवस्थितो मातरिश्वा वायु:। अप इत्युपलक्षणं पदोधरग्रहणक्षत्रतारकादिकं बिमृर्तीय्यर्थ: । सर्वाधारमूतेन सर्वेश्वरेण विधृतो वायुसततयैव बिभृतीत्यमिप्राय:। 'एप सेतुर्विधरण एपा लोकानामसंभेदाय' [ बृ० ४ । ४ । २२ ] ।

यो: सचन्द्राकनकक्षत्रा खं विशो मृगमहोदधि: । वासुकेभस्य वीर्येण विधृतानि महात्मन: ॥

इत्यादिपु प्रसिद्धमेतत् ॥ ४ ॥

एवमुपादिष्टविचारशक्तिवमादरेण मुखान्तरेण पुनरनुशास्ति— तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वदन्तिके । तदन्तरसस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥ ५ ॥

मूयोभूय: प्रवचनं श्रवणं च कर्तव्यामिति पुनरनुशासनामिप्राय: । तथा च श्रूयते—

येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोबाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्[मु० ११२ । १३]इति । तत्त्वतः । अज्ञानसंशयाविपर्ययानिरासो यथा भवति तथा प्रोबाच प्रकर्षेण ज्ञायत इति । पुनरुपदिशोदित्यर्थः । तदेजति तसर्वचद्यांतं ब्रह्मैजाति कम्पत इव ज्वलती इवोति यावत् । तदु तदेव नैजति वस्तुतो न कम्पते । तददूरे च तदेवान्तिके च वर्तते । आसुरदैवप्रकृतिकपुरुषभेदापेक्षया विभोरूप दुरान्तिकवदन्तिकवद्वपदेशः । तथाडSह भगवान्वैशानकः—

पराड्मुखा ये गोविन्दे विष्णासक्तचेतसः । तेषां तलपरमं ब्रह्म दूरादूरेतरेऽस्ति स्थितम् ॥ तन्मयावृतन गोविन्दे ये नरा न्यस्तचेतसः । विषयत्यागिनस्तेषां विशेष्यं च तदन्तिके ॥ इति ।

अपरमप्येकं वैचिच्यमिल्याह तत्सर्वचद्यांतं परं ब्रह्मास्य सर्वस्य प्रमाणावगतस्य वस्तुनोड्यनन्तर्भवति तदेव पुनस्तदानीमेव सर्वस्य बहिरपि भवतीत्यर्थः । तदितरेपां मृगान्तर्वांतिनां तदान्तं बहिष्टवं न संभवति बहिर्वस्तां च नान्तर्वांतित्वमिति ब्रह्माणि वैचिच्याभिति भावः । यद्यप्य-णुषु नान्तर्वांतिता संभवाति तथा प्रतीतादिविमद्वदेशतया वर्तमानत्वमद-क्षणान्तर्वांतित्त्वोक्तिः । एवं बहिर्वातिरप्याविभूतद्रव्यापेक्षयैव । न तु विभु-हिश्व तत्सवं व्याव्य नारायणः स्थित इति ॥ ५ ॥

एवं सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वमुक्तम् । अथ सर्वं जगद्ब्रह्मात्मकमित्यनुरोधेनैहिकं प्रयोजनमाह—

यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चाडडत्मानं तत्को न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥

यः परमात्मज्ञानाधिगृतः सर्वाणि भूतानि ब्रह्मादिसतम्भपर्यन्तान्यात्म-त्मन्येव परमात्मनेवानुस्यूतानि परयति ध्यायतीत्यर्थः । पृथिव्यादि-विध्रियमाणमपि तन्मुखेन परमात्मन्येव स्थितमित्येकाराभिप्रायः । तुशब्देनास्याधिकारो महात्म्यविशेषो द्योतते । किंच सर्वभूतेषु चाडडत्मानं परमात्मानं यः पश्यतीति । इदं व्यतिरेकादपरम् । परमपु-रुषस्यात्नन्याधारत्वादिति भावः । यच्छब्दस्य स इति प्रतिनिदेशोऽध्याहार्यः । स उक्तविधज्ञानी । ततस्तेषु सप्तम्यर्थे तसिः । ब्रह्मात्मकतया

ईशावास्योपनिषत्

दृष्ट्वेपू सर्वेपु भूतेष्वित्यर्थः । न बिजुगुप्सते कुतश्चिदपि न भीतस्सते । स्वात्मवि-भूतिन्यायेन ऋचिदपि निन्दां न करोतीति भावः ॥ ६ ॥ एवं वैषयिकरणयेनोक्तं सर्वस्य वज्रात्मकत्वं सामानाधिकरणयेनापि दृढयस्तदनुध्यानस्य सद्यः शोकनिर्वर्तकत्वमाह—

यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः ।

तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥

यस्मिन्प्राणिधानासमये विजानात ईशा वास्यमित्यारभ्य ततो न विजुगुप्सते इत्यन्तेनोपादिष्टं स्वतन्त्रं परतन्त्रं वस्तुभेदं यथोपदेशं विचिच्य जानाति इत्यर्थः । नन्वेवमस्यनतभेदाभुपगमे सर्वाणी भूतान्यात्मैवाभू-

दिति सामानाधिकरण्यं भज्येतेतस्याऽऽडंबराय यस्य पृथिवी शरीरम् । [ बृ० ३ । २ । १३ ] यस्य शरीरं [ बृ० ३ । ७ । ३ ] इत्यादिघटक-श्रुतिसिद्धद्रवसंवन्धविशेषमाह—एकत्वमनुपश्यति इति । आकृतिद्रव्यक्यो-रिव गुणगुणिनोः रिव चात्यन्ताभिन्नयोरेव जगद्ब्रह्मणोरेकत्वं विभागान-हैःसंवन्धविपक्षे प्राप्तो विज्ञानमुपाधि-

कत्वं विमागान-रामसुग्रीवयोरैक्यं दृश्ययथै समझायेत । इत्यादाविवेचहाप्येकशब्दस्य संबन्धभाविशेष एवार्थो विरक्ष्यितं युक्त इति भावः । एवं च सर्वाणी भूतात्मैवाभूति न्यात्मैवाभूति सर्वभूतशरीरकः प्रतीतोडभूदित्यर्थः । तत्राऽऽडडौ प्राणि-

धानसमये को मोहः । स्वतन्त्रादिभ्रमादिलक्षणो मोहो न संभवति । कः शोकः परमात्मविभूतितयाڈगते सर्वात्मनिर्ममतासिद्धौ पुत्रादि-मरणराज्यादिहरणादावापि न काश्चिच्छोकः स्प्यादित्यर्थः । यथाऽऽडह—

यस्य मे चास्ति सर्वत्र यस्य मे नास्ति किंचन । मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचन दह्यते ॥ इति ।

अत्र केचित्सर्वाणी भूतान्यात्मैवाभूति बाधायां सामानाधिकरण-ण्यम् । तथा च सर्वाणी भूतान्यात्मव्यतिरिक्तानि न सन्तीत्यर्थः । यथा चोरः स्थानुरिति । स्थानुरेव न चोर इत्यर्थः । तथेहापीत्याहुः ।

अन्ये तु नरपतिरेव सर्वे लोका इतिवदौपचारिकमिदं सामानाधिकरणण्यम् । नरपत्यधीनाः सर्वे जनाः इति हि तन्निर्वाहस्तद्रद्विहापि परमात्माधी-नानि सर्वाणी भूतानिति भाव इति वर्णयन्ति । अपरे तु घटशरावादि-द्रवः सर्वे मृत्पिण्डा एवेतिवज्जगद्ब्रह्मणोरेकद्रव्यत्वं परिकल्प्यैवेदं सामा-

नाधीकरणं निर्वाह्यमित्याचक्षते । सिद्धान्तस्तु देवोडहं मनुष्योऽहंमिति-

स्यादिवच्छरीरामभावसंभवनेऽपि जगद्रूपोः सामान्याधीकरण्यनिर्हाण्डे

संभवति सति बाधोपचारस्वरूपैक्यपक्षा वैदिकैर्विहित्कार्योः ॥ ७ ॥

पुनरन्येनमीशितद्वयवेदिनं वेदितव्येश्वरवशेयशोधनेन विशिष्टज्ञान-

योगाद्वैकमुपदिशाति—

स पर्यायैः शुद्धकर्मकायैर्मवर्णनमस्माकं शुद्धमपापविमद्वम् ।

कविर्मनीषी परिभूः स्वयंभूयार्थातध्यतोऽर्थान्वयवधाच्छाश्व-

तीभ्यः समाध्यः ॥ ८ ॥

यः सर्वभूतान्तरात्मा बहिरदर्शी स पर्यायात्माप्यादित्यर्थः । 'ब्रह्माविदा-

प्रोति परम्‌ । [तै० २१११९] इति न्यायात् । यत्समाधिलब्धेनानु-

भवन् प्राप्नुयादिति सिद्धानुवादः । 'अन्न ब्रह्म समनुते' । [बृ० ४।४।१७]

इतिवत् । शुक्रमवदातं स्वप्रकाशमित्यर्थः । अकायम् । सर्वशरीरकमापि

कर्मकृतहेयशरीररहितमित्यर्थः ।

न तस्य प्राकृतां मूर्तिमासीदस्मिन्सम्भवे ।

इतिहेयशरीरस्यैवानन्यग्र प्रतिषेधदर्शनात् । न तु दिव्यमड्गलविग्रह-

रहितमित्यर्थः ।

'यत्ते रूपं कल्मषाणतं तत्पश्यामि ।' [ ई० वा० १६ ]

'य एषोडतरारुडदिव्ये हिरण्मयः पुरुषो हृश्यते'॥[मै० ६।१९]

आदित्यवर्णिं तमसः परस्तात् [श्वे० ३८] इत्याद्युपनिषत्प्राप्ति-

स्याप्राकृताविग्रहस्य निषेधायोगादिति भावः । अज्ञाम् । कर्मजन्येश-

रीरभावादेवाक्षरतम् । असनाविरं च । शाश्वतः शोरा यस्मिन्न्विद्यते

तत्त्वाविरम। स्वाविरें न भवतीत्यस्नाविरम् । शुद्धद्रुम् अनाघाताज्ञानावि-

दोपगन्धम् । अशनपानादिषड्‌ूमिरहितं च । अपापविद्धम् । अज्ञा-

नादेः कायकारणाभूतैः पुण्युपापहरूपकर्ममिरलीलादिमित्यर्थः । 'न शोको

न शुक्रतं न दुष्कृतम्‌' । [ छा० ८।४।१ ] इत्यारभ्य 'सर्वे पाप्मा-

नोऽतो निवर्तन्ते' इति पापशब्देनोपसंहारदर्शनात् । स्वर्गादिहेतुभूत-

विशेषस्यापीह' पापशब्देन संग्रहणामिति भावः । एवमहेयहेयप्रत्य-

नीकं परमात्मानं स विद्वान्पर्यगादिति पूर्वेण संबन्धः । एवंरूपः परमात्मा

प्राप्त्यः प्राप्तक उपास्यश्र यस्य तं ब्रह्मविदं विशिनष्टि के कविः । ध्यासा-

ईशावास्योपनिषत् ।

दिवृङ्नहेस्वरूपपरमपिद्यपगुणादिप्रकाशकप्रवन्धविशेषाणां निर्यातेतस्यर्थः । अथवा क्रान्तदर्शी । कर्मयोगस्तु कुर्वन्नेवेह कर्माणि निति मन्त्रेण पुरस्तादेवोकः । अथ ज्ञानयोगसाध्यप्रत्यगात्मसाक्षात्कारहेतुर्भूतं जीवात्मयोगमाह—मनीषी मनःप्रभृतिभिः ईशित्री बुद्धिर्यन्मनीषा, तद्वान्मनिषी भगवत्स्वरूपगुण-णास्मृत्यभ्यासेन तदितरविपयवैराग्येण च प्रतिष्ठितप्रज्ञ इत्यर्थः । परिभूः कामक्रोऽादीनपरिभवतीति परिभूः । अनेन विरोधिनीवृत्तिरुपयोगादिसेवनमुक्तम् । योगाद्यसफलमाह—स्वयंभूः । अन्यनिरपेक्षसत्ताकः सुखसुप्तया स्वाङ्मदर्शिन्ति याचत । यथातथ्यत । यथावद्विविध्य । अथानुप्रद्यार्थान् । तस्य वाचकः प्रणवस्तज्जपस्तद्वर्थभावनमितिसूत्रो-कान्वयदधाङ्कृद्येन धृतवानितिर्यर्थः । सर्वान्तरायप्रज्ञानार्थमिति भावः । यद्वा शुक्रमित्यादि द्वृतीयान्तपदजातं परिनिष्ठुज्जीवपरम् । तमपि स परमात्मा पर्याप्त्यारतिः व्याप्त्य स्थित इति प्रथमान्तपदजातं परमात्मपरं योजनीयम् । तथाहि कविः सर्वदर्शी श्रीपश्शराचार्यादिप्रणेत इति वा । मनीषी मनःप्रभृतिभिः जीवकरणानां नियंता । परितो भवतीति परिभूः सर्वड्कापी स्वयमेव संभवतीति स्वयंभूः । बहुधा विजायत इति श्रुत्युक्तप्र-सिद्धावतारांशालो । अत्र कौमारत्यादिना कल्याणगुणविधानात् । छान्दोग्ये—‘एष आत्माडऽहृतपाप्मा विरजो विमृत्युर्विशोको विजिग्य-त्सोडपिपासः । [छा० ८।१३] इति हेयगुणान्प्रातिबिध्य सत्य कामः सत्य-संकल्प इति कल्याणगुणविधानाच्च निर्गुणं निरञ्जनमित्यादिसामान्यनिर्देशस्य हेयगुणाविषयत्वं सुगमम् । यथातथ्यत इति । अर्थान्कार्यपद-थाङ्काश्वतीभ्यः समाभ्यो यावद्विलयमवस्थातुं यथातथ्यतो यथा-वद्विच्छ्योत्पादितान् पुनरेन्द्रजालिकत्वेन बलं प्रकाशितवानिति भावः ॥ ८ ॥

एवं विचित्रशक्तिकपरमात्मविषयां कर्मयोगादिकां विद्यामुपदि-श्यानन्तरं त्रिभिः श्लोकैः केवलकमवलोम्बनः केवलाविद्यावलोम्बनश्व पुरुषान्विनिर्दनवर्णाश्रमधर्मानुगृहीतया विद्ययाैव निःश्रेयसावाप्तिमाह-

९

अन्यं तमः प्रविशान्ति येडविद्यामुपासते । ततः स भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ९ ॥

बृहदारण्यक चायं मन्त्रः पठितः । ये मोगेश्वर्यप्रसक्ता अविद्यां विद्यां क्रियां केवलं कर्मेत्यर्थः । विद्याविधुरं कर्मेति याचत । अविद्या

९०

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेताः

कर्मसंज्ञाड्न्येति स्मृते: । उपासते । अनुतिष्ठन्ति । अनन्यं तमोड्ज्ञातिगाढं तमोड्ज्ञानमित्यर्थेः । त्रिवर्गामिसड्क्षोआज्ञानान्तरीयं नरकर्मन्धं तमो वा । "पुर्वा ह्येतेऽब्रूडा यज्ञश्रपा अष्टादशोक्कमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा' जरामृत्युं ते पुनरेषापि यन्ति" इति श्रुते: । य उ विद्यायां रताः । उकार उत्तरपदेनान्वेतव्यः । स्वाधिकारोचितकर्मपरित्यागेन विद्यायामेव रताः । ते ततः कर्ममात्रान्निष्ठाः प्राप्यादन्वन्धतमसादृमूढ इव तमस्तधिकमज्ञानं प्रविशन्ति । ह्वश्रुतस्तमस इयताया दुर्गहत्वं घोतयति ॥ ९ ॥

९०

अन्यदेशाड्डहुरविचियाड्न्यदाहुरविचिया

इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ ९० ॥ विद्ययेतिपद्न्रमर्थे तृतीया । यथाश्रुतेन्यथाश्रुतानन्वयावन्न्यदेवतADSष्मूःसंभवांदिति वक्ष्यमाणानुरोधात् । तथा च विद्याया: कर्मरहितविद्यातो ड्न्यन्मोक्षसाधनं भवतीति शेषः । आविद्याया इति शेषः । ब्रह्मविद्याविधुरकरमगोण्ड्यदेव मोक्षसाधनमित्याहुः । पूर्वपूर्वसंप्रदायसिद्धोड्यमर्थोड्स्माकमित्याह—इति शुश्रुम इति । ये पूर्वांचार्यास्ते प्राणिपातादिभिः सम्यगुपसन्नानामस्माकं तन्मोक्षसाधनं विचचक्षिरे विविध्योपदिदिक्षु: । तेभ्यो धीराणां धीमतां परमास्मध्यानपराणां वचनमित्यध्याहार्यम् । यद्वा धीराणामिति पद्न्रमर्थे षष्ठी । तेभ्यो धीरेभ्य इति योजयम् । नटस्य ऋणुजोत्पतिवत् । इति शुश्रुम । एवंप्रकारमश्रौषम । नतु परोक्ष एवार्थे लिड्निधानाच्छुश्रुमेत्यत्पपुरुषो न घटत इति चेत्सत्यमम् । ब्रह्मविद्यायां दुरधिगलत्वेन निशेषग्रहणमस्माभिरिति कृतमित्यभिप्रायेण कत्वादुक्तपुरुषप्रयोगस्येत्याहुः ॥ ९० ॥

९१

अन्यदिति सामान्पेनोक्तं मोक्षसाधनं विवृणोति

विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभय* सह । अविद्यया मृत्यूं तीर्त्वा विद्ययाड्मृतमश्नुते ॥ ९१ ॥

कुर्वन्नेवेह कर्माणिति मन्श्रे कर्मयोगस्य प्रत्यगत्मदर्शनद्वारा परमकर्तुपादकत्वमुक्तम् । इह भक्तियोगेन विदुषा पूर्वोक्तकर्मयोगवेषं पारि

11

ईशावास्योपनिषत्

स्वज्याहारहरनुष्ठीयमानानां नित्यनैमित्तिककर्मणां कल्मषानिवहणद्वारा भक्न्युपचारकत्स्वमूच्यते । सहशब्दः स्वारस्यात् । अतो न पुनरुक्तता । यो यथावास्थिताविद्योपदेशवान् । विद्यां बहुरोपासनरूपां तदृङ्मूतकमंरूपामविद्यां चेतद्भयं सह वेद । अज्ञानादिरभावेन सहानुडे वेदेत्यर्थः । अविद्यया विद्याहतया चोदितेन कर्मणा मृत्योर्विद्योत्पत्तिप्रतिबन्धकीभूतं पुण्यपापरूपं प्राक्तनकर्म तीत्पां निर्विशेषमूलहृदय । विद्यया परमात्मोपासनरूपया । अमृतमश्नुत इति मोक्षं प्राप्नोतीत्यर्थः । तीत्पेत्यग्रोनिपातविरोधितरणमुख्यते । अमृतमश्नुत इत्युपेयत्वाद्रप्राप्तिविरोधिमूतेप्यः सर्वपापेभ्यो मोक्ष इति भेदः । एवं च सति— इयाज सोडपि सुबहून्यज्ञाद्ज्ञानध्यपाश्रयः । बह्माविद्यामपिठ्ठाय तद्वं मूत्युमविद्यया हति ।

11

ज्ञानध्यपाश्रयः शास्त्रश्रवणजन्यब्महज्ञानवान् जनकोऽपि बह्माविद्यां निदिध्यासनरूपामपिष्ठाय फलत्वेनाऽऽडश्रित्येत्यर्थः । मुक्तियोगोपपत्तिं कामयमान इति यावत् । मृत्युङ् मक्त्युपपत्तिविरोधि प्राचीनं कर्मजालं अविद्यया विद्याझकरमेणा तद्वं व्यपोहितं सुष्ठुबहून्यज्ञाद्योतिष्टोमादिकानियाजकारोत् । पाकं पचतीतिवत् ॥ ११ ॥

12

एवं समाधिनिष्ठोत्तरोनित्यनैमित्तिककर्मसाधयत्वमुक्त्वाऽऽथ भ्रिदिमन्नेत्र-निपिद्धान्निवृत्तिरूपयोगाद्नुसाधनस्वमाह— तत्न तावत्यागद्वैकैमात्रं विनिन्द्रति— अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसंभूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ संभूत्याऽ रताः ॥ १२ ॥

12

'एतमितः प्रेरयामिसंभविताडSस्मि' [ छां० ३।१४।१ ] 'बह्मलोक-महिषसंभवामि' [ छां० ८।१३।१ ] इत्यादिषु बह्मप्राप्तिहपादनुमति: संभूतिशब्देनोक्ता । इह तु समाधिरुपा संभूतिशब्देनोध्यते । असंभूतिशब्देस्मु समाध्यज्ञमूतां निपिद्धान्निवृत्तिमाह । संभूतिं च विनाशं शेत्यस्त्रत्र विनाशशब्देनासंभूतेरनुविधानात् । तथा च ये विद्याधिकारणोऽसंभूतिमेव निवृत्तिमात्रनिष्ठा इत्यर्थः । तेऽन्धं तमः प्रविशन्तीति पूर्ववदर्थः । ये पुनः समाधिरुपसंभूत्यामेव रतास्ते ततो भूय इव तमः प्रविशन्तीतिपर्थः ॥ १२ ॥

१३

किं तर्हि मोक्षसाधनमित्यत्राह— अन्यदेवाड्डहः संभवादन्यदहुरसंभावात् । इति भूथुम धीराणां ये नस्तादृच्चकक्षिरे ॥ १३ ॥

१३

संभवातसंभूतेौ । असंभवादसंभूतेरित्यर्थः । केवलात्संभवाद् भवा-ज्ञानदेव मोक्षसाधनमित्युपनिषद् आहुः । हि यस्मात् पूर्ववत् । शिष्यं स्पष्ठम् ॥ १३ ॥

१४

अन्यदित्युक्तं विचारयति— संभूति च विनाशं च यस्तद्वेदोभय॑ सह । विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा संभूत्याडमृतमश्नुते ॥ १४ ॥

१४

संभूतिं समाधिरूपवशान्नामूर्तिं विनाशं च योगविरोधिनां सर्जनं चेत्येतदुभयं यो विद्वान्‌ऋषिभावेन सह वेद स किंचान्न विनाशेन निष्प-व्यामोहणेनांति शेषः । विरोधिनिवृत्तिरूपयोगारूढसेवनेऽत्यर्थः । मृत्युं समाधिविरोधित्वात् तीतुं मिप्पद्वयां संभूत्याडमृतमश्नुते इति भावः । अत्र संभूतिविनाशशब्दाभ्यां सृष्टिप्रलयाविवक्षया कार्यहिरण्यगर्भस्याद्याकृतप्रधानस्योपासनं विधीयत इति शांकरं व्या‌ख्या‌नमनुपपन्नम् । मृत्युतरणामृतत्वप्राप्तिरूपफल व च नाचित्याद् ॥ १४ ॥

१५

एवं साड्‌भगवद्‌दृष्टिमुपादिश्य तत्त्वष्टस्यानुसंधेयम्‍च द्वयमुपदिशति— हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥

१५

हे पूषन्नपावृत्यादित्यार्काभिमन् । य आदित्ये तिष्ठाक्षित्यारभ्य 'य आदित्य-मन्तरो यमयति' [ ऋ० सू० १।१३९।१ ] इति शतपथब्राह्मणे । शास्त्रहृद्या तूपदेशो वामदेवादित्यादन्यादिन्यायाच्च । यद्वा पूषन्नाश्रितपोषणस्वभावेत्यर्थः । 'साक्षाद् अप्य-विरोधेन' [ ब० सू० १।२।२८ ] इति सूत्रारोद्धात । सत्यस्य हि १[ऋ०३।६३।१०] सत्यमभवदित्यादि‌पु जीवे‌डपि सत्यशब्द‌डपयोगात् । तस्य मुखं । अनेकान्त्रियावष्टम्भकतया मुखसदृशं मन इत्यर्थः । हिरणय‌सहशेन भोग्य‌स्वर्गे‌णोति यावत् । पात्रेण परमात्माविषयकव्वात्तिमति-

ईशावास्योपनिषत्

रोधकेनापिहितमाच्छादितम् । हृदि निहिते परमात्मानि निरुद्धदृष्टिकं जातमित्यर्थः । तज्ज्ञानीवस मुक्तिस्थानीयं मनो हषीकाणामेशास्त्वमपावृणु निरस्य तिरोधानं कुर्वित्यर्थः । तत्कस्य हेतोस्तत्राडऽह — सत्यधर्माय सत्यस्य जीवस्य धर्मभूताय । हृदिदर्शनम् । तद्धर्शनायोति भावः

॥ १५ ॥ पुनरापि तया वृत्त्या दृश्यंयं विशेषणदर्शनेन तत्साधनं चाभ्यर्थयते— पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन्- समूह । तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसो पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥

पूर्वन्नाश्रितपोषक । एकश्रासावृषिप्रश्रैकर्षिः । आदित्यीयातीनिद्रियार्थ-दृष्टा । ‘नान्योडतोऽस्ति द्रष्टा’ [बृ० ३।७।२३] इति श्रुते । यमो यमयति सर्वानिति यमः । सर्वान्तर्यामिन् । ‘यः पृथिवीमन्तरो यमयति’ [बृ० ३।७।३] ‘य आत्मानमन्तरो यमयति’ [बृ० ३।७।१९] इत्यादिश्रुते । सूर्य स्वोपासकाधियान् शुभु प्रेरक । प्राजापत्य प्रजापाते स्वस्तमुरसस्तस्य सुताः प्राजापत्यास्तपोन्तयामिनः । यद्वा प्रजापतिरेव प्राजापत्यः । प्रजानां पतिरिति ऋयुत्पत्त्या प्रजापतिरिदंषुः ‘प्रजापतेश्चरति गर्भेऽन्तः’ [म० ना० ११९] इति श्रुते । व्यूह रश्मीन् । भवद्दीपादिद्यरूपदर्शनानुपयुक्तान्स्वोघ्नरश्मीन्क्ष्च्यूह विमयेत्यर्थः । यत्ते दर्शानौपयिकं प्रभावं तेजसतमूर्ह समूही कुरु । तार्किकर्मथामित्याशङ्कच दृश्यमिच्छामि ते रूपामित्याह यदि ते यत् । ‘आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्’ [ श्वे० ३८ ] इत्यादिद्शुतिप्रसिद्धमित्यर्थः । ते ‘आनन्दो ब्रह्म’ [ तै० ३१६ ] इति निरतिशयभोग्यस्त्ववापि । कल्याणतमं सौन्दर्यादिगुणातिशयेन कल्या-णेष्ट्योडतिशयितं कल्याणं शुभाश्रयामिति भावः । ते यद्विद्यरूपं तत्प-श्यामि परशयामिति कल्याणतममचकारव्यातिशयवृद्धये । हिरण्मयः पुरुषः । [ छा० १ ।६।६ ] ‘ईशा वास्यमिदं सर्वम्’ [ ई० १ ] ‘पतिं विश्वस्यातमेश्व’ [ म० ना० ११ ।३ ] ‘सर्वकर्मा सर्वगन्धः । स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ [ श्वे० ६।८ ] । ‘तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति’ [ छा० ८।३।४ ] ‘तस्योदिति नाम’ [ छा० १९६१७ ] इत्यादिभिः शास्त्रैर्गुणाविग्रहाद्यो ब्रह्माणो विधीयान्ते । निर्गुणं निरञ्जनम् । ‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’ [ तै० २।१।१ ] ‘अकायमब्रह्मणम्’

३४ रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेत-

[ ई०८ ] 'नेह नानास्ति किंचन' [ बृ०४।४।१९ ] 'निष्कलं निष्कल-

यम् ।' [ श्वे०६।१९ ] 'अगोत्रमवर्णम्' [ मु० १।१।६ ] एवमादिभिः

शास्त्रैर्गुणादियाः प्रतिषिध्यन्ते । तथा विधिनिषेधयोः शास्त्रयोर्विरोधान्नपतरबाधोडवश्यम्भावी । तत्र निषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वात्पश्वादिपशुकृतिं

प्रतिषेधशास्त्रमपच्छेदाधिकारणनायेन प्रबलत्वम् । अतः प्रतिषेधबलेन

गुणादिविधयः सर्वे बाधिता । ततश्च विध्याख्यदोपपादनैकलिप्तगुणाभिधानद्वयोर् मिथ्यामूता इति । तदुक्तं मनुस्मृ(रणी)यम् । पशुच्छागनयेनोत्सर्ग-

गोणवादनयेन च विधिनिषेधयोर्भिन्नविषयत्वयोःपादनेन तयोर्विरोधग-

न्यायाद्वाद्विधौर्ना प्रतिषेधबाध्यतानुपपत्तेः । तदुक्तं तरवसारे-

यथोक्तह्णो गुणविकारशरीरमेदकर्मादिगोचरविधिप्रतिपेधवाचः ।

अन्योन्यभिन्नविषया न विरोधगन्धमहन्ति तत्कृत् विधयः प्रतिषेधबाध्या:॥

इति । अथान्तर्योंमिणमहंग्रहेणानुसंधत्ते-योऽसावसौ पुरुषः सोऽहम-

स्मीति । असावसाविति व्रीप्साSड्‌द्वारार्था । यद्वाड्‌डःशब्दौ विमज्य

पत्तच्छब्दवाभ्याम्न्वेतद्वयो योऽसाव पुरुषः प्रसिद्धः सोऽसावहमस्मीति ।

पद्यापि-

पुरुषं प्रकृतिं चैव प्रधानपुरुषेश्वरः ( गी०१३।१९ )

इत्यादिपु पुरुषशब्दो जीववाचितया प्रसिद्धस्तशाड्‌पि 'तेनेष्टं पूर्णं

पुरुषेण सर्वम् ।'[ श्वे०३।१९ ] इत्यादिश्रुत्या सर्ववेदपाठितपुरुषसूक्तादिपु

प्रसिद्धो महापुरुष एवैष पुरुषशब्देन विवक्षितः । नन्वेषं योऽसाव पुरुषः

सोऽहं स्मीति कथं सामान्याधीकरणयम् । अहंपदार्थस्य जीवस्य महापुरुषा-

| द्विस्वर्यादिति चेत्न । अहंशब्ददेनाऽप्यस्मदर्थान्तरांमिण एवाभिधाने-

माहं स इति निर्देशस्य मुसंगतात्वात् । ननु चाहंशब्द्रस्य प्रत्यगर्थान्त-

र्यामित्वपरत्वे सोऽस्मीत्युक्तमपुरुषो न घटते । नहि तद्न्तर्यान्तमपुरुषो-

स्मीत्यान्वयोपसथापिते प्रत्यगर्थान्तर्यांमिण्युक्तमपुरुषोऽन्तरेणोऽपास्था-

पिते तस्मिन्न्तमपुरुषान्वयासंभवेSन्यहेतद्यहमित्यस्मत्प्रत्ययोप-

( पा० मु० १।४।१० ) इति । प्रत्यगर्थबोधकास्मच्छब्दोपपद उत्तमपुरुषो

भवतीत्पर्थः । न पुनरस्मच्छब्दरस्मच्छब्दद्वारा परमात्मपर्यन्ततायामु-

सामनिष्ठिरिति । अधिकं तु प्रविटुं न तद्नानिरीति न्यायात् । एवं

तद्वमसोत्पादिव्यस्यसीति मध्यमपुरुषो निर्वाच्यः । त्वंपदेनाऽभिमुखचेत-

नद्रार्च तद्न्तर्यान्तमोड्‌भिधानाभ्युपगमात् । तत्न्रापि 'युष्मध्युपपदे

ईशावास्योपनिषत्

समानाॅधिकारणे स्थानिन्यपि मध्यमः । ' ( पा० सू० १।४।१०५ ) इत्थे- तावदेव हि स्मर्यते । न तु युष्मच्छब्ददस्य स्वाभिमुखचेतनद्वारा तदन्त- योः परस्पन्तत्सं मध्यमनिर्दृत्तिरिति । ये तु तत्त्वमसि सोऽहमस्मीत्यादि- ष्वहंतवादिशब्दैरुपमदृशमर्थपरित्यागेन निर्विशेषपचिन्मात्रस्वरूपैक्यमेव °० वाक्यवेद्यामित्य आहुः, तानेव तत्त्वमसीत्यादिवाक्येष्वसिरिव सोऽहमस्मी- तिवाक्यस्थास्मरहपि खण्डयति । भोतर्यानुसंधातरि च युंष्मदस्मत्ते हि तौः परित्यक्ते न तेषामसिनां काश्चित्प्रातिबोधनोयोडस्ति न च काश्चिद्- स्मिना विशेष्यानुसंधेः । ननु प्रकृते पुंषदस्मदोरविवक्षायामपि तयोर्धृतपदप्रकृत्युपपदसमच्च्छब्दोपपद्मातचोपजोवननासमत्पक्षेऽपि स्वमहामिति मध्यमोत्तमयोः संप्रसिरिति चेत् । ततोऽध्यपरिसक्तप्रकृतिनिमित्तकष्या- स्माकं निर्वहणस्यैवानुसार्द्धमुचितत्वात् ।

अपर आहु योडसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मीत्यत्र पुरुषशब्देन परमपुरुषो न विवक्ष्यणीयः । तथा सत्युत्तम- पुरुष इत्याख्यायाः सोऽहमस्मीति सामानाॅधिकारण्यस्य च लेशेन निर्वाह्य- स्वात् । अतः वरमत्र पुरुषशब्दस्य परिशुद्धब्रजीवात्मपरत्वमाभ्रयितुम् । एवं च सति यः पुरुषो मुक्तिबुद्धयभाव्याकारः परिशुद्धजीवात्मा सोऽहं- मस्मीत्यादिवाक्यदृष्टमुपुरुष इत्याख्यायाः सामानाॅधिकारण्यस्य चांतरे स्वरस- निर्बाह इति । नायं पक्षः साधुः । तथा हि—मदत्मेवमिह निर्वहणं तथाडपि तत्त्वमसीत्र तत्पदस्य त्वं पदस्य च अहमस्मि भगवो देवते, अहं वै त्वमसीत्यत्र कथं पुरुषव्यवस्था त्वमहंशब्दयोरुभ- योरपि श्रवणात् ।

उद्देश्यविषयकमेव पुंषदादिपदवुपपदत्वेन पाणिनि- सूत्रामिम्रेषम् । यथा चोद्रेश्यसमर्पकोपपदवशादेवात्र मध्यमोत्तमयोःव्य- वस्था सिष्यति न तु । अस्त्यपि महत् सामानाम् तथाडपि तत्त्वमसीत्यत्र पुरुषव्यवस्था न घटते तत्र सद्व्वपदयोगवत्त्वपदयोगस्यापि सद्व्वात् । तथा चासीतिवदस्तीतिः प्रथमपुरुषस्यापि प्रसड्गः । नहि त्वंपद्मेव- द्वेष्यसमर्पककम् । येन त्वंपदमेव पुरुषानिमित्तं न तु तत्पदमपिंति व्यवस्था स्यात् । तथा च तत्त्वमसीतिनिरूपणाच्छरे भाध्यमु—नात्र किंचि- दुर्दिशय किमपि विधीयत इति । तस्मात्स्वमस्तीति प्रसड्गो दुर्वार इति ।

अत्रोच्यते—तत्त्वमसीत्यापि त्वंपदार्थ उद्देशय एव । ततश्रोद्देश्यविषय- कयुष्मत्पदवशात्तत्र मध्यम एवति न प्रथमपुरुषप्रसड्गः । नच भाध्यवि-

१६

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासंमता-

रोधः । भाष्यस्यै विधेयांशामात्रनिषेधपरतयोहेतेश्यांशनिषेधकत्वाभावात् । तथाहि—नहोवं भाष्याभिप्रायः । नात्र किंचिदविधीयते । न च किंचिद्धीयत इति । अपि त्वेवमभिप्रायः । त्वंपदेन किंचिद्विश्रियते एव किंतूद्दिष्टे हारत्नोपपादकभाष्येणैव विधेयांश एव निषिध्यत इत्यभिप्रायस्य ध्यक्त-स्वात् । अन्य आहु त्वं राजाडस्यहं राजाडस्मीत्यादिवाक्याधीन्यादुपचारविवक्षया तत्त्वमसी सोऽहमस्मीत्यादिपु मध्यमोत्तमसामानाधिकरण्या-नामसामञ्जस्यमिति । तदुपेक्षणीयमेव । लोकवेदयोः श्रुतेन पर्यन्तं देवमनु-ष्यादिद्वयवहारवल्लेन जातिगुणशब्दव्दनमुख्यस्यैव संभवा उपचारकल्पन-स्थान्याघ्यत्नात्

१६

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासंमता-

एवं परावरत्वविवेकं निःश्रेयससाधनमूतमक्रियोगं तत्रिष्ठस्यानुसंधेयमन्त्रविस्तार इत्यादिशास्त्रैः प्रकाशनादिभिः समिदादिकमिव परिशुद्ध-स्वरूपपयाथारमुजानेन संस्मृत्याडड्स्महाविः सम्पर्णीयमितयुक्तत्वादिहापि शरीरेंद्रियादिदेह्यतिरिक्तं स्वात्मानं प्रथमं विशोधय तं ब्रह्माणि समर्प्य

१६

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासंमता-

स्वाधिकारानुगुणमार्थयते—वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तः शरीरम् । ॐ क्रतो स्मर क्रतॐ स्मर क्रतो स्मर क्रतॐ स्मर ॥१७॥

'भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा' [श्वे०११२] इत्यादिश्रुत्यन्तरप्राप्त-द्वचिदचिदेश्वतरसच्चिदयमिहापि दृश्यदयम् । वायुः विद्याकर्मानुगुणभग-वत्संकल्पवशेन तत्र तत्र गन्तृत्ववादो वायु: । अननेन जीवस्याणुपरिमाणत्वं परमात्माधीनत्वं च सिद्ध्यति । वा गतिगन्धनयोरिति धातोः । निळयराहित-देहसंताने स्वयममृतः स्वरूपतो धर्मतश्राविनाशीयथाः । 'अविनाशी वा अरेमात्माडनुच्छित्तधर्मा' [बृ० ४।५।१४ ] 'न विजानात्यवपरिलोपो विद्यते' [ बृ० ४।३।३० ] न विद्यत उच्च्छित्तिविनाशो यस्मिन् सोऽनु-च्छित्तिर्नित्य इत्यर्थः । अनुच्छित्तिधर्मो यस्मिन् स अनच्छित्तिधर्मा इति पुनर्ह-व्रीहिः । नित्यज्ञानवानिति भावः । 'आहुश्र यामुनमुनयः—तदेवं चित्स्वभावस्य पुंसः स्वाभाविकी चितिः । नानापदार्थंसंसर्गगत्तत्क्षचितत्वमश्नुते ॥' [आ०सि०पृष्ठ४८]

इति । तदृमृतत्वम् 'अपहतपाप्मा विरजो विमृत्यु:' [छा०८।१।५] इति

१७

ईशावास्योपनिषत्

भूतेः । अनिलममृतमिति पुंलिङ्गत्वेन विवरणीयं वाशुरिति पुंलिङ्गत्वेनोपपक्रमात् । अत्र विशिष्टवृक्ष्या योगतो वा परमात्मविषयत्वं न शाङ्कनीयम् । नश्वरदेहस्प्यानन्तरशवचनेन तद्वावृक्ष्या प्रत्यगात्मपरत्वस्यैव न्याय्यत्वात् । क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीक्षाते देव एकः । [श्वे० १।१०] इति श्रुतावमृतशब्दस्य जीवे प्रयोगात् । स्वभोग्यतया प्रधानं हरतीति हरः जीव इत्यर्थः । एवं प्रत्यगात्मनोऽमृतत्वमभिधाय तच्च्छरीरस्य मृतत्वमवश्यमित्याह—अथेदं भस्मान्तं शरीरामिति । प्रकृतिपुरुषार्थान्तरान्तराविवक्षायामित्याह—अथेदं भस्मान्तं शरीरामिति । प्रकृतिपुरुषार्थान्तरान्तराविवक्षायामित्याह—अथेदं भस्मान्तं शरीरामिति । विशेष्यमाणेश्वरशरीरत्ववच्छेदार्थम् । कर्मवशय-

१७

ईशावास्योपनिषत्

शरीरं भस्मान्तमित्यर्थः । महार्दिषु प्रलयनेपु नष्टे स्थावरजङ्गमे । ekasṭṭhātipi सर्वात्मा कस तु नारायणोडमपयः ॥

१७

ईशावास्योपनिषत्

इत्युक्ते । भस्मशब्दो दाहाहुत्यसंस्कारपरः सनक्षत्रनादेरप्युपलक्षकः । अन्राडत्मशरीरयोर्मृतत्वममृतत्ववोक्र्या भेदः समर्ध्यते । रसनादिसे शया शरीरस्य नित्यत्वासं देहो डपाक्रियते । स्वदेहवैराग्यं कार्यमिति च सूच्यते । शोक्र मोक्षोपायं प्रवर्तयितुमित्यादिकं ध्योतितम् । एवं चिद्विवेकवशात्क्वाप्रेरितं महापुरुषं प्रणवेनोपादत्ते—उमिति । उत्तं च योगानुशासने । कुशाकर्मविपाकाशये परामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः । तस्य वाचकः प्रणवः । आहुः श्च सर्वज्ञो महादेवः-

१७

ईशावास्योपनिषत्

ओमित्येवं सदां विप्राः पठध्वं ध्यात केशावम् । इति दृढयम् । यध्वा शरीरमात्रानं च विविधं विविक्तमार्म-नमोंकारवाच्ये परमपुरुषे समर्पयत्योमिति । प्रणवस्याडSडत्मसमर्पण-परत्वमोभित्यात्मानं गुह्नीत । प्रणवो धनुः शारो ह्यात्मा बध्या तलक्श्यमु-च्यते । अप्रमत्तेन वेधव्यं शरत्वन्मयो भवेत् । [मु० २।२।४] इत्या-दिशु प्रसिद्धम् । अथ ऋतुरहंपणं विष्णुं ज्ञानयज्ञाचरमाभिमुखाकुर्य- स्तदनुग्रहं प्रार्थयते—ऋतोस्मर ऋतां ज्योतिषोमादित्यात्मक । अहं ऋतुरहं यज्ञ इति वचनात् । यज्ञः पत्न्महायज्ञात्मक इत्यर्थः । स्मर स्मरणानुग्रहया बुद्धचा विषयी कुर्व ।

१७

ईशावास्योपनिषत्

अहं स्मरामि मद्धक्तं नयामि परमां गतिम् । [इति]भगवचचनम् । अन्र स्मरामि नयामीति पद्वयस्य ऋतोस्मराग्रे नयेति प्रार्थनाद्व्यापेक्षया प्रतिवचनस्यावगमात् । ऋतुं स्मर पक्तृतां पतिं-

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेत-

चिदानुकूलमनुसंधाय कृतज्ञस्त्वं मां रक्षेत्य च । एतावदन्तं त्वत्कृत्यतयाडनुकूलयं प्रतिसंधाय त्वमेव शेषपूरणं कुर्वीत इति भावः । उत्तार्थ आव्‌रातिशयासक्तोऽ स्मर कृतं स्मरेत्यावृत्ति: ॥ १७ ॥

अये नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । गुयोध्यस्मज्जहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम ॥ १८ ॥

बृहदारण्यकेऽपि शाखामेधध्याये यद्वा वै पुरुपोडस्माहोकात्प्रैति स वायुमागच्छति [ १०.१.९ ] इत्यादिनाडिर्चिरादिकं पन्थानुपदिश्य पश्वाद्‌ध्यायावसानेऽपि हिरण्मयेन पात्रेणेत्याद्याश्वतरो मन्त्र: ऋमेण पठिता: ।

अग्रेऽप्यशरीरक यस्याग्रे: शरीरम् । इति श्रुते: । यद्वा साक्षादप्याविरोघं जैमिनि: [ बृ० सू० ४.३.१२.१८ ] अग्रं नयसत्याग्रे: अग्नयननादिगुणयुक्त नय प्रवर्तयेत्यर्थे: । सुपथा शोभनेन मार्गेणाचिरादिना ।

अर्चिरह:सितपक्षानुदगयनाद्दौ च मारुतार्केन्दून् । अपि वैच्युतवरुणेनद्रप्रजापतीनातिवाहिकानहुः [वरदमिश्र:] ॥

इत्यादिभिर्युक्तिसमूहतिन मार्गणात् भाव: । राये धनाय वृद्धण: प्राध्य-स्वादबद्धैव सुषिररमणन्नतनधनं तस्मै हिरण्मयपुरुपाय त्वत्प्राप्तय इति भाव: । अस्मान्ननन्यप्रयोजनात् । अनन्यगतिंश्रेयस्पर्थ: । न केवलं मामपि त्वनुचानिज्ञानात्पीति वहुवचनस्याभिप्राय: । देव मम बुद्धो-घोतमान । 'तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्ये [ श्वे० ६.१८ ] इति श्रुते: । विश्वानि वयुनानि । चतुर्विधपुरुपार्थो-

पायान्नयथावद्विक्रुष्टवमस्माद्रेतुर्महसीति भाव: । 'यो वै वेदांश्र प्रहिणोति तस्मै [ श्वे० ६.१८ ] इति श्रुतोरिति भाव: । मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्य इति मन्त्रगतं मुमुक्षुपदं विवरणवन्नाह—गुयोध्यस्मज्जहुराणमेन इति हि श्रुति: । अकृत्याकरणादिकं त्वदुपासनोत्पत्तिप्रतिबन्धमित्यर्थ: । स्वप्राप्तिमप्रति-बन्धकर्मति वा । एन इति जात्यमिप्रायकम् । अस्मदस्मत्त: । गुयोधी तत्पश्राद्देव याचे त्वां जहुराणमेनोऽस्मत्त: प्रथमं वियोजयेतितत्पश्राद्यथामनोरथं विनाशाय पुरुपान्तरे संक्रामय वा न तत्रास्माकं निर्बन्ध इति भाव: । भूयिष्ठाम् । अनन्यगतितत्त्वेनाड्‌ड्वृत्तितो भूयसीम् ।

नमउक्तिं । ते । आत्कामतया निरुपाधिस्वामितया च नमउक्तिम् । निरपेक्षाय ते विधेम विद्धि महे । हेड्‌मे देव विश्वानि वयुनानि विद्धांस्वं

ईशावास्योपनिपत्

जुहुराणमेनोडस्मत्तो युयोध्य सुपथ्याडस्मान्नाये नय वयञ्जे भूयिष्ठां नमउक्तिं विधेमेत्यन्वयः । नित्याञ्जलिपुटा हृ्टा नम इतरेवांरादिनो भवाम इति भावः ॥ ९८ ॥

एवमास्मिन्नध्याये आदितो मन्त्राष्टकस्य तु परतस्वं ततो मन्त्रष्टकस्य परमपुरुषविषयकं भक्तियोगरूपं साक्षात्साधनमवशिष्टमन्त्रद्विकं-य सर्वफलसाधनप्रदानं प्रधानप्रतिपाद्यग्रं । एवं च भगवद्गीताराध्यादशकं प्रथमं प्रथमाष्टकस्योपरिृंहणं द्वितीयपटृकमुपरितनाष्टकस्य चरमश्लोकोदयस्य पूर्वार्धी वायुरनिलमृत्युमन्त्रोक्तानुष्ठानविधायकमुत्तरार्धं तु युयोध्यस्म-ज्जुहुराणमेन इति प्रार्थयमानानां प्रार्थनापूरणसंकल्पपूर्वकं श्लोकप्रतिक्षेपकं चरमश्लोकोदयस्य मन्त्रद्विकस्याप्यृंहणमिति बोधयम् ।

इति रामानुजमतानुसारिणारायणस्सत्प्रकरणशिक्षासमेतेशावास्योपनिपत् ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणोनमः ।

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत।

केनोपनिषत् ।

अथ केनिषदं व्याख्यास्यामः । जिज्ञासुरंजडानां मनःप्रसृतिं सविषयान्

प्रथृत्तिस्तद्विषयवर्तकचेतनमनंतरेणानुपपत्तेः सामान्यतोदृग्विषय तत्प्रवर्तकचेतनविषयत्वात् कें

स्तनविशेषभूतस्यैव पुच्छ्छति—

ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः ।

केनेपितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुःश्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥

मन इपितमितं साध्वसाधु वा विषयं प्रति केन दृष्टेन प्रेपितं सस्पतति

गच्छति । करणत्वाद्विषयः केनचित्प्रेरितमिति वाच्यम् । न तावज्जीव एव

प्रेरकः । तेन निगृल्हीतोडपि मनसो विषयं प्रति पतनात् । अतो बलवता

केनचिद्देवेनैव प्रेरितमिति वक्तव्यं स इति भावः । एवमपेडपि बोधव्यम् ।

इति । स्थितिमितोडपिसिद्धान्ते—

अथ प्रथमः प्राणः पञ्चभिः प्राणैः सहितः प्राणः केन प्रेरितः सन्

प्रैति याति स्वधयापारं करोतीत्यर्थः । इमां लौकिकीं वैदिकीं च वाचं केनेषितां प्रेरितां वदन्ति जिज्ञासा इति शेषः ।

स्वकुःश्रोत्रमिति प्राण्यड्क्वादेकवचनम् । उ संबुद्धौ । मो देशिक को

देवो युनक्ति नियुङ्क्ते प्रेरयतीत्यर्थः । इदमुपलक्षणं शेषकरणानामिति॥१॥

इति शिष्येणातुरक्त आचार्य उवाचेतिं झेयम्—

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः ।

अतिमुच्य धीरा: प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥

यत् । यः श्रोत्रस्य श्रोत्रं शब्दमासक्तवशक्तिप्रदः । मनसो मनः ।

मननशक्तिप्रद: । वाचो वागिन्द्रियस्य वाचं शब्दोच्चारणशक्तिप्रदः ।

प्राणस्य प्राणः प्राणनशक्तिप्रदः । चक्षुपः चक्षुःश्रुक्दर्शनशक्तिप्रदः । श्रोत्रादे-

र्नियक्ता यथृतया पुष्टः स देव इत्यन्वयः । तथा च श्रुतिः—

घोँ मनसिु तिष्ठन्मनोऽतिष्ठन्नमसोडन्तरो यं मनो न वेद यस्य

मन् झारीं यो [बृ०३।७।२०] । 'यो वाचि तिष्ठन्न्वाचमन्तरो यमपतित'

[ बृ०३।७।१७] । 'यः श्रोत्रे तिष्ठच्छ्रोत्रमन्तरो यमपतित'

रघूत्तमानुजविराचितप्रकाशिकासमेत--

'यश्रश्रुषि तिष्ठश्रुरन्तरो यमयति' [बृ०३।७।१८]। यः प्राणे तिष्ठन्प्रा-

णमन्तरो यमयति' [बृ०३।७।१६]। इत्याद्या नारायणस्यैवान्तर्यामित्-

प्रतिपादिका इति । स इत्यपनेन तादशो नारायणो देव इति भावः। तथा

च भगवद्रार्यम्—मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरित्या-

धुक्वा वासुदेवात्मकान्याहुरित्यादिस्मृतयक्ष । श्रोत्रादिनियामकत्व-

ज्ञानिनः फलमाह—अतिमुच्येति । धीरा भीमनतः श्रोत्रादिप्रेरकत्वं नाराय-

णस्यैव जानन्नतः । अस्माल्लोकाद्दौतिकदेहादपेत्य निर्गतव्योत्क्रमणं विधा-

यति यावत् । अर्चिरादिमार्गेण गत्या डतिमुच्य लिङ्गदेहं हित्वाडस्मृत-

मुक्ता भवन्तीत्यर्थः ॥ २ ॥

मनआदीनां प्रवर्तकनारायणब्रह्म साकल्येनोपदिशेत्यत्राडSह यद्वाचे-

त्यादिमन्चै:

यद्वाचादनभ्युदितं येन वागभुयते ॥

तदेव ब्रह्म त्वं विध्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥

यन्मनसा न मनुते येनाऽडहुर्मनो मतम् ॥

तदेव ब्रह्म त्वं विध्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५ ॥

यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यन्ति ॥

तदेव ब्रह्म त्वं विध्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥

यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् ॥

तदेव ब्रह्म त्वं विध्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥

यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्राणीयते ॥

तदेव ब्रह्म त्वं विध्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥

इति प्रथमः खण्डः ।

यद्वाचो वाचो वेदवाण्यनभ्युदितं साकल्येन नोक्तम् । येन च प्रेरिता-

स्ती वागभुयते पुरुपैरुच्यते तदेव त्वं ब्रह्म विद्धि । नेदं जडजीवादिकं जगद्व्यत्कामात्मकं इदिमुपासत इत्यर्थः । एवमग्रेऽप्यर्थोऽ-

ध्येयः । यन्मनसा काचित्साकल्येन न मनुते येन मनो मतम् । येन चक्षूंषि

पश्यन्ति तुध्यन्त इत्यर्थः । यत्प्राणेन न प्राणिति न चेष्टते येन प्राणः

प्राणीयते प्रयन्ते ॥ ४ । ५ । ६ । ७ । ८ ॥

इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ४॥

२

केनोपनिषत्

यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि नूनम् । त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्य देवेभ्योऽथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥ ९ ॥ १ ॥

२

केनोपनिषत्

नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च ॥ हे शिष्याहं सुवेद ब्रह्मणो रूपं सम्यग्जानामीति यदि मन्यसे तर्हि त्वमपि नूनं दहरमेवाल्पमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ । तस्यामत्तस्यादिति भावः । रूपमिति ब्रह्मगुणानामुपलक्षणम् । यद्यस्माद्दहरमेव वेत्थ । अथ तस्मादेव त्वयि ध्यातव्याद् । त्वच्छ्रुत्य ब्रह्मणो यदूपं देवेषु चास्य ब्रह्मणो यदूपं तदृपं तदृते शेषः । मीमांस्यमेव विचार्यमेव न इदानীম् । ते त्वयेति ॥ ९ ॥ १ ॥

२

केनोपनिषत्

अन्येपा कात्स्न्येन ब्रह्माज्ञानित्वेडपि तव स्वास्ति सम्यग्ब्रह्मज्ञानान्नामिति पृथो देशिक आहः-मन्य इति । अन्ये सम्यग्वेदादयमितो मां बदन्ति अहं तु ब्रह्म विदितं न मन्य इति योजनां । नहि त्वमपि ब्रह्म सर्वथाऽ न वेत्थ किंमित्यत आह-नो नेति । नो वेद् न जानामीति न किंतु वेदेति च ।

२

केनोपनिषत्

ब्रह्मणः साकल्येनाज्ञेयत्वमुपपाद्योपसंहरति— यो नस्तद्देद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ ९० ॥ २ ॥

२

केनोपनिषत्

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविचातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥ ३ ॥

२

केनोपनिषत्

नोडस्माकं मध्ये यस्तु ब्रह्माहं वेदेति वदति स तं नो वेद कुतः परिच्छिन्न-स्वज्ञानात् । अहं न वेदेति यो वदत्यसौ वेद च ब्रह्मणोडपरिच्छिन्न-त्वात् ॥ ९० ॥ २ ॥

२

केनोपनिषत्

यो न इत्यादिना साकल्येन श्रवणागोचरत्वमुक्त्वा मननागोचरत्वं चाऽSह—यस्येति । यस्य ब्रह्मामतमिति मतं तस्य पुंसो मतं विचारी-त मननतत्वज्ञानात् । यस्य ब्रह्म मया मतं विचारितमेषि मतं बुद्धि: स न वेदाननतत्वाज्ञानात् । साक्षात्कारोडपि न साकल्येनेऽ्याह-आवि-ज्ञातमिल्यादिना । वयं ब्रह्म सम्यक्साक्षात्कृतवन्त इति विजानता-भाविज्ञातं ब्रह्म । आनन्त्याद्ब्रह्मणः साकल्येन ज्ञानाभावात् । अविजा-

24

रक्षोऽरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [द्वितीयः खण्डः]

नतामुक्तरीत्याSविजानतां नाम्माभिलेप्सु सम्पक्‌साक्षात्कृतमिति यावत् । विज्ञातं ब्रह्म साक्षात्कृतमित्यर्थः । आनन्वयवेदनादिति भावः ॥१२॥३॥ ब्रह्मणः सकलयेनाझेयत्वे कथम्‌ तेनेष्टासिद्धिरिति चेत्स्वस्थ यौगिके- शब्दानादेवेष्टसिद्धिरित्याह— प्रतिबोधाविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आस्मना विन्दते वीर्यं विषयान् विन्दतेSमृतम्‌ ॥१२॥४॥ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहाविदीत्- हती विनाष्टिः ॥ भूतेषु भूतेषु विचिन्त्य धीरा: प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥१३॥५॥

॥ २ ॥

इति द्वितीयः खण्डः

प्रतिबोधेध्यच श्रोतामिति श्लोकः । स्वस्थ यौगिकविद्या योगतत्नुसारेण पुंभिः श्रुतं मतं नह्म प्रतिबोधेन स्वययोग्यापरोक्षज्ञानन विदितं चेत्‌मृतत्वं मुक्तिं विन्दते लभते पुंमानिति वा प्रतिबोधेनोपासनरूपया क्रयाSपि द्वेधा- विद्या विदितं साक्षात्कृतं नह्म विन्दते लभते इति धार्थः । आत्मना वीर्य समाहितमनस्स्वलक्षणं विन्दते लभते । विद्यया । उपासन- रूपया मुक्त्योति यावत् । अमृतं परमात्मानं विन्दते लभतं साक्षात्करो- तीति यावत् । मुक्त्या च भृत्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपष्य- तीहोति स्मृतेः ॥१२॥४॥

॥ २ ॥

इति द्वितीयः खण्डः

अस्तु विद्या रुपं ज्ञानं भगवत्साक्षात्कारफलं तर्कः संपाद्यमित्यत आह-इहोति । इह ज्ञानयोग्यनाह्मणादिहेह वेदोच्याज्ञानाच्चेत् । अध तांहि सत्यं पूर्वोक्तफलं सत्यममृतनह्मास्त्येव तत्प्राप्तौ न संदेह इति भावः । इह नावेदीदचेतदा महती विनाष्टिर्‌हानिर्निर्मवति । अथ प्रतिशोधं वक्ति- धीरा नह्मपातो विनाशंवेकिनो मृतेषु सर्वमूतेषु स्थितं नह्म विचिन- त्याडSप्रयाणं स्मृत्वाडSमालोकात्प्रेत्यामृता भवन्तीति ॥१३॥५॥

अत्यझुतत्वात्साकल्येन न झेयमिति प्रतिपादितेSर्थे काञ्चनाडSड्यया- पिकां वक्ति—

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये । अथ तस्म ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त ॥

केनोपनिपत्

त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽ- स्माकमेवायं महिमेति ॥ १४॥ १ ॥

तदेषां विजज्ञौ तान्‍यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥ १५ ॥ २ ॥

तेऽग्निमवोचन्‍ वातोत्त वेद त्वं किमिदं यक्षमिति तथोत्त ॥ १६ ॥ ३ ॥

देवानां दैत्यदानवां‍र्युद्रे प्रह्रुते सति बह्म देवानांविचय देवेभ्यो देव- नामर्थे दैत्यादीनिन्द्रियं स्वजयत । हेतु निश्र्चितमेतदित्यर्थः । अथ विजयानन्तरं तस्य देवेष्वाविष्टस्य वत्सणो विजये सति देवा अमही- यन्तापूज्यन्त । महीं, पूजायाम् । कण्‍डादिभ्यो यिमिति यक्प्रत्ययः । गर्विणाडभवन्स्रिति भवः । हेत्वाश्रयेन । वत्सणो विजये कृतो देवानां गर्व इत्येतदेव वपक्ति-ते इति । देवा अस्माकमेवायं विजयोडस्माकमे- वायं माहिमरयैक्षनन्त व्यजानान्त ॥ १८ ॥ १ ॥

एपां देवानां तदासुरांवशक्रतेश्वरजातेनचिमित्रमहकारणिकं जज्ञे यक्षरूपतया प्रादुर्बभूव ब्रह्मैवार्थः । तद्यक्षरूपं महद्र किं न व्यजानत न व्यजानन् ॥ १९ ॥ २ ॥

तं देवा अग्निमच्यजातंवेद्र पत्नग्रक्षं किमिति विजानीहीति तथे- त्सुकतवा ॥ १६ ॥ ३ ॥

तद्यद्रवतमज्यवदत्केऽपोत्याभ्रवा अहमस्मी- त्यचवीजिजातवेदा वा अहमभमीति ॥ १७ ॥ ४ ॥

तस्मैन्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदृशं साद्धं दहशं यदिदं परिशुष्यामिति ॥ १८ ॥ ३ ॥

तस्मै तृणं निदधावेतददहति तदुपप्राय सर्वज- वैन तन्न अशाक दह्र्शुं म तत् पनन निववृते नत- दशकं विजानुं यदेतयश्रामनि ॥ १९ ॥ ४ ॥

अथ वायुमभुवन्न्वायपतद्वन्वायपवतद्विजानीहि किमतयश्रामिति नथस्ति ॥ २० ॥ ७ ॥

तदध्यात्मबलसंयमवदत्कोडरीतिं वायुं उचःसमय-

त्यनु भीत्स्यातरिश्वा वा अहंमस्मीति ॥ २९ ॥ ८ ॥

तांस्त्वमस्वपि किं वीर्यमित्यपीतॄः सर्वमादरात् ।

पदिके पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ९ ॥

तस्मात् तृप्तिं निदधत्स्व हृदि तावन्मात्रं मम-

ज्वेन तत्र शशाकोडरातुं म तत्र पन निरुतेन

नेतदशकं निलयं दधेत्कृतामिति ॥ २३ ॥ १० ॥

अमृष्टतदक्षमाभिसुखंतेनादेवदरगमज । तद्र्रह्माभिमुखंमागन्मार्गंको-

सीत्यवदत्त । अमित्रहमित्रज्ञ ज्ञातेऽज्ञा अहमस्मीति मिसृर्य्यत । वें

प्रासिद्धौ । एतन्नाम महेत्स्प्रः । तदिमंस्त्वयि ताहशे त्वपि किं वीर्यामिति

यक्षमदचवीत । पदिके पृथिव्यामास्ते सर्वमपीतॄं वीर्य्यामियर्ज्यान ।

तस्मा अंग्रप एतद्धेतुकस्या किंचित्किच्चित्रां तत्पुरतो ननुं त्वमियर्ज्यः ।

तत् तृणां ददृशुं सर्वज्ञवेत सर्वचेष्टणाप्रियोय समीक्ष्यमगमः । मया तत्र

शशाक ददृशुं सोऽपि: । तत एव तावन्मात्रात् एव यत् तत्पत्ययायं निय-

वृते निवृत्तवान्नियुक्त्य च देवानच्चवीत । यदेतत्क्षरमित्येतादृशान्तु नाम-

कामिति । अथानन्तरं वायुं प्राप्नवद्याध्यः । आददीयाद्दचामियर्ज्यः ॥ ४ ॥

॥ ५ ॥ ६ ॥ ७ ॥ ८ ॥ ९ ॥ १० ॥ ११ ॥ १२ ॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥

॥ २२ ॥ २३ ॥

अथेनद्भमुपुज्य नत्कचनेतादृश्जानीहि किमेतद्र्मिति

तथोति तदभ्युद्यतस्मातिरोंदधे ॥ २४ ॥ ११ ॥

स तस्मिन्नेवाडकाशे स्त्रियमाजगाम वहुशोभमानामुमाम्

हैमवतीं तां हैवाच किमेतदक्षरमिति ॥ २५ ॥ १२ ॥

इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

ब्रह्मति होवाच छल्लानो वा एतद्विजये मन्दूयध्व-

मिति तंतो हैव विदांचकार ब्रह्मति ॥ २६ ॥ ९ ॥

तस्मात्तिरोद्धे तस्मात्पदेशादन्तर्हितमभूदिति वा । स इन्द्रस्तस्मि-

देव यक्षातिरोधानकाशपदेशे यक्षेणोपपदेशार्थे स्थापितां क्रियं हद्वाडS-

२५

१

जगाम तत्समीपं प्राप्तवान् । सा केनोपनतं उत्तं चहुशोभमानां हैमवतीं हिमवतः पुञ्रीमतरक्षं क्रिमिते तां स्त्रियमुवाच प्रष्टुंचेत्यर्थः ॥ २४ ॥

२५

२

इति त्रयोः खणः ॥ ३ ॥

२५

२

इन्द्रेण गृहीता देवेश्वतक्षं हृणोति होतु हेतु निध्यसमाह । एतदेतस्य देवेष्टनुपविशष्य वक्ष्यणो विजये तद्विजयानिमित्तं महीयध्वं मोहिमवन्तो भवत न त्वात्मनो विजयानिमित्तं गर्वीणो भवत वै मित्रभेदद्भिति चोवाचेत्यन्वयः । एवमुतोपदिष्ट इन्द्रः किं चकारेत्यत आह —तत इति । हैव देवयुपदेवांस्तद्यक्षसमीन्द्रान् हृणोति द्रेष्यविजोडसमदनुप्रविष्टवश्रकृत इति विदांपटल सातवाह ॥ २६ ॥ १ ॥

२५

२

तम्माद्रा एपे देवा अतितरामिवान्यांनदेवान्यदिति मुरिन्द्रस्ते होनत्विडं परपृथुन्ते हनत्मथेमो विदांचकार वक्ष्यति ॥ २७ ॥ २ ॥

२५

२

तम्माद्र यम्मारं वक्ष्यणः पूवर्ं हस्त्ववांदेवैते देवा अन्वानंदेवानतितरा-मिवेति । एते देवा: क इत्यत्तानाह—यदेम्रियोरिड-मिर्यों परमार्थ हे देवाः । कुत एतद्विचकः । इत्यत्तस्मादित्युक्तम् । हिं यर्मादेतद्रद्रुरूपं वहा नेदृशे समीपस्थं परमृदुः । स्पृश संस्पृशन्ति । परामर्शे कृतचिन्त इत्स्यर्थः । पगशर्रांत्प्रागग्रि-वाच्चायच्करदर्शनमार्गादिन्द्रप तु यक्षस्य वह्नवचजारभिति बांधवम् । तद्यनक्ति—ते हिोति । तद्रपियावचव्राः प्रथमः प्रथमं विदांचकार विद्र्चक्रः ॥ २७ ॥ ३ ॥

२५

३

वस्नवदनं चेन्त्र य द्रेष्युपदेवादनुचस्य लिपिन्द्रापदेशादिति भावनेन्र्स्य ज्ञानोदयप्रकारमाह

२५

३

तम्माद्रा हन्दार्निगमिवान्यांनदेवान्म हनकेनदृशं परस्परं से हनत्मथेमो विदांचकार वक्ष्यति ॥ २८ ॥ ३ ॥

२५

४

तम्यप आर्जो यदनरदिशुनो चस्युतदा ३ इतोर्न्य-माभिप्रया३ हन्यपोनेनवम् ॥ ५० ॥ ४ ॥

२५

४

तस्मादित्युक्तं हतं स्यनक्ति म हनादिति । पतदेव । तद्राक्यार्थमेव वक्तुमाह । म हनस्तप यम इदानीं प्रथममिवर्थ्यः ॥ ३८ ॥ ३ ॥

२५

४

अर्धेर्नवतमध्यानं चोराम्यरूप्रमुपादिशति तद्यप इत्यादिना । तस्य वक्ष्यण एप आदरेग उपदंशः । यदतत्कविलास्यं रूपम् । विद्युते

२९

अथाध्यात्मं यदतदृश्यं च्छतीव च मनोडनेन चेत-दुपस्मरण्यभिक्ष्णं संकल्पः ॥ ३० ॥ ४ ॥

३१

तद्धि तद्नं नाम तद्नामित्युपासिततयैव म य अतदेवं नेदाभि हैनः सृज्याणि भूतानि संवार्छन्ति ॥ ३१ ॥ ५ ॥

३०

अथेत्यर्थान्तरे । अध्यात्मं देहे तस्योपदेश उच्यते हि स्यः । यदेत-तन्मनोडनेनैव परितं सदृश्यं च्छतीव च सम्प्रेरण मच्येत्यतया वसु न विषयी करोति । अनेनैव वह्र्यणाडिनिरुद्ध रस्स्यं हृदयादनुसृत्य तस्मादप्यजातमुपस्मरति । कीदृशं मन इत्यत उच्चतमभिक्ष्णं सङ्कल्प इति । सङ्कल्प इत्यपत्यर्थः । लिङ्गस्य यपरत्वादसः । शब्दैरस्व भावाद्वा । अभिक्ष्णं नित्यं भूयः सङ्कल्पपद्म भवति । तस्य न कस्य-चिदनिद्रियस्य हरेःरेप उपदेश इत्यर्थः ॥ ३० ॥ ४ ॥

३१

तस्योपास्यमित्यर्थः नामाडडह तद्वेति । तद्धा तद्नं नाम ततत्वाद्यामित्वादन नीय-स्वाति । तद्नामिति कल्याणानिमित्तकेन नाम्ना भवेत् । तन्नाम्नैव तन्म्याज्जनन-निभ्य इत्यद्रप्रत्ययः । वनतेरकाः । तस्य तद्नं चेतिं तद्नामिति । हेतु प्रसिद्धम् । तद्ननिस्युपासकस्य फलमाह—स य इति । स प्रसिद्धां योडधिकार्थतद्ले्रियं तद्नं नामत्ययं हृपणा वेंनेन तद्नवराजानिनं सर्वाणि भूतान्यभि संवार्छन्ति । सर्वापेक्षिता भवतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ ५ ॥

३२

उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्रहस्यां चान त उप-निषद्मनूतेति ॥३२॥७॥

३तुर्थः खण्डः

केनोपनिपत्

प्रतिष्ठा विद्या: सर्वाङ्गानि(णि) सत्यमार्ज्जनं मुष्॥३३॥ ॥५॥यो वा एतामेव वेदापहत्य पाप्मानमनन्ने स्वर्गे लोके सयं नितिष्ठति नितिष्ठति॥३४॥५॥ इति चतुर्थ: खण्ड:॥४॥

इति तलवकारोपनिपत्

एवं श्रुत्वा पुनराचार्यं पुच्छति शिष्य उपनिषदं भो ऋषीति । भो आचार्योपनिषदं सप्रतिष्ठां मायतनां ऋृहीत्यपृच्छति शेप: । किंमुपनिषदं सप्रतिष्ठामित्यादि पुनरुत्क्त्वोपनिपदं पुच्छति शिष्य: । अवस्थाकारणं किं वा विद्याया: कारणमिति हृदि विकल्प्य क्रमणोत्तरमाह - उक्ता त इति । ते तुभ्यं ऋद्धी ऋद्धिविषयां वाक्तस्यसंशय त उपनिषत्स्वरूपमत्रूमावोचामति । वाक्तस्यादि हृदयादिना ब्रह्मस्वरूपैकत्ववक्तव्य किंमुपनिषदिति संशयेन शिष्या इत्यनुपद: । [३२।७।]

तस्मै तस्या विद्याया:तपां दम: कर्म च प्रतिष्ठा । तप: कृच्छ्रचान्द्रायणादि शास्त्रप्रयोचालनं वा । दम इन्द्रियसंयम: । कर्म तु वर्णाश्रमोचितक्रियानुष्ठानम । प्रतिष्ठा प्रतिष्ठाहेतु: । तपआदिमत्मु विद्यां प्रतितिष्ठति-तस्यर्थ: । वेदा ऋगादयस्तदनुरूपलयग्र्याश्र । शिक्षा .कल्पो व्याकरण निरुक्तं छन्दो ज्योतिपामिति पदकरूपसर्वाङ्गानि(णि) सत्यं यथाभृतमपिहृदकं वचनमार्ज्जनमुपपत्तिष्ठां वृहद्रामांस तस्या इत्यनुपद: । विद्याया इतर्यर्थ: [३३।८।]

तद्रूपानिपदज्ञानिन: फलमाह-य इति । योडधिकारीतासुपनिपदं वेद स पाप्मानमपहत्म्यनन्त (घ्रिविषयपरिच्छेदरहिते स्वर्गे मुख्यरूपे लोके प्रकाइारूपं ज्येष्ठं ब्रह्मणाति यौज्यम् । प्रतितिष्ठतीतिद्विरुक्त-सर्वाङ्गार्ज्जणार्थ्यां [३४।९।]

इति चतुर्थ: खण्ड:॥४॥

इति रङ्गाचारमनुबिरचितप्रकाशिकासंमता तलवकारोपनिपत् ।

ॐ तत्सद्र्धणो नमः । रघुवरानुजविरचितप्रकाशिकासहित कठकोपनिषत् ।

क्षेमाय यः करुणया क्षितिनिर्जराणां भूमावजृम्भयत भाष्यसुधामुदारः । वामार्गमाध्वगवदावदतूलवातो रामानुजः से मुनिराजद्वयतां महोत्समू ॥

अथ कठवल्लीव्याख्या ।

अतसीगुच्छसच्छायमाकितोरःस्थलं धिया । अन्योन्यशल्यकृमारज्ञैरिलिङ्गं गाहतामव ॥ १ ॥

ध्यांसं लक्ष्मणयोगीन्द्रं प्रणम्याश्र्वादमुश्नपि । ध्यं ध्यवास्ये विदुपां प्रीतये कठवल्लीप्रधामति ॥ २ ॥

उशनकामयमानः । वश कान्ताविलास्यमाच्छतारि महीज्येत्यादिना संप्रसारणम् । हृ वा इति वृत्तार्थसम्भरणार्थी निपातो । फलाभिति झोपः । वाजश्रवसः । पाजनात्नेन दानादिकं भभूतेन श्रवः कीर्तिर्यस्य स वाजश्रवास्तस्यापतयं वाजश्रवसः । रुढित्या वाजश्रवस इति । स किलौपीनं श्वजिता सर्वस्वदक्षिणेन यजमानस्तस्मिन्कृतौ सर्ववेदसं वेदं दत्तवानित्यर्थः । उशनक्रियत्पनेन कर्मणः काम्यत्वादक्षिणासादृण्यमात्रश्यकमिति सूच्यते ।

तस्म ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १ ॥

आस वभूव । छन्दस्सुभयथेति लिङः सार्वधातुकत्वात्स्वसत्यये ताक्ष्यमित्यादिवदस्तेर्भूभावाभावः ।

तस्म ह कुमार सन्तं दक्षिणासुनीयमा-नाशु श्रद्दाडडविवेश सोऽमन्यत ॥ २ ॥

तं कुमार सन्तं बालभेव सन्तमृत्विग्भयो दक्षिणासु गोपुनीयमानामु सतीषु श्रद्दाडSस्सतिक्यवृद्धिः पितृंहितकामप्रयुक्ताडडविवेशाडडविश्वती । यद्यापि यदानात्करे दृश्यं तद्दक्षिणान्तर्गतयेत एका चासौ ऋतावानतीरिति । तदुपाधिका दक्षिणाशब्द एकवचनान्ततामेव लभते । अत एवं भूनाम-कैकाहकृतौ तस्य धिनुर्दक्षिणेत्यत्र कृतस्य गवाश्वाद्रे प्रकृतस्य द्राक्षि-

ण्यस्य निवृत्तिरिति 'तस्य धेनुरिति गवाम्' [ जै०१०।३।१।५६ ] इति दाशमिकाधिकारणे स्थितं तथाडपि दक्षिणाशाब्दोऽयं भृतिवचनः स च कर्मापेक्षयाڈप प्रवर्त्ततेऽङ्गमनङ्गर्मणीयं भृतिरिति, कर्म-

पेक्षयाڈपि प्रतन्तेऽङ्गमनङ्गर्मणयस्य पुरुद्रस्येयं भृतिरिति । तथश्व ऋत्विज-

स्वहुत्वापेक्षया दक्षिणावहुत्वहःसंभावाद्दक्षिणास्विति चहुवचनमुपपद्यते । अत एव ऋत्विजे—"औद्गातवः सोमचमसो दक्षिणा" "स प्रियाय सगोत्राय ब्राह्मणे देयः" इत्यैकेवाक्यतापक्षे ब्राह्मभागमत्रेڈपि दक्षिणा-

शब्दस्यावयवलक्षणामन्तरेण मुख्यत्वोपपत्तेऽस्तनात्रचाध इत्युक्तं दर्शने यदि ब्रह्मागस्तिद्रुनं तादृङ्निकारः स्पादितस्याधिकारणे । तथश्व ऋत्विजपेक्षया दक्षिणैक्येڈपि ऋत्विगपेक्षया दक्षिणाभेदसंभवाद्दक्षिणास्विति चहुवच-

नस्य नानुपपत्तिरिति दृश्यदस्यु ॥ २ ॥

श्रद्धाप्रकारमेव दर्शयति—

पीतोदका जगधतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रिया । अनन्दा नाम ते लोका आन्स गच्छति ता ददत् ॥ ३ ॥

पीतमुदकं याभस्तः पीतादका । जगध तृणा याभिस्ता जग्धतृणा । दुग्धो दोहः क्षीरादयो याभिस्ता दुग्धदोहाः । निरिन्द्रिया अपजननसमर्था जीर्णा निष्फला इति यावत् । या एवंभूना गावस्ता ऋत्विगभ्यो दक्षिणाबुद्रचया ददत्यच्छन् । अनन्दा असुखासते श्राद्धप्र-

सिद्धा लोका सन्ति नाम श्रुतु । तत्र स यजमानो गच्छत्येवममन्य-

तत्यर्थः ॥ ३ ॥

स होवाच पितरं तत् कस्मै मां दास्यसीति द्वितीयं तृतीयम् ।

दीयमानदक्षिणावैगण्यं मन्यमानो नाचिकेता स्वात्मदानेनैपि पितु-

कतुसादृण्यमिच्छङ्क्रोष्टकाग्रेस्तरः पितरमुपगम्योवाच तात् कसमै ऋत्विजे दक्षिणार्थे मां दास्यस्सांते । स एवमुक्तेऽपि पित्रापेक्ष्यमाप-

ोडपि द्वितीयं तृतीयमपि पर्यायं कस्मै मां दास्यसीत्युवाच ।

तत् होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ ४ ॥

एवं निर्विद्यमानः पिता कुपितस्तं पुत्रं मृत्यवे त्वा ददामीत्युक्त-

वान् ॥ ४ ॥

एवमुक्तोডपि पुत्रो विगतसाध्वसशोकः पितरमुवाच—

बहूनामेमि प्रथमा बहूनामेमि मध्गमः ।

काठकोपनिषत्

सर्वेऽपि मृत्युसदनगत्नृपाणां पुरतो मध्ये वा गच्छछामि न तु मन्थरः पश्चात् । मृत्युसदनगमने न कोऽपि मम विचार इति भावः ।

किं ताहि तत्रास्सह— किं स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाड्यं करिष्यति॥५॥

मृत्युरमुं याड्य यत्करिष्यति तत्क्रिडुशं यमस्य कर्तव्यं किं वा पूर्णकामस्य मृत्योरमुं याड्येन बालिशेन किं प्रयोजनं स्याद्येन ऋतविग्रभ्य इव तस्मै मदर्पणं सफलं स्यात् । अत एतदेवानुशोचामिति भावः ॥ ५ ॥

साधवसरौषवेशहोनमीहशं पुत्रवाक्यं श्रुत्वा क्रोधावेशान्मया मृत्योस्ते तथा दंदामोर्त्युक्तं नेदशो पुत्रं मृत्यवे दातुमर्हसह इति पश्चात्तमहदयं पितरमालोक्योवाच—

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाडपरे । पूर्वे पितॄन्महादयो यथा मृतावादं विनैव स्थिता यथा चापरे साधु- बोद्ध्यापि तिआन्ति तान्वीक्ष्य तथा वर्तमानचर्यमिति भावः ।

सस्प्योमिव सत्ये: पच्मते सस्प्योमिवाड्डजादेशं पुनः ॥ ६ ॥ मर्त्यः सस्प्यमिवल्पेनापि कालेन जीर्यति जीर्णश्व मृत्वा सस्प्यमिव पुनराजायते । एकमनि्ये जीवलोके किं सुखाकरणेन । पालय सत्यं प्रेपय मा मृत्यव इति भावः ॥ ६ ॥

एवमुक्त्वा प्रेधितः प्रोषितस्य मृत्योरुद्देशि तिस्रो रात्रीरनश्रश्रुवास । ततः प्रोष्याडगतं यमं द्वाःस्था वृद्धा ऊचुः । वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्राऽऽडणो गृहान् ।

तस्प्यैताः शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ७ ॥ साक्षादम्रिरेवातिथिर्राऽऽहणः सन्गृहान्प्रविशति तस्प्यमिरेतां पाद्यासनादिलक्षणां श्रान्तिं कुर्वन्ति सन्तस्तदर्पणचारणं द्वधा मा भूमेति । अतो हे वैवस्वत नाचिकेतसे पाद्यार्थमुदकं हराडडहरार्थः ॥ ७ ॥

अकरणे प्रत्यवायं च दर्शयन्ति स्म— आशाप्रतीक्षे संगतं* सूत्रतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूऋश्व सर्वान् ।

पुंतद्धूंकेँ पुऱकष्याल्पमेधसों यस्याऽनश्नन्स्सति ब्राह्मणो गृहे॥८॥

यस्याल्यमेऽभोडलप्रज्ञस्य पुरुपस्य गृहेऽनशनभुङ्नानोडतिंधैर्येसति तस्याडSश्राप्रतीक्षे कामसंकल्पौ । यदाडSनुत्पत्त्यवस्तुविपयेच्छाSSशा , उत्पन्नवस्तुप्राप्तीच्छा प्रतीक्षा । संगतं सत्संगमं मुक्त्वा सत्संगमियवाचम् । इष्टापूर्ते इडं यागादि पूतं खातादि पुत्रान्पशूंश्वेतनद्रव्यनरूपं पापं वृक्षे वर्जयति नाशयतीत्यर्थः । वृजी वर्जन ऋतादित्वाच्छनम् । वृजी वर्जन ऋत्यस्मादितो नुमदादित्वाच्छपो लुङ्वा ॥ ८ ॥

एवं वृद्धैरुक्तो मृत्युर्याचिकेतसमुवाच-तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मेऽनशनब्रह्मन्नतिथिर्‌नमस्यः । मे गृहे यस्माद्व्रतोऽहं महायज्ञमस्काराहोंडतिथिस्त्वं तिस्रो रात्रीर्‌मु-खान एवावात्सीरित्यर्थः । नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्स्वास्ति मेऽस्तु ।

स्पष्टोऽर्थः । तस्मात्प्रति त्रीन्‌वरान्‌वृणीष्व ॥ ९ ॥

तस्माद्व्रतांस्तेऽब्रवीत् । स्वास्ति यथा स्वादित्यवयवैः श्रीन्वरान्‍वृणीष्व तान्‌वुवीश्य घृणीष्व प्रार्थय । तथ लिप्सामात्रेऽपि मदनुग्रहार्थमनशनरात्रिसमसंस्-रख्याकांश्रीन्‌वरान्‍वृणीष्वेति भावः ॥ ९ ॥

एवं प्रार्थितो वाचिकेतास्त्वाह-शान्तसंकल्पः सुगना यथा स्वाद्वी-तमन्युगेतामो माडSभि मृत्यो । हे मृत्यो मत्पुत्रो यमं प्राप्य किं करिष्यतीति मद्‌बिषयचिन्ताराहितः प्रस-न्नता माडSभि मां प्रति मम पिता गौतमो वीतरोषष यथा स्वादित्यर्थः । कि च-

त्वत्प्रसृष्टं माडSभिवदेत्प्रतीत: । यथाऽऽडभिषद्‌दाशिषं प्रयुङ्ज्यात् । अभिवदति नाभिवादयत ह्रति स्मृ(ते)ते-ध्वाभिवदनस्याऽSडSशीवोढे प्रयोगात् । एतच्छ्रेयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १० ॥

स्पष्टोऽर्थः ।

एवमुक्तो मृत्युः प्रत्युवाच—

यथा पुरस्ताद्विता प्रतीतः । यथापूर्वं त्वयि हस्तो भविता । औदालकिरारुणिर्मत्प्रसूतः । उद्दालक एवो हालकिः । अरुणस्यापत्यं भासुराणीन्द्रमुख्यायणो था । उद्दालकस्यापत्यमरुणास्य गोत्रापत्यमिति वाडर्थः । मत्प्रसूतो मदनुज्ञातो मदनुगृहीतः सन्मदनुग्रहादित्यर्थः ।

सुखं रात्रौः शायिता वीतमन्यु: । त्वयि विगतन्युः सन्नुत्तरा अपि रात्रौः सुखं शायिता । सुद्रु, सुख-नि्द्रां प्राप्त्यतीति यावत् । त्वां दर्शिवान्मृत्युं सुखात्मकमुक्त्वम् ॥ १३ ॥

दर्शिवान्हष्ठवान्साक्षीत्रित्यर्थः । कसन्तोडयं शब्दो हर्षेश्रेति वक्तव्यं-कसोरिटिच्छन्दसो द्विवचनाभावः । मत्प्रेषितं त्वामिति योजना ॥ ११ ॥

नाचिकेता द्वितीयं वरं प्रार्थयते स्वर्गे लोके इत्यादिना मन्त्रद्रयेन— स्वर्गे लोके न भयं किन्चनास्ति । न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।

हे मृत्यो त्वं तत् न प्रमवसि जरया युक्तः सद्यः बिभेति जरातो न बिभेति । तत् तत्र वतमानः पुरुप इति शेषः ।

यत्रे तौदार्शनोयापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२ ॥

अज्ञानाया बुभुक्षा । अज्ञापि स्वर्गशब्दो मोक्षस्थानपरो यथा चैततथोत्तरत्र वक्ष्यते ॥ १२ ॥

सा त्वामग्रिः स्वर्ग्यमध्वोषि मृत्यो । पुरुषप्राविप्रसिद्धःसर्वज्ञस्त्वं स्वर्गमप्रयोजनकपमिं जानासि । स त्वामिति ।

स्वर्गोंदिभ्यो यदुक्तकथ्य इति प्रयोजनमित्यर्थे यत् । स्थण्डिलशय्याप्रैः स्वर्ग प्रयोजनकत्वं चोपासनाद्वारेत्युततरत्र स्फुटतम् ।

प्रभूही तर्हि श्रद्धानाय मह्यम् ।

तर्हि श्रद्धानाय मोक्षश्रद्धावते । स्वर्गलोकान् तव किं सिध्यतीत्यत्रास्सह-

स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एत-

हि तीयेन वृणे वरेण ॥ १३ ॥

स्वर्गों लोको येषां ते परं पदं प्राप्ता इत्यर्थः । “परं ज्योतिरुपसं पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पच्यते” [छां०८।३।४] इति देशविशेषप्रतिपूर्वकत्वात्स्वरूपाविभागविलक्षणमोक्षश्रुतेस्तामृतत्वस्यैति भावः ॥ १३ ॥

प्र ते व्वचोमी तदु मे निबोध ॥

स्वप्रार्थितं तै प्रब्रवीमी । व्यवहिताश्रेति ह्यवहितः प्रयोगः । मे समहे-

पदेशाज्ञानहीत्यर्थः ।

ज्ञानस्य फलं दर्शयति—

स्वर्ग्यामिमां नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो

प्रतिष्ठां विध्दि स्वमितं निहितं गुहायाम् ॥ १४ ॥

अनन्तसस्य विष्णोर्लोंकस्सतत्यप्रतिष्ठिम् । “तद्विष्णोः परमं पदम्‌” [क० ३ । ९] इत्युत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वात् । अथो तमप्राप्त्यनन्तरं प्रतिष्ठामपुनर्-

वृत्तिं च लभत इति शेषः । तज्ज्ञानस्येदृशं सामर्थ्यं कथं संभवतीति

मन्यमानः प्रत्याह—विद्धि त्वमितं निहितं गुहायाम् । नच्योपासनादुतयै-

तज्ज्ञानस्य मोक्षसहितुत्वलक्षणमित्यलस्वरूप गुहायां निहितं मन्यं न जानन्ति

तवं जानीहीति भावः । यद्वा ज्ञानार्थस्य विदेल्ट्रभार्यक्तत्वसंभवादिमिं

प्रजानंस्त्वन्मननलोकाप्तिं प्रतिष्ठां लभस्चेत्युक्ते हेतुहेतुमद्नावः सिद्ध्रो

भवति । प्रजानन्, लक्षणहेत्चोरिति शास्त्रप्रतयः ॥ १४ ॥

अनन्तरं श्रुतिवाक्यम्—

लोकादिमिमिं तमुवाच तस्मै ।

लोकस्यादिर्हेतुं स्वर्ग्योमिति यावत् । तमसिमुवाच ।

या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।

यस्लक्षणा इष्टकाश्चेतऽस्या यत्संस्याका येन प्रकारेण चेतव्यास्तत्संख्य-मुक्तवानित्यर्थः । यावतीरिति पूर्वसर्वणंइच्छानदसः ।

स चापि तत्पत्यवददयथोकमू ।

स च नाचिकेतास्तचिनुतां मृतः सहं तैववान्द्वितीयवानित्ययर्थः ।

अथास्य मृत्यु: पुनराह तुष्टः ॥ १५ ॥

शिष्यस्य ग्रहणसामर्थ्यंदर्शनेन संतुष्ट: सन्मृत्सुः पुनरस्थमुक्तवान् ॥ १५॥

तपश्चवीतथ्रीमाणो महात्मा ।

संनुद्ध्यन्महामनता मृत्युमंश्चिकेतसमनब्रवीत् ।

वरं तवेहाय ददामि भूयः ।

पुनरस्तुधं वरं वृणीष्वामीनिति ।

किं तत्राडडह—

तवैव नाम्रा भविताडयमाम्ने: ।

मयोच्चयमानोडमृतवैव नाम्रा नाचिकेत इति प्रसिद्धो भाविता ।

क्रिं—

सृडूंकां चेमामनेक रुपां गृहाण ॥ १६ ॥

विचित्रां सृडूंकां शतद्वर्तिं रत्नमालां स्वीकुर्वित्त्यर्थः ॥ १६ ॥

पुनरपि कर्म सुतोति—

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य संधि त्रिकर्मकृत्नतराति जन्ममृत्यू ।

त्रिणाचिकेतः "अयं वाव यः पवते" इत्याद्यनुवाकत्रयाध्यायी त्रिकर्मकृत्यजनाध्यानदनानकृत्पाकयज्ञहविर्ज्ञसोमयज्ञकृत्कृत् त्रीभिरेत—

भिक्षित्रिभिरसुष्टैतत्रिमि: संधि परमात्मोपानेन संभन्यमेत्य प्राप्य जन्ममृत्यू तरतीत्यर्थः । "करोति तद्योग पुनर्न जायते" इत्थनेनेकार्थ्यात ।

एवमेव ह्यं मन्त्रः "त्रियाणामेव चैवमू" [ बृ० सू० १।४।६ ] इति सूत्रे व्यासैर्योंविवृतः ।

त्रिभिरेत्य संध�मिति निर्दिष्टमडःभूतं परमात्मोपासनमाह—

ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्या

अयं मन्त्रखण्डः 'विशेषणाच्च' [ब्रा०सू०१।२।१२] इति सूत्रभाष्ये ऋभुजज्ञो जीवो ब्रह्मणो जातत्वाज्जतत्वाच्च तद्देवमीड्यं विदित्या जीवात्मानमुपासकं ब्रह्मात्मकत्वेनावगम्येत्यर्थ इति विवृतः। देवशब्दस्य परमात्मवाचितया जीवपरयोरैक्यसंभवाद्वैय्यदेवशब्दस्य परमात्मकत्वपर्यन्तीर्थ इति मन्त्रार्थप्रायः। निवाध्येमाः शान्तिमत्यन्तेमेति॥१७॥

निचाध्या ब्रह्मात्मकं स्वारमानं साक्षात्कृत्येमां त्रिकर्मकृततरतीति पूर्वमन्त्रानिर्दिष्टां संसाररूपानर्थशान्तिमेतीत्यर्थः॥१७॥

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा। उक्तार्थः। त्रयमेतद्विदित्वा ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यामिति मन्त्रानिर्दिष्टं ब्रह्मस्वरूपं तदात्मकस्वारमस्वरूपं त्रिभिरेत्य संधीमिति निर्दिष्टमग्रिस्वरूपं च विदित्वा, गुरुपदेशेन ज्ञात्वा च ज्ञात्वा। ये एवं विद्वाश्श्रेष्ठनुत नाचिकेतमू।

एतादृशार्थत्रयातुसंधानपूर्वकं नाचिकेतममिं यश्रिधिनुते। स मृत्युपाशान्पुरत: प्रणोद्य।

स मृत्युपाशान्रगद्रेषादिलक्षणान्पुरतः शरीरपातात्पूर्वमेव प्रणोद्य तिरस्कृत्य जीवदशायामेव रागादिसहित: सन्नित्यर्थः। शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके॥१८॥ पूर्वमेव ध्यायातम्॥१८॥

यो वाज्छयेतां ब्रह्मजज्ञातमभूतां

यो वाज्छयेतां ब्रह्मजज्ञातमभूतां चिन्तिं चिन्तिदिवा चिनुते नाचिकेतम्॥ स एव भूत्या ब्रह्मजज्ञातमभूत्: करोति तथेन पुनर्नं जायते॥१९॥

य एतां चितिं ब्रह्मजज्ञातमभूतां विदित्वा ब्रह्मात्मकस्वात्मस्वरूपतयानुसंधाय नाचिकेतममिं चिनुते स एव ब्रह्मात्मकस्वात्मानुसंधानशाली सन्नपुनर्भवहेतुभूतां यद्भगवदुपासनं तद्नुतिष्ठति। तत्क्षयामो भगवदात्म-

कस्मात्स्त्वमानुसंधानपूर्वकंमेव चयनं " त्रिभिरेत्य संधिं त्रिकर्मकृततरति जन्ममृत्यु" इत्यादि पूर्वमन्त्रो भगवदुपासनद्वारा मोक्षसाधनतया निर्दिष्टं नान्यादितिभावः । अयं च मन्त्रः "कपिचित्कोषेषु न हृ्टः कैश्चिदव्याकृततत्त्व । अथापि प्रत्ययितव्यतमैथ्योःसादितिमिरेव व्याह्य्यातत्स्वान्तः प्रशेपसादृशा कार्या ॥ १९ ॥

पष्ठे नचिकेतर्निकेतः स्वर्गः ।

उपदिष्ट इति शेषः ।

यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।

किंच—

एतमभि तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः । जनास्तवैञ्च नात्रैतमग्रिं प्रवक्ष्यन्तीत्यर्थः ।

तृतीयं वरं नाचिकेतो वृणीष्व ॥ २० ॥

स्पष्टोऽर्थः । न चैतत्प्रकरणगतानां स्वर्गशब्दानां मोक्षपरत्वे किं प्रमाणमिति चेदुच्यते । भगवतैव भाष्यकृता स्वर्ग्यमग्रिमिति मम्रे प्रस्तुत्य स्वर्ग-झाब्देनात्र परमपुरुषार्थलक्षणो मोक्षोऽभिधीयते । "स्वर्गे लोका" इत्यस्मृतत्वं भजन्ते" इति तत्रस्थस्य जननमरणाभावश्रवणात् । "त्रिभिरेत्य संधिं त्रिकर्मकृततरति जन्ममृत्यु" इति च वचनात् । तृतीयवरप्रश्ने नाचिकेतसा क्षयिफलानां निर्दिदृक्ष्यमानतया क्षयिफलमुखेन नाचिकेतसा

क्षयिष्णुस्वर्‌गफलसाधनस्य प्रार्थ्यमानतयानुपपत्तेः । स्वर्गशब्दस्य प्रकृष्टसुखवचनतया निरवधिकानन्दरुपमोक्षस्य स्वर्गशब्दवाच्यत्वसंभावादिति करणतस्तात्पर्यतश्र प्रतिपादितत्वान्न शाङ्कावकाशः । ननु "स्वर्गे लोके" न भयं किन्तानास्ति न तत्र त्वं न त्वं जयेम्यरिः इति । ननु तैलविन्दुनिपातप्रायो

शोकोातिगो मोदते स्वर्गलोके"। "स त्वामग्रीः स्वर्गमध्येषि मृत्योः प्राहि तस् श्रद्दधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते एतद्वितीयेन वृणे वरेण" इति द्वितीयवरप्रश्नमनूददये चतुरभ्यस्ततस्य स्वर्गशब्दद्रस्य मोक्षपरत्वे

किं मह्यया वृत्त्योतामुख्यया । नात्रड्यः । स्वर्गापवर्गमार्गाभ्यां 'स्वर्गा-पवर्गयोरेक न स्वर्गं नापुनर्भवं' 'स स्वर्गः स्यात्स्वर्गन्नप्रतिपत्तावेशिष्यतेवात्' इत्यादिप्रयोगेष्टपवर्गप्रतिद्वन्द्विवाचितया लोकवेदप्रसिद्धद्रस्य स्वर्गशब्दद्रस्य मोक्षवाचित्वभावात् !

भुवःसूर्यान्तरं यत्तु नियुतानि चतुर्दश । स्वर्लोकः सोऽत्र कथितो लोकसंस्थानाचिन्तकैः ॥

इति पुराणवचनानुसारेण सूर्यभुवनान्तर्वर्त्तितलोकविशेषस्यैव स्वर्गशब्दवाच्यतया तदैव लौकिकवैदिकद्वयवहारदर्शनैन मोक्स्थानस्यातथात्वात् । नाप्यमुख्ययेतिति द्वितीयः पक्षः । मुख्यार्थे बाधकाभावात् । किंमत्प्रश्नवाक्यगतैरामरणाहेत्वामृतत्वमोक्षादिकं बाधकं तु नातिचनमत्प्रतिज्ञातजरामृत्युत्तरनाच्चुत क्षयिस्वरगस्य सर्वकामविमुखनाच्चिकेतःप्रार्ध्यममानत्वानुपपत्तिवां । नाऽऽद्यः । स्वर्गलोकवासिनां जरामरणक्षुतिपासाशोकादिराहित्यस्यामृतत्वाद्‌मृतस्वप्राप्तेश्व पुराणे ऽपु स्वर्गस्वरूपकथनप्रकरणेपु दर्शनेन । 'आमृत्युसंप्रवस्थानाममृतत्वं हि भाष्यते' इति स्मरणात् । अत्रैव 'अजीर्यन्ताममृतानामुपेत्य' इति मृत्याव्यामृतशब्द‌ऽपयोगदर्शनान्नाऽच । स्वर्गलोकवासिनामेव ब्रह्मोपासनद्वारा 'ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले' [मु० ३।२६] इति श्रुत्युक्तरीत्या डस्मृतत्वपरतया लोकवेद‌ऽमृतत्वे भजन्ते' इत्यस्योपपत्तेश्वापेक्ष्यामृतत्वपरतया लोकवेदनि‌रूढैःपसहारिकैःप्रत्यशब्दैरुसारेण प्रकमस्थान्यथासिद्धौविशेष्यवाचिस्वर्गशब्दस्यान्यथान्थानयनासंभवात् । न हि देवदत्तोऽभिरूप इत्युक्तेऽभिरुपपद‌स्वारस्यानुसारेण देवदत्तपदस्यान्यनन्ताभिरुपयज्ञवत्परत्वमभिरुपत्वमाभ्रीयते । न द्वितीयः । तृणाच्चिकेतस्त्रिभिरिति मन्त्रस्य स्वर्गसाधनकतया स्वर्गशब्दस्य मुख्यार्थपरत्ववादाधकत्वात् । अत एव तदुल्यार्थस्य 'करोति तद्येन पुनर्न जायते' इत्यस्यापि न स्वर्गशब्द‌म्मुख्यार्थवाधकत्वं नापि क्षयिष्णोः स्वर्गस्य फलान्तरविमुखनाच्चिकेतःप्रार्ध्यममानत्वानुपपत्तिः ।

काठकोपनिषत्

वचने बोधकान्यथाप्युपक्रममाधिकरणन्यायेन प्रथमस्य प्रश्नवाक्यस्थस्वर्गशब्दस्यैव प्रभलत्वात् । न वा 'भूयांसं स्वात्मसंधर्मत्वम्' [जै० १२१८१२२] इति न्यायाद्भूतानुगयाहर्थेडलपस्योपक्रमस्य वाधित्वमासिवाति वाच्यम् । 'मुख्यं वा' [जै० १२१८१२३] इति सूत्र औपसंहारिकत्वहपेक्षयाडपि मुख्यस्यैव प्राबल्योक्तेः । तस्मात्स्वर्गशब्दस्य मुख्यार्थपरित्यागे न किंचि-त्कारणामिति । अत्रोच्यते—स्वर्गशब्दस्य मुख्येच वृत्त्या मोक्षवाचित्वं स्वर्गकामाधिकरणे नागृहीतविशेषणन्याॅयेन स्वर्गशब्दस्य प्रीतिवचनत्वमेव न प्रीतिविशिष्टद्रव्यवाचित्वयुक्तम् । ननु स्वर्गशब्दस्य नागृहीताविशेषणन्याॅयेन प्रीतिवचनत्वे निश्चितेऽपि देहान्तरदेहान्तरभोग्यप्रीतिवाचिता न सिद्धयेत् । न च यस्मिन्न्रोहणमित्यादिवाक्यशेपाद्द्रव्ये-शास्त्रस्थस्वर्गशब्दस्य प्रीतिविशेपवाचित्वानिश्चय इति वाच्यम् । प्रीति-मान्रवाचित्वेन निश्चितशक्तिकतया संदेहाभावेन 'संदिग्धेपु वाक्य-शेपात्' [जै० ११४१९१२९] इति न्यायस्यानवतारादिति परिचोच्य यद्यापि लोक एव स्वर्गशब्दस्य निश्चितार्थता तथाडपि लोकावग-तसातिशयसुखवाचकत्वे तत्साधनत्वं ज्योतिष्टोमादीनां स्पात् । तथा चाल्पधननरायाससाध्याे लोकिके तदुपायान्तरे संभवति तु बहुधननारायां मुसाध्याे बहन्तराये ज्योतिष्टोमादौ प्रेक्षावान्प्रवर्त्तत इति प्रवर्तकत्वं ज्योतिष्टोमादिविधेर्न स्पात् । अतो वाक्यशेपावगत निरतिशयप्रीति-विशेषे स्वर्गशब्दस्य शक्ती निश्चितितायां वाक्यशेपाभावस्थलेपि यकस्मा-रादिव स एवार्थः । लौकिके सातिशयप्रीतिभरिते गुणवयोगादेव च्छन्दरूपपत्तेन शक्त्यनतरकल्पना । न च प्रीतिमात्रवचनस्यैव स्वर्गशब्दस्य वेदे निरतिशयप्रीतिवाचित्वमासिवाति वाच्यम् । निरतिशयत्वांशस्यात्य-तोत्पनगतत्वेन तत्रापि शक्त्यवशंयभावेन स्वर्गशब्दस्य लोकवेदयोरनेक-र्थता स्यात् । पद्य तु वैदिकप्रयोगावगतनिरतिशयप्रीतिवाचितरा तदा सातिशये लौकिके प्रीतित्वसामान्ययोगादन्योऽपि वृत्तिरिति मीमांसकैर्-तिशयसुखवाचित्वस्यैव समाधिततया मोक्षस्य स्वर्गशब्दवाच्यत्वे विदा-दयोगात् । पाथेशब्दस्यार्जुन इव तदितरपृथापुप्रेपु प्रजुरप्रयोगाभा-गेपि पाथंशब्दमुख्यार्थत्वानपायवन्स्वर्गशब्दस्य सूर्यभुवान्तर्वातिलो-कगतसुखाविशेप इवान्ग्यत्र प्रचुरप्रयोगाभाववाडपि वाच्यतानपायात् ।

४२

अ०१वर्गः

स्वादिजातिवचना एव बहिरादिशब्दा इति बहिराज्याधिकरणे स्थितस्वात् । तदुक्तं वार्तिके— एकदेशेऽपि यो दृढः शब्दो जातिनिबन्धनः । तद्वस्यागान्न तस्यास्ति निमित्तान्तरगामिता ॥ इति ।

ततश्च स्वर्गशब्देऽपि मोक्षसाधारण एव । ननु बहिराज्यादिशब्देsवसंस्कृतत्वाद्‌घृतादावार्थप्रयोगाभावेऽप्यनार्यप्रयोगसत्त्वाद्‌वाचिताडस्तु नाम । स्वर्गशब्दस्य सूत्रभवान्तर्वर्तितिलोकसुखविशेषातिरिक्तस्थले नियमेनापयोगात्तद्वृत्तैवैक शक्तिरस्मुपगन्तव्या । अत एव प्रोद्भ्रान्ताधिकारण उद्धृतुशब्दस्य ऋतिविशेष इतररड्यावृत्तप्रयोगविशेषेण रुढत्वात्तस्य चोद्भ्रान्तु-रेकत्वेन 'प्रैतु होतुश्रमः प्रोद्भ्रान्तानाम्' इति बहुवचनार्थबहुत्वासंभवात्तद्‌वयार्थं रुढिपूर्वकलक्षणया 'अत्र सुत्रश्रण्यनमाकस्तोत्रसंभिन्नां त्रयाणां वा सुत्रश्रवण्यानां चतुर्णां वोद्भ्रान्तादीनां छन्दोगानां ग्रहणमित्येतद्‌ध्र-येत । तथाडहीनाधिकारणे तिस्र एव साह्स्योपसदो द्वादशाहीनस्येप्यन्त्राहीनशब्दस्याहः खः ऋताविति व्याकरणस्मृत्या खप्रत्ययान्तत-याडहेगणसोमन्वितया चेत्यो व्युत्पत्तेरस्याध्याहीनिशेषदृश्य नियमेन सत्त्वेड‌पि-ग्रहणविशेषरुढिमड्यीकृत्य ज्योतिष्टोमस्याहर्गणविशेषत्वाभाव-वहीन इति योगस्य रुढिपराहतत्वेन योगेन ज्योतिष्टोमे वृत्र्यसंभावज्योतिष्टोमपरकरणाधीताया अपि द्वादशाहीनस्येति द्वादशोपसत्ताया अहर्गणविशेषोऽस्त्वित्युक्तम् ।

तथाडहीनाधिकारणे तिस्र एव साह्स्योपसदो द्वादशाहीनस्येप्यन्त्राहीनशब्दस्याहः खः ऋताविति व्याकरणस्मृत्या खप्रत्ययान्तत-याडहेगणसोमन्वितया चेत्यो व्युत्पत्तेरस्याध्याहीनिशेषदृश्य नियमेन सत्त्वेड‌पि-ग्रहणविशेषरुढिमड्यीकृत्य ज्योतिष्टोमस्याहर्गणविशेषत्वाभाव-वहीन इति योगस्य रुढिपराहतत्वेन योगेन ज्योतिष्टोमे वृत्र्यसंभावज्योतिष्टोमपरकरणाधीताया अपि द्वादशाहीनस्येति द्वादशोपसत्ताया अहर्गणविशेषोऽस्त्वित्युक्तम् । तथा पाद्यसादन्राद्यनिकाघ्यधाऱ्या मानहर्विनिवाससामिधेनीष्वति व्याकरणस्मृत्या सामधेनीमात्रवाचितया व्युप-स्पादितस्यापि धाध्याशब्दस्य न सामिधेनीवचनत्वेन नापि धीयमानत्व-रूपयोगार्थवशेन वा धीयमानात्रवचनत्वम् । स्तुतिशस्त्रार्थतया धीय-मानासु ऋष्व सामिधेनीमात्रे च धाध्याशब्दप्रयोगादपि तु 'पृथुवाजवत्यौ धाय्ये भवतः' इत्यादिवैदिकप्रयोगविषये पृथुवाजवद्यादिशब्द-स्य शक्तिरिति 'समिध्यमानवतीं समिद्धवतीं चान्तरेण धाध्या: स्पु:' [ जै०५१३३१४ ] इति पाञ्चामिकाधकरणे स्थितमेवमादिकं सर्वं विरुध्येत ।

स्वर्गशब्दे त्वदुक्तरीत्या प्रयोगाभावेऽपि शक्तिसंभव उद्भ्रादिशब्दानामूत्रवद्‌विशेषादिषु रुढेरकल्पनायत्वादिति चेत् । सत्यम् । यदि सर्वात्मना तद्‌दतिरिक्ते स्वर्गशब्दप्रयोगो न स्यात्तदा तद्वृत्तता रुढिरभ्युपगन्तव्या स्यात् । अस्ति हि तत्रापि प्रयोगः । 'तस्य हिरण्मयः कोशः स्वर्गो लोको ज्योतिषाडSद्वृतः; यो वैतां ब्रह्मणो वेद्' '' तेम धीरा

अपि यान्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकामित ऊर्ध्वं विमुक्ताः " [बृ० ४|४|८] । "अपहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति [ के० ३८ ] । इति तैत्तिरीयकब्रह्मदारण्यकतलबकारादिष्वध्यात्मशास्त्रेषु प्रयोगदर्शनात्, पौराणिकपरिकल्पतस्वर्गशब्दरुहः, सांख्यपारिकल्पताद्यक्तशब्दरुहद्वचनादर्शनाच्च, आसिमत्रेव प्रकरणे " छिन्नाॅिचके तस्मयमेतद्दितवार य एवं विद्वाॅश्श्रृणुते नाचिकेतमु । स मृत्युपाशानपुरत: प्रपोंयोत्न शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके" [ क०१।१।१८ ] । इति मन्त्रे ऋग्ज्ञानसमुचयसाध्यवाचकतया श्रूयमाणस्य स्वर्गलोकशब्दस्य सूर्येँभवान्तर्वातिलोकव्यतिरिक्तैरराजपदवाचकतया पूरैरापि । व्याख्यातत्वाच । ननु सूर्यलोकोऽपि सर्वाज्ञामूर्त्तिलोक्त्वस्वपैव भवति तनिमित्ततया तस्य च वैराजपदेऽपि सर्वाज्ञामूर्त्तिलोकत्वस्वार्थत्वमिति । चेताहं भगवह्लोके ऽप्युपपद्यस्वं तत्त्वाविच्छेपण मृद्यार्थस्वानपायात् । स्वर्गापवर्गमार्गाभ्यामित्यादिवह्लारस्य ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेनोपपत्तेश्व । अस्तु वाड्मुर्ख्यार्थत्वं मुख्यार्थो वाधकसत्त्वात । किंतु प्रथमे प्रश्नमख्रो न भयं किंचनास्तीत्पहतपाप्मत्वं प्रतिपाद्यते । स्वर्गेऽपि केन पातभीतस्रेयत्युक्तरीत्या केन पापेन कदा पतिष्यामीति भीत्यभावः प्रतिपाद्यते स ह्यपहतपाप्मन एव संभवनि । न तत्र त्वं जरया विभेति' इत्पनेन - विजरत्वाविमृत्युत्त्व प्रतिपाद्यते । " उभे तीत्स्वाङ्ज्ञानायोपपासे " इत्पनेन न स विजित्सतत्त्वापिपासत्वे प्रतिपाद्यते । 'शोकातिगः' इति विशांकरस्मु । 'मोदते स्वर्गलोके' इत्पनेन स यदि़ पितृलोककामो भवति संकल्पपादेवास्य पितरः समुतिष्ठन्ति । " तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते" [ छा० ८।२ । १ ] इति श्रुतिसंर्भप्रतिपाद्ये सत्यकामत्ववसत्यसंकल्पत्वे प्रतिपाद्यते । ततश्राद्ध्यात्मशास्त्रसिद्धद्रुस्यापहतपाप्मत्वादिकृत्स्न्नगुणाष्टकादिर्भावस्येह प्रतियमानतया तस्यवह ग्रहणसंभवे पौराणिकस्वर्गलोकगतापेक्षिकजरामरणाद्यभावस्वकारस्यालुंचितत्वात । अत एव तस्मे विध्यन्तताऽधिकरणसुपदिष्टतकर्त्तव्यताकसु सोंपादिविकृतभावनांिातिकर्त्तव्यताकाद्‌क्षरायं वैतानिककर्माधिकारपृथक्त्वत्रयीविहितत्वसामान्याद्दृश्येव दर्शापौर्णमासिक्रीततकर्त्तव्यतोपस्थितत्वात । उक्तं च शास्त्रादिपिकायाम्—

वैदिकी वैदिकत्वेन सामान्येनोपतिष्ठते । लौकिकी त्वसमानत्वाज्ज्ञोपस्थास्तस्यपेक्षिता " ॥ इति । न च "यदेकं रूपं सृप्ट्वाद्देश ते वादाचित हृद्यात् " इति विहितस्येप

अ० १ वल्ली ९

रक्षारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत-

ते वायाविति वचनस्य वैदिकत्वसामान्येन विहितवैदिकयूपसंपर्कान्निमित्तत्वमेव स्यात् । न चेष्टापत्ति: 'लौकिके द्वोपसंयोगात्' [ जै० ९ । ३ । ३ । ९ ] इति नावमिकाधिकरणविरोधप्रसङ्गादिति वाच्यम् । 'सूपो वै यज्ञस्य दुरिष्टामुख्वते तस्माचूपो नोपसृश्य%' इति प्रतिषिध्य यज्ञेकं रूपं स्पृशेद्रूपे ते वायाविति क्रूयादि तन्नतरमेव विहितस्य प्रतिपेष्टुमप्रायाश्चित्तसाक्षात्कार्षलौकिकसंपर्काविषयत्वादृश्यंभावेना वैदिकविषयत्वासंभवेऽप्यसति बाधके वैदिकविषयत्वमुक्तत्वात् । अत एव 'यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणान्, श्रुतुष्कपालाश्चिरेपेत्' इति विहितेऽश्वेऽपि वाश्र्वदाने । न तु 'न केसरिणो ददाति' इति निषिद्धे प्रायाश्चित्तसापेक्षे सुहृदादिभ्य: श्रेहदिना क्रियमाण इति निर्णयस्तृतीये । तथा 'योगिन: प्रतिसमर्यन्ते स्मार्तैचैते' [ बृ० सू० ४।२।२१ ] इति सूत्रे स्मार्तस्य वैदिकान्तेन प्रष्पभिज्ञानमित्युक्तं पैरै: । ततश्व 'स्वर्गे लोके' इति मन्त्रेऽध्यात्मशास्त्रासिद्धरसयपहतपाप्मत्वादिगुणयुक्तस्यैव ग्रहणमुचितम् । 'स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' इति तृतीयप्रश्नमन्चेडमृतत्वभाक्त्वश्रवणादमृतत्वशब्दस्याध्यात्मशास्त्रे मोक्ष एव प्रयोगात् । अथीयेताममृतान्नाभित्यामृतशब्दस्यापि मुक्तपरत्वेनाऽऽत्मतत्त्वप्रतिपादनात् । उत्तरत्र 'ततो मया नाचिकेतश्वितोऽग्निना नित्येनैव:' प्राप्नवानस्मि नित्यम्‌' [क० १२१०] 'अभयं तितीर्षन्तं पारे नाचिकेतश्शकेऽहि' [क० १३२] इति परस्यैव नाचिकेताग्निप्राप्यत्वकथनेन स्वर्गशब्दस्य प्रासिद्धस्वर्गपरत्वासंभवात् । 'नान्यं तरमात्राचिकेतो वृणीते' [क० १६१९] इति ब्रह्मेतरविमुखतया प्रतिपादितस्य नाचिकेतस: क्षत्रियत्वेनुसर्गप्रार्थनानुपपत्तेश्च । 'मुच्यं वा पूर्ववाच्चनाल्लोकवत्‌' [ जै० १२।२।२३ ] इत्यत्र समसंख्याकयो: परस्परविरोध एव मुख्यस्य प्राबल्यम् । न हेतुप्रकृत्यैव सम्भवति चेद्वर्गुण्ये प्रयोगवचनं क्षमते । अतस्त्र वचन्यानां भूयस्त्वे तत्‌ 'भूयसा स्यात्सधर्मत्वम्‌' [ जै० १२।२।१३२२ ] इति न्याय एव प्रवर्त्तत इत्येव मीमांसकै: सिद्धान्तिततत्त्वात् । अतदैनविद्यायाम्‌ 'एप ह्येव साधु कर्म कारीति । 'एष लोकाधिपतिरेप लोकपाल:' 'आनन्दोंडजरोडमृत:' [ कौ० ३ । ८ ] इत्योपसंहारपरमात्मसंधर्मवाचुल्येन प्रक्रमश्रुतजीववदिकृत्याधस्य 'प्राणस्तथाडनुगमात्‌' [ बृ० सू० १९१२८ ] इत्यत्र प्रतिपादिततत्पादित्यलमितिचर्चया । प्रकृतमनुसराम्‌ ॥ २० ॥

१

कठकोपनिषत्

नचिकेता आह- येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीतियके नायमस्तीति चैके । एतद्वियामनुशिष्टस्वयाडहं वराणामेष वरस्तृतीयः ॥ २१ ॥

अपरत्वमेव न देहातिरिक्तपरलौकिककर्मानुष्ठानोपयोगकर्तृभोक्त्रात्मकजीवस्वरूपमात्रप्रतिवाद् । अन्यथा तस्यार्थस्य दुरधिगमत्वप्रदर्शनाविविधभोगावितरणप्रलोभनपरীক্ষाया असंभवादिति दृष्टध्वम् । नचिकेतसो ह्यायमिप्रायः-हि तेऽविचचनादात्मा परित्यक्चरमदेहादिविभूतापहतपाप्मत्वादिगुणाढको भवतीत्युपपद्यत् । स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्तीत्यादिनामन्त्रद्वयेन मोक्षसाधनभूताम्रिमप्राक्षम् । अधुना तु वादिनःप्रतिपन्नस्तादृशये संदेहो नाचते । अयं स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्तीत्यादिनामन्त्रद्वयेन मोक्षसाधनभूताम्रिमप्राक्षम् । अधुना तु वादिनःप्रतिपन्नस्तादृशये संदेहो नाचते । अयं स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्तीत्यादिनामयोपनयस्तापहतमपत्वादिविशिष्टरूप आत्माडSरस्तीत्यक्रे नास्तीत्यपरे त्वयोदादिष्ट एतज्जानीयामिति । अत एव प्रतिवचने 'एतच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यंपणुमेतमाध्य । स मोदते मोदनीयꣳ हि लबध्वा " [ क० १।२१३ ] इत्येतत्प्रश्नानुगुणयशसैव हि शꣳते । अतो यथोक्त एवार्थः ।

केचित्तु 'पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययो' [ बृ० सू० ३।२।१५ ] इति सूत्रे तिरोहितामिति निष्ठान्तपद उपसर्जनतया निर्देशस्य तिरोधानभावोदयोपेति पुंलिङ्गतत्छब्देन परामृश्यते । ' गहना प्रविट्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ' [ बृ० सू० १।२।१४ ] इत्यत्रापि प्रविट्टावादिनौ तदर्शनादिति तच्छब्देन परामृश्यते न तु तस्य निश्चितत्वात्तद्विपरीतनिर्देशस्य प्रवक्तव्यतदर्शनादिति तच्छब्देन परामृश्यते न तु तस्य निश्चितत्वादिति । सर्वनाम्नाडSनुसंधिर्य्यवतिच्छेद्यस्यति वामनसूत्रे कृत्तद्धितादिवृत्ति न्यग्रोधतस्यापि सर्वनाम्ना परामर्शस्यान्निकृतत्वात् । येषꣳ प्रेत द्वाति निष्ठान्तभेदशब्द उपसर्जनतया निर्देशस्यापि प्रायणशब्दव्दितमोक्षस्य देहयोगाद्दा सोडपितिवन्नायमसतीति चैव इत्यग्रायं पदेन परामृश्योडस्तु । न चैवं भुक्तवत्यासिमन्भोजनमसति वा न वेत्ति वाक्यविमुक्तप्रसिमन्क्षोदसति नवेति संदेहकथनं व्याहतार्थकमिति वाच्यम् । मोक्षविषयेप्यादियितं वाक्यवचाद्यमित्यनेन विशेषपरामर्शसंभवात् । ननु न प्रायणशब्दस्य मोक्षवाचित्वं क्रियाद्दष्टं शरीरावियोगवाचित्वात् । श्रुतप्रकाशिकयाꣳ शरीरावियोगवाचित्वमध्युपेत्यैव चरमशरीरावियोगपरामर्शसंभवात्तद्विपरीतनिर्देशस्य प्रबक्तव्यतदर्शनादिति चेत्सत्यम् । अप्ययं चरमशरीरावियोगे न ब्रह्मरूपाविर्भावपूर्वभाविवेन रूपेगास्ति न वेति विचिकित्सास्तदा मुहपादाद्वादिति वरꣳति ॥ २९ ॥

एवं मुक्तस्वरूपं पृष्टो मृत्युरुपदिश्यमानार्थस्यातिगहनतया पारं प्रापुम-

प्रभवते मध्ये पतथालवे नोपदेष्टव्यमिति मत्वाडडडह-

देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा ।

बहुदर्शिभिरापि देवैरस्तिमन्मुक्तात्मस्वरूपे विचिकित्सितं संशायितम् । न हि सुज्ञेयमणुरेष धर्मः ।

आत्मतत्त्वं न सुज्ञानामिति सूक्ष्म एष धर्मः । सामान्यतो धर्मं एव दुर्ज्ञानस्तत्न्र्राप्यं दुर्ज्ञान इति भावः ।

अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व ।

स्पष्टोऽर्थः । मा मोपरोत्सीरति मा सूजेनेमम् ॥ २२ ॥

मा मोत्ते निषेधे । वीप्सायां द्विर्वचनम् । उपरोधं मा कार्षीः । एनं मां विमृज मुञ्च ॥ २२ ॥

एवमुक्तो नचिकेता: प्राह—

देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल ।

स्पष्टोऽर्थः ।

त्वं च मृत्यो यत्न सुज्ञेयमात्थ ।

न मुज्ञेयमिति पदात्‌मस्वरूपमुक्तज्ञान् ।

वक्का चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो

नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ २३ ॥

स्वादृक्त्वादृश हेत्वर्थः । अन्यतस्तृप्तदम् ॥ २३ ॥

एवं नाचिकेतोक्तो मृत्युरप्यस्य दुराधिगमतया मध्ये नडुक्षरतीति निश्चित्य सत्यवाङ् ग्रहणसामर्थ्ये विषयान्तरासक्तचेतसः एतादृश मुक्ता-

मतत्त्वं नोपदेशाहिमिति मत्वा मुमुक्षासथैर्याणानुवृत्त्यर्थं प्रलोभयन्नुवाच-

शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व वहून्‌पशून्‌हस्तिहिरण्यमश्वान् ।

स्पष्टोऽर्थः ।

भूमेर्‌मे‌हदायतनं वृणीष्व ।

पृथिव्य्या विस्तीर्णमायतनं मण्डलं राज्यं वृणीष्व । अथ वा भूमे:

संबन्धि महदायतनं विचित्रशालापसादादियुक्तं गृहं वृणीष्व ।

स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छासि ॥ २४ ॥

यादृशोऽणि जीवितुमिच्छासि तादृज्जीवेप्यर्थः ॥ २४ ॥

एतदुल्यं यदिं मन्त्यसे वरं वृणीष्व विसं चिरजीविकां च ।

उत्तेन वरेण सहंशमन्यमपिं वरं मन्यसे चेतदापिं वृणीष्व प्रभूतं प्रहरणयरत्नादिकं चिरं जीवनं चेत्यर्थः ।

महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि । अधि भवं राजेति शेषः । भस्तेरपोंमध्यमपुरुपैःकवचनम् कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २५ ॥

कामानां कामनाविषयं करोमित्यर्थः ॥ २५ ॥

ये ये कामा दुर्लभा मर्यलोके सर्वान्कामांश्च्छन्दतः प्रार्थयस्व ।

छन्दतो यथेच्छमित्यर्थः ।

इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लभनीयाः मनुष्यैः ।

रथवादित्नसहिताः मया दीयमानाः त्वयो मनुष्यैः दुर्लभाः हितव्या ।

आभिरमेत्याभिः परिचारयस्व ।

आभिर्मया दत्ताभिः परिचारिकाभिः पादसंवाहनादिगुश्रूपां कारयेस्पर्थः ।

नचिकेतो मरणं मा डुनुप्राक्षीः ॥ २६ ॥

मरणमनु मरणान्मुक्तः पश्चान्मुक्तात्स्वरूपमिति यावत् । मरणज्ञवद्भस्य देहावियोगसमानन्यवाचिनोडपे प्रकरणवशेन विशेषप्वाचित्यं न द्वेषयेतिं दृष्टचम् ॥ २६ ॥

एवं प्रलोभ्यमानोऽपि नाचिकेता अकृत्रिमतहृदय आह — श्रांभावां मत्स्यप् यदन्तकैतत्सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः ॥

हेडनतक त्वदुपन्यासता ये मत्स्यस्य कामास्ते तथोक्का दिन्द्रियस्थायिनो न भवन्तीतार्थः । सर्वेन्द्रियाणां यदेततेजः सत्क्षपयन्ति ।

अत्रसःप्रभृति भोगा हि सर्वेन्द्रियादौर्ल्यावहा इति भावः । अपि सर्वं जीवीतमल्पमेव ॥

बह्मणोऽपि जीवितं स्वल्पं किमुतास्मदादिजीचितम् । अताभिरजीवि-कारपि न शरणार्थेति भावः ।

काठकोपनिषत्

तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥२७॥

वाहा स्थादयस्थितानिवाति शेपः ॥ २७ ॥

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यः ।

न हि वित्तेन लुढेन कस्यचिन्मुंहुष्टचरी । न जातु कामः कामनामुपभोगेन शाम्यतीति न्यायार्दिते भावः । किंच—

लभ्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेष्टवा ॥

त्वां वयं हृदयेन श्रद्दितं प्राप्तस्यामहे । त्वद्दर्शनमस्ति चेद्विसलामे को भार इति भावः । तर्हि चिरजीविका प्रार्थनीयतया जीवविष्यामो यावदीशिष्यासी त्वम् ॥

यावत्कालं याम्ये पदे त्वमीश्वरतया वर्तसे । व्यत्ययेन परस्मैपद्म् । तावर्तपर्यन्तमस्माकमपि जीवनं सिध्येमेव । न हि त्वदाज्ञातितलघनैर्नासज्जीवीतान्तकरः कथंचिदरित । वरलाभालमयोरपि तावदेव जीवनामिति भावः ।

वरस्तु मे वरर्णीयः स एव ॥ २८ ॥

अतो येयं प्रेत इति प्राक्प्रसुतो वर एव वरर्णीय इति भावः ॥ २८ ॥

अजीर्यताममृतानामुपेत्य ।

जरामरणशून्यानां स्ररूपं ज्ञात्वा ।

जीर्यन्मर्त्यः ॠ तदास्थः प्रजानन् ॥

प्रज्ञानान्विवेकी जरामरणोपप्लुतोडयं जनस्तदास्थो जरामरणाद्युपप्लुताप्सरःप्रभृतिविषयविषयकास्थावान्कथं भवेदित्यर्थः ।

अभिध्यायन्न्वरर्णरतिप्रमोदान् ॥

तत्त्यान्वर्णरतिप्रमोदान् । वर्णा आदित्यवर्णत्वादिकल्पाविशेषा । रति—

ब्रह्मभोगादिजानितानन्दविशेषा अस्तान्सर्वानभिध्यायन्न्रिपुणतया निःष्पपन् ।

अनतिदीर्घजीविते को रमेत ॥ २९ ॥

अत्यल्प ऐहिके जीविते कः प्रीतिमान्स्यादित्यर्थः ॥ २९ ॥

यस्मिन्द्रिदं विचिकित्सान्ति मृत्यो यत्सांपराये महति ब्रूहि नस्तत् ।

महति पारलौकिके यास्मिन्मुक्तात्मस्वरूपे संशेरते तदेव मे जूूहि । योडयं वारो गूढमनुपविष्टो नान्यं तस्माद्विचिकेतां वृणीते ॥३०॥

गूढं आत्मतत्त्वमनुपविष्टो योऽयं वरस्तस्माद्न्यं नचिकेतां न वृणीते स्मृति श्रुतेर्वचनमूलत्वात् ॥ ३० ॥

इति प्रथमा वल्ली ॥ १ ॥

अथ द्वितीया वल्ली ।

एवं शिष्यं परीक्‌ष्य तस्मुचक्षोः स्थिथेयं निश्र्रित्य तस्योपदेशयो-

गयतां मन्वानो मुमुक्षां स्तौति—

अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयः ।

अतिप्रशांसन्तं मोक्षवर्माप्स्यन्यत् । प्रियत्ववस्पदं भोगवर्माप्स्यन्यत् ॥

ते उभे नानार्थ पुरुषं सिनीतः ।

ते श्रेयःप्रेयसी परस्पराविलक्षणप्रयोजने सती पुरुषं सिनीतों बध्नीतः ।

पुरुषं स्ववशतामापादयत इत्यर्थः ।

तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति ।

तयोरमध्ये श्रेय आददानस्य मोक्षाय प्रयतमानस्य साधु मद्धं भवति ।

हितेऽर्थेऽर्थाय उ प्रेयो वृणीते ॥ १ ॥

यस्तु प्रेयो वृणीते स पुरुषार्थादुद्‌धृतो भवति । उ इत्यवधारणे॥ १ ॥

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतत् ।

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यं प्राप्नुतः ।

तौ संपरित्य विविनक्ति धीरः ।

तौ श्रेयःप्रेयःपदार्थौ सम्यगालोच्य नीरक्षीरवत् हंस इव पृथक्करोति ।

श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते ।

प्राज्ञः प्रेयोपेक्षयार्थम्, अभ्यन्हितं श्रेय एव वृणीते ।

प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते ॥ २ ॥

मन्त्रमूर्तियोंक्षेमाद्वेतोः श्रेयो वृणीते । शरीरस्योपचयेऽपि योगः क्षेमः परिपालनम् ॥ २ ॥

स त्वं प्रियानुप्रयुपाश्र्व कामप्रद्नू ।

तादृशस्त्वं स्वतः रूपतश्व प्रियान्काम्यमानानुरूपयादृशीनित्यधः । अभिध्यायन्नाचिकेतोडत्यसाक्षीः ॥

दुःखोदर्कत्वदुःखामिश्रत्वादिदोषयुक्ततया निःश्रयसंयुक्ततद्वानसीत्करर्थः । नैतां मृडकां वित्तमयीमवाप्तः ॥

वित्तमयीं धनप्रायां मृडकां कुत्सितगतिं विमूढजनसेवितामेतां न प्राप्तवानसि । अस्पष्टीर्थः ॥ ३ ॥

दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येते ज्ञाता । माडविन्देति ज्ञातॄकामकामात्किका या च विद्याति ज्ञाता वराग्यतस्त्व-ज्ञानमयीं, एते दूरमत्नविपरीतौ भिन्नगती परस्पराविरुद्धौ च ॥

विद्याभीप्सिनं विद्यार्थिनं विद्याभीप्सितामिति पाठं आहितामित्रव-निष्ठान्तस्य परानिपातश्छान्दसत्वाद्वा । न त्वां कामा बहवोडलोलुपन्त ॥ ४ ॥

कामा बहवोडपि त्वां नालोलुपन्त श्रेयोमार्गान्निषिच्चेदं न कृतवन्तः । लुपसद्रेति यडन्ताल्लुड् । छान्दसो यलोपः । येड्ग्रहणाद्ग्रहणमेवाश्रयः ॥

अविद्या या च विद्येति ज्ञातेत्युपपत्तमार्गद्वयेऽविद्यामार्गं निन्दन्ति-अविदियायामन्तरे वर्तमानाः ।

काम्यकर्मादिलक्षणस्यामविद्यायां मध्ये घनीभूत इव तमसि वर्तमानाः ।

स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।

स्वयमेव प्रज्ञाशालिनः शास्त्रकुशलाश्रेति मह्यमानाश्र ।

दन्द्रम्यमाणा: परियन्ति मूढा: ।

जरारोगादिदुःखपीडिता अविवेकिन: परिभ्रमन्ति ।

अन्येनेवं नीचमाना यथाड्न्या: ॥ ५ ॥

केचित्तु दन्द्रम्यमाणा इति पाठमाश्रित्य विपयकामाश्रिना वृताचित्ता इत्यर्थं वर्णयन्ति ॥ ५ ॥

न सांप्रसाय: प्रतिबिम्बति बालमू ।

परलोकोडविवेकिनं प्रति न प्रकाशते ।

प्रमायन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।

अनवहितमस्कं विपयाशावशीकृतमनोरथं ।

अयं लोको नास्ति पर इति मानी ।

अयमेव लोकोऽस्ति परलोको नास्तीति मन्यमान: ।

पुन: पुनर्वंशमापयते मे ॥ ६ ॥

मात्रीयमाणायतनाविषयो भवतीत्यर्थ: ।

व्यासार्यै: 'संयमने तनु भू:' [गी० सू० ३।१३] इति सूत्रेऽड्य लोको नास्ति पर उत मानीति पाठानुसारेणायं च लोको नास्तीत्यर्थे वर्णिततस्तत्र पक्षे तस्यैति शेष: पूरणीय: ।

च शब्दोऽध्याहार्य: ।

मानीत्यस्य दुर्मानी त्यर्थ: ।

शिष्टपरिग्रहीभावादयं लोको नास्तीत्यस्माद्द्वेष्टच्य ।

दुर्मानी पुन: पुनर्वंशमापयदित्युतरत्र संबध्यते ॥ ६ ॥

श्रवणायापि बहुभिर्यों न लभ्य: ।

श्रवणलाभेऽपि महासुकृतफलामिति भाव: ।

श्रवण्त्यादपि बहवो ये न विदु: ।

न हि श्रोतॄणां सर्वेषां परमात्मप्रतिपत्तिस्सुलभा इति भाव: ।

आश्रर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा ।

अस्य कुशले वक्ता कुशल: प्राप्ता च दुर्लभं इत्यर्थ: ।

आश्रर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्ट: ॥ ७ ॥

कुशलेनाड्डचर्येणानुशिष्टो ज्ञाताड्यााश्रर्य: ।

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां काश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥

इत्युक्तेरिति भावः ॥ ७ ॥

न नरेणावरे ण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो, बहुधा चिन्त्यमानः ।

अंतरेणाश्रयेण प्रकृतितः प्राणित्यमात्रप्रयोजनवेदान्तश्रवणेन नरेण देहात्माभिमानिनेष आत्मा सुविज्ञेयो न भवति । कुतो हेतोः । बहुधा चिन्त्यमानो वादिभिरिति शेषः ।

अनन्येनोच्यमानादात्मनोडनन्येन तदेकान्तिना ऋत्वसाक्षात्कारिणा प्रोक्तेऽत्रासड्‌त्मनि याहश्यवगति: सासड्‌त्मावगतिरवरेण प्रोक्ते नास्तीत्यर्थः । यदृट्‌डृा संसारे गतिश्रृङ्खलाक्रमं नास्तीत्यर्थः । यदृट्‌डृानन्यप्रोक्ते स्वयमवगते गतिरात्मवगतिनास्तीत्यर्थः । अनन्यप्रोक्त इति पाङ्‌ड्‌घरेऽपि

ननु येन केनचिदुपदिष्टेऽध्यात्महपोहशालिनः स्पादेवेऽपि आह-अपि त्वान्तरकर्यमनुप्रमाणात् ॥ ८ ॥

यतोऽणोरधयणीयानात्माडतत्सतत्स्वरूपं तर्काङ्गोचरम्‌॥८॥ नेष्टा तर्केण मतिरापनेेया ।

आत्मविपयिणी मतिस्तर्कप्रापणीये नेष्ट्यर्थः । अतस्तर्ककुशलेनापि स्वयं ज्ञातुं न शक्य इत्यर्थः ।

प्रोक्ताडन्येनैव सज्ज्ञानाय प्रेष्ठ ।

हे प्रेष्ठ प्रियतमाऽन्येनैव गुरुणोपदिष्टैव मतिर्‌मोक्षसाधनज्ञाने भवति । का पुनः सा मतिरित्यत्राSSह—

या त्वमापः, सत्यधृतिर्‌चैंतासि ।

यां मतिं त्वमाप आत्त्ववानासि सिपाध्ययिपिततया स तेश्रितवानित्यर्थः । सत्यपाडपक्रम्प्या धृतिर्‌येस्य स तथोक्कः । बतेत्यनुकम्पायाम्‌ ।

त्वाहृशो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा । ९ ।

शिष्योडस्माकं भूयादित्यर्थः । ९ ।

जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यम् ।

शेवधीर्‌निधिः । क्वर्‌नित्यैर्‌श्वर्यैर्मेवंजातीयकं कर्मफललक्षणमनित्यमिति जानामि ।

न ध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।

आत्मतत्त्वमध्रुवैर्‌ननित्यफलसाधनभूतेर्नित्यदृढ्यसाध्यैर्वा कर्मभिरे-त्‍यर्थः ।

ततो मया नाचिकेताश्वितोडग्रिनित्यै-र्दृढ्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् । १० ।

एवं ज्ञातवता मया ब्रह्मप्राप्तिसाधनज्ञानोद्‌देशेननित्यैरिष्टकादिदृढ्यै-र्नाचिकेताग्रिस्वस्तस्मादूद्‌ध्वतोनित्यफलसाधने ज्ञाने प्राप्तवानस्मीत्यर्थः ।

अतो ब्रह्मप्राप्तेर्नैकसाध्यत्वस्य ’ न विरोधः । १० ।

त्वाहृश्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टोति पूर्वमब्रवीत्‌ नाचिकेतसः श्रवणाधि-कांरं विवृणोति—

कामस्याड्‌डसृङ् जगतः प्रतिष्ठां कतोराननत्यमभयस्य पारम् ।

स्तोममहद्धुरुगयं प्रतिष्ठां दृढ्वा धृत्या धीरो नचिकेतोडत्यसाक्षीः ९ ।

क्रतोः कर्मणः प्रतिष्ठां फलभूतां जगतः कामस्याड्‌डसृज्ङिते चतुर्मु’खस्यस्थान-पर्यन्तसर्वलोकसंवन्धिनुर्‌यादिविषयात्मककामप्रसङ्गिनः च दृश्य मोक्षस्वरूप-माह—आननत्यमभयस्य पारमित्यादिना । अविनाशित्वरूपमतयन्नितानिर्म-यत्वमपहतपाप्मत्वसत्संकल्पत्वादिमहागुणगणरूपस्तोममुरुक्रीतिं च स्थैयँ च मोक्षगतं दृढ्वा लौकिकान्‌कामानप्‍ज्ञाशालो त्वं त्यक्तवानसी-त्यर्थः ।

यद्वा मोक्षस्वरूपपरमात्मस्वरूप एंव सर्वकामावासिं तत्रैव सकल-जगदाधारत्वं क्रतोरननतफलरूपतां चेत्येवं सर्वं परमात्मविषयतया योजनीयम्‌ । ११ ।

तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहरेप्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥१२॥

श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्य इत्युक्त्वार्षेया दृढमष्यं गूढं तिरोधायकर्मरूपाविद्यातिरोहितम् । सर्वभूतानुप्रविष्टं गुहाहितं हृदयगुहावर्तिनं । गहरेप्ठमन्तर्यामिणमं । पुराणमनादिमं । अध्यात्मयोगाधिगमेन । विषयेभ्य: प्रतिसंर्हीतचेतस आत्मनि सम्यक्धानमध्यात्मयोग: 'यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञ:' 'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह' इत्यादिना वक्ष्यमाणः । तेन योगमाधिगमो जीवात्मज्ञानं तेन हेतुना देवं परमात्मानं मत्वेत्यर्थ: । जीवात्मज्ञानस्य परमात्मज्ञानहेतुत्वादिति भावः । हर्षशोकौ । विषयलाभालाभप्रयुक्तहर्षशोकौ जहातीत्यर्थ: ॥१२॥

एतदात्मतत्त्वं श्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्य: । एतच्छत्वा संपरिगृह्य मननादिकं कृत्वेत्यर्थ: । प्रवृह्य धर्म्यम्

कर्मसाधयं शरीरादि प्रवृह्य पृथककृत्य परित्यज्येत्यर्थ: । अणुमेतमाप्य ।

एवं स्वात्मभूतं सूक्ष्मतया चतुराचगोचरं 'अणीयांस्प्रतकष्यं' इति निर्दिष्टं परमात्मानं देशविशेषे प्राप्य । स मोदते मोदनीयष हि लब्धवा ।

स विद्वान्मोदनीयां प्रीतिविषयमपहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकविशिष्टं स्वस्वरूपं लब्धवा मोदत आनन्दी भवतीत्यर्थ: । 'एष सम्प्रसादात्मसुखं' [छा०८१३४] 'स तत्र पर्यन्ति जकशक्रीडन्न्रममाण: [छा०८१२३] इति श्रुत्यर्थोऽनुसंधेय: ।

एवं प्रशस्योत्तरमुक्त्वा नचिकेतसं मोक्षाहेत्वेन स्तौति-विवृतं सङ्ङ नचिकेतसं मन्ये ॥१३॥

नाचिकेतसं प्रति ब्रह्मरूपं सङ्ङ धाम विवृत्तद्वारं प्रवेशाहं मन्य इत्यर्थ: । 'तस्यैप आत्मा विशते ब्रह्मधाम' [मु०३१२४] इति श्रुतेः । ननु ब्रह्मजड़ं

देवमीडयं विशिष्येति भूतैकाध्याायाध्यात्मयोगाधिगमेन मत्येत्यत्रापि परमात्मात्मकजीव एव प्रतिपाद्यताम् । तत्थ तं दुर्दर्शामिति पूर्वस्स्थानेडपि जीवपर एवास्तु । तत्थ श्रवणायापि बहुभिर्यों न लभ्य इति पूर्वसंदर्भेऽपि परिशुद्धजीवस्वरूपपर एवास्तु तत्थ --

आश्रयवत्प्रश्नयति कर्थिदेनमाश्रयवद्दृश्रति तथैव चान्यः । आश्रयवन्नम्न्यः ऋण्णाति भूतादिद्येन वचो न कश्चित् ॥

इति परिशुद्धात्मविषयगीतावचनैकार्थ्यमप्युपपद्यत इति चेत्न । बह्मजन्मिति मन्त्रे ब्रह्मजत्वरुपोपक्रमभश्रुतजीवाल्लिङ्गबलेन चरमश्रुतदेवशब्दस्य देवात्मकत्वरुपार्थमपणेडपि तं दुर्दर्शामिति मन्त्रे तादृशजीवाल्लिङ्गभावेन देवमित्यस्य देवात्मकमित्यर्थं गीयते । एतदेवाभिप्रेत्य भगवता भाष्यकृता 'गुहां प्रविष्टौ' [ ब० सू० १।२।११ ] इति सूत्रे परमात्मनस्तावत् दुर्दर्शं गुह्मनुप्रविष्टमिति गुहाप्रवेशो हर्ययत इत्युक्तम् ।

तथैवायं मन्त्रः; परमात्मपरतया व्यासारै्यविवृतः । महरेषामिति पदेन तु परमात्मनो गह्वरशदितहृदुविशेषयपरिशुद्धात्मस्वरुपशरीरकत्वमप्युक्तम् ।

इयांसुविशेषः--बह्मजन्मिति मन्त्रे परमात्मात्मकपरिशुद्धजीवस्वरुपं प्रतिपाद्यते, नं दुर्दर्शामिति मन्त्रे तु जीवशरीरकपरमात्मस्वरुपं प्रतिपाद्यत इति न तयोरैक्यंहानिः ॥ १३ ॥

'न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत्' एतच्छुत्वा संपरेगृहम् मर्त्यः पवृद्य धम्म्यमणुमेतमप्यस मोदते मोदनीयं* हि लडध्वा' 'अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्या धीरो हर्षशोकौ जहाति' इति प्रदेशेपु धर्मफलविलक्षणतया ध्यानसाध्यतया प्राप्ततया च निर्दिष्टस्य प्राप्यस्य स्वरुपं चोक्तप्रदेशेष्वेव साध्यतया प्राप्यतया च निर्देशस्य प्राप्यस्य स्वरुपं चोक्कप्रदेशेष्वेव ह्यपशोका जहातीत्यत्र धीर इति प्रतिपन्नस्य प्राप्युश्र स्वरुपं शोध्यितुं पृच्छत्प्रन धर्मादित्यादिना—

अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् ।

अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥१४॥

नतु भाष्येदेवं मतवेत्युपास्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्यमूत्तस्य देवस्याध्यात्म—

योगाधिगमेनेति वेदितव्यतया निर्देशस्य श्रावु: प्रत्यगात्मनश्र मतत्वा धीरो हृपेशोकौ जहाति ति निर्देशस्य वज्रोपासनस्य च स्वरूपशोधनाय पुन: पृच्छ । अन्यत्र धर्मार्थीत्युरुच्यते । कथम् तद्रूपे निर्देशतया धीर इति निर्देशस्य प्राप्तिरित्युच्यते इति चेत्नमैवं वोच: । अध्यात्मयोगाधिगमेनेति वेदितव्यतया निर्देश्यमात्रशब्दद्वाच्यं प्रजापतिविद्याप्रतिपाद्यमुपास्यं प्राप्त्यभूतं परिशुद्धस्वरूपमेव । अतस्तस्यापि प्राप्त्यनिदेशकत्वमेव । वस्तुगत्या तस्य प्राप्तुरामेन्नत्वात्मा: प्रत्यगात्मनश्रेति भाष्यं न विरोध्यते । अत एवं प्रथमं तावत्प्राप्तु: प्रत्यगात्मन: स्वरूपमाह-न जायते क्रियते वा विपश्चिद्दिति । उत्तरमाध्यमस्सुपपाद्यते । न हि न जायते क्रियते वा विपश्चिद्दितिमन्रप्रतीत्यास्य विपश्चिद्विदितपरिशुद्धस्वल्कपस्य प्राप्तुमतोंपपत्ति: ।

'आत्मेन्द्रियैरलौयुक्तं भोक्तेति चाहुर्मनीषिण: । 'विज्ञानसारथिर्यस्तु मन:प्रग्रहवान्नर: । सोऽध्वन: पारमाप्नोति तद्विष्णो: परमं पदम् ।' इति मन:प्रतिपाद्य-स्वैव प्राप्तुमुपपत्तौ । तथैव 'विशेषणाच्च'[तै० सू० १।२।१।] इति सूत्रेऽप्ये प्रातिपादितत्वात् । अत: प्राप्त्यनुपैकाधिकरण्यनिदेशश्शे मुह्यामन्र्र छाया-तपावित्यन्नाज्ञत्ववाचिना छायाशब्दन्न निर्देशो हृदयेन । अतो यथोक्त एवार्थ: । अयं मन्त्रो व्यासोक्तप्रकारणामिति सूच्यते विवृत: । धर्म उपाय: । धर्मादिम्नच प्रसिद्धोपायविलक्षण इत्यर्थ: । अधर्मो धर्मेतर उपविद: । अधर्मादिम्नच प्रसिद्धसाध्यविलक्षणं फलमित्यर्थ: । अस्मादिति बुद्धिस्थस्तत्साधन्रा विशिष्ट: । स एवोपेतां स हि प्रसिद्धोपेतृविलक्षण: साधकावस्थायामितरफलविरक्तत्वादफलदशाया-माविमूतगुणाढकविशिष्टस्वरूपत्वाच । कृताकृतादिसंदेर्विलक्षणम् । अन्यच्च भूताच्च भव्याच्च धर्मादिवैलक्ष्यणं कृताकृताद्भू-क्षणं यदित्यर्थ: । इत्थेकां व्याख्यां कृतवा तस्मिन्नपक्षे तु कृताकृताद्भूताद्यादिभ्यां वर्मादीनां विलक्षणत्व-तादृश्र्यादिभ्यां धर्मादिपदाधिकार्यन्वयानुप्रवेशव्यत-श्रव्दत्रयेपणोपपत्तावन्वय इत्यशब्दत्र्येयोनोपपत्तावन्वय इत्यशब्दत्र्यप्रवृत्तिनिमित्तं कालत्रयपरिच्छिन्नतया तत्कालत्रयपरिच्छिन्नसर्वंबैलक्षण्येनानन्वयं च पर्यालोच्य यद्रेत्यादिनाडपरा व्याख्या कृत्ता तदुच्यते । यद्रा धर्मादधर्माच्चान्य-चेत्युपासनपक्ष: । पुण्यपापरहितसाधनविलक्षणत्वादुपासनस्य कृताकृत-द्भूताद्न्न्याच्चान्यत् कालादिति यदिति कालापरिच्छिन्नमुपेयं पृष्टम् । प्रश्नउपेतुरपि चेतनस्य नित्यत्वादात्मप्राप्त्यानन्तर्भावाच । तत एव तस्यापि तन्र्रण प्रश्नस्तदनन्तर्गतं च प्राप्तु: स्वरूपमिति वक्ष्यते । तत्क यत्कच्छब्दौ त्रितय-

परांव्रिति भावयिते । न च तद्भिन्नापि पक्षे प्रध्वंस्युपरत्वाऽभ्यणमापि कृतमेवानव्यग्र धर्माधर्मादन्यच्च धर्माधर्मादिति प्रकृतप्रस्थानवत् शब्दद्रव्यसामानाधिकरणयवत् । अन्यथाऽऽस्मात्कृताकृतादन्यत्र भूतादित्युपरितनान्यत्र शद्करणयवत् । बद्द्रव्यस्यापि सामानाधिकरण्यस्यैव प्रतीते: । यद्ये तत्र धर्माधर्मविलक्षणं कालत्रयविलक्षणं यच्चेति च शब्दद्रव्यमश्रोप्यत तदाऽन्यत्र शब्दयुगद्रव्यस्य स्वरसतः प्रतीतं सामानाधिकरण्यं पर्यवस्यक्त । अतः प्रक्रमरीत्यानुसारिप्रतीतसामानाधिकरण्यभङ्गे कारणाभावादन्यत्र धर्मादन्यच्चाऽधर्मादितियस्म्यङ्गः: प्राप्त्यत्रहपर एवास्तु । न हि 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया' [क० १।२।२३ ] इत्युपायविशेषप्रतिषेचनदर्शननोपायविशेषप्रश्नस्वाध्यप्रेविदान्तभावयतया चशब्दाभावेऽपि नित्यचछब्दयुगद्रव्यस्य सामानाधिकरण्यं भजनीयर्मिति चेत् । प्राप्तिवचनेऽपि 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य इति प्रीतिरूपापन्नज्ञाने कल्मस्यलक्षणप्राप्तधर्मविशेषोपपदंशस्यैव दर्शनेनोपायप्रधानप्रतिवचनाद्दर्शनात् । 'नाशान्तमानसो वाडपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्' [ क० १।२।२४ ] इति । 'यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः' [क० १।३।७] इति प्रतिवचनदर्शनादन्यधर्मादन्यत्रेति प्रसिद्धोपायान्तरेऽपि । धर्मश्र इ यदपि किं ने स्पात्तु ।

प्राप्त्यस्य प्रीतिरूपापन्नज्ञानैकोपायत्वकथननरोपायं प्रीतिरूपापन्नत्वरूपविशेष: फलिष्यतीति चेत्फलतु नाम । नेतार्वतोपास्यं प्रश्रप्रतिवचनप्रधानविषयत्वं वक्ङुमित्यास्ति किं देवदत्तभवनादिति प्रश्रस्य वा बहुचम्पकाङ्कृतनिष्कुटं द्वारोपान्तलिखितशब्दचक्रं देवदत्तभवनमिति तत्प्रश्रप्रतिवचनस्य वा निष्कुटद्वारोपान्तप्रधाकृतं कश्चिद्भयुपैति । अतोडन्यत्र धर्मादन्यच्चाऽधर्मादित्यस्यन्यत्र शब्दद्वयसामानाधिकरण्यलिप्सया धर्मसाध्वविलक्षणत्वाऽभावमिति चेत् । अत्रोच्यते- असौ देवदत्तादुपपन्नो न भवत्यपि तु यज्ञादितादिति वाक्यं श्रुत्वा देवदत्तादन्ये ये परिहासं ते मे बुद्धौ प्रति वचनस्य देवदत्तोऽन्ययज्ञादत्परत्वबहुलक्षणया देवदत्तपुत्रान्यप्रश्रपरत्वसापरार्तात्ते । तदृत्तर्कसाध्यं न ब्रह्मापि तु ज्ञानसाध्यामित्युपदेशानन्तरप्रवृत्तस्य धर्मादन्यत्रेति प्रश्रस्य धर्मसाध्वविलक्षणज्ञानरुपोपायपरत्वमेव युक्तं न तु धर्मशब्दलक्षणया धर्मसाध्वविलक्षणत्वाऽभावपरत्वम् । तथाडधर्मादन्यत्रेति चाऽपि सामानाधिकरण्येनोपायपरत्वमेव निश्चितम् । कालत्रयपरिच्छिन्नविलक्षणयाचक उपरितनान्यत्र शब्दद्रव्ये कालत्रयापरिच्छिन्नोपायपरामर्शासंभवात्सामानाधिकरण्यभङ्गे प्राप्यपरत्वमेव युक्तम् । नीलो दीर्घा ह्रस्वो रक्तः ।

इत्युक्ते नीलद्यौर्धपयोरविरोधात्सामानाधिकरण्यं सिध्यति । रक्तहंसव-

योश्व परस्पराविरोधात्सामानाधिकरण्यं सिध्यति । न तु चतुष्णां चरन्-

बदाभावेडपि सामानाधिकरण्यं हृश्यतेपि तु पुंस्त्वाद्र्यप्रश्नपरत्वमेव । एव-

मिहापि यच्चाद्वैतविततचुशदद्वैतद्वयाभावेडपि न तत्सामानाधिकरण्यमवग-

म्यते । अस्तु वा भवदुक्तरीत्या सामानाधिकरण्यम् । अथापि प्रश्नप्रति-

वचनयोः पौर्वापर्याद्वार्यायासुपेयप्रश्नमुपेयप्रश्नान्तर्भावादुपेयसंप्रत्यनन्तर्भूतत्वात्

'त्रयाणामेव श्रवमुपन्यासः' प्रश्नश्रु[ऋ० मू० १।१।४८] इति सूत्रान्तरेऽप्युप-

तुप्रश्नप्रतिवचनस्य सुवचत्वततया क्षतेर्भावात् । 'तत्ते पदं संग्रहेण गविर्मि'

[क० १।२१।५]इति प्रश्नश्रुतिद्विप्रायस्यैव प्रतिवचनप्रतिपाद्यत्वस्य स्पष्टं

प्रतीतेरिस्पलं प्रसक्तानुपसक्वा । प्रकृतमनुसरामः ॥ ५४ ॥

एवं पृष्टो मृत्युः 'न जायते म्रियते' इत्यादिना विस्तारेण प्रतिपिपाद-

यिपुरिदानीं श्रौतरादरातिशयसिद्ध्यर्थं प्राप्यंभवं प्रकाशयन्संग्रहाक्तिं

प्रातिजानीते—

अथ सर्वे वेदा यत्पदमानन्ति ।

पद्यते गम्यते इति व्युत्पत्त्या पदशब्दः प्राप्यस्वरूपवाची । यत्स्वरूपं

सर्वे वेदाः साक्षात्परम्परया वा प्रतिपाद्यननुत्तीयर्थः । यथेनास्या उपनि-

षदः प्रजापतिविद्याद्यारुरुक्षुन्नात्रस्स्वरूपविपयतत्तैवास्तु 'न जायते म्रियते

वा विपश्चित्, [ क० १।२।१८ ] हन्ता च मनुचते हन्तुम् [ क० १।२।

१९ ] इति मन्त्रद्वयस्य परिछुन्दातस्स्वरूपपरत्वस्य संप्रतिपन्नत्वात् ।

'अणोरणीयान्' इति मन्त्रद्वयस्यापि

अविभाज्ये तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततन् । [गी० १३।३० ]

निर्द्योपारमार्थेयं वयातिमाच्चमनूपमम् ।

इति स्मृतिवचनाभ्यां सर्वान्तःप्रवेशयोग्यातिसूक्ष्मतया व्यापकतया

च प्रतिपादिते प्रत्यात्मनुपपनत्वात् ।

सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् [ गी० १३।१५ ] ।

इति गीतानुसारेण 'आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः"

[ क० १।२।२१ ] इति मन्त्रस्यापि तत्सैव युक्तत्वात् । 'यस्मिन् प्रभु-

विष्णुः च [ गी० १३।१६ ] इत्युपक्रमणानुसारात, 'यस्य न्त्म च क्षत्रं

च' [ क० १।२।२५ ] इति मन्त्रस्यापि तत् संगतार्थत्वात् ।

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योमिगध्येयं परं पदम् ।

प्रसूतिनाशस्थितिहेतुरीरेश्वरस्त्वमेव नान्यत्परं च यत्पदं ।

इति स्मृत्यनुसारेण 'सोडचला: पारमाम्राति तादृश्णो: परमं पदम्

[ क०१३१९ ] इति मन्त्रस्यापि शुद्धात्मस्वरूपे संगतार्थत्वात् ।

अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमादु: परमां गतिम् ।

इति स्मृत्यनुसारेण 'सा काष्ठा सा परा गति:' [ क० १३११९ ] इति

मन्त्रस्यापि परिशुद्धात्मविपयत्वसंभवात् ।

सं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्ते परमेश्वरम् ।

इतिस्मृत्यनुसारेण,'एपु सर्वेपु भूतेषु' [ क० १३१२ ]इति मन्त्र-

स्यापि विशुद्धस्वरूपपरत्वोपपत्ते:'पराङ्मुखे स्वान्ति' [ क० २११४ ] इति

मन्त्रे परागर्थान्निदर्शनं प्रत्यगर्थस्यैव प्रकरणप्रतिपाद्यत्वाविष्करणात् ।

'तिष्ठन्तं परमेश्वरम्' [गी०१३२७] इति गीतानुसारेण

"ईशानो भूत-

भव्यस्य" [ क० २११५ ] इति मन्त्रस्यापि तच्चैव शुद्धात्मस्वरूपे संग-

तार्थत्वात् । भेदप्रसक्तिमति प्रत्यगात्मस्वरूप एव 'नह नानात' [ क० २१

१९ ] इति निषेधस्यापि संगतार्थत्वात् ।

अभेदद्वापिनो वायोस्तथाडSसौ परमेश्वर: ।

इति स्मृतिप्रतिभिज्ञापकस्य 'वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्ट:' [ क०२१

१० ] इति मन्त्रस्यापि परिशुद्धस्वरूपपरत्वेन भवात् । 'सर्वत:पाणि-

पादं तत् [ गी०१३१३ ]इति गीतामाध्यमे रक्षणं परमात्म्यमापन्रे

शुद्धात्मस्वरूपे संगत:पाणिपादादिकर्तृत्वं संभवतीत्युपपादितत्वात् ।

'एकं बीजं बहुधा य: करोति' [ श्वे० ६१२ ] इति मन्त्रस्यापि परिशु-

द्वपरत्वेडनुपपत्त्यभावात् 'न तत्र सूर्यो भाति' [ क० २११५ ] इति

मन्त्रस्यापि 'न तत्रासयते सूर्य:' [गी०१५६] । ज्योतिषामपि तज्ज्यो-

तिस्तमस: परमुच्यते' [गी०१३१७] इति गीतावचनै: परिशुद्धात्मस्व-

रूपपरत्वस्य युक्तत्वात् ।

तस्माच्छरीरात्यृचोहेदित्यौपसंहारिकमन्त्रस्य शुद्धात्मपरत्वं एव स्वार-

स्यात् । कृत्स्नाया अथ्युपनिषद: प्रजापतिवाक्यवत्प्रत्यगात्मस्वरूपमात्र-

परत्वोपपत्तौ प्रत्यगात्मपरमात्मस्वरूपप्राप्तौ यथेति

श्रुतका प्रत्यूक्ता । सर्ववेदप्रतिपाद्यस्यैव तत्ते पदं संग्रहेण ऋद्धिमीतिवत्कथये

त्वेतप्रातिज्ञानात्परमात्मस्वरूपप्रतिपादकवेदभागप्रतिपाद्यस्य शुद्धस्व-

रूपे संभवादच्युद्द्रस्वरूपस्याध्ययन्तर्यान्तरामिण: परमात्मस्वरूपस्य

शुद्धरूप-

प्रतिपादकभागेनापि प्रतिपाद्यत्वसंभववादिति दृश्यम् ।

तपाश्रिते सर्वाणि च यदृदान्ति ।

तपःप्रधानाः उपरितनभागा इति व्यासैरर्यैः्यास्यातम् । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति ।

ब्रह्मचर्यं गुरुकुलवासः श्रीसङ्घराहित्यादिलक्षणं यदिच्छन्तोऽनुति-

मन्ति ।

तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि ।

संगृह्णातेऽनेनेति संग्रहः शब्दः । प्रातिपदिकव्युत्पत्तिप्रतिज्ञापदेऽस्मिन्म-

त्रेडथांतरणवप्रशंसाया लाघवप्रणवं प्रशस्येति भाप्यस्य च सर्वे वेदा

इत्यादिप्रसक्त्रयोर्चकब्रह्मप्रातिपादकतया प्रशस्येत्यर्थ इति श्रुतप्रकाशिका-

वचनस्य नानुपपत्तिरिति दृष्टचयम् ।

सङ्क्षेपेण तत्प्रतिपादकं क्रियतयत आह—

ओमित्येतदिति ॥ १५ ॥

ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणः श्रिविधः स्मृतः । इति प्रणवस्य ब्रह्मत्वा-

त्कत्वादिति निर्देशो ब्रह्मप्रतिपादकत्वोपपत्तेः । परंज्ञात्वाज्जितरोपायप्रप-

ञ्चत्वाद्व्याख्यानविवरणव्याख्यानकारैः ।

दृष्टत्वमस्तीति दृष्टचयम् ॥ १५ ॥

एवं वाचकं प्रणवं द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां स्तौति—

ओमित्यनेनैवाक्षरेण परमपुरुषमभिध्यायीतेऽति ब्रह्मप्राप्तिसाधनत्व्या-

नाम्बनत्वादिकमेवाक्षरं ब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वादिलक्षणम् ।

एतद्व्येवाक्षरं ब्रह्म ।

एतद्व्येवाक्षरं परम् ॥ १६ ॥

जप्येशु ध्येयेषु च श्रेष्ठमित्यर्थः ।

एतद्व्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ १६ ॥

एतदक्षरमुपासमानोऽनेनोपासननेदं फलं मे भूत्या

दिति यत्कामयते

तस्य तद्रवतीत्यर्थः ॥ १६ ॥

एतदालम्बनं श्रेष्ठम् ।

एतदोंकाररुपालम्बनं श्रेष्ठं ध्यानादौ

इति शेषः । अत्र एवं—

एतदालम्बनं परम् ।

एतदालम्बनकं ध्यानादि सर्वोत्तममित्यर्थः ।

एतदालम्बनं ज्ञात्वा बहुलोके महीयते ॥ ३७ ॥

स्पष्टोऽर्थः ॥ १७ ॥

प्रथमं तावत्प्रत्यगात्मस्वरूपमाहु न जायते म्रियते घेत्यादिना मन्त्र-

द्रयेन— न जायते म्रियते वा विपश्चित्, नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ ३८ ॥

हन्ता चेन्मन्यते हन्तुर्हतश्रेनम्न्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥३९॥

इदं च प्रस्तुत्य व्यासोऽपि तथामुक्तम् । इदं मन्त्रद्वयं तावदेकाव-

घयम् । 'न हन्यते हन्यमाने शरीरे' इत्येतद्विवरणरूपतया वाहितीया-

मन्त्रस्य । हन्ता चोच्यते मन्त्रश्र्व जीवविषय एव लोकस्य परमात्मनि

हन्तुहन्तव्यभावप्रतिपक्ष्यभावात् । परमात्मा हि प्रत्यक्षागोचरः कथम्

तस्मिन्वध्यतादिप्रतिपत्तिः । अहमेव हान्ति, अयं मां हन्तुमागच्छतीति

वध्यघातुकभावाभिमानो हि देहिनां जीवविषय एव । नतु नास्त्य जरयै-

तज्जीर्यत इत्यपरमात्मनोडपि हननप्रतिपेध उपपद्यते । सत्यम् । तद्

दहराकाशस्य देहान्तःस्थत्वा शारीतविकारानुपेध उपपद्यत इह तु

लोकसिद्धा भ्रान्तिरनूद्य निरस्यते । न हि परमात्मनि वध्यघातुकभाव-

भ्रान्तिः कस्याध्यास्ति । अतो न वादिनिपेधावनुपपत्तिः । न जायते इति

मन्त्रश्व तेनैकार्थः । अतो मन्त्रद्वयमपि जीवविषयकमेवोच्यते । अक्षराः-

त्सु न जायते म्रियते वा त्रिपश्चित्-विपश्चिद्वाचोध्येयान्तराभि-

जननमरणशून्य इत्यर्थः । नायं कुताश्र्चित्-उत्पादकशून्यः । न बभूव

काश्चित्-पूर्वमपि मनुष्यादिरूपेण जननशून्यः । न जायते इत्यत्र हेतु-

माह-अज इति । न प्रियते इत्यत्र हेतुमाह-नित्य इति । न कुताश्र्चिदे-

त्यत्र हेतुमाह-शाश्वत इति । पूर्व न बभूवेत्यत्र हेतुमाह-पुराण इति ।

ननु कथं स्य 'नित्यत्वं शारीरान्तर्वर्तिनः शरीरविनाशानुविनाशित-

वश्यभावादित्याह-न हन्यते हन्यमाने शरीरे । स्पष्टोऽर्थः । हन्ता चेन्मन्यते

हन्तुम् । अहंमेनं वध्येऽयामिति देहात्महष्ट्या मन्यते चेदित्यर्थः । हतश्रे-

नम्न्यते हतमू । हि छिन्नदेहावयवो देहात्महङ्कारादडात्मानं हतोडहामिति मन्त्यते चेदित्यर्थः । 'उभौ तौ न विजानीत:' । आत्मस्वरूपमिति शेषः । नायं हन्ति । आत्मनात्मनि शेषः । न हन्यते आत्मस्वरूपमिति शेषः । न च वेदान्तवेद्यपरिशुद्धात्मस्वरूपे कर्थ हननादिप्रसक्तितः पूर्वकनिपेधाभाविति वाच्यम् । तस्यैव क्षत्रीभूततया तत्प्रयुक्ततत्संभवादिति दृष्टच्यम् । इमौ मन्त्रौ प्रस्तुत्य क्रियतां चिन्तितम् । तत्र हि 'वायुरन्तरिक्षे चितदैश्वतम् [वृ० २१३३] इति वाक्यविपरिक्षयोर्नित्यत्ववचनेडपि 'आत्मन आकाशः संमूत:' 'आकाशाद्वायु:' [तै० २१] इति तयोरुत्पत्तिश्रवणादेकाविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्धिर्यर्थः सर्वस्य वस्तुनो ब्रह्मविकारत्वस्यावश्यश्रव्यणीयत्वाच्च यथोत्पत्तिरूपा क्रियते, एवं जीवानां नित्यत्वश्रवणेडपि 'तोयेन जीवान्विसृजं भूतयामम्' 'प्रजापतिः प्रजा असृजत' इति जीवानामपि सृष्टिनामपि सृष्टिश्रव गदेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्ध्यर्थं च जीवरस्यापि सृष्टिरभ्युपगन्तव्येति पूर्वपक्षे प्रापे 'नाडडस्माद्भूतानि नित्यत्वाच्च ताभ्य:' [बृ०मू० २१३१७] इति सूत्रेण सिद्धानितम् । आत्मा नोत्पद्यते न जायते प्रियते वा विप्रश्निज्ञातौ दृश्यादिविपत्तिनिपेधश्रुते: । तस्मै एवं श्रुतिभ्यो नित्यत्वावगमाच्च । नोत्पत्तिश्रुते: सर्वविज्ञानप्रतिबन्धाविरोधः शुद्धरूपः स्वरूपपस्य नित्यत्ववेदपि ज्ञानसङ्कोचादिलगानन्यथाभावात् तावस्थांतरपत्तिश्रुतेश्व स्वरूपानन्यथाभावलक्षणोत्पत्तिनिपेधश्रुतेश्च । उत्पत्तिनिपेधश्रुतेश्व स्वरूपानन्यथाभावलक्षणोत्परयभावपरतयाडविरोधात् ।

इयांस्तु विशेषः—विद्वदिश्वराणां जयाणामप्यवस्थांतरापत्तिलक्षणोत्पत्तिरूपो विकारोडस्त्येव । तथाडप्यचेतनानां स्वरूपानन्यथाभावलक्षणोत्पत्तिहपत्ति: । जीवानां तु सा नास्ति । अपि तु ज्ञानसङ्काचविकारलक्ष्णपास्वभावान्यथाभावरूपोत्पत्ति: । ईश्वरस्य तु तद्विपर्ययेनैव विकाराद्यभावाच्चित्यो नित्यानित्यत्वोक्तिरिति दृष्टच्यम् । वर्णितश्र सूचार्थः । ननु जायते प्रियते इति प्रतिपिपादयिषा जीवोत्पत्तिः, वासुदेवादात्मसङ्कर्पणं नाम जीवो जायते इति प्रतिपादयतः पञ्चरात्रस्य कर्थ प्रामाण्यमिति चेत् ।

अस्या: शाङ्करास्तरकोपादे निराकृतत्वात् । तथा हि वासुदेवादात्मसङ्कर्पणो नाम जीवो जायते इति जीवरस्योत्पत्तिः प्रतिपाद्यते सा च जीवे न संभवति । तथा सङ्कर्षणादप्युभयसङ्झं मनो जायते इति कर्तृजवात्करणस्य मनस उत्पत्तिः भूतमाणाडपि न संभवति । कर्तृजो

६४

रङ्करासानुजविरचितप्रकाशिकासमेत- [अ० १ वल्लो०]

णोत्पत्तेरेतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चेति मनसोऽह्यो- त्पत्तिप्रतिपादकश्रुतिविरुद्धत्वादिति "उत्पस्यसंभवात् । न च कर्तुः कर- णामृ" इति [ ब्र० सू० २।२।४।३] इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां पूर्वपक्षं कृतां 'विज्ञानादिभावे वा तद्मतिपेधः' इति "विप्रतिपेधाच" [ ब्र० सू० २। २।४।५] इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां सिद्धान्तितम् । वाशब्दः पूर्वपक्षव्या- त्यर्थः । विज्ञानेन न तद्भवति न च विज्ञानादि । मनः न 'कयन्नो घः' इत्य- दिशब्ददृश्य नित्यपुंलिङ्गत्वाद्वात्तक्यमेतादिति चेत् । नाहं घुरपि तु, अभ- क्षण इत्यस्मादावश्यकार्थे णिवप्रत्यय आदीति रूपं सिध्यति । तेन न निखिलजगत्संहर्तृमुखेन कारणत्वं प्रतिपाद्यत इति दृढयम् । आदिति- ज्ञानं परमात्मेत्यर्थः । संकर्पणो नाम जीवो जायते इति श्रुतस्य जीवशब्दद्वार्थस्य तद्भिमानिपरमात्मभावे सति शास्त्रप्रामाण्यप्रति- घेधः सिध्यति । परमात्मनक जननं नाम स्वेच्छाधीनशरीरपरिग्रहः । तस्मिन्नेव पाश्चरात्रे स ह्यनादिरनन्तश्रुतिर्जीवोत्तपसैर्विशेषैः प्रतिपिद्ध- तया तद्विरुद्धाभिधानासंभवात् । संकर्षणो नाम जीवो जायते इत्य- नेन जीवाभिमतसंकर्षणस्यैवेहलोकादिपरलोकहेतुत्वप्रतिपादनं न पाश्चरात्रप्रामाण्यमिति सूत्रार्थः । ननु सांख्यपातञ्जलाधिकरण- वादिद्वमण्यधिकरणं पाश्चरात्रप्रामण्यप्रतिपेधकं किं न स्यादितिचेत् । वेदोपबृंहणाय भारतसंहितां कुर्वता बादरायणेन--

इदं शतसहस्रादि भारताद्यानविमतरत्न । आमध्य मतिमन्थानं दध्मो श्रुतमिवोत्तमम् ॥ नवन्तीनं यथा दध्मो द्विपदान् वाङ्मणो यथा । आरयणकं च वेदेभ्य ओपधिभ्यां यथासृतम् ॥ इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम् । स ह्ययोगिगृहीतन्तेन पाश्चरात्रान्वितान्निर्णीतं तम् ॥ इदं श्रेय इदं न हि इदं हितमनुत्तमम् । ऋयजुःसामभिरुजुष्टमसर्ववाङ्मिरसस्तथा ॥ भविष्यति प्रमाणं वै एतदेवानुशासनम् । वाङ्मणेः क्षत्रियैवंश्यैः श्रूदेशे कृतलक्षणे ॥ अर्चनीयश्व सेच्यश्व नित्ययुक्तेः स्वकर्मभिः । सततं विधिमास्थाय गीतः संकर्षणेन यः ॥ अस्मात्प्रवक्ष्यते धर्मान्मनुः स्वायंभुवः स्वयम् ।

इत्यादिभिरिवचनैर्हुहु स्थलेपु पाञ्चरात्रप्रामाण्यं प्रतिष्ठापितवता शारीरकशास्त्रे तत्प्रामाण्यं निराक्रियत इत्यस्यासङ्गतत्वात् । न चैवं—

परं तत्त्वविदं कृत्स्नं सांख्ययोगं विदितात्मनाम् । यदुक्तं यतिभिरुग्रयैः कापिलादिभिरिश्वरैः ॥

यस्मिन् विभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजप्रम् । गुणाधिक्यादिभिर्वादैर्दोषहानिर्न केवला ॥

इति कापिलमत्य भारते ब्रह्मादिदोषभावप्रतिपादनात् । सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते ॥

यथात्रामं यथान्यायं निष्ठा नारायणः प्रभुः ।

इति सांख्ययोगपाशुपतादीनामपि नारायणनिष्ठत्वप्रतिपादनात् । तमेव शास्त्रकर्तारः प्रवदन्ति मनीषिणः ।

इति तत्त्वच्छास्त्रकृतृणामपि नारायणप्रतिपादकत्वस्य प्रतिपादनात् । सांख्यं योगः पाञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा ।

आत्मप्रामाण्यन्येतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥

इति सर्वशास्त्रप्रामाण्यनित्यत्वप्रतिपादनाच्च । सर्वे प्रामाण्यं हि तथैव यथैतच्छास्त्रमुत्तमम् ॥

इति पाञ्चरात्रहृदन्तेनंतरशास्त्राणामपि प्रामाण्यप्रतिपादनाच्च । तत्पादे सांख्यपाशुपताद्यागमानामपि प्रामाण्यं न निराक्रियत इति—

चेत् । सत्यम् । भवतिप्रलिप्सादिरहितं शास्त्रकर्तृणां परमतात्पर्यं च नारायण एवति सुज्ञानम् । तथाड्ग्यवहुश्रुतया, तदृक्तृणां हृदयमज-

नन्त, आपातप्रतिपन्नमेवार्थं तात्विकं मन्यमाना, ये प्रयवतिष्ठन्ते तान्प्राप्ते सांख्याद्यागमाना-मप्यात्मप्रतिपन्नार्थमात्रपरत्वं सुष्ठुकृता तन्त्र-

रासः कृतः । पाञ्चरात्रशास्त्रं तु परमतत्त्वहितपुरुपार्थानामेवाडSडपात-

तोऽपि प्रतिपाद्यत्वेनोक्त्वानमतिपादनमेव द्वितीयलक्षणं कृतं प्रमाणमेवति नैकदेशेड्यप्रामाण्यशङ्कावकाश इति दृश्यम् । एवमेव व्यासार्थैरुक्तम् ।

प्रकृतमनुसरामः ॥ १८ ॥ १९ ॥

एवं मन्त्रद्रयेन प्रत्यगात्मस्वरूपं विशोध्य तदात्मकमूतपरमात्मस्वरूप-

माहाणोरणीयानित्यादिना—

अणोरणीयान्महतो महीयान्

अणोः सर्वाचेतनापेक्षया सूक्ष्ममाचेतनादणुतरस्तोडपि सूक्ष्मस्तदन्तः-

आत्माडस्य जन्तोर्ंहितो गुहायाम् ॥

अस्य जन्तोर्जायते त्रिपते वेँति मन्त्रद्रयनिद्द्ष्टस्य चेतन! स्वाडSस्तमासन्तः । प्रविश्य निःचतत्यर्थः । अतश्च पूर्वमन्त्रद्रयान्ते दृष्टात्प्रत्यगात्मस्वरूपादर्शनान्निरणीयान्नितमेन्सदृशेभातिपाद्योडन्वैति सिद्धम् । न चास्य जन्तोरित्यस्य हृदयगुहावाचिनः संचनन्धसापेक्षेण गुहायामित्यनेनैवान्वितत्वेनाडडस्मेत्यनेन नान्वय इति शाङ्क्यम् । आत्मशब्दान्वितस्यैवं'काकाक्षिन्यायेनोभयत्रान्वये दोषाभावात् । मूलतः शाखां परिवासोपवेषं करोतीत्यग्र शाखां मूलतः परिवास्य मूलत उपवेषं करोतीति परिवासनान्वितस्यापि मूलत इत्थस्योपवेषं करो-तीत्यनेनान्वयस्य युक्तदृङ्कृतत्वात्, जीवहृदयगुहावाचित्वप्रतिपादनेनैडपि जीवभेदसिद्धौैश्र । न हि जीवेसेव जीवगुहावाचित्वप्रतिपादने प्रयोजन-मस्ति । ननु न जायते इत्युपन्यासतस्याडSस्तमनो जायमानवाचिजन्तुशब्देन परामर्शस्याप्रतिपत्त्याDस्य जन्तोरित्यस्य प्रत्यक्षादिसंनिधापितदेहप्रतिपाद्य रताया एव वक्तव्येन तद्रुहाहित आत्मा प्रागुपन्यासतो जीव एवास्तु । न च कर्तृभोक्तृत्वादिविशिष्टतया सदाडहामिति भाष्यमाने जीवे 'कस्तं मदामदं देवं मदनयो ज्ञातुमर्हति । क इत्यादि वेद यत्र सः' इत्युत्तरसंदर्भे प्रतिपाद्य द्रौंविंशनत्वं कथमन्वेतीतिवाच्यम् । जीवेास्य कर्तृत्वादि-विशिष्टतया सर्वलोकविर्दितत्ववेँडपि मुक्तभाव्यबहिर्भावाप्रतिपत्त्या दुर्विद्-ज्ञानवसंभावादिति चेन्त्र ।

प्राणो तु चेतनो जन्मी जन्जन्युंशरीरिणः ।

इति जन्तुशब्दस्य चेतनपर्यायतया प्रकृतिजीववाचित्वसंभवात् । अस्ये-तिशब्दस्य च पूर्वसंदर्भोSपस्थापितप्रतयगात्मविपयत्वसंभवे प्रत्यक्षाद्युप-स्थापितदेहविषयत्वाश्रयणस्यायुक्तत्वात् । अत्यन्तसूक्ष्मत्वमहतत्वयोः 'एष आत्माडन्तर्हृदयेडणीयान्वीरहा यवद्वा सर्पपात्त्रा ह्यामाकाद्व्रा ह्यामाक-तण्डुलाद्दैप म आत्माडन्तर्हृदयेडणीयो ज्यायान्न्युथिद्वया ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्या-यान्निद्ध्वो उ्यायानेभ्यो लोकेभ्यः' [छा० ३११४।३] इत्यादिषु परमा-र्मतयाDणोर्नीतिमन्त्रप्रतिपाद्यस्य जीवत्वशङ्क्राया असंव-वात । ननु 'नेतरडनुपपत्तेः' [ब्रा० सू० ११११६] इति सूत्रे सह ब्रह्मणा विपश्चितेति वाक्यश्रुतविपाश्र्रितस्वस्य ब्रह्मसाधारणालिङ्कृतस्य

काठकोपनिषत्

माझ्ये प्रतिपादितस्वात् । न जायतेऽप्रियते वा विप्रश्नादिति मन्त्रस्यापि घररीत्या परमात्मपरत्वमेवास्तु । एवं सत्रन्वितेऽत्र धर्मादितिप्रश्रस्य प्राप्त्यद्वयपरत्वम् । प्रतिवचनस्य प्राप्त्यद्वयपरत्वमाश्रित्य न जायत इत्यादिमन्त्रद्वयस्य प्राप्त्यजीवस्वरूपपरत्वम् । अणोरणीयानिति संदर्भस्य च परमात्मपरत्वमित्यादिपरिकल्पनक्लेशो नाद्दश्यणीय इति चेत् । हननादिप्रतिषेधाध्ययनपपत्त्या विप्रश्नादिच्छब्दे मुख्यार्थत्यागस्याडSशयकत्वेन तन्मन्वद्वयस्थाणोराणानिति मन्त्रसंदर्भस्य चैकविपयत्वासंभवात् । शिष्यमुत्तरा च स्पष्टव्यष्यते ।

तमक्रतुः पश्यति वीतशोकः । धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ २० ॥

तं ताहशं परमात्मानमक्रतुः काम्यकर्मादिरहितो धातुर्धारकस्य परमात्मनः प्रसादादात्मनो माहिमानं महत्त्वसंपादकं स्वसार्ज्ञादिगुणाविभावहेतुभूतं परमात्मानं सदैव पश्यति तदा वीतशोको भवतीत्यर्थः । युभ्वाद्धिकरणे [ऋ० सू० १।३।९] तु 'युज्ं यत्र पश्यत्यन्यमीशम्' [श्वे० ४।७] इत्यते मन्त्रखण्डे प्रस्तुतव्यं, अयं यदा स्वस्मैध्यानं सर्वश्रेष्ठं प्रविभाणमस्व-श्वरस्य माहिमानं च निखिलजगत्प्रियमनरूपं च पश्यति तदा वीतशोको भवतीति भगवता भाष्यकृता व्याख्यातत्वात्तदनुसारेणापि परमात्मनो निखिलजगत्प्रियमनरूपं माहिमानं च यः पश्यति स घनीतशोको भवतीत्यर्थः । धातुः प्रसादाद्वीतशोको भवतीति वाडन्वयः । प्रसीदत्यच्युतस्तस्मिन्न्प्रसन्ने केशवसक्षयः । इति स्मृतेः । तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादादिति दृश्यम् । तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादादिति पाठे, अकृतुं कर्मकृतोक्तकर्षणरहितामित्यर्थः॥२०॥

स्वादुदुरोधिभामिति दर्शयति— आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः । परमात्मनः सर्वात्मकत्वेनैतरत्र विरुद्धतया प्रतीमाना अप्यासीन-दूरगत्वादिधर्मां जीवद्वारा भवन्तीति भावः । कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥

हर्षामर्षरुपविरुद्धधर्माध्यस्तं तं परमात्मप्रसादमुगृहितमादूराजनादूर्यः को वा ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥

अशरीरं शरीरेषवनवस्थेषवस्थितम्‌ ।

कर्मकृतशरीररहितमस्थिरेषु शरीरेषु नित्यत्वेन तत्र स्थितम्‌ ।

महान्तं विभुमात्मानं मत्या धीरो न शोचति ॥ २२ ॥

महान्तं प्रसिद्धवैभवशालिनं विभुम्‌ सर्वव्यापिनम्‌ । शाश्वतं स्पष्टम्‌॥२२॥

ईशशास्त्राभ्युपायैः शिष्योति—

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।

अत्र प्रवचनशब्देन प्रवचनसाधनं मननं लक्ष्यते । उत्तरत्र न मेधया न बहुना श्रुतेनेति वक्ष्यमाणध्यानश्रवणसमभ्याहारबलेण प्रवचनशब्देन मननस्यैव गृहीतुमुचितत्वात्‌ । अध्यापनह‌पस्‍‌य प्रवचनस्य हेतुत्वात्‌ प्रसक्तेश्‍व । तथैव व्यासोऽप्यवृतत्वाच्च ।

यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः ।

एष आत्मा यं साधकं प्रार्थयते तेन लभ्यः प्रार्थनोयपुंसां लभ्य इत्यर्थः । तत्प्रार्थनीयत्वं च तत्प्रियतमस्यैव पुंसः । प्रियतमत्वं च तत्प्रीतितम एव । ततश्‍च भगवद्‌द्रिप्रसादनयुपासकस्य प्रीतिमुपादाय तत्वार्थसहितो मवतीत्यर्थः ।

प्रीतिमुपादाय तत्वार्थसहितो मवतीत्यर्थः ।

तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूष स्वाम्‌ ॥ २३ ॥

तस्योपासकस्यैव आत्मा परमात्मा स्वरूपं प्रकाशयति स्वात्मानं प्रयच्छतीत्यर्थः । वृणुते इति पाठेऽपि स एवार्थः ॥ २३ ॥

परमात्मप्राप्तिहेतूपासनादृतया कांक्षितद्‌वर्मानुपदिशाति—

नाशान्तो नाशमाहतः ।नाशान्तमानसो

वादपि प्रज्ञाननेनमामुयात्‌ ॥ २४ ॥

अनुपशान्तकामक्रोधवेगः, नानाविधव्यापाराविक्षिप्ततयाडनवहित-

चित्तः, अनिगृहीतमनाश्रैतं परमात्मानि प्रज्ञाननेनाडमुयादित्यर्थः । पुरः-

पार्थस्‍ैयैवानृतवचननिषेधस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणे ऋत्विग्ज्ञतया नानृतं वदेदिति निषेधवत्पुरुषार्थस्यापि दुश्शरितविरत्यादेरुपासनादृतया विधा-

नमुपपद्यते । ततश्‍च यस्तु पुरुषार्थमपि दुश्शरितनिषेधमतिलङ्‌घ्य परमा-

त्मोपासनंवमविगुणं चिकीर्षति तस्य दुश्चरितनिपीडनहपाद्वैगुण्याुपासनासादृणयं न सिध्यतीति भाव: ॥ २४ ॥

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत औदन: । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्यै वेद यत्न स: ॥ २५ ॥

बहु च क्षत्रं च ब्रह्मक्षत्राध्यवर्‌णद्रूयोपलक्षितकृत्स्नचराचरात्मकं इदं जगद्युस्प्यौदनसो भवति यस्य विनाशयो भवतीत्यर्थ: । यस्य मृत्युः स्वयमद्यमानत्वे सत्यानस्यादनहेतुर्भवति । स निखिलचराचरसंहर्ता परमात्मा यत्र यस्मिन्पकारे स्थितो यत्पकारविशिष्टस्तं प्रकारमित्थंमिति को वेदेत्यर्थ: । ननु ब्रह्मक्षत्रप्रपदेन कृत्स्नचराचरग्रहणे किं बीजामिति चेदुच्यते । ब्रह्म च क्षत्रं चोभयं इत्युक्ते ब्रह्मक्षत्रियवर्णयो: कचित्प्रत्योनशब्दमुख्यार्थासंभवादौदनशब्देन भोज्यत्वं वा विनाश्यत्वं वा लक्षणीयम् । न हि ब्रह्मक्षत्रमात्रभोक्ता तन्मात्रसंहर्ता वा कश्चिज्जीवो वा परमात्मा वाडस्ति । न चान्तरादित्यविद्यायां ये चामुष्मात्परार्ँो लोकास्तेपां चेष्ट इति सर्वलोकेश्वरे परमात्मुपासनार्थं लोकविशेषेिनुतस्वश्रवणवत्सवसंहृतयोप परमात्मनि 'बैह्मक्षत्रसंहारणमुपासनार्थमुपदिश्यतामिति वाच्यम् । तर्हिस्स्योपासनापकारणत्वासंभवात् । अतो ब्रह्मक्षत्रग्रहणस्य चराचरमात्रलक्षणत्वं युक्तम् ।

उक्तं च सूत्रकृता । 'अस्ता चराचरग्रहणात्' [बृ० ०१२|२९] इति । नन्वेवमप्योनशब्देन किमिति विनाश्यत्वं लक्ष्यते मोनत्वमपि शब्दस्य साधारणगुणमपहायासाधारणगुणनेव निर्वाह्यम् । न ह्यिर्माणवक इत्यादिब्देन पौादेरिव दृश्यत्वादेरुपस्थितिरास्ति । अत एव प्रेतुर्हान्तुामस: प्रवृत्ताण: प्रोातणां प्रयजनमानस्येत्यध्वर्युप्र उन्नतशब्दस्य बहुवचनातुरोधेन बहु वृत्तो वक्तव्यायां पोशािवक्षाधारणाकारं विहाय विशेषोक्त्याीणमात्रलक्षणा । पूर्वतन्त्रे वनिता । तद्विरिह मेधादेवयोरोनशब्दमुख्यार्थवासंभवेऽपि भोज्यत्वभोग्यत्ववपान्तरकारस्यैव लक्षणयाडपि ग्रहणं युक्तम् । न स्वतन्त्रतबहिर्‌डनस्य विनाश्यत्वाकारस्य येन निखिलचराचरसंहर्ता परमात्माड वाक्ये प्रतियेतोति चुच्यते ।

यद्यपि विनाश्यत्वं साधारणाकारस्थाडपि मृत्युर्यस्योपसेचनमिति वाक्यशेषानुरोधात्साधारणोडपि गौण्या वृत्त्या लक्षणितुमुचि: । ननु सेचनशब्दापेक्षयैवोदनशब्दस्य मुख्यत्ववादौदनशब्द्वरस्यापि सेचनशब्द्वारस्य अनुरोधेन साधाणाकाररूपभोज्यत्वे लक्ष्ये जघन्यमुपसेचनपदवमादृकत्नाभिप्रायेण कथं

चित्रीयताम् । अतश्च यो ब्रह्मक्षत्रभोक्ता यस्य च मृत्युरबाधकः सोऽस्मिन्मन्त्रे प्रतिपाद्यते । भोक्तृत्वं च जीवस्यैवेतिं स एवास्मिन्मन्त्रे प्रतिपाद्यतामिति चेदुच्यते । उपसेचनत्वेन रूपितस्य मृत्योरुदनत्ववरूपितेन ब्रह्मक्षत्रशब्दितेन दध्यन्नवत्प्रतीतसंवन्धस्य सर्वात्मना बाधप्रसङ्गात् । तत्र हि यस्य ब्रह्म क्षत्रं च भोग्यं यस्य च मृत्युरबाधक इत्युक्तेर्मृत्योर्ब्रह्मक्षत्रस्य च संबन्धः प्रतिपाद्यते । अत उपसेचनशब्दोऽनुदनशब्दापेक्षया जगन्यात्वेऽप्यबाधकस्वरूपसाधारणगुणं विहाय स्वयम्रयमानत्वे सत्यनुदनहेतुत्वरूपासाधारणाकार एव ग्राह्यः । ततश्रैकवाक्यांतमंतचरमश्रुतोपसेचनदानुसरणौदनशब्देनापि विनाऽऽयत्वमेव लक्षणीयम् । स्वबुद्धचुपस्थापनीया-यविशेषाकारा-रूपगुणग्रहणादप्येकवाक्यतापन्नपदान्तरोपस्थितगुणग्रहणास्यैव बुद्धिलाघवेनैकवाक्यतासामर्थ्याऽनुरोधेन च न्याय्यत्वादित्यस्यस्यार्थे-स्यात्राधि-करणे निश्चितत्वादित्यलं पह्लवितेन ॥ २५ ॥

समाप्ता द्वितीया वल्ली ॥ २ ॥

क इत्यादि वेद यत्र स इत्थस्य हुज्झान्त्वेदत्रेत्यमास्त इत्थस्यार्थेस्य दुर्ख-द्वेनेन वयं तदुपासने शक्ता इति मन्यमानं प्रत्युपास्योपासकयोरेकगुहातम-वेशेन परमात्मनः सूपास्त्याद्यमुपासितुं शक्ता इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां दर्शयति ऋतं पिबन्तावित्यादिना ।

ऋतं पिबन्तौ, सुरुतस्य लोके, गुहां प्रविश्टौ परमे परार्ध्ये । सत्यपदवाच्यवस्यंभाविकर्मफलमनुभवन्तौ सुकृतसाधये लोके वर्तमानौ हृदयकुहरं प्रविष्टौ तत्क्षापि परमाकाशे अपराध्यं पराधं संख्यायाया उत्तराव-धिस्वरहितीति पराध्यंसुकृत इत्यर्थः । ताहशे हार्दिकाशे वर्तमानौ ।

छायातपौ ब्रह्माविदौ वदान्तौ ।

छायातपशब्दाभ्यां ज्ञानौ लभ्येते । अज्ञानशब्देन जीवनिर्देशस्य चाय-मभिप्रायः । उपास्योपासकयोरेकगुहावर्तित्वे तदोरेव प्राप्तप्राप्तृताया वक्तव्यतया प्राप्त्यस्य च तत्साधनसाधनरथवेन रूपिते शरीरेऽवस्थानं न युक्तम् । न हि रथेन प्राप्तव्यार्थों रथस्थो भवतीति शङ्का न कार्यं प्राप्यस्य परमात्मनस्तत्रावस्थिततवेऽपि जीवस्य 'परामिध्यानातु तिरोहितम्' [ बृ० ३।२।९ ] इत्युक्तरीत्या परमात्मसंकल्पमूलकर्मैक-

विद्यावेष्टितया तदनुभवलक्षणतद्यातेरभावेन प्राप्तुमप्राप्ययोरर्ज्जीवपरस्पो रस्थवस्थापितशरीरान्तर्वर्त्येकगुहावर्तितत्त्वकथने नानुपपत्तीरिति । पद्याध्ययो ये च त्रिणाचिकेताः ॥ भ ॥

पद्याध्यमिश्रश्रूपाशुद्धान्तःकरणाश्रिणाचिकेताः । उत्तोर्धः । एवमूता ब्रह्माविदो वदन्तीयर्थः । केवलपद्याध्यमत्रिणाचिकेतानामीरशपरमात्मब्रह्माविदो वदन्तीयर्थः । विशेपणो । प्रतिपादनसामर्थ्याद्ब्रह्माविदामेव पद्याध्यमित्रिणाचिकेतत्वं विशेपणे । अस्यमन्त्रस्य जीवपरमात्मपरत्वं सूचितम् । गुहां प्रविश्टावात्मानौ हि तदर्शनात् । '[ अ० सू० १ । २ । ११ ] इति । ननु कर्मफलभोगाऽऽून्यपरमा-

त्मानि ऋतं पिबन्ताविति निर्देशकर्मफलभोक्तृत्वासंभवात्सुकृतसाध्यलो- कर्वाततगुहावाच्छत्नवयः सर्वगते परस्मिन्ब्रह्मण्यसंभावात् । छायातपनीर्देशतमःप्रकाशत्वयोरपि जीवपरमात्मपरत्वे डसंभावात् । बुद्धिजी- वपरत्वमेवास्य मन्त्रस्य युज्यत इति चेत् । एवमेव हि गुहां प्रविश्टाविति सूत्र आशङ्क्य संख्याश्रवणे सात्मकर्मसंनिधाने द्वितीयाकाड्क्ष्यामुप- प्रतिपन्नजातिमुप-

जातीयविशेषपरिग्रहे बुद्धिलाचवाद्ब्रिजातीयपरिग्रहे जातिच्यक्तिकिबु- द्विद्वयापेक्षया गौरवात्संप्रतिपन्नजातीयपरिग्रहो युक्तः । लोकेडप्यस्य गोद्वितीयोडन्वेष्टव्य इत्यादिगु तथा दर्शनात् । तथा च ऋतपानडि- द्वावगतजीवस्य द्वितीयश्रेतनत्वेन तल्सजातीयः परमात्मैव गृह्यः । परमात्मनः प्रयोजकर्तृत्वया पिबन्ताविति निर्देशस्यापि संभावात, अन्तः- करणो स्वतन्त्रकर्तृत्वप्रयोजकर्तृत्वयोरभावेन पिबन्ताविति निर्देशस्य

सर्षथाड्यसंभावात, सर्वगते ब्रह्माणि सुकृतसाध्यलोकवर्तितवस्यापि संभावात् । आस्मिन्नेव प्रकरणे गुहाहिंतं गुहदेशमिति परमात्मनो गुहाप्रवेशश्रवणेन गुहां प्रविट्टावित्यस्याप्युपपत्तेः । छायातपशब्दाभ्यां किंचित्सर्वज्ञयोः प्रतिपादनसंभावाज्जीवपरमात्मपरत्वायिमन्त्र इति सम- थितत्वात्त्वदुक्तशङ्कावकाशः । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति " [ मु० ३ । १ । १ ] इति स त्वमिति पैङ्गिरहस्यब्राह्मणानुसारेण द्वासुपर्णोति मन्त्रस्य बुद्धिजीवपरत्वात् । 'इयदामननात्' [ बृ० सू० ३ । ३ । ४३ ] इत्याधि-

करणे कृतं पिबन्ताविति मन्त्रिकार्थस्य प्रतिपाद- तत्पाद्यमपि मन्त्रो बुद्धिजीवपर इत्यस्याः शङ्कायाः सूत्रकृतेव निर- कृतत्वादस्माभिः सन्नह्यते । किं च जीवे गुहाप्रवेशस्य बुद्रुपाधिकतया

स्वतः प्रवेशवत्या बुद्ध्या सह जीवस्य गुहां प्रविष्टाविंति गुहाप्रवेशव्‌पत्तं न संगच्छते । उपष्टम्भकाधीनगुरुत्वशालिनि सुवर्णे गुरु सुवर्णामिति व्यवहारसंभवेऽप्युपष्टम्भकसुवर्णे गुरुत्वमिति व्यव हारस्यादर्शनात् । अत एव परपक्षे सूत्रानुसारेणास्य मन्त्रस्य जीवपरमात्मपरतया कृतं योज नान्तरमथनुपपत्तिम् । 'अनेन जीवेनात्मनाडनुप्रविश्य' [ छा० ६ । १३ । २ ] इति श्रुत्यनुसारिण परमात्मनो जीवभावेनानुप्रवेशेऽपि परमात्मरूपेणा नुप्रवेशाभावाज्जीवपरमात्मानौ गुहां प्रविष्टाविंति निर्देशानुपपत्तेः । जीवभावेन ब्रह्मणः संसारमिम्रेत्य ब्रह्म संस्रतीति व्यवहारसत्त्वेऽपि जीवब्रह्मणी संस्रत इति व्यवहारासंभवात् । 'जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्यया च स्वयमेव भवति' [ नृ० सिं० ता० ९ । कार्योपाधि

इति वचनानुसारेण परिगृहीतेऽविद्यायाऽन्तःकरणस्य वा जीवोपाधि कत्वमिति पक्षद्वयेऽपि नाविद्यान्तःकरणयोः प्रतिबिम्बोपाधिलं गुज्यते । स्वच्छद्रव्यप्रतिहतपरावृत्तनयनरश्मिग्रहमाणस्‌पेव प्रतिबिम्बशब्दार्थतया चाक्षुप्रस्य चैतन्यस्य प्रतिनिम्बत्वासंभविनाविद्याप्रतिबिम्बो न्तःकरणप्रतिबिम्बो वा जीव इत्याश्रयणायोगादविद्यावाच्छिन्नोन्तःक रणावच्छिन्नो वा जीव इति पक्षद्वयमेव परिशिष्यते । तत्र च हृदयगुहायामविद्यान्तःकरणाभ्यामवच्छिन्नतवेनानवच्छिन्नपरमात्मनो गुहाप्रवेशवर्णनश्रुतेरन्त्यामित्यलमति चर्चया । पक्तू- तमनुसाराम् । ॥ १ ॥

यः सेतुरीजानानानाम् । यज्ञानां य आधारभूतः कर्मफलप्रद इत्यर्थः । ईंजानानानामिति कान- न्तः शब्दः । अक्षरं ब्रह्म यत्परम् । यत्निंर्विकारं परं ब्रह्म । अभयं तितीर्षतां पारम् । sंसारसागरं तितीर्षतां निर्भयं हृदं तोरसम् । नाचिकेतं शकेमाहि ॥ २ ॥

नाचिकेताग्निमुपासितुं शक्ना स्मेत्यर्थः । शकेःकर्तृयत्नयेन झाप् ।

काठकोपनिषत्

नाचिकेतं शकेमहीत्यस्य मन्द्रखण्डस्य तथैव भाष्यकृता व्याख्याततत्त्वात् । अतो दुरुपास्यत्वबुद्ध्या न भेतव्यामिति भावः ॥ २ ॥ आत्मानं राथिनं विद्धि । शरीराधिष्ठातारं राथिनं विद्धि । शरीरस्थमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि । बुद्धिशब्दिताधयवसायाधीनत्वादेहप्रवृत्तेस्तस्या: सारथित्वामिति भावः मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३ ॥ इन्द्रियाणि हयाश्रितु: । विषयास्तेषु गोचरान् । तेऽपि विन्द्रियेषु हयत्वेन निरूपितेषु गोचरान्मार्गैर् इच्छब्दादिर्विषया- विन्द्रितत्वार्थ: । रथसारथिहयप्रग्रहत्वेन निरूपितानां शरीरेन्द्रियमनोबुद्धीनाम भावे रथित्वेन रूपितस्योदासीनस्याडडत्मनो गमनरूपलौकिकंवैदिकक्रियाक- तृत्वमेव नास्तीतये तस्मुपरिस्थित्वेन दर्शयति— आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहु: ॥ ४ ॥ आत्मशब्दो देहपर: । मनःशब्दस्तु तर्कार्यबुद्ध्यरुपलक्षक: । पूर्व- मन्त्रे बुद्धेरपि सारथित्वेन निर्देशात् । मोक्ता कर्तृत्वभोक्तृत्वादिमानित्यार्थ: । न हि केवलस्याडडत्मन: कर्तृत्वं भोक्तृत्वं वाडस्तीति भाव: ॥४॥ यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानी दुष्टाश्वा इव सारथे: ॥ ५ ॥

यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सह ।

तस्येन्द्रियाणि वश्यानी सदश्वा इव सारथे: ॥ ६ ॥

लोके हि समीचीनसारथिप्रग्रहवतोऽश्वा वशीक्रता भवन्ति । एवं साराथिपग्रहत्वेन रूपितयोर्‌विज्ञानमनसो: सामीचीनडश्वत्वेन रूपिता: नीनेन्द्रियाणि वश्यानि भवन्ति नाडन्यथेत्यर्थ: ॥ ५ ॥ ६ ॥

हयस्वेन रूपितानामिन्द्रियाणां वशीकरणतद्भावयो: प्रयोजनं द्रष्टुं-

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्क: सदाऽशुचि: ।

न स तत्पदमामोति संसारं चाधिगच्छति ॥ ७ ॥

यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्क: सदा शुचि: ।

स तु तत्पदमामोति यस्माद्‌दूयो न जायते ॥ ८ ॥

अमतस्कोडनिगृहीतमना अत एवाशुचि: सङ्‌दत विपरीतचिन्ताप्रक्‍पात्वादित्यर्थ: । न केवलं जन्ममृतिप्राप्त्यभावमात्रं प्रत्युत महान् संसार-

रेकान्तारमेव प्राप्यतीत्यर्थ: ॥ ७ ॥ ८ ॥

किं तत्त्वदर्शित्याकाङ्‌क्षयां तत्पदं दर्शयन्नुपसंहरति—

विज्ञानसारथिर्यस्तु मन:प्रग्रहवान्नृप: ।

स तु तत्पदमामोति तद्विष्णो: परमं पदम् ॥ ९ ॥

समीचीनविज्ञानमन:शाली संसाराध्वपारभूतं परमात्मस्वरूपं प्राप्रो-

तीत्यर्थ: ॥ ९ ॥

वशीकार्यत्वाय रथादिरूपितेषु शरीरादिषु यानि येभ्यो वशीकार्य-

तांयां प्रधानानि तान्‍युच्यन्ते—

इन्द्रियेभ्य: परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मन: ।

मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्पर: ॥ १० ॥

महत: परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुष: पर: ।

पुरुषान्न परं किंचित्सा परा गतिरिष्यते ॥ ११ ॥

अस्य मन्त्रद्रयस्यार्थो भगवता माध्यमकृतानुमानिकाधिकरणे [ब्र० सू० १।४।१] उक्त: । हेत्यं हि तत्र माध्यमम् । तेषु रथादिरूपकतशरीरादिषु

काठकोपनिषत्

यानि येप्यो वशीकार्यतायां प्रधानानि तान्युच्यन्त इन्द्रियेभ्यः परा इत्यादिना । तत्र हयथ्वेन रूपितेभ्य इन्द्रियेभ्यो गोचरत्वेन रूपिता विपया वशीकार्यत्वे पराः । वश्येन्द्रियस्यापि विषयसन्निधाविन्द्रियाणां दुर्निग्रहत्वात् । तेभ्योडपि परं प्रग्रह्ह्रूपितं मनः । मनसि विषयप्रवणो विषयसन्निधानस्याप्यविकिल्करत्वात् । तस्मादपि सारथित्वरूपिता बुद्धिः परा । तस्या अपि रथित्वेन रूपित आत्मा कर्तृत्वेन प्राधान्यपरः । तस्मादपि रथरापिते शरीरपरम् । तदायतत्वाज्जीवस्य सकलपुरुषार्थसाधनप्रवृत्तीनाम् । तस्मादपि परः सर्वान्तरात्मभूतोडन्तर्याम्यध्वनः परमूतः परमपुरुषो यथोक्तस्याडSडत्मपयोन्तस्य तत्संकल्पनायस्तप्रवृत्तित्वात् । स खल्वन्तरात्ममितयोपासकस्यापि प्रोजकः । 'परात्तच्‍छूते:' [अ० सू० २।३।४१] इति हि जीवात्मनः कर्तृत्वं परमपुरुषायत्तमिति वक्ष्यते । वशीकार्योपासनानिर्जात्युपायकाष्ठाभूतः परमप्राप्त्यश्व स एव । तदिदमुच्यते 'पुरुपात्रं परं किñ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः' इति । तथा ज्ञानतयापि वाङ्मयो 'य आत्मनि तिष्ठन्' [बृ०मा०३।७।३०] इत्यादिभिः सर्गं साक्षात्कुर्वन्सर्वं नियमयतीत्युक्त्वा नान्योडऽतोऽस्ति दृष्टेति नियमनान्नियामकत्वं निषिध्यते । भगवद्रीतासु च । आहिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधा च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ इति [ अ० १८ श्लो० १४ ] इति ।

दैवमचपुरुषोत्तम एव । सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिज्ञानमपोहनं च । [ अ० १५ श्लो० १५ ] इति वचनात् । तस्य च वशीकरनं तच्छरणागतिरेव । यथाडSह—— ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया [ अ०१८।६१ ] तमेव शरणं गच्छ [ अ०१८।६२ ] इति । तदेवमात्मानं रथिनं विदित्वैतादृशा रथ्यादिरूपकाविन्यस्ता इन्द्रियद्रय इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था इत्थं स्वशब्दैरपि प्रत्यभिज्ञाप्यन्ते न रथक-पितं शरीरमिति परिशेषपातदृढ्यक्तशब्देनोच्यत इति भावितम्॥१९॥११॥

एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽत्मा न प्रकाशते ।

दृश्यते त्वग्रयया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥

१२

सर्वेषु भूतेष्वात्मतया वर्तमानोऽसौ गुणत्रयमायातिरोहितत्वेनाजि-

१२

मबाह्यांन्तःकरणानां न यथावत्प्रकाशते । अध्यैैकाग्र्यययुक्त्या बाध्याभ्यन्तरव्यापारराहित्याद् सूक्ष्मार्थविवेचनशक्त्या सूक्ष्मदर्शनशक्तिदर्शनरुपे

१२

इत्यर्थः ॥ १२ ॥

बाध्याभ्यन्तरकरणव्यापारराहित्यप्रकारमध्यात्मयोगाधिगमेनेते निर्दिष्ट-

दृजीवस्वरूपज्ञानप्रकारं दर्शयति । यच्छेद्वाड्मनसी प्राज्ञ इत्यादिना ।

इमं मन्त्रं प्रस्तुत्येतं हि भाष्यकृता । हयादिरूपपितानामिन्द्रियादीनां वशीकरणप्रकारोऽयमुख्यते—

यच्छेद्वाड्मनसी प्राज्ञः ।

वाचं मनसि नियच्छेत् । वाक्पूर्वकाणी कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि च मनसि नियच्छेदित्यर्थः । वाक्शब्दे द्वितीयायाः सुपां सुलुगित्या-

दीनां लुक् । मनसा इति सप्तम्याः दोर्घः ।

तयच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।

तत्मनो बुद्धौ नियच्छेत् । ज्ञानशब्देनात्र पूर्वोक्ता बुद्धिरभिधीयते ।

ज्ञान आत्मनीति व्यधिकरणे समम्यौ । आत्मनि वर्तमानं ज्ञाने निय-

च्छेदित्यर्थः ।

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत् ।

बुद्धिं कर्तारि महत्यात्मनि नियच्छेत् ।

१३

तयच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥

इति तं कर्तारं परस्मिन्ब्रह्माणि सर्वान्तर्यामिणि नियच्छेत् । व्यत्ययेन तादिति नपुंसकलिङ्गता । एवंभूतेन राधिना वैष्णवं पदं गन्तव्यमित्यर्थं

इति भाषितम् । विवृतं च श्रुतप्रकाशिकायाम् । वाचो मनसि नियमनं मनोनिग्रहप्रवृत्तितवैमुख्य्योपादानम् । मनसो बुद्धौ नियमनं

षप्रवृत्तितापादनम् । बुद्धिश्श्रेष्ठा हेयताधयवसायरूपा तस्या बुद्धेरात्मनि नियमनं नाम स एवंवादेयतया साक्षात्कार्य इत्येतदर्थविषयत्वापादनम् ।

नियमनं नाम स एवोपादेयतया साक्षात्कार्य इत्येतदर्थविषयत्वापादनम् । शान्ते स्वतः ऊर्मिमपड्कुप्रतिभदे शान्त आत्मनि महत आत्मनो जीवस्य

नियमनं नाम तच्छेषताप्रतिपत्तिरिति । आत्मशब्दद्रुस्य पुंलिङ्गतचछब्देन निर्देशेऽये छान्दसत्वात्तद्धितत्वस्यः । ननु भाष्ये ज्ञान आत्मनिति व्याधि-

करणे सप्तम्यौ । आत्मनि वर्तमानेऽज्ञाने नियच्छेदित्यर्थ इत्युक्तिरयुक्ता । अध्यावर्तकत्वादात्मनि वर्तमान इति विशेषणस्याऽSस्तमन्यवर्तमानज्ञान-

स्पयाभावात । न च तद्यच्छेज्ज्ञान इत्येतावत्युक्त आत्मरूपज्ञानभान्तिः स्पयोत । आत्मा ज्ञान आत्मनित्यकर्म्मिति वाक्यं शिष्यम् । तथासित तस्याः

एव भ्रान्ते सामानाधिकरण्ययोगेन्या इहैकरणप्रसङ्गात । न व्यात्म-

नीत्याननेनाऽऽडृमभ्रान्तिर्युदस्यते । न चाऽऍत्मनि वर्तमान इति भाष्य-

स्याऽऽSस्तमनि विषयविषयिभावलक्षणसंबन्धेन वर्तमान इत्यर्थः । आत्म-

विषयकज्ञान इति यावत् । अतो व्यावर्तकतया न वैशर्थ्यदोष इति वाच्यम् । तथा सति ज्ञानमात्मनि मुख्याति नियच्छेदित्यस्य वैशर्थ्य-

वाच्यम् । तथा सति ज्ञानमात्मनि मुख्याति नियच्छेदित्यस्य वैशर्थ्य-

पातात् । तदर्थस्यापि तेनैव सिद्धेरिति चेदुच्यते । अचसम्भ्रायां भाष्य-

कारस्य तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनित्याऽऍडृमस्नीतिति विपयसममी तदाऽऍड्‌

स्मविषयकं ज्ञानमात्मोपादेयस्तदातिरिक्ता अर्था हेया इत्येवंरूपम् । तद्यार्थेन हेतुताधयवसायरूपा बुद्धिरिति श्रुतप्रकाशिकायां वक्तव्यम् । अस्य

चाऽऍस्तमानात्मविषयकाहेहताधयवसायरूपस्य ज्ञानस्य महत्त्वमात्मान

नियमनं नाम स एवोपादेयतया साक्षात्कार्य इत्येतदर्थंविपयत्ववापादन-

मिति तदैव श्रुतप्रकाशिकायामुक्तत्वात् । वाक्यद्वयस्यापि सप्रयोजन-

तया तदुक्तवैशर्थ्यशङ्कानवकाश इति ॥ १३ ॥

एवं वशीकरणप्रकारमुपदिश्याधिकारिपुरुपान्भिमुखी करोति—

उत्तिष्ठत जाग्रत ।

आत्मज्ञानाभिमुखा भवताज्ञाननिद्रायाः क्षयं कुरुत ।

प्राप्त्यवरान्निबोधत ।

वराढशेष्टान्नाचार्यांञुपसं गम्याऽऍतत्मतत्त्वं निरोधित । यद्वाऽऽपरोक्ततत्त्व-

भावतो ब्रह्माविभूतयो वा देवतापारमार्थ्यं च यथावद्वेदैस्यते भवानित्येवं-

पान्वरान्प्राप्य ज्ञानमात्मतत्त्वं निरोधत नोदासितदृश्यमिति भावः ।

क्षुरसृप धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥ १४ ॥

ज्ञानिनस्तदात्मतत्त्वं दुर्गमे पन्थानं वर्णयन्ति तत्कस्य हेतोः । यत आत्मतत्त्वं क्षुरसृडयुथविशेषस्य धाराडयं निशिता तीक्ष्णा दुरत्ययाड‌

नातिक्रमणीयात तीक्ष्णशुराग्रे संचरतः पुंसो यथा क्रियत्प्रनवधान

आत्मनाशो भवति । एवमिहाड्डत्मस्वरूपावगतिद्वारायां स्वल्पेडप्यनुसंधाने पराध-धानापराध आत्मनाशो भवतीति भावः ॥ १४ ॥

अशब्दमस्पर्शमरूपमवययं तथाडऽरसं नित्यमगन्धवच यत् । अच नित्यमित्येतदशब्दमित्यादौ प्रत्येकं संचध्यते । अशब्दत्वादिविश-शब्दैक वाक्यत्वात् । अध्यात्मविद्याशून्योऽनित्यार्थः । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निश्चाध्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ॥१५॥

महत इत्यनेनाडडत्मनि महति नियच्छेदिति पूर्वमन्त्रनिर्देशो जीवेऽ-गृह्यते । ध्रुवं सिथरं निश्चाध्य ध्रुवा दर्शनसमाना आकारोपासनेन विषयीकृत्य-स्त्यर्थः । मृत्युमुखादिति भीषणात्ससारादित्यर्थः ॥ १५ ॥

नाचिकेतस प्राप्तं नाचिकेतम् । मृत्युप्रोक्तं मृत्योः प्रवकृत्स्वमेव न स्वतन्त्रवकृतत्वम् । अत एव सनातनं, अपौरुषेयत्वात्प्रवाहरूपेण नित्य-मित्यर्थः ।

उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी नचिकेतो महीयते ॥ ३६ ॥

यप्-इमं परमं गुह्यं श्रावयेद्ब्रह्मसंसदि । ब्रह्मसंसदि आहवणसमाजे । प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते तदानन्त्याय कल्पते इति ॥ १७ ॥

तृतीया वल्ली समाप्ता ॥

इति कठकोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ४८

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत । पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूः ॥

स्वानीन्द्रियाणि पराञ्चि परानग्रन्नीतित पराञ्चि परमकारणानि न स्वतन्त्र ईश्वर एवानि हिंसितवान् । तस्मादुद]हिंसायामिति-

धातुः १ यद्वा धातूनामनेकार्थत्वात् । परार्थप्रकाशकानि इन्द्रियाणि सृष्टवानित्यर्थः ।

तस्मात्परादृपश्यति नान्तरात्मन् ॥

पराक्पराच इति यावत् । परागृपाननातमभूतान्पश्यन्त्युपलभन्ते ।

अन्तरात्मानं नेत्यर्थः । यद्वा पराद्पराद्मुखानि भूतानि विपयाननेव पश्यन्तीतियर्थः । पराद्पश्यताति पादौ लोकान्तरप्रवेशमेकत्वेनाम् ।

ईदृशेऽपि लोकस्मभावे नद्या: प्रतिस्रोतः प्रवृत्ता इव काश्चित्पुरुषो धावरेप: प्रत्यगात्मप्रवणोडवस्तीतियाह—

कच्छिद्दीरः प्रत्यगात्मनैकक्षत् ॥

प्रत्यग्मानात्मानं पश्यतीत्यर्थः । छान्दसं परस्मैपदम् । अत एव वर्तमाना अथ लडुपपचि श्व ।

आवृत्तचक्षुरमृतत्वामिच्छन् ॥ १ ॥

चक्षुःशब्द इन्द्रियमात्रपरः । स्वसस्वविषयव्यावृत्तेन्द्रियौ 'मुख्या-

रित्यर्थः ॥ १ ॥

पराचः कामाननुयन्ति बाला: ॥

ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् ॥

विस्तीर्णस्य संसारस्य बन्धनं यान्तीतियर्थः । यद्वा विततस्य सर्वत्रा-

प्रतिहताज्ञस्य मृत्योर्धमस्य पाशं यान्तीतियर्थः ॥

अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह नार्थयन्ते ॥ २ ॥

अथशब्दः प्रकृतविषयार्थान्तरपरिग्रहे । धीमन्तः प्रत्यगात्मनयेच ध्रुवम-

मृतत्वं विदित्वैह संसारमण्डलडङ्गुष्ठपद्मादिपु कमापि ने प्रार्थयन्ते प्रत्य-

कत्वज्ञस्य सर्वं जिहासितच्यमिति भावः । परात्मनः सर्वजीवगताहंतास्प-

दृश्वेन मुख्याहमर्थित्वात्प्रत्यकत्वमस्तीति दृढयम् ॥ २ ॥

येन रूपं रसं गन्धं शब्दानस्पर्शांश्र मैथुनान् ॥

मैथुनान्निमिशुनानिमित्तकसुखाविशेषोपलक्षित्यर्थः ।

एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते ॥

निःशेषं येनैव साधनेन जानातीतियर्थः । 'तद्धेवा ज्योतिषां ज्योति:'

एतदेतत्

तत्पूर्ं प्राप्त्यतया निर्दिष्टं विष्णोः परमं पदम् । एतद्रे, एतद्रैतद्मन्नप्रतिपाद्याडडत्मस्वरूपमेवेत्यर्थः ।

स्वप्नान्ते जागरितान्ते चाभ्या येनानुपष्यन्ते । सकलं स्वाप्रपञ्चं जाग्रत्पपञ्चं च मनआदीन्द्रियैर्द्रि षभावमापन्नेन येन परमात्मना लोकः पश्यत इत्यर्थः ।

महान्तं विभुमात्मानं मन्वा धीरो न शोचति । तामिति शेपः । उक्तोऽर्थः ।

य इदं मधवद् वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्रे तत् ।

इदमिति लिङ्गवत्ययश्रुतेरिदम्सः । इदं मध्वदमतेन पितृदेवतिविभक्ताविति भावः । निन्द्रे काळत्रयवर्तिचिद्विदेश्वरं च यो वेद तं हुष्कृतुरारिणमपि न निन्देदित्यर्थः । गुहाश्रितदृश्यः सन्नित्यच्र जुगुप्साशब्दो निन्दार्थक उत्तः । जुगुप्सावि-रामप्रमादार्थानामिति तद् इति पञ्चमी । एतद्रे तदाति पूर्ववत् ।

यः पूर्वं तपसो जातमद्र्यः पूर्वमजायत । गुहां प्राविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्यनुपश्यति । अत एव ससर्जाडडदौ तासु वीर्यमवासृजत ।

तदण्ङडमभवद्रे तस्मिन् सहस्रांशसमप्रभम् । तस्मिञ्जज्ञे स्वयं बह्मा सर्वलोकपितामहः ।

इतिस्मृतियुक्तरीत्या डस्य उपादाने भ्यो व्यतिरिस्युटे । पूर्वं योडजायत तै तपसः संक्लपमात्रादेव पूर्वं जातम् । 'यो देवानां प्रथमं पुरस्तात्' 'विश्वाधिको रुद्रो महाँषि:' [ श्वे० ३ । ४ ] 'हिरण्यगर्भं परयत जायमानम्' [ श्वे० ४।१२ ] इति श्रुत्युक्तरीत्या प्रथमं जातं गुहां प्राविश्य तिष्ठन्तं हृदयगुहां प्राविश्य वर्तमानं भूतेभिर्भूतैर्द्रि हि यान्तःकरणादिमि-

पेतं चतुर्मुखमयं सकलजगत्स्रष्टा स्पादिति कटाक्षणोक्षतेत्यर्थः ।

एतदै तत् ॥ ६ ॥

या प्राणेन संभवत्यदितिदेवतामयी । गुहांं प्रविश्य तिष्ठन्ती या मृतोभिर्य्यजायत ॥

अथां च मन्त्रे गुहां प्रविश्य [ ऋ० सू० १ । १२१ । ९ ] इत्थं सूत्रं भगवता भाष्यकृता व्याख्य्यात्: इत्थं हि भोग्यकृता कर्मफलानुयत्तिर्यदितिरिजींव उच्यते । प्राणेन संभदंती प्राणेन सह वर्त्तते । देवतामयी-द्वियाधीनभोग्या गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती हृदयपुण्डरीककुहरवर्त्तिनी । भूतेभिर्य्यजायत पृथिव्यादिमिर्भूतै: साहिता द्वादशरूपेण विविधा जायत इति भाषितम् ।

एतदै तत् ॥ ७ ॥

तत्तदात्मकामित्यर्थ: । अथैव प्रकरणे "ऋष्यजज्ञे देवमीड्यं दिदित्या" [ कां० १ । १७ ] इत्यत्र देवमित्यस्य परमात्मात्मकामिति व्याख्यात्- स्वात् , क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीतयेतदुपकुंथणमीतावचने डपि मां मद्धातमकामिति भाष्यकृतैव ऋषाख्य्यात्त्वात्, अपृथक्सिद्ध्रविशेषणवाचिशब्द्रस्यापि विश-ब्द्स्य विशेष्य इवापृथकिसद्धविशेष्यवाचिशब्दस्यान्ति विशेषणे निर्द-हत्वात्तदात्मकामित्यर्थो युक्त इति दृश्यम् ॥ ७ ॥

अरण्योरधरोत्तरारण्यो: स्थितोऽग्रि: ।

गर्भ इवोतसुभृता गर्भिणीऽभि: ।

गां भणांभः पानभाजनादिना सुभृता गर्भ इव निहित इति पूर्वेणान्वय: । उदित्यवधारणे ।

दिवे दिव ईडचो जागृवांद्रिः ।

अहन््यहानि जागरणशीलैरप्रमतै: सृत्य: । हविष्मांद्भिर्य्यमनुष्याभिराग्रि: ।

आज्यादिहवि:प्रदानप्रवृत्तैरऋत्विग्भि: सृत्योडग्रि: । अयनेऽताडरण्यो-

एतदै तत्वु ॥ ८ ॥

एतदग्रिस्वरूपं तत्पूर्वोक्तवह्नात्मकामित्यर्थः ।

यतश्वोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति । तं देवा: सर्वे आर्पिता: ॥

यस्मादुद्ग्ण्णं सकाशात्सूर्य उदेति यत्र च लयंभेति देवा: सर्वेतस्मि-

न्नात्मनि प्रतिष्ठिता इत्यर्थः ।

तदु नात्येति कश्चन ।

तत्सर्वात्मकं वह्निं कोऽपि नातिक्रामति छायातपदन्तर्यान्मिणो दुर्लंकू-

घस्वादिति भाव: ।

एतदै तत्व ॥ ९ ॥

उक्तोऽर्थ: ॥ ९ ॥

ननु परमात्मन: सर्वात्मकत्वं न संभबति । अहंमित्यहन्ताभयत्वेन।

नुसंधीयमानो ह्यात्मा स चाहमिहैवास्मीति देहान्तरदेह्यावृत्ततयाs-

नुसंधीयते तस्य कथं सर्वदेशन्तरालवर्तिनिसर्वपदार्थमभूतत रावमित्याशा-

ङ्क्षह—

'यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदानिवह ।

यदेश परमात्मतस्मन्न लोकेऽहंमित्यनुसंधीयमानतयाsडत्मभूतं तदेव

लोकान्तरस्यानामप्यात्मभूतमित्यर्थ: । ततश्वाडडत्ममेवो नास्तीतिपर्थ: ।

अयंमभिप्राय: । किं परमात्मतस्मविदामहंमिहेति प्रतीति: सर्वदेशन्तर-

लवर्तिपदार्थात्मकत्वबाधकतयोभयस्स्यात उत तद्रह्यितानामू । नास्तिध: ।

तपोमहिहैवत्यादि-प्रतीतिरेवाभीष्ट । प्रत्युतैह मनुरभवं सूर्योऽस्मीति

सर्ववस्तुरवंतितयैवानुभवात । न द्वितीय: । अतद्वाविदामहंप्रतीतेर्जोवि-

मात्राविपयत्वेन तत् तद देहान्तरदेह्यावृत्ततप्रतीतेस्तद्वानिमपतीतपरमात्मनि

सर्वदेशन्तरपदार्थात्मकत्वविरोधित्वाभ्यादिति ।

मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १० ॥

इह परमात्मनि भेदमिव य: पश्यति स तु संसारात्संसारं प्राप्नोती-

त्यर्थ: ॥ १० ॥

[अ० २खण्डी७] काठकोपनिषत् ।

नन्वसंशाकं सर्वात्मकं परमात्मतत्त्वं कुतेो नोपलभ्यत इत्यत्राहSSह— मनसैवेदमाप्तव्यम् ।

इदमात्मस्वरूपं विशुद्धमनोग्राह्यामित्यर्थः । उत्तमेवार्थं हृदयकरणायाभ्यस्यति—

नेह नानात्वं किंचन मृग्योः मा भ्रां— गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ भ९ ॥

स्पष्टोऽर्थः ॥ ४९ ॥

अङ्कुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ।

ईशानो भूतभव्यस्य ।

कालत्रयवर्तिनिक्षिलचेतनाचेतनेश्वरः पुरुष उपासकशरीरेSङ्कुष्ठपार— माणः सन्नास्ते । ने ततो विजुगुप्सते ।

ततो भूतभव्येश्वरत्वादेव वात्सल्यातिशयादेहगतानपि दोषान्भोग्य— तया । पश्यतीत्यर्थः । ननु 'प्राणाधिपः संचारति स्वर्गमभिः ' [ श्वे० १।९ ] 'अङ्कुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः' [ श्वे० ५।८ ] ।

अङ्कुष्टमात्रं पुरुपं निश्शेषं यमो वदाति ।

इत्यादि श्रुतिस्मृतिष्वङ्कुष्टमात्रत्वेन प्रतिपादितस्य जीवस्यैवासिमन्मन्वे प्रतिपादने किं न स्यात् । न च न तस्य भूतभव्येशत्वादिति वाच्यम् । प्रथमश्रुतजीवत्वान्निरोधेन चरमश्रुतभूतभव्येश्वरत्वस्यापौक्षितया च योगिभिं तु शङ्क्यते चेत् । 'चाहंवेद प्रभृति' [ न० सु० ११३१२४ ]

इत्यधिकरण एवमेव पूर्वपक्षं कृत्वा हृदयावच्छेदेनैवान्त्यनाकुष्टपरिमाणस्य परमात्मन्यडपि संभवात् । अङ्कुष्ठमात्रः पुरुपाडकुष्टं च समाश्रितः ' [ १६।३ ] इति तैत्तिरीयके । 'अङ्कुष्ठमात्रः पुरुपाडन्तरात्मा सद्‌ा जनानां हृदये सन्निविष्टः ' इति श्वेताश्वतर [ ३।१३ ] चारड्कुष्टमात्रत्वस्य ह्यालिङ्गनत्वादयं मन्त्रः परमात्मपर एवेति सिद्धान्ततत्वात् । यचवच्र कश्चिदुच्यते । अङ्कुष्ठमात्रत्वं जीवलिङ्गमेव । तथाप्यङ्कुष्ठमात्रः पुरुषो

मध्य आत्मनि तिष्ठतीति पूर्वार्धेन जीवमनूच, 'ईशानो भूतभव्यस्य' इत्यनेन परमात्मभावो विधीयते इति । तदसमञ्जसम् । तथाहि सति परमात्मन्प्रकृत्युभयत्रत्वसंभावनाप्रदर्शनक्षस्य 'ह्यग्रपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात्' [ ऋ० सू० १।१।२५ ] इति सूत्रस्यांसंगतिप्रसङ्गात् । ननु नासिमन्न्ये अध्वानुरादेन ब्रह्मभावे विधीयते । 'आरागमात्रतया प्रति-पत्तेः जीवस्यात्मैक्यमात्रत्वे प्रमाणाभावादिति तदुस्वरूपापरिहाराधै जीवस्यात्मैक्यमात्रत्वसाधनाय प्रवृत्तमिदं सूत्रमिति चेत्त । तथाऽऽड्यभयणास्य क्रिस्टत्वात् । नन्वीश्वरः शर्व ईशान इति निर्वचनुपाठेनेशानशब्दस्य देवताविशेषे रूढत्वाच्छब्दादेव प्रेति इति सूत्र ईशानो भूतभव्यस्येति शब्दादेव न तु भूतभव्यस्य सर्वस्येशितृत्वं कर्मवशेज्जीवस्योपपद्यत इति भाष्यं व्याकुर्वद्भिरव्यासापेरीशानशब्दव्द्येनैव विवक्षितत्वात्, नात्र लिङ्गादिर्ण्णोयः किं त्वेश्वरवाचिशब्दादेवैत्थेकाराभिप्राय इति व्याख्यातत्वात्, ईशानशब्दस्य श्रुतित्बाभ्युपगमात्, तयंव चेशान-शब्दश्रुत्या जीवस्यैव व्यावर्तितत्वेन, नारायणस्यापि व्यावर्तितत्वेन, रुद्रपरत्वमेव शब्दश्रुत्या जीवस्यैव व्यावर्तितत्वेन, नारायणस्यापि व्यावर्तितत्वेन, रुद्रपरत्वमेव स्वादिति चेत् । योगरुढिमत्: पदस्य सन्तिध्याधव्यवार्थविशेपकपदान्तर-सन्तिधानं रुढ्यनुनमेप्स्य ।

इत्यादिगु दर्शनेत् । तत्र हि सरोरुहपदावयवचार्थसरोरुहविशेषकाग्रप-दोपादानेन सरोरुहपदोढिमद्रूणस्य दर्शनेत् । इतरथा पद्मान्विति पदानु-पादान्त्वापत्ते: । अत ईशानशब्दस्य न भूतित्वम् । एतत्स्वरसादेव स्वासार्पैरपि यथाश्रुतभाध्यानुगुणयेन यद्वेति पक्षान्तरस्माभ्रितत्वादित्यल-मतिर्चर्या । प्रकृतमनुसरामः ।

१२

एतदै तत् ॥ १२ ॥

उक्तोऽर्थ: ॥ १२ ॥

अत्रगुष्ठमात्र: पुरुषो ज्योतिरिवाधूमक: ।

शुक्केरन्धमानलवत्प्रकाशमान इत्यर्थ: । ईशानो भूतभव्यस्य स एवायं स उ भ्रू: ।

अध्यतनपदार्थजातं श्वस्तनपदार्थजातं कालत्रयवर्तिपदार्थजातमपि तद्वात्कमित्यर्थ: ।

काठकोपनिपत् ।

एतदै तत् ॥ १३ ॥

पूर्ववत् ॥ १३ ॥

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।

पर्वतमूर्धि वृष्टं प्रत्यान्तपर्वतेषु नानाभूततया पतित्वा पतित्वा धावति ।

एवं धर्मान्पृथक्पश्यन्स्तानेवानुविधावति ॥ १४ ॥

एवं परमात्मगतेभान्तर्यास्मितं मनुष्यान्तर्यान्मिल्यादिर्धमान्पृथगधिकरणनिष्ठान्पश्यन्पर्वीतनिर्झरपातमनुकृत्य संसारकुहरे पततीत्यर्थः ॥ १४ ॥

सर्वत्रैकात्मकत्वज्ञानस्य फलमाह—

यथोदकं शुद्धे शुद्धमास्तिकं तादृगेव भवति ।

एवं मुनेः विजानात आत्मा भवति गौतम ॥ १५ ॥

यथा शुद्धजले शुद्धजलं योजितं तत्सदृशमेव भवति न कथम्चिद्विसदृशमेवास्ति विजानतो मननशीलस्यात्मादिपि परमात्मज्ञानैव विशुद्धः सन्निवृशुद्धेन परमात्मना समानो भवतीत्यर्थः । गौतमेति प्राप्यवैभवं सूचयन्सहपं संबोधयति ।

समाप्ता प्रथमावल्ली ।

पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ।

अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्व विमुच्यते ॥

जननादिविक्रियारहितस्य ऋजुकुब्जदेहविवेकिन आत्मन एकादशेन्द्रियपलक्षणैरहितस्य द्वारैरपि शरीरस्य पुरं भवति परस्वामिनो यथा पुरं विविक्तं भवति तथा शरीरमपि स्वात्मनो विविच्य जंतं भवति । अविवेकिनस्तु देह आत्मैव भवतीति भावः । अनुष्ठाय न शोचति । विविधं जानन्देहानुबन्धाभिःखं कामादिभिश्शुध विमुक्तो भवतीत्यर्थः । विमुक्तश्व विमुच्यते । जीवदशायामाधयात्मिकादिदुःखरागद्वेषादिविमुक्त एव सन्भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यते' [बृ०सू०४।४।९]

हन्ति न्यायेन प्रारब्धकर्मावसानेऽचिरादिना विरजां प्राप्य प्रकृतिसंबन्धविमुक्तो भवतीत्यर्थः ।

एतद्‍द्रे तत् ।। १ ।।

१

एतन्मन्त्रंप्रतिपाद्यमुक्तस्वरूपमपि परमात्मकमेवेदंस्पथः ।

पुनरप्यस्य सर्वात्मतामेव प्रथयति—

हंसः शुचिषद्‍वसुरन्तरिक्षसद्‍वसुः ।

हंसः सूयः । शुचौ ग्रौः सादन्तौ सोंदन्तौ सौंचेप्तेजस्वीति यावत् । वसुरिति वस्तुवाच्युः । अन्तरिक्षसद्, अन्तरिक्षगतो वायुः ।

होता वेदिषद्‌तिथि‌दुरोणसत् ।

वेच्यन्तर्वतमान ऋत्विग्‌विशेषोडग्रिवा । दुरोणं गृहं गृहागतो‌डतिथिः ।

नृषद्‌वरसतद्‌ऋषद्‌चोमसत् ।

नृष्वात्मतया वर्तमानं, वरेषु देवेषु च तथा वर्तमानं, ऋते सत्यलोके सीदतीति ऋतसत्, व्योम्नि परमपदे वर्तमानं च प्रयक्‍करवमू ।

२

अद्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ।। २ ।।

अद्जा जलजा । गोजा भूजा । ऋतजा यज्ञोत्पन्ना: कर्मफल-भूताश्र सुरगाद्या इति यावत् । यद्वा चिरकालस्थायितया ऋतश-ब्दिताकाशजा इत्यर्थः । अद्रिजा: पर्वतजा । एतत्‌सर्वं बृहद्‌वृहत्-

मपरी चिद्‌ऋनसत्यरूपवह्‍नात्मकमित्यर्थ: ।। २ ।।

ऊर्ध्वं प्राणम्‌नयति ।

सर्वेषां हृदयगतः परमात्मा प्राणवायुमूर्ध्वंमुखमुच्चरयति ।

अपानं प्रत्यगस्‍पति ।

अपानवायुमप्योमुखं क्षिपति ।

मध्ये वामनमासीनम् ।

हृदयपुण्डरीकमध्य आसीनं वामनं वमनं भुवन्तींमू । अथ वा हृदयपुण्डरीकपरिमितया ह्रस्वपरिमाणमित्यर्थ: ।

३

विश्‍वे देवा उपासते ।। ३ ।।

३

तं सत्यप्रकृतय: सर्वेऽप्युपासत इत्यर्थ: ।। ३ ।।

एवं 'परमात्मानुपासीनस्य 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्षे' [ छा० ६ । १४ । २ ] इति श्रुत्युक्तरीत्या शरीरपात एवान्तरायो न किंचित्कर्तव्यं परिशिष्यत इत्याह—

अस्य विसंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः । देहादिमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ॥

अस्योपासकस्य देहिनः शरीरस्थस्य शरीरप्रतिष्ठितस्य दृढशरीरस्येति यावत् । एवंभूतस्य वा विसंसमानस्य शिथिलीभवद्वाचस्य वा देहादिमुच्यमानस्य त्रियमाणस्य वा किमत्र परिशिष्यते । कृतकृत्यत्वकर्तव्यं किमपि नावशिष्यत इति भावः ।

एतदेव तत् ॥ ४ ॥

तस्य सर्वप्राणिनांप्राणनहेतुत्वरूपं माहिमानमाह— न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्नि ।

स्पष्टोऽर्थः । केनेतरेण जीवतीत्यग्राह— यस्मिन्नेता उपाश्रितो ॥ ५ ॥

यदधीना प्राणापानयोरपि जीवनं तदधीनेमेव सर्वेऽपि जीवनामोति भावः ॥ ५ ॥

हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । गुहामातिरहस्यं मन्त्रातनं वच्मि ते पुनरपि प्रवक्ष्यामि । हन्तेति स्वग-

तमाश्रयं । यथा च मरणं प्राप्त्य आत्मा भवति गौतम ॥ ६ ॥

हे गौतम, आत्मा मरणं मोक्षं प्राप्य यथा यत्प्रकाशविशिष्टो भवति तथा पुनरपि मुहुर्मुहे रागाद्यनुपहतायोपदेशायोग्याय तुभ्यं वक्ष्यामि—

मित्यर्थः ॥ ६ ॥ अधिकरिविशेषोपनिर्देशपरेण हन्त त इत्यनेन सूचितमर्थं विवृ-

णोति—

योनिमन्ये प्रपच्यन्ते शरीररचाय देहिनः ।

अन्ये परमात्मतरस्वश्रवर्णविमुखास्त्वाद्दिसदृशा: शरीरपरिग्रहाय बाध-णादियोनिं प्रतिपद्यन्ते ।

स्थानुमन्येडनु संयान्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥

अन्ये स्थानावसभावमनुगच्छन्ति । स्वानुरोधितयज्ञान्तिकर्मोपासनानतिक्रमणेन ' रसणीयचरणा:' [ छां० ५।१०।७ ] 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते' [ बृ० ४।४।२ ] इत्यादिश्रुत्यतुरोधादिति भावः ॥ ७ ॥

एवं शिष्यं प्रोज्चनयाभिमुखीकृत्य प्रकृतमनुसरति ।

य एष सुषुप्तु जागर्ति कामं कामं पुरुपो निर्भिमाणः ॥

सर्वेषु सुप्तेषु जीवेषु । कामं कामं णमुलन्तमिवंदं संकल्प संकल्पे स्यर्थः । न तु सर्वाङ्कामांश्छन्दतत् प्रार्थ्यपसवेति प्रकृताः पुछादयः कामशब्देन निर्देश्यते । अयं चार्थः संध्याधिकारणे [ बृ० सू० ३।२।१९ ] भाष्यश्रुतप्रकाशिको: स्पष्टः संकल्प संकल्प स्वच्छन्दानुरोधेन निर्म-माणः पुरुषो योडस्तंत्यर्थः ।

तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुख्यते ।

तस्मैल्लोका: श्रिता: सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्‌दे तत् ॥ ८ ॥

तदेव प्रकाशकं तदेवानन्याधीनममृतमुख्यत । इत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । 'नित्यमुक्तानाममूर्तत्वसच्वेऽपि निरुपाधिकामृतत्वभावाद्देवामृतमित्यव-धारणास्य नानुपपत्तिरिति दृष्टच्यम् । तेनामृतान्तरीनिपेधान्मुक्तपरमात्म-नोरभेदप्रत्याशा प्रत्युक्ता । अग्नृत्यामृतशब्दस्य निरुपाधिकामृतधा-चित्वात् ॥ ८ ॥

एक एवोडनस्त सर्वेषामहमर्थतयाडSस्त इत्यस्यार्थस्य दुर्जोधत्वाद्दृढी-करणाय पुनरप्युपदिशति-

अभिर्यथैको भुवनं प्रविश्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ॥

यथैकस्तेजोधातुखिवृत्तिकरणकृततयाडSडण्‌डान्तर्गतलोके प्रविष्ट: सन्‌रूपं रूपे रूपे भौतिककष्यक्तिपु वीप्सायां द्विवचनम् । प्रतिरूपं प्रत्युकं रूपं यस्स स तथोक्तः । सर्वासु भौतिककष्यक्तिषु तेजोधातोरिमिलितत्चेन प्रतिसंक्रान्तरूपतया भमस्तीति दृष्टच्यम् ।

9

एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो वाहिश्व ॥ ९ ॥ तथैक एव सनपरमात्मा प्रतिबिम्बतुसंकान्तान्तरप्रमिविग्रहो बहिश्व व्याप्तोऽतीर्यर्थ: ॥ ९ ॥

9

उदाहरणान्तरमाह— वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो वाहिश्व ॥ १० ॥

9

पूर्ववत् ॥ १० ॥ आत्मत्वाविशेषेऽपि जीवात्मवद्दोषा: परमात्मनि न भवन्तीत्पेतत्सह- टान्तमाह—

9

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुपैर्हदोषै: । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन वाह्य: ॥९१॥

9

'रश्मिभिरपोडिस्न्नप्रतिष्ठित:' [ ऋ० ५.४२ ] 'आदित्य श्वशुरूमूत्या- क्षिणी प्राविशत्' [ ऐ० ब्रा० १ ख० २ ] इति श्रुत्यनुसारेण यथा सूर्य- श्वशुरधिष्ठातृतया तदन्तर्गतोडपि बहिर्निर्गते 'श्वशुरमलादिकाभिने सृपृश्यते तथा परमात्मा सर्वभूतेष्वात्मतया वर्तमानोऽपि तद्रुंतद्रोंरिन सृपृश्यते । तस्य स्वाभाविकापहतपाप्मत्वादिगुणयुक्ततया स्वेतरस्समस्तस्साध्यात्मवात्, विट- क्षणत्वादित्यर्थ: ॥ ११ ॥

9

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं बीजं महुदा य: करोति । तमात्मस्थं येडनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥

9

एक: समाभ्यधिकरहित: । वश इच्छा सोडस्यास्तीति वशी जगद्रूशे वतंत इत्युक्तरीत्या वशावन्ति- प्रभ्र्रक इत्यर्थ: । इमौ स्म मुनिशार्दूल किंकरौ समुपस्थितौ ।

9

इत्युक्तरीत्या भक्तवत्स इति वार्थ: । एकं बीजं तम: 'परे द्वेे मनस्येकी भवति' [ प्र० ४.२ ] इति श्रुत्युक्तरीत्या स्वेनैकीभूताविमाग- वस्थं तमोलक्षणं बीजं महदादिवहुवि-धप्रपञ्चरूपेण य: करोति तं य आत्मनि तिष्ठत्रित्युक्तरीत्या स्वान्तर्यामिणं ये पश्यन्ति तेषामेव मुक्ति- रित्यर्थ: ॥ १२ ॥

नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानामको बहूनां यो विदधाति कामान् ।

नित्यश्रेतन एक एव सन्बहूनां नित्यानां चेतनानामपेक्षितानर्थानन्व-यासेन प्रयच्छति ।

तमाात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्मिथां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ १३ ॥

एवमुक्ते शिष्य आह—

तदेतदिति मन्यन्तेऽनिदेश्यं परमं सुगमम् । कथं नु तद्विजानीयान्न किमु भाति विभाति वा ॥ १४ ॥

तदडौकिकं परमाणददूपं नह्म करतलामलकवदपरोक्षं भवाहशा निष्पन्नयोगा मन्यन्ते । भवातृशा: साक्षात्कतुं शस्त्रुयतीत्यर्थ: । कथं कषपविदोंडनुमेहणसिद्ध्यर्थमनीडहं विजानीयान्न ।

तावद् दोंडेमसत्या भासते तन्नापि विस्पष्टं प्रकाशते, उत तेजोऽन्तरसवलननाश्र विस्पष्टं पकाशात इति प्रश्न: ॥ १४ ॥

परमात्मनो योगयुगालमब्नाय 'आदित्यग्रणं तमसः परस्तात्' [ श्वे० ३ । ८ ] । सदैकडपपरुपायेंति प्रमाणप्रतिपन्नगृहााश्रयादृष्ट्यम-डलविग्रहोडस्ति तद्विशिष्ट: परमात्मा विभाति सर्वातिशायैर्दीकि-मानित्याह—

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्यतो भान्ति कुतोऽयमपि्रः ।

तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५ ॥

अयं च मन्त्र: 'ज्योतिद्दर्शनात्' [ बृ० सू० १।३।४० ] इति सूत्रे सर्वते्जसां छादकं सर्वते्जसां कारणमूतमनुगृहावकं साक्षुब्प्रतितस्य ज्योतिहश्पत इति माध्येण विवृत: । इदं च माध्यम् । न तत्र सूर्यं इत्यादिमन्त्रे पूर्वाद्धस्यार्थ:स्माह--सर्वते्जसां छादकमिति उत्तरार्धस्य

काठकोपनिपत्

पूर्वपादार्थमाह—सर्वंतेजसां कारणभूतामिति । अनुभाने पश्चाद्वानं तेन कार्यकरणप्रभावः सिद्धः । पौर्वापर्यनियमो हि कार्यकरणभाव इति भावः । चतुर्थपादार्थमाह—अनुग्राहकामिति । 'अस्याड्डदित्यो मामुपयुङ्क्ते' इत्यादिश्रुतिश्रानुग्राहकत्वे प्रमाणामिति व्यासार्यैरुद्वृत्तम् । तदीयदीतिसिसाक्षात्कारसंभवे तेजोन्तराणामभिभूतत्वं प्रथमार्थः । तेजोन्तरस्यापि तदुपादानत्वेन तद्यानसाहकत्वरूपं निमित्तत्वं तदर्थः । चाक्षुषरम्यनुग्राहकचन्द्रादेरिवोत्पत्तिस्थापि तेजसः स्वसंवन्धेन स्वकारणसामर्थ्याधायकत्वलक्षणानुग्राहकत्वं चतुर्थपादार्थ इत्यप्यर्थस्त्रैव व्यक्तः । अधिष्ठानवद्रुरूपभानद्यतिरिक्तभानदून्यत्वमध्यस्तत्प्रकस्य तृतीयपादार्थ इति परैरुच्यते तदयुक्तम् । तथा हि सति भान्तामिति कतर्थकथनप्रसङ्गयस्य शिष्यज्ञाने प्रकाशत इतिवद्भेदेडपि कथंचित्संभवेऽन्युभान्तीत्यानुशब्दस्यायोगात् । न हि देवदत्तगमनक्रियाद्यतिरिक्तगमनक्रियागून्ये तिष्ठति यज्ञदत्ते गच्छन्तं देवदत्तं यज्ञदत्तोऽनुगच्छतीति प्रयोगो हस्तचरः । ननु वाङ्मिव वहन्तमयोग्नुबहतीति प्रयोऽगो हस्तचर इति चेत् । अथुमः पृथक्संघत्वाभावं निषिध्यतवतस्तत्प्रतिपिपादयिषया ताहशप्रयोगस्य संप्रतिपन्नस्वभावात् । ननु तदीयदीतिसिसाक्षात्कारसंभवे तेजोन्तराणामभिभूतत्वमिति भवद्भिमतार्थोऽपि न युज्यते । तदीयदीतिसिसाक्षात्कारवतामपि मुक्तानां तेजोन्दींसिसाक्षात्कारदर्शनेन सजातीयसंवन्धनाधीनानुगृह्यलक्षणाभिभवस्याभावादिति चेदुच्यते । कद्वद्विपयमेवैतत् । बद्धानां तत्साक्षात्काराप्रसक्तेरिंद कथमिति चेत् । बद्धानामेवार्जुनादीनां तत्साक्षात्कारवशानात् । यद्वा कालिदासकवौ परिणयमान इतरः कुकविरकविरीतिवद्द्वाते । बहुधा परिणयमाने सूर्यादितेजोन्तरं न मान्तीअतस्तदेव ब्रह्मातिभास्वरूपं कालदिति पूर्वार्थः । तदीयदीतिसिसाक्षात्कारसंभवे तेजोन्तराणामभिभूतत्वमिति व्यासार्यवचनस्याप्यतदेवार्थमितर तेजसां स्वरूपोत्पत्तौ फलजननने च परमात्मानुगृह्णासपेक्षत्वमदर्शनकेन तमेव मान्तमित्युत्तरार्धेन प्रथयतीति न दोष इत्येतद्वयम् । यद्वा पूर्वाधृतस्य यथाश्रुत एवार्थः । नन्वतिमस्वरूपवति सूर्यादौ प्रत्यक्षेणानुमूयमानेऽपि भातीति प्रत्येकविरुद्धं कथमभिधीयत इतिच्चात्राडSह 'तमेव भान्तमनुभाति' इति । इदं च परिहृश्यमानामादित्यादीनां भास्वरूपं न स्वाभाविकमपि तु परमात्मदत्तं तदीयमेव तेजः । गीतं च भगवता—

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेsखिलम् ।

यञ्चन्द्रमसि यच्चाग्रौ तत्‍तजोsविद्धि मामकम् । [अ० १५।१२]इति ।

विवृतं चैतद्‌गवता भाष्यकृताsखिलजगतो भासकमेतेपामादित्या-

दीनां यत्तेजस्तन्मद्दीयं तेजस्तैराराधितेन मया तेम्यो दत्तमिति विद्धीति

अतो याचितकर्मणिडतपुरुषतुल्यनामतेपां भास्वररूपशालिनां न मातीतिं

व्यपदेशो युज्यत इति भावः ॥ १५ ॥

द्वितीया वल्ली समाप्ता ।

उर्ध्वमूलोsवाक्शाखः एपोडश्वत्थः सनातनः ।

अयं च मन्त्रखण्ड ऊर्ध्वमूलमधःशाखमिति गीताद्याख्यानात्‍वसरे भग-

यता भाष्यकृता व्याख्यातः । इतस्थं हि तत्र भाष्यम्—यं संसारार्क्यमश्व-

तथमूर्ध्वमूलमधः शाखमयमश्वत्थं प्राहुः । श्रुतिः । 'ऊर्ध्वमूलोsवाक्शाखो

कशाख एपोडश्वत्थः सनातनः । ऊर्ध्वमूलमवाक्शाखं वृक्षं यो वेद संप्रति

इत्यादिः । ससतलोकपरिनिबि‍ष्टचतुर्मुखवस्याद्‌दित्यवेन तत्‍योर्ध्वमूलत्वं

पृथिवी निवासिकसकलनरपशुमृगरीमेकीटपतङ्गन्थ्यावरान्ततयाडधःशाख-

त्वमिति ।

तलक्षणमेव ऋग्योति दर्शयति ।

तदेव शुक्रं तद्‍ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।

तस्मि‍ल्‍लोकेsथिताः सर्वे तदु नात्येति कश्‍चन । पतद्‍द्रुतत् ॥३॥

पूर्वमेव व्याकृतोsयं मन्त्रः ॥ १ ॥

यदि किंच जगत्‍सर्वं प्राण एजति नि:सृतम् ।

महद्‍द्रयं वज्रमुच्यताम् ।

अयं मन्त्रः “कम्पनात्”[ ऋ० सू० १।३१।३० ] इतिसूत्रे भगवता

माध्यमकृता व्याख्यातः । तत्रैष मन्त्रः प्रस्तुत्य कतिपय जगतांsसृङ्‌

ड्‌ऋषुमात्रे पुरुषे प्राणशब्दनिदि‍ष्टे स्थितानां सर्वेपां ततो नि:सृतानां तस्मा-

त्संजातमहाभयानिमित्तमेजनं कम्पनं श्रूयते तच्छासनातिवृत्तौ किं माति-

ष्यतीति महतो मयाद्‌द्रजादिवोद्यतत्कृतं जगत्कम्पत इत्यर्थः । अ मया‍द्‌

स्याग्रिस्‍तपति तदिनैकार्थ्याद्‌महद्‍द्रयं वज्रमुच्यतामिति पद्‍व्यर्थः प्रथमेति ।

विवृतं चैतच्‍छूलपकाशिकायाम् । प्राण इति सद्‌सद्‌नपद्‌सामर्थ्याद्‌

स्थितानामित्यध्याहारः । कुतो नि:सृतानामित्यपेक्षया प्रकृतसैयपोवा-

द्‌विति मुदित पुस्तके भतोङ्‌नुचारे खद्योततु° ऋतिं पठः ।

काठकोपनिषत्

नत्वमाह—तत इति । एजनं कम्पनामिति । एजृ कम्पने इति हि धातुः । प्रत्यवायभयात्स्वकायप्रवृत्तिः कम्पनम् । उद्यतवज्रादिव परमपुरुषप्रत्यानायभयेन कृत्स्नं जगत्कम्पत इत्यर्थे इति । अत्र महद्रयः वज्रमुष्टितमिति चत्वारि पदानि पृथक्मर्यधे प्रथममन्तानि । आद्यं पृथक्मर्यथपदद्वयं भयवाचि । उत्तयं तु पदद्वयं तद्व्रेतुभूतप्राणशब्दितपरब्रह्मपरामिति दृष्टव्यम् । केचित्तु विभत्यस्मादिति भयं भयानकमित्यर्थः । महाभयानकोऽयतवज्रवत्स्वस्मात्तःसृतं सकलं जगत्प्राणशब्दितः परमात्मा कम्पयति । एजतिपर्य्यर्थगर्भ इत्यमुमर्थे वर्णयन्ति । य एतदिदुरस्रृतांस्ते भवन्ति ॥ २ ॥

स्पष्टोऽर्थः । 'अत एव प्राणः [ ऋ० सू० । १११२३ ] इत्यधिकरणन्यायात्प्राणशब्दस्य परमात्मपरत्वे न विवाद इति दृष्टव्यम् ।

भयादस्याप्रिसत्पति भयान्नपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ३ ॥

भावतिशब्द इन्द्रादीनां स्वस्वधयापारप्रवृत्तिप्रथः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ इह चेदशकदृक्षोऽहं प्राग्शरीरस्य विस्रंसः । शरीरस्य विस्रंसो विसंसनान्नाप्तनात्प्राणनात्प्रागिह लोकेऽहं भोक्ष्युमशक्येच्छक्नुवांश्रेयः । विकरणत्वयस्सच्छान्दसः । ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरेत्वाय कल्पते ॥ ४ ॥

तत्तत्स्माज्ज्ञानाभावाद्दतेोः सृज्यमानसर्वलोकेषु जन्मजरादिमस्त्वलक्षणश्रीयमापात्वाय भवतीत्यर्थः । तस्माच्छरीरपाताभागेवाडडत्मज्ञाने यतेततस्ततो भावः ॥ ४ ॥

आत्मनो दुर्बोधत्वमाह— यथादर्शे तथाडSत्मनि । यथाऽऽदर्शे चान्द्रिकाया अभावाच्च सृष्टः प्रतिबिम्बसस्तथेह लोक आत्मनीत्यर्थः । यथा यथाऽऽदर्शे दर्पणे प्रतीपमानं वस्तु साक्षाद्दष्टवस्तुमत्ययड्ङमुखत्वादिकलिप्तार्थानवरुद्धतया नोपलभ्यते तथेहाडSत्मावि- शयिणी प्रतीतिरित्यर्थः ।

लोकान्तरेडपि तथेत्याह—

यथा स्वमे तथा पितृलोके ।

यथा स्वप्नदर्शनस्य जाग्रद्धर्शनवत्सम्यक्कया संशयादिविरोधितया पुनरनुसंधानयोग्यत्वाभावस्तथा पितृलोक इत्यर्थः ।

यथाडSप्सु परो दहशे तथा गन्धर्वलोके ।

यथाजलान्तरस्थवस्तुनो नेत्रवत्स्पष्टप्रकाशास्तद्वपारदृशहृद्व न वस्तुतः परितो दृश्यत इत्यर्थः । गन्धर्वलोकेऽप्यप्सु प्रतितिमात्र-मित्यर्थः ।

छायातपयोरिव बह्मलोके ॥ ५ ॥

यथा छायातपयोरिमिश्रणे श्रुत्या तपवत्प्रतिपदार्थवद्रूपलम्भ एवं बह्मलोकेऽपि न सम्यगुपलम्भः । अतो दुराधिगमममातमतस्वमिति भावः । यद्वा यद्यपि छायातपयोरिविच्छोपलम्भवद्वात्मानात्मस्वरूपयोः संमवति तथाडपि नात्रत्ययानामात्मतत्त्वं सूक्ष्मभिति भावः ॥ ५ ॥

इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ॥

पृथगुपलब्धानामुपलब्धिमानानिमित्त्रियाणाम् । इन्द्रियाणामित्येतेहादि-नामष्युपलक्षणम् । उदयास्तमयौ च यत् । यद्विति त्वद्वयं यावित्यर्थः यावुपादविनाशौ यक्ष परस्परवैलक्षण्यलक्षणपृथग्भावश्र तान्सर्वानिन्द्रियादिगतान्मत्ना धीरो न शोचतीत्यर्थः । परस्परवैलक्षण्योत्पादविनाशौ-ज्ञानैकाकारे नित्य आत्मनि न सन्तीति ज्ञात्वा न शोचतीत्यर्थः ॥ ६ ॥

देहाविवेकमत्पगामज्ञानेडपि भगवच्छरणागतिरेवोपाय इति पूर्वोक्तमेव प्रातिपाद्यति—

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् । सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ ७ ॥

अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च । यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ ८ ॥

काठकोपनिपत्

भयश्र परं मनः'' [का० १३१०] इत्यननेनेकार्थ्यात् । सर्वशब्दो बुद्धि-परः 'मनसस्तु परा बुद्धिः'' [का० ११३१०] इति पूर्वोक्ते । अलिक्वो लिङ्गागम्य । परतश्च वशीकार्यतायां विवक्षितम् । परस्य च वशी-करणं शरणागतिरेव । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ७ ॥ ८ ॥

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य ।

अस्य रूपं स्वरूपं विग्रहो वा व्यापकत्वादेश संशयनविपयेऽभिमुखतया न तिष्ठतीत्यर्थः । अथवा ह्रस्वं नीलरूपादिकं नास्तीत्यर्थः ।

अत एव—

न चक्षुषा पश्यति कश्वनेनम् ।

स्पष्टोऽर्थः ।

हृदा मनीषा मनसाडभिक्लृप्तः ।

अयंशः: 'सर्वत्र मासिद्दोपदेशात् । [बृ०मू०१।२।१] इत्यग्र ध्यासैरैरः हृदेति मक्किरुदयते मनीषेति धृतिः ।

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्वनेनम् ।

इति पूर्वार्धमेकरुपं पठित्बा

भक्त्या च धृत्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपइयतीहृ ।

इति महाभारत उक्तम् । अभिक्लृप्तो ग्राह्य इति विवरणः । धृत्या च समा-हितात्मा भक्त्या पुरुपोऽस्मिन् पश्यति साक्षात्करोतीति प्राप्तीत्यर्थः । 'भक्त्या त्वनन्यया शक्यः' [गी० ११५४]इत्यननेनेकार्थ्याविति वेदार्थसंग्रहे प्राति-पादितम् ।

यएतदिदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥

स्पष्टोऽर्थः ॥ ९ ॥

यद्ा पश्शावातिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।

ज्ञायतेऽनेनेति ध्युतपरया ज्ञानानीन्न्रियाणीत्यर्थः । 'ससृगतेः' [ मृ० सू० २।४।१५] इत्यधिकरणे व्यासैरैरस्थथा व्यासूयातत्वात् ।

बुद्धिश्र न विचेष्टते ।

अध्यवसायोपेतं मन एव बुद्धिशब्देनोच्यते । अत एव तत् भाष्यम् ।

अध्यवसायाभिमानाचिन्तावृत्तिभेदानमन एव बुद्ध्र्यहङ्कारचित्तशब्दद्वैथ्यपदिश्रयत इति ।

तामाहुः परमां गतिम् । शरीरान्तःसंचरणं विहाय मोक्षार्थगमनं परमागतिरिति तत्रैव स्पष्टम् ॥ ९० ॥

तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरैरिन्द्रियधारणाम् । तां पूर्वमन्त्रानुसारेष्टां वाङ्मात्रान्तरकरणधारणां परमां गतिं योगमिति मन्यन्ते । उक्तं च व्यासार्यैः परमा गतिर्योग इत्यर्थ इति ।

अपमततस्तदा भवति । इन्द्रियाणि निरऽपारत्व एवावहिताचित्तता भवति । चित्तावधानं किमर्थमित्यत्राऽSडह-

योगो हि प्रभवाप्ययोः ॥ ९१ ॥

योगस्य प्रतिक्षणापायशालित्वाडवधानमपेक्ष्यत इति भावः । यद्वा, इष्टप्रभावानिष्टाप्यलक्षणसर्वपुरुषार्थसाधनत्वाद्योगस्य तत्राप्रमत्ततया भवितव्यमित्यर्थः ॥ ९१ ॥

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । स्पष्टोऽर्थः ।

प्राणवादे 'सगतेर्विशेषितत्वाच्च [बृ०मू०२।४।५] इन्द्रियाणि सत्तैव 'सत्त इमे लोकाः येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिता: सप्त सप्त'[मु०२।१८] इति ससानमेव परलोकगतिश्रवणात् । 'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सहिते' । बुद्धिश्रवण ने विचरन्ति 'इति योगदर्शनमिन्द्रियाणां परिगणितत्वाच्च ससैवेति प्राप्त उच्यते । 'हस्तादिषु स्थितो डटो नैवं [बृ०मू०२।४।६] शरीरे स्थित आदानादिलक्षणकार्योपयोगित्वाद्द्रष्ट-इन्द्रियाण्येव । अतो नैवम् । 'दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मै-इदश:' [बृ०३।९।४] । आत्मशब्देन मनोडभिधीयते च । 'इन्द्रियाणि दशैकं च [एकादशं मनश्श्रान्त इति श्रुतिस्मृतिषु न्यूनसंख्यावादा उपकारविशेपाभिप्राया: । अधिकसंख्यावादाश्र मनोवृत्तिभेदादिति स्थितम् ।

अस्तीति भुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥

अस्तीत्येवोपलब्धव्यसत्तत्त्वभावेन चोभयोः ॥

अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रमीयते ॥ १३ ॥

तत्त्वं भावयतीति तत्त्वभावोऽन्तःकरणं तेन च परमात्माडस्तीतयैवोपलभ्यः । वेदान्तवाक्यैरस्तीतयुपलब्धस्य मनसाडभ्यस्तीतयैवं मननानुबन्धध्यानने कर्तव्ये इत्यर्थः । उभयोर्हेत्वोरुभाभ्यां शब्दमनोरूपाभ्यामस्तीतयैवोपलब्धस्य ज्ञातत्वात् भुक्ता ज्ञाझणा इतिवदयं निर्देशः । तत्त्वभावः प्रसीदति मनः प्रसन्नं भवति शान्तरागादिदोषं भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥

यदा सङ्कल्प्यते कामा येडस्प हृदि श्रिता: ।

अथ मर्त्योऽमृतो भवति ॥

कामादीन् विप्रतिप्रकामनिरोधे तद्धृता यदा शान्तिं भवन्ति तदोन्मन एवायमुपासकोऽमृतो भवति । विशलीषशिल्यप्वोत्तरदुरितभरो भवतीत्यर्थः ।

अत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥

अत्रैव ब्रह्योपासनेलायां ब्रद्धानुभवतीत्यर्थः । ' समानान् चासृण्मृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य शरीरान्त्रियादिसंबन्धमदग्धदैव, यदमृतत्वमुत्तरपूर्वादियोरशेषविनाशरूपं प्राप्यते तदुच्यते यदा सर्वे प्रमुच्यन्त इत्यादिकया श्रुत्येत्यर्थः । अत्र ब्रह्म समश्नुते इति चोपासनेलायां यो ब्रह्मानुभवस्तद्विषयमिति-

उक्तमेवार्थं सादरेणाभ्यासचक्रुपदेशे तव्यांश एतावानेवोपसंहराति-

यदा सर्वे प्रभियन्ते हृदयस्पेह ग्रन्थयः ।

अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावदनुशासनम् ॥ १५ ॥

ग्रन्थयो ग्रन्थिवदुदुर्मोचा रागद्वेषादयो यदैव प्रमुच्यन्त इत्यर्थः । एतावदनुशासनमनुशासनীয়मुपासकस्य कर्तव्यत्वेनोपदेशे तव्यमेतावदेव ।

अध्यवसायाभिमानचिन्तावृत्तिभेदानमन एव बुद्धिप्रहंकाराचितशब्दद्वैर्यपदिशयत इति ।

तामाहुः परमां गतिम् ।

शरीरान्तःसंचरणं विहाय मोक्षार्थगमनं परमागतिरिति तत् तैक स्पष्टम् ॥ ९० ॥

तां योगगतिमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।

तां पूर्वमन्त्रनिर्दिष्टां वाह्याभ्यन्तरकरणधारणां परमां गतिं योगमिति मन्यन्ते । उक्तं च व्यासोक्तं: परमा गतिर्योग इत्यथ इति ।

अप्रमत्तस्तदा भवति ।

इन्द्रियाणि निरोधपारख एवावहिताचित्तता भवति । चित्तावधानं किमर्थमित्यत्राह-

योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ९१ ॥

योगस्य प्रांतक्षणापायशालीतयाडवधानमपेक्ष्यते भावः । यद्वा, इष्टप्रभावानिष्टाप्यलक्षणसर्वपुरुषार्थसाधनत्वाद्योगस्य तत्प्रमत्ततया भवितव्यमित्यर्थः ॥ ९१ ॥

नैवं वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । स्पष्टोडर्थः ।

प्राणवादे 'सक्तगतेर्विशेषितत्वाच [बृ०सू०२४१५] इन्द्रियाणि सततैव 'सत् इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिता: सत सत्'[मु०२ १८] इति सत्यानामेव परलोकगतिश्रवणात् । 'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टते' इति योगिन्द्रियाणि परिगणितत्वाच्च सत्यान्नैवं शेषेते प्राप्त उच्चते । 'हस्तादपस्तु स्थितेsतो नैवं [बृ०सू०२४१६] शरीरे स्थित आदानादिलक्षणकार्योपयोगित्वाद्द्रुस्ता दयोडपेन्द्रियाण्येव । अतो नैवम् । 'दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः' [बृ०३९१४] । आत्मशब्देन मनोडभिधीयते । 'इन्द्रियाणि दशैकं च मनश्चात्रैति श्रुतिस्मृतिषु न्यूनसंख्यावादा उपकारवि शेषाभिप्राया: । अधिकसंख्यावादाश्च मनोवृत्तिभेदादिति स्थितम् । अमुमेवर्थमुपपादयति-

अस्तीति ब्रुवतोडन्यत्र कथम् तदुपलब्धते ॥ १२ ॥

अस्तीति वोपलब्धव्यस्सतत्वभावेन चोभयोः ॥

अस्तीतिवोपलध्दस्य तत्त्वभावः प्रमीयते ॥ १३ ॥

तस्वं भावयतीति तत्त्वभावोऽन्तःकरणं तेन च परमात्माडस्तीतियेवोपलध्दव्यो वेदान्तवाक्यैरस्तीतियुपलब्धस्य मनसाड्यर्स्तीतियेगं मननानिदिध्यासनं कर्तव्य इत्यर्थः । उभयोर्हेतोरुभाभ्यां शब्दमनोरूपाभ्यामस्तीतियेगोपलब्धस्य ज्ञातवता भुक्ता मुक्ता वाऽऽश्राणा इति निर्देशः । तत्त्वभावः प्रसिद्धति मनः प्रसन्नं भवति शान्तरागादिदोषं भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येडस्य हृदि श्रिता: ।

अथ मर्त्योडमृतो भवति ॥

कामास्तेविंपरित्यक्तकामोऽनरथा हृद्रथो यदा शान्तिं भवन्ति तदाडनन्तरमेवायमुपासकोऽमृतो भवतीत्यर्थः । विरागादाश्वासपूर्वोंऽतरदुरितभरो भवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥

अत्रैव ब्रह्मोपासनेलायां ब्रह्मानुभवतीत्यर्थः । 'समानां चास्सृत्युपक्रमाद्यत्तवं चानुपोष्य' [ बृ० सू० ४।२।१७ ] इत्यच्च भाष्यमनुपोष्य शरीरेऽनिद्यादिसंबन्धमदग्धद्वेष, यदसृततत्वमुत्तरपुर्वादियोरश्लेष-विनाशरूपं प्राप्यते तदुच्यते यदा सर्वे प्रमुच्यन्त इत्यादिकया श्रुत्येत्यर्थः । अत्र ब्रह्म समश्रुत इति चोपासनवेलायां यो ब्रह्मानुभवस्तद्विषयमिति-श्रुति ॥ १४ ॥

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।

अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावदनुशासनम् ॥ १५ ॥

ग्रन्थयो ग्रन्थिवद्ददोषौंचा रागद्वेषादयो यदैव प्रभिद्यन्त इत्यर्थः । एतावदनुशासनमनुशासनमीयमुपासकस्य कर्तव्यतयेनोपदेष्टव्यमेतावदेव ।

९५

वक्ष्यमाणमूर्धन्यनाडीनिष्कमणार्चिरादिगमनाविकं न साधककृत्यं किंतु- पासनप्रीतभेगवत्कृत्यामित्ति भावः ॥ ९५ ॥ विमुक्तश्व विमुच्यत इति पूर्वमुक्तम् । द्वितीयोक्तं परममुक्तिमाह- शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । हृदयस्य प्रधननाडीः हेतु चैका च सन्ति । तासु मध्ये एका सुषु- म्णाख्या ब्रह्मनाडी मूर्धानमभिनिःसृता । तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेति ॥ तया नाड्योध्वं ब्रह्मलोकं गच्छन्नदेशविशेषविशिष्टब्रह्ममातिपूर्वकस्स्वरूपाविर्भावलक्श्यां मुक्तिं प्राप्नोति । विषवडडकृतन्या उत्कमणे भवन्ति ॥ ९६ ॥ अत्यासन्न नाड्यो विष्वगुक्तमने नानाविधसंसरमार्गोक्तमणायोप- युज्यन्ते । विषविवर्तता नाड्योद्वयोक्तमण उपयुज्यन्त इति ध्यासार्ं- ध्यास्व्यातम् । एवं च वाक्यं भगवता नादेरायणेनोक्तान्तपादे चिन्तितं तथा हि-मूर्धन्यया शताधिकया नाड्या विदुषो मननमन्यामिरविमुष इति नियमो नोपपद्यते । नाडीना भूयस्त्वादितिसूक्ष्मत्वाच्च दुर्विवेचतया पुरुषेणोपादातुमशक्यत्वात् । तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेति । विषवडडकृतन्या उत्कमणे भवन्तीति याहच्छिकीमुक्तान्तमनुवदतीति युक्तमिल्येवं पूर्व- पक्षे प्राप्ते । 'तदेकोग्रज्वलनं तत्पकाशितद्वारो विपासामध्याततच्छेष- स्वानुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकतया' [ भ० सू० ४।२।१७ ] इति सूत्रेण सिद्वान्तितं तस्य चायमरथः । तदिको जीवस्य स्थानं हृदयमग्रे ज्वलनं प्रकाशनं यस्मि ततिदमग्रज्वलनं तेनाग्रज्वलनन प्रकाश- शितद्वारो भवति । 'तस्य हेतस्य हृदयस्याम्य मध्यात्तं प्रध्यातनिर आत्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा मूर्ध्नो वाडन्येदेशो वा शरीरदेेशेभ्यः'[ बृ० ४४२ ] इति श्रुते। एतावद्विद्याद्विदितत्वसाधारणम् । विद्वानस्तु शता- धिकया मूर्धन्ययेव नाड्योद्र्कामति । न चास्या नाड्या विदुषो दुर्विदे- शत्वम् । विद्वान्हि परमपुरुषाराधनभूतात्यर्थप्रियविद्यासामध्यान्त्विद्वि- शेषभूततया नाडडकृत्यर्थप्रिपगतनुस्मरणयोगाच्च प्रसन्नेन हार्देन परम- पुरुषेणानुगृहीतो भवति । ततस्तां नाडीं विजानातीन्ति तथा विदुषो गतिरुपपद्यते । प्रकृतमनुसरामः ॥ ९६ ॥

काठकोपमिषत्

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः ॥

स्पष्टोऽर्थः । तं स्वाच्छरीरगतप्रवृहेन्मुजादिवेशीकां धैर्येण ॥

यथा देवदत्तः स्वाच्छरीरादुद्दिश्य हेतुके यथा स्वादत्तः । समाश्रित्य देवदत्तस्संवन्धी परामर्शी, एवं पूर्वनिर्दिष्टान्तरात्मसंवन्धी परामर्शी स्वशब्दः । ततश्श्रुयमर्थः । तं जनानामन्तरात्मानं तच्छरीरमूताज्जनश्रुतिं ताज्जेतनात्पवृहेध्दृदिविच्चय जानीयात् । 'जुष्ठं यथा पद्यस्तन्थ्यम्-शम् [ श्वे० ४ । ७ ] इति श्रुतियुक्तरीत्या धारकर्तव्यनियन्तृत्वशेषत्वादविना विलक्षणं जानीयादित्यर्थः । मुज्ञातृणविशेषादिपीकां तन्मध्यस्थूल-तृणविशेषामिव धैर्येण ज्ञानकौशलेनैति पूर्वैंगान्ध्रयः ॥

तं विद्याच्छुक्कममृतं तं विद्याच्छुक्कममृतामिति ॥ ९७ ॥

उक्तोऽर्थः । द्विवंचनमुपवेशसमाप्त्यर्थम् ऋः १७ ॥

उपसंहरति—

मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथलऽध्वा वियामेनां योग-विधिं च ऋतस्रम् ॥

चलप्राप्नो विगजाभृद्धिविमृत्यु: नाचिकेतो मृत्युप्रोक्तामात्मविद्यां यदा पश्येत्युक्तं योगविधिं च लब्धवा प्राप्य 'परं ज्योतिरुपसंप्रद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते [ छा० ८ । ३ । ४ ] इति श्रुतियुक्तरीत्या ब्रह्म प्राप्याडडविर्भूतगुणाष्टकोडभूदित्यर्थः । अन्याडडश्रयवं यो विदध्यात्ममेव ॥ ३८ ॥

अध्यात्मविद्यां योंऽन्याऽऽश्रय वेदित सोऽङ्गव्येवभवं नाचिकेत इव मव-तीर्थः ॥ ९८ ॥

कुच्यते—

शिष्याचर्ययोः शास्त्रीयनियमातिलकृङ्घनकृतदा-प्रश्नमनाथं शान्ति-कुच्यते— स ह नाववतु ।

स विद्यापकाशितः परमात्मा हशब्दः प्रसिद्धौ नां शिष्याचार्यौवचतु स्वस्स्वरूपप्रकाशेन रक्षतु ।

सह नो भुनक्तु ।

विद्याप्रंचयद्वारास्सवान् सहेव परिपालयतु । यथा हि विश्रेपमन्तरेपणास्सवं सहितावेव यथा स्वाव तथा पाल्यावित्यर्थः ॥

सह वीर्यं करवावहे ।

सनियमाविद्याप्रदानेन विद्याया: सामर्थ्ये निष्पाद्यावहे नियमामावे विद्या निवाया भवताती भावः ॥

तेजस्विनावधीतमस्तु ।

नावावयोर्वधीतं तत्तेजस्वऋष्यस्तु । वीर्यवत्तरं भवत्वित्यर्थः । मा विद्विपावहे ॥ १९ ॥

यश्राधर्मेण विचरूत यश्राधर्मेण पृच्छति । तयोरेकर्तः पैतौ विद्वेपं चाधिगच्छति ॥

इतिस्मृत्युक्तरीत्या डधर्माद्ययनाध्याननिमित्तो द्वेष आवयोर्मां मूदे- स्पर्थः ॥ १९ ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

इति कठकोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

त्रिवचंन् द्वोपशालत्यर्थम् । इयं चोपनिपद्नूग्रवत्परैवेति भगवता बादरायणेन समत्वाध्याये त्रिभिरधिकारणैरनिर्णीततम् । तत् तु ‘यस्य यत्तत् क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युयंसयोगपसेवनं क इत्य वेद यत्न सः [ क० १ । २ । २५ ] इति वाक्ये बह्मक्षरशब्दियोरोदनतवनिह- पणेन भोज्यत्ववस्य वा भोज्यत्ववस्य वा प्रतीतस्तत्प्रतिसंबन्धी यस्मैति पश्चादितयचछब्दनिर्दिष्टे भोक्ता जीव एव स्वात्परमात्मनो भोक्तृत्ववसं- भवादिति पूर्वपक्षं कृत्वा ‘अत्ता चराचरग्रहणात्’ ‘प्रकरणात्’ ‘गुहां प्रविश्यावस्थानौ हि तदर्शनात्’ ‘विशेषणाच्च’ [ बृ० मू० १ । २ । ६ । १० । १९ । १२ ] इति चतुर्भः सूत्रैः सि़िद्धान्तः क्रतस्तेषां चायमर्थः ।

उभे भवत ओदन इत्योदनप्रतिसंबन्धितया प्रतीममानोढत्ता परमा- तैव, बह्मक्षरशब्दगृहीतानिखिलचराचरसहर्तृत्ववस्याच मन्त्रे प्रतिपाद- नात् । अत्र बह्मक्षरशब्दयोर्निखिलचराचरलक्षणत्वप्रकार ओदनश- कदस्य विनाश्यत्वलक्षणकत्वप्रकारश्चैतान्त्रव्यास्याध्यानवसरे दर्शितस्ततत्रै- वानुसंधेयः । महान्तं विभुमानमानम्’ [क० १ । २ । २२ ] इति प्रसुत- त्वैन तस्य बह्मप्रकरणमध्यगतत्वाच । ननु कतं पिबन्तावित्युत्सरमन्त्रे कर्म-

फलभोगान्वयिनोरिव प्रतिपादनात्परमात्मनश्च जीवकर्तृत्वेन वादन्तः-करणवत्करणत्वेन वादन्वयासंभवात्परमात्मप्रकरणमध्यगतत्वं नास्तीतियाशाङ्क्योक्तं गुह्यं प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनेनादिति । गुह्यां प्रविष्टौ जीवपरमात्मानौ च । तयोरेवास्मिन्प्रकरणे गुहाप्रवेशदर्शनात् । 'ते दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं' [ क०१।२१।१२ ] इति परमात्मनो गुहाप्रवेशः श्रयते 'या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी गुहां प्रविष्टो' [ क० २।१।१७ ] इति जीवस्यापि गुहाप्रवेशो दृश्यते । अतो द्व्योरपि गुहाप्रवेशदर्शनान्न तयोरेव पिबदपिबतोरहिच्छत्रिन्यायेन ऋतं पिबन्ताविति निर्देश्यास्य संभवादिति । कृतं पिबन्ताविति मन्त्रेण न परमात्मप्रकरणविच्छेदः शङ्क्यशङ्कः । 'विशेषणाच्च' अस्मिन्प्रकरणे 'ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विद्दि-त्वा' [ क० १ । २ । १५ ] इति जीवपरयोरुपास्यत्वोपासकत्वादिना विशेषितत्वात्तयोरेवोपासनसौकर्यायैकाधिकारणस्थत्वप्रतिपादनार्थत्वादिति विप्रतिपत्ति मन्त्रस्य जीवपरप्रतिपादकत्वमेव । अतो यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च चेति मन्त्रः परमात्मपर एवेति निश्चितम् । तथाडडह गुष्टमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति 'ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते' [ क० २ । १ । १२ ] इति मन्त्रेऽङ्गुष्ठमात्रतया निर्देश्यमानो जीव एव । अङ्गुष्ठमात्रत्वस्य जीवधर्मतया 'प्राणाधिपः संचारति स्वकर्मभिः' [ श्वे० ५ । ७ ] 'अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः' [ श्वे० ५ । ८ ]

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो निःशङ्करः यमो बलवान् ।

इति श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धत्ववादिति पूर्वपक्षं कृत्वा 'शब्दादेव प्रामितः' [बृ० सू० १।३।२४।२५] 'हृद्यपेक्ष्या तु मनुष्याधिकारत्वात्' [बृ० सू० १।३।२९।३०] इति चतुर्भिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतस्तेषां चायमर्थः । अनुज्ञाप्राप्तः परमात्मा शब्दादेव, ईशानो भूतभव्यस्येतद्विश्वरत्वेनैकेशानिशेषदेव । ननु कथं तर्हि परमात्मनोऽङ्गुष्ठ-मात्रत्वामित्यत्राह—हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् । हृदि हि परमात्मा वर्तमानत्वात्तद्पेक्षयाडSगुष्ठमात्रत्वमुपपद्यते । न च क्षतुरगादीनामकुण्डगुण्यानां हृदयस्याकुण्डप्रपमितत्वाभावाच्चदनत्वान्तं तेनः परमात्मनः कथं तदुपपत्तिः । उपासनातिशायिष्याख्यस्य मनुष्याधिकारत्वात्तेषां हृदयवात्तेषां चाकुण्डसंभवात्तद्रूपयवर्तिनः परमात्मनोऽङ्गुष्ठसमपरिमाणस्य हृद्यपेक्षाच्छेदनिबन्धनाकुण्डप्रपमितत्वे नानुपपत्तिः । 'कम्पनात्' 'यदि किंच जगत्स्थं प्राण एजति निःसृतम् । महद्रयं वज्रमुद्यतम्' [ क० २ । ३ । २ ]

इति समस्तप्राणिकम्पनहेतुभयहेतुत्वस्याऽऽमन्त्रणकृत्समित आत्मानात् । तस्य च परमात्मधर्मत्वस्य 'भीषास्माद्वातः' पवते ' इत्यादिविश्रुतिप्रतिपाद्यतद्धृशष्टप्रभितः परमात्मा । ज्योतिरिदर्शनात् । 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं' [क० २।२।१५] इत्यकृश्टप्रमिते सकलतेजःश्रेष्ठतरज्योति:संबन्धप्रतिपादनात्, तारुण्यज्योति:संचन्धस्यार्थवर्णे वत्ससंवन्धतया प्रतिबावितत्वाज्ज्योतिप्रभितः परमात्मेत्यर्थः । तथा 'इदं तु ते' पराश्रयं अर्थे स्पष्ट परं मनः । 'मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः' [क० ११३।१० ] 'महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित्सा परा मति:'[क० ११३।११ ] इति वाक्यं सांख्यप्रक्रियाप्रत्यभिज्ञानात्परविश्वातिरिक्तपुरुपनिपेधाच्च संस्ल्याभिमतनह्यात्मकं प्रधानमेवाध्यक्तशब्देनाभिधीयत इति 'आनुमानिकम्प्येकेपामिति चेदिति सूत्रखण्डेन पूर्वपक्षं कृत्वा शरीररूपकाविन्यस्तगृहीतदर्शयति च '[ब० सू० १।४।१ ] 'सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ' [ ब० सू० १।४।१२] 'तदधीनत्वादर्थवत्'[ब०सू०१।४।१३] 'ज्ञेत्यावाच्चनाच्च' [ब०सू०१।४।१४] 'वदतीति चेत् न प्राज्ञो हि प्रकरणात्'[ब० सू० १।४।१५ ] 'जयाणामेकचैवमुपन्यासः प्रश्नश्रुति' [ब० सू० १।४।१६] 'महद्वच्च' [ ब० सू० १।४।१७ ] इति सप्तभिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृत्स्तेषां चायमर्थः । आनुमानिकं नाध्यकशब्दाभिलप्यम् । उपासनोपयोगिवशीकरणाय 'आत्मानः राथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च'[क० ११३।३] इत्यिवाक्ये रथस्थ्यादिभावेन रूपविन्यस्तस्तस्य शरीरस्यैवाध्यक्तशब्देन ग्रहणसंभवात् ।

काठकोपनिषत्

अस्मन्नेति डयक्तरस्य परमात्माधीनतया तदृधिष्ठितत्वेन प्रयोजनवत्त्वमास्ति सांध्यमतेऽतदनभ्युपगमात्तस्य निष्प्रयोजनत्वमिति भावः । झेयत्वावचनाच्च । यदि तत्रासिद्धमेवाविवक्षितव्यतदाडस्य झेयत्वमविवक्षितव्यत् । व्यक्काऽव्यक्तज्ञाविज्ञानामोक्षं वदन्ति सतांत्रिकैस्तेषां सर्वेषां झेयत्वाभ्युपगमात् । न चास्मय झेयत्वमुख्यते । अतो न तत्रासिद्धस्मेह ग्रहणम् । वहतीति चेत््र प्राज्ञो हि प्रकरणात् । 'अशब्दमस्पर्शमरूपमदृश्ययं तथाडरसं नित्यमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ' [क० २।३।१५] इत्युक्त्या झेयत्वमननन्तरमेव भुतिवर्दतीति चेत््र । सोडहंवानः परमात्मप्राप्ति तद्विधानः परमं पदम् । [क० १।३।९] इति प्राज्ञस्य परमात्मनः प्रकरणात्स एवाशब्दमस्पर्शमिति मन्त्रे झेयत्वेन निर्देश्यते न तत्रासिद्धमध्यक्तम् । तत्राणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्श्र । अस्मिन्प्रकरण उपायोपेयोपेततृणां त्रयाणामेव झेयत्वोपन्यासः । अन्यत्र धर्मादनयत्राधमांक्ति प्रश्श्र गुरूयते नाध्यक्तवादे । महद्र च । यथा 'बुद्देरात्मा महान्परः' [ क० १ । ३ । १० ] इत्यच्राड्डमशास्त्रसामानाधिकरण्यात्तन्न्रसिद्धं महत्त्वं गृह्यते । एवमध्यक्तमध्ययातमनः परत्वेनाभिधानाज्ञ कापिलतन्त्रासिद्धं गृह्यत इति स्थितम् । अत एवमुपनिषत्सर्वाडपि परमात्मपरत्व त्रिभिरधिकरणैर्निर्णीततम् ॥ १५ ॥

इतिभ्रीभगवद्रामानुजसिद्धान्तानिर्धारणसार्वभौमश्रीमद्र्जवरामानुजमुनिवराविरचितकाठकोपनिषत्प्रकाशिकायां द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता ॥

क्षेमाय यः करणया क्षितिनिर्जराणां भूमावजन्मभयत भाष्यसुधामुदारः । वामागमाद्वगवदावदतूलवातो रामानुजः स मुनिराद्रियतां मदुक्तिम् ॥

इति कठवल्लीप्रकाशिका समाप्ता ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

प्रश्नोपनिषत् ।

रङ्गनाथानुजविराचितप्रकाशिकासमेत ।

अतसीगुच्छसच्छ्छायमश्वितोरःस्थलं श्रिया ।

अञ्जनाचलशृङ्गाभमञ्जालिमं गाहतामू ॥ ? ॥

सुकेशा च भारद्वाजः शैव्यश्च सत्यका॒मः सौर्यायणि च गार्ग्यः ।

कौशल्यश्वाल्डश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनः ॥

मरद्द्राजस्यापत्यं पुमान्भारद्वाजः । नामतः सुकेशा ।

शिबेरपत्यं शैव्यः । नामतः सत्यका॒मः ।

सूर्यायणस्यापत्यं सौर्यायणिः । ईकारश्छान्दसः ।

गोत्रतो गार्ग्यः । कौशल्यो नामतः । अश्वलायनस्यापत्यमाश्वलायनः ।

मार्गवो गोत्रतः । विदर्भस्यापत्यं वैदर्भिः । कबन्धी नामतः ।

कात्यायनो गोत्रतः ।

ते हैते बह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा ।

ते ह प्रसिद्धा । एत उक्ताः सुकेशसत्यका॒मसौर्यायणीकौशल्यभार्ग-

वकवान्धिनः पदृपयो ब्रह्मपरा वेदैःशरणाः । व्रक्षानिष्ठा वेदार्थतात्पर्य-

वन्तः । यद्वा ब्रह्मपरा ब्रह्मज्ञानातत्परा । ब्रह्मानिष्ठास्तपोनिष्ठा ।

वेदस्वस्त्वं तपो ब्रह्मेत्युक्तेः । परं ब्रह्म परमुत्कृष्टं निरुपाधिकं ब्रह्म स्वरूपतो गुणतः च

बृहत्तं वस्त्वान्वेषमाणा विर्जिज्ञासमाना इत्यर्थः ।

एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते समित्पाणयो

भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ॥ ३ ॥

हशब्दः प्रसिद्धौ । वेशब्दोऽवधारणे । एषोडस्मद्बुध्दौ वर्तमानः परमकार-

वित्सेन प्रसिद्धः पिप्पलाद एव । पिप्पलादस्माकं जिज्ञासितानथान्वकू प्रव्र-

वतीति पर्यालोच्य समित्पाणयः शास्त्रहस्तेन विधिना पूज्यं

पिप्पलादमुपगता हृत्यर्थः ॥ ? ॥

तान्ह स ऋषिरुवाच ।

भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया

संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं

पश्शान्पृच्छत यदि त्रिजास्यामः सर्वे ह वो वक्ष्याम इति ॥ १ ॥

यद्यापि पृक्षेमे न भवन्तस्तपोवृत्तादिसेपन्नास्तथाडपि बह्माविद्याग्रहणार्थं पुनरपि शारीरशोषणादिलक्षणतपमा यापि स्मरणकीर्तनकोलिप्रेक्षणगुह्यभाषणसंकल्पाध्ययनसार्याक्रियानिवृत्तिलक्षणाराविधमैधुनवर्जनरूपतश्रचर्यणादृष्टिकयुबुद्धिलक्षणायां श्रद्धया युक्ताः सन्तः संवत्सरमात्रं वासं कुर्वन्ति यावत् । ततः स्वेच्छानुरोधन प्रस्थायान्त्रान्पृच्छत । यदि तान्थान्वयं विजास्यामस्तदा वचनमनुसरण मधै वक्ष्यामः । यद्य स्मासु ज्ञातृत्वनिश्शयाभावेन संवत्सरं वासाचरंतपादैर् बहुकुरासाध्या प्रवर्तिन्तं युष्मभ्यं रोचते तदा सुखेन गन्तव्यामिति भावः । ततश्श गुरोर्-ज्ञातृत्वपरीक्षामन्तरेणैव शुभूपा कार्यत्ययमार्थः शिक्षिता भवाति । तथा गुरोरपि शिष्यसंपदे नातिवाड्ड़ितार् कर्तव्य इत्यर्थः सूचितः ॥ २ ॥

अथ कवन्‍धी काल्यायन उपेत्य प्रपृच्छ । संवत्सरवासानन्तरमनुज्ञातः कवन्‍धी पिप्पलादस्य समीपं यथाभि-ष्टुपगम्य प्रपृच्छ ।

भगवन्‍कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ ३ ॥ स्पष्टोऽर्थः ।

तस्मै स होवाच । एवं पृष्टवते कवन्‍धिने पिप्पलाद उवाच

प्रजाकामो ह वै प्रजापतिः स तपोडतप्यत । अत्र प्रजापतिशब्दो बह्मपरः । अस्य कारणवाक्याच्चासार्वैः सर्वज्ञा-

स्यानाधिकारणत्वप्रजापतिशब्दस्य बह्मपरत्वात् समार्धितत्वात् । स प्रसिद्धः प्रजापति परमात्मा प्रजासृष्टिकामनया सृष्टव्यालोचनरूपं तपोडतप्यत कृतवान् ।

स तपस्तप्वा मिशुनमुत्पादयते रयिं च प्राणं चैति । एवं सृष्टव्यं पर्यालोच्य रयिप्राणशब्दितमकृतिपुरुषार्पं मिशुनमुप्पा-दितवानित्यर्थः ।

केनाभिप्रायेणैत्पन्त आह---

१ प्रश्नः

एतौ मे बहुधा प्रजा: कल्पयति इति ॥ ४ ॥

प्रजाकामस्य ममैतौ रयिप्राणावनेकप्रकारान्प्राणिन उत्पादयिष्यत इत्य-

भिप्रायेणैष्यर्थ: ॥ ४ ॥

रयिप्राणशब्दार्थमाह—

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा: ।

आदित्त इत्यादित्यो भोक्ता स एव प्राण इत्यर्थ: । आदित्यशब्दृतभो-

क्त्रितिर्द्वन्द्वतया । भोग्यवर्गस्य चन्द्रत्वेन निर्देश: । तस्य प्राणशब्दिततत्वे

हेतुः समनन्तरेमे वक्ष्यति । रयिरेव चन्द्रमा इत्यस्याभिप्रेतमधुना

रयिरेव एतत्सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिमे

रयि: ॥ ५ ॥

मूर्तिशब्देन पृथिव्यादिसेजांभि उद्यन्ते । अमूर्तशब्देन वाङ्‌ध्यन्तरिक्षे

उच्यते । सर्वमपि भूतजातं रयिरत्नं भोग्यमित्यर्थ: । तस्मान्मूर्तंशब्दितं

पार्थमौतिकं शरीरं सर्वं भोग्यमेवेत्यर्थ: ॥ ५ ॥

अथाडडदित्ये: ।

रयिनिरूपणानन्तरमादित्यो वर्ण्यत इति शेष: । आदित्य इत्यशब्दितमप्

मोऽकु: प्राणशब्दितत्वे हेतुरुच्यते इति यावत् ।

उद्यन्यान्तश्चीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यांप्राणा-

नाशिमषु सन्निधत्ते । यद्‌दक्षिणां सत्प्रतीचीं यदुदीचीं

यदधो यदूर्ध्वं यदन्ततग दिशो यत्सर्वं .प्रकांशयति

तेन सर्वान्प्राणान्नशिमषुं सन्निधत्ते ॥ ६ ॥

अयं जीव: सुपुप्सितस्थानप्राप्तबुद्धिमान् एवं सन्निहितां सर्वप्राणि-

मुदीचीमधश्श्रोदध्वंमनन्तरा दिशश्र सर्वं प्रकाशयस्तत्किङ‌वर्तीन्न्रियाणि

धर्ममृतज्ञानाद्यैरिमद्वारै: बिभर्ति तस्मात्स एव सर्वप्राणशब्दितोनेन्द्र्रिय-

निर्वोऽत्मस्वात्माण इत्यर्थ: । प्राचीं दिशं प्रविशति प्रकाशयति । प्राच्यान्प्र-

ाणानुपलभते इति यावत् । तेन तस्माद्देतो: प्राच्यान्प्राणान्नशिमषु

सन्निधत्ते पूर्वादिक्वर्तिपदार्थप्रकाशकचक्षुरादीन्‌प्राणान्धर्ममृतज्ञानाद्यैर्‌

पर-शिममुखेनाधितिष्ठति प्रेषयति । धर्ममृतज्ञानेन तद्‌धितात्स्वलक्षणसन्निधा-

नाम्ना चक्षुरादीन् करणेन रूपाद्युपलम्भो न स्यात् । । चेतनानाधिष्ठि-

[१ प्रभः]

तस्य करणस्य कार्यासमर्थत्वादिति भावः । यदृदृक्षिणां यत्प्रतीचीनां यदुदीचीमित्यादौ यदृदृक्षिणां प्रविशाति तेन दृगक्षिणात्यादृप्राणादिमिषु सन्निहत्त इत्यादि धत्ते यत्प्रतीचीनं प्रविशाति तेन प्रतीच्यान्तप्राणादिमिषु सन्निहत्त इत्यादि शेषः पूरणीयः । लाघवाथं प्रतिपर्ययोः तदनुक्तिः । अत्र प्रजा: सिसृक्षु: परमात्मा प्रकृतिं पुरुषं च ससर्जेति वक्तव्ये परोक्षरूपेण रयिप्राणशक्त्योः तद्विलापो रयिमाणघोश्रुत्वादित्यपशब्दवाक्यामिलापश्रु परोक्षप्रिया इव हि देवाः [ऐत०१३] इति रीत्या रहस्यार्थस्य स्फुटतरत्वोपपत्ते ज्ञानहेतुमूचनार्थः ॥ ६ ॥

आदित्यो ह वै प्राण इति प्राणादित्यशब्दनिद्दिष्टस्य मोक्षूवर्गस्योद्देश्यमात्रस्य परमात्मात्मकतामाह— स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽमृतदयते ।

यः प्राणःसुता: प्रजापतिशब्दितो विश्वेषां नाराणां नेतृत्वेन वैश्वानरशब्दवाच्यः । सर्वशरीरतया विश्वरूपशब्दवाचितः । उग्रनेतृत्वादिगुणयोगेनैग्रिशब्दितः । स एष प्राणःप्रजापतिशब्दनिद्दिष्टः परमात्मैवदित्यो ह वै प्राण इत्यादिभाकरूपः सन्नुद्यते इत्यर्थः । अयं च मन्त्रा वैश्वानराधिकरो परमात्मपरतया सिद्धावलकृत्य भगवता भाष्यकृता व्यपहृतः । अतः एवंश्रुत्यात्मकृत दृष्टव्यम् । तदेतदृचाडभुक्तम् ॥ ७ ॥

तदेतदृचाभिमुखीकृतस्य ऋचा मन्त्रेणाप्युक्तम् । ॥ ७ ॥ विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योति-रेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानो मानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ८ ॥

विश्वरूपं सर्वशरीरम् । जातावेदांस्ति यस्मात्स जातवेदाः । मज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी [ श्वे० ३ । १८ ] इति सर्वज्ञानोत्पादकं परायणं रागन्वादिरूपेण तपन्ततय । सन्तापयति स्वयं देहमापादत इदमस्माकम् । अहं वैश्वानरो मुख्या प्राणिनां देहमाश्रितः ।

१ प्रश्नः

प्रभोपनिषत्

प्राणांपानसमायुक्तः पञ्चाम्यर्णं चतुर्विंधम् [ गी० १५ । १४ ] इति भूतिस्मृतिभ्याम् । हारिर्णं हारिमित्यर्थः । हरिशब्दस्य नान्तत्वं छान्दसम् । वर्तमानोडनुवर्तमानस्तद्ध्रियेयतया तच्छरीरभूत इति । सहस्रारदिमनोनाविधविषयकज्ञानवान् । प्रजानां स्थावरजङ्गमात्मकानां प्राणो धारकः सूर्यवत्प्रकाशकः । एष जीवः शतधा देवमनुष्यादिनानाविधदेहात्माभिमानभाल्लितया सृष्टिस्थानाद्वद्यते सर्गकाल उदयत इति वाडर्थः ॥८॥

१ प्रश्नः

प्रभोपनिषत्

एवं सूक्ष्मपृकृतिजीवीशरीरकस्य प्रजापतेरायिप्राणशब्दितपकृतिपुरुषरूपभोग्यभोक्त्रात्मकानां विभागमुपवर्ण्य तस्यैव परमात्मनोडखण्डकाळरूपेण स्थितस्य खण्डकाळरूपेण विभागं तथा मासार्धप्रजापते रयिप्राणशब्दितं कृष्णशुक्रुपकात्मकं विभागमहोरात्रात्मककाळरूपप्रजापते रयिप्राणात्मकं रात्रिदिवात्मकं विभागं तत्पसङ्गेन रयिशब्दार्थ दक्षिणायनकृष्णपक्षरात्रयपेक्षया प्राणशब्दार्थभूतोत्तरायणपाहुकुपक्षे दिवसानामुक्तर्षं च वत्कुमारभते - संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च ।

१ प्रश्नः

प्रभोपनिषत्

वत्सराख्यपकाळरूपस्य प्रजापतर्दक्षिणोत्तरशब्दिते द्वे अयने सूर्यगत्या-भारमूते द्वे रूपे स्तः । तयै ह वै तदिष्टापूर्त ऋतामित्युपासते । ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते ॥

१ प्रश्नः

प्रभोपनिषत्

ह वा इति प्रसिद्धौ स्मरणे वा । अयमार्थः । ये पुरुषा इष्टापूर्ते दत्त-मिति तत्कर्मोपास्त इत्सर्थः । ' य ह्येमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तामित्युपासते' [छा०५।१०।३]इतिवचनान्तैरेकार्थ्यात्कृतशब्दो दत्तपरः । इत्थं यागादि । पतं स्वातादि । इति शब्दः प्रकारवचनः । यागदानवापीकूपादिकं कर्म येऽनुतिष्ठन्ति ते चान्द्रमसः संभन्धिनं लोकमभिजयन्ते प्राप्नुवन्ति त एव पुनरावर्तन्ते । न त्वात्योदासका उत्तरमार्गेण गता इत्यर्थः ॥

१ प्रश्नः

प्रभोपनिषत्

तस्मादेक ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रातिप-थन्ते पष वै रयिर्यः पितृयाणः ॥ ९ ॥

१ प्रश्नः

प्रभोपनिषत्

तस्माद्वेतोरेक ऋषयः प्रजास्वर्गादिलक्षणसुखृफळकामा ऋषयः

११०

[१ प्रभा:]

क्षत्रफलबृक्षारो दक्षिणापनस्थानं पितृयाणशब्दितं प्रतिपद्यन्ते । एष एव पितृयाणो रजोगुणप्रधानो वैष्णविकभोगात्मक इति यावत् । यद्यापि भूमो रात्रिस्था कृष्ण इत्यादिप्रमाणप्राप्तं पुण्णपु दक्षिणामामों निर्देश्टो भूमाविदर्शनाद्वान्तः । पितृयाणोडश्रन्यः । संवत्सरावयवभूतः षण्मासात्मा दक्षिणायननिर्दिष्टोऽश्रन्यः । नथाडपि दक्षिणायनशब्देन मुख्योऽपि षण्मास इत्युक्तिहोमादिकृत्य द्वेबहिर उपपद्यते इति दृष्टव्यम् ॥ ९ ॥

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विषयाडSतमानमन्विष्याडSदित्यस्माभिजयन्ते । अथशब्दो वाक्यान्तरोपकमे । ये तावत्किं प्रजया करिष्याम इति विरक्ता ऋषयः कायक्लेशादिलक्षणेन तपसा ऋषिसद्गराहि-त्यलक्षणेन ब्रह्मचर्येणाडSस्तिक्यबुद्धिलक्षणया श्रद्धया प्रतिपत्तुमविद्यया परमा-त्मानुपास्यार्चादिनोत्तरेणायनेनाडSदित्यस्मादित्यस्माच्चन्द्रलोकं विधुतं तत्पुरुषोऽDत्मानवद्य गमयति " छान्दोग्यो-पनिषदिति" [छा० ४।१५।५] इत्युक्तः प्राणसंयमध्यैSपि भवति ।

अन्वेष्टव्यतया निर्देश्टमात्रानं स्तुवंस्तेषामपुनरावृत्तिं दर्शयति— एतदै प्राणानामायतनं मृतमभयमेतत्परा- यणमेतस्मात्र पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधः । आयतनशब्द्रपेक्षयैतदिति नपुंसकलिङ्गनिर्देशः । प्राणानां प्राण-मृतामायतनमाधारभूतम् । तद्यथा रथस्यारेपु नेमिरर्पितो नामावस आप्तोऽSप्येवमवति भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वाप्नताः प्रज्ञामात्रा प्राणेऽपिताः [कौ० १] इति परमात्मन् सकलचेतनाधारकर्त्वोक्तेः । एतत्परमं प्राप्यमित्यर्थः । एतस्मात्र पुनरावर्तन्त उपासका इति शेषः । उक्तरेण मार्गेण गताः 'मासुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते' [गी० ८।१६] इत्युक्तरीत्या परमात्मानं प्राप्य न निवर्तन्ते इत्यर्थः । एष निरोधः । एष प्रजाकामो है प्रजापतिरिति प्राक्प्रजापतिशब्दनिर्दिष्टः परमात्मा स्वप्रा- मस्य पुजरावृत्तिनिरोधकारी । अतस्तं परमात्मानं प्रजापतिशब्दितं प्राप्तस्य तदुपासकस्यापुनरावृत्तिरूपपद्यत इति भावः । अत्रैष इत्येतच्छ-

ह्देन प्रजापतिपरामशांत । आत्मानमन्विष्येत्स्यात्माझोडपि प्रजापतिपर एव । अत एवंततस्यमभिप्रेत्य सर्वच्द्याध्यानाधकरणे ह्यसार्यैः ‘ तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाडडत्मानमन्विष्याडडड्वृत्यसामभिजयन्ते । पत- स्मात्पुनरावर्तने ‘ [ प्र० ११० ] । इत्यंधिरादिगतयाडपुनरावृत्तिप्र- तिपादनात् । प्रजाकामा वै प्रजापतिरिति प्रजापतिशब्दान्निर्विष्टः परम- हंस्ति प्रतिपादितामिति हृश्यम् ।

तदेष श्लोकः ॥ १० ॥

ततस्मिन्संवत्सरास्मनि प्रजापतौ वत्स्यमाणश्लोक इत्थंः ॥ १० ॥ पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिवं आहुः परं अर्धे पुरीषिणम् ॥

वत्सरसंवत्सरपरिवत्सरेऽदावत्सरानुवत्सररूपाः पञ्च पादाः यस्मात् स पञ्चपादः । अथ वा हेमन्तशिशिरयोः किकरणात्पवर्त्तवः संपद्यन्ते ते पादा यस्मात् स पञ्चपादस्तम् । पितरं सधस्म्य जसकम् । द्वादशाकृतिं द्वादशमासात्मकृतिम् । दिवः स्वर्गोपरि परोऽस्मिन्ब्रह्मेति स्थान । पुरीषणम् । पुरीषशब्देन स्वर्गभूमिसंनिहितं ब्रह्माण्डगोलकारणमुच्यते तदस्य स्थानत्वेनास्तीति पुरीषिणमाहुरित्यन्वयः

अथशब्दः पक्षान्तरपरिग्रहे । उशब्दोऽड्वधारणे । परशब्दस्य उत्कृष्टव- चनः । पूर्वोक्तेभ्योऽन्य उत्कृष्टा इमे कालतस्वविद आदित्यादिग्रहसक- लकरणचक्रयुक्तकतुलक्षणारराटकयुक्ते संवत्सराख्येऽपि रथे जगत्सर्वं प्रविचक्षणं कुरुते यथा भवति तथाडSपिन्तमिबन्धो॥ ११ ॥ यथा संवत्सरो रविग्राणात्मकना विमक्त एव मासोडपि विमक्त हस्यु- पासनार्थं प्रदर्श्यते—

मासो वै प्रजापतिस्तस्य ऋषण- पक्ष एव रविः शुकृपक्षः प्राणः ।

स्पष्टोडर्थः ।

[१ प्रकः]

तस्मादेतत् कषयः शुᳫ इ᳨ कुर्वन्तीतरे इतर्स्मिन् ॥ १२ ॥

यस्माच्छुकᳫः प्राणतयाᳫकृत्स्नस्तस्माद᳟यो᳒टतीᳫनिद्रापथ᳒चष्टारः सर्वेऽपि शुक᳒पक्षे एव शोभनानि कर्माणि कुर्वन्ति । इतरे᳒न᳟पयो᳒ज्ञाः पुनः प्राणतयाड᳟सारभूतेᳫ क᳟ष्णपक्षे कुर्वन्तीत्यर्थःः ॥ १२ ॥

अमु᳨ विभागमहोरात्रे᳒युपासनाय प्रदर्शयितुम्- अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्म्याहरेᳫ प्राणो रात्रिरेव रािः ॥ स्पष्टोऽर्थः ।

प्राणं वा एते प्रसᳫदन्ति ये दिवा र᳟या सं᳟युञ्जते ॥ यस्माद्देतोरहᳫः प्राण᳟पत्वम᳒ र᳟या र᳟य्᳟यर्थ᳒ प्रयोजनस्य हेतुत्ववि- चक्षया तृतीया । प्राणभूते᳒द᳟ि क्षीरि्᳟यै संयु᳟ज्य᳒ते त᳒ प्राणमेव प्रसᳫ- ᳒न᳟ि प्रक्᳟पेण शोचय᳒न्ति । प्राणापचारात्प्राणमेव निᳫन᳟तीᳫत्यर्थः ।

ननु त᳟ि स्वयोप᳟᳒न्म᳒ गृहस्थैᳫै᳒ कार्यामित्याशᳫूच रात᳟ो कार्य- रमित्यादᳫ- ब्र᳟ाच्᳟यमेव त᳟ादात᳟ोᳫ र᳟या संयु᳟ज्य᳒ते ॥ १३ ॥

य᳟ादात᳟ोᳫ र᳟या संयु᳟ज्य᳒ते र᳟य्᳟यर्थ᳒ रात्रौ क्षीरि᳟सं᳟योगो ब्र᳟च्᳟य᳒मेव मेध्युन- मेव न भवतीत्यर्थः । त᳟ᳫ दोषायेति याव᳒ ॥ १३ ॥

ननु प्रक᳟तिपुरुषकालात्मक᳒ ब᳟ह्म कथᳫ प्रजानामुपा᳒ानमित्युच्यते । अन्नपरिणामभूतस्य रेतस एव प्रजोपादान᳟व᳒शानादित्याश᳒ᳫपाऽडᳫ- अलᳫ वै प्रजापतिस्ततो ह वै त᳟ेतस᳟स्मा- दिमाः प्रजाः प्रजाय᳒ते इ᳒ ॥ १४ ॥

अन्नावस्थ᳒ त᳟ुप᳟न्न᳒ते᳒वस्थ᳒ च यᳫः प्रजाप᳟तेश᳟ब्दिᳫत᳒ म᳟हो᳒वातः । प्र᳟तिपुरुषसंवल᳒समा᳒ादिᳫाळा᳒न्न᳒ते᳒वस्थारूपेण प्राणᳫः सर्वाः प्रजाः प्रजाय᳒ते इ᳒ प्रजाप᳟तिश᳟ब्दिᳫत्᳟यैᳫ न᳟᳒ण उपादा᳟त्वमुपप᳒य᳒ इ᳒ म᳒- मावः ॥ १४ ॥

त᳟स᳟ᳫादमुᳫᳫमुख᳒निन्दापूर्वक᳒ मुᳫमुख᳒ स्तौ᳒- त᳟े ह᳒व᳒ प्र᳒ाप᳟तिब᳟ᳫ चर᳒᳒ त᳒ मि᳒ु- नमृ᳒पादय᳒ते । त᳟ᳫमवैᳫ लोकः ।

त᳟स्माद्य᳒ᳫं वै प्रजाप᳟तिरिति प्रजाप᳟तिश᳟ब्दिᳫत्᳟याश्रᳫस्य व्रतᳫ म्᳟षणᳫ

१ भानुदा᳟मसस्पुस्तक एल᳟ौ पा᳒ौ लिखि᳒ते । १ त᳟प्र᳒ । २ म᳟लोकः ।

व्रतवेनानुतिष्ठन्ति येडन्यभक्षणशीलाः ब्रह्मचर्यव्रतहिता|स्तथ प्रजा उत्पादयन्ते । एष लोकः पुत्रपश्वादिलक्षणः; कार्यभूतवद्रूपो लोकस्तेषामेष न त्वात्मकामानामिति मादः ।

येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्‌

तेषामसौ विरजो बहुलोको ने येषु जिह्मानृतं न माया चेति ॥ ९६॥

१

प्रश्नः

इत्यथर्ववेदीयप्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः ॥ १ ॥

येषां कायशोषणादयं तपो न भक्षणशीलता मैथुनवर्जनं येषु च सत्यवचनं प्रतिष्ठितं येषु च, मनसि चान्यदृशो|ऽनन्यतद्गुरू|ऽत्मनाभि-युक्तकृ|टटिलयलक्षणंजिह्मत्वं नास्ति भूताहितवचनलक्षणमसत्यवचनं नास्ति तेषामसौ विरजो निर्‌दोषो ब्रह्मैव लांको ब्रह्मलोकः । तथैव ध्यासार्यैः सर्वदृश्यनानाधिकारणे विविधत्व|द्विति द्वैतव्यम् । इति साधुः

प्रतिवचनसमाप्तौ ॥ १५ ॥ १५ ॥

१

प्रश्नः

इति श्रीमद्रामानुजकृतौ प्रश्नोपनिषत्प्रकरणाशिकायां प्रथमः प्रश्नः ॥ १ ॥

देहेन्द्रियमनःप्राणादिविलक्षणप्रत्यगात्मशोधनानुष्ठे प्रश्न|द्नुवतारयति ।

उक्तं च व्यासार्यैरुक्ततरेषु खण्डेषु प्रत्यगात्मा विशोधयत इति—

अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ ।

कबन्धिमप्रश्नानन्तरं विप्पलादं मार्गवो वैदर्भिः पृष्टवान् ।

२

२. भगवन्‌कतयेष देवाः प्रजां विधारयन्ते कतर

एतत्प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वेलिष्ठ इतिः ॥ ३ ॥

हे भगवन्कर्स्यह्याका देवाः स्थावरजङ्गम|मिकाः प्रजां बिभर्ति ।

एष्वेव. देवे|षु कतरे देवाः एतचछरीरिं तस्कार्यं प्रकाझयन्ते कः पुनरतेषां श्रेष्ठ इति ॥ १ ॥

तस्मै स होवाच ।

स्पष्टोऽर्थः । मुख्यप्राणस्यैव धारकत्वप्रकाशकत्वभ्रष्टत्वानि चक्षुरादिख्या-विकामाह—

आकाशो ह वा एष देवो वायुरग्रिरापः पृथिवी चाक्षरमत्कक्षः श्रोत्रं च ।

ह वा इति प्रसिद्धयतिशये । एप प्रसिद्ध आकाशः । दीप्यति गच्छ-तीति देवो गमनशीलस्ताहशो वायुश्राग्रिरापः पृथिवी । स्पष्टोऽर्थः । वाक्छब्देन कर्मेन्द्रियाणि सर्वाण्युपलक्ष्यन्ते । चक्षुः श्रोत्रशब्देन ज्ञानेन्द्रियाणि ।

ते प्रकाश्याभिवर्द्धन्नि वयमेतद्धाण-मवष्टभ्य विधारयाम इति ॥ २ ॥

'आकाशादयः सर्वे मिलिता: पुरोरवातिशयैरं प्रकाशाडभितः स्थित्वा वेदान्ति स्म किञ्चित्ते वाणवत्संचरिशीलमतत्पुरोवातिशयैरमवलम्ब्य विधारयामः । आकाशादिविविधकार्यक्षमया धारयाम इत्यर्थः ॥ २ ॥

तान्विरष्टः प्राण उवाच ।

इत्यर्थः ।

किमिति—

मा मोहमा पश्यथाहमेवतत्प्रज्ञाडडत्मानं विभज्येतद्धाणमवष्टभ्य धारयामिति ।

ह आकाशादय इन्द्रियं विपरीतबन्धिं मा गच्छत । अहमेव स्वात्मानं प्राणापानव्यानसमानोदानरूपेण पञ्चधा विभज्य धारयामिति । एवं वदतो मुख्यप्राणस्यैव भावः—ह आकाशादयो मवन्त आकाश-ऐकप्रातिस्विककार्यक्क्षमा न तु सर्वकार्यक्षमा: । अहं तु मवतामपि कार्यनिमित्तत्वाद्वक्तृकार्यक्षमः । क्रियमाणे जीवलने तु मवत्सु न कोडपि समर्थः ।

तेऽश्रद्धाना वभूवुः ॥ ३ ॥

ते सद्दाक्ये विश्वासं न कृतवन्तः ॥ ३ ॥

सोडभिमानादूर्ध्वमुक्तमत्र इव ।

ततः स प्राण एपां गर्भमवलोक्याहंकारावेशादष्टोत्तरशतमर्मस्थान-नामुपारी स्वसामर्थ्यं प्रकटयितं स्वस्थाने सात्विकीचिदचचालित । इवशब्दोऽल्पार्थे । साक्षादुक्तमणेडपातिसमाधेय:-शरीराविनाश: स्पादिति मत्प्रोक्क-मणमिव कृतवानिति भावः ।

तस्मिन्नुत्कामत्यथेतरं सर्व एवोत्कामन्ते ।

तस्मिन्नस्तु प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते ।

शरीरपातभीत्या पुनः प्रतिष्ठां प्राप्तुमति सतीतरेडपि प्रतिष्ठिता इत्यर्यः ।

तत्र हृदन्तमाह—

यथा माक्षिका मधुकरराजानमाकन्तं मर्वा एवोत्कामन्ते तस्मस्तु प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रतिष्ठन्ति एवं वाड्मनश्रक्षुः श्रोत्रं च ।

यथा मधुकरमधिका स्ततत्र श्रेण्या माक्षिकामुत्कामन्तीमृत्कामान्ति ।

प्रतिष्ठितायां तस्यां स्वयं प्रतिष्ठिता भवन्ति ।

एवं वागाद्या मुख्यप्राणानुविधायिनोडवबुध्यन्त्यर्थः ।

ते प्रीताः प्राणं स्तुवन्वान्ति ॥ ४ ॥

मुख्यप्राणमाहात्मदर्शनप्राप्ता वागाद्या: प्राणा मुख्यप्राणं तृपयुरिस्पर्थे । स्तौतेर्व्यत्सराच्छन्दः ॥ ४ ॥

स्तुतिमेवASSह—

एपोडम्रिस्पत्येष सूर्य एप पर्जन्यो मघवानेष वायुरेष पृथिवी रगीदेवः सदसच्चामृतं च यत् ॥ ५ ॥

एप मुख्यप्राणोऽमीरुपेण तपति । एप प्राण एव सूर्यः । सर्वेपां प्राणारयत्स्थितिकत्वात् । यदधीना यस्य सत्ता तद्देवेति मण्यते इति रीतिः

अनुत्राह्मणमथपुतकं-१ तृ०स्मृ० ।

मनुसृत्य सामानाधिकरण्यद्वैपदेशो हृदः । राजिदैवशास्त्रे हि इति यावत् । सद्सच्च्छब्दौ वर्तमानावर्तमानपरौ प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपरौ वा । चेतनाचेतनपरौ वा । स्थूलसूक्ष्मपरौ वा । अमृतशब्दो मोक्षपरः । तस्यापि तद्धीनत्वादिति भावः ॥ ५ ॥

अत्र इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् ।

चक्रस्य नाभिनेमेरन्तरालवर्तिनि काष्ठानि अररादीनोच्यन्ते । चक्रस्य मध्यप्रदेशो नाभिख्यादेनोच्यते । यथा तत्र नामादिपिता एवमस्मिन्प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितमित्यर्थः ।

सर्वशब्दार्थं स्पष्टीकृत्य—

ऋचो यजूंषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥ ६ ॥

अत्र वृद्वक्षत्रशब्दव्दः स्थावरजङ्गुमात्मकप्राणिमात्रोपलक्षकः ॥ ६ ॥

एवमेव इत्यदःलिङ्ग निर्द्दिश्य परसं परं दर्शयित्वा तद्गुणान्सङ्कीर्त्य पश्नात्तमेव मुख्यप्राणसमभिलक्षीकृत्य स्तवन्ति—

प्रजापतिश्वरासि गम्भे त्वमेव प्रतिजायसे ।

त्वं प्रजानां रक्षकः सन्प्रपणादिवायुरूपेण गम्भे संचरसि । तथा गम्भो-स्पादकतया तम्पोपकतया च पितुरूप एव वर्तमान एव स्वमूत्पादकत्व-प्रातिलोम्येन पुतादिश्रुपेण जायसे ।

तुभ्यं प्राण प्रजास्त्वमा वर्लिं हन्ति यः प्राणैः प्रतितिष्ठासि ॥ ७ ॥

हे प्राण स्थावरजङ्गुमात्मिका इमाः प्रजास्तुभ्यं तवदर्थास्तस्वच्छेष्मूतायतो बलिमन्त्रादिकं त उपहरन्ति । यस्त्वं प्राणादिद्यपारे सर्वत्र प्राप्यिप्रतिष्ठितोसि त्वयि यर्थः ॥ ७ ॥

देवानामासि वद्धितमः ।

हविषां वाहकतमः ।

पितॄणां प्रथमा स्वधा ।

मुख्यः पितृभेतिहेतुभूतस्त्वमेवेत्यर्थः ।

कर्षीणां चारितं सत्यमथर्वाड्डिरसामसि ॥ ८ ॥

अथवाड्डिरस ऋषीणां सत्यमृतं कुष्टं चारितं नित्यन्नैमित्तिकादिलक्षणं कर्म त्वमसि त्यर्थः ॥ ८ ॥

इन्द्रस्त्वे प्राण तेजसां रुद्रोऽसि पारिक्षितः । हे प्राण त्वामिक्रुः परमेक्ष्वा इत्यर्थः । इति परमेश्वर्य इति हि यात्तु । तेजसा सर्वसंहारलक्षणेन त्वं रुद्रो रौदनहेतुः । सिथ्यतिकाले परिरक्षक-

क्षेयर्थः

त्वन्नत्निक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पति: ॥ ९ ॥

ज्योतिषां प्रकाशकानां पति: श्रेष्ठ: सूर्यो मृत्वाडनन्तरिक्षे चरसि॥ ९ ॥

यदा त्वामिवर्पस्यथेमाः प्राण ते प्रजा: ।

आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्तं भविष्यतीति ॥९०॥

हे प्राण यदा त्वं भेघरुप्यभितो वर्षसि तदा ते स्वदेवीया इमाः प्रजा आनन्दिन्यो भवन्ति कस्य हेतोः । कामायामलिप्तिरध्यात्मं प्राणि-

मतं भविष्यतीति । 'तद्यदा सुवृष्टिर्भवत्यनन्दिनः प्राणा मन्त्यस्मं बहु भविष्यति'इति छान्दोग्य[७|१०|१] श्रवणादिति दृष्टचयम ॥ ९० ॥

नात्यस्त्वं प्राणेकर्षिगत्ता विश्वस्य सत्पतिः ।

हे प्राण संस्कारहीनो वाऽऽहरणोडपि त्वमेव मुख्यो मन्त्रद्रष्टॄपि स्वमेव विश्वस्यात्त्ता संहर्ता च त्वमेव सतां साधूनां रक्षकोडपि त्वमेव ।

वयमायस्म्य दातारः पिता त्वं मानऋष्वनः ॥११॥

वये त आग्रस्यान्नीयस्य भोग्यस्य दातारः करपद्रः किंकरा इति यावत् । हे महान्तऋष्वन्तं नः पितॄणां पोषकौषधं । मात-

ऋष्वन् इत्यन्न नकारादिति वाश्रवणं छान्दसत्वादन्रुश्रुयम ॥ ११ ॥

या च ते तनूर्वांचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि ।

या च मनसि संततां शिवां तां कुरू मोत्क्रमी: ॥ १२ ॥

वागादीनिन्द्रियेपु तत्निदिन्द्रियनियमनानुकूला शाक्तिः सततं प्रतिष्ठितां तां शिवां शोमनां कुरुत्कमणेना|शिवां मा कुरुक्कमणं मा कार्षी-

रित्यर्थः ॥ १२ ॥

[३प्रश्नः]

प्राणस्पयेन्द् वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान्रक्षस्व श्रीश्व प्रजां विधेहि नः ॥७३॥ इत्यर्थवेदीयप्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥ २ ॥

जगदिदं सर्वं प्राणस्य वशे वर्तते । वश इच्छा तदधीना मिति यावत् । यच्च त्रिदिवे स्वर्गादिलोके प्रतिष्ठितं तदपि प्राणाधीनं तस्मात्पुत्रान्मा- तेवास्मान्रक्षस्वामं स्वस्वकार्यनिष्पादसामर्थ्यलक्षणः श्रीयस्तद्नु- कूलप्रज्ञां च विधत्स्व ॥ १३ ॥

द्वितीयः प्रश्नः

द्वितीयः प्रश्नः ॥ २ ॥

अथ हैनं कौशल्यश्वाल्डश्वलायनः पप्रच्छ । स्पष्टोऽर्थः ।

भगवन्कुत एष प्राणो जायते कथमासां- व्यस्तकशरीर आत्मानं वा प्रतिभज्य कथं वा प्रतितिष्ठते केनोन्मते कयं चाधि- मिष्ठते 'कथमध्यात्ममिति ॥ १ ॥

प्रतितिष्ठते प्रतितिष्ठततीत्यर्थः । बाह्यामभिधत्ते बाह्यरूपेण सन्निधत्त इत्यर्थः । बाह्यमित्यस्य सन्निधानक्रियाविशेषणत्वात् तस्मै स होवाच ।

स्पष्टोऽर्थः । अतिप्रश्नान्पृच्छ्छासि ब्रह्मिष्ठोऽसि तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥ २ ॥

प्रश्नानतिक्रम्य वर्तमानाननुप्रश्नायोग्याच्चहस्म्याद्यनुप्रच्छासि तस्माज्ज्ञ- ब्रह्मिष्ठोऽसि प्रायेण बह्माविदसो न माकृत इति यावत् । अतस्तेऽहं प्रश्नस्योत्तरमाह—

आत्मन एवैष प्राणो जायते ।

परमात्मन एवैष प्राणो जायते इत्यर्थः । 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च'[मु० २।१।३]इति श्रुतेरिति ऋषदव्यम् ।

३प्रश्नः

प्रश्नोत्तरनिपतन ।

कथमायात्यस्मिळशरीर इत्यस्योत्तरमाह— २ यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदातं मनोऽकुतेनाड्ड्यात्यस्मिळशरीरोऽर्‌ । २ ॥

३प्रश्नः

प्रश्नोत्तरनिपतन ।

यथा पुरुपे गच्छति छायाडपि संहैव गच्छति न हि छायागमने सामध्यान्तरमस्ति । एवमेतस्मिन्पुरुषे जीव एतन्मनोऽकुतेनायन्नेन कृत-शब्दो यन्नार्थको वत्नमन्तरेणाड्डततंवाविनाभावेन संश्रितमेवमेवं प्राणोऽ-व्यकुतेनायत्नेनैनार्किस्मिळशरीर आयाति । मनःप्राणयोः पुरुषच्छायाव-त्पुरुपाविनाभूतस्वात्पुरुपेण सहैव प्राणास्य संबन्ध्योडतो न प्राणागमने पृथक्‌करणमपेक्ष्यितुमिति भावः ॥ ३ ॥

३प्रश्नः

प्रश्नोत्तरनिपतन ।

आत्मानं प्राविश्य कथं प्रतीतिष्ठत इति तृतीयप्रश्नोत्तरमाह— ३ यथा सम्रोडेवाधिरुतान्न्विनियुङ्क्ते । एतान्यामाने-तान्यामानाधितिष्ठत्स्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान्प्राणान्‌-

३प्रश्नः

प्रश्नोत्तरनिपतन ।

न्पृथक्स्पृथगेव संनिधत्ते ॥ ४ ॥ पायूपस्थेडपानं चक्षुः श्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रतीतिष्ठते मध्ये समानः । एप हि श्वेत-

३प्रश्नः

प्रश्नोत्तरनिपतन ।

मन्त्रं नयति तस्मोदता: समार्चिपो भवन्ति॥५॥ यथा राजा कार्येष्वधिकारतान्स्वसेवकान्निमान्यान्मानधितिष्ठं ग्रामम्‌-

३प्रश्नः

प्रश्नोत्तरनिपतन ।

धितिष्ठति पृथक्पृथग्विनियुज्य तन्मुखेन तेऽपु यथा संनिधत्त एवमेवैष मुख्यमाण इतरेऽपु प्राणेपु ग्रामस्थानोऽयेषु स्वांशभृतापानव्यानादिमुखन संनिधत्तेऽधितिष्ठतीति यावत्‌ । तत्र पायूपस्थं च पायूपस्थं तस्मिन्‌ । अपानं मूत्रपुरूपापकारणं कुड्यङ्गतस्मिन्नपतितिष्ठति प्रतिष्ठितो भवति तदाधिष्ठाता भवतीत्यर्थः । मुखनासिकाभ्यां निर्गत्य वायुः प्राणरूपः

३प्रश्नः

प्रश्नोत्तरनिपतन ।

संश्रय्हुःश्रोत्रे चक्षुश्र श्रोत्रं च चक्षुःश्रोत्रं तस्मिन्न्प्रतितिष्ठते प्रतिष्ठितो भवति तदाधिष्ठाता भवतीत्यर्थः । मध्ये तु समानः सन्नवतिष्ठते । एप हि समानो हुतं भुक्तमन्नादिकं समं नयति सत्तधातुसाम्यं नयति विभागं करोतीति यावत्‌ । तस्मात्समानवायोर्हेतोरर्जाठराग्रे: समार्चिप: कालী-

हृदि हेष आत्मा । एतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकैकस्यां द्वासप्ततिद्वासप्तति: प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्ति तासु व्यानश्वराणि ॥ ६ ॥

एप जीवात्मा हृदि हृदये चत्र समानरूपेण प्राणा आस्ते तत्र स्वयम्भि वतते । अत्र हृदये नाडीनामेकैकशतं वतते तासां नाडीनां मध्य एकैकस्या द्वासप्तति: प्रभेदा भवन्ति । एकैकं द्वासप्ततिप्रभेदं प्रति शाखाभूतनाडीसहस्राणि शतशतं भवन्ति तासु नाडीषु व्यानरुपक्षरतीत्यर्थ: ॥ ६ ॥

अथैकयोध्व उदान: पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥

अथेति वाक्योपक्रमे । एकया रुपाचिन्त्याद्योध्वमुक्त उदान: पुण्येन हेतुना पुण्यं स्वर्गादिलोकं पापेन हेतुना पापं नरकादिलोकमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकं नयति ॥ ७ ॥

अथाडडल्मानं प्रविभज्य कथं प्रतितिष्ठतीति प्रश्नमप्य यथा सम्राडडवे-त्यारभ्योभाभ्यामेव मनुष्यलोकमित्येतदन्तं प्रतिवचनं तन्मध्येडथैकयोध्व उदान: पुण्येन पुण्यं लोकं नयतीत्यनेन केनापि मत इति चतुर्थमप्रसस्प-तरमुक्तं भवति । कथं बाह्यमभिधत्त इह्वस्यांतरमाह-

आदित्यो ह वै बाह्य: प्राण उदयत्ये-ष ह्योनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णाति । यस्यां दिशि चाक्षुषं सक्षुर्गोलकवर्त्मान्निॠिस्यमालोकस्यसहकारिप्रसादेनानुगृ-ल्हानो बहिरादित्यस्यरुपेणोदेति । यद्यपि प्राणस्याडडदित्यात्मकत्वं न संब-न्धे तर्हाभेदात । तस्यापि प्राणकल्पत्वाद्वा सर्वत्र सस्त्रेनाभेदोपचार-द्वोपासनार्थतया वा वाद्यानामा-दित्यादीनां प्राणात्मकत्वोक्तिरिति दृष्टव्यम् ।

पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुपस्यापानमुपपष्टभ्य । पृथिव्यां प्राणकलारुपा देवता सा पुरुपस्यापानवाय्वाधिष्ठितपायूपस्थेन्द्रियेडनुगृह्णाना वर्तंत इत्यर्थ: ।

अन्तरा यदाकांश: स समान: ।

आकांशावेष्टितम्राणकलारूपात्स्कांशस्यौपचारिक्यभेदोक्तित्रेष्टल्व्या । एवमुत्तरत्रापि । मध्ये तु समान: । एप एतदृधुतं नयतीत्यध्यात्मम् । प्राणापानस्थामध्यवर्तितया हि समानो निर्दिष्ट: । वाय्याकांशस्यापि वाझ्यप्राणरूपस्यत्स्सदित्यस्य वाझ्यापानरूपस्य पृथिठिमाश्र मध्यवर्तितया समानत्वं युज्यते इति भाव: ।

८

वायुयुञ्जान: ॥ ८ ॥

८

बाह्यो वायुस्त्वगिन्द्रियाद्यग्रहतो ध्यानरूप: ।

८

तेजो ह वा उदान: ॥

९

बाह्यं तेज उज्जयनहेतुत्वादुदान: ।

९

तस्मादुपशान्ततेजा: पुनर्देहेमिन्द्रै:पर्मनसि संपयमानै: । यंचित्तमस्तेन स प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्त: ॥ ९ ॥

१०

सहाडडमनो यथासंकल्पितं लोकं नयति ॥ १० ॥

यस्माद्व्रेतोस्तेजस् एवं उदानशब्दितो$यं तस्मादेवोपशान्ततेजा अपगतदेहोष्ण्य: संमूर्छु:पूर्वजो यं तं यत्सिमिंश्रितं यस्मिन् यच्चित्त: । यत्काम इति यावत् । याहशमनुष्यदेहेऽपिजन्मकामो भवति तस्कामनावशेन पुनर्भवशब्दितां पुनरुत्पत्तिं प्राप्यं वाड्मनसि संपद्यते 'वाड्मनसि दर्शना च्छिद्राच्च' [ ऋ०५०.४२.१९ ] इति श्रुतिमूर्छुर्तद्वाद्दाघ्यो-

करीत्या मनसा संश्लेषविशेषमापद्रैर्वागादिभिरेभिरिन्द्रियै: सहितं प्राणं संमूर्छु:पूर्वजो$ आयाति यद्यपि 'एड्मामतमानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायान्ति' [बृ०४१३.१८] इतिमुर्छु:्यामुख्यप्राणानां जीवांपगम् एव श्रूयते न तु जीवस्य प्राणोपगम् । मूर्छु:त्रितं च 'सोडध्यक्षे तदुपगमादिदश्य:' [म०छा०४१९] इति । तदर्थस्तदधिकरणाभिधानम् । तत् हि यथा वाड्मनसी

मनसि संपद्यते मन: प्राण इति वचनानुरोधेन मन:प्राणयोरेव वाड्मनसयो: संपत्ति: । तथा प्राणस्तेजसापि वचनान्नैव प्राण: संपद्यत इति पूर्वपक्षे सोडध्यक्षे तदुपगमादिदश्य इति सिद्धान्तितम् । तस्यायमर्थ:- स प्राण: करणाध्यक्षे जीवे संपद्यते कुत्रस्तदुपगमादिदश्य: । प्राणस्य तदुपगमस्तावच्च्छूयते । एवमेवंमात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमाय-

१०

तृतीय: प्रभ:

नतीति [बृ० ४।३।३८] तथै जीवेन सह प्राणस्यैकान्ति: भूयते । तमु-त्कामन्तं प्राणोऽनूत्कामति प्राणमनूत्कामन्तीं सर्वे प्राणा अनूत्कामन्तीति [ बृ० ४।४।२ ] कस्मिन्न्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यमिति [ प्र० ६ । ३ ] जीवस्य प्राणेन सहोक्तान्ति-प्रतिष्ठे भूयते । ततथ्य प्राणो जी-वेन संयुज्यैव तेजसि संघध्यते यथा यमुनया गड्नया संयुज्य सागरगमनेनैव यमुना सामरं गच्छतीति तं ह्युपदेक्ष्योपपत्ति: । तथै प्राणस्य जी-वेन संयुज्यते तेज: संपत्तावपि प्राणस्तेजसीत्युक्तिर्न विरुध्यते हि स्थितम् । तथाडडप्यस्य प्राणप्रहांसापरस्त्वाजीवस्य प्राणोपगमोक्तिरुपपद्यत इति दृष्टचयम् । अन-न्तरं 'प्राणस्तेजसी तेज: परस्यां देवतायां' [छां० ६।८।६ ] इति श्रुत्युक्त-रीत्या तेजसा परमात्मना च संयुक्त: प्राणस्ततज्जी-वात्मसकल्पानुसारेग्ण तं तं लोकं त्रियमाणं नयति ततश्र तेजसा सहितस्यैव प्राणस्यात्रन-हेतुत्वात्तेजसोऽप्यनयनहेतुत्वेनोदनातत्च्व युक्तमिति भाव: । यच्चापि प्राणास्तेज-सीत्यन्न तेज:शब्देन सर्वाणि भूतान्युच्यन्ते न तेजोमात्रामिति 'भूतेषु तच्छूते:' [ बृ० सू०४।२।५ ] 'नैकास्मिन्न्दर्शयतो हि' [ बृ० सू० ४।२।६ ] इति सूत्र-भाष्ययो: प्रतिपादितं तथाडपि भूतान्तरसंश्रयमेव तेजस्ते-ज:शब्देनाभिधीयत इति भाष्योक्तेस्तेजस: प्राधान्यात्तदु-क्तिरुपपद्यत इति दृष्टचयम् ॥ ९ ॥ १० ॥

१०

तृतीय: प्रभ:

य एवं विद्धान्प्राणं वेद न हास्य प्रजा होयतेऽमृतो भवति ॥

१०

तृतीय: प्रभ:

एवमुत्पत्त्यागमनप्रतिष्ठादिमकारेण प्राणं य उपासते तस्य पुत्रपौ-त्रादिलक्षणप्रजाहानिं न भवति परिशुद्धप्रत्यगात्मस्वरूपप्रातिपालिमुसेन ब्रह्मोपासनयीतिद्वारा मोक्षहेतुश्रु मवतीति दृष्टचयम् ॥ तदेष श्लोक: ॥ ३३ ॥

१०

तृतीय: प्रभ:

तत्प्राणवेदिनमधिकृत्य प्रवृत्तोऽयं श्लोक इत्यर्थ: ॥ ३३ ॥

१०

तृतीय: प्रभ:

उत्पत्तिनिमायर्तिं स्थानं विभुत्वं चैव पश्यधा । अध्यात्मं चैच प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ ३२ ॥

१०

तृतीय: प्रभ:

इत्यर्थविवेदनीयप्रश्नोपनिषादि तृतीय: प्रश्र: ॥ ३ ॥

१२३

प्रश्रोपनिषत्

उत्पत्तिं प्राणस्य परमात्मन उत्पत्तिं मनसा सहाडSगमनमासिमडSशरीरे पायूपस्थादिस्थानेषु स्थितिं यथा सम्प्राडेवाधृतानित्युक्तं साम्पलक्षणं विभुत्वमध्येातमं प्रणादिरूपेण पञ्ञधा स्थितिं च शब्दसमुचितमादित्यादिरूपेण पञ्ञधा वाङ्मवस्थानं च विज्ञायामुतं मोक्षमरणुते प्राप्नोति । द्विवचनं प्रतिवचनसमाससिद्ध्योतनार्थम् ॥ १२ ॥

इति श्रीमद्परमानन्दकृतौ प्रश्नोपनिषत्प्रकाशिकां समाप्तौ; प्रश्न: ॥

अथ हैनं मौड्यायणि गार्ग्य: पप्रच्छ ।

सप्तोऽर्थ: ।

भगवन्नेतास्मिन्पुरुषे कानि स्वप्नन्ति ।

सुप्ते सतीति शेष: ।

कान्यम्मि आग्राति ।

अत्रापि सुप्ते सतीति शेष: ।

कतर एष: स्वप्नोऽप्येति ।

एष योननादिगुणयोगाद्देवो जीव: कतर: कीटूश: संसारप्राणधारी-

नपदयतीत्यर्थ: ।

कस्य हेतोरेतद्वैप सुखामित्यर्थ: ।

कस्मिन्नु सर्वे प्रतिष्ठितो भवन्ति ॥ १ ॥

स्पष्टोऽर्थ: ॥ ? ॥

तस्मै म ह्रोवाच ।

स्पष्टोऽर्थ: ।

यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्मिन् गच्छत: मर्वा अन्तस्सिमस्ते जोमण्डल एकी भवन्ति ता: पुर्नरुदयत: प्रचैलनत्येवं ह वैं तत्सर्वं परे देवे मनस्येकी भवति ।

यथा सायं कालेऽस्तं गच्छत: सूर्यस्य किरणा नाना दिशु प्रसरणं

विनाऽऽड्‌डित्यमण्डल एकी भवन्ति पुनः श्रोदयत: सूर्यस्य किरणा नानादिक्षु प्रसरणतः प्रकाशका भवन्ति । एवमेवैतत्सर्वामिन्द्रियजातं पर इतरेभ्य उत्कृष्टे देवेऽध्योतनादिगुणभुक्ते मनस्येकी भवति । स्वसवृ्यापाराभिमुख्यविरोधिसंश्लेषविशेषयुक्तं भवतीत्यर्थ: । तेन ह्येष पुरुषो न श्रृणोति । तेन श्रोत्रादिन्द्रियाणामुपरतत्वेनैतव्यर्थ: । शिष्टं स्पष्टम् । न पश्यति न जिघ्रति नै रसयति न स्पृशति नाभिवदते नाड्‌डदत्ते नानन्दयते न विमृजते नेयायतते स्वापितीत्याचक्षते ॥ २ ॥

आनन्द उपसंविन्द्रियकायं विसर्गस्वपनाकार्यम् नेयायतते न गच्छतीत्यर्थ: । स्वपितीत्याचक्षत इत्यनेन कानि स्वपन्तीति प्रश्नस्य वाक्यज्ञानैन्द्रियकर्मेन्द्रियाणि स्वपन्तीत्युत्तरमुक्तं भवति प्रत्येकमेकत्वाभिमुख्येरण स्वपितीयकवचनम् । शिष्टं स्पष्टम् ॥ २ ॥

प्राणापानादिदृशा अमुत्रैवैतस्मिन्पुरशब्दानिर्दिष्टे शरीरे जागरं कुर्वन्तीत्यर्थ: । स्वापदशायां जाग्रत्सु प्राणादिप्रकृत्कोशासनिश्वासमनोरूपेप्सूपासनार्थमाग्निहोत्रसम्पत्तिं विदर्शयियुस्तत्न व्याप्तिमाणं मनएव यजमानोऽपानो मूलाधारस्थतया गाहंपत्यसतत्संनिहितो व्यानोऽन्वाहार्यपचनशब्दितो दक्षिणाग्निरपानवायुमूलक: प्राणो गाहंप्रत्यात्प्रणीयमानाह्वनीयतत्स्यादड्‌धवनीयपस्तदाधारका उच्य्यासनिश्वासौ दृशे आहवनीये इत्थं निर्दिष्टाहुतिद्रव्यमुच्चासनिश्वासहेतुर्भूतः समानो वायुराहुती समं नयतीतीनर्वक्षयोर्योऽध्वर्युर्द्रव्यान्वयवहति । यजमानस्य लोकान्तरज्ञानहेतुत्वादुदान इत्यमिहोत्राहुत्ययवभूतान्यजमानामित्रच्याहुतिद्वयाद्‌ध्वर्युकर्मफलभूतानिष्टापि पदार्थान्पाणादिपञ्चकोशानिश्वासमनोलुपे-स्वप्नसु दर्शयति——

गाहंप्रत्यो ह वा एषोडपानो व्यानोडन्वाहार्यपचनो यद्वाहैपत्यात्मणीयते प्रणयनादाहवनीय: प्राण: ॥ ३ ॥

४

प्रश्नोपनिषत्

यदुच्छ्वासनिश्वासावेतावाहुती समं नयतीति समानः । मनो ह वाव यजमान इष्टफलमेवोदनो य एनं यजमानमुर्हरहर्ब्रंह्म गमयति ॥ ४ ॥

४

प्रश्नोपनिषत्

अत्र यद्यापि जीवस्यैव, 'एतमेवैम:' सर्वा: प्रजा अहरहर्गच्छन्तस्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति' [ छा० ८।३।२ ] इत्येतन्नाम्ना मन्त्रं शृणोति न मनस-स्तथापि मनः पुरीतत्करणशवणात्तत्कबह्रागमयित्वोक्तिरुपपद्यत इति त्वदयम् ॥ ३ ॥ ४ ॥

४

प्रश्नोपनिषत्

कतर एष देवः स्वप्रान्पश्यतीत्यस्योत्तरमाह—अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवाति । यदहष्टं हृश्नुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरेषु प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति हृश्ं चादृष्टं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति ॥ ५ ॥ स पदै तेज-

४

प्रश्नोपनिषत्

साडभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्पश्यति । अत्रास्मिन्नेववसर एष देवो जीवः स्वप्नं कारितुरगदिलक्षणं माहिमान-मनुभवति पश्यति जागरे प्राग्यदहष्टं तमेवार्थमनुपश्यति अनु पश्यात्पश्यति अनुभवति हृश्ं हृश्ं भूयो हृश्टमित्यर्थः । श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशान्तरेषु दिगन्तरेषु प्रत्यहमनुभूतमर्थं पुनः पुनरनुभवति हृश्ं श्रुतमेवानुभवतीत्य-यमपि नियमो नास्ति । कदाचित्पूर्वाननुभूतमपि शरीरच्छेदेनादिकमनुभवतीं विद्यामनं चानुभवति अविद्यामानं चानुभवति ( सर्वः पश्यति ) सर्वः सन् पश्यतीत्यर्थः । तदैनां श्रोतां ध्यातां गन्ता वक्ता । सत्यादिस्वरूपः सम्प-इत्यीत्थर्थः । तदैनां जागरीयवाह्यज्ञानकर्मेन्द्रियाणामुपरतत्वापारतद्वेऽपि स्वाप्रिकैरेश्वरसूक्ते: शरीरेऽन्द्रियैर्दृष्टृतवादिमान्सत्रनुभवतीति भाषः ॥५॥

४

प्रश्नोपनिषत्

एतस्मिन्नन्तरे 'सता सोम्य तदा संपन्नो भवति तेजसा हि तदा संपन्नो भवति' [ छा० ६।८।१? ] इति श्रुत्युक्तरीत्या परप्रकाशाकतया तेजः श्राद्धतेन परमात्मनाडभिमूतो भवति संपन्नो भवतीति संप

श्वक्तो भवतीति यावत् । तद़ा स्वाप्नपदार्थान्न पृथयतीत्यर्थः । ततश्व कतर एष देवः स्वाप्नपृथयतीति प्रश्नस्य ऋतेहसंपात्तिविरहदशायां मनोमात्रपरिशेषसमये स्वाप्नपदार्थान्नपृथयतीत्युक्तं भवति ।

4

कस्यैतत्सुसं भवतीत्यस्योत्तरमाह 4 अथ यदेतास्मिन्छरीर एवत्सुग्वं भवति ॥ ६ ॥

यत्सुसं भवति तदेतास्मिन्छरीर एव सल्येव भवतीत्यर्थः । शरीरमेव वैषपिकसुखहेतुरित्युक्तं भवति । 'अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः' [ छां० ८।१२।१ ] इति श्रुतेरिति द्रष्टव्यम् ॥ ६ ॥

5

कस्मिन्सर्वे प्रतिष्ठिता भवन्तीत्यस्योत्तरमाह— 5 स यथा सोम्य यांषि वामो वृक्षं संप्रतिष्ठन्ते ॥ एवं ह वै तत्सवं पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥ ७ ॥

ययांसि पाक्षिणो वासावृक्षं निवासवृक्षं प्रति संप्रतिष्ठन्ते स वृक्षान्तो यथैव परमात्मनि सर्वं प्रतिष्ठितं भवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥

सर्वशब्दार्थं प्रपञ्चयति— पृथिवी च पृथिवी मात्र्रा च ॥

अत्र पृथिवीमात्राशब्देन पुराणेषु गन्धतन्मात्राशब्दाभिलष्या पृथिवी पूर्वावस्थोच्यते । एवंमुत्तरेष्वपि मात्राशब्देन तत्तद्रूपम् ।

आपश्र्चापोमात्रा च तेजश्व तेजोमात्रा च वाग्श्र वायुमात्रा चाडडकाशश्र्चाडडकाशमात्रा च चक्षुश्र दृष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्र रसायतव्यं च त्वच्श्र स्पर्शयितव्यं च वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चाडडदातव्यं चोपस्थश्राडडनन्दयितव्यं च पायुश्र विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्र मन्तव्यं च बुद्धिश्र बोद्धव्यं चाहङ्कारश्राहङ्कर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्र वियोतयितव्यं च तमश्र

४प्रभः

प्रश्नोपनिपत्

विधारयितध्येये च ॥८॥ एष हि दृष्टा सृष्टा स्रष्टा ग्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेक्षर आत्मनि संपतिष्ठते ॥ ९ ॥

४प्रभः

प्रश्नोपनिपत्

चेतनाचेतनरूपः कर्तृकरणकर्मरूपः सर्वोऽपि प्रपंचस्तदाश्रित इति भावः । अत्र बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मेति निर्देशादात्मानं ज्ञानरूपत्वमिति वदंतस्तत्कारिकाकाश्य ज्ञानत्वमेव न ज्ञातृत्वमिति यदंतो मूढावादिनश्र निरस्ता भवन्ति ॥ ८ ॥ ९ ॥

४प्रभः

प्रश्नोपनिपत्

परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै तदच्छायमशरीरमलोहितं शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य । स सर्वज्ञः सर्वो भवति ॥

४प्रभः

प्रश्नोपनिपत्

छायाशब्देन ज्ञानसंकोचकं कर्मांच्यते । अच्छायमपापपमित्यर्थः । अत एवाशरीरमलोहितं रूपादिशून्यं शुभ्रं स्वप्रकाशमक्षरं क्षरणगून्यं परमात्मानं वेदयते जानाति स हि सांख्य प्रियदर्शन परमेवाक्षरं नक्म वासुदेवं प्रतिपद्य सर्वज्ञो भवति । सर्वो भवति । सर्वकामयुको भवति ।

४प्रभः

प्रश्नोपनिपत्

तदष श्लोकः ॥ ९० ॥

४प्रभः

प्रश्नोपनिपत्

विज्ञानात्मा सह देवेश मर्यैः प्राणा भूतानि संप्रतिष्ठन्ति यत्र । शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशोति ॥ ९ ९॥

४प्रभः

प्रश्नोपनिपत्

इत्यथर्ववेदीयप्रश्नोपनिपदि चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥

४प्रभः

प्रश्नोपनिपत्

सर्वेभ्येवर्गेभ्योऽतिदीप्तः: सद् मुखप्राणा भूतानि च महाभूतानि च जीवात्मा च यत्र प्रतितिष्ठन्ति ताहशं शुभ्रमक्षरं निर्विकारं परमात्मानं यो जानाति स सर्वज्ञः सर्वमपि कामजातमाविशाति । 'सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' [ छान्दोग्य ] इति श्रुत्युक्तगतिंया काम्यमानसर्व-लोकसंचारी भवति ॥ ९२ ॥

४प्रभः

प्रश्नोपनिपत्

इति श्रीमद्राघवानुजकृतां प्रश्नोपनिषत्पकाशिकायां चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥

५

स यो हैतद्गवन्मनुष्येपु प्रायणान्तमोंकारमभिध्यायीत कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति । ह वै सा प्रतिसिद्धचतिशयैस्तद्वच्यम् । स इत्येतदधिकारे तिसामान्यपरम् । अथमर्थः-हे भगवन्पूजाहं योऽधिकारी मनुष्याणां मध्ये मरणप्रतमोंकारमभिध्यायति स कतमं लोकं तेनोकारेण प्राप्नोतीत्यर्थः । वावशब्दोऽवधारणे प्रसिद्धो वा ।

तस्मै स होवाच ॥ ३ ॥

एतद् वै सत्यकाम! परं चापरं च ब्रह्म यस्मिंस्तौ । तस्माद्विद्वानितनेवाड्डयतनेनैकतरमन्वेति ॥ २ ॥

स येकमात्रमभिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेव जगत्यामभिसंपद्यते । यदेकमात्रं हस्वप्रणवमपरब्रह्मवाचकमभिध्यायीत । अपरब्रह्मवाचकेन हस्वेन प्रणवेन योडक्षरं बह्मोपास्ते स तेनैकमात्रोंकारकरणकापरब्रह्माध्यानैनैव संवेदितो 'ऽभिसंपद्यते । अभ्यर्हितत्वेहः संपद्यते ।

तस्मूज्जन्ता मनुष्यलोकं प्रापयन्ति ।

स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संपन्नो महिमानमनुभवति ॥ ३ ॥

स मनुष्यलोकं नीतस्तपसाडनशनादिना ब्रह्मचर्येण मैथुनवर्जनेन

9

प्रश्नोपनिषत्

श्रद्दयैषाSस्तिक्यबुद्धया यदिं संप्रो भवाति तदा महिमानं श्रेयःसाकं ब्रह्मोपासनमत्रु तिष्ठतीत्यर्थः । न चेचो ह्रस्वाभावात्कश्पमोंकारस्य ह्रस्व- स्वामिति शङ्कनीयं लोके ह्रस्वस्योङ्कारस्य दर्शंनात् । अथ यदि द्विमात्रेण मनसि संपयते ।

9

प्रश्नोपनिषत्

द्विमात्रेपापरत्रह्मवाचकेन प्रणवेन यस्य मनसि परब्रह्मध्यानं संपद्यते । सोडन्तरिक्षं यजुभिरुचीयते देवलोकम् ।

9

प्रश्नोपनिषत्

अन्तरिक्षाश्रितसोमलोकं द्विमात्रोपासकः पुमा न्यजुर्भमच्रैरेतत्रीयते । अत्यन्तरिक्षसोमलोकशब्द ऊर्ध्वमात्रोपलक्षक आहुः, विकृतनादपरः । अत इक्षातिकर्माधकरणभाप्ये यदुपरं कार्यं न चा निर्ह्टष्टं तद्घ इहामुत्र मिलक्वेन द्विधा विभज्यैकमात्रं प्रणवमुपासीनानामिहिकमनुष्यलोकत्र मिलमाभि- धाय द्विमात्रमुपासीनानाममुत्रिकमनन्तरिक्षशब्दोंऽपलक्षितं फलं चाभिधायेत्युक्तम् ।

9

प्रश्नोपनिषत्

स सोमलोके विभृतिमनुभूय पुनरावर्तते ॥ ४ ॥ अमुषिमन्नैश्वर्यमनुभूय तद्पुणयावसाने पुनरावर्तते ॥ ४ ॥ यः पुनरेतां त्रिमात्रेणो मिलयेतने- वाक्षरेण परमपुरुपमभिध्यायीत ।

9

प्रश्नोपनिषत्

यस्तु एकमात्राद्विमात्रात्त्ववदशायामर्वाचीनफलसाधनेतैनेवाक्षरेण पर- मारमानमभिध्यायति । आभिमुख्येन ध्यायति निरन्तरं ध्यायतित्यर्थः । म तेजसि सूर्ये संपन्नः । यथा पातोदर... स्वचा विनिर्मुच्यत एवं हि स पाप्मना वीतनेमुक्तः स मामांभरुचोयत वस्सलोकम् ।

9

प्रश्नोपनिषत्

स उपासकस्तेजोमण्डले सूर्ये संगतः सल्स्वरमेव पादे यस्य स पादोदरः सर्प इति यावत्त् । यथा सर्पो जीर्णया त्वचा विनिर्मुक्तो भवत्येव पाप्मना विनिर्मुक्तः सन्भगवह्नों वैकुण्ठं सामभिरिगीतिमप्राप्य- मेन्नैचत्रीयते । अत्र व्यासार्यः-स पाप्मना विनिर्मुक्त इति तच्छब्दानन्तर- श्रवणात्ससामभिरित्येकपददमाश्रित्य सामगानसहितं तिरोति वा सान्त्वदच- नसहितैः पूरुपैस्त्रि वाडर्थं दानि व्राणिनम् ।

एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरुषं पुरुपमीक्षते ।

ईक्षतिकर्माधिकारणे यस्मिं हि कर्मनिमित्तं देहित्वं स जीवघन इत्युच्यते चतुर्मुखस्यापि तच्‍छब्दयते । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वां चतुर्मुखोक्ते: । जीवघनशब्देन संसारमण्डलमुच्यते । मूर्त्तो वन: [पा०३।३।७७] इति काशिक्याच्छिदितमतर्तौ घनशब्दस्य निपातितत्वात् । देहद्रारत्‍वादात्मनि काशिक्यनुसारस्य । घनशब्दो देहिपर एव तस्मात्पर: परिशुद्धात्मा तस्मादपि परभूतं पुरुपयं पूः प्राज्ञन: सर्वगुहाशयस्योति सर्वेषु प्राणि-

घनन्तरात्मतया शयनम्—

भगवानिति शब्दोडयं तथा पुरुष इत्यपि ।

निरुपाधी च वतंते वासुदेवे सनातने ।।

इति निरुपाधिकपुरुपशब्दवाच्यं भगवन्तं वासुदेवमीक्षत इत्यर्थ: । अत एवं स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकशब्दस्य चतुर्मुखलोकपरत्वशब्दा-

युद्रुस्ता चतुर्मुखगतानां परवासुदेवैक्यणासंभवादिति द्रष्टव्यम् ।

तदोकारध्यानमधिकृत्य वक्ष्यमाणौ श्लोकौ भवत: ॥ ४ ॥

तिस्रो मात्रा मृत्युमत्य: प्रयुक्ता

अन्योन्यसक्ता अनविप्रयुक्ता: ।

अविप्रयुक्ता न भवन्तीत्यानविप्रयुक्ता: । विप्रयुक्ता अत्यन्तदूतरौपे-

नान्योन्योन्यसक्ततयाडतिविप्रकृष्टकालतयाडनन्तरविच्‍छेदतया वा प्रयुक्ता-

स्तिस्रो मात्राः मृत्युमत्यो मृत्युपदा अनर्थौ वहा इति पाठान्तरेऽपि स एवार्थ: ।

क्रियासु बाच्यांतरमध्यगाम सुषुप-

क्रियुक्तासु न कम्पते ज्ञ: ॥ ५ ॥

यज्ञादिका वाच्या: क्रिया आन्तरा मानसक्रिया मध्यमा वाचिक-

जपरूपा । आसु क्रियासु तिसृषु मात्रासु समयगतयन्नतसंयोगवियोगमनन्त-

रेण प्रयुक्तासु सतीषु सुष्टुतस्तस्य योगाभिज्ञ: पुमान् कम्पते फलान्‍

च्यवत इत्यर्थ: ॥ ६ ॥

५

प्रश्नोपनिषत्

ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं सामभिर्यत्कवयो वदन्ति । तमोंकारेणेवाडयन्तेनान्वेति विद्वान् नच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति ॥ ७ ॥ इत्यर्थर्व्वेदीयप्रश्नोपनिषदि पञ्चमः प्रश्नः ॥ ५ ॥

कवयः कान्तदर्शिनः तं 'तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः' इत्युक्तरीत्या सूरयः यं लोकं पश्यन्ति तमोंकारेणैव मार्गेणान्वेति गत्वा च शान्तिमूर्तिॐदकराहिं तं जरामरणज्ञानमकुतोभयं सर्वकारणत्वेन सर्वो-

रकृतं ब्रह्म च प्राप्तीत्यर्थः । अस्य संदर्भस्य परमार्थपरत्वे 'इक्षातिकर्म-व्यपदेशात्:' [ ब्र० सू० १।१।१३ ] इति सूत्रकारैः प्रत्यपादि । तदर्थंस्तु तद्विप्रास्तु तद्रूप्य इत्यमुक्तः-आथर्व्वणिका: सत्वकामप्रश्नेधीयाते यः पुनरते त्रिमात्र-

त्रेणोमित्येवाक्षरेण परमपुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये संपन्नो यथा पादोदरस्वचा विनिर्मुच्यते । एवं हैवं स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सामाभि-

कुन्नीयते ब्रह्मलोकम् । स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरुशं पुरुषप्रविष्ट-

इति । अत्र ध्यायत इक्षतिशब्दावेकविपयौ । ध्यानफलस्त्वादिक्षणस्य । यथा कतुरस्मिँल्लाँके पुरुप इति न्यायेन ध्यानविपयस्येव प्राप्यत्वात्परमपुरुष-

मित्युभयत्र कर्मभूतस्यार्थस्य प्रत्यभिज्ञानाच्च तत् संशयते किमिह परमपुरुषमिति निर्दिष्टो जीवसमष्टिरुपोऽण्डाधिपतिश्वतुर्मुख उत सर्वेश्वरः पुरुषोत्तम इति किं मुक्तम् । समष्टिक्षेत्रज्ञ इति कुतः । स यो ह वैतद्रु-

गवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोंकारमभिध्यायीत' 'कतमं वाव स तेन लाँकं जयतीति प्रक्रमयेकमात्रं प्रणवमुपासीनस्य मनुष्यलोकप्राप्तिमभिधाय द्विमात्रमुपासीनस्यमान्तरिक्षलोॐकप्राप्तिसिमभिधाय त्रिमात्रमुपासीनस्य प्राप्य-

तयाडभिधायमात्रना ब्रह्मलोकान्तरार्क्षात्परं जीवसमष्टिरुपस्य चतुर्मुखस्य लोक इति विज्ञायते । तद्वतेन वीक्ष्यमाणस्थलोकादिपश्वतुर्मुख एव । एतस्माज्जीवघनात्परात्परमिति च देहेन्द्रियादिमिः परार्थेहेन्द्रियादिभिः

सह घनीभूतजीवघनतिपुरुपाद्रुच्ल्लोकवासिनः समष्टिपुरुपस्य चतु-मुक्तस्य परंवेनोपपद्यते । अतोडस्म निरीदयमानः परः पुरुपः सम-टिपुरुपश्वतुर्मुख एव । एवं चतुर्मुखस्त्रे निश्चीयते डजरत्वादयो यथा-

भानन्दाश्रमसस्यपुस्तके -९ यथातक° १ ३ वेदान्ते ।

ई प्रश्नः

कथं चिन्त्येया इति प्राप्ते प्रचक्ष्महे । ईक्षतिकर्मध्ययपदेशात्स इति । ईक्षतिकर्म परमात्मा कुतोऽुपदेष्टात् । व्यपादिश्यते ह्रीक्षतिकर्म परमात्मरहितं तथाह्रीक्षतिकर्मविषयतयोदाहते श्लोकं तमोंकारेणाच्छादयतनावेतिविज्ञानयतच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति । परं शान्तमजरमभयममृतमिति परमात्मन एवतद्रूपम् ! एतद्भयमेतदमृतमेतच्छ्रेय एतमादिश्युतिस्वः । एतस्माज्जीवघनात्परात्पराव्रमिति तु परमात्मन एव व्यपदेशो न चतुर्मुखस्य तस्यापि जीवघनशब्दगृहीतत्वात् । तस्य हि कर्मनिमित्तं देहित्वं स जीवधन इत्युच्यते । चतुर्मुखस्यापि तच्छ्रूयते । यो ब्रह्माणं विदिधाति पूर्वमित्यादौ यत्पुनरुक्तमनन्तरीक्षलोकस्योपरिनिर्देश्यमानो ब्रह्मलोकचतुर्मुखलोक इति प्रतीयत इति । स एवमस्थ श्रुतुर्मुख इति तद्युकर्म । यतच्छान्तमजरमभयमित्यादिना ईक्षतिकर्मणः परमात्मत्वे निश्चिते सतीक्षतुः स्थानतया निर्दिष्टो ब्रह्मलोको न क्षयिष्णुश्रुतुर्मुखलोको माकृतिहीति । किंच यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ब्रह्मैव स पञ्चपना विनिर्मुक्तः ससामभिहित्रीत्यते ब्रह्मलोकमिति सदृम्पापाविनिर्मुक्तस्य प्राप्यतयोच्यमानं न चतुर्मुखस्थानम् । अत एव वादाहृतणश्लोक एषैव ब्रह्मलोकमधिकृत्य भ्रूयते---यत्तत्कथयो वेदयन्त इति ।

कवयः सूरयः सूरभित्सुंश्च व वेधसं पद्मकव तद्विप्णोः पुरमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय इत्येवमादिभिः । न चान्तरीक्षात्परश्रुतुर्मुखब्रह्मलोकमध्ये स्वर्गलोकादीनां सन्निधावात् एतदृते सत्यकारं परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारस्तस्माद्द्विहितैरेतैर्बहुविधैः प्रतिपद्यने यदपरं कायं ब्रह्म निर्दिष्टं तद्हिकामुज्झिकत्वेन द्विधा विभज्यैकमात्रं प्रणवमुपासीनानमैहिकं मनुष्यलोकावाप्तिरूपं फलमभिधाय द्विमात्रं चोपासीनानामुब्भिकमनन्तरीक्षशब्दोपलक्षितं फलं चाभिधाय त्रिमात्रेण परब्रह्मावाचिना प्रणवेन परमपुरुषं ध्यायतां परं ब्रह्म प्राप्तव्यतयोपदिश्यतिति सर्वं समञ्जसम् । अत ईक्षतिकर्म परमात्मेति ॥ ७ ॥

इति श्रीमद्रामानुजमुनिकृतौ प्रश्नोत्तरप्रकाशिकायां पञ्चमः प्रश्नः ॥ ५ ॥

अथ हैनं सुकेना भारद्वाजः पप्रच्छ ॥ स्पष्टीकृत्यर्थः ।

6

भगवन्निहरण्यनाभः

भगवन्निहरण्यनाभः कौशल्यों गज-पुत्रो मामुपेत्यैनं प्रश्नमपृच्छत् ॥

6

भगवन्निहरण्यनाभः

हे भगवान्निहरण्यनाभनामा कौशलदेशाधिपती राजपुत्रो मत्समीपमागत्‍वेमं वक्ष्यमाणं प्रश्नं कृतवान् ।

पोङ्‌शकलं भारद्वाज पुरुषं वेत्थ इति ।

हे भारद्वाजेति मां संबोध्य प्राणाध्या नामान्ताः पोडश कला यस्स स पोङ्‌शकलस्तं पुरुषं जानासि किमित्यर्थः ।

तमहं कुमारमथुयं नाहामिमं वेद यथ-हिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यामिति ।

तं राजकुमारसंभमुक्तवान् । त्वदृशं पुरुपमहं न जानामि यथाहं जानीयान् केन हेतुना राजकुमाराय योग्याय शिष्याय न कथयिष्य-मिति ।

समूलो ह वा एप परिशुष्यति योडनू-तमभिवदति तस्माद्राह्मण्यनूतं वृण्णीम ॥

योऽनृतं ऋते स मूलेन सह सर्वतः ऋणपतिः श्रेयोहेतुभूतं पुण्यं सर्व-सन्नाशयतीत्यर्थः ।

अतो महुक्तं त्वयाडनृतशङ्का न कार्येति भावः । स तुष्ट्णीं तथमारुह्य प्रवव्राज ।

प्रकर्षेण गतः, अननेन् स्वल्पलज्जा सूचिता । रथेन प्रथयाजेत्यनेन तस्य प्रभावं सूचितं भवति ।

तं नो प्रष्टुमि कामो भुरुप इति ॥ १ ॥

तमेव पोङ्‌शकलं पुरुपं पृच्छामि । कासाविति कृत् प्रदेशे तिष्ठतीत्यर्थः अत्राडSधारभूतकेप्रमद्वारा जीवा वा परमात्मा वति निर्णीयार्थोडयं प्रश्न इति दृष्टव्यम् ।

तन्मे म होवान् ।

स्पष्टोऽर्थः ।

ईहैवान्तःशरीरे सोऽ्यं स पुरुषो यासिन्नेता पोङ्ग्श कला: प्रभवन्ति ॥ २ ॥

यास्मिन्पुरुष एता वक्ष्यमाणाः ईहैवान्तःशरीरे वर्तत इति शेषः । अनेन शरीरपरिच्छिन्नप्रदेशमात्राधारत्वोक्त्या जीव इत्युपरमुक्ते भवति । ननु जीवस्यैव कथम् पोङ्ग्शकलत्वं पोङ्ग्शकलाधारत्वतत्सृष्टत्वयोः परमात्मन्येव पुंस्कलत्वादित्याशङ्क्याह—यास्मिन्नेता: पोङ्ग्श कला: प्रभवन्ति । यास्मिन्पुरुष एता वक्ष्यमाणाः प्राणाद्या नामान्ताः पोङ्ग्शकलाः स्वसंसर्यप्रयुक्तसुखदुःखादिभोगार्हयमुपकारं कतुं प्रभवन्ति समर्थां भवन्त्यर्थः । ततश्व पोङ्ग्शकलाभोकृत्वमेव पोङ्ग्शकलत्वं तच्च जीवस्यैवेति भावः ॥ २ ॥

ननु पोङ्ग्शकलासंसर्गहेतुत्वे जीवपरमात्मनोरविशेषे तद्धोक्तृत्वं जीवस्यैव न परमात्मन इत्यत्र किं नियामकमित्यत्राह—

स ईक्षांचके । कास्मिन्नहमुक्तान्त उत्कान्तो भाविष्यामिति कस्मिन्न्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामिति ॥ ३ ॥

सोडध्यक्षे तदुपगमादिश्य: [ ब०सू० ४।२।१४ ] इति भाष्ये प्रतिष्ठा च जीवेन सह श्रूयते । कास्मिन्नहमुक्तान्त उत्कान्तो भाविष्यामि कस्मिन्न्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामित्युक्त्वात् । इदं वाक्यं जीवाभिसंधिनिधिप्रकारप्रदर्शानपरम् । मदृदृकान्तिप्रतिष्ठासहभूतोत्त्कान्तिप्रतिष्ठः को वेति पर्यालोचितव्यानत्यर्थः । ततश्व स्वोपकाराभिसंधिपूर्वकं जीवस्य प्राणादिसृष्टत्वातद्धोक्तृत्वं संभवति । परमात्मनस्तु—

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धरञ्जय । उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ [म० गी० ९।९]

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । [ म० गी० ४।१४ ] इत्यूक्तरीत्या स्वोपकाराभिसंधिपूर्वकसृष्टत्वाभावात्तस्य पोङ्ग्शकललाभोक्तृत्वमिति भावः ॥ ३ ॥

स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्र्द्दां खं वायुज्यान्—

६प्रश्नः

प्रश्नोपनिपत्

तिरापः पृथ्वीन्‍द्रियं मनः । अन्नममृताद्र्रयं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेऽपु नाम च ॥ ४ ॥

६प्रश्नः

प्रश्नोपनिपत्

स जीव एव पर्यालोच्य प्रथमतः स्वोत्कान्तिप्रतिष्ठासहभूतोत्कान्तिप्रतिष्ठं मुख्यप्राणं सृष्टवांस्तस्मादूर्ध्वमास्तिकयबुद्धि पञ्च महाभूतानि वागादीन्‍द्रियं मनो नीयादिरूपमन्त्रं तद्ग्रयं शरीरेन्‍द्रियसामर्थ्यशरीरशोषणादिलक्षणं तप ऋग्यजुःसामादानमन्त्रादिरूपमन्त्रं तेऽप्योमिति श्रुतेः । कर्माणि कर्मफलभूतान्स्वर्गादीन्‍द्र्रलोकांस्तेऽपि लोकेऽपु स्वर्गादीनि नामानि सृष्टवानित्यर्थः । चथापि पाङ्‌शकलासृष्टंव परमात्मन एव तथाडपि तद्वेतुभूतादृष्टारम्भकर्मकर्तृत्वेनायं सम्भववाद इति दृष्टव्यम् । ततश्व स्वभोगोपकारिकाः पाङ्‌शकापि कलाम्नद्रत्रभूतादृष्टारम्भककर्माणि ? कृतवा सृष्टवान् । अतस्तद्व्रोकृतया पाङ्‌शकलत्वं जीवस्यैति यावता॥४॥

६प्रश्नः

प्रश्नोपनिपत्

अथ परमात्मन ईहकस्वभावादकलत्वं तद्वारा मुख्यवेधत्वं चोपपादयति— स यथेमा नद्यः स्पन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भियेत इ तासां नामरुपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते ।

६प्रश्नः

प्रश्नोपनिपत्

यथा प्रवन्त्यो गङ्गाद्या नद्यः समुद्रायणोऽद्भ्रयानशब्देनाऽSधातत्वमुख्यते । समुद्रात्मिका: समुद्रापृथक्‌सिस्थतिप्रतिपत्तिका भूत्या समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्त्यदर्शनं यान्ति ने तु समुद्रे वृद्ध्यादिलक्षणं विकारमुत्पादयितुं प्रभवन्ति तासां च गङ्गाद्यमुनादिनामानि च रूपाणि प्राक्तनानि तानि भिद्यन्ते तत्प्रवेशानन्तरं च न भवन्तीत्यर्थः । तदेव दर्शयति—समुद्र इत्येवं प्रोच्यत इति । तत्‍त्र प्रविश्टं नद्यजातं सर्वं समुद्र इत्येवं प्रोच्यते न तु गङ्गायमुनोति स यथा स हि हान्तो यथेष्ट्यर्थः ।

६प्रश्नः

प्रश्नोपनिपत्

एवमेव पङ्‌क्त्युगिमाः पोडश कला: पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भियेत इ चाडSडसां नामरुपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोडशकलोडमृतो भवति ।

६प्रश्नः

प्रश्नोपनिपत्

अस्य परिदृड्‌धुरुभावितुमोङ्कुर्ज्जावस्य भोगोपकरणमूता इमाः पोडशकला निप्राधिका:पुरुषशब्दवाच्यं पुरुषं वासुदेवं प्राप्यास्तं गच्छन्ति ।

गच्छन्ति यथा शीलातलं प्राप्त्य शुरधाराः कुण्ठी भवन्ति तथा भोगा-

धायका न भवन्तीत्थर्थः । तत्र हेतुमाह—पुरुपायणा इति । पु रु

संकल्पाधीनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिका इत्यर्थः । तासां कलानां : स्त्रव

विषये भोगभोगस्थानभोगोपकरणास्वादिनामरुपभेदवत्परमार्थ

भोगस्थात्वादिनामरूपे न स्तः । तदेव दर्शयति --पुरुप इत्ये

प्रोच्यते इति । पुरुपा: अपृथक्‌सिथितिप्रतिपत्तिकतया पुरुप इत्येव

प्रोच्यते न तु ताद्धर्मत्वे तद्धर्मोगभोगस्थानत्वादिना तत्कलादित्सेन

प्रोच्यते तस्मात्परमात्मनः कलाभोक्तृत्वाभावादकल इत्येवोच्यते । अत

एवामृतश्व मरणस्य भोकृत्वरूपकलासंवन्धाच्चोनत्वादिति भावः ।

तदेष श्लोकः ॥ ५ ॥

तत्परमात्मस्वरूपमधिकृत्य वक्ष्यमाणः श्लोकः प्रवृत्त इत्यर्थः ॥ ५ ॥

अत्रा इव रथनाभौं कला यत्र प्रतिष्ठिता: ।

यद्वात्त्मिका यदुपादानिका इत्यर्थः । श्रुते: स्पष्टम् ।

तं वेयं पुरुपं वेद्य ।

यथा तमव पुरुपं मुमुक्षुवेद्यमवगच्छन्तो ब्रह्मज्ञानफलमाह—

मा वो मृत्यु: पञ्चदयथा: ॥ ६ ॥

ब्रह्मज्ञानां युष्माकं परितों श्वथा मृत्युमां कार्पान्तिर्थः ॥ ६ ॥

तान्होवाचैतादेवाहं पॄं ब्रह्म वेद । नातः परमस्तीति ॥ ७ ॥

तान्सुकेशादिपञ्चडपि शिष्यान्प्रत्येतमुचाच । अह्ह्मितावदेव परं ब्रह्म

जानामि परब्रह्माविपये ममैतावदेव ज्ञानमितोऽधिकं नास्तीतर्थः ॥ ७ ॥

ते तर्मर्चयन्तस्त्वं हि नः पिता योऽ-

स्माकमविद्याया: परं पारं तारयसीति ।

ते पितरौ शिष्यास्ते पिप्पलादे त्वमस्माकं संसारकूपपारतीरं प्राप्तं

तथा पिताडसि तस्मात्वत्तो जन्मैव श्रेष्ठं जन्म स हि विद्या

तस्स्तं जनयति

तच्चश्रेष्ठं जन्मेतिथ्यवणादित्यचयन्तः पूजयन्नो वभूवु: ।

नमः परमऋपिभ्यो नमः परमऋपिभ्यः ॥ ८ ॥

इत्यर्थवंवेदीयप्रश्रोपानिषदि पष्टः प्रश्नः ॥ ६ ॥

प्रभोपनिषत्

उत्तरांशान्तिस्थान इदं वाच्यम् । अभ्यास उपनिपतसमाप्त्यर्थः । नचैतावदेवाहं परं ब्रह्म वेद नातः परमस्तीति पोढशकलजीवातिरिक्तपरत्वज्ञानिषेधः किं न स्यादिति वाच्यम् । 'अधिकं तु भेदनिर्देशात्' [बो० सू० २।१।२२] इत्यादिभिरेभिरिरोधप्रसङ्गात् । तत्र हि जीवभेदाद्वैज्ञानो जगत्कारणत्वे हितकरणादिद्वोपमाशकूच जीवभेदाहेत्वभावः सिद्धान्तितः । तथाहि तदधकरणभाष्यम्—जगतो ब्रह्मानन्यत्वं प्रतिपादयद्द्रष्टव्यमिति 'अयमात्मा ब्रह्म' इत्यादिभिर्जीवस्यापि ब्रह्मानन्दत्वं दृढद्वसत्वमिति । तत्रेदं चोद्यते यदेतरस्मै जीवस्य ब्रह्मभावोऽमीभिवाक्यैर्वर्यपदिश्यते तदा ब्रह्मणः सार्वज्यसत्यसंकल्पादियुक्तस्याद्वितमनोहितरूपजगत्करणमहितरहपजगत्करणामित्यादयो दोषाः प्रसज्येरन् । आध्यात्मिकादिद्वैविकादिभौतिकाननदुःखकरं चेदं जगत् । नचेहशे मानर्थे स्वाधीनो बुद्धिमान्प्रवर्तते । जीवाद्वैज्ञानां भेदवादिन्यः भृतयो जगदृङ्खणोरणनयन्तं वदन्ता त्वैयैव परित्यक्ता? । भेदे सत्यननयेन्वासिद्धेः। औपाधिकभेदविपया भेदश्रुतयः स्वाभाविके भेदविषयाश्राश्रयेऽतिशय इति चेत् तदं वक्तव्यम्—स्वभावतः स्वस्मादभिन्नं जीवं किं न पश्यति न जगत्कारणं व्रत्थ जानाति वा न वा । न जानाति चेत्सर्वज्ञत्वहानिः । जानाति चेत्स्वस्मादभिन्नस्य जीवस्य व्रह्मणो हिताकराहितकरणादिद्वोपमाक्तिरनेवाया । जीवब्रह्मणोरज्ञानकृतो भेदस्ताद्विपया भेदश्रुतिरिति चेत्स्वपि जीवाज्ञानपक्षे पूर्वोऽक्तो विकलपस्तरफलं पच तद्वस्थाम् । ब्रह्माज्ञानपक्षे स्वप्रकाशस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञानसाक्षित्वं तत्कृतजगत्सृष्टिश्व न संमवति । अज्ञानन प्रकाशरोहितश्रेत्तिरोधानस्य प्रकाशानिवृत्तिकृतवेन प्रकाश्येव स्वात्स्वरूपनिष्ठितिर्वेति स्वरूपनाशादिद्वोपसह्हमं प्रागेवोदेरीरितम् । अत इदमसंगतम्—ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमिति 'इतरव्यपदेशादिति हेत्वोपप्रसक्तिः' [बो० सू० २।१।२१] इति सूत्रेण पूर्वपक्षं प्राप्य सिष्वन्तोडमिधीयते—'अधिकं तु भेदनिर्देशात्' [बो० सू० २११२२] इति । तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । आध्यात्मिकादिदुःखमोगाहंप्रत्यगात्मनोऽधिकमर्यादनतरभूतं ब्रह्म कुतो भेदनिर्देशात् । प्रत्यगात्मनो हि भेदेन वेद यस्याद्वितमा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति स न त आत्मन्सतरश्व्यमृतः 'पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुगं तनम्तेनामृतत्व-'

१३८

[६प्रश्न]

मोति' [ श्रु० ११६ ] 'स कारणं करणाधिपाधिप:' [ श्रु० ६१९ ] 'तयोरन्य: पिप्पलं स्वादृत्त्रयनश्नन्न्योऽभिचाकशीति' [ श्रु० ४१६ ] 'जाज्जौ द्वावजाविशानौशौ'[श्रु०१९] 'प्राजेनाड्डमनासंपरिष्वक्त:' [ बृ० ४।२१९ ] 'प्राजेनाड्डमनाडन्वारुढ:' [ बृ० ४।३।३५ ] 'अस्मान्मार्ची सृजते विश्वमेतत्तस्मिंश्चरान्यो मायया संनिरुध्य:' [ श्रु० ४९ ] 'प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गणेश:' [ श्रु० ६१६ ] 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको वहूनां यो विदधाति कामान्' [ श्रु= ६।१३ ] 'योडध्यक्त- मन्तरं संचरनस्याध्यक्तं शरीरम्' 'यमध्यक्तं न वेद योडव्यक्तमनन्तरं संचरनस्यव्याक्षरं कार्यं यमक्षरं न वेद, यः सर्वभूतान्तरात्माडपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण:' इत्यादिभि: 'अस्माद्विच्य तदनुपपत्ते:' [ बृ० सू० २११२३ ] इति अस्मकाठलश्रुतभादीनामत्यान्तहेयानां सततविकारास्पदानामचिद्द्रेशेपाणां निरवयवर्निविकारनिखिलहेतुप्रत्य- नीकरयाणैकतानस्वेतरसमस्तवस्तुस्वावलक्षणानन्तस्तानानन्दैकस्वरूप- नामाविधानान्तमहाविमूर्तित्रयस्वरूपैकं यथा नोपपद्यते, तथा चेतन- स्वाप्यतन्त्रड्कहार्मस्य खड्योऽन्तकल्पस्य 'अपहतपाप्मा' इत्यादिवाक्याव- गतसकलहेत्प्रत्नीकानवधिकातिशयासंह्येककल्यानगुणगणाकरोद्ब्रह्म- भावानुपपत्ते: सामान्याधकरण्यनिदेशो यस्पाड्डम शरीरोमित्यादिश्व- तर्जोंवस्य ब्रह्मशरतस्वाद्ब्रह्मणो जीवशरीरतया तदात्मकस्वभावस्थितेर्जीव- प्रकारकब्रह्मप्रतिबिम्बनपरश्रुतेर्द्विरोधी, प्रत्युतंतस्यार्थस्योपपादकक्षोति 'अवस्थितेरिति काशकृत्स्न' इत्यादिभिरसकृदुपपादितम् । अतः सर्वावस्थं ब्रह्म.चिदचिद्रतुशरीरौमिति. सूक्ष्माचिदाचिद्रत्मुशरीरं ब्रह्म कारणं तदेव ब्रह्म स्थूलाचिदचिद्रत्मुशरीरं जगद्रव्यं कार्यमिति जगद्ब्रह्मणो: सामान्या- धिकरण्योपपत्ते: । जगतो ब्रह्मकार्यत्वं, ब्रह्मणोडनंयस्वमाचिद्रतुनो जीवस्य ब्रह्मश्रय परिप्राप्तिमत्रद: चित्कल्यानणगणाकरवस्वभावासंकर: सर्वश्रुत्यविरोधश्व भवति ' सदेव सांवेदमग्र आसीत्' एकमेवाद्वयीयो विभाति- स्थायामप्यचित्रक्जीवस्य ब्रह्मशरीरतया सूक्ष्मरूपणावस्थानमवययाभ्य: पग्नतडयमू। 'वैषम्यनैर्घृण्ये न सांपकस्वात् । न कर्माविभागादिति चेत्नान। दित्त्वात्' [बृ० सू० २११३४] 'उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च' [बृ सू०६१ १३६] इति सूत्रद्वयोदितत्वात्तदानीमपि सूक्ष्मरूपणावस्थानस्य । अविमो- गम्नु नामरूपविमागमभावादुपपद्यते । अतः ब्रह्मकारणयं संभवत्येवेति । एवम् 'अधिकृतोपदेशात्तु बादरायणस्यैनं तद्दर्शयति' [बृ० सू० ३।४।८]

६

प्रश्नोपनिषत्

'मेधाविपदेशाख्यान्य:' [ ब० सू० १११२१ ] 'सुपुप्त्युत्कान्त्यामदन [ ब० सू० ११३१४२ ] 'उभयेऽपि हि भेदेनैवभधीते' [ब०प००१२२०]इत्यादिन्याया: प्रकुप्येयुरित्यलं प्रपञ्चेन ॥ ६ ॥

इति श्रीमद्रामानुजमुनिकृतौ प्रश्नोपनिषत्पकाशिकायां पष्ट: प्रश्न: ॥ ६ ॥

समाप्तं प्रश्नोपनिषत् ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

मुण्डकोपनिषत्

मुण्डकोपनिषत्

ऋङ्रामानुजविरचितभाष्यशिकासमेत ।

अतसीगुच्छसच्छायमत्न्वितोरःस्थलं श्रियः ।

अञ्जनाचलगृद्धाच्छिखरस्थितिमं गाहताम् ।। १ ।।

व्यासं लक्ष्मणयोगीन्द्रं प्रणम्यान्यान्गुरूनपि ।

मुण्डकोपनिदुरुपां प्रतिपये व्याकरोलमि यथामति ।। २ ।।

विद्याप्ररोचनाध्यायाडश्विकायिका—

विद्याप्ररोचनाध्यायाडश्विकायिका—

वद्या देवानां प्रथमः संबभूव ।

सतमुख इन्द्राणां देवानामग्र उतपत्स हेत्यर्थः । स कीदृश हेत्य-

ग्राद्ध—विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता ।।

विश्वस्य मुखनस्य सर्वस्य भुवनस्योत्पादयिता रक्षकश्वेत्यर्थः ।

स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्यावारिष्ठामर्थवाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ।। ३ ।।

ताहशो ब्रह्मा सर्वविद्याश्रयभूतां महाविद्यामधर्वनाश्रे ज्येष्ठपुत्रायो-

कवानित्यर्थः । ब्रह्मविद्या: सर्वविद्याश्रयत्वं च ज्ञातद्ये ब्रह्माणि

कृत्स्नज्ञातव्यान्तमविचन ब्रह्मज्ञाने कृत्स्नज्ञानस्यान्तर्भूतत्वादिति व्यास-

यैरेपपादितम् ।। ९ ।।

अथर्वणे यो प्रबदेत बल्लाडथर्वा

तां पुरावाचीऽङ्गिरे वह्निवियाम् ।

अथर्वणे महता प्रोक्तां तामथर्वननामऋषि: स्वशिष्यायाङ्गिरनां

ऋषये प्रोवाच ।

स भारद्वाजाय सत्यवहाय प्राह ।

सौदाकिनां शिष्यं भरद्वाजगोत्राय सत्यवहलान्ने प्रोक्तवान् ।

१

भारद्वाजोड्डिरस्मे पञ्चवगम् ॥ १ ॥

२

परस्माद्वरण प्राप्नोतिपरावरं पराक्षर सर्वाविद्याप्रासेर्वा परावरं तामड्डिरसे प्राहेलयनुपपदः ॥ २ ॥

३

शौनको है वै महाशालोड्डिरसंं विविधदुपसन्नः पप्रच्छ । महागहस्थः शुनकसुतः समित्पाणि त्वादिशास्त्रश्रीयनियममानतिक्रमे णोपगत: सन्पृष्टवान् । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति ॥ ३ ॥

हे भगवः ! उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्याविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥

इतिलक्षण । भगवान्नित्यस्य च विभावा भवद्भुगवादिति नकारस्य ऋत्वेडवस्यौत्वाभावेनानदः । यथा मृगिण्डेड विज्ञाते सर्वं मृग्यं विज्ञातं भवति । एवं कस्मिंश्रिदृष्टस्तुविशेषप ज्ञात सच्चि कार्यजातं विज्ञातं भवतीति सामान्ततो भवादृशां वचनमश्रौंप तादृग्वस्तु कि मिति पृच्छति । सर्वानिमत्प्रादानमूत वस्तु कि मिति तो यदिमे । तेनु सवैर्मिदमिति शब्देन स्थूलचिदचिच्छरीराविशिष्टे झष्मोच्यत उत विशेषण मात्रं । नाऽऽड्यः प्रश्नदर्शायां शौनकस्याऽऽत्मविवृतेनात्रस्मादिदंबुद्धि शब्दयोरेवञ्ज्ञ पर्यन्त्वाभावात् । तेनेंदं पूणं पुरुपेक्ष सर्वमित्युत्तरवाक्य इदं सर्वमित्यस्य विशेषणमात्रे पर्यवसायित्वेन ज्ञायपर्यन्त्वाभावात् । न द्वितीयो विशेषणभूतस्थूलचिदचितोरक्षर झष्मोभेद्योवक्ष्यमाणाक्षर झष्मोपादानकत्वाभावादिति चेदुच्यते । इदं सर्वमित्यनेन विशेषणमेव निर्दिश्यते न विशेष्यम् । अथापि विशेषणस्यापि इदझोपादेयस्वमस्ति । नहाभित्र्योरेकत्रादेशोभादेशभाक् मांते नियमः । ज्ञाप्यशब्दस्थूलावस्थावितः पूर्वभाविसूक्ष्मावस्थायोगि ह्युपादानम् । अवस्थावस्थं च चिदाचिदी श्वराणां त्रयाणामप्यस्त्येव । इयांसु विशेपः- अद्दारकावस्थायोगित्व मचेतनस्य; जीवस्य तु धर्मभूतज्ञानद्वाराडचेतनशरीरद्वारा च कर्मकृतसं कोचविकासरूपावस्थाश्रयत्वम् । परमात्मनस्तु चेतना चेतनद्वारकमवस्था क्षणभाच्च व्यवस्थायोगित्वस्याचेतनपरमात्मसाधारण्येन तत्स्थ महत्त्वाहंकारत्वादिल चेतनप्रपञ्चस्यापि भाच्चवस्थाश्रयत्वे नाऽक्षरं प्रत्यादेशपत्वमस्त्येव । तत्

मुष्टक्रोपनिपत्

श्रेयं स्पृशमिति विशेषणमात्रान्निदर्शनेऽपि तस्य वक्ष्यमाणमक्षरमुपादानं भवत्येवेति—कास्मिन्न भगवं विज्ञातं सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति विशेषणमात्र उपादानप्रश्न उपपद्यते । अत एव महासिद्धान्ते कृत्स्नस्य जगतः पणमात्र उपादानप्रश्न उपपद्यते । तदनतरयामिकतया च तदात्मकत्वेन सत्यनाकरणब्रह्मकार्यतया तदनतर्यामिकतया च नात्वं निषिध्यत इति भाध्यवद्वास्यानावसरः । त्वासांनिदर्शनोपादानेयभावः । न तु तु विशेषणभूतस्य चेतनाचेतनप्रपञ्चस्य ब्रह्मोपादनकत्ववम् । शरीरात्मभावस्तु निष्कृष्टविशेषणस्य च निष्कृष्टविशेष्यस्य च चिदिच्छिद्दिशिष्टवस्तुनियाम्यकेवलस्य प्रपञ्चस्य केवलब्रह्मान्तर्यामिकत्वादिति पक्षमाश्रित्यैवेदं श्रुत्यैर्मिंश्रध्वजगत इति शाङ्करमध्याहृतद्वयमित्युक्त्वा 'सन्मूला: सोऽयेमाः सर्वाः प्रजा: सदायतनाः सप्रतिष्ठाः' । इति वाक्ये उपादानोपादेयभावप्रतिपादकं सन्मूला: सत्यमातिष्ठा इत्यच प्रजाशब्दस्य ब्रह्मपर्यन्तत्वं, सच्छब्देन यावपि सूक्ष्माचिदिच्छिद्विशिष्टवस्तुपरत्वं सदायतन इति

मुष्टक्रोपनिपत्

इति शरीरात्मभावप्रतिपादकां तु प्रजाशब्दस्य विशेषणमात्रपरत्वं इति शारीरतमभावप्रतिपादकां तु प्रजाशब्दस्य विशेषणमात्रपरत्वं इति शारीरतभभावप्रतिपादकां तु प्रजाशब्दस्य विशेषणमात्रपरत्वं इति शारीरतभभावप्रतिपादकां तु प्रजाशब्दस्य विशेषणमात्रपरत्वं । न च विशेष्यमात्रान्तर्यामिकत्वभावादित्यु-क्त्वाडस्मिन्पक्षे सकृत्प्रयुक्तस्य प्रजाशब्दस्य वैरूप्यं जगत इति शब्दान्तराद्याहारादिलक्षणभाध्यवकाशं च पर्यालोच्य प्रजाशब्दस्य विशेषणमात्रपरत्वमेव सच्छब्दस्य विशेष्यमात्रपरत्वमेव । न च विशेषणभूतचिदचिद्वस्तुस्य सदुपादानकत्वं नास्तीति शङ्कयम् । तस्यापि भाध्यवस्थावत्त्वेन विशिष्टसङ्घ विशेषणस्यापि ब्रह्मोपादानकत्वसंभवादिति स्वाभिमतं पञ्चान्तरमुपन्यस्य यद्वा जगत इति निष्कर्षक: शब्द इत्यादिना । आत्तनेति तृपगच्छन्तीति भाध्यादौ सर्वस्य चिदचिद्वस्तुनस्तज्ज-तेस्तिल्त्वादिसदृशेनैकार्थ्यकरणं बहुकृत्य उद्भुतम् । नचैतदन्यथा रत्वोपादेयत्वयो: समानाधिकरणयं बहुकृत्य उद्भुतम् । नचैतदन्यथा रत्वोपादेयत्वयो: समानाधिकरणयं बहुकृत्य उद्भुतम् । कतुं प्रभवाम: । 'प्रज्ञानोऽडकमनाः संपरिष्वक्त:' इति वाक्ये प्राप्ते 'भिन्नं परमात्मानि जीवस्य परिङ्गवृङ्खरुपलयश्रवणाच्च । न च परिङ्खवृङ्खो न तय: किं त्व अन्य एव संसर्गविरह इति वाच्यम् ।

मुष्टक्रोपनिपत्

'स्वापय्यात्' इति मू० ९ । १३ । इति मूतभाध्यतद्वार्यान्नप्रन्थपर्यालोचनायां तयो: समानार्थकत्वस्यापलम्यमानत्वात् । न च जाय्रदध्यवस्थागतरागद्वेपादिकालुष्ययुक्तजीवचिद्विशिष्टस्य नग्नमातमनमनद्रह्मिनजीवाविशिष्टपर-

[मु०९ख०९]

मात्मरूपेणावस्थानमेव 'सतां सोम्य तद्ा संपद्यो भवति' इति वाक्यस्यार्थथोऽभिप्रेतः स एवं प्राज्ञेनाऽऽडडस्मन इति वाक्रस्याऽऽध्यथोऽभिप्रेतो वाच्यम् । तथा सत्यस्य वाक्यस्य जीवपरमेदासाधकत्वेन 'सुपुप्त्युत्कान्त्योर्भेदेन' [मो०सू०१।३।४२] इति सूत्रासंगतिप्रसङ्ग्नात् । न च भाव्यवस्थावत्सवंपुमाप-

देयं पूर्वावस्थावस्थावस्थंरुपादानं चेत् तद् विमहद्वाहंकारत्वाऽऽथ्यवस्थावत्संपरमा-तमानं प्रत्यबध्यक्तत्वहलक्षणपूर्वावस्थाश्रयस्याऽऽतनस्याऽऽतिपादानत्वप्रसङ्गः । अतो भाव्यवस्थावत्सतद्भिन्नं पूर्वावस्थायोगो नोपादानमिति वक्तव्यम् । तत्श्रेदंशब्दवाच्यस्य विशेषणस्य न तद्योगपादानकत्वामिति वाच्यम् । भाव्यवस्थावतः पूर्वावस्थायोगे यत्कारणं तदुपादानमित्युत्तावति प्रस-

ङ्गात् । भाव्यवस्थावद्‌वद्धा प्राञ्चेतनस्य हेतुत्वग्राहकप्रमाणाभावेनोपादानत्वाभावेऽपि तत्रणः सर्वकार्यकरणे तुश्श्रवणात् माध्यवस्थावद्‌-चेतनाऽपि प्रत्यपादानत्वे नानुपपत्तिः । न च व्यक्तस्वमहद्वाऽव्यवस्थाया अव्यक्तमहदादिनिर्वेशेडपि तत्रानिष्ट्वाभावेन पूर्वावस्थायोगित्वा भाव-

स्त्रंमुपादानत्वभीति चेदत्र ध्यासार्यः--प्रकृत्यधिकरणे वचनप्रविद्‌विच्छरीरक्तया प्रकृत्यैव स्वरूपाऽऽतत्कत्वेन प्रकृत्यवस्थानं तद्वावस्थात्वात् । न हि विशेष्यमात्रं विशिष्टस्य स्वरूपं विशिष्टं वस्तुनो दिशि-

ष्टमेव हि स्वरूपं न हि घटस्य मृन्मात्रं स्वरूपपरमपि तु घटतद्‌विशिष्टम् । नतु यदि विशेषणमपि स्वरूपान्तर्भूतं तर्हि दण्डादयः संयोगाद्यश्व स्वरूपं स्युः । । तथा यावद्‌द्रव्यभावविनाशमुप्यक्षिसद्‌विशेषणानामेव प्रसङ्गात् । घटस्योदकाहरणादितत्‌तद्‌सु इकारण-काऽऽयोग्यतयाऽमेव स्वरूपं न मुन्मात्रं पिण्डेऽपि कारणामिप घटस्वरूपत्व-

प्रसङ्गात् । घटस्योदकाहरणं प्रति योग्यता नाम निवेश्चद्‌वरटत्‌वमेव । यस्य वस्तुनो यत्कार्यं यदाकारान्वयध्ययातिरेकानुविधायि स आकारस्तस्य वस्तुनसत्तकत्वं प्रति योग्यता यथथा च वह्निरुपलतया रफोदजननेन यथा परशोनेर्‌शित्यं छेदननेन यथथा च मूर्द्धो मृत्यं घटादिपरिणामश्लक्षणार्द्ध-

भावश्र । एवं प्रकृतिपुरुषकालाश्र जगद्‌रूपेण बहुर्भवने परमात्मनो योगतास्थानीया अयुतसिद्धप्रकाराः । अत एव हि कचिच्छक्तिशब्देन जगद्‌भिधीयते । कार्यापयोग्यप्रथक्‌सद्‌विधेषणं हि शक्तिः । सा च शिष्टत्रह्मस्वरूपान्तर्गताऽऽत एव महदाद्यवस्थाऽऽश्रिद्‌वि-

शिष्टत्रह्मस्वरूपगता इति नावस्थाऽऽयत्वासिद्धिः । यतो विशिष्टं तद्‌-स्वरूपमत एव तच्यथा रथस्याऽऽरपु नेमिर्‌गप्तो नामावरा अर्पिता

मुङ्डकोपनिषत्

एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वोपपिता: प्रज्ञामात्राः प्राज्ञेऽपिता: [कौ० ११८] इति अरण्यभृष्टान्त उपदर्शयंत । न हि नामिमात्रं स्थचक्रं किंतु नामिवदरनेभ्य अपि स्वरूपान्तर्गतं । तथा 'अनुष्मात्र: पुरुषोऽन्तरात्मा सदां जनानां हृदये सन्निविष्ट:' [का० २१७] इति मुण्डेपीकृतेऽन्तश्रुति: न होपीकामात्रं मुण्ड: किंतु बाहुल्यविशिष्टपीका हि मुण्डस्वरूपं विशेष्यांशस्य दृष्टान्त इष्योका ।

यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रकदलीकृतान्तश्रितचिदचिद्विश्रितं वस्तुस्वरूपमवगमयति । न हि बाह्यत्वक्पत्रेण विना काण्डमात्रं कदली । अपि तु त्वक्पत्रविशिष्टकाण्डस्वरूपा । एवं विश्वाविशिष्टं तत्त्वस्वरूपं तथैविशेष्य भूतस्त्वं विशेषणांशश्रुति विकक्षणाश्रय दृश्यते इति ह्यर्थ: ।

इयानेद्:—नाभीपीकाकाण्डानामरणेमिवाऽऽद्रुत्वक्पत्राणां चाचंतनतया मिथोऽनन्युन्त्रीणि-याम्यभावाभावात्र शरीरशरीरिभाव: । अत एवं नेदानीदेशद्वाश्रय न विशेष्यवाचको: इदं तु नियम्नियाम्यभिमतावेदनाऽशरीरादिमभावसंवाच्छरीरवाचिन: शाखा ब्रह्मपर्यन्ता इति । अत एवं महदाद्यवस्थानां विशिष्टब्रह्मस्वरूपावगतत्वादुपादानत्वं मुख्य्यम् । किंच मा भूतप्रकृतिपुरुषयो: स्वरूपान्तभावस्त्याऽपि मुख्यत्वं युक्तं न, हि शरीरद्वारकं ब्रह्मणो महदाद्युपादानत्वममुख्यं कारणतानिरासाहकाऽप्रयवहितत्वा-ज्ज्वालाद्यवहितस्य कार्यस्य पाकं प्रति कारणत्ववत् । ननु मुख्यत्वा-हितस्यापि कुलालस्य घटं प्रत्युपादानत्वं स्यादिति चेत्र स्वस्ततन्त्रनिष्ठमुख्य-

ड्यपवाहित्वात् । अतः स्वापृथक्सिद्धद्यपवधानादुपादानत्वमविरुद्धम् । ननु तथाड्युपादानस्य कार्यावस्थाश्रयत्वं वाच्यम् । किं तद्यवहितमवस्था-विशेषं प्रत्याश्रयत्वम् । उच्यते—कर्मोदारसंसृष्टमभिन्न: प्रति पूरुपस्यैव परमात्मनो महदाद्यस्थाऽयत्वमुपपन्नम् । न च पुरुषस्यामूर्धारकक-मपधारकर्तवमेव नाम्भोधारकत्वामिति वाच्यम् । तथा सत्यम्भोधार-पाजनितश्रमो न स्वपात । किंचाऽद्यवहिताऽपि द्रव्यादितस्याऽडश्रृतं तथं दृश्यते । यथा डड्स्तरणांशुकादपि पर्याकुस्य यथा दर्भेऽष्यो भूतल-स्थाऽव्यवाहितमप्यंशुकं न पुरुपस्य धारकमसामर्थ्यात् । श्वभ्रमुखपिधाय-कवस्तीर्णमंशुकं न हि पदन्यांसं धारयितुं प्रभवति कूपच्छादृदृका हि धर्मास्तत्र निहितं पुरुपपदं न धारयति । तस्मादंशुकानां धर्माणां च

धारणासामर्थ्याल्पर्यङ्कूटभूतलयोरेव सामर्थ्यादास्तरणकदर्भाणां पुरुपसंयोगमात्रध्यवधायकत्वमेव । अतः परमात्मनः सर्वावस्थास्थायित्वं मुख्यामिति जगदुपादानत्वं मुख्यमित्येव नत्वमुख्यते चेत् । वैशेषिकादिपक्षान्तद्व त्पक्षस्य को भेदः । नियाम्यविशेषो हि शरीरसभिमतं चिदचिन्तारिश्वरप्रेर्यत्वं तन्मतेsप्यस्तीति चेत् । महत्तरोडयं पर्यनुयोगः । वैशेषिकाश्रितेप्रामाणिक्रमेव हेतुसिद्धिकृतं चेतनाकार्पणीयमिति न नः प्रतिज्ञा । अस्मदुक्तार्थस्तदङ्गीकृतथैवका नः क्षति: । किं च साम्यमपि दुरुपपादम् । आकाशादिदिगादिमत्स्वरगतेश्वरध्यार्त्वानभ्युपगमादित्याहुः । ततश्र ब्रह्माणो जगदुपादानत्वे नानुपपत्तिः । ननु तथाडपि ब्रह्मज्ञानेsच्छरीरभूतमप्रधिज्ञानं नोपपद्यते तःय तादृश्वात्वात् । न च सूक्ष्माचिद्विद्रीशिष्टस्वरूपे ब्रह्माणि ज्ञायमाने सर्वस्यापि तदन्तर्गत-

स्वात्, बने ज्ञाते तदन्तर्गतः पनसो ज्ञातो भवतीतिवत्पक्षो ज्ञातो भवतीतिनिर्देश उपपद्यतामिति वाच्यम् । भवन्तमते ब्रह्मणोडवस्थाश्रयत्वाभावेनोपादानत्वयैवासंभवात् । तथाहि—सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मोति लक्षणाश्रयस्य चेतनावर्यस्य ब्रह्मस्वरूपान्तर्भावे प्रमाणाभावात् । न च विशेष्यांशस्य लक्षणं 'सत्यं ज्ञानमनन्तं' [ तै० २।१।१ ] इति विशिष्टस्यैव ज्ञास्यस्य ब्रह्मणास्तु लक्षणं जन्मादेरेवेतिं सूचकाराभिप्राय इति जन्मादिमूल एव व्यासार्णैर्हुक्तमिति वाच्यम् । कारणज्ञोधकवाक्यो-

भिन्नविपयत्वसंसतत्वात् । आत्मन आकाशः संभूतः [ तै० २११ ] इत्यातमन एवोपादानत्वाभिधानाच । किं च—

न सन्ति यत्र सर्वेशो नामजात्यादिकल्पना: । सता मात्रात्मक एवेयं ज्ञानात्मकमन्यात्मा: परे ॥ प्रकृतियां मयाडडहयाता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । पुरुषश्राप्युभावेतौ लीयेते परमात्मनि ॥ अत्यक्तं पुरुषे ब्रह्म निष्कले संप्लीयते ॥

तमः परे देवा भवतीति प्रमाणप्रतिपन्नस्याच्चक्तमःशब्देन लय-धिष्ठानभूतस्यैवाक्षरादपरः पर इति चिदचिद्विकरणभूतस्यैव प्रतिपाद्योपितता तत्र चिदचिदनुप्रवेशस्य वक्तुं शक्यत्वाद्वेदाचिछले श्लक्षणासदंशानुप्रवेशे सता मात्रात्मकत्वभङ्गप्रसङ्गात् । असतु वा विशिष्टं ब्रह्म तथाडपि 'वाचारडरम्भणं विकारो नामधेयं मुक्तिकृत्येव सत्यम्' [छा० ६।१४ ] इति श्रुते: ।

मुण्डकोपनिषत्

उपादिततयेहं सर्वभिति, इदंतास्पदतया प्रतीतिमाने विशेपणभूते जगति विशिष्टाभेदासंभवाच्छरीरसगतावस्थाया: शारीरिनिष्ठत्वामिति यदुक्तं तत् तु सर्वलौकिकतान्त्रिकविरुद्धम् । 'न तु दृष्टान्तभावात्' [ऋ० सू० २।१।१९] इति सूत्रभाष्यविरुद्धं च । पूर्वावस्थाश्रयान्तर्गतवमेवोपादानत्वमित्यस्य परिमाणामात्रस्वता । किंचोभयां सुपादेयं भवति उपायं च भवनमतेन दृश्यं तस्य नित्यत्वाच्छेदादिस्पर्शादिलक्षणाभां मृत्युपरत्वपरस्थाया: एकतस्तस्याश्रश्र बृहणाडभेदगनध्रस्यंवभावात् । ननु घटत्वावस्थंव घटद्रव्य-स्योत्पत्तिमृत्पिण्डस्य विनाशश्र द्रव्यस्योत्तरत्तरसंस्थानयोगसततपूर्ववसं-स्थानसंस्थितस्य विनाश: स्वावस्थस्य तृप्तपत्ति: । अवस्थाया उत्पत्तिम-स्वचोदनमुप्ततेरुत्पत्तिमस्वचोदनामिव जातियुक्तिर्भवति । पृथक्प्रतिपत्तिकार्याहांगेव पृथगुपलप्त्यादिकमपेक्ष्यते । पृथक्प्रतिपत्तिकार्यानिह धर्मा: पृथगुपलप्तिनिरपेक्षा: । अत एव ह्युत्पत्तेरुत्पत्त्यादिनिरपेक्ष्यम् । तस्मादपृ-थकिसिद्धधर्मास्तु स्वयं धर्मिण उतपत्त्यात्रवस्थाभूता अतोडवस्थैव वस्तुन उत्पत्तिनन्तववस्थाश्रयोत्पत्तिनांमास्तीत्या रम्भणाधिकारण भाध्यश्रुतंपकां-शिकयोरुपपादितमिति नेह । घटत्वावस्थाया एव बहुविधोपादानवि-नाशरूपत्वे यावद्घटत्वावस्थासत्त्वं घट उत्पय्यते मृत्पिण्डो नश्यतीति प्रसक्तो न तु घट उत्पन्नो मृत्पिण्डो विनष्ट इति । न च घट-स्वावस्थागतादक्षपसंभन्ध एव घटस्योत्पत्तिरिति वाच्यम् । यस्य ह्यागन्तुकत्वमाद्यक्षसंघटनोद्भूतत्वात् तस्योत्पत्ति: । यस्य तु तन्नास्ति तस्योत्पत्तिरित्यस्य परिभाषामात्रस्वात् । घटे रूपरसादि-दृशु संयुगे च जायमाने तदाश्रयोत्पत्तिष्यवहाराभावादन्यत्कर्मज उभयकर्मज: संयोग इत्यादि प्रतीतिव्यवहारादिकं सद्भं निर्बूलं स्प्यात् । 'छन्दांसि यज्ञा: क्रतवो व्रतानि' [शे० ४१५] छन्दांसि जज्ञैर तस्मादितोऽदन्ति वेदविषातिप्रतीतिकानामप्रामाण्यं स्प्यात् । शब्द उत्पन्न इति प्रतीतिव्यवहारौ न स्वातामाकाङ्क्षा उत्पन्न इत्येय प्रतीतिव्यवहारौ स्वातामपृथकिसद्धर्माणा मुत्पत्तिविनाशाभावे शारी-रसोत्पादविनाशौ न स्वाताम् । आत्मन एव तौ स्पातां किं बहु-नवपृथकिसद्धुस्वाद्द्रव्यस्यैवात्पत्तिविनाशौ नाभ्युपयते दृश्यस्य तौ सत एवेति चेत् । वैनिगमककारावाद्रेपरीत्यस्यापि सुबचत्स्वाच्च । किंच प्रकृतिरूपादानं विकार उपादेयमिति निर्वादम् । वाचाडम्बरममणं

विकारो नामधेयमित्यचत्र घटत्वावस्थाया एव विकारशब्देनाभिहिततया यथा सोऽयंकेन मूर्तिण्डेन सर्वामिदं मुन्रमयं विज्ञातं स्यादिति पूर्वव-केयडपि विकारार्थमयडप्रतयेन तस्या एवाभिधातुमुचिततया तस्या एवोपादेयत्वं सिद्धवकृत्य विज्ञात्वाभिधानात् । भवन्नते चावस्थाया ज्ञातत्वासंभवादनुपपत्तिस्तदवस्थैव । न च सर्वं मुन्रमयं विज्ञातं स्यादि-त्वत्र भेदप्रतिपत्त्यर्थमभिधानकृतत्ववस्थैयाम् । वाचाडडश्रयां विकार इत्य-त्रावस्था विकारशब्देनोच्यते मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यभेदप्रतिपादनांशेऽ-नुषक्तेन मुन्रमयमिति पदेन पुनरपवस्थावान्विकारः परामृश्यत इति वाच्यम् । अस्योक्तः पारिहासमात्रफलत्वात् । तस्मात्सवं मुन्रमयं वाचाडडश्रयभणं विकारो मृत्तिकेत्येव सत्यमितिस्थलत्रयेडप्येकरूप्यमेव वक्तव्यं तस्माद्विकाररूपावस्थाया युपमनते ज्ञात्वानभुपगमात् । एक-विज्ञानेन सर्वस्य तद्भिन्नस्य विकारस्य ज्ञानमनुपपत्तामिति चेदुच्यते-प्रकृतौ ज्ञातायां विकृतिज्ञाता भवतीत्यस्यायमर्थः-प्रकृतिविकृत्योः कार-कद्यापारवैयर्थ्यं:पड्काद्दमेदसच्वेडपि पृथाक्स्थातिप्रतिपच्यनहंवेन पृथक्‌सत्ता नास्तीति सिद्धम् । ततश्राभेदसत्ताककारणमुपादान प्रकृते-रात्मेति पर्योयास्ततत्र च नैयाायिकामतदेव स्फुटतरविवेकप्रकाशराहित-मयुतसिद्धं कारणं समवायिकारणामिति व्यवहरान्ति । कायंभिन्नाभिक्रं कारणमुपादानामिति भेदाभेदवादिनो भिन्नतयाडभिन्नतया वा दुर्वचं कारणाभिति केचित् । भिन्नत्वे सति अभिन्नसत्ताकं कारणमित्युच्यते । अस्माकं तु भिन्नयोरभिन्नयोरप्युपादानत्वाभ्युपगमादाभिन्नसत्ताकार-णत्वलक्षणसम्पृथक्‌सिद्धूकारणत्वमेवोपादानत्वमिति संमतम् । घटशरावादिसूपावस्थैव विकारो घटशरावादिनानासंस्थानावस्थारूपाविकार-पत्तनं नानानामधेयमपि मृत्तिकासंस्थानविशेपत्वान्यदृव्यमेवस्थमवस्थित-मिति वेदार्थसंवादेडपि विकारस्यैवज्ञानमित्यस्य च मृद्रंश्र वृत्तो-घटयोरिव पृथक्‌सिस्थातिप्रतिपच्योरभावात्तद्पृथाक्सिद्धत्वेन घटापृथाक्सिद्धू-कारणत्ववरूपोपादानत्वस्य मृदि सत्त्वान्मृदो घटशरावादिप्रकृतित्वमा- स्मत्वं च ततश्र तस्यां मृदि ज्ञातायां घटशरावादिलक्षणतदवस्थारूपवि-कृतीनां पृथक्‌सिस्थातिप्रतिपच्यनहांणां मृत्तसत्या सत्तावत्त्वनुमुं-ज्ञाततयैव ज्ञातत्वाश्रयत्वात्सर्वामिदं ज्ञातमिति शक्यते वक्तुमेवं बह्मणोडपि चेतना-चेतनसमस्तप्रपञ्चं प्रत्यपृथक्‌सिद्धूकारणत्वेन सर्वप्रकृतित्वेन सर्वात्मकतया ततःो भिन्नत्वेन पदर्शनायोग्यतया ज्ञातत्वं सिद्धम् । ननु माझ्ये केबलमे-

मुण्डकोपनिषत्

द्वादिनं चात्यन्तिभेदयोः केनापि प्रकारेणैक्यासंभवादेव ब्रह्मात्मभावोपदेशो न संभवति इति सर्ववेदान्तपरित्यागः स्यादिति केवलभेदस्य प्रतिक्षेप्त्वात्— एकत्वे सति नानात्वं नानात्वे सति चैकता । अचिन्त्यं ब्रह्मणो रूपं कस्तद्ब्रेदीतुमर्हति ॥

इति स्मृतिविरोधाज्जगद्ग्रहणोरित्यभिन्नत्वभेदो भगवतो भाष्यकाराभिमतं । ततथ्य कार्याभिन्नं कारणमुपादानमित्येवास्तु । एवं सति सर्वस्यापि तदभिन्नत्वात्सर्वविज्ञानमध्युपपद्यते ।

हरन् किंचिद्यतिरिक्तमस्ति एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित् । तदुद्यते नास्ति परं ततोऽन्यदेकं सदेकं परमः परंशः ॥

स वासुदेवो न यतोऽन्यददस्तीत्यादिनिपेधाश्र केवलभेदाश्रयनिपेधकतयोःपद्यन्ते केवलभेदपक्षे शरीरभूतं य जगत आत्माभिन्नत्वादित्यन्र्निषेधो नोपपद्यतदः कार्याभिन्ने कारणमुपादानमित्येवास्त्वति चेत् ।

भेदाभेदवादे तु ब्रह्मण्येवोपाधिसंर्गात्तथयुरुक्तजीवगता दोषा ब्रह्मणैव प्रादुःष्युरिति निरस्ततन्निखिलदूपकल्यान्गुणात्मकब्रह्मभावोपदेशाविरोधादेव परित्यक्ता: स्यारतिं तदेव भेदाभेदपक्षस्य ब्रह्मरूपतत्वात् ।

ब्रह्माज्ञानपक्षादपि पापीयानं भेदाभेदपक्ष इति वेदार्थसंग्रहे निन्दिततत्त्वाद्देशभेदवादो न भाष्यकाराभिमतः । ननु यदि भेदाभेदो न भाष्यकाराभिमतः कथम् तर्हि केवलभेदवादिनां चात्यन्तिभेद्योरिति भाष्यमुपपद्यतां शरीरात्मभावो ह्यत्यन्तभेद एव प्रकारप्रकारिभावो हि भेदरूपो नियमेन प्रकारप्रकारिभावलक्षणः शरीरशरीरिभावो हि नियमेन भेद-

रूप इति इरीरात्मभावे केवलभेद एव हृदीकृतो भवति । अत एव हि उभयेरपि हि भेदैनैनर्मध्ययात इति शरीरात्ममाव एव भेद्रत्वेन वर्णित इति चेदुच्यते—अत्यन्तभिन्नयोरित्यादिस्यं भावः—लोके हृदयस्य व्यव-

हारे स्वरूपपक्षे तस्मात्तद्भावं देशकालाद्यनपेक्ष्यैकं शास्त्र, सायं गोष्ठे सर्वे गाव एकी मरवन्त । राजान एकीभूता एको मीरित्यावो देशाब्द्रिजात्याश्रभेदत इह तु जगद्ब्रह्मणोः स्वरूपतो भिन्नयोः केन-

चिदाकारणाभेदो वक्तव्यः स क इतिविचारेऽपृथकिसद्वविशेषणस्वामिति सहस्रकृत्वोडभ्यस्तपृथकिसद्वपप्रयोगातिसदृक्षयैक्यमेव भाष्य-कृतमतमिति प्रतिपाद्यते । सिद्धानाम् स्थितातिपत्तिप्रतिश्र पृथकृस्स्थित-

तिप्रतिपत्तियोग्य इत्थे माध्यादिग्रन्थेपु बहुशो व्यवहादर्शनेनातिस्थ-तिप्रतिपस्योरेवयवावयवभावविचार्तियक्तिगुणगुणिन्थलेऽपु पृथकिस्थाति-

प्रतिपत्त्योरभावद्वसीयते । ननु घटो मृतलेख वर्त्तते नीलादिगुणस्तु घटे तथा गन्धरसशब्दानां दृश्यप्रातिपत्तिमन्तरेणापि पृथक्प्रतिपत्तिहेतुः कथम् स्थातिप्रतिपत्त्यैक्यमुपपद्यताम् । न च तदेवायुतासिद्धौ द्वौ विज्ञातद्यौ ययोर्द्योरवृश्यमेकमपराभ्रितमेवातीतिष्ठत इति तार्किकैकोक्तम्-युक्तासिद्धत्वमेवपृथक्‌सिद्धत्वाभिति वाच्यम् । तथा हि सति विनियताश्रया-श्रयिभावलक्षणयुक्तासिद्धत्वस्य भेदैकसाधकत्वेन प्रकारैक्यसाधकत्व-दिति चेत् । पृथक्प्रतिपत्तिकर्यों हि नामेव पृथगुत्पत्त्यादिकमपेक्षत इत्यादिशुतप्रकाशिकाग्रन्थपर्यालोचनाभ्यां यस्योत्पत्तिविनाशापकर्षयसत्तादि- कमाश्रयोत्पत्तिदिनैव व्यवह्रियते तत्तद्पृथक्‌सिद्धमिति फलति । ततश्र यदुत्पस्योत्पन्नग्रत इति व्यवह्रियते यत्सत्तया सविति व्यवह्रियते न तु सत्तान्तरमपेक्षते तत्तद्पृथक्‌सिद्धोभिति । ततश्र विकृतेः प्रकृतिसत्तातिरिक्तसत्तागून्यत्वाद्भिन्नसत्ताकं कारणस्थमुपादानत्वे तदेव चाड्‌डतमत्वं तज्जत्वाच्छुलुत्वाच्चदनत्वाद्वातत्रियम्यत्वाद्वातच्छरीरत्वाच्च सर्वस्यायमात्मेति वदंतो भगवतो भाष्यकारस्याप्यभिमतम् । नह्यात्र षड्‌मतवमन्यत्प्रविष्टं नियतत्वकां तदाश्रितत्वमाश्रयादिमत्त्वादिनोपपादितं तत्रैवोक्तम् । नह्युपादानत्वेन-यन्तृत्वाभ्या न निर्वाह्यमात्मत्वं नियान्तृत्वरूपं भवति, अस्मदुक्तमात्रत्वं त्वलक्षणमात्रत्वं फलति तन्नियाम्यत्वादित्यनेन जीवस्वपेण नियान्तृत्वं विवक्षितं जीवाद्‌भिन्न-कारणत्वलक्षणमुपादानत्वमुक्तं भवति । ततश्र नह्रप्यतिरिक्कचेतनाचेतनवर्ग प्रति वक्ष्यमोड्‌पृथक्‌सिद्धत्वकारणत्वलकक्षणाभिन्नसत्ताकारत्वरूप- पोपादानत्वप्रकृतत्वापरपर्यायत्वस्य सच्वादात्मभूतै तस्मिन्न् ज्ञातमेव । इतरस्य पृथक्प्रतिपत्तियोग्यस्य ज्ञातव्यस्याभावात्तत्‌स्याथा सादिति व्यवहरतिर्ज्ञातिमात्र न च प्रपञ्चस्य ब्रह्मसत्ताव्यतिरिक्तसत्ताभावे सुपवादिमतव निर्मध्यात्वं स्यादिति वाच्यम् । यथा गुणगतजात्यनभ्युपगमन्त्रंते रूपाद्दौ सद्बुद्देर्दृश्यगतसत्ताविषयत्वेऽपि न रूपादिमिश्यात्वम् । यथा वा दृश्यगतगुणादिषु द्वितैकत्वादिसङ्ख्याप्रतीतिरेव दृश्यगतसङ्ख्यानिर्वाह्यत्वेऽपि रूपादिगतसङ्ख्या- प्रतीतेर्न आनिल्यम् । यथा वा सिद्धान्ते घटत्वाद्यवस्थाया मूर्तद्रव्यापेक्ष-योःपत्तिस्थितिसत्तानां पार्थक्यामावेऽपि न तत्स्थितिसत्ताप्रतीते-श्रान्तिकवम् । एवं प्रपञ्चगतसत्ताप्रतीतिरेव सत्तानिर्वाह्यत्वेऽपि न तत्‌स-

मुण्डकोपनिषत्

स्वप्रतीतेध्यान्नितत्वं न वा प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वम् । अत एव नेहासिमज्ज्ञसंभवात् [ बृ० सू० शां० १३३ ] इति सूत्रे कालस्य पदार्थविशेषणतयैव प्रतीतेः तस्य पृथगसितत्वनासितत्वादयो न वक्तव्याः । कालोडस्तीति व्यवहारो जात्यादिप्रतिष्ठवद्व्यवहारतुल्य इति स्पष्टं मापितम् । अतो ब्रह्मसत्ताव्यतिरिक्तसत्ताऽऽनुनयतेऽपि प्रपञ्चस्य न मिथ्यात्वम् । नन्वर्थक्रियाकारिताSन्वयद्वयाडडत्मत्वं चेत् अन्र्वगवदिग्रहणोपप्रमाप्रतीतिसदकारणत्वाभावे नोपादानत्वाभावात् । ननु च 'प्रतिज्ञाहानिरव्यातिरेकात्' [ बृ० सू० २।३।६ ] इति मूत्रे विद्यादेरब्रह्मण उत्पत्त्यनभ्युपगम एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाहानिरपसकृद्विद्याद्युत्पत्त्यभ्युपगमवाञ्छित्याविभूतेरप्युपादेयत्वमभ्युपगन्तव्यमितरथा सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाहानि: प्रसज्यत । न च नित्याविभूतानित्यत्वग्राहक प्रमाणानुसारात 'येनाऽश्रुतं श्रुतं भवति' [ छा० ६।१।३ ] सर्वमिदं विज्ञातं भवत्याद्यावभूतादिशब्दानां नित्याविभूतिध्वत्यतिरिक्तपरतया संकोच: क्रियतामिति वाच्यम् । आकाशादिसर्वमात्राश्र नित्यो वाय्वादिनित्योऽपि चेतद्ग्रतमत् । आकाशं नित्य निरवयवद्रव्यत्वादित्यादिप्रमाणबलेऽनाश्रुतादिशब्दानामाकाशाद्योतिरिक्तपरत्वमेव स्वादित्याकाराशप्रतिबन्धाद्रुमोंऽनलवमेव स्वादिति चेत् । नित्यविभूतोनित्यत्वानभुपगमे बहुप्रमाणसङ्कोऽभ्रसद्यत । अश्रुतादिशब्दानां नित्यविभूतिध्वत्यतिरिक्तपरतया संकोचाऽभ्युपगमेऽपि वियादिनित्यत्वप्राप्तिपादक प्रमाणसप्तडडपेक्षिकनित्यत्वपरतयाडड्युपपत्तेऽस्य प्रतिपिपादयिषितसर्वविज्ञानप्रतिज्ञासङ्कोचकत्वायोगात् । न च वाच्यकारे रुपं चातीन्द्रियमन्तः करणप्रत्यक्षनिर्देशादिति यथा ज्ञानादयः परस्य ब्रह्मणो रुपतया निर्देशात्स्वरुपभूता गुणास्तथेदमपि रुपं श्रुत्या स्वरुपभूतानि सर्वविधभोग्यत्वमस्तीति वाक्यस्य ब्रह्माद्वैतद्वैतलिङ्ग भगवतो व्यक्तिः ' इति अश्रुत भगवद्विग्रहादिकं सर्वमात्रसवरुपाद्वैद्यतिरिक्तमित्येवाश्रुपगम्यताम् । एवं चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञातेऽपि न कृचिताऽऽभासते । न च वाक्यकूपारामादीनां कथम् ब्रह्मरुपत्वमिति वाच्यम् । वाकीकूपोद्यानादिप्रतिपादकवाक्यानां तत्तत्क्रीडाजनितसुखानां ब्रह्मानुभवाम्बुनिधिलवकणिकाकयमानत्वमित्यत्र । यच्चास्येहास्ति यद् नास्ति सर्वं तदस्मिन्समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा इति वाक्यस्य सर्वविधभोग्यत्वमस्ती

स्पष्टोडर्थः ।

३

तस्मै स होवाच ।

कपकाशिकायामित्यलमातिचर्चया ॥ ३ ॥

वचनसंदर्भेस्य प्रकृतौ दोषाभावादिति प्रपञ्चितं चेदमस्माभिरिबृंहदारण्यकपकाशिकायामित्यलमातिचर्चया ।

प्रति देहैः प्रयुक्तस्य को भवानिति प्रश्नस्य पुरोवातिरुद्रमाात्रपरत्वेडपि परमात्मपर्यन्तवृत्तिविशिष्टप्रश्नप्रतिपादकः ।

एवं सर्वमिदं विज्ञातामिति प्रश्नस्य विशेषणमाात्रपरत्वेडपि विशोष्यमाात्रपरतवं तत् शिक्षणाय स्थूलचिदचिच्छरीरकं ब्रह्म

प्रतिवचनप्रवृत्ति: ।

प्रथममभिसंधिमत्यादि

यथा यथां वाडथवंशिरसि हृदयं प्रति देवैः प्रयुक्तस्य को भवच्छिददस्य परमात्मपर्यन्तवृत्तिविशिष्टप्रश्नप्रतिपादकः;

यज्ञन्योडसि परः कोड़पित्यादि प्रत्यवोचत ।

यद्यन्योऽस्ति परः कोडपित्यादि प्रत्यवोचत ।

यदा समस्तभूतेषु पुमानेको ऽव्यवस्थितः।

बद्मुख्यार्थत्वं प्रदर्शयन्नादिभरतो यदा समस्तभूतेषु पुमानेको ऽव्यवस्थितः।

तस्याैव भवच्छब्मुख्यार्थत्वं परिशुद्धात्मस्वरूपस्यैवोचितमिति मतिवा तस्यैव भवच्छ-

बद्मुख्यार्थत्वं परिशुद्धात्मस्वरूपस्यैवोचितमिति मतिवा तस्यैव भवच्छब्दमुख्यार्थत्वं पदार्थवैचित्र्यं भवच्छ-

निति सौवीरराजप्रशस्य प्रकृतिसंसृष्टात्मविपयत्वेडपि वस्तुगत्या भवच्छ-

तीति एकाविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपपन्नं भवति ।

ततश्रॉपादाने ज्ञाते तद्पृथक्सिद्धंमपि ज्ञातं भव-

यमिति नानुपपत्तिः ।

तत्तव्वादिभिरुपपाद्यमिति नानुपपत्तिः ।

चाडडत्मतवं तज्ज्ञावादिभिरुपपाद्यमिति नानुपपत्तिः ।

तत्संयुक्तमुपादानत्वमेकदेशे तदितरत्रापादानत्वमे-

निश्चयंघस्ताहिं तान्प्र-

निर्णयंघस्ताहिं तान्प्र-

नित्यपदार्थानांप्रत्ययात्मतवं परमात्मनो वक्तव्यामिति निश्चित्य तान्प्र-

दात्वलक्षणात्मव्वासंभवात्कथं तस्य सर्वांतमतवं सिद्धामिति चेत् ।

नित्यसूरीणां ब्रह्मस्वरूपमाात्रत्वासंभवात्तान् प्रत्या-

च भेदप्रतीत्या नित्यसूरीणां ब्रह्मस्वरूपमाात्रत्वासंभवात्तान् प्रत्यपि च

तत् पर्यैतेत्यादिभिरमुक्तानां ब्रह्मणश्र मोक्षत्रभोग्यत्वाडड्याराधेयभावेन

'सोडहंस्ते सर्वांकाामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता' [तै० २ ।१ ।१] स त-

निर्देशेन मुक्तात्मस्वरूपस्य परब्रह्मस्वरूपताया वच्कूमशक्यत्वात् ।

इति अमूर्तशब्दितमुक्तात्मस्वरूपस्य परब्रह्मस्वरूपताया वच्कूमशक्यत्वात् ।

द्वे रूपे ब्रह्मणस्तस्य मूर्तं चामूर्तमेव च ।

शरीररूपी चिना रूपशब्देन निर्देशेन मुक्तात्मस्वरूपस्य परब्रह्मस्वरूपताया वच्कूमशक्यत्वात् ।

प्रतिपन्नानां सरोंश्वतथ्यादीनां ब्रह्मस्वरूपतस्प वकुमशक्यत्वात् ।

सत्यज्ञानतात्पर्येमिति दृश्वराधिकारणे भाष्यभुतप्रकाशिकयोः स्थितत्ववादिति चेत्न ।

त्यज्ञ तात्पर्येमिति दृश्वराधिकारणे भाष्यभुतप्रकाशिकयोः स्थितत्ववादिति चेत्न ।

अर्चिरादिमार्गेण विरजानदीमतिक्रम्य गन्तव्यपिडप्राक्ते लोके तदै-

रंदीयं सरस्तदश्वत्थः सोमसवनस्तद्परा;जिता पूर्क्यण इत्यादिवाक्य-

स्थान्तात्पर्येमिति दूश्वराधिकारणे भाष्यभुतप्रकाशिक्योः समेता-

मुण्डकोपनिषत्

द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद् ऋषयो वदन्ति । अत्र प्रामाणिकतयाध्याहारः । यदैस्तु भातं द्वे विद्ये ज्ञाने उपवेद्यभूते इति ह वेदाभिज्ञाः पराराधयः ।

तत्राधिहन्तुर्विज्ञानं कर्म चोक्तं महामुने । आगमितं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोष्यते ॥

शाब्दज्ञानागमं परं वद्मि विवेकजमिति यद्वदन्ति तज्ज्ञाने सर्वमिदं विज्ञातं भवतीत्यर्थः । पतञ्जलिसमाधिप्रतिय भगवता भाष्यसूत्रं हि द्विधे वेदितव्ये इति ह स्म यद्वैदविदे वस्नि परा चैवापरा चेति वच्म प्रेप्सुना द्वे विद्ये वेदितव्ये ज्योति विषय इति । एवं हि न्यायेन परोक्षापरोक्षरूपे द्वे ज्ञाने उपवेद्ये इत्यर्थ इति समर्पितं । पतञ्जलिर्नामग्रहणाद्वेदपि अपरविद्यायास्तथैवाप्रतीतेः । अथ परा यया तत्त्वज्ञानमधिगम्यत इति वाक्यपर्यालोचनयाडपरविद्याया अध्यात्मप्रतिपादनत्वाभावस्यैव प्रतीतेः । वस्म प्रेप्सुना द्वे विद्ये उपादेये इति भण्यं कथमिति शङ्कराडपि निरस्तः । प्रामाणिकतयाध्याहारण्यास्य धर्मस्य प्रतिपत्तेः । इतस्तथा यत्परंवैद्यार्थ्यात किंच काम्यं सदा भगवद्वार्त संवादादौ नृप्टं विध्याद्यैर्मध्वान्नृप्टः ।

कार्यान्वयान्नष्ट इति न्यायमनुसरत । अतो यथाश्रु पषार्थः । ओदनपाकं पचतीवद्द इये वेदितव्ये [इति]निर्देशः । के ते विद्ये इत्यचोद्य— परा चैवापरा च ॥ ४ ॥

इति । परमपर मिति ज्ञानं द्विविधमित्यर्थः ॥ ४ ॥

तत्र सूचीकटाहन्यायेनापरस्मान्म्वरूपमाह—

तत्रापरा—ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिप्-

मित्यामपुगणनन्वायमोऽङ्गमाङ्गैर्धशाख्राणि ति ।

षडङ्गोपेतसशिरमकसकटोपवृंहणवेदश्रवणपाजनं ज्ञानं परोक्षज्ञान-मित्यर्थः ।

अपरविद्यामुक्त्वा परविद्यामाह—

अथ परा यया तत्त्वज्ञानमधिगम्यते ॥ ५ ॥

अत्र तत्त्वक्षर इति ह स्म यद्वैद्विद्विद इति यत्त्वक्षरप्रतिनिर्देशकः ।

येन ज्ञानेनैति ह स्म ब्रह्माविद् इति वाक्ये प्राप्यतया निर्दिष्टं तत्त्वक्षरमधिगम्यत इति । आधिगम्येन गम्यतेsडपरोक्षी क्रियत इत्यर्थः । विवेकादिसाधनसत्कजन्ये श्रवणा जन्यपरोक्षज्ञानानन्तरभाविदर्शनसमानाकारज्ञानं परज्ञा नमित्यर्थः । एतेनाधिगम्यत इत्यस्य ज्ञायत इति वा प्राप्यत इति वाsर्थस्वाSSश्रयणीयतया परविद्याया एव ब्रह्मप्राप्तिसिहेतुस्वयोः सिद्ध्यापरविद्याया ब्रह्माविपयत्वतत्स्पासिहेतुत्वयोरभावेनापरविद्याया अपि ब्रह्माविषयत्वसिहेतुत्वप्रतिपादकभाष्यासंगति: । किंच परविद्याया अपरोक्षज्ञानरूपत्वे प्रमाणानुपलम्भादपराक्षत्वप्रतिपादकमाध्यस्थाण्यसंगतिरिति । आधिगम्यत इत्यस्यापरोक्षी क्रियतेत्यर्थकत्वात् । नन्वेतदुपक्रमंणो भीविकरणपुराणे...

द्वे विदये वेदितव्ये हि तु चाडडहर्वणी श्रुति: । परस्या त्वक्षरपातिकरंगवेदा डपिमयाडपरा ॥ इति ।

अधिगम्यत इत्यस्य प्राप्यर्थतयोपर्युक्तिहितत्वात्कथंमिव मुख्यत्वं इति शंका । 'यद्‌वे उपक्रमंणानुसारेण प्राप्यर्थकत्वया व्याख्यातद्यमिति निश्चिताह, इति ह स्म वेदान्तविद्यो वेदान्तिन्ते पूर्वपक्षसमुचये परापरविद्योभय-रूपे ब्रह्मप्राप्तिसिहेतुत्वस्य कथितत्वेन यथा तत्त्वक्षरमधिगम्यत इत्यस्यापरवियाध्यायर्तेकथाभावप्रसज्जेन तद्विपर्येकथवादि: साक्षादिति पदमध्य-हत्य यया साक्षात्क्षरमधिगम्यते प्राप्यते सा परविद्येत्यस्तु । अपरो-क्षत्वं त्वर्थाल्लभ्यते श्रुत्यन्तरे 'निचाय्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यते' [का०३।१५] 'तस्मिन्दूष्टे परावरे' [मु०२।१८] इत्यादिदर्शनादिति नन्व-'स्वाध्यायास्य तद्रवेन' [न० सू० ३।२।३४] इति सूत्रे तेषामेवैतां ब्रह्म-विद्यां वेदेत्युपसंहारगतत्वाद्विद्याशब्दस्य नित्युप-निपतपरतया भाष्यक्रता व्याख्यातत्वात् । 'येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो विस्यादुपक्रमे च ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामर्थ्यैव ज्येष्ठपुत्राय प्राहेत्युक्तिकर्मतया भ्रूमाणाया ब्रह्मविद्याया उपनिषदूनुन्थक-पत्वस्यैवोचित्यात् । तत्नापरा-ऋग्वेदो यजुर्वेद: सामवेद इत्य॒ ऋग्वेदादि-शब्दैस्तज्ज्ञानज्ञाने लक्षणाया अयुक्तत्वेन विद्याशब्दस्य ग्रन्थपरत्वाश्र-णस्य युक्तत्वात् । परविद्याशब्देनापि साक्षाद्ब्रह्मप्रापकोपनिषदून्था एवाऽऽ-भिधातुमुचितत्वात् । ततश्व परोक्षापरोक्षरूपज्ञानपरत्वेन युक्तं पद्याम इति वेदग्रोच्यते-यदि परविद्याशब्देनोपनिषद्रून्थसंदर्भविशेषं प्रतिपाद्य

मुण्डकोपनिषत्

यत्तद्रिशेयमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः ॥ ६ ॥

अङ्गेभ्यः संभृयमज्ञाननित्यैविषयमग्नाह्यं पाणिपादविकार्यहानोपाधिनाश्यः । अगोत्रं कुलद्रहितम् । अयज्ञं नपेतद्वाङ्मक्षं प्राद्विकम् । अचक्षुःश्रोत्रं ज्ञाननेत्रैरहिंतम् । तत्पान्ति सद्यम् । अपाणिपादं कर्मेन्द्रियनिर्य-रहितम् । नित्यं कालापरिच्छिन्नम् । विभुं देशापरिच्छिन्नम् । सर्वगतं विशिष्ठं यत्तद्वद्ययम् । अथ परा या तद्वक्षरमित्यत्राक्षरशब्दब्रह्मनिदिं-मित्यर्थः । यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः । प्रज्ञानादिनो यत्तत्सर्व-मूतोपादानतया पश्यन्तीतिस्पर्धः । योनिराद्वस्स्योपादानवचनत्वं ‘यथोर्ण-नाभिः सृजते च’ [मु० १।१६] इति वाक्यशेषे पावृश्यगम्यत इति प्रकृत्यधिकारणे मापितम् ॥ ६ ॥

ननु मूतयोनिशब्दनिदिं सर्वोपादानत्वं ब्रह्मणो न संमवाति । घटा-दिषु मृत् एवोपादानत्ववशाद्वचनाद्ब्रह्मण उपादानत्वासंभवादित्याशङ्क्य मृतादिष्वापि ब्रह्मण आत्मतया यत्सत्त्वान्मूर्तादिरूपस्य ब्रह्मण उपादात्-नत्वे नानुपपत्तिरित्यमिप्रपञ्ञाह—

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचित् ।

अत्र परशब्द उत्कृष्टवचनः । अपरशब्दो डन्यवचनः । यस्मादन्यगु-

रुक्मरागानुजविरचितप्रकाशिकासमेत

तकृतं नास्तीत्पर्यर्थः । नात्र परापरयोर्द्वैधोरपि निषेधः । तथा सति नञ् सकृच्च्छुतस्यैवSSस्तिप्रसङ्गात् । यस्मात्त्राणीयो न जयायोडस्ति कश्चित् ।

अणोरणीयामहतो महीयानिति भावः । अणीयस्त्वं सूक्ष्मत्वं व्याप्यत्वमन्तं फलान्तं । उभयस्त्वं सर्वेश्वरत्वं सर्वद्रव्यात्मकत्वं स्वरतत्वादिस्पृष्टं, एतद्यतिरिक्तस्य कस्यापि उभयस्त्वमाणीयास्त्वं च नास्तीत्पर्यं इति वेदार्थसंग्रहे व्याख्यातम् । काश्चिद्विद्वति तिर्यङ्नयतयर्थान्तरेऽसः । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकः ।

ननु ठयवस्त्वभावाद्वृक्षवद्व्यवमणतस्वभावः सश्रागतमधानमूतः परम-पदु आस्त इत्यर्थः । तेनेऽं पूष्णः पुरुपेण मर्धग्र || ७ ||

ननियन्न्तरर्थमनतरविट्टेन सर्वमिदं व्यासक्तिमत्यर्थः । अतएश स्मृताविकश-रीकस्स्व निष्पन्ना महावाक्यार्थसमन्वयसहितस्यास्य वाक्यस्य नानुपपत्तिरिति भावः । अयं मन्त्रः केपुचित्कोशेपु न हृदः केषुचिद्वाकृतो माग्येडपि न गणितः । तथाडपि व्यासाद्यैरक्षरपुरुपस्य यम्मात्परं नापरमस्तीति समाभ्यधिकानिपेधश्र्वोपक्रमावगत हत्यभिहिततया तु प्राङ्प्राकृताह इति दृष्टचम् || ७ ||

ननु लोक उपादानतयैव मवभिद्याभितत्कारणामपेक्ष्यते दृश्यनदेक-विज्ञानन सर्वज्ञातानुपपत्तं । किंचैकस्य परमाणोः परस्परिलक्षणान-नतमभ्युपादानत्वमपि न भंभवति । किंच घटादिमुपपत्तावुपादानभूतमू-तिपिण्डादिग्रु पूर्वावस्थाभ्यः समुद्भूतं प्राकारोपादानभूतामिव शत-रसत्वादिलक्षणपूर्वकांकातिराधानां हेतुत्वं । अक्षरशक्तितस्य निविका-रस्स्य ब्रह्मणः पूर्वकारोपमर्दातिरोहितनयोगसंमन्चनोपादानत्वं न संभच-तीत्याशङ्कूच्यSSह

यथोर्णनाभिः सृजतं गृह्णते च । तयो विहित्य भूतस्तनं ग्रसत्येव जनाद्दनः ।

इत्युक्तरीत्या यथा लूतास्त्यकटीटविशेपस्य स्वान्तःस्थिततत्नुति-सारणतत्प्रवेशनयोर्निरपेक्षकृतत्वम् ।

मुण्ङकोपनिषत्

मथा पृथिव्यामुपधयः संभवन्ति ॥

यथैकस्या एवं पुथिव्याः पूर्वावस्थोपमर्दातिरोधानाभावेडपि विलक्षण-णानन्तौपधुपादानत्वम् ।

यथा सतः पुरुषात्केशलोमादनि ।

यथा जीवतः पुरुषस्य चेतनस्याचेतनकेशलोमाद्यप्यनानत्सम् ।

तथाऽऽत्मगतसंभवतीह विश्वम् ॥ ८ ॥

एवमेव निमित्तान्तर्गतनिरपेक्षादुपादेयरिलक्षणपार्निर्द्वकारात्परमात्मनः परस्परविलक्षणं चेतलाचेतनात्मकं निखिलं जगत्संभवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥

ब्रह्मणो विश्वोल्पत्तिप्रकार उच्यते

तपसा चीयते वसु ।

तपसा ज्ञानन यत् ज्ञानगयं तप रति वक्ष्यमाणवात् । धीयत उप-चीयते 'वहु स्माभिः' संकल्पपूर्वण ज्ञानन वसु 'सुगुणमुखं ' मधुरी-स्वर्धः ।

ततोऽन्नमभिजायते ।

'अग्रयतेप्ति च भूतानि' [ऋ० सं० १९] इति मोघप्राणकृत्पचेतनाचेतनसंचातलक्षणमध्यारकृतं परममाहुःप्राणां जायते ह्यप्यधंः ।

अन्नात्मप्राणा मनः सत्यं लोका: कर्मसु चामृतम् ॥ ९ ॥

तस्मात्समाधिस्थपचिदचित्संघातात्मकावृतनश्विद्याप्रकृतान्मुख्य: प्राणोऽन्तःकुगं सत्यक्शितो मोक्षवर्गः स्वर्गोभया लोकाः कर्मसु

आयततमृतं चामृतंवसाधकं कर्मेभि: पावन । अथवा कर्मस्वति निर्धारणे सममी कर्ममध्ये साक्षार्थ कर्मेभ्यश्च । पतत्सर्व धर्मामिजायत

इति पूर्वोक्तान्त्रयः । पतत्सर्वं माध्यभूतप्रकाशिकाः सर्गमु ॥ ९ ॥

पूर्वमन्त्रोक्ततपःशब्दं विवृणयन्मृतयोनिनिश्रि शितमप मद्धाणः सृष्टयुप-करणं सर्ववयं दृश्यपत—

यः सर्वज्ञो मर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः ।

सर्वज्ञः सर्वविद्यकज्ञानवान् । मर्वविस्रतद्ध स्मुतगसर्वप्रकारकज्ञानवान् ।

स्वरुपतः प्रकारतश्व सर्वाविपयकज्ञानवस्वमसिमन्नत्रे मृतयोनेर्विशेष-मप्राप्तत्वात् । यस्य ज्ञानमयं तप इत्येनांशेन पूर्वमन्त्रोक्ततपःशब्द्विप-मपासल्वात् ।

वरं यस्य व्रह्मणः संकल्परहुपज्ञानघयतिरेकेण जगत्सृष्ट्युपपुत्तं कर्मान्तरं नास्तीत्पर्यः ।

मतोडग्रामभिजायत हेत्यादिकमनुषदति----

तस्मादेतद्रूपं नाम रूपमत्रं च जायते ॥ ९० ॥

३

इत्यर्थविवदायिमुण्ठकोपनिषि प्रथममुण्ठके प्रथमः खण्डः

तस्मात्संकल्पेन सृष्टयुनमुखाद्रूपणः । ततोडग्रामभिजायत इत्यत्राह-शब्दनिदृष्टमेतत् । अव्याकृताख्यं व्रह्म साक्षाज्जायते तह्वारां नामरूप-वत् । अध्यते डिते च भूतानोति अश्राशब्दनिदृष्टभोयभाकृरूपं च जायते इत्यर्थः । यध्यासिद्धपि मन्त्रे सर्वज्ञत्वाग्रानुवादेन वच्मशब्दितताव्यक्तावि-हेतुत्वं विधीयत इति प्रतिमाति तथाडपि तस्य पूर्वमन्नप्राप्तत्वेन विधेय-त्वासंभवादकप्राप्तस्यैव विधेयत्वामति सृष्टधयम् । ननु सर्वज्ञ-सर्वविच्छब्दवृरूपैकनिरूपणाय सर्वज्ञशब्दरूप रूदिरभ्युपगततथया । कुशानु-रोति: सर्वज्ञ इति निघण्टुपाठेन सर्वज्ञशब्दस्योमापतो रूदत्वात् । तस्मा-त्सर्वविदो देवान्तरान्निमित्तमूतात्तपासा चीपते महोपि पूर्वमन्न्रनिर्दृष्टमु-पादानमूताद्रह्मणो निमित्तमूतेश्वरस्य मेद एव प्रतीयते हति चेत्न । यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तप इति तपसोपचीयमानतया पूर्वमन्न्र-निर्दृष्टस्याक्षरब्रह्मण एव सर्वज्ञशव्सर्वविच्चयोः प्रतीयतया तयोर्मेदोऽस-मवात् । निमित्तोपादानमेदविवक्षायामेकविज्ञाननन सर्वविज्ञानासंमवेन कस्यिमन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीतिग्रश्रप्रतिवचनत्वासं-मवेन प्रतिपिपादयिषितप्रधानार्थविरोधप्रसङ्गाद्देवत्यलमतिप्रसङ्गेन

इत्यर्थविवदायिमुण्ठकोपनिपत्प्रकाशिकार्य प्रथममुण्ठक प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥

१

तदेतत्सत्यम्

नित्यमूत्पत्तिविनाशादिष्टद्रुमावविकारडून्यमित्यर्थः । मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यन् । अतीन्द्रियार्थसाक्षात्कारसमर्था वेदेषु यान्यमिहोत्रकमााणि दृष्टवन्तः ।

तानी चेतायां बहुधा सन्ततानी ।

गाईपत्यादिपु वैतानिकामिपु यावजीवं कर्तव्यतयाsधिकारिमन्वक-लमेदेन चहुधा विहितानी ।

तान्याचरथ नियतं सत्यकामाः ।

स्वतः सर्यं परं बन्ध एव काम्यमानाः फलाभिसंधिराहिताः सन्त इत्यर्थः । तानि कर्माण्याचरताऽनुतिष्ठत कर्मप्या महुम्प्रासिहेतुत्वज्ञानमू-रतिरित्यमुमुक्षुजनप्रत्याह—

पुष वः पन्थाः सुरुतस्य लोके ॥ १ ॥

पुण्यफलभूते लोके तु वक्ष्यमाणो मार्ग इत्यर्थः ॥ १ ॥

एवं ऋत्नाविद्याकृतया फलाभिसंधिरहितकर्मानुष्ठानं विधाय फलाभिसंधिपूर्वकस्य तु कर्मणोडयथावदनुष्टितस्य न प्रतिपद्योक्तफलजनकर्तृ प्रत्युत प्रत्यवायजनकत्वमेव । यथावदनुष्टितस्यापि तस्य सत्यलोकपर्यन्तफलकत्वमेवेत्याह—

परा लेलायते व्यर्थिः समिद्धे हव्यवाहने ।

यवेन्धनादिभिर्यलितेऽग्रौ यस्मिन्काले हवाला चलति ।

तदाडडयभागावन्तमेणाडडहुतीः प्रतिपादयेत् ॥ २ ॥

तस्मिन्काल आद्यभागयोरमध्य आहुतीः प्रक्क्षिपेदित्यर्थः ॥ २ ॥

यस्पाभ्रिहोत्रमदर्शमपौर्णमासमनाग्रयणमतिथिर्वर्जितं घ ।

अहुतमवैश्वदेवमश्रद्धयाडविधिना हुतमा-समांस्तस्य लोकान्निहन्ति ॥ ३ ॥

मम्पोर्णमासाद्येष्टननुष्टाने नवाख्नस्वीकारार्थशास्त्रकालकर्तध्यागमयणे-

नतु विध्यथसरकारोपासनहोमवश्वकवाननुष्टाने भद्रार्थ-यमेव कृतार्था इत्यमिधनुष्टितमध्यम्रिहोत्रकर्म तथ्य सकृतफलं सर्व

यत्कर्म्मिणोर्थः । यद्यप्याभ्रिहोत्रस्य न दर्शपौर्णमासादि-

त्त तथाडपि नित्यनेमित्तिकं सकलं कर्मानु-कर्मफलस्वर्गादिरागात्कः एवं भगवता भाष्यकृता भूतिस्मृतिचोदिते

तेनाडडतुराः

चानुराद्यामितिपरमानन्वयाभास्वमुपक्रमे पत्कदे रसवते

तत्वज्ञानामावादेव हेतोः

कर्मसु एकतरकर्मवैधुर्येऽपि तदपेक्षमनुचितानामपि निष्कृतत्वम् । अप्यथानुचितस्वानुचितत्वं चाभिधायेऽति तत्रार्यां दिशन्तः ॥ ३ ॥

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुघुम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः ॥ ४ ॥

देवी त्वेतास्वह्यविशेषणमिति लेलायमानाः सप्त जिह्वा ऋतन्वयः ॥ ४ ॥

एतेषु पश्वरते भजमानेषु यथाकारं चाड्डहुतयो ह्याददायन् । एतेषु दीप्यमानेषु जिह्वाभेदेषु विहितकालनतिलकल्पनेन होमव्रतं गृहीत्वा येऽमिहोत्रादि कर्माणि चरति ॥

तं नयत्येताः सूर्यस्य रश्मयो यन्त्र देवानां पतिरेकाधिवासः ॥ ५ ॥

आधि वसतित्याधिवासः । यस्मिन्नऽऽत्मयलोके देवानां पतिरसमाना हिरण्यगर्भं आस्ते तत् ता आहृत्यः सूर्यस्य रश्मयो भूत्या तं यजमानं प्रापयन्तीतियर्थः ॥ ५ ॥

एहोहीति तमाहुत्यः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मभिर्यजन्- मानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्येऽर्चयन्ति पृषद् वः पुण्यः सुरुतो रश्मलोकः ॥ ६ ॥

सूर्यस्य रश्मिसंपुक्ता अत एव सुवर्चस आहुतयस्तं यजमानमस्य- यन्त्यः सुकृतसाध्वः पावन पुण्य यजुष्कुलोदकोऽपत्योभिः प्रथमेऽग्रेण्डक इतिकुत्रिं प्रियां वाचं बदन्त्य एहोहीत्याह्यन । प्रापयन्ति ॥ ६ ॥

एवं रश्मलोकपर्यन्तसाधकान्यपि कर्माणि पूर्वा ह्येतेऽर्हद्वा यज्ञरूपा अष्टादशा मित्यर्थः । पोढशान्तिकपौष्टिकयजमानरूपाष्टादशक्त्राऽऽनुपश्यन् । संधिमत्तयाडभेदं कर्म येषु यजमानेषु वतन्ते तैः ग्रमिहोत्रकर्माणि दृढवन्तः ॥

मुण्डकोपनिषत्

नौका इव संसारार्णवसंतरणासमर्था इत्यर्थः । यद्वा, अष्टादशास्मृत्युक्तं स्मातं कर्म येषु श्रोतकरंमु तदधिकारसंपादनकृतयेनाविरमज्जन्मूतं भवति तान्यपी श्रोतसाधनानि यज्ञात्मकानि कर्माणि शोकाम्बुतरणे साधनानि न भवन्तीत्पर्यर्थः ।

एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जगत्-

मूढा ते पुणरग्नापि वह्नि ।। ७ ।।

एतत्कर्म श्रेयःसाधनं मत्‍वा ये हृष्यन्ति ते जरामृत्युं च भूयो भूयो

गच्छन्ति ।। ७ ।।

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं

धीरा: पण्डितं मन्यमानाः ।

अविवेकप्रधाना: स्वयंमेव धीमनत ऊहापोहक्षमधीशालिन इति मन्यमानाः ।

जडधनमाना: परियन्ति मूढा: ।।

जारारोगाद्यननेकैर्थैर्वातैर्भृशं हन्यमाना मूढा: परिभ्रमन्ति ।

अन्धेनैव नीयमाना यथाडन्धा: ।। ८ ।।

स्पष्टोऽर्थः ।। ८ ।।

एतदेव विश्क्रथ्यति-

अविद्यायां बहुधा वर्तमानाः ।।

प्रकृतिमण्डले देवमनुष्यादिवहुविधाभिमानिनितया वर्तमानाऽज्ञानिनः ।

वयमेव कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः ।।

वयमेव कृतार्था इत्यभिमानं कुर्वन्ति ।

यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात् ।।

कर्मफलस्वर्गादिरागात्कर्मठास्तत्स्वं यतो न जानन्ति ।

तेनाड्डतुरा: क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ।। ९ ।।

तत्त्वज्ञानाभावादेव हेतो: क्षीणे पुण्ये मृत्यलोकं विशन्तीत्पर्यर्थः ।। ९ ।।

इंग्रुपूर्तं मन्यजाता वचिछुषं ।

इटं याजादि दूर्तं खातादि । एतदंशेविचिलपुरुपार्थसारं मन्यमाना: । नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते पण्डिता: ।

थेयोन्तरं न जानन्तीत्थ्यर्थ: ।

नाकस्य पृष्ठे ते मूलतएडनुभूतंभं लोकं हीनतरं वा विशान्ति ॥ ९० ॥

ते सुकृतसाधे ये सकलोनार्धलोकं कफलग्नु हृंगां लोकं मनुष्यलोकं ततो हीनतरं वा नरकादिदुःखषणं विशान्ति ॥ ९१ ॥

तप:श्रदे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्षचर्यं चरन्तः । मृत्युद्वारेप ते विरजा: प्रयान्ति यत्रास्मृतो पुरुषः स्वयमात्मा ॥ ९२ ॥

ये संन्यासिन: ऋतश्रवणमननना बने स्थित्वा चोपरतकरपाग्रामास्तप:श्र-विदं ब्रह्म च तदादरातिशयारुपप्रथद्रां च ये सेवन्ते तं विधृतपापा: सूर्य-मण्डलं भित्वा 'सहस्रस्थूणे विमिते हह उग्र यत्र देवानामधिदेव आस्ते, ऋति पर्यंकूविध्यायुक्तो हेयप्रत्यनीक: संदेककरुपरुपायेतिप्रमाणप्रतिपन्न-नित्याविग्रहयुक्त: । यज्ञाडडस्ते तत्र यान्तीत्थ्यर्थ: । ' यं चेमेरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते' [ छां० ५।१०।१ ] इत्यन्र तप:श्रद्देन ब्रह्माच्यत । बृह-वारणयके श्रद्रां सत्यमुपासत इति तप:श्र:-स्थाने सत्यशब्दप्रयोगात्स-त्यशब्दस्य ब्रह्मपरत्वादिति व्यासार्ययुक्तत्वात । तप:श्रद्दू इत्यत्र तप:-शब्दो ब्रह्मपर: ॥ ९१ ॥

विरक्तस्य परब्रह्मातिसाधनज्ञानेच्छोर्गुरुपासनं विधीयते—परीक्ष्य लोकान्कर्माचितान्वाल्पणो निर्वेदमायान्नास्त्युकृतः ऋतन ।

तत्त्वज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेन्स-मित्पाणि: श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ ९२ ॥

मुष्टिकोपनिषत्

तस्मै स विद्या‌ऽनुपसन्नाय सन्न्य-

कप्रशान्त‌चिच्ताय शमान्विताय ।

येनाक्षरं पुरुपं वेद सत्यं

प्रोवाच तां तत्सतो वचस‌ऽऽनुयाम्‌ ।

॥ ९३ ॥

इत्यथर्ववेदेऽपि मुष्टिको‌पनिषदि प्रथममुष्टिकाख्ये द्वितीयः

खण्डः समाप्तः ॥ २ ॥

समाप्तं चेदं प्रथममुष्टिक्रम् ।

अस्मिन्वाक्ये न्यायसिद्धानुवादेन गुरु‌ऽपास‌त्तिरु‌च्चीयते । कर्म‌ऽच-

तान्कर्मसंचितान्कर्मसंपाद्याह्नोकान्परीक्ष्य मीमांस‌ऽनुपै‌च‌न्तिरूप्य

पोडध्येतसाऽऽख्यास‌ऽस‌्फिहारकं वेदो हि तदुपयाह्वायं स दृढो‌त्तरच श्रवणात् ।

अकुतो‌ऽपि नित्यो‌ऽनित्य‌परंपरं विना‌ऽपि शिष्यो लिक्ष्यपात्रः ।

अदृष्टपुरुपार्थप्रतिपत्तिरनर्थ-

रोत्केश । कृतेन करणान्नामिति न सिध्यति तल्ल‌क्ष्यते येनाऽऽति करणं दृढ‌स्थ-

मिति यो निर्वेदम‌ऽ‌यातस्तद्विज्ञानार्थं गुरुमेवाऽभिगच्छेच्छिष्यः ।

एवकारेण

नियमविधित्वम‌ऽ‌व‌म्प्यते । सर्व‌ऽ‌स्याऽपि‌ ।

नित‌पाणितः । रिक्त‌पाणितु

नोपेयाद्राजानं ददतः । मुहुर्त्तां दि‌धि य‌ऽ‌स्य‌ऽ‌प‌ते । श्रद्धा‌ऽ‌ऽ‌र्थियं श्रुत‌वेद‌ऽ‌ऽ‌न्तं नो‌ऽ‌ऽ‌पि रुचि‌भेदा‌ऽ‌च‌च‌न्निष्ठो नोपग

निष्ठं ब्रह्मसाक्षात्कारवन्तं श्रुत‌वे‌द‌ऽ‌न्त‌ऽ‌ऽ‌टपि रुचि‌भेदा‌ऽ‌च‌च‌न्निष्ठो नोपग

त्वादिति भावः । अभिग‌च्छ‌द्दिति‌ऽ‌च‌न‌ऽ‌ऽ‌स्यः । शमो

बाह्यो‌ऽ‌ऽ‌न्द्रिय‌ऽ‌ऽ‌नियम‌ऽ‌न

रूपः । प्रशान्त‌चिच्चायेत्यन्तःकरण‌ऽ‌नियम‌ऽ‌ऽ‌स्त‌थाऽऽ‌ऽ‌पि‌शेष्य‌ऽ‌याद् ।

एतेन श्रवण‌ऽ‌प‌युक्तम‌व‌धानं विवक्षितं । नतूपासनां युक्त‌ऽ‌स्य‌ऽ‌न्त‌ऽ‌ऽ‌न्नि-

र‌ज‌प्तिः । तस्मा‌ऽ‌ऽ‌ते विद्या‌ऽ‌ऽ‌नुप‌प‌त्तिर‌न्व‌यः । येनाऽ‌ऽ‌ते निर्देशः ।

द्विज्ञान-

शिष्यः । तद्विज्ञानार्थ‌मिति प्रकृतं सामान्यतः । करण‌ऽ‌भि‌प्राय‌ वा

लेङ्क‌च‌त्य‌यो वा । अकृतं स्वरूपे‌णाविकारम् । सत्यं गुरुत‌त्त‌त्त्व‌निकारम् ।

त‌ऽ‌भ्याम‌चिज्जी‌व‌व्याप्तिः । तां च‌त्न‌विद्या ।

प्रो‌चाच प्र-

ज्ञा‌ऽ‌ऽ‌र्थः । इति

वैदान्तस‌ऽ‌ऽ‌रे । व्यास‌ऽ‌ऽ‌स्त‌ऽ‌तम् ।

प‌ऽ‌त‌ऽ‌च्‌च‌ऽ‌ऽ‌र्थः ह‌ऽ‌दि निधाय भगवता वा‌ऽ‌द‌रायण

शा‌स्त्रा‌ऽ‌ऽ‌र‌म‌भे‌ऽ‌ऽ‌थातो ब्रह्म‌जिज्ञा‌स‌ा' [व‌सू० ९१११] इति सूचितम् ।

तस्य चाऽ‌र्थः—अथ पाद‌श‌ब्द‌लक्षणकर्म‌ऽ‌विचार‌ऽ‌नन्तरम् । अतः कर्म‌ऽ‌चि-

चारात्कर्म‌ण‌ऽ‌ऽ‌मल‌ल‌प‌स्थिर‌त्वा‌ऽ‌धिगमस‌हित‌ऽ‌ऽ‌नन्त‌ऽ‌ऽ‌स्थिर‌फ‌ल‌ऽ‌पात‌पत्त‌ऽ‌ऽ‌ते‌ऽ‌ऽ‌तोः

१२३

सत्त्वात् । ब्रह्माजिज्ञासा । ममविचारः कर्तव्य इति । कर्मविचारे हि सति अक्षरं ह वावि चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवतीत्यादिविरक्ष्यंषकृत्कत्वेम भूतानामपि चातुर्मास्यादीनां प्रत्यक्षं चातुर्मास्यैर्यजतेत्यादिभिरावृत्तिविधानात् । ततोडपि बहुव्रीह्यययाससाध्याश्वमेधविश्वजिदादीनामननुसंधानलक्षणाप्रामाण्यप्रसङ्गाच्च । चातुर्मास्यादीनामक्षरयमापेक्षिकामिति निश्चेतुं नास्वस्थ्यतदिनास्वरफललभ्यं ततः वेदान्तवाक्यैरापत्ततोडस्वगत्य तर्हिर्ण्याय ब्रह्मविचारे पुरुषः प्रवर्तत इति पर्यवसीतोर्थः । ननु कर्मविचारे सत्यावृत्तिविधानादिभिः कर्मणामल्पासिरतवं प्रतीयरतां नाम यथेष्टं तथैव न तस्थिरफलं ब्रह्म कथं प्रतीतताम् । सिद्धे ब्रह्माणि व्युत्पत्तिविरहात् । व्यवहाराधीनत्वाद्व्युत्पत्तिग्रहस्य च व्यवहारस्य च कार्यान्वित एव संभवात् । तथाहि गामानयेतिवाक्यश्रवणानन्तरं गवानयने प्रवृत्तं प्रयोज्यमुपलभ्य बालो व्युत्पत्तिसुरियमं गवानयनप्रवृत्तिर्यगवानयनकार्यताज्ञानसाध्य गवानयनप्रवृत्तित्वात् । मध्येयगवानयनप्रवृत्तिवदिति तर्हिकार्यताज्ञानमनुमाय तस्य च ज्ञानस्य शब्दान्वयाद्यतिरेकानुविधायितया शब्दाज्जायते तन्निश्चिनोति । यतश्च प्राथमिकल्युपपत्तिमहे शब्दस्य कार्यताज्ञानजनकत्वानिश्रयादुपजीविकद्वितीयादिव्युत्पत्तिग्रहोऽपि कार्यविपयक एवोति कार्यान्विते सिद्धार्थे व्युत्पत्तिग्रहासंभावाद्व्युत्पत्तिप्रहसंभावातान्तिकान्तरोपदर्शितमार्गश्र सिद्धार्थं व्युत्पत्तिग्रहसंभवात् । अनन्तास्थिरफलापातप्रतीतिसंभवाद्वह्रविचारो नाऽऽश्रय इति पूर्वः पक्षः ।

अम्बातातादिभिरिश्वन्नदीमनुसूल्या निर्दिदिशययं छन्दोडयं गौरित्यादिशब्देपु बहुशः प्रयुक्तेपु मूखः सहचारदर्शी बालः शब्दप्रयोगे तदर्थबुद्धच्युत्पत्ति स्वात्मनो हृद्या ततोः कञ्चिदौत्पत्तिकं संवन्धं निश्चिनोति । स एव शक्तिरिति गीयते । ततश्च सिद्धार्थेऽपि व्युत्पत्तिग्रहसंभवातान्तिकान्तरोपदर्शितमार्गश्र सिद्धार्थ व्युत्पत्तिग्रहसंभवात् । अनन्तास्थिरफलापातप्रतीतिसंभवाद्वह्रविचारो आरम्भणीय इति सिद्धान्तः कृतः ॥ १२३ ॥ १३ ॥

इत्यर्थर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत्प्रकाशिकायां प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः समाप्तः । समात्ते चेदं प्रथममुण्डकम् ।

[मु०२स्क०१]

मुण्डकोपनिपत्

तदेतत्सत्यम्

[मु०२स्क०१]

मुण्डकोपनिपत्

पूर्ववत् ।

[मु०२स्क०१]

मुण्डकोपनिपत्

यथा सुदीर्मातपावकादिस्फुलिङ्गा: सहस्रश: प्रभवन्ते सरूपा: । अयोगोलकादिगतादन्यमानाद्वा वेध्मादिपु सुदीर्मातपावकवनेकश: सरूपा विस्फुलिङ्गा यथोत्पत्यान्ते ।

[मु०२स्क०१]

मुण्डकोपनिपत्

तथादक्षराद्दिविधा: सोम्य भावा: प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति ।

[मु०२स्क०१]

मुण्डकोपनिपत्

एवमेव सूक्ष्मचिदचिन्मिराक्षरादूर्ध्वणनस्तत्सरूपा नानाविधस्थूलरूपचिदचिदृपा भवन्तीति भाव: कार्यवर्गा उत्पद्यन्ते तत्रैव रीयन्ते च ।

[मु०२स्क०१]

मुण्डकोपनिपत्

दिव्यो ह्यमूर्त: पुरुष: स वाह्याभ्यन्तरे ह्यज: । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः पर: ॥ १ ॥

[मु०२स्क०१]

मुण्डकोपनिपत्

वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठयेक: । [ श्रु० ३१९ ] इति यूसंचनिधित्वलक्षणादिच्छ्यद्वैन तद्पारानिपातम् [ श्रु० ३९९ ] । ईति वा नियमित्वेन वाड्मूर्तत्वेन ‘ तेनदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्’ [ श्रु० ३९९ ] इति वाड्मभ्यन्तरसंवन्धस्वातम्तया, अचक्षुःभोगऋतितयानीन्द्रियत्वेन प्राणमनःशून्यतया ‘ येनाक्षरं पुरुषं येधं सत्यम्’ [ मु० २।२।३ ] । इति विकाररूपदोषेगुणान्तयतया दिव्यादिगुणभयान्तश्रुतितश्र य: सारड्याकृतादक्षराद्य: पर: समष्टिपुरुपस्तस्मादपि कारणत्वेन पर इत्यर्थ: ।

[मु०२स्क०१]

मुण्डकोपनिपत्

प्रधानपुरुपयोस्तुज्येष्ठत्वादिति भाव: । अक्षरात्परत इत्यक्षरश्रेष्टोद्भुत इति वा न क्षरतीति वा ध्युतपत्या स्वाविकारच्यापकनामान्तराभिलापयोग्यक्षरणामावर्वाति अध्याकृत वर्तते । न तु मृतयो-क्षरे । मृतयङ्क्षरस्य सर्वाघ्याभ्यन्तर दूयत्न तच्छब्दानिदेशस्य तस्मादेव परवासंवात् । न हि तस्यैव ततः परत: परत्वं संमवाति विरोधात् । न चाक्षरात्परत इति पदव्यो: सामानाधिकरण्यमेवास्तु इति वाच्यम् । अप्रतीते: । ततक्ष स्वविकारापेक्षया परमूतद्याकृताक्षरात्पर हत्येवाचतु न त्वद्याकृताक्षरात्परमूतातस्मादिपुरुपात्पर इति ।

वाच्यम् । परशब्दस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वेनाक्षरशब्दमय परत्ववाचोऽधिसमर्प-कत्वस्यैव युक्तत्वात् । न हि देवताद्रुत्पत्तावाद्यसिद्धयच पद्यस्योः सामा-नाधिकरण्यप्रतीतिरस्ति । अतो यथोक्त एवर्थः ॥ २ ॥

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । स्पष्टोऽर्थः ।

खमाकाशः । ज्योतिस्तेजः । विश्वरूपं कृत्स्नस्य धारिणी, एतत्पृथिवी-विशेषणम् । इदं हि वाक्यं प्राणपादे द्युपादे विविधान्ततम् । प्राण-पादे, 'असद्रा इदमग्र आसीत् ,' [ तै० २ । ७ । १ । ] 'तदाहुः-ऋषयो वाव तेऽप आसन् । के तेऽपयस्तदाहुः प्राणा वा ऋषयः' [ बृ० ३ ।२ ।१३ । ] इति । जगदुत्पत्तेः प्राक्प्राणाश्र इतानामिन्द्रिय-याणां सद्भावाश्रवणात् । प्राणोत्पत्तिवादिश्रुतया जीवात्पत्तिवादेश्रुतिवि-वदन्थयथा नेदां इति पूर्वपक्षः प्राणः तथा प्राणा द्युपादावचनशब्द-वाच्यादिन्द्रियाण्युत्पद्यन्त एव । 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ' [ छा० ६।२।१ । ] आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ' [ तै० २ । १ । ४ ] इत्यादि-दिपु प्राणमृदेकत्वाभिधारणात् । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि महत्योत्पत्तिश्रवणाच्चोत्पद्यन्त एव । नचेन्द्रियोत्पत्ति-यादौ जीवोत्पत्तिवादवदन्थया नेऽयो बाधकाभावात् । 'प्राणा वा ऋषयः' इत्यच प्राणाशब्दस्य सार्वदेववादिचरपादसमनाधि-करणपरत्वात् परमात्मवाचित्वेन्त्रियवादिचैवाभावात् । कथम् । तर्ह्यऋषिमनपरमात्मनि प्राणा वा ऋषय इति बहुवचनमुपपत्तिरिति चेतच्राऽडह-गौण्यसंभवात् ।

तत्पूर्वकत्वाद्वाचः । [ वात्सु० २ ।७।१४ ] वागिन्द्रियस्य वागिन्द्रियकायँ-भिलपनकर्मभूतनामवाच्यवियदादिद्रव्यपूर्वकत्वात्पत्ये वागिन्द्रियादि-कार्यशब्दाभिलापदियोजनाभावाच्च प्रलये तेषामवस्थिति स्थित-तम् । तथा तदैव पादे—आनीदवातं स्वधया तदेकमिति महाप्रलयसमये प्राणकार्याननश्रवणात् । एतस्माज्जायते प्राण इति मुहुयम्राणोत्पत्तिवादो जीवोत्पत्तिवादवद्वैतन्य इति शह्दायां श्रेष्ठश्र श्रेष्ठप्राणा इन्द्रियवदुत्पच्यते ।

१-९

मुण्डकोपनिषत्

आनीद्वातामिति परतस्मणोऽग्ननं विद्यामानत्वमुच्यते न मुख्यप्राणस्य । अवातामिति वाजुरूपस्मतायास्तदैव प्रतिपिद्धृत्वादिति स्रिथतम् । तथा विचत्पादे 'वायुराग्निः' । 'अग्निरापः' । 'अदृश्यः: पृथिवी' [ तै० २|९ ] इत्यादौ वायुरूपादिगुणोद्ग्रिसृष्टिरुत केवलवायोरेवेतित विपये, 'तेजोऽ- तस्तथा र्याह' [बो०मू०२३१०] । अतः केवलवायोरेच तेज उत्पच्यते । तेजोद्रिरिति हि श्रुतिराह । आपः । आपस्तेजस एवोत्पद्यन्ते । अमे- वायोरिति हि श्रुतिराह । आपः । पृथिवी पृथिव्यद्रव्य एवोत्पद्यते । 'अदृश्यः रूप इति हि श्रुतिराह । पृथिवी । पृथिव्यद्रव्य एवोत्पद्यते । ता असृज्यन्तेति हि श्रुतिराह । ननु कथंम्रशब्देन पृथि- व्यभिधीयने तत्राहुः अधिकरुपशब्दान्तरमव्यो महाभूतसृष्ट्याधिका- रप्रथीयेवात्रैककारकसृतायाश्चेतद्रूपोपचारादुच्यते । तथा 'यदमे रोहितं रूपं तेजसामस्तरुपं पदच्र्हुं तदुपां यतभ्र्यो तदन्नस्य' [ छा० ६।४।१ ] इति कृष्णरूपस्याच्चमंसर्गनिपतया कीर्तनात्र मुख्यमचामश्रब्देनोच्यते । अपि तु पृथिव्येवे ओंतत्कस्रियकं-'अग्निः पृथिवी' इति पृथिवीर्वाचककवि- समशब्दान्तरश्रयानाच्छब्देन पृथिव्येवोच्यते । तथच केवलवैश्वा- नरवैश्वानरशब्दान्तरश्रयानाच्छन्देन पृथिव्येवोच्यते । तत्र तु तद्भरिसाम- नादेव तु तल्लिङ्गनाम । तु शब्दः पक्षान्तरयतंकः । वाच्यवग्यादिशब्देन स परमात्मेवाभिधीयन्त 'तत्तेज पृथ्वतां आप पृथक्सन्ति तत्कार्यंसृ- डिसंकल्पलक्षणाभिधानसरुपात्परमात्मलिङ्गाद्चेतने तेजआदौ इक्षणास- भवाद । 'विपर्येण तु ऋमेष्ट उत्पद्यते' [ ब्र० मू० २३१४ ] । तुशब्दोऽवधारण । 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ' स च वायुर्यांतरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणीत्वं सर्वेपां मृतानां परब्रह्मा- न्तर्यपो वायोरम्रेराप इत्युक्तक्रमविपर्ययेगा श्रयमाणो यः क्रमः स वाय्वादिशरीकपरमात्मोपादानकत्व एवोपपघते न केवलवाय्वाद्य- पादानकत्व इत्यर्थः । 'अन्तरा विज्ञानमनसो धारणा चेह्र्मति चेतना- विशेषात' । [ ब्र० मू० २३१५ ] विज्ञानसाधनत्वादिन्द्रियाणि विज्ञा- नामित्युच्यते । नन्वतस्माज्जायत इति वाक्यं प्राणादीनां सर्वेपामध्यव- हितबह्योपादानकत्वं प्रतिपादयितुं न प्रवृत्तं किंतु प्राणोत्पत्त्यनन्तरं हितबह्योपादानकत्वं प्रतिपादयितुं न प्रवृत्तं किंतु प्राणोत्पत्त्यनन्तरं हितबह्योपादानकत्वं प्रतिपादयितुम् । तत आकाशादिमूतानामुप्त्तिरिति- मनसश्च सर्वेन्द्रियाणां चोत्पत्तिः । तत आकाशादिमूतानामुत्त्तिरिति- न्द्रियाणां मनसश्च प्राणभूतान्तरालसमृतप्रतिपादनार्थं प्रवृत्ततम् । भूत्यन्त- रसिद्ध्रमहाभूतम्रिकम्रत्यभिज्ञानरुपालिङ्गादिति चेत् । अविशेषात । अविशेषेण प्राणादीनां सर्वेपां ब्रह्मान्तर्यपक्रमप्रतितिसतत्परित्यागे

करणाभावात् । ननु वाच्यादेशरीरकत्वाद्वाच्यादन्योन्याच्चुतपत्तौ वाच्यवाच्यशब्दानां तच्छरीरकत्वाणि लक्षणा स्यात्तद्रूपदेशो भाक्तस्तद्धावभावितत्वात् । तुशब्दः शकृदनिवृत्त्यर्थः । चराचरद्रुपाश्रयो देवमनुपक्ष्यादिशब्दद्रुपदेशो भाक्तः । वाच्यैकदेशे भज्यत इत्यर्थे । भक्त्या प्रयुक्तो भाक्तः । भक्तिर्भक्तः । विशिष्टवाची शब्दो विशेषणमात्रे भाक्त्वा प्रयुज्यते । वाच्यैकदेशे प्रयोज्यमानो भाक्त इत्यर्थः । वचसां वाच्यमुत्तममित्यादिप्रमाणानुसारात्सर्वेऽपि चराचरशब्दानां विशिष्टं वाच्यंवार्थः । विशेषणमात्रप्रयोगस्तु अनुष्यः । ततश्च वाच्यवादिशब्दैराभिधानं मुख्यमेव । यद्वा, आभाक्त इति छेदः । चराचरवाचिशब्दैर्ह्यपदेशेऽभाक्तो मुख्य इति यावत् । शरीरवाचे: शब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वादिति स्थितम् ॥ ३ ॥

प्रकृतमनुसराम:

अग्निमूर्धा चक्षुषी चन्द्रदूर्वीर्दिशः श्रोत्रे वागिवृताश्च वेदाः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी हेष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ ४ ॥

अयं मन्त्रं प्रकृत्य स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति न्यायाभिरिह श्लोकः । 'असो वेद लोकोडसि:' [ बृ० ६।२९ ] इति श्रुते: । स्मरन्ति च मुनयः । यां मूर्धानं यस् च विप्रा वदन्ति स्वं वै नामिश्रद्रूसूर्यां च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सोऽचिन्त्यातमा सर्वभूतप्रणेताः ॥

इति माण्डूक्ये । वागिवृत्ता वागिन्द्रिययव्यापारा एव वेदा: । वायु: प्राण: । महावायुरिव देहाधारकः प्राणः । जगत्सर्वभूतमस्य देहान्तर्वर्ति-हृदयाख्यमांसविशेषः । पद्भ्यां पृथिवी पादावेव पृथिवीत्यर्थः । प्रकृत्या-दिभ्य उपसंख्यानमिति वृत्तिः । सर्वभूतानां तच्छरीरकत्वात्सर्वेऽपि-न्तरात्मेत्यर्थः ॥ ४ ॥

तस्मादग्रे: समिधो यस्य सूर्यः ॥

तस्मादक्षरात् । आग्निमूर्धेत्यत्राग्रिशब्दानिर्दिष्टे धुलोको यस्याम्ने:

मुण्डकोपनिषत्

सूर्यः` समिध इन्धनानि । 'असौ वै लोकोडग्रेऽआसीत् तस्याडडदित्य एव समित् [ ऋ० ६।२९ ] इतिप्राश्नाम्निविद्यायां श्रवणात् । सोमात्पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् ।

अतों हि घुलोकऽग्रेनिष्पन्नात्सोमात्पर्जन्योडग्रिदीतियः संबभूव । तस्मात्पर्जन्यादौषधयः पृथिव्यामग्रौ संभवन्ति ।

ओषधीभ्यः पुरुषाम्रौ हुताभ्य उपादानभूताभ्यः पुरुपरळपोदम्रियौषि- दृपाम्रौ रेतःसेकं करोति । बहुधा प्रजा: पुरुपात्संप्रसूता: ॥ ३ ॥

एवं पञ्चाम्रिविद्योक्तक्रमेण बहुधा प्रजा: परस्मात्पुरुपात्संप्रसूता:॥३॥ तस्माचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्र सर्वे ऋतवो दक्षिणाश्र । संवत्सरश्र यजमानश्र लोकाः ।

तस्मादध्वरपुत्राहुतयः सामवेदा आग्राह्यात्रियो यज्ञाः । सामविकाराः ऋतवश्र दक्षिणाश्र संवत्सराद्या: काला यजमान: कर्मफलभूताः स्वर्गोंध्य लोकाश्रोत्पत्ताव इत्यर्थः ।

सोमों पत्र पवते पत्र सूर्यः ॥ ६ ॥ ये लोकाश्रनृत्यंकिरणपता भवन्ति ॥ ५ ॥ तस्माच् देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि ।

बहुधा कर्मजानजातिमेदाच्च बहुहेतुर्य्रथः । वयांसि पक्षिणः शिष्टं स्पृशम् ।

माणापानौ वीर्यवो तपश्र श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्यं विधीश्र ॥ ७ ॥

यवो दीर्घशूकधान्याविशेषः । वीर्यवशब्दौ धान्यमात्रोपलक्षकौ । तपः कृच्छ्रादिलक्षणम् । श्रद्धाऽSस्तिक्यबुद्धिः । सत्यं सत्यवचनम् । ब्रह्मचर्यं छीसीनादिविराहित्यम् । विधीयत इति विधिः । नित्यनैमित्ति- कादिः ॥ ७ ॥

सत्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् ।

तस्मादक्षराच्छीर्णण्यानि चक्षुःश्रोत्रनासिकार्धयुगमास्यसंचारीणि सप्तेन्द्रियाणि उपपद्यन्ते ।

समार्चिषः समिधः सत्त जिह्वाः ।

गार्हपत्याद्या अग्नयः इन्धनानि । [ काल्ली ] प्रभवतः सत्त जिह्वाः प्रभवन्तीति पूर्वेणान्वयः ।

सत्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सत्त सत्त ॥८॥

इमे सस्रापि लोका उत्पन्नाः । येषु लोकेपु हृदयगुहासु सुप्तिस्वेलायां शयानाः सत्त प्राणाश्रश्रुरादिगोलकप्रदेशेपु धात्रा विहिताः संचरन्तीत्यर्थः । सत्त सतेतिवीप्सा पुरुपभेदाभिप्राया ॥ ८ ॥

अतः समुद्रा गिरयश्र सर्चे ।

स्पष्टोडर्थः ।

अस्मात्म्यन्दनते सिन्धवः सर्वरूपाः ॥

वद्रुरूपा गङ्गाद्याः सरित इत्यर्थः ।

अतश्र सर्वा ओषधयो रसाश्र ।

स्पष्टोडर्थः । ननु पृथिव्या एवौपधयो जायमानाः हृश्यन्त इक्ष्व-दिर्यो रसा जायमानाः हृश्यन्ते कथं तत्रैवं जायते इत्युच्यत इत्या-शङ्क्याह—

पुनैष भूतैस्त्वमृते हन्तरात्मा ॥ ९ ॥

यस्मात्कारणादपोक्षररूपः सर्वेभूतैः परिवृतः सन्मदनन्तरात्मतया वर्तते तस्मात्पृथिव्यादिभ्यो जायमानाः अपि अक्षरादह्मणो जाता इति शक्यते वक्तुमिति भावः ॥ ९ ॥

पुरुष एवेदं विश्वम् ।

यस्मादसौ सर्वभूतान्तरात्मा तस्मात्सर्वमिदं पुरुषोपादानकत्वात्पु-रुष एव तस्माच्चिद्ज्ञाने सर्वस्यापि ज्ञानमुत्पद्यत इति भावः ।

मुण्ङकोपनिषत्

कर्म तपो ब्रह्म परमृतम् ।

तस्य जगत्सृष्टिनुकूल: कर्मशब्दितो व्यापार: । सृष्ट्यालोचनात्मकं तप: । एको व्यापार: सदा शुद्धो निर्मुण: प्रकृतेः पर इति ब्रह्मशब्दितप्रकृतिपरभूतमुक्तात्मनाममृतवत्परमानन्दतया भोग्यभूतं वाङ्मयक्षररूप एवेत्यथे: ।

एतयो वेद निहितं गुहायां साड्वंयाग्रस्थं विकृतनीध सोम्य ॥ १० ॥

द्वितीयमुण्ढके प्रथम: खण्ड:

इत्यथर्ववेदोक्तमुण्ङकोपनिषदि द्वितीयमुण्ढके प्रथम: खण्ड: ॥ १ ॥

हे सोम्य हृदय गुहावत्येतदक्षरं वाङ्मय लोकं ये वेद स प्रतिथवद्भ्योमचाविद्यां विकिरति निरस्याति कं विक्षेप इति धातु: ॥

द्वितीयमुण्ढके प्रथम: खण्ड:

इत्यथर्ववेदोक्तमुण्ङकोपनिषद्वाद्ये द्वितीयमुण्ढके प्रथम: खण्ड: ॥ १ ॥

आविः मौनहितं गुहाचरं नाम महत्पदम् ॥

आविरितव्ययं योगिनामपरोक्षम् । सन्निहितं गुहाचरं दुर्विज्ञेयसर्वतया प्रसिद्धं सर्वतो महत्त्वं प्राप्यभूतमित्यर्थ: ।

अत्रैतत्सर्वमार्पितम् । एतत्पाणत्रिमिपच्च पत् ॥

एजत्कम्पमानं यावत् । प्राणभृत् । निमिपत्सुतं जाग्रत्स्वादिमेदभिन्नमात्राजातमत्राक्षरपुरुपे दृष्टमित्यर्थ: ।

एतज्जानथ सदसद्वरेण्यम् ॥

स्थूलसूक्ष्मवस्तुभिराधारत्बेन प्रार्थनोक्तमाधारभूतिमाति यावत् । ताहशमेव वाङ्मयावगच्छतेत्यर्थ: ।

परे विज्ञानायद्वारिष्ठं प्रज्ञानाम् ॥ ३ ॥

'यो विज्ञाने तिष्ठन्' [बृ० ३।७।२२] इति श्रुतेः तद्विज्ञानशब्दो जीवपर: ।

विज्ञानात्परं जीवाधिकं प्रज्ञानमुपायोपेयंन्तं नात्यन्तवरणीयमत्यन्त-प्रार्थनीयमित्यर्थः ॥ १ ॥

यदार्चिमयदणुभ्योडपि च । यदर्चिमत् । अर्चिरशब्दितद्वीदिसिमत्वं च विग्रहह्रासा वृद्धच्यम् । अनु-भ्योडपि इ्यामाकादिभ्योऽणिष्ठम् । सूक्ष्मतया सर्वान्तःप्रवेशायोग्यमित्यर्थः । यास्मिल्लोको निहितः लोकिनेश्च ॥

लोकिनो लोकवासिनः । शिष्टं स्पष्टम् । तदेवदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाड्मनः । उशब्दोऽवधारणे प्राणादिकमपि तदात्मकमित्यर्थः । तदैव सत्यममृतं तदेवेदं सोम्य विद्धि ॥ २ ॥

तदेवतदक्षरमाविमाशि अमृतमसंसारिभोग्यमिति वाडर्थः । तदेव मनसा वेधव्यं विनिद्धि । समाहितमनोविपयं विद्धि तत्र मनःसमाधानं कुर्विति यावत् ॥ २ ॥

धनुर्गृहीत्वा॑निपदं महान्तं शरं हुपासानां शरन्तं संदर्धि॑त । उपनिषत्प्रासिद्धं प्रणवाख्यं धनुर्गृहीत्वा भगवदुपासनया स्थूलसूक्ष्म-शरीराद्द्वैवेचितमष्टाक्षरादिलक्षणमहाक्षरसंयोजितमात्मकक्षणं शरं संद-ध्यात् ।

किं कृत्वेत्यत्रSह — आयम्य तद्नाग्रवतेन चेतसा । भगवान्नवर्णेन चेतसा तद्नुरुचायम्य प्रणवाख्यस्य धनुरप आयमनं नाम प्रत्यक्षपरामननःः शेषेशिभिमावलक्षणार्थप्रकाशकत्वेनानुसंहि-तत्त्वात्तद्गावतेन चेतसि पाते मातः भावः । प्राप्तिस्तद्वेधगतेन चेतसा तत्प्रा-सीचछया शरमायम्येत्यर्थः । तम्य चाड्डयमनं नाम मनसेन्द्रियान्तःकर-णस्य तस्य विपयान्तराविमुखीकरणपूर्वकमक्षरार्ह्यलक्ष्याभिमुखतयाD-वस्थापनम् ॥

लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥ ३ ॥ हे सोम्य तदेवाक्षरं लक्ष्यं लभ्यं जानीहीत्यवर्थः ॥ ३ ॥

उक्तमर्थं विवृणोति—

प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तत्‍क्ष्यमुच्यते ।

ओमित्यात्मानं युञ्जीतेत्यात्मरूपशरसमर्पणं हेतुत्वात्‍प्रणवस्य धनुर्‍धनुषो रूपणम् ।

अप्रमत्तेन वेध्‍व्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ।। ४ ।।

विपयान्तराविमुखेनेकाग्रचित्तेन वेध्‍व्यम् । वेधो हि तदेकशेपत्वेन तद्‍ध्यानम् । यथा लक्ष्ये निमग्रस्य शरसस्य लक्ष्यापेक्षया भेदकाकारास्फुरणमेव परमात्मनि प्रणवेन समर्पितस्य प्रत्यगात्मनस्तत्साम्यलक्षणा मुक्तिरूपापन्नस्य ज्ञानैकाकारस्य देवमनुष्यत्‍वादिलक्षणभेदकाकारास्फूर्तित एव तन्मयत्वमिति दृश्‍दयम् ।

यस्मिन्‍या: पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मन:

सह प्राणेश्‍च सर्वै: । तमेवंक जानथाडSत्मानं नमस्या वाचो विमृश्‍धाथामृतस्यैष सेतुः ।। ५ ।।

यस्मिन्नऋक्षरे स्युरि‍धयन्तरिक्षमनःप्राणादिकं समवेतं तमेकमेव स्वेतरसमस्तवस्तुनियन्‍त्रत्वेन व्यापकतया जानीताआत्मद्विपया वाचस्त्यजत कस्य हेतो: । अमृतस्यैष सेतुर्न्यादिपु हि सेतुष्विह कुलस्य प्राप्तिल-

मक: संसारार्णवपारमृतस्यामृतस्यैष प्रतिलम्भक इत्यर्थ: ।। ५ ।।

अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्य:

स एषोडSन्तश्‍चरते बहुधा जायमान: ।

ओमित्येवं ध्यायथाडSत्मानं स्वस्ति व:

पारं तमस: परस्तात् ।। ६ ।।

संततं शिरामिस्‍तु लम्‍बत्याकाशसंनिमित्युकरीलया यत्र हृदये रथ-नामौ समर्पिता अरा इव नाड्य: संहताः संगतास्तच्‍च मध्ये स एष

प्रकृत आत्मा, आजायमानो बन्धुधा विजायते तस्य धीराः परिजानान्ति योनिमिति देवार्चनां समाश्रयणीयत्वाय तत्‍तज्जातीयसवरूपसंस्थानगुणकर्मसमन्वित: स्वीस्‍वभावमजहदेव स्वेच्छया बहुधा जायमान: सञ्च-

रते वर्त्त इत्यर्थः । तमसः परस्ताद्वर्त्तमानाय वः पाराय पारतीराय पारावाराय परावाराय तीर्थ इति नैघणुकाः । प्राप्यभूतायति यावत् । तत्प्राप्तय ओमित्यात्मानं ध्यायेथेत्यन्वयः । एवं ध्यानाय प्रवृत्तेभ्यो युष्मभ्यं स्वास्ति भवतु ॥

यः सर्वज्ञः सर्ववित् ।

उक्तोऽर्थः ।

भूलोके संसतन्नप्रवर्त्तनरूप एष महिमा यद्रीयः । दिव्ये नृपपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ।

यस्यैप महिमा भवति । यसैप महिमा भवतीति लीलाविभृत्यन्वय उक्तः । दिव्ये व्योम्नीतिपाद्व्यभूतिुरुच्यते व्यासार्यैर्हुक्तवात् । वैकुण्ठाख्ये नृपपुरे परमे व्योम्नि । अयमात्मा प्रतिष्ठित इत्यर्थः ।

मनोमयः प्राणशारीरनेताः प्रतिष्ठितोऽस्मिन् हृदयं सन्निधाय । विशुद्धमनोग्राह्यः । प्राणशारीरनेताः । प्राणं च शरीरं च तस्य नेताजीवस्य प्राणशरीरलम्भक इत्यर्थः । यद्वा 'मनोमयः प्राणशरीरो भवुपः' [ छां० ३।१४।२ ] इत्यभ्वते । प्राणः शरीरस्य प्राणशरीरीकृतः सचासौ नेता 'च प्रभुरित्यर्थः । आधीभूतानायकौ नेताः प्रभुरिति हि नैघणुकाः । अन्नेऽन्नपरिणामेऽपि शरीरे प्रतिष्ठितो यसत्स्विंश्रितंत् हृदयं सन्निधाय ।

तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीराआनन्दरूपममृतं यद्विभाति ॥५॥

अस्मृतं यत् अस्मृतिसंसारगन्धमानन्दरूपं यद्विभाति तत्स्य विज्ञानशब्दितेन दर्शनसमानाकारेणोपासनेन धीराः प्रज्ञाकालिनः परिपश्यन्ति साक्षात्कुर्वन्तीतर्थः ॥ ७ ॥

तस्य फलमाह— भियते हृदयग्रन्थिश्छियते सर्वसं— शयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि ।

हृदयस्यान्तःकरणस्य ग्रन्थयो ग्रन्थितवद्वृत्तमोचां रागद्वेषादयः ।

मुण्डकोपनिपत्

हस्तस्थानमिति व्युत्पत्या हृदयशब्देन जीवो वा। बहुज्ञानेन सार्वज्ञ्ये सिद्धे सर्वाविपयका: संशया नइयन्ति । अस्य च प्रारब्धघयतिरिक्तानि पूर्वोण्यनेकभवार्जितानि कर्माणि च नइयन्ति । नाशो नाम कर्मणां फलजननशक्तिविनाश: । 'तदृधिगम उत्तरपूर्वार्धयो:' [न०सू०४११३] इति सूत्रेऽस्य विनाशकरणमुपपन्नायास्तच्छक्तेर्विनाशकरणं शक्तिही परमपुरुषप्राप्तिरेवोच्यते भोक्तॄतुम् । एतत्सर्वं केद्रत्यचोद्ये—

तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ ८ ॥

परावरे यस्मात्स परावर: । सर्वात्मकृत् अपि वह्नादयो यस्मात्कृता इत्यर्थ: । अथवा परावरे परावरशरीरेके सर्वात्मकृत् इत्यर्थ: । तस्मिन्दर्शन्समानाकारज्ञानविपयींकृत इत्यर्थ: । न च 'अश्व इव रोमाणि' इत्यादि । 'कृतात्मा रघुलोकमभिसंभवामि' [राघ०१३२१] इति शरीराद्वियोगकाले पुण्यपापाद्यकर्मविनाशास्य श्रुतत्वात् । 'संपराय तदंध्यात्मयोगभावात्' [व० सू० ४।१।१७] इति सूत्रेऽध्यात्मयोगतत्संप्रतिपादनात् । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्ट इति दर्शनसमानाकारज्ञानारम्भसमय एव श्रूयमाण: कर्मक्षय: कथंमुपपद्यतामिति वाच्यम् । अस्मिन्न्वाक्ये श्रूयमाण: कर्मक्षयो दर्शनसमानाकारापुनारम्भप्रसस्य परमात्मनस्तत्संप्राप्त्युपासकरस्याचं क्षयिष्य इति संकल्परूप: । देहवियोगसमयभावी कर्मक्षयस्तु क्षान्तामिति संकल्परूप इत्यविरोधो दृश्य: ॥ ८ ॥

हिरण्मये पुग कोधे विरजं छान्द निष्कलम् ।

तस्माद्धिरण्मय: कोश इति श्रुत्युक्तरीत्या स्वप्रकाशतया कर्मनिर्यातया वा हिरण्मयशब्दाभिलप्येष्ट्युक्तकृष्टपदार्थोपलब्धिस्थानतया कोशतुल्ये पर उत्कृटे परमपदे पुग इति पाठेऽपि स्पष्टोऽर्थ: । विरजं छान्दसमद्नतवम् । सत्त्वरजस्तमोतीतं निष्कलं निरवयवमित्यर्थ: ।

तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योति: ।

शुभमनवद्यं प्रकाशकानामपीन्द्रियाणां प्रकाशकम् । ज्योति:शब्दव्दीतियोगो विग्रहद्वारको दृश्य: ।

तथात्मविदो विदुः ॥ ९ ॥

आत्मविदो यदृदृश्यदृश्यात्मतस्मीति यावत् ॥ ९ ॥

ज्योतिषां ज्योतिष्यं प्रपश्यति—

न तत्न सूर्यों भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्यतो भान्ति कृतोद्यमाभिः ।

तस्मिन्दृश्यमाने नैतेपां दीप्तिरसतीत्यर्थः । नन्वतिभास्वररूपवति सूर्यादौ प्रत्यक्षेपानुभूयमाने तद्रूपा च जगति भासमाने न तत्न सूर्यो भात इति प्रत्यक्षविरुद्धं कथमभिधीयत इत्यचोद्ध—

तभेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥९०॥

इदं च जगद्रूपमदित्यादीनां परिदृश्यमानं रूपं न नेदं किंतु परमात्मदत्तं तदीयमेव तेजः । गीतं च भगवता—

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमासि यच्चाग्र्रां ततेजो विद्धि मामकम् ॥

हृति । विवृतं चिन्तदृग्वता माण्यकृता—अखिलजगतो मासक्रमेतेषामदित्यादीनां यत्तेजस्तेनाराधितंतं मया दत्तमिति विद्धीति ।

सतों याचितकर्मणिटपुरुपतुल्ययानामेतेपां भास्वररूपशालिनामपि अनन्याधीनतेजस्त्वभावान्न भात इत्युपदेशो युज्यत इति भावः । तस्य भासा सर्वमिदं विभाति । सर्वप्रपञ्चभासकस्यापि सोऽयंतेतेजससत्तत्त्वेन तदतत्त्वभावादिति भावः । अत्र वक्तव्यं सर्वं कठवल्लीव-

वरण उक्तं ऋतैव दृढचयम् ॥ ९० ॥

उपसंहरति—

तस्मिन् वेदमृतं पुरस्तात्पश्चाद्वात्तत् दक्षिणतश्वोत्तरेण ।

सर्वामु दिशु यदिदं हृश्यते तत्सवं बह्मैवेत्यर्थः ।

अधश्रोघ्वं च प्रसृतं ब्रेवेदं विश्वमिदं वृङ्ग्षम् ॥ ९१ ॥

इत्यर्थववेदीयमुपनिषदि द्वितीयमुण्ढके

द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

वरपौयतमं ब्रह्मवेत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ११ ॥

इत्यर्थर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्ब्राह्मणेऽध्ये द्वितीयमुण्डके

द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

समाप्ते चेदं द्वितीयं मुण्डककम् ।

नन्वेकस्यैव वृक्षस्य सर्वदेहानुप्रवेशो तस्य सुवदुःखभोक्तृत्वप्रसङ्ग

इत्यचाऽSसह—

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।

युज्यत इति युक्तशब्दो गुणपरः । समानगुणकः सदृगुप्तिति व्यासार्ये

विवृत्ततत्वात् । सयुजौ समानगुणकाव सखाया अपहतपाप्मत्वादिगुणैः पर

स्परसमनौ द्वौ सुपर्णौ द्वौ पक्षिसड्ङौ समानमेकं वृक्षं वृक्षवच्छदनाहं

शरीरं समाश्रितावित्यर्थः ।

तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वादयनश्नन्न्यो अभिचाकशीति॥ १॥

तयोरम्ये डन्यतरोजीवः स्वादु परिपक्वं पिप्पलं कर्मफलं भुङ्के ।

अन्यस्तु परमात्माऽसङ्गज्ञान एव प्रकाशाते । अत्र शरीरे तदाश्रयजीवपरा

द्विपिपयवाचकशब्दनिगरणेन द्विपयियवाचकवृक्षसुपर्णाव्दैवृक्षत्ववाच्य

वसानलक्षणरूपकान्तिशयोक्तिव्विच्छित्तिविशेषपायेंति इष्टद्यम् ॥ ९ ॥

समाने वृक्षे पुरुपो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः ।

अनीशया भोग्यभूतया प्रकृत्या मुह्यमानः । पराभिध्यानात्तु तिरोहितं

ततो ह्रस्य बन्धविपर्ययो देहयोगाद्ध्र सोडप्तीयुक्तन्यातेन तिरोहितनपरमा

त्मशेपतवज्ञानानन्दलक्षणस्वस्वरूपः सन्वृक्षवच्छदनाहं एकस्मड्ङरीरे

जीवः स्थूलोऽहं कृशोऽहं इत्यादिदेह्यसबन्ध्या प्रंसक्तकवन्धदेहता

मपन्नः संसत्सर्गकृतानि दुःखान्यनुभवतीत्यर्थः ।

जुष्टं पदं पश्यत्नन्यमीशमस्य महिमानमिति श्लोकः ॥ २ ॥

इतिशब्दो हुदिस्थप्रकारतावचनः । चशब्दो ह्यादिप्रहर्त्तंयः । यदाडसौ

जीवो निम्र्रात्स्वाद्वारकरत्वनियन्तृत्वशोक्तिव्वादिना दिलक्षणं स्वक

मम्भिः प्रीतं परमात्मानमखिलजगदीशानलक्षणमस्य महिमानं च यदा

पश्यंति तदा वीतशोको भवतीत्यर्थः । केचिच्च्वनीशयाडन्वीशोचेनास-र्मथत्वेनैत्यर्थः । लोके हि पद्यादौ निमग्रः पद्मादिसंवन्धेन मुह्यमानः स्वयमपि निर्गमनासमर्थत्वेन शोचन्स्वोद्वारणसमर्थः स्वयमेव पद्मादावनिमग्रं च स्वास्मिन्न्रीतिमस्वेन मुहुर्मुहुः तस्माद्दूरणसामर्थ्य च दृश्यो वीतशोको भवति तत्समाधिष्ठानुसंवेयः । नचास्मिन्नपक्षेऽन्वयीशायां भोग्यभूतया प्रकृत्यैव भोग्यानिरोचेः । शङ्कनीयम् । भोग्यभूतवेद्यस्यार्घायेयत्वाद्दिवर्ण-रूपत्वाभावात् । तस्य सामर्थ्यलड्घ्यार्थानुवादरूपवादिति वदन्ति । ननु कथम् द्वा सुपर्णोति मन्त्रस्य जीवपरमात्मभेदेऽपगतम् । अनन्तःकरणजीवपरो ह्यायं मन्त्रः । पैङ्गिरहस्यचाह्णोडस्य मन्त्रस्य तथा द्वयाख्यातत्त्वात् । तथा हि तयोःरस्यः पिप्पलं स्वाद्वाद्यति स च मन्त्रशब्दोऽन्योड-भिचाकशीति ' जस्तादियेतौ सच्चक्षेत्रज्ञौ' इत्यच ' स्वादित्येतदन्तस्य वाक्यस्य सत्त्वपरत्वमनश्रादित्यादेः क्षेत्रज्ञापरत्वं च प्रतीयते । न च सच्चक्षेत्रज्ञशब्दौ जीवपरमात्मपराविति वाच्यं तयोः शद्ब्योरन्तःकरण-जीवपरत्वया प्राप्तेः । तदेतमत्स्य येन स्वयं परस्यति । ' अथ योऽयं शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञः' इति मुनेः श्रुतेश्च । येन पश्यतीति करण-त्वप्रतीतः सत्त्वं ह्यन्तःकरणं स्वपददर्शयवाच् क्षेचज्ञो हि जीवः । अतोडयं मन्त्रोऽन्तःकरणजीवशब्दाभ्यां भ्रश्यते तयोःरस्यातत्स्वाच । येन पश्यतीति करण-स्वप्रतीतः सच्चं ह्यन्तःकरणं स्वपददर्शयवाच क्षेचज्ञो हि जीवः ।

मुण्डकोपनिषत्

त्वावगते । जन्तुश्र चेतनः । प्राणी तु चेतनो जन्मनि जन्तुजन्युशरीरिणं द्वति नामपाठात्तु । वन्यान्विनेतव्यान्निव दुस्सत्त्वान्निति प्रयोगात्त ।

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सर्वं प्रकृतिजैर्मुर्क्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥ इति दर्शनाष्षे क्षत्रियश्रेष्ठश्रुति परमात्मपरः । अर्थान्तरपरतया काश्चनप्रतिपादर्शन- बद्वदर्थानुपपत्त्या परमात्मपरत्वोपपत्तेः । क्षेत्रज्ञोदक्षर एव चेति परमात्मा- त्मानि प्रयोगात् । क्षेत्रं ज्ञातात्येत्यवयवार्थस्य तद्विद्येव पुष्टत्वाच्च ।

तत्क्षेत्रगुणयहीनास्ते परमात्मानमझसा । प्रकृष्टान्ति द्विजश्रेष्ठ क्षेत्रज्ञं निर्गुणात्मकम् ॥ सर्वोचासं वाजुदयं क्षेत्रज्ञं विद्धि तर्स्वतः । इति । ततैव— विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः । ekक्षरति क्षेत्रगेपु स्वैरचारी यथासुखम् ॥ क्षेत्राणां च न शारीराणि ज्ञानानि न च कुत्सनानि । तानी वेदित स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥

इति प्रयोगात् । तथैव कपिलासुरिसंवादे—ज्ञातानामासुरे भेष्ठो यो दृष्टा शुचिरुपेक्षकः । ज्ञातृको बुद्धधमानप्रातिबुद्धचोः । परमसृतं विदित्वा निरयववमनांयमस्माददुःखाद्द्रुमुच्यत एवेतिं बुद्धधमानप्रातिबुद्धश- ब्दाभिहितयोऽथ श्चितःः परस्य क्षेत्रज्ञशब्द्देनाभिधानात्तैव पञ्चविंश- तितत्र्वानि-वर्गशब्देनोक्वा, एतस्माद्गोत्रादपवृत्तोदपवर्गः क्षेत्रज्ञः शुचि- रुपेक्षकःो बुद्धधमानप्रातिबुद्धचोः परस्मादिति, ततैव—अन्यदुवृकं- न्यत्पुष्टकरवर्णंम तथाडन्यद्रक्षत्रमन्यःः पुरुपः पञ्चविंशकोडन्यध्यास्मा- क्ष्षेत्रज्ञ इति । प्रकृतश ततैव । पञ्चभिर्मेद्युह्यंयुमनःः पुरुपः पञ्चविं- शातितसवम्न्योडस्माक्षेत्रज्ञ इति पञ्चविंशात्परस्मिन्क्षेत्रज्ञशब्द्धप्रयोगात् ।

सनत्कुमारनारदसंवादे च— पश्यः पश्यति पश्यन्तमपश्यन्तं च पश्यति । pश्यन्तं पश्य पश्यत्वापश्यात्पश्येन पश्यते ॥

इति श्लोकमुक्त्वा प्रकृतिं क्षेत्रं क्षेत्रज्ञं चापरः क्षेत्रज्ञः पञ्चिंशकोड- नुपश्यति न तु पञ्चविंशकःः क्षेत्रज्ञः प्रकृतिरेवाडपवर्गः क्षेत्रज्ञं पश्यतीति प्रयोगाच्च । अत्र ह्यात्मशब्द्धवत्क्षेत्रज्ञशब्द्स्य जीवपरसाधारणस्य पञ्च-

१९०

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत

विंशपरिच्छेदविवेके षोडशसूत्रं जीवपरमात्मविपयत्ववदर्शनाच्च । येडस्याडडल्मनः कृतान्चिता तं क्षेत्रज्ञं प्रकक्षते । यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मेति चोच्यते ।

१९०

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत

इति मानसमयोगाच्च । येन स्वप्नं पश्यतींयद्रेतस्थभावे तृतीया येन विशिष्टः परार्थन स्वप्नं पश्यतीत्युच्यते । ततश्र काठिन्यवाच्यो विभ- तोस्ति प्राथम्योद्रिकां काठिन्यवत्त्वस्वप्रसिद्धस्तत्समु । जीवद्वारेण परमात्मविशे- पणं भवतीति न विरोधः । शरीरकशब्दैक्य तस्पेप एवं शरीर आत्मे- तिरत्स्वत्त्वयतिरिक्तसमस्ताचिद्विवशरीरकं परमात्मनुपपद्यते । उपद्र- ष्टेत निरुपाधिकं हष्टृत्वं तस्येपवोपपद्यते । एवं शारीर उपद्रष्टिति पदद्व- येन परस्य क्षेत्रज्ञशब्दवाच्यत्वमुपपादितं भवति । अतों द्वा सुपर्णांति मन्त्रो जीवपरमात्मपरः । किं च ' इयदामननात् ' इत्यधिकरणे 'द्वा सुपर्णा' इति मन्त्रे भोक्तृभोक्र्योः प्रतिपाद्यतां । ' ऋतं पिबन्तौ ' इत्यत्र तु भोक्र्योरेव प्रतिपाद्यता, पिबन्ताविति भवणात् । न च पिबन्तावित्यतच्छब्दान्वयेन विवादविपत्तेः,मुद्राद्यलक्ष्यकोऽमिति वाच्यमु ।

१९०

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत

मुहुर्थपरित्यागे कारणाभावादिति पूर्वपक्षं कृत्वा ' ऋतं पिबन्तौ ' ' द्वा सुपर्णा ' इत्यत्र च द्वित्वसंश्रयप्रतीतितद्रवयं प्रतीयेते । तत्र च ' द्वा सुपर्णांति मन्त्रे ' तयोरेन्र्यः पिप्पलं स्वादृश्यनशब्दन्यः ' इति अश- नायाद्यतितः परमात्म, प्रतीयते । अत एवं ' जुहुं यदा पश्यत्- न्यमेशं ' इति वाक्यशेषे परमात्मन एव प्रतिपादनं दृश्यते । ऋतं पिबन्ताविति मन्त्रे च, अन्र्यच धर्मादित्सुपक्रमणं परमात्मनः प्रकृत- स्वात् । यः सेतुरीजानानामक्षरं वच्म यत्परामिति परमात्मविषयवाक्य- श्रेपाच्च परमात्मैव प्रतिपाद्यः । अत ऋतं पिबन्तावित्यतच्छत्रिन्यायेन योजयम । अतों वेदाभेदादिविद्याभेद इति तद्विभिन्नावपि पतिपा- द्विततया तयोरेन्र्यायाभिन्नार्थत्वसमर्थनतस्माद्द्वैतद्वैतवाद । तस्माद्द्वा सुपर्णांति मन्त्रो जीवपरमात्मपर एव । सच्वक्षेत्रज्ञशब्दावापि तत्परावि- त्येव युक्तम् ॥ २ ॥

प्रकृतमनुसरामः—

यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रम्हयोणिम् ।

तदा विद्धान्पुणयपापे विधूय निरञ्जनः परमं साक्ष्यमुपैति ॥ ३ ॥

पश्यतीति पश्यः । पाङ्ग्राध्मातेदृढहृशः शः [ पा०सू०३ । १ । ३२७ ] इति श्रप्रत्ययः । शिवस्वात्पश्यादेशः । यास्मन्काले पद्यो नहृदर्शी, 'आदित्यवपां तमः परस्तात् । हिरण्यगर्भश्रहिरण्यकेशाः' [छा०६।१।६] इत्युक्तरीत्या देदीप्यमानमजुलाविग्रहयुक्तं जगदीशितारं तत्कर्तारं ब्रह्म-

योनिं तस्मादेतद्धेतुनिर्दिष्टाव्याकृतब्रह्मोपादानभूतम् ।

भगवानिति शाब्दबोध्यं तथा पुरुप इत्यपि ।

निरहपाधी च वर्तते वासुदेवे सनातने ॥

इत्युक्तरीत्या पुरुपशब्दनिर्दिष्टं वासुदेवं यत् पश्यति तदा पुण्यपापे निरस्य निरसत्प्रकृतिलेपः सन् प्रभृत्पहतपाप्मत्वादिगुणपाठकलक्ष-पणेन ब्रह्मण रुपेण परमं साक्ष्यमुपैतीत्यर्थः । ब्रह्मयोऽनिर्मित्यचत्र व्यासार्यैः

पष्ठीतत्पुरुप लक्षणापसङ्गाद्दृश्ययोर्नशब्दयोः सामानाधिकरण्येऽमित्युक्तं तहि तस्माद्रपम् ॥ ३ ॥

प्राणो हेष यः सर्वभूतैरिभाति ।

सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्तीत्यादाविव प्राणशब्दः परमात्मपरः । एष परमात्मा सर्वभूतैराश्रितो भवतीत्यर्थः ।

विजानन्नविद्याभव तेनातिवादी ।

मवेत्य लोणमध्येपुरुपैकवचनं विजाननकृद्वचनमनाभ्यां जानन्नि-द्वान्तमुफासीनस्तेन परमात्मनाडतिवादी भवेत्य शिष्यं प्रतुपदेशः । अतीत्य सर्वान्बोधितुं श्रोतुमस्य सोऽतिवादी । यस्तु स्वोपास्यदेवताया:

सर्वातिशायित्वं वदति सोऽतिवादीयत्युच्यते ।

आत्मकीड आत्मरतिः ।

यस्य कीडाडडटमन्येव नोद्यानादिपु स आत्मकीडः । यस्य रतिरा-त्मन्येव न सक्चन्दनादिपु स आत्मरतिः । रतिः सक्चन्दनादिजन्य्या प्रीतिः कीडोऽ्यानादिजन्येति भूताधिकरणे व्यासैरुक्तत्वात् ।

क्रियावान् ।

अननुसंहितफलक्रियानुष्ठानशीलः । एवंभूतश्र मवेति योजना ।

क्रियावच्च किमर्थमित्यचाऽडह-

एप हि ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ ४ ॥

क्रियया ज्ञानकरणे परिशुद्धे ब्रह्मविद्यानिष्पत्त्या ब्रह्मविदां वरिष्ठो भवति ॥ ४ ॥

मनोऽनुबन्धवशात्तेन आत्मा सम्प्रज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नियमम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुम्भो- यं पश्यन्ति मतयः क्षीणदोषाः ॥ ५ ॥

रागादिदोषरून्या जितेन्द्रियाः यं पश्यन्ति स शरीरान्तर्वर्ती ज्ञान- मयो निर्दोंप आत्मा ।

मनसश्रेष्ठन्र्रियाणां च हरेकाग्र्यं परमं तपः । इत्युक्त्वाह्याश्रितोन्द्रियैःकाग्यलक्षणतपसाडडगमोक्तधज्ञानेन च श्रोमन्- रीन्द्रियाणांह्येकाग्यलक्षणनित्यब्रह्मचर्येण च सत्येन भूताहिंसावचनेन च लभ्यः साक्षात्कर्तव्यः । अथवा लभ्यः प्राप्त्य इत्स्यर्थः । प्राप्तिश्रापासनाद्वारोति दृष्टव्यम् ॥ ५ ॥

सत्येन लभ्य इत्युक्तं सत्यं स्तौति— सत्यमेव जयति नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः । लोके सत्यमेव जयति नानृतं सत्यवादिनो ह्यनृतवादी परिभूयते । अर्चिरादिरूपेण विततो विस्तीर्णो देवयानाख्यः पन्थाः सत्येन हि भवति सत्यवादिनो हि भवतीत्यर्थः । ते मार्गां विशिष्यति—

येनाडSकमनन्यूपयो ह्यात्मकामा ।

विगततृष्णाः सत्यदर्शिनो येन मार्गेण तप्याप्रवन्ति हि । किं तदित्य- नाडSडह—

यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम् ॥ ६ ॥

यत्र स्थाने सत्यवदनस्य परमप्रयोजनमूतं मृतं ब्रह्माडSस्ते तत्त्स्था- नामित्यर्थः ॥ ६ ॥

मुण्डकोपनिषत्

अर्चिरादिप्राप्यं विशिनष्टि— वृहच्च तद्विघ्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत्सूक्ष्मतरं विभाति । स्वरूपतों गुणवत्स्व बृहद्परमाकाशनिष्ठं वाड्मनसागोचरकमनीय- रूपवत्सर्वाचेतनान्तःप्रवेशनसमर्थ्याज्जीवरर्गादपि तद्जुप्रवेशसमर्थतया सूक्ष्मतरं दीप्यते ।

दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यतिस्वहेव निहितं गुहायाम् ॥ ७ ॥ दूराददूरे प्रकृतेः परस्ताद्वर्त्तमाने परमपदेऽन्तिकेऽणु डान्तर्वर्त्तिनि रविण- ण्डले पश्यत्सु नज्झार्धाविहैव हृद्याकाशे च निहितमित्यर्थः ॥ ७ ॥ न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा ।

देवा इन्द्रयाणि शितं स्पष्टम् । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ ८ ॥ ज्ञायते डनेनेति ज्ञानं तदुपसृत्या ‘प्रज्ञा च तस्मात्स्मृता पुराजी’ [श्वे०४१८] इति श्रुत्युक्तरीत्या ज्ञानप्रसरणहेतुः परमात्मा ज्ञानेनैवेनोच्यते । अयं- मन्नयः—निष्कलं परमात्मानं ध्यायान्परमात्मप्रसादेन विशुद्धान्तःकरणो भवति । तदनन्तरं दर्शनसममानाकारज्ञानेन तं विषयी करोतीत्यर्थः ॥८ ॥ एषोडणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्नप्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणैः प्रविष्टं सर्वमेतत्प्रजानां

नाडीशिखिनं सर्वमेतन्न प्रजानाम् यास्मिन्निविशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ९ ॥ यस्मिन्नात्मनि प्राणापानादिपञ्चरूपेण विभक्तः प्राण आश्रित इतरैरिन्द्रियैः सहु प्रजानां सर्वमपि मन आश्रितम् । यस्मिन्नेक्ष परमा- स्ततयाडSडविभवति । एप दुर्विज्ञेय आत्मा विशुद्धेन मनसा ग्राह्य इत्यर्थः ॥ ९ ॥

यं यं लोकं मनसा संविभाति निशुल्कसच्चः कामसते यांश्च कामान्। तं तं लोकं जयति तांश्च कामान्

संविभाति संकल्पयतीत्यर्थः। कामान्‌पादीन्‌अभयति वशी करोतीत्यर्थः। शिडं स्पष्‌डम्‌।

तृतीयमुण्‌डके प्रथमः खण्डः

तस्मादात्मसंयं हार्तियेज्यतिकामः॥ ९०॥

तृतीयमुण्‌डके प्रथमः खण्डः

यस्मादसौ वशीॠतलोकामतया लोकान्‌कामांश्व प्राप्तुं स्वभक्तान्प्रापयितुं च श‌क्रोति तस्मादेश्वर्यादिकाः प्रीतिंडसावात्मज्ञो मध्यमभिलपितं वरं प्रयच्छतीति नुदृ‌श्या पूज्य‌ंदित्यर्थः॥ ९१॥

तृतीयमुण्‌डके प्रथमः खण्डः

स विदेहरमं व्रतम्‌ भाम

मन्नविशं शितिं गोति शुभम्‌।

यत्‍न ज्ञाणि विश्वं जीवजातं निहितं निर्मलं स्वप्रकाशं मात्येतदीदृशं सर्वकामास्पदतया धामश‌ब्दितं परं ब्रह्म स पूर्वंप्रकृत आत्मज्ञो वेदेत्यर्थः।

उपासते पुरुपं ये ह्यकामास्ते ह्यकामास्ते

शुक्रमेतदतिवर्तान्ति धीरा:॥ ९२॥

ये प्रज्ञाशालिनस्ताहशमात्मज्ञं पुरुपं फलान्तरकारमणारहिताः मुमुक्षवः सन्तः परमात्मानमिवोपासते त एतच्‍छुकं चरमधातुमातिक्रम्य वर्तन्ते जन्मशून्या भवन्तीत्यर्थः॥ ९३॥

मुण्डकोपनिषत्

कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामाभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु इहैव सर्वे प्रविलीयान्ति कामाः ॥ १ ॥

यस्तु देवत्वमनुष्यत्ववादीनकामान्मन्यमानः कामयते स तत्र देवत्वमनुष्यत्वादौ कामेभिः कामैस्तत्कामवशादिति यावत् । देवमनुष्यादिरूपेण जायते पर्याप्ते परिपूर्णे ब्रह्माणि कामनावतो विदिताततत्त्वस्यास्मिन्नेव जन्मन्याशा लुब्धा न जन्मान्तरप्रसक्तिरित्यर्थः । कृतात्मन इत्यच कृतबुद्धिकरोतीत्यच कृतधियां कृतातोर्ज्ञानामर्थः ॥ २ ॥

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।

प्रवचनशब्देभ्यो मननं लक्ष्यते । तत्साधनत्वान्मेधाशब्दश्च निदिध्यासनवाची । श्रवणमनननिदिध्यासनैः केवलं प्राप्या इत्यर्थः । किंतु तत्राडडडक — यमेधैष वृणुते तेन लभ्यः ।

एष परमात्मा यमुपासकं वृणते तेन प्राप्यस्तेन वरेण प्राप्य इति यावत् । प्रियतमश्व वर्णनीयो भवति प्रियतमत्वं च स्वस्मिन्न्रीतिमत एव । अतश्रायमर्थो लभ्यते । यस्तु परमात्मनि निरतिशयप्रीतिमान्स परमात्मानं प्राप्नोतीत्यर्थः उत्तको भवति । प्रीतिरूपाद्भगवदुपासनस्य भगवत्यीतिद्वारा भगवत्यासिहेतुत्वामित्यर्थः ।

तस्मैष आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम् ॥ ३ ॥

तादृशस्योपासकस्यैव आत्मा स्वात्मानं प्रकाशयति स्वानुभवमुत्पादयतीत्यर्थः ॥ ३ ॥

नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसो वाड्‌प्यलज्जात् ।

अयमात्माड‌वसन्नमनसा न लभ्यः । अवसादो नाम देशकालवैगुण्याद्दैन्यंदैन्यं तद्भावो हि बलम् । प्रमादोऽनवहितचित्तता । तपःशब्द-

स्तपःप्रधानसंज्ञासाथ्रमपरः । तप एव द्वितीय इत्येतत् । तस्य 'लिङ्गं शिखावज्रौपवीताशिक्षयलपविच्चादि' तथहितात्संप्रादीयतियर्थः । तपस इत्येतदाश्रमान्तरस्याध्युपलक्षणम् । सर्वाश्रमाणामपि ब्रह्मविद्या-

धारसत्त्वादिति दृश्यत्वम् । लिङ्गशून्यैराश्रमैरनुप्राधित इत्यर्थः । आश्रमलिङ्गान्यपेक्षिता नीति यावत् ।

उररीकृताप्रमादसलिङ्गाश्रमैयोर्विद्यात्रह्मप्राप्तये यतते तस्य तावुशो-पायसंस्कृतमात्मस्वरूपं धाम प्राध्यं परं ब्रह्म प्राप्तुमित्यर्थः ॥ ४ ॥

तद्वदर्शिन एनं परमात्मानं जीवदशायामेवानुभूय तेनानुभवेन सतुषा लब्धोत्तमसंतोषा अपगतदैन्यपयोशो अत एव विनिःश्रेयान्त्रियायाभ्ये सन्तोष्य यः ।

ते सर्वे सर्वतः प्राप्त्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाडडविशान्ति ॥ ५ ॥

ते सर्वदेशावच्छेदेनामात्रवाहिश्र सर्ववस्तुगतं परमात्मानं देशविशेष-विशिष्टं प्राप्त्यास्सर्विर्भूतज्ज्ञाहारूपाधिशिष्टात्मानो धर्मंभूतज्ञानन्न सर्वे वस्तु गत्या व्याप्रुवन्ति सर्वम्नुभवन्तीत्यर्थः ॥ ५ ॥

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यांसयोगायत्तयः शुद्धसत्त्वाः ।

ये निर्जितेन्द्रियग्रामा: काम्यकर्मसंन्यासेन शुद्धान्तःकरणा वेदान्त-श्रवणजन्यज्ञाननेन निर्जन्तपरमात्मतत्त्वा इत्यर्थः ।

ते बह्ललोके तु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ६ ॥

बह्लैव लोको बह्ललोकस्तत्र वर्तमानाः ब्रह्मनिष्ठाः परान्तकाले,-

अन्तकाले च ममिवेंयुक्तचरमदेहावसानसमये परामृतात्पसन्नाद्वह्णो हेतोः सर्वे परिमुच्यन्त इत्यर्थ इति 'विशेषं च दर्शयति' [ ऋ० सू० ४ । २१६ ] इति सूत्रे व्यासार्यैय मन्त्रखण्डो विवृतः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्त सर्वे । इति पाठे ते चरमशरीरावसाने ब्रह्मलोकेषु परममृतशब्दितं ब्रह्म प्राप्यप्रापक्त्वेन येभां ते परामृता ब्रह्म प्राप्ता इति यावत् । स्वरूपतिरोधायकाविद्या सवामन्तं विमुक्ता भवन्ति । ' परं ज्योतिरुपसंप्रत्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ' [ छा० ८ । ३ । ४ ] इति श्रुतेरित्यर्थः । न च ब्रह्मलोकस्यैकतया कथम् ब्रहुत्वामिति शङ्कनीयम् । पारिपूर्णस्य सर्वगतस्य सत्यसंकल्पस्य स्वेच्छापरिसंकल्पिता: स्वासर्धारणा अप्राकृताश्व लोका नात्यन्ताय न सान्ति(?)[इति ] श्रुतिस्मृति-तिहासग्रामाण्यादिति भगवता भाष्यकृतोक्तत्वात् ॥ ६ ॥

गता: कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्राति देवन्तसु । मुच्यमानजीवोपकारिका: प्राणशब्दाकाशवाचोर्ज्ज्योतिरप्सुधिवीं-दर्यम्नेत्यन्नैर्यतपोमन्त्रकर्मलोकनानामान्नीतिं पोषयन् कलाः । 'स प्राणमसृ-जत प्राणाच्छ्रद्धाम् ' [ प्र०८।१ ] इत्यादिप्रश्नोपनिषदुक्तप्राणादिनामान्तपोडशकलामध्ये कर्मद्वयतिरिक्ताः पञ्चदश कलाः स्वस्वप्रकृतिषु संश्लेषविशेषयुक्ता भवन्ति । देवा वागादीनिर्जियाणि तदधिष्ठात्रादिदेवतासु प्रतिष्ठां संसर्गविशेषेण गच्छन्ति न तु लीयान्ते । इन्द्रादीनामाकल्प-स्थायित्वात् । ' यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागाप्येति वातं प्राणश्र-क्षुरादित्यम् ' [ बृ० ३।२।१३ ] इत्यादिपु वागादीनामग्न्यादिगतिश्रुतिरिति चेत् । ' भाक्त्वाद्वा ' इति सूचितत्वात् ॥

कर्माणि विज्ञानमयेऽस्मिन् परडयैर्यच सर्व एकी भवन्ति ॥७॥ यानि च कर्माणि अदृष्टफलानि दर्शनसमनान्तकारज्ञानारम्भसमये क्षयिष्णु ह्वान्ति संकल्पादिपयभूतानि तानि कर्माणि च विज्ञानमय आत्मा चाक्षरात्परत इति सर्वस्मात्परभूतैड्यचैकी भवन्ति । परमात्मप्रत्यप्रीतिरूपाणि कर्माणां तदैकभावस्तद्भूतज्ञाने लय एव जीवस्यै-कीभावो नामरूपात्मकभेदकाकारप्रहाणम् । कर्माणां नाशात्कलानां मुच्यमानं प्रति नोपकरपात्वामिति भावः ॥ ७ ॥

तदेवोत्तरमन्वेण विशदयति—

यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय ।

यथा गङ्गायमुनासरस्वत्यादिनद्यः स्वोत्पत्तिस्थानेभ्यः प्रसृता गङ्गायमुनासरस्वत्यादिनी नामानि शुक्लकृष्णलोहितादिनी रूपाणि च विहायैक्ताभिव भजन्ते ।

तथा विद्यानामरूपादिमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८ ॥

तद्वदेषु वेदकानामरूपादिभिर्मुक्तः सन् । दिव्यो हि रूपतः पुरुष इति मन्त्रप्रतिपाद्यं पुरुषं प्राप्नोति । यथा नद्यसमुद्रजलयोरेवस्तुतो नैक्यमपि तु वेदकारप्रहाणमात्रे मुक्तस्य परमत्मना पूर्वमुक्तात्मभिरात्म नैक्यमपि तु परसाम्यसादृश्यम् । अत एव कथवह्यां शुद्धे शुद्धमासिकं तादृगेव भवतीति साधृश्यमेवोक्तं न तु तादृशः । नन्ववयवातिरिक्तावयवधनतरभाववचिदिनां परस्परदृश्यानां चटावयवधीनां भिन्ननामैकत्ववस्थाश्रयत्ववन्नामेकत्ववस्थाश्रयत्वादीनां रूपाणि च विहायैक्ताभिव भजन्ते ।

निर्विशेषब्रह्मैकत्वपर एव मुक्तिरिति चेन्न । निर्गुणविद्याश्रेष्ठत्वेन पराभिगतायां प्रजापतिविद्यायामपि 'स तत्र पर्येति' ति मुक्तब्रह्मणोराधाराध्यभावश्रवणात्स्यकामत्वसंकल्पत्वादिरूपधर्माणां मुक्तावेवाड्‌डिर्भावस्य निगुर्णविद्याफलत्वेनोत्तराख्यानादिव भ्रान्तस्वरूपासङ्गतयज्ञ परैरष्यङ्कृतत्वात् । न च सदृशकामत्वं सत्यसंकल्पत्वं च जीवस्य स्वरूपप्रमाति शङ्क्यते वक्तुम् । कामशब्दोक्तितानां कामनाविपयसृज्यपदार्थानां संकल्पशब्दादितेस्य तत्सृष्टिहेतुमायाध्रुति वेशपथ्य च स्वरूपाद्‌हिर्भावावशेष्यभावात् । तेऽपि च मुक्तावैभाष्ये कथम् निर्विशेषतापत्ति: । अनाविभावि च प्रजापतिविद्यायां य आत्मादिहत्प्राप्तिमेत्यादिना गुणैकोपदेशवैयर्थ्यम् । न हि प्रजापतिविद्यायां गुणार्थकोपदेशस्योपासनार्थत्वं संभवति । परैस्त्रैषोपासनाविधाननद्वीकृतात् । नापि तद्वगत्यर्थ उपदेशः । मुक्त्यर्थावगतेः शुद्धचिद्विपयत्वात् ।

तस्यर्थमुपदेशस्थले वक्ष्यामो जगदुपादानत्वादिवर्णनस्याधिकारोऽपवादनन्यायेन निष्प-

पञ्चत्ववोधनार्थतयैवात्र प्रकारान्तरेण सार्थकत्वोपपादनायोगात् । नापि रचयुत्पादनार्थः । गुणकीर्तनस्य निर्गुणविद्यासुच्युत्पादकत्वासंभवात् । अतः निर्गुणविद्याप्रकर णेऽपहतपाप्मत्वाद्युक्तेराविर्भविष्यतुर्य तद्वोधनार्थतयैव साफल्यं वाच्यम् । अतश्च सुक्को निर्वेशेपदल ह्मभाव-..: पात्तिकथनमसंगतम् ॥ ८ ॥

से यो है व तस्मात् तल्ले वेद तल्लेव श्रवणम् ।

य एतत्परं ब्रह्म वेद । येदनं ध्यानं च श्रान्तं ध्यानं श्रान्तं ध्रुव-स्मृतौ स च दृढर्मुक्तित्वरुच्छतीत्युक्तरीत्या प्रीतिमापन्नसदृशानाक्-रोपासनयुक्तो भवति । आविर्भूतनझरुपो भवतीत्यर्थः । आनुपाधिकं प्रपोजन्माह—

नाम्याग्रलाचित्कुले भवति ।

अस्य कुळेऽत्राविन्न भवतीत्यर्थः । तरति शोकं तरति पाप्मानम् । स्पष्टोऽर्थः ।

गुहाग्रन्थयो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥ ९ ॥

त्रिगुणात्मकप्रकृतिकारितरागद्वेषादिभ्यो विमुक्तः सन् आदिमूतगुणाश्रको भवति ॥ ९ ॥

तदेतहचाडभुक्तम् ।

एतद्विद्यासंपदनममिमुचीकृत्य ऋडयन्न्रेणोक्तम् । क्रियावन्तः श्रोत्रियाः ब्रह्मनिष्ठाः स्वर्गं जगत्परिज्ञि श्रद्धयन्तः ।

नित्य नैमित्तिकक्रियायुक्ता अधीतवेदा ऋधा ऋभुत्सव एकां शाचित्त- मग्रिहोत्रं स्वयमेव जुहतीत्यर्थः । एकान्तव ग्रामात्रसाध्यस्याग्रिहोत्रस्यैव- धित्वामित्यर्थः । पत्त्रा, एकश्वासा वृपिप्र मुध्यपि: परमात्मा तथा प्राण इत्यत्र ऋपिशब्दश्व सर्वत्रे तस्मिन्नेव युज्यत इति मापितत्वात् । तत्र श्रद्धायुक्ता इत्यर्थः ।

१९०

तेषामेवैतां ब्रह्मविदियां वदेत शिरोव्रतं विधिवद्येसतु चोर्णम् ॥ १० ॥

अत्र विद्याशब्दो ग्रन्थसंदर्भे वर्तते । तेषामेवैतां ब्रह्मप्रतिपादिकां वेदरूपां विद्यां प्रकृत्याद्ये: शिरस्यङ्कारपात्रधारणालक्षणमार्थवर्णिकानां वेदस्तत्त्वेन प्रसिद्धं यथाशास्त्रमनुष्ठितमित्यर्थ: । अयं चार्थ:—‘स्वाध्याया-यस्य तथात्वे हि’ [बृ० सू० ३।३।३३] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्ट: । इत्थं हि तद्राधीकरणम्—नानाशाखास्वाश्रितानि वैश्वानराख्यरोपासनानि संवाधीतेऽभ्यासप्रकरणान्तराद्भ्यां भिद्यन्ते । इतरथा पुन:श्रवणलक्षणाभ्यासस्य प्रकरणान्तरस्य च वैशिष्ट्यप्रसङ्गादिति शाखान्तराधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन पूर्वपक्षे प्राप्ते । ‘सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात्’ [बृ० सू० ३।३।९९] इति चोदना तावत्, ‘विश्वानरमुपासीत’ इत्यादिके करूपैकलसंयोगोद्द्यविशिष्ट: । उपास्यरूपमप्यविशिष्टं वैश्वानरविशेषे ति समासं चोद्यविशिष्टा । अत ‘एकं वा संयोगरूपचोदनाद्यविशेषात्’ [जै० सू० २।४।९९] इति शाखान्तराधिकरणसिद्धान्तसूत्रोक्तन्यायेनोपासनैक-क्यमेव स्वीकरोत्यम् । ‘भेदादिति चेन्नैकस्यामपि’ [बृ० सू० ३।३।१२] शाखान्तरेऽभ्यासप्रकरणान्तराद्विशेषेण विद्या भेदादवश्यंभावात्र विद्याैक्ये पुन:श्रवणवैशिष्ट्यप्रसङ्गादिति चेत्न । एकस्यामपि विद्यायामध्ये तृभेदात्पुन:श्रवणार्थक्योपपत्तेर्न विद्याभेद: । ननु विद्यैक्ये मुण्ड-काम्नाताक्षरविद्याया: शाखान्तर[धी]ताक्षरविद्यैक्ये सति ‘तेपामेवैतां ब्रह्मविदियां वदेत शिरोव्रतं विधिवद्येसतु चोर्णम्’ इत्यर्थवर्णिकमात्रानु-ष्टेयं शिरोव्रतान्तर्गतत्वं शाखान्तराधीताक्षरविद्याया अपि स्यात् । न चै-वं शिरोव्रतान्निष्पत्तावर्थवर्णिकमात्रनिष्ठा न स्यात् । शिरस्तन्मूलक-मुनकान्तर्गताक्षरविद्याया: शा-खान्तराधीताक्षरविद्या भिद्यत इत्यभ्युपगन्तद्यमिति चेतत्रास्सह—‘स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेऽधिकाराच्च सद्वचस्तन्नियम:'[बृ० सू० ३।३।३३] तथात्व इति निमित्ततस्समी । स्वाध्यायस्य तथात्वासिद्ध्यर्थमध्य-यनजन्यसंस्कारभाक्त्वासिद्ध्यर्थं शिरोव्रतोपदेश: । शिरोव्रतान्नकाद्ययनेनैव शिरोवर्तं न विद्याज्ञम् । ‘नेतद्व्रतोन्वतोऽधीते’ [मुण्ड० ३।२।१९] इति

मुण्डकोपनिषत्

शिरोव्रतंस्याध्ययनसंयोगावगमात् । समाचचाराध्याथर्वणिकग्रन्थ इदमपि वेदव्रततवेन व्याख्यातमिति शिरोव्रते वेदवतशब्दप्रयोगाच्चाध्ययनाद्रुमेव शिरोव्रतं न विद्याद्रुम् । सर्ववच्र तत्रियमः । यथा सप्त सौर्योदयः शतौदनपर्यन्ता: सप्त सोम आथर्वणिकैकाग्रिसंन्धास्त्रैव नियता भवन्ति ।एवं शिरोव्रतमथाथर्वणिकाध्ययनसंबन्धात्त्रैव नियतं भवति । दर्शयति न श्रुतिरीप्सितसर्ववेदान्तत्रयात्मकम् । तथा हि श्छान्दोग्ये-'तस्मिन्यदन्तस्तद्वेदस्यम्'[८।१९]इत्युक्त्वा किं तत्र विद्यते यद्वेदवेष्टव्यमिति प्रश्वपूर्वकमपहतपाप्मत्वादिगुणाश्चकविशिष्ट: परमात्मा तस्माद्व-पास्य इत्युक्तम् ।

तत्तरीयके तु छान्दोग्यस्थं प्रातिनिदेशमुपजीव्य तत्रापि दर्शं गगनं विशोकस्तस्मिन्यदन्तस्तदुपासितध्यम् । इति गुणाष्टकवि-शिष्टस्य परमात्मन उपासनमुच्यते । तदेतदुपजीव्यं विद्येक्र्यं दर्श-यति । एवं सिद्धंस्य विद्यैकस्य प्रयोजनमुच्यते-'उपसंहारोडर्थभेदा-त्समाने सत्युपासने वेदान्तराग्नातगुणा वेदान्तान्तर उपसंहर्तव्या इष्यो-शेपवदर्थाभेदात् ।

यथैकस्मिन्वेदान्ते श्रुतो वैश्वानरदहरादिविधिरेपो गुणस्तद्व्रियासंबन्धादुपकारायानुष्ठीयते । तथा वेदान्तरोदितोऽपि गुणस्तत्संचनिषत्काविशेषादुपसंहर्तव्य: । चराचरौडवधारणे । एषं गुणोप-संहारपादाद्ये स्थितम् ।

तदेतत्सत्यमृषिरङ्गिरा: प्रोवाच । एतत्सत्यमक्षरमडिरा ऋषिप: शौनकाय प्रोवाच । नैतदचीर्णव्रतोऽधीते ।

अचीर्णशिरोव्रतस्तेन तन्नाध्येतव्यमित्यर्थ: । 'तेऽपामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदन्ति' इति पूर्वमन्त्रेडचोर्णशिरोव्रतयितद्गध्यायिनं निनाधनुम् । आस्मस्तु वाक्ये-डचीर्णशिरोव्रतस्याध्ययनं निपिध्यत इति भेदो दृश्य: । इयमुपनिष-त्सर्वोऽपि भगवत्परति भगवता बादरायणेन समन्वयाध्याये द्वाभ्यामाधि-करणाभ्यां निश्चितम् ।

तथा हि-'अहर्ह्यवादिगुणको धर्मोऽक्त:' [बो सू० १ । १ । २१] इत्यधिकरणेडत्रेश्यमग्राह्यामित्यचेतनधर्माणां दृश्य-त्वादीनां निषेधस्तप्रसक्तिशून्ये परमात्मनि अबालोडतरुण इत्यादिनिपेधास्तप्रसक्तिमत्स्थान्तरापननुण्यादावेव दृष्टा: । न तु तत्प्रसक्तिशून्यपाषाणाद-

शादौ । किंचाद्येत्यादिविशिष्टस्याक्षरस्य परमपुरुषत्वे, अक्षरात्परतः पर इति ततोडपि परस्य पुरुषस्य श्रवणं नोपपद्यते । अतोडक्षरात्परतः पर इति पुरुषगतपरत्वावगतियाडक्षरादितिनिर्दिष्टस्य भूतयोन्यक्षरस्य परमपुरुषत्वासंभवादक्षरशब्दस्य प्रधाने प्रसिद्धेश्छाहृशयत्वादिगुणकं सूत्रयोन्यक्षरं प्रधानमेव तत्परतया निर्देश्यमानः पुरुषोडपि पश्चाविंशक एव न तु परमपुरुषः । परमपुरुषस्याक्षरपरमृतजीववादिपरत्वेनाच्यवहितपरत्वभावात् । न चाक्षरात्परत इति पद्योऽध्यकरण्याश्रयणेनाक्षरात्परत इति पद्योः स्वार्थ्यवर्गावलोकनया परभूतेऽक्षरे सामानाधिकरण्येन वृत्तिसंभवे तयोः श्रेयोऽधिकरण्ये प्रमाणाभावात् । अतोडच्र प्रकृतिजीवान एव प्रतिपाद्यते न परमात्मेति पूर्वपक्षे प्राप्ते 'अनुशयत्वादिगुणको धर्मोक्तः' [ब० सू० ११२२७] 'विशेषणवेद्यघपदेशाभ्यां च नेतरौ' [ब० सू० ११२२८] इति च त्रिभिः सूत्रैः सिद्धान्तः । तेभ्यां चायमर्थः—अहशयत्वादिगुणकः परमात्मैव तद्रूपाणां सर्वशत्वादीनां 'पुंस्त्वेन' सर्वावितः [मु० रा३] इत्यादिवाक्येनात्र प्रकरण उक्तत्वादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा- हिना सिद्धेन चेतनात्मनि क्षिलप्रपञ्चापादानत्वेन भूतयोन्यक्षरस्य विशेषणात् । अक्षरात्परतः पर इति प्रकृतिजीवाभ्यां भेदद्यपदेशाच्च भूतयोन्यक्षरं परात्मैव । न चाक्षरात्परत इति पद्ययोः सामानाधिक- करण्यात्स्वकार्यवर्गावलोकनया परभूतादक्षरशब्दितादच्याकृतात्परत्वेन तद्भे- दसिद्धावपि न जीवभेदः सिद्ध्यतीति वाच्यम् । सामानाधिकरण्ये सति परत्वावगतिसंप्रकाशवकार्यवर्गवाचिपदान्तराध्याहारप्रसङ्गात् । वैधर्म्यपक्षेऽध्याहाराभावाज्जीवादिप वैलक्षण्यप्रतिपादकत्वेन सार्थक्यसंभवे पदःप्रकृत्यादिसामानाधिकरण्याश्रयणेन स्वकार्यवर्गपरत्वानुवादस्य निष्प्रयोजनत्वाद्ययोगात् । न चाक्षरात्परस्मै पुरुषाय परमात्मत्वे सिद्धयेदिति वाच्यम् । अक्षरात्परत इति निर्देशस्य, 'अथ परा या तदक्षरमाधिगम्यते' [मु० १११५] 'तथाक्षरात्संभवतोह विश्वम्' [मु० १११७] 'तथाडक्ष- राद्धिविधाः सोम्या भावाः' [मु० २१११] येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यम् [मु० ११२१३] इतिवाक्यनिरर्देश्टभूतयोन्यक्षरापेक्षया भिन्नत्वात् । न च तत्र प्रमाणाभावः ।

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुपः सर्वव्याप्याभ्यन्तरो ह्यजः ।

'अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः' [मु० २ । १ । २] इति पूर्वसन्दर्भश्रातिपादविशेषणविशिष्टं भूतयोन्यक्षरं स इतिपदेन परामृश्य तस्याक्षरान्तप्रकृतः परत्वाभिधानात् । न हि तस्यैव परतः परतन्तं संभवति अतोडक्षरात्परतः पर इति वाक्यस्थमक्षरपदमध्याकृताभिधायि न तु भूतयोन्यक्षराभिधायि ।

अग्निमूर्धा चकृष्णि चन्द्रसूर्यो [मु० २ । १ । ४] इति भगवत्स्वरूपनिधितया प्रसिद्धस्य रूपस्य भूतयोन्यक्षरसंबन्धनिधितयोपन्यासाच्च 'पुरुपं वेद सुत्यम्' [मु० १ । २ । १३] 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुपः' [मु० २ । १ । २] इति भगवदसाधारणपुरुषत्वादाभ्यासाच्च परमार्थप्रतिपादित इति निश्चितम् ।

तथा 'यस्मिन्न्योनौ' [मु० २ । २ । ५] इति वाक्य ओतं च मनः सह प्राणैश्च सर्वैरिति मनः प्राणसंवन्धितत्वप्रकृतिपादनात् । 'अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः' स एपोडन्तक्वरते बहुधा जायमानः [मु० २।२६] इति जीवहृदादि भूतयोन्यक्षरप्रकृतित्वं भड्कृत्या जीवपरत्वमेव वाच्यं संदर्भश्रुत्याऽSश्रयणाभिमिति पूर्वपक्षे प्रापते ।

'शुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दादात्' [बृ० मू० १ । ३ । १] मुक्तोपसृप्यवयवपदेशाच्च 'नानुमानमतच्छ्रुतत्वात्' । 'प्राणाभृच्च' । 'वेद्यपदे शात् । प्रकरणात्' । 'स्थैत्यदर्शनाभ्यां च' इति पड्भिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतः ।

अयं मुण्डकोपनिषद् गवतन्मस्पति । इयं महाविद्या येभ्यो नह्यादिश्या: परमपर्थण प्राप्ता तान्नमस्पति ।

१३४

रङ्गरामानुजविराचितप्रकाशिकासमेता-

नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ १३४ ॥

२

इति तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥

इति तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

११

द्विरर्चनमादरार्थं विद्यासमाप्त्यर्थं च ॥

द्विरर्चनमादरार्थं विद्यासमाप्त्यर्थं च ॥ ११ ॥

क्षेमाय यः कऋणया क्षितिनिर्जराणां भूमावजृंभयत भाष्यसुधामुदार । वामागमाध्वगवदद्वादशतुल्ववातो रामानुजः स मन्त्रविद्रितां मडाकृण् ॥

इति मुण्डकोपनिषत्प्रकाशिका समाप्ता ।

इति मुण्डकोपनिषत्प्रकाशिका समाप्ता ।

इत्यथर्ववेदीया मुण्डकोपनिपत्समाप्ता ।

इत्यथर्ववेदीया मुण्डकोपनिपत्समाप्ता ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

रामानुजमतानुयायिकूर्नारायणविरचितप्रकारिकोपेत ।

माण्डूक्योपनिषत् ।

मुमुक्षोरधिकारीणो निखिलक्लेशानिवृत्तिपूर्वकं परमानन्दावाप्तये समस्तध्वस्तप्रणवप्रातिपाद्यभगवदुपासनां वकुं प्रपञ्चयेमुपनिषत् ।

आदौ समस्तप्रणवप्रातिपाद्यं तावदाह ।

हरिः ॐ ॥ ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोंकार

एव । यच्चान्यत्रिकालातीतं तदप्योंकार एव ॥३॥

एतदिति श्रवणाद्बिस्यम्वेति । ओमित्युच्यत इति शेषः । ओतं जगदस्मिन्निति व्युत्पत्त्योमित्युक्तं यद्वा श्रूयत इति सत्प्रतिमिदंशद्वयवाच्यस्य सर्वस्य

चिद्विच्चिदात्मप्रपञ्चस्याक्षर ओतत्वात् । सर्वं केन निमित्तेनोंकारवाच्यं ब्रह्माक्षरमित्युच्यत इत्यतस्तो न क्षरति कालत्रयेऽपि ति घ्रुतपद्या काल-

घ्रय एकप्रकारतया नित्यस्वहेतुनेतिमावेन प्रज्ञापूर्वं प्रपञ्चतिनिमित्तमाह-

तस्येति । विशिष्टयाड्ड्ययातेऽडनेनेति व्याख्यानं प्रपञ्चनिमित्तं तस्योमि-

स्येतत्प्रतिपाद्याक्षरशब्दार्थत्व उपपन्नं व्याख्यानमुख्यत इत्यर्थः ।

तत्कि-

मित्यत आह—श्रूयामिति । ओमित्युक्तं वाक्यं मूतमतीतकाले सद्बुद्धिविषयवर्गामिकालेऽपि सच्छब्ददेकप्रकारामिति

यावत् । अतोडक्षरमुख्यत इत्यर्थः । इतिशब्दोऽस्योपपद्याख्यानमिति पूर्व-

णान्वयः । यदक्षरस्य सर्वस्वमुक्तं तदस्योपपत्तिकिमित्यतो नेत्थाह—

सर्वामिति । ओमित्याक्षरयते प्रतिपाद्यते इत्योंकारः । कुत्र? कलिङ्गे

त्ययः । 'अचोडिपाति' [पा० सू० ७।२।११५ इति वृत्तिः]।

इति पुंलिङ्गता । ओमित्युच्यमानमक्षरमेव सर्वं न त्वन्यदित्यर्थः ।

मूतामे

त्यादिनोक्तं शश्वत्केवलप्रकारतवरूपं कालत्रयातीतत्वमक्षरपदप्रपञ्चतिनिमित्त-

तिनिमित्त-

मापि नान्यस्येत्याह -- यच्चान्यत्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ।

ओमित्युच्यममानमक्षराख्यं

बद्बैव न ततोडन्यतावुशमरतोत्यर्थः ॥ १ ॥

सर्वैरेकार एवेत्यग्रोऽपदवाच्यवब्रह्मणः पूर्णात्वमुक्तं तत्कृत इत्याशङ्कां प्रमाणसूचनेऽ निराकुरुन्नाह—

सर्वः हेतुद्वयात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥

एकोऽविंशातिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥

सर्वं ह्येतद्ब्रह्मेति । एतदेकारप्रपदवाच्यमक्षराख्यं ब्रह्म सर्वं पणं हि । परमं यो महद्ब्रह्म 'तदेव ब्रह्म परं कवीनाम् ।' पूर्णमदः पूर्ण—मिदंमित्यादिपु प्रसिद्धमित्यर्थः । ननु जीवनामपि क्रियास्वातंत्र्य—

न त्वन्यः । कश्चिदित्यर्थः । इति समरत्प्रणवप्रतिपाद्योक्तिः । एवं समस्तप्रणवप्रतिपाद्युपासनार्थं निरूप्येदानीं तस्यैकत्वो—शरकाङ्कारमकार—नादैः प्रतिपाद्यानां विश्वादिमगवृपाणामुपासमामाकार उकारो मकार इत्यादिना तृतीया—वृपणेऽ वचुं तानि रूपाणि किं सोऽयमात्मा चतुष्पाद्वारिता—स्थानों बहिष्प्रज्ञः सुषुप्तः एकोऽविंशातिमुखः । स समस्तोंपदवाच्योऽक्षरनामड्यं ब्रह्मादिपु नियामकतया अभिध्यात आत्मा चतुष्प—

पादः । पाद इंशःः सदृशपभूता यस्य स चतुष्पात् । पादपदस्य 'संस्यासुपूर्वस्य' [ पा० सू० ५।१।८१।८० ] इत्यन्तलोपः । सर्व—जीवनियामकतया तज्ञहेतुपू चतुरूपतया तिष्ठतीत्यर्थः ॥ ३ ॥

कानि तेषां स्थानानि कचच व्यापारः कीदृशानि तानि रूपाणि किं तेषां भोग्यं कानि नामानि इत्यतत्सवं क्रमेणाड्डह

जाग्रत्स्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्गः ।

पचच स्थितदा जागर्ति तच्चक्षुर्जागरितं । अभिषेकणे कृत्स्नयः । तदेव स्थानं यस्य स जागरितस्थानः । चक्षुःस्थानं दृश्यं । बहिष्प्रज्ञः । बाह्यानर्थानम्रज्ञापयतीति बहिष्प्रज्ञः । जानातेरन—

१३५ ] इति कप्रत्ययः । 'आतो लोप इटि च' [ पा० सू०६।४।६४ ] इत्याकारलोपः । ससाङ्गः । चतुवारं हस्तौ द्वौ पादौ गजमुखत्वाद्द्रू—

हस्त एक इति सप्तानङ्ग । एकोऽविंशातिमुखः । मध्यममुखं गजमुसा—कारं पार्श्वद्वये तु नव नव मुखानि पुरुषमुखाकारा—णिति विवेकः । स्थूल—

मुर्वैश्वानरः प्रथमः पादः । स्थूलाक्षरुंभोगान्भूदू इति स्थूलभुक् । वैश्वानरः । विरयते गम्यते सर्वैरज्ञात इति । विराते: कर्माणि वप्रत्ययः । अनेकर्थत्वाद्वातूनां विरातिरम मत्यर्थः: सज्ञांनपरः । विश्वं सर्वैर्ज्ञेयं स्थूलं वस्तूच्यते । भोकृतुतया तत्संबन्धी वैश्वः । न रीयते क्षीयते इति नरः । रीड् क्षये डा प्रत्ययः । वैश्रश्रासौ नरश्रेति । नरे संज्ञायाम्

[ प० सू० ६ । ३ । १२९ ] इति सुश्रेणी भाष्योक्तनिष्कर्षवलाद्दा दीर्घे वैश्वानरः प्रथमः पादः । आत्मन् इति विपरिणामेनात्मोस्ररन्न चानुप-पन्नः । सूर्यदेहेष्वादानकर्तृत्वेन स्थितस्याडडत्मनः प्रथमं रूपमित्यर्थः॥३॥

स्वप्रस्थानोऽन्तः प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविशातिमुखः । मुखः प्रविभक्तभुक्चैजसो द्वितीयः पादः॥ ४ ॥

स्वप्रस्थानः । यत्र स्थित्वा जीवः स्वाप्रपदार्थान्पश्यति तत्स्वप्रस्थानं तदेव स्थानं यस्मात् स स्वप्रस्थानः कण्ठदेशस्थ इत्यर्थः । अन्तःप्रज्ञः । अन्तःशब्दोऽत्र बाह्यार्थज्ञानजन्यवासनापरिणामरूपस्थपरः । तेनान्तः स्थितान्वासनामयान्थस्थम्र्ज्ञापयति जानाति चेतनस्त्रः प्रज्ञः । प्रज्ञ इति जानाते: कः । अत्र स्वाप्रिकपदार्थानां जाग्रद्वासनाजन्यत्ववोक्ति: प्राप्य-कतृत्वाभिप्राया । ‘ह्रयं चाह्रं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सर्वं पश्यति’ [ प्र० ४ । ५ । ] इति श्रुते: । ससाङ्ग एकोनविशातिमुख इति प्रविभक्तभुक् । वासनामयतया बाह्यार्थैैज्यो द्विवक्त्रा-त्स्वाप्रार्थान्भुक् भोजयति चेति प्रविभक्तभुक् । तेजोमयचित्तस्स्थ-तथा चित्तसंबन्धिवेन तेजसनामड्स्तमनो द्वितीयः पादः । द्वितीयं रूप-मित्यर्थः ॥ ४ ॥

तृतीयपादस्य स्थानं वचुं स्थानस्वरूपं तावदाह— यत्र सुप्ता न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम्। सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवाडडनन्दमयो ह्यानन्दभुक्चेतो- mुखः प्राज्ञस्त्रृतीयः पादः ॥ ५ ॥

यत्र देशे सुषुप्तोऽज्ञावृतः सुषरुपं भगवन्तं प्राप्त इति वाः ।

नातमनाः सम्परिष्वक्तः' [ बृ० ४।३।२१ ] ' इत्यादेः । न कंचन कमपि कामं काम्यमानमर्थं कामयते न कंचन स्वप्रपदार्थं न च पश्यति । उपलक्षणमेतत् । स्वात्मानं विना किमपि न पश्यतीत्यर्थः । तत्त्वस्थानं सुपुप्तमेव स्थानं यस्मात् सुपुप्तस्थाने । हृद्कर्णिकाग्रस्थ इति यावत् । एकीभावः । वैश्वानरतेजसाभ्यां संश्लेषपविशेषरूपैकभावं प्राप्तः प्रज्ञानघनः । अविद्याकर्मसंस्कारन्या तृतीया शक्तिरिष्यते । यया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा वेदितव्युक्तकर्मवेदितव्यावृता जीवो घन इत्युच्यते सुपुप्तिवेलायां घनं तज्जीवस्वरूपं जानाति प्रज्ञानघनः । प्रपूर्वार्द्धान्तर्नीताणव्यर्थाज्ज्ञा अवबोधन इति धातोः 'कृत्यल्युटो बहुलम्' [ पा० सू० ३।१।९३ ] इति बहुलग्रहणात्कर्मणि ल्युट्यनादेशे प्रज्ञानः प्रज्ञापितो घनो जीवो येन स प्रज्ञानघन इति विग्रहः । यद्वा घनप्रज्ञ द्विति वक्ष्यमाणवाक्यादिहापि प्रज्ञानघन इत्यस्य घनप्रज्ञान हेतु विपरीतममासो ध्येयः । तथात्वे हि अन्तर्नीताणव्यर्थात्कर्त्तरि ल्युट् । आनन्दमयः । आनन्वप्रचुरः । पूर्णानन्द इति यावत् । ' यतो वाचो निवर्तन्ते' [ तै० २।४।१ ] इत्यादौ प्राप्तेर्निमित्ते हेत्वर्थः । आनन्दमूर्तिः । विपयभोगान्नवैडनन्द मुच्यते मुमुक्षुयांते चेत्यानन्दमूर्तिः । अन्न स्थूलभुक्त्वं प्रविविक्तभुक्त्वं च नित्यपूर्णानन्दानुभवरूपस्य कीडारूपमूलचेतोमूर्तिः । ज्ञानरूपमूलः । मुक्तस्युपलक्षणम् । ज्ञानरूपसर्वावयव इत्यर्थः । एतदनन्दमयत्वं चेतोमूर्तिस्वरूपविशेषणद्वयं प्रागुक्तरूपद्वये नान्तःप्रज्ञमिति वक्ष्यमाणचतुर्थरूपे च ध्येयम् । प्राज्ञः । प्रकर्षेण न ज्ञापयतीति प्राज्ञः । जीवस्वरूपकालाज्ञानातिरिक्तं वह्नं स्वापं वा किमपि न ज्ञापयतीति प्राज्ञानम् इत्यर्थः । [ पा० सू० ३ । १ । ९६ ] इति कर्त्तव्यः । आत्मनस्तृतीयः पादः । तृतीयं रूपम् ॥

एवं रूपत्रयं निरूप्य चतुर्थ पादं नान्तःप्रज्ञमत्यादिना निरूपयिष्यवैश्वानरादिरूपाणामुक्तस्थानचतुष्टयाप्राप्त्याद्यं पुष्टाकानिवक्ष्युरमध्यये वक्ष्यमाणचतुर्थरूपे सह चतुणां रूपाणां महिमानमाह— एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोडन्तर्याम्यमेद योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥

माण्डूक्योपनिषत्

उप 'उक्तवाक्यमाण्डचनरूपात्मा । एष इत्यस्याम्यासस्तात्पर्यार्थः । अन्तर्याम्यन्तर्यियन्ता । सर्वस्य योनि: कारणामिति । अस्य विवरणं प्रभ-वाप्यौ हि भूतानामिति । हि यस्माद्व्रमवाङ्ययहेतुरत इत्यर्थः ॥ ६ ॥ उपनिपत्स्वयं प्रमाणमपि दार्ढ्याय स्वोक्कार्थे मन्त्रानुदाहरति । अत्रै-ते श्लोका भवन्ति । संवादिन इति शेषः ।

(अथ गौडपादीयकारिका:)

वहिष्प्रज्ञो विभुरविश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।। घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ९ ॥ वैश्वानरो वहिष्प्रज्ञस्तैजसोडन्तःप्रज्ञः प्राज्ञः प्रज्ञानघन इत्युक्तार्थे मन्त्रमाह-चहिरिति । विश्वो वैश्वानरः । पद्यानामर्थे पूर्वत्रेव ध्येयः । स्मृत इति मन्त्रद्वयेँ ब्रह्मणा भगवद्रूपाणमेतेरामेकत्वं स्मृतमित्यर्थः॥ ९॥ जागरितस्थानः स्वप्रम्थानः सुपुप्तस्थान इत्युक्तार्थे मन्त्रमोद्द-दाधिक्षमुक्ते विश्वा मनस्यान्तस्तु तैजसः । आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः॥ २ ॥

मुखेऽग्रभागे । अन्तरित्यस्य विवरणं मनसीति । आकाशे च हृदय-काशे हत्कर्णिकाग्रस्थाकाश इत्यर्थः । स भगवाने॑क एवासिम्न्देहे त्रिधा स्थित इत्यर्थः ॥ २ ॥ स्थूलमुगित्यादर्थे मन्त्रमाह—विश्वो हि स्थूलभुड्नित्यं तैजसः प्राविवक्तभुक् । आनन्दभुक्कथा प्राज्ञस्विधा भोगं निबोधत॥ ३ ॥

निबोधतौति श्रुते । मन्त्रद्वयेँ ब्रह्मणा स्वापदर्शयति। एतद विज्ञान-धेत्यापि धयेयम् ॥ ३ ॥ उक्त एवार्थे मन्त्रान्तरं पठति—स्थूलं तर्पयते विश्वं प्राविविक्तं तु तैजसम् । आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ ४॥

स्थूलं भोग्यं वस्तु कर्तृं विश्वं कर्म । एवमग्रे नित्यप्तृत्तस्य स्थूलादिना

२०

रामानुजमतानुयायीकुरुनारायणविरचितप्रकाशिकोता-[मा.ख.१]

तृत्ति: कीडारूपा ध्येया। आनन्दमातन्द्रो लिलिङ्ग्यत्पय्यात्र। विजानथ विश्वादिरूपप्रयस्वरूपं तत्तत्स्थानेपु तत्तदोज्यस्वरूपं जानत:फलमाह- त्रीषु धामसु यदोज्यं भोक्ता यस्तु प्रकीर्तित:। वेदैस्तद्रभयं यस्तु स भज्यो न लिप्यते ॥ ५ ॥

त्रीषु धामसु अक्षिमनोहृदयाकाशरूपेपु यदोज्यं स्थूलादि यश्र मोक्ता विश्वादिरूपातमैतदुभयं भोकृभोज्यलक्षणमुभयं यस्तु योङ्धिकार्ज वेद जानाति स ज्ञानी विषयानुभवानोडनुमत्रपि तत्कृतलेपानं न प्राप्नोति तत्कृतोदिविकारं न प्राप्नोतीत्यर्थ:। तत्तत्स्थानेपु ततत्फल- भोजयिता स्वस्य स्वतरस्य च जीवस्य कर्मफलप्रद: सर्वेश्वर एव न मात्र भोग इतरजीवानां वा स्वातन्ड्यमिति मत्वा न विकरोतीति भाव: ॥ ५ ॥

एप योऽनि: सर्वस्येत्युक्तार्थे मन्त्रमाह- प्रभव: सर्वभावानां मत्स्थामिति विनिश्चय: ॥ ६ ॥

प्रभवति उत्पादयतेऽनेनेति प्रभव:। सर्वभावानां सर्ववस्तूनां यथायोगमुत्पत्तिहेतु:श्रुत:रूपातमेति योङ्यमू। इति सतां विनिश्चय इत्युक्त्याड- तामन्यथा निश्चया इति लभ्यते तद्रये विवरीश्यते। सर्वप्रभवतं ध्यानक्त्र- सर्वं जनयति प्राण इति। सर्वस्य प्रणेमृत्वहेतुना प्राणानामा। सर्वं जन- यतीत्युक्त्या न दिवर्ततरूपमुपादानत्वं सर्वप्रभवत्वामित्युक्तं भवति। पुरुप: पूर्णपडगुणत्वादिना पुरुपनाम प्रागुक्तनामा चतुरूपात्मा हरि:। चेतोऽ- शूनज्ञानाक्यराशिमयुक्ताश्रिवानिति यावत। पृथग्देवदानवमानवादिमे- दैन जनयति ॥ ६ ॥

सतामिति विनिश्चय इत्यत्रास्तां वैपरीत्येन निश्चित्य इत्यर्थ:। तदुमयं ध्यानक्त्रि विभूतिमित्यादिना- विभूतिं प्रभवें त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तका:। स्वप्रभामासरूपोति सृष्टिरनैर्विकलिप्ता ॥ ७ ॥

सृष्टिविषयाविचारवन्तोडन्ये ब्रह्मस्वरूपपरिणामवादिनोडसन्त: प्रभवं सृष्टिविचारवन्तोडन्ये ब्रह्मस्वरूपपरिणामवादिनोडसन्त: प्रभवं

मा॰ ख॰ १

सृष्टिं विर्मूतिं जीवजडात्मना विविघतया भवनं ब्रह्मणो मन्यन्ते । सृष्टिचिन्तका इत्यनेन यथावद्बह्मस्वरूपानभिज्ञा इति सूचितम् । अन्यैर्ब्रह्माविवर्तः प्रपञ्च इति वादिभिः सृष्टौ विकलिपता विविधतया कालिपता । कथं स्वप्रभायास्वरूपेति । स्वाप्रपदार्थः सुसात्मविवर्तो यथा मायास्वरूपा तथा तत्त्वस्वरूपब्रह्माविवर्तरूपा जाग्रत्सृष्टिरपि मायास्वरूपा । मायापदेन मायाविनां मिथ्याग्रहनगरादिग्रहः । तत्त्वरूपा मिथ्यामूर्तत्वेव विकलिपत इत्यर्थः ॥ ७ ॥

परिणामविवर्तयोरभावे कथं हेरर्जगतः सृष्टिरित्यतः सततां निश्चितम्— इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्विता ।

केवलमिच्छेच्छामात्रमनायासेनाविलम्बेनाविकारत्वेन च प्रभोर्वनिःशक्तेः सृष्टिः प्रभुकर्तृका विश्वविपयाविणी सृष्टिः । इति सृष्टौ विषयो विनिश्वितासीfनिश्चयवन्तौ उपनिषद्र इत्यर्थः । भगवतः सत्यसंकल्पत्वात्तर्वशक्तेः स्वसंकल्पमात्रादेश सशरीरभूतचेतनाचेतनप्रपञ्चेऽस्मिन् सूक्ष्म स्थूलरूपेण परिणामोड्यसद्यमेवकार एव सवोतमकः सवोपादानभूततीनि मन्यन्त इति भावः । विनिश्वितेति कर्तरि क्तः ।

पुर्मर्मान्तराण्याह— कालात्मूर्तिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ ८ ॥

कालचिन्तकाः कालमेवेश्वरं मन्वाना भूतानां प्रसृतिमुत्पत्ति कालनमन्यन्ते । उपलब्धणमेतत् । यदृच्छानियतिस्वभावादीनां तेषां निरासः पुरुषप्रभुप्रदाम्यमेव ज्ञेयः । अत एवेच्छामात्रमित्यस्य पक्षस्य मध्ये निवेशः ॥ ८ ॥

तर्हि परिणामस्य पाक्षस्य समुचयेः किंर्धेत्यादौ लोकसंग्रहार्थं स्वमात इति वचं मतान्तराण्याह— भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये कीडार्थमिति चापरे ॥ देवस्यैष स्वभावोऽयमात्मकामस्य का स्पृहा ॥ ९ ॥

इत्यर्थवदेऽयमा॑डूक्योपनिषदि प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥

मोगार्थमिति । हेरतत्सम्येव मोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये मन्यन्ते । अपरे कीडार्थमिति ।

२०

रामानुजमतानुयाचिकूरणारायणविरचितप्रकाशिकोपेता-[मा.ख.०२]

तु महाराजस्य कन्टुकादेविहार इव कीडार्थे विश्वसृष्टिरिति मन्यन्त इत्यर्थः । स्वमतमाह श्रुति:-‘देवस्येतत् । देवस्य दूतीडाशीलस्यैप लीलारूपोऽयं सृष्ट्यादिविषयः स्वभाव एव नान्यत्प्रयोजनमितिभावः ‘लोकवतु लीलाकैवल्यम्’ [ ऋ० सू० २।१।३३] इति सूत्रम् । कुतः । आत्मकामस्य का स्पृहा प्रयोजनस्पृहा न काऽपि स्पृहा । इति शब्दैरुपपत्त्यनिर्पणसमाप्तौ ॥ ९ ॥

इत्यर्थव्वेदरीयमाण्डूक्योपनिपत्काशिकायां प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥

इत्यर्थव्वेदरीयमाण्डूक्योपनिपत्काशिकायां प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥

चतुर्थपाद्मातमन आह—

( उपनिपत् )

नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अदृष्टमध्यवहवर्ग्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते म आत्मा म विज्ञेयः ॥१९॥

अन्तःप्रज्ञापतीत्यान्तःप्रज्ञः । स्वप्रार्थप्रदर्शकः स नेत्यर्थः । न बहिष्प्रज्ञः । जाग्रदर्थप्रदर्शको न भवति । नोभयतःप्रज्ञम् । बाह्यशब्दादिकं जाननस्वप्रार्थांश्च यदा परयति साडपि काचिद्दशोभयत इत्यननन गृह्यत । उभयतोऽनन्तररूपाथों नोभयापयतीतिसुभयतःप्रज्ञम् । स नेति नोभयतःप्रज्ञम् । एतद्शाद्वापारो विश्वंतजसाम्येशवरूपपद्र्रयकर्त्तृको नेयः सोडपि तुयें नास्तीत्यर्थः । न प्रज्ञानघनं प्राग्वद्विपरीतसमासः कर्तव्यो घनप्रज्ञानामिति । घनमज्ञानावंतं सुषुप्तीःवस्वरूपं प्रज्ञानपयतीति घनप्रज्ञानं तन्न भवतीति न प्रज्ञानघनं । प्रकर्षण ज्ञापयाति मान्तस्ववासनामयं ध्येयपत्ति प्रज्ञे तत्त्वाति अस्मादपि स्वप्रकृत्यापारातुल्यतया तेजसार्ध्यभवदूपच्यापारो दृष्ट्र्यः । सोडपि तुयें नेत्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । जाग्रत्कालीननिर्विपयकैवलातमस्फुरणरूपजडीभावाख्यावस्थास्यापि । इदमपि सुपुप्तिद्यापारानुल्यतया प्राज्ञास्य भगवद्वयपारो नेयः । सोडपि तुयें नास्तीति ध्येयम् । एवं विश्यंतजसपाज्ञास्ययत्स्वरूपज्ञापनसुसुत्स्वरूपज्ञापनरूपान्तिकचिद्र्राह्मकिंचित्स्वाप्रोभयरूपच्यापारं समाधिस्थिरनन्तरज्ञानसंतत्युत्पत्तिरूपप्यापारं जडीभावरूपप्यापारं चाहुर्व्वदित्यर्थः । नोभयतप्रज्ञं

माण्डूक्योपनिषत्

न प्रज्ञामित्यत्र किं रूपकर्तृकं कृत्यापारदृश्यमस्य नेत्युच्यते तद्विचारप्रीयसू । तद्वि किं निर्द्र्यापारमेव चतुर्थं रूपं नेत्याह—नाप्रज्ञमिति । अप्रज्ञापकं नेति नापज्ञं प्रज्ञापकमेव । मुक्तानां तद्योग्यतया सर्वज्ञानप्रदानहृपचारकर्तृ इत्थर्थः । आहुष्टं विश्वादिरूपपत्त्रये वाझाभ्यन्तरपदार्थज्ञानन ततथा चतुर्थं रूपं हृदयमित्यत्रभिति वा । अमकरुष्टमहोगर्जालदृश्यमित्यर्थः । अद्वयवहार्यमग्राह्यमिति । मुचिं विना तद्रूपविपयकग्रहणद्यवहार्योरभावादृव्यवहार्यं ग्राह्यमिति । यंमग्राह्यमित्युच्यते । अलक्षणं लक्षणमनुमापकं ज्ञातद्वादिप्रृत्तिरूपानुमापकराहित्यादलक्षणम् । अतएवाचिन्त्यम् । अचिन्त्यत्वादेव वाच्यद्यपदेश्यं व्यपदेष्टुमशक्यम् । एकात्म्यप्रत्ययसारम् । एकः प्रधान आत्मा पूर्ण एकश्रासावात्मा । एकात्मकैवात्म्यं स्वार्थे ष्यङ्प्रत्ययो ज्ञाने रूपः सार आनन्दरूप इत्यैकात्म्यप्रत्ययसारम् । प्रपञ्चोपशममम् । पचि विस्तारेऽस्ति । प्रपञ्चो विस्तुतः । व्याप्त इति यावत् । उपशमे दोषत्रोट्कृष्टवाची शमं सुखमुक्तकृशानदृशं प्रपञ्चश्रासादुपशमश्र प्रपञ्चोपशममस्तमेकात्म्यदेहवन्धानिष्टं प्रपञ्चं शमयतीति प्रपञ्चोपशममिति । ज्ञातम् । उद्भीपट्करहितम् । निःश्रःसुखरहितत्वाच्छिवम् । अद्वैतं द्वैतिभावप्रधानं द्वैतेन वस्तुत्वापेक्षयादन्यात्मकरूपाद्द्वैतीयेन प्रकरेण ज्ञातं वस्तु द्वैतिम् । इणु गतौ । द्वैतस्पयंद द्वैतं मिथ्याज्ञानं न विद्यते मिथ्याज्ञानं यस्मातद्रैतद्वैतमहंममतादिमिथ्याधयवसायनिवर्तककम् । एताकृशमात्मनमनश्रतुर्थं पादं मन्यन्त औपनिपदा इत्यर्थः । सोऽयमात्मा चतुष्पादादिति प्रतीज्ञातं विश्वतैजसप्राज्ञतुरीयाश्चररूपचतुष्टयम् सपरिकरं निरूप्य रूपत्व विपये मन्चानुदाहृत्य चतुर्थविषये मन्चानुदाहृत्यनिदर्शनं चतूरूप आत्माडवशं ज्ञातव्य इति वेदान्तुपसंहरति स आत्मैते—य इति शेपः । स चतूःरूपो विशेषण च मुमुक्षुभिर्‌ज्ञेय इत्यर्थः ।

अत्रैत श्लोका भवन्ते ॥ ७ ॥

चतुर्थेऽहपस्योक्तं माहात्म्यं संवादयितुमाह—अत्रैत इति तुरीयस्यो-क्तार्थ एते वाक्यमाणा: श्लोका: संवादिनो भवन्तीत्यर्थ: ।

प्रपञ्चोपशममित्यादिनोक्तस्वानिष्टनिवर्तकादिह श्लोकमाह—प्रपञ्चोपशममित्यादिनेोक्तस्वानिष्टनिवर्तकादिह श्लोकमाह—निवृत्ते: सर्वदृशानां मिशान: प्रभुरद्वय: ।

अद्वैत: सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभु: स्मृत: ॥ १० ॥

सर्वदृशानां निवृत्ते: कारणमिति शेप: । ईशान: । ईशानाद्वहादीन-सर्वदृशानां निवृत्ते:

नति प्रेरयतीतीशानः । प्रभुः स्वामी । अव्ययः शाश्वदेकप्रकारः । अद्वैतः । मिथ्याज्ञाननिवर्तकः । सर्वभावनामा । मघन्तीति मावा: । मू सत्तायाम् । भगवज्ज्ञानेन लब्धसत्ताकः इत्यर्थः । 'अस्ति बह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः' [ तै २ । ६ । ] इति श्रुते: । सर्वभावमाधिकृत-

मानां देव उपास्यो विमुः समरथः स्मृतो मच्छदूर्गभरिति शेषः ॥१०॥

नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञमिति तुरीयस्य विशेषविद्यैव पञ्चम्यवधेश्यमुक्तं तन्त्र मन्त्रमाह—

कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसो ।

प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तौ तुर्ये न सिध्यतः ॥ ११ ॥

अज्ञानकार्यमूतोऽहंमतादिभ्रमस्तद्रूपकार्यबन्धः । तत्कारणाविद्या-बन्धः । कारणबन्धस्वामी विश्वः । तेजस्तत्त्वम् अविद्याकार्यभूतोत्तररूपस्वापप्रपदा-

र्थभ्रमणे तत्कारणाज्ञानेन च बद्धो जीवविष्ठताहंशाबन्धस्वामीतर्थः । प्राज्ञस्तु तत्कारणाज्ञानरूपसुप्तिसिद्धः सुषुप्तिस्थबन्धस्वामी । तुरीये चतुर्थे

रूपे द्वौ कार्यकारणबन्धानियमनबध्यापारौ वा कारणमात्रव्यापारौ वा न प्रज्ञायते न सुत इत्यर्थः ॥ ११ ॥

नाडडत्मानं न परांश्रैव न सत्यं नापि चानृतम् ।

प्राज्ञः किन्चन संवेदति तुरीयं सर्वहकसदा ॥ १२ ॥

आत्मानं सुप्तजीवस्वरूपं न संवेदयेतत्र परान्न सत्यं नापि चानृतं संवेदयेदित्यन्वयः । जीवस्वरूपसुखकाळाज्ञानानि विना नान्य-

त्किमपि संवेदयेदित्यर्थः । तुरीयं तु सर्वदृक् । सर्वं दृश्यतेइति सर्व-दृक् । मुक्तो तत्वयोग्यं सर्वं प्रदर्शयतीतीत्यर्थः ॥ १२ ॥

शिवमद्वैतमिति तुरीयस्य मिथ्याज्ञाननिवर्तकत्वमुक्तं तत्वाज्ञस्यापि सममिति वदन्तस्ततुरीयस्य वैलक्षण्यान्तरमाह—

द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।

बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः स च तुर्ये न विद्यते ॥ १३ ॥

द्वैतस्य देहगेहादौ, स्वात्मन्यस्याग्रहणं ग्रहणाहेतुत्वं वेदादौ स्वात-

मा॰ ख० २] मा॑डूक्योपनिषत् । २०५

तत्रप्रभेमाजनकत्वं प्राज्ञतुरीययोस्तुल्यं समम् । बीजिते । देहगेहादौ स्वात्मन्यबुद्धिर्द्वैबीजभूतामूलाविद्या बीजनिद्रा तयोः युक्तस्तयुक्तत्वप्रदः प्राज्ञः । सा च । चस्त्वर्थे । तुर्ये तु सा बीजनिद्रा तदुतत्वप्रदस्वामित्यावत् । न विद्यत इत्यर्थः ॥ १३ ॥

प्रकारान्तरेण विश्वादेः साधर्म्यवैधर्म्ये आह— स्वमनिद्रायुतावायौ प्राज्ञस्वस्वमनिद्रया । न निद्रां नैव च स्वप्नं तुये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ १४ ॥

उपलक्षणं जागत्स्वप्रभामयोः तद्भेदेन निद्राशब्दिताविद्ययेया युतौ दृष्टौ तदुभयसंबन्धधनियामकौ विश्वतैजसौ प्राज्ञस्वस्वप्रनिद्रया द्वैविधभ्रमं विनो कृतकेवलाविद्यया युतस्तन्मात्रबन्धस्वामित्यर्थः । निश्चिताः सम्यग्दनिश्रयवन्तः सन्तो न निद्रां निद्राकृतबन्धस्वामित्यं स्वप्नं द्विविधभ्रमहेतुत्वं च नैव तुरीये पश्यन्ति जानन्तीत्थ्यर्थः ॥ १४ ॥

एवंभूततुरीयस्य दर्शने प्राप्तौ कदा भवेतामित्यत्राह— अन्यथा गृह्यते स्वामो निद्रा तत्त्वमजानतः । विपर्यये तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ १५ ॥

अन्यथा गृहीतो देहगेहादौ भगवदधीने स्वाधीनतां जानतः स्वप्नो भवति । स्वप्रपदेन मिथ्याज्ञानरूपभ्रमपरम्पराग्रहणात्सतत्त्वं भगवत्स्वात्मन्यादिरूपं तत्त्वमजानतां निद्रामूलाविद्याबन्धो भवति । तयोरिद्वैभ्रमयोर्विपर्यांस आवर्तने क्षीणे सति तुरीयं पदं चतुर्थस्वरूपमश्नुते साक्षात्कारद्वारा प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ १५ ॥

निद्राभ्रमयोर्विपरीतज्ञानः केन स्वाधीनस्य श्रेयोभभगवद्भक्तियातो मगवत्प्रसादेनैवेत्याह— अनादिमायया मुक्तो यदा जीवः प्रभुध्यते । अजमविद्यमस्वप्रमद्वैतं बुध्यते तदा ॥ १६ ॥

मायाशब्देन भगवदिच्छा तदधीनाsविद्या च गृह्यते । अनादित्वतन्त्रम् । अनादिवेध्णोरनादिमायया कर्मरूपाविद्ययाsमुक्तः स्वापितः संसारे निवेशितो जीवो यदाडनादिमायया मगवदिच्छया मगवत्प्रसादेनैव मुक्तो भवति तदा प्रभुध्यते ।

दैनं प्रभुध्यते भगवानेव स्वतन्त्रोऽन्योन्यतस्मिं तदधीना|निमित्तादितरस्वज्ञानवाऽभावति तदाड्जं जन्त्वादिवदो|पहीनमनिद्रमसदृशं विश्वादिरूपत्वयद्यापरमप्रवर्तकमद्वैतं मिथ्याज्ञाननिवर्तकं|मिदमुपलक्षणं सर्वानिदानि|निवर्तकं भगवन्तं बुध्यते साक्षात्करोति ॥ १६ ॥

ननु देहगेहादौ स्वस्वामिसंचन्धादिरूपवन्धस्य जीवस्वरूपस्येव स्वाभाविकत्वेन निवृत्तियोगाद्द्रुपोऽस्ति तथोः क्षीण इत्युक्तिः कथं तस्यो नायं स्वाभाविक इत्याह—

प्रपञ्चो यदि वियेत निवर्तेत न संशयः । मायामात्रमिदं दैतवदैतं परमार्थतः ॥ १७ ॥

देहगेहादौ स्वस्वामिसंचन्धादिरूपो बन्धः प्रपञ्चस्वातन्त्र्येण नास्त्येव यद्य पराधीनोऽपि विद्यात इत्यपि क्रियेत तर्ह्यापि परमार्थतः परमार्थश्रावर्थश्रव परमार्थ उत्तमोऽर्थो भगवांस्तस्मात्परमार्थतः परमेश्वरप्रसादिनि यावत् । निवर्तेत निवर्तत एव न संशयः । अनादितोऽनुवर्ततस्य देहादेः स्वीयत्वज्ञानरूपप्रभुस्य कथम् निवृत्तिरित्यत आह—

मायेत्यादि । अद्वैतं महावाक्यार्थावत्तया ज्ञातं ब्रह्मादिरुतुजातमज्जद्रैतं द्वितीयेन प्रकारेण ज्ञातं तद्वैपरीत्येन ज्ञातं तच्च मिथ्याज्ञाने तेपां मायामात्रे भगवदिच्छया माने निर्मितं जातमित्यर्थः । तथा च तादृशमिथ्याज्ञानस्पानादितोऽनुवर्ततस्यापि शेरेच्छया जातत्वे-नास्वाभाविकत्वात्तस्याद्वेन तस्मिन्वृत्तियुक्तेति भावः । उत्तं हि संसारबन्धस्थितिमोक्षहेतुं । दैवीं ह्येपां गुह्यमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ [ गी० ७१४ ] इत्यादि-

कम् ॥ १७ ॥

उत्तमेव पूर्ववाक्यार्थं विशदयन्नुपसंहरति । विकल्पे न निवर्तते कल्पितो यदि केनचित् । उपदेशायं वादो ज्ञाते दैतं न वियते ॥ १८ ॥ इति ।

२

खण्डः

इत्यर्थववेदार्थमाण्डूक्योपनिषदि द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

विकल्प इति देहगेहादौ स्वीयताभिमानाविदनानात्मकबन्धरूपो विकल्प उत्तरित्या स्वाभाविको यदि केनचिद्ज्ञानादिना प्रकारेण

२

द्वितीयः खण्डः

स्वामिन्विकल्पेन कलिपतस्तर्ह्यपि उपदेशान्महताामुपदेशबलात्तु निवर्तेतापि तु निवर्तेतैक । कः सतां वादः । यदुपदेशान्नाविधस्वातत्क्षयादिभ्रमानिवृत्तिरियत आह—ज्ञात इति । ब्रह्माणि यथावज्नाते सति दृष्टं शिष्यमद्वैतमत्यच्रोक्तगुप्तपरया मिथ्याज्ञानं न विद्यते निवर्ततेत्ययं सत्संवाद इत्यर्थः । इत्यर्थः । इतिशब्दस्स्वेत्येते श्लोका भवन्तीति पूर्वेणत्वयः ॥ ५ ॥

एवं समग्रेऽकारप्रतिपाद्यस्याडडत्मनो विश्वादिरूपचतुष्टयं निरीक्ष्य तेषां रूपाणामकारादिप्रणवांशप्रतिपाद्यत्वादिमाहात्म्ये वक्तुमुक्तमनुवदति—सोडयमात्माडध्यक्षरमोंकारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्र पादा आकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥

जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राडडडक्षरमस्यादिमत्वादिमोति ह वै सर्वज्ञः कामानादिश्वभवति य एवं वेद ॥ २ ॥

ओमित्याक्रियामाणतयोंकारशब्दितः सोडयं चतुरात्मकत्वेनोक्त आत्मध्वक्षरं सर्वतोऽधिकं च तदक्षरमविनाशि चेत्यध्यक्षरम् । शतद्वस्वाभाग्यान्नपुसकता । कीदृशमक्षरमित्यत आह—अधिमात्रमिति । अधिका मात्रा अंशा यस्मात्तदक्षरमाधिमात्रम् । मात्राः का इत्यत आह—पादा मात्राश्च पादा इति । पादाः इत्याकारादयः । अ इत्याक्रियत आहूयते प्रतिपाद्यते इत्याकारः । अ इत्याक्रियते विश्वः । एतस्माद्धि: उपलक्षणमिदं नादबोधयस्तुरीयोडपि नाद इति शेषोक्त्या प्राप्तः । एते विश्वादयः सपज्ञतुरीयाः पादा मात्राश्चद्वेनाधिमात्रमित्यत्रोक्ता इत्यर्थः ॥ १ ॥

अवर्णप्रतिपाद्यं रूपं स्थानोक्त्या निर्दिशाति—जागरितस्थानेत्यादि । अकारः, इत्याक्रियमाणः प्रथमा मात्रा प्रणवप्रतिपाद्यस्याक्षरस्य प्रथमांश इत्यर्थः । अत्र जागरितस्थानः प्रथमा मात्रा वैश्वानर इत्यवर्णप्रतिपाद्यत्वं विधीयते इति न पौनरुक्त्यमिति ध्येयम् । एवमग्रेऽपि वैश्वानरस्यावर्णवादि—

२०८रामानुजमतानुयायिकूरनारायणविरचितप्रकाशिकोपेता

ध्यत्वे निमित्तद्रव्यमाह—आतेरादिमस्वाद्रेति । ततज्जींवयोग्यभोग्यविषयान्भोगायारSSस्पयति प्रापयति । विश्व इति । अ इत्युच्यते विश्व इति । आप्लुष्ट ध्यातावर्त्तर्नातणर्यथाऽऽडुपत्वये अ इति रूपमिति भावः । प्राज्ञस्ते। जसश्राड्डरी अस्पेति आविमांस्तस्माद्वा अ इत्युच्यत इत्यर्थः । सुपुत्तो स्वप्ने च प्राज्ञनैजसाभ्यामेकीभूतो विश्वः सुतेरुत्थाने प्राज्ञात्स्वप्रादुत्थाने च तेजसान्वितवृत्क्षुन्दक्षिणाक्षिस्थानमाव्रात इति तद्योगादिकृतो विश्वस्तदादिमस्वमिति भावः । एतद्व्रिमित्तद्रव्ययुक्तत्वेनावर्णवाच्यतवं विश्वस्य जानतः फलमाह—आप्नोति ह वा इति । योडधिकारे एवमकारव-ध्यत्वं विश्वस्य वेद सोडस्येति शेषः । स वैश्वानरोडस्य वेदितुः सर्वान्स्वयोग्यसर्वान्कामानाप्नोति प्रापयति । अन्तर्णातणाचू आदिश्व त्रिश्व ध्यते तज्जानीति तस्यायमादि: कारणं भवतीत्यर्थः । यद्वा । आदिश्वेत्यैवास्येति शेषः । आप्रोतोल्यय तु स ज्ञानिति शेष: ध्येयः ॥ २ ॥

अथ द्वितीयारदमाद—

स्वप्नस्थानस्तजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षा-दुभयत्वाद्योत्कर्षति ह वै ज्ञानसंततिं समानश्व भवति नास्याच्छावित्कुले भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥

स्वप्नस्थानो द्वितीया माऽऽडडमनो द्वितीयांशस्तेजस उकार इस्यादिक्रियमाणतवादुकार इ·युक्तः । उवर्णवाड्यत्वे निमित्तद्र्रयमाह—उत्कर्पाडुभयत्वाद्वेति । जाग्रद्शायां विद्यमानदेहाभिमानादृत्याज्यदे-हाभिमानं त्याजयित्वा स्वप्रमण्डले जीवं कर्पतित्युत्कर्षणाद्वेती: वासनामयविपयज्ञानव च प्रयच्छतीतियमपहेतुलाद्वा निमित्तादु इत्युच्यते तेजस इत्यर्थः । तथा वेदितुः फलमाह—जसं धेद स ज्ञानी ज्ञानसंततिं ज्ञानधारां ज्ञाननिष्ठतामिति यावत्या|प्रो-तीत्यनुषड्ः । उत्कर्षति देहबन्धादात्मानमुक्तर्पति उद्द्वारति उत्कृष्ट च समानश्व मानमन्तर्गतिरिति स्मृत्युक्तेर्मानसहितः समानः सर्वमोक्षिणा-मन्तर्गततो मध्यगतो भवतीत्यर्थः । दोषाभावात्पीत्या चेति भावः । अस्य ज्ञानिनः कुलेडब्रविप्र भवति बह्मज्ञानिसंततिरेव भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥

कस्तृतीयः पादः कथमस्य मकारत्वं किंच तज्ज्ञानिनः फलमित्यत-स्तत्सवं क्रमादाह—

सुपुमस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतेश्व भवति य एवं वेद ॥ ४ ॥

सुषुपस्थानस्तृतीया मात्रारडडमसृतीया मोंड्कः । मकारः । म इत्याक्षर-यमाणः । कुतो मितेरपीतेर्वा स्वात्मनि जीवमन्तर्गमयतीति स्वान्तर्गमनहेतौः ।

तौवां वृत्तिज्ञानस्यापीतेरप्यशब्दितलयकरणाद्वा म इत्याकियत इत्यर्थः । योऽधिकारी एवं निमित्तद्वययुक्तत्वेन मकारवाच्यं प्राज्ञं वेद स ज्ञानिदं सर्वं यथायोग्यं जगन्मिनोति स्वान्तर्गमयति जीवात्मत्वेडपि आधिकारिणः सूर्यादेरिव प्रकारातो व्याप्तिरस्तीति तन्मध्येsन्तर्गमयति मुक्तः सञ्ज्ञति भावः ।

अप्पीतेश्व भवति अप्यपकृच भवति दुःखाध्यानिष्ट-स्वत्यर्थः ॥ ४ ॥

एवं रूपत्रयज्ञानफल एते वक्ष्यमाणा: श्लोका: संदादिनो भवन्ति ।

क्रमेण तान्मन्रानुपठतति—

विश्वस्यालविवक्षायामादिसामान्यमुक्तकटम् ।

मात्रासंप्रातिपत्तौ स्यादादिसामान्यमेव च ॥ ९९ ॥

अत्न विवक्षायामिति । विवक्षापदेनोपासनं ग्राह्यम् । आदिमत्वादेत्यादेशादिदमत्रानिमित्तेन प्राणवैकदेशावर्णकाच्चयथोपासनायां सत्यामुपासकस्याडडदिसामान्या-

मादित्येन विश्वस्य मवत्युक्तं स्फुटमेव तत् । यथा यथोपासते स तदेव भवतीत्यादेरिति भावः । मात्रासंप्रातिपत्तावात्मनोंड्को विश्व आस्ति-निमित्तप्रणवांशाकारार्थ इति विश्वरूपांशध्याने ध्यातुरातिसामान्यमेव स्यात्सर्वकामावाप्त्यैव विश्वसाम्पतैव भवेदित्यर्थः ॥ ९९ ॥

२०

तैजसस्योत्कविज्ञान उत्कर्षो हश्यते स्फुटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ २० ॥

२१

मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुक्ततम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ २१ ॥

२२

त्रिपु धामसु यतुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्र्चितम् । स पूज्यः सर्वभूतानां वन्यश्रेष्ठो महामुनिः ॥ २२ ॥

२३

अकारो नयते विश्वमुकारश्वापि तेजसम् । मकारश्व पुनः प्राज्ञं नामात्रे वियते ड्गति: ॥ २३ ॥

३

इत्यर्थवेदितयमाण्डूक्योपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

मा०ख०८

माण्डूक्योपनिषत्

अ इत्याक्रियमाणो विश्वः स्वात्मोपासकं विश्वं स्वात्मानं नयति प्राप्त-याति । उकारश्वापि तेजस्तमित्यादि नयत इत्यनुकर्षः । प्राग्वदाख्या । पुनः प्राज्ञभिति पुनःशब्दः प्रत्यहं सुषौ प्राप्तिसंविदपि स्थानविशेषे मुक्तौ तत्त्वाप्त्याभिप्रायेणेति श्रेयम् । तुरीयोपासकस्य कथभित्यतस्तस्यापि तत्त्वामिरस्तीत्याह—ननामात्र हि । अमान्रेडनंशे विश्वतैजसयोः प्राज्ञेन प्रतिदिनमेकीभावो विश्वस्यास्तीति मात्रत्वं तुरीयस्य तन्नेत्यमात्र इत्युन्-चयते तुरीयः । अमान्रे चतुर्येऽङ्गातिस्थप्राप्त्यभावस्तदुपासकस्य न विद्यन्ते विद्यात एव गतिरित्यर्थः । तुरीयेडस्ति गतिरिति वचङ्येऽङ्गातिरिन्द्र विद्यात इत्युक्तिर्विश्वादेश्च वाङ्मादिव्यवहारकारणात्वं न विद्यते यथा तथा गम्य-त्वमपि नेति श्रुत्यर्थमिति श्रेयम् ॥ २३ ॥

तुरीय: खण्ड:

नान्तःप्रज्ञमित्यादिनोक्तं तुरीयं गुणानुवादेप्वं तुरीयङ्कस्य नादप्रतिपाद्यत्वमाहु—अमान्रश्वतुर्योडङ्गवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोडद्वैत एवमोंकार आत्मैव संविशत्यात्मनाडडत्मानं य एवं वेद ॥ ३ ॥

अमान्रोऽङ्गवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोडद्वैत इत्यनुवादः । ओंकारः प्रणवैकदेशनादप्रतिपाद्यत्वं विवक्षितम् । अमान्र इत्यादि-पदानां प्रागुक्तरीडर्थो बोध्यः । अद्वैतश्चतुर्थ इत्यादिना प्रागुक्त-स्वाङ्ग्यवहार्यत्वादेः पुनरनुवादेऽङ्गवहार्यत्वादिकमुपासकेऽपि समं मुक्ताविति प्रदर्शितोयति श्रेयम् । यथा विश्वादीनामकारादिवाच्यत्व-मेवमकारैकदेशनादवाच्यत्वं तुरीयस्येत्यर्थः । नादप्रतिपाद्यत्वेन तुरीयोपासकस्य फलमाह—आत्मेति । योडङ्गिकार्येवममात्रत्वाच्यङ्गवहार्यत्वादि-नोंकारमोंकारैकदेशनादप्रतिपाद्यं वेद जानाति स आत्मैव सङ्कल्परहितस्वरूप एव सन्देहगेहाद्वान्न च ममताऽभिमानतयाऽपि भूतेभ्यो यावत् । आत्मनः परमात्मना तत्प्रसादेनैति यावत् । आत्मानं नादबोध्यं तुरीयात्मानं संविशति प्रविशति । प्रविष्टं वहिरन्तः स्वेच्छया स्वयोगभोग्यान्नु-स्थानः सुषुप्त इति भावः ॥ ९ ॥

२१२

रामानुजमतानुयायिकुरनारायणाद्विरचितप्रकाशिकोपेत-(मा०ख०४)

प्रणवावयवाकारादिप्रतिपाद्यभगवद्रूपज्ञानमन्यस्मरणत्यागेन संपाद्य-मित्यन्न मन्त्रान्ब्रह्मरुद्रानाह- अग्रेते श्लोका भवन्ति ।

अग्रेत्युक्तार्थम् ।

ओंकारं पादशो वियात्पादा मात्रा न संशय: । ओंकारं पादशो ज्ञात्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ २४ ॥

ओंकारमोमित्याक्रियामाणं समग्रप्रणवप्रतिपाद्यं पादश: पादे: पच्यन्ते प्राप्यन्ते स्वोपासकेरिति पादैर्विश्वाद्यंशरीर्यादित्यादिचतुरूपात्मना जानीयात् । पादा: किंरूपा इत्यत आह--पादा माचा इति । प्रणव-शब्दूताकारादिम्रतिपाद्ये इत्यर्थे: । ओंकारं प्रणववाच्यं पादशश्वत-रूपतया ज्ञात्वा किंचिदपि न चिन्तयेत् । इतरचिन्तया जायमानफलस्य ततोडधिकफलस्य चतुर्ज्ञानादेव सिद्धेरिति भाव: ॥ २४ ॥

संसरभयं ततीःपुजोंकारो भगवान्सर्वथा श्रेय इत्यच श्लोकं पठति---

युक्तीं त प्रणवे चेत: प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् । प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं वियते कचित् ॥ २५ ॥

प्रणवे हरौ चितो मनो युक्तीतं तादृशयं कार्यम् । स कीदृश: प्रणव इत्यत आह—प्रणवो हरेरिति । यात्मक: प्रणवो निर्भयं ब्रह्म गुणपूर्णामिति विश्वादिचतुरूप-च्यवस्थाप्रणयनात्मना प्रणव इत्युच्यते । प्रपञ्चाद्यश्रयतरेरचप्रलयेधान्तोऽनुसन्धादे-शागुणावादेशणत्वेषु प्रणव इति सिद्धि: । फलमाह—प्रणवे नित्य-युक्तस्येति नित्यप्रणवे हरौ नित्ययुक्तस्य नित्यं तादृश्यायेन इत्यर्थ: । कचित्केनापि निमित्तेनेत्यर्थ: । फलसाम्यार्थमेव प्राज्ञनिर्भयामिति विशे-षणोक्त: ॥ २५ ॥

विश्वादिरूपाणामन्योन्यं मूलरूपेण स्व न गुणतारतम्यमित्याह—प्रणवो हरपं ब्रह्म प्रणवश्र पर: । अपूर्वोडनन्तरोडवरोडहोडनपर: प्रणवोड्यय: ॥ २६ ॥

अपरमपर: पूर्वंतनो मूलरूपपूर्वांवतारात्मा प्रणवो हरिरंशकं पूर्णं हि

मा०स०४

माण्डूक्योपनिषत्

प्रसिद्धमेतत्। 'सर्वं ह्येतद्ब्रह्मेत्याचक्षते' इत्यादाविति भावः। परः पश्थात्तनो विश्वाद्यवताररूपः प्रणवो हरिश्श्रेष्ठो जज्ञे पूर्ण इत्याकार्षः। स्मृतिः श्लोकद्वयेनैत्रे योजयम्। पूर्वावतारे पाश्रिमावतारे च पूर्णतैव न काचिदपि न्यूनतांति भावः। प्रणवो ब्रह्मेत्युक्तं पूर्णत्वं व्यनक्ति—अपूर्व इति। न विद्यते पूर्वं कारणं यस्मात् सोऽपूर्वः प्रणवः कारणहीनः। नाशाभाव- दनन्तरः। अन्तश्छब्दपर्यायोऽत्रान्तरशब्दः। सर्वगतत्वाद्ब्रह्माह्यः। पराधीन- स्थितयभावादनपरः। अध्ययः शश्वदेकप्रकारः॥ २६॥

सर्वस्य प्रणवो ह्यादिमध्यमन्तस्तथैव च॥ एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम्॥ २७॥

प्रणवो हरिः सर्वस्याऽऽड्‌डि: कारणं मध्यं स्थितिकर्ता तथा नाशकर्ताच। एवेति निश्चित्ये। ज्ञानेनः फलमाह—एवं ब्रह्मत्वादिना प्रकारेण प्रणवं हरिं ज्ञात्वा तदनन्तरं प्रारब्धभोगानान्तरं तद्‌ब्रह्म व्यश्नुते विशेषेण प्राप्नोति सदैव सच्विदपि स्थानादिविशेषाभिप्रायेण विशिष्ट्या॥ २७॥

प्रणवस्य हरेः माहिमान्तरमाह—

प्रणवं हरेेश्वरं विद्यात्सर्वस्य हृदये स्थितम्॥ सर्वव्यापिनमोंकारं मत्वा धीरो न शोचति॥ २८॥

ईश्वरं सर्वनियामकम्। प्रणवं हरिं सर्वस्य हृदये संस्थितं विद्यादुपासीत। ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्येशेड्‌जुन तिष्ठति। तमेव शरणं गच्छ पासीत। ईश्वर: सर्वंभूतानां हृद्येशेड्‌जुन तिष्ठति। तमेव शरणं गच्छ [गी० १८।६१] इति स्मृतिरिति भावः। एवं सर्वव्यापिनमोंकारमोंकारमुक्त्वा मत्वोपास्य धीरो ज्ञानी न शोचति। आविर्भूतापहतपात्वादिगुणो मुक्त इत्यर्थः॥ २८॥

एवमुक्तं समस्तव्यस्तप्रणवाभिधेयभगवदुपासनमनुवदंस्तज्ज्ञानिनः—

अमात्रोडनन्तमात्रश्र्व द्वेतस्योपशमः शिवः। ओंकारो विदितो येन स मुनिरनन्तरो जनः स मुनिरनन्तरो जनः॥२९॥

इत्यर्थर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषदि तुरीयः खण्डः॥ ४॥

२९

माण्डूक्योपनिषत्

अमात्रः । मात्राऽंशास्तद्वृहीनोऽमात्रः । मूलरूपेण स्थित इति यावत् । अनन्तमात्रः । जगद्व्यापारनिवर्हणार्थमिच्छाकृतविश्वाद्यन- न्तांशः । इच्छागृहीताभिमानोऽदेह इति स्मृतः । द्वैतस्स्योपशमः । स्वोपासकानां सद्वानिष्टानिवर्तकः । शिवः । निडुःखसुखरूपः । ओंकारः । ओमित्याक्रियमाणः । एवंरूपो येन विदितो ज्ञातः । स मुनिर्निर्मेत्तरः किंतु स जनो जननमरणादेना परिवर्तंत इत्यथे । मुनिसतु मुच्यत इति भावः । स मुनिन्तरो जन इहांत द्वै।रुक्कसंपमग्यावधारणार्थों । उपनिषत्समाप्त्यर्थां च ॥ २९ ॥

इत्यर्थवेदीयमाण्डूक्योपनिषत्प्रकाशिकार्यां तुरीयः खण्डः ॥ ४ ॥

समाप्तेयं माण्डूक्योपनिषत् ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः । रघूत्तमामानुजविराजितप्रकाशिकोपेता तैत्तिरीयशाखान्तर्गताडडनन्दवल्ल्युपनिषत् ।

अथ परमतत्त्वहितपुरुषार्थप्राप्तिप्रतिपादिका तैत्तिरीयशाखास्याऽSनन्दवल्ली व्याख्यायते—

ॐ ब्रह्मविदामोति परम् । निरतिशयबृंहस्वाश्रयवस्तूपासकः सर्वेभ्यः परमत्वकृतं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः । ' आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ' [बो० सू० ४।१।१९] इत्यधिकरणोक्त-न्यायेन वेदान्तोपासनादिशब्दानामेकार्थत्वाद्ब्रह्मविदित्यत्र विच्छेद उप-सनपरः । ' तत्कतु न्यायेन प्राप्तस्यैवोपास्यत्वात् । ब्रह्मविदाप्नोति परमिति परस्य ब्रह्मणः प्राप्तव्यत्वकथनात्तस्यैवोपास्यत्वमिति द्वयस्यम् ।

अत्र ब्रह्म तद्विदं प्राप्नुयात् प्राप्यं चेति चतुष्टयमुच्यते । किं ' सद्ब्रह्म-कीदृशं तद्विदं कीदृशं च प्राप्तव्यमित्याकाङ्क्षायां मन्त्र-कीदृशं तद्विदं विवरितं मन्त्रमवतारयति—

तदेषाऽभ्युत्ता । तद्ब्रह्माभिमुखीकृत्यैवर्गस्येतु भिरुक्ता । ब्राह्मणोक्तस्यार्थस्य वैशद्यं-नेन मन्त्रेण क्रियते इत्यर्थः । एवमेव हि माण्डूक्यवर्णिकसूत्रे भाषितम् ।

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ।

तत्र जन्मादिसूत्रे ' यतो वा इमानि ' इत्यादिकरणवाक्येन प्रतिपन्नज-ग्जन्मादिकारणस्य ब्रह्मणः सकलेटरव्यावृत्तं स्वरूपमभिधीयते—सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मोति । तत्र सत्यपदं निरुपाधिकसत्यायोगि ब्रह्माऽSह । तेन विकारास्पदचेतनं संसृष्टचेतनक्च व्यावृत्तः । नामान्तरभजनाह्वाव-स्थानतरयोगैणैतयोरनुरूपाधिकसत्तायोगरहितत्वात् । ज्ञानपदं नित्यांसं-कुचितज्ञानैकाकारमाह । तेन कदाचित्संकुचितज्ञानस्वेन मुक्ता व्यावृत्ता । अनन्तपदं देशकालवस्तुपरिच्छेदरहितं स्वरूपमाह । सगुणत्वात्स्वरूपस्य

स्वरूपेण गुणेश्वानन्तं तेन पूर्वपदद्वयाभ्यावृत्तकोटिद्वयविलक्षणा: सातिरूपसातिस्वरूपसगुणा नित्या व्यावृत्ता: । विशेषणानां व्यावर्तकत्वादिति माप्तितम् । नन्वत्र ज्ञानपदेsस्य विषयावगाहिज्ञानत्वं प्रवृत्तिनिमित्तं चेत्स्वरूपस्याताहक्वाज्ञानगुणकत्वमित्यर्थ: पर्यवस्येत् । न तु स्वरूपस्य ज्ञानत्वम् । स्वप्रकाशतारूपं ज्ञानत्वं प्रवृत्तिनिमित्तं चेत्स्वरूपस्य ज्ञानत्वमात्रं सिध्येत् । न तु ज्ञानगुणकत्वम् । न चेष्टापत्ति: । 'तदूणसारत्वाज्ज्ञपणो ज्ञानगुणसारत्वाद्ज्ञानमिति व्यपदेश इति भाव्यं विरुध्यते चेदुच्यते । स्वप्रकाशत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तं तत्र ज्ञातत्वाश्रयत्वमसंकोचात्स्वरूपतो गुणतश्र सिध्यति। वृहशब्दात्प्रतियमानं बृहस्वं यथा स्वरूपतो गुणतश्र सिध्यति। तद्वदिति व्यासार्यरुक्तम् । वस्तुतस्तु सत्यं ज्ञानमित्यस्यांते वदानतवादर्शाद्यजनतत्वेन ज्ञानगुणकत्वमेवार्थ: ।

' प्रज्ञानघन एवाडनन्दनधनमय: ' इति श्रुत्यन्तराद्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वमस्तीति दृश्यते । इहैदं नान्वेति परिच्छेद्युमशक्यत्वं वेदशास्त्रै: इदमेवार्थं नान्वेति परिच्छेद्यत्वं कालापरिच्छेद: । इदमेवार्थं नेतिपरिच्छेदोsज्ञानहत्वलक्षणं सर्ववस्तुसामानाधिकरण्याहेतु-रूपं वस्तुपरिच्छेद: । यद्वा वस्तुस्वरूपत: परिच्छेदो वस्तुपरिच्छेद: । यथा तुल्यकालत्वेऽपि तुल्यपरिमाणत्वेऽपि दर्शवर्णामुवर्णापेक्षया कलाभौतादरपकर्ष: । तद्राहेत्यं वस्तुपरिच्छेद: । समाभ्यधिकर-हित्यानिदानभूतेऽगुणेर्निरतिशयप्रकर्षो, वस्तुपरिच्छेद इत्युक्तं भवतीति व्यासारैवेद्यार्ह्यतम् । नान्तं गुणानां गच्छन्ति तेनान्तोडयमुख्यत इति स्मरणाद्गुणानन्त्यमनन्तशब्दार्थ: । अथ बृहदिवशब्दे ताविशेष-निर्णय: । नचानन्तपदस्य नारायणवाचिन: पुंलिङ्कत्वे स्यादेति वाच्यम् ।

इष्टापत्ते: । तस्य द्वितीयान्तत्वेन पंलिङ्कत्वस्येष्टत्वात । द्वितीय-यान्तत्वभावे च 'यो वेद निहितं गुहायाम् ' इत्यत्र तच्छब्दस्याध्याहार-रूपसङ्झात् । अनध्याहारेणोपपत्तावध्याहारस्यान्याय्यत्वात् । अथानन्त-पदयौगिकार्थस्य त्रिविधपरिच्छेदराहेत्यस्य नारायणादन्यत्राप्रसक्त्या श्रीपत्यादिशब्दैश्च न रूढ: कल्पनायेत्युच्यते तदाडपि न क्षति: । तत्र ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' इत्थनेन ब्रह्मशब्दार्थों विवृत: । हृदयगुहा-निहितत्वप्रकारकज्ञानप्रतिपादकैन 'यो वेद निहितं गुहायाम् ' इत्थनेन विच्छिन्नार्थ उक्त: । ' परमे व्योमन् । सोsश्रृणुते ' इत्थनेनाडडप्रोतित-

आनन्दवह्ल्युपनिपत्

शब्दार्थे उक्तः । परमेश्वोमन्नप्राकृताकाशशब्दिन्ते परमपद इत्यर्थः । ' सर्वान्कामान्सह बह्मणा विपाश्चिता ' इत्यनेन प्राप्यमुक्तम् । काम्यन्त इति कामाः कल्याणगुणाः । मुक्तस्य सर्वविषयविरक्तस्य तद्व्यातिरिक्तकाम्यान्तरासंभवात् । 'अथ य इहामूष्मानमनुविद्या ब्रजन्प्येतांश्च सत्यां कामान् ' [ छां० ८ । १ । ६ ] इत्यादौ कामशब्दस्य कल्याणगुणेष्वेव प्रयोगात् । विवेकपरिणतिं चित्त्वस्वाति बहुमतामाह । निरुपाधिकवासनान्धीनासंकुचितसर्वविषयकज्ञानवत्त्वं विपाश्चित्त्वम् । अन्य च गुणो नित्यमुक्तादिग्यावर्तकः । ब्रह्मापेक्षयाडपि तद्गुणानां फलदशायां प्राधान्न्यं प्रतिपादयितुं ब्रह्मणा सहैति निर्देशः । 'सहयुक्तेडधाने [ पा० सू०२ । ३ । १९ ] इति पाणिनिस्मृतेः । न च भोग्यतां गुणापेक्षया ब्रह्म- णोडप्राधान्यं दोषयेतिं शङ्क्यम् । त्रियं त्वतोडप्युद्र्च्वंमिह प्रणामः शणुतरामित्यादिवत्परमात्मापेक्षया तत्कल्याणगुणानां भोग्यतातिशय- प्रतिपादनस्य परमात्मतिशयपर्यवसान्चित्त्वेनैतद्विश्रापाधान्यस्य गुणव्वेन दोषत्वाभावात् । अत एव हि पुष्टेऽण सहोक्तिनं भूय इति वेदोक्तूसाहित्य- परत्वे नह्यणोडप्राधान्यप्रसङ्गाज्जघन्यपदविषय्य प्रयमा सहोक्तिनं भूय इति वेदोक्तूसाहित्यपरत्वमेव । नात्र च पक्षे ब्रह्मणोडप्राधान्यं दोषायेतिं मोग्यसाहित्यपक्ष एव भगवत्ता भाष्यकृता समाश्रितः । ननु 'तेषा- मुग्यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था' [ जै० २ । १ । १३५ ] इत्येजमिनिनाडर्थव- शाधीनपादव्यवस्थावस्थास्वर्यङ्लक्षणतयोक्तत्वात्सहेत्सस्य पादान्तरसस्थस्य ब्रह्मणोऽति पादान्तरसस्थेनैव यो न समीचीनो मवति ततश्व ब्रह्म- णेतिं न सहयोगे हेतुत्वा । अपि त्वित्थंभूतलक्षणे तृतीया । सहेतुस्य च युगपादित्यर्थः । सर्वान्कामान्युगपदनुभवति ब्रह्मणा ब्रह्मरूपोपलक्षितः सन्नित्यर्थः । यद्यभूत इति यावत् । अत एव स्कान्दे—

सांहित्येनुते सकलान्कामाननकरमेण सुरपभाः । विवृतब्रह्मरूपेण जीवन्मुक्तो न संशयः ।। इत्युपवृहितामिति चेत् । तेऽपामुग्यत्रार्थवशेनलेतस्यस्यो लक्षणमात्रत्वात् । उपलक्षणत्पक्षमस्युपगम्यैव तद्वाश्यातृभिरष्यर्थवशेन वर्गवशेन वा पादव्यवस्थेति व्याख्यातत्वाच्च । अभियुक्तानां मन्त्रप्रसिद्धिविषयत्वं मन्त्रत्वमितिवृत्तिपदप्रसिद्धिविषयत्वं ततश्व पादान्तरसस्थे- नापि पादान्तरसस्थपदान्वयो युक्तः । ब्रह्मणेत्यस्येत्थंभूतलक्षणत्वाश्रयणे

२१८

रामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता-

ब्रह्मभूत इत्यर्थोडपि न संभवन्ति । श्वेतच्छत्रेण राजेत्यादौ तथाडमेदादर्शानात् । त्वडुक्तश्रुतेर्नुवचनस्य पूर्वैः संप्रतिपन्नैरमुदाहृतत्वाच माष्य-कृदुक्त एवार्थः । इति श्रब्दो मन्त्रसमासित्योतनार्थः । सत्यं ज्ञानमनन्तमित्युक्तं वस्तुपरिच्छेदलक्षणमान्त्यं सर्वोपादानत्वसर्वान्तरत्वमुखेन प्रपञ्च्यति—

तस्मादात्मेति । आकाशः । सर्वोतः । तस्मादित्यनेन ब्रह्मविदाप्राप्ति परमित्यध्यवाहितवाक्यनोक्तः परामृ-श्यते । एतस्मादिति सत्यं ज्ञानमनन्नतिमित्यध्यवहितमन्त्रोक्तं परामृश्यते । ततश्रु मन्त्रान्त्वाह्णाणादेव तस्मादात्मन आकाश उत्पन्न इत्यर्थः । आकाशाद्दायु: । वायोराग्निः । अमेराप: । अद्भ्यः पृथिवी ।

'तत्तेज ऐक्षत' 'तत आप ऐक्षन्त' [ छा० ६।२।३ ] इति तेजः-प्रभृतित्व्वीकक्षणादिश्रवणादाकाशवायुतेजआदिशब्दास्तच्च्छरीरकपरमात्मपरात्व इति । 'तेजोदतस्तथा ह्याह' [ व० सू०२३ । ९० ] इत्यधिकरणे स्थितम् ।

पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः । शरीरमित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्मांससृजम्' [छा०६।५।१] इत्याद्युक्तरीत्या जातरामेपच्यमानाकारांशानिर्वर्त्यैर्मासादिमयत्वाच्छरीरस्येति भावः ।

तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अय-मुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तस्य देहस्योपस्य पुरुषस्येदं प्रत्यक्षततो हृद्यमानेव शिरः । बाहूदय-पक्षौ । अधस्ताद्वीवाया नामेध्देव परिहृद्यमाने मध्यमो देहमागोदज्ञानामातमा । 'मध्ये ह्योषामग्निर्ज्ञानामातमा' इति श्रुते: । धारकत्वेन प्रधान-भूत इत्यर्थः । इदं नामेधस्तात्परिहृद्यमानं चरणद्वयां पुच्छवदाधारत्वा-त्पूच्छछमित्यर्थः । अन्न पुरुषशब्दितमनुष्यपाण्यादेः पक्षत्वाद[नि]रूपण-प्रतिपत्तिसौकर्यंथ्यमिति ब्रह्मयम् ।

आनन्दवह्ल्युपनिपत् ।

तदप्येष श्लोको भवति ।

इति ऋष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषादि बह्मवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

तन्नस्मिन्नेवार्थे माह्णाणकोऽनेनैव मुखराक्षरकोऽपि भवतीत्थंः ।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषादि बह्मवल्ल्यध्यायप्रकाशिकायां प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

अन्नादै प्रजाः प्रजायन्ते याः काच् पृथिवीं$ श्रिता: ।

अथो अन्नेनैव जीयन्ति अथैतदपियन्त्यन्ततः ।

पृथिव्यां वर्तमानाः सर्वाः प्रजाः अन्नादेवोत्पद्यन्ते । उत्पन्नाश्राण्ने$

नैव जीवान्ति । अत्नकालेऽतत्रैव लयं यान्तीत्यर्थः ।

अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठं । तस्मात्सर्वौषधमुच्यते ।

सर्वभूतोपकारकत्वादन्नमेव ज्येष्ठं । अत एवाशनायादिद्व्याधि-

निवर्तकत्वाद्देव सर्वौषधमुख्यत इत्थं: । ओषधीभ्यो$ड्न्नमित्योषाधिप-

ऋणामित्वं निमित्तीकृत्याश्र प्रयुक्तमोषधीशब्दं मेघजत्वानिमित्ततया

श्रुतिद्य्यंपदिशतीति दृश्यत्प ।

सर्वं वै तेऽन्नमभुवान्ति येऽन्नं ब्रह्मोपासते ।

अन्ने ब्रह्माहिं कुर्वन्तो यावदपेक्षितमन्नं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ।

बह्माहिंहेतुभूतं ब्रह्मासाम्यमाह—

अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठं । तस्मात्सर्वौषधमुच्यते ।

बह्मणो$पि सकलरोगानिवर्तकत्वात्सर्वमेधजत्वात्सर्वादिति

मादः ।

अन्नादूत्तानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते ।

जननवृद्धिहेतुत्वमन्नबह्मणोः सममित्यर्थः ।

अन्नशब्दस्य निर्वचनमाह—

अद्यते$त्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते ।

जीवनवशायां स्वयमध्यते । नाशादशायामठ्यमानतया वा विपरीत-

२२०

[आन०अ०२]

पारिणामहेतुतया वा ‘अन्नं मृत्युः तमु जीवातुमाहुः’ इति श्रुत्युक्तरीत्या डाकृत्र्वलक्षणं संहृत्यत्वं दृश्यत्वम् । एवमाकाशादेरन्नमयस्य स्थूलशरीरपर्यन्तस्य मज्ञ्राधाणरोदितबझझोपादानकर्तृत्वात्मन् आकाश इत्यात्मशब्दभवणात् । तदनन्तर्यान्निकृतवं चोकं भवति । एवमाकाशादेरन्नमयशब्दितस्थूलशरीरपर्यन्तस्य ब्रह्मैवाडSडSरोपादानं चेतुकृत्या स आत्मा कृत्यपेक्षयाऽऽमान्तरमय एष स आत्मेति दर्शयितुं स्थूलारुन्धतीन्यायेन स्थूलदेहान्तर्वर्तिनं प्राणमयमात्मत्वेन दर्शयति । सूक्ष्मारुन्धतीं दर्शयितुं प्रवृत्तः प्रथमन्न एव सूक्ष्माया अरुन्धत्या: प्रकाशनासंभवं पर्यालोच्य तस्मीपरवर्तिनीं स्थूलतारकामिमेवारुन्धतीति दर्शयति । तस्यां स्थूलतारकायां श्रोंतरुन्धतीतत्सदृशो धृतिरां तत्समीपरवर्तिनींवस्तुतोडरन्धतीं सूक्ष्मामिमेवारुन्धतीति दर्शयति । सोऽयं स्थूलारुन्धतीन्याय ऋत्यर्थः ।

तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः ।

देहान्तर्वर्ती देहान्तर्यो यः प्राणमयः स एवाडSडSरसम आकाशः संमृत इत्याकांशादिसर्वोपादानत्वेन तदनन्तर्यान्निक्वेन च निर्दिष्ट आत्मेत्यर्थो मगवता भाष्यकृतोक्तः ‘अन्नमयोऽन्ने परतन्त्रचरित इति सूत्रेऽन्नमयादन्तरे प्राणमये प्रथमं दृश्यते[म]त्कृतोऽर्थो युक्त्या तदनन्तरं च प्राणमयादन्तरे मनोमये ततः विज्ञानमये तत आनन्दमय इति भाष्यतमु । अत्र पश्चादुक्तेः प्राणस्य प्राणान्तर्गतिमपचुरत्वादात्माणमयत्वम् ।

तेन प्राणमयेनाडSडSत्मनाडSयमनन्तरसमय आत्मा पूर्ण इत्यर्थः । व्याप्नोति यावत् । सर्वस्यापि देहस्य प्राणाद्यात्मकत्वादिति भावः ।

स वा एष पुरुषाविध एव ।

प्राणमयोऽपि पुरुषाकृतिरेवेत्यर्थः ।

हस्तपादादिमत्वेन पुरुषविधत्वभ्रान्तिं वयुदस्यति—

तस्य पुरुषविधताम् । अन्योऽयं पुरुषविधः ।

तस्याऽन्नमयस्य पुरुषाविधत्वमनुकृत्य प्राणमयोऽपि पुरुषाविध इत्यर्थः । ततश्च तद्रदेव शिरःपुच्छादिमत्तया पञ्चाविध इत्यर्थः ।

तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः

पक्ष्षः । अपान उत्तरः पक्षः ।

२

स्पष्टोऽर्थ:

आकाश आत्मा । यथाडSकाशस्थितो नित्यं वायु: सर्वत्रगो महानित्यस्मृत्युक्तरीत्या वायुविकारमूतप्राणापानादिधारकत्वादाकाशस्याडSडड्सुत्वम् । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । पृथिव्यामाकाशस्य प्रतिष्ठितत्वादस्या: पुच्छत्वम् । तदप्यपेश श्लोको भवति ॥

२

स्पष्टोऽर्थ:

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्लध्यायप्रकाशिकायां द्वितीयोऽनुवाक: ॥ २ ॥

प्राणं देवा अनु प्राणन्ति मनुष्या: पशवश्व ये । देवमनुष्यपशव: प्राणमनुप्राणन्ति प्राणाधीनजीवनात्व इत्यर्थ: । प्राणो हि भूतानामायु: । तस्मात्सर्वायुयुषमुच्यते । यस्मादसर्वेपां भूतानां यावच्छरीरेऽरे प्राणो वसति तावदायुरिति प्राणस्पोढृदासानिश्वासादिलक्षणसर्वं भूतयुजं हुतत्वम् । अत एष सर्वेपामायु-रित्युपयत इत्यर्थे: । सर्वमेव त आयुरयन्ति ये प्राणं ब्रह्मोपासते । एवंलक्षणे प्राणि ब्रह्महर्तिं कुर्वन्त: सर्वमायु: प्राणघ्नतीत्यर्थ: । एवं प्राणमय आकाशाद्यग्रामयास्तस्याडSडड्तमब्रह्मवृद्धिमवतार्य बुद्धिं निवर्तयति—

तस्यैष एव शारीर आत्मा । य: पूर्वस्य । पूर्वस्य प्राणमयस्याडSडड्तमेतस्यर्थ: । शरीर: शरीरसमन्ध्यात्मेत्यर्थ: । अननेनाडडत्मशब्दस्य स्वरूपार्थभ्रान्तिद्युदस्ता भवति । ततश्श्राण्मयप्राणमयाविकारकौ नशव्च्चमयस्य प्राणमय आत्मेत्यर्थ: । तद्यैजन्मयप्राणमययो: क आत्मेत्याकाड्क्षायामाह—तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयात् । अन्योडन्तर आत्मा मनोमय: ॥

अत्र मनोमय इत्यग्रे प्राज्ञुर्यार्थे मयद् । मनोबुद्ध्यहंकारचिन्तारूप्यान्तःकरणवृत्तिषु मनोवृत्ते: प्राज्ञुर्यात् ।

तैष पूर्ण: । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविध: ।

पूर्ववद्र्थ:

तस्य यजुरेव शिर: ।

तस्याऽन्त:करणस्य यजुर्वेदविषयज्ञानजनकमनोव्यापार: शिर इत्यर्थ: । मुख्यार्थस्य यजुषोऽस्य मन:संबन्धाभावेन मनस: शिरोरूपणासंभवादिति दृष्टच्यम् । ऋग्दक्षिण: पक्ष: । सामोत्तर: पक्ष: ।

आदेश आत्मा ।

इदं कुरुष्व मा कार्पीरिति विधिनिषेधरूपं रहस्याऽनुशासनमादेश इत्यर्थ: । अत्र तुज्न्यज्ञानहेतुभूतान्त:करणवृत्तिरूपैरंशब्दैरुच्यते । अर्थवाऽऽङ्गिरस: पच्छं प्रतिष्ठा ।

अथर्वाऽऽङ्गिरसा ह्यष्टा मन्त्रा: प्रतिष्ठाहेतुभूतं पुच्छमित्यर्थ: । अत्राऽप्यथर्वाऽऽङ्गिर:शब्दस्तज्जन्यज्ञानहेतुभूतमनोऽध्यापारपर: ।

तदप्येष श्लोको भवति ।

इति ऋण्णयजुर्वेदोयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्लध्याये तृतीयोऽनुवाक: ॥ ३ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदोयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्लध्याध्यायप्रकाशिकायां तृतीयोऽनुवाक: ॥ ३ ॥

यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य; मनसा सह ।

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न विभेति कदाचनैति ।

यस्माद्द्र्ञानान्द्राझान्द्राझ्मन् [ सान्ते ] यत्तालक्षणं परमप्राप्य निवर्तन्ते ताहशं ब्रह्मानन्दं 'हृद्यते त्वङ्गयया बुद्ध्या' 'मनसा तु विशुद्धेन' इत्युक्तरीत्या शुद्धेन मनसा ज्ञात्वा कदाऽपि न विभेतीत्यर्थ: । अत्र ब्रह्मानन्दस्य विशुद्धमनोगोचरत्वप्रतिपादकत्वाद्रस्य श्लोकस्य मनोविषयत्वमस्तीति दृष्टव्यम् ।

तस्मैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । पूर्वस्य प्राणमयस्य य आत्मा स एव मनोमयस्याडडस्मेत्यर्थः । एवं चात्ममयप्राणमयमनोमयानेमेक आत्मेत्युक्तं भवति । स क इत्पपेक्ष्याह—

तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । अत्र विज्ञानमयो जीवो न बुद्धिमात्रं मयड्प्रत्ययेन व्यतिरेकृप्रतीते: । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः ।

तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । अत्र श्रद्धर्त्सत्यशब्दा ज्ञानविशेषपराः ।

योग आत्मा ।

'ब्रह्मणे त्वा महसे' ओमित्यात्मानं युक्षीतेति विहितज्ञानविशेषो योगशब्देनोच्यते ।

महः पुच्छं प्रतिष्ठा ।

योगविरोधिनिरसानसामर्थ्यलक्षणं महः पुच्छमित्यर्थः । एतेषां श्रद्धादीनामात्मगुणत्वेन सिद्धत्वात्तद्वात्ततदवच्छिन्नमात्मस्वरूपं दितया प्रतिपाद्य[त*] इति द्रष्टव्यम् । अतः स्वस्मादनातिरिक्तैः स्वावयवैः शिरःपक्षपुच्छादिरूपणपरत्वादध्यात्मकरणास्येति माध्यस्य न विरोधः । तद्‌पयेप श्लोको भवति ।

हति कृष्णयजुर्वेदोक्ततैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्ल्यध्यायप्रकाशिकायां चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदोक्ततैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्ल्यध्यायप्रकाशिकायां चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

विज्ञानं यत्‍न तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । अत्र विज्ञानमयशब्दोऽितो जीवो विज्ञानशब्देनोच्यते । आत्मस्वरूप—

पस्य स्वप्रकाशतया ज्ञानैकनिरूपणीयत्वेन विज्ञानशब्देनाभिधानसंम्बवात् । कृत्यल्युटो बहुलामिति वा जानातीत्यर्थे ल्युडाश्रीयते । नन्या-दित्यं वाडड्श्रित्य नन्विग्रहीत्यादिना कर्तार ल्युराश्रीयते । तेन विज्ञानमात्रपरामर्शं यज्ञे तनुते कर्माणि तनुतेऽपि चेतिप्रतिपादितलौकिकवैदिककर्मकर्तृस्वासंभवादन्तर्यामित्वाद्वाझाणो य आत्मनि तिष्ठान्नितिमाध्यंदिन-पाठगततात्पश्शब्दस्थाने यो विज्ञाने तिष्ठान्निति कौषीतकिदर्शनाद्विज्ञान-शब्दो जीवात्मपरः ।

विज्ञानं देवा: सर्वे । ब्रह्मज्येष्ठमुपासते ।

सर्वे देवा विज्ञानं जीवस्वरूपमेव प्रधानशब्दामिलप्यावचेदनादक्ष-रपोडपि ज्येष्ठं प्रजापतिविद्योकरित्योपासत इत्यर्थः ।

विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेत्‍त्र प्रमीयाति । शरीरेऽपाप्मनो हित्वा । सर्वंकामान्समश्रुत इति ।

यस्तु विज्ञानरूपं ब्रह्म वेद तस्माच्च जीवाच्छनितमप्रत्ययपर्यन्तं न प्रमायित चच्छरीरे पाप्मनो हित्वा देह वेतस्मिन्नेव विनाशाक्षि-पूर्वोत्तराग्र: सर्वंकामान्समश्रुते ।

तस्मैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माडडनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविध: । तस्य प्रियमेव शिरः ।

मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा ।

इष्टवस्तुषुबर्शनजन्यं सुखं प्रियम् । तल्लाभजन्यं सुखं मोदः । लब्धस्योप-योगजन्यं सुखं प्रमोदः । सुखातिशय आनन्दः । न च मध्यकायतवेन रूपितस्यैSSन्नदस्य पुच्छत्वेन च रूपणं कथमिति वाच्यम् । एकसैव ब्रह्माणो बहुारूपत्व-वेषण पुच्छत्वमन्नद्वत्त्वेन वेष्टणाSSस्तत्‍म[श्]ब्दितमध्याकायतवामित्युपपत्तेः । न चाऽडनन्दरूपब्रह्मस्वरूपस्य कथमनन्दप्रचुरतलक्षणममानद्र्मयत्व-मत्व्‍

आनन्दवहयुपनिषत्

मानन्नदस्यASSनन्दमयत्वाभावादिति वाच्यप्रम् । आनन्दस्वरूपसैव ब्रह्मण: प्रियं मोडप्रमोइशशब्दवाच्यशरीर:पक्षतारूपितध्यैभूताननन्दपचुरतवेनASSनन्द्‌मयत्वस्याप्युपपत्ते: । अत्र च पूर्वेष्वदन्रुमयादिपु पर्यैषु निरूपितस्य ब्रह्मणोडयवयववस्यास्मिन्नानन्देपर्याये निरूपणं ब्रह्माविद्राप्रोति परमित्युपकान्तस्य ब्रहोपदेशस्यASSनन्दमयपर्याये समानमिति ज्ञानार्थमिति म्रटयाम् । ततोडASSनन्दमय एव प्रक्रान्त एव वच्य ।

तदप्येष श्लोको भवति ।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्लचध्याये पञ्चमोडनुवाक: ॥ ५ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवहयध्यायप्रकाशिकायां पञ्चमोडनुवाक: ॥ ५ ॥

असन्नेव स भवति । असद्रूसेति वेद चित् । आस्ति ब्रह्मेति चेदेदम् । सन्तमेनं ततो विदुरिति ।

पूर्वेषु चतुष्पु पर्यायेषूदाहृतानां श्लोकानां पृथक्चाद्विषयत्वदर्शनादयमपि श्लोक: पृथक्चवादानन्दमयविषय एव न तु ब्रह्मपृथक्चमिति निश्चितव्रेकदेशविषय: । ततश्र ब्रह्मशब्देनASSनन्दमय एवोच्यते । आनन्दमयसदसत्स्वज्ञानाम्नोक्ससंसरौ भवत इत्यर्थ: ।

आनन्दमयस्वरूपसैव ब्रह्म आकाशादिविज्ञानमयान्तपदार्थान्तर्यान्तनिर्दिष्टस्याप्यात्मान्तरं नास्ति किमिति शब्कून्स्युदीर्यति—तस्मैप एव शारीर आत्मा । स: पूर्वस्य ।

विज्ञानमयान्तपदार्थस्यASSतभूत एवASSनन्दमय आत्मा तस्यैप्डनन्दमयस्यैमेत्यर्थ: । ततश्यानन्यात्मकत्वमुक्तं भवति । न च पूर्वैपु पर्यैपु तस्यैप एव शारीर आत्मेप्यनन्यात्मकत्वप्रतिपादकत्वादर्शनाद्वास्मिन्नपर्याये हदाशब्दवणेडर्थवैरूप्यं स्यादिति शब्कू्रम् । पूर्वैपु पर्यैपषनुत्रास्मिन्नपर्याये हदाशब्दवणेडर्थवैरूप्यं स्यादिति शब्कू्रम् । पूर्वैपु पर्यैपषनुदानन्दमयादन्योऽत्तर आत्मेति निर्देशाभावात्समादानानन्दमयादन्योऽत्तर आत्मेति निर्देशाभावात्समादानानन्दमयादनन्योऽत्तर आत्मेति निर्देशशभावाच्चैतत्पर्यायोस्य तस्यैप एव शारीर आत्मेति स्पाननन्यात्मत्वमेवार्थ: ।

आनन्दपयन्नप्रतिपादनानन्तरं बह्मविद्यामोति परमित्युपक्रमामिहितमतीविरादीकरणार्थं प्रस्थानुपाक्षिपति—

अथातोऽनुप्रक्षा: । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कञ्चन गच्छति । आहो विद्वान्नमुं लोकं प्रेत्य । कञ्चित्समश्नुते ।

पूर्वप्रतिपादनस्य बुभुत्साहेतुत्वम:शब्देनोच्यते । उतैति निपातस्यच्छान्दसो दीर्घ: । अविद्वानिति पदे सत्याजुगुप्सात्त्वं स्यात् । तत्पुरुषे तुल्यार्थ० [ पा० सू०८।२।२२ ] इति स्मरणात् । अनतोदान्ते छेदं पदम् ।

उताविद्वानितिच्छेद: । अविप्रकृष्टहृदयादिस्थमनवाच्छत्रं च ब्रह्मोपासीतिविद्वानिकमित: प्रेत्यामुं लोकं परमे व्योमन्नित्ययुक्तं लोकं गच्छतीत्येक: प्रश्न: । आहो विद्वानक्श्रित्समश्नुते इति मोक्तव्यं विवक्षितम् । अयर्थ:—'क:' काश्रिदंग्रहेणोपासीतोडपि विद्वानमुं लोकं गत्वा किं काश्चित्समश्नुते मोक्ष्यभूतान् वह्मानानुभवतीत्येक: प्रश्न: ।

उत गगनपक्षामिहैव बह्माडडप्रोतीत्यर्थासिद्ध: प्रश्न: । आहो विद्वानक्श्रित्समश्नुते इति भोक्तव्यं विवक्षितम् । अयर्थ:—'क:' काश्रिदंग्रहेणोपासीतोडपि विद्वानमुं लोकं गत्वा किं काश्चित्समश्नुते ।

एवं शास्त्रैरविच्छेद्यमूलाभातीवेशेषस्वरूपभेदसदसद्विचारविपया: पक्षा बहुवचनविवक्षिता: । एतत्सर्वं व्यासार्यरूपपासात्रैविध्या-दिति सूत्रे स्पषटमुक्तम् । एतान्प्रति वचुं जगत्कारणत्वौपयिकगुणवि-

शिष्टस्यैव ब्रह्मण: प्राप्यत्वादिज्ञापनायाडडडह—

सोडकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति ।

स आनन्द्रमय आनन्द्रमय आत्मा देवमनुष्यादिरूपेण बहु स्यां तद-र्थमाकाशादिभूतात्मकपेण प्रजायेयेति व्यष्टिसमष्टिरूपचेतनाचेतनविषयसंकल्पमकृत्स्नैर्यर्थ: ।

स तपोडतप्यत ।

स परमात्मा सृष्ट्यध्यालोचनरूपं तप: कृतवानित्यर्थ: । तप आलो-चन हन्ति धातु: ।

स तपस्तप्त्वा । इदं सर्वमसृजत । यदिदं किंच । तत्सृष्टा । तदेवानुप्राविशत् ।

ननु सर्वेदा सर्वव्याप्तस्य ब्रह्मण: कोडसो सृष्टिकालानुप्रवेश इति

१

आनन्दाधमस्यपस्तकहे—

१ आनन्दाधमस्यपस्तकहे—'छती ३ । भा° । २ 'कुला ३३ ।

चेदुच्यते । गोजडरगतवत्से गोत्वादिवत्सर्वव्याप्तस्य ब्रह्मणः प्रत्येकं सर्ववस्तुषु पुष्टकलप्रतित्याहस्थितिविशेष एवानुप्रवेशः । मन्ते सतयं ज्ञानमन्तं महत् यो वेद निहितं गुहायामिति मन्त्रोक्तमनन्तस्य ब्रह्मणो हृदयगुहानिहितत्वमुपपादितं भवति ।

तदनुचाविशेषु । सच्च त्यच्चाभवत् ।

सच्च त्यच्चेति नित्यैकस्वरूपे सत्येकरूपे सत्ताने । तस्यच्छब्देन पूर्वपूर्वावस्थात्यागिकारास्पदमचेतनमुख्यते । ब्रह्मैव चेतनाचेतननारूपभारभवतीस्पर्थः ।

ननु ब्रह्मण एव सर्वोपादानतया सर्वभावे विकारास्पदत्वं स्यादित्याशङ्कय निरुक्तं चानिरुक्तं च निलयनं चानिलयनं च ।

जातिगुणाक्रियावत्तया जातिगुणाभिधायिशब्दवाच्यमचेतनं निरुक्तम् । जातिगुणावृत्तिद्योतनं चेतनजातमनिरुक्तम् । एतत् सूत्रमात्रः प्रज्ञामात्रास्वार्पिता । हत्युक्तरीत्याड़चेतनवर्गाधारमूत् चेतनजातं निलयनमो-

श्रितमचेतनजातं त्वनिलयनम् ।

विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् ।

अजडसवरूपं जडसवरूपं च निर्विकारतया सत्यत्वं चेतनस्यैतरस्य त्वतथात्वम् । निरुक्तत्वनिलयनत्वविज्ञानत्वयुक्तसत्यानृतशब्दितचेतनाचेतननामरूपभागभवदपि ब्रह्म सतयमेवाभक्त । अजहत्कारिकारविलक्षणस्व-स्वभावमेवाभवदीयर्थः ।

यदि किञ्च तत्सत्यामित्याचक्षते ।

यस्माच्चेतनाचेतनात्मकवर्गानुप्रविष्टतया सत्यशब्दितस्य ब्रह्मण आत्मसत्तात् एव सर्वमपि चेतनाचेतनात्मकं जगच्च्छब्दद्विमन्तः पुरुषः पराशरादृशः , 'हरेः किंचिदातिरिक्तमस्ति ज्योतिषां पि विष्णुर्भुवनानि

विष्णु:' इत्याचक्षत इत्यर्थः ।

तदप्येष श्लोको भवति ।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्ल्यध्यायप्रकाशिकायां षष्टोऽनुवाकः ॥ ६ ॥

२२८

व्यक्तोद्यः

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवृह्यऋ्यायप्रकाशिकायां पठोडनुवाकः ॥ ६ ॥

असद्वा इदमग्र आसोत् । ततो वै सृज्यायत । इदं स्थूलं चितनाचेतनशरीरकं ब्रह्मानमिदयक्षनमकरूपं ब्रह्म सृष्टे: प्रागासीत् । तस्मादिदं जगद्विविधव्यक्तनामरूपमवयवित्वर्यर्थ: । नन्वसच्छब्दितस्य ब्रह्मण उपादानत्वे कर्त्रन्तरमपेक्षतं निमित्तोपादानयोर्मेदवश्यमावादिस्याशङ्कचूडडह—

तदात्मकं स्वयमकुरुत ।

अन्तरा[त्मा]नमेवोपादानत्वेन स्वीकरुत्य स्वयमेवाकुरुत । तस्मादतसुरुतमुख्यत हाति ।

यस्मात्स्वपमेव स्वस्य कार्यमत्व एव ब्रह्म सुकृतं सुष्ठु कृतं कायं यस तत्सुकृतं कार्यस्सौष्ठवं शानतिकृेशरूपत्वम् । स्वभिन्नस्य कार्यस्य निर्माणे हि केशप्रसक्ति: । ततश्र 'अकृत्कायं ब्रह्मेति निश्वसितमेतन्महतों मृतस्य' [बृ० २।१।१०] इत्यादिवश्रुतयो वदन्तीतव्यर्थ: । मवतु तत्सुकृतं तस्योपास्यत्वमाप्यस्यवय: किमायातमित्यत्राह—

तदै तत्सुरुतम् । रसो वै स: । सुफुतामिति निर्दिष्टं ब्रह्म रस आनन्व: । रस: होवायं लडघवाड्डनन्दी भवति ।

तल्लाभावसायाड्डनन्दितवं ततश्च तस्याड्डनन्दस्य प्राप्यत्वात्तथोपास्योपासकयोरुपास्योपासकस्वखे गुणे इत भव: ।

तवेशोपपादयति— को होवान्यात्क: पाण्यात् । पदेश आकाश आनन्दो न स्यात् । एष होवाड्डनन्द्याते ।

यद्ययमपरिच्छिन्नचिदानन्दरस: परमात्मा न स्यात्सांसारिकमपवर्गिकं वा सुखं क: प्राप्नुयात् । अत एष होवाड्डनन्द्याते । अतस्तस्य सर्वविधानन्दहेतुत्वात्तस्य प्राप्यत्वमसतीति भाव: ।

यदा ह्येवैष एतस्मिन्नहश्येडनात्म्येडनिरुके डनिलयनेडभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ मोडभयं गतो भवति ।

अनात्म्ये चक्षुरादिग्रहणान्नै । आत्म्यं व्याप्तं शारीरमित्यर्थः । अनात्म्येडशरीर इत्यर्थः । अत एवानिरुक्ते जातिगुणादिवाच्येदेवादिपदार्थावृत्ते अनिलयने आधारशून्ये । अमयममयाय । 'नाव्ययीभावात्' [ पा० सू०२ । ४ ।८३ ] इति चतुर्थ्या अम्भावः । अर्थाभावे यदध्ययमित्यध्ययीभावः समासः । अभयसाधनमूतां प्रतिष्ठां निरस्तरसमातिलक्षणां निष्ठां यो विन्दते लभते सोडभयं प्राप्नोति । अत्र व्यासाचार्यहरिहरात्म्यचिद्यावृत्तिः । अनात्म्य इति बद्धद्वयावृत्तिः । तेषां हि परमात्मना व्याप्तत्वम् । यद्वाडडत्म्यं व्याप्तं कर्मकृतं । शारीरं तद्धितेःडनारभ्यः । अनिरुक्त इति मुक्तव्यावृत्तिः । स हि बद्धावस्थायां देववादिशब्दैरुक्तः । अनिलयने इति निश्चितमुक्तव्यावृत्तिः । तेषां हि भगवानाधार इत्युक्तम् ।

एवं विधिनाग्निः । प्रतिष्ठाग्निर्विच्छेदेऽनर्थः ।

यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरते । अथ तस्य भयं भवति ।

एप उपासकः । एतस्मिन्परमात्मनि ध्यानस्यान्तरं विच्छेदेऽनुरसनपप्यः कुरते तस्य भयमुद्रवतीत्यर्थः । पूर्ववत्स्ये प्रतिष्ठाशब्देन निरन्तरध्यानवाचिना ध्यानगतनैरन्तर्यस्य विहितत्वादन्तराशब्देनापि तस्यैव ध्यानगतनैरन्तर्यस्य विरोधिनो ध्यानविच्छेदस्य ग्रहणमुचितं न तु परोक्तरीत्या ब्रह्मण्यनन्तरं मेऽयं यः कुरते जानातिस्पर्थे उचित इति वस्तुतस्तु ब्रहैक्यवाविनामस्माकं ब्रह्मणि नानात्वनिषेधो न प्रतिकूलः । अस्माभिरन्नादावक्ष्यवादस्यात्म्युपगमात् । तथाडपि प्रकरणानुण्यादुक्त एवार्थे उचित इति दृष्टव्यम् ।

किं मयं तत्राडडह—

तर्खेव भयं विदुपोडन्ववासस्य ।

विदुपो ब्रह्मोपासननिष्ठस्य तद्वितिरिक्कविषयस्मृत्या निरन्तरं मननमकृत्वतस्तद्देवामननं मयं न हि तद्पेक्षयाडन्यदन्यद्रपास्ति । उक्तं च महर्षिभिः—

यन्त्रहूस्तं क्षणं वाडपि वाशुदेवो न चिन्त्यते ।

सा हानिस्तनमहाच्छिद्रं सा भान्तिः सा च विक्रिया ॥

वरं हुतवहज्वालाप्लुतखरान्तदर्व्यवस्थितिः ।

न शौरिचिन्ताविमुखजनसंवासवैशसम् । इति ।

तदणयेप श्लोको भवति ।

७

इति ऋष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

७

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि महावह्यध्यायप्रकाशिकायां सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

भीषाडस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाडस्माद्ग्निश्चिन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति ।

अग्रेन्द्रसूर्यप्रभुखाः सर्वेऽपि देवप्रवराः परमात्मशासनातिवृत्तौ किं भविष्यति । भीत्या स्वकर्मसु जागरूकाः भवन्ति । अतश्र व्रह्मव्याति-

रिक्तं कृत्स्नमपि परं दुःखोदर्कत्वादनर्थरूपमेव । ततश्र तह्रुपदकामनया मननविच्छेदस्यांन्तभयावहत्वात्तोदपि न भयं किन्चिद्वस्तीत्पर्थः ।

एवं ब्रह्मवेदनस्य जगत्कारणत्वतदौपयिकसाध्र्यादिगुणाविशिष्टविपयकत्वमविच्छिन्नत्वं च विधाय प्राप्यस्वाडनन्दृमयस्य व्रह्मण आननन्द-मयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमानन्दप्राजुयां दर्शयति—

षाडडनन्दस्य मीमांक्षा भवति ॥

वक्ष्यमाणाननुविष्यकविचारो मवतीत्यर्थः ।

युवा स्यात्साधुयुवाडध्यायकः । आशिष्ठो द्विष्षो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्पात् । स एको मानुष आनन्दः ।

अत्र व्यासायैंः; साधुयुवाडध्यायैकः साधु यथाविधि सम्पकसंप्रदाय

आनन्दवह्ल्युपनिषत्

सिद्धृतया स्वरवर्णविभ्रंशरहितं वा । युवशब्देन प्राप्तप्रत्नं विवक्षितम् । अबिस्मरणं नित्यं यथा भवति तथाडध्ययनवानित्यर्थः । यद्वा समवयस्कानां सर्वेषामध्यापकस्तदधिकिज्ञान इत्यर्थः । आशिष्ट आश्रुतराक्रेपः । यद्वा । अज्ञानक्षयोदरोग इत्यर्थः । यद्वा । आशीर्यादाविष्यमृतसर्वानुरक्षक इत्यर्थः । सर्वान्व्याधीनमस्यान्तीति वत् । हृदिष्ठ इति । शरीरबलस्योक्तत्वात् । यद्वा हृदिष्ठो हृदतरों न स्वव्यवस्थितस्वभाव इत्यर्थः । बलिष्ठः शारीरमानसर्यविधबलवानू । वित्तस्य पूर्णा विसेन पूर्णा । पूर्णगुणसमुहितार्थेति तृप्त्यर्थयोगे पक्षचाऽनुझ्ञानात् । एवं गुणसमुदायं विभूतिपौष्कल्यं चोक्वा 'स एको मानुष आनन्दः' इति भूत्या तस्यैवास्सननन्दृतवमुक्तम् । न च ज्ञानभिन्नस्य गुणविभूत्यादेः कथमनन्दृत्वमिति शङ्क्यम् । अनुकूलत्वं ह्यानन्दत्वं तच स्वात एवेष्टत्वं तच गुणविभूत्योरपि संभवति तद्रिष्यज्ञनस्याप्यनुकूलत्वं विष्पानुरूपत्वमेवेत्यन्वयघ्याभिरेकसिद्ध्यम् । अतः श्रुतिस्वारस्यादुणविभूत्यादेरोनान्द-त्वमेव । श्रोत्रियो बह्निनिष्ठोडकामहतः समस्तसांसारिकभोगानुपहतोडतो मुक्त इत्युच्यत इत्युक्तम् । एवं च युवत्वहृदगात्रत्वसोन्दर्यज्ञानबलैश्वर्यादियः संभूय यत्र भवन्ति स एको मानुष आनन्दः । अकामहतश्रोत्रियस्य मुक्तस्यापि स आनन्दोऽस्ति मुक्तस्य सर्वानन्दानुभवशालितया तत् मानुषानन्दस्यान्तर्गतस्वादिति भावः ।

ते ये शांत मानुषा आनन्दाः(९)। स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शांत मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।

ते ये शांत देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । तस्य । ते ये शांत पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः ( २ ) । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शत-माजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्म-

देवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानुपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याड्डनन्दः ( ३ ) । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याड्डनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापते-

रानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ९० ॥

ये मनुष्या एव सन्तः कर्मविशेषेण विद्याविशेषेण वाडनतरधियांविद्य-क्षुपेततया मन्त्रवत्वं प्राप्तास्ते मनुष्यगन्धर्वाः । अन्तरिक्षलोकवासिनो स्वर्गन्धवाः । चिरकालावस्थायिलोकेऽश्वरलोकाः । चिरलोका लोका येऽपां ते चिरलोकाः पितरः । अजानो देवलोकः । तत्र जाता आजानजा: स्मार्तकर्मविशेषतो देवस्थानेऽपि जाता इत्यर्थः । अग्निहोत्रादिकर्मणा डमीनद्वादिसायुज्यं प्राप्ताः कर्मदेवा: । देवास्तु वसुरुद्रादित्यख्यय-क्षिंशद्विविः । इन्द्रबृहस्पती प्रसिद्धौ प्रजापतीश्वरभूषखः । न तु द्वक्षादयः ।

ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य (४) ।

अत्र ब्रह्मशब्दो ब्रह्माविदां प्रति परामृते प्रकृतब्रह्मणि । न च ब्रह्मानन्दस् त ये शतमिति परिच्छिन्नतत्वं कथमिति शाङ्कुषमू । क्षणार्धेन वहूनि योजनानि गच्छति रवाविपुवद् दृश्यते सावितेतौ शुसाम्यप्रतिपादकवचनस्य हि मान्यान्निवृत्तिपरत्ववस्ते ये शतमिति वाक्यस्यापि चतुर्मुखानन्दावधिक्यमात्रपरत्वेन शतमिति चतुर्मुखानन्दान्नूयूनाधिकप-रत्वामावात् ।

एवंभूतानन्दमयो यो वेद निहितं गुहायामिति हृदयगुहानिहित-

त्वेनोपास्यमानः कीर्त्यशविग्रहविशेषविशिष्टः को वा देवताविशेष इत्याकार्ष्क्षायामाह—

स यज्ञायं पुरुषे । यज्ञासावादित्ये । स एकः ।

य एपोदन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेश आप्रणखाल्य्य एव शुचर्णः । तस्य यथा कण्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नामोचते [छा० १ । ६ । ६ । ७] आदित्यमण्डलान्तर्वातिकमनोऽवग्रहयुक्तो यः पुण्डरीकाक्षः स एवं हृदयगुहावांतिविज्ञानमयदन्तरः ।

ततश्र पुण्डरीकाक्षत्वादिविग्रहयुतो नारायण एवेत्यर्थः ।

ततश्र तादृशाविग्रहविशिष्टत्वेन हृदयगुहावांतिनो भगवतो ध्यानं कर्तव्यामिति फलितार्थः ।

अथ सच्च त्यज्ञाभवावादिति चिदेच्छरीरकत्वेनानुसंधानमुक्तं सत्यं ज्ञानामिति स्वरूपेणानुसंधानमुक्तं तच स्वरूपेणानुसंधानमादित्यमण्डलान्तर्वांतिपुण्डरीकाक्षवियहाविशिष्टतया चोत्कं भवतीति जीवमुख्यप्राणालिंबादिति चेत्प्रोपास्त्राद्वैविध्यादिति सूत्रे [बृ० सू० १ । १ । ३१] भगवता भाष्यकृता तादृशं त्रिविधं ब्रह्मसंधानं प्रकरणान्तरेऽप्युक्तं श्रूयते ।

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिगुं स्वरूपानुसंधानं ।

तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् तदनुप्रविश्य सच्च त्यज्ञाभवावादिति भोक्तृशरीरतया भोग्यभोगोपकरणाशरीरकतयाडनुसंधानमित्युक्तम् ।

एवं प्राप्त्यस्य प्राप्त्यत्वोपयुक्तमुताविद्याद्वानं लोकभेदादिनोपक्षिप्तानां प्रश्नानामुत्तरस्माह—

स यत्रंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतन्मननमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रामति ।

एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति ।

अस्माल्लोकात्प्रेत्येत्यनेन सर्वेपां ब्रह्मविदाम्चिरादिमार्ग उक्तो भवति ।

आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति मुक्तिदशायां जीवब्रह्मणोरुपास्योपासकयोर्भोग्यभावप्रतिपादनान्मुक्तौ बहैक्यपक्षो व्युदस्तो भवति ।

एतन्मननमयमित्यादिपञ्चस्वपि पर्यायैष्वेतच्चछब्दः : परमात्मपरः ।

अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयशब्दैरास्तच्च्छरीरकपरमात्मपराः ।

अत्र व्यासार्थः सर्वोडपि विद्वान्स्माल्लोकात्प्रेत्याऽऽनन्दमयादिसमाह्लोकात्मप्रेत्या|नमयादिसमाह्लोकात्म

तिकं निरतिशयानन्दं परमात्मानं भोग्यभूतं भोक्ता सन्ननुभवतीति प्रश्रस्योत्तरमुक्तं भवतील्युक्तं भवति । अभयं प्रातिष्ठां विन्दते ।

अथ सोऽभयं गतो भवतील्युक्तार्थे साक्षित्वेन श्लोकं पठति—

इति कृष्णयजुर्वेदोक्ततरीयोपनिषदि नचिकेताध्याเยष-

प्रमोदनुवाकः ॥ ८ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदोक्ततत्तरीयोपनिषदि ब्रह्मवह्नपध्यायप्रकाशि-

कायामष्ठमोडनुवाकः ॥ ८ ॥

यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्धि । न विभेति कुतश्चनेति ॥

वाड्मनसॆ आनन्दस्यैतल्लक्षणं पारं गन्तुं प्रयुक्ते तदप्राप्यैव निवृत्ते भवतः । तादृशानन्दगुणकत्स्नोपासनेन सर्वकृशभभ्यात्मान्तिकनिष्ठस्त्रिभ-

वतील्यर्थः । तदेशोपपाद्यति—

एतस्मै ह वाव न तपति । किमहं साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवमिति ।

स्वर्गादिहेतुकं सुकृतं नाकार्षं नरकादिहेतुभूतं दुष्कृतमकार्षामिती-

व्रह्मज्ञानदृढपापतया नरकादिकस्याप्यभावात् ।

एतादृशं ब्रह्मविद्याप्रयुक्तमाहात्म्यमपि ध्येयमित्याह—

स य एवं विद्वानते आत्मानं स्पृणुते ।

एते एताभ्यां पुण्यपापाभ्यामात्मानं स्पृणुते रक्षितीत्यर्थः । पुण्यपाप-

फलानुभवो नास्तील्युक्तं भवति ।

उभे ह्येवैष एते आत्मानं स्पृणुते । य एवं वेद ।

पुनरपचनं पुण्यपापविधूननध्यानसातत्यतात्पर्यचोतनायानुवाकसमा-

सिद्योतनाय ।

इत्युपनिषत् ।

इति कृष्णयजुर्वेदोक्ततैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मविद्याध्याये तवमोडनुवाकः ॥ ९ ॥

इदं परम रहस्योपदेशनयोग्यायैव वक्तव्यमिति भावः । इदं च प्रकरणं समन्वयाध्याये प्रथमपादे चिन्तितम्— 'तस्माद् एतस्माद्विज्ञानमयादनन्तर आत्मविद्योऽनन्तर आनन्दमयः' [ तै० २ । ५ ] इति श्रुते । आनन्दमयो जीव एव । नित्यं वृन्दावनादिभिः [ पा० सू० १ । १ । ४४ ]

इति वृन्दावनादिविकारार्थं मयट्प्रत्ययस्य विधानेनैविकारे परमात्मनि मयट्प्रत्ययार्थासंभवाच्छारीर इति शारीरसंबन्धश्रवणादन्र्मयप्राणमयमनोमयविज्ञानमनन्दमयाः 'सृद्यन्तामित्यनन्दमयस्य शोधयत्वश्रवणाद्विकारशब्दाद्वस्य परमात्मनः शोधयत्वासंभवादानन्दमयो जीव एवेति प्राप्त उच्यते— 'आनन्दमयोऽभ्यासात् ।' [ ब्र० सू० १ । १ । १२ ]

आनन्दमयः परात्मा कुतोऽभ्यासात् । निरतिशयदशाशिरस्कतया ते ये शतामित्यभयस्यममानस्यापरिच्छिन्नानन्दस्य परिमितसुखलघंभागिनि जीवेऽसंभावात् । विकारशब्दाद्विति चेत् न प्राचुर्यांत् विकारवाचिमयट्प्रत्ययश्रवणादानन्दमयो जीव इहाते च्छान्त्रि विकारिकोऽपि मयट्प्रत्ययः ।

'मयडेतयो भांपायामक्ष्याच्छादनयः' [ पा० सू० ४ । ३ । १४३ ] इति पूर्वसूत्रान्त्रियं वृन्दावनादिभिः [ पा० सू० ४ । ३ । १४४ ] इत्पन्न भापायामित्यनुषङ्गोऽवयववयोमयट्प्रत्ययस्य, माषाविषयत्वेन छन्दसि विकारार्थे मयटोडसंभावात् । 'यस्य परणमयी' इत्यादौ तु 'द्वाच्छन्दसि' [ पा० सू० ४ । ३ । १५० ] इति विधानबलादुपपद्यते ।

प्रकृते त्वानन्दपदस्य द्व्यच्त्वभावेन न मयट्प्रत्ययासंभवः । अत आनन्दमय इत्यत्र मयट्प्रत्ययस्य 'तस्मकृतवचने मयट्' [ पा० सू० ५ । ४ । २१ ] इति सूत्रविहितत्वात्प्राचुर्यार्थमेव । अतश्चाऽऽSडनन्दप्रचुरत्वं परमात्मनः संभवतीति परमात्मैवाऽSडनन्दमयः । ननु ब्राह्मणप्रतुरो ग्राम इत्युक्तं तस्मिन्ग्रामेऽSडब्राह्मणानामुपलप्तिः सर्वत्र प्रतीत । एवामिहापि ब्रह्मण आनन्दप्राचुर्येऽपि कथितेऽSनानन्दस्यापि न संभवे-तीति चेत् । नैवम् । प्रचुरप्रकाशः सर्वितेत्यत्र सर्वितुः प्रकाशप्राचुर्येऽपि कथिते तैति चेत् ।

नैवम् । प्रचुरप्रकाशः सर्वितेत्यत्र सर्वितुः प्रकाशप्राचुर्येऽपि कथिते ताद्विरोधितमोल्पत्वस्य तत्प्रतीते । न हि सावितरि तमोलशस्यापि संभावनाऽस्ति । अतस्तत्र यथा सावितारि प्रकाशप्राचुर्यं व्यधिकरणचन्द्रादिगतप्रकाशाल्पत्वापेक्षं न तु समानाधिकरणादित्यगततत्मोल्पत्वापे-क्ष्म ।

क्षेमेव न तु समानाधिकरणब्रह्मगतस्वविजातीयकुःखाल्पत्वापेक्षमतो ब्रह्मण्यानन्दप्राचुर्ये नानुपपत्तिः । 'तद्वृत्तस्तदुपदेशाच्च' [ ब्र० सू० १ । १ । १४ ] 'एष ह्येवाऽऽडनन्दयाति' [ तै० २ । ७ ] इत्यानन्दमयस्य जीवानन्दयितृत्वं व्यपदिश्यते । अत आनन्दचितव्याजजीवानन्दचिताडन्य एव । 'मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते' [ ब्र० सू० १ । १ । १५ ] 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति श्रुत्त्वादिति ब्रह्मैव । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' [ तै० २ । १ ] इत्यादिनाSSकाशादिकारणत्वेनाऽSनन्दमयत्वेन च गीयते । न च सत्यज्ञानत्वादिकं सविकारस्य संकुचितज्ञानस्य जीवस्य संभवति । ननु परिछिन्नत्वस्वरुपस्य मन्त्रवर्णोदितसत्यज्ञानादिकं सविकारस्य संकुचितज्ञानस्य संभवति । इतरां मुक्तोऽपि जीवो नात्र प्रातिपाद्योऽनुपपत्तेः । निरुपाधिके विप्रतिश्रुत्वसकलजगत्कारणत्वभयाभ्यां हेतुस्वादीनां प्रकरणप्रतिपादितानां धर्माणां परमात्मचयतिरिक्तेऽनुपपत्तेः । 'भेदव्यपदेशाच्च' [ ब्र० सू० १ । १ । १७ ] तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयादन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः' इति विज्ञानशब्दितवृत्तिमुक्तात्मकसकलजीवभेदव्यपदेशाच्च न मुक्तात्मेह प्रातिपाद्यः । 'कामाद्यनुमानापेक्षा' [ ब्र० सू० १ । १ । १८ ] 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति' [ तै० २ । ६ ] कामनामात्रदेवाऽSडनुमानिकप्रधाननिरपेक्षजगत्सृष्ट्वप्रतीतेऽ जीव आनन्दमयः । अस्मिन्न्रस्यानन्दमये लब्धे सत्यपि जीवस्याऽSन्नन्दयोगेऽ 'रसञ् ह्येवाऽयं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति' [ तै० २ । ७ ] इति श्रुतं शास्ति । अतः जीवाऽनन्दहेतुभूतलाभकम्भूतस्य ब्रह्मणो न जीवाभेद उपपद्यते । ननु नाऽSनन्दमयस्य ब्रह्मत्वमुपपद्यते 'ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठिति' तद्राधारभूततया तत्पुच्छत्वेन च निर्दिष्टस्यैव ब्रह्मत्वेनाभिधानात् । आनन्दमयस्यैव प्रधानप्रातिपाद्यत्वेन 'असन्नेव स भवति' [ तै० २ । ६ ] तत्प्रयोगोक्तश्लोकोड्यनानन्दमयविपय एव स्यात् । न च तस्मिञ्श्लोके आनन्दमयस्य निर्देशो हृ्टः । तत्र ब्रह्मशब्द्रस्सैव श्रवणात् । अतः पुच्छमेव ब्रह्म नाऽSनन्दमय इति चेत् ।

पत्वप्रसङ्गात् । यदिच कयाचन भेदविवक्षयैकस्यैव ब्रह्मणः पृच्छत्वमध्यमाझृत्वानिरूपणं तह्रुपयवावयवचि भावभेदकल्पनमध्यभेदेडपि संगच्छत इति नाडनन्दनद्मयवह्णोरभेदप्रसक्ति: । न चाडनन्दनद्मयस्य ब्रह्मत्व आनन्दमया मे शुद्ध्यत्नामिति शोधयत्वमनुपपन्रामिति वाच्यम् । शोधयत्वस्य प्रसाद्यत्वरूपत्वात् भक्तिप्रपत्तिलक्षणोपायवशेन शान्तकोपत्वलक्षणप्रसादविशिष्टत्वरूपत्वात् सन्धितत्वसंबन्धेन शोधयत्वस्यापि संभवन्ति । आनिन्द्रमयस्याब्रह्मत्वे चाडनन्दनद्मयोडभ्यासादित्यादिसूत्रगणस्यासंबद्धप्रलापत्वं स्यादेत्यास्तां तावत् । तथा गुणोपसंहारपादे यथा विद्यान्तरे श्रुतानां संयद्वामत्वादीनां न विद्यान्तर उपसंहारस्तथा तस्य ज्ञानस्वादीनामपि विद्याविशेषप्रकाशश्रुतानां न विद्यान्तर उपसंहारः प्राप्तकामावादिति पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते—आनन्दादयः प्रधानस्य [ ऋ० सू० ३३१११ ] गुणिनो ब्रह्मणः सर्वेषूपासनेषुभेदादुऽणपूर्वगभूतानामनानन्दादीनां गुणानामपि सर्वेषूपासनेषुपसंहारः । नन्वेवं तस्य प्रियमेव शिर इत्यादिषु श्रुतानां प्रियाशिरस्त्वादिगुणानामपि सर्वेषूपसंहारः प्राप्नोति तत्क्रएस्स-'प्रियाशिरस्त्वाद्यप्रासिरुपचयापचयौ हि भेदः' [ ऋ० सू० ३३११२ ] प्रियशिरस्त्वादीनां ब्रह्मणो बुद्ध्युपारोहाय कल्पितत्वेन ब्रह्मगुणत्वाभावात् उपासनान्तरे तस्य प्राप्तिः । यदि हि ब्रह्मणः शिरःपक्षपुच्छाद्यवयवभेदः स्यात्ताहं ब्रह्मणो मध्यप्रदेश उपचयः शिरःप्रदेशेऽपचय इत्यदिकं पक्षिवत्प्रसज्येत । न चाननस्तस्य ब्रह्मणस्तडुपपद्यते । ननु प्रियाशिरस्त्वादीनां ब्रह्मगुणत्वा सर्वविद्योपसंहारप्राप्तावपि संयद्वमत्वादीनां ब्रह्मगुणानामनन्येनोपसंहारोऽ- शक्यश्र तत्रैSSह—'इतरे त्वर्थसामान्यात् ।' [ ऋ० सू० ३३१३ ] इतरे त्वानन्दादयोडर्थसामान्याद्यादृहमस्वरूपावगतिलक्षणप्रयोजनैक्यात्सर्ववासु परविद्यासूपसंहर्तव्या: । तदतद्वादयः सर्वासु परविद्यासूपसंहर्तव्याः । निरूपितस्वरूपधर्मा: सत्यका- मत्वादयः न सर्वासु विद्यासूपसंहर्तव्याः । ननु प्रियाशिरस्त्वादीनां वस्तुतो ब्रह्मधर्मत्वभावे तदुपदेशः किमर्थमित्यत्राह-'आध्यानाय प्रयोजनामावात् ।' आत्मशब्दवत्'[ ऋ० सू० ३३।१४ ] आध्यानाय बुद्ध्यरोहाय प्रियाशिरस्त्वादिरूपा उपदिश्यन्ते प्रयोजनान्तरस्यामावात् । 'अन्योडन्तर आत्माडनन्दमयः' इत्यानन्दमयस्स्वाडSड्मशब्देन निर्दे- शादात्मनश्र शिरःपक्षपुच्छाद्यसंमवात्प्रियाशिरस्त्वादिकं बुद्ध्यारोहाय

कलिपतमित्येवाचीयते । ननु 'अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमय:' [तै०२।२] इत्यात्मशब्दस्यानात्मस्वापि पूर्वं प्रयुक्तत्वादन्योऽन्तर आत्माऽSसन्नन्दमय इत्यात्मशब्दस्याडSत्मविषयत्वं कथम् निश्चीयते तत्क्राऽऽह — 'आत्मगृहीतिरितरत्रदुत्तरात्' । [ बृ० सू० ३।३।१६ ] अन्योऽन्तर आत्माऽSसन्नन्दमय इत्यत्राऽऽSत्मशब्दस्य परमात्मन् एव ग्रहणामितरवत् । यथेतरत्राऽऽSत्मा वा इदमेक एवाऽऽसीत् । [ऐ० १।१] मा संशयं नेकान्तं सूजा इत्य-दृष्ट्यात्मशब्देन परमात्मन एव ग्रहणं तद्वत् । कुत एतत् । उत्तरात् सोऽकामयत बहुत स्यां प्रजायेयेति आनन्दमयेऽप्यादुत्तरवाक्यात् 'अन्वयादिति वेत्स्याद्वधारणात्' । [ बृ० सू० ३।३।१७ ] पूर्वत्र प्राणमयादृष्ट्यात्मशब्दान्वयदर्शनान्नोततरान्निश्रिते तुं शक्यते इति चेत्स्याद्वधारणादात्मशब्देव निश्चय: कुतोऽवधारणात् । पूर्वत्राऽऽपि 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश: संभूत:' [तै० २।१ ] इति परमात्मन एव बुद्ध्यामवधारितत्वात् । अन्वमयानन्तरे प्राणमये प्रथमं परमात्मबुद्ध्या-रवतीर्णा तदनन्तरं च प्राणमयानन्तरे मनोमये ततों विज्ञानमये तत आनन्दमये प्रकृत्या परमात्मबुद्ध्यस्तदनन्तरभावात्तुत्तराच्च सोऽकामयतेति वाक्यात्मप्रतिष्ठितेत्युपक्रमे उभयपरमात्मबुद्ध्या शाब्दान्वय इति निरव-शेषम् । न चाऽऽSत्मनन्दमयेऽपि परमात्मबुद्ध्याऽऽSत्मशब्दप्रयोगोऽस्तिर्वाति शाब्दच्यम् । तद्वतत्राऽऽSत्मान्तरानुपदे शाद्वाधकामावात । नन्वितरद्रव्यावृत्तत्व-हास्वरूपप्रतिपत्तिकाले सत्यपि शाब्दज्ञानत्वादीनां न प्रतीपमानत्वनियमः संभ वाति । अस्थूलत्वादिना वादनिर्यामितवजगत्कारणत्वलक्ष्मीपतिर्वनिरूपा-धिकार्ज्ञतत्वादिभिर्येतरत्रावृत्तब्रह्मस्वरूपप्रतिपत्ती: संभवान् । अत आननद्व-तीनां सत्यकार्मत्सं चन्द्रामवाधीनां च वैपथ्यं दुर्विद्वे ंचामिति चेत् । अथ केचित् । धर्मा हि द्विविधा विशेष्यस्वरूपनिष्ठा विशिष्टस्वरूपनिष्ठाश्र । ये विशेष्यस्वरूपनिष्ठा आनन्दादयस्ते सर्वानुपायेन इतरे तु व्यवस्थिताः । जगत्कारणत्वस्य प्रकृतिपुरुषकलिङ्गविशिष्टलक्षणत्वात् तदुपयुक्तसाविशेषा-देरपि तथात्वान्न सर्वानुपायित्वम् । अयंभावः । केचिद्वर्माः स्वरूपप्रयुक्ताः सततैकरूपा निर्विकारा: । अत एव—

यत् कालान्तरेणाऽपि नान्यसंशयामुपैति वै । परिणामा दिसंभूतां तद्रस्तु नृप तत् विमुम् ॥ अनाश्रयी परमार्थश्र प्राङ्नैरस्युपगम्यते ।

इत्यादिभिरूपादिता: परमार्थशब्दवाच्यभावा: सर्वज्ञत्वसर्वनियन्तृ-

आनन्दवह्युपनिषत्

त्वादिविलक्षणास्ते सर्वविद्यानुयायिनः । संयद्वामत्वसर्वज्ञत्वाद्यस्तु धर्माः स्वरूपपच्यतिरिक्ताः सततैकरूपत्वशून्यप्रकृतितत्कार्यंजीवकालेश्वरधर्मभूतज्ञानघटिता न ते एकरूपाः । ईश्वरधर्मभूतज्ञानस्यापि नानाविधसंकल्पादिलक्षणविकारशालितयाैश्वर्यंतात्क्रियाणामप्यनेकरूपत्वाभिज्ञधर्मा: । अत एव परैरप्यानन्द्रो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्मास्ते चापृथकत्वाच्चत्तद्वघटितधर्माणामपि नैकरूपत्वमत एव न परमा-र्थशब्दितत्वं च । अतस्तेऽपि न सर्वानुयायित्वम् । ज्ञातत्वाननतत्वसतत्व-त्वादीनां तु न तथेति वैषम्यमादधुः । अन्ये तु स्वरूपप्रतीत्यनर्तगता धर्माः सर्वविद्यानुयायिनः । स्वरूपप्रतीत्यनर्तर्गतत्वं स्वरूपान्तर्गतत्वमेव । ज्ञान-त्वानन्दत्वाद्यस्तु स्वरूपाभिन्ना धर्माः । अत एव परैरप्यनन्द्रो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्मास्ते चापृथकत्वेऽपि पृथगिवाडड्मासन्त इत्युक्तम् । ततश्र ये स्वरूपाभिन्नधर्मास्ते सर्वविद्यानुयायिनः । सर्वज्ञत्व-सङ्कर्तृत्वाद्यस्तु धर्मभूतज्ञानक्रियादिरूपा धर्मांस्वरूपाभिन्ना इति न सर्वानुयायिनः । अपरेऽ तु स्वरूपोपदेशपरवाक्यप्रतिपाद्यानां सर्वविद्यायु-यायित्वं नोपासनोपदिष्टानाम् । न च 'यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिषु स्वरूपोपदेशवाक्यप्रतिपद्यतया सार्वज्ञादीनामपि सर्वविद्यानुयायित्व-प्रसङ्गः' इत्यवच्यम् । तस्याप्युपासनविध्यश्रवणेऽपि तत्परत्वात् । 'अत एव स्मृतितिग्रृद्ययण्प्यपि चातः [ बृ०सू० ३ । ३ । २५ ] इत्यधिकरणे-नारब्ध श्रुतानामश्रुतोपासनविधीनामश्युपासनार्थत्वं सिद्धत्वाच्चृत्यैव किं सर्वविद्यानिवेश उतालपायनद्ययादिति[क]स्माति चिन्ता प्रवर्त्तिता । न चैवमुपासनार्थत्वे सार्वज्ञादीनामपारमार्थ्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । बाध-काभावेन सत्यत्वात् । अत एव ध्यानार्थेऽपि गुणवोपदेशे तद्गुणक ईश्वरः सिद्ध्यतीति वयति हारसूत्रे शङ्करभाष्येऽप्युक्तम् । इतर्था परमते सत्य-कामत्वादीनां वागादिप्रातद्वादिविद्यावहारिकसतत्वस्याप्यभादप्रसङ्ग-दित्याहुः ।

इति कृ्ष्णयजुर्दीयतैत्तिरीयोपनिषदि बृह्मवह्यध्यायप्रकाशि-कायां नवमोडनुवाकः ॥ ९ ॥

इति बृह्मवह्यध्यायः समाप्तः ।

अथ लक्षणान्तरमुखेन (ण) ब्रह्म प्रतिपादयितुं ब्रह्मप्रतिपत्तौ तपोनि-

र्तकल्पान्तःकरणस्य हेतुत्वामिति प्रतिपादनाय च भृगुवह्न्यारभ्यते—

भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।

वरुणसुतो भृगुः । पितरं वरुणमधीहि भगवो ब्रह्मेतिमन्त्रपूर्वकमुप-सन्न इत्यर्थः । हे भगवन्पूजार्ह ब्रह्माधीहि उपदेशाय स्मराधीप्वेति

वादध्यापयेतिवादर्थः ।

तस्मा एतद्ब्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुःश्रोत्रं मनो वाचमिति तर्होवाच ।

अन्नं ब्रह्म प्राणो बहिर्यादिकं तन्मनःशोधनायोपदिश्रिय किं सर्वा-ण्यापि बह्माणि उतैकं तत्त्वापि किं वा ब्रह्मेति व्याकुलचेतसं पुत्रमा-लोक्य वक्ष्यमाणमुवाचेत्यर्थः ।

यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्याभिसंविश-

'शान्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति ।

जीवन्निति आत्मभूतेन जीवन्तीत्यर्थः । यत्प्रयन्ति सान्तिं मृतानि यद्भिसं-विशान्ति लीयमानानि सन्ति यद्भिलीयमान्ते । समिस्येकीकरणे ।

एकीकृततथा प्रवेेशः संवेशः । यद्वा यन्तीति मोक्षः । अभिसंविशान्तीति

मलयः । अस्मिन्पक्षे यच्छब्द्रूस्याडडवृत्तिः । 'यतो वा इमानी भूतानि

जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्याभिसंविशान्ति' [तै० सं०]इत्यत्र प्रतिवाक्यं तद्ब्रह्मेति स्मुचेकर्न जगज्जन्मादि प्रत्येकं लक्षणस्वे लक्षणान्तरैवैर्यथ्यप्रसङ्गाच्च । अतः समुदितमेव लक्षणम् ।

न च जन्मादिसमुदायस्य लक्षणत्वे व्यावृत्त्यभावेन निष्प्रयोजनत्वम् ।

लक्ष्याकारविपरीतशब्दानिवरणपरत्वेन सप्रयोजनत्वात् । उत्पत्तिकार-क( ण )त्वमात्रेऽभिहिते हि तस्य स्थितिम्रलयकारणमूतवस्त्वन्तर-

शब्दूया जगज्जन्ममात्रकारणस्य ब्रह्मणो निरतिशयबृहत्वं न सिद्ध्येतू ।

तथा लयकार[ण] त्वानभिधान आत्मन्तिकलयरूपमोक्षप्रदान्तरसंस्था-

भृगुवल्यूपनिषत्

वशाकू'या मोक्षप्रदत्वप्राप्त्यतु'गुणगणैर्बृंह'रस्वं न सिध्येत । अतो जगज्जन्मादिकारणत्वमात्रस्य समस्तवस्तु'ध्ययवच्छेद'कत्वमते'पि जन्मादिकारणसमुदायस्यैव बृंह'रस्वातिशयौपयिकत्वात्सृष्टिस्थितिप्रलयसमुदायकारणत्वं लक्षणमिति ज्ञापितम् । यतो येन यादिति यदृत्तियोगात्कारणमनू'च्यते तदृ'ज्ञोति कारणस्य बृंह'रत्वं विरी'यते तेन कारणत्वस्य बृंहा'लक्षणत्वं सिन्धं भवति । 'तादृ'ज्ञासास्व' इति तेन ने विचारस्योपासनस्य वा विधिः । विचारात्मकज्ञानं रागप्राप्तस्वान्त्र विधेयम् । उपासनात्मकस्य तु ज्ञानस्य 'बृंहाविदाप्रोति' [तै० २१९] इति प्राकारणिकवाक्यान्तरसिद्धत्वात् । उपक्रमें'अधी'हि भगवो बृंहा' [तै०३।९] इति प्रख्यस्यातरस्वपरेनोपायविपयत्वाभावाच मोपासनाज्ञानमिह विधेयम् । अतो 'विजिज्ञासास्व' इत्युपदिश्यमानेऽर्थे सावधानत्वार्थं संन्देहानिवृत्त्यर्थं चोच्यते । या गन्धवती पृ'थी'वीं विदृंतीवत । अतः कारणत्वस्य बृंहा'लक्षणत्वमेवास्य वाक्यस्य विधेयम् । यथा यत्र सारसः स देवदत्त केदार इत्यु'क्ते 'सारस-संबन्धस्य देवदत्तकेदारलक्षणत्वमेवो'क्तं स्यात्तद्वि'दिति व्यासार्यै'रुक्तम् ।

नन्वीश्वरस्य लिलक्षयिषितत्वं ताहि तद्साधारणसर्वज्ञत्वादिप्राप्तिसत्यज्ञानादिवाक्यानादरण जन्मादिकारणत्वेन किमर्थं लक्ष्यत इति चेदुच्यते । गुणैः स्वरुपस्प लक्षयत्वे तदपेक्षया बहिष्ठाया विभूतेरुपास्यान्तर्मांवो न प्रतियेत सर्गादिविषयमूर्तया तु विभूत्या! स्वरुपे लक्ष्यमाणे विभूतेः सर्गाद्यौपयिकसर्वज्ञत्वादिगुणानामपि जिज्ञास्यन्तर्भावः सिद्धयति विभूतेश जिज्ञास्याम्तर्मांव उपासात्रिविध्यादिति सूत्रितः । नन्वेऽमपि कृत्स्नविभूते'र्जज्ञास्यान्तर्मांवो न सिध्यति त्रिपाद्विभूतेर्ज - न्माद्यस्पृष्टत्वादिति चेत्न । प्रयनतीति प्रलयवाक्यस्य यच्छब्देन मुक्तप्राप्त्यस्य ब्रह्मणो विवक्षित्यात्रैव [ वि ]मूर्तिविशिष्टस्यैव मुक्तस्य प्राप्यत्वाज्ज्ञातव्यत्वस्यानन्दः । एवं च जगत्कारणत्वलक्षणं विशिष्टनिष्ठं सत्यज्ञानलक्षणं तु विशेष्यानिष्ठमिति भिदा । एवमेव व्यासार्यै'रुक्तम् । अत्र यत इति पञ्चमी हेत्वर्थिका यच्छब्देनानुवादरूपत्वात । अनुवादस्य च प्राप्तवाक्यस्यापेक्षतया त[ द्विरु'द्रा ]थेपरत्वासंभावात । प्राप्तवाक्येपु 'एकमेवाद्वितीयं' [ छा०८।९९ ] 'तदै'क्षत' 'बहु स्यां तत्तेजोऽसृजत' इति निमित्तत्वोपादानत्वयोः प्रतिपादनात्तदनुवादिलक्षणवाक्ये यत इति पद्मुभयविपयकामिति व्यासार्यै-

रक्तम् । न च हेतौ पश्चात्तम् अनुशिष्यते इति शाङ्ख्यम् । अइउणाति सूत्रे विवारभेदादिति भाष्यनिर्देशेन 'विभाषागुणे डख्रियाम्'[पा०सू० ८।२।३ २५ ] इत्यत्र विभागेति योगविभागस्याड्डश्रिततया ततो हेतुप्रश्नयुपपत्तोरिति दृष्टव्यम् । इदं च चिन्तितम् 'जन्माद्यस्य यतः' [ब्र०सू० १।१।२ ] इति सूत्रे 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' 'येन जातानि जीवन्ति' [ तै०उ० ३।१ ] इत्यत्र जगज्जन्मादिकारणं ने विशेषत्वेन बहु लक्षयितुं शक्नुवन्ति विशेषणानां व्यावर्तकस्वभावत्वेन व्यावर्तकहुत्वे व्यावर्त्यंभावेन विशेषाणां बहुत्वं विशेषनानात्वप्रसङ्गात् । खण्डो मुण्डः पूर्णशृङ्गो मौर्यस्त्र विशेषणबहुत्वेन विशेष्यबहुत्वस्य दर्शनेनात् । नच देवदत्तः श्यामो युवा सम्परिमाण इत्यादौ विशेषणबहुत्वे विशेष्यैक्यं दृष्टमिति वाच्यम् । प्रत्यक्षावगतविशेषैक्यबलात्तत्र विशेष्यभेदृत्यागेऽपि प्रत्यक्षाद्यप्रतिपन्नेऽपौकिन्तु ब्रह्मण्युत्सर्गप्राप्तस्य विशेषणभेदप्रयुक्तविशेष्यभेदस् त्यागायोगात् । नाऽप्युपलक्षणतया जन्मादीनां व्यावर्तकत्वम् । यच्चायं सारसः स देवदत्तकुमार इत्यादौ केदारत्वादिना केनचिदाकारेण पूर्वप्रतिपन्न एव केदारो देवदत्तकुमारत्वरूपधर्मान्तरत्वया सारसेनोपलक्ष्यते । इह तु जगज्जन्मादिमर्हीनिरतिशयवृंहस्वरूपब्रह्मात्व उपलक्ष-

णीय उपलक्ष्याकारसमाना धिकरणकेदारत्वस्थानीयः पूर्वप्रतिपन्नः कश्चनाऽडडकारो वक्तव्यः । न चेह ब्रह्माणि पूर्वप्रतिपन्नाकारः काञ्चिदास्ति । न चेह 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' [ तै० २।१।१ ] इति वाक्ये प्रतिपन्नसत्यत्वज्ञानत्वादीनां पूर्वप्रतिपन्नाकारत्वस्य संभवा-त्प्रत्यादिवादिष्वापि विशेषणत्वोपलक्षणतया विकलपदैरस्थ्येन तेषामपि लक्षणत्वासंभवादिति प्राप्त उच्यते । 'जन्माद्यस्य यतः' [ ब्र०सू० १ । १ । २ ] अस्याचिन्त्याविविधचिदचिद्रचनस्य ब्रह्मादिस्थावर पर्यन्तकृत्स्नज्ञामि-ः श्रितस्य जगतो जन्मादिस्थितिलया यतो भवन्ति तद्रहेति सूत्रार्थः । ततश्व जगज्जन्मादिहेतुत्वं ब्रह्मलक्षणं भवितुमर्हतीति सूत्रार्थः । अयं भावः-यद्यपि विशेषणानां व्यावर्तकत्वं स्वभावोऽथापि विशेषणं स्वाविरुद्धधर्म-श्रयात्स्वाश्रयं व्यावर्तयतीयेव न तु स्वाविकद्रधर्माश्रयादपि स्वाश्रयं व्यावर्तयति । नीलमुत्पलमित्यादौ नेऽप्यस्य शौक्ल्याश्रयव्यावर्तक-१

त्कस्वभावावेन व्यक्तिवहुत्वस्यापसक्तः । खण्डो मुण्ड इत्यादौ

भृगु०अ०१

भृगुवृहद्योगुपनिषत्

खण्डत्वादीनां परस्परविरुद्धत्वात्स्वाश्रयभेदकत्वम् । उपलक्षणपक्षेऽपि न दोषः । उपलक्षणभूताज्जगज्जन्मादिहेतुत्वादुपलक्षणाच्च निरतिशयवृहत्स्वाद्‌वृत्त्यस्य वृहत्स्वामानन्यस्य पूर्वप्रति[प]ञ्चाकारस्य संभवेनेपालक्षणत्वपक्षेऽपि दोषाभावात् । ननु परस्परविरुद्धयोर्विशेषणत्वोपालक्षणत्वपक्षयोरपि भाङ्गये कथं भ्युपगम इति चेत् । अत्र केचित्‌—विशिष्टनिष्ठजगत्कारणत्वं विशेष्यानिष्ठं तु सत्यत्वादिकमिति द्वैविध्यस्तत्‌ तत्त्वम् । भाङ्गये च जगत्कारणत्वोपलक्षितस्वरूपस्यैव बहुशो व्यवहृतत्वाज्जगत्कारणत्वं चिदाचिद्‌विशिष्टस्य ब्रह्मणः । विशेषणभूतं लक्षणं शुद्धस्वरूपस्य तु लक्षणं जगत्कारणत्वस्य शुद्धस्वरूपानिष्ठत्वाभावात् । तद्भिप्रायेणैव विशेषणोपलक्षणाभ्युपगमः । न च शुद्धस्वरूपानिष्ठस्य विशिष्टस्य जगत्कारणत्वस्य कथमुपलक्षणत्वमिति वाच्यम् । तटस्थस्यापि शास्त्राग्रस्य चन्द्रोपलक्षकत्ववदर्शनेनादिति वदान्ति । अन्ये तु विशेषणनिष्ठत्वान्वयान्वयमेव विशेषणोपलक्षणभेदमाश्रित्य जगत्कारणत्वस्य ब्रह्मनिष्ठतया विशेषणत्वं प्रपञ्चगतजन्मादेरतु ब्रह्मनिष्ठत्वाभावेनेपालक्षणत्वमिति वदन्ति । अत्र तु 'यतो वा इमानि' [तै०उ०१] इति याक्येन जन्मादिविशिष्टे ब्रह्मत्वं बोधयत् । उत लक्षणते नास्त्य्‌ग्रः । जन्मादिविशिष्टे ब्रह्मत्वबोधने विशेषणभूतजन्मादावपि ब्रह्मत्वप्रसङ्गः । उपलक्षणपक्ष आद्यारान्तरापत्तिदोष इति पूर्वपक्षिणो भावः । तन्न । न विधेयान्वयित्वं विशेषणत्वं येन जन्मादिविशेषणत्वे विधेयभूतब्रह्मत्वयोः प्रसज्येत । अपि तु यदन्विततया ज्ञात इतरान्वयधीसततत्क्षविशेषणम् । प्रकृते च जगज्जन्मादिहेतुत्वादिविशिष्टया ज्ञाते ब्रह्माणि ब्रह्मत्वान्वयधीः । यद्वा विधेयान्वयियेव विशेषणत्वमित्याग्रहस्तद्‌द्विपलक्षणपक्षो वाडस्तु वृहत्स्वसामान्यलक्षणतृतीयाकारपतिपत्तेः संभवादित्येव सिद्धान्तिनोऽभिप्रायः । न तु विशेषणत्वोपलक्षणत्वयोः समुच्चयः । इतरे तु तद्विधिज्ञासास्वेत्यग्रोपासनं विधीयते तत् केपुचिदुपासनेषु जगत्कारणत्वमनुसन्धेयम् । तत्र ज्ञातान्तर्गतत्वाद्जगत्कारणत्वं विशेषणम् । यत्र तु नानुसन्धेयं तत्रोपलक्षणं ज्ञातानन्तर्गतत्वादिति'इतरे तु वस्थसामान्यात्' । [ब्०सू०३।३।३१।३२।३३] इति सूत्रे व्यासार्यैः(र्य्या) स्तदनुसारेण विशेषणत्वोपलक्षणत्वसमुच्चयो नानुपपन्न इति वदान्ति । अतो जगज्जन्मादिहेतुत्वं ब्रह्मलक्षणमिति स्थितम् ।

स तपोडतप्यत । स तपस्तप्वा ।

१

इति ऋषणयर्जुवेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

१

इति कृष्णयर्जुवेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भगवद्भुध्यायप्रकाशिकायां प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्वै खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्याभिसंविश्न्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितर-मुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।

तन्नोऽपिकरोदन्न एवैतद्युपपाद्य परित्यज्य लक्षणोपपत्तेः पूर्वकं विजिज्ञासुप्रश्नस्यैव लक्षणोपपत्तेरूपेण भावः-संपादनीयं ब्रह्मज्ञानसाधनं संपाद्येतल्लक्षण-लक्षितं ब्रह्म विजानीहीत्येतमर्थं निश्चित्येन्द्रियनिग्रहादिलक्षणस्य तपसो ब्रह्मविद्यायामन्तरङ्गोपायतया सदेव साधनामिति ज्ञात्वा तपः कृत्स्ना प्रथमोऽनुवाके ब्रह्मेति ज्ञात्वोत्पत्तिमरहादिनाडन्रस्य ब्रह्मत्वेडपारतुष्यनपुनरपि पितुः समीपमागत्याधीहि भवविति मन्त्रमुखार्तियानित्यर्थः ।

तर्हि होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । तपसा हि पूर्वं देवाः समाचर तप एव ब्रह्मविद्यासाधनं तस्मात्तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वेत्युपदिशन्ति ।

स तपोडतप्यत । स तपस्तप्वा ।

२

इति ऋषणयर्जुवेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

२

इति कृष्णयर्जुवेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्यध्यायप्रकाशिकायां द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

मृगुवल्ह्युपनिषत्

प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाध्वेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयत्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोडतप्यत । स तपस्तप्त्वा ।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ह्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ह्यध्यायप्रकाशिकायां तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयत्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोडतप्यत । स तपस्तप्त्वा ।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ह्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि मृगुवल्ह्यप्रकाशिकायां चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अथैनं भगवां ब्रह्मान्त । तं होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपे ब्रह्मेति । स तपोडतप्यत । स तपस्तप्त्वा ।

इति कृष्णयजुर्वेदोयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्यध्याये पञ्चमोडनुवाकः ॥ ५ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदोयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्यध्यायप्रकाशिकायां पञ्चमोडनुवाकः ॥ ५ ॥

आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । स्पष्टोऽर्थः ।

भेषा भागीशो वारुणो विय । परमे व्योम्नप्रतिष्ठिता । भृगुणा वरुणात्मता विद्या डनुमयादिक्रमपाक्षरे परमे व्योम्निति निर्दिष्टे परमव्योमशब्दिते परमात्मनि प्रतिष्ठिता न तमातिक्रम्य ततोडन्यत्र गतिल्यः ।

तद्वेदनस्य फलमाह— य एवं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवाननादो भवति । महान्भवति । प्रजया पशुभिरवर्चसेन । महान्कीर्त्या ।

इति कृष्णयजुर्वेदोयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्यध्याये षष्ठोडनुवाकः ॥ ६ ॥

स्पष्टीकर्थः ।

इति कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भगवद्गीताध्यायप्रकाशिकां पठोडनुवाकः ॥ ६ ॥

एतद्विद्याज्ञं हतमाह—

अन्नं न निन्य्यात् । तद्व्रतम् ॥

प्राणशरीरयोरमेजसोः पृथिव्याकाशयोरन्नान्नाद्यत्वहन्ति तयोः परस्परप्रतिष्ठितत्वहन्तिं परस्परप्रतिष्ठिततयापरम्परया स्वप्रतिष्ठितत्वहन्तिं तद्विशेषं तत्फलं चाडडह—

प्राणो वा अन्नम् । शरीरमनन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । तदेतदन्ने प्रातिष्ठितम् । स य एतदन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति ।

महान्भवति । प्रजया पशुभिरवर्चस्वर्चसेन । महान्कीर्त्या ।

इति कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भगवद्गीताध्याये सप्तमोडनुवाकः ॥ ७ ॥

इति कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भगवद्गीताध्यायप्रकाशिकां सप्तमोडनुवाकः ॥ ७ ॥

अन्नं न परिचक्षीत । तद्व्रतम् ॥

न परिचक्षीत पात्रस्थमन्नं न निराकुर्यादित्यर्थः ॥

आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । आप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्ने प्रतिष्ठितं

वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महन्नभवति । प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या । इति कृष्णयजुर्वेदोक्ततिरोयोपनिषदि भृगुवल्ल्यध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ८ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदोक्ततिरोयोपनिषदि भृगुवल्ल्यध्यायप्रकाशिकायामष्ठोऽनुवाकः ॥ ८ ॥

अन्नं बहु कुर्वीत । अतिधियं भ्यागतसवजनपर्याप्तं कुर्वीत । यथा । बहु कुर्वीत बहु मन्वतेत्यर्थः । अन्ने बहुमतिं कुयादित्यर्थः ।

तदन्नम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः । पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या । इति कृष्णयजुर्वेदोक्ततिरोयोपनिषदि भृगुवल्ल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदोक्ततिरोयोपनिषदि भृगुवल्ल्यध्यायप्रकाशिकां नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥

न कंचन वसतौ प्रत्याचक्षीत । तदुक्तम् । स्वगृहे राज्यादौ [ वसत्यर्थ ] मोनार्थं मागलं कमपि नरं न निराकुर्यादित्यर्थः ।

तस्माथया कया च विधया बहुध्नं प्राप्तुयात् ।

भोजनार्थमागतानां पुरुषाणां[म]प्रत्याह्यानस्यादSSवश्यकत्बान्निषिद्धेनापि येन केन मार्गेण बहुध्नं संपादयेदित्यर्थः ।

अराधयस्मा अन्नमित्याचक्षते ।

अस्मा उपासकायाऽऽज्ञमरोध सिद्धिरिति । उपासकायमेव हि प्राणस्य निष्पत्ति: । अतस्तदर्थमेव निष्पन्नत्वाद्‌ज्ञानां तेषां येन केनाप्युपायेनाज्जने न दोष इति भाव: ।

एतदै मुखतोऽन्र* राघ्रं । मुखतोऽस्मा अन्नं राध्यते । एतदै मध्यतोऽन्र* राघ्रं । मध्यतोऽस्मा अन्नं राध्यते । एतद्वा अन्ततोऽन्र* राघ्रं । अन्ततोऽस्मा अन्नं राध्यते ।

एतदै मध्यतो राघ्रं सर्वावयवयुक्तमप्यन्त्रमस्मा उपासकाय सिद्धम् । तदर्थमेवोत्पन्नरिति हि सन्त आचक्षत इत्यर्थः ।

य एवं वेद ।

स यया कया च विधया बहुध्नं प्राप्तुयादिति पूर्वेण संबन्धः ।

क्षेमसाधनत्वाद्वाच: क्षेमत्वबुद्द्र्यस्तत्र कार्येत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि ।

योगक्षेम इति प्राणापानयो: । कर्मेति हस्तयो: । गतििरिति पादयो: । विमुक्तिरिति पायौ ।

विमुक्तिरेविसर्ग इत्यर्थ: ।

इति मानुषी: समाख्या: ।

अध्यात्ममेता उपासना उत्का इत्यर्थ: ।

अथ देवी: ।

उपासना आचक्षत इत्यर्थ: ।

तृमिरिति दृष्टौ । बलमिति वियुति । यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरिति मृतमानन्द इत्युपस्थे ।

एतत्त आध्यात्मिकोपासने संगतम् । पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलवत्त्वादिति दृष्ट्यम् ।

सर्वमित्यादौ । तन्मात्रशब्द्युपासीत । प्रतिष्ठावान्भवति । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवांभवति । तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः । तद्रलेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति ।

आकाशस्य प्रतिष्ठितत्वादिगुणयुक्ततयोपासने तत्कतुर्न्यायेन प्रतिष्ठादिकं भवतीत्यर्थः । ब्रह्मवान्ब्रह्मतत्त्ववानित्यर्थः । नम्यन्ते प्राप्यन्त इत्यर्थः ।

तद्रक्षणः परिमर इत्युपासीत । पर्येणं श्रियंन्ते द्रि शन्तः सपत्नाः ।

परितो ऽप्रियंते ऽस्मिन्निति परिमरः । सार्वत्रिकमररणस्याध्यवकाशात्परितो ऽप्रिय इत्यर्थः । एषमाकाशस्य ब्रह्मशेषत्वेन परिमरत्वेनोपासन एनमुपासकं परितो ऽप्रियंते द्रि शन्त इत्यर्थः । पर्येणमिति प्राप्तं छान्दसम् ।

तदेतद्याचष्टे—

परे येडपिया भातृव्या: ।

अप्रिया भातृव्या: शत्रव: परितो वर्तमाना ऽप्रियंते इत्यर्थः । स यश्वायं पुरुपे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्परेत्य । एतन्मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य ।

एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य ।

पूर्ववदर्थः ।

भृगुवंशुपनिषत् ।

इमाल्लोकान्काममात्र्यी कामरूप्यनुसंचरन । एतत्साम गायन्नास्ते ।

एतद्धक्ष्यमाणमिस्यर्थः ।

हा ३वु हा ३वु हा ३वु ।

स्तोमाक्षराण्येतानि ।

अहमन्नमहन्नमहन्नमहन्नम् । अहन्नादोड ३हन्नादोड ३हन्नाद ।

अन्नाहंशब्दः परमात्मपर्यन्तः ।

मोक्षभोग्यवाच्यन्नाह्माद्दशब्दावापि तत्पर्यन्तौ ।

अहं श्लोकरुदहं श्लोकरुदहं श्लोकरुत् ।

श्लोकयति इति श्लोकः श्लाघनीयगदद्रक्षणादिकृतित्यर्थः ।

अहेनास्मि पठनजा कृतो ३ स्व ।

ऋतस्य कर्मणः प्रथमजा सर्गादिसमये तत्परिपाक्कादित्यर्थः ।

पूर्वं देवेभ्यो अमृतस्य ना ३ भाव्या ।

देवेभ्यः पूर्वं वर्तमानोडमृतस्य मोक्षस्य नाभी रथचक्रस्य नाभिरिवाड्डश्रयभूतः । नाभा इति गानकृतो विकारः ।

यो मा ददाति स इदेव मा ३डवा ।

५

यो मां योग्याय शिष्याय ददात्युपादिशति स इदेव माडवा अवाः प्राप्तो भवति । वा गतिगन्धनयोरिति धातुः, इच्छब्दोऽनर्थकः ।

अहमन्नमन्नमदन्तमाश्रि ।

अन्नशब्दितमचेतनं तद्युक्तारं चेतनं चाश्रि व्याप्तोस्मि ।

अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाव३म् ।

प्रलयकाले विश्वमभिभूतवानस्मोत्यर्थः ।

सुवर् ज्योतीः ।

कमनयदेवीदृश्यमानशरीरौ भवति ।

२५२ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता भृगुवल्लीयोपनिषत् ।[भृगु०अ०१०

य एवं वेद । इत्युपनिषत् ।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लीयध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥

समाप्तं शोपः ॥ २ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लीयध्यायप्रकाशिकायां दशमोऽनुवाकः ॥ २० ॥

इति भृगुवल्लीयध्यायः समाप्तः ।

90

शाङ्खायनारण्यकम्

शाङ्खायनारण्यकम्——ऋग्वेदान्तर्गतग्रन्थविशेषः।

91

गौतमप्रणीतानि न्यायसूत्राणि

गौतमप्रणीतानि न्यायसूत्राणि——भाध्याद्रष्टिर्भ्यां समेतानि।

92

श्रीमद्भगवद्गीता

श्रीमद्भगवद्गीता——सटीकरामानुजकृतप्रयुक्ता ।

93

दर्शपूर्णमासाभाकृतिः

दर्शपूर्णमासाभाकृतिः——श्रीवामनशास्त्रिकृतः पथ्यो मार्गः।

94

संस्कारपद्धतिः

संस्कारपद्धतिः——अभयंकरोपाह्वःक शास्त्रिविरचित ।

95

कारयपद्धतिः

कारयपद्धतिः——महेश्वरोपाध्येष्ठम् ।

96

करणकौस्तुभः

करणकौस्तुभः——कुण्डदेवज्ञविरचितः ।

97

मीमांसादर्शनम्

मीमांसादर्शनम्——सतत्नत्रवर्तिकशावरभाष्योपेतं भागत्रयात्मकम् ।

98

धर्मतत्त्वनिर्णयः

धर्मतत्त्वनिर्णयः——अं भ्यंकरोपाह्वः सुन्दरदयाशिष्प्रणीतः ।

99

भास्करीयबीजगणितम्

भास्करीयबीजगणितम्——नवाङ्कुराटीकासहितम् ।

100

प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः

प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः——नागोजिभट्टविरचितः ।

श्रीमद्वाल्मीपुराणम्

श्रीमद्वाल्मीपुराणम्——महापुराणान्तर्गतं चतुर्भोगात्मकम् ।

तिथ्यान्तदर्शनम्

तिथ्यान्तदर्शनम्——महर्षिदर्शितसरणौ निरूपितं वामनभट्टाचार्यभियुक्तम् ।

आधानपद्धतिः

आधानपद्धतिः——श्रीवामनशास्त्रिभिः कृता ।

पञ्चालम्बमीमांसा

पञ्चालम्बमीमांसा——श्रीवामनशास्त्रिविरचिता ।

शिवभारत

शिवभारत——कल्हणपरमानन्दविरचितम् ।

विषयानुसारेण ग्रन्थानां सूचीपत्रम्

विषयानुसारेण ग्रन्थानां सूचीपत्रम् ।

विषयः

विषयः

2

अलङ्कारः

२ अलङ्कारः ३३, ८९;

11

श्रुतिः

११ श्रुतिः १-१२, १२६, ३६-३८,

अमेयात्मन्

०. अमेयात्मन् १३, ४७, ७८.

6

वैद्यकम्

६ वैद्यकम् ४, १०, २५, ८३, ९१, १००

व्याकरणम्

८ व्याकरणम् ८३, ९३,

3

श्रौतम्

३ श्रौतम् ३, ७८, ८१, ८७, ९०, ९१, ९३,

13

संकीर्णम्

१३ संकीर्णम् २२, २४, ३१, ९७, १०२, १०९ ११, ८१,

पुराणम्

पुराणम् १, ९, २०, २१,

आधानपद्धतिः

आधानपद्धतिः १४, ८७