1. Isa Kena Katha Prasna Mundaka Mandukya Sankarabhashya Ananda Giri Tika Jivanand Vidyasagar 1873

ISA, KENA, KATHA, PRASNA MUNDA, MANDUKYA UPANISHADS.

PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA B.A.

Calcutta. PRINTED AT THE SUCHARU PRESS. 1873

WITH THE COMMENTARY OF SANKARACHARYA AND THE GLOSS OF ANANDA GIR,

To be had from Pandit Jibananda Vidyasagara B.A. Sanskrit

पण्डित तर्कलङ्कार-पण्डितप्रवरपाद श्रीमत तर्कवाचस्पति पण्डित-प्रणीत-प्रकाशित-पुस्तकानां तानि

१

नाष्पकल्प व्याकरणम्

२१

२

धातुपाठेश्च

३

शब्दसौम महानिधि [संस्कृत प्रभिधान]

१०

४

विजातकोशदी - सरबाडोकासहित

११

५

विपाकतविवसार [वेदान्त]

६

तुलादानादिप्रकति [वज्रचदैः]

8

७

गयाकाण्डादिपद्धति

१

८

वास्तुयंत्रतन

१११

९

वायुप्रकासरी [वज्रान्तरे]

१

१०

कुल्योदकचरी तथा छत्तरनाकीर - सटीक

११=

११

वेणीसंहार नाटक - सटीक

१

१२

सुद्राराकुस नाटक - सटीका

११

१३

ततनावली

१११

१४

मादकिकाविमिल्ल - सटीक

११

१५

धनञ्जय विजय - सटीक

१

१६

महावीरचरित

१

१७

सारतचकोशदी - सटीक

२

१८

वैयाकरणभूषसार

१११

१९

कोलावती

१२

२०

वौजगशित

२

२१

शिरपलबंध - सटीक

३

२२

कितालार्जुनाय - सटीक

२११

२३

समाससंभव - पूर्वार्ध सटीक

१

२४

समाससंभव - उत्तरार्ध

११

ईश, केन, काठ, प्रश्न, मुण्ड, माण्डूक्योपनिषद:

परमहंस-परिव्राजकाचार्य-श्रोमत् पूज्यपाद-शङ्कराचार्य्ये

कृत भाष्य सहिताः। आनन्दगिरि-शङ्कर-टीकायाडख्याताः। वि, ए, उपाधिधारिणा श्रोचौजोनान्द विद्यासागर भट्टाचार्य्ये

संस्कृताः।

Calcutta: PRINTED AT THE SUCHARU PRESS. 1873.

Isa

HARVARD UNIVERSITY LIBRARY

ॐ परमात्मने नमः

राजयोगे:यसंधितोपनिषद्धव्याख्यम्॥

द्वावावास्स्यादयो मन्त्राः कर्मस्वविनियुक्तास्तेषामेव सकर्म्मध्वे पस्वाकानो याथात्म्यप्रकाशकत्वात्। याथातथ्यप्रचमनः पृथक्स्वापापविषयस्त्वैकत्ननिष्ठस्वाध्यायीरत्वसर्वगतस्वादि वक्ष्यमाणम्। तहि कर्म्मणा विशिष्टा तत्र युक्ता ऐवैवा

राजयोगे:यसंधितोपनिषन्मप्रकाशटीका॥

वेङ्कटेशा परदेशेशा स्वामिन् विन्ध्यवशेशतः। वोडहं देशहिते:॥१॥

देशावाक्यमित्यादिमन्वानु व्याचचक्षारथंर्गनु माध्वकारस्तेषा वच्मध्येकृतां तत्त्वं मुद्रयति। तथा चि कर्म्मलटाः वेधन मन्त्रेणे देशावाक्यमिलादयो मन्त्राः कर्म्मचेष्टा मन्त्रस्याविषयेादिने स्वादिम्नवतु॥ यतः ऋषिःप्रवरोनारायणादादम्याश्चेया रति तानु प्राप्नाछ। देशावाक्यमिलादय रति। कर्म्मस्वविनियुक्ता रति॥ अत्रे लेति वाच्या विमर्शोवादितः विमिवोधकप्रणवादर्श मातृकारशानरस्वाच्छेदैरर्थः। गोतविनियोगाम्बेदपि वर्षिंदेवचदं ददामीलक्य वर्षिहेवेनप्रका- शनवाक्यांतु वचिहेवने वचा विनियोगसत्वा कर्म्मचेष्टे.तामपि.तामपत्‌।वनवा- कर्म्मे न कर्ज्जसे नापि विनियोग रस्स्वपि नाश्रहणीयजितमार्त। तेनास्मिता। यथादिनिये पचसामन्: कर्म्मचेष्टे प्रमाषामावालु वाचालं न वेवं कर्म्मीहपयोग विगतु कर्म्मेचा विशिष्टा रत्स्वाच। वाचालंप्रचोति। यथोडहं समावसो न तु वेङ्गापि पाप्मना विद्धः स्वात्मनैको मरीन शाकाहापिम रति जानन् काठाख्यचापि कन्या वक्षते॥

ॐ । वाजसनेयसंहितोपनिषत् ॥

ईशावास्योपनिषत् ईश्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्

देया । इटे इतोत टेनेहा । ईश्विता परमेऽवरः परमा सव्वैस । च हि सव्वैस्मिटे सव्वें जन्तूनाममा सन् । तेन खेनामनेध्याऽऽस्माच्छादनीयम् । किन । इह सव्वं यत्किञ्च यत्किञ्च जगत्या ऋषयथ्या जगत् । सव्वं खेनामनाडस्मे-वेँ सव्वं मिति परमार्थसत्यरूपेयाऽऽर्तमाइं सव्वं खराचर-भौच्चादनीयं परमात्मना । यथा चन्द्रमसि दित्सको-दिसम्पन्नञहे दादिचं दौर्गन्ध्यात्तृषरूपनिष्ठेणेनाऽऽकाद्यते खेन पारमाथिंकैन गम्सेन तहदेव च खालन्यधस्तं खाभा-विकं काहेत्यभेदृङ्खादिवष्ष्यां जगहेतारूपं धयिय्यां जग-

व्याख्ये वत्थण्णा मतिपदं व्याख्टे । दंप्येति ॥ दंप एनवयें । डस्स धातोः ऋकपि कुम्मे मदनहस्से:ट तस्स हवीसेकस्सनमोहेतिं । नह कर्त्तति किविघानात्परमेचरख पाक्रिवसात्कं च ऋक्नामहदवात्थ-तेति तनाऽऽ । ईहतेति । नावोपाधीचनकस्स तस्सभावाच्चदवस्सच्यता न विदध्याते निदपाधिकस्स न च ऋक्खत्तं भविष्यातीत्याच्चः । ऐविल्लीचिवस्सभावेन तस्स भेदः प्राप्त दस्साऽऽकाऽऽ । सव्वञ्चनूगाञ्जिति वया दरस्सादिं मतिविस्सागामक्खा विभ्भूते देवदस दंपिता भवति तच्चा वसभेदेगेस्सीविचस्सभावक्खाऽऽच गास्सभेदाहस्सामं सक्खा-वतीस्सः । वच माच्छादने । वच खरं च वाऽऽलक्खप्त दस्साराक्खणेव वच्चं भाऽऽक्खा वदगीचारऽपेच म्झीतं तवर्गमाच्चर यवस्संनेति पानेभा-द्दनीदं चम्सोऽक इङ्खरोगेस्सोति पातथ्साऽऽच वच्कोपरे वच्चान्दोस्से तवस्सक्खीहितविस्सः । मक्खोस्स वस्सामोक्क व धम्मपादा विसोधः । देवो-पादेयभावे ड्यं न सक्खप्रवदीस्सते । ॥ ॐ नमोऽस्तु न

तैन व्यक्केन भुज्ञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विदनम् ॥९॥

त्वामित्युपचार्येत्यादिसर्वमेव नामरूपकर्माद्यैर्विकारजातं परमार्थतस्त्वाभावनया त्वकारं स्वातं। एवमोक्षराभावनया युक्तोऽसौ शिष्योऽप्यादरयात्मानं यथाधिकारो न कर्मसु तेन त्यक्केन त्यागेनैवर्थः। न चि त्वक्को वताः पुत्रो जातो वा श्वाससम्बन्धितयाडभावादात्मानं पालयतस्त्वागेनैवर्थः। मुज्ञ्जीथा: पालयेयाः। एवं त्यक्के पश्यरं मा स्थः स्थिमाकाङ्क्षां माकाङ्क्षोर्धनविषयाम्। कास्स्वित्कास्स्वित्परस्य धनं स्वस्य वा धनं मा कार्योरितर्यः।

मोक्षे डक्ति न विकारो डक्ति तत्त्वतः। नित्यप्रकाश एवात्मा विद्वाकारो महेश्वर रति ॥ यस्योपदेशेनिकाङ्क्षामानसेच्छान्ततहृदिने निराक्रियते तस्य विशारादिप्रवृत्तेन तत्त्व प्रकाशे सक्तनतह डचिररक्षिततत्त्वभिरे ष रटान्मात् । वचेतति ॥ मन्नामक्यांदे हेत्कादित्यन्वाददू।

भावदिना जातं यौगैर्ननलौपाधिकिं निध्या तद्वाच्यं तद्रूपनिरूर्जनाभिव्यक्तेन सामाविवेकेन मन्नेनाध्यादाने तद्विद्यारादे: सकृपपज्ज्ञावाप्तिनिर्वन्धेनोधकस्मात्ततोलाछ । तदैव शोति॥ सामावेदादिरवविद्या तत्कार्यं स्वायाविवामित्यादिवाक्यले योग्यत्वप्रदर्शनार्थविवेचनस्मृ। एवं विशारादिप्रवृत्तवतोऽनन्तह इरिकवचभावनाच्चका युक्तिमभिप्रक्ष वर्धविदहं वेवार एतेति मावनायांधिकृततत्त्व युक्तिकृद्यपकस्म न विचारेडच-

क्तस्य सर्वकर्मसुध्द्यभाव एवाधिकार इद मन्त्रे विनिद्यतेन स्वक्नेनैष्ठन् स्वागपराक्षं पातु स्व शतयेव चि तज्ज्ञेयं न किञ्चित्: प्रकृतूपरं पदमिल्यन्न-नाम्न्युत्पत्तिप्रयोजनचावाचित्वविवेकेपेतेलं मधिद्वाच्छे समिप्रे स्वात् । एवचोत्तररालेति ॥ चिकीर्षितं यद्ग्राह्यं कौतिति। तेन वक्केनेति।

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः।

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः। काश्चात्। यथा कृतननित्याधिकार्यो न कश्चिद्विनिर्मुक्तो यदृच्छया। शास्त्रैव सर्वमितोऽखिलं भावनया सर्वं त्यक्त्वमतः प्रामाण्यमेवेदं सर्वमालंबैव च सर्वसतो मिश्या|विमर्शं वर्षं माकार्थमित्यर्थः॥१॥

एवमालंबनः पुण्यादोषाण्णावयसक्यावेनामशाननिष्ठतयात्मा रक्षितव्य इत्येव वेदार्थः। पथ्येतरस्यानामचेतनतामग्रहणप्रायाकृतेः सुप्रपाद्यति मन्त्रः। कुर्वन्नेवेह नित्यनिर्वर्त्यनैव कर्मोभयगिङ्गोलादीनि विशीविशेक्षोविहितुमिच्छे कर्तुं यत्सकृद्वाकाः समाः संभूयमान। तावद्वि पुरुषस्य परमामूर्वाचतम्। यथा मात्स्युवादेन यज्ञजीविविशेषकृतं वर्षोच्या

मागेनाकाः रचितः शास्त्र|चर्यालसदृपवास्यनाहकूषलैरक्षागसेऽर्थः। वत्सराविनः वरोत्सवार्थपयुक्कोपी नाऽदनमिथाहग्नादिव्यातत-रक्षेपि वपथिदुरूपरितप्ते रागचेष्टामपकर्षिद्रोपे वचः कत्स्येः। तथा प्रधानविरोधिप्रतिपादितसभिप्रे|य निवमविभिः। एवं मज्ञोपयदति। क्षिदितु निवातस्य कामान्यार्थमपेदप मधु क्षिदिति चिन्त्यमानतमानप्रविच्च वदित नु वेदिते इत्यनर्थकमित्याशयः। व्यतिरेकवश्यातनैवेदं वर्षं मे प्रभूतं नदक्षं चित्रपरतन्नात्स्वादतः प्रामे विशये मकाकृते कत्स्या॥२॥

परमार्थस्वामिनः स्यष्मित्यावाहचूचाङ्गय एव नास्तिक्यार्थः। यावन्मय पूजांदैन तपोप्रदेः। नतश्रुतौपादेगमपरिपक्वाशनस्य वच्याविधिना|च्चवर्थपातेन शक्याविगो निवर्त्याविधिकृत प्रति प्रतिपदं याचलाव यक्लेपाच्चेहवदनुत्तरस्य चस्याविमो अभिषिषवा। एवमालंबिन्द्रवादिना॥ पूवर्क्लेश प्रामं विशितं वसु तत्स्वरेच्छतम्नेप कम्मो विदित्वा ततः कृतकृत्याहङ्कारेण तात्पयं मन्नहव्लेपकरेपेमी बहुध्नाद्यवति।

श्रनेजदेक्मनसो जवोयो नैनहैवा श्रात्मवन्

जना ग्राह्मण उच्चन्ते। तेन श्याम्चिनन्रोषेऽ्या संसन्ति ते॥३॥

यस्यावनो शननादिवाहस: सरन्ति तहिपर्ययेगा विदांसो सुवचन्ते ते नाम्रचन्। तत्कोचघयमार्मतन्वमित्य- पते। पनेजर्त न एजत। एजृ कम्पने। कम्पनं चलनं स्थिरत्नप्रच्युतिसादर्जितं सर्व्वदा एकरूपपमार्यः। तज्ञैव सर्वेभतेष मनस: सझुक्रयादिश्रय्यत जवोयो ज्यपवर्त्तरम्।

कथं विशद्युस्यने। भुरव निश्चलमिदं मनसो जवोय दूति ॥ नैष दोषः। निरुपाधियुपाधिमच्योपपन्ने:। तत निवपाधिकैन रूपेषोच्यते पनेजदेकामिति। मनसो- ऽन्तःकरणास सङ्कल्पविकल्पलच्याप्योपाधेरुवम्तनादिदे श्यस्य मनसो ब्रह्मलोकादिदूरस्ससकृद्यपनं श्यामात्र- श्चतोऽयतो मनो ऽचिष्ठं लोके प्रसिद्धम्। तथाप्यनसि ब्रह्म- लोकादीन् दूरं गच्छति सति प्रथमं प्राप्त हवामचैतन्याभासो स्यायते डतो मनसो जवोय इत्याझ।

नैनहैवा ज्योत- माग्रेति॥ वासराल घातस प्रायश्चित्त विधानाद्येनाल शरखमेव कष- शित्याझ। तें न श्रेति॥३॥

उत्तरमन्ववतारयति। यस्यात्नातन रत्यादि॥ चाविक्रियमेवचे द- रतथ्य' वाथं वेधम स्वर्गगामिन: केचन नरकगामिन ऋति शांशारिक- व्ययस्था स्यात् कम उपाधिदिनवसनेरेकाभिप्रेताझ। मनस रत्यादिना । उपाधेररवर्व्समार्त्तं विक्रियादिव्यवहारान्वयल्मिति वेधः। नत्व मनसो नेहा(ल)भ्यन्तराद्विन्दूतच नत्प स्वातन्ब्र्येण। ईईश्वरानु- ग्रहनिमित्ताद्विन्दूयच नत्प स्वातन्ब्र्येण। ईईश्वरानु- ग्रहादन दिवचनिं पच्वरादिप्रायमूलं प्राप्तमिकायचाझ। नैन-

पूर्वमर्षत् । तद्वावतोऽन्यानुप्येति तिष्ठन्सचिन्रुपो मातरिश्वा वर्धाति ॥ ४ ॥

नाहंवाचसुराकैरिन्द्रियैैर् एतत्प्रशातमामनन्तस्य नामुपयन् न प्राप्तवान्तः । तेभ्यो मनो जवोयो मनोऽथापारव्याचित- स्वात् । प्राभासमात्रमथ्याभ्रमनो नैव देवान्् विन्योभवति । यध्याच्छवनामानसोऽप पूर्वमर्षन्तं पूर्वस्मै गतस् । स्योमवदू- र्यापत्वात् । सर्वव्यापि तदात्मतच सर्वसंसारधर्मवर्जितं खेन निरपाधिेन सङ्कल्पेनाक्रियमेव सदुपाधिलतया: सवर्ः: संसारक्रियया पशुभवतोऽपि विवेकिनां मूलानामनेर्मिव य प्रति देशं प्रत्यभासत इवक्षेतदाच । तद्वावतो गच्छतोऽन्थाननोऽपगिन्द्रियप्रहततो नामविशेषाणाम् प्रत्येति प्रतीत्य गच्छतीव । इत्थं स्वयमेव दर्शयति । तिष्ठदिति । स्वयमविक्रियमेव सदित्यर्यः । तदिन्छाल- तच्चे सति नित्यचैतन्यसभावे मातरिश्वा मातरि घन्र- रिच्छे स्वसाति गच्छतीति वाच्यः सर्वप्रायाभवत् क्रियात्मको यदात्म्याच्च कार्यकारणजातानि यध्यावोतानि प्रोतानि च यन्मूलसजुष्कं सर्वेष जगतो विधारयति ह मातरिश्वा।

द्रेपा रति॥ पञुरादिप्रहत्ते मनोऽथापारपूर्वक्वाचिद्विषयतवे पञु- रादिविषयत्वमात्रगो न सभवतीत्यर्यः । मनसो वा 'कं' न विषषय मालम्बे सति काष्ठ । वध्यादिति ॥ वधा मनःखं परिमार्षं मनखो न विमोक्ष्यत्न्नात्र्य वघनात्सचातमथ्य वघनान्मनसो न विमवसद्राप- ल्वाच्चे स्यः॥ उक्तार्थ स्वाकुरणचययोगोपपत्तिमाच । तदिन्छाततत्पे वियानित्य निर्याणि कर्मारिण शोकादिप्रभृतिःप्रतिबन्धभित्तिः कम्मादाव इति सम्भाव्याश्चैककोपपदः: कर्म बस्तु प्राप्तुचे डावार्षवर्णनिमित्तस्यपचेः।

तदैंगति तन्नैंगति तद्‌दूरे तद्‌वहन्तिके । तद्‌भूतेषु तद्‌भूतेषु तद्‌ सर्वस्यास्य चात्मनि ॥ ३ ॥

प्रपः कर्म्माणि प्रापिणां पेष्टवच्चूर्ण्यति । भाम्यादित्यादीनां च पवनदहनप्रकाशाभिवर्षैचै(चै)दिशाच्छन्नि रघाति विभज्योत्थं: । घारयतीत व । भोष्मादाहात: पवते इत्यादिहश्रुतिस्य: । सर्व्वा च हि कार्यकारणादिविविधया नित्यचैतन्यात्मकत्वे(पे) सर्व्वासद्भूते सत्येव भवन्तीत्यर्थ: ॥ ४ ॥

न सत्कार्यां नासत्कृत्यैति पूर्ब्बमनुसंकर्य्याम् सर्व्वमुनराझ । तदामातकं यत्कृतमेतत: पश्यति तदेव च नैर्जाति स्वतो नैव चलति पश्यवमेव सृख्यातीत्यर्थ: । किश्च तद्‌दूरे वर्षकोटिस्थमित्यतैवर्व्यतिरिक्तामप्यलातूरे इव । तद्‌निके समीपेऽथनमेव विदुषामवलाच केवखं दूरेऽनिके य । तदनन्तरेऽथनन्तरे सर्व्वस । शास्ता सर्व्वोत्तर ईश्वरित सुत: । पश्य सर्व्वंस जगतो नामरूपक्रियात्मकस्स तु सर्व्वसाक्षी साच्चतो थाप्यथादाकार्य्यव्वारततययचछछत्नाला-हत; प्रज्ञानघन एवेति यास्मादिविरमस्रम् ॥ ५ ॥

जातव्यापक: घृत: साक्षोपचचचला मनुषु रसच: । इन्दवरखा(क्वा)पि हिर-ख्वरभेव निम्म्मताम्रशुचौपचयप्याधिष्ठाता परमेश्र: । अन्यामत दमुक्त-त्रिदानौँ साक्षिनिकपचचचपचार्य्यमादाच वास्र्य्यमाच । सव्वा प्रीति: ॥ ९ ॥

ज्ञानता साक्षं याथिलयाथाप्यायतेऽथर्सिनरतत्कार्य्यादचवे रथि मर्षि: निरतिशयैरं न ज्ञानाज्ञानयोरादिान्तर् । प्रज्ञानघन एवेति ॥ १० ॥

तच को मोक्षः कः योक एकत्वमदुपपादयत्॥ ७॥ स पश्यगाच्छुध्दबुद्धिसंस्कारविधिमुपवृंहयेदिति युष्मदादप-

को मोक्षः। योकच मोक्षच कामशोकमदज्ञानतो भवति। न चानेकात्व चित्पुष्ट नगनोपमं पश्चात्को मोक्षः कः योक-

र्तात। योकमोक्षयोरविद्याद्यैचोरैषेपारमवप्रदर्यनात्। सकारबस्स संसारस्वात्मनमेष चेकः प्रदर्शयति।इह। योऽयमातोर्नक्लेशेक भामा स क्षेन करेष्योल्वणणयं मन्त्रः। सपर्येगात्स मामा पर्थंगात्प्रति समन्वदगाज्ञतवान्

माकाघवद्रव्यापीतवर्थः। शुक्षं शुध्दं ज्योतितषाडींगितमानित्यर्थः। प्रक्कायमध्यरीतो शिक्ष्यरीतिरवर्जित इत्यर्थः। प्रक्काम छतम्। प्रक्काविरं क्षामा धिरा यच्याव विदुधन्त ऋत्यचाविरन्। ज्ञाविरमवस्थामिल्याश्या सूक्ष्मचरीरप्रतिषेधः। भूयचं निर्मंबाम्।

आपापविष्ठं धर्माधर्मौदिपापरैरजंतमिति। शुक्षमित्यादीनि वचांसि पुध्दिकक्रवेन परिकषोयानि। स पर्थंगादित्युपक्रम्य काविमंगोषीति पुध्दिकत्वेनोपसंहरेत्। कविः कामद्दर्योगी

सर्वहक। नान्ययोगक्त टृष्टेत्यादिक्षते। मगौषी मनस दूंपय-ता सर्वच दंपवर रत्यर्थः। परिमूःसर्वेषामुपर्रुपरि भवतोतिद परिभूः। स्वयम्भूः स्वय भक्तोंति येषामुपरि भवति यचो-

तदचं रेवताराभनादि चिकीर्षति तवाक्क्कलं पदद्वतातोऽन्यदव्य-तिरेकाभ्या योदेतरविद्याद्यैचोदारचर्याद्वियानिहचैग योक-द्वैराज्ञां निकनिच्चित्तिविद्यापबलैन विवचिता। खयमात्रक्ष चपुषो डफि

विवम् । कविर्मनोषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातव्यतोडर्थान् यद्वाक्क्रत्स्न्वतोभ्यः समाम्नायः ॥ ५॥ तदध्नग्नतमः प्रविशन्ति येडविद्यास्तमपास्ते ।

ततो परि भवति स सर्वः सयमेव भवतौति स्वयं भूः । स नित्यमुक्तरङ्खरो याथातथ्यं सर्वज्ञतायाञ्चातथाम्नायो याथातथ्यं यथाभूतकर्मफलसाधनतोडर्थान् कार्यव्यपदार्थान् सदधाहि हितवान् यथागुरूपं व्यभवातितत्यैः । ग्राङ्खतीस्स्यो नित्याय्यः समास्यः संभत्सराख्येभ्यः प्रकृतिप्रत्य

रत्यैः ॥ ६॥ ज्ञात्वायेन मन्न्रैष समेष्यापरित्यागेन ज्ञाननिष्ठोक्का प्रथमवेदार्थैः । ईड्यावार्षमिदं सर्वं मातृषु नित्यस्मानां चिज्जीवविषयां ज्ञाननिष्ठासमन्वै कुरेर्जोवेद-कर्माध्यैि जिज्ञासविषोदिति कर्मनिष्ठोक्का द्वितौयो वेदार्थः । मनयोश्च निष्ठयोर्भिमागो मन्त्रमपेक्ष्यतयोर्यभदारखको-

डपि प्रदर्शितः । सोग्निकामयत काया मे स्वादित्यादिना । आाङ्गस्ख कामिनं कर्माध्योतीति मन एवास्वाल्मा वाग्वादये-

मावादिल्साद । योऽव मोक्षचेलादिना॥ योडव्यभिति । सुप्रसिद्धये धातुः । स्वःनयन्न भरोरपिति क्षावा चिरा॥ ९, १०॥ प्रकटश्चविभागं दिदृक्षु विप्रुः चनचोदति । फलाद्येन नेति ॥ यदकं भास्करेऽप सर्वज्ञः, पनिगदेकत्रजविद्यामकरतत् प्रकटच-

भेदकरमभनुचित मृल । तदखद्यै। प्राङायुपास्यनिमंधानशास्त्रपुनरख्य दर्श नात् । न च तदपि ऋजुक्रान्तानुपमिति वाच्यम् । ऋजुक्रान्तनयवाद । न चनोप व्याख्यातव्यक्तिप्रचयेनचन्न्यायविधानस

भूय एव ते तमो य उ विद्यायाऽऽविद्यायाः ॥ ५ ॥

त्वादृशानत् । पशूनां कामित्त्वं च निषिद्धतमवर्गख्याते । तयाच तत्परखं सम्प्राप्तसर्गाक्षोभ्याक्भावेनालमखूपाच्छानं जायाच्चे पशावतयसक्यासेन शामविदतां कर्मेङ्गिताशामातिमूल्ये-

नामस्खरूपनिष्ठैव दृश्यते। किं प्रयचया करिष्यामो येषां नोऽ्यसामान्यं लोक रत्यादिना। ये तु ज्ञाननिष्ठा: सद्याखिन्केश्योऽकर्तार्या नाम त रत्यादिनाऽऽवृत्तिबन्धदार्घवा-

मो चाऽऽलम् स पर्यंगादित्वेतदेतेऽनेकपरिपंथतन्म् । तेऽपाअ-धिगतान् कामिन इति । तयाच श्रेयेताख्यतराश्मा मको-पनिर्णद प्रतिप्रसभिय: परमं पावनं प्रेप्सवच सख्य-

सखिष्फुरुषरतिम्यादि विभव्योभकम । ये तु कर्मनिष्ठा: कामे कुर्वन्ति एव निजौविषयवशेभ्यः परसुख्यंते । अन्यं तम

चाकताव्याकृतोपाधनख प्रकराननृत्याच्छाद्य कामेङ्गवाख्खेडन्न-श्रोनादिप्रचरणं भिन्नमेवेष्यते भिन्नाधिकारत्वाच्च सकलकर्मेचसङोपनि-

माल्यपि भिन्नाधिकारकमो विरोधाहिसंविद्यामुपक्रतिद्रो न विश्रयते । कर्माऽपि ग्राह्रप्रायख्वतिं दृश्यविश्रुप्रकाशते । जनयोचेऽप्यादिना ॥ सत्र वा कथमप्यस्तमवत रत्याऽप्याश्र । मन यवेत । जायाऽपे स्वादय

प्रजायेऽपि । तद्वितं ने स्वःदच कर्हि जिज्ञास्यंतेति कालव्यतिकान्तस वाद्यो जावादिर्देदा दृश्यते तदाऽप्यालं जावादिमस्स्यिंच दृश्यंवात । मन-रत्यादिना रत्याऽऽत्मविक्कं जनसादिमस्स्वभिमानस्साच्चान-

कर्मेल्वात् । चचा वा वाङ्मयाऽऽचिन्त्यवाङ्मे उपमा मनेऽपिजन्माधितकाजिज्ञासध्वभज्ञानोदयः प्रचिस्सहदयमपोऽर्थः । तेऽप्य च कर्मख्या

कामं सङ्चारामितरेद्यपि दृश्यंतमित्याश । तथा चेति ॥ यकं बोधात्मक्मनो हि वाङ्मनोः इतमप्युदे

ईति युष्मुम धीरायां ये नस्तन्विश्चक्षिरे॥१३॥ सम्भूति च विनाशच यस्तदे दोमयथ स च॥

तथाहि पन्थासरतन्म्रवाइसभूतेइस्याहताइइस्याज्ज्जतोपास- गावडकृमन्चन्ततमः प्रविघ्नन्तोमित प्रद्यातइशय इति व पैरा चिकैइच्यते द्राति एवम् युष्मुम धीरायां ये नस्तन्विश्चक्षिरे व्याकृताव्याकृतोपासनफलम् व्याख्यातवन्त इत्यर्थः॥१३॥ यत एक- पुरुषार्थत्वाज्ज्ञेयवाच । सम्भूतिम च विनाशच । यस्तदे दोमयथ सौवनेनां घृम्नौ यस्य कायस्य स तेन धौम्नांइअभिद्योतित विनाश इति तेन तडुपासनेइअडइएषर्यमधर्मंकामादिदे ष- जातस त्यु तैलां हिरख्यगर्भोपासनेइ न्वाआमादिम्राप्तः फलम्। तेमानेइषर्यादिदृष्टयुमतोऽयास्म्भू त्या च अव्यास्मातो- पाथनया प्राप्ततं प्रद्रतिकायवचच्यमभ्रुते। सम्भू तिष्ठ विनाश-

सम्भख्वाभिधितृसवाप्रम्॥ विधेमहावदतति । तम् विनेआदीति ॥ नडक्नाभिति प्रक्षुण्णकमेव ॥ विधाख्ये स्माचीकाच्चतलं फकलितयुक- मच्चामिरिति बोधनाः । म्रअचुतइअवय द्रति तक्ष भूतति गिरो भुव द्रति नाआ लवचति प्रतिषे पादाविलर्षःः इ मन्त्रानुपदयो व्याख्याव चडेपतो विचारमाहरते। म्रविद्यवा चसुम् तौरेैस्यादिना॥ वचहतत- घेसच्वतालच्य उह्यचेव कज्जाद म्रच्याते द्रति सम्भख्वःः याक्रीययोग्र्म्मन्- कम्म्म्मोएर्व रोधाविरोधौ वाख्खीयावेव पाथौ म तर्क्म्माहेवेति परे- योकम् । विदाइमो व्याखचिछ एव विरोध रसः॥ दुरमेत द्रति । विषूधी नागानतो चिव्याल्म्मिच्ये दूरं विपरीतेइदतियेन विदे रसख्वःः। वड वन्ध्रवाइउपचचे द्रति काल्ह्रुपपत्ति॥ काठके विरोध नवचाय । तन्न्रतवि- द्वागपिह्यावरोविन्देवि्टिति हेएविरोधेनबोधःःद्रदिरोभो अभिष्योऽति

विनाघेन चतुस्तौर्वासम्भूयाचतमत्सुते ॥ १४ ॥ हिरण्येन पञ्चेतु पञ्चस्वापिक्षितं मुखं ।

श्वेत्यतस्तत्रैवोपेन विनिहतेङ्गो दृश्यः । प्रकृतिश गफज मृत्यतुरोधात्तु । मातृपदैवविनसाधं पकं याक्षरचतुष्कं मत्ततिशदशात्मकं । एतावतो संसारगतिः । ततः परं पूर्वोक्त-मातृमेवाद्यं हिजान्त इति सर्वाल्मभाव एव सर्वैङ्गच्यास-व्यासङ्गानिष्टकार्य एव हिमकारः महान्तं निरत्नि-रयस्यो वेदार्थेषु प्रकाशितः । तत्र प्रकृतिनिरूप्यस वेदार्थेषु विधिप्रतिषेधात्मकत्वात् खरतरस्य प्रकाशने प्रगम्योऽन्तं नाध्रयसुपयुक्तम् । निष्ठातिलतयैवस प्रकाश्यनेतत् कर्मे वृक्ष-दारस्थकं तत् निषेकादिदिसमध्यान्तं कर्म कुर्वन्ु जिजीविषेत् यो विद्यया सहापरमम्याविषयया। तदुक्तं विद्याच्छा-विद्याच यक्षेद्दोभय॑ स ह॑ ॥ १५ ॥

प्रतिदूया चतुस्तौर्वी विद्याचतमत्सुत इत्युक्तं तत् केन मार्गेणाचतत्समनन्त इत्यचते । तदुक्तव्यतयमसौ स मादित्य य एष एतच्याप्यहहे पुरषो यथायं दक्षिते जनपुरष एतदुभय॑ सत्यं ब्र्मापरसीनो यदोत्राकर्मकृत् यः सोऽन्तकाले प्राप्ते सत्यममानसामन्; प्राप्तिवारं चापते

न वाचं विरोधविरोधयोः विद्वलेन विदसङ्गमवादिताहदितङ्को-व्योऽपि पुरपत्नीरायुजो विदल रुन्धे तद्ध्विरोध रपाक्लुष्टच-वनिधिचवादिदिते च । वसतम ज्रविद्याविद्ययोः पुत्तिविद्याविद्योेरित मखरङ्गवादवपतेः वसन्तन्रविधिरिति वचः । विदे श्चत्नविधौ बन्धो नह्यादिवि-

तस्मिन्नोषन्नपातञ्च रत्यधर्माच दृष्यते । पूष्णोऽन्ने च यम चैव प्रजापतञ्च वृत्र रक्षो

चिरक्षरेण पातेन । चिरक्षयमिव चिरक्षयँ क्योतिर्मँय-मिल्येतत् । तेन पात्रे खेवापिधानभूतेन सत्यस्वादित्य-रुच्यस्यसस ब्रह्मोपपिशितं ज्योतिरतं सुखं धारँ तत्सु हे पूषण् अपापार्जु सत्यधर्माच तव सदसदुपासनात् सत्यँ धर्मो यस्मात् सोऽयं सत्यधर्मास्तथै मच्चँ प्रचच यच्चामृतस्स धर्मेस्यावष्टाने हेत्ये तत् सत्यामन उच्च-खब्ये ॥ १५ ॥

हे पूषण् जगतः पूषणात्पूषा रविसङ्यैव एव चर्षणि-गक्छतोऽथे कर्षिः । हे एकर्षे । तथा सर्वससँ संयमनाद्युमः । हे यम । तथा यमोनाँ प्राणानां रसानां लोकपालरूषः । हे रक्षे । प्रजापतिरेवलपत्नँ प्रजापतिः । हे प्रजापते । वृत्रँ विगमन यमोनँ खानँ । तमूष एकोकर चपसंकर ते तञ्जसोऽधिकँ क्योति । यत्तँ तव रूपे कल्यूँ यत्समल्यन्स भ्या-भं तत्ते तवालनः प्रसादात्पश्यामि । किश्चार्ँ न तू त्वा

रोधस्विरविरोधागमाच उच्चत्वाच्चिदिरादररमणबोऽन्वायः । स्वादितर्चः । वचसाम्भादुपपतावपि ऋग्वेदैचाननर्वविद्याविद्यो स्वातिर्मिति चेत्वदि पूर्वँ मविद्या पचातु विदेति ऋमलाज्ञँस्वत एव वदि पचातरध्वरूपभद रस्याच । न विद्योत्तनाविति । पूर्व्वविद्या अवविद्याया प्रभसलादमससाचो-लत्को कार्तावीर्य्यकानकँ लभावेन भतसंचया पचचानानसि विद्योत्तथ-वज्जिरर्चः । विद्योतस्सो लभूवविद्या जाङ्करमँ व मविन्मति विडिपो

प्राम्ने नय सुपथा राये ब्रह्मान् विश्वानि देव

पुनरबेन मन्त्रेष मार्ग याचते। हे प्राम्ने नय समय सुपथा योभनेन मार्गेऽपि। सुपथेति विशेष्या दच्छयामार्गेनिन्द-सार्थम्। निच्छन् खोऽडं दच्छयेन मार्गेऽप गतागतस्छयेनातो याचे त्वां पुनः पुनरगमनागमनवर्त्तीनेन घोभनेन पया नय। राये धनाय कर्मफलसयोगायेत्यर्थः। ऋष्याद्यधीन धर्मेप्सु-र्विधिष्टान् विश्वान् सर्वपाप्मा हे देव वयुनानि कर्माणि प्रथमा-नानि वा विद्वान् जानन्। किश्च यूयोऽपि वियोजय विना-

य प्रविद्याने जुडरायं कुडिल वचनालकामेन; पापम्। ततो वयं विधुधा: सन्त इष्टं प्राप्स्याम इत्यभिमायः। किंतु वयमिदानीं ते न यत्कुम परिचर्य्या करसूं मूयिष्ठां गडतराम्। ते तुभ्यं नमस्कृतिं नमस्कारेऽपचंल विशेष तव नमस्कारेऽप परिचरेऽप इत्यर्थः। अपविद्याया वत्थुं तोर्ला त्रिद्यायऽऽवृतमूते। विनागेन वत्थुं तोर्ला सष्यात्याऽऽचत-मत्रुति सुत्वा वेष्टखङ्गय कुर्व्व निस्म पतखानिरूपारप्यार्धं

सडुक्षेपतो विचार्य्यां करियामः। तत् तावत् किं-निमित्तः सङ्घयोऽत्युच्यते। विद्यायमेनेन सुखा परमाम्-विश्येव कथाका स्यादेतेऽस्तत्वस्य। ननुचाया: परमा-र्विद्याया: कर्मेभि विरोधात्स सुखयाासुपपत्तिः। सत्यम्।

चित्र। वय्यादि ऋषयेऽनुत्सत्तकामस्य पेदितमिति कार्षाव। विह-चरोऽस्सितिकस्साद्यावेशानया। कर्मप्रेप्सनिमित्तं न विडम्बो निशामनादि न धर्मादिगणावलोक्त न्वाविषयेऽर्थार्जनेनाव-

₹

वयुनानि विधान् । युयोध्यचाकूणडरायसेनो

विरोधोऽस्तु भावगस्यते विरोधाविरोधयोः याथाप्रमाण-कत्वात् । यथा द्विविधस्युत्थानं विद्योपासनस्य याथात्म्यक्तथा तथिरोधात्तहिरोधावपि । यथा व न चिँक्षास्यो-भूतानि त्विति याथावगतं पुनः याथैच वाध्यते ऽस्मरे-डपि डिंसा खादति। एवं विद्याविद्योरेपि स्वात् । विद्याकचर्चा योषच सदृश्यये न दूरमेते विपरीते विषूची प्रविद्या या व न विद्येति श्रुते: । विद्याविद्याविधेति वचन-द्विरोध र्तिति चेत् । हेतुत्वरूपकत्वाविरोधात् । विद्यावि-द्याविरोधानिरोधयोर्विं कलस्यासम्भवाद्विरोध एवेति चेत् । सद्सन्न्यवादुपपत्तेः। कमेव स्वातां विद्याविद्ये इति चेत् । विद्योत्यत्तो तदारभ्येदविद्याश्रुदपत्तेः। न चाऽऽत्मवचःप्रकाश्येति निश्चितोत्यत्तो यथिछन्दोयये तदुपरं तथिछन्दे-वाध्ये यौतोडम्मरमकायो वेत्यविद्याया उत्मार्तिरोऽपि संघयोडज्ञानवा। यथानं सर्व्वाभि भूतानि पाकेवाडभू-हिजानतस्काल को मोक्षः कः योक एकत्वमुपपश्यत इति गोकमोक्षाभावमभ्यशृणुते: । पविद्यास्तन्मात्रातडुपादानस्य कर्म्म योऽप्युपपत्तिमवोचाम । प्रछततमनृत सत्यापे ऽकक्म्मवतं विद्याध्देन परमाSSविद्याप्रच्छे डिरस्यप्रेत्यादिना

तकर्म्मामार्यं तथ विहाय सगतं मन्तते जन्माऽऽखारोपादानाविद्यावा वचनमवादचेर निश्चिकरोमीति प्रभवार्चेति भावः । वह्न्यनद्धदत-वद्देन छख्नमेगषरतारं त्वं न श्यृणुते। विद्यावद्देन परमाऽऽविद्येति

भूयिष्ठान्ते नमऋक्तिं विष्णेम ॥ १५ ॥

द्वारमागेयाचमनुपपन्नं शान्त्याद्याचाश्चाभ्यर्ख्यात- एव मन्त्रार्थमर्थे सङ्युपरख्यते ॥ १८ ॥

वल्लभः । वचत्कवित । उच्वास्यनतत्पयङ्चे शिष्यवादिमनने वारणन्दवाचनमहुपच्चे शान्त्यादि न प्राप्य उच्वामन्त्रं मज्ञा वचमचुते वचवादिक्ने । ततो उच्वार्थवावाशौवार्थपच्चं मुक्खपर्यः । वच्चा- वचवर्तं न वचक्चते तच्चादिमुपचङारः ॥ १ ॥ १५ ॥ १४ ॥ १९ ॥ १९ ॥ १८ ॥ वचामर्थतिवामच वावारच पराचानः । मन्त्रोपकारतिचिवचं वषीतं टिप्पनं चुट्टुम्॥

ॐ तत्वतः ॥

सामवेदोक्ततत्वकारिकारोपनिषद्भाष्यम् ॥

ॐ परमात्मने नमः। केनोपनिषत्मित्याद्योपनिषत्परत्वाभिधया वक्तव्येति नवमस्याध्यायस्यारम्भः॥ प्रागेतस्यास्तत्त्वार्थविवेचन; परिसमाप्ततांनि समस्तकाम्यैरियभूतस्य च प्रत्यस्तोपासनान्युक्तानि काम्यैरियविषयाच्च। चननतरच गावसामविषयदर्शिनं बन्धनान्सुक्र कार्यं सर्वमेतदग्रथोकं कर्म च ज्ञानस्य सस्यगुरुश्चितं निष्कामस्य समुच्चो: सत्यगुरुदयं भवति। सकामस्य तु ज्ञानरहितस्य केवज्ञानि श्रवणानि शास्त्राणि व कार्याणि इहिष्यामार्गप्रतिपत्तये पुनरात्रिकये च भवन्ति। स्वाभाविक्या

ॐ परमात्मने नमः।ॐ यत्किञ्चोदाहरति तन्निरूपणमहापूर्वपद्यागोचरम् । अतोडध्यचं परं न॑म निष्कष्ठकं भवामि तत् ॥ १ ॥ केनोपनिषत्मित्यादिकां तत्कारकार्याध्योपनिषदं व्याचचाछभेमत्कारकारोडहंपूर्ववगोचरख्यातन: संशयितादसंशयितभावसोपनिषतामतिपाद्याश्चाथनभावाद्विंभवत्पादध्यास्वेकस्थभिलाषच्याचदारवारचिष: शंकारितत्वैकप्रकारविषयत्वात्तत्प्रतिपादने विरोभावनभावविषयत्वाद्याख्येयत्व प्रतिजानीते। केनोपनिषत्मित्याद्येति ॥ कश्चिद् नवमस्याध्यायस्यारत;ध्याया व नितपूर्वीस्तरभावादुपपत्तिवच: सद्वच तुकार्था रेखशेखरसद्वावचस्स्थमन्यदर्शनं दर्शंविद्य उपसमनुवदति। प्रागेतस्यादिन्वादिना ॥ कर्माक्षयाम

ॐ तत्सत् ॥

सामवेदोक्तकठकारोपनिषत् ॥

ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः किन् प्राणः

प्रद्रव्यते ॥

व्याख्यायार्थप्रप्रनप्रतिपत्तिपूर्वनिरूपेयं कथनं स्वस्व-

वस्तुविपयत्वात्सुखप्रतिपत्तिकारणं भर्वात। केवलतर्का-

गम्यत्वेऽपि दृश्र्यं भर्वात। नैषा तर्केण मतिरापनेयेत।

सतेव पाप्मविनानुपुरुषो वेद पाचार्यादेव विद्या विदिता

साधिष्ठं प्रापदिति। तद्विद्याऽभ्र प्रेप्सितेनैवादिसृष्टि-

कृतिनियमाच्च। कश्चिद्वयं ब्रह्मनिष्ठो विधिवदुपेत्य प्रत्य-

ग्रामविषयादनन्तं ध्यायामपश्यन्नभयं नित्यं शिवमचल-

मिच्छानुप्रच्छेति कथ्यते। केनेषितमित्यादि॥ केनेषित-

मिति केन कार्या ईश्वरितमिष्टमभिप्रेतं सन्निदः पतति

स्वविषयं प्रति गच्छति तृप्ति साद्ध्यते। ईश्वराभोक्त्र्यार्थस्य

गत्व्वेषु चेष्टासम्राद्धचर्यसेवेतदू परमिति गम्यते। ईश-

तेतामितोऽप्रेयस्य कान्त्सकस्यैव प्रपौक्षः नियोगाय

प्रेषितमित्येवोक्ते प्रेषयितमित्येवोक्ते

तद्माग्ने सभावादग्रःः सन्न्वाच द्रति दृश्यः। ततश्च न कर्त्रत्वा-

त्तानिच्चवस्तुनः। याद्धार्चे तत्कार। कचिदेवभाक्त्वेऽपि॥ न तु

कर्म्मणग्न्र्चाग्नस्य विधितोऽहश्रेयत्नाद्देशे विन्नियोक्र्वादमेदेप्चित-

स्वात्क्र्चं वर्षभेदर्दर्शनं प्रत्यक्षस्चच्यते॥ मन्न्र्र्र्र्र्राने शक्तित्स्यापश्याच।

वस्तुप्राधान्ये च दोषित॥ विधिजन्यं प्रयत्नं भाव्योऽपि विधिविधय

वच्यते माने न काचिद् रोधीकारित्स्यः॥

प्रथमः प्रप्ति युक्तः। केनेषितां वाचमिमां बदन्ति च्छन्दः सोऽपं क उ देवो यनक्ति ॥ १ ॥

विशेषविषयाकाङ्क्षा स्वात्। केन प्रेष्यति हविष्येषा। को हयं वा प्रेष्यामिति । दृप्ति शितामिति तु विशेषे सति तदुभयं निवर्तते। कसे च्छामातेलेया प्रेषितमित्यर्थे विशेषनिदर्शनार्थ- यादृदोषोर्ड्योऽभिप्रेतः स्वात्केनेषितमित्येन तावत्प्रे पितार्भात न वक्तव्यम् । अथपि च शाब्दा ध्यात्मादि श्य विषयं वाक्यं वा केन प्रे- तमित्यर्थे विछेयोवगम्नु' युक्तः । न प्रश्नसामर्थ्यादेपा दित्यादिनित्यात्स्वार्भाकाङ्क्षोऽहिरकुण्डलोदन्यत्कुरण नित्य वस्तु अभिधानः इच्छतोति सामर्थ्यादुपपद्यते। इतरेप्यावाकाङ्क्षार्भिर्देशदिक्कूता तस प्रेरयितहर्तु प्रसिद्ध- मिति मन्रोऽनर्थकः स्वात्। एवमपि प्रेषितयादस्वार्थेन प्रदर्श्यत एव न सङ्जयवतोऽयं मन्त्र रति प्रेषितयादस्वार्थ-

ज्ञाताभिच्चवस परोक्षापरोक्षस वा कम्मंचा उचचवचेन प्राप्ना- पिकासच्चादिलुपचंहुरति । तद्वादिति। प्रश्नप्रतिवचनदुपेश प्रति- पादमस तादृयेमाष् । विश्यावाख्येति । आपनीयेया प्राप्यसीया कनम्या वा न भवतोर्वे: । शाद्धिष' योभनतमं फलं प्रापवतोर्वे:। दृप शाब्दी- पृच्छे नतौ येनि धातन्नरखनये कथमिच्यार्थसेच व्याप्नानित्या- मध्या। दृपेक्षित। शाबीक्षचन् पौनःपुन्यं तद्ङयवताया गतविवताया वा मनघोऽनभिम्रे तस्वाकानःप्रवृत्तचिविषेधसेच शुभविषयतादिस्यर्थः । पट्टुमयोगे सति मतिगुणेन भवितव्यम्। तदा अनितव्यमिति स्वातदभा- वा शाब्दस्स्वाभिधानं न व धातोरनिटतादृश्वनस विकारसिधानाद-

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स

एवं घष्ठकते योगायार उद्। यत्पु त्व यत्पृच्छसि ।

मनसाधिकारण्यजातस्य को देवः सर्विस्यं प्रति प्रेरयिता

कथं वा प्रेरयतीति । श्रोत्रस्य श्रोत्रमनेन श्रोत्रोत्रगेनेत श्रोम

यद्यस्यां प्रति करय्य यथ्नाभियाचकं श्रोत्राम्न्रियं

तस्य श्रोत्रं स यक्षया घटचछु; श्रोत्रं क उ देगो

घुनक्रीति। पशावेवंविधिष्ट; श्रोत्रादीनि नियुज्युक्ता रति

वक्तव्यो न त्वेतदनुरूपं पतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति। नैष

दोषः । तस्माद्यथाविशेषानवगमात्। यद्य चि श्रोत्रादि-

यापारव्यतिरिक्केन स्वयापारेषु विशिष्ट; श्रोत्रादिनियोज-

कावगस्येत द्वादिप्रयोक्का वक्त्रिदमनुरूपं पतिवचने

स्वात्। न त्विद श्रोत्रादीनां प्रयोक्का स्वयापारविधिटो

कवितादिवदधिगम्यते। श्रोत्रादीनामेव तु संशतानां

व्यापारेऽप्यालोचनसहकृत्प्रध्यवसायखल्च्चोन पक्चावसान

विकल्पेनावगस्यते।। पशित चि श्रोत्रादिभिरसंक्तो यत्न-

योगनियुक्तः श्रोत्रादिकल्पो स्यादिविकलपादिति संशतानां

पराप्रतिपदवगस्यते श्रोत्रादीनां प्रयोक्का । तथाहि मनु-

वध्यात्ममेवःजो यथादिकायैः पतिवचनकथ मज्ञानहदपल्ना-

यद्धा बलाधने । पचावेवंविधिष्ट रबादिना॥ श्रोत्रादक: सविषच-

यगेगाः संशतानादृपादिवदितनुमानेन श्रोत्रादिषेषो वागदगस्यते

वेऽपि संशतः स्वातु तर्हि वृत्तादिवदचेतनः स्वात्। तथास्याश्चः

वेङ्गी वक्त्रसख्शान्च्चन रक्मनवल्यास्मृतिपरिदरावावंवृचोत्रो न शक्यते ।

उ प्राणस्य प्राणमनुषस्य सुरतिमुख्य भौराः प्रत्याजोकादृष्टता भवक्ति ॥ २ ॥

रूपसेवेह प्रतिपचनं शोकस्य शोकमित्यादिकम् । पुनरत्व पदार्थः शोकस्य शोकमित्यादेः। न छान शोकस्य शोकान्तरेऽर्थः। यथा प्राणस्य प्राणान्तरेर्थः। नैष दोषोऽत्र पदार्थः । योत् तावत्कथविषयस्य च्छलनसमर्थे हस्तम् । तस्य सर्वविषयव्यवह्ननासामर्थ्य शोकस्य चेतन्ये स्वाम-

ज्योतिषि नित्ये संरचते सर्वान्तरे मतिर्भवति नामतीत्यत: शोकस्य शोकमित्युपपद्यते । तथा च शुध्नान्तरात्माकामने-वायं ज्योतिषस्तस्य भाषा सर्वेमिदं विभाति। येन सूर्य आपति तेजस्तेजो रत्नप्रादीन । यदादित्यगतं तेजो मग्न-सयतेऽपि च । खेलं चेतो तथा हृत्च प्राणायति भारतेष्टादिगीयाद्धि । काठके ३ । नित्योऽनितरां चेतनचेतना-

नामिति । शोकादौच सर्वस्सामभूत चेतनमिति प्रतिष्ठ- तदिच मिबर्त्तंगते मति किंपि विह्नु फिग्रय सर्वान्तर-तमं कूटस्थर्मवतमभयमयं शोकादेरपि शोकादि तत्वामर्यमिति प्रतिपचनम् । यदार्थोपपद्यत एव । तथा मनसोऽनु:करस्य मनो नश्यन्तःकरस्यन्तरेऽ चैतन्य-

मतः शर्माच्च धर्माच्च बुद्धिरेव प्रतिपचनमर्थः । पदावशान्नियक्नियाझाझाहा पदावशानबिछु्यापारस्तेन रचेभी अत्र अर्थः । प्रतिपचनम् शोकादेरप्यर्थस्येति। तथा-

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विज्ञो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यादन्यदेव

प्रथ वात्तिमुच्येत्यनेनैवं याथातथ्यतोऽर्थस सिद्धत्वाद् दृश्यान्नोकात्मे-

त्यासाक्षरोराप्रेत्य च्वलेथ्यर्थ: ॥ २ ॥

यथा, श्रुतेपि श्रोतुमादरभूतं मध्व मतो न तत्

तस्मान्न ब्रह्मण्या चक्षुर्गच्छति । स्वाभाविक गमनामम्भवात् ।

तथा न वागच्छति । वाच्यं चि वस्तु उच्चार्यैमाच्योद्भ-

घेयं प्रकार्ययति यथा तद्राभिधेये प्रति वागच्छतोत्यु-

च्यते । तस्मात् पुरुषस्तनिवर्तकस्तच करणस्याम्ना मध्व ।

उतो न वागच्छति । यथाग्निरोष्मा: प्रकार्यचापि सन्

न च्यामानं प्रकार्य्याति दृश्यति च तद्वो मनो मनस्वा-

व्यस्स सकृलपयित्वा मध्यवसायित्व प समाधाने सकृलपय-

त्यध्यास्वति च । तस्यापि ब्रह्मालेतोन्द्रियमनोभ्यां चि

वस्तुनो विज्ञानं तद्गोचरत्वान्न विप्रतिषेध्यमित्यतो न

विजानीमो यथा येन प्रकारेणैतद्ब्रह्मानुशिष्यादुपदिशे-

नश्शेप तद्विधिमात्र(रूप)परिस्पयता च न प्रदाधार्षंस्ततोऽप्यो-

नकोऽ्य शेतारिष्य्थ:॥ २ ॥

स्यविषयत्वात्त्वं शाकाखार्यैरुपदिश्यतस्वमपि न स्यादित्याशङ्का

नास्त्येव वास्तबमिलाङ । नन्द्रियसमोभ्या हीति॥ नाख्याप्योद्यमिलादि

जातित:। लय्योद्यपमिलादि युष्यत: । पाङ्कोडयमिलादि क्रियात: ।

राजपुरष इत्यादि समस्तस्वविषेष्यत उपदिश्यते । मज्ञाल न जायादि-

मत् वैरको निरूप्यश्वादिश्वते । श्यनेनागमख मेदेन प्रतिपद्यल्यान्त

हटाचार्यैसाप्यविदुषेयोच्येदहश्या व्यावहारिक उपदेशे उपपद्यते

चागमतसाक्षेवामा मज्ञादुपेश चक्ष्यविध' योग्यतातियात्वादित्सभि-

तद्विदिताद्यो ऽविदितादधि | इति शुष्कं पुष्पं षां ये निःष्यायवच्चचिन्दिरे ॥ ३ ॥

च्छिष्याग्रेत्याभिप्रायः। यथैष करणागोचरनदृश्यक्षैरुपलेष्टुं शक्यं चाततयुष्टक्रियाविशेषैष्यः। न तत्त्वादिविशेष्यावब्रुयात् । तस्मादित्थं शिष्याशुपदेशेन प्रत्याययितुमिति ! उपदेशे तदर्थग्रहणं च यत्नातिशयकर्तृ वयतां दर्शयति न विनेय्यादि । शत्य ननमेवोपदेयमपकारप्रत्याख्याने प्राप्ते तदपवादोऽयमप्यते । सत्यमेवं प्रत्ययादिभिः प्रमाखैनेन परं प्रत्याययितुं शक्यः । आगमेन तु शक्त एव प्रत्याययितुम् । तदुपदेशैर्यैमागमसादृश्यात् । अन्यदेव तद्विदिताद्यो ऽविदिताद्धीति । अन्यदेव श्यद्गे तद्वत्प्रकृतं श्रोत्रद्वारं श्रोतव्ययुक्तमनविमृश्य तेषां तद्विदितादन्यदेव कि विदितं नाम यद्विदि क्रिययार्तियेनालं तद्विदि क्रियाकर्मैभूतं कार्य प्रतिच्छितुं कार्य चिहितं स्वार्थात तथार्तित सर्वमेव व्याकृतं तद्विदितमेव तत्त्वादिन्यादित्येध । प्रवितदितमज्ञातं तर्हीत प्राप्तं पाग । यथोडप्यविदिताद्विदिताद्विपरीताद्वाकृताद्विस्राख्याद्वाकृत कीदृग्धीतस्युपलेष्टुं शस्नमेवेति॥

वाक्यार्थ पदाथान् व्याख्यात् तात्पयं दमंयितुमते । यद्विदितं तदलमभिवादिनः॥ यदेइतदरन्यस्मादिविदिताद्विदितं हयोगस्ति। ततो विदितालाविदितल निषेधेन वेदितः सदूपं न भिद्येत्यह तन्मध्येस्वागमख्येऽख्याछ । न छ्यायसेति । छत्वावाक्यार्थे स्वार्थतदिक्रक्रमात्प्रतिपत्तिविरोधमध्यक्षु

यद्ा वानभुदितं येन वाग्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नidं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥

भकारो वै सर्वा वाक् सैषाऽक्षरश्रोंडखोषाभिर्यमाना वद्री नानारूपा भवतीति श्रुते: । मितममितं शत: ॥ ३ ॥

सत्यार्धते एव विकारो द्याख्याया वाचा पद्यतेन पद-पक्चकया करपया गत्याडनभ्य: दितमप्रकाशितमनस्य, तं येन वाग्यया विशिष्टेयं सकरणा वाग्युद्यते चेतव्योति: प्रकाश्यते प्रयुक्तत इत्येतत् । यद्वाचो ९ वागित्युकां वाक् यो वाचमनत्तरो यमयतीत्यादि च वाजसनेयके । या वाक् पुरुषेषु सा वोषेषु प्रतिष्ठिता कविभि: वेह ब्राह्मण्या ऋतिं प्रथयति प्रथनसुक्त्रं1 सा वायव्या स्वप्रे भाव्यत इति । सा हि वाङ्क्तिनिर्त्या वाक्चैतन्योति: स्वरूपा । न हि वक्तव्यकोर्विपरीलोपो विद्यते इति श्रुते: । तदेवाम-

रूपं ब्रह्म नियतियं भूमाख्यं शतयात्राभ्रोन विधि-विज्ञानोति तु' यैवोगादु, पादिभि: । वाचो ह वाक्चैव वचचु: श्रोतस्य श्रोतं मनसो मनः कर्ता भोक्ता विज्ञाता

पादावचालनिवत. चरत्वात् । अमितं वजुरादि । अनियतारकरपाद.च-शानत्वात् । स्वर: श्वान । गोत्रप्रधानात्वात् । श्वसन वचा हृदयवचनमू। मवतं तद्विपरीतम् । करषं वागिन्द्रियवम् । गुह्य उपासर्वनं वक्षा: था करपयुगपती प्रदेशेपु चेतनेपु या वाकृत्या कृत: सा घोषेपु वक्षेपु प्रतिशिता तथा ऋतत्वादिस्वर्य: ।

तदेवेकवारस्य कलनात् । यैवांग.चुपाभिरिति । नियमादि-र्विति पञ्चे भनाकल्पपि नित्यनित्यो प्राप्यायासालैव निति पतिं

यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम्। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥

यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५ ॥

नियन्ता प्रेषयिता विज्ञानमनन्दं ब्रह्मोत्येव वादयः संव्यवहरन्ति निर्बिशेषे परे सौक्ष्म्ये ब्रह्मण्यैव प्रवर्त्तन्ते तान् शृणुयादानमेव निर्बिशेषं ब्रह्म विश्रित्यैव वदत्यर्थः । नेदं ब्रह्म यदिदमिति प्राप्तिभेदविशिष्टसाक्षात्काराद् प्राप्तुते ध्यायन्ति । तदेव ब्रह्म त्वं विश्रित्यैव तदुपनेदं ब्रह्मोत्यन्वयाद् ब्रह्मोत्थनान्नो ब्रह्मत्वं पुनरुच्यते । नियमार्थमिदमाह्रार्वचिपरिसज्ज्ञानार्थं वा ॥ ४ ॥

यन्मनसा न मनुते । मन इत्यन्र्मःकरणं बुद्धिमनसोरेतल्लेन श्रुयते । मनुतेऽनेनेति मनः सर्व कार्यसाधनरयाम् । सर्वविषयवापकत्वात् । कामः संकल्पो विकल्पा स्मृता धृतिरदृष्टतर्हींर्धीभैरिति श्रुतेः । कामादृष्टादिति सूते; । कामादिष्टं तनमनसोऽवभासकं न मनुते न सकृलुपैति नातिनिद्रिनोति । मनसोऽवभासकत्वेन निदन्तृत्वात् । सर्वविषयं प्रति प्रत्येकोवंति स्वाल्मनि न वर्त्ततेऽन्तःकरणम् । मन्त्र्येण चैतन्यज्योतिर्षा व-

नियम्नुमित्यर्थः । यद्यन्रिसुपास्ये वा ब्रह्माद्विताद्वैतद्वित्यर्थं वायुनरुन्ना-वस्थ्यन रत्यर्थः ॥ ४ ॥

यदि मन्यसे सुवेदेति

एवं केषां चिदेवैषोपरातेषु मोहो नु मोहो मत्वा न प्रतिपूचितः । शिष्योऽप्येवं ब्रूते न सुष्टु वेदाऽहमिति मा शुश्रूयाद्-

त्याध्ययाद्गचार्षः । शिष्यवत्स्वद्विचालनार्थं यदेत्याह । नन्वेटैव वेदार्थमिति निश्चिताः प्रतिपत्तयः । सत्यमिष्टा

निश्चिताः पतिपत्तयस्तत्र सुवेदार्थमिति । यद्यपि दृश्यं वस्तु

विषयो भवति तत्सुषु वेदतु' यथ्यं दृश्यमिव दृश्यंधुनेदृग्धुनेतद्वने: स्वरूपमेव । सर्वस्य हि वेदितुः स्वात्मा

मोहो न संशयोऽस्त्येव । नहि वेद न वेदेति तद्विप्रतिपादितं प्रणमतिवचनोक्त्या श्रोत्रादिमत्यादृश्य ।

अहंषानध्यवसितमिति विशेषतोऽधधारितम् । नध्यावित्य-

दायनिश्चयोऽकोट्यदेव तदिदितादथो परिवादिता-

र्धीत्युपन्यस्तमुपसंह्रियते शास्त्रज्ञातं विश्रा-

तमविद्यातामिति । तथाहि तमेव शिष्यस्य सुवेदेति

शुश्रूषाविराक्तुं न । नहि वेदिता वेदितुं वेदितुं यथोद्दिष्ट-

तिव ह्यभिन्नव ह्यभिन्नव इत्युभयत्र हेतुः । न शिष्यो वेदिता बहुधाऽऽकोट्कृत्यो

यस्य वेदमयस्याऽऽत्मन्यान्यदतोऽसि विश्रानित्यन्यो

वेदितव्यः ।

वदिषः सदृशपते शुश्रूषो शाभूषिहयस्यम् । सदृशपते मानाभा-

वात् । अतिरिक्य विषयस्य किं महोपपत्तिभिराश्रितं । सर्वस्य श्रोतः ।

वादिषु द्वन्द्वयोगे किं वार्षिकिल्विषत शाख । कदाचिददति । पश्वादि-

रीरक्य प्रतिपचः या दुष्कृत रति मधुनिवदपरेप्याच्छरीरमालोकेत

प्रतिपच्चः । वाय्वाद्यभिधानार्थ बुधेर्ष्यः । सकदित्य एमोदपिचि

मुपयो रक्षते रक्षकवारक्चक्रं व एप स्वप्ने मधुनेमानभरतीति

मौमांसखमेव ते मन्ये विदितम्॥ ५ ॥ ९ ॥ नाऽऽ

इत्यादि शाङ्गं वचनं सूत्रमेवाचार्यस्य दशरमक्ल्पमेवापि नूनं तु वेध जानीषे मध्र्ययो रूपं किमने कानि नध्वाऽऽपो रुपाथि मध्यक्कर्मकाऽऽपि च येनाऽऽइ दशरमेवेऽ्यादि। वाढम्। मने कानि चि नामरुपोपाधिहितान् बह्रथचो रुपाथि न सत्। खसतु प्रथन्धमसर्घमरुपमवयङ तण्ऽडरमथ्वित्य-

झगत्स्वरूपं यत् । यदि शब्दादिभिः सत् रूपाथि प्रतिपत्ति-

नहु येनैव धर्मेण यदुपयते तदेव तस्य स्वरुपमिति मध्र्ययाथिपथन विशेषाथान निरुपपथा तदेव तस्य रूपं स्वादित उप्यते । तेन तं पथिव्यादीनामन्वयतसक्ख सर्वेभो विप-

रिखतानां वा धर्मो न भवति। तथा जोवादीनामन्तः-

करथास कधर्मो न भवतौति मध्र्यथो रुपमिति ब्रह्म कथ्यते चैतन्येन । तयाचोकं विश्नानमानन्दं ब्रह्म। विश्ना-

मथन एव । सत्यं झानमनन्तं ब्रह्मोति च मध्र्यथो रुपं निर्दिटं मुक्तिषु सत्यमेव तथाऽपि तद्न्तःकरथदेहेन्द्रियो-

पौर्वादिकवैश्वरैक्याद्देवतद्गुणकोऽपि सथते तद्गुणकोऽपि-

न भवतीति वाऽऽइरथपचाऽऽचारभसोत्थे रुपादिवबाधकत्वाभाव-

मथ्नाऽऽच । तथा जोवादीनामपि भौतिकालादिम्रेपाच्चे तम्ऽधधर्मोऽ

भवतीति पारिरेभ्याथत्त्वन्म्रचेतनं ब्रह्मोचो रुपस्ऽऽलाऽऽक । तथाऽशोकऽऽथिति॥ सथ्यमेव चैतन्यं पारमार्धिकं ब्रह्मरूपं स्वितात्पर्थ-

नम्यं तथाऽपि यदकं ब्रह्मोचो रूपं कचं माऽऽसीत तदुणानिधारेरपैच म्रज्ञपः सद्देन निर्दपथां निरीङ्गनं न झत तस्याम्रेपान्नाऽऽरचाऽऽध्यभि्याक्निच्छ-

पुवभ्य चि वदुप्थाभिव्यक्तिरिनिमित्तं चैतन्यं तदुपोति निर्दिटत

मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च। यो नस्त-

ई दर्शयिष्यन्निदानीमुपदिश्य नाधुनैव न श्रुते।। स्वत-

स्विज्ञानं जानतां विद्नातमविजानतामिति स्थितं भवि-

व्यात। यदस्य ब्रह्माणो रुपमिति पूष्णेऽभ्य समम्न्रः;। न के-

त्रत्रामध्यामो पाधि परिछिन्नकस्याख्य ब्रह्माणो रूपं त्वमस्त्ये-

व तदप्यधिदैवतोपाधि परिछिन्नस्याख्य ब्रह्माणो रूपं दे-

वेषु वेव तदपि नूनं दृश्यमेव वेव ऋति मन्योऽत्रम्। यदष्यामं तदपि चोपाधि परिछनस्साख्यात् निव-

तेते। येनु विशेषोस्योपाधि वाविशेषं ध्यात्वात्मनस्तेमक-

महैंत भूमाख्यं नित्यं ब्रह्म न तत्सुवेदित्यभिप्रायः। यत एवसय कु तख्यात्साम्ये ऽपि सौमांसं विचार्यमेव ते

तव मद्या। एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः सं य-

ोक्नमा शाब्देयागमर्थेतो विचार्य तर्केतच्च निष्पोर्ष्य साधु-

भवं सत्यानन्दस्व सकाशसुपगस्योवाच। मन्ये ऽहमध्ये दानो-

विदितं मद्यो हति। कथमिति शुश्रुपुः। नाहं मन्ये सु वेदेति

न वेत्ति नो वेदेति चानुपपत्तेः। नहि तर्हि विदितं

त्वया मद्यो तुष्क पात। नो न वेदेति वेद च। वेद चेति च

इत्यर्थः॥ मनुपूर्वदपचितसकलो भर्वात चेतनवस्य त्वयप्राप्तु-

कथं रे षादिरूपाधिरित्याख्यात्। तदतुल्यकार्तीरमादरगा। यथा जथे कस्यमानेऽ-

विता कस्यत इव मिथ्याने ऽभ्यत द्रे षेतमिथ्यात्वकृतेऽभिलाष-

लवितव्यंच सुपाधिरित्युच्यते न तु सम्बन्धादूव्रस्योः संयोगादावयोगात्‌-

दे शादेश विल्क्षणो प्चेदादिपु दाशादिपु नागेषु चैतन्यस विम्यादेश-

धनभाजां गत्लाहुः। दृशद्रुपाधिस्वाभिधीयत इत्यर्थः। नहु सतच वच्यतद्वा

वेद तदेव नो वेदेति वेद च॥ १० ॥ २ ॥ यस्सामतं तस्य मतं मतं यस्स न वेद सः।

यद्बान्न वेद त्वम्। नस्यु विप्रतिपत्तिषु नार्थं मध्येऽसु वेदेति नो न वेदेति वेद चेति। यदिन मब्यसे सुवेदेति कायं मब्यसे वेद चेति। शाय मब्यसे वेदैवेत्यर्थो न मब्यसे सुवेदेति। एकं वस्तु येन ज्ञायते तेनैव तदेव वस्तु न सु विप्रायते रीतिं विप्रतिपत्तिं किञ्चाविपर्य्ययो वर्जयित्वा। न चाश्म संज्ञावित-लेन श्रोय विपरीतालेन वेत्ति नियम्न' यक्ष्म। संघय विपर्य्यथो हि सर्वत्र वाग्व्याघातलेनैव प्रसिद्धः। एवमाश्रयेया विषा-ल्यानोऽपि शिष्यो न विप्रालक्ष्यते। प्रयदेव तद्वितादयो पविदितादधोताश्रयोऽत्रागमसिद्धादायसिद्धादुपपत्तिप्रसुभ-वब्बाद्व जगती च भ्रमविद्यायां दृढनिष्ठयलां दृश्येयका मनः। कायमत्युच्यते। यो यः कश्चिद्बोधकः समाश्रि-रिष्या मध्ये तद्पदक' वचनं तत्त्वतो वेद स तत्त्व वेद। किं पुनःसाक्षात्तत्ववत् प्राप्नो नो न वेदेति वेद वेत्ति। यदे-वान्यदेव तद्वितादयो पविदितादधोतश्र्यं वस्तु तदेव शयुमानागुभवाभ्या संश्लिष्य निश्चिता वाख्यातरेषा नो न

निदध्मते मष्न मचं तर्हि तद्भवत् कथाश्रयः। सत्क्रियते॥ कविभवतश्च विपर्य्युपरतचित्तसुरूपं भ्रमाभवत् कथाश्रयः। तर्कतच्चे ति वेद्यले चटादिवगतावादिप्रकाशदिवादितककैत् प्राभो वेद्यं मष्न न भवतीरेव नित्यार्जितज्ञानचयवादुभावेन शाखभवत् द्वैलेवर्धः काष्ठ-वेधनादितदेव वचनं शिष्य ध्वारेतिं काश्चनवीक्षित। तदेवान-

अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ।

११ । ३ । ८ ॥

वेदेति वेद चेत्यवोचामवार्येऽपुंसि संवदर्थं मन्दबुद्धय-

यग्रुध्यव्यपोचार्येषु । तथापि न गर्जितमुपपन्नं भवति यो न श्रुतेति ॥ २॥१॥१०॥२॥

चेत्याचार्यसंवादेऽथातनिगद्यस्य न रुपेक्ष्य श्रोतः सम-

संप्रेक्ष्यनिष्टतमर्थमेव बोधयति यस्मात्तमित्यादिना ।

यस्माद् ब्रह्माविदितमविदितात् मत्वा ति मतमभिप्रायः

निश्चयसाक्षात् मनः प्रातं सत्यगुरोस्त्वभिप्रायः । यस्मात् पुनर्मतं

प्रातं विदितं मया ज्ञातोति निश्चयो न वेदैव त न ब्रह्म

विजानाति सः । विदहरविदुषोऽयेयोऽको पञ्चावधारयत्यावि-

ज्ञातममतमविदितमेव बद्धं विजानतां सत्यमविदि-

तामित्ये तदिह प्रातं विदितं ब्रह्माविजानतामसत्यगुरद्र्षि-

नामिन्द्रियमनोजुष्ष्वेपामादृश्यनामीत्यर्थः । न त्वतदन्त-

नेनावृत्तिनैवपुंसां नीलादेः । न हि तेषां विजानतामभिरोचि

मतिमेति । प्रातीनिन्द्रियमनोजुषुपाधीष्वामदृश्यिगान्नु

ब्रह्मोपाधिविकल्पोपलम्नात् । बुद्धयुपाधेः प्रज्ञा-

तल्वाविदितं ज्ञाते तूपपद्यते शान्तिरितातोऽसत्यगुरदर्शन-

तेनेति॥ तथाचेत्याचार्यगुणकिंवदन्ते सकृपणैर,नभिधाने सतोऽर्थः ।

यच्चाग शेषर्य प्रतिपेक्ष्ये गुरोरादितःप्तं विजानतां वतेह्यक्त सम्याद-

विषयविकारात । बुद्धयुपाधेश्च प्रज्ञा-

विज्ञानतनाव तु ब्रह्मज्ञाकर्मणि प्रवर्तते प्रतिषेधः॥

प्रतिबोधविदितं मतमन्ततस्य हि विन्दति ।

पूर्वं पञ्चत्वेनोपवर्णिते विज्ञातमविज्ञातामभितः । पथवा श्रेतव्य उत्तरार्धे विज्ञातमित्यवाद ॥ ११ ॥ ३ ॥

प्रविष्टं विज्ञातामित्यवदन्तम् । यदि न ज्ञातयन्नेव-विज्ञातं सविकल्पानां न ज्ञाताविदाख्याविशेषः प्रामाणः । अथविज्ञातं सविकल्पानामिति च परस्परविरुद्धम् । कथमिति तर्क्यताम् सत्यादिति भवतोत्येवमर्थमाह । प्रतिबोधविदितं बोधबोध प्रतिवित्तम् । बोधशब्देन बोध्यः, प्रत्यया उच्चन्ते । सर्वे प्रत्यया विषयीभवन्ति यस्य स शास्ता सर्वबोध-नुप्रातिबुध्यते सर्वप्रत्ययदर्शी निष्कलितसकूपमात्रः प्रत्ययैरेव प्रख्येयविभिदतया हेतुते नान्यद्वयान्तरालामनो विज्ञानायातः । प्रत्ययप्रत्यगामतया विदितं यत् या तद्यांतद! तत्त्वमसि गूढरगेनैवमित्यर्थः । सर्वप्रत्ययदर्शितले चोप-

तथा नज्ञासि श्रेयस्त्वाधासमादेव तत्त्वविदो न ज्ञातं नश्रेयो लब्धुमर्हति ॥ इति ॥ ३ ॥

ज्ञातञ्ज्ञातादर्शनेन ज्ञातार्थीभूत कत्स्नं व्यवहरतीति नेति शून्यवादित्वेन मज्ञार्थीभूत व्यवहारा कार्तितया ज्ञातस्य व्यवहारा कुत्स्थ वदवोऽपि वस्तुप-कावाक्यार्था रक्ष्यतामित्यवज्ञातस्य व्यवहारा कुत्स्थ वदवोऽपि वस्तुप्रकारान्तराद्वक्ष्यते । अथविज्ञात मिलवादिना ॥ गीतापीताद्याकारार्था ज्ञाताज्ञातवद्भावसं शाब्दच्यवपद्य घे'डक्रमाला नक्रेति मज्ञाकाक्यादिविदितयैव बो नेति मज्ञाविदित्वले । तेन ज्ञाप-येऽप्यधिकारादि बोधकाकाङ्ग रक्ष्यताम् । प्रतिबोधविदितमिति ॥ प्रत्येव निश्रिततया हेतुपदेशे:र्यः: । येन चिह्नुपदेशेन मज्ञाथों तस्य सर्व-भावियोगादेकैककृत्येव रेहेडहं वाची भेदेऽप्यादो नाऽऽश्रयगवतेन

आत्मना विन्दते वोध्यं विद्यया विन्दते परम्॥

३२ म॑ ४॥

जननापायवर्विनाशकस्ररूपतानित्यत्वं

विष्णुप्रसक्रूपपल्मात्रत्वं निर्विकेषतैकत्वच सर्वभूतेषु सदा भवेदभावाद्विरोष्न तस्मिन् तद्विततार्विदितामन्वयप्रतियोगविलागवाव्यार्धः। एवं परिशुद्ध एवोपचेतो भवति। हृदेन्द्रैण खुते: श्रोता मतेःश्रुता विन्दतेविन्दातेऽति च शुध्दान्तरम्॥ यदा पुनर्वोधक्रियाकरणेति गोधक्रियाकरणोपेनेन तत्त्वकार्ते विषानातोति बोधकच्येन विदितं प्रतिपेधविवित्तमिति व्याख्यातेः। यदा योऽसौ शास्स्राश्वालायति च वायुरिति तदत्। तदा बोधक्रियायान्नमानाकार द्रव्यं न बोधस्वरूप एव। गोधसु न,यते विनश्यति च। यदा बोधो जायते तदा बोधक्रियया सद्विष्येषः। यदा गोधो नश्यति तदा नष्टबोधो दृश्यमात्रं निर्विकेषः। तस्मैव सति विशिष्टालकः साक्षयबोधिनित्योऽपुष्प

वाधिच यत्स्वनित्यादिकमपि शिष्यत इवाच्छ। यदा प्रयत्नदर्चिते चेत॥ विदितत्वाविदितत्वयोः शास्यमतेन तद्वस्तुसम्भाजनुपपन्ने भवत इवाच्छ। विदिताविदिताभ्यामन्वयादिति एकशेषविषया॥न-छायाSSप्य दृश्यवति। यदा पुनरित्यादिना। चाभ्रिसंयोगाद्दकचौष्म-वलननःसंयोगाद्दशाविकारचादात्मन्यचेतने पैतमच्युपपद्यत इलेतदेवं नुतिविश्वसम्भावितव्येवाच्छ। आासभो नित्यवस्थानेति ॥

प्रदेशवता प्रदेशवतो बोके संयोगो हृदः। यास्मिन् निमित्तत्वान्नज्ञा संयोगो न भवतीसुक्रं तदयुक्क्रं ॥ युगपत्प्रच्यंपूर्स्स्वंयोगिनस्सं

हश्शेनवत्याक्तन सतां मनषः संयोगोऽप्मीति वेद्माच ॥ निष्क्रेतिन्

ईह चेदवेदीदय सत्यमसि न चेदिद्वेदीद

यक्कोत्यभित्यावतस् । यत एकामाविद्याकृतंत वैरष्माकनैव विन्दतेsतो विद्याकृतमविषयया विन्दतेsमृतं नावमाल्यवशीनैन लभ्य इतायवैपे । पतः समर्थो हेतुः स्मृतस्त्वं विन्दत इति । १२॥४॥

काषा खलु सुतनरतिर्यङ्कुमेतादिसु संसारडुःखबहु-लेषु प्राणिनिकायेषु जन्मजरामरणखरोगादिसंसार-यान्तित इत्येव योज्ञेयोद्भिज्जत: समस्त: सन्न यथोक्तसंसार-दुःखं यथोक्तशरीरं विदित्ववान् यथोक्तेन प्रकारेख्याय तदाक्षि सत्यं मनुयजन्माद्यस्यावविनाशयोद्भवता वा सक्रावो वा परमार्थता वा सत्यं विद्यते न चेदवेदी-दिति । न चेदिद्वेदाधकृतोद्वेदैषा विदितवान्

वह्यग्रूपाणं यज्ञाससथ एकाकृततयं वहत पत्न्यादि वहततनस्मति । उक्तमर्थंवचिच्याः । मोहक श्वेति । गौडपदभाष्येsस्मिन् श्लोकेन प्रतिपूचेतन्वंपरम्.या न मवति किल गच्छाझाहति:स्वतसत्यामिष मोग तरमा-ञ्छाः । न क्षेति । अनालम्बप्रविष्टकं खलु दुगितायस्मिन् नाशतस्प्रति-दिनं स्वादिख्यः । यदुक्तं द्वेषपरित्यागौ कोपादिकामेभ्यो भिद्यत्मञ्छाः पतः सत्यामेवेति नच्छेति तत्काः । आत्मातादिति । एवं मक्षाच्छान्तारेकाननोन्दततं शम्भार्गवित्यं तस्मि विद्याया भागधंकयं प्राप्तमिल्याद्याझ एवं मस्त्वस्मिति । पविद्यावा देशाव्यास्यप्रति-पत्तिरित यत्साक्षान्न गो मर्यादं वचिदार्तिरविद्याफलानिसर्ष: । १२॥८॥

वीयं विद्याकथन । ककृते दार्श्यं तत् स्वाभाविकमेव चकत्वासारवं शर्यातसीताद्यसंहितानुभोक्तॄनित्यवयसादेव । ततच निस्

जये देवा ऋषयोऽन्त न ऐक्षन्ताकामेबायं

ब्रह्माविद्यातत्त्वादेवेति मन्त्रबुद्धया तु व्यामिश्रे साम्ब- र्दित तर्ह्येमाख्यायिकाऽऽस्ति । तदेव चि ब्रह्म समं प्र- कारेया प्रथाकृ देवाममपि परो देव ईश्वराख्यामपीश्वरो दृश्यतेऽचो देवानां जयेच्चरसराणां पराजयेच्चेतरास्स्त्राद् नाकील्वेतसार्थसाकूतूषानि सुप्तराथा वचांसि हि शृण्वते । मघवा मन्द्राभिधायाः सुतये । कर्थ ब्रह्मविद्यानाख्यामप्यारेधो देवानां श्रेष्ठव जगतां सतोल्यतितरामिन्द्र अस्ति । मघवा हविष्प्रदस्येति प्रदर्शयति । यत्नाभिप्रेत्याजिततनसोदप कोधेनैव मधु विदित्वन्साक्षादेन्त्रो देवानामोश्वरोऽपि सन्नति वच्यमाथे उपनिषहिधिपरं वा सर्वं ब्रह्मविद्याव्यति- रेकेष प्राधिनां कर्थवायथसिमानो मिथ्यात्वेऽप्यार्यें वा इष्यायिका । यथा देवानां जयाच्चमिनास्सहदिति । मधु यथोक्तचरण परं च किल देवेश्योडव विजय्ये जयं लब्धदेवानामसुरताऽथाऽपि संग्रामेऽसुरान् जिता जगद्- रात्रावेश्वरेभूतनत्रिन्देवेषा किलं तत्क्षेष्ष प्राप्नुयात् जगतः सीग्ने । तस्म च किल मघष्यो विजये देवा पनिप्रादयो मधीयन्तो मधिमानं प्रामुवन्त्साक्षाद्रामसंस्थस्य प्रत्यगात्मन ईश्वरस्य सर्वज्ञस्य सर्वक्रियाफलसंयोजयाच्चतुः प्राधिनां

मध्वाकतत् । ज्ञानं पूर्व नोल्कषत्तरन तु मन्त्राधिकारिगोचरं शुभमप्रो- पादयं वक्कुने तत्परं कथमार्थ सर्वज्ञकामजाततद्विधदर्शिनादत्ते स्मेश तालवृन्तशकुन्तप्ततामर्थमदर्शयत्सं तदुक्तवान् । एवंरपु हि रन्तदेव

विजयोद्याकमेवायं मधिमेति

तदैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानन्न किमिदं यक्षमिति

तेऽमिनमबवन् जातवेद एतदिजानीहि

सर्वं यद्यपि सर्गतः स्थितं चिकीर्षोरियं ययो माऽऽमा छेत्यममानत्कृतो देवा एषन्त रेचयतवतोऽप्यादिक्षुपर्पारिच्छ्वालमततोड्याकमेवायं विजयोद्याकमेवायं मधिमादग्निवाविनत्र्वादितिक्षमो जयप्रसभतोऽन्याभिरनुभयतेऽनाऽऽत्मगतामभूतेप्वरतत रथेवं निध्याभिमानेव ष्यपतां तप्तुं विशेषा मिथ्ये ऋष्यं विशेषौ विश्नातवत्कृत्स्न्न । सर्वे चिह्ह चि तत्त्व भूतरप्रमयोःकृत्वाहेपानाऽऽभ मिथ्याज्ञानसुपकथ्यमेवातुरवन्भ्यााभिमानात्पराभवेयुरिति तदनुकम्पया देवांध्याभिमानापनोदनेनाऽऽसुरस्तद्बीयामिति तेभ्यो देवेभ्यो ह किशार्चाय प्रादुर्बभूव स योऽमाश्राप्रानिरपि-तेनाऽऽत्मकृतेन विश्नापनोयेन रूपेण देवानामिन्द्रियगोचरे प्रादुर्बभूव । तत्प्रादुर्भूतं ह्यय्य न व्यजानात्तैव विश्नातवन्नः देवाः । किंसिदं यच्' पूर्ं्व मधूदूर्तामिति

ते तदजानन्तो देवा: शास्त्रार्भयासादिविद्यासवोड्गिन्मथगामिनं जातवेदसं सर्वं यद्यपमुनुक्कवान्तो हि जात-

श्वरवक्षराष्टा नवाच्चा युष्मानां दोषो मुखप्रवेष्टमया वन्मार्गालो-गतश्चः

सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्माणो वाजतिरिजये महोय-

स्तिमिति ततो हैव विदाङ्ककार ऋषीणाम् ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्मादा

इन्द्रोऽतितरामिवान्यांन् देवान् स छोनन्वेदिष्ठं पश्यगुंस्ते छेनत्

प्रथमो विदाङ्ककार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्मादा

इन्द्रोऽतितरामिवान्यांन् देवान् स छोनन्वेदिष्ठं

सा ब्रह्मेति होवाच ह किल ब्रह्माण ईंडखस्खैव वि-

जग ईडखरैषु जिता पशुरात यूयं तत् निकिल्नमालं

तसैव विद्ये यूयं महोयष्यं महोमानं प्राप्नुथ । एत-

दिति क्रियाविद्येष्वर्थेषु । मिथ्याभिमानस्यूषाकमेव माङ्-

मेतत । ततस्त्रादुमावाक्क एव विदाङ्ककार ब्रह्मो-

तीन्ट्रोऽवधारयापतो हैवेति न स्वातन्क्र्येषा । यस्मादग्नि-

वायुविन्द्रा एते देवा ब्रह्मणा: संवाददर्शनानिद्रा समोप-

सुपगतास्सवादैष्यम्यौरतितरामिव धिंकगुष्णादिमच्चा-

भाष्यैरद्यानदेवानतितरामितियेन घेरते ह्रुवैने देवा ।

एवघ्यद्योज्ञान्कोडधार्यार्था वा । यदगम्निव्युरिन्द्रऋषो कि

देवा यस्यादेतद्ब्रह्मा नेदिष्ठमन्तिकं समै पं प्रयतमं पश्यगुं:

सृष्टवन्तो यथोत्तरीं ब्रह्मा: संवादादिप्रकारैस्ते कि यस्मा-

दितोरेनद्क्रमा प्रथम: प्रथमा: प्रधानाः सन्त इत्येतर्हि-

विवृत: शकाश्रादियोननं कतवदिक्स्वहुपपदं ब्रह्मा: स्वयं ज्योति-

षात्परंभीनप्रकाशाहुपपत्तेरविध्युत्क्रमेण ज्योतनं कतरदिक्स्वहुपपन्न-

पस्पृधे स ह्योनत्त् प्रथमो विदाङ्क्कार मन्नोति ॥ २८ ॥ ३ ॥

तस्यैष श्रादेशो यदेतर्हिद्युतो व्यवुत्तदा इतोति न्यमौमिषदा इत्यधिदैवतम् ॥ २९ ॥ ४ ॥

वाङ्कार विदाङ्क्कुरित्येतदङ्क्करोति। वाङ्कादग्निवायू पपो- नूशाङ्क्कादेव विराङ्क्कुरुतेन्द्रेष छुावाङ्क्कात्मग्रं हुतं म प्रेत्यतस ऋत्विजेन्द्रौऽतितन्त्रामतिग्रेन घेत इवान्या- न्देवान् स ह्योनन्निदिष्टं पस्पृधे यथात्म ह्योनम्रथमो विदा- वाङ्कार वचोऽत्युग्रार्धं वाङ्क्कम् ॥ २९ ॥ १ ॥ २७ ॥ १ ॥ २८ ॥ ३ ॥

तस्य प्रहणकस्य वाचा एव प्रादेश्य उपमोपदेयो मिप- पस्पृधे वच्योनपसनैनोपदेशैः सोऽध्यमादेश इत्यु च्यते। किन्तद्यदेतन्निदिधं लोके विद्युतो विद्युतेद्यो- तनं शातपरदित्येतदुपपन्नर्मिति । विद्युतो विद्योतनमित्त कल्पते । चा दृश्युपमार्थेन । विद्युतो विद्योतनमिवेत्यर्थः । यथा मर्कटदुधाविति शत्यनन्तरे व दृश्येनाहिर्दावि दि ससदालानं दर्शयित्वा तिरोभूतं ब्रह्म देवेभ्योऽध्यवदत् 'विद्युत सो ज इत्याध्याहार्यं व्यदृशतादिद्योतितवत् सा इव विद्यतसोऽचः

कम्बा ऽनवकाश विद्योतनस्यान्य कृत्वा ऽतदुपपचेरतो वचां स्वताश्चभादान्च्च ता तथ्येन वाक्कथ्यमित्यथे: २९ ॥ १ ॥ २७ ॥ १ ॥ २ ॥

प्रतिमिहूँवार्च रति परामृशोऽर्थः । अनुष्मो निमेषश्च कुतं भवतीति प्रश्चिदं नाक्षराच्च वश्नकारातस्य ह्यषादौ प्रतिवस्वाभावेनोपाशनाभावेन च भूतकृत्ॠत्सुं पशोः ऋद्धिदेवतां यदेयं मुखग्रूपं तद्वाचं विद्युतः प्रकाशो,

तपो डमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वज्ञ।नि

परमात्मविषयैर्वेदान्तैस्तद्विषयैर्निर्णीतं वाव इति उपनिषद्भिर्बूमेत्युक्तमेव परमात्मविद्यासुपनिषद्ममूर्त्यवधारयत्यत्त्वराथेन्। परमात्मविषयासुपनिषदं स्तुतवत् उपनिषदं मे गृहीत्वा शिष्यस्य कोऽभिप्रायः। यद् तावत्स्वार्थेन प्रश्नः कृतसतः पिष्टपेषणात्यनर्थकोऽर्थकः

प्रश्नः स्वार्थ एव न, किं पनिषद्मग्रात्तत्स्वाथः फलवचनेनोपसंचारो न युक्तः प्रेत्याशास्योकादचतता भवन्तीति। तपादृक्श्रोपनिषत्कुष्टेष्विद्योरपि प्रश्नो नोपयुञ्जानभ्रेश्चितत्वात्। कस्यचिदभिप्रायः प्रश्नप्रत्युत्तरयुज्यते। किं पूर्वोक्तो-

पनिषत्क्के वतया तत्स्वरूपारिसाधनान्तरापेक्ष। पथ निरपेक्षैः सापेक्षितविषयासुपनिषदंबूषि। पथ निरपेक्षैवेदवधार्या पिपासादिजनन्वातः परमार्थीत्ये वमभिप्रायः एतदुपपत्त्यााचार्यस्वाधारण्यवचनसुक्ता त उपनिषदिति। नचु नामधार्यामिदं यतोऽन्यहकव्यमित्याच। तस्मै तपो-

डम इत्यादि सत्यं वक्तव्यरच्यते प्राणाभ्यां नचकोपनिषत्के षतया तत्स्वरूपारिसाधनान्तराभिप्रायेषा ता॥ किन्तु

पूर्वोक्तोपनिषत्के मतवान्वदपेक्षते। येष्वदैन फलोपकार्थकं विर्याचतसू। वक्षकारिसिद्धेनाथपरचर्जननसपि वक्ष्यम्यायाचं विराज्चितस्म। यचं वेदवेदज्ञः पिप्राभिप्रावहवर्थ्य) यस्म धाम्नः॥ पतडुपपत्त्या|चार्यस्मिनि॥ विद्याफल-

द्वितीयरतिपाठाच्चःप्रभततीनां विद्याफलं नास्तीस्मुक्कम्॥ तल यो.स्वताश्मेन येभ्येयोमावः ऋचःपाठस्य|चिकार परम यत्नेन। चतुर्थ्यपाठानामश्वपतिः स यथोक्ते। सकृदर्थपाठस्योत्तरभूतो नायोक्तः॥

सत्यमायतनम् ॥ ३३ ॥ ५ ॥

यो वा एतामेव ब्रह्मविद्यामाप्तुपपाताभिप्रायेण वेदैस्तदफकैव सच् पठेन समीकरिष्यन् तपःप्रभृतिनाम। न हि वेदानो विशिष्टाध्यानात् साधनाद् विशिष्टविद्याऽऽश्रयत्वं तस्मादृक्‌रिमाधनं वा मखपठितानामपि यथायोग्यं विभागो विनियोगः स्वार्धित छेद्य था श्कतवाक्यमन्वयः पन्थान्‌याथा यथा देवतं विभागस्था तपो दमः कर्म सत्यादीनां ब्रह्मविद्याऽऽश्रयत्वं तत्सहकारित्वमन्ये वेदानां तदर्थज्ञानार्थप्रकाशकत्वेन कर्माङ्गत्वाद् ज्ञानोपायतन्मिथ्येर्व स्वायं विभागो युज्यते । पठनेरख्योपपत्तिसाम्यादिति छेत। नायुक्ते। न स्वायं विभागो घटनां प्राप्नोति । न हि सर्वक्रियाकाण्डेकत्नभेदबुज्वितिक्कारिकया ब्रह्मविद्याया: श्रेषापेक्षा सहकारित्वमाधनसक्यो वा युज्यते। सर्वविषयत्वाच्च तपप्रत्यगत्मविषयनिष्ठत्वाच्च ब्रह्मविद्याऽऽश्रयत्वफलस्य च निःश्रेयसस्य मोक्षमिश्रकृत् सदा कर्मभि: त्यजेदेव समाधनं यतजैव हि तज्ज्ञेयन्यकृत्‌; प्रत्येकं पदम्‌। तस्मात्कर्मेभ्यः सच्‌कारित्वं कर्मेभ्य एव विदं विरजझेतामु। अविद्धक्षेतां मझो ध्यानयोग्रातामिलादिगैव धातावबेन सर्वोत्कृष्टगुणाप्रौ देवता हि ममेष क्रियन्ते । तथा यथा ष्याद्‌गृहीतकवाने वडूगे देतत: पवन्ते तथापि यथाऽन्यागो या देवता छता तथा एव विरजने योग्यतावगमादेश ऋतवाकृत् यथा विनियोगसत्या तपःप्रभृतिनामेव विद्याऽऽश्रयेण विनियोगो भविष्यतीस्मः। अनेतृकृतवाकृत् विनियोगो योग्यताऽऽश्रयवान्‌। न कर्मेभ्यो विद्याऽविशिष्यत इति । नायत्तैरिति ॥

विद्याया विषयपर्येषणवा

तिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ २४ ॥ ५ ॥ इति चतुर्थः

पञ्चामिव पुरुषे वेदाश्चत्वारः सर्वेषां चान्नाग्नि शिच्छादीनि घटकत्वेनान्नप्र काङ्कत्वाद्दानां तदृच्छयाैतैला- दीनां प्रतिष्ठातत्वं । अथवा प्रतिष्ठाधर्मस्य पादरूपकल्प- नार्थत्वाद्दान्तराणां सर्वज्ञाने धियंप्रतिौौधिनः पञ्चे शिच्छादीनां वेदग्रहणैव ग्रहणं न तत्प्रत्य तवयं । प्रकृतिनि स्थैत्यक्काने म्रहोतान्ये व भवन्ति । तदायतनत्वादक्ष नाम । सत्यमायतनं यत् तिष्ठति पनिष्ठात्तदायतनं सत्यमिति । प्रमाणायितया प्रकृतिस्थ वाङ्मनःकायानान्तेशु पाञ्चर्यति विद्या । ये धमायाविनः साधवो नासुरमायातिष्ठु माया- विष्णु । न येषु जिह्मामतं न माया चेति श्रुतेः । तस्मात्सत्य- मायतनर्मिति कल्प्यते । तपश्चादिष्वेव प्रतिष्ठात्वेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनातद्गयत्वेनानैषु । ऋग्यजुःसामाथर्वणं सत्यस्य तुङ्गया दृशतम् । ऋग्यजुःसामाथर्वणादि सत्यमेकं विधिय्यत इति श्रुते । यो वै एतां मायाविद्या केनेषितमित्यादिना यथोक्तामेव मधाभगां ब्रह्म च देवेभ्य इत्यादिसूत्रां सझविद्याप्रतिष्ठां वेदाश्चत्वलं चि विन्दत

फलस्स च कर्मवैचचादित्यर्षः । तच्चदापेक्षितं व च कदनं पूररति । वानिमामिति ॥ प्राप्तोऽथ गुष्पविषया निर्गुंञ्चनम । अथर्ववाचोऽर्थः । पादडपकसनेति प्रतिष्ठापादशामान्यस कल्यितत्वादितरेषांः कष- नादपैैभवितव्यमिस्यर्थे । तस्हे तपो दमः कर्मोएस्त इति सद्दोपकचचा- श्चे त्वात्सस्मादपि शकृनेतवयं कथम् प्रथगुण्यत रस्स्याध्याचाः । तपश्चादि- क्षेतेति ॥ सगुष्पदिविद्या: क्रमशुक्रवस्वाक्कस्नेय प्र.पं यत्कक्षं

खरड: समाम्न: ॥४॥ इति सामवेदौ यततद्वारोपनिषत्समासा ॥ ॐ तत्सत् ॥

ततुयक्तमपि वच्म्रुवियाफलमन्वते निगमयन्ते । पपचत्य पाआनमविद्याकामकामै ललचया संसारपाशं विधूयमान्ते डप्यन्ते स्वर्ग लोके सुखाभ्मके बह्माल्योतयेतदन्ते इति विद्येपष्पाष विपिष्टपे जनन्तघश्र चौपचारिकोडप स्वादित्यत प्राप्त । क्योये इति॥ क्योये व्यायासि सर्वनिष्क्तरे स्वामनि सूख्ष एव मृतो: । न पुन: संसारमापद्गत इत्यभिमाय:। द्रुत श्रीगीर्विन्दभगवत्पूज्यपादधिय्यपरमपंस्परत्नालका- पाध्यस्थ श्रीगुरुद्भगवत: सतौ तथसककारोपनिषतदभाध्यं समाम्न॥ ३२ ॥ ७ ॥ ३२ ॥ ८ ॥ २४ ॥ ८ ॥ * ॥

निगूषविद्यापगं तमपूर्योऽपिमिशोपसंचिहयते रत्नाश । यो वै रत्नानि- स्वादिशगा। वोधौ च शर्वोऽबरतो विष्णु: शर्वान्मा शर्वेन्दरंश:। यश्रो बोधास्युधि: शाश्वतवश्रेऽदु नित्यात्मक: प्रभु:॥ ३२ ॥ ७ ॥ ३२ ॥ ८ ॥

॥ ३८ ॥ ८ ॥ द्रुत श्रीपरमहंसपरिवारद्वारिकादाशिष्यनतश्छुबिन्दपूर्य पादविषयनीरदाननृत्यमानकतायां शोमश्याडुरतबककारोपनिषक्नारथ्याड पश्यं चश्मूयख्मुं ॐ ॥ तत्सतु ॐ ॥ हरि: ॐ । * ॥

॥ ॐ तत्सत् ॥

यकुञ्जेऽद्वैकाठोपनिषद्भाष्यम् ॥

ॐ परमात्मने नमः। ॐ नमो भगवते वैवस्वताय नचिकेतसे ब्रह्मविद्याचार्याय नचिकेतसे च। यथा काठोपनिषदो निष्कल्मषीनां सुप्रार्थप्रबोधनार्थमस्मप्रभृणां तत्त्वतारभ्यते। सदेशेऽतोऽत्र श्रवणात्प्राप्तवसादनार्थमेवोपनिपूर्वकं स प्रत्ययान्तस्तु रूपमुपनिषदिति। उपनिपूर्वकद्वैम च व्याचख्यासितग्रन्थमिति पाठस्तु वेदवाक्यवाच्यार्थविषया विद्योच्यते। केन पुनरर्थयोगेनोपनिषकद्वैन विदोच्यत इति। वक्ष्यते। ये मुमुक्षवो हस्तामलकादिविकारविषयविलक्षणा: रुन्त उपनिषक्-कथवाच्यां वच्यमाणलक्चयां विद्याेुपसद्योपगस्या तस्मिष्ठतथा निश्चैथेन धीग्यायन्ति तेऽप्यविद्यादेः संसारबीजस्य विधरत्प्राद्धिंसनादिह नाशनादित्यनेनार्थयोगेन विद्योपनिषदित्युच्यते। तथा च वक्ष्यति। निचाय्य तं चतु:सुखात्मसुखं यकुञ्जेऽद्वैकाठोपरनिषद्भाष्यटोका ॥

॥ धर्माधर्माविचारसङ्करं कायंवारचर्जितम्‌। काठादिभिरविन्चिन्तं ब्रह्म यत्सदास्म्यहम्‌॥ १ ॥

वः शास्त्रैकतपरमागमाद्दो योऽपदधिकारं याम्ये पदेऽत्रैवमानो कच्व्वृण्जान्निरस्ताहुभवक्ततो भूतयातनानिमित्तदोषैरपिकिम्स्सभाव क्षाचायों वरप्रदानेऽन परमात्मैकबिद्याऽऽप्रपादेश। यच्चो परादेश ताम्या नमस्कुर्वेदाशिष्यभक्तो विद्याेप्रप्रकृष्टं दरशयति। ॐ नमो भगवते वैवस्वतायात‌ । अथधन्या मणिकाञ्चनयोगः ॥ विरजान्नित प्रतिलोमाताकाठक्रमः ।

यजुर्वेदीयकठोपनिषत्

७४

॥ॐ॥ उज्जैनं ह वै वाजश्रवः सर्ववेदसन्ददौ ।

ष्यत इत्‌ इत पूर्वोक्तविद्येश्यांनुचजूनंवा परंब्रह्म गमयतीति प्रजापगमयहलनेन योगाद्रव्द्योपनिषत्‌ । तथाष वच्यति । मषु प्राप्तो विरजोभूत्वा ह्यसुरिति । लोकादिवेदायज्ञो कोऽनिरसदिष्ययाया विद्याया हितोयेन वरेषा प्रार्थ्यमा- नाया: श्रग्लोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासचन्दनजराद्युपद्र- वैन देहि कोऽनन्तरं पात्‌: पुत्रादि फलश्रवणादीयहेतुने ग्रैषिल्यापादनेन धात्वर्थयोगादिग्नविद्याया: पनिर्‌षादित्युष्यते । तथाष वच्यति । स्वर्गलोकाः प्रचततलं भजन्त इत्यादि । ननु चोपनिषच्चक्देनाधीयेतारो ग्रष्यमप्यभिलष्यपान्ति । उपनिष- दमधीयोमहेळ्यापयाम इति ९। एवं नैष दोषोविद्या- दिसंसारेहेतुत्विग्यरखादेर्धात्वर्थस्य ग्रष्यमाने डसम्भवात्‌हिद्या- याष सम्भवात्‌ । ग्रंष्यस्वापि तादृश्येन तद्‌कद्रोपपत्ते: ।

ननूपनदे ह्यत्निगारखव्या प्राभ्रिमा कामकषुचितचेतवाषोपनिष- दक्‍ृदवचात्यारक्छचतलादिहितष्याधिकारिणो इरिंचदपतावक्‍षस च मलस कदंभ एव निहने: रपगकषाल्यनविद्यावा निमित्तोवनतवाल्लोकस व संचारितम्नाकाताया: प्रतिषादधियतमकयलेन निर्विचतवान्ने काष- द्योपनिषचक्दनिर्मच्येन विद्याया विशिषाधिकार्यादितषसप्रदश्यंनेन तद्‌जनकस पनमक्‍षापि विशिषाचिचार्योऽदिमस्सेन व्याष्केतवं दर्षेवित' प्रभमहत्पानिकदर्‌षलसद्‌र्षपविचं व.वदाछ। उपनिपूर्वंक्षेति ॥ नक्‍ष- विद्यावादपनिषकदर्‌षलोपरनिषदं भो नूंतनादि प्रयोगदर्शनात्‌ भातर्ये म॥३॥ उगनिषचक्दनेनेति ॥ कुमाववभकस प्रवोगषण्णवे

तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १ ॥

तस्य ह पायुःश्वस्तमित्यादिवत् । तस्याहिदियायां मुख्य्या ह तस्योपनिवृक्कद्रो वर्जनते। ग्रन्ये तु भाक्त्येवेक्षुपनिषदिषु चनेतैव विधटोर्धिया तु विद्याया उक्ता। विषयश्च विधिप्ट उत्को विषयाया; परं ग्रहा प्रत्यगाभूत प्रयोजनद्वाखा उपत्ति-घद शात्यन्तिकीसंसारनिरत्तर्नेग्राभिलच्य। सक्न्न्व देवमूतप्रयोजनेयोक्तो यतोक्ताधिकारिविषयप्रयो-जनसम्बन्धया विद्याया; कर्तव्यस्य सामख्यवत्पक्षा यथा-खेन विधिप्टाधिकारिविषयप्रयोजनसम्बन्धा एहा वक्ये भवन्तोत्यतका यथा प्रतिबार्न व्याचचक्षे। तदाख्यायिका विद्यासुत्यययोः । उक्त्यन्व क मयमानो ह वै हति ह साध्ये-रपायै निपातै वाजम्रयं तहानादिनिमित्तं स्योयस्स व वाजम्रवा कडतो वा तस्यापत्यं वाजश्रवः किं त्रिधि-जिता सर्वमेधेनेऽने तत्परं कामयमानः। स चैतदिखन् कतौ वचदायाश्चिन्त उपनिषदद्दस न दशगीयेल्ले। केन उपरितन । पदूव विविधमलववादनेनैति धातोरेंधररचपर्णमादाय गेहदितमाह । उच्यत हति। विषयेऽच भविष्यत्यादिदोषदर्शनादननर्हकः; वेदण हद्य-चवः प्रविष्टा न सवैः मवद्यका काठका एतेति वचद्रदेगें । प्रचिदाव-घोतबेन मचवति । आहत्यन्वितोः सद्यप्रतिपत्तेः सङ्भोगादव उप-पदोऽप्यभ्योऽपेक्षाहेतुं वाजप्राचाकारं बीजत्वन्नि सङ्कार्यंसंसार्ये-क्याख्यायनादि निरसनार्थे; । गतपूर्वोऽनेनैति च मन्त्रविद्रावाम्यव-वादनवादावोपनिषदद्दस उच्चिनाश । गोवादितो॥ भूरादिगो-कान्मादिः प्रथमजसो ग्राम्यपो जातो म्रजः; स एव जानतीति चः।

कुमारऽ सन्तं दच्तिणाषु नौयमानासु स्वदास्सवेश सोस्सुयत् ॥ ७ ॥ पौतोदका जगधऽतथा दुग्धदोहा निरिन्द्रिया

सर्वान्वेदान् सर्वं सङ् धनन्दददौ दत्तवान्। तस्मै यजमानस्य ह नचिकेता नाम पुतः । किलास बभूव ॥ ९ ॥ तं ह नचिकेतसं कुमारं प्रथमवयसं सन्तमपाप्राप्तप्रजननघक्नि बालमेव शद्धाडसिकाऽबुध्दिः पितुर्चिंतकामप्रयुक्ता श्राद्धवेध्या मुबिद्धवती। कम्पिन् काक् इत्याच्चष्टे। छ्वलित्य मदस्थेयन्न दच्तिणासु नौयमानासु विभागेनोपनीयमानासु दच्चिया-

यासु गोषु स श्राविष्टसद्बो नचिकेता घमन््यत ॥ २ ॥ काथमित्युष्यते पौतोदका इत्यादिना। दच्चियार्धो गानो विधेयन्ते । पौतसुदकं याभिषा: पौतोदका: । जगभ भच्चितं लचां याभिस्सा जगधऽतथा: । दुग्धो दोहः धौराक्षो यासां ता दुग्धदोहा:। निरिन्द्रिया सप्रजननसमर्थी जोष्षो

सन्ने ह भाक्क्षेल्युपचारादेश्योपनिषच्छन्दप्रयोग रतस्यै। उपनिषच्छन्दोग-वंचनेन दिश्मार्गेषाऽच । एवमित्यादिगा। यातुन्मित्रियो निदाननिद्च्या निदानस्वामिनोव्यतिरेकाऽस्खल्न्यावेध्य: संचारक्षा-लोकत्पाऽविच्या । याऽपण न कर्म्मेषा विनिवर्त्तनेऽतो विद्याया: प्रयोक्तनेन शाध्यासाधनभःवक्चष्ष: सव्वेष्ष रतष्यैः । वय कान्नाऽऽत्म्य मतन्नं-

दुपचर्याव्दिति । नत्र: कीर्तिः । सव्वेमेधेन सव्वैर्‌सदछ्चेनेले वलजनं ततवानिस्च्चैः । बदचिषि यच्चवभार्या वेऽन्ये मविचिता श्राप्रषा-कोऽध्यच ॥ १ ॥ २ ॥ पौतच्दक प्रागेव नौच्तरकाऽपि पानब्रह्मार्षकृत् स्वः । यथा॑ऽऽदर

सर्वान् । ततहृक् पुरुषस्यात्ममेधसो यक्षान्-

स्तन्वस्ति ग्रामेषु व्रजे ॥ १० ॥

वसवो किं ब्रघ्नाकार्षेण । पालायामनः सत्यम् । प्रेषय मो यमायेत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥ स एवशुकः पितामहः सत्य-

ताथे प्रेषयामास । स च यमभवनं गत्वा तिष्ठो रात्रीरिवास यमे प्रोणिते । प्रेष्यागतं यमममात्या भार्या वा अनु-

बोधयन्तो वैश्वानरोऽग्निरेव साक्षात्तन्मविषयतित्यः सन् वाज्योऽग्निर्हविर्बिव तस्य दार्ं यमयन्त हवामहेरेतां पाद्यासनादिवदानशक्षया ध्यात्वा कुर्वन्ति सन्तोडतिथि-

योडतो वराच्च हे वैवस्वतोऽकं नचिकेतश्व पाध्यार्चेस । यतश्शकारषे प्रतिवायः श्रूयते ॥ ७ ॥ श्रद्धामप्रतीकेऽनिर्मात-

मती । अनिर्मातुममासार्थं प्रतीचछां मतोचछा ते प्राध्यामतोऽचे । ऋत्कतं सल्स्ययोगं फलकम् । ऋतता च दृष्टता किं प्रिया वाक्क्षरिमित्तस । पूतापूर्त्तं हष्ट-

योगजम् । पूर्त्तेनारामादिक्रियार्थं फलम् । पुत्रः पद्मूचपुत्रांच पद्मूच सर्वानेतस्यं यथोक्तं टहकृत्ये भाविर्यंत विनाश-

यतीथेतत् पुथषस्यात्ममेधसोडल्पम्रजास । यक्षानग्रनभु-ज्ञाने नात्मण्यो म्टहे वसति । तथादशुपेच्यर्थोय; सर्वो-

वस्यास्पर्यार्थिरित्यर्थ: ॥ ८ ॥

एवशुकः पितेतित । ह ॥ ०८ ॥

निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १७ ॥ चिया-

चिकितित्यमेतद्विदित्वा य एवं विद्धते नाचिकेतम्। स मृत्युुपाध्वान् शरत: प्रज्ञोद्योक्ता-

तिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८ ॥ एष तेऽमृत-

विकेत: स्वर्गोऽध्यमृतोपाया हितोयेन वरेण ।

जज्ञ: सर्वज्ञो भवसौ। तं देर द्योतनाख्येनादि गुष्ण-

वन्तमोषं सुतं विदित्वा याकृतो निचाय्य हृद्यग्रामभावेन मां कुत्रिमत्यां यान्त्युपरतिं तमेति केराग्रं पदं ज्ञानकर्मसमुच्चयान्माग्रोतीत्यर्थ: ॥ १७ ॥

इदानीमत्र विद्वान् च यथासंप्रतिपत्तौ प्रकटयिष्य निचिकेतष्यं यथोक्तं या ट्टकां यावतीव यथा वैद्येतहदिला स्वगम यथैव-

सामहुपेयान्नं विद्धाच्चिसुते निऋँ सँयति नाचिकेतसन्नि कतुं स वत्यूपाघानधर्मा ज्ञानरागहेतदिलचयाानुपरतो-

गत: पूर्वमेव शरीरपातादित्यर्थ:। प्रणोद्योपपाय । योकातिगो मानसेदं:खैर्वर्जित इत्येतथ्यमोदते स्वर्गलोके

वैराग्ये विराडात्मकप्रतिपत्त्या ॥ १९ ॥ एष ते तुभ्यमग्रंवरो चे नचिकेत: स्वर्ग्य: स्वर्गंसाधनो यर्माग्नि-

वरमहषीयाः प्रार्थितवानसि हितोयेन वरेण मोदन्न-

वरो दत्त इत्यकोपसंहारः। किश्चेतसन्नि तबैन नाम्ना प्रनश्यन्ति जना दृश्यते देश वरेऽपो मया

वाचा संबंरक्ष्याश्वमेधस्य ५ तापत्रयकाक्षैर यथाशास्त्रा-

वराङ्गामेष वरकृतोय: ॥ २१ ॥

दैवैरचापि विचिकितितं पुरा न चि सर्वज्ञोऽयमृषि-

धर्म्म: । अन्यं वरं नचिकेतो डष्षीष्य मा मोप-

रोत्सरति मा सृजैनम् ॥ २१ ॥

सनू। येयं विचिकित्सा संशय: म्रेतेऽ वते मषुख्येऽक्कोत्ये के

डति शरीरेऽन्त्रियमनोभुविर्व्यातिरिक्तो देशान्तरेऽपि मव्या-

मा इत्येके नायस्मीतित चैके नायमेवविधोडस्मीतित चैकोऽ-

तचाऽऽमार्क न प्रत्चेषा नायमुनाेन निष्पर्यवज्ञानमे-

दर्शनाधोनो चि पर: पुरुषार्थ इत्येतदिवादिर्विज्ञा-

नीयामहषवुथियेधी प्रापितकथा वराङ्गामेष वरकृती-

योऽवचिष्ट: ॥ २१ ॥

किमयमेकान्ततो निःश्रेयससाध-

नायमज्ञानार्हो न वेल्ये तत्परीचायेमाऽऽ दैवैरपले तचिनं

वसुनि विचिकित्सितं संशयित पुरा पूर्व नष्ट सुटु

छेयं शृतमपि प्राहार्तेजैनेयतोऽन्य:; श्वेत्म एप पामाखो

धर्म्मोडतोऽन्यमसन्निग्रधपर्ल वर नचिकेतो डषीष्य मा मा

मोपरोत्सीदपरोर्य मा कापौरधर्मणामियोगसक्ख: ।

प्रति-

स्तन विशुखेन वर मा प्रति ॥ २१ ॥

यन्मितातू॥ देश्वरतिकाज्ञाखिले वादिविमतिपक्षे: संशयचेकर्षि

प्रतचादिना सक्शेव निर्षवज्ञानसम्भवाच्चार्चयवस निष्पयोक्कतस्वाच न

तद्वे: मन्र: कत्स्य प्रकाष्यज्ञात् । श्वतचाऽऽकामति। प्रचुरैष स्वापौ

निष्पौते पुरषो न वेति सन्देहादर्यनाऽऽतिरिक्तालाक्षिते प रेऽदर्य

नाद प्रसचेष निर्षोच: परचोक्कस्यक्समालमगा व कत्सचिविचिकित्सादि-

नावादार्ग्मनाऽऽत्मनेज्ञापि निष्कय ऋक्वर्ष:॥ २० ॥

निन्दं विचिकित्सन्ति कष्यो यत्नाम्पराये मतिर्बुद्धि नस्तत् । योडयं वरो गूढतमुप्रविष्टो नान्य-न्न त मान्रिचिकीताः रपशौते ॥ २५ ॥ इति प्रथमा वल्ली ॥ १ ॥

विश्वाम्परमसुखवान् वशेन्द्रियतिममोदनं पनवस्तिकरूप-तया डभिधायन् निरूपयन् यथा वर्दन्ति धीरे नाविते को विवेकी रमेत पततो विषयानित्ये । कामे: प्रलोभन-माप्तया प्रार्थितम् ॥ २८ ॥ यस्यिन् प्रेते डयं विचिकित्सन्-र्विचिकित्सन्ति पक्चि नास्तीत्यों वम्पकार हे कष्यो सान्पराये परलोकाथ्ये सति मत्त्रयोषननिमित्ते प्राप्तनो निःश्रेयविषयं यत्कथंचि कथय नोच्याम्यं किं वच्मना योडयं प्रमतामविषयो वरो गूढं गहनं दुर्विचेचनं प्राप्तो डुप्रविष्टः । तथाडहंराडन्यमविवेकिनः प्रार्थनीयमनि-स्तविषयं वृण नचिकेता न रपशौते मनसापौति स्रुतेवैच-निश्चित ॥ २९ ॥ इति कठवल्लीप्रथमवल्लीभाष्यम् ॥ १ ॥

सा ततोऽपि कस च रच वर तस्माद् । वति प्रथमवल्लीभाष्यव्याख्या ॥ २९ ॥

अत्रभदाविन्चेचर्षवभिागप्रदर्शनेच विद्या दिव्यादपदर्शनेच प

नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्यैव सुप्रतिपन्नाय प्रेष्ठ । यान्वमाप: सत्यधृतिरंतवते त्वादृगे भूयान्नाविकीतः प्रष्टा ॥ ५ ॥

ज्ञानमय नादृष्ट । भवत्येवावर्गातत्क्षहिष्णया श्रोतुसद- नन्योऽप्यमित्याशयेन सोऽर्थः । एवं सुविज्ञेय प्रागमवता श्रुत्वायेंचानुगतया प्रोक्त इत्यर्थः । पणीयानुप्रमाष्यार्द्रपि सम्पद्यते प्रामाण । प्रतर्क्येमग्रुप्रमाष्यो न तर्क्यः । स्वदुधाध्य हेन केवलेन तर्केमाष्योऽनुपरिमाष्ये केनचित्तस्यापते प्रामाणि ततोऽप्युपरम्योऽपि हि ततोडन्यदन्योऽप्युपरमति । न हि तर्केस निष्ठा क्राचिद्विद्यते ॥ ६ ॥

मतोऽनन्यप्रोक्ते प्राम- न्युत्पन्ना येयामगमप्रतिपाद्याल्लनि मतिंर्षा तर्केया सदुधाभ्य इमालेयापनेया न प्रापणीयेत्यर्थः । नापनेयत्वा न हन्तथ । तार्किको ज्ञानगमः स्वविषयपरिकल्पितं यत्किश्चित्तदेव कययति । यत् एवं येयामगमप्रदूता मतिरन्येनैवागमाभिज्ञेनाचार्येणैव तार्किकात्प्राप्ता सतो सुप्रानाय भवति हे प्रेष्ठ प्रियतम । का पुनः सा तर्कागस्या मतिरित्युच्यते । यां तु मतिं महदरमदानेन प्राप्तवानसि । सत्याद्वितरविषया दृढतयैष तव स त्वं सत्यध्दतिरंतवता- सौत्यभुकम्प यबाल्ह सत्युन्चिकेतसम । वध्यमात्राविज्ञानसुत- ये त्वाहकुल्यो नोऽस्माभ्य भूयात् अवताक्क्वचन्यः पुक्

श्राक! युक्त्या श्रवणं परमार्थस्वरूपज्ञानं शमादानवशेन निश्चयं परमाम-

मोदनौयर्हि लब्ध्वा विस्तृतं सम नचिकेतस्समाने ॥ १३ ॥

सत्रायण भर्मोदद्न्यभर्मोद-न्यशाखातृणात्ततात् । स नाच भूताच्च भव्याच यत्तत्पश्यसि तद्व ॥ १४ ॥

पकार्षयोरभावाच्छति ॥१२॥

किश्चेतदामनत्व यद्‌च वद्यामि तच्छृणु वाज्छासकाच्छानस्सुगामभावेन परिगृच्छ उपासाय मृत्योः सतृष्णधर्मो धर्मावेदनपेतं धर्मं च परतद्योधच्य देवकृत्य घरौहितः । शिष्य च शिष्यं हेतमामनत्व प्राप्य स मृत्यो विदाङ्गोदते मोदनीयं हि चर्षणीनामानं स्वधा तदेतदेवचि बड्मासद्भावेन नचिकेतस्स तां प्रत्य-पारतदारं विदतमभिसुखीभूतं सचे मोदनीयं त्वां स च्य यत्यभिम्रायः ॥ १३ ॥

एतच्छुत्वा नचिकेता: पुमराष । यस्याहं योग्र: प्रणवचासि भगवन्प्रत्यन्वयत धर्माच्छा-खीयादर्मोच्छानानत्तरफलानात्तकारकेभ्यच घृतगभूतमि-त्वच । तथाग्नि्नानाभर्म्मारमाथयुगाद्यागात्कृताकृतात् । कृतं काय्येमसरतं कार्य्यमस्मादिन्यत । किश्चान्यत भूताच्चतिक्रा-न्तकालाद्व्याचच यत्नादविवयतच । तथा वर्तमानात्काल-त्रेथा यन्न परिचिच्छिदात इत्यर्थः । यदीहशं वकु सर्वव्यव-हारगोचरातीतं पश्यसि जानासि तहि मन्याम ॥ १४ ॥

एव वरदानेsत्यतिरेकेच पूर्वस्मैदयं प्रथम रति नाशकुननीयं पूर्वसृष्टसैव वाचातथ्यप्रश्न: प्रश्नसूक्त वसुनो विशेषणान्तरं शाम्याधर्मं वक्नुधिस्यधः ॥ १२ १३ १४ ॥

प्रसौनेो दूरं व्रजति घ्रयानो याति सर्वतः। कस्त्वामदनदेवं मदनगो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥

यथा कामोऽवशीकृतोऽपि मनः दूरं व्रजति घ्रयानो याति सर्वत एवमसावामादेशो मदामदः समदोऽम-दच् सदृशोऽस्माच्च विदुषा धैर्यमवान् तु कस्यां कस्माद् मदाद् देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति। पक्षादादेरेब द्रवक्-पुष्टे: पक्वितकस सुविज्ञेयोड्यमालो स्यातिगतिनित्यादि-विरद्वानेविविधर्मोपाधि कत्वादिरद्व धर्माविषादिविक्करूप दूरं चिन्तामणिवद्‌वभासत इति हद्विच्छेयत्वं दर्शयति। कस्तं मदन्यो ज्ञातुमर्हतीति। करणानुपपत्तेः घ्रयानं करणान्तरसेकदेशे विज्ञानस्योपघातः घ्रयानस्य भवति। यदा तु चैकवशामात्र विज्ञानलावर्ततो यातौौ यदा विद्येवविशालस्यः खेनेदुपेया स्थित एव सना नचादिगतिषु विरद्वाने कधर्मान्‌व्यात्‌डुद्विच्चेयच दानां करणं तहिे पक्वितकस्यापि दृश्येवः शान्तिमगेल्याद्। स्थितिगतेति ॥ विचछुपो मद्विष्येचा नाना-डपोडवभावे परतं नानार्वधोपाधिर्विधानात् न सतो नानादूपः । चिन्तामणेो वा वध्यान्नभ्यते तत्र्चिन्लोपाधिनमेवाभासत न तस्वत:। नच स्थितिगतिनिम्नानित्वादयो विरद्वाने कधर्मा भेषा तदुपाधियच-दाक्या विरद्वधर्मावानिवाभासत इति योज्ञना। इति तस्य हविज्ञेयो भवति। उपाध्यविनिर्वात्‌दचैनस्लु हद्विच्छेय एवेलचः। सतो विरद्वध-मोंत्व नास्तीक्षेत्रेव स्थितियोजनवा दर्शयति। करणानालम्बादना ॥ एकतेन विनालक्ष्यते॥ नतु युष्योऽहं नैकं पश्यामीलसदपरिक्कचिद्विष-मदो महेक्ष्यः। न च दृश्यना श्वेतनेन्वार्क प्रतिपादकोपसंनिवि्वारातिरिक्-

यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विशते तनू स्वाम् ॥ २३॥

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ २४॥

प्रार्थ्यते तेनैवाऽऽत्मा वरिष्ठः स्वयमेवात्माध्योऽस्यैवाऽऽत्मानमेव प्रार्थ्यते । पाक एवाऽऽत्मा ह्यत्यर्थमर्थः। कथम् ? शुध्यते । तत्स्वकामकामस्खेष्ट स्वामाविश्रुते प्रविष्टुते प्रविष्टयति पारमार्थिकों स्वात्मतनूं स्वकीयां याथात्म्यप्रमितं पदं ॥ २३ ॥

विश्रान्तः । दुश्चरितात्प्रतीविच्छ्रुतिं श्रुत्यविप्रिताविप्रतिपत्त्यविप्रतिपन्न-तपःकर्मचोऽनाविरतोऽस्युपरतः । नापीन्द्रियनिग्रहाद्यन्त उपरतः । न्यायेन समाहितो नैकााग्रमना विचरन्‍नाचित्त-समाधितप्तोरपि सन् समाधायुपरमति चित्तात् । नाप्यनात्मवानो व्यावर्त्ताचित्तो वामनं प्रापुयात् । केन नामु यदिंद्रियुच्यते । प्रज्ञानेन प्रज्ञाविरागेन । एवं प्रज्ञानमात्रं याति । यथेन्द्रियतादिरित इन्द्रिय-कौल्याद समाहितचित्तः समाधानफलादुपयान्त-

वाक् तु वेप प्ररक्षोपरमात्परं वाऽऽऽत्मविद्यपेक्ष वा वर्गचतोऽस्यपेय इष्यो भजते। उपवद्वाति । तेनैव परमेश्वराहृदिस्थिते तेनाऽऽत्मविद्याहृदयङ्गता वाग्‌ व्याप्ता तत्त्वार्थः ॥ ३२ ॥ ३३ ॥

इष्यतं नाविकं पाप्मभिः । वस्तुनैवभूत चक्षुर्धागणवन्मन्थो न भवति द्वि वर्ण यतेनिः सन्‍नतः । पापनिकेतेऽप्यविकृतम् इष्यत्वेऽप्य-सद्वर्मः; वाग्वासनावीर इव क्रोधः । तम नो मृडि मन्यु-

यस्मिन् च चाचञ्च उभे भवत श्रोननम् । चत्यु-

यस्मिन्नेपद्यते क इत्यो वेद येन सः ॥ २५ ॥

इति कठोपनिषदि हितीया वल्ली ॥ २ ॥

मानसस्याच्येवेन प्रज्ञाननेन यथोक्रमामानं माप्रो-

तीत्यर्थः ॥ २४ ॥ दक्छनेवमूतो दक्छामनो मन्नो व

नवस्य बद्ध्यक्ते सर्वंधर्मैविधारकेऽपि सर्वप्रकारैभूते उमे

श्रोदनं च्चयनं भवतः स्वातस्म । सर्वश्रुतोरपि चत्यंयेसो-

पेक्षणमेवौदनसूाघनस्सेदप्यपर्याप्तमसंतं प्राप्नातबुद्धयैोक्त-

साधनरहितः मनः क इत्यो इत्यमेव यथोकसाधनवा-

निवत्यर्थः वेद विदानाति यत स श्यामेति ॥ २५ ॥

इति हितीयवल्ल्याभ्याम् ॥ २ ॥

कृतम्यवन्त।fवत्यस्या वल्त्या: सवन्स्थो विद्याविच्चे मना-

विस्खफल इत्पुनरक्ष न तु सफले ते यथावद्विख्योते ।

तद्विर्णययार्थो रघ्दूपककय त्यना रघ्या च प्रांधनप्याकाऔक्यम् ।

एवस्व प्रामूयायनूगतन्यविवेकाष्यं रघ्स्तूपकाहारा

एतां वच्मते तथाभूतं तं को वेदेति चमस्सः ॥ २८ ॥ २५ इति

दितीयवह्ल्यभाषटीका ॥

रघ्दूपकवल्सनेति प्रविर्दरवल्साषद्यक्षकल्सनेरर्थः। प्रकतमानकप्पा

जीवल्सारेकचो तनः शिच्छो दितीयान्वेष्यायां लोके च्च्यावनवच्ये

व्मानस्सभावे प्रथमप्रपोतिदृश्यंनाझे तनतथा व्मानस्सभावः परमालोव

दितीयो प्रतिपादने । तक्ष चोपचारादितपाहातपपमिस्यर्थः। वायुयुत्पत्तिका-

शमसंखार्ग देशान्तर्य श्याकाआ्यप्रदेः। पक्स्याम्नय इतति गाईंपय्यो दच्च-

९०

परमे परार्धे । कसायातपौ बह्मविदो वदन्ति पश्चान्नयो ये च त्रिपाचिकेता: ॥ १ ॥ य: सेतुरज्ञानामच्तरमश्नु यत्परम् । अभयं

द्वावालमानुपनिषद्वेते । चरतामति । चरतं सत्यमवमन्यावित्वात्कर्म फलं पिबन्तौ । एकस्तत्कर्मफलं पिबति भूतृत्तो नेत-रस्यापि पाठसबन्धात्यन्तवान्तावस्तु ख्याते । ऋत्विजन्यायेन सुकृतस्य रयां सतस्य कर्मणो: चरतामिति पूर्वेण सहवन्तः । लोकेऽस्मिन्परोऽपरे । रयां रत्नायां बुद्धौ प्रविष्ठे । परमे वाङ्मयपुदपाकाशसंस्थानापेद्यया परमम् । परार्धं परस्य च ब्रह्मणोडयं स्थानं परार्धं हृद्योकायं तस्मिन् चि परमब्रह्मोपलभ्यते । तस्मिन् परमे परार्धे हृद्योकाये प्रविश्टावित्थे: । तौ च कसायातपाविव विशद्यावो संसारितवासंसारि-त्वेन ब्रह्मविदो वदन्ति कथयन्ति। न केषलमकर्मणैव वदन्ति । पश्चाग्नयो गतरुत्स्या:। ये च त्रिपाचिकेता: ति:श्लो गाथिकेतोदित्नाग्निचितो वैश्वानरं त्रियाचिकेतः ॥ १ ॥ य: सेतु: सेतुरिव सेतुरज्ञानानां यजमानानां कर्मणां

दुःखसन्तरार्यैत्यावाचिकेतं नाचिकेतोडग्निसं वय: प्रातं शानिराज्यवनीय: सभ्यावसथ्यौवेदिते पश्चाग्नयो येधा ते तथोक्ता: । उपजे न्यपृथिवीपृष्ठयो:पतत्वमिन्द्रैयं ये सूर्येने तेऽम्निना लोकाधिकारिष्यले वा पश्चाग्नयर्तर्ष्य: ॥ १ ॥ नहु न सल्नि ब्रह्माविद:पद्याग्नि नविदच शाश्वतमपत्पश्यदार्श्वादित्याग्न्या न कंचिदधिगमोेऽश्रुते । य: सीदिद्देवेकदिवा । पश्चेन्धनं यथामि

तितोर्षताम्पारं नाचिकेतः पप्रच्छ ह॥२॥

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमिव तु। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च॥३॥

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा। तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः॥४॥

यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा। तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः॥५॥

तं विद्धि तु यः प्रधनमपश्योऽभावत इत्यादि॥२॥९॥

मनसस्त्वं परा बुद्धिस्त्वेरात्मा महान् परः । ९५ ॥

उपहतं परमव्यक्तमव्यक्तात् उपलभः परः । १ उपहतं परमव्यक्तं अव्यक्तात् अव्यक्ततस्तु परः ।

मनःपद्मवाच्यं मनस पारं मन् भूतचतुष्टयसंसक्तपपिकास्पदस्वारम्भकायात् । मनसोडपि परा ह्यात्मतरातरा सच्चरात् प्रत्यगात्मभूता बुद्धिः । बुद्धेः परं ह्यद्वाच्यमध्यवसायाद्वारम्भकं भूतचतुष्टयप्रत्यकाभिमुखतस्तद्व्यतिरेकेण सत्त्वादिगुणव्यतिरेकेण चात्मैक्यप्रत्यगभूततस्तत्त्वबोधबोधकर्म्म सन्निधानात् उपहितं ह्येतद्गर्भतत्त्वं बोधबोधकर्म्मसन्निधानात् उपहितं ह्येतद्गर्भतत्त्वं बोधबोधकर्म्मसन्निधानात् । तत्सं बोधबोधकर्म्मसन्निधानात् परं इत्यच्यते ॥ ९६ ॥

मनसोडपि परं ह्यात्मतरातरं प्रत्यगात्मभूतं सर्वमकर्तृ-व्यक्तं सर्वेश जगतो बीजभूतमध्यात्मतनास्तस्यं

मःख्यते एवात्मभूतत्वात् । देशादिभ्यो मनसः परत्वादेकमनःपदवाच्यं भूतचतुष्टयमिति । यद्यपि मन रज्वादिस्थूलेभूतिकत्वाद्-वृत्तमादवृत्तावाभावाभावाभ्यां ह्यपचयापचयदर्शनान्नैरोर्योत्कर्ष-स्तथापि व हेतोरादिव्यतिरेकाहु दृष्टान्तः परचितो विशिष्ट-लोभादिदर्शनात् । इति केचित् । तदुपनयवार्षभानु । गुरुभिर्द्वैतवादिनोऽत्रोक्ताः परापरत्व-कल्पनादिमत्नादित्यनुप्रवेशितया भेदविषयम् । ततः परं भूतावयवसंस्थानेनैवेध्यादिदृष्टरोधनं परापरत्व-कल्पनादिमत्नादित्यनुप्रवेशितया भेदविषयम् । ततः परं भूतावयवसंस्थानेनैवेध्यादिदृष्टरोधनं परापरत्वकल्पयते परमपुरुषं चेदिदर्शयिष्या । न तद्भ्यां दोनं परत्वं प्रतिपाद-विषितम् । प्रयोजनाभावाद्वा कामेऽपि मदर्शनाच्चेति ।

विधारकत्वाद्व्याप्ततयाग्नादाक्रोच्यते । यद्यप्येतद् हेत्क्षगर्भंतस्य-मित्यर्थः । बोधबोधकत्वकर्म्मणि यागतिक्रियायमात्मरतेः । यच्चाविद्याकारिकया बोधात्मकत्वमय्यन्र्रस्याः "परिच्छिन्न उपाधि-रपचीकतभूतताकस्सेन दृपेक्ष्याद्बोधातं कृत्वा इतरक्षगर्भोक्तेऽर्थे" ॥ ९७ ॥

प्रकृतेः सुश्र्चिकायार्धार्षणत्को नामवस्थानमध्ये पृथक्स्थो

परम्भुवं निचाय्य तन्मृयुसुखावसुच्यते ॥ ९५ ॥ नातिपातिकिसंस्यानं महाप्रलय्य मनातनम् । उत्का सुत्वा च मेधावी ब्रह्मालोके महीयते ॥ ९६ ॥ य ईमं परमं गुह्यं श्रावयेद्ब्रह्मासंसदि ।

प्रयतः स्वाधनध्यान् मार्गे कवयो मेधाविनो वदन्ति ॥ ९४ ॥ श्रेयस्तस्माल्लवात्निहविषयस्न ज्ञानमार्गस्स इःसम्पाद्यत्वं वदन्तीत्थमिप्रायस्तस्स धर्मतस्तस्स्रत्वं श्रेयंक्षेत्र्युष्यते । सूचूा तावदियं मेदिनी यद्रूपर्युपरिसग्नोपचितास्त्वसर्वैरिन्द्रियविषयभूता।

तथा शरीरं तदेकैकस्यापकर्षेप्या गन्धादीनां द्वद्वात्मकसंस्पर्शविधुत्वनिल्यस्मादितारतम्यं हृदयसादिषु यावदाकार्यमसि। ते गन्धादयः सर्वे एव स्थूलत्वाहकाराः। यद्यास्ता यत्न न सन्ति किमु तस्य मूखरमतवादिनिरतस्यलं वक्तव्यमिल्येतर्हर्यति स्मृतिः ।

पयोनस्सर्गम्वरूपसवययं तथाडSतसं नित्यसग्न्ववस्स यदेतदाख्यातं नग्राव्रयं यदु यदादिमचन्तोSन्र्ययद्रद-दिमस्व इद्यंयैन व्येति न श्रीयतेनैव च नित्यं यद्विव्येति तदनित्यमिति। न इततच नित्यमनाश्रविरूपमानमनादि कारणमस्स तदिदमगादि।

कारणयो प्रक्षीयते। यथा रधियादि । इदन्तु सर्वकारण-स्वादकार्येमकार्येलावित्यं न तस्य कारणमसि यदिह्नीक्री-येत तयाSSदृतस्सवविद्यमानोSन्तो यस्स तद्गनन्तं यथा

बादिनु परलोकान् तु सुखादुबहुधाSन्वितान् ततिथ्यवस्थाक्षयैः ।

कासी वा तदनन्याय कल्पते तदनन्याय कल्पते इति ॥ ३ ॥ इति प्रथमोऽध्याये मतौया वक्ष्यो ॥ ३ ॥ इति प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥

करत्यान्नेः फलादिकार्योत्पादनेनाऽऽनन्दत इष्टम् । न च तदायनतत्त्वं न प्रज्ञोऽतोऽपि नित्यं नशतो नशतस्व्वाताह- व्याख्यातं विज्ञातं नित्यविज्ञतिस्वरूपत्वात्सर्वस्माऽऽधि चि सर्वं भूतात्मकत्वाऽऽत्माऽऽत्मा । उत्तं ज्येष्ठं सर्वेषु भूतेष्वात्मभिः । भूतेषु कूटस्थं नित्य'न घ(व्य)दृश्यते दिव्यैःपैचोभिर्नित्यत्वात् । तदेवानृतं ब्रच्याऽऽत्मानं निचाय्य,वगस्य तमाक्रानं सत्यसुप्तान्नृत्सुंगो- पराद्विद्याकामकर्म्म च्चाऽऽत्मप्रच्युतेऽपि चिस्युमते । १५ ।। प्रसू- ताविच्छान्नृत्यर्थकाऽऽच श्रुति: । नाचिकेतं गपिकेतचा मातं नाऽऽचिकेतं वत्स्युग्ना प्रोक्तं वत्सुप्रोक्तमिदमाख्यानं वक्ष्योऽतय- लच्त्रं सनातनं चिरन्तनं वैदिकत्वाऽऽदिका मातृप्रोभ्यः श्रुत्वा इडायैभ्यो मेधावी मद्धैव लोको मद्धैव लोकस्सदृशान् मद्ध- लोके सज्जीयते चाऽऽकस्मात् उपाक्षो भवतीवैःः ॥ १६ ॥ यः

कच्चिदं धरम्य परमं प्रहष्टं पुण्यं गोत्रं श्रावयेऽस्म्यतोऽस्यैच मातृप्यायामो संसदि मद्धासंसदि प्रयतत; पुणिचिभू त्वा श्रावककाले वा श्रावयेऽस्मृभुज्ञातम् । तच्चाऽऽश्रमस्थानन्यायाऽऽनन्तपकार्य कल्पते समर्यते । हिर्वचनमध्येप्यपरिसमासऽर्थकम्॥१७॥इति श्रीगोर्व- नृभगवत्पू यपारदधिय्यपरमऽऽचसंपरिब्राजकाचाऽऽर्येऽख्य श्रीघ- कुरभगवत; हातो कठोपनिषद्याऽऽये प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

द्वितीयोऽध्यायः । सूचक तारादिवादिना ॥ १८ ॥ १९ ॥ १६ ॥ १७ ॥

घट्पति नाग्निरात्मन्। कश्चिदौरः प्रत्यगात्मनमैक्षत्स्वरूपतत्त्वान्वेषणप्रज्ञः ॥ ९ ॥ पराचः कामान्वयन्ति बालास्तेऽन्तः करणैरन्तः पराचः

यस्याम्रोति यदृणोति यच्चासि सन्ततो भावस्तादात्म्यमेति कुत्रचिद् इत्याम्रयत्युत्पत्ति-स्थित्यौ। तं प्रत्यगात्मानं स्वस्मभावैकरदपश्यतोत्यर्थः। चर्‌र्दास कालानियमात्। कार्यं पश्यतोत्युष्यते। प्राप्ततन्मात्रं तु ध्यातृ तद्‌ विषयः। शून्योऽपि विषयोऽनुप्रविश्यात्मनि दृश्यते। स प्राप्ततत्सच्‌चुः स एवं संस्कृतः प्रत्यगात्मानं पश्यति। न हि बाह्याविषयालोचनपरत्वं प्रत्यगात्मैक्यशून्येषु सम्भवतीति । विमिश्रकं पुनरित्थं मक्षता प्रयाणेन स्वभावमृत्‌ चिन्तिरोधं हित्वा धीरः प्रत्यगात्मानं पश्यतीत्यथे। मत्वतत्त्वमस्मृत्यैव धर्मैरं नित्यस्वभावतामिक्क्‌-नामन रुत्स्यथे: ॥ १० ॥

यत्तावत्स्वार्थमविक्कं परागेवानालम्ब्येनं लघामदर्शनकाष्ठ प्रतिवन्वकाकारमविद्या तन्मातृतया मूलाविद्या ह परागेवाविद्योपमृद्‌घिंतेषु हटाहटेषु भोगेषु तृष्णां ताभ्याम्‌वद्यालङ्‌घ्याभ्यां प्रतिबिम्बामदर्शनेनः पराचो वकिरन्ता-

लालम्बनेर् शर्वमिति जगदुपादानं अध्यते विषयाग्नीस्वादते ह्युत्पद्य स्ववेतन्या-भासेनोपबृंहणेनाकाव्यदर्शः। येन कार्ष्णेनालम्बनः सन्नतो निरन्तरो भावः। कृत्स्त्रकृत्स्नाधिगम्यनस्नानमलेरेष शरभावाद्यच्‌छा राज्ञमध्यासे श्वे त्वं च त्वं च। कलिङ्‌गतं श्वयं चेन सङ्‌घोषयत्‌ स्वकोष्यर्थः ॥ ११ ॥

विततस्य पाथः। अथ धौरा श्रुत्तमत्वं विदित्वा श्रुताभ्योऽर्थिभ्यो न प्रार्धयन्ते ॥ २ ॥ येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शांश्च मैथुनान् ।

नेव कामान्न काम्यान्न विषयननुरियन्ते श्रशुश्रूषन्ति न्ति नाना प्रस्नप्रश्न.शो तेन कारयेन मचोरविद्या कामकर्म्म समुदा- यक्ष यन्ति गच्छन्ति शिततस्य वित्तौष्णस सर्वं तो. व्यासस्य पार्श्व पाश्यते बद्धते येन तं पार्श्वं देहेःद्रियादिसंयोगव- योगवद्धापनवरतं जन्ममरणजरारोगादिदुःखदने कानथ द्वातं प्रतिपद्युक्त ऋतस्यं। यत एवमच तख्याऽऽत्मा विवेकिज्ञः प्रत्यगात्मस्रुरूपावस्थानसाक्षर ण्यमस्चतत्त्वम् । देवाऽऽद्य तत्‌वं श्राआ्मुमिदं प्रत्यगात्मस्रुरूपावस्थानसाक्षर ण्यं श्रुत्रुम् । न कर्म्मया वर्धते नो कानिचार्निति श्रुते। तदेवमूर्तं तूर्तस्यमधि- शाल्यमचतत्लं विदित्वाऽऽभूवेषु सर्वपदार्थेष्वनित्ये षु ग्रात्मा ऽऽत्मा तूर्त संसारेऽनर्थप्राये न प्रार्धयन्ते क्वचिद्विप । प्रत्य- गामद्वैतप्रातिकूल्यात् । पुंसांविसतलोकेष्वयं युनत्क- ल्ये वेध्र्यै.॥ २॥

यथाऽऽदात् न काऽऽदवस्समार्घयन्ते श्रात्मयाः काये तद्- धिगम ईहते । उच्यते । विज्ञानसभावेनाऽऽमनो रूपं रसं गन्धं शब्दाच मैथुनान्मैथुननिमित्तान् सुषुप्रत्थानं

समाप्तमध्यायः ॥ ३॥

कथं तद्घिगम ऋति किं वेदिकताऽऽर्थविप्ररोचलेन किं वा नट.दिङ्मुखप्रादपरोरोचलेनाऽपि। स्वासःकृताऽयासाऽवभास्ये डःरोचले-

एतनेव विजानाति किमच परिशिष्यते । एतत्॥ ३ ॥

विजानाति विशिष्टं जानाति सर्वान् लोकान्। नहु नैवं प्रतिप्रश्नोऽस्तीति मन्यमानो देशादिविशिष्टोऽप्येनाऽपि विजानामिति । देशादिसकृतोऽपि विज्ञानामिति हि सर्वे लोकोऽवगच्छति । नन्वे देशादिसकृत्स्वाप्यध्यात्मरूपत्वाद्विप्रतिपत्तिः। यदिदेशादिसकृतो रूपाद्यात्मकः समूदार्थीभिज्ञानीयात्तदा तद्रूप रूपाद्योऽन्योऽयं स खं रूपष्ठ विजानोऽयं चैतदेकः। तस्मादेशादिसकृत्स्याच्च रूपादिनेतनेव देशादिव्यतिरिक्तेनैव विश्नात्मकावेनाम्ना विजानाति लोकः । यथा येन केनापि दर्शन् सोऽपि गृह्णातीति तद्वामनोऽविशिष्टं किमवार्थं लोके परिच्छ्यते न किंचिदपरिशिष्यते सर्वमेव स्वाक्षान्न विशिष्टं च । यस्यामनोऽविशिष्टं च किंचिदप्यतिरिच्छते स आत्मा सर्वशः। एतहे तत् । किन्तस्यार्थचिकेतसा दृष्टं देवैदिवरपि विचिकित्सितं धर्मादिष्वेन्यैर्हि ष्योः परमं पदं यच्चात्परं नार्चा तहैतदधिगतमित्यथः ॥ ३ ॥

नैवाग्निः सस्मनवस्थामनुभूयते। नेनेदनाग्नि॥ मूढानां व्यक्तिरिक्के-नात्तना देश.देवं वद्यपि न म्रथिकं तद्वाप्रतिपच्चर्यकाष्ठा-व्यतिरिक्केनैव वेद्यत्वं प्रविचं ततो वच्मदेन प्रविभक्तवत्परामर्शो न विद्यते परिच्छतिः । नन्वेदेशादौदन॥ देइच्यः यद्वादयो न स्वाक्षान्नव्यय विशानीवः॥ वच्दादिल्याह्यलाच्च वाच्यत्वात् ॥ विपच्चे भवत्यनृतम् । वादो हि भवति ॥

स्वप्नं जागरितान्तश्चोभौ येनापरिपश्यति । मध्वन्ते विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥४॥ य एषः मष्द्रं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईड्यानकृतभयस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ एत-

पतः चिद्विलासादुविंशेऽप्यमित मलेत्मेवार्थ पुनः । स्वप्नान्त स्वप्रमध्यं स्वपविष्टे विवित्त्यर्थः । तथा जागरितान्तं जागरितमध्यं जागरिताविष्टो यं चोभौ स्वप्नजागरितान्तौ युगपन्नावुपद्रष्टा नैक ईश इति सर्वपदार्थं मषदत विभुमात्मानं सत्वावगस्याकाराभावेन माद्वै-

दृशमध्य परमामेत धौरो न यौचति ॥ ४ ॥ किश्च यः कश्चित मष्द्रं कर्मणफलभूण जोव प्राणादिकक्षापस्न धारविताममानं पनिकादन्तिके शरीपे ईड्यात्मौच्यातः वेद विजानाति भूतभव्यस्य कालकलयस तत-सहिष्णानादूषणममानं न विजुगुप्सते न गोप्रायितुम्-

क्िति शक्त्याश्रयात्स्यात् । श्रोतव्य अध्यात्मविद्याकृत्स्नभावान मन्यते तावोपायंतुमिच्छत्यांमानम् । यदां तु नित्यमद्द-तमानामे विन्दान्नांत तदा किं कुते वा गोपायितुमि-च्छेदेतदितदिति पूर्ववत् ॥ ५ ॥ यः प्रत्यगाम्रोष्वर

यः कचिद्वीर्यं तपषो जातं पर्याप्त व प्रकतां मज्ञेप पस्सगीति धन्यः । पदतः पूर्वमिवादिनां शिरस्संगरेभ्य विशेषकमः-चारचो न शोभावखेदकलाचीकतादाकामिविलवा विशेष वृद्वादोपमवमानमिवि । वदति वक्ष्यावोभे शरबच्चाव ऋध्द व रवश्शेष

एतत् ॥ ५ ॥ यः पूर्वम् तपसो जातमग्र्यः पूष्णः मज्जायुत । गुहां प्रविश्य तिष्ठतं यो भूतेभ्यः व्यपश्यत् । एतद् एतत् ॥ ६ ॥ या प्राणेन सम्भवत्यदितिर् देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेमविष्यजायत । एतद्

भावेन निहितः स सर्वेभिर् येतदर्थर्य्यत । यः कञ्चनुसृजः पूर्वं प्रथमं तपसो ज्योतिर् अत्येत्जातमुत्पच्यं हिरख्यगर्भम् । कस्मै पूर्वं सति यज्ञः पूर्वम् प्रथमं तपसो जात उत्पनो यक्षं प्रथमजं देवादिद्यराश्मुतमाथ सर्वे प्राणिरुश्चां हृदयाकाश्यं प्रविच्य तिष्ठन्तं यदादीनुप-

सभमानं भूतेभिरूतेः कार्यकारणलयाश्रयेः । सभू तिष्ठन्तं यो व्यपश्यत् यः पश्यन्नप्यर्थः । य एतद् एवं पश्यति स एतद् पश्चाति यत्तत्प्रधर्तं बघा ॥ ६ ॥

किश्च या सभदेवतामयोः सर्वदेवात्मकां प्राणन् हिरख्यगर्भं च ये परखाक्षराथाः सम्भावति यदादीनाम-दितिर् दितिकां पूर्ववद्युरुश्चां प्रविश्य तिष्ठन्तीमदितिम्र । तामेष विध्रिनष्टि । या भूतेभिरूतैः समन्विता थ्याजायत चतम्-

वेत्वेतत् ॥ ७ ॥ किश्च योऽधियज्ञ उत्तरार्धरातस्यो-

मर्तात् तद्न्राथ्यो जातो हिरख्यगर्भोऽपि बम्नात्कक् अनेभ्यः । ० । ७॥

छाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद्‌-

तत् ॥ १ ॥

हंस: गुह्यविषहसुरनतरिच्छसबोता वेदिषद्‌-

पुरम् । काश्यपक्ष जन्मादिविनि्रियारडितत्सामग्नो राज-

स्थानोयस्स पुष्टधमौविशुच्‍च्यासावक्चेतसः । भवक्रामसकुटीष-

मारदित्यमकायावक्तित्यमेवावा सतेमेकरूपं चेतो विश्ञानम्‌-

खेत्यवम्चेताथ्सावक्चेतसो राजस्सानोदरस मध्यस्थः ।

यस्मिन् तुं परमेश्वरं परस्सामिनमग्रुज्ञाय ध्यायात् ध्यांन्

हि तस्सावुष्ठानं सस्यविच्छानपूर्वकं तं सर्वेप्याविनिर्मुक्तः:

सन् समं सर्वशून्तस्यं ध्यात्वा न शोचति । तदिह ज्ञानाद्‌-

भयप्राप्ते: योकावसराभावात् । कुत इरचैवाविद्यादातकाम-

कर्मोवन्‍चनैर्विच्छुक्तो भवाति । विमुक्तस्स सन् विमुच्यते । पुनः

घरीरं न स्ट्यातोत्यर्यः ॥ १ ॥

स तु नैकघरोरपुरवर्त्तौपवामा किन्तार्श सर्वपुर-

वर्ती कायं हंसः । किन्ति गच्छतोति । गुह्यचिक्छकंपने दिव्यादि-

ख्यात्मना शोदतोति । वसुर्‌वासर्यात सर्व्योर्न्नात । यादृवामगा

मन्तरिच्‍छे सौदतोत्यन्तरिच्‍छसत । होताऽऽग्निरग्नवें चोतैति

पुरोपचयापचव्वासापचयापचवराचितस्‍यं

तत्स्साप्रतीतिमस्सं स्यातन्नग्रसु ॥ १ ॥

वस्साप्रतीतितिमस्सं स्यातन्नग्रसु

वा यस्से प्रसिद्धा वेदिः पृथिव्या: परेऽटले: परस्सभास परत नेव्या:

पृथिवोश्‍चमावत्त्वपश्रीस्सनातमुषीरो वेदियवदाच्चा भवतीरर्थः ।

चत्वौ रषदिलो ऋषभ: गुह्यविषदि वाज्छो गादिलो मन्बायार्श्चा क्याच्छ्यात्‌:

वृषदिलो हंसः

१२

तिविधं रोषसद्

नषदसदतसघो मसदष्का गेषा हतषा हदितजा ऋतखसदत ऋ २ ॥

सुते। वेधा यविष्यां सौदतोति वेदिषत्। तूयं वेदिः परोऽम्तः घथिव्या ऋत्यादिसम्वपर्षात। पशातचः सोमः सन्द्रोषे कक्ये सौदतोति दुरोषसद। महाष्णोदितियक्- पेष्या वा दुरोषोषु म्हेषु सौदतोति। ऋषतं ऋषु मनुष्येु सौदतोति ऋषत। वरेपु देवेषु सौदतोति वससद। ऋषतसहतं सत्यं वच्मे वा ताषिन् सौदितोति । व्योमसदन् व्योम्नावकारे सौदतोति श्रोमसद। पपा पपूप ऋक्‍छुक्क्रिमकारादि- रुपेषा जायत ऋति। गे,जा गवि रविथ्या औौचियवादि- रुपेषा जायत ऋति। ऋतजा यज्ञक्‍कुपेषा जायत ऋति। पदीजां पर्तेम्यो मध्याादिरुपेष जायत ऋति। सर्बा- मापि सदसतमवितवस्सभाव एव ऋतच्याश्रयं सर्वकारच- स्वात। यदायादित्य एव सक्क्रेपोष्यते तदायामसकृपव- स्वभावदित्यादि कृत्स्ना ऋष्या व्याख्यातोभयरोष। सर्व- याथेक एवमा जगतो नामभेद ऋति कत्नार्थे॥ २ ॥

काचं तदिरसचिदं याक्षरान्निलयाद्च्चार । वदाषादिव षपेतित । द्वयं वाला वसतस्सुपचेति मनमानचछदोपषाचितस तु विशान्तोरिष्यत एव च्च्यांकातिमस्स्यः॥ २॥

न प्राणेन नापानेन मत्त्रो जीवति कश्चन ।

इतरेण तु जीवन्ति यक्षिन्हेतावुपासितौ । ४ ।।

हन्त त इदमवच्यामि गुह्यं गूढं सनातनम् । यथा भवति नष्टं भवति सोऽन्यः सिद्धः । स्वात्मतं प्राणापानाद्य-पगमादेवेदं विधस्तं भवति न तु व्यक्तिरेकैकमापगमा-त्मादिभिरेवेष्ट मत्त्रो जीवन्नेति ॥ ४ ॥

स्वर्थः । यरोऽर्थं चेतनस्य तदिगमे भोगानर्थं द्वारादिरूपरवदित्यर्थः ।

विद्यास्वेवमचाचित्वं यद्यते । स्वात्मतस्मिति ॥ १८॥

ननु जीवः प्राणाधार्यः प्राणो धार्यतां प्राणः । प्राणधार्यत्वात् प्राणः स्वीकर्तव्यः । न च जीवः प्राणाधारो भवति प्राणकर्तृत्वात् । यथा दण्डकर्तारकृत्य दण्डः स्वीकर्तव्यः । न च दण्डो दण्डधारकः ।

च मर्य्यां प्राप्य आत्मा भवति गौतम॥८॥

यत्रास्ये पुरुषे जागर्ति कामं कामं पुरुषोऽस्यामि। यदिदं प्राप्यक्ते शरीरे लाय टेहितः। काम्यमन्ये संयन्ित यथा कर्म्म यथा श्रुतम्॥ ७॥

यदि ज्ञानात्परं संसारोपरमो भवति श्याविच्छानान्न यक्ष मर्य्यां प्राप्य यत्र चात्मा भवति यथा संस्तति तथाऽन्ये हे गौतम॥ ५॥

योऽयं योनिद्वारशुक्रवीर्यसमन्विता; सन्तोऽन्ये केचिदवद्यावन्तो मूढा: प्रपद्यन्ते प्रविविक्तं घोरोरलकाय घोरेऽप्रजाश्चेह देहिनो देहवन्तः। स्वार्थं स्वाररभावमव्येडन्तनाधमा मर्य्यं प्राप्यानुसंयन्ति प्रनुगक्रान्ति यथा कर्म्म। यदस्य कर्म्म तथास्य कर्म्म येऽनु जायन्ते सतं तथाऽशेन्त्येतत्। तथाऽयासृतं याऽहगयस्थ विचानुपाजिंतं तथागुरूपमेव घरौऽरं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः॥ ७॥

यथा मृद्भा इति सम्भवा इति स्मृतन्ति श्रुयतेऽतिचातं यच्च तत् प्रवच्यामोति तदाऽऽह। य एष सुषुपेु प्राप्यादिशु

सैव रेतस: संयोनात्स्वात् कचिदच्यते। जीवनशरेऽस न सम्भवतोति तन्नाऽऽह। साधनासंस्कृतेनैति। वागादिशक्तिरप्यस्यरीरसंयोगस्य सम्भावतोऽपपत्तेः। शक्त्यनतस्य च खोले परमयुक्स्वसाद दृशिनावितस्यासन्नेऽस्तम्बोजवेनैवर्षः। येड्यं प्रेत रति मृदः परशोकाक्रावेडपि शन्देऽच बानोतु। विशेषतस्त्ववपुस्वर्य्यस्यैव तत्प्राऽऽह।

जगन्मरषककर्तॄणां प्रति नियमादियगपपृथक्त्वं। नैतदुपद्र्ययाचेत नागालानो व्यवसिता दृश्यनेत्कार्चिविद्यम्॥

नरात्मा रूपं रूपं प्रतिरुपो वचिष्ठः॥५॥

सायुयैको भवतं भिष्ये कापं कवे प्रतिकरोबभूव। एकस्थया सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रति-

क्षेनाविलतेन रूपेचाकाघवत् ॥ ८ ॥ तथाडन्यो हस्तान्तः। वाध्यैकरत्थादि। प्राप्यामगा दैहेष्यमुप्रविष्टो रूपं रूपं

प्रतिरुपो बभूवति समानम् ॥ ९॥ एकस्य सवोंभास्ये संजातु.क्षितं परक्षैव तद्विति प्राप्तं पत हृद्सुच्यते। कुर्वों यथा शुक्रः प्राज्ञोऽनेनोपकारो

कवते सवंपरार्थंप्रकाशन तद्यथिनः सवंशोकासु च्छुरूपि सत्क विप्यते वाघुयैमुचादिदगननिमित्तैैर्यथार्अकः पाप-

दं.वैरोच्येशामुथ्यादिसंसर्गदोषैः। एको वाझ्या।। तवासवंभूतान्तरात्मा न कियते कोशदुःखेन। कोशो

स्वविद्यया स्वात्मव्यस्थया कामकामोभिदुःखमनुभवति न तु स परमार्थतः स्वामनि । यथा रज्य धुरिाकोषरग-

नेषु सर्पतज्जातोऽकस्माचान्न रक्ष्यादितोर्ना खतः। द्विपात्‍या संसर्गीचया विपरीतबुध्या सनिमित्तवासदोषवद्धभास्यन्नो । न तदोषैः शेषां लेपो विपरीतबुध्दयासवद्याश्चा कि तै। तथाप्रति-

रूपोपोऽपि।धमाश्रयमहसोशल.दिङ्मुखावेक दार्शि तत्पो व.किरणपि च च्यात् रर्र्चः । परमःऋा ड.शी ख दृढ काभितल्लाङ्ङःकवदि-

माच । यकाक्शचक्षोनेकत्रर्मित।। कवद्वायाः प्रद.विलर्ताविऽडार्शो भान्नो भवति । भव.नच कामादीदोःप्रयुज्यते; कवकं कुते वचिकितं क

डुःखं स तत्कवध्यास्ति। परमात्मा ह निर्विकाधनमनुचत्लाद्धुःखो सत्तो न प्रक्षीयको रेदरित्याद।। शोको स्वाविध्येति। सदैव क

सुखं याम्वतनेतरेषाम् ॥ ७२ ॥ नियोडनिब्बानकोतनचेतनाविकासो बुद्धनं यो विदधाति कामान् । तमात्मस्थं येडुपपश्यन्ति धीराःेषां शान्तिः याय्वतौ नेतरेषाम् ॥ १३ ॥

वहत् । तमेतमे षरमालानं ये निट्ठतवाग्ज्जटातयो डुपशान्ति पासाययोगमोपदेशमवु साधादानुभवत्ति घोरा विवेकिनोेषां परमेठरभूतानां घाख्वतं निट्ठं सुखमा- मोदिन्दवखे षं नेतातो वाच्याविकुब्वनासिवकिनो स्वाममूर्तमथविद्याव्यवधानात् ॥ १२ ॥ किट्ठ नि- त्योडविनाशी भवत्याविनाधिनाम् । चेतनचेतानो चेत- चित्तप्पा बह्मादिनो प्राग्चानामग्निनिमित्तमेव द।छकत्व- मनग्घीनासुदकादीनामालचैतन्यनिमित्तमेव चेताचितहल्स- सद्देषाम् । किट्ठ स सर्वेङ्खर; सर्वज्ञः कामिनो संसारिओ कामान् कम्मफ.लानि स्वानुप्रनिमित्तान्च कामान् ये त्रे । बुद्धनालंघनायासमन्वायासेन विदधाति किल ॥

किट्ठ व घोक्सादिनो ॥ १ ॥ तदानीं परमात्मयुपपक्खिदं णार्घमासे । किट्ठ मिस्स रति ॥ वड्घो सोनदृंसमसो धाता वधा पूर्वेसमकस्सादिव्वादिव्व- तेरखतविप्रकाङ्क्षप्रकरणपरिट्ठराच कलान्तरीयभावानं प्रक्षीणानां कलान्तरे णजातीयहपेसोत्पाद: प्रति।यते व तदा खादादी विनाशिनो भावानं यक्खियेसो वड्घेसो वि निस्सत्यत्थं व यक्खियेो विड्ढोयते छोडध्यु पगणव्व र तस्से: । वि दमतालपि ण छोडेन्ट्रादीसु परमा- नन्दा भिडच्खु सिञ्चा वा वड्ढिं खा चेतनोपक्खयते थाइप णियमारं गमवत्थ ।

शुभाति सर्वत्रस्य भाषा सर्वमिदं विभाति

इति पश्चमी वल्ली समाप्ता ॥ ५ ॥

जगन्मूलेज्जावकृशाख एषः शाश्वत्यः सनातनः ।

भाति तत्तमेव परमेश्वरं भानं दीप्यमानमभात्यभुद्रो-

पते । यथा सकलोऽशुकाद्यैः संयोगैरम्भ इवन्नमप्य

इदृशति न स्वतःकृत्खल्वैन भाषा दौष्प्रेति संगतिं कुर्योदि

विभाति । यत एव तदेव शुद्धं भाति च विभाति च

कार्यं गतेन विविधेन भाषा तस्य मद्रूपो भावःपतं

स्तोद्भवगम्यते । न चि सतो विशिष्टं आस्तरुयकष

कर्तुं शक्यम् । घटादीनामनन्यावधारकवादर्थेनाकार्यपा-

रामादित्यादीनां तार्ङ्गणात्। १५। इति कथवृक्षोभाषे

पञ्चमी वल्ली समाप्ता ॥ ५ ॥ इति हितीयाध्यायः ॥ २ ॥

दशाननघातपेनैव मूषावधारणं हि चक्रे झटिति

दृश्यैः संस्कारकाङ्क्षया वाधारपेण तम्भूयसः श्रिया-

पवादिघारपिचया ह्ययं षष्ठी वल्ली प्रारभ्यते । जङ्गमूलः

जङ्गं मूलं यचविचोः परमपद्मक्षोति सोऽयमथ्यक्का-

दृश्यतेराग्नः संसाररडच जङ्गमूलः। हृचनाझा[??]मरे

नवाभोगतया विचारविततयभितेज्ज्वलान् । यचं निति॥ १८॥१९॥ इति

पञ्चमो वल्ली यथाप्राप्त॥ ५॥

वाच्यादित्वर्यादयंनेनाहृदयपि दृश्यमूर्छ वचाड्कीर्षधार्यते तह-

दृश्यापि मद्रूपोऽवधारचाय प्रकटत रम्याद । तृशावधारणेति ।

हृचनादिति । यो हृच्छन्दने मल

चातोः वप्रबधान्तश एवं हृच रति । वेधत्वे बुद्धिमात्र ।

तदेव शुक्तिकार्ज तदेवाचतसुच्यते। तदिदं दृश्यते:

अजरायोकेनैकानर्थकोऽकः प्रतिबिम्बनव्यय्या सभावो मायामरीच्युदकगनसर्वेन्द्रियादिव दृष्टनटस्सरूपप्लावबशाने च दृश्यदृश्वभावात्मकः वदलौसम्प्रवात्सारो नैकर्यातपा घक्सरु!बिविकास्पादः तत्त्वविज्ञो न सृप्तिरनिद्रोऽतिदं-

तस्मो वेदान्तनिष्ठोऽरितपरमं ह्युमूर्त्तसारोडविद्याकामक्रोधविकाराम्भवः परमार्थविश्ञानक्रियार्थातिर्यामर्काच्च-तस्सगर्भोऽपरः सर्वप्राणाच्छिखभेदेकस्नरुष्याजलालाययच-कोटूतरपें बुद्धीन्द्रियाविषयप्रपञ्चाफुरः स्मृतिसृष्टिन्या-यविद्योपेतियपक्षागः यज्ञदानतपआदनेकक्रियासुपुष्टः सुप्रः:ख्चेदननैकरस्माख्युपजीव्यमान्तर्गतानृत्यामसद्-

खावसेकामप्ररूढडौलतहृदयभूः सत्यमार्गादिसम्प्रो-न्मार्गादिमूतपचिह्नतनुः प्राग्विसुखः:खोद्भूतसर्घयोगजा-तदतसगितवादिवहु चितार्कोटिततद्विताकष्टरहिततत्सादृ-श्यसुच्ये तयाचनेकयवस्तु तत्सुम्नोभूतमचायो वेदान्तवि-दिना॥

दिना॥ प्रतिविम्बरुहास्यापादा उचचवृन्दप्रबोन इत्यभिमतेऽपि। वचचाने वेदादिना ॥ प्रतिद्रो ह्यः स्वाभ्यगां पुरमसो वेति विकलास्पदो ह-सचाड्वापि शुक्लातो वा परिपाको वास्सरखो का चहाडखडे त्यादी-नामनेवर्वा तत्समाश्राकलवा कच्छिदमुबिदकलार्कार्ना विवकव तत्स्यं। किं संशको स्वं ह्य रमन्तध्यवसायोचः कच्छिद जो हससतचाड्वयमपोति शास्यननरमाल। तत्सर्वविज्ञानाच्छभिरिति॥ परस्स नगाञ्चो विश्चानकि-वादवाकालो डिरचयगर्भः प्रचोदोडव्साभेदोदकुरोडखेति तथोचः। बुद्धीन्द्रियार्थी विष्या: सदादेवः प्रवचाचतुरा: विश्चचक्राम्यसति व

स्थितः सर्वं तद् नात्येति कच्‍चन । एतद् हि तत्॥९॥

चितम्‍ज्ञामदग्निर्नासिक्याख्‍याततोष्‍करे दः। एष संसारटचो रम्‍खयोऽख्‍यतवस्‍तावकामार्थवातेिरतानित्यमप्रच्‍छखितभावः। स ग्‍वरकातिर्यग्‍क्रमेतादिभिः गाखाभिरवाकूयाच्छः प्रवाख्‍या यस् कः। सनातनोऽनादिद्वाशिरमट नः। यदक्ष संसारटपचस मूर्तं तदेव शुन् शुन् शुन् ज्योतिराख्‍येतन्या(न्या)कच्‍योितःस्भावं तदेव कम्‍मा सर्वमच्‍छात्। तदेवाच्‍छतमा(नो)विनाशिसभावमुच्‍यते कच्‍यते। सत्‍यस्‍वात्। वाचारम्‍भयं विचारो नामषेयमच्‍छतसन्‍बदतो मत्तस्‍म। तक्षानुपरमार्थंसत्‍ये ब्रज्‍याथा लोका गम्‍यर्‍हेलगमरौप्‍युदकमायासमा: परमार्थदर्शिनाभाववागस्‍यमाना: चित्ता ग्राह्रिता: शब्‍ये समखा उत्‍मात्‍मस्‍थातिस्‍थयेु तड् तत्रैव नात्‍येति नातिकर्तते बद्धादिकसिम घटादिकार्यं कचन कच्‍चिदपि विचारः। एतद् हि तत्‍यहिानाद्बता भवन्‍तोत्यते। जगतो मूर्तं तदेव नाकि मज्ञादेवेद नि:ष्‍तत्‍मिति॥९॥

तथोच्‍नः। नक्‍याादौिम पदायामनि पलाख्‍यस्‍सेति। शदुःचे प्रािचवेदना पचनेकस्‍स टचोडखेिंत पवहन्‍च्‍ीेव सचिखावचेकसेन् प्ररुढानिं कच्‍ये वच्‍नादीनिं यान्‍िानादिभायेन मित्रोकतानी रहपच्‍मागन्‍यान्‍तरमूच्‍यानवस टटचखस्‍से वचोकः चस्‍यनामादिपु चप्रचोेप मज्ञादीनिं भताच्‍येय पचिचवत्तः वतं नोऽन् वच्‍िानां प्रािचनाां चछडुःचाछ्‍याकू तोर्ं।शोको तार्‍यां वचाहच्‍नेन् जार्‍वानी कच्‍याादीनी रदिवाादिचन्‍द्राच ते। सत्‍यसुखोभयाभ्‍नूता मर्हैवरा वाग्‍निचिति विराट्॥१२॥

ईह चेद्गकद्गोचुम्माक् घरीरस्स विद्स्सः। तत्तः सङ्ग्रु लोकोऽपु घरीरत्वाय कल्पते ॥ ३८ ॥ यथा ड्डद्र्गे तथा ड्डत्मनि यथा सप्रे तथा पिट्‌-

तञ्चेद् घोवबो व चेद्याद्यकरक्चक्रोति यक्ञः सन् जानात्ये-तक्‍ृयकारण्यां मच्च्या बोचुमवगन्‍त् प्राक् पूर्ब्बं घरीरस्स विष्व-शोडवच्‌षंशनात् पतनाल्ब्‌सारवन्‍चनाहिसुच्यते । न चेद्यके-ोडप् ततोडनवबोधात्‌सर्गेसु सत्‍यन्‍ते येषु स्वष्टव्या: प्राचीन-

तोत सङ्गः: धैयव्यादयो लोकोऽपु सङ्ग्रु लोकोडपु घरीर-स्वाय घरीरभावाय कल्पते ससमर्यो भवन्ति घरीरं नत्ना-तोत्थे: । तस्माच्करीरविच्‍नात्मागामबोधाय चत् पा-स्वेय: यथा ड्डद्र्शेबाल्नो दर्‌गनमार्गस्येष सुष्खस्स स्पष्ट-सुपपद्यते न लोका न्‍तरेषु नब्‍लोका दनन्‍यत । स च दुश्‍प्राप्य: ॥४॥ कथमित्युच्यते । यथा ड्डद्र्गे प्रतिबिम्बभूतमालानं-

पस्‍यति लोकोडत्यान्‍तविविक्‍तं तथेषाल्मनि सबुद्धावाद्र्ग्येवस्न-संलेभूताथां विविक्‍तावलिनो दर्‌गन् अवताथयः । यथा सप्रे विविक्‍तं जाग्रहासनोद्‌भूतं तथा पिट्‌लोके डविविक्‍तामे-वामनो दर्‌गन् कर्मफलोपभोगासक्‍ततात् । यथा वाड्‌पूस्-

दिविक्‍तावयवमालरूपं परौव दहड्ये पोरहस्‍यत द्व तया गन्‍सर्व्य लोके डविक्‍तमेव दर्‌ग्‍नमालन् । एवं स्वोका-न्तरेप्यति धाक्‍प्रपामाख्‍याद्‌वगस्यते । छायातपचोरिवा-

कथ्यादीनां नियतप्रकृत्‍चदुपपच्‍या नियःमकक्‍लेन चन्भावितं वत्परमेबरं रूपं तदवगम.यैवेद वन्‍मः कत्‍सस्य एत्‍माद । तञ्चिति ॥ ८९ ॥

द्रष्टा महानात्मा महतोऽव्यक्तात्सुत्तमम् । ३७ । स्वव्यतिरिक्तं परं पुरुषो व्यापकोऽलिलिङ्ग एव च । यज्ञाद्यतद्धि सुच्यते जनुरमृतत्वञ्च गच्छति ॥ ५ ॥

यस्यां पृथग्भाव उत्कः नादसो वर्णराशिगन्तव्यः । यस्यात्प्रत्यगात्मा सर्वस्य तत्त्वमित्युच्यते । इन्द्रियेभ्यः परं मन इत्यादि । पृथग्भ्यो नामहेन्द्रियमननजातीयत्वादिन्द्रियग्राम एव ग्राह्यः पूर्ववदन्यतः । सत्त्वगुणाद्बुद्धितत्त्वं व्यते॥७॥ व्यक्तकात्तु परः पुरुषो व्यापको व्यापकस्याप्यकार्यादेः सर्वस्य कारणात्वात् । प्रकाशो लिङ्गते गम्यते येन तस्मिँस्तद्बुद्ध्यादि तद्विलक्षणमक्षैरति सोऽयमखिन्न एव च । सर्वसंसारधर्मवर्जित एवेतदूपं ज्ञात्वाऽऽत्मनस्तः याथातथ्यतो मुक्तो भवत्यादितद्विद्यया तद्गतिभिर्जीवन्मेव पतितेऽपि यत्परोक्षतत्त्वस्य गच्छति । सोऽक्षिलिङ्गः परो व्यक्तः पुरुषस्ततो पूर्वं स पूर्वस्सम्बन्धः ॥ ९ ॥

कथं तर्हि तस्वाऽक्षस्य दर्शनेनुपपद्यत इत्युच्यते । न सन्दृश्ये दर्शनेनाविशये न तिष्ठति प्रत्यगात्मनो रूपम् । अतो ज्ञानवत्मालम्बने शुद्धबोधनत्वाकरणं एव कामादिदोषवासनावत्कसनेो निरगुणतत्त्वाक्षविचारवादात्मकमा शास्त्र यथा-नामभ्यामित्याशा । विप्रतेन वेन्तेति ॥ ६ ॥ ७८

कथं दर्शनेनापरिज्ञातः पुत्रः कोडभिप्रायः किं विशिष्टया दर्शनेन वाक्यं उताविशिष्टयैव दर्शनेनोपायो वाक्ष्यः॥ प्रत्यक्षं प्रत्याङ्क । न सन्दृश्य

कथनैनम् । हृदा मनौषा मनसाभिक्रुमो य पतदिदं स्मृत्वासो भवन्ति ॥ ५ ॥

न पश्युना सर्वेन्द्रियेया। चक्षुर्यस्याऽऽस्योपकक्ष्याऽऽर्थल्वात् । पश्यति नो पश्यभते कथम् वचन वाचिदयोरें प्रतिपततमानानम्। कथम् तर्हि तत्पश्येदित्युपशते । हृदा हृत्क्षय्या मुखा । मनौषा मनः सङ्कल्पादिरूपसृष्टे नियन्म्र्वनेता मनौट् तया मनौषाड्विकल्पाच्चित्या । मनसा मननरूपेगा सग्यङ्‌दर्शनन । प्रभिक्रमोऽभिसमर्थितोगभिमकाशित इत्येतत् ।

रति ॥ रूपादिमत्त्वादिरूपस्थ दर्शनविषययोेऽपि भवति तदभावादित्यर्थः॥ द्वितीयं प्रकरणम्। कथम् तर्हि। ग्राह्यकरच्याऽऽलोपरमेऽपि वदा मनो विषयानुचिनुते तदा चक्षुरादिद्रश्यो निवर्तते भवति । ये मनः किञ्चित् स्वं पश्याच्चलाच्च । न तावत्तत्प्रवोर्जनार्हम्॥ तद् यदतस्तत्प्रवोर्जन-स्वभावाल्लुपपत्तेः। नापि चेतनार्थम् । तद्वाल्लक्षणत्वात्परमानन्दाखभावत्वाच्चेति । न च निवर्तते बुद्धिमगेहृष्यत इत्याशङ्का । मनसि रति । अविचार्येऽव-पश्यत्वान्निश्चयाद्वा निश्चीयते निश्चिकया वाङ्मावःक्वोल्ल्वा बुद्धिच्छ्या ग्रातं यक्यात इति समस्वः । नाऽऽत्मकोत्वात् स्वात् । मनसैति॥ वदनववा हृश्यते वाचा चटादि तत्तदहं वाचा न वाचामि तदाडिक्षरमपि शक्नुते वदाहसते तदहं न भवामि किन्तु योड्ल सत्सङ्कोषसक्तः सर्वश्वरोरमेकतयाऽऽत्मताऽऽदेव एवेति विचारेष प्रथमं सम्भावित रसत्वे। श्रुतवेदान्तानुसारिप वेङ्कटेशात्म-कोतिं वदिष्येऽदर्र्शानादृष्टिं किञ्चिद्वितयङ्कारं तदपनवादोप-मोक्ष्यको वक्छु इत्यभिप्रेक्ष्याऽऽशा तु द्वितीयै। नावश्यमनाभ्या-प्रमाप्रमेयाभ्यांभावान्निराक्षेडपि चित्तशानेकापवादोेऽपि प्रतिबन्धकः

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।

बुद्दिस्व विचेष्टते तामाऽः परमाऽऽत्मतिम् ॥ १० ॥

जातु यावत र्तित वाच्योषः। तमामान मच्चेतसि विदुरचतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥

कायं प्राप्यत र्तित तदर्थी योग उच्यते। रदा यथान्त काले स्वविषयेऽयो निर्वर्तितान्यान्येव पञ्च मानार्थत्वात् शोकादीनिन्द्रियाणां ज्ञानान्निश्चलनैर्‌वर्तितत्त्वेन्ते हि मनसा। यद्युगतानी तेन सदृशप्रादुर्भावाच्चेतो‌न्नःकरणेन बुद्धि- स्वाध्यवसायलक्ष्याया न विचेष्टते स्वापारेषु न चेष्टते न स्वाप्रियते तामाऽः परमाऽऽत्मतिम् ॥ १० ॥ तामेवऽर्थों तद- वस्थां योगमिति नयन्ते वियोगमेव सन्ततम्। सर्वैरर्थैः- योगवियोगलक्ष्यैः श्रेयमवस्था योगिनः। एतस्यां स्व- स्वायासविद्याध्वारोपणवर्जितस्वरूपप्रतिष्ठ झापा स्वरा- मिन्द्रियधारणयाम्। स्वरामचिदामिन्द्रो यथार्थ्या वाच्या-.

न;करष्यामि धारयामित्यर्थः। चरममत्तः प्रमादवर्जितः; समाधानं प्रति नित्यं प्रयत्नवांस्तदा काले यदैव चेष्टते तद्वपययाऽतो योगे‌डनुष्ठातव्य रत्नुपदर्शयित प्रचक्षे: ॥ ९ ।

चभ्रवति तद्पनयाऽतो योगे‌डनुष्ठातव्य रत्नुपदर्शयित प्रचक्षे: ॥ ९ । वदहुगतामेव तेन मनसाऽऽधिष्ठितानि तेन शङ्काऽदवति‌ष्ठने मिहत्तव्यापाराऽपि भवन्तीत्यर्थः। वियोगमेव समं योगसति विरहव- च्छवया सन्थम रसिक्तं तद्वशकुटवति। वष्याङ्गशेऽति। छपश्चाऽचूतं मनो वाद उपरि मचेष्टदा ज्ञानचयाऽविस्था भवति। तदो‌डसदेव पूर्व मज्ञा‌श्रितो‌हक्तो बोजयेदाऽहुतो नियतं विपनेपु विचित्रं चेतःचहो-

तां योगमिति मन्यन्ते शिरामिन्द्रियधारकाम्।

श्रप्रभास्कन्धधारिकां योगेति प्रभवाथ्यया ॥ १२१ ॥ नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा।

प्रष्ट तयोगो भवतीति सामर्थ्यादवगम्यते । न च बुध्यादि- चेष्टाभावे प्रमादसम्भवोदयः । तद्वात्माग्रे बुद्ध्यादिचेष्टो परमादरमादो विधीयते । यथावा यदैवेन्त्रियार्था स्वरा धारय्या तदानोर्मेव निऋऋ, यथाप्रमातृतयाडभिधीयते ॐप्रणवस्ततो भवतीति । कुतः । योगो हि यथात्मभाष्ययोः उपम्नानापार्यम्नका इत्यर्थेऽतोऽपारायाप्रमाद: कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥ ११ ॥

कुतः । योगो हि यथात्मभाष्ययोः उपम्नानापार्यम्नका इत्यर्थेऽतोऽपारायाप्रमाद: कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥ ११ ॥

बुद्ध्यादिचेष्टाविषयं चेत्क्कोह तदिति विशेषतया स्फुटेत बुद्ध्यादुपरमे च ग्रहणकारणाभावादनुपलब्ध्यमानं नास्त्येव बद्धा यद्यकार्षागोचरं तदक्षोति प्रमितं खोके । विपरीतस्यार्विदिततच्वानर्थको योगोऽनुपलब्ध्यमानेत्युपलम्यते । सत्यं नैव वाचा

नदचेन्तम ततः शशकमपि तत्क्षणटसं वेध्याल्म्यापि वावृत्क्षमादावस्था ततो मृद्रं मनो यदा न जागर्ति न सर्पति न शान्तराशावस्थं भवति पूर्वनिर्यावभाषातत्क्षेपं भवति तदा सर्वार्थवियोगलक्षणा शाडवस्था भवतीति । योगारम्भकाले प्रमादवर्जनं विधेयतया व्याख्या- वाहवादपरतया व्याचष्टे । यच्यतेति ॥ विधिपचे देवं पृच्छति । कत रति ॥ १० ॥ ? ॥

उत्तरसन्नमवतारविधं यथाऋषिक्रमवर्तित । बुद्धादिरेष्टाविषयचोऽतिम प्रतिपद्यक्ष चटस्य छात्रााभिहिताद्विवायने चटाकाट एव विभीषते । नाशिष्याश्चरत् ऋपाबादवप्यहृष्टिदर्शनेनालं । यतः कार्य-

प्रस्तोति मवतोऽन्यच कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥

मनसा न चक्षुषा नान्यैरपीन्द्रैयैः प्र॥मु॑ ग्रह्य दुरत्यर्थः । तथापि सर्वविशेषरहितोऽपि जगतो मूलमित्यवगतत्वा-रस्वेव कार्यप्रविलापनस्वाभाविकलनिष्ठत्वात् । तथा जीवकार्यं दृश्यतारतस्यपरम्परय्येषामनुगम्यमानं दृश्यप्रधिनिष्ठा-सेवावगम्यति । यद्यपि विषयप्रविष्टापनेन प्रविश्याध्य-मानाः बुद्धयादिपि सा सत्यप्रत्ययगर्भेव विषयीभवति । बुद्धिर्यि नः प्रमाणां सत्ततोर्योऽध्यास्यभावगमे मूलं वेत्ति न वेत्ति गतोन सादृश्येन्वितत्सेवं कार्येससदित्येवं सच्चोते न सतेर्दक्षा सत्यदिख्येव तु सच्च्यते । यथा बदादिकार्ये घटादि बद-स्वितम् । तथाऽऽगतो मूलमालासीद्वे बोपालम्ब्यम् । तथै-डसौति मवतोऽक्षात्ववादिनं प्रागमार्थोऽनुसारिणा: ग्रह-धानादन्यत् वाचिकवादिनि नास्ति जगतो मूलमालं निरन्यमेवेदं कार्यमभावान्तं' प्रविलीयात इति मन्यमाने

प्रविष्टापनख्यातिलक्षणोऽर्थो मूर्त्तताप्रतिबिम्बवादा बद्धै रलम्बनत्वं स्कुर्यति । तथाऽऽहुः॥ सूक्ष्मस्य कार्यस्य विद्यवे दृश्यं तत्कार्यमव-विष्यते तथापि विद्यवे ततः दृश्यमिति वागर्थोऽनुगमिष्यदभ्या वलं न दृश्यते तल्लापि मूर्त्तविवयसाक्षाद्विभान शक्तितात्सेवामूर्त्तेर्वर्त-च त रति कार्यमेव सौक्ष्मातरतस्यपरम्परय्येषाम्वाहुः नन्वियं विनिष्ठा

पुरषस्य नगयतोऽर्थः । न तद्वाक्यं तद्वक्ष्यत्यचा स्वप्रदर्शनजिति व्यामिश्रदर्यनादखिल्वेन ह्यस्याक्षात्साह । निरपि नाशनेत्सायाद्वाच । सदृश्विदरपि नास्तो,लेवभूतः प्रतोयते स्मृतिः सभ्युपगम्यनं' वाच्यवाच निपेधव्यवहारायोभवत् । यतोऽन्यमात्र गत्वा सदूपदि: लोकता स्वादिवद्भिः ॥ तथः क्रियिष्यत याच । मुबिद्यिंति ॥ श्यमि-

यदा सर्बे प्रभिद्यन्ते हृदयस्थोऽग्रन्थयः। अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्‌दुपासनम्‌ ॥ १५ ॥

ग्रन्थीनां च हृदयस्य नाडास्साम्पूर्णोनम्रतश्चैका । मितं शरोरं समेतं धनं सुष्ठु उऋष्ठी पाठ मित्येवमादिद्विचक्षणार्थदिपरोताम्राग्रामप्रत्यवोपजननार्थचौगात्मध्यासंसारोति विनष्टेऽस्माद्विध्याग्रन्थियसु तस्मादिमित्तः । कामा मूलतो विनष्टान् । यद्य मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्‌देतत्सम्पात् नाडिकामद्वोत्यायह्या कर्तव्या । श्रुत्वा धासमरूद्‌ध्विपदेशः सर्ववेदान्तार्थामिति वाक्यशेषः ॥ १५ ॥

प्रभिवस्सम्राविद्यादिग्रन्थेर्यैवित । एवं नानाभूतस्त्र विशेषो न गति-विंध्यति इत्युक्तम् । पञ्च भग्ना समन्वित रत्नयुक्त्राभ्य तत्व प्राप्ता प्रयत्नामन्ति। नद्योऽत्र सन् न प्रयाप्येतोति मुक्तान्तराझ । ये पुनमेन्द्रच्रविष्टो विद्यास्मरयाखिनच नानाघोऽकभाजो ये तद्विपरीताः संसारेभाजक्षेषामेष गतिविशेष उच्यते। महातोत्खड्ग्रापिप्ठो विद्यापरपतये । किश्चान्यैरड्गिन-महातोतखड्ग्रापिप्ठो विद्यापरपतये ॥

ग्राणोऽत्रे वानादकः सङ्गोऽदिरे शेषच्रह्ममेव तिष्ठति । वज्ञो नाम प्राणः स एवाप्रविद्यच वाचो वर्षो विद्या पारोवारवित विगारेप विशेषो-र्यन्त रत्नर्षः कालान्तर यावतेति वेऽपि किमितं द्वितीयामुपादादरपो-वनेयेवाझ । गुहां ह्येति । कामप्रविचवस्य चुमेरपि भावादच व्रजत्यार्तं भवतोति मतः॥ । यदा उन्मृटतिः । १० ॥ १५ ॥

मकरर्षचक्रे डेनोक्कास सम्भवं दर्शयति। निरक्षाग्रे-वलद्वारमक्षोभि मकरवालि ॥ २ ॥ १५ ॥

भिनःशतैका। तयोष्ट मायन्नमृतत्वमेति विष्णु-

न्या उल्कमुखे भवन्ति ॥ १५ ॥

चतुष्टमाच: पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां

विद्या घष्टा प्रयुक्ता च । तस्माच्च पञ्चप्राणसिम्पकारो वक्तव्य इति मन्त्रारम्भः । तत्र यतस्य यतसङ्काका एका व सु-

न्ना नाम पुरुषस्य दृश्यादिनि:शता नास्ति। गिराकाशो मध्ये सूत्रोऽनं भित्वाऽभिनि:शता निगेता एका सुपुस्ता नाम तयाऽऽलाकाने दृश्ये कामानं वशीकृत योर्जयेत् ।

तथा माध्योजिसुपय्योयनं गच्छन्नादित्यहारेऽप्टतस्वमम-

त्स्वरधर्मैस्त्वमापेचिकम् । प्राभूतसंशर्व स्वानवततं चि भाव्यत इति श्रुते: । नह्राय्या वा सद् कालान्तरेषा मुख्यमवतत्व-

मेति भुक्ता भोगान्‌उपमानं ब्रह्मलोकगतान्‌ विष्यकं नानाऽविघ्नगतयोन्मा नास्ति उत्तमस्ये निमित्तं भवन्ति संसारप्रतिपत्तार्था एव भवन्तीत्थर्य: ॥ १५ ॥

इदानीं सर्ववेद्यार्थोपसंहारार्थमाह । पञ्चष्ठमात:

पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सवि-

ष्टो यथा व्याख्यातस्तं स्वादामोयाच्चरैरात्मप्रचेष्ट्य-

रति तद्वद्रतिनिरूपणं विशेषेण परिजिहासु: शामनयोर्वेदशा गते: सम्बन्ध्यागमे ह्युदयेन प्रकटयेन प्रकृतमग्रविभागस्य, उपपत्ते: । नाच-

चारकमपि चलदम्बुप्रशाकरुतिविरहमप्रकाशः। विरतरव प्रकटार्थे टूरस्थ: ॥ १६ ॥

चातकं रेऽधिकृतस्य वर्चते इत्थध्यात्म' प्रभकुशपनैव नम्र

हृदये सन्निविष्ट:

तं शाश्वतीरा वपुष्टे नॄ- णादिवेषैरौ तं ध्येयेष। तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥१७॥

मृत्युप्रोक्तान्दि- केतोड्य लक्ष्मा विद्यामेतां योगविधिम्न शातऋषम। मद्धामप्राप्तो विरजोभूदि मृत्युन्योदयेषं यो

छे तद:कस्पेथा शतथु, श्योदितवर्थ:। किमिवेतयुध्यते। मृद्रा- दिवेषीका प्रालस्थां ध्येयेष्याप्रमादेन। तं शरोरान्निष्कृष्ट चित्राद्वै विधा हानौ यच्छुक्रं शुद्धमपेत यदेकं मद्ध्यात। तं विद्या च्छुक्रममृतमिति हिरिवचनसुप्राणष्ठमस्माप्रथेमिति ॥ १७ ॥

विधासत्यर्थो डयमाख्यायि चारो डयुनो- ष्यते। वस्युप्रोक्तां यमोक्कामेतां विद्यां मद्धामवद्यां योग- विधिष शातॄणं समसां सोपकरष्ण सफलमित्येतदिदो- तोड्य वरप्रदानामृथ्यो बृद्धा प्राप्येत्यर्थ;। किच मद्धा- प्रासो डभूनुक्को डभवदित्यर्थ;। कायं विद्या प्राप्ता विरजो विगतभयार्भयो विभल्यविरत कामाविध्य मत पूर्षम- त्यर्थ:। न केवर्थ नचिकेता एव शन्यो डपि य एवं नचिके- तोवदध्याममेव निवपर्चरितं प्रत्यक्षू रूपं प्राप्य तमे- वेत्यभिप्राय।। नान्यदृटू पमप्रत्यग्रूपं तदेवमध्यात्ममेवसुक्र- प्रकारेष यो वेद विजानाति एवंविधो डपि विरज:

सनं मद्धामप्राप्ता विध्ययुंभवतोत वाच्यघेष: ॥ १८ ॥

प्राप्य विश्कतुम्रे वेद।। नान्यदृटूपमचि रादिमार्गमस्म प्राप्य। संबोधष विनि- दोषवाषनास्सादिलरष। एवं बद्धष विश्कल्देष उच सष्मष एवंविध:।

विद्यात्ममेव ॥१९॥ सइनाववत्स स नो भुनक्तु स वो वीर्य करवावहै तेजसि नावचेतमस्मु मा विद्धिषावहैॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति: ॐ ॥ १९ ॥ इति कठोपनिषदि दितीयाध्याये षष्ठो वल्ली समापा ॥६॥ ॐ तत्सत् ॥ॐ॥

पव श्रियायार्ष्यो: प्रमादह्हतान्यायेन विद्याग्रहणपरमार्थतपा- दननिमित्तदोषघ्यमनाघ्येयं शान्तिरभिधीयते। स नावा- वतु पालयतु विद्याख्यप्रकाशनेन। कः। स एव परमेश्वर उपनिषत्प्र काशितः। किष्ठ स नो भुनक्तु तत्प्रसादकाग्येन नो पालयतु। सहेवावां विद्याकृतं शेयं सामर्थ्य करवावहै निष्पादयावहै। किष्ठ तेजसि नो तेज- स्तोरावयोयिंद्धोतं तत्वस्फोतमसु। यथ वा तेजसि ना- वाभ्यां यदधीतं तदधौ तेजसि श्रीयवदचिक्रत्यर्थः। मा विद्धिषावहै विद्यया शार्यौवयोर्न्योन्य प्रमादह्हताभ्यामध्ययन- भागद्वोषनिमित्तं द्वेषं मा करवावहै इत्यर्थः। शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति विवेचनं सर्वदोषोपश- मायं ॥ इत्युपनिषत्समामर्ग्यः। ॥ १९॥ इति श्रीगोविन्दभग- वत्पूज्यपादप्रणीतस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रोमच्- छुरभगवतः शतौ काठकाभाख्ये दितीयाध्याये षष्ठी वल्ली समाप्ता ॥६॥ इति कठोपनिषदाख्यं सम्पूर्णम् ॐ तत्सत् ॐ

यथोद्दितिति। इति श्रीमच्छङ्करभगवत्पादटीका समाप्ता ॥१५॥ ॥ इति:

ॐ इथर्ववे दौयमग्र्रोपनिषद्याव्यम् ॥

परमात्मनि वसः । ऋग्यजुःसामाथर्वणेषु विश्रारुपादौदं ग्राह्यामारभ्यते।

विका तु विद्यास्तुतये एवं संवत्सरमग्रप्रचर्यसंभारादियुक्त-

सपोषत्कैर्ग्रहा पिपृप्सितादादिवत्स्ववंशकल्पैरावायेंवकथ्या

व । न सा येन केनाप्यदिति विद्यां लभेत। नच्युत्पन्नो-

दिसाधनदूचानाच्च तत्कत्संभ्यता स्वात् ॥

ॐ परमाकरो न॑ः॒ । साध॑र्वे॒द॒ ऋष॑दे॒वाग्निना॒ादम॒करे॒वा-

न॑व॒स्पश॒ निरीक्षण॒तया॒ाल॒लैव॑ म॒ज्ञा॒ष्य॒न् तद्‌'भ॒धा॒न्‌᳚ फ॒ल॒न॒क्रोमि॒याग॒स्यु

त॒सं॒वेष्ट॒ विश॒ते॒ष॒ प्रा॒षोपा॒षणा॒दिस॒धा॒न॒स्या॒ज्ये॒ना॒भि॒धा॒न॒᳚ पौ॒न-

र॒स्मि॒ति व॒द॒न् म॒ज्ञा॒ष्य॒म॒व॒ता॒र्य॒त॒ । मन्त्रेऽत॒ । वि॒श॒रेऽत॒ । मन्त्रे॒ ऽधि

वे॒ वि॒धे॒ वे॒दि॒त॒व्ये॒ परा॒ चै॒वाप॒रा॒ रे॒ति॒ च्छा॒न्दा॒ त॒मा॒प॒रा॒ म॒ख॒वे॒द॒ स॒ाभि-

धे॒ष्य॒नु॒स॒म् । सा॒ चा॒ वि॒द्या॒क॒र्मे॒द॒ प॒र॒पा॒णादू॒पा॒ च॒ । त॒ल्‌ हि॒ती॒वा

दितीय॒वद॒तो॒प्र॒च॒र्य्या॒ वि॒ज्ञा॒य॒ते॒ । वि॒द्या॒ च॒ क॒र्म॒णा॒ च॒ वि॒द्य॒ते॒ ऽने॒न

त्री॒य॒ते॒ । अध॒यो॒ः प॒द॒न्त॒ त॒तो॒ वै॒राम्बा॒र्य॑ं प्रथ॒म॒प्र॒च॒ स॒टो॒क्रिय॒ते॒ ।

पर॒वि॒द्या॒ च॒ वाङ्‌ प॒रा॒ व्या॒ त॒द॒ख्या॒र्म॒धा॒ग॒स्य॒न् त॒स्य॒ क्र॒तु॒च्‍छे॒न

ह॒व्य॒ने॒ प्र॒ति॒प॒दि॒ता॒ । त॒ल्‌ऽऽपि॒ व्या॒ शु॒दी॒प्रा॒दि॒त्य॒वा॒द॒रु॒न्मा॒द॒यो॒न्या॒चै॒व

वि॒स्ता॒रै᳚ः प॒दै᳚ः म॒न्त्रै᳚ः । म॒न्त्रै᳚ः प्र॒ण॒वो॒ ध॒र्त्त॒रि॒ष्णो॒क्र॒स्य॒ । ध॒स्य॒ स॒टो॒क॒र॒च्य॒ः

प॒रः प्र॒ण॒वो॒ म॒ज्ञा॒ष्य॒ त॒द॒ज॒राह्वा॒दो॒त॒व्चे᳚ः । त॒था॒ वि॒श्वप्र-

ये॒ज॒ना॒दि॒कं त॒द्वि॒एकोत्पा॒त्त॒ ने॒ष पुन॒र॒सृ॒प॒त॒ ह॒ति मे॒घ्यः॒ ॥ वाज॒स॒धि-

का॒याः म॒ज्ञा॒ष्य॒दप॒वा॒दि॒स॒धा॒न॒वि॒धा॒ने॒ पु॒रा॒त॒न॒स॒स॒द॒वि॒ष्ठ॒ प्रयो॒जना-

न॒र॒वा॒जो॒स्या॒च ॥ म॒ज्ञा॒ष्य॒दि॒स॒धा॒ने॒ति॒ ।

छान्दोग्ये देवोयमन्नोपनिषद्ारम्भः

ॐ नमः परमात्मने ॥ हरिः ॐ ॥ सुकेशा च भारद्वाजः ॥ शैव्यश्च सत्यकामः सौशल्यायनिश्च गार्ग्यः कौथल्यश्वाङ्गिरसायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्स्वं वेद्यतीति

सुकेश्या च नामतः भरद्वाजःपत्यं भारद्वाजः । शैव्यश्च शिबेःपत्यं शैव्यः सत्यकामो नामतः । सौश्र्यायनिश्च सुश्र्यायनःपत्यं सौश्र्यायनिग्म्बान्त्रः सुश्रुतःपत्यं गार्ग्यः गर्गगोत्रोत्पन्नः । कौथल्यश्च नामतः प्राश्नलक्शापत्यमाष्कल्नायनः । भार्गवो भगोरेःपत्यं भार्गवः वैदर्भिविदर्भीप्रमभः । कबन्धी नामतः कात्यस्वापत्यं कात्यायनः । विदु मानप्रपितामहो यक्ष सः । ते हैते ब्रह्मपरा ऋषपरं ब्रह्म परत्वेन गतस्वदुस्थाननिष्ठाश्च ब्रह्मानिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा

॥ शैव्योऽप्यरिरत वत्काव्ये दैव्ं काश्चिदमिसंशयः । सुविप्रसव ऋतु कास्य ऋुवापते विररक्षतेऽपकप्रश्ने तख्तव्यगादेये पृथक् शिवातोऽत्रखे । ॥ ब्रह्मापरार्चा उपनॐज्ञेयेऽचमनुक्किलिमितात पार्श्वे । ऋषपरं ऋज्ञेतु ॥ नगप्रमदाम्नान्वेषमेचनेनैव पुराप्रर्चैषिद्देशः ॥ परब्रह्मान्वे चनेत्स्याच्छुने । किन्तिदिति ॥ तस्मै कोऽतिददय ऋत्विजे । ऋष्वानिष्टये वत्नामे ऋत्यभिय्यदेवते वादुपरपार्चैषित्वाद् परखैव 'निगमालक्ष्यमाणे शुश्रूष्यबालव्य॥आलम्बनादि निम्मलान्न तत्त्वान्वेषमिच्छायित्कोऽपि

ते इ समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्ना: ॥ इ ॥

तान् ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रत-मथ्येषा मथया संवत्सरं संवत्सराध यथाकामं

किन्तत् । यन्नित्य विचिकेतयमिति तत्रापृच्छं यथाकामं यतिष्याम इत्येव तद्मेष्यं कुर्वन्तस्तसदधिगमाय एष ह वै तत्स्थ्यं व्रत्यातोत्याचर्यसुपजन्मः। कयम्। ते ह समित्पाणय: सामीप्यमित:प्राप्ता: सन्तो भगवन्तं पिप्पलाद-माचार्य सुपस्बा उपजग्मुः ॥ १ ॥

तानेषुर्गतान् ह स किल ऋषिरुवाच भूय: पुनरपि पूर्वोक्त तपस्खिन्द्रियसंयमेन तथापीड विधेशतो नित्यमेवेया श्रदया शासिकबुध्याSSडडरवन्त: संवत्सरं कार्य संवत्सरच सत्यम् रजसूषापरा: सन्तो वत्सरथ । ततो यथाकामं यो यक्ष कामममनतिकाम्य

वचनावाद । यदिति । परमकार्षेमाषानानो कोटितयव तत्सत काष् । तमाभ्रर्षफिति॥ तमाभप्रक्षं तदिनमथ तद्मेष्यं ऋष्यन्तो यथाकामं वतिष्याम रक्षेसमिप्रवेशेधनव: । सर्पिर्दीत॥ शुनि॒कृच्छ्रं वच-योम्य' दमकातायुपचारोपचयषार्षम् ॥ २ ॥

तथाप्रोतस्स तपसिैवत: पूर्वंननम्नव: । विशेषत ऋष्ष्स पर्ष्वैष्यामव:। निम्नूष्मंषसाप । वदिष्य वृत्ति॥ वस्याद्यावृच्याषाभये रेक्षषा । प्रनोति ॥ पान रतिषदोष्याजार्य:। सर्वं प्रणामानो निवंधादगानावाष कषा-डिकार्श: ॥ प्रतिज्ञाज्जानेवसाक्षा हसुप्रकानेधकृत मधुकरयै प्रजा-

प्रज्ञानं पश्यथ यदि विज्ञास्यामः सर्वं हि वो वक्तास्मि हतिः ॥ २ ॥

श्रथ काव्यो कथा याथन उपेत्य पप्रच्छ । भगवान् कुतो ह वा ईमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ ३ ॥

यांविषये यस्य विश्नासा तद्विषयान् प्रमाणं पश्यथ । यदि तद्युथातृष्टं विश्नास्यामः । पुरुषोत्तत्प्रदर्श्यनार्थो यदिग्रहो नाम्नानसंघय्यार्थे; । प्रमाणनिष्ठयादवसीयते सर्वं ह वा नः शठ वक्तास्मि हति ॥ ३ ॥

श्रथ स काव्यः कथा याथन उपेत्यागत्य पप्रच्छ ह स्थान् । हे भगवान् कुतः काश्राद वै ईमा ब्राज्ञाः,त्या: प्रजा: प्रजायन्ते उत्पद्यन्ते । श्रपरविद्याकार्म्मणो: समुचितास्सुचिततयोःयुक्ता यर्थं या गतिस्तदुक्तव्यमिति तदर्थोऽयं मन्त्रः ॥ ३ ॥

पतितर्हि काव्याग्नावश्वमेधादिकृतविषयमन्नमन्नस्योपरि रसगृद्धतमतोऽधस्तादुपावः । तत्रैकातद्येऽनाद । श्रपरविद्येति ॥ तेषामच्छौ विरजो नाम्नश्लोक रति वच्मान्ततार्थस्य मज्ञा लोकस्यायोसरेपात तत्कतेदर्शयति । वच्मनाचत्वादित्यर्थः । तदृश्रवणकाले वाक्यस्यास्योप संहृय तदृते देहयान्मनाग्र्य चैष व्रज्ञाशोकः । प्रदाकामा दर्शयं प्रतिपद्यन्त रति वच्मनाचत्वादिति । यदुपोदसमपि परम ब्रह्माज्ञाश्चावशरेडसकृतमेव तचाश्रिप वैरचकर्म्म कार्य्यास्याधसितं कर्म्म कार्य्याश्च विरजासेव तमाभिषतरति । सतो वैराम्याश्रविदुष्छतेते । यद्युपि छछकत: श्ट्टि: प्रयीयते तथापि तदुक्तो प्रयो मनाभावात्पूचु किवागेन परविद्याफलमेवालोच्यत रति भावः ॥ १२१॥

तदैव स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपे डतथ्यं स तपस्तप्त्वा स मिथुनमसृजत ।

तस्या एव षष्टवते स होवाच । तदपाकर्तव्यायाच । प्रजा कामः प्रचा चामनः विश्वजित्स्वे प्रजापतिः सर्वालोकां सन् जगत् खषाभूत्थेवं विज्ञानवान् यद्योगारी तद्रावभा वित् कल्पादौ निर्गतो हिरण्यगर्भ इदमानानां प्रजानां स्वावरजङ्गमानां पतिः सन् जन्मान्तरभावितं ग्रामं सृष्टिप्रकाशितार्थीभाविष्यं तपोड्वालोचयदताप्यत । यद् तु स एवं तपसमा श्रोतुं डानमन्यालोध्य रष्टिसाधनभूतं

प्रणव रति प्रतिवचनड्ङे सर्प डष्टव्यम्। ताभ्यामेव वदनैरिति तद्ये व होतारेतो प्रतिवक्ष्यतां विशेषतो दर्शयति । तपःकर्तव्यावेतित । वायस्य वचित्वस्य प्रकाशः सचिन्मन्यो यद्योगार्तिवि प्राणकष्ठ- षट्चतुवारतीकृष्णः । तद्रावभावित रति प्रजापतिरहं सबीजो डसुप्रस- म्काङ्गोनप्रकापतिभावनागुण्ण पर्वे। पूर्वकल्पोयत्नादभावित यतत्क्षादौ हिरण्यगर्भमाल्लिङ्गा निर्गतः सः प्रजापतिः सानु पञ्चात्मकामः सन् तपो जननान्तभावितं श्रामं सृष्टिप्रकाशितार्थीं त्रिपयमा डष्यव म्नत्कोषयचिन्तादिना तदुस्कारहदोष्य मानहृदितया निस्सनवः। तत् प्रथमसमाधियन्म्रोदादनेन तद्रावलापच्य पञ्चात्मकादिस्वरूप- शंवतुषरभावमापद्य एवं तदवश्रवनहवाष्पपचाजोरात्राभावमा- पद्य तवस्ततुल्याम्रोडयादाभार्व रेतोऽन्रूपद्य तेन रेतसा प्रजा इहजेयमितोऽव दितवानित्याच । स एवमिति ॥ रविष्टदशेन धनदाचिना भोज्यजातं शच्चविता भोक्ष्यन् खोकिरपानतसुखाल्लोकतद्वार्ता शोभो वच्यत रमात् । रविच्येति। एवं प्राषशदेगापि । यां वैचाजनरो भूखा प्राप्नुयाद्विदधाति। प्राणवायव्यधाम्ना मुखास्यव सर्वविधनिवि

रविप्राणैक्ये तौ मे वृद्धा प्रजा: करिष्यत इति ॥ ४ ॥

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा ।

मैथुनसुत्पादयते मिथुनं हनुसुत्पादितवान् । रविप्राणै-

सोममन्नं प्राणष्चाग्निमस्तारमेतार्घ्यनी सोमाव्‌चायाधूतौ मे मम वृद्धामनेकधा प्रजा: करिष्यत इत्येवं सुधिन्या-

रडोत्कमिकमेषा द्यौश्चन्द्रमा:सावकल्पयत् ॥ ४ ॥

तावादित्यौ च वाव प्राणौकल्पौ । रयिरेव चन्द्रमा: ।

रयिरेवाच्च सोम एव । तदेतदेकमच्चा द्यावाप्रथि-

रेकं तु मिथुनम् । युग्मप्रधानकृतोभेद: कथम् । रयिरेव प्राणो वै एतद्यें किन्तद्युकृतस्य स्यूद्वध्य भवृतस्य स्यूद्रक्ष मुर्तामूर्तं

सूते: । चम्ने: प्राणष्चाग्निर्दग्निर्भोक्ता शक्क्यात रक्षात । प्राणष्चे ति ॥ चम्नी सोमयोरक्खामर्गतद्वेगाख्योतस्च्यनमगरहस्पतिरक्षावयेनाच । च-

खेतेस्ततोति ॥ उध्यन्तं वा ssदित्यसमनरुषुधमारोरुक्षति ख्वते: । दृश्यंग्लयोरेतद्वमभिग्रेसाम्नि स्ख्यपेरेगाच ॥ दृश्याच्चन्द्रकृताविति ॥ ४ ॥

रयिप्राणौ कृत: । स युग्मेव व्याचष्ट ऋत्स्य । तावादित्य ऋति ।

प्रजापतिरेव चंवतृष्ठरदि प्रजापर्यनं कष्ट्र्यं वच्यं रयिप्राणयो: ।

चंवतृष्ठरडटु: । प्रजापतुपादानग्वात्प्रजापतख्य आत्माख्य । तदेतदेकमिति ।

कथने कस्साताद्वे ति भेद रख्वायक्षा तसैव गुहभावनिवचय । तस्य

प्राधान्यविचक्या चास्तृत्स्मिति भेद रख्वायच । गुह्येति । रयिप्राणयो: ।

कवं प्रजाप्रताक्तरस्विति महाकुने । वचचमिति ॥ तद् रवये: सव्वांतक-

स्वा.प्रज. पतित्वमासाऋ । रविरिति । अस्मूर्स्स्वापि वाचा रे: केनचिद्-

व्याप्तम्वादू हित्विजिम्बरेः । नतु मूर्त्तम्स्योरपृथ्ययोर्भय: । तद् रवि-

रविः्व एतस्यां यनूमूर्त्तस्त्वामूर्च्छ तस्यानू-

मूर्त्तिरेव रविः। ४।८॥

सथादित्य उदयन्यथाचौ दिशं प्रविशति तेन प्राण्यां प्राण्यादिभिस्सु सन्निधत्ते। यर्हिचिस्रां यवतौचों यदुचों यदषो यदूदूशं यदन्तरा दिशो

पश्यादित्य उदयं उचक्रम यत्प्राचों दिशं प्रविश्याति तेन तत्प्राचों दिशं स्वप्रकाशेन प्रविश्याति व्याप्रोति। तेन स्वामा- स्रा सङ्क्षितुर्य्यातनू प्राणान् प्राप्यमान्तर्भूतान् रविग्रषु स्वामावभारूपेषु व्यापितमत्तु व्याप्ततामाप्नुयात्; सव्विधत्ते सर्ववेधायति स्वामभूतान् करोतीत्यर्थः। तथैव यत्प्राव-

ति दिशिषु यत्प्रतोचों यदुदीचीमध कुरें यत्प्रविश्याति यद्योनितरा दिशो कुरोदिशोऽवान्तरदिशः।

लेउबनेव रविःरिति वचचक्राभिपायच मूतों मूत्तौले विभाव्यते श्रथ्य स युभावमातरिवचवा श्रथ्य रविरिरूच्यते। यदा उभे विभषु युष्प्रधानभावेन विश्चष्योते तदाडूश्रों प्राप्रेन मूत्तिं स्वाद्यामनलान्त

स्वै रविणमिष्याऋ। तत्रादितो ॥ ८॥

रविः्वितस्याप्रथस प्रजापतितत्प्राचां सर्वान्तवस्थाका प्राणस्स्वापि तद्रष्णमेव सथातिप्रच्य्यते पचादिम्य हृनि पाकोनेष्याऋ। तथैवांदिना

वष्याच तदाहुः प्राणो वा रविर्नामोभिरिति। नन्वाहुः। कथमारे वष्याच तदाहुः प्राणो हि नामोभिरिति सर्वकर्मसु नामाहुरेव भवतीति ॥

ऋग्योऽथर्वा तपसा ब्रह्मचर्येण वा सख्या विदयैर्मानसक्त्यादिलसभिज्ञकते। एतदहे प्राणान-

टष्टात्: प्रज्ञाकामा: प्रज्ञार्थिनो टष्टस्य। तथातस्स्कृतमेव दधियां दधण्यायनोऽपश्नितंतं स्पन्द्रं प्रतिपद्यन्ते। एष व वै रयिमक॑ य: पितयायाः पितयायोपश्निज्जातद्न्र: ॥ ९॥

ऋग्योऽथर्वाणेन प्राजापत्यं प्राजापत्यमारमादित्यमभिजयन्ने। केन। तपसा इन्द्रियच्येन विघ्नेशतो बह्मचर्येगा ऋष्यया विद्यया च प्राजापत्यामविषयययामनुं प्राजां ऋष्यं जगत्सास्युध्वान्नविष्याध्मचोति विदित्वाड्डिल्यमभिजयन्ते डभिप्राप्नुवन्ति। एतदहे प्रायतनं सर्वप्राणानां सामान्य-माय्तनसाम्यं: एतदवतमविनाशि प्रभयं यत् एव भय-

मितयन्द्विष्ठापूर्वे प्रतिपूर्वयन्दोपश्नोक्यादिग्वद्पर्योंतथा व्याप्ते। ऋताविति। दधामादिप्वर्दार्य:। ऋतमेवोपाशते कार्यमेव-ऋतिग्नोल्वर्ष:। ऋदृशो विघ्नेशं डनुराधाकौ रेवन्तकोकाम्। ऋतदुपे-च्चादिग्न्वारक्न्नापि ऋतत्सेनागिनिमालातुगराजकात्तिवाचः। ऋत-ऋत्प्रादिति। डनुराधक्तो पन्थवाकां प्राणाष्यति। ऋमे खलोकमिति ॥ ९॥

तत्तादाम्र्गविवेशार्थ:॥ स्वादिसमभिक्रान्त् ऋतिपूर्वयन्दप्यायधेंडककदि-दानीं स्माख्यानार्थमिति टष्टस्यम्। शामायमिति स पतदृदुपचिल्यार्थ:। विद्यावतामिति कर्म्मांगधिकारिट्यां ऋत एव केवड्योपासनवतामित्यर्थ:। काम्मेषाच्च पानवतामिति वह्नचववतामित्यर्थ:। नहि केवड्कर्म्मेषाच्-पादिस्मप्राप्तडनुराधाक्तिस्म्मविषयतित्यभ्यस्स्य तेषामादित्यामिरेव नास्तीति कत्किलोलेऽपि न तादृकं साध्यते। ऋतिवैष्णाविति नत्प्राशनादिति।

मायतनमेतद्तमभयमेतत् परायणमेतच्छान्तं पुनरावर्त्तनं लुप्तेष निरोधनादेश लोको: ॥ ९० ॥ पश्चपादं पितरं हादशाक्तिं दिव त्र्र आक्: परे

वर्जितं न चन्द्रवत् न यत् द्विभयदेतत्परायणां परागति- विद्या वता कर्म्मभिराश्र ज्ञानवतामेतच्चान पुनरावर्त्तं नो ययेतरे केवलकर्म्मिणा निति यथादेशोविश्रां निरोध श्रादित्यादिग्रहा प्रविशांसो नैते संवत्सरमादित्यमा मान् प्राप्नुवन्ति। स हि संवत्सर: कालात्मा विद्दुषां निरोध:। ततस्ताचिन्मयत्वे एष लोको मन्त: ॥ ९० ॥ पश्च पादं पश्चभ्रव: पादा द्वावाश्र संवत्सराग्नि श्रादित्यस्य तैतसो पादै रितन्न् अभि वर्ण्तते। हेमन्ताश्रि्य-

स्वप्रामिरनाश्र लोके। वेष:। यथा तस्यावने रत्यारभ्य र्तेष रति । ध्यात: श्रुतिवाक्यमनयो: रतिप्राप्त ऽपपत्प्रति पद्मपरतया व्याप्त्र्येमु । तथाहि संवत्सर: रतिप्राप्त िश्रितो निर्‌र्झरस्तले रतिप्राप्त ऽपरत्व वज्ञात्यं तत्काच्चिन्मिति प्रच्यतेनि। कायमिति। तद्वयवयोरनयो लडू परशं वज्रं तयो: प्रचर्या द्विप्रकार । तक्षेत। प्रविच्चिमेवाच । याभ्यामिति ॥ एकर्म्मप कथं तयो सदातात् तस्मिन्मिलाच । कथमिति। दधिष्ण्यायनस ऋतिय: वज्रुं कविमिंध्र रविधपचन्द्रनिर्य्य तंकास्माद । तत्तलेत। लोकर्मिति धोमदपं घरोरमित्यर्थ:॥ तस्मि कार्म्मिकतत् पुनरावृत्त्या साध्यात । कतथप्सादित । रथियपचन्द्र द्विष्ण्यायनहार प्राप्यत्वात्तथ्यावनस्न तदन्नर्भौ रति वकुं तत् कर्म्मभि: प्राप्यत्वमाश्र । वक्वादिति॥ एवड्ढोेतस रविष्ट खिद्विमिलाच एष रति ॥ ९०॥ पित्द्वाषोपकल्पित रति तत्साम्प इत्यच:। वसच तद्विष्येप-

प्रथं पुरोषिषम्। प्रथमे अन्य च परे विदच्चस्यां समचके षष्ठर आहुरपिंतमिति॥ ११ ॥

रावेकोडालग्रेय कल्पना। पितरं सर्वेषु जनचित्ताल्पात्परत्वं तस्य हाद्यमासः छत्वडोदयववा प्रकारण्या वा: पवयविकारषमस हाद्यमासैसं हादगालातं दिवः क लोकात्परे आहें चर्षण्स्थाने हतोयक्शा दिपोत्यर्यः। पुरोविषं पुरोवन्तरुदकवन्तमाच्छ: कार्याविदः। विचचष्यां निपुणं सर्वचं समचक्रे समष्यरूपे पचके सतत गतिकाष्ठामनि घटरे मधूत्तुमति पाढ़ः सर्वेमिंद जगत्कष्यन्नि । पपिंतमराः हुव रघनाभौ निविष्टमिति । यद् पश्चपादो हाद-

वक्षायनक्शाप रविभमित्यर्यः। हदागोहत्तरावचस प्राछनस्माच । प्रचति ॥ प्राचंउपादितसप्रापककडउत्तरायचस तक्षामि प्राछतस्मिनित छंवबरस तदिमाचशिसुनालाक्षरमिति तत्काव्यर्षं युक्रणमिति भावः ॥ वस नम्रेसाभप्रनूवे चचषमाच । एतहा हति॥ प्रतरश्रं समागमू॥ वाचाचरे। रतिः छंतबरसचूप तत्कर्षः। एतं वसनेति वच्चधा कष-नेत्स्यः। जनवित्स्वादिति संबंवरारककाष्ठस पर्वजनकसादितस्र्यः ॥ यमानाधिकारवचचकग्रोधितया माखला विधिकरषवचकग्रीधे नाच । प्रकारषं नेति॥ जबदविचारपस्समितवदविलेन करषान्तरर्षः। यच-हेडप्य एकार्थे। क जोवादिति॥ यानाषदयानरिषचबोकाद-लर्यः। मन्यथा सर्गबोकात्परस पदचेलेम हतोयक्शाचित्सम्नवाप्सोः । उदववन्तरमिति वादिम्बाक्कायते हद्दिरिति पूतेरिस्स्यः । मन्ये रक्ष्य पूर्वादिंगतेगाछडप्तिनेन वस्स्यः । अ रति व बद्धवमानार्थे निपातः॥ परे व तथेव विचचचाष्यार्करिसनवः॥ कचिदकरत्वत्काच । यद्य-रम रावि तस्रानुवचर्षः संपदिक्राथालिक इबालतुः जनदोपितामिति

मासो वै प्रजापतिस्तस्य

द्वादशापच्च एव रयि-

यास्यातियेऽपि संवत्सर: षडर: सर्वेपामिप संवत्सर:

कार्ष्णाम प्रजापतिचन्द्रादित्यवैषुवतेप जगत: कार्षम

॥ ९१ ॥

यद्वाविन्दं श्रितं विष्वं स एव प्रजापति: संवत्सराख्य:

स्वावयवे मासे कृत्स्न: परिसमाप्यते । मासो वै प्रजापति-

र्यथोक्तमच्य एव । सिधुनाकमकसस्य मासाख्यन प्रजापते-

रेको भाग: कृष्णपच्चो रयिरेक चन्द्रमाः श्वेतो भाग: ।

शुक्ल: शुक्लपच्च: प्राण्य पादित्योदयाभिनिर्गच्छुच्क्लुकपच्चा-

कागं प्राप्यां सर्वमेव पर्यन्त तस्यात्मप्राध्यादर्शिन एते

ऋषय: कृष्णपच्डोपष्टे यागं कुर्वन्त: शुक्लपच्च एव कुर्वन्ति

उदित्यर्थ: । मताद्येपी कोऽप्योऽपेद रक्षत स्वाप । यद्वा न॥ पूर्वमते

चतुर्णां पादसकलनया मासाख्यमप्यस्यत्कसनवादSSदिक्षानगा चंकसार:

कार एवोक्र:॥ चितीवे व शेषन्नपिस्थिरो ऋधककृत्स्न ऋचा्चतुर्गामपरतत्-

कसन्वा उपवृंहरणम् परिरक्षनमुद्योतनया मेधाप्रकर्षणया कालभेदेन व

स्वकीयत्वेन व श एवोक्र:। पञ्चदयेदपि युष्माभेदेन कालभेदेन व

भेदो न धर्म्मभेद रक्ष: ॥ ११ ॥

कारचले शोकोनां जगदात्मवायं शेषमास । यद्वाविन्दति। संवत्सर-

रक्षापि मासाश्चोरालड्ढप्यविरेके चौषध्यादिजगत्कासामाशातस्

माषाद्यालकतव्नाच । स एवेति । यथोक्तेति संवत्सरस्य रविग्राष-

मिचुनाकक ऋत्विज:। शुक्ककष्णयोरेपि दर्शपूर्वस्यमासादिकस्मादित्थ-

नदर्शनात् ॥ तद्वार्ते मपष रत्नादिवाक्रममहपपच्चनित्याभाष्य पक्स

प्राप्तावतद्वानसृतिपरतवा व्याचरे। वत्नादिति ॥ यत्नासाचं

वर्म्मैव सर्वात्मकतया पर्य्यन्ति वत्नाद मास्यतिरेकेव कष्यापच्चैरै

युक्तः प्राणानादिते षट्सु युक्तां दृष्टिं कुर्वन्तो-

तैर इतिकर्तव्यम् ॥ १९२ ॥

व्रजोराजो वै प्रजापतिस्सखाहरेव प्राणो

प्राणस्यतिरेकेण कृष्णपक्षसेनै हस्ते न्यादितरे तु

प्राणं न पक्षयतीत्यदर्शनवशात्कृष्णमार्गमेव पक्षयन् ।

विति ॥ १९३ ॥

सोऽपि मासानां प्रजापति स्वायवेदोराज्ञा परि-

रथः पूर्ववत् प्राणमधिराजानं वै एते प्राश्नान्ति मिर्गे-

मर्यन्ति योपयन्ति वा साम्नो विष्टिक्वया;पनयन्ति । के ।

ख्यन्ते मिश्रुनेवैषुनसादृशान्त मूढा। यत एवं तद्यात्रन

हस्ते तद्विदर्शनत्वात् । प्राणस युक्तपचामाकलात्क्षपचादिसर्वेजनमतः

कुर्वन्नोऽप प्राणामके पुं यत् वर्षनलीति एकण्चे प्राणत्समागस

स्ववित्त्वर्ष: ॥ रतत्रुसदर्शनैव भानरफितार्विनत्ति । रतरे त्वति ॥

मानवादमानात्स्था: धनु रषपचत्स्वापच्यते यतः शुक्ले धर्म्मकोऽपि

अदर्शनात्कालाकालम्रकाशरहिते कच एव ऋषन्नलीति ते नित्येन

रथः पूर्ववदिति । रथिरेव कल्पान्तर इष्यते। केषा

प्राणविकार-

दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्माद्यैरेव तद्व्र्राचो रत्या संयुज्यन्ते ॥ १३ ॥

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तद्‌चादिमाः प्रजायन्त रति ॥ १४ ॥ तद्यो ह

कत्तं व्यमिति प्रतिषेधः प्रासङ्गिकः । यत्राल्लैः संयुज्यन्ते रत्या हतौ ब्रह्माद्यैरेव तद्विति प्रजापतित्वाहतौ भार्यागमनं कर्तं व्यमिति । अथऽपि प्रासङ्गिको विधिः । प्रकृतनिश्चयने सङ्कोराताल्लोकः प्रजापतित्वेऽपि सङ्कलनाम्ना व्यवस्थितः ॥ १३ ॥

एवं क्रमेषाघोराल्लः प्रजाप्रातरन्ने विपरीक्ष्यतेऽन्नं वै प्रजापतिः । कथम् । तत्कथाद्वोषिति सङ्कादिमा मदुख्यादिलक्ष्याः प्रजा; प्रजा-यत्पृष्ट कुतो ह वै प्रजा: प्रजायन्त इति । तदेव चन्द्रादित्यमिथुनादिक्रमेणैवोराल्लान्ते नामरतोदारेऽखेमा; प्रजा प्रजायन्त इति निश्चितम् ॥ १४ ॥ ततस्तैव ऋतु

ये नटङ्खा ह वै ऋतु प्रसीदच्चरथारथाभ्यां निपातौ । तत्प्रजा-प्रक्नादि॒ऽति नैचं निषेधति । प्राप्रार्थमिति ॥ कर्तव्यमिति ॥ कुतो ह वा रतमा: प्रजा: प्रजायन्न रति पुरुषमिस्रार्थः । पूर्बोकं सर्वमेतहपरो गतवो॒कं न तु शापातमकृतमिति भावः ॥ १३ ॥

एवं क्रमेऽपि रवि॒ब्रह्मादिस्वरूपादिक्रमेणैव परिलक्ष्य श्रीमाद्यामना व्यवस्थितः शान्तं यत्सं वै प्रजाप्रातरन्ने प्रजाप्रात-रन्नव्यः । कथमिति । अन्रादपलेपि तस्म कत्तं प्रजाजनकत्वेऽपि सङ्ख्येतेत रति अभिलाषहार्दिकल्पनाः नेत रति । शोषितसाम प्रपञ्चनं

ब्रह्मालोको न येषु जिञ्ञासन्तं न माया चेति ॥

॥ ९५ ॥ इति प्रथमे प्रश्नः ॥ १७ ॥

अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवान् कस्येव देवाः प्रजां विधारयन्ते कतर एतत्

तत्त्वथा माया गृध्रस्थानेमिव न येषु विद्यते। माया नाम वचित्रव्यवहारानं प्रकारश्याध्यैव कार्यं करोति सा माया मिथ्यार्थरूपा। मायेयेव माययो द्वेषा येष्वधिकारिषु ब्रह्मादिषु प्रजापतिष्वभिष्ण निमित्ताभावात् विद्याक्षे तत्साधनानुरूपैव तेषामसौ विरजो ब्रह्मालोक ऋत्येव चान्नयुक्तकर्मेवता गतिः । पूर्व्वोक्तेषु ब्रह्मलोकेषु विद्याकर्मिष्वा चन्द्रलोक ऋति ॥ १६॥ इति प्रथम प्रश्नभाष्यं समाप्तम् ॥ १ ॥

प्राप्तोदन्ता प्रजा; पतितिर्युक्ता । तस्य प्रजापतित्वमृत्वश्राद्धक्षरोरेडवधार्यवितथयमित्थ्यं प्रश्नं प्रारध्यते । पथानत्तरं किलैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । हे भगवान् कस्येव देवाः प्रजां यथीरजल्पया विधारयन्ते किष्णेष्य । धात्रजगदिव सृजदिव स्यतिरेकप्रदर्शनेऽन व्याप्ते । वचनेनादिगा । मायापकर्षं तादृशानां दोषाच्छादनपटचर्य्यसहित वदनं वक्याचं यदेवक्ति । मायेयोवसित॥ भिक्षुरिव स्थित परमहम्स्यतिरिक्तान्ना कुटीचकार्थां पृथक् । तेभ्यो ब्रह्मलोकादपि विरक्त्येन तस्मार्च्चवस्थान ॥ रतिप्रदर्शनाच । रत्येवेति ॥ १५ ॥ इति प्रथमः प्रश्नः ॥ १॥

प्राप्तामरक्षेत्यन प्रश्नेन छलितमित्याह । प्राप्योदकसेऽति ॥ पदधातुचिन्तयति॥ कत्स्ना विवक्षा ह्यस्त्यतिरिक्तवृत्या लस्य पदेऽनुस्पततोद्वारम्य्यारादूव रक्षणायो प्राप्ते ह्यं प्रतिष्ठितमू । प्रजापतित्वाच नभेः तस्मैव प्रतिजायते । तद्वानित्य इति ।

प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥ १ ॥

तस्मै न होवाचायोर्ह वा एष देवो वायुरभिनरापः पृथिवी वाङ्मनस्च नोचन्ना। ते यन्तो। कतरे बुभूषेन्द्र यक्षाणामेन्द्रियाभक्तानामेतत्प्रकाशनं समाधायाप्रख्यापनं प्रकाशयन्ते। कोऽसौ पुनरेषां वरिष्ठः प्रधानः कार्यैककार्यकथ्यानारामति ॥ १ ॥

एवं रष्टवते तस्मै न शोत्र। प्रकाशयोर्ह वा एष देवोरग्नि रूपः शब्दविषयेतानि पञ्च महाभूतानि शरीरारम्भकार्या वाङ्मनस्चःश्रोत्रमित्यादीनि कर्मेन्द्रियाणि बुद्धीन्द्रिययुक्कीन्द्रिय-यानि च शरीरं धारयन्ते। तद्याथे कर्मीन्द्रियबुद्धीन्द्रिय-थाथा शरीरेऽस्माझायप्रख्यापनं प्रकाशयन्ते। कार्यैकार्या:

रदहुपवज्र्यं पूर्वं गतिनिबव्रेण विरक्तस्यापि चित्तकाम्यं विना वच्य-माषातनना वृद्धवेशादर्शे मन्त्राणां फलेवियोगाच्च प्राषोपासकानां मन्नहयारम्भः। तद्वापि चेष्टलाभस्तत्प्रजापतितादिगुरुगणांरप्याधं वित्तीवः प्राणः। तदुत्सृज्यादिनिर्हररपपुंसां तदुपासकविधानाच्च वित्तीवः प्राण एव तद्वपि तृप्यस्यु। प्रजापतिरेव शरीरभेद स्वद्य्यते न जीवसाक्ष प्राषधारकलेन तद्वार्यस्तलाभादिव्याधच । शरीरेऽत॥

विभक्तान्नामिति निर्हेतुकं वचः। समाधायाप्रख्यापनमिति च्छवकाष-दानाादिकमाकाङ्क्षादीनां माषातलं तथा स्वापने तस्य चोकान् प्राति प्रकटं तत्रकारयन्ते शूर्यनलोकेऽत्रः। पाकं पततीति वदवकाषाददानादिकं स्वसकार्यं सर्वविजयप्रकटनं यथा तथा कतरेऽपि शूर्यनलोकेऽत्रः ॥ १ ॥

एव देव प्रति वच्यमाषाभिवदनादिव्यवहारचर्यां चेतनत्वं शब्दावविद्यं देव प्रति विनेयस्यम्‌। आत्मानमियुपदेक्ष्यतु विशेषषाहनतिस्यार्मिति कृत्वेवाकामादितद्भिमानिविपयेऽपि तद्विषयं। तद् विभक्तं दावृङ्गादिमति

प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतदाख्यामवष्टभ्य विधारयामः ॥ २ ॥

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्ययाडहमेवैतत्पश्चाधात्मानं प्रविभज्यैतद्बाझामव-

करष्याश्चाणाद्र ते देवा आमनो माहात्म्यं प्रकाश्य अभिवदन्ति सर्वमायाः श्रेष्ठतायै । कथं बदन्ति । वयमेतदाख्यं शरीरं कार्यकारणसदृशातमवष्टभ्य प्रासादमिव सम्बादयोर्‌वस्थयोर्विधारयामो विभर्षि धारयामः । मयैवैकैनायं सब्वातो भ्रियते रत्येकैकस्थाभिप्रायः ॥ १ ॥ तानेवमभिमानवतो वरिष्ठः प्राणो मुख उवाचोक्तवान् । मा सैषां मोहमापद्याथ प्रविभक्ततयाडभिमानं मा कुर्वत यच्चादहमेवैतदाख्यामवष्टभ्य विधारयामि पश्चाधात्मानं प्रविभज्य प्राणादिट्सक्निभेदं सस्ख कत्ना विधार-

सन्तेन शन्बध्यते । ननु मुख्यं कर्मेन्द्रियोपबृंहणार्थम् । ननुरादिप्रकृतं तानेवियोपबृंहणार्थमिति सम्बन्धः । करणैः क्रियते ।। कार्यबलन्या-स्तानेवियोपबृंहणार्थमिति । मुखारौकारादेश परिणतता आकारादयः । करष्यक्चनस्यानीन्द्रियाधि-

माषामर्शिन्त आकारादीनामवलाष्दानादिदृपं शरीरधारणैकदेश-माहात्म्यर्शित आकारादीनामवलाष्दानादिदृपं । यथा तथा कालाभिवदनित स्पभितः श्वसनः कालुग्नः शरीरधारकं प्राणेकं बदनेतदन्ति बदन्ती-

त्यः । वाग्भवति ॥ वातोति वयोरभेदात् । नतिरक्थितं गत्वं वदतोति वा । विशाङ्ग गच्छतोति वा । देशाहेयान्तरं गच्छतोति वा वाचम् । वाग्भिव वाचं कायंकरष्यक्चंकृतां गरीरनिस्सृत्ये: ॥२॥ कथमेतदिति । यतस्तु शस्नुमेवैतदित्थाघुचम् । एवं वाचाSSभूतं

कथ्यमित्ये: । उत्काः अनवानिेति ॥ स्वस्थलोकान्तर्भावादिवससः ।

मातृभ्य प्राणैकच्छिरिरक्ता विश्वस्य सत्त्पतिः । वयमादुरुष दातारः पिता त्वं मातरित्नु नः ॥

॥ ९९ ॥ या ते तनूर्वीचि प्रतिष्ठिता या ख्योने या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां

विश्व प्रधमजत्वादनस्य संस्कृतं रभामादसंस्कृतो वा- त्यक्तं खभावत एव शुद्ध इत्यभिप्रायः । हे प्राण एक च्छिक्षा माथर्वणां प्रसिद्ध एकर्षिनामाग्नः सन्नत्ना सर्वदेवतामूः । त्वमेव विश्वस्य सतो विभुमानसि पतिः सत्त्पतिः साधुर्षा पतिः । सत्त्पतिः । वयं पुनराहुः तवाऽदनी- यस्य हविषो दातारः । त्वं पिता मातरित्न नोऽस्माकं । अथवा मातरिश्वनो वायोस्सम । अतथ सर्वश्शेव जगतः पितृत्वे सिष्यसि॥९९॥ किं बहुना। या ते तद्दीया तनूर्वीचि प्रतिष्ठिता वाकृतेन वचनचेष्टां कुर्वेते । या खोते या च चनुषि या

वसंख्या इति॥ घृतंचार्जों गोः शृतं चरतेरित्यर्षः॥ घनेन सातः पृथ्वं विराजत इत्यार्त् । सभासत ईरते ॥ मातरि- वेति मातरिव रत्नं नरोपस्नानृत ऋषर्चः । वायोस्कर्मिंत पितेत्यस्थ- हक्नः । स्याकमुत्र्याक्वाने वायुमारिपित्वादिदश्वं पितृत्वसमहन्तं स्वादत चाः । अतचेतिः । स्यादादिदश्वः जनकस्ताह्योस्कज्जानकक्शा- कायाक्तनः प्राज्ञः स्यं जनकत्वं शिवदुमित्यर्चः॥ वाचि प्रतिष्ठितेति ॥ वाच्यपानहुपा वने प्रतिष्ठिता । खोले ख्यानद्रुपा । पचुषि प्रावद्रुपा । मनश्च समार्नुपा॥ य प्राज्ञश्रुषु य व्यानरक्षकेलं केडपानः वा वाक् य व्यानसनायन इति शतरित्यर्चः । उत्कृष्ट्यक्षरेणेति प्राज्ञोक्शये शत्पाणद्वाऽऽऽऽतिकाः वागादिक्रुपा त्वंः चक्षिणा कार्यायोस्का

कुत मोक्षम्

॥१२॥ प्राणखेदं वहे सर्व चिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् । मतोच पुत्राननुज्ञातः खेच्छ प्रभोऽविघेऽपि न रेति ॥ १३ ॥ इति हितोयप्रश्नः ॥ २ ॥

अथ हैनं कौसल्यायनः पप्रच्छ । भग-

मनसि सङ्कल्पादिव्यापारेष सत्तता समुपगता तनूना· श्चिवां ध्यायन्ता कुर मोक्षमोक्षयोगरुयामाकांक्षीतर-

त्यर्थः ॥ १२ ॥ किं ब्रह्मन् । पचिन्मेंके प्राणखेदै वहे सर्व-

मिदं यत्किश्चिदुपभोगजातं चिदिवे हतोर्यस्माद् दिवि . व यत्प्रतिष्ठितं सेवाद्युपभोगलच्ष्यं तस्मादपि प्राण एव रेभिता रेभता । मतोच मतोच पुत्राननुज्ञातः पाख्यरस । स्वन्नि-

मता किं ब्रह्मः खानुभियाच श्वयसाखं श्वेच प्रभोच त्वत्स्थ्यातनिमित्ता विघेऽपि नो विघतखेत्यर्थः । इत्येवं सर्वोमना यो बागादिभिः प्राणैः सत्यागमितमङ्गमानः स

प्रजापतिरेवेत्यवष्टतम् ॥१२॥ इति हितीयप्रश्नाभाष्यम् ॥ २ ॥

अथ हैनं कौसल्यानः पप्रच्छ । प्राणैरेवं

निष्पाद्यत इति तच्च नादिस्थरथे । नाप्रप्र रथङ्गादिमनङ्गङ्गः प्राम्रःः शिवः शामीभि

यत्नेन । चा किं शोरनत्ता शतामिति श्वेतः । शाम्रः पचिद्रा धनायेच्छेदपः । चा ध्यायन्नपेक्षे निवर्तिरं युषं चरध्याच । रत्नेस्निति ।

रदं परिश्नातेरपकवचशल ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ इति द्वितीयप्रश्न-

भाष्यटीका । २ ।

एवं प्रजापतिना मुख्यप्राणादियुषजातं निष्पाद्यं प्राणखेदादि निबारयन् तदुपायनतो विषाढ प्रजापतिरमवतारयति । पचेतित

वैदर्भिर्मन्र्रानाम् र्विमल्स्यः । माखेरतित वैदङ्गादिमाखेरकादिभि

ध्यानान्डौसिष्ठानपि भवन्त्युच्च व्यानस्मरति ॥ई॥ श्रेयस्करेणोदानेन पुण्येन पुण्यं लोकं नयति

स्थानो वायुस्वररति। स्थानो व्यपनात् । प्रादित्था-दित्थं रमयो दृढयास्वंतो गामिनोभिरौभिः सर्व-देङं संख्याभ्य व्यानो वर्जंतें । सन्निकर्षनर्मदेगेपु विद्ये-घेपाम्राणापानहच्योभ मध उभयतश्चिद्वीयैःपत्कार्य्य कर्ता भवति ॥ ५॥ यथ वा तु तलेकायतानां नाडीनां मध्ये चज्रगा रसज्ञा नाडी तत्रैकयोग्र्द्धः सुदर्शनो वायुरणाद-तस्मात्सकटन्नः पुंखेन कर्मेणा थाक्कविंदु तेन पुङ्खं लोकं देहादिस्थानश्र्चथ्यं नयति प्र।पयति । पापेन तदिप-रीतेन पापं नरकं तिर्य्यग्योन्यादिलच्यणाश्र्च । उभाभ्यां सम-

ध्यानं श वच्चा प्रदेशानरस्थानाडीनां तनमार्गस्तावोऽथ ध्यार्यातश्र्चाथ हृद्वात्पुरीततन्मभिप्रतिष्ठ(मिति छतेरेति चित्र-वरीरकाकातत्कोपाधिलेन तद्योगेनादिमस्र्च । पाकाश्चुचक पति ॥ वच्चादिप्राप्ता यत्रि दृश्यते तस्मादारमायोेधकारोपमि तत्रेप स्थानमिल्वा । वलेति॥ नाडीनां शरीरकारकालेप्र प्रविदर्शं वचुमेरादिति विचेष्टष्मू । तत्र शटलाक्क भेन व्याचस्थानम् । रकोक्चा नाच्रा: शचानाचाः यतं चतं भववीजाच । वाचामिता ततच भवोचचर नयुतं श्चानाचाः यतंय चतं भववीजाञ्च । वाचामिता ततच भवोचचर नयुतं श्चानाचाः प्रतिसं श्चानाचः चनूच्याच । कुमारपीठित । चपुनिर्द्विपदस चपुप्रधानत इच चाश्र्चीसंस तेन ध्याग्नानाधिकारखावोऽनातू पच्यन-तथा ध्यावष्टे। वच्र्चाप्राज्ञिति ॥ प्रतिमाेचिति ॥ प्रतिमःचाभ्रो निर्ग तच्स्र्र्चाः म्रुतस्चाश्चा । वाचस्सितरिमल वेःचार्चपाञ्च । मति मतोःक ॥ प्रतिना(धीर्यतनिजानन्वरमेबकस्सा रक्चहपुः । तथा च मति-

पापेन पापसुभाष्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥ आदित्यो ह वै प्रतिष्ठो व्यापदेवं वाचः प्राणः

प्रधानास्यां पुख्यपापाभ्यामेव मनुष्यलोकं नयतोत्यशुभर्त्त ते ॥ ७ ॥ आदित्यो ह वै प्रतिष्ठो व्यापदेवं वाचः प्राणः स एष उदयत्युच्चक्चति । एष झोनमाथामिकं पद्युषि भयं वाचुं प्राणां प्राप्येनाऽनुभवन्नानो रूपोपलक्ष्योऽच्युत श्च मा- लोकं कुर्वेन्नित्यर्थे । तथा श्यय्यामभिमानिनौ या देवता प्रसिद्धा सैषा पुरुषस्यापानर त्तिमवष्टष्याक्रथ्या वच्चो- सत्याध एतत्पकर्षेणानुप्रवं कुर्वतो वत्तं त इत्यर्थे । अन्यथा हि गरीयं हतत्पाततेल्यक्राथे वोच्यते ।

नादोऽस्तमने'कशा नाशः प्रतिष्ठानाशिनां हृदयभतस्याशि भवन्तीष्यः । तथा मुख्या ऽऽप्रतिष्ठानाऽयो मिलिता हृदयकोटदयो द्रष्ट्रप्रतिद्वशाच्च भटश्र्चकश्र्च मतङ्गश्र्च मतङ्गयेश्व च भवतोति दृश्यम् । ययं नादोचका व्यानद् तत्र्स्थानमाश्रिति । दृश्याच नादोऽपि विद्यमानस व्यानस्थ यर्च व्याप्तमपि तन्निष्ठा नाड़ीना स्खलद्वारो निर्गलन् रक्शायः श्वसतो गतासथा उदयाद्वतो गामित्वा नाड्यसाभिमृतो बोध्यम् । शामायेन सत्रं धरोरम्यामन्वावपि विच्छेपस्थानमाश्रिति । कम्बीत । यरीरेखेषुच्याशिनवाशयोः प्राप्तापण दत्तोरमे व्यानद्विराद्वृततोस्र्यः । गीयेर्वेदति यध यः प्राणापानदोः यत्रि शीर्यपस्य कश्र्चिद् दरपेश साधनिग चररायनादीनि ताम्यप्राप्त्यनुपपानं करोवीति वचन्त्रोके रित्यर्थः ॥ ६ ॥ तदागीहदनस्स स्थानं वदनु धेनो कमत रसज्ञोऽतरमात्र व त्वति । उभाभ्यत् ह्यप्रधानाभ्यामिति । शनैः पुख्याधिको देशकोडू पापाभिमुखो नरककोलं नदवीति पूर्ष्वं व्याख्यातं

प्राचामुखे ज्ञानः

षष्ठियां या देवता सैषा उपनिषद्स्थापिनमवस्थाभ्यन्तरा यदाक्षरः स समाने

यदेतदन्तरा मध्ये ह्यावाघयोर्योऽप्यागस्तृष्यो वाच्य-राक्षाग्य चक्षते । मध्वस्यन्त । स समागः समानमधुस्खानो वर्त्तत इत्यभिप्रायः । समानस्नानरड्क्वाग्नस्वसामान्यात् । सामान्न्येन च यो वाच्यो वादुः स व्यासिषसामान्याध्यानो व्यानमधुस्खानो वर्त्तत इत्यभिप्रायः ॥ ७ ॥

यदाच्च विशेष सामान्य तेजसक्वरोरप उदानं वायुमधु-गृह्नाति क्ष्वेन प्रकायेनैत्यभिप्रायः । यथाऽऽत्तेजोभावो वाच्यतेजोऽधिगृहीत एक्क्रान्तिकार्ता तथाऽऽदरा शौकिकः

अथर्वति । ८ । कामं वाच्युमभिधत्ते । वचसाऽऽत्मनिलक्ष्योऽस्त्याऽऽत्मा । वाऽऽदित्य रप्ति । या देवता प्राणिति प्रेति चान्त्येवताऽऽपि श्वेपा वाक्यात-नसन्निधौंक रपि कुतेरन्निष्ठानमवाप्नुयादित्यर्थः । पवटङ्गोऽनन्तरमधः-चारेष वाक्यं पूरपति । यथाऽऽगापकर्षचेनैतद्चंं सम्भारेदप्येष्ट-चेन निष्ठातल परितो विपयमानरपुभरप पतनाभा-वन्तरेष अपकर्षचेन पतनाभाः । विधूतोऽपि कर्षणं चरोरप । पतन्निमित्त वरीतभारचचर्यमिलऋणः । चन्वयेन प्रविचोदेवताया विधाटचाकारे गुरुतादपातेनाऽऽघ वाच्यंचाऽऽच पावकाचेऽपि-तनप्रतिवस्वभावस्यऽऽपे पतोदित्यचः ॥ चन्वरा यदानाघ रपि वाक्यं

व्याघटे । वदेतदिति ॥ यदिति क्षोभतं ज्ञानेऽमिलाऽऽख । व कानाघ रपि ॥ महच्स्वदिति वच्चा क्रोधनीतनल महचदेन मस्सुस्वा वच्चा उच्यते तथाऽऽड्यनाचदेन तदुस्खो वाडवुचकृत रसाचः । समान रपि । सामान्याधिकारस्समानपाऽऽडप्यो-रभेदोपचारादिताऽऽख । समानस्सुहृदज्ञान रपि ॥ एवश्चर-लापि चाऽऽपपचरेत्स्वमाऽऽल । वधान्क्षेत । पारीऽऽनराघ मस्स्वावं

केनोपनिषद्

स्तेजसा युक्तः। सहात्मना यथा सकलपितं लोकं नयति ॥ १० ॥

माच्छब्दं नैवावतिष्ठत ऋत्वर्थे। तदा हि वर्णन्त आत्मव उच्चकृति जीवर्तीति। स च प्राणस्येकसोऽनिष्टतया ध्रुक्‌ सन् सशक्तः स्वामिना भोक्त्रा स एवमुदाहृतस्तेव युक्तः प्राण्यस्तं भोक्तारं मुख्यपापकर्मण्ययादाधासृक्लिप्तं यथा डभिप्रेतस्थोर्न यति प्रापयति ॥ १० ॥

यज्ञात्ते नःखभाव उत्क्रान्तिकदर्थदानवायुर्वातेजोडधुस्पीतः यक्षैव शरीरेऽवर्तते तद्राच्छोचोलीकशतेनाप्योपरमे वाच्छतेनोऽपहार्येऽनपान्नतेनो कुष्माण्डभेदतीःस्वनयः॥ साभाविकामिति काठरान्निकर्त्तं ह्यादिनं पञ्चरीरख्यं सनुपुष्यले नोपवद्याभ्यां नैन तदर्थः ॥ भवत्युत्प-त्त्यादिर्भवः शरीरविलयर्थः। शरीरान्तरप्रतिपत्तिरालम्बनोदक्रियासु न सन्भवतीति चक्षते। ऋष्यश्रुति। इन्द्रियोपाधिकवार्दिवाच् । यश्रुति ॥ मनसि शमयदानैरिन्द्रियैः स इदं शरीरान्तरं प्रतिपद्यते हि पूर्वं वामन्वः। उच्चक्यरीतान्नमाद्यप्रपेयोल्लितिसमर्पणेन सद्दीकृतं यचित्त रसादि वाक् तदपैच्छताभाषारं हृदयं व्यापते। मर्यादित॥ यचित्ता रति वदेव तिर्यंगादिदेहं सम्पद्यते चिच्चे यक्ष य व वचिक्त तदर्थः। प्राण्यं प्राण-गमं चोचायहारेऽप प्रचर्वति । तदैन्त। तेजसा तेनोडनुच्च्छेद्योदकं-हस्तेऽर्चः । एकभूतो भोक्तोदातृसयुक्‍तः प्राणः कं नयतीह्वपेशार्गं तमेव भोक्तारं नयतीति वदनु वाक्यमार्च ॥ येकारस्त तमेवात्मतत्त्वं यथा उच्चक्यसि तस्मिन् कर्मेष्वागादिदाधारावणमदश्वायाः उच्च-लितं मरककावे वागनादुपेश ननभिज्ञकं चोकं देवादिदेहरार-निस्स्यः ॥ इदं ॥

य एवंविदान् प्राप्यं वेद। न हिास्य प्रजा क्षैयतोड्नतो भवति तदेष श्लोकः ।

उत्पत्तिमायतीं खानं विभुत्वज्ञैव पञ्चधा । अध्यात्मज्ञैव प्राणस्य विज्ञायैक्तमन्नुते विद्या- युक्तमन्नु तृप्ति ।

इति हतौथ- मन्नः ॥ २ ॥ इति ऋतौथ-

यः कश्चिदेवंविद्धान् यथोक्तविच्छेदैश्चैव विधिश्रुत्या तन्ना- दिभिः प्राप्यं वेद जानाति तस्मै न कश्चिदैक्यमादधुश्चिकर्षो- ष्यते ।

न हिास्य नैवास्य विदुषः प्रजा: पुत्रपौत्रादिवत्प्रजा जायते जीयन्ते क्षीयन्ते । परं तते च धरोरेऽस्मिन्मुष्यतया व्वतोऽमरत्वधर्मा भवति तदेतदक्षरैः ऋषभ्यैः पाभिधायक एष श्लोको मन्त्रो भर्वाति ॥ ११ ॥

उत्पत्तिपरमान्नः इद्भिरेवशोकांनये चर्चिर्दृष्टं कालानः प्राणो जायते मनः कालास्यां धातू- भर्म्माणां वरीतं नुच्यते ।

कालाग्नव पञ्चधा विभक्त पश्योरपानं सदृशम् । प्राणं चक्षुर्नोत्पद्योः। माभौ वदामः । माढोमूर्छे ध्यामः ।

उद्दानस्य हुषम्न्न्न्नां स्वापयति। उद्दानगेोकर्म्म वाच्छोः प्राणापानसनानव्यागोदाव्याप्नेरादित्यप्राणोदेवताकाचावयतेको- डपेरधिदेवमादिदैवमादित्कृताहपरेरथैकं पञ्चपुरुषंन्रोणमच- कुष्चुरादिपाञ्चभूतसाधिभूतस धारवति ।

स एवंविदानहवा मोहा च यज्ञो भोक्तारं जोवान्तरं न वदति स एवं च वरिष्ठः प्राणापरतस्ताडरे रम्म्येव प्राप्य वेद तस्मैः ॥

ऐसेनैऋॠषभकच्छISSऋषिभकषमात्र । पतित हृवत ॥ महत्कं वदत् सक्षान् जिह्न प्राणस्यैकधये दे याग ।

नेतद्विनं पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यक्किन् जा-

सुखं भवति कस्यचित् सर्वे स प्रतिष्ठिता भव-न्ति॥ १९ ॥

तदव असुदृं प्रविशन्त्यादित्ये विवेकान्तः । प्रतिष्ठिता भवन्ति सक्नाताः सम्प्रातिष्ठा भवन्तोत्यर्थः । ननु न्यसदाद्वादिकरथावत्सव्यापारादुपरतानी ध्यसृ ध्यग्नेव स्वाम्न्यवर्तिष्ठन्ति कृत्प्राप्तद्रव्यं कुतः प्रामः; सुप्राप्तपुवधायां करष्यां कर्द्विचिदेकोभावगमनाघट्काया: । प्रष्ट; दत्तैक-वत्क्षायज्ञा । यतः; सृष्टानि करष्याणि स्वास्य्याणि पर-तन्म्राच्च या च अप्रदिष्टे तस्मात्स्वापेरेप संक्रान्तां पार-

भूषितं यत्परं पदं हृष्टमिति विवेकः । कार्येंति कार्यं करोति च प्राणो या । करष्याणि मनसादौौनि॥ पदार्थाल्लक्षा वाक्प्राथें पिक्छोेकत्काष । तत्त्वं पूंषांपरवोः सम्बन्ध्रे । प्रथनमिति विशयषम्म-कीजावुष्कराङ्ङस्यमूल् । निरालाबेन किच्चिद्वा भावनालेश । कष्यते डभव्यक्ष्वरे । निर्वातस्थापितदो पाषोकबदनायाधं विनाङ्करडिसं वस्कमालकसदपम-त्वषः । पतद्विति सुप्रे प्रकाष्णमानं सुखकनकलास्यावसति परान्नप्रमुख-भूतपत्क्ष्यः॥ तस्मिन् काचे रति यस्याप पस्चादेन प्रक्नेन गरीयं पुण्यं गेने न सुपुत्रितथापि संचारदूषितावामु । शर्योग्रापधृतितदरीवावस्था-भाने कृत एव तस्म प्रियं नोपालातस्सुपुप्रवन्ध्राचने वस्किन् दररोपाधि-राशिषेन तदेव शरोरपाधिविवेकेन धरो यमदर्शनेऽपि छकरतथास-चिनु काचे तुरीयप्रदर्गेनाचं शव्वेऽस्स्यतिचितोऽतिनः । वस्कमेकीभूता रति तदाराभावप्राप्ता विवेकं मता दरषर्षः । मदनिगर्वादिति वधा नानाघ्यरक्षा अधुनैकसिवन्नि तहदितर्षः । विवेकाभावेनालेश-वटत्माजुक्रो॥ तथा वस्कोकना क्याप्रवादिताकाः । विवेकान्तः रति । पूर्वं विवेकाभिः; सनः पश्वाद्व्यतिरिक्ता प्रषचः । न बालिश्रापि

ज्ञानः स एनं यजमानमिह ब्रह्म गमयति ॥४॥

एवं विदुषः प्रातःसवने परमेष्ठिनं याज्ञवल्क्योऽब्रवीत् । भवति तावत्स्थस्याग्निहोत्रमनुष्ठानेनाविदुषामनर्थायैति विहस्ता सूयते। न हि विदुष एव श्रोत्रादीनि सशक्ते माषाग्नयो वा जायते । जाग्रत्स्वप्नयोर्मनः स्वातन्त्र्यमनुभवदृष्टः । सुषुप्तं वा प्रतिपद्यते । समानं हि सर्वप्राणिनां पर्यायेण शनैः शनैर्जाग्रत्स्वप्नप्रसुप्तसुषुप्तिगमनं भवो भवत्येवंविधस्यापि सुतिरेवैष सुपपद्यते । यत्पृष्टं कतर एष देवः स्वमान् पर्यवेदयत् । तत्कथनं क्रियत इति । एवंविधस्तावद्विधानां यजमानवदिति । श्रोत्रादयं शाधयति । जायतेऽस्ति । फलं सत्कर्मणां विश्वानु करवाणि घोपयांचक्रे मनो जागर्ति । प्राधान्येन सर्वापारं कुर्वन्मर्त्तते । यन्मिच्छेतोः फलं सगं जिगमिषुर्जनाय तु सुपप्रकाशे स्वर्गेऽपमृत्युर् जिगमिषु र मन रक्षस्वः । भाष्ये यजमान रक्षेत्स्वर्गमिववद्‌द्रो दृश्यः । इहावबोधेन तमश्चिद्वितिमिराम् । तदेतत् उदाहृत्यनिदितकमर्थमग्नान्तरं वार्गादिफलमाप्नोति । तस्मै त्वमितस्तत्त्वालोककार्योपरतारब्धान् तस्मादितो विमुक्तलाक्षरवे कार्योपरतारब्धान् रसग्रत रक्षः । न चेत्सन् परक्षद्वारा योगफलप्राप्तिकथादानख जिन्ते तस्येवाननूद्यमानि भूतानि मान्छपक्नीवन्नीत श्वते श्वैन्यागफलानामपि मज्ञातलाक्षप्रज्ञाप्राप्त्वादपि । यद्यरिष्टेष्टफलं प्रापकवशादामस्यतेति मन्नपूर्वकमाङ् । यद्विति । स्वर्गमिवोति स्वर्गमेवैषः । श्वैन्यागफलालक्षप्रणमेव मज्ञावर्तं गमयतोऽस्मैः । यद्यप्यहिं इहं ग्रामात्प्राप्तिर् वागर्था वागर्र्जिता-नार्माप तमाम्नः । वचापि मज्ञाऽयं एवं सर्ववादिफलवैगैण तत्प्रापकक्षोदात्स्रोतफदप्रापकात्प्रतीति भावः । न चोदनाक्ष कार्यं वत्प्रापकात्प्रतीति मिति यक्‍‌ष्याम् । तस्मै त्वं जाग्रद्दीपारिलेन समसंगाडीः प्रवेश्यस् ऋतं मज्ञा प्राप्तयतीषुपपत्ते ॥ ८ ॥

स्वैष देवः स्वप्रे महिमानमुभभवति । यदृदृष्टं तौति तदष्ट । फलोपरतेपु शोकादिमु देशरखायै जायते प्राणादिवाभुपु प्राक्सृष्टुपुनर्मातपचः एतावान्नि-

रखे एष देवोऽकर्त्रेऽस्मिन्वतुस्त्रैष्ठानि संज्वातशोकादिकरःः स्वप्रे महिमानं विभूतिं विषयविपय्यावचयसमनेकाराम-

भावगमनमुभवति प्रतिपद्यते । ननु महिमानुभवने करणं सदोद्भवित्सुरत्कार्य स्वातन्य्रेणासुभवतीत्युच्यते सतेन्ट्रैष देवः। नैव दोषः। छलेनैष स्वातन्य्रैष मन-

उपाधिल्हातल्वाच हि श्रुतेनः परमार्थेन; सन्: स्वपिति जागर्तिं वा। मन उपाधिल्हातमेव तस्स जागरय्यं स्वप्रे-

त्युक्तं वाजसनेयके । स एषः स्वप्रो भूत्वा ध्यायतोनैत्यादि । तद्वाव्ननशो विभूत्यनुभवे. स्वातन्य्रावचनं व्यास्यमेव । मनउपाधिद्र्शिततस्मे स्वप्रकाशे शेनप्रस्स यत् ज्योतिः

बाधत पूतिः केचित् । तत् शुत्यर्थोपालम्बनता भ्रान्ति-

सूचत इत्यलम् । एवं तन्वानुश्रौदिकेऽयंप्रतोतेःरदाप्स्स वामकष-स्थानीयोलोकेरु न तद्विलक्षणं तन् वच्मीप्रतीतरिति पाठः । एवं विधच

विति श्रोमाद्दौनि सत्रे उपरमस्स प्राप्यो एवं कायपक्षीलेपं-रुपा विद्येलभ्यः । पस्याव विद्वाव्या जागरय्यं श्रोमादिगायोनेन्र्रै-

धर्षः। शरीरस्थं प्राप्यधर्मा गालाधर्ष रस्बेव संपदायंविवेकडुपलाबु सोतव्यलोपपत्ति। यत् यत् प्राप्यजागरय्याविहुश्राधारतलात्कं

वित्यास्वित्यपि मध्या निरस्ता तस्यैवोभूतविवेकाभावादिति । नहि विद्या प्रकटतलादश विदुषः श्रोमादुपरमादिकं सर्वं भवतीति विधी-

वता किं शुश्रूषामात्रं विधदोःननुबाधारतक्षेन सर्वेभ्यो भवतोति विधी-

दृष्टमदुपपत्तित शुतं शुतमेवार्थमदुपपद्योत देष्ट-सोऽपाम्

यथाऽतु स्वरव्यतिक्रान्तप्रतिषादिव्यवहारोऽपि नाऽऽलम्बःसर्वोऽविद्याविषय एव मनषाद्युपाधिजनितः । यत् वा प्रत्यदिव सत्ताऽनुग्योऽनुग्यतस्मिन्नेवाऽऽत्म संसर्गस्तस्य भवति ।

यत् त्वस्म सर्वमालैवाभूत्तत्केन कम् पश्येदित्यादि श्रुतिषु तद्विष्यः । पतो मन्त्रमूविदित मनेवेयमाघट्टा न त्वेकान्तविधाम् । नन्वेदं सत्यनाऽयं पुरुषः स यंज्योतिरिति विध्येषणा समन्विकमतोऽध्यते ।

अलपमिदसुच्यते य एपोऽन्तर्ह दय आकाशस्माच्छेत हति । सन्तेषु दृश्यपरिक्क्रदे: सुतरां व्यातिद्धं वाधितं सत्य-शेवमयं दोषो यद्यपि स्वातस्मप्रे केवलतया स्वयं ज्योति-

स्वमिल्याछ। न होति। विध्यासुतिरेहेति॥

नोलादिकं परे रेने मनस्सेक्रीभवति प्राप्ताभ्ययो यत्परोक्षाल पदर्थविवेकेऽपं धानं विव-क्षितं तज्ज्ञामं नार्थपक्षो वा एपो डान र्वादिना क्रियते चक्रप्रका-रेखेस्यः॥

वतीहप्रनोतेऽरतमेज कतर एप रब्वादि धर्मः पक्सतीनसन्नं व्याचष्टे । यद्विति॥ कतर हति । चलनेति नोतं पदं वदतीति व्याचष्टे ।

उपरते ऽपिविषयादिना चलराछे रब्बनेन । जागेवेति विविधविषयाद्यनेक-भावगमनाभिस्रथे:। रदष मच्च्यस्याऽऽख्यां सत्रडुष्टोऽपिस्स स्वातन्वे-

ककथ्ये रेग्यादितमनयकटाहत्नः॥ स्वतो मगोधर्म्मा नाकाङ्क्षा । पाक्कामि व तदारोपमातं वोक्ष्योति स्वापनार्थेति यथाऽपरिहाराऽऽत्माऽऽमाषु ।

मन्विति । ममडाधिक्तमित मि वाङ्मनस्र्प्रयुक्‍त समधपाधिक्तं जाग-रगं केवलमनुपाधि वतः स्वप्र र्वथः॥ स्वप्रस धीगद्वाच्यमनः-

परिचामलात् । शक्रो भूलेऽति कुतो वासनाधिकारखनिहेंष रति दृश्यमसू। नन्वयं शुतितसिंभूतसदृशहवेन स्वातन्वं' वकुं न युज्योति

असकरविरोधापे:। यथोक्त देवश्रुते: केवम् युज्यते । तयोेद

दिगन्तरैच प्रथयड्भूतं पुनः पुनः प्रथयड्भवति

ए तावन्नावपनाति भारक्षोभात् वचः। तस्मात् पुरोऽतिनाष्टोषु येत् हन्ति सूते; पुरोऽतिनाष्टोऽस्मान्नावात्तलापि पुष्पवत्। स्वचक्षुयोतिद्रे नाष्टेभारापनयाभिप्रायो वचैव कार्यं तद्वेदायं पुरुषः स्वयंज्योतिरिति। प्रत्यगाख्यात्वदपेक्षा सा स्फुरति चेत्। प्रथगेकत्वश्रुतादेको ध्यायासर्ववेदान्तानामर्थो विचिन्त्यापयिषितो नभुलिखितवत्। तस्मासूत्रे प्रमाणं स्वयंज्योतिद्रूपोपपत्तिकतनू। सूते-र्यप्यर्थतस्त्वप्रकृतिहेतुत्वात्। एवं तर्हि सूत्रस्यैव 'इति ता

स्वतः स्वातन्य्यमिति यकुते। मन प्रति। स्वयं ज्योतिरमिति स्वयं-ज्योतिहवोधनिरिति पर्यायः। धन्यथा हितीवरपच्चेदिप दीपाददीपानिवास्तववत् तथा वाधाभावादितस्तं किं वनस्यः स्युरिते ज्योतिरन्नरक्य मन्ये विद्यानान्तरादात्मनः स्वं ज्योतिहवोधं न यक्यामति हते; कार्यस्य बोधनं वाधोडभप्रेतः उक्त तहोबोधनदुपकार्येधियां मनस्यो-भावोडपि विच्चितः सूतो तत् तत् तृणकल्पे न्यासर्यवाध रति वा। नाद्यः। मनसि हस्युपरि एवं तर्हींति गच्छामार्गोषा मनस्यो द्यालेन ज्योतिह-वायोगेनात्मन् एकं स्वं ज्योतिहवोधविद् वक्यात्पादिव्यादृ। वकोति। मं द्वितीयः। तदानों मनस्येभावस्तु नार्थ एव म भवतोक्षाद। शुतर्योंति॥ यथाक्त्रयो ज्योविहावोधनलावन्यमप्यशारक्य पचाध्याादिशापे-त्यासचिनु स्येवेतोहोधधाने मनस्यादौ प वक्ष्यो तदोधविद् वक्याते। मनवाधाभावो न जुतो त्रिविचितः तथा हि सति तद्दोधनाघके-रितादृ। उक्त मार्माद। यत् वेति॥ दितीवावाे व्यव-दारो नाक्षोल्लापि मानसाद। मालोति॥ रसस्यामानन्दाचे: पर्यशंने प्रतिच्छे दः। उक्ष्याशंचनेत् चपुम्रो विचेयविवानाभावेन द्वितीवाभावे खबजागो मानसत्यः॥ सतो न द्वितावः कार्यः सुधवतोमात्। हते

दृष्ट्वाहष्ट्र्न श्रुतञ्चाश्रुतञ्चाभूतञ्चानुभूतञ्चभूत-

क्व सभ्यं पबेधाति सभ्यः पबेधाति ॥ ९० ॥

सर्व्वमभिमानं न स्वाभिमानेन वर्षध्यतेऽपि शुद्ध्यर्थो ऽलं यकते सभ्यैः परिक्षितव्याये। यच्चा हृदयाकाशे सुरोत्तम-

नाछोष प स्वपतससुखस्वाभावात् ततो विशेष द्रश्य-

चितुं शक्कते रीतित । प्रमाणः स्वयङ ज्योतिषु न पाङ्यते। एव मनस्खविद्याकामोभिनिमित्तोऽपि तवासनावति कार्य्यनिमित्ता वासनाडविद्ययाडप्यहङ्कारमिव पश्यत। सर्व्वकार्यकर्त्र-

प्ति। नहि वादि सयङ ज्योतिषपोेधनाचें मनजायभावो नापे चितः जान-

रतेरपि वाङ्ङि तद्बोधनावादनेति सप्रवार्ङ्ङिच्छेदवचनार्ङ्कर्म्मित युज्यते। नम्मति। किं विदेहकवलाननघोेऽभावः शिवाधयचिन्ता: छत विशेषस्य गतिमानं गृच्छति। नाङ्यः। सनङ्घोेऽभावाज्ज्ञारेडप्यनङ्घदेवानाभस्स

तत्कतपरिच्छेऽदक्ष व नु तिशिल्लेन तन्नकतेरपि तन्न सयङ ज्योतिहबोध-

नावादार्त। विशेषनान्तिक्यो तत्त्वशान्तिः। अतोऽचिन्त्य रीतित। पार-

चेदोरपि चकेलोध्यता रति। तैरयं प्रयोगः। सर्व्वं ज्योतिहमिति तद्बोधन-

मितष्चैः॥ वचान्युते वाक्तत्त्व तथ्य वाधश्शान्त्याह्लालादिति। वद्यापि सप्रे ऽनन्तदेवाकाशस्वभावतस्सुखकुसुमं ज्योतिह न बोधविथ न पकङ्यमिति दोषत्‌ खसङ्यापि स्वप्रे मनबोडमायेन तद्बोधनप्रतिबिम्बकमायावाददूर-

विप्रकर्षेषु सयङ ज्योतिह प्रतिसं ज्योतिष्ठ पत्कर्ज्जित तहिमेप्समार्षेरदिति युज्यते। तन्निमिति॥ खादितस मन्नर्ं तवापोति भेषः। केवतयोतिनि जन-

चोेऽभावेनस्स्यैः। भारक्षेति प्रतिबिम्बकमसो स्यैः। शेषबोधनं ह चतुर्मे भविष्यातोर्वा निम्रावः। एवं तर्ङि चतुर्मे चर्वङ्गस्यावभावादात्म सस्यानु-

बोधं विवच्यरीयं न प तवयङ्ख्रप्ति। तन्नापि चडप्रतिबिम्बकमस पिय-

श्रनैष देशः स्वप्रे महिमानमुभभवति । यदृदृष्टं तौति तदृक्ष ।

प्रतोपतेषु श्रोतॄषु देशरत्नायै जाग्रयमुपादिवावुषु प्रकाशेऽपुस्तप्रतिपत्ते: । एतद्वान्तराख्यारत्नेऽपि देशोऽकर्तॄष्विवात्स्वारमानि संचरत्नोत्रादिकारक्थ: स्वप्रे महिमानं विभूतिं विषयविषयाच्च्यसमने काक्षभावगमनमुभवति प्रतिपद्यते ।

ननु महिमानुभवने करणानि मज्ज्वभवितुमत्कार्य स्वात्मन्योभवतोत्युच्यते सतत्त्वयोगिनि श्रवेऽपि । नैष दोषः । श्रवणस्य सतत्त्वयोगिनो मन-उपाधिलक्षतां च श्रवेऽपि परमार्थतः सतः स्वपिति जागर्त्त वा । मन उपाधिलक्षत मेत्र तस्य जागरथं स्वप्रथे-लुक्षं वाजसनेयके मथो: स्वप्रो भूत्या ध्यातोवे त्यादि ।

तद्वाज्ञानथो विभूत्यनुभवे । स्वातन्यावचगं न्यायमेव । मनउपाधिलक्षतं तत्रे स्वप्रकाशे श्रवणस्य खयं ज्योतिषीं वाघत ऋतिं केचित् ।

तत् श्रुत्यर्थोपरतमानता भ्रान्तलूचत ऋक्षुमुख । एव तलाम्नि श्रोनादिकरमप्रतिपत्ते रत्नं नामक-स्थाने व लोकेऽथु न तत्त्वकथन तत् वचोभिरपतीतेरत्न प्रात्त ।

एव विदुषि विद्वते ज्ञानादौ चिन सत्न उपरमल्के प्रात्तथा एव वाग्मीलोकेन-रुषा विदोलार्चः । पश्याच विद्या जागरथं शोनादिगाश्योत्रवधर्मा: । वरीतरचं प्रातधर्मी नातालधर्मा ऋत्नेन तमपार्थ विवेकद्धपलाद सोतस्स्योपपत्ति: ।

तत् एव प्रात्नाजमरक्शाविह ऋषाधारण्यलात्कचं विश्नाखूति चरपि वक्ष्या निरता तथोभूतविचारभावादिति ।

नह विद्या प्रकारशलादश विदुष: शोनाद्युपरमादिकं सर्वं भवतीति विधी-वत्ता कि श्रुत्यादिल्य विदादूजूक्षाधारकम्न सर्वशः भवती न विधे-

दृष्टमनुपपत्तिति सूतं शुतमेवार्थम नुछपपत्ति देश-

सेषाम्। यथा तु खयं जोतिरादिव्यवहारोऽविद्यामोक्षान्स:

सर्वोऽविद्याविषय एव मनषादुपाधिचानितः । यत् वा

पत्यादिव स्वातन्योज्यत्पक्षे नात् संसर्गखरूपं भवति ।

यत् त्वस सर्वमालैवाभूतत्केन कं पश्येदित्यादिंश्रुतिस्यः ।

पतो मन्दब्रह्मविदेवेयमझा न त्वेकाविधाम्। नञ्चैव

सत्यत्वायं पुरुषः ख यं ज्योतिरिति विषये घ्यामनर्थकमलोऽयते।

अलपमिदसुच्यते च एपोऽन्तर्ह दय आकाशः पश्र्येत इति।

अन्तर्ह दयपरिक्कृदे सुतरां कणितिष्ठ वाध्यते सत्य-

मेवमयं दोषो यद्यपि स्वातुख्रे कैवलतया स्वयं क्योऽति-

स्वमिल्याछ। न चैति। विवृतासुतिरेवेति॥ जोवाब्दिकं परे रेेे

मगखेचोमवति प्राभामनयो नापतोल्ल पदाचंविवेकचपं धानं विव-

चातं तमुपरामं गाढपको वा एपो डपान रष्यादिना सूचते चक्रप्रका-

रेखेल्स्यर्थः ॥ वतोऽप्रक्रोतसारलेन कतर एव रस्माद पथे: पश्यतोऽस्मा

व्याप्रे । यदिति॥ कतर रति । कयनेति योतां पदं वक्षिता व्याख्रे ।

उपरतेऽपि स्वादिना कतराशे रबलेन । कणकेति विशिष्टविशयाख्यनेक-

भावगमनित्यर्थः॥ रदच महर्षव्यासानं सप्तदृश्जी वस्स्वातन्रे-

पकृये रेेन्द्रिदतमनसकादृदृकः॥ सत्रो मगोषध्या नाग्राधर्मा । पाकनि

त तदारोप्यादन्तं शोकक्षोऽति स्वापनाचेंति यह्यारपरिकराभ्यामाछ ।

निम्निति ॥ मनउपाधिरतरमिति वाछोऽन्व्रियप्रयुक्त' मगउपाधिकार्तं जाग-

रगं वेवहमनषपाधि कत: खग्र रत्कर्षः॥ सक्रस धीषद्वाच्यमन:-

परिकामस्वात् । स्वप्रो भूलेलिति यतौ वासानाधिकारखनिहें रति

दृश्यस्। नन्वयं शुतिरिविभुषबहुभवेन स्वातन्र्य' वकु ' न यन्रोति

मकतरनिद्रोेधाने॥ मरोद रेऽपबलेन वेलिके दुष्प्रिते। तमौ

दिगन्तरेषु प्रत्यभूतं पुनः पुनः प्रत्यभवति

एतन्नान्तावदपनीतं भास्करति चेत् । तस्मादपि पुरीततिनाष्टीषु येऽन्ति रुतेः पुरीततिनाष्टीष्वत्तवारपि पुरुषस्य । सयं ज्योतिरोतिद्रे नान्तर्भारापनीयाभिप्रायोऽस्त्येव तस्यैवायं पुरुषः । सयं ज्योतिरतरिति । अन्यथाश्रयात्वादनपेक्षा सा भूतिरिति चेत् । प्रत्येकत्वशोऽनेको ध्यामा सर्ववेदान्तानामर्थो विभिन्नापयिषितोऽभविष्यतासौ । तस्मादुक्ता स्वप्रे शामनः सयं ज्योतिरद्रोपपत्तिकुमः । ऋतेऽर्थात्तत्स्वरूपैकैकलीलितम् । एवं तर्हि श्रुत्यर्थः किलोच-

सतः स्वात्मग्राहक इवाहते। मन रुतिः । स्वयं ज्योतिरहमिति स्वयंज्योतिरहंबोधकमरितिर्वा? । शश्वथा हितोऽपश्येऽपि दीपादीनामिव शश्वद्वाधाभावादिस्थान किं मनसः सन्नो ज्योतिरतरन्नरस्य मनसो विद्यमानत्वादात्मनि? स्वयं ज्योतिरहंबोधं न शक्यमिति ऋते? कार्यस्य बोधकस्य वाङ्मोऽभ्रे? उत तद्बोधकत्वादृश्यं मनसोऽभावेऽपि विचक्षितः ऋतस्तद तत्स्थे तत्कृत्यस्थे स्वार्थवबाध ऋतिवा । नाद्यः । मनस्य स्वार्थप्य एवं तर्हीनत गच्छमात्रारोहिका मनसो दृष्ट्वानेन ज्योतिर-

द्योतनेनाकान्त ऋत् स्वयं ज्योतिरहंबोधविद् भवत्यादित्यादि । न चेदृक् तदाग्र्रे मनकोऽभावसु अकार्थ ऋते भवतोस्माद् । ऋतेन ज्योतिरेति ॥ आदर्शे ज्योतिर्वियोधनेनाभिसंहरूप्याध्यासादित्यादर्शे ज्योतिर्नान्यचेतिति । मनोवाधाभावो न जुतो विभक्तः तथा ऋतिहोत्रोधनावक्रो-नान्वचेतिति ॥ मनोवाधाभावो न जुतो विभक्तः तथा च ऋतिहोत्रोधनाकरो-रित्यादि । वल रेतिति । हितोभावामने मकर-नाश्चोत्कलापि नाम्राद् । मालेतिति । उत्सर्गमात्रान्नाद्रे? श्वसंघर्ने प्रतिबन्धे दः । रक्षासंघर्मे ऽणुप्रतौ विशेषविषानानावलेखा वि तीवाभावे क्यब्जारो नाम्नः स्वः ॥ ऋतो न हितोः काकः सुनभतोऽस्माद । ऋते

हष्टच्वाहष्टच्व मुतच्वासुतच्वाउभूतच्वानुभूत-

क्व स भूः पश्यति स भूः पश्यति ॥ ५ ॥

सर्वेsभिमानं न सभिमानेन वर्षध्यतेनापि सृष्टध्र्वो जातुं

शक्यते सर्वे: पइहतमय्ये। यथा हदयाकाशे पुरोर्तात-

नाडीोष च स्वपतसयुम्न्वाभावात् ततो विविध दुर्घ-

चितुं शक्यत पाति। शामन; सयं ज्योतिदु न गाध्यते। एव

मनस्वविद्याकामकर्मनिमित्तोभू तवासनावति कम्मनिमित्ता

वासनाविद्यायाल्हख्सनारम्भ पश्यत; सव कास्यकार-

हति। नहि वदि सायञ्जीतिहवोधनादें समजायाभावो जायेचित: नाज-

रतेsपि तर्हि तद्बोधनभवादतेति सप्तवारान्विच्चे पसन्र्चकर्मिति यहुते।

नम्तति । किं विशेषयवज्ञानमश्रोभाव: शियार्धायचित: छत विश्रेष्यस्य

गतिमालं पुष्टचते । आह्य:। मनशेsभावाज्ज्ञानारेडबनाहंदवाकाष्यस

तसूक्तपरिच्छेद् न मृनतिशिल्लेन तन्मतेsपि तस सयं ज्योतिह्नोध-

नावात । विशेषाभानिका तर्हिनिस 1 अतोष्यत हति । परि-

चेदोsधिकेsलोध्यत रति । तैरयं प्रयोग:। सयं ज्योतिह्हति तद्बोधन-

मितष्य:॥ वचानुने वार्तवय्य तस वाघक्षणायाश्चल्त्वादिति । वद्यापि

सपेन्नादृ देवाकाशस्स्थायुर्यश्रुकुसवं ज्योतिह न बोधविहं न चन्र्मिति

दोषस्त यसत्यापि सप्रे मनवोडभावेन तद्बोधनप्रतिबन्वकाष्ठाभावाद्दूर-

विप्रकर्षेव सयं ज्योतिह सप्रे बोधविहं नकय्मिति तहियेपष्यवदिति

यहुते । सयम्मिति ॥ शादिस्म गन्तरं तचापोति येष: । केवत्तमेति मन-

शेऽभावेनेत्स्य: । भारसेति प्रतिबन्वकक्षेस्यर्ष:। चेषोपगं न त छपुम्ने

भविष्यतीत्स्निम्न्राय: । एव तर्हि छपुम्ने शर्वक्याशमार्मान्नस सय्मृ-

बोधनं विरच्यवीर न त तत्वय्यवति । तलापि वड्रप्रविचनास विद्ध-

देवैष सम्पः प्राणा भूतानि सम्भतिष्ठन्ति यत् । तदच्ययं वेदयते यस्तु सोऽस्य स सर्वः स सर्वोऽसौ स सर्वमेव विवेश्रेति ॥ ९९ ॥ इति चतुर्थप्रश्नः समाप्तः ॥४॥

रूपसर्वोपाधियुक्तं शुद्धं प्रक्षोष्टितं ज्योतिरादित्यवर्च- युक्तं शाश्वितम् । यत एतमतः शुभ्रं सर्वविद्येषु परं ततस्तद्वारं सत्यं शुभ्राख्यं । परमार्थममनोगोचरं । धीरं ध्यान्त- स्वाध्यास्यन्तरतमं च वेदयते विजानाति । यस्तु सर्वं त्यागी शोच्य स सर्वज्ञो न तेनाविदितं किञ्चित्सुमभ्रवति । पूर्वं मविद्याथा यस्मै स प्रह्लादुनर्जिगायादविद्यापनये सर्वे भवन्ति तद्- तदानन्दयं एष लोको मन्त्रो भवति ॥ ९० ॥

यत् वस्तु वेद्यते व सर्वं परं प्रति वाङ्मनसां कार्यमन्विचार वचसददुपान- नवादावशाक्योदयावादिविच्छेदेन वेद । कार्ष्णाज्यपक्षैक्यरोतदय- निराकारथेनावसानयर्निराकारथेनावसानयमिराकारयेनावसानयमविरलस्खलने । शोभा- तादिगुणैरन्तरिच्छेन तदुचचस्वरूपधीरवर्जितमिति प्रवोते: शुभ्रमित्यनेन तदेव धरोऽमन्य तद्वाच्यत्वेनाम्ना यदिदंरक्ष्यनेतदधक- मिति विनेद: । कामाख्यरमित्यगेनाचरं पूर्व वेद स च वाङ्मनस्तरो म्रोजेऽप्राप्तो मूभ्नः । शुम्न इति मन्त्रेऽस्मिन् विशेषतया न्वा तदुपलचास्यान्वा कोऽवधन्वचाऽयं श्लोकोऽनुष्ठान । श्लोकोमितादिना । वस्तु सर्वस्मादगीयस्वरुपि वाक्यो नोदवत तद्व्याहृतपक्ष: । शान सर्वस्य रस्स्वने कश्चित् मग्नो विश्नाते सर्वमिदं विन्दातं भवतीति प्रतिबोधं सर्वविधानधक्नासृत् । वेद्याविष्व प्राणजगत्प्रेदिनि स्वादत वाच् । पूर्व मिति ॥ ऋतु. ३ ।

प्राय हैन श्रेय: सत्यकाम: पप्रच्छ । स यो ह

यच्छ्रेयो वेदयते यच्ु सोऽस्य प्रियदर्शन: स सर्वंम्र: सर्वमेवाविवेद्य भाविष्यतोत्थ्यर्थ: ॥ ९ ॥ प्रश्नोप-

निषद्यासे पतुर्यथेमम्र: समास: ॥ ४ ॥

पथ हैन श्रेय: सत्यकाम: पप्रच्छ । पथेदानीं

परापरनिद्रामासिसाधनत्वेनौपचारख्योपासनविधिमुख्यया प्रश्न पातथ्यते । स य: कश्चिद्ध वे भगवन्नुशिष्येऽुु मनुष्यासु

मध्ये तद्कुतमिव प्रायश्शान्तं सरक्षान्तं यावद्वीरमत्येत-

दोष्हारमभिधायीत प्राभिमुखेन चिन्तयेत् । वाच्य-

विषयेभ्य उपसंहृतवरण: समाहृतचित्तो भक्त्यावेश्यित-

चर्मोऽभववीत॥ जम्ब्यादिभिरिहिति। वतच पचुच भ्राज्यच्चैजालापि

पचुरादिभिर्देंका पचु परचित्ता रति या्स्यावातम्‌। १०॥ ११ ॥ रति

पत्वर्थम्रोपनिद्रामृष्टयैवा चनाम्रा ॥ ८ ॥

एवं पदर्थम्नोकोऽसाविधिकाराच्च: पद‌र्थोपनपूंवचसाक्या

वेदनेनाचारमाथित गदाऽऽपचिप्रतिपिपादयिषो

वेवं श्रावत चास्मिंं प्रथसो भरतिवादिमनर्ह्यतामचोदप्रामिताररा

कमेवाच्चरमाथे योहारोपादानं शकुं पचप्रमचचातारचति । पच

रेन्थित॥ तदागींश्चित नास्यप्रचाननमारचि:। परे॑ऽपर-

नज्ञवेदप्रामितेश्च परन्नजगोप्रमामिधादनत्वेनैवार्थ:। तद्कुतमिवोते

तदिति क्रियाच्चेप्यं ताच्छचमभिधानमिति तेन विचेप्चेगाकुतत्

उक्करतं भातीर्य:। कामभिधानेन तत्पूर्वचाचौनेने प्रश्नप्रकारभातच्ये

कुचित रक्वाफ । वाच्यतेति॥ भक्याSSदरेऽपारेचेवाडSश्रितच चारोपितो

मचाभावो वचिदोचकारे तच्ज्ञन् समार्शचपिच्च रसक्नच:। वचेन

धारचोक्षाTआधनग्यार्च्याच । श्यालोति । सव्वागाविच्चे परमार्थ--

वै तज्जगन्म्रड येषु प्रायाणान्तमोद्टारमभिष्यायौत। कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति ॥ ९ ॥ तं वै स शोवाच। एतदै सत्य काम परज्चा-

ब्रह्माभावे ओंकारे प्राप्रप्रत्ययसन्तानाविच्छेदो भिन्नजातीयप्रत्ययान्तराखण्डितो निर्वातस्थालीपपिधास-मोदभिष्यानयोरर्थः। सत्यमब्रह्मत्वाच्छंसात्प्रतत्यागच-स्वासगौचसन्तोषामायाविलयुनैक्यमनियमामुत्रश्रौतः स एव यात्राज्योतिरधातर्थः। कतमं वाव धनेके चि धान-कर्म्मं भिजंतया लोकासृष्टन्ति तेषु तेनौकाराभिध्यानेन कतमं स लोकं जयतीति ॥ ९ ॥ एवं पृष्टवते तं वै स शोवाच पिप्पलादः। परतदै सत्य-काम। एतद्ब्रह्म वै परञ्चापरञ्च ब्रह्म परं सत्यमचारं पुरा-ख्यसपरद्य प्राह।खेप्रथमयं यत्तदोङ्कार एवोङ्कारा-

दर्शन्ति तत्रैवर्थः। प्रत्ययान्तरेषु विजातीयप्रकर्षणान्तःकृतिरतचिन्तास्वातन्त्र्यविवक्षैव सत् एकदेशाविच्छेपं वारवति। निर्ब्बात्तेति । ध्यानेनैव यमादिद्वादशनजातमपि द्वादशान्त्याद्याच्छन्देति । कतममिति ॐत्मचो डग्नें वडिशु निर्वीर्यं दर्शयन्ति। धनेके श्रौती ॐकाराभिध्यानत्वादूतररुपाशनवदपरप्राप्तिप्राधान्यमपौति म्रटुरभ्रिग्रायः ॥ ९ ॥ तदभिप्राय्याः पिप्पलादोदपरालक्ष्यतया ध्याखेदपरमाम्रि-चातनाधर्मं परालक्ष्यनलेन च क्रमेष्ट परम्परम्रिप्राधान्यनित्यतरमात्र । एतदै ऋति॥ एतद्युक्तचन्द्रयोगेर्बकायोरोङ्काराद्योच्यते श्रुतिस्थायोगान्नियेष्यत्नमार्ग । एतद्योति॥ किन्तु कम्मोऽस्ति वाच । परञ्चोऽवि ॥

यथा पादोदरस्थचा विनिर्मुच्यते एवं इ वै स पाप्मना विनिर्मुच्यः स सामभिद्नोयते ब्रह्मलोकं

एव । यथा पादोदरः सर्पेष्टचा विनिर्मुच्यते जीवांश्वग्-विनिर्मुक्तः स पुनरन्तो भवति । एवं ह वै एष यथा हृशन्तः स पाप्मना सर्पत्वकृष्णान्तोयेनाघुषिरूपेणा विद्रुचकाः सामभिसृतीयमालार्पैडर्शसुनरीयते ब्रह्मखोकं चिरख-गर्भेषु ब्रह्मप्यो लोके सत्याख्यम् । स चिरखगर्भः सझेपां संसारिष्ठां जीवाना मालभूतः । स हन्तरात्मा विकारूपेप सर्वभूतानां तन्मोलीनिक्नार्भानि संतता। रक्खं जोषा: । तस्मात्स

करखले व न मडपपद्यात परमस्थः। स यदेकम समभिद्यावीतैति हिवार्तनुतेरित्यथे: । स्मयथे वस्स वाधे-नेत्स नेतान्नवः । माथ यदिँ हिमालेय यः पुनरेँत तिसालेँति च वनी-वार्प द्वारं नुता श्रेतस्य पेक्षया करवस्थेन स्वरशः च कारकविभक्न-लन्त । कस्या श्राप माझो न युक्त रति शहते। वद्यार्ँ.दित ॥ भितोया-हयख्वापि करस्थले सार्वाडपक्रमस्यात्र तस्मै प्रकारख्याभिष्याच । तथापरित ॥ प्रकृतेः प्रक्रमानुरोधादिस्वरः । किश्च हित याह यधक्न्राभद्र-न्नु तिः । पतेँनैवाथनेकेतरमस्येँति । यातम् तनेवाम्ये ते.साकस्यनवाच्या-यस्मिन्य तिहवक्षे ति वडच्युंस्त्यदुरोधेन ततोऽयाध्र्ं तु च्छिन्याश्र । त्वजे देकाँसति ॥ वतो॑यम लादूप र्ति यद्र्याप मालानयध्यानग्रनालतत्-कृपित्येव तस्म पि वतोऽस्मालाया एपेँचाघाररचत् । तम्राधान्येन मिहेंयं रति मोक्ष्यमू । वतं यमालादूप र्ति यत् स्मप्रस्यनप्.ठे तस्मृदर्याविच्छे-वयं सकारखादिल्खलाकस्यादिति । चिररखगर्भेस जीवनस्यनागता-वेधपम्यात्रेनोपपादय॑न् । स चिरखगर्भ र्तु ।। विकारद्रिष्णेति चरकिट-

दुपे येलार्थः ॥ ताकान श्वेति । शरारड.कु लभित चिरखगर्भे

सम्यक् प्रयुक्तासु न कम्पते सः ॥ ६ ॥

कृताभिरेतां यजुभि:कर्त्तृभि: स माभियुक्तक्वयो हि देयक्ते ।

विधिवदेवैकाग्रध्यानकालेगतचित्तासु क्रियांषु वाच्याभ्यन्तरमध्यमासु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमध्यानपूर्वाभिधानसु चध्यासु योगक्रियासु सम्यक् प्रयुक्तासु सत्यगृधानकाले प्रयोजितासु न कम्पते न च्यवते सः । स यो यौगौ यथोक्तविभागस् ऋङ्‌मुखारस्वेत्यर्थे;। न तस्यैर्विविधैश्चान्तसुपुपच्यते। यच्चा-

ग्रितस्वप्नसुषुप्तिरूपया: सद्ध्य स्थाने मोक्षाय युगे पेष्टोदाताद-मारूपेय हस्त:॥ ६ ॥ स शोर्ष विद्वान् सत्याभृत् ऋङ्‌मुखारमय: कुतो वा घलेत्कस्मिन् वा । सम्प्रोचस्कृ धार्यो दितीयो मन्त्र:। ऋग्भिरेतां शोकं मनुष्योपलक्षितं । यजुभिरन्तरिक्षं सोमार्थाच्छततम् । साराभियुक्तक्रमप्राप्त-

मिति द्वितीय कवयो मेधाविनो विद्वान्त एव नाविहांसो वेदचन्ते । तं विविधलोकमोक्षार्थेरेष साधनेनाप्रतिमप्रायच-सम्पे त्यगुगक्षरति विद्वान् । तेनेष्टोद्देश दक्षतां मज्ञा-

नराभिज्ञो विज्ञातवेदानं स्वं च भतोरं वाजरत्नः । समपुरुषु जितरय-नभाभितलेनैवतत्रुस्वारं विक्षररीतं सम्रच् । चुषप्रविच्च तांमा प्राप्नु-

तानुस्वानसद्यादातं छुमुमिच । तेनाकारादितादिमेन वदविष्यानं तत् तृकृत्स्नाच्चाद योगक्रियाच्च प्रयुक्तास्वभ्योडन्वचक्रा चनिप्रयुक्ताच्चो को मालाम प्रयुक्ताच्चेन कापत तस्मय:। अथेन सत्याभिधाने परमार्थीचरे ओंकाराभेदेन ध्यानाक्षरं । यथोक्रेति । तिशो मात्रातं रतिं चोपोक्ष-

विभाग रक्ष:। इतो वेतो च वचनं विशेष: स्वक्ष स्वार्थाल्लेन सम्प्रति-रिक्ताभावाच्चनं न सस्ववतीति कुवो श्रेतो: कश्चिन् वा विषयं व्रजे-

तमोद्धैवायतनेनान्वेति विधानं यत्तच्छान्तमजरमृतमभयं परं प्रेति । ७ । इति पञ्चमप्रश्नः समाप्तः । ८ ।

अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ । भगवान् पितृणामहः कौसल्यो राजपुत्रो मासुंपेत्यैतं हिरण्यनाभः

भारं सत्यं पुण्यलोक्यं शान्तं विशोकं ज्योतिरग्रं प्रशुश्रुमादिविद्वांसं प्रपच्यवर्जितमत एवाऽऽजरं जरावर्जितमचतं ज्योति: परं विदित्वा मेव । यथाऽऽत्मार्कविद्रियैः सहितमतो भृङ्गः । यथा हि तेनैव नीयते तत्परं निरतिशयम् । तथ्योऽप्युदाहरेयावत्-नेन गमन साधनेनाऽऽम्पे तोत्यर्थे । इति घब्दो वाक्परिसमाप्रर्थः । ७ । इति प्रश्नोपनिषद्वाव्ये पञ्चमप्रश्नः समाप्तः ।४।

अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ हि कंस जगत्कार्य-कारणयोरयं सर्गः विश्रान्तिरमगा परचिद्विचारे सुप्रसिद्धः सम्र्रतिष्ठित इत्युक्तम् । सामर्थ्यात्प्रच्येयडिप तथ्याद्वेदाचारे

दित्यर्षः । अथपरं ज्योतिः प्राप्यं व शोभातः प्रयुक्तास्तेनैव न प्रचक्रप्रयुक्तः परमपि प्रेप्सितं ब्रज्योवे । उत्क्रमनिर्विशेषेऽपि शाखात्कारेऽपि नेदृशो-रक्षा ग्रामध्रियतेतिवादिम्याः । तेनैवैति । वेनापरः समन्वेति तेनैव परम-ध्यानमेवतींव वदारार्चः । तद्यचोऽहरेप्यायतनविद्यावाचं पुनरीक्षार-पश्यति न पुनदर्शितिं वोध्यस । ९ । ७ । इति प्रश्नोपनि-षद्वाव्ये पञ्चमप्रश्नः । पूर्षः । ५ ।

नता: वाचा: पञ्चदशप्रतिष्ठा: कर्णयोचि विद्यानयवचो निति कम्मे कण्ठभिः ऋक् पोषयकवार्गा पराजितुं वचका वचो नवा: 'खन्‍नमागा' इति पञ्चमे च हिरण्मयोक्तिद्वारा परमामृतकक्षा वच्-

प्रश्नमष्कृत । पोङ्गककलं भारतवाज पुरुषं वेध तमङ्क ऋमायणमवं नाइमिमं वेद यदुहिमिम-वेदिषं कथं ते नावच्यमिति समूको वा एष

सम्प्रतिष्ठते जगत् तत् एवोत्पद्यत इति सिषु भवति । न ध्याकारङ्के कार्ये सति सम्प्रतिष्ठानुपपद्यते । उपक्रमन एष प्राप्नो जायते इति । जगततच यन्मूलं तस्मरिष्नानात्परं श्रेय इति । सर्वोपनिषदां निश्चितोऽर्थः । अनन्तरश्रोकं स सर्वज्ञः सर्वो भवतोति । वक्तव्यस्थ क तर्हि तद्वारं सत्यं पुरुपाख्यं विश्वेयमिति ।

तदर्थोऽयं प्रश्न आरभ्यते । हन्ताग्नाख्य-नद्ध विद्यानस दुरभिलख्यापनेन तज्ज्ञप्त्यर्थं मुसूत्रूषां यत्न-विधेषोत्पादनार्थम् । हे भगवन् हिरण्यनाभो नामत: कोसल्यो राजपुत्रो जातित: श्वेतिथो मासुपेत्योपगस्यै तमुच्यमानं प्रश्नमष्कृत । पोङ्गककलं पोङ्गय-कृकका: कला प्रवयवा द्वादशन्यविद्याध्यारीपितकृपा

नवोऽविसरामिधानाङ्च बङ्‌' प्रश्नमारभते । वाथ श्रेणगिति ॥ तस् पूर्वेऽष वचनतिष्ककाड्योऽह्वदपूर्वंकमाङ् । उपक्रमसिद्धादिना ॥ व्यघरस्य कार-यथिद्यां प्रभवेऽपि तद्विज्चदेव वयमाङ् । सामध्यौदिति ॥ वयाधारलेन कारचतुमा॥ । तत् ऋतु इति । तदृक्क: प्रयोजनमाङ् । जगत ऋतु ॥ यद्यपि-द्वितीयात्मकज्ञानमु किञ्चे कारणात्मकाय तद्यापि तस्य कारणे तद्यतिरिक्त कार्योऽनावातद्वितीयत्वज्ञानं विश्वतोति तादृशाक्षागानात्परं श्रेय ऋति । शाकमा वा तद्मेक एव । च एतदेव पुरुपं नज्ञ तत्कपध्यावू ।

प्रधानं नज्ञ । च यतेन् प्रज्ञानेकालना सञ्चतः छनभवत् । श्रदेवेक-भेदाहितोऽपिस्थपक्षमाचच्यवान् पुरपो वेद यच व स्मृत्ये तमेवेकं . २०

परियुष्यति योड्नतमभिवदति तच्चान्नाश्नोस्य-

कृतं कृतं न तृप्यसि इदमापद्य प्रवृद्धिं। तं त्वा

हच्छरामि झासौ पुरुष इति ॥ १ ॥ तच्छै स हो-

यच्चिन्न पुरुषे सोऽर्य घोड्र्यक्कलसं योऽड्येककशं हे भारहाव

पुरुषं वेद । तमर्हं राजपुत्रं कुमारं छठन्नमहुवसुकवा-

नध्या नाझसिमं वेद यथ्यं हच्छरसीति। एवमुच्क्वात्त्वपि मच्य-

मानसक्भावयन्तं तमर्हाने कार्ष्यमवादिषम्। यदि कथ-

'ददृशमियं त्वया छठ' पुरुषमथेदृशं विदितवानख्यि काय-

मत्स्यन्न धियतुथापवतेदृधिने ते तुभ्यं नावश्यं नोक्कवानसि

न ब्रूयामित्यर्थः। भूदड्यप्रतयचिवाच्यस्य मत्यायचितुमनु-

वम्। समूखः सच मूलेन वै एषोडन्यया सन्तमाबानम-

न्यथा कुब्बन् वचतसत्यचाभूतार्थमभिवदति यः स परिमुष्य्यति

घोषसुपैतेऽ्लोकपरलोकाभ्यां विच्छिद्यते विनश्यति ।

यत एवं जाने तथाचाचार्योऽस्यमहदंतं वचुं मूढवत्। स

राजपुत्र एवं प्रत्याचितकुष्मों ब्रीहितोरषभारच्यप्रपव्राज

जानपद । यततह्येष सेधः यतं ममान्थोति। तथाहत्यर्थमभवदित्या-

दिनं निचिलपितारः। रक्षापि वाधनाकर्मणादेव सर्वांतभाजः भो व

उन्न रत्नवत्। वनन्नरपिति॥ हत्समूख्या वचस्मथाप्यमात्। न कच्य-

मिति ॥ तदर्थे देवपिति तस्य शरीरेमन्स्वेनोहार तस्य प्रत्यनात्-

त्वमार्चनिरर्थः। प्रत्यभिज्ञति प्रष्टव्यमित्यर्थः। अमुत्राने कार्ष्यमिति

ज्ञानसक्भावनाव कार्ष्यमित्यर्थः। अम्रप्रसवमिति पचिव्यासकित्यर्थः।

पचिव्या धनस्मिति स्मानिमें सनसक्यवा कुब्बनस्मानिनं कुब्बंच-

वाच । हृदिकान्तःघरौरे सोम्य स पुरुषो यच्चि-

नेता: शोधयकला: प्रभवन्नौति ॥ २ ॥

कश्चिन्नहसुक्तान्त उक्तान्तो

प्रगतवान् यथा गतमेव । प्रातो ग्यायत उपसन्नाय योस्माय

जानता विद्या पत्तव्यैष भरतच न वक्तव्य' सम्भोस्मायव-

स्वासित्येतत्स्वं भवति। तं पुरुषं त्वा त्वां हच्कामि नम

विते:पुरुष इहैव मे हृदि॥ २॥ तथा से श्रावयामि। हृदयपु-

हारीकाक्षायामध्ये हे सोम्य स पुरुषो न देहान्तरे

विद्येयो यथिच्चेता उच्यमाना: मोडयकसा: प्राण्याभ्या:

इव निष्कला: पुरुषो हच्यते विद्ययैति ॥ २ ॥

तदुपाधकृतोऽपापनयनन विद्या स पुरुष:

केवलो दर्शयितव्य इति कशानां तम्रभवत्सुच्यते। प्राथ्या-

रोपवदित्स्वः। कवं ते नारायणाख्यनेन ध्यचितसच्वाऋक शत शति ॥

कमूढो वा रस्मनेन कचितमार्ज । प्रगतमूर्ति॥ सदुपेश यथात्वाभा-

वादाढ। विशिष्टेलगेनित। यावच्चिदाश्रितं न जायते तावत्सदिदि

व्याव्यमलेन किन्तु यथाजनकावेन तदुपाधिमत्त्वादिति वचु वचिद्वेता

रति वाङ्मिति तथातथ्यमार्ज । मोडयकलाभिरुपरिति ॥ २॥

नतु वेध याला प्रदर्शयर्ता चि नध्यमायखकोध्रेसत याच ।

व्याविष्वदा इति चविद्याधीना एक्ष्यः। काकतन्येडपि वाचा तम्य-

भविष्यामि काश्चनं वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्नौति ॥ २ ॥

शेनामत्थननिबर्खं घेपे श्रहये शुद्धे तस्मे न ग्राकोडध्यारोपन्तरेष प्रतिपाद्यप्रतिपादनादिव्यवचारः कार्यंसिति काश्चनं प्रभवस्थितिप्रयया पारोयने प्रतिबिद्याविषयाच्चैतन्यतिरेकेयैव हि कथा जायमानाकिञ्चन्थः प्रकाश्यमानाङ्ग सवैंदा कथ्यन्ते । सत एव ज्ञानतः केषिदनिगसंयोगात्तथिव घटाद्याकारेत्य चैतन्यमेव प्रतिक्षणं जायते नश्यतीति तद्विरोधे गृह्यमिव सवै मिति । अथपरे घटादिविषयं चैतन्यं चेतयितुर्नित्यस्याल्मनोडनित्यं जायते विनश्यतीति । अथपरे चैतन्यममूतथर्मः सतति । लोकायतिकाः पनपायोपजनधर्मकचैतन्यमामेव नामरूपाद्युपाधि-

काधिगनान्वितिरेकादृश्य शपंवृत्तियातजिज्ञास्याविषयत्वं शाधवति ॥ चैतन्यावत् । चैतन्याभ्युपगमे हेतु वेदान्तवेदेम्बोः चेतन्थावत् । पतञ्जल्युपेतरेक हेतुः केषाञ्चिदपि चेतन्थाव्यतिरिक्कमतीतिं हठीकरोति । शत एते । शवं वचस्मिन्संयोगाह्वावस्थां प्रतिपद्यते शवंवच्छावाकाराभावविज्ञानमेव पाषणवद्याहियाकारेष जायते इति वदन्तं तेऽथ भवो विशवक् चैतन्याव्यतिरेकै प्रत्क्षयं गमयति शन्यया तथा भनाहुपपचेरित्यव्चः । विशवाषां चैतन्याव्यतिरेकैष प्रवोतिनिवमादेव विशवविज्ञानादपेक्ष चैतन्याभाने शुप्रागातो नूतनभयो जातः केषाविद्धिति तदीयभान्व्यापि चैतन्याव्यतिरिक्तमतींतिं हठीकरोतति । तद्विरोध रतु । चैतन्यस्याज्ञानव्वारोपाधिष्ठानत्वं न स वाध्यति । काश्चनार्यन्वलादिति नैवाविपच्योत्कम्याजेन शक्यते । घटादौति । भूतधर्मः रति रेक्षावारेष संश्रुतभूतधर्मः पत्क्षः । चैतन्यस्था-

रूपः शचिवैवस्त्रियम् । मनोऽनवमनाहौष्यं तपो

मन्त्राः कर्म्मलोका लोकेषु च नाम च ॥४॥

ऋषभस्त्ये प्रधाने प्रमाख्योपपत्ते र्वडिकर्त्तमिति रति रेर्ष्य-

रेक्ष्यामुपपत्तिषु वा परमाष्यपुष्पहृत्रक्षामनोध्येकत्वेन कथं वे

साधनाभासात्समन श्रामण्यनर्थैकत्वात्त्वाधुपपत्तेषु। न वि

चेतनावान् गुणैःपुष्टःपुष्टिकार्थमनोर्नर्थं कुर्व्यात् । तथ्यात्मुरसा-

धैन प्रयोजनेष्वापूर्वकत्वेन नियतक्रमेषु प्रकार्म्माने डचेतने

प्रवृत्ते चेतनवद्दूपचारात्तेषां रतिरादिः । यथा

रागः सर्वकार्य्यकारणेष्वत्ये राजेति तदत् । नामनो

भोक्तृत्ववत्त्वात्त्वोपपत्तेः । यथा साक्षात्स्विन्न्यावस्सापरि-

यामिनोऽप्यामनो भोक्तृत्व तहदेवादियामौचादिपूर्वकं

दिशंचारकं स्त्राहपपत्तेष्चाहपपत्तं शटत्स्वरूपनिरूपणमात्र । कामनोऽपीत॥

कर्हंने डपोचावृत्तिमवः । वयं किं कर्हं प्रात वयं। प्रधानपिति ।

कानिः । कृत्वार्थकथनद्वःः प्रवर्त्तते हि सवभः । नहि प्रधानक्वाचेतनक्य

प्रवोधन,मेषःभवात्ू प्रक्षत्म्महापरिचरितंव माष । प्रधानक्वचिति ।

उपपत्ते चेतनस भोगापवर्गदूपपत्तं मनोवनमहिष प्रबर्छते नवानिद-

र्थसचेतनवाछेन रे षगवचरीख । सर्वादिराद्येचनुम्वाचेतनक्य

प्रहचिदर्शेनानदर्शः । नहि प्रधानक्वाच्छेवलेच उपकार्य्यभावात्कारक्वा-

त्प्रकृत्यगता चेतनसैव काम्पचिलकतदस्य' रागःस्मित्रत काष । यन्नादिति ॥

दिशुषे रनेबाहते प्रधाने ने कर्थे रति उपनयस महेश्वरचनकतेरमावद-

उपपत्तिजिकानन्वः । वदि रेवनार्गभितिकक्षा चेतनस प्रर्हर्चने नरेऽपि

दंकरो वाऽपि परमार्थवादित्वे नलचरेक्षाच्चना॥

षोडयककः पुरुषायणः: पुरुषं प्राप्यासं गच्छन्ति भिद्योते तस्मिन् नामरूपे पुरुष रూपं मोक्षते म एषोडखोड्कतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ५ ॥ श्रता त्व रचनाभिः कला यस्पिन् प्रतिष्ठिता: ।

हृदयात् । ऋतस्यारभ्यासु प्रजायते पुरुषस्य परिद्धदः परि- समन्ताद्द्रिडर्‌येभ्यांस कतुः स्वरूपभूतस । यथार्के: स्वाम- प्रकाशस्य कर्ता तद्वदिमाः षोडयककाः प्राप्याद्या उक्ताः कलाः । पुरुषायणः पदनाभिमि: समुद्रः पुरुषोदयनाम- भावगमने यासां कलानां ताः पुरुषायणाः । पुर्ंर्ष प्राप्य पुरुषामभावमुपगस्य यथैवासं गच्छन्ति । भिद्योते तासां नामरूपे कलानां प्राप्याद्यार्कारूपपस । यथा सभेदेः व नामरूपयोःएन्दनट’ तस्मं पुरुष रत्न्येपं मोक्षते न्नाविन्द्रः । य एवंविदान् गुरुषा प्रदर्शितकः: प्रखचमार्गे: स एष विद्या प्रविकल्पितास्वविद्यावाकामकर्म्म जनितासु प्राप्यादि-

पुरुषोऽयनाभिस्त्रयः । वसननगरखगडहपाद । भिद्योते रति । नाम- रूपभेद पवाज्ञानमिरेषवर्थ: । वचेयाज्जिति वद वत्स्वदपं प्राप- व्यात्कं तदवि निय्यात रत्ननवः । पुरुष रत्न्येपं मोक्षत रत्नकार्च्यमाव । सभेदेः पेतिः ॥ यदनरमिति कलानां वि डपमारोपाभिचानोऽभावकर्म्म चनादतनिपुंचरपं तनारोमझ नामरूपमार्ल्स भेदेऽधिगमनाल्लक डपुंरवमाल्लानोपपव रत्वर्ष: । यथा सद्रूपसडपभूतं नकं नेपे राक्षाभि- हृदं गक्लादिनार्डपोपाधिना सद्राद्ध्यणनिज वचित्रिनवार्चं तद्ध- पाधिद्विगमे सद्रूपसडपमेव प्रतिपद्यते । एवमविद्याकृतनामडपो- पाधिद्वैलन तत्त्व निरूपणं स्थितं वच्‌च जगद्व्यवहाराभिव्यक्तिम-

नातः परमस्तोति ॥ ७ ॥

ते तमर्चयन्तस्तं हि नः पिता योऽस्माकमविद्याया: परं पारं तारयसीति । नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ८ ॥

इति षष्ठप्रपाठः समाप्तः ॥ ५ ॥ इति प्राचीपनिषत् समाप्ता ॥ ॐँ तत् सत् ॥ इति: ॐँ ॥

ताबदेव परं मधा वेद विज्ञानास्यमेतत् नातो न्यात्परमस्ति प्रष्टतरं वेदितव्यमित्थेवक्कवान् शिष्या- श्यामविदितग्रेयादिलाघदान्नितत्ये द्वार्थंयुद्धिज्जनना- येषु । तत्क्षे धिय्या गुरुप्राज्ञोपगुहितारं गुरुदं सतार्यैः सन्तो विज्ञानिश्चित्युमपश्यन्तः किं हतवन्न इत्युच्यते । पद्यचयनः पाद्ययोः पुष्पाञ्जलिप्रकिरक्षेन प्रतिपातेन च गिरसा किंचुकुरित्याच । तं चि नोऽस्माकं पिता मधु- शरीरस्य विद्यया जनयिहलावित्यसज्जातमारक्षाभयस्य । यस्मेवास्माकमविद्याया विपरीतज्ञानाज्जरामरण- रोगदुःखादिप्रशादविद्यामकोऽक्षे विह्यायावेन परमपुन-

तानेबमिति । प्रभिरक्षेनेति प्रक्षेपे षेकस्य । यत: पित्राद् तनेतत् अनकचोपनेता व च विद्या प्रयत्न कति । यददातर भवतातमा यदेतें पत्रत: ऋतता रति ऋततेऽरिस्वः । नोऽस्माकमिति रेतरेजेऽत्मयं बदनु पितॄन्नोक्किमालेय बिद्यार्न्निक्वार्च किं दरिस्सपेद्यावां सद्- रोहनेव परिगार्कतया दाक्षिणावेन गुरने दरिस्निमाच । रतरजादिति ॥ पित्रादेव बिं प्रकटयर्त्ये परित्रास्येऽस्म । यास्मिन् दिं रत्न्वसिक्वर्ण: ।

प्रचण्डवेदोऽवसुक्लकोपनिषद्ध्याभ्र्म् ॥

ॐ वद्मये नमः ॥ ॐ वद्म्या देवानामित्याद्याचार्य योपनिषत् । प्रश्नाच विय्यासम्र्रहायकर्हि तपारम्यप्रचण्डसत्व्यासम्नमादायेवाग स्वयमेव शुत्वर्थेन । एवं चि मर्षद्ध: परम-प्रुषार्थीसाधनत्वेन गुरुश्राद्धयाशेन सक्या विद्योति श्रोत-द्विप्रतोषनाय विद्यां अथोकरोति । शुत्या प्ररोचतायां चि विद्यायां सादरतः: प्रवर्त्तेपरितिति । प्रयोजनैन

• वद्मये नमः ॥ वद्च्चरं परं ब्रह्म विद्याग्र्रहणतीर्थ तं । वधिनं याते भवेवृत्तावं शरद् वच्याग्र्रहणयस्स ॥ १ ॥

वद्मोपनिषदभ्रोंपनिषदाद्या याघ्र्र्च वेदेक्र मखूञ उपनिषदः शन्नि । तावां मारोरकेनुपयोगित्वेनावश्यक्काच्चितत्वादेक्यत्वा-दियुक्तकथनैरितरावधिकारपोपयोगितवा हि खलु वाचिक्र-दित्यक्कथनैरितरावधिकारपोपयोगितवा हि खलु वाचिक्र-चितक प्रतीयादत्ते । वद्मा देवानामित्याद्याचार्य चोपनिर्यातिति ॥ व्याचच्का रादितेत वेधः । नग्निवह्नपनिच्चनारूपया मन्न्राचाच्चयेतेनेषा-दोनां वचणर्थस्खलेऽपि प्रयोगनवच्यम् । यतेपाख्य सम्नापां विनियोक-क्रममाषाहुपचनेन तब्च्चश्रभावाच्चिद्ययोगनस्स । अधिच्छ्याविच्चत’ म शक्तवतोति वच्तु मन्खोच्तरस । वच्तं ऋचमेवम्न्नाभारेडपि शग्रविद्या-प्रवामनखाय्यादियवा वन्च्चो भविर्याति ॥ नच विद्याया: प्रवमकचू-लासलाच्चकत्वे डचाखुपनिषदोऽपि पौचवेचत्प्रपञ्चात् पाचिक्र-रपदोपजपमादप्रामाख्यादाच्चिष्य रविदत’ नोपपद्यत रस्माच्च । पस्माच्चेति ॥ विन्च्वायाः शव्दादावप्रवच्चका एव पुरमण न चप्रेक्ष्या-निम्नांतारः चकादावकर्स्तुल्यमपि नाधुनातनं वेनान्ताच्चः सादृ किन्चनादियारम्मोगतम् । ततोडनादिमिच्छत्रक्जियाप्रकाणनचपचो-पनिषदः पुरचवच्मः शव्ददा वक्च्चं तपारम्यप्चच च एव तमादाचे-नापेश्र्चः विद्याग्र्रहणादवकचृं त्पमेव पुरचवचार । वचा वियायाः

द्वे विद्याये: साधनसाध्यत्वपेक्षया परस्पनस्य विरुद्धत्वात् वद्यते भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादिना। यत् तु वावपर्यवाच्यायाच्छायाच्छव इदंरसायां विद्यां विधिप्रतिषेधभावेन प्राप्यप्राप्यां विद्यां संसारकार्यैकदिशोषनिवर्तकत्वं नाशोति सयमेवेका परापरेटिविद्याभेदकार्यपूर्वकर्मविद्यायामन्तरे वर्मेमागा इत्थादिना। तथा परमात्मसाधनं सर्वसाधन-

पुरपचवर्गबलाच्चैवोपनिषदोऽपि। यद्‌पि पुरपचवर्गोऽपि विरचितः पौष्णेत्यपपिर्दातादि तर्हिं तदाभूतचतुय्याभिधानकेनाप्येन भवितव्यं शवनेव सवन्याभिधानकाले सातनुप्रकर्षाच्च सवनेषु सुवर्णमिति। विद्वांसुने तु तद्याच्च सहस्रद्वयेन रसादि:। क्षत्रिय-

क्षत्रियैरपि वाजपेयादिविद्या यत्करोतीति। प्रवच्यैरपचिति पाठो मुखे। इतचावोराजनेपदस्यादिविद्या यत्कवोक्तं तदेवाख्यां तदेगत्या उपनिषदोऽपि प्रयोगं भविष्यतीति स्मिप्रे तु विद्यावा: प्रयोगसाम्येन स्यात्। प्रयोगेन तु तदिति। संसारकारचनिर्दासार्थ ज्ञानविक्छचे च्छन्द:परविद्यौ तद्धि: शम्भ-

वास्तद्वें नप्नविद्यामाश्र्कोपनिषदाऽऽलातव्येऽस्याच्छार। आह चेतिं। संसारकारचनविद्यादितोऽसाच्चिवर्ग कत्पनपरविद्यावा: कद्योऽधिकावा न सभावतो विरोधात्। न हि तत्कोडपि प्राप्यादार्ं कुर्वीत: पकिदर्शेन विना तद्विद्यानिदर्शितं चरते। तदोपरवियावा: संहारकारचादि-

द्यांगकस्याश्चात् नाशोति सदेववाचा ऋजविद्यामाश्रितं चरन्तः। किं परमपुरपार्थसाधनस्येन ऋजविद्यावा: परविद्यार्थ निष्कटवंश-रफकत्लेन प वर्जनीयावा अपरवियात्वम्। तथः सच्छायावकार-परविद्यावा लोष्टधाहकत्वाभ्यां चोदकवयत् तदिमे श्लाक। पराप-

रेति। यचाऽऽड: ऋचेऽङ्कड:। ऋजङ्कडारतेन वर्माङ्कृतात्वात्तन्वेव परार्थसाधनत्वं नाकृति तद्गगतवेद। तथा परमात्मसाधनत्वमिति। ऋजविद्यावा: कर्माङ्कृतो कर्मभोगो नित्यो न शाश्वतो न चास्यविभागावं प्रधानं विनिर्दुते। यत् तु वर्मंबन्धाज्ज्ञासाधननिरपेक्षा तदिपचैरराम्याभि-

विरोधाच्च

न चि ब्रह्मणैव कतकाद्यनेन सकृ कर्म स्वप्रे ऽपि सम्पाद्यैतं यत्नेन

विद्याया: काशादिव्येषाभावानियतनिर्मितत्वात्कार्यं सदृशोचाश्रुपपत्ते: ।

यत्सू गडादेशु वच्याविद्यासाधायकत्वं तादृशं न तत्स्थित्यर्थं वाधितुमुख्येष्टे

न चि विशिष्टतयापि तम:प्रकाशयोरेकत्व सम्भाव: युज्यते केनचिदिति एवमुक्त-सम्बन्धप्रयोजनाया उपनिषदो ऽध्यासप्रत्यविवरच्यमारभ्यते ।

य डरमां प्रविविदासमुपयन्नस्य लभभानेन श्रुताभक्तिपुर:-

तरा: सन्तसोधा गर्भजन्याग्यारारोगादिसमर्थ्यपुं निध्यातयाति परं वा ब्रह्म गमयत्यविद्यादिसंसारकार्यव्य अत्यतम-

वसाद्यति विनागयतोस्युपनिषत् । उपनिपूर्वक स मदेरे-

वसन्धकार्य्यात ।

त्वात् । शत: करणद्रव्यस्ये शास्त्रप्रतिपाद्यस्य न कर्मणष प्रतिय्च: ।

प्रतष न कर्म्मेष्चिच्छिता विद्या मोक्षाधनिमित्ताछ । विद्याकर्म्मो निरो-

धाषे ति ॥ झकार्ष्ट्र ऋषि: । ऋषिभि: करोमि नेति स्पुटो याषात प्रतिय्च: ।

यदा मद्धालोकेनव' विस्तारति तदोत्पन्नविद्यो ऽपि किं करिष्यति तत:

सचछव: सभभाव्य इति न वाच्यमिलाच् । विद्यावार इति॥ नहि

नटख्वानमाकिर:प्रभृतिर्नां विद्याश्यदायप्रवृत्तिकर्तव्ये नाफलस्य-

नमकर्म्मभि: सदृशचयो विनाशदगम्यत द्रषायद्धाच् । यत्प्रत्ति ।

चिद्रष न्यायोपृचिश्रषेव गमकत्वाज्ज्ञकारारायचषये च न्यावाभावा

राम्यत विरोधदर्शिनाश्च विद्येन रहस्ययसिद्धे: । सद्दयानुप्रेरकागाश्य

गार्हस्थ्याभावमात्राहवस्थानेङ हच्यर्थमुपद्राषात् । वक्ष मे पाक्ष

दर्शयन् यक्ष मे नाक्षि किश्चन । मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किश्च

न दश्यात रत्नुप्राप्तदर्शानात्कर्म्मालोभेन नं रहचष: शाक्तल च विधिने

हृक्षते नीति माव: ।। शाधितं शाखावलचपरैराति । एवंविधि ।

प्राच्यवैदिकीयसूक्तमन्त्रकोपनिषद्भाष्यम्

प्रतिष्ठास्यैषीय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥ १ ॥

ऋषयः वां प्रवदन्ति मन्न्रविद्यां तां पुरोवाचाऋषि- | मन्न्रविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवादिने प्राह | भारद्वाजोडऋषित्से परावराम् ॥ २ ॥

वस्तुनयैव विश्नायते हृदित । येनाश्रुतं श्रुतं भवति अमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति श्रुते: । सर्वविद्याप्रतिष्ठामिति | न श्रौती । तद्विदामर्षेर्णां ज्येष्ठपुत्राय प्राह । ज्येष्ठपुत्रो | म्रष्टव्याग्नेषु म्रष्टव्य: हृटिप्रकारेष्वन्वयतस ऋष्टिप्रकारस्य | प्रत्यूढे पूर्वेमचर्यो हृट तृति ज्येष्ठस्यै ज्येष्ठपुत्राय प्राप्- |

॥ ९ ॥ यामेतामर्षयो ये प्रवदेत प्रवदतं मन्न्रविद्यां मन्न्रा- | तामेव म्रष्ट्र्य: प्राप्नामर्ष्यो पुत्रा पूर्वेकुवाचाऋषिरपे- | पक्निनार्णो मन्न्रविद्याम् । स चाक्रीभारद्वाजाय भारद्वा- | जगद्नाय सत्यवादाय सत्यवादिनाक्ने प्राह प्रोक्तवान् । | भारद्वाजोडऋषिरपि स्वयम्भूव पुत्राय वा परावरां | परावात्परश्रादरेष प्राप्तेति परावरां परावरसर्व-

तिक्रम्य वत्सत तृति परिडब्राह्मणं शिवाभिमतं:। योऽन्यावतीम्रिवपपातः | हुत्नोडबक्नः वनातनः । सर्वभूतमयोडपिल्नः य एव सवचूभूः | सवयजूतः एकधोडचितच्ह्नोमननरेपाविभूत परित ऋते: सातत्यं | गच्हत इत्यचे: ॥ नाक्षोयत्नपुदितहव्या|भियज्ञ मन्न्रविद्या । तच | न त्रा सर्वाभिव्यक्कमू । ततः सर्वविद्यास्यज्ञतवास्समीपत हृवि | नयन्न विद्याग्निना अवृणोति । नाक्षय्यां नयन्न विद्याग्निना नाभि- | नयति नाक्षय्यां विद्याग्निना अभि- | नयति ।

विज्ञातं भवतीति ॥ ३ ॥ तस्मै स होवाच । हे विद्वे वेदितव्य इति । हि तस्य यद्यविदितो वदन्ति परा चैवापरा च ॥ ४ ॥

यदेकाक्षरं विमाते सर्वं विज्ञातं भवतीति । न चेद्विदिते किं नु कस्याश्रित्य प्रत्नोडनुप्रज्ञः । किन्मति तद्विति तदा प्रश्नोयुक्तः । सिहे ख्यात्सत्ये कृतिराश्रिता स्वात् । यथा कामाश्रये यस्मात् । नाऽऽश्रवादिल्याद्याश्रितत्वात्स्वात्मनः संभवन्त्येव । किन्त्वस्य तद्विद्यैकाक्षरं विश्याते । सर्ववित् स्वादिति ॥ ३ ॥ तस्मै यौनिकाङ्क्षिरा प्राह । किन्विद्यावेदितव्य इति । एवं किं यदग्राविदो वेदार्थाभिप्रायाः परमार्थदर्शिनो वदन्ति । के ते इत्याह । परा च परमाविद्या । अपरा च धर्माधर्मसाधनतत्फलाविषया । न तु किंचन विदिते सर्वविद्यावतीति यौनिकेन दृष्टं तद्वान् वक्ष्येऽष्टमात्रप्रकृतं हे यदत्यादिना । अप द्वोपः ऋमात्प्रेचत्स्वात्मतत्त्वनिष्ठः । परपरो च विद्या|वेदो सोऽन्वेति । यथा तदिष्ये च विदिते न किंचिद्वस्तुनः मो विद्यतं स्वादिति निरासत्स्यो । तहिष्ये चि वदिते न किंचिद्वस्तुन्य मो विद्यतं स्वादिति गिरासत्स्य चि पूर्वपक्षं पश्चाद्विष्कृतान्तो वक्तव्यो भवतोति न्यायात् ॥ ४ ॥

तौ हि शाम्नव्यामिश्रिताहहा प्रश्नकृतौ स्माह । यद्यवेतिल् प्रष्टार ऋक्षराश्रित्य प्रश्नं शास्ते । नन्वविदिते शोकादिना । किन्मति तद्विति प्रयो|डनरपाड्ल्यादिनायाश्चः शास्त्रकृदितद्वा कामिराश्रितश्चरितुमझकाङ्क्षामय्यैः ॥ ३ ॥ ४ ॥

तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेद सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति

तत्र का पापरतेऽनुशुश्रुमे । ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेद इत्यते चत्वारो वेदाः । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमित्यज्ञानं वेदेष्वपरा विद्या । वेदानां गोचरं परा विद्योच्यते या तदक्षरमाश्रित्य निश्चेषमचरममच्तरमधिगम्यते माप्त्यते । अधिपूर्वकृञ् गमेः प्राप्यर्थे प्राप्यप्रत्ययः । न च परमाप्ते रसगार्थकस भेदोऽस्ति । परविद्याया अप्याय एव कि परमाप्तिरर्थकसारम् । ननु च्छन्दोऽपि हादिकाछ्या तद्धि च कार्य परा विद्या स्वार्थोपसाधनत्वात् । या वेदवाक्या ऋतय इति च्छान्दन्ति । कुहटिल्लाच्छन्दसि त्वादनादेया स्वात् । उपनिषद्राथ च्छन्द इत्यादिवाक्यं स्वात् । ऋच्ये दाशिल्वे तु श्यकचमन्थेकाम् । पद परेतिक नवेदविषयविज्ञान्न विद्चितत्वात् उपनिषत् । वेदाच्चारविषयश्च विय्ञानगित परा विदेऽस्ति प्र-धान्येन विदिते नोपनिषच्चकदर्थोऽस्ति । वेदाध्ययनतु सर्वत्र

वेदः कमपन्नः । वच्युदेवकृतः वेद स्त्रबारः । परविद्यावा ऋष-न च परमाप्तिरपचवंते । परविद्यापन्नस ऋष्यापन्नावरेऽति व्याख्या-तव्याभिः । मालोडबेदवचसामपिर्वा परविद्यानिदिचरितवेदाच्छा-नावचरे डपिनावद्वोद माल्प्रिपर्याव यपेक्ष्याझ । न च परमाप्तिरेति । वाज्ञान्ना वेदाज्ञापरविद्यावेदोभोपनिषाश्चापत् । ऋचकृत्पादेदेवाभ्रुक्या मकृदिवावाः भरत्व न च ऋक्वेदवीराऽऽचपति । नन्विति ॥ वा वेदवाक्या ऋचकृतो वा कृतवद । वसुबाञ्चा । वसुबाञ्चा । नित्यबाञ्चा । नेक्ष्यवेदानित्य इति वा:

पाचिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सूक्ष्मं तदव्ययं

मूर्तमेक्षा येनाग्नितं स्वात्। वर्षन्त इति वर्षा दृव्यधर्मा: सूक्ष्मत्वात्कार्य: घनत्वादयो वा। पवित्रसाना वर्षा यस्य तदवश्यं तदवश्यंवर्यम्। पचचु:श्रोत्रं चक्षुच श्रोत्रं नामरूपविषये करणं सवर्जनूनां तद्विद्यमाने यस्य तदचचु:श्रोत्रम्। य: सर्वश: सर्वविदित्यादि चेतनावत्त्वविद्येवश्यात्ाम संसारिणामिव चक्षु:श्रोत्रादिभि: करणैर्यंसाधकत्वं तदंशचु:श्रोत्रामिति भाव्यते। पश्यति शृणोति च न व्यतिरिच्यते। न व्यतिरिक्तं स हि व्यतिरेकदर्शनात्। किश्च तदपापापादं कम्मे- न्द्रियैरचिंतं मिल्येतत्। यत एवमस्यात्मग्राहकत्वं षतो नित्यमंबिनाशि। विभुं विविधबहुविधादिश्वरान्नप्राप्ति- भेदेभवतोति विभुमू। सर्व गतं व्यापकं माकाशवत्सदसद्रूपं यद्वादि सूक्ष्मत्वकारणाच्चितस्वात्। यद्वादयो स्वाकाशपायाद्वीन- सुंसारोक्तारं शूनलत्वकारणानि तदभावात्सूक्ष्मंराम। किश्च तदव्ययं नाशरहितं तदेव न व्येतातिव्यवधनं। न केनचिक्कृत्स्वाश्रयं पश्य- पचयवच्चापोव्यं: सम्भववति शरीरसेव। नापि कोशापचय- यचयां यजं: सम्भववति राष्ट्र हूव। नापि षषहारको व्यय: सम्भावत्येप्तालालव्योमक्तलाच्च। यदेवंबकृत्या भूतयोनीं

विधिविषय रति॥ ब्रह्माप्रमुखनिषेधप्रकथनाच्च प्रधानपरत्वमपि युक्तंरीक- मिति मत्वात्। य: सर्वश्च रति॥ अथुबालादिति च पचर्जनरचितत्वादिति त्वर्थ:। सर्व्यात्कृताद्व्येति श्रेयस्यार्तिकषाखभावाच्च त्वर्थ:। न तमू न कार्षं न क्षायन्कृत्स्नात् जुबालमालर्बादित्स्वानेकान्नकृत्स्नूपूर्वैनाभिव्याल्नेम।

तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते । श्रन्नात् प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ ५॥

ननु सुखाद्यैःपबोधनार्थम्। यदग्रप्राण उतपन्नमानं विश्वं तेनैव श्रमेणोत्पद्य श्रते न पुनरपहारसृष्टिमुपैति ॥३॥ असनिवृत्तिमविवक्षार्थोड्यं मन्त्रः पारंभ्यते । तपसा ज्ञाने गोत्पत्ताविष्टतया भूतयोग्यचरं ब्रह्म चीयते उपचीयते उत्पाद्यचाहृदं जगदपूर्वमिव वीजसुष्कूकृतां गर्त्तति युगपदिव पितता ऋध्येध । एवं सर्वस्मातया शिष्टस्सतिसंस्कार मति विश्रान्ततथोपचितात्ततो ब्रह्मयोनिं पददाते भुज्यत इत्यभिधायते उत्पद्यते। ततश्चायारताच्चाचिकोर्षिताव स्थातोड्यात्मप्राणो हिरण्यगर्भो ब्रह्मप्राणो मानक्रियाक् क्रोधिछतःकगुणाधारखोडपिस्राकामकर्योऽतिसुदृदायचोचा- हुते जगदामाभिपायते इत्यनुपद्धः। तच्शास्व प्राणा- रवक्रिययादि उत्काड्लबहुलानानार्धमंदानिलधृतं वोचविदं पकाम्यति

प्रकाम्यति नश्रान्तमेति॥ ६७॥

एंवरत्नोपाधृतं नावार्य्यं नद्धाभूतादिरूपेये धर्मवीरेंदप- आात प्तव साधारखोडपि कश्च जायतेऽनादिसिद्धारादिस्वाप्याख । वार्चिकोडपिंधतेव । कचचादपूर्वस्येव भावाविभूततथैवत्सति केचित् । न तत्र मति जिज्ञासादौचिद्रतयोपाधृताश्चान्न । शायानंदपेय कचने डपि यथियाःप्रतियालम्बनं पडितवात् । प्रकृताननेतत्प्रतित्या- कोपपाताल्लयपचयः,नादावपेचैवशयेऽपि न कश्चिदंपूर्वःपचयायिलस्म । वस्याकारतत्सारे खातोर्गरोप कारकतांरिमानात् । कारकावरोपेर

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यास ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥ ५ ॥ इति मुनिपञ्चमसुर्हवै प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

ज्ञानो मनुष्यः शुश्रूषविचारसङ्गतिनिर्बन्ध यत्नवान् कामञ्जायते । ततोडपि शुश्रूषया सकलज्ञानजिज्ञासः सत्यं सत्याख्यादिमूतपक्षकामभिजायते । तस्यात्म्यतत्त्वाख्यादू तपः सकारदृढं कमेत् सद्योको भूरादिय । तेषु मधुर्यादिमात्रविशेषैरनेकक्रमविभागेऽपि । तदेव तु नोभयतोऽन्वितं कर्मणः फलम् । यावत्कर्मारम्भ कल्पकोटिभिरपि न विनश्यति तावत्फलं न विनश्यतोत्यवधतम् ॥ ८ ॥

छत्नमे-वायंसुपर्णाश्रुश्रुंमेक्को वध्यमाचायमाण । य पचला चाख्यो घबराख्यः सामान्येन सर्वं जानातोति सर्वज्ञः । विशेषेषु सर्वं वेत्ति ति सर्ववित् । यस्तु ज्ञानच ज्ञान-विकारमेव सर्वप्रकारचयं तपो नायासलक्खणं तस्माद्यथोक्का-क्रियात्मनोभयस्युपलम्भात् । किच न कर्म्मणः सकारप्रकृतित्वं हेतुभिवि भूतद्रव्यस्य पच्योकातभूतपञ्चकप्रकृतितं न स्वात । तथात्म्याद्भूत- मोदर्यञ्चाराच्चं शुश्रूषयाश्रयं साभातत्समस्याक्तादिमद्ग्रास्यभि- शुपननायस । पूर्वस्यानु कच्हे शिरस्यन्वग्रास्यनिग्नि' प्रकटं ग्रासं वच्चे च नेनाघ्याश्चं सदुपशयाव नायोगाधिदैश नज्ञ शिरस्यनमाविष्का-रतेव विरच्यते । व च जीवसद्वलस्याभिमानी शिरखन्ध उच्चतत्कष्यमुपैवाय । ग्राह्य शरति । ज्ञानयक्निशः क्रियाश्रनभिचाधितिंं विशेषं वगद्यादिदपं तस्य साधारवः सर्षाडSपः दुरमख्येऽन समार्चः ।

तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कमौथ कवयो यान्य-

कष्यपादेलदुतं कायेऽचक्षुष्यं मत्रा छितष्यगर्भाक्षं जायते । विष्ठ नामाशो देवदत्तो यज्ञदत्तो रत्नादिवाचस्पम् । रूपमिवं युकं नोचमित्यादि । पचवश ब्रौचिवादिवचयां जायते पूर्वसक्कोशक्रमेष्वेत्यविरोधो दृश्यः॥ २ ॥ ऋतत सुक्तुके प्रथममुख्यकभाव्यम्॥ १ ॥

साङ्ख्यैर्दा पपञ्च विदोक्ता छन्दो यजुर्वेद ऋत्वादिना यत्तद्रेश्यमत्यादिना नामरूपमवच्य जायते ऋत्य- ऋत्तेन ग्रन्थनोक्क्रमशया मधुरं यया विद्ययाSधिगम्यते ऋतत परा विद्या सर्वविलेषेषुका। यतः परमनयोर्विदायोरवेशयौ त्रिवेकायै संमारमोचावित्युत्तरो ग्रन्थ प्रारभ्यते । तदा-

सानिध्याविधायैवमुखशास्त्रार्थश्चकः परविद्याच्छलवार्चोंपवंशकार रब्धः। शामान्यनेनैतत् शमडुपैव मायाश्रेनोपाधिनेऽर्थः । विशेषे- देति व्यवधेयेषु विद्याश्रोपाधिनाडमकोबभानापदः च एवं शर्व- सोपाधिस्सावश्टब्य तत्सींभिदैवमध्याश्रितस्तथाभेदः छान्ततः ।

जटृटसं. प्रजापतीनां तपचा म्रहिवसु । जटृटे तपोऽतिगां वक्कव्यं । ततः श्वार्तिं प्रक्षेपेत रक्याश्रचाः । वच् प्राणमयमत्ति । सत्य- म्रधानमावानाश्रितो विकाररुडुपाधिकं शानविद्यारं छचभमानं शर्व- पदाथीभि मतवचयं तपो न तु क्लेशरूं प्रजापतीनाधिदेवर्थः ॥

॥ ३ ॥ ऋतत प्रथममुख्यकवे प्रथममुख्यकभाष्याटीका ॥ १ ॥ चनार्कवपादानदुपेशानमनो मधुशानारागत्यनाशनभ्याल- म्रेवं करींपिर्भांतमयो डुःखडुपलादिद्यनेग । वादाझरेकजीववादिमः रवक्षेतन्ममेवैवाविद्या नवा संशयाति । तस्मै कदाचन नतते काजिज्ञानार्थं वच्यते नाविद्यादि-

मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूमवर्वा । स्पृक् लोहिनी विश्वरुपी च देवी लीलायमाना इति सप्त निद्धा ॥ ४ ॥ एतेषु यथ्रते भ्राजमानेषु यथाकालं चाउतयो ह्याददान् । तन्न-

त् ऋयमाणमप्यविधिना ह्रतं न यथा हृतमिल्येतत् । एवं दःस्पाचितमग्निच्छोभायुः परलोचतं कर्म्म ॥ किंकरोतीत्युच्यते पापसमाचान् रसमरस्चितांस्रास्य कर्त्तॄ जोहन् चिक्षोवा-यास्कान्तरशानात् । हर्यक्कियासामोपैषु कि कर्म्मानु कर्म्म-परिच्चामरूपेषा भूरादयः सत्यन्ताः सप्त लोकाः फर्ले प्राप्ते । ते लोका एवंभूतेनाग्निच्छोभादिकर्म्म या पराप्यत्ल-

दिं क्षन्त इवायासमानत्वव्यभिचारित्वत्लो चिक्षोतीत्युच्यते । पाछडशानाध्यग्रहेष वा सप्तद्धमानाः पर॑पितामइ-तामचा: सुवपोनमपौलाः स्वामोपकाराः सप्तबोकाः चतु-प्रकारेधाग्न होत्रादिना न भवन्तोति चिक्षन्त इत्युच्यते ॥ ३ ॥ काखो कराखो च मनोजवा & सुलोहिता या च सुधूमवर्वा । स्पृक् लोहिनी विश्वरूपो च देवी लीलायमाना दर्शने चिछा: ॥ पग्नेःशेविराडतिग्रस्वार्था एता: सप्त चिछा ।

एतेषुविचिछाहभेदेषु योद्गिन्च्छोती चरत्यक्क-भोदनाबचादग्निच्छोडपककर्चस्यक्कलासक्मरचं भेदेपत्ति-रस्यभिप्रेक विशेषषम् । मरदादिपु नूतनादीन कार्ष्यमपाध्यप्रचं कार्य्य । पदच वैद्रदेश्मिति विशेषषम् । वैचेदेवान्निग्नोलानाम-चुपे डमरसकर्य्यस्स्यातद्रिर्यः पिड्डोउदहारेण पिलादीनां यथा-

ईशानास्सर्वविद्रातेन

तदेतत्सत्यं यथा हुदौषात् पावकादिस्फुलिङ्गा:

सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः। तथाऽक्षरादिविधा:

निकारखविध्यामच्चोदधेः ॥ १२ ॥ इति प्रथमसुख्खकहे

द्वितीयसुख्खकभाष्यम् ॥ इति प्रथमसुख्खके

प्रपरविद्याया: सर्वं कार्यंसुक्कम् । स च संसारो

यमारो यज्ञानूषादश्वरातादात्मभावति यचि'च प्रतीयते

तद्वरंपुरुषाक्ष* सत्यम्। यद्वानं विश्नाते मर्व्वमिदं विश्नातं

भवति तद्परक्षा न्वपविद्याया विषय: स वक्ख्य रत्नु-

मते गन्तव्यं शरण्यते । यद्परविद्याविषयं कलौपलक्ष्यै:

सत्यं तद्परौचिकम् । इदन्तु परविद्याविषयं परमार्थतः सन्न्य-

प्यल्वात्। तदेतत्सत्यंययाभूतं विद्याविषयम् । अपविद्याविषय-

त्वाश्रयतामितरत्। भवत्यन्तपरोक्खल्वात्। कार्यं नाम प्रत्यक्ष्खव-

जयताच्चे वमारौरलाघिकारणगून्यलादितश्रः ॥ १२ ॥ १३ ॥ इति प्रथ

मसुख्खके द्वितीयसुख्खकभाषटीका ॥ २ ॥ इति प्रथमसुख्खक-

भाषटीका ॥ २ ॥

द्वितीयोध्याये वेदितव्य रसपुनरुच्यते!परविद्यामाचचुख्खवेन प्रपज्च

परविद्या:छुत्रमा प्रपच्स'यद' हितीयसुख्खकारणं रसाख्यं । अपपरविद्याया

रख्यादिना । यचर्चंभ्योऽपि प्रागस्सस्सल्हदक' तद्विदं शवलं न पस्स्यस्समि-

ख्वाख । यद्परविद्याविषयर्व्वमित । विशेषत इविद्याडनेनैति

व्युतस्ख्वा विद्यदश वसुपरताच:'चकशिकुरं परमार्थतः यच

पश्यतादित्यादाव्याख्यातादिवर्ष: । भवतनपरोक्खलादिति वाक्ख्येन-

व्यतादपुर्ं वाक्ष: प्रत्यचं न सम्भर्वति साक्षात्काराभीष्ट चैवस्स'

ततः कार्यं नाम सत्समचं प्रत्यचचंप्रतिपदोर्न च्छचव रसभिने ल

वीचिगणशोचवाले ह्रदानुसाध । यच्चा श्रदोप्रादिति रचले गर्ति प्रभ-

सौम्य भावाः प्रयान्ते तत्र चैवापि यन्ति ॥ ९ ॥

रजोरं प्रतिपदेरन्निति हृढनिश्चयात्। यथा सुवर्णपाषाणू दैवादिद्वात पावकादिम्रेविशिष्टलिङ्गं भग्नच्वयवाः सच्च-श्रोणेकाग्रः प्रभवन्ति निर्गच्छन्ति सदृपा एव तद्वोक्क शास्त्रादिजन्यरादिविधा नामादेशोपाधिभेद-मतुविधीयमान्त्वादिविधा हे सौम्य भावा जीवा भाकादिवह्नादिप्राप्यशङ्कया: सुषिरभेदात घटादिप्राध-प्रभेदमनुभवित। एवं नानानामरूपपक्चातदेशोपाधिमभे-देऽनुप्रयान्ते तत्र चैवताश्चानेवात्रेहप यत्र देशोप-धिविल्कयमुख्योयन्ने घटादिविषयमन्निप्र सुषिरभेदः । यथाडकाशस सुषिरभेदोऽपि प्रभवय निमित्तमं घटादिप्र-पाधकतमेव तदधरस्यापि नामरूपकतदेशोपाधिनिमि-

पृथ्व्यादिपरोच्चलाकाञ्छोडपि प्रभवत्वं भविष्यति घटादेरप्रसचत्वाद्वार्चः। यथा विमलेरविशदेऽवधानेन विशिष्टप्रदेशेऽप्यवरादिव्यवकारः शून्यतन्न्याकाञ्छन्वपकर्षोत्पत्तिस्थितिसंहार-कोतिः। पचतरकाश्च जीवेऽप्तिप्रभवन्त-मित्तव्योपाधिछचाङ्केकतद्विध्यार्थम्। तत्त्वतः सुष्ठुनिर्मितनेमित्त-कभावोडपिनाकः। नाशडप्यपोक्षभूतादिदत। देशेप्य या यद्-व्याप्तनरस्य प्रतिवन्ध तेन व तत्कालेग्न तद्विधानतया वा वर्तमान तत स्वाध्याननरः। यत एव तस्यास्तत्साध्यातिरिक्कानिमित्तामावा-दतेऽपि तद्र्थः। यायते यधा विप्रलभ्यते वध्वेंते वपक्षीयते विन-श्यतीह्नेवादिविधाकाराच्च निमित्ते तात्प्रस्यसजददक्षार । तद्-भावनिकाराच्चापिमति॥ जीवाना प्रागादिमच्चैतद्वाक्ये नञ्मूोडपि प्राप्यादिमच्चं प्राप्तं तच्चिवसर्वत्र। बद्यापीकवादिगा ॥

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स वाङ्मात्रो ह्याग्नः ।

तस्मै वाङ्मात्रं प्रथमं निरमिश्लत्म ॥ १ ॥ नामरूपवपुष-

भूतादव्याकृताख्यात् स्वकारणापेक्षया परद्चरात्परं यत् सर्वोपाधिविशेषवर्जितमचरख्येव सरूपमाकारस्येव सर्व-

मूर्तेर्जितं नेति नेतीत्यादिविग्रहेषुं विचारबाष् । दिव्यो द्योतनवान् स्वयंज्योतिद्वात् । दिवि वा स्वामनि भवो द्यौकिको वा । यस्यामूर्तः सर्वमूर्तिवर्जितः पुरुषः

पूर्वं पूरि गययो वा । दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स वाङ्मात्र-

्यनतरः । स हि वाङ्मात्रान्तरेषु वर्जंत इति । मषो न जायते

मृताच्च न शोच्यते न च म्रियत इति । यथा जल-

बुद्बुदादेर्योग्यवाद । या नभःसुसूक्ष्मेभदानां घटादि-

सर्वभावविकाराणां जनिमूलख्यात्प्रत्मतिगेधेन सर्वे प्रतिष्वा भवन्त । स वाङ्मात्रान्तरो ह्याग्नोऽतोऽरौड्वतोऽथ-

नेक्रामेऽपि सक्कि्विपे भेदसाकीति तथोक्तं नामरूपयोबीजं नक्र तमोपाधितः । सक्जितं मुख्यं कारणत्वान्मुख्यं गदितं सर्वरूप-

खेति तथोक्तम् । तथ्यादुपाधिसंघाताद्विशिष्टदूपपन्न रतोड्वरात्परत शब्ं खः । कचं मावातमलखाद्रख परतमिवाकाक्षावानाच ।

ध्रुजं कायैंति । कायं ज्योपरं प्रतिद्वातम् । तत्त्वार्चलेन नस्यमानत्वाद्वाया-

तस्य' परम् । यावद्विकारादनिवृत्त्याच्च lep सद्रुपेच्छे दाभावाद्चरमम् ।

तदेकं गोतायाम् । हरः सद्योऽचि भूतानि मूर्छस्खेदेऽर उच्यते । उत्तमः

पुर रूपस्न्यः परमात्मोऽपुदूजूत रति । २ । यदेव चेतन्यं निर्पाधिं वृत्तनविकल्पैर नम्न तत्त्वज्ञानाच्योवार्मां केवखं तदेव मावार्भाताव-

स्मतदूवपेक्षा यार्त्र्यं भवतेल्वाष । यथादर्शेऽपि ॥ प्राशोत्पत्तेःकं वर्षे

स्याद्वात्मनाकान्तो भविष्यतीति महामिहस्वयं कुत्रनमप्चिव' प्राप्यते

अग्राखो धमनाः युग्मो ह्यधरात्परतः परतः॥२॥

यो भुवोऽभय इत्यर्थः। यद्यपि देशादिसुपाधिभेदहटोर्नामविद्याव्यादेशभेदेषु स प्राणः समनाः सेन्द्रियः सविच्छय इव प्रत्यवभासते तथस्मादिमदिवाकाशं तथापि तु सतः परमार्थहटो नाम प्राणो विदग्धमानः क्रियाशक्तिभेदवांच्छलनामको वायुर्यथं विदते शनैरप्राणः। तथाडमनाः शनैरन्यथाभूतेभ्यस्त्वेकं मनो व्यवदधामनं यस्मिन् सोऽयमनाः प्राणो ह्यमनाच्छेति। प्राणादिवायुभेदाः वार्त्रिद्रयाश्या तहिष्याश्च तथाऽऽबुद्धि-

मनसो बुद्धीन्द्र्रियाश्या तदिष्याश्च प्रतिष्ठा इवितम्या। यथा स्त्यान्तरे ध्यायतीव लेभायत इवेति। यस्याज्ञेवं प्रतीतिष्चोपाधिरहयश्चाक्षं ब्रह्म। मतोऽखरा-नामरूपवीजोपाधिलवाचितसरूपात् सर्वकार्येकरस्यावीज-ल्वेनोपलच्यमानत्वात् परं तदुपाधिलवचणामध्याकृताख्यम-खारं सर्वविकारेभ्यस्त्वात्परतोडह्ररात्परो निर्बाधिः पुरुष इत्यर्थः॥ यथासदोषाधिकारिखेमभूतू सर्वत्रचारित्व-

विधेयपमान्। अध्यात्मविषय रति। नामधेयमिति वाक्सामो न वस्तुकत प्रत्यर्थः॥ भाषादिभेदं व उच्चावचोपक्रमेंषु वाघते। गताः काः पदयदय प्रतिष्ठा मतिं। भूतेषु च यनवसेन प्राणानां भौविकत्स्वावन-मान्त्रोतमत्स्वनमन्तरं प्राणोऽतस्त्रियेमिघलानग्चन वायु: प्रबकः पुरतो गच्छन् प्रबकृत रसादिभेदः यद्यप्यंभेऽपरतन्वा उत्तरोत्कर-

युष्मा येषां तानि तयोक्रानि। यथा पृथक्तनेष्वस्याप्याद्यस्यविकारचाख्यावमानः पठः एकयुष्मो जायते तस्मादाघावस्थापनाद्रव्यं यो जायमानो वायुराकाशयुस्नेन यद्येगान्तो जायते। तचैव वायुमात्र-

९७७

खं वावन्योतििराप: षड्विधो विश्वस्स धातिष्यो

॥ १ ॥

ग्रभिमर्म्मो हि चतुष्पो चन्द्रसूर्य्यौ दिशः श्रोने

भूतानि चैवाग्निर्वायुरपां चादिभेदः। ज्योतििरग्निः । पाप उदकं । श्रथिवी धरित्री विश्वस्य सर्वस्य धारिणी । एतानि च यथासर्गमुपरसंवोत्तरोत्तरयुबानि पूर्वं पूर्वेभ्यः सृचतानि नेतस्मादेव जायन्ते । सृष्टचेपत: परविद्या-

विश्वस्य चं निरिशेषं पुरुषं सत्यं दिव्यं । तं मनूते इत्था-दिना मर्त्येपुका पुनरदेव सविषेषं विस्तारेया वाक्यमिति प्रथते सृष्टचेपविषारोक्को चि पदार्थः सुखादिग्यो भवति शुलभाष्योक्किवदिति ॥ २ ॥

योगपि प्रथमजन्माप्रभृति:परस्यर्गर्भाच्छायते:स्थान्तार्व-राष्ट्रतश्चान्ततश्चेन सत्यमायोडपयेतदेवे पुरुषाख्यायते एव तन्मयचेत्येतदर्थमात्र। तस्य विधिनष्ट । अग्निर्दु वाव शोकौ गौतमाग्निरिति श्रुते । मूर्धा यस्योसमा क' फ्यार: । पञ्चमूर्धी चन्द्रव सूर्य्यचोदेति । चन्द्र-

द्ययैर्गे यस्यैत रक्षेतावुपक्रम: कर्त्तव्य: । पश्येतस्य पदस्य

किस्वितुरपदं नीयते । शत एव गुडगुडीमापोडपि न वैशेधियापच्वादिविषचिता: । किन्तु राष्ट्रो: पिर इत तथापदेयैषामं । विकारेषु तस्मकार्यपर्य्यनं तेन तेनाकारेषु मद्ध्येव विराजते रति म्रज्यते । ततोऽतिरिक्कलाचुश्रावत्साक्षावग्रापच्यज्ञु विद्नाते सर्वभिकं विद्मानं भवतींत प्रदर्श्यिंततदर्थ्ये: ॥ ३ ॥

सर्वेषां भूतानामिति पङ्कजश्राभूतानाअन्वरात्मा सूत्रयाऽभूतूयरीरे २५

तस्माहचः साम यजूंषि द्रौच यज्ञास्य सर्षे कवयो डखिगाम् । संवत्सरस्य यजमानस्य लोकाः सोमो यन पचते यच सूय्यैः ॥ ५ ॥

रेतः सृष्ट्वात योषितितायां योषिति योषाग्नौ क्रियामिति । एषूद्रुमेषु बर्हिषि प्रजा प्राजायादाः पुरोऽतिपक्षातस्मप्रकृताः समृतपयाः । किष्ठ कम्मैसाघनानि पत्नानि च तस्मादेवेत्याष ॥ ६ ॥

कयं तखात्युष्माहचो नियताचरपादावसाना गायत्यादि॑नन्दोविशिटा मन्त्रा । साम पापश्रतिमिकं सामभक्तिकच खोभादिगीतिरविशिष्टम् । यजूंषनियताचरपादावसानानि वाक्यरूपाणि एवं त्रिविधा मन्त्रा । द्रौच मोक्षादिवचयार्थनियविविधेषा । यज्ञास्य सर्षे डनिच्छो-लादय । ऋतवः सयूपा । द्रविणस्यैवगवादपारिमित-सर्वस्वान्ता । संवत्सरस्य कालकाम्योऽजे यजमानच कर्त्ता । शोकास्तस्य कम्मैफलभूतास्के विघ्नोयन्ते । सोमो यत येषु पचते पुनाति लोकान् यत्न येषु हविर्षस्पति ते च द्रविण्यनोऽरायषामग्निहयगस्या विहददविहस्कर्ण फसभूता ॥ ७ ॥

पञ्चस्मिनिहते रेतस्यनरत्प्रोदितलवातदारेतेष्यः ॥ ८ ॥

पञ्चभक्निक्कमिति द्विःकारप्रकायोऽतीतिमतिश्रार्तनिर्णयाषा पञ्चभन्नवोडवया यक्ष तखोकाम् । वाड्प्रक्निक्कमिति द्विःकारप्रकायोऽत्री-भक्तवोडवया यक्ष तखोकाम् ।

गुहाशया निश्चिताः सम् सम् ॥ ४ ॥

अ्रतः समुद्ध गिरयश् मुखे%आत् स्रन्दन्ते मिथवः स्रव्‌-रूपाः। अ्रत्रस् सर्वो ओषधयो रसस् येनैष भूतैस् टिष्ठते चान्तरात्मा ॥ ५ ॥

पुरुष परवेदं विर्य्य

वच्मिदं प्राणापानादिनिष् टस्स्थर्थम्। पुश्रायां घरीरेऽथये वा स्वापकाले घेरत इति पुश्राया। निश्चिताः स्वापिता घातः सम् सम प्रति प्राणादिभेदम्। यान च प्राण्याजिनां विदूषां कर्मयोगे तस्माभ्दोगति कर्मफलानि चान्मोच्य तत्त्वज्ञानानि कर्मफलानि च सवैंचेतत्परखा-देव पुरुषात्मानं ज्ञातप्रसूतमिति प्रकारणार्थः ॥ १३ ॥

प्रतः पुरुषात्मसूत्रः सवैं श्चारावाः। गिरयश् चिमवदादयो प्यादेव पुरुषात् सवैं। स्रन्दन्ते स्रवन्ति गग्नाख्याः सिन्धवो नद्यः सवैं रूपाः वड्‌रूपाः। पस्मादेव पुरुषात्मस्‍वाँ ओष-घयो व्रीहियवाद्या। रसस् मधुरादिः षड्‌विधे येन रक्षेन भते। पस्म्मभि खलु। परिवेष्टितस् टिष्ठते तिप्ठति चान्त-रामा विश्रं चरोरम्‌। तद्‌ान्तराखे घरीरस्वान-चामा वच्‍ते इत्थन्तरामा ॥ ९ ॥

एवं पुरुषात्मस्‍वाँ मिदं सम्रद्रूत्तम्‌। घतो वाचारम्भणां विकारो नाभघेयमच्‍तं पुरुष इत्थेव सत्यम्‌। घतो वदान्यत् किचिदच्‍चि। घतो यदुक्तं तदेतदभिहितं काचिदप्य्

सनब्‍चिदानन्‍द्‌ परमानन्‍देति भावनापूर्वकं परमेश्रराधनगुणा ने बलादि तेषामसकः। वदृप्ट काचिच्‍छु भगवो विष्णोः सवैंमिदं विभाति

कर्म्म तपो न हि परामृतम्। एतद्वो वेद निश्शितं गुहायां सोऽविद्याग्र्नियं विकिरतीह सोम्य। १०।।

॥ १० ॥ ॠति द्वितीयसुरङ्के प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ श्रोत्रिय: सन्निश्शितं गुह्याचरणानाम महत्त्वदम्-

भगवो विश्ञाते सर्वमिदं विश्ञातं भवतीति। एतद्‌ज्ञानं हि परोक्ष्मान्मनि सर्वकार्य्यो पुष्ट एवेदं विष्णुं नामैतद्-ऐतं विश्ञातं भवतीति किं पुनरिदं विष्णुमित्युष्यते । वार्त्ता। यन्नेदानीदृशच्छासन। तदो श्लोके तथाकृतौ कथमव्यदेव तावद्वीदं सर्वम्। तथैवेदं ग्राह्यं कायं तथाप्यग्राह्या परमचतुर्मध्येवेति यो वेद निश्शितं स्यातं गुह्यायां हृदि सर्वप्र-थिनां सं एवं विश्ञानांन्दविद्याप्रतिमिश्र हृदीभूतामाविद्या-वासना विकिर्रते विचित्रपतिं नागायंतौ च जीवक्लेश न च तत्-स्तन हि सौम्य प्रियदर्शन ॥ १०॥ ॠति द्वितीयसुरङ्के प्रथमखण्ड आष्ठ्यम् ॥ १ ॥

पशून् महेशान् केन प्रकारेण विश्नेयमित्युच्यते । श्रावि: प्रकार्यं सन्निश्शितं वाग्‌असु पार्थिविष्यंवर्ति भाज-तौति शुलन्तरार्क्षरादेशी उपकथमामवदेवभासते। दधीन-

भवतीति तद्विद्युपपितम्। शवयं परमात्मनो जायत इति शातकाश्वकाम शवयं तद्विध्युपपाते विश्ञातं भवतीस्यविद्याष्वफालिधानेनोपशं कृत-

मित । ८ । ९ । १०॥ ॠति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

कथना वसु च्छन्दुपदेशमालते श्वितीतयं नद्धाधीतिं वाक्या संगतिमनुग्रन्थन’ न भवतोति तह्योपास्याहृतन वेद मन्त्रविधिनिर्णयेऽप्य्‌अनु-

चैतत्समपितमे

लोकिन्सु । तदेतद्वरं ब्रह्म स प्राणस्तद्वाङ्मनः । तदेतद्वयं तद्मतं तद्हव्यं सोऽस्य विधि: ॥ २ ॥

यज्ञौकिकविज्ञानलोभपरमित्यर्थः । यद्विष्ठ' वरतमं सर्वपदार्थेषु तदोर्ष्वं ब्रह्मातिगयेन वरं सर्वेभ्योऽधिकत्वात् । किश्च यदर्चिमद्हीसिमद्हीमग्रादित्यादिदीप्तं ज्योतिरदीयत ज्योतिष्मद्वस्तु । किश्च यदषुभ्यः शराकादिम्यो द्रव्येभ्यस्त्रसृभ्योऽभ्योदितगयेन सूक्ष्मं गत्विष्यादित्यः । यच्छ'लोका भूर्भुवादयो निषिता; स्थिता ये च लोकिनो लोकनिवासिनो मनुष्यादयस्तन्या श्रया च सर्वे प्रविष्टास्तदेतत्सर्वं व्याप्यमनु व्याप्तं च स प्राणस्तद्वाङ्मनो वाक्च मनश्च सर्वाभ्यां च करणाभि मनचैतन्या: । पष्णो कि प्राण इन्द्रियादिसर्वशक्तिः । प्राणस्य प्राण्यामिति श्वेतनन्तरात् । यत्प्राणादीनामन्तचैतन्यमस्ति तदेतत्सत्यदीप्तपवभानवाज्छेव जीवभावनावपञ्चमवभासते । तबसतोऽपरोक्चे ति वदा करोति स्रष्टा: । सर्वमिदं कार्यं परतिबिम्बं साक्षदकायैस्तत्परिच्चिन्तालम्ब घटादिवत्ततः सर्वात्मकदं यसदेव मायाशदसामाभूतत्वमिति

सुखमहत्त्वान्नमात्र । मत्वदर्शने मिति ॥ १ ॥ घटादिदिवादिम्ब इव बिम्बने डपि वह्नीमिन्ने वैचिल्यं बडुपपत्तेः । किश्च यदर्चि मादित्यादिदिवदम्बुपदार्थं माप्त' गिनेधते । वदषुभु व्रति ॥ परमाष्णुपरिगवाष्ठ' तद्भि खादिति नामहगीवदिताछ । वबद्धादिता । सूक्ष्माद्रदृशि जन्माधारं खादिति नामहगीवदिता । वमिंडोहा मति । परमादिमर्ते सद्वाविगुणेन्वपलक्षणात् ।

धनुर्गीतौपनिषदं मझाक्षं धारं घ्युपासा निवेशितं सन्धावत।

प्रणवो लक्ष्यं तदेवाक्षरं चेतसा लक्ष्यं तदेवाच्छरं सौम्य विष्णु ॥ २॥

मवितथमतोड्यतविनाशि तदे हृदयं मनसा ताडयितव्यम् ।

तच्छान्तमनःसमाधानं कर्तव्यमिति श्रुते। यथादेवं हे सौम्य विष्णु भज्चरे हितः समाघाततत्सु ॥ ३॥

कथं वेढव्यमित्युच्यते। धनुरिक्ष्वासानं दृष्ट्वैलौपनिषदमुपनिषत्सु भक्तं प्रहृष्टं सशङ्कं सश्रमं तदक्ष्य धनुर्‌धानं धरम् । किं विधिरिति मित्याश। उपासा निवेशितं सन्तताभिध्यानेन तन्‍निष्ठतां संस्कृतमित्येतत् । सन्धीयत सन्धानं कुर्वीत। सन्धाय चायस्याक्षय्य सेन्द्रियमन्ता;अरयां क्षविघ्नायधिनिवर्त्तं लक्ष्यमेवावर्जितं हृदयेत्यर्थः। न हि हसेनैव धनुषा आयमनमिञ्च सम्भवति। तद्भावगतेन तच्चानं निश्चयतरे सध्ये भावना भावयितेन व सलक्ष्यं तदेव युक्तियुक्त्यभाव्यं शोक्य विष्णु। युक्तं ध्यारादि तत्स्यते। प्रणाव श्रोकारो धनुः। यथेप्सितासनं लक्ष्ये धरस्य प्रवेशकारस्य तथा शरस्याखरे लक्ष्ये प्रवेशकारेप्यमोघारः।

स्वादूचादिप्रदर्शितविजृम्भिते च प्रणवाभासभङ्गदू` चैलन्यमालमभीति विघ्नारवेदित्याद। तत्तेतलब्योऽन्वेति ॥

प्रणवाद्यधिष्यासनत्कालाषादिलक्छ्यमालमा टृष्टव्या: १२॥

विचारावसञ्चय प्रनववमवश्र्यं ब्रह्मात्मैकाल्ये निश्चितमागं ऋतधुक्रियमं दर्शयितुत्तथाप्रमते। काचं वेढव्यमिस्यादिना। प्रणवो मझ्रोष्मशिष्यावत उपचंचृत्कृत्यपामस यज्ञे तन्य मतिविम्वं

धतः धारो धात्मा ब्रह्म तमवध्यसुच्यते। अग्रिमत्तेन वेधव्यं धारवत्तमयो भवेत् ॥ ४ ॥

प्रणवेन स्वाध्यायमानेन संस्कृत्यात्मानमादौ तद्ब्रोन्तेन नाम्ना च संस्थाप्यते। यथा धनुषाक्षः इव पूर्वोक्त्ये। शत; प्रयावो धनुरिव धतुः । धारो ध्यात्मोपासिलचया: पर एव न सदृश-दृश प्रविटो देहे सर्वबोधप्रत्ययसाक्षितया सद्यार इव स्वान्ति विद्योपहितः प्राणोऽहङ्कार इति नेदं सद्दोते विर-कोन जितेन्द्रियैने काग्रचित्तेन वेधव्यं ब्रह्म लक्ष्यम्‌। ततस्त-दे धनादूशं धारवत्तमयो भवेत्‌। यथा घररर सच्चेकामत्यं फलं भवति। तथा देशानाम्रत्ययतिरस्कारयो नाच्छर-कामत्यं फलमापद्येदित्यर्थः ॥ २ ॥ ४ ॥

पचारसैव दृश्यस्यालात्पुनः पवनं सुखच्यार्थम्‌। यध्यवचचरुपषे दौः शधिवी शान्तरिच्छोतं समर्पितं मनच वृच प्राणो; करुणोऽचैः, उञ्जहैनमेव सर्वीसध्यमेक-हतोयं जानय जानीय हे शिष्याः। श्रामानं प्रत्यक्ष-स्वरूपं युथाकं सर्वप्राणानास्र ज्याव्या जान्या वाचोडपर-विद्यारूपां विसुथ्य विसुथवत परित्यजत। तत्म काम्यच

स्फुरतत स ध्याले ऽनुसन्धानसु प्रणये घर चस्थानसु । तस्य चित्रान्तविस्थानं चक्रवेधः॥ उच्तरयम्यक्ष पौगतां परिहरति । चचररखेव दुर्बे च्छालादिति ॥३॥८॥

प्राणेश्व सर्वे। तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ ऽमृतस्यैष सेतुः ॥ ५॥

छत्रा इव रथनाभौ संहता यन नाड्यः स एषोऽन्तस्सर्व-

सर्वं कर्मे ससाधनम्। यथा ऽऽत्मखेषु केतुरेतदात्मज्ञानम-

तस्याश्चततत्वस्य मोक्षमार्गये चेतुः संप्राप्यमोक्षेऽधे चक्त-

रज्ञहेतुत्वात् तथा च स्वतन्त्रतम्। तमेव विदित्वाति-

र्त्युमेति नान्यः पन्था विद्यते ऽन्वयायेत ॥ प्र ॥ किञ्च ।

यत्र रथनाभौ समर्पिता सारा एव संहता:

सम्प्रविष्टा यत् यक्षन् हृदये सर्वतो देहव्यापिन्यो

नाम तस्मिन् हृदये बुद्धिप्रत्ययसाक्षिभूतः स एष प्रज्ञात

ग्रामा तन्वन्ति चरते चरति वक्त्ते। पश्यन् स्वरखन्

सम्वानो विज्ञानन् बडधैनेकधा क्रोधर्षादिम्र त्यये-

जायमान एव जायमानोऽन्तःकरणोपाधिविधायित्या-

हदन्त शौविका हष्टो जातः शुद्धो जात इति। तमा-

नमोमित्येवमोझारालम्बना: सन्तो यथोक्तकल्पनया

ध्यायथ चिन्तयत। उत्तिष्ठ। वक्तव्यं शिष्येभ्यः पापाध्ये-

ज्ञाता । शिष्याच्च महाविद्या विविधिषो निष्ट सकमोऽथो

तस्मे ति धतुराड्युधेन बध्यान रृति तबचच्य यालोकेलस्माश्वासकार रतस्यः ।

कर्मेश्वभिज्ञगच्य्या कर्मेच्छया विपयवन्हा प नाकमार्चेमानखायगम्ल

मताया: प्रतिबन्धको विग्नः च शाभूदिति गहणम्। न हि वाक्मार्चीवंगतो

निष्पन्नायां फलप्राप्तौ विफलयाडSतोऽस्मिभ्रे त्वाङ । परखादिति ।

नहुपदेशादृशृङ्किमिथ्ये:। स व्वेंववरतं मगोमवलादिगुणवविशिटन्रमूषो

रते बुद्धा जायमानः ॐमित्येवं ध्यायथ आत्मानं शक्ति च वः पाराय तमसः परस्तात् । ए ॥ यः सर्वज्ञः सर्वविद्यैष मधिमा भुवि दिव्ये

मोक्षपदे प्रकाशः । तेषां निर्विद्यतया मधु प्राप्यमाध्वार्षः । साक्षात् निर्विद्यमश्नु वो अध्यार्कं पराय पराक्षाय । कास् । परविद्यातमसः परस्तात् । कष्यात् । प्रविद्यातमसोः विद्या-अविद्याभ्यामसकृदुपगमनायेत्यर्थः । योडसौ तमसः परस्तात्

इति ॥ ५ ॥ स वाच्यं वर्त्तते तत्याछ । यः सर्वज्ञः सर्वविदो व्याख्यातरं पुनर्विंधिनट्टी । यस्सैष प्रविश्टो मधिमा विभूति: क्रोडसौ मधिमा । यखेमे द्यावापृथिवी व्यापने विस्तते विष्टते । द्यावापृथिव्योरसौ यस्स धासने ऽध्यात्म-

जध् अस्मलक् । यस्स धासने सरितः सागराच्च स्वर्गस्पं नातिक्रामन्ति । तथा शावरं जड्यमस्स यस्स धासने नियतम् । तथा पञ्चोऽनिमेषैरपि यस्स धासनं नातिक्रामन्ति । तथा कर्त्तारं कर्मभिः पृथक्स्स यस्सासनात्सं कावं नातिपरं ते स एष मधिमा । भुवि खोके यस्स स एष

हरऽपचरीके भान्त्य मसृणतां निपुणम् । मन्त्रैरपविदो विषीयत रवि दर्शेऽनिमित्तम् । योऽसौ वस्सः पराकादिवादिना ॥४॥ ९॥ वस्स परमात्मज्ञानसेवित । जीवन्मुक्तिफलादेववान्मुच्यतेन-

सस्स योगावनखेचर्या: । परविद्यावलम्बप्रवणो भिद्यत रति योऽसौ । किं तु यौ विद्या-विद्ययोःप्रवृत्तिरेषैषे प्राणकृत्कर्तृकर्मभिः कृतं न विद्युते ।

हिरण्यये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् ।

तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिरतिसद्वाद्विदुः विदुः ॥

कामांस्तु न स्वेतव्यमात्रान्तरामकान् प्रदहत्यपाकृतान्वान्त-

छिनं सर्वचेष्टोसंसाराणां हस्ते परावरेऽपरत्न कार्ष्यालना

पवरत्न काव्योलना तच्छिनं परावरेऽस्मिन्नमौति

हटेऽंसत्पोक्षेर्दैवमुख्यत रत्यर्थः ॥ ८ ॥

उक्तस्यैवार्थस्य सङ्क्षेपाभिधायका उत्तरेऽन्वाख्ययो

उप हिरण्यमये ज्योतिषिमध्ये वेदविद्याज्ञानमकाख्ये परे कोशे

दवास्ये । परमेश्वरूपो परब्रह्माख्यान्तवार्तं सर्वाभ्यन्त-

रत्नास्वधिनं विरजमविद्याद्योषरजोमलावर्जितं ब्रह्म

सर्वमहस्वात्मविमलतासु निष्कलं निर्गता; कला यच्चा-

त्तनिष्कलं निर्वयवमित्यर्थः । यच्चाहिरजं निष्कलाख्या-

तच्छुभ्रं गुह्यज्योतिषां सर्वप्रकाशालनामनन्याद्वितारमपि

तच्चोऽतिरवभावम् । ब्रह्मादीनामपि ज्योतिषां मन्त्रगणत्र-

क्रमभेदैतन्यक्योऽतर्निर्मलमित्यर्थः । तच्च पर ज्योतिर्यद्-

ज्ञानवभावस्यमात्रख्योतिषाऽऽदाविंद ब्रह्मानं ज्योति-

विषयवुन्धि प्रत्ययसाक्ष्यां ये विद्वेकिनो विदुर्विजानन्ति ते

स्वारोचचैतन्यस्य यदादितादालुरपेच द्विरक्तते । तस्याच ब्रह्मा-

तमाधात्कारनिरूप्य उपाकरोकाराक्चिह्नतौ तदुलं हृदयपङ्क्तिमेदं

चुल्लोष्यते । भाष्यकारोऽत्र बुधैर्निरपेक्षाभिधानस्खालंहारविद्येपटलैना

विद्यादेश्यावधारितकभिप्रायत्वमा|त्रत्वताऽभिधानस्वालंने निर्विकार-

ताभिप्रावसृ । ७ । ८ ।

बाधिवाहुरक्षितच मकटाचें प्रदर्शितेति जोवनक्लिरं विरमते ।

५॥न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनु भाति सर्वं तस्य भाषासर्वमिदं विभाति॥५०॥

शामविद्याकहिडुरामस्तथाऽऽत्मसारिष्णः । यथााऽऽत्मपरो ज्योतिःसाक्षान्न केवलं तद्विदुःनेतरेऽवाञ्छार्थप्रत्थयाऽऽत्मसारिष्णः॥८॥कयं तद्व्योतिषा व्योतिरतद्युष्यते । न तत्र तद्विद्याद्व्याप्तं सामभूते न व्याप्त्या सर्वोऽपिभासकोऽपि दृश्यो न भाति । तद्न्य न प्रकाशयतेऽतद्ग्रे; स स्फुट तत्क्षण एव भासा सर्वसन्नवेदनाऽऽज्ञातं प्रकाशयत्योत्कर्षे; न तु तस्य सतः प्रकाशोऽस्त्यध्र्यम् । तथा न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निरक्ष्योचरः । किं बहुना । यदिदं जगद्वाति तत्सेव परमेष्ठरं सतो भारूपत्वाऽऽज्ञानाद्द्वैप्यमानसुभातदुदोष्यते । यथा ज्योत्स्नाकादि पञ्चसयोगादिमं दृश्य-समुद्रति न स्वतःसहत्वस्खेव भासा दीप्त्रा सर्वस्मिदं सूर्योदयेऽप्यभिभाति । यत एव तदेव सघ भाति च विभाति च कार्यंगतेन विविधेन भासा शतसाखं मध्राप्यो भाऽऽरूपत्वं सतोडवगम्यते । न हि सतो विद्मानं भास-नमव्यस्रु कर्तुं शक्रोति । घटादीनामध्यावभासकावादर्श-नादर्शपाश्वादिल्यादीनां तैर्यनात्॥९०॥यस्य-ज्योतिषा ज्योतिर्म्चा तदेव सत्यं संर्व तद्विकारं वाऽच्य-भातीति व्यामिश्रााऽऽशारेषु व्याप्तिमं तस्य भासा शमेऽपिदं विभाति, न,सर्व मध्रूपः सताो भारूपस्थ तस्य कचिद्वान्ति । यत एवं भासते

प्रश्नजाते

न्योडभिसाक्ष्यौति ॥९॥ समाने हृदये पुमान्

निमित्ते दृष्टे न सृज्यमानः । कुत्र यदा

कर्मेनिष्पन्नं सुखदुःखख्यं फलं स्वाने कर्तुः स्वकृतत्वे सति चेतनवेद-

नाश्वदूपं स्वाहन्ति भज्यतय्युपभुक्तोऽद्विवेकतः । अथन-

अनन्य इतर इहैकरो नित्यमुक्तोऽनन्यस्सुखस्वभावः सर्वः:

सत्त्वोपाधिरोष्यरो नाम्नाति । प्रेरयिता चास्यसुभयोर्भो-

क्रोमित्यसाक्षिस्वमत्तामात्रशेया। स त्वन्मन्वन्वयोऽभि-

चाकयौति पश्यत्सेव केवशं । दर्शनेनात्रेया चि तस्य प्रेरयि-

तत्त्वं राजवत् ॥१०॥ तथैषं सति समाने हृदये ययोक्षे

गरोरे पुरुषो भोक्ता जीवोऽविद्याकामकर्मफलरागादि-

गुरुभाराक्रान्तोल्लासवर्ति शास्त्रे चक्षे निमग्नो निःशयेन

देहादिमभावमअप्यनोधमेवाच्छ प्रसुखः पुत्रोदस्स नप्ता स्रग्‌:

सूजो गुणवाचिगुङ्ग या: सुख्यो दुःखीोत्यं प्रत्ययो नास्त्यन्यो

ऽयादिति जायते नियते संयुज्यते विशिष्टे च सर्षान्स-

वान्स्वैः । मतोर्नौपयया न कस्यचिद्यमयोः पुत्रो मम

विनटो चता मे भार्या किं मे जीवितेनैत्येवं दैनभावो

ऽनौग्रा तया येघात सन्तप्यते सृज्यमानोडनेकैरर्थप्रकारै-

मदर्थ्यवाशनानामान्यो विशिष्टश्राद्धयक्षालानः च जीवस्राथोक्रः च

चेन्वरस ताविस्यः। शष्ठो ऽपि मावास्स्वधाप्रधितरेति वच्योपाधिः। माना-

ऽकाशादिमध्यस्तरामे रेतिः सृज्यते। स्वार्थं विशेपथ वचकबिद्रवाः:

कार्य्य सृ। तनेवरभावप्राप्तिप्रसक्तनोष्यरथं योषतीत विच्छेपडुरूष-

शेष्टनिर्याच्चयमार्ग कोः। तेन विशिष्टोडनेकैरर्थप्रकारै-

पश्चात्यन्यमौग्रामस्थ माधिमानमिति वातघोकः ॥ ७ ॥ यदैव पश्यन् पश्यति शकृनवर्णं कर्तारंमौषं

रविबैकितया चिन्तामापच्यमानः क एवं प्रेत्यतर्थंप्रच्यु-मादियोनिष्याख्यावं जयीबावमापन्नः कदाचिदनेकजन्मासु घृप्टधमैर्घृतान्नामित्तेन केनचित्परमकारुण्येन दयार्धि-तयोगमार्ज्जि परंरिसत्यम्रजापत्य सर्वस्याग्यमदमादिस-म्पदः सर्वाश्चिताममा सन् जुष्टं येविमनेकैर्योऽिमार्ज्जः करणेभि यत्ना याथान्तं कालेऽप्यति व्याप्तिमानोऽनुच-रटचोपाधियुक्तया हिलचयाभोग्यमसंसारितामघनायाइपिपा-साघोकमोज्जराश्चातोतमौषं सर्वस्य जगतोऽयमद्भुत-ग्रामा सर्वस्य समः सर्वभूतस्यो नेतरोगविचार्ज्जनितो-पाधिपरिच्छिन्नो मायात्रेत विभूतिं माधिमानस्य च जग-त्रूपणसैव मम परमेश्वरस्यैति यदैव दृष्टा तदा घोतघोकोऽ-भवत् सर्वज्ञःप्रोकमागरादिमपुच्यते शास्रय्यो भवतो-ल्यर्थः ॥ ८ ॥ अत्योचिव मुनिः ईश्वरवाद्योक्तं माधिमतमं । यदा यथान्तं कालेऽपश्यः पश्यतोरिति विदाहलू साधक रत्यर्थेः पश्यते पश्यति पूर्ववदनुचूमवर्गं खय व्यघोतिःखभावं एक्कू

मोचादिभिविंशेकतथा तदातग्रपञ्चययेवर्थः। स्वाकारमनवरतं जोवभावं निलडूभावं चक्षुषया वडुभावं वड्क्को वायुमे रिततया जसीभावं चैम्पूवा-पचः पञ्चेकदूशभेदेनैवर्थः। कान्तनि रतिपालपरतिसत्पुरणः धैव क्रियाःकार्याकारतः। क्रियावामिति महामूने कः प्रतीवते कच्छक्छक-वक्छक्रोऽपि चमत्कार्योऽरम्मूवरोरमूवरोटतश्चिच्चव शति ।

पुरुषं ब्रह्मायोनिम् । तदा विद्वान् दुःखपापे विघूय निराशः परमं साम्यमुपैति ॥ १ ॥

खेद वा व्याधितखाविनाशि कर्त्तारं सर्वस्य जगत ईंयं पुरुषं ब्रह्मायोनिं ब्रह्म च तद्योनिश्चासौ ब्रह्मयोनीसं ब्रह्म-योनिं ब्रह्मापो वाडपरस्त योनिं स यदा चैव पश्यति तदा स विद्वान् पश्यः पुङ्खपापे बह्मभूते कर्मणि समूलेऽ विधूय निरस्य दग्ध्वा निराशो निःशेषो निःसङ्गः परं प्राप्नोति निरतिशयं साम्यं समतामहृदयलक्षणं हेतविषयत्वात् सामान्ततो वाङ्‌ख्ये वातोऽहयलक्षणस्यैतत्परमं साम्यमुपैति मर्त्यपद्यते ॥ २ ॥

किश्च योऽयं प्राणस्य प्राणः पर ईश्वरो श्रेष्ठः प्रभृतः सर्वेभूतं तै्रं प्राणतिसमपपर्थ नतः । इत्थंभूतलक्षणा ततोऽपि । सर्वभूतस्थः सर्वोत्तमा सर्वश्रेष्ठः । विभाति विविधं दीप्यते । एवं सर्वभूतस्थं यः साक्षाद्द्रष्टुमभावेनाप्यच्युतोति विशाननं विद्वान् वाक्यार्थज्ञानमात्रे न स भवते म भवतोत्ये-त्तत् । किं । प्रतिवादी भवेत्य सर्वज्ञोऽपि नादत्तुं यो-समस्ते त्ववाचो । यस्तं साक्षाद्द्रष्टुमात्रं प्राणस्य प्राणो विद्व-प्रातिवादी भवतोत्यर्थः । सर्गं यदार्मैव नाम्यदर्शीतिहुष्टं

इदोरचेष्टस्याशादित्युष्टमाशपाढे तन्वन्तरे मधुयष्टिरिच्यते विशेष्यते वाग्विक्रियाभिरिति स्तद्भादिस्वर्यः ॥ १ ॥ २ ॥ ३॥

एकद्वित्रिःशतान्युल्लिख्य निराश्रयं । कश्चिदक्षरदर्शी ननमे वचनेन

विद्वान् भवति नातिवादी

ग्राममग्रोइड ग्राम-

तदा किं श्लाघातेत्यब्रवीत्। यद्य स्वपरमपरमन्यैष्टमत्ति म

तदतीव वर्धति । प्रयत्नं विद्वानामनोज्ञया पश्यति नाति-

कृखोति नार्याधिजानाति । नतो नातिवदति । किश्चा-

मग्रोइड ग्रामध्येव क्रोइडन यस्य नान्यत्र पुत्रदारादिमु स

ग्राममग्रोइड; । तथाड्मातरामच्येव च रतोर्मथ्यं प्रीत-

येप्स स चामर्रातः । क्रोइडा वाच्यासाधनसापेक्षा। रतिस्तु सा-

धननिरपेक्षा वाच्यविषयप्रोतिमात्रस्मिति विद्वेष; । तथा

क्रियावान् ज्ञानध्यानवैराग्यादिक्रिया यस्य सोऽयं क्रिया-

वान् । स मासपाढे ग्रामरतिरेव क्रियाइडं विद्यात त्ति

वडवोइचमतुरभ्योऽरन्वतरोजतिरिच्यते। केऽचिस्साम्नप्नोता-

दिकर्मेच्छप्रविद्ययोः समुच्चयार्थमिच्छन्ति । तत्रैष ব্যক्िपिदां

वरिष्ठ ऋत्विजेन सुखार्थवचनेन विधीयते । न हि वाच्या-

क्रिया ग्रामरतिश्च भवितुं युक्तः। काचिद्वाच्यक्रियावि-

निष्ठसो ग्रामक्रोडो भवति वाच्यक्रियामकोडयोरविरो-

घात् । न हि तमः प्रकाशयोरड्गपदेकत्र सन्ति: सम्भवति ।

तखादसत्प्रकपितमेतत्। पनेन ज्ञानकर्मेसुखययप्रतिपा-

दनम् । प्रन्या वाचो विसुखयथ सम्व्यासयोगादिसृतिभ्य-

च । तथाडयसेवैष क्रियावान् यो ज्ञानध्यानादिक्रियान-

स्न्भानार्थमर्थ्याद: सम्वासी। य एवंचक्रप्यो नातिवादराक-

ग्रामकर्मवचनविम्रातपादन क्रियते इष्टदेवताबलिम्रदान वाच्येना ॥ ३१ ॥

द्वार्षेयेमूर्तिकामः ॥ १० ॥ इति हठयोगसुधाकरेः

प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

स वेदैतत्परमं ब्रह्म धाम यच निश्चितं भाति शुभ्रम्। उपासते पुरुषं ये स्वकामास्ते युज्मेतेदतिवस्सन्ति धौराः ॥ ९ ॥ कामान् यः काम-

युक्सलवादार्शषमामनाज्ञानेन विशुद्धान्तःकारणों ध्यायेच्चेतूजेयेत् पदम्चालनभुज्युधानमस्मारादिभिरभूति कामो विनृतितिक्षुः । ततः पद्मार्ज्जे पदासौ ॥ ९॥ इति ब्रह्मा-

यसुरक्षके प्रयत्नसंखखडभाध्यम् ॥ १ ॥ यंग्रालम्बं वेद जानात्यसावे तत्स्थयोक्ष्यस्वयां परमं ब्रह्म प्रष्ट धाम सर्वकामानामाश्रयमाश्रयं यत् यधिग्रून्मोक्षार्थी ध्यानिन् । विश्वं समस्तं जगद्विचित्रमपिंतं दृश्यं दृशेन ध्योतींषा भातिं शुभ्रं शुभ्रम् । तमथ्येवमाम्न्र्रं पुरुषं ये स्वकामा विमूर्तितहष्यार्चिंता मुसुचकाः सन्त उपासते परमसिव देवं ते शुभ्रं रशोरं यदेतत्प्रसिद्धं शरोरो-

पादानमितवर्गन्ते गतिगच्छान्ति धौरा गर्भमन्तो न पुन-योनीं प्रप्न्ति । न पुनः कः रेतिं करोतीति रुतेः । पतत्रं पूषयेदित्यभिमायः॥ १ ॥ मुसुचकाः कामत्याग-

मस्यानिदत्कर्षः ॥ ७ ५ २ ॥ १० ॥ इति ब्रतीवछक्खये प्रथमवक्खण्ठाष्टीका । १ ।

उपकामाथ्यामहद्भिर्यौवत्‌, केनोक्तिजिन्द्रिय विशेषेयः कःश्या निद्धना

यते मन्यमानः स कामभिरजोयते तेच तञ्ज। पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु छैव सर्वे मवि- खलोयन्ति कामाः॥ २॥ नायमात्मा प्रवचनेन

एव प्रधानं साधनमित्येतदर्थयः। कामान् यो हटाहट- टविषयान् कामयते मन्यमानसड्क यान्चिन्तयान् प्रार्थ- यते स तैः कामभिः कामैष्य्याधर्मप्रप्रटतिच्छेतुभिरविघये- च्छारूपैः सङ्क जायते तत् तत्। यत् यत् विषयप्राप्ति- निमित्तकोभाः कामैषु पुरुषं नियोजयन्ति तत्तु तेषु तेषु विषयेषु तैरिव कामैवेष्टितो जायते। यस्तु परमार्थ- तत्त्वविद्यानात् पय्याप्तकाम श्यामकामलैन पन्त समन्ततं श्याप्तः कामा यस्तु तस्य पर्याप्तकामस्य सतात्मनोविद्या- सत्याग्रादपरूपादपनीय खलु परेषु रूपेषु शान्त श्यात्मा विद्यया यस्तु सतात्मनस्करैव तिष्ठथेव परोचरे। सर्वे धर्मा धर्मप्रप्रटिच्छेतवः प्रविखीयन्ते विलयमुप्रयन्ति नष्ट- कोतार्थः। कामाश्रयामनो हततोपायान्ति लतामनः- प्राथः॥ २॥ यदेवं सर्वेलाभात्परमात्मलक्षणमख्यातसाक्षा

सवन्नोत्यर्थः स्वामध्यासंगस्यते। स सहेैवधनाद्यात्मनः कामा न जायन्त इति। जातानां धामं विनापि जायस्पभवादिद्वयर्थः। म आकुज्ञा कुतो नोन चपनिरादवारव्यतिकिरणेनैष्यः। तेन वक्ष्यमेनेति चाथं व्याख्यानं वत्तदोर्मिच्चार्थत्वं साधनविद्यायाः प्रकृतत्वादित्यर्थः भूमिः। परमात्मा- क्षोभमेदानुक्शनन्यानं वर्ण्यनसू। तेन वक्ष्यमेणेव ज्ञायो मवंति। वचिस्पुचन न वक्तव्योऽपि मवचादो क्रियमाणो न बम्भवते। सतः पर-

विहायस्तस्येष आत्मा विषयती मज्जाधाम ॥ ४॥ संगाप्ते नक्षत्रो ज्ञानस्ना: कतात्मानो वीतरागा: प्रधाना:। ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्ता-

प्रसादतपोऽसि लिङ्गयुक्कान शस्द्रास्सचितानि । य- स्वादयमामा वज्रशोनेन वज्रप्रश्नोयोगामनिष्ठानितवो- मित्तप्रसादात् । तथा तपसो वाध्यसंक्लेशरचितात् । तपोज्ज ज्ञानग्रं लिङ्गं मुखासक्तमासार्तिरिति श्राद्ध सभ्य इत्यर्थे; । एतैरेवपायैर्नाश्राममादस्स्वारतस्स्वानेचेतते तत्पर: सन् प्रयतते । यस्तु विद्वान् विवेकी शास्त्रावित् तस्य विदुष: श्रात्मा एष विषयते सक्रप्रविय्यति मज्जाधाम ॥ ४ ॥ कथम् नत्का विषयत इत्युच्यते। सम्प्राप्य समगस्सैनसाल्ला- नक्षत्रो दृश्यननस्सेनैव ज्ञानेन तस्सा न वाच्चेन तस्मि- साधनेन धरोरोपंचकाकार्चेन। कतात्मान: परमात्म- स्वरूपेऽपि निष्ठाकामान: सन्ता। वीतरागा विगतरागा- हिद्वेषा: । प्रधान्ता उपरतेंद्रिया:। त एवभूता: सर्वगं सर्वव्यापिनमाकाशवस्सर्वंत; सर्वतः प्राप्य धोरार्घि:पार- विल्योनेकदेगेन । किन्तर्हि मद्देवाद्यमास्स्वेन पतिपद्य धोरा प्रस्थन्तविवेकिनो युक्तात्मानो नित्यसमाश्चितस्तस- भाव: सर्वमेव समक्षं शरीरपातकालेप्याविद्यान्त भिद्य-

दिति कचस्‌ । शमादिजनकस्‌|शमप्रभृतिना चास्स्वादाकाङ्क्षावचात्‌। चत्वं काम्मो नाम वज्रस्थागमकरेगाकाङि शप्पनिमागावचात्‌ च बा-

मानः सङ्कल्प एवावसान्ति ॥ ५ ॥ केदान्तविज्ञाननिश्चितार्थोः सत्यासयोगादतयः शुद्धसत्त्वाः ।

घटाकाशवदविद्यालतोपाधि परिच्छेदं जहाति । एवं मम्रविद्वो ब्रह्मधाम प्रविशान्ति ॥ ५ ॥ किञ्च वेदान्तश्रवणतावज्ञानं वेदान्तविज्ञानं तर्कार्थः परमार्थो विषयः सोऽर्थः मुनिश्चितो तेषां ते वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः । ते च सत्यासयोगात् सर्वकर्मपरित्यागसहितं योगात् कैवल्यनिष्ठा शुद्धसत्त्वयोगसहिततयो यतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेऽपि । संसारिखां ये मरणकाले परान्तकालेपेक्षया सुसंस्कृताः संसाराद्विमुक्ताः परान्तकाले साधकानां वडवाग्नौपैव लोको ब्रह्मलोक एकोऽयनेश-बदहस्त्रने प्राप्यते य । यतो वडवचनं मनुभिरोच्यते ब्रह्म-लोकोऽर्थः । पराविद्या परमचतुष्टयसाधनं बह्वादिभूतं येषां ते पराविद्या जीवन्न एव ब्रह्मविदताः पराविद्या-सन्तः परितुष्टान्तः परिपक्वान्तःप्राप्तोऽपि निवृं यथाऽऽत्मकायवध निर्हेतसुपर्यन्त परिपक्वान्ते स्मुच्यन्ते परिपक्वान्ते मुच्यन्ते सर्वे न निश्चित्तरं गन्तव्यमपेक्षते । अग्निमीनामिषाकाङ्क्षे घदे वारिचरत्सु च । पदं यथा न दृश्येत तथा शानविदा

षड्नरः शुद्धाशयो ब्राह्मणः क्षुद्रभवविवर्जितम् । न किञ्चिदर्थकार-अपिति निःस्पृहः । नैषामर्वाग्वाचिस्थतु विराग्यं प्रवेपय वृत्तिकतान्त-वेदित्त्वं नेच्छा तेनःशान्त्यसौपश्रादितः ॥ प्रदीपानामिवादितः ॥

ते ब्रह्मलोकेषु परां गतिमाप्नुवन्ति परामृताः परिमुच्य म्रियन्ते ॥ ई ॥

गता: मखा: पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्र सर्वे प्रति-देवतासु । कर्मभि: विज्ञानमयस्य चात्मा परे

गतिः । प्रणध्वा सद्भिः पारमिष्याणे इति श्रुतिषूतितथ्यां देपरिष्क्रिया हि गतिः संसाराविष्यचैव । परिष्कृतस्य धनमाध्यवात् । मक्ष तु समाप्तावान् देपरिष्क्लेदेव गन्तव्यम् । यदि देपरिष्क्रिया मक्ष श्रेयान्न द्वैविध्येन्तवद्- न्याश्रितं सावयवमित्यं शतकत्स्व स्वात् । न खेर्विषयं ब्रह्म भवितुमर्हति । भवत्सम्प्राप्तिषु नैव देवपरिष्क्रिया भवितुं युक्ता ॥ ५ ॥

प्रपिञ्चाविद्यादिसंसारवन्यापनयनसेव मोक्षमिच्छन्ति ब्रह्माविदो न तु कार्यभूतम् । किश्च मोक्षदाले या देवतामका: कला: प्राणाद्यास्त्राः स्वा: प्रतिष्ठा: प्रतिष्ठा-कृताः कमं सङ्कर्ष गतिं भवन्तीति । प्रतिष्ठा हि गति- हितौयावडवचनम् । पञ्चदश पदैर्दशसङ्घ्रकात् श्रा अनन्यमन्त्र-: पदं पादमाश्रि: । प्रतिबिम्बं न हृश्येताभावादेवे तस्य । यध्यध्वनि संसारारूढं पारयिष्याव: पार वियथ समाप्राप्याद्वैत मिच्छन्ति तत्सामिकामा वनध्वगा भवन्ते तस्य । तर्कतोऽपि द्वैरेव मोक्षो वक्तव्यो यत् । रेष- पारिक्किया ह इव दिना ॥ ८ ॥ ६ ॥

पदं पादमाश्रि: । प्रतिबिम्बं न हृश्येताभावादेवे तस्य । यध्यध्वनि संसारारूढं पारयिष्याव: पार वियथ समाप्राप्याद्वैत मिच्छन्ति तत्सामिकामा वनध्वगा भवन्ते तस्य । तर्कतोऽपि द्वैरेव मोक्षो वक्तव्यो यत् । रेष- पारिक्किया ह इव दिना ॥ ८ ॥ ६ ॥

स्वा: प्रतिष्ठा: प्रतिगता भवन्तीति भूतांधाना भौतिकानाश्रि- कल्पान्तरे कल्पित । कतिपयेनैव रूपेण परिणते । न च कल्पान्तरोपलब्धिकल्पान्तरोत्पत्तिमूलम्

डव्यये सवै एकीभवन्ति ॥ ७ ॥ यथा नद्यः स्वन्दमानाः समुद्रेकं यच्यक्तिन नामरूपे विद्याय । तथा विद्नानरूपादिसुक्ताः परात्परं पुरुषस्

परिपठितारः प्रसिद्धा देवाच देहाद्ययाचचुरादिकरणास्थाः सवै प्रतिदेवतास्वादित्यादिषु गता भवन्तीयर्थे। यानि च सुसूक्ष्माणि शतानि कम्मॉप्यप्रतिफलानि प्रदृश्यत्फलासु नामुपभोगेनैव चोग्रालाहिस्नानमयश्चासाविस्याततबुध्या-दुपाधिमात्रावन मत्या जलादिषु स्यन्दप्रतिबिम्ब-दिदृक्ष प्रविष्टो देशभेदेऽपि कम्मॉप्या तत्फलार्थीतत्स्वक तेनैव विद्नानमयेन नाम्ना। घटो विद्नानमयो विद्नानप्रायः। ते एते कम्मॉप्या विद्नानमयत्वोपाधयपनयेन सति परे व्येतेsनन्ते पद्यो ब्रह्माख्याकाल्पोेऽतरेऽचतेsभये डपूवेऽनपरेऽनन्त रेऽवाच्छो डद्ये शवे शान्तो सवै एकीभ-वत्यविशेषतां गच्छन्त्यक्तमापद्यन्ते यदाताधारोपन यदव दृश्यादिम्रतिबिम्बस्यूक घटाद्युपनयनाकाङ्क्ष घटाद्याविकाङ्क्षः ॥ ७ ॥ किञ्च यथा नद्यो गझ्द्याः स्वन्दमानाः गच्छन्त्यः समुद्रं प्राप्यासमदर्शनविशेषाभावं गच्छन्ति प्राप्तु-वन्ति नाम च रूपस्य नामरूपे विश्राय हित्वा तथा विद्नासतनामरूपादिसुक्तः सन् परादपर्य् खोकात्परं

पश्याद्या याः यथा: पठिता र्त्थे:। महायसमइभूतांश्यादरशे जौवा-वितासम्यभक्तौः पारितृप्तिकरैःरत्नसंकहःः प्राप्तिफलाः। प्राश्यास

क्रियावन्तः श्रोत्रियाः ब्रह्मनिष्ठाः

स्वयं मुच्यन्ते एकाग्रेण श्रवणेनैकेनापि ब्रह्मविद्यां वदेत् गिरो वृत्तिं विश्ववदैस्तु चौर्यं न ।१९। तदेतत् संचारः क्रियते। तदेतदविद्यासम्प्रदानविधानव्याख्या मन्त्रेषामभिप्रकाशिते । क्रियावन्तो यथोक्तकर्मावष्टानयुक्ताः श्रोत्रियाः ब्रह्मनिष्ठा शपरक्षिन् ब्रह्म स्वपिति सुकाः परब्रह्म 'भुभूषवः' स्वयमेकोऽग्निमकोषणामनिमित्तं जुह्वति जुह्वति आध्ययन्तः स्वाध्यायाः सन्तो यतेषामेव संस्कृतात्मनां पात्रभूतानामेतां ब्रह्मविद्यां वदेत ब्रूयाच्छ्रवणं धिरसङ्गिन्धारयालक्न्यम् । यथा डडर्येष्येणा वेदे वृत्तं प्रसिद्धम् । येषु तेषु श्रोत्रियं विधिवद्याविधानं तेषामेव च वदेत ॥ ९० ॥ तदेतदव्ययं पुरवः सत्यवचसिर्ज्जरा नाम पुरा पूर्वं यौनकाय विधिद्वयुपसंप्राय ऋषटवते उवाच। तथैव योऽविनीतः शिष्योऽयं विधिवदुपसंप्राप्तः वृथादित्यर्थः। नैतत्कथ्यरूपमशोभनवृतोद्भरितवृत्तो नाप्यधीते । नयवति चोर्ष्यवृत्तस्तु हि विद्याप्रकाशय संस्कृता भवतोति

समाप्ता ब्रह्मविद्या सा येषो ब्रह्मादिम्यः पारम्पथ्येऽनेषा सम्राप्ता तेषो नमः परमेष्ठिभ्यः। परतं ब्रह्म साक्ष-

एतद्ग्रन्थार्करविव्यामदानेऽयं विधिरापेक्ष्य विच्छागार्थति प्रकृतपरामर्शोचते 'वेदान्तविज्ञात पयम्बदारकं विद्याविःप्रकृतत्वेन प्रवर्तते स ब्रह्मविद्या-

नमः परमर्षिभ्यो नमः परमर्षिभ्यः ॥ ९९ ॥ उति हृतीयमुख्खके हितोयः खण्डः ॥ २ ॥ मुण्डकोपनिषद्भाष्यमात्रं ॥ ॐ तत्सत् ॥

हषन्तो ये ब्रह्मादयो देवगणास्तथ तेऽपि परमर्षयस्तेभ्यो भूयोऽपि नमः । हृदयेन मत्या न्तरायं सुखदुःखसमाश्रय- धेषु ॥ ९९ ॥ इति हृतीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये हितोयः खण्डः ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पादाचार्यपरम्पराच्छिा-मच्क-परब्रह्म- परित्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवतः हृतावाच्यंपहहको- पनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥ ॐ तत्सत् ॥

श्रीमदाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवतः हृतावाच्यंपहहको- पनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥ ॐ तत्सत् ॥

श्रीमददानमिति दृश्यतेतौ । रत्नां ब्रह्मविद्यां बदतेनितोः ॥ ९० ॥ इ इति नीमतपरमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमददानन्दसरस्वानन्दविरचितं शुभकभा- ष्याख्यानं समाप्तमिति ॥ ॐ तत्सत् ॥ इति: ॥

सगौडपादीयकारिकाष्यवेदान्तीयमाषूक्ष्मो उपनिषद्भाष्यम्

ॐ नमः परमात्मने ॥ प्रश्नानामुपनिषदने; श्वेताश्वरनिकायविभर्य्याय लोकान् भुक्ता भोगान् स्वविष्ठान् पुनरपि विषययोर्द्वासितान् कामजव्यान् । पौत्वा सर्वान्

सनौडपादीयकारिकाष्यव्वेदान्तीवनाषूक्ष्योपनिषद्भाष्योका ॥

॥ ९॥ परतत्त्वं परमात्मपरिच्छिन्नविषये वते ।

विषये विषये तच्चे वचचनानुरूप्यते वचः ॥ १ ॥

यथान्तरुपदाक्षोभनमद्वैततत्त्वादसम् ।

नमस्कुर्वन् पुरस्तुनं तत्स्वभावामनोदयम् । २ ॥

सनौडपादीयभाष्यं चि परमात्मपर वचते ।

तदर्थतोऽनुबोधेन व्याकुलामति: प्रक्रिये ।

तथापि मन्त्रुबोधेन प्रकाकाराव वत्यते ॥ ३ ॥

नीगौडपादाचार्यस्य नारायणप्रवादतः । प्रतिपदन्नुपक्ष्य कोपनिषदर्थाविमततत्त्वैरागमिप चोकानाचर्यप्रतीतः ॥ वाचिक्लेशार्भनतां भजां भाघकारचिकौर्हिततत्व्व भाध्याख्याविनपरिच्छिन्नाम्र्रादितत्व्वये परदेशवात स्याहारतचपूव्वैचं तथास्वारंद्वंपं मकृथांतरचं विशापारप्रभाष्कं ठक्वतः । समाश्रयव्वैदार्शेयेततभिषेयायाद्यावनिष्यापि दृश्यवति ।

प्रस्थानेष्वादिना । तत्र विप्रविच्चेन वसुप्रतिपादनकृति प्रक्रियाः प्रदर्शवति । वत्सरग्रंथचयतोऽजोवि । वच्यादर्श तदेक्ष्यारचयंपं वचमं दृश्यवतो वचो वच्यादर्शक्य प्रवाकुंडचितामणिवत तचकार्द्धोरेकाविषयो भवितः ।

यच्चादर्श प्रविचार्य्यव्योत्कताहेदान्नप्रविष्टं वच तत्ततोऽधिकृति वच्यतेन पात्राच्चरप्यापि चुम्बा क्रियते । न च्चौडहितीतयलादेव चननचरकारश्याभावादतस्मिकृतमू ।

अननतरप्रवचचस्य वंधरत्वाच्चिन्मधेयेन सवौडचंधारारिचयं दर्शचवता चंधारागर्चेनिर्द्धारिते

प्रवोचनमिति योति तमू । वच्यदितीयं सवौडचंधारिचरित न च्च वेदान्नप्रणाश्रयं तच्च कथमत्रस्याविच्छिष्टा श्चवा भोक्तारडनुभवन्ति मोक्षोक्तिवा पचरे: ।

विग्रेवन् स्वपिति मधुरभूूमायया भोजयन् नो मायामूयने भेक्ष्य नु विषयजातं गृष्णुपनयन्ते। तत्रेतदहैते विरधधेतेऽत्रामच्छा ब्रजखेदे जीवा लगदोऽवरचेऽति सव्वें कालानिकं संभवन्तीऽभिम्रे नाश । मज्ज्.येऽति । मधुर' जन्मादिदिविनियाविराज्ञतं तृटत्यं ज्ञानं यमिमदृपं वस्तु प्रधामं तच मधा । मधामं ब्रजोति ख्वते: । तथांयनेो रक्थयो जीवाचिदामाषा: सूर्यप्रतिविविककस्या मियचमाष्या विम्यकल्का ब्रजषो भेक्षेऽाश्रितस्येवां प्रमाणां विस्तारा॑ेपरप्यांनिवामेष्यरीरव्याऽऽपिभि: । तदेवाच । स्विरेति । स्विरा हत्नादय: । चरा महष्यादय:। तेषां निकर: शमश्रकुं स्वाप्रे 'शोभने'ऽऽस्मिति तथा तत्रिनि वान्तु । लोका लोक्यमाना विषयास्तानू व्याष्षेति विषयख्वसन्वोऽपिकारपफहं भेक्षयन्ति । भोना: स्खदुःखादिस्वाकारारोऽपि स्वविषयं स्वूबतमतं देवतामूर्तिस्फीतवा-द्देन्त्रियवारा गुभेक्षततिहिवाकारपरपरिकामाज्जयालं' तानू भूखा स्वपितोति चपस्न: । एतेज जागरितं ब्रजषि कव्विततस्खनू । तत्रैव सक्रकसनां दर्शयति । पुनरपेति॥ जापदेऽधमांधर्र्योऽच्वागमलयें पुनःपदार्थ:। सप्रहेतकर्मोऽपे च सतोन्रपि नेच्छ्यन्ते। न च तन्न स्वाप्यानेन्द्रियाष्य . स्वूवा विषयाच चन्नि किल्व धिष्णायाश्चिदितनुब्वान्तानो वाचकान्नामो विवया भाष्यने ताननुभुव स्वपितोऽर्च: । तेषां प्रापककुपन्चकलनि । काम जन्मान्निति। कामपद्यर्च कमा'बिदियोरुपलच्याच्चेकू । पवस्वादिय-

सक्तातुरोयं परमार्थमर्थां मत्वा यत्नततोडधिगा ॥ १ ॥

यो विश्वात्मा विधिनिषयायान् प्राप्य भोगान् स्वविष्टान् ।

पचाश्रयान्यान् स्मरन्ति विभवान् ज्योतिषा खेन धामन् ।

खेन निःशेषामप' बहुधिवाभिनियाद्धा कलितस्नानतयध्वापेश्याद्वरीयतं श्वितीवश्वे नेतॄश्रु । लावेतित ॥ नायाच्चेन निःशटतमा-यथोकम् । परमिति । नायाधारा मज्ञाषत्सम्बन्धे डपि सदृपदारात न तस्सम्बन्धोदिति कुतो निःशटतेम्यर्थः: ॥

विशिक्षुक्षेन वसुप्रतिपादनप्रक्रियाषडवधप्र तदर्थेनोपक्रम्य तथा त्वपचं प्रतिप्रगतामातातत्क्षरकम् । स्यभिधेयेफलोक्षा समन्वाधिकारित्वौ च कृचितौ । वस्स्वति निषेधहारा वस्तुप्रतिपादनप्रक्रियान्वित-स्वमर्थेनोपक्रम्य तथा तदर्थांचाश्रित्यन्वयालम्बन प्रतिपाद्यते । तत्र त्वमर्थः स्वतः शिवाचिवातः 'श्रव्या नाम्रा परामृश्यते । तदिद्नाग्रितमारोपितनच्हदाफलंति । विद्यालोचति॥ विचं पञ्चीकृत-पचभूतात्मकाव्योतकं सूक्ष्मं जगदेरां परोरम् । तत्र्रप्रार्गारते पादं ममेल्यभिमानवान्निवार्थः॥ तथा्येक्रियाषडपन्यृक्षाति । विधिधोचति ॥

विधीयत इति विधिरर्धशो मगातव्यप्सेन ततो व्यक्तिको विधिरध-र्मेतार्या धर्मार्थकामावनविद्याकाकप्रहतुताभ्यां निच्चया: ग्रन्थादवो जन्तुने । तान् भोगवोम्यतवा भोगम्चित्तानादित्याद्यन्व्येतेवाच्चे-निषधारकमुपरतच्वागोचरतया सूक्ष्मतमान् प्राप्य शाङ्कादभूव स्वि-तोऽयं प्रकृतगमेस्यर्थः । तन्नैव स्वभावस्वाम्यध्यक्षंति पचाच्चेति॥

आप-देवशर्म्मचवार्तरं सम्रट्प्रेष्टमजोऽन्यो ये व शति सूक्ष्मेयो विप्रेभ्योऽन्या-मज्ञादेश रेयोः श्वज्ञानु वाच्यो निन्द्रावाच्छापरतत्तादविद्याकाकर्म-प्रे रितातोचसति्रभावादेव मज्ञातान्नःकृत्यात्मनो वाङ्नालवान्नाद-लादिक्कोचतिामकितवादात्तार्कभूतेभैब ज्योतिरा विपरीकतान-तभूयापच्चीकृतपचभूतात्मकाव्योतकं सूक्ष्मं जगदेरां परोरम् । तत्र्रप्रार्गारते पादं ममेल्यभिमानवान्निवार्थः॥

तत्स्वं ह्युप्रक-ख्वतां दर्वपाणिति । श्यावश्यक्कविभागेन स्वान्तन्वारक्च्चात प्रतान्चेवानपि विशेषमहुपाधिवहारक्यान्हववातम्रयुक्-

श्रीमद्भागवतीकारिकासहितार्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषदर्थनिरूपणम्

३३०

श्रीमद्भागवतीकारिकासहितार्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषदर्थनिरूपणम् ।

॥हरिःॐ॥ ॐऐंमित्येतदचछंरमिदं सर्वं तस्योपनिषदैमित्येतदक्षरमिदं प्रकरणं तत्सृष्ट्योमित्येतदक्षरमित्येते । यच्चेदं वेदान्ते समन्वाभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि । यच्चेदं तु वेदान्ते समन्वाभिधेयप्रयोजनानि तान्येदं भवितुमर्हति । तत्रापि प्रकृतव्याख्यासुना वेदान्तेषूपतो वक्तव्यानीति । तत्प्रयोजनवत्त्वाभिनिर्वचकत्वेनाभिधेयसम्बन्धियाथः । पारम्पर्येण विधि-प्रतिषेधसम्बन्धियाथः । किं पुनस्त्रप्रयोजनमित्थं खलु । रोगार्तस्येव रोगनिदानं स्वास्थ्यं । तथा दुःखार्तस्यामनो हेतप्रपञ्चोपघमे स्वास्थ्यं । पद्येतभावः प्रयोजनं । हेतप्रपञ्चस्याविद्यालतत्वादिविद्यया तदुपघमः

बृहदृक्षरमक्षरं कतं तच्चिह्नैरादौ शाक्तेर्बलं प्रतीक्ष्यते । कोमिन्द्रेतदिति ॥ कोमिदेतदचछब्दनिबादिमभकरत्वहननविमिश्रितसद्वार्त्तते । व्याख्यातमेतच्चाभिधानमुच्यते । किन्तं शाक्त्वेन वा प्रकटयिष्यतेन वा व्याचक्षावितलु । वादग्रे वचनप्राधान्यप्रतिपादनकृत्यं । न द्वितीयः । न हि वागर्थप्रतिपादकत्वं वचनेन । ननु च श्रोतव्यच्वेदप्रपोज-नवेदेपि नार्थप्रतिपादकत्वं । मतरचवचचा-भावादिकाव्याख्यातमेव । वेदामवेति। याथं वेदामवेत्यादेश्च । तयाार्थे ऽधिकारे निःशेषहरत्वपदनपदार्थेनतदेकविरोधाभिप्रायेण । तं शास्त्रं जीवपरैकं तथा वेदमूलः । ऋणः चैव विप्रर्षिचादिप्रतिपन्नपुरुदैशिन तदुपबोधशेषो वक्तुं प्रक-

पर्याख्यानं भूतं भवद्विषयदिति सर्वमोक्षार एव ।

स्वादिति मध्वादिविद्यामकाङ्क्षनयासादितः क्रियते । यत्तु हेतुमिव भवति । यत्तु वाङ्मयमिव स्वाश्रयाश्रोन्यतपक्षे-दन्योऽन्यप्रतिज्ञानीयात् । यत्तु तस्स सर्वमात्रैवाभूतत्केन वं पर्येक्षण कें तदिजानीयादित्यादिकुसुतित्यैः सिद्धिः । तत् तावदोङ्कारनिर्णयाय प्रथमं प्रकारस्य मागम-प्रधानमात्रत्स्पतिपक्षुपायभूतस् । यक्ष हेतुमपक्षसोप-यमेऽहै तमप्रतिपक्षः रक्षामिव सर्वोपदिक्कोपधमे रक्ष्यतन्म्रातिपक्षः । तत्र हेतुस्स एवतद्यमात्रपादेनाय हितीयं प्रकारस्य । तथाऽहै तस्यापि चेतस्यप्रसङ्गमासौ युक्तसङ्ग्यासङ्ग्यौ प्रकारस्य हततयम् । स हि तस्स तस्यात्-

तक्ष्येति वाक्यम् । तथा च । शास्त्रकारैरेशस्स शास्त्रकारैरर इव स्वतम् । तदं प्रकारचनेन शास्त्रं ठमिष्य । निर्गुंञ्चवहूनानप्रतिपाद-कताय । तत्रतिपादनच्हेप्सया व दार्शनिकैरतत्पक्षचस पान चमूर्छ स्वादिस्वर्यः । प्रकारचनेेडपि निर्गदयत्वादिमुक्त्वादेव तत्-स्वाद्यग्र । यत् श्रवणेत । प्रकारचकादेव प्रमातृकाख्यात्रे तेन चनम्रादीनामवाच्यत्वेऽपि प्रकारचक्रमहाकारण रेन चनम्रादि-

दोनामवाच्यत्वेऽपि मकरचक्रमहाकारण रेन चनम्रादि-वच वाङ्कोवचन्वादिनोऽ तदीये प्रकारचेऽप्याम्नातश्च वचन-नमर्थेस्स उपनत्कोऽरिमात् । वान्येेति । नीवारो चि वाङ्कीयं प्रकारचं प्रतिपघमानाः वाङ्कीयाङ्केव चनम्वादितोऽनि पच्यन वचनानारेडपि युज्य-नामा: प्रद्धन्त तथिग्रु प्रकारस्योऽर्चः । तत्रि प्रकारचकचरेव तद्वाक्-क्तापि विशवादीनाञ्जालावृत्याज्ञानप्रायोऽखिलो विपवाहितथ्यादो इपा स्वादिमाचचाङ्ग । तदापेति । प्रकारचकसुं तर्कानुमानस्स तद्रावकवा तानि चक्षुंपथो वाक्यानोति व्याख्यातृषा चनतस्सम् । वाध्यात्मिकाख्याने तौतम्नान् राहुलाद्वारागतिकर्कः ।

यद्वान्याभ्रिकालातीतं तद्‌व्योम्नार एव ॥ ९ ॥

पदार एवोत्प्राय्यते: यद्वान्याभ्रिकालातीतं कार्योधनकस्य कार्यपरिच्छेदेऽप्यव्यतिरेकात्तद्‌व्योम्नार एव। अभिधानाभिधेययोरेकत्वादे: प्रयोगप्राधान्येन निर्देश: सत्;

॥ ९ ॥ पोमित्येतद्‌व्योम्नमिदं सर्वमित्याद्याभिधानप्राधान्येन निर्देश: सत्;

प्रदर्शितप्रतिपदार्थनिरुक्ति: कथमादिति दार्ष्टान्तिकमात्र । वचेत । न तदेतस्याद्वारायालम्बनोऽपि सुतरामहं न च विद्यापोहान्न चित्स्वभावविद्यतेरं विद्याश्चेति प्रकारांतरमेति न तदाह । तदेतद्विदितं हेतुत्वाद्विद्याया: कार्यनिरूपणादिति राकविद्याभियुक्तो व्याचष्टे । न च हेतुत्वाद्विद्याया: कार्यमात्रोत्पाद्यमानव्यतिरेकात्तद्विधाविभंगे ऋतिच्छेदकरोति । यदेतद्विदितत्वकारणं तन्निरूप्यते । कार्यकारणभावोऽपि युक्ततरो न हेतुत्वाद्विद्याया: कार्यमात्रोत्पाद्यमानव्यतिरेकात्तद्विधाविभंगे ऋतिच्छेदकरोति ।

वाभाष्यते विद्याद्वारानवलम्ब्यते । याक्षिर्वार्भदिता । विद्यनो विद्यावस्थाया: कार्यकारणादिदर्शनेनालंमालं नातिरिक्तमस्मीत्यसुखा विद्याधारा वंध्या द्रेतस्यालम्बनार्थनिरासकार्यध; राक्षारकहेतुनिरूपणं तदेतद्विदितं तेन राकाविद्याभियुक्तेते । तदपदे: प्रधानं वाक्यकोपनिषद्वाक्यश्रुतिरूपम् । तेन तत्र प्रामाण्यलक्षणो नि- शेय: शेतरति न विदं युक्तिप्रधानं युक्तित्रेप्यसद्व्यव-

सर्व एवेतद्ब्रह्मायमात्मा बद्धः सोऽयमात्मा चद्धुन्मात् ॥ २ ॥

न्येन निश्चितस्य पुनरभिधेयेन प्राधान्येन मिहेँगोऽभिधान-

भिधेययोरेकत्वप्रतिपत्त्यर्थः । इततरया चाभिधानं तत्व-

भिधेयप्राप्तिपर्यतस्यभिधेयस्वाभिधानतं गौणामित्यागपक्षः

स्वात् । एकत्वप्रतिपत्तेश्च । प्रयोजनमभिधानाभिधेय-

प्राधान्यात् । न वाध्योहारनिर्वाच्यो नोपपद्यते । वदत्यन्यस्समानारो-

विकल्पं वाध्यविकल्पप्रतिपादनात् । तथाहि पद्ये च सक्किप्रकरणपदु-

मकारस्योहारनिर्वाच्यवादान्तरफकारार्थेतस्य पदाने परमकृते पर्यवस्यति-

स्वुपदेशवैयाधिगम्यविशेषः । वैतथ्यप्रकारस्य वाक्यावान्न विपर्ययदर्शयति यथेति ॥

वारोपितनिरूपेहे वाक्यकारोऽपितप्रतिपचि: सामान्यविशेष-

स्वलें हेतान्तरमाह । रखद्यामिवेति । रे हेतो र्द्धकलाद्यैर्नवक्षादियुक्किद्यो-

दित्संधिः । श्रद्वेताप्रकारस्य हेतोर्विये च्छप्तन्वस्वति । तद्धादितस्वापीति ।

तद्वापि हेतवद्धास्याहपपत्त्या मिथ्यास्वप्रकृतः यद्यते । तद्व तस्वाभी-

पाधिकमेदाद्वास्यवस्था: छस्याद्वैद्यस्य निषिरादियुक्किद्यैर्दितस्य परमार्थत्‍व-

प्रतिपादविध् तत्तोऽ प्रकटस्यमित्यर्थः ॥ शंख्यााद्यैनप्रकटवाक्यार्थविप्रे-

कथ्यते । यद्य तत्तेति । तत्तथास्वपचाधिततैन वस्युर्व्य तत्निपचत्व प-

चातराव्यामिमेल रेतेनाछ । श्रव्वेदित्यागेति । तेभ्यो निराकार्थ्यंते रेतषा-

न्तचादंश्वनेति । सिंखादितेनिरसितलेनेः्यर्थः। तदुपपत्तिभिरेत निराकार्ये

रेतन्माच्छ । अन्योऽन्येयेति। पचामरमप्रतिपेधष्ठचाहेतेनैवृडिविधमनक्यप्रकर-

च मित्यर्थः। वारामिक्यव्वारेथा जातमतिपच्य पायभूतनाद्य' प्रकारवमितयुक्

म् । तद्वर्थवंस तथोरेतद्वायोगात् । न हस्यर्थानामग्र्यं वद्यीकृत्याने श्या-

र्थंतभो हारस्य युक्तिमन् । यद्वादाङ्ग, हेतुविचेपास्तु । तथ च वस्यांकालेनै-

नारोपादितेन स्फुराजः इतत प्रयलप्रकृत्यैवं प्रागुक्तभादि-

योरेकैनैः प्रयत्नेन सुगमतया विलाप्यतां तदिव वच्यं नच्र प्रतिपद्योतेतत् । तथा च वच्यते । पादा मात्रा मात्नाच्च पादा द्वयित । तदोक्त । सर्वं ह्यो तादृक्श्रिति । सर्वं यदुक्त-

पतत् । वच्यतेतत् । न वचमहानापरत्वादोध्दारान्तरंवमात्रप्रतिपन्न-प्रथमभ्युपनचब्याजो वेन व्यामप्रवावी दोष्मावदेवे । किंतु नुतिविग्रालाच्छा-तदिव्येवसदृशेर्द्रुतित परिकर्मवत् । उच्चत इव तत् । तन चत्पुगा नचि-वेतथं प्रति जोमिलेतदिवानेन नाक्रोम नज्ञलेगोभिलेवेदुपदिदश्यं ॥

चमाछितेगोहारोचारथे यचैवश्यं स्फुरातत तदोहारथ्योपादेव याथा-चमृद्यावेनोहारमदेन वचते । तेन वचचवोद्धारतन्व दो नज्ञाभीशेष्ट-द्दिति दिवानिता भूतिथदारथिति । जोमिमेतदिति । प्रतिमार्वा विश्रु-वचिदोदोहारते नज्ञभुपथोपास्समानेो नज्ञप्रतिपच्चुप्रुपावो भततीस्सभिमेल वाक्यान्तरं ठवति । एतदाब्रस्मग्नवति । किच्चायमोहारो वदा परापर-

मज्ञाच्चा हपाक्षते तदा तनूमानोपावतारपारोहर्वीत वाथा पुनः स्वातं दशेनवति । ततहोदेव ॥ किच्च । चमाभिनिषे वदोमियुच्यावांमान-महुमत्ते तदा लूक्ष्मारकरथफारे वच्के तथ नार्थे पकारे तथपि वार्च-कारचावीते प्रभुगालानुरुपंचकुल तचिष्णे भवतीस्सेन प्रभातेोहारक्व तम्रतिपच्चापावतेतत विधामरेवेद । पोमिम्यातार्यनिात ॥ किच्च वोध्र्यं

स्वाथुः च उपानिति वच्येदेवदोमियुच्यते तच्के वि वाधावा वामनाधि-कारच्यन वचाछिता मज्ञ वच्यते । तथा च युगादौचारच्व मज्ञाधाने देवतमिम्ना । पोमिति मज्ञोति॥ किच्च। चयांचदलादोद्हारक्व देवलतमिन्ना । पोमिति मज्ञोति॥ किच्च। चयांचदलादोद्हारक्व

तथालादेकचचचवचादचवलारिवेदरोहारतमविपचित्रं क्रातिपत्तरेवेत्याप । पोहार एवेति॥ पोमितोदं चवंशिव्यादिवाक्मान्तर-चक्र्ार्थेमादिपदेमलिवादिचतिभ्यो मज्ञप्रतिपच्चुप्रुपायतनोहारक्व प्रतिपादनमिति येषः । न हि साधनतमप्रतीकसे वच्याने विदाक्मनि प्राणादि-विकलसक कवितातवादाक्मनः चयांचदरसं नुगरोहारक्व वदति चमधुन-

रादिति तलोक्त । रज्यादितिरेति । वधा रज्युः पूजिरिमादि-रधिष्ठानवोधः रणे रचतमिलादिविकलस्याचदोद्ह्यपनत-

मोक्षारम्भमिति तदेतदक्षरं तस्य मध्ये परोक्षाभिधितं प्रज्ञातो विशेषेण निर्दिशति। प्रयत्नेन बुद्धौ निधायेदं प्रयासितं

सङ्कल्पादेवतानिकायाभे शेतमादानर्ममार्जनेऽनृताभाषे मधुनाचरिते प्राचादिनिकसंसारसदोद्युपगम्यते । यचेत इदानीमेव च प्राप्तादिरात्मकविकल्पो यद्वाद्रियः स योर्वाकूपपक्षयो बचेकोऽनृतारमालम्बकादासदो नश्यते । न च जगतोऽनृतारसङ्गनुगमः। मोहारे च शव्या वाक् वनेचो-

बीतशुते: । ज्ञातो युक्तमोहारस्य शव्यानुपदर्शयितव्यः;। यथार्षेर्जातसाक्षादनृतादोषारार्षदोषवाच्च वाकूपपक्षु: प्राप्यप्राक्षद्विनिमित्त नेद्वाच । च शेतिं । कालवाचकालेऽपि नाखोऽनृतारस्य तमसालस्य तदाचक्ष तमाल-

त्वादिभि: व्याप्तप्रभावासु। प्राचादिरेतावन्मपिकालक्षणसंधानव्यतिरेकदर्शनादि-

त्स्वाभिरिति । एवं चोच्यते । तथा विकल्प: शब्योर्वामित्वेऽपि । आकारो वै शब्यो वार्गित नूते: । मोहारस्य च तन्मधानत्वाच्चेतं प्राप्यादिरविन्देन वाच्या: प्राप्यादिरात्मकविकल्प: शव्या: स्वामिधानव्यतिरेकदर्शनादेव नास्ति । तद्वाभिधानं प्राप्यादिष्वद्विच्चेपाम कचोहारविकारमूभयोहारामितरेव च न सम्भवती-

मोहारनातं शब्यामिति निश्चोयते । कालक्रमेऽपि तद्वाच्यस्य तद्वालस्वाभिधानादिच्चे: । यद्वादितिर्दितार्थाभावे पद्मलक्षणाद्विपपत्ते: । रसाने विप्रतिपन्नविप्रतिपत्तिरित्यर्थ:। यद्वान्नाद्विप्रतिपत्तेर्निर्णयेऽपि कचमोक्ष:रमृत्यवस्य मज्ञ-

प्रतिपत्तव्यालम्बन विधृतिप्रकारात्। तदक्षरित । तदिदं विचारस्तमस्य मज्ञाच:शब्याम्न राणा शाम्बदुपपवा तन्वा प्रखारितरक्जुष्ठवा। शितं वचं व्याप्तुमिति शब्याम्ना। बद्धशान्त्वेनार्थशान्त्वेनालम्बन व्याप्तवपि कचमर्थ-

विशेषकस बद्धविशेषक्यामिरियावच्हाल । नानभिरिति । यद्वद्वियोमेदान्तं मिदोमालानीवैद्यंचेहरूपनपीदरचेजातं व्यामं वकक्य च:वश्य ढक्षत्पा-

दृश्ये: । उत्क्रमंर्य समधेयते । यथं जिज्ञासित । हृदयं चि वच्शी शाम्न्यविप्रो-

पाक्षविपर्यचक्रात्। वाक्षण्यविशेषकलुपेन नाश्ना भीयते व्याख्यारपक्षं प्राप्यते

बहुम्याक्षेण प्रविश्यसामं प्रत्यगामतयाsभिनयेन निर्हि-

यति। अभिनयोरिति। सोऽयमामा प्रोक्ताभिधेयः पराप

तेन नाम्नोच्यते। तदेवं वागहरकुप्रविभोधनायाधुक्षणातं सर्वम् ।

वाग्वातच वाच्यं प्रोहारादहविर्भावादोषकारमामम् । च पोक्तार उपासने-

वाकाभीषेधतरिवाद्यामकरचारणः शकृत्पतीकार्च्यः। तद्वाचा वहुनेवि च्चत्-

वकूशर्व्यारादपदं मकच्वातप्रचणनमकरचार्च्यविशितव शेषः॥ वाच्यप-

वाय तच्चार्थे श्चतिमपातरर्वाव। तत् काश्रिते॥ श्वतिं व्याश्रिते ।

वदिदमिति । तदिदं शर्व्योहार यथेतित सन्मवः॥ शभिधानस्वा-

भिधेयतमा अवसिथशर्व्यजातमोहार अपेतत हेति चाष्ठ। तह्होति ।

वच्याप च्चरभिधानमेदः स्वाक्षाति नेहाष। शभिधानक्षेति॥ वाचं

दाच्चच सर्व्योहारमालकिराभुपगमेधचि परं ब्रह्म पृथग्नेव स्वाक्षती-

लायचाप । परक्षेति। यदिं परं कार्यं मज्ञा १.चेदवनम्यते तदा

विविधमिधानं तेनेधनभिधेयकिल्वेषनाक्लोपावपूर्वकणेव तदभिलो-

डमिधेयच शाभिधानाववितितं तदृपतरोहहारमालदिमुम्नास्त.दाऽपं

म्रप्यापि वाच्च्याभितं तद्वाकालमेव मविष्यति। यत् तद् वाच्यपकार्च्यालोते

चिकाने वाध्याचैकविभानो व्यावर्चते तत् वाच्योहारमानस्मोच्हा-

रेव श्चचवा वदवगमाद्रीकारादिच्चार्यः॥ तज्सेर्षादचतिमवतार्च्य धा रक-

रोति। कोति॥ पूर्षिमवादिकरिं तद्रोमा शपाश्रिते । काश्रिति॥

वाच्चयच वाच्याभेदाक्तसच गोचः।रमणालवादिमुक्को माव्यः॥ वाच्यमवाली

तपोहारार्चिकं यचं वस्तु गाश्रेव प्रहाणामावादिमामच्याष ।

कार्याधिगमविति। पश्यावतं शाभाषमधानमनिर्ष्यंवपच वाच्चय परि-

ज्ञयते वाचं प्रविष्टपि वार्च्यवालार्च्यन्व कार्यातचारप्रविगो न मालू-

माविकार्चपित्ये दकार्थ चकृच्छते । इमरादिपशेन म्यृते वदपि न

भावेन परित्येनुं शकते। च शंकरोडवभ च इदानीं वतः शंकर

माधेव शरात्कागोत्यनिच्छतः। वदपि शर्व्योहारमानं वाच्चय चापच

व्यतिरेकम्वारादिच्चार्च्यः। शभिधानाभिधेयवोरेवावच्चेव शति वार्च्यालेन

तरेवडपलकोजाल्पातिमिति पुनः शवं श्रेयसे बुध्यते। यत् हचाऽ

रत्नेन व्यवसायततुषात्कार्शोपपादवन्न गौरवेऽपि वचायां विश्वाधीनां पश्वपक्षप्रविभापनेन तुयौष्य प्रतिपन्नारिति

जागरितस्थानो वाङ्:प्रज्ञः सुषुप्त एकोन-

विंग्रातिसुखः खूलभुम्नै स्वानरः प्रथमः पादः ॥३॥

स सम्राड् । तथैकौ विंग्राति सुखं निस्यन्द व ध्येऽनिद्रयादि कम्मे-न्निद्रयादि च दृश्य वायवच् प्राणादयः पञ्च मनो बुद्धी-रुद्वाराविच्छिन्नमति सुखानीव सुखानि तान्युपलब्धिहारा-र्थर्थः । स एवंविधष्टो वैखानरो ययोक्तैर्हैरैः यब्ध-द्वेन स्वूजानं विषयान् भुक्त्वा हति स्वूलभुक् । विखेपा-नराऽऽमानेकधा नयनादिखानरः । यदाह विखवासौ

विषययति । तथ्येत्यादिना । प्रकृततस्सृष्टिरिति प्राकृतस्खेष्टाननख्खेष्टोक्क-मकस्स वक्कनारामरोगा वेधारविधिना तुबेधो खानोको मुखेनेति वुज्झोकोस्स विरक्खणप्पदिक्खते । विख्खप्पो नानाविधो नेत्त-पीतादिगुण्णात्मकः द्वथ्थञ्चरुविचक्खते । पृथक्खणानाविधं वत्तं वस्स्वरष्मालास्सभावोऽसेति व्युनरुपख्या वायुस्सोऽचख्खते । य ष प्राणस्सख्खेऽति शम्भस्सः । वड्ढो विस्सीखरियुगुष्वानकासः सन्देसे देहस्स मध्यमो भागो रविहरस्त तब्बे तह्रकं वस्सतरस्स मूलस्थनं प्रविच्चेय्य प्रतिष्ठासुप्पा वैस्सि-नरख्ख रादो तदुरुक्कं प्रथमभागे खे सब्बोऽपोवसितम्हि होलकस्सना ह्वता ।

तस्साः घेपत्वे नाहरवग्गीओडमिरस्स चखल्ते भोक्क हति योजना ॥ उक्कं समप्पस्सङ्गे सङ्खेस्सति । पत्तसेवन्ति । विशेषखानन्तं वस्सञ्जिगोति । तथेति ॥

बुद्यर्थामोनिद्रियादिस्स श्रोतस्सकूचनुजिण्डंमाझानि । कम्मञ्चानोऽनिद्रयादि वाक्पाहिपादपादयुपस्स्थानिन् । तञ्जेयानि द्विविधागोमिन्द्रियादिस्स दय भव-न्ति । प्राणादय रस्सादिस्सदेनगापानब्यागोदाइस्समानि सत्थुने । उप-कब्बिहाराखीत्युपखविपदं कम्मोऽपहख्सपारस्स । हारस्स करवस्समू । तब जुज्झो निन्द्रियाखां मनसो बुद्देस्स प्रविल्हुपख्खो करयस्सम् । कम्मेस्सिन्द्रियस्सान्त वदगादो कम्मेस्सि खरस्सवस्स । प्राणदोना पुनकम्म-यं परमस्थेस्स करयस्सम् । तेसु सब्बेस्सु अनकम्मेस्सोदुपस्से । यस्सत्यु वाहरुपस्से । मगोबुज्झोच्स धरिस्स साधारयस्स करयस्सम्हुअट्खारपि माझादिस्से व करेस्सति मनस्सम् । चितस्सेव करणस्साभाविदं करेस्सति-

३४३

नरचोति विशानरः

नरचोति विशानरः विशानर एव वैश्वानरः । सर्वेपिण्ड-

मानन्यत्वात् प्रथमः पादः

मानन्यत्वात् प्रथमः पादः । एतत्पूर्वं कालिदत्तपादाधि-

गमस्य प्राथम्यमस्मि

गमस्य प्राथम्यमस्मि । कथमयमादौ नृमूर्ति प्रतिगाम-

नोऽस्य नतुष्याप्ते

नोऽस्य नतुष्याप्ते प्रकृते सुखोकाशेःमां मूर्छोचकत्वमिति ।

नेव दोषः

नेव दोषः । सर्वस्य प्रपञ्चस्य साधिदैविकस्यानेनाना-

तुष्याप्तत्वं विराजितत्वात्

तुष्याप्तत्वं विराजितत्वात् । एवम् इति सर्वप्रदेशोपपये

उक्तानिति विक्षेप्यममू

उक्तानिति विक्षेप्यममू॥ पूर्वोक्तकर्विप्रचर्योभयात्मक एवाग्नि भूख-

थनिति विशेषणात्

थनिति विशेषणात् । तथाभिज्ञाते । य एवंविद्यो रति विधि-

विप्रतिपत्तिव्याख्यात्

विप्रतिपत्तिव्याख्यात् । स एवार्थविशिष्टो रति वेदादिविप्रतिपत्ते-

स्तद्विद इति

स्तद्विद इति । विशेषणिति । समेषु

पथे ।

पथे ।।दिने प ते नराचोति विशानरा: निपातात्पूर्वपदस्य दोषंता ।

विनाप्यतरानुभवेन

विनाप्यतरानुभवेन व्यवस्थितानू प्रतिपादेकाषा धनोधन्यादिकर्म्माहुत्यारेव

उच्यते

उच्यते।वादिम्रतिपादयं कर्त्र्मफकदातो वैश्वानरत्वविदो भवतीत्थः ।

अथवा विनचाशौ

अथवा विनचाशौ नरचोति विशानरः य एंव वैशानरः कार्यैणन् वदतिो

राघस्तव

राघस्तव.वश्यादिम्याच । विनचोति॥ यर्थं विनचाशो नरचोति विश्नाते

जायर्ता

जायर्ता नराचोमानेकत्वाच्चादार्तव्यस्यापपत्तेस्तद्विद्याश्र । उच्यतेति ।

सर्वेपिण्डात्मा

सर्वेपिण्डात्मा सर्वटिड़पो विराजुष्यते तैगात्मना विदे पापनश्यत्‌वा-

यचोक्रथमा

यचोक्रथमा‌वबिद्विरिष्यते । विद्वन् तैजसादितृपचेक्रदेव प्राप्सं युत्तं

कार्यस्य

कार्यस्य ढ पचान्नापित्वचिवनिम्नवाच्य । अतदिवित । मविचापनापे-

तथा प्राथम्यं न

तथा प्राथम्यं न कृत्यपेक्षयेल्वः । मध्यात्माधिदैवोभयेत्पादाय प्रख्नं

चमा‌ऋत्वाच्चिपत्ति

चमा‌ऋत्वाच्चिपत्ति । दशमिति॥ मज्ञ्चि प्रापते वच परोचत्ले यांहते

तदिराज्ञां

तदिराज्ञां नज्ञावमालेलित प्रतिगमानानं प्रख्सं रोडवानाका पतचमादिति

पतचम

पतचम् । अथे ऋक्ष प्रकान्ने य.धोका‌दोनां मूर्छोचकत्वप्यां वडकं तदयुक्

मक्रनविरोधादिक्शणे

मक्रनविरोधादिक्शणे ।। यध्यात्माधिदैवोभयेनदाभावा प्रक्रस्विरोधोस्-

लोति

लोति मृरिरिच्छति । नैव दोष इतिः । वच इतरस्माद । सर्वश्वेति । अध्यात्म

सप्रस्थानोऽन्तः प्रश्नः सप्तदश एकोनविंशतिसप्तः

सप्तः स्थानमस्य तेजसस्र सप्रस्थानो याग्रत्नज्ञानेकसाधना चिरिविधेयेवावभासमाना मनःखेदान्मान्न सतो तथाभूतं च सकारं मनसाधत्ते। तन्मनसया संस्कृतं चित्तं तत्र पटो वाच्यसाधनानपेक्षंवाविद्याकामकर्हिः प्रेयसीमार्चं याग्रहदवभासते। तथा चोक्रम् । यस्स योकस्स सर्वावतो

द्वितीयपादमवार्थ व्याख्याते । सप्रस्थानादिना। स्थानं पूर्वसूत्र। दृश्यंशानाभिगन्तुं विशेषभूतान्न वाच्यत्॥ सप्रस्थानाद् निद्र्पविन्दु तत्कार्यं निद्र्पवात। यागपादिस्वादिना ॥ तथा स ग्रादेर्दशार्ण्चं विदेहस्थमात्र । बनेकोति । बनेकान्न विविधान्न कर्त्तान्न साधनान्न वाचा था तच्चेति वाचत् । विशेषाधारकमपि वैचस्यं दृश्यंवात । पडितिर्त्ति ॥ वाच्याक्ष यद्वादेर्विद्याविद्याविवर्त्तकतेन वस्तुनोडभावाद वस्तुध-त्वेऽपि वयोक्त्रमपावा वाक्यं चिन्तु प्रातीतिकमिवाभिमे लोकरनिवेति । न व वचोक्ता प्रमा प्रमाणविवा तथा जनरस्यान्तरेप वाच्यवेद्या येति विशेषः॥ इति ॥ शवभावान्नान्नेत । दैततल्ल्यातभाव्योरस्तुतोऽवस्थे श्रेयं कृत्वति। समःप्रनुनेति। यशोक्ता प्रमा शाब्दबुरपं वाचनां सप्रस्थान-धाराच्चत्वादिनेक्षाच । तथाभूतमिति ॥ यागपादनवाधितं मनो जागरितवद्भाषते सप्रस्थानुरिवेदपुरेन्द्रमेन्द्र वाच्यावतः

सप्रे विषयत्वादतिरिक्काविषयाभावादिव्याख् । तथा चंक्षुर्मितान्ना यागपादनवाधितं समो जागरितवन्नातोक्ष्म हानान्माच । चित्रित यथा पटचित्राविच्चित्रवज्ञाति तथा मनसो जागरितसंस्कृतं तद्व्रलातीति युक्तमित्यर्थः। सप्रक्ष्म जागरितवाच्छ्रयं' चरस्वति । वाच्योति । तथोक्तं मनसो जागरितवदेवेधा प्रतिभाने कार्मान्नर-वाच्योति। चविदेति। वडवं सप्रक्ष्म जागरितवन्नवाच्यावच्चत' तन्न वृत्तान्तखक्नुतिं प्रमान्नवति । तथा चेत । चस वोक्षसेवि जाग-

सुखः प्रविविच्यमुक् तेजसो हितोयः पारः॥8॥

मात्रामपादायेति। तथाअ परे देहवे मनसएकोभवतीति प्रसुत्याते ष देहः स्वप्रे मचिमानमुभयवतोऽत्यार्य्य यो । इन्द्रियापेक्षया डनस्यत्वाज्ञानसहायनारूपा च स्वप्रे प्रज्ञा यस्येत्यन्नःप्रज्ञः। विषयप्रज्ञायां प्रज्ञायां केवसामकाय-खरूपायां विपर्यास्लेन भवतीति तेजसः। विशिष्टः सर्व-

रतोकिलसख विप्रेवर्य्यञ्च धर्म्मार्वदन्ति। धर्म्मां श्राधनधर्म्माच्चार्क्यादर्रोति धर्म्मवान् धर्म्मवान्तु धर्म्मवानेषु धर्म्मबान् तथा माता खेषो वाच्यमा मात्रपादावा-पश्चाद्य मड्ढोता स्वपिति बाहनाप्रधानं सज्ञमनुमवतीस्यः॥ यत्नु सज्ञद्रपेष परिषतं मनः स्वाच्छियो विषयो भवतीति तत्र मुख्खतरं दर्शयेयति। तज्ञेति ॥ परतञ् मनसैकडपाधिलाद्वाडडल्यान्तरगतया देवतं ज्योतिरात्मकत्वाच्छिनोऽख्योतिर्दिति ज्योति: शब्दार्थचिदेवोभ-

वति । स्वप्रे दृश्टा तप्रधानो भवतीति स्वप्र' प्रज्ञानाञ्च स यो सम्प्रायो दृश्टा मधिवानं यन्थो विभूतिं शाङ्गेयपरत्वाच्छा षाआत्म-रोति। तथाअ च यत्को विषयवशात् सङ्कल्पकल्पयाहेतोः। न च विच्छिन्ना वाङ्मनोन्द्रियलिङ्गप्रधियोन्तरविनाशे सति। स्वप्ने विप्र-विपेयादेवप्रप्रायत्वेन न व्यावर्त्तंकमिति तल्लाछ । तमिहेति। उपपत्ति तावदिन्द्रियैरपि प्रज्ञाख्येनः प्रज्ञावते वाझ्या मोन्रिद्रा-स्वपेक्ष्य मनचोदनःस्वप्नान्नाद्रिख्यात्यन्व स्वप्रप्रायाचानग्नःप्राग्ज्ञो युज्यते । यश्च मनःस्वभावभूता वा जागरितवावृता मदृशा स्वप्रप्रेति मुख' तेजःस्वान्तःप्रज्ञतमिलार्थः॥ जाग्राभिमानिनोऽविशकारत्वामावा-क तज्ञैवचत्वमिल्याहुः । विपयेति॥ स्पू थो विषयो वह्ना वाझनासक्चो

प्रज्ञायो न श्रावते तज्ञां विषयय्यर्चननरेष मज्ञायामानतया स्पिता-वानावतेन भवतीति खप्रदृशा तेजसो विरज्यतिः। तेजःप्रदृश-बचोऽवाझनकथ्या: प्रज्ञःवा नित्यादिस्वः। मज्ञ विचतेजस्वोऽपविचं

यच् छुत्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन

घयत्वेन प्रथिताया: ख्यात्या भोग्यत्वम् । दृढं पुन: केवलवासनामात्रप्रथितामोक्षेति प्रतिविकल्पो भोग इत्यत । समा-नमन्यत् । हितीय: पादकेचर: ॥ ४ ॥

दर्शनादर्शनरहस्यो: स्वापेक्षतुल्यतामुपेत्यस्मग्र इव व्याप्यं यत् स्वस्मृत्यादिविशेषेष्यम् । घयवा तिस्रुप रुचिरनेष तत्वा-प्रतिबोधलचण: स्वापोऽविशिष्ट द्रुतिपूर्वीथ्यां सुषुप्तं विभ-जते। यच् यमिन् स्वप्ने केवाले वा सुतो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्रं पश्यति। न च सुषुप्ते पूर्वंयो-रिवान्यथा ग्रह्यालच्याभ्यां स्वप्रदर्शनं कामो वा कञ्चन विद्यते।

प्रतिविकल्पभुगिति विशेषचम् । प्राप्यवा भोच्यलच्तत्वात् । केवलं तत्त्वं मोच्यत्वाविशेषेऽपि तत्त्वालचणान्तरभेदाविशेषाल्लिच्यते भोग्या प्रथमा स्व ज्ञाचते। तैजसैव ठ प्रज्ञा विषययंसंघातनूचवा। वाचनायाल-चपेति निविकल्पो भोग: शिव्यातोऽच । चिन्मच इति॥ चमा चक्रे कोनविन्दति-वचाजनिमेते हृदयारविन्दाच्चते ॥ ३ ॥

पादकविर्यं व्याचच्ताव वतीयं पादं व्याचच्तावमानज्य तो न वचनेतादिविशेषचम् । तत्त्वर्थमाच । दर्शनेति ॥ दर्शनस्य स्व रूपचिरतरमिति जागरितं दर्शयनेतिरिच्यते । स्वप्न-चिवदर्शनमिव चित्तनसोति जागरितं दर्शयनेतिरिच्यते । वच्ति: कमचयो: छुप्रभेदेन स्वापच तत्त्वार्थमात् । वच् छुप्र-रमुक्ते तदोऽपि प्रचत्रो तदव्यचिरे चुप्रचख्येव परचार्थम् । वच् छुप्रा-दिवाच न कचनेतादिविशेषचम् । वच् स्वनधयं वगचेद्य चछुमनेव पादच्यतेर्बार्च: । न कञ्चन स्त्रं पचचलीमेनैव विशेषचेन स्थानदच्यमपि के दचभूतदर्शनारम्भसमापचात् । यथ-

स्वप्नं पश्यति तत्र सुप्तं । छषुप्रस्खान एकीभूतः

तदतस्त्रुप्तं स्थानमस्खानं सुपुप्रस्थानं । स्थानहेयत्वाद्भक्तं मगःस्रस्तं हैतजागतम् । तथा रूपापरित्यागेनाविषेकापनं नैघातमोग्रस्समिवादः समपश्यन्नमेकीभूतमित्युच्यते । श्वत एव स्वप्रजाग्रनानःस्रस्तानि प्रज्ञानानि घनीभूतानीव सेयमवस्थाडविवेकरुपत्वात्त्रयाणामवस्थानाम् उच्यते । यथा रातौ नैशेन तमसाडविभज्यमानं सवै घनमिवतदह्मणाषण एव । एवं घब्दान जात्यन्तरमज्ञानव्यतिरेकेऽपि कोऽर्थः ।

प्रतिबोधः स्वपक्ष स्वातनवेगपि द्रश्यालाच्छापत्स्वभावा विभज्य छषुप्रं प्राप्येदं विषयेष्वभिलाष्यंः ॥ एकशेष विगेषणस्य व्यवच्छेदलक्षणस्य भावाद्विभेष्य कः समाभिघित्स्याध्य विषयश्च योधिक्लेशेन व्यवच्छेदाक्षानार्थैक्यमिति मत्वाऽऽह । न होति । यतस्त्रख्यापेक्षिता च कघयति । तदेतददिति ॥ चतस्रथा पश्यन्नप्यनृतत्वं कामसंसार्यविर्तितत्वं विशेषवाष्यां विरुच्यततम् । कघमक्ष वदितीयसैकोभूतत्वनिषेधसमाश्रयादिति ॥ आगिरतं स्वप्रे चि स्वानदयम् । तेन प्रदभ्रकं यदेतं सुषुप्तं तद्वयां मनःस्रस्ततया तनान्मिति वेदिते । उभयाभ्या शकाव्यतिरेकेण निंमित्तं तद्वत् तस्यान्वागेनाव्यावृत्ततत्त्वं कार्ष्यामपचं स्वकीयस्वयं विकारस्चितं कार्ष्यात्कं भवति । यघाऽऽनेघेन तमसा पक्चं तमस्खैव व्याघ्रियते तघेदमपि कार्यजातं कार्ष्यभावाल्लापदं कार्ष्यमिष्य व्याघ्रियते ।

तद्वाऽऽवस्थावां तदुपाधिरालेकीभूतविपयेषु भागूभवतीव चः । तथापि कार्ष्योपचि तस्म प्रथम चनदियोन चनद्रयुकं निर्द्रपाधिकलैक तथा विद्ये-मध्यस्थनभावादित्याभाषाऽऽह श्वत एवेति॥ श्वेतस्य सार्वप्रपञ्चस ससन्न-राक्ष छुप्रे कार्ष्यात्मना स्थितत्वादेवेक्षार्थः । छुप्रावस्थावाऽऽडक-प्रज्ञानानामेकमूर्तित्वं न वास्तवं पुनरेय्चा पूर्व्वविभागोऽव्यवस्थिति मत्वोक्तम् । इदवेतत् । छुप्रप्रवस्थावाः कार्ष्यामकत्वाछापकृतघ्रमा-

प्रज्ञावन

प्राप्तसृतौय: पाद:॥ ५ ॥

एष सर्वत्र एष वृत्तान्तं सर्वे विषयानाहत्यमखयैवेतिप्राप्त:। सुपुमोऽपि चि भूतपूर्वंगत्या प्राप्तं उच्यते। प्रयत्नात्प्राप्तिसिमात्रस्येवास्त्राघ- रघं रूपमिति प्राप्त:। इतरतयोरविच्छित्त्यमपि विच्छानमसद्- वोडयं प्राप्तसृतौय; पाद:॥५॥

एष चि स्वरूपावस्थ: सर्वे- षरः साधिदैविकस्य भेदजातस्य सर्वस्खे स्थिता नैतस्याच्छात्य नतरभूतोऽन्येषामिव। प्राप्तावचनं चि शोध्य मन हृति श्रुते:।

कार्यालाछे लोचकव्यपदेशेमार्गिलर्थ:। यथ वा प्राप्यस्य छछुप्राप्तिमानिन: सत्रं जागरितं वा पतित्रिकालक्रममार्गया वदागम्यं वाक्षिति चेष्टव्यमेव द्वारम् । न हितत्परितरेपेच कापि चेष्टा शिबूतोऽस्मिमे तु पचान्तरमाच । बोधेल्यादिना ॥ भूते भविष्यति च विषये प्राप्त:' तथा सर्वंविधि वचनेनै विषयेय प्राप्तस्यैवेतिप्राप्त: प्रकर्षेज्ञानातोति प्राप्त: प्रच एव प्राप्तपदं ब्युत्पाददवति । भूतेइति ॥

छछुपत्रे वमसविष्ये चवि- ज्ञानोपमतूजोतो प्राप्तत्वमिसाच्याच । छछुमोऽपीति ॥ वध्यपि भूतो निमिच्चा वा जागरिते सत्र' च सर्वविषयाचाहत्यवक्या गतित्ववा प्रकर्षेज्य सर्वमाख्यातोति प्राप्तपदवाच्चो भवतीस्मर्थ:। तहिं प्राप्तपदक खल्वार्थेत्थ न चिष्यतेऽस्मायाज्ञा । प्राप्तनेति ॥ प्राप्ताधारचमिति विषये वचदोतीतमर्चं स्कुठयति । इततरयोरिति वध्यान्तिकस्य तृतीयपादस्य व्याख्याहपचंउरति। शोध्यचमिति । ९ ।

एव शोति। स्वरूपास्वातचुपादिप्राप्तानन्यमध्य पैतन्व- प्राप्ताङ्ग्यम् । स्पन्था स्वात्मन्यााहपपत्ते:। नैवाविकादसु नाठस्ख्य- शोध्यतया तिष्ठने तद्वक' परमार्थसत्यादिति न्यायविरोधादितिाझ । नैतचादिति॥ वतितविरोधादपि न तस्मि नाठस्ख्यनादेवमिवाझ ।

सम्प्रज्ञ एषोडन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययो

हि भवान् । ॥ ५ ॥

भयनेव हि सर्वस्य सर्वभेदावस्थो ज्ञातेत्येष सर्वज्ञ एषो

डन्तर्याम्यन्तरुप्रविष्टः सर्वेषां भूतानां नियन्ताऽऽप्येष एव

यथोक्तं सर्वेषां जगत्प्रसूयत इत्येष योनिः सर्वस्य यत एव

प्रभवाप्ययश्च प्रभवाप्ययौ हि भूतानामिष एत् ॥ ५ ॥

प्राप्तेन । प्रकृतप्राप्तं परं नह्म षदाङ्कं प्राप्तप्रविष्टं तद्रह्मन् वाङ्‌

तैडङ्गं परंव्रजतोति श्रुतेः । न हि जीवस्य परमात्मातिरेकेप

वस्य वदानमचित् । मनसाडपरिस्पन्दं जीवचेतनात्मकं प्राप्तप्रविष्टाख्या|तस-

कारस्य परचितः प्रयोजनान्तरः । यदितस्तु च जीवश्व तस्मान् पर्यवस्य

नाभिधानात्ततो भेदो । नाक्रान्ति योतितमित्यचः ॥ प्र.पञ्चे वि|ध्ये

प्रवान्तरं साधवति वदतीमेव । नन्वधारश्च भोपपद्यते । याषपराऽ-

प्रप्रवृत्तीनाङ्गयेऽपि सर्वं भूतप्रकृतेःसत्स्वप्रायमपु विचिन्तित । सर्वे|तत्‌

कथमेतद्वितो हेतोरन्तर विटपवति । अनन्तरितो । कथमेतत्‌

चिदन्नरहत्प्रवेशे नियमनेऽपि शाम्यथ्याभावादवधारणीयत्वात्‌ । विशेष्यत्वयन्

शेषं कल्पा कल्प-

शेधं कल्पा प्रकृतस्य प्राप्तस्य सर्वस्यङ्गकारस्याऽऽवयेषु सर्वाङ्गतरमात्‌ ।

यत एवेत्‌ श्रुतिजागर्तितस्वाङ्गदपविभक्तमित्यप्षे: । सभेदस्-

आकाराऽधिदेवार्थभूतेदृश्वचस्तनित यावत्‌ । हनपिसकारस्यवाचि-

व्यतिरेकप्राप्ती|नानि विशेषेचानि निर्गेषलीस्वाचाङ्गा प्रकातिच प्रत-

प्राप्तानाहपराधादिति न्यायाश्चित्तोषादानमयोर्गति न भिद्यस्व-

पिस्खे नित्यमत्वाच्चमतो नित्ये प्रचानतरपियात्‌ । यत इति ।

प्रभवस्याऽऽदिति प्रभवः । यष्ये मर्विदितस्वपाः । न चैतद् भूत-

सामेषोपादानात्ते सर्वावितावितर्‌षः ॥ ५ ॥

श्री गोड़पादाचार्य्य कृतै तदुपनिषदर्थाविष्करणचतुष्पादशोकावतारस्यम् !!

॥ पततै श्लोका: ॥

वदिष्यप्राज्ञो विभुर्विप्रो ह्यग्रन्य:प्राज्ञस्तैजस: । घनप्राज्ञस्तथा प्राप्तं एक एव विधा मृत: ॥ ९ ॥

प्राज्ञैतस्मिन्ययोगे॑र्ये एते श्लोका भवन्ति । वदिष्यप्रज्ञरति । पश्य॑ोयेषा विशानलात्मोऽस्मीति मृत्या प्रतिसन्धा-नात् स्थानत॑योरिति॒रक्तत्वमेकत्वं शिष्य-प्रश्नयोरिति॒रक्तत्वमेकत्वं शिष्यप्रश्नयोरितरक्तत्वमेकत्वं

आषाभ्यांमौ॑ख्य॒ क्यो॑पनिष॒दं पठि॒त्वा तथा॑स्यान॑न्तरस्या॑वतार॑-मते॑स्यादि॑मा॒ कर्त॑ तदले॑ख॒न्या भाष्यकारो व्याकरोति । पत॑स्या॑श्चि॒त॒ । विम॑स्य॒ विभु॑स्य प्राज्ञ॑स्याधिदै॒विका॑भेदाद॒व॑भेद॑य॑म् । कध्याया॑धिदै॑वा॑भेदे पूर्वादाच्च॒तां ह्य॑तिं क॑स्य॒चि॑द॒ ह्य॑द:॥ सू॒क्ष्म॑स्य कार॑चोपा॑धिभेद॑ । जी॒व-भेद॑ना॒च॑ सह॑पे॒कं॑ चि॒ सत॑म्बो॑पा॑धिभेद॑म॑न॑र॑च वि॒धे च प॑चमा॑मे॒ द॑शान्त॑रभेदो॑क॑रि॑त॑स्मा॑ ए॒व ए॑ग॑ति ॥ पद॑र्था॑न॑ने॑व पू॒र्वो॑क-मेवो॑क्लास्य॑त॒द्यं वि॑भज्य॑म॑न॑स्य॑ते त॑दा॒त्थ॑ । प॑च॒र्वि॑वेच॒ति॥ य॑द्याता॑न॑चे त॑न्या॑चि॒व स॑भावि॑कं स्था॑न॑त्वं न च॒र्चि ता॑दृशे॒ तं व्या॑भि-चरि॑त॒म॑ह॑न्ति व्या॑भि॑च॑रि॑ता॑न॑ स्था॑न॑त्वं ऋषा॑क॑रा॑भ्या॑ त॑स्य विशान॑त्वा॑दत॑स्या॑तिरि॑क्त॑मा॑त्म॑न: वि॒द्य॑ते । व॒ह च॑प्र: घो॑ड॑ं जा॑ग-र॑स॑ह॑स्वा॑न॑दक॑स्य व॒क्ला॑व॑ग॑त॑म् । एक॑त॑ने॒ चि॒ मृत॑: प॑ट॑लादि॑वे॑द॑ल् निष्ष॑ते । धर्मा॑ध॑र्मौ राज॑न् पा॑दि॑न॑वा॑स॑साध॑र्म्य॑लाऽऽद॑ति॑रे॑क प॑त॑स्म॑ना॑पि दि॑श्या॑ति । चक्र॑स्वा॑पि दे॑या॑भि॑मा॑स्या॑च॑क्रि॑नो॑रा॑च॑द॑ति॑रे॑क॑वि॑च॑सा॑हृद॒ रस॑क॑त्वा॑द॑पि शकृ॑त॑मे॑द॑स्या॑र्थ:॥ यु॑क्ति॑वि॑ब॒द॑ये॒ च॒ क॑लि॑ह॑दा॑च॑र॑ति । म॒शा॑म-म॑रा॑दि॑ति॒ । म॑शा॑न नादे॑ने॒ जो॑त॑स्या प्र॑क॑स॑मू॑ग॑त॑र॑ति॑क॑वी॑र्य्य॑न॑ति॑रि॑भे॒ क॑वे

इच्छिष्याच्चिसुखे विश्वो मनसग्रत्तस्य तेजसः ।

मित्याभिप्रायः । महामात्रादिहष्टान्तम्तते:॥९॥

जाग-रितावस्थाभामेव विश्चादीनां सयाषामहुभवप्रदर्शननार्यों ड्यं चोकः । इष्टिष्याच्चोति ॥ इष्टिष्यादच्येव सुष्ठुं तस्मिन् प्राथान्वेन दृढा सूक्तानां विश्चोऽसुभूयते । तस्मै इ वेँ नामैष योऽयं द्रष्ष्येषणं पुरषं रति क्षुते: । तस्मै दोषिगुष्यो वैश्वानरः प्रादित्यान्तर्गतो वैराज श्रामा चतुषि च दृशा एकः । नम्वयो हिरण्यगर्भः श्रेतद्रो द्रष्ष्योऽनपच्यो-

नियन्न्ता दृशा चाव्यो देहखामौ न खतौ भेदानभ्युपग-मात् । एको देवः सर्व्यभूतेषु गूढं रति क्षुते: । श्रेतद्रश्वापि मां 'विद्यं सर्व्वदेवेषु भारत । प्रविभक्तस्य भूतेषु विभक्-

मिव च सिथतर्मिति कृते: । सर्व्येषु करष्येष्वविचेपेऽपि द्रष्ष्यादिष्युपरमादिपाटवदर्शनान्नात्र विधेपेषा निद्ध्यो-

द्यां: वडवत्नं कमपइदहत्तश्यात्ताभ्यामतिरिच्यते । न च तस्य कूष्मादयगतदोष-गुषवस्त्रम् । न चाश्वा आविदोपैः सज्जते । न च चनो वा चुपचय्यो वा नभवि परिपतन् कविमदपि प्रतिलभ्यते तच्चैवावाप्ता कमेण स्वानत्मै वचचरत्नुक्कष्य योपयुक्तीरीककृन्मिय्यः: ॥ १ ॥

विन्द-तैजस्यमात्रान्तं स्वानत्मयं कमेण वसुरतामात्रैकमेव वसुतो भव-तीमलं दर्शनातं विकच्यदाः । द्रष्यष्येति॥ झोकस्स तात्पर्यं यक्‍‌ चरित। जागरितेति॥ न चैकस्वापवसायामेदवैकृत्प्रपञ्चे व रेेे भिद्यते मातनसदादिभिरपोध्यते जायदवसायामिति व रेेे व्यत्स्थिततैः्वा विषयेऽस्तु । तद्धि तत् व्यत्स्थिततस्* वदातनः सर्व्वगतस्स

वद्दृशिभि:नित्यस्सन् । देशेऽभिमानच जागरिते परं सष-

ग्राकाशे च हृदि प्राण्नालिधा देशे व्यवस्थितः

विमृश्य । दृश्यपाञ्चगता रूपं दृष्ट। निमोलिताचसदेव विश्क्ष । दृश्यपाञ्चगता रूपं दृष्ट। निमोलिताचसदेव विश्क्ष । धारयन् मनसन्तः स्वप्र इव तदेव वासनारूपाभियक्तं पश्यति । यथाङ्ग तथा स्वप्ने । प्रतो मनसन्तः सु तैषमपि विषय एष । ग्राकाशे च हृदि ग्रारयालुध्यापारोपरमे प्राण्ण एकीभूतो घनप्रज्ञ एव भवति । मनोध्यापाराभावात् । दृश्यास्वरप्या एव fि मनःसान्त्ते तदभावे शेयाभिषेयशेया प्राण्णामिनावस्थानम् । प्राण्णा श्च वेतालं सद्बान्नं संहृतैकती भवति मृतः । तेषमो शिरःखगर्भो मनःस्खलात् । शिरःचममः । मनोमयोध्यं शुषष इत्यादिस्वसुतिभ्यः । नतु व्याहृतः प्राण्णः शुषुषे तदात्मकानि करणानि भवन्ति कथमध्याकृतता । नैष दोषः । अध्याहृतस्य देयकार्याविशेषाभावात् । यध्यपि प्राण्णाभि-

वति । तेन तस्यामेवास्थःवामेकैक्यं देशे व्यवस्था वति । तेन तस्यामेवास्थःवामेकैक्यं देशे व्यवस्था वति । मृता भेदो नाश्र्रिति शिष्योत्क्षः । तद्वत् पारम्परच्य-स्थानं वरोत्पत्तौ हृदयस्थानम् । कथमिदं पदंख्यो विशेषःवतमथर्पादक्ष्यते स्थानान्तरापेच्याल्क प्राधान्चादित्याङ्क । म्र.धाम्येन ति ॥ महाभूते भान्निश्चैति वेङः ॥ उत्तेडेशे श्वातं संवाद्य्यति । तद्व वति । वृक्ष-दात्स्थकत्वेन द्रुतायास्थातव्योध्यान्त । तद्व वति । वृक्ष-दात्स्थकत्वेन द्रुतायास्थातव्योध्यान्त । वेङः-जस्यात्मगे योवृयुस्स्वेदपि ड्ट्टुवाच्छुस्स यद्धाङ्क । वच्यति चेति ॥ श्रध्यात्माधिदैवयोरेकत्वादिधैविको गुच-वाच्युचेडप्यध्यात्मवे चन्वर्ततेत्यर्थः । उक्तमेवात्र माचिपत । मन्यति । शिरःखगर्भे च्छायाप्रज्ञाभिमागी कर्थ्यमप्यलक्ष्यमार्गंतः श्च्छास्वरप्यादिधैविको गुच-

प्रकृतिंत: । वेदैतदुभयं यस्तु सभुज्झानो न लिख्यते ॥ ४ ॥

प्रभव: सर्वभावानां सतामिति विनिश्चय: ।

भोक्तृतयाडनेकफला भिन्नं स भुज्झानो न लिख्यते । भोज्यस्य सर्वैरस्य भोक्तृभोग्योज्ज्वलत् । न च यस्तु यो विषय: स तेन नीयते वध्यते वा । न हन्यते; सर्वविषयं दग्धवा काष्ठादितद्त्त् ॥ ५ ॥

सतां विद्यमानानां स्वानुभावस्थितनामरूपोपाधिप्रपञ्च-पेचा सर्वभावानां विघटतैजसमाधिभेदानां प्रभव उत्पत्तिः । वध्यति च । व्याधपुत्रो न तत्त्वेन मायया वापि जायते । यदि व्यतिरामेव जन्म स्वाभाव्यपो व्यवकाश्येस्स भवतोत्याख्यायते । न क्षीयते । न हन्यते । उक्तं च यद्वैलक्षण्यं सदवति । न च भिद्यते । सर्वविषयान् काष्ठादोन् दग्धवा न धीयते वध्यते वा तामिरिति सम्प्रदाय: ॥ ६ ॥

यथा नोभयसदृक्षं मायासु प्रतिष्णां न राम कथंचिद्विभातं । यथा वा कारकत्वेन सत्कार्यंसत्कार्यं प्रति वा कारकत्वेन मति चन्द्रेऽपि निर्धार्यंध्व-मारभते । प्रभव स्तिति ॥ तद्वानतरभेदमात्र । सर्वमिति ॥ पुरमो हि सर्वश्र्चेतनं जगदुपाधिभूतं तस:प्रधानं न्द्योत्का जनयति । श्वेत यदुरुणे कारकत्वादि प्राप्यते । एवं च चैतन्यप्रधानचेतय्य-तन्वसांग्रुदवस्थास्थान् प्रतिविम्वकल्पान् जीवात्माभासभूतान् हेत्वादवति । यद्ये तना चेतनात्क्कस्येशं जगददृश्यंश्यपेदान् प्रभवो न चक्रियते कृतिप्रकृदिदृशा पूर्वोऽपि व्याचष्टे । सतामिति ॥ क्षेनाधिष्ठानात्मना विद्यासामामेव विद्याकलं मायामयना तेऽपितत्सूपं तेन प्रभव: संहारी भवतोत्याख्य: ।

सर्वे जनयति प्राणश्रेतोंडश्रुब्धषः पथक्॥ ६ ॥

ग्रष्यग्रहणाभावादलक्षणप्रसक्तः । हृदृक्ष रक्षु:स्पोदीना-मविद्याकृतमायाविज्जोत्यमानां रक्ष्वाद्यालम्बना सम्प्रत्। न हि निराश्रदा । रक्षु:स्पर्शंगहष्टिकादयः क्चिदुपलभ्यन्ते के-नचित् । यथा रक्ष्ष्या प्राक् सर्पोत्पत्तेः रक्ष्यालम्बना सर्पे;सर्वेषामूतू । एवं सर्वेभावानाश्रतत्तेः प्राक्‌प्राणश्रोज्जामनैव सत्ता मिति । यतः सुतरांप वक्ति ब्रह्मैवेदमाल्मैवेदमग्र पासी-तिति । सर्वं जययति प्राणश्रेतोऽस्मूंपंञ्चव हूव रबेचिद्र-मकस्म प्रत्यक्षं चेतोरुपा जयाविसमा: प्राण्नते॥सदव-खभेदेन देहत्यर्गादिदेहभेदेषु विभाव्यमानाचेतोऽथ्य वो ये तान् प्रबक्ष: श्यावस्वपयभावविशच्छायानग्नाविष्कृत-

कानिरपणसक्तरेच कचं वक्ष्यामि निह्रारवितं यथानिद्यायथारात् । वक्ष्यतोति॥ यन्मनः पूर्वं सद्देशे व कातव्य्यापातुयाध्यतना-श्चिते मिन्यातो वाचं यतामेव प्रभवो भावानामित्याविद्याझ । यदोति । काचिदुपपत्तिमालम्बते कारयितॄन् मृदॄादीन् सारशेन आख्यायिनीला-भावतस्म यक्चिदे वातभूयस्त्व चिद्रूपामावहस्समेव विद्योऽत्र । कायैष हि क्झेन कार्षं न्म्मा हृरत्माप शदिक्ष्वंगमते । तच्चेदक्षप्रुबैच तस्म कार्ष्येन चभस्स्रधीतिरवृक्षदेव कारयति स्वादित्यैः । कार्यकार-योरदमयोरसि भवस्यचिन्मिलायाझाझ । हृदृक्षोऽति॥ श्रविद्याया-गनाद्यनिरूपया कतास्ते भावावीजडिततद्वाच माझे-काक्रोकाराच्च पुष्टं रज्नादौ करस्सत्यथपादीनामधिष्ठानभूतऋक्षादिस्पेव सवं हृरत्मिति योजना। विसतं चडुपादारं कार्त्स्न्यादृॠयुस्पर्वादि-वस्थः । हृटान्नस्स साध्वविकसत्‌ यदित्था परितप्ति । न क्षीति । निर्वाच्तं हृरान्नमूच्य दार्शनिकस्माझ । यथेत्यादिना ॥

विभूतिं प्रसंख्याने मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।

वयस्खपानं जराक्रोधच् जीवस्ख्यपांक्षिततरणं सम्पे भवान् प्राप्यशोभामा जनयति यथोष्णेनाभिः । यथाग्निरेविसृ-जिः सृथ्यादि मुषते: ॥५॥ निभूतर्त्विसार ईक्षरस्य सृष्टिर्-तत् सृष्टिचिन्ततया मन्यन्ते न तु परमार्थेचिन्तकानां चटाच्छादर इत्यर्थः । इन्द्र्रो मायाभिः पुरुषरूप ईयते सृथ्यादि-सूते: । न चि मायाविनः सृष्टिमाकाये निःश्र्रयतिन तदासृ-घमोविच्छा वच्युगोचरतां गमितात्य युक्तेन खण्डनं पोक्तं

वीजसङ्घातं ब्रह्म वयासख्यं तदात्मकनेति यावत् । तदेव सचेतनं सर्वं जगप्रायुक्तस्तेनैवात्मना स्थितं प्राप्नो वीक्ष्याक्षय्यचारवोभ्न्ततया जगयतोऽस्युपसंहरति । तस्मात् सति । चतुष्टयपादप्रतीकामादाय व्याकरोति। चेतोंऽश्नूते निस्ादिना । रवेरंडदवो यथा वच्त्र्न्नो तथा पुरुपस्य सयं चेत-न्यात्कस्य चेतोदयाचेतन्म्य भाषाक्षे लोऽडययो निर्दिंक्ष्यन्ने । तान् शुरुधो जगयतोऽस्युक्तरत्न सम्भसः । तेषां चिदात्मकात्पुरुषात् ससृतनस्पतों भेदाभावं विवक्ष्यति वि'भजति । वक्ष्यतेति । भेदभोक्ते तेषाछ्ङपा-धिभेदादित्याच । प्राप्नुयाति ॥ इष्टनगित कृत्वचतं पुरषस्य जीवसर्ज्जने श्रेष्ठं कचयति । विषयेऽति । यथाग्निना श्रमानद्रुपा विशुक्लिक्रा । जग्यन्ने तथा चिदात्मना सकामसभावा कर्ं वात्ते गम्यावाद्यन्ते । विषयवचचचचालतादृ । न प्राप्येन वीजात्तमगा तेषाछ्ल्याद्मन् । न शोध्यादिो जीवाना-हत्यादेकाश्र्चिदात्मक कथनो भिन्नात्सम् । यक्पात्प्रप्रतिच्चम्वर्तादिस्वा-देनां विस्सभूतास्तत्स्थतो भेदभावात्सानु विद्वादोनं शुरुषश्चिम्राधागो

जगयतोऽर्थः ॥ विशिष्टभावेन व्यवस्थितान् शुरुभावान् प्राप्यो जगयतोऽर्थः । नीतिहेतौपपादार्थेच्छृङ्कुर्याति । रतरामति ॥ ६ ॥ चेतनाचेतना-क्कार्ष जगतः सर्गे प्रस्तुते सर्गविवेचनायै मतान्तरङ्गपचख्याति । इन्द्नरक्ष विभूतिविंसारः सक्कोयैब्ये स्वापर्ने विभूतिप्रसङ्गमिति ॥

स्वप्रमायास्वरुपेति दृष्टिन्यैर्विकल्पिता ॥ ७ ॥

पुनर्वा नतक्ष पश्यता तत्कृतमायादिसतत्त्व चिन्तयायामादरतो भवितव्यत। तथैवायं मायाविनः द्वैपमसारखसमः सुपुप्तसभारदिविकाससादृढमायाविसमद तत्सुप्रसाद्धते जसादि: कृततदृढाभ्यामन्य; परमार्थमायावी । स एव भुमिष्ठो मायाच्छाद्योऽहममान एव स्थितो यथा तथा तुरीयाख्यं परमार्थतत्त्वम् । अतसाक्षिन्तायामेवादरो सुसूक्ष्माभ्यां न निष्प्रयोजनाभ्यां दृष्टावादरौ कृतौ। अतः सृष्टिचिन्तनमेवैते विकाल्पा इत्याच स्वप्रमायास्वरुपेति । स्वप्रकुपा चेति ॥ ७ ॥

चदृष्टिति पदे दृष्टेर्वृत्तेर्वृत्परतया सप्रेति। ज्ञातः क्षुद्रदृष्टिनिबन्धनमेव कतं तद्विदामेव किं न साक्षात्कृत् । न त्वात ॥ दृष्टेरपि वृत्तिलासक्तुचिन्तनानामपि तदादरो भवत्यतः स्वपद्यलाछ । न मायावी दृष्टिरादर्शविद्या न भवतीत्थं दृष्टान्तमाह । न श्यति॥ मायादिवादिदर्शनं तत्कार्यं यत्प्रयुनः" दृष्टान्तोऽन्वेष्टव्यः । तद्येथेति॥ तर्हि परमःसद्विन्तकःनां क्षुद्राद् रसादृश्यतया च दृष्टान्तः । रसादृश्यतया च परमार्थच्युदानमहस्रमाद । द्वैतेरादिना । मायाश्चदतत्वरहस्य- माने ले शेठः । द्वरोवाच्यं जायते । प्रथमप्र मे भयो विषयतेऽस्माद् भ्यार्वारिक्न' तद्रूपदर्श मिति येषः । परमार्थेतद्विचिन्मा दि सत्यगदोईरा फक्ववती न कदेः: । न ततः सदसदरतद्ररत्निषनानिम्नाद । नेति॥ परमार्थचिन्तनानां दृष्टान्तदृष्टिपरार्थेन निष्पाद्यमानेव दृष्टै विच्छे- पचिन्तेऽपुणे द्वे तौवार्थकथार्यति । तस्मात प्रति । याप्यत्ना- मालचीनामेव सप्रे प्रचनातत्स सम्भत' जायावहच मप्यादिवचचावाः सम्भाप्तीकारादनलोऽविकल्पयोः शिवानाहैमध्यचवम् ॥ ७ ॥

येमिति चापरे। देवस्यैष स्वभावोडयमप्रकामस्य का सृष्टि॥५॥

॥ उपनिषद् ॥

नान्तः प्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतः प्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् ।

स्वभावपज्ञामात्रश्रित्य सर्वेषां वा पाझायामात्रकामस्य का सृष्टिरेतिः ॥ ९ ॥

न च रक्षादीनामविद्याक्भावव्यतिरेकेष सर्पाद्याभासत्वं कारयितुं शक्यं वक्तुम् । पद्यतेः पादः ऋमप्राप्तो वक्तव्य एवाह । नान्तः प्रज्ञादिमत्यादि । सर्व एव हि तत्तिनिमित्त-प्रयोजनप्रयासय यद्दानामाधेयत्वामिति विशेषप्रतिषेधेनैव च तदर्थ निह्निदिर्याति । श्रुत्यमेव तर्हि तब । मिथ्याविकल्पं निराकर्तुमात्रानुपपत्तेः । न चि रजतसर्पपुरुषच गन्ध-र्वनगरादिकल्पाः श्रुत्यादितरक्षस्यान्तरत्वातिरेकेषा-वक्षास्तद्वक्षाः कल्पयितुम । एवं तर्हि प्रज्ञादिसर्वविकल्पनायादितरेष चक्षुर्नसुनोरेब तयोश्च्चन्दनप्रयोगात् । न च पर-मानन्द्सभावत्व परख विना नायादिषु सा ह्नूयते । न चि तथा सतो विशेषक्रियसे वादिमुखं युक्तं । न च नायामन्नरेष भोगक्रोडी तत्सोप-पद्यते । ततो मायामयी भगवान् ऋषडितरर्थः ॥ ९ ॥

यदुक्तं काव्यादित्वंतं भूतानामिति तत्राह । न श्रुति । वधिषान-भूतरक्षादीनां सभावान्विततया श्रुतिानहेतु शपथाद्याभासत्वं तथा परख सभावाद्वाक्यादाकाशाद्याभाष्यम् । आकाशं व्याकाशः सम्भूत रति श्रुते । न चि काव्यं भूतकार्यत्वं प्रमाखाभाषादित्यर्थः । पादमये व्याख्याते व्यास्येतेन ऋषमस्यामाप्तं चतुषं पादं व्याख्यातोत्तरपन्थ-प्राप्त रति । चतुर्थ रति । नतु पादत्ववधिष्यक्षेनैव चतुषः पादोरप

प्रश्नानशनं न प्रश्नं नाप्रश्नम् । श्रदृष्टव्यवहार्य्य

स्याद्वादलक्षणरूढस्य यद्वा चाच्छत्यलमिति न प्रतिषेधेः प्रत्याख्यातसुदकारादेरिव घटादेः । न प्राणादिविकारस्पष्‌सम्बाच्छुनिक्नियादिषु रकतादेः । न च सदसतः सम्बन्धः । यद्यप्यतद्निनिमित्तसम्भागवशसुव्यात् । नापि प्रमाणान्तरविप्‌ययत्वं सकृपेक्ष्य गवादिवत् । नापि क्रियावक्‍शं पाकादिवत् । नापि गवादिकं नीलादिवत् । यत्सो नामिधानेन निर्देश्यतेति । यद्यविषाणादिसमलालम्बनरथेकालं तर्हि न । शामलतावगमे तुरीयस्यानम्लानव्याप्तिरमिषेतुर्वात् भुक्तिकालाव्‌गम तृण रजतलव्याप्तिः । न च तुरीयसामत्लावगमे सत्त्वाविद्यालव्यादिदोषाणां सम्भवोदयः । न च तुरीय

व्याप्तं वस्तु किंचित् निवेश्यत इति व्याख्यायते तत्राऽ । सर्वैरप्यदृष्टतौ निमित्तानि श्रेयांसि चादीनीति तैः । अन्यत्रासुरोक्तेः सन्नवतीसर्ष्वः । शाश्वाहत्ययाभावं धोतयितुं हेतुर्द्विविधोऽभिहितः । यदि वाक्यं विधिमुखेन । यदि वाक्यं विधिमुखेन न गृहीतेऽपि भवमूत्र । तर्हि न्यायमेव तदाप्योत तदपेक्षयैव निर्देष्टव्यसामान्यवादू । तद्वाच्यं नास्त्रव्येवादिति वक्तुम् । न्यायमेवेति । न हरीव सत्स्वलमहमात्रं युक्रम् । विमतं सद्विषयं न भवितुमर्हत् । तथासिद्धरजादिग्रादिस्वरूप-

मानासुरोक्तः सविषयैरिति युक्तः । तथेतत् । दृष्टान्तः स्वाधवनि । न रजतादीनां सदृशविधानुभयोध्यातद्वस्त्रः । तदेवं प्राणादिविकारसामनापि नास्त्रव्याश्रयादपि निश्चितोऽर्थः । वध्युपहितानत्वं तुरीयस्येत्य तदिव-

दिति प्रक्रमभङ्गः । स्वादिति क्रोचयति । एवं तर्हेति । किं प्राप्तिमात्राशिका-

मभिगमस्येति । किं वा तात्त्विकम् । साध्यः । तस्य शास्त्रकृत्‍व्य-

सग्राह्यमलच्ययर्माचिख्नमव्यपदेश्यनिकाल्यप्रत्यय-

सारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यक्ते म शाक्ते म शाक्ता च विमृशेय् ।। ७ ।।

विकल्पप्रतिपेधेनेव रज्जुस्वरूपप्रतिपत्तिसंभवात् । तद्वस्थस्सेवमनसुरोयल्लेन प्रतिपिपादयिषिततत्लात् । तच्चमत्कारवत् । यदिदं व्यवस्थालवविश्रख्यां तुरोयमन्यन्मात्रतिपत्तिहाराभावाच्छाखोपदेयानर्थकं भ्रूत्यतापत्तिवा रज्जुरिव सर्पादिविकल्पप्रसङ्गात् । स्थानलोभेऽपि मालोक्य एवाप्तप्रज्ञादिखेन विकल्पप्रते यदा तदात्मप्रज्ञादिस्वरूपप्रतिपत्तौ प्रमात्र्यसमकाशमेवान्यन्रप्रमप्रवृत्तिनिर्हेतुफलवच्चयफलं परिसमासमिति तुरोयाधिगमे प्रमात्र्यन्तर साधनात्त्वा न च ध्येयम् । रक्जुसर्पविवेकसमकाश इव रक्जुरपिनिरन्तिफले सति रक्ज्वाधिगमस्य येषा पुनस्तदोपनयव्यवद्दप्रत्यनिमित्तस्स बन्धुमुक्रादिस्वाच । नाशोऽस्ति ।। तदेव वरोक्कवात्सल्यप्रमुखमुपागं प्रपञ्चप्रसरप्रतिबन्धकततित फबितवात् । यदित । यदित तुरोयस्य नास्ति विषयं ज्ञाताज्ञप्तिमं तर्हि नरविवादादितरेतर तहदेरपि निम्मक्चवस्तुसमू । द्विविधाल्मादिमतो राजादितेरप्यनुस्स फबगुसूलोपकम्बादिति युज्यते । यदिविषादादीतिविषादादितरेतर राजादितेरप्यनुस्स फबगुसूलोपकम्बादिति युज्यते । यदिविषादादीतिविषादादितरेतर राजादितेरप्यनुस्स फबगुसूलोपकम्बादिति युज्यते । यदिविषादादीति वच्चा नुर्तिद्वनिमित्तवगमे रक्जादिविषयहश्य आवृतस्ते तथा तुरोयं मध्यादिमिस्सलाल्वेन तुरोक्क वात्सल्यकारे वसनाकाङ्क्षाविषया वचिछ्यते । तदेवमालोच्य तुरोयाधिगमस्य सर्वाङ्काकुर्वन्तस्स्वादर्र्ककाव्यालाघव्हा न युक्तेत परिहरति । नेऽप्यदिना ।। तुरीयस्साक्षाल्लावगमे यतित सर्वानर्थहेतुभ्यादिरो निरास्सतहचयं फलकम् । विदद्रहभवेद् वाध्ययति । न क्षोभति । नवं तुरोयमयेप्सविपयेप्समानोऽपि नाकालयेवगत्स प्राप्यते वृदे लभादिति तल्लाच । न चेत ।। वद्योऽनलदाहकस्येवन्नगतं पक्यते वृदे लभादिति तल्लाच । न चेत ।। वद्योऽनलदाहकस्येवन्नगतं पक्यते वृदे लभादिति तल्लाच । न चेत ।। वद्योऽनलदाहकस्येव

३७५

केनव्यभिचारी यः प्रत्यक्षेणानुमितरप्यनुमोदम् । पश्यवेक प्रमाणस्य यस्य तुरोयसाधिगमे तत् तुरीयमेकामपत्वसारम् । शामेत्येवोपासीत इति श्रुते; । धन्तःप्रज्ञादि स्वानिधर्मप्रतिषेधः हेतुः । प्रपञ्चोपशाम-

मिति ज्ञाप्रादिस्थानधर्माभाव उच्यते । अत एव शान्त-

चिद्वित् । न च शान्तस्य सविषयत्वकथाहपपत्तिः । सपरविरोधिनां भावानां बुद्धौ हृपबन्धादितश्च । शान्तं न जायते नित्यत्वात् । तस्य शान्तस्यैतेनिधे श्रेनैवोपशजयातुरचशान्तरे विप्रकृष्टस्य प्रणनायानवस्थानादारो

पितातदर्थंनिरूप्यते । शान्तं पर्यवस्थितिमुपपन्नेर्ति । तच्चार्दिति । प्रतिपक्षनोत्पत्तौ तु विश्नान्ततव प्रमाणम् । तेन वाधिकारो न कचिद्-

काषेमेवान निरस्यति इति वाच्यम् । ननु श्रेयमार्गे । वीक्ष्यभाष्येति ॥ छुप्रं

चि सुप्रजागरिते प्रतिबोधाभावलक्ष्याये पि श्रेयोविश्वानाभावहपपल्नादित्ये च

विश्नानानं चक्षेऽपि जन्मेकं साधारण्यविभक्तं शुप्रपत्ति तम्रतिपेधो नेद्वादिगा श्राप्तवतोबषः । युक्तं शरादीनां रज्यादौै भानप्रतिपेधानां प्रतिबेधादपषचम् । जातमपि तु प्रमाणेन गम्यमानान्न प्रपञ्चतादीनां न

प्रतिषेधो युज्यते सङ्कविरोधादिति भवते । कचित्प्रतिपेधो युज्यते सङ्कविरोधादिति भवते । कचित् । प्रामाणिक-

स्वाच्चित्याख्यान्तः प्रपञ्चादीनामशेषत्वप्रतिपत्तेः । उच्यते

रति । विश्नखस्य युभिषारीतस्याख्यातिपचवदिति च । प्रपञ्चपेतिति

तस्याविमेषोडप्यविचारस्तत् रज्यादाविमेमुदाहरषम् । यथा: प्रपञ्च-

दोषमितरेतस्यविचारे निदर्शने सर्पोहारादिति । विमतं वस्तुस्वव्य भि-

वारित्वादृणादिवदिति च । हेत्ववेधि । तथा च शास्त्रे

ज्ञानस्विदिति भावः । अज्ञव्यभिचारित्वहेतोरप्यदिं चकुते ।

छुप्र रति । न तत्र चेतनवस्वस्वभिचारः । छुप्रकष स्मृचष्या आप्ततवा

साधकसुतथास्ववस्थातदिवात् । न छुप्रकषेतित । छुप्रे साधकसुतथास्व

श शस्ते प्रमाणनाच । न शेति निषेधप्रातिपेधनदा क्रिवि-

येष्टव्यं तुरीयत्वोक्तं यदेव श्रेष्ठतमं प्रानैन्द्रियैः । ज्ञात-

पेयाव । हरदर्शनं श्रुतवादच क्रियार्हतामनित बिर्ष

सविभक्तिं्य शिवं यतोध्देतं भेदविकल्पैरहिंतं चतुर्थं तुरीयं मन्यन्ते । प्रतीत्यमानोपादानबहिर्विकल्पच्छेदात् । स चाश्रोत्रादिर्विष्ण्रेय पृत्ति प्रतीममानसंपूर्तौचित्तद्रष्टृद्रश्यादिव्यतिरिक्ता यथा छज्युसाध्या तस्ममसौल्यादिवाक्यार्थः । पमानाहटो

वानरमात् । वच्यादिति ॥ यत्सक्रियंनयनगोपायाल्लक्षणं पुनर्नामपरिल्हरति । मखैर्ान्त्रैैरिति॥ यच्च च्छब्दनिश्रयुक्कम् । यचं प्राग्जन्मनमित्यादिवचछोपलञ्चादिस्वादियुक्कम्‌ । पचिकर्म्मति ॥ को देवत्वात् प्राक्ष्वादिस्वादिज्ञोऽप्नाश्रयादिविशेषदिलाङ्ग्यादिमान् । यनह-

देवति॥ मतद्रह्यादानविशयत्प्रयुक्तं विशेच्चानरमात् । यत्प्रथते । यनोऽधिकतरामात्रागारेऽपि यथाविष्यवस्तु ।। यद्प्रमेचे समवर्ग्यत्पूर्वं तस्मादित्यादि । यत् यथेतत् । तस्मिं वशोकं वसु नाच्छेय प्रभा-

वावादिस्वादिमान् । एकाकीनेति॥ परोक्षार्थविषयतया विशेच्च्यं प्राक्ष्वायापरोक्षार्थव वा व्याकरोति । यच नेति॥ यपरेच्छातःप्रसक्तव्यात्कनि मन्त्रेचे बृहदारण्यकश्रुतितद्धदर्शयति॥ यनोऽनेतीरादिना परिपूर्छीलादिवचछावदार्शनोकः । य च व शपथ-

नोतः चतिप्पोडवक्तसन्नेवेकेरतं परमात्मानं प्रकार्न न्वदर्शेतातत्प्रालङ्गोदेवस्यात्यायातेततस्स्थिल' कलितो हि निरर्थः । विशेच्चारतारकम् उद्गारकोटि-प्रतिपरेऽचनेदिति । पच्वार्तिति ॥ स्वानिगद्रेक्क स्वानधर्म्मस्स च प्रतिेधोऽनु:च-देन पराक्क्षते । मथान् 'रामहेषादिरशितम् । पचिक्रियं चूडस्थचि-

वाः । विरं परत्र्ययं परमानन्दनिरोेधोपमिति वावु । यच्चाहेताताभावोपलञ्चितं वक्याश्चार्थनिमि्नात् । वत रति । यद्हेतमिन्ते तद्वाच्छते । भेदेतित । यद्वाविच्चेपविषयत्वप्रभाए पार्चं यथाचंतकिस्स्याश्रयम् । प्रतीपमा-

नेति । यदर्थंधरीयोर्योऽच लङ्ग्याश्चेवलेङ्गपौनरुक्तं तस्योक्तिदेवचालेऽपि नन चिन्तावातनिज्यादिमान् । स किन्न्ये वर्त्तति । तदेव प्रतीपमानेति । नचि दृश्यदृशेःपरिच्छोपो विद्यते पदि-

नामिलादिस्वादिदिवाक्याथि प्रतीपोपादनेन दर्श्यति । न चि दृश्यतिति॥

गौडपादेऽ्योपनिषदाविवृत्तौ शाङ्करभाष्यम् ।

निष्ठत्ते: सर्वदुःखानामौषान: प्रभुरव्यय: । च्छन्द्-

त: सर्वभावानां देवसुर्यो विभु: कृत: ॥ ९० ॥

दृशा । न चि दृश्याॅं दृश्येॅंपरत्वोपो विद्यतेत्यादिभिरत्को

य: स विशेष इति भूतपूर्वंगत्या ज्ञाते बैताभाव: ॥ ७ ॥

प्राप्ततेजसविच्छचयचयानां सर्व-

दुःखानां निष्ठत्तेरौषानकुरीय पामा । ईॅद्य़ान इत्थंस

पदस्स व्याख्यानं प्रभुरिति । दुःखनिष्ठत्तिं प्रति प्रभृतेः-

तौत्थै: । तहि ज्ञाननिमित्तत्वादुःखनिवृत्ते: । भव्ययो न

व्येत स्वरूपात व्य भिषरतीति यावत् । एतत्कृत: । यच्छा-

यानव्यवहार्यें क्रतोर्यैषे यत्नमिन्द्रियैर्द्धा भूतपूर्वॅंचविद्यापस्तावां वा

प्रे यत्नाश्चावृततफलेदान्नीमपि विशेषयस्मादृश: । भर्तोऽत । विद्याव-

स्तावापि किञ्चित सादृश्यानेतसविभागो न भवति तत्त्वात् । प्राप्त

त । ज्ञानेन तत्त्वार्थचिन्तनानुष्ठाने । तदैव: ॥ ९॥

नाम्न:फललादितिहेतुकेडर्‌षे तद्विरुद्धपानु शोकानवतार-

यति । ज्ञानेति । विविधं स्थानत:श्रयणादृश्वतेति म्युतसृक्षा धरीवो

विभुरष्यते । न चि धरीवातिरेकेष स्थाननयथाऽऽनं धारयति ।

सर्वदुःखानामध्युपक्रान्तिमेदेऽभिधानां तद्वेऽहने तदाधारतश्चामित

यावत् । तेऽनपदं प्रभुक्ष प्रभ पदं प्रयज्ञास पौरषमित्याष्ष्षु: ।

द्वितीयस दुःखनिह्न्वर्सं प्रति सामर्थ्यॅस निस्स्ववाद

कदाचिदपि दृश्यं शादिस्याश्ष्याश् । तर्हिॅगमेऽत । संशयटपेक्ष

व्योड्कोतमाश्शा विविधनटि । श्रुतिपादिता॥ तत् प्रभापूर्व कमन्हुतः-यत्‌

एवम् । प्राप्तकृत इति॥ अतो द्विरोय कव्यशेतोरभावादिति

प्रेव: । विद्वादोनां वेद्मानस्वात्त रीयक्षादितोयष ॥

स्वप्ननिद्रायुतावादौ प्राप्तस्वस्वप्ननिद्रया। न निद्रां नैव न सुप्तं वुयोन् पश्यक्ति विशिष्टा:॥१३॥

स्वप्रोश्रयाद्रप्रच्युतौ स्वप्ने तुवरच्युताम्। निद्रोक्षा तत्त्वप्रतिबोधकथ्यां तम् ईरति। ताभ्यां स्वप्ननिद्राभ्यां युक्को विशिष्टतैकसो। भवत्सो कार्यकारणावस्थाविलक्षण:। प्राप्तस्वस्वपनित: केवलेेव निद्रा या युत् चरति कारणाद् इत्युक्तम्। नोभयं पश्यन्ति तुरीयेऽनिद्रिता म्रचाविदो विरध्वस्तात्मवितरोब तम:। भतो न कार्यकारणाद् इत्युक्तमुररीय:॥१४॥

कार्यंचार्थवदौ ताविवादिषोकोक्न्र्रप्रमहावष्टकोन प्राप्यते॥ न तु वैकक्ष्य देव सुप्तं स्वप्रमुखप्राप्त' न तु विशक्य द्रुत्य मानक्य तथोयोग वचंने प्रबुध्यमानव्यवातातू। यचकविवयेपुचवितेजषै स्वप्ननिद्रावुपादिति। तत्र स्वप्रयद्वार्वमाच । स्वप्रे तति॥यथा रक्जां स्वप्नो वडवागम्।चोद्यववा मद्यारे तच:स्सलान् देशादिपचचननचयाप्रहचम् । थालाने रेशादिवेदेशचयवस ऋतिमुक्तिच्छिद्यावात्तेन स्वप्रयादितेनााम्यवायव्येन 'संभव:' निमित्तेहयोरविच्छिद्र:।। तथो निद्रा-यसै न निद्रारूप्कान तु प्रतिबोधतो विशकेन:पष्य:'। निद्रेति ॥ उचक्न्राभ्यां स्वप्ननिद्राभ्यां विशतेजयोभ्यां मिक्ष' जगमवति। ताभ्या-निति॥ तयोग्न्याप्रचयेनाप्रक्षेन व वैचिज्यछदपं प्रागपि कृत-तनित्य:'डपचकाछ । यत् ऋतति॥ द्वितोयं पादं विभक्ते। प्राप्तप्रविचति ॥ हितोयाषं वाच्चे। नोभयनिमिति॥ तुरीयेऽनिद्रास्वप्रोरदयं नेदनाच । विरध्ववादिति॥ स्वप्नाततकार्ययोर्नित्यविश्रप्रिये तुरीये विरध्ववाद-रूपचिद्रिरिमल ऋटान्नमाच । सवितरोबेति॥ तुरीये वसुतो नाविद्यात-त्कार्ययो सकू.तर्कसोक्न्रोलक्य प्रागपि कृततमिलाच । ऋतो नेतिन॥१५॥

अन्यथा गृहीतः स्वप्नो निद्रातस्मजानतः। विपय्यैस्तथोः ज्ञौषे हरीयं पद्मसुते ॥ ९४ ॥

कदा तुरीये निवितो भवतीत्युष्यते । स्वप्नजागरितयोरन्यया रज्यां सर्वे इव स्थूलतसूक्ष्म' स्वप्नो भवति । निद्रातस्मनानतस्मादृश्यवस्वासु तुल्या । स्वप्ननिद्रयोसुत्यादिवक्षतैष्योरेकाराज्ञितम् । प्रयध्याग्रहणात् प्राधान्याच्च ऋषिभूतानिद्रेति तद्वान् विपय्यैसः स्वप्नः । ततस्तौधे तु स्थाने तत्त्वज्ञानलक्ष्य्या निद्रैव केवल्या विपश्यौसः । मृतसयोः कार्यकारयास्थानयोरन्यथाग्रहणाग्रहणालक्ष्याविपश्यैसः कार्यकारणयोरपे परमार्थतस्स्वभतिबोषतः

कदा तर्हि स्वप्नो भवतोऽपेक्ष्यायामाश्च । अन्यथेति ॥ निद्रा वर्छिं करेति स्मृत्वा च । निद्रैति॥ तुरीयेऽपतपत्क्षमयं शक्किरते । विपय्यौश इति ॥ शोकम्यावसानामाकाङ्क्षं दर्शयति । करेति ॥ कदा स्वप्ननिष्ठो भवति कदा निद्रानिष्ठः खादिस्स्थि त्रुट्यभ्याम् । मग्ननयक्षोभयं लोकेऽपि दर्शयति । उच्यत इति ॥ तम् कदा स्वप्नो भवतीति प्रश्नं परिशरति । श्रेयेति । ज्ञानस्वारहे सप्रतृदुरुरार्थः । द्वितीयं प्रश्नं व्याधत्ते । निद्रेति ॥ विचादिमु निष्ठं तवोऽरति त्रिपचनं कचनिष्ठामध्याच । सप्रनिद्रयोरिति ॥ विचतैजसयावेको रात्रिः । माध्यो द्वितीयः। ततः शौषे द्विचचननविरहविमलिमर्षः। प्रधाने राजौ विपय्यैस्स्थाप्यं वाच्यत । अन्यथेति ॥ द्वितोये राजौ विपय्यौसविशेष' दर्शयति । वतौधे त्विति ॥ द्वितीयार्थगताम्बरायि आकारोऽपि । वत. रति ॥ द्विचचनस्सोपपत्ततादिपर्यौंक्कल प विभागेन निद्रा'रितलादिस्थचे । हतीयं प्रश्न

चिदादिमायया शुद्धो यदा जीवः प्रभुध्यते।

जीवे तुरीये परमश्रुते तद्भोभयवाच्यत्वं तद्वाक्तत्पश्चान् तुरीये निर्दिष्टो भवतोत्थार्थः॥ १५ ॥

योडयं शारीरो जीवः स उभयवाच्येन तत्त्वार्थमातिबोध-रूपेण वीक्ष्यामना पर्य्याप्ताग्रहणखचयेन जाग्रादिकाष्ठप्रत्सेन नायावचयेन स्वप्रेन समार्यं पिता मूलोदयं नत्वा ध्रुवं पश्योऽस्मेशं स्वामी सुषुप्तौ दुःखौ चावितोद्मनेन वृत्तौ तचानेत्थोऽप्रमकारान् स्वप्रान् स्वानबह्येऽपि पश्यन् सुषो यदा वेदान्तार्थतत्त्वाभिज्ञेन परमकार्योऽप्यकृत्। श्रवणादि श्रुतं तं हेतुफलात्मकः किन्तु तत्त्वमसोऽति प्रति-बोध्यमानो यदा तदैवं प्रतिबुध्यते। कथम्‌ नाधुन वाच्य-माध्यन्स्तरं वा जन्मादिभावविकारोऽस्ततोऽर्जं सर्वास्या-भ्यन्तरस्य भावविकारवर्जितमित्यर्थः। यद्याच्छभ्यादि-कार्याभूतं नाङ्गीकरविव्यात्मोवेशं निद्रा विद्यात् तत्त्व-प्रतिबोधे॥ १६ ॥

बदा तत्त्वप्रतिबोधो विपर्य्यायाच्चवदर्थविपये चावावाच्छ। पना दोति। प्रतिबोध्यारं तत्त्वयेश विशिनष्टि। यत्कथञ्चि॥ जीवददशा-र्यें निश्चिति। बोधवशित परमात्मैव जीवभाववाचः संवरतोऽर्थः। तत्त्व यर्च जीवभावापत्तिरित्यैतदर्थो वर्च्यते॥ स रति॥ परमात्मोभवचचेन स्वापेन द्वितेजा भवतीमश्वः। स्वापलोभवचचचाल-शेव प्रकटयति। वच्येऽदिग। नादावचयचगेगपुन वसभ्यते॥ शुप्रभेव व्याक्कि। मनेरादिग॥ स्वापपरिक्कृश्रोऽपि प्रतिबो-भगस्वकार्थो भवतीश्र्च। वदेव॥ वदा चुपशमदा युज्यते।

ब्रजमनिद्रंमसृप्रमहैतं बुध्यते तदा ॥ ९६ ॥

यद्न्ना यदि विधते निःसृतं न संघयः। नित्‌ड्रम् । मनिद्रं च तत्सुरोयमत एवासृप्रम् । तस्मिन्मिततया दृश्यधा गृह्यते । यस्याचाऽभिद्रुमसृप्रमं तस्मादृजमहै तं सुरोयमालानं बुध्यते तदा ॥ ९६ ॥

प्रपञ्चनिटत्पा चेत्प्रतिबुध्यतेऽनिहते प्रपञ्चे कायमहेतुमिति । उच्यते । सत्यमेव स्वात्मपच्चो यदिदं विद्यते रक्ख्वां सर्प इव कल्पितत्वात् न तु स विद्यते विद्यमानकल्पनयैव न संशयः । न हि रक्ख्वा भ्रान्तिमुखा रति खेपः ॥

प्रतिबोधकं fिच्चिद्रतत् । वेदान्नुध्ंति । कतं प्रतिबोधनं तदा च । नाशोति ॥ यत्कुभूयादानमलयेथस्मिल्युच्यते । यदोक्षfिच्चेपच्चेम युदृशा प्रतिबुध्यमानः fिच्चतदाडSश्रयेयं वक्‍यान्त्रप्रकारेव प्रतिबुबो भवतोत्क्ररम् । तस्मिन् प्रकाइं पञ्चपूर्वकं हितोवार्द्धव्याख्यानेभ विवादवति । कथमिवाऽऽइतगा । वक्‍यावदिति शप्रम्याख्येध्यातदुपं पराक्करखते । वाद्यं कायं शान्तरं कार्ष्यं तस्योभयसिद्ध नाग्नि । ततः जन्मादेमोःकार्ष्य नात्नावकाशः । सम्भवतः; स्थाऽः । यत्कतार्तं विशेष्यं समकाइष्य सोऽवति ॥ महोहेति॥ कथमादेतार्हिन्त्रं कायोलिारे कार्ष्योभये नातात्मल महान्-

शाभाने बक्‍कुयकतस्यादिति मवाऽऽ । यस्यादिति ॥ शनिदृत्तं रेथ' कत्था विशेष्य;नतं दग्येऽति । कत एवेऽति॥ कथमृष्यस्यचाऽपतृष्यच-स्व श्वेधुयं रेथं कत्था विशेष्यचऽयमित्याऽच । वक्‍याचोऽति ॥ नत्पमेऽंध-कथमसत्त स्वात्मनः कमायातामतस्यान्त्राऽऽ । हरौयमिति । तदा विशिष्टेनाचार्येण विशिष्टं दिव्यं प्रति प्रतिबोधनार्स्य वामितार्चः ॥ ९७ ॥

हरोयमद्वेतमिसुक्तं तद्युक्तं प्रपञ्चस्य हितोयार्द्ध छत्प्रादिस्वाथ्राऽऽ । प्रपञ्च रति॥ प्रपञ्चनिहत्स्या हरौयप्रतिबोधातदद्विती-यत्नमिचत्स्विमिति शेधान्निकोमाइषां पूर्व्वव्याSहुवर्द्धति । प्रपञ्चोऽति । तस्मिँन् · पूर्व्वमपञ्चनिहते रनिहतस्य तत्स छत्प्रादितं शेधुधइंतोति

मायामाश्रिमदं हेतमहैतं परमार्थतः॥ १७ ॥

कल्पितं रूपं विद्यमानं न विवेकतो नित्यत्तः। नैव माया मायाविना प्रयुक्ता तह्यिनां चतुर्थस्वापगमे विद्यमाना सती नित्यता। तथेदं प्रपञ्चाख्यं मायामात्रं हेतं रज्जुसर्पादिविकल्पाहैतं परमार्थतसच्चास्य कश्चित्पदार्थः। प्रष्ट्रतो नितष्टो वाचोऽथिभ्रान्तः॥ १८ ॥

पूर्वमाश्रित्य मथितम्। अनिष्टत्व रति॥ शिवाख्योऽशिवोऽशिवाख्य। उप्तस्त रति। किं प्रपञ्चस्य वस्तुसत्यत्वपक्षेऽवाऽहपपत्तिरष्यते किन्चिद्वस्तुसत्यत्वपक्षग्राद्यो हेतुराहपरमसद्भिरोति। वस्त्वादिव। चाह तावदेव वन्ध्यापुत्रादिमानह्यधिको मिथ्यारूपत्वात्। बचा यदर्थे रज्यते कल्पितो वस्तुतो नास्ति वया प्रपञ्चोऽपि कल्पितत्वाद वस्तुतो नास्ति। तथाच नासिद्धो हेतुनिर्दशितोऽर्थः। उक्तं च किलतदेकष्येन साध्यवति। विद्यमानत्वे तु कार्येस्व न कार्यत्वेन हेतुत्वमात्रवाधीनः। सन् प्रपञ्चो विद्योत तदा नतकस्याभितस्त्वनियमाद्विद्यमानत्वसद्भाविनो। कार्येस्व न कार्यत्वेन हेतुत्वमात्रवाधीनः। सन् प्रपञ्चो विद्योत तदा नतकस्याभितस्त्वनियमाद्विद्यमानत्वसद्भाविनो। कार्येस्व न कार्यत्वेन हेतुत्वमात्रवाधीनः। सन् प्रपञ्चोऽस्ति। तस्म कल्पितत्वेनावस्तुत्वादित्थंः। प्रपञ्चस्य मायाविद्यमानत्व न वस्तुत्वसिद्धादितरप्रत्ययाद्वति। न चोक्तदिशा। यदर्थे हि रज्यते कल्पितो नास्ति वस्तुत इति। वाधिततया काचिद्वन्ध्यादपि सत्या भावात्। माया चेत्कल्प्याऽऽकल्पद्वाच्याऽभावात्। मायाविना प्रदर्शिता पाञ्चालस्यां याथादर्शनवर्ता चतुर्यततस व्यार्थदर्श नप्रतिविम्बकस्यापनमे वति वध्र्यनस्याङ्गदर्शनंनतो नष्टता सती नैव कस्तुलो विद्यमाना भविष्यद्वयते॥ यथेदृशादृष्टवयँ तथेदं प्रपञ्चाख्यं मावामालं न परमार्थतोऽस्तीत्यर्थः। इत्युक्तं रदिति। प्रपञ्चस्य काल्पनाव्यतिरेकत इत्यादिव॥ १७ ॥

विकल्पो विनिवर्त्तेत कल्पितो यदि केन- चित् । उपदेशादय वादो ज्ञाते हेतु न विद्यते ॥ १८ ॥

ननु ग्राह्या ग्राहकं शिष्यं पूति विकल्पः कार्य निर्देषित्त्युप्यते । विकल्पो विनिवर्त्तेत यदि केनचिक्क स्पितः स्वात् । यथाजं प्रपञ्चो मायारज्जुसर्पवत्थादय शिष्य-दिभेदविकल्पोऽपि प्राक् प्रतिबोधादेशोपदेशादिनिमित्तोद्भवत् उपदेशादय वादः शिष्यः यास्ता ग्राहकतिमुपदेशकार्य-

प्रचारान्तरे चाऽहेतुपरपरिकल्पनाभङ्ग) परिकरति । विकल्प रति । यदि केनचिदेतद् तत्त्वमागमेन कार्येन शाखादिविकल्पो नेदतव्यो विकलिततथाश्रयत्वादितो निवर्त्तेत न तु सान्त्ववादेत विरोध- महेंति । तत्त्वप्रणालामागमवाक्यामेव तत्त्वोपदेश निमित्ती यतः । शाखादिभेदोऽनूद्यते । उपदेशप्रयुक्ते तु तत्राने निर्देशे न किचिदपि हेतमसिद्ध तमप्यन्वयादिनिमित्तः । योक्रव्यवस्थाप्योऽत्र हेतुमात् । नन्वति मदनिहत्तो नादेतिविहिते च शाखादिभेदेषु कल्पनावादविरोधः । तथा सति भूमाभाष्य स्वादिति शाङ्कानिरासायैतद्वाक्यपरपरिकल्पनारम्भः । उच्यते रति । शिष्यः शाखा-

मित्ययं विकल्पो विभागः शिष्यादपि मृदादिस्प्रतियोगिनादप्सुतारङ्गवाय्वादितद्बहिरोच्यते । शिष्यादिविभागकृत् कल्पितत विभाति । यद्वेतत् । मायाविना प्रयुक्ता काया वचां कल्पितेऽसते यथा च र्पंधारादिविकल्पनास्वाद्यं प्रपञ्चः शबोऽपि कस्यिमो वस्तु न भवतीति प्रपञ्चितं तदेव प्रपञ्चोऽत्रैवः विषयादिविभाग प्राणाभ्राक- वितः सद्वद्वानकारतो शिष्योऽर्थः । जितति ज्ञानास्प ख्यातिर्वस्त्रते वमात्र । उपदेशे तु । उपदेशेऽहिप्स यचोःकविमावचनिषु ग्राहपयं वमात्र ।

जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मा-त्रा रोदिमस्वादात्प्रोतिवै सव्वोँ कामानादत्ते भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥

तत्र विशेषनियमः क्रियते । जागरितस्थानो वैश्वानरो यः स प्रौढार्वाकारः प्रथमा मात्रा । केन साम्येनेश्याद् । पादैराम्र्याद्यैरपि आकारैः सर्व्वा वागवयवा । आकारो वै सव्वाँ वागिति सूतेः । तथा वैश्वानरेऽपि जगत् । तस्य ह वैतस्याम्नो वैश्वानरस्य मूर्धेति सूतेरित्यादि-श्रुते: । प्रतिधानाभिधेययोरेतत्स्थानीयोशब्द इत्यवगम्यते । आदिरस्य विद्येत्यादिमदकाराख्यमन्त्रं तथैव वैश्वा-नरस्थाद् सामान्यादिकारत्वं वैश्वानरस्य । सदेवात्ववित् फलमाह । प्राप्नोति ह वै सव्वाँ कामानादिः प्रयमच्च

पादाद्यौ वार्त्तयाश्र्च मध्ये विद्याश्र्चविशेषाश्चारिविशेषांतं मिल-मयति । नलेति विरामावरोऽकारं शादक्षे शकारोपरहितोऽकारोऽन्यल्लं शस्सैव तद्वदारोपप्रवोधकं शाद्दस्यामिति प्रचक्षते । केनैति । सामान्योपेत्याश्र्चपरां शृतिमवतारयति । मारेतिल व्याप्तिमेवाकारश्र्च शुप्रुनाश्र्चैवव्यवगतां । आकारेशेति ॥ मध्यात्पा-धैविकारोऽकारः पूर्व्वश्र्चाऽहपेश्य विराम वैश्वानरस्य वाग्वामिं' मत्व-वटक्षेन क्षटयति । तचैति । किश्च शमानाद्यहारात्राश्र्चावद्योरेकत्व-मारोष' न भवति तयोरेतल्लक्ष्म प्रागेवोक्तप्रादिद्वाख ।। प्रभिधानैति । सामान्यादनरमाद् । यादिद्रिति ॥ तदेव शुश्रुवति । वचैति॥ उकारो मकारश्च शु भवमपेक्ष्य प्रथमम ठकारइमकाररश द्वयमपश्यत् । किश्च पुनरादिमत्रस । तेजोमयाज्ञावरोपेताद्वाखाने वत्स माजलदिवक्षः॥ उकार्य काण्वानररस फर्ल दर्गेँवति । तत्त्वादिति॥

समप्राणसैचस उकारो द्वितोया मानोक्ष-

प्रोद्भवत्काहोलार्षति ह वै मानुस्नतिं समनुस

अपति मचता च एवं वेद यथोक्तमेकत्र वेदितव्येष; ॥ २ ॥

समप्रानसैजसो यः स पोषार्सकारो द्वितोया

मात्रा। किन सामान्नेत्याड । उत्कर्षात् । पकाराद्-

त्रष्ट.रव सुत्राट्कया तैषसो विखादुभयसाहा पका-

रकारस्यो मंध्यस्य एकारसकया विखप्राप्योमंध्ये तेज-

सोऽत उभयाक् षामार्यादिहतपससुख्यते। उत्कर्षति ह

वै मानुस्नतितराम् । विश्नानस्नतितं वर्जयेत्यर्थः । समान-

पादारा त्वोरेवास्यड्यते तदिचानस फबवसादिल्याह । तदेक

वेति ॥ ३ ॥

वादर्शचतस्सादेव फबविकला:॥ द्वितीयपादस्स द्वितीयमाल-

याचे कत्स' स्यपदिशति । कर्मेधादिना ॥ यचा प्रथमपादस्स प्रथममा-

लावाचेकत्सं शामाल्यं परसृत्स्नोक' तथा द्विगोयपादस्स द्वितीयमाल-

याचे कत्स' चत्वेव शामाचे वकारस्यं तदभाजे तदारोपायोगादिति गृच्यते ।

वाचाम्योपन्या।अप पुम्वककर्मेकतारोपं साधयति । यार्षेति ॥

पकारस्स चत्वेव।ख्यापवत्से नोटक् रसस्स सटत्कारस्स तक्षा डकार-

रक्षोत्कपों वर्षोत्ते तनाह । पकारादिति । आकाररक्षोत्कपों वाच्येडपि

माठक्नाडकारोल्कपर्णवस्मौपंचारिकसिकारचाछमाच्छपोदर्यति ।

यचा पकाराडकारोल्कपों दर्षिवकाचा दिवाचैजपस्सोत्कपों वककस्स: ॥

पचासिमानिन: स्स्वाभिरानिन: स्स्वादाडत्कचिन्द्र मुक्कनादि-

माषु । तस्मैति । उकारतैजघोनें प्रमेककुछवत्सं रवतपक्खोभवत्स्या-

गातादित्याषितु यााहरौति । वादारोति । मधरस्नादिवारतेवद-

योरभवान्तं धानाम्यं तक्षााडवोरेवास' सकमातरोपवित मियाह ।

जात प्रति॥ वचोक' कत्स्विक्नान फबवस्नाइडपार्यायते इहैव ।

३९

भवति नाखाग्र्राविल्क्ष्ये भवति य एवं वेद ॥ ९० ॥

सुषुप्रस्थान: प्राप्तोऽकारसृतौया मातृका मिते-

सुल्यच मितपक्ष्षेव यतु पक्षा णामयप्रमेहेषो भवति । पत्र-

प्रपिदक्षु कुक्षे न भर्वाति य एवं वेद ॥ १० ॥

सुषुप्रस्थान: प्राप्तो यः स पोहकारस मकारसृतौया

मातृका । केन सामान्जनेत्याच सामान्जमिदममल । मितेभि-

तिम्रों मोंयेत रव च निष्कृतैजसो प्राप्तेन प्रभयोत्पत्तो:

प्रवेशानिर्गंसाम्यारं । प्रक्षेनेव यवा: । तथा पोहकारसमासौ

पुनः प्रयोगे च प्रविश्य निर्गच्छत ह्वाकारोकारै मकारे !

अभौतेर्नॉडपौतप्रतयय एकीभावः । ओंकारोकारयोर्न्ये परे

विद्यादितान षड्जाननतेरुत्कर्षो नाम शुद्धतत्स्वाभेदावेदं तत्त्रेटस्वाभाने

काचं फकवत्सम्या यहृद व्याप्ते । विशानेभि: । पक्षा यच स्वस्मैव

प्रकटवर्ति । स्वप्रहेव्य हति । श्राध्द्यभेदेन फकभेदेनैव च विविधशाहक्‍ष-

प्रयुक्तेकत्सविम्नामफकमा च । यत्मभ्राविदिति ॥ १० ॥

दितीयाविद्योदित नादविन्दुमावाद्यौत्कर्षात उभयं तुले । पूष्यवद्दे-

कल्पप्रयोबकसमासापि प्रनिपूर्वकक्वचपरश्र्रयति । केनेत्यादिना । सामनेव

कल्पयोत्पत्ति । मोहवेत हृति । कामिल्योहारस नैरन्तर्ये पोहकारे

सकाकारोकारै प्रथमं मकारे प्रविष्ट्य पुनस्सकाराचिर्गक्‍ष्माविवोपच-

स्वेते तेन मकारेऽपि मानशयान्त्यमिति बकव्यस्मियर्ष: ॥ एकीभावमेव

कोरति । पोहकारेति ॥ नकारवमाजेडपि तदक्‍ष शाशान्यनिम्नाझ ।

तश्रेति चऋकारापि शाशान्त्यस फकमा च । भवतो वेति ॥ शाशन्मदयदा-

रेव प्राप्तमकारकोरेतस्मां नाविरवाचितं फकवच्यादिस्माच । विद्‌

दति ॥ f वियुवोडपि जगद्‌भयवासनमलोभ्यामच

वियिन्नष्टि । जगद्याश्चाकप्रतिति ॥ तथ्याकारप्रक्याम्याकतत्‌

प्रक्ववमनमनि्ट

रपौतिश्च मिनोति ह वा इदं सर्वं सपौतिष्व भवति य एवं वेद ॥ १९ ॥

गौडपादीयश्लोका:

विश्वस्यात्मविवक्षायामादिसामान्यसूक्ततम् । माणासमातिपत्तौ स्वादिसामान्यमेव च ॥१९॥

एकीभावविवाकारोकारै। तथा विश्वतैजसी सुप्रकाशे प्राप्ये। पततो वा सामान्यादेकत्वं प्राप्यमवातरयोः । विधृतृप- समाछ । मिनोति ह वेदं सर्वं जगद्याथामन्त्र जानातो- त्वर्थे। सपपौतिश्च जगत्कारण्यामा भवतीर्थः। पत्ना- वान्सरफकवचनं प्रधानसाधनसुतर्थ्यम् ॥ १९ ॥

मलैते धोका मन्या भवन्त। विश्वस्यात्मकार्मा- तत्त्वं यदा विवक्ष्यते तदार्त्वसामान्यसुक्तन्यायेनोत्कटसु- कृतं हि मत्वित इत्यर्थे। तत्त्वविश्वकार्यामत्यस्य व्याख्यानं मादासाम्यातिपत्ताविति । विश्वस्याकारमात्रत्वं यदा सम्म-

लाच फबविभि:पश्याछ॥ जगदिति। तत्पेकषु माने फबभेदकचनेनाड- पाखनाभेदमात्राकाङ्क्षु फबभेदकतेरर्थवदतद्वपेत्या अ। मानेऽति ॥ पादानां मालाध्यायुक्रमादेकत्वविवक्षाने फबवचनं धर्मान् पादास्यासाच यथा: स्वारवचन्तभोग्या प्रधानख ब्रह्माध्यायख साधनं यदोहाराखल मच तं तत् स्वातपुयुच्चने तेन च तदेवैकहपाश्रयगमातरखातदपुस्वाचोपा- किभेदकत्न मत्स्यः ॥ ११ ॥

पादानां मालाध्याख यदेकत्व' चनिमित्तं जल्लोपनयसां तन नलर्यपिवक्षेपनान् पूर्वंवरेब शोकानुसार्वता। मानेति ॥ प्रथमपादक्ष प्रश्नमालावाछभेदकारोपार्श छकं शासास्यादं वि- महामति दिक्ष्वेति॥ एकत्वहेतिरिति शेके मादाविति ग्रे:।

॥ उपनिषद् ॥

श्रीमद्भगवद्गीतोपनिषद्वह्निः प्रज्ञोपनिषदं शिवो ।

डैत एवमोक्षार आत्मैव संविशत्यात्मानमात्मानं

असावो आत्मा यस्य नास्ति सोऽस्मान् कोशप्रावरणक-

तृतीयं शारीरं केवलोऽभिधानाभिधेयैरुपचयैरपचय-

सत्योः शीतातपाद्यव्यवस्थार्षभ्‌ । प्रपञ्चोपशमः शुद्धोऽहेतुः

संतत एव यथोक्तावस्थानता प्रयुक्तः पोषयार्क्षिमाल-

कादिः । शारीरं संविशत्यात्मानमात्मनेव सं परमार्थिक-

मानं य एवं वेद । परमार्थदर्शिनां मच्तोऽविदान् हतौयं

बीजभावं दृङ्मध्याद्‌भामं प्रविष्ट ऋतु न पुनर्‌जायते तुरीय-

प्रसङ्‌चेतन्यमोकार्षं वेदं तिरःते चोहारोऽध्यासेन वादाक्रयो-

द्वारो निश्च्यते । तस्य परेऽपि ममुखे कमपातालादित्याद्या विचक्षणते

तामवतार्ये व्याकरोति । शमालं तस्यादिमा। बैकृतविपत्तीश्वतलम्‌ ।

विधेयप्यालतरकुपपादयति । श्यमिधानेऽित ॥ श्यमिधानं वाग्मिधेयं

नग्चालातिरिक्कार्थान्‌भवक्षालमिधाश्चालपार्योः कुम्भवशेष चोषला

दृति शेत्यः ॥ श्यव्यवचार्य्चे दातमा नाश्ले वेःबह्या विकारजातविना-

म्रवधितेनाकगोर्दवशेषाद्‌मिल्याच् । प्रपञ्चेऽनित ॥ तस्य च श्यम्यांचो-

मानोपर्द्धाचतक्ल परमान्द्‌तेन पर्यवस्थानं क्य श्य्याति । श्यम रति ॥ तद्‌देव

धर्मै हि तद्‌व्यतिरिक्‌धर्मालेनावस्थानकमिप्रे श्याच । माहे हि ऋतु ॥ कोशार-

स्युरीयः चनातल्‍वेंति यद्‌कं तदुपचन्द्ररति। एवंरिति ॥ यथोक्तं विश्यागं

पादामं मालाल्याचैकतल्‍म् । न च पादा मालाच तरोऽकन्योचारे चन्म ।

पूर्वं पूर्वंविभागचोक्तरन्नरम्येन क्रमादाक्रमि पर्यवसकती श्चच्‍च-

ल्हता प्रयुक्‍ताः शनोक्तरो मालाः पादाच क्यचिदनभ्यावृत्तिल्यालगे

भेदमकुर्वन्‌निस्‌टृपो वर्तताध्ये । उक्तिक्रमनिय्य कथमाइ ।

य एवं वेद य एवं वेद ॥ १२ ॥ इति माण्डूक्योपनिषद्भाष्ये समासि|ज्ञता: ॥ ॐ तत्वत इति: ॐ ॥

स्वावबोधात् । न हि रज्युसर्पयोर्विवेके रज्ज्वा प्रवेश: सर्पो रज्जुसंसारात् पुन: पूर्ववद् हि रेकेनासुत्वावबोधाति । मन्त्रमध्यमध्यान्तु प्रतिपक्षासाधकभावानां सव्यार्ङ्गानामिनां सव्यासिनां मालानां पादानां च ऋमसमासान्वविदा यथा वदुपासमान घोषकारो वध्यप्रतिपत्त्ये पाचम्भगीर्भवति । तथा व वद्यति । भाष्यमाख्यायिका शेषा इत्थादि ॥ १२ ॥ इति माण्डूक्यमूलकृतभाष्यम् ॥ ॐ ॥

उपुपे नज्ञाप्राप्त्या उपद्वस्थानवत् छुक्रस्यापि पुनर्जन्म स्वाद् द्वादशाध्यायात् । परमार्थेति । छुप्रुप्रक्ष उपद्वद्यार्ना वोझभूताश्रानस स्वादुपपद्यते । ऋत व वोधभूताश्रान् हरति चुपुप्रक्षां दग्ध्वैव तेज:शान्नानं तदो व प्रविशतो विदार्नित न हो उपद्वस्थानर्मेति । कार्ष्यमनरेव तद्वोगमदित्यै: ॥ वरीयमेव पुनद्वस्थानवीभूतं भविष्यतेत्याद्याद्या कार्यकारचिनिमित्तं कार्य तदयोगान्न व भिष्यति । वरीयसैत । छुक्रस्य अपि पूर्वद्वद्वस्थानवत्या हेतुनेन निराक्रिदे । न हो जीव ॥ पूर्वद्वद्वस्थानविवेकेनासुत्वायामित्यर्थ: । तद्वेवेकिनां रज्युसर्पविवेकावबोधनवतात्वित यावत् । बुदिविसंस्कारादिस्थल बुध्विषदे शरपभानिरित्य् श्वते । उच्च नाधिक्रात्स्यपोहारदारेष परिप्रुविश्रान्नाश्रलोकविद मध्यनगद्वाच्चचकं फबसु । हददानीं मन्दानां मध्ममानाद् वचं मध्वामतिपक्षा फबप्राप्तिमित्यायाहुः । मन्त्रेति॥ तेचामपि ऋमहाजिर्त्वादेवेदर्ष: । तलेव वाक्येगेहश्रुक्रयं कध्रयति । तथा च वेति । १२ ॥ इति माण्डूक्यभाषाटीका समाप्ता । ॥

॥ गौडपादीयश्लोका: ॥

श्रोकारं पादशो विद्यात् पादा मातृका न संशय: । श्रोकारं पादशोऽज्ञात्वा न किश्चित् अपि चिन्तयेत्॥२४

पूर्वं वदैते श्लोका भवन्ति। यथोक्तै: सामर्थ्यै: पादा एव माता मातृका पादाश्चाद्योकारं पादशो विद्या-दित्यर्थ: । एतद्योकारे जाते हेत्वर्थमर्थस्य वा न किश्चित् प्रयोजनं चिन्तयेत् तत् कार्येत्यादि त्वर्थ:॥२४॥ युज्ञोत समाध्यान् यथा व्याख्याते परमार्थरूपे प्राणवे चेतो मनो

यथा पूर्वमाचार्येऽपि मत्यर्थप्रकाशकाः श्लोकाः प्राणोत्पत्त्योत्तरेsपि श्लोकाः मत्युक्ते डीय एव च ऋक्षावलीत्याच । पूर्वंवदिति ॥ श्रोकारस्य पादशो विद्या कोटिशोऽयाच्याच । पादा द्रति । पादानां मातृ-का मातृकाव्यनेकस्य कस्मा तद्भागविधुरसोहारं बुद्धया मुहुर्भवति कतार्थतेति दर्शयति । एवंकारमिति । तस्मादामं मातृका-स्वान्योभ्यमेकत्वादित्यर्थ: । तदेकत्वं परस्माद् भयविभा गमूत्वा मन्न्रगुह्या जानीवात् । अकोटारमिति ॥ उत्तरार्धस्य तात्पर्यमात्र । प्रणवाद् भयस्य शान्तनुजस्य स प्राणवस्यानेनैव सद्यं हेता-पदाद् नैव कतार्थता भवतोsभ्यासमू । इतदाभों तदनभ्यासु परोऽपरे-यमात्रयत्नस्य ध्यानकर्त्तव्यतां कथयति । मुग्न्रीतेतत् ॥ न तु मनष: समा-धानं मन्न्राश्चा कर्त्तव्यं किमिति प्राणवे तत्कारस् व्यतोच्यते तदाह । प्राणव इति । सम्प्रति प्रश्नये समासिद्धयैतत्सक फलं दर्शयति । प्राणवे नित्ये इति ॥ समाधनविषयमाच । यचेति ॥

इति माण्डूक्योपनिषदर्थाविष्करखपरायां गौडपादीयकारिकां प्रथमसर्गसमाप्तम् ॥

स्वस् मननान्निः । नेतरतो जनः शास्त्रविदर्पीतवर्ग्यः ॥१९॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य गौडपादभगवतः शतावारमगमाश्रितविवरस्यै गौडपादीयकारिकासहितमाण्डूक्योपनिषद्काव्ये प्रथमसर्गसमाप्तं सम्पूर्णम् ॥ ॐ ॥ तत्सत् ॥

परमानन्द र्वं तदिच्छाविभेदतोऽन्यमिमे स्वाश्र वच्येति । यथा व्याख्यातः पूर्वं तद्वेद नेच्छाव्यतिरिक्तार्थः । महत् यशोऽन्रप्रथयपरतांगरचित-स्वापि याश्वपरिच्छानवशाद जन्मोपायैः सततं धारमाकौम उदपायौचित्तैः । याश्वाविदोषपि तद्वानाभावे हृद्यपुदार्योचित्दे रत्निमे स्वाश्र । नेतॄ रति॥ तदेवं प्रख्यद्वारेष निरपाधिकमाकाऽमहतुचन्द्रधानसु पुरवाच्यपरिमाणेनैतेरेषां वचिर्षु, ध्यानार्मित स्वस्तु ॥ २९ ॥ इति पुरुषार्चपरिमालिनैरतैरेषां वचिचर्षु ध्यानार्मित स्वस्तु ॥ श्रोमदनन्दपादपूज्य शिष्यभगवदानन्द-सानु विरचितावां माण्डूक्योपनिषदर्थाविष्करखपरगीपादीयकारिकारि-काश्रव्याख्यटोकायां प्रथमसर्गमप्रकारवं शम् ॥ ॐ ॥ तत्सत् ॥ १ ॥

प्रय गौडपादीयकारिकाया वैतथ्याख्यं द्वितीयं प्रकारख्यम् ॥

इति: ॐ ॥

वैतथ्यं सर्वभावानां स्वप्न औपचारिकनौषिष्य: ।

ॐ॥ चाते हेतं न विद्यात रत्नकुक्षाम् । एकमेवाद्वितीय-

मित्यादिकृतिषु । जाग्रमात्रं तत्रालोपपत्तौ प्राप्त हेतस्य

वैतथ्यं यथतेपदार्धाचितुमिति । द्वितीयं प्रकारख्यमारख्यते ।

वैतथ्यमित्यादिना । वितथत्वं भावो वैतथ्यं प्रसतत्ववमि-

त्वस्ये । कस्स । सर्वेषां वाच्याध्यासिकानां भावानां

पदार्थानां स्वप्न उपलाभ्यमानानामात्र: कथयन्नित मगो-

मिष्या: प्रकारयकृत्या। वैतथ्ये हेतुमाच । पन्था:खा-

॥ जाग्रमप्राधान्येनादेतं प्रतिपादयता तथप्रकारकृत् दितस्य

निध्यात्वमप्युक्तं । यत्नक्रियात्वहुप्रतिप्राधान्येनापि प्रतिपत्तुं

छकृतिनित दर्शविधं प्रकारख्यानतरमतःतदवादौ छान्मविध्यं तस्मिन्

द्वयस्माद्विमात्राच । वैतथ्यमिति । न वैरचमानोऽपेक्ष्यते सप्रपञ्चात्

किमु दुर्निकोडपेक्ष्यः । पन्था:खागादिति ॥ पूर्वोक्तसरप्रकारख्यो:

सर्वप्रपञ्चविध्यं पूर्वप्रकरखे उक्तं बहुधाप्रकरखत्प्रदति । प्रात रति । वादि-

शब्देन यत् हेतवदिवि भवतीवादित्यतिर्यङ्मते । तर्हि द्वैतविध्या-

लक्ष्म प्रागेव चादितकर्तं न तर्करणसङ्ककिस्थासप्राप्त । स्वाममेत ।

यत् तनिमित्तं पूर्वसिद्धकं तदागमसालं प्रागमप्राधान्येनाद्येनमतं

न मुक्तितः विद्मः । तथ्च्छ्रुत्यागमतोडपगमते मुक्तिप्राधान्येनाद्येनापि न-

ध्यात्वमप्यनस्मिति प्रकारख्यानतरं प्रारब्धत्वाद्यर्थः । प्रमया-

लुप इदतादर्शविसदृशोपपाद्यमानास्स प्राधान्यतस्तद्धेतोर्निचा-

सन्तःखानातु भावानां संस्ततत्वेन हेतुना ॥ ९ ॥

नातू। सन्तःशरीरस्य मध्ये स्थानं येषाम्। तेषां हि भावाः हेतुना उपलभ्यन्ते पर्वताद्र्यादयो न वृक्षः शरीरात्। तथ्यात्रैव वितया भावितुमर्हन्ति। न हि पर्वताद्वारम्भान्तिको हेतुर्वित्यागाद्यश्र्च। संस्ततत्वेन हेतुर्नैत। सन्तः संस्ततस्थानादित्यर्थः। न सन्तः संस्तते देशान्तरगोचशु पर्वताद्यादीनां भावोदकसि। माझि देशे पर्वतोदकसि ॥ ९ ॥

रामान्तरं तक्काधीनविचारस्य शावकाचार्यादृक् पौर्वापर्येण पूर्वोत्तरपक-रचयोरिल्लकम् ॥ यद्यपि शोकाचार्यस्य जोयायति। वितवश्र्वादिना ॥ वाद्य्या घटादयः। हेत्वादिव्याधार्यात्मिका भावाः॥ यदोतरामरचस्याभं स्वाप्राणां भावाभावसम्बन्धानुर्भवं प्रबाधयति। तत्र भीतिः॥ तेषामनुपलभ्यमानत्वेऽपि न वैतद्यं व्यभिचारादिल्याशङ्क्य मनुरूचति । रेतस्सम्भवयोरिति ॥ व्यतिरेकदर्शनेन वारयति। चलतिरिति ॥ व्यतिरे देशान्नः-चुभुत्विते देशे स्वात्मा भावाः भवन्ति तथापि काचं तेषां नाभात्यनिल्यत्-खात्। न होति॥ यनिरस्यकं* स्फुटायति। सङ्घतत् र्निति ॥ तदेव चहु-वितं देशविग्रेषं वामरं स्कोरति। देशान्तरगोचश्र्चिति॥ उत्कर्षश्च कश्चित्कन्वायेन सुष्टवति । न होति ॥ यदा देशेऽपि पर्वतादयो न चरमाव्यने तदा तदर्थर्तिमगीहि नाश्र्श्रु प्रतिहत्याशा तेपा चरमावना नास्तोति किं वक्तव्यमित्यर्थः। स्वात्मा भावाः स्वात्मा न भवन्ति उत्पित-दर्शनन्यात्प्राकूजतभूवृक्षादिवदिति भावः ॥ १ ॥

वैतथ्यं तेन वै प्राप्तं स्वप्न घाऊ: प्रकार्शितम् अथ प्रपञ्चोनाम्ना मेदानां तत्राख्यायते ऋतसन्।

तिप्रकार्शितप्रकार्शिताऽऽत्मे ऽविद: ॥ ३ ॥ जाग्रद्वस्थानां भावानां वैतथ्यमिति प्रतिज्ञाह्यष्यार्द्धित श्रुत: स्वप्नह्यभावरितिहष्टान्त। यथा तत्र स्वप्न इवस्थानां

विध्यातन्मात्रपया शब्या प्रकार्शितत्वेन नह्यविदो वदानि। तथा ह्यात्र भावार्ना मिथ्यात्व' हतियुक्तिभ्यां हृदिनिर्द्धर्ये: ॥ हेत्वनुपपरत्व-शोकस हृश्यते। इतचेतिं इत:सन्दृश्यमेव स्फुट्यते। व तत् रति॥ श्रेयार्थे श्रान्तावादर्थान्नश्रान्तस्यापि हृतमस्यह्निति नजानुषबद: । पूतेते न वल्लेस्वादार्या ह्यताचिति समसस:॥ स्वापपूर्व्वामिति व्याप्ते । युक्तित रति॥ योषिद्वदेगार्यभावो युक्ति:॥ तर्षि स्वाखिदेदेवें विपन्न्य-परवा हत्वा क्रियते तनाद। तेनैनैत्॥ नन:परोक्कध्यास्यनं नाधी-च्चचसु। ननातिरिक्ते हि डंडतनैन हहु चितलेनाप्यस्मानं परन्ताददीनाेष्टप-उभ्यते। तत्कथोचितदेगार्यभावो योग्यकाष्ठाभावचे वादिना प्राहुनेन श्रेवन्तु ग्रामो भावानां वैतथ्यं तदेव तदुपादिग्या शब्यापि म्राघितनिजादर्श हविद: । यदपदस्वावादितादिग्यामाश्रया गाग-दिक्स्वोतिरन् च विद्यामनलादर्शनादिव्यवहारस तदनित्यत्वसद्वाद-म्रवेतथ्यनिवसनो व्यवहारेा न निर्घार्तिवत्' वक्यते। स्वप्न इव: सद्वान्त्या मार्वेर्दपि व्यवहादर्र्यनास्त ह्य ? निमित्तादेस्तादृशापेतेनस्य वन्नि-मित्तनिक्षेयास्तनादान: कयं ख्यातिर् मतिपादिवेे न तत्तेतबाद्या

भृति:। तथा तत्ररवा स्वार्चिद' सप्रपिय्यात्मनयवदन्या तदम्रतिपादित-कशि प्रकार्शितपिमते। तथा ह्य कतियुजिज्ञां प्रतिपन्च सप्रपिय्यात्म-मिति हृतान्नार्दितिरिर्यच: ॥ २ ॥ उक्तस्वावेन हृ्टान्ने विबे फबितमह्न-लान्नाद । चन:सान्नादिति ॥ श्रेदागार्पित्यं ह्रचतमत्कयानार्पवति। वत्तीवन पार्शेन पञ्चदशतमं क्नामस श्रेतोऽस्यते ताह्मेवति ।

सम्प्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपत्तौ। तत्राद्वैततस्त्व न मिथ्यैव खलु ते कृतता:॥ ७॥

कस्यायुष्कासम्प्रयोजनता हेतु या प्रज्ञाप्रान्तीगां वा स्वप्ने विप्रतिपत्ते। जागरिते चि मुक्ता पीडा चाठसो विनिवर्तिततहृदयस्समान एव मुक्तिपाशावाच्यार्थिमचोरालो- वितमभुक्तावनतसमानं मन्यते। यथा स्वप्ने मुक्ता पीडा चाठसोऽवितसुखा। तत्राच्छादप्रतिहत्स्वप्नेऽपि विप्रति- पत्तिहेतो:। चेतो मन्यामहु तद्वान्तरुपपन्नं सदेहवेऽस्मिन्ना- घड्नीयमिति। तत्राद्वैन्न्तवस्थसुभगत्वसमानामिति मिथ्यैव खलु ते कृतता:॥ ७॥

तेन॥ फलपर्येन्ताराच्छिद्योपाधे: साधनव्यापकत्वे फलितमात्र। तत्रादिति॥ नाप्यतदभावो हेतुर्न सत्त्वेन। लोकडल व्यावस्थांच- पाध्याश्रयाश्रयात्वापत्ति। स्वप्रेति॥ नापहम्यादानाच्च स्वप्रकाशानाश्चि दृश्यं स्वप्रयोजनलदुपाश्रयस्वभावलडिस्म।यद्वाच। नास्ति॥ क्रतुमात्र श्रोपाधिकलेनाश्रयत्वे प्रतितमात्र। तत्रादिति॥ तेनो: श्रोपाधिकालं दूषयति। तेन॥ साधनव्याप्रादिदोपादते श्रोपाधि- रवमं श्याक्रमित्यभ्राज्ञ। कृतादिति॥ फलपर्येन्तवारिदचोपाधे: साधनव्याप्तिमात्र। वचादिति॥ तामेव विप्रतिपत्तिं प्रकटयति। जागरिते क्षीणम्। उत्क्रमयें हृदयालेन स्फुटद्वयाति। यत्रैषादिना। उपाधे: साधनव्याप्तिम्नि निगमयति। तत्रादिति॥ तेनो: श्रोपाधिसत्सभावे फलितमात्र। यत्‌ पतति॥ शेषहवच्छपशंसंहृति। तत्रादिति॥७॥

पपूर्वं सानिष्पत्तौ चि यथासंगनिवासिनाम् ।

स्वप्रसादेन्द्रिय: समलाख्यायैषोद्गारसमुच्चयमिति युक्तं तत्रुक्तं । कथात् । हठान्तसाधिसिद्ध्यत् । काचं नकु जाप्रद्रुत्य एते भेदा: स्वप्रे हस्त्र्तो किन्तु पपूर्वं स्वप्रे पश्यति चव्हईंगत्ममारुढमटत्सुचममारोप मन्यते । पश्येद्ग्रप्रकारमपूर्वं पश्यति स्वप्रे। तद्वाचेन सताssप्रमिति सदेवतो हठान्तोद्भिस्खसाकात्स्वप्रसंज्ञारितत्स्वाश्चर्य्यमिल्याहू । तत्र स्वप्रे हठमपूर्वं यक्ष्यबलेन न तत्रु स्वतः सिद्धस्य । किन्तु पपूर्वं स्वानिष्पत्तौ चि स्वानिनो दृढुरेव चि स्वप्रसंगतो धर्मः। यथा सर्गनिवासिनामिन्द्रादीनां सद्वाश्चात्वादिधर्म्मस्य चा

सद्वाश्चात्वादि तथा स्वप्रह्ययोगपूर्व्वोंधय् धर्मः । न स्वतः सिद्धो दृढः । सकुपवत् । तानेव प्रक्रियांपूर्व्वान् स्वचित्त-

उटान्तस्स साधकत्वं यदिहित्सा परितरति । चपूर्वमिति ॥ यथा सर्गनिवासिनामिन्द्रादीनां सद्वाश्चात्वादिधर्म्मस्य चा यदिहृष्टं संचारदर्शनादीनां सद्वाश्चात्वादिधर्म्मस्य चा यदिहृष्टं संचारदर्शनादीनां तदपि स्वानिनः । तदुक्तं स्वान्तनतो दृढ-देव धर्मः । तेन हठान्तस्स मिथ्यात्विहीनदूषर्वर्यः । यद्यं तेनैव हठल-

तलाग्र । तत्रवनिति॥ तच्चैष मद्गुरुभूयसो दृष्टिचितो दृश्यावस्थाप्रारिक्केन मार्गेऽपि दृश्यावलत् । नह्यो तस्यान्नान् पदाच्चोन् शोधयते वचाड्यं स्वपनवान् पदाच्चोन् यथोक्तप्रकारानन् प्रतिपद्यते। वतच

सत्व्व स्वानिधर्म्मैषाडृक्छुसपोन्दर्र्ग यच्चात्मसिद्धः: । शोकव्याधिच्चैर्म्मामहाउपनम्वरति । कातनेति॥ वतचवाथ्वप्साह्वलान्दोपोणिस्खबरेरचाप्यनुस्यूतप्ति यद्यति । वच्चादिति ॥

स्यात्तिभूयं दृववतन् व्यासिप्रकृत् दोपपात् । उटानस्सेति । पचिदार्श्व मनपूर्व्वकं विशिष्टववि । कचचित्प्रादिगा । पपूर्वं दृश्यनेव विहोतति ।

तानयं प्रेच्छति गतां यदवैष्ठ शुश्रुवितः । सङ्गृह्णाति च तां श्रोतुं कल्पितेऽस्मिन्नवस्थितौ ॥ ४८ ॥

वहिच्छेतोरपि चैनं सङ्कटं वैतथ्यमेतयोः । विकासमनयं स्थानो स्वग्रहकु स्वग्रहं गतां प्रेच्छते । यचैव लोकेऽसुविचारतो देशान्तरमार्गेण मार्गेऽपि देशान्तरं गतां तान् पृथक्पृथक् पश्चात्ति तदत् । तथाचाथ स्थानिधर्माणां रक्ष्यसर्पणगतत्वादीनामसत्त्वं तथा स्वग्रहस्थानपूर्व्वत्वाच्च स्थानिधर्म्मैरप्यमेवेत्यसत्त्वं पत इति न स्वग्रहस्थानस्यासिद्धत्वम् ॥ ८ ॥

पतदईरमति । शिष्यदपि निमित्तेत्यादित्यादितानस्य शिष्यविद्यमानत्वेऽपि तस्मिन्नधिगतत्वादिति कचित्समाप्तः । वचो न वदति । वक्तेति । वक्तुं तद्वोगादित्यादित् । न वदिति । तत्र च तद्व्यतिरिक्ताभिधेयं प्राप्यपूर्व्वं तदध्युपगतत्वात्तद्बोधेति ॥ तन्नामचरित्यप्यपकारोति । स्वानिधर्म्मत्वं हेतुत्वेन साध्यवति । वचेदित्यादिना । पूर्व्वं स्वग्रदर्शनस्य स्थानिधर्म्मत्वं हेतुत्वेन वचेदित्यादिना ॥ आपूर्व्वस्यादर्शनस्य सत्कृत्यनुप्रवेशदपि वेत्यपद किं न स्वादित्यादित्यैतदिति-

माष । न सत् पदम्॥ उत्कृष्टां विगजते । [मानित्रादिना ॥ पूर्ब्बांधं स्थानसंसान् स्थानिधर्म्मैरपि किमायाति मायामात्रे । सकादिति । सक्रदज्ञानस्य शिष्यविद्यमानत्वादिति कचित्समाप्तः । तथो नेष्टापूर्व्वेसानपूर्व्वत्वं वा सकृत्कृत्यनुप्रवेशनेन तदप्यनुप्रविशत्येव काप्येतेन तु कस्यचित्किचित् ॥ ८ ॥ याप-

कल्पितस्तस्सत् । ऋ ९० ॥

सत् । वच्ममानतरस्सककाखमेपादृश्यंनास्तकैव सप्रे वच्च-

चेतसा गृहीतं पञ्जुराद्वारेध्योपपस्सं वटादि वदतखेव-

मखत्नमिता निश्चितेरपि शरदश्विमागो हृटः। उभयोर-

मन्तरंगिश्चेतः कल्पितयोर्ध्यंतस्थ्यसेव हृटस् । २ ८ ॥

तस्सतोर्ंतथ्यं युक्तस्। पनर्त्वक्छे तःकास्पतस्थाविषेषा-

दिति न्यायातसमन्वत् ॥ अ९ मोक्षकचाछ । स प्रजाप्र तृष्णा-

न्वोभेंदालात वादि चेतस्थं क एतानतरवेदिखेत कल्पतान्

युध्यते । को ये तेषां विकस्यकः। कृतिस्सनयोः क पायस्स

मनाधचे । कृतहस्सारवित॥ चौपस्स तात्पर्यांशिनाश्र । अपूर्वचलेत ।

साठरामपूर्वदर्शनसप्रमुखा वाध्यविस्सचलचहा परितुष्टचोति

वापव्। सातकुले चरसं द शिख्यातलापियेवेडपोतष्षः । शरच्च' परमा-

चंतदिव्यप्पलेन विश्यालातस्स । तनापि वच्चे विभागप्रतिभावविरोधात्तो

निश्चितनिवारण वाध्यविस्से गर्दिवाच । उभयोरिवि॥ ९॥

दार्शनिवबाच । नापदितवि । युक्तस्से हेतथाच । वनररिति ॥

मोबस्सानाचराचां वाचालानमपेचिवं वाचातम्रातव्स्सादिल्याच ।

याच्लावधिवि !९! वच्कं जिध्यातपे प्रमाहप्रमाचादिव्यपचारातपपचां

पिच्चे मवादृते। उभयोरिवि॥ कच्चं हरवचस्सातपपस्सा विरोधोस्स-

कीमाष । को वा रतस्॥ विकस्सको निश्चितिवि वावत् । मोवस्स

पोयपरस्' मविजानीते । मोवस्स रतिस् । काचरवोवनवा प्रचनार्चा-

पचिविरोधं स्कोरवति । सप्रेति । पदर्षपादिकवतार्चींपपस्सनतरविरोधं

स्कुटववि । को ये तेचावित । कच्चा दि पूर्वांच्छत्' मृत्या तच्जा-

तीवान् निश्चितेइच्यनुस्स महद्मपाचवावचेष मक्चिपो विवचित-

उभयोरपि वैतथ्यं भेदानां स्थानयोर्द्दि । को एतान् बुध्यते भेदान् को वे तेषां विकल्पकः ॥ १९ ॥ कल्पयत्यात्मनात्मानमात्मदृष्टे: स्वमायया खमायमानामा तेव भामव्येव रच्यमार्थं भेदाज्ञानं कल्पयति रक्षार्थादिव सर्पौद्दीन् ।

स्वयमेव तान् बुध्यते भेदान् तददेवेश्यं वेदान्तनिश्चयः । नाद्यो-राच्चा व कलोदिव्यवशाराडपरप्रज्ञः सर्ने निश्चयादेव निश्चितः ॥ योडध्यात्मं प्रमाता यथाधिदैवं कर्तेनरकादुभावाप्यिध्ये वासीद्वारा-

मालारेतख्यविध्यमाश्रयाह्याह । न चेदिति । यदि प्रमाता वत्तां वा मेषते वडिं नैतारागमिष्टचेवापच्यते । न प तत्प्रयुक्तं चक्यते जातु न करचत इन्द्रियैर्दार्शितैरेकत्सु देवालात्प्रादिदिव्यर्षः॥ ११ ॥ कर्तृंदार्शि-दिव्यद्वादुपपचितः परिकल्पति ।

कस्यतेतीत । करपानतरं व्यध-च्यगन्ति । ध्यातानेति॥ कम्मोत्तरं व्याप्रुच्यति । ध्यातारगमिति ( कर्तव्यतं निवारचति। ध्यानेति॥ तथा घ्रोतवानररामेचा प्रतिनिवति। देव इति। विवर्तवादं खोतवति ।

खलावचति ॥ सर्वस्स विध्यालेढिप मावया विकार्सितभेदाहरौधेन कर्तृं तादिव्यचस्या-रक्ष विध्यावीति भावः । प्रमादाद्रप्राश्यादिव्यवशाराडपरप्रज्ञः प्रमताछ । व एकनेवाधितोऽपि चस्तुनि कास्यत्नि मेदनि वस्सना

वर्षा व्यवस्थेक्तन प्रमाचलाच । ऋततिभेदान्वेति । यचा मठचस्स कुवाडोऽस्सभित्ता सद्दोड्यो हटो न व चेष्टान्वोडिघाताक्षोचचाछ । स्वयम्भिति । यथा तन खदाच्छुपपादानमधिष्ठाधरम्यदपिगतं न तचाः-

नाम्बडुपादानमकर्तृताछ । अध्यासमान्चिति । तन प च घटं कर्षतो भूभागो मतच्वाधारस्थचेऽधारोऽप्योडिधीचाछ । ज्ञातम्योनिति॥ परिशाम-चादं खावर्च्च विवादचादं प्रक्टटचिर समावयेमेल्युकं तन हि

यया। स एव बुध्यते भेदान्निति वेदान्तनि-

जयः ॥ १२ ॥

विकारोत्यप्रदान् भावान्तरस्थिते व्यवसि-

डवा ज्ञानश्रुत्यास्त्रयः। नच निरासदे एव ज्ञानश्रुती

वैवास्यज्ञानामिवेतत्रभिप्रायः ॥ १२ ॥

सूत्रस्यान् केन प्रकारेण कल्पयतोत्सुक्यंते। विकरोति

नाना कारोत्परान् कौतुकान् भावान् पदार्थान् यद्द-

दैन्यमोक्षार्थमिच्छते वासनारूपेण व्यवस्थितानध्यासतांवि-

रक्षादिति॥ मायाहारेष बिदाकानो जगद्वि्यांडसचमा तह्हेप

मुच्यप्रतिविम्बितस्य प्रमाताहमभिप्रायः। स्ववशेर चेति॥ न य प्रमा-

लक्ष्य वास्पिकं रक्षादौ षरपौद्दर्योगनकरेव निश्चयातिवांतर्यादितवारः ।

बह्दिति। करौन्दिमेदेऽस्म प्रमालादिमेदेऽस्म व निश्चये नेह

नामाडSपीमादिहेतिं प्रमाच्चवति ।प्रमेयभेदात॥ यथ पिवेक्षेकारार्य्याह ।

नाम्नोडSक्षोति ॥ यो जगत्क्राता यच प्रमाता ततोऽन्यस्यामनस

पृतेकाऽऽव्यो नास्ति । चेतनभेदेऽमानडाभावादनुभवर्योऽचेकाष्यत्वस

प्रषितार्वादिक्यः। ज्ञानश्रुत्योरन्वयापेक्षा व विच्छवापेचा वा

नास्तीतामक्शा वाधिमारष्विविरोधाक् वकित्याह । न चेति ॥ १२ ॥

प्रमातार्यां वसन।यां विवेचितं क्रमहपन्यस्यंवति । विकरोऽपि तिं

निवर्तेचेति पकारादिमिरतात्वेचेति विवेच्यते । प्रतिपिपादयि-

तं प्रतिपतिपक्ष्यं पृथक्यात । कः सत्यसर्वाधिति ॥ कोकाशरवोधनस

मुबुत्वयं करणं प्रमार्श्वति। छश्यात रक्षादिना॥ शन्यां चेतिं पाझो-

वार्विति · वावह।। पिच्चमधे वासनाडSपेच व्यवस्थितामभिव्यक्ननाद-

दपच्चेन · अगचारबोधप्रसङ्ग । प्रयाज्ञानान्निति॥ य वसनाडSवानु

विधुदादीनु

स्वरानन्वयः। पचिच्चो वचिज्ञानु वाध्यानु

आहशास्त्रकोSकारन् पदार्शीन् मधुरत्वि। अन्वयिज्ञान वेदो सार्ज्जवदि-

४५

तान्। नियतांश्च बहिष्पित्त एवं कल्पयते प्रभुः

॥ १३ ॥ विशिष्टकाला इह येन्तस्त इद्यक्कालास्म ये

यतांश्च रष्ट्यादेनं पनियतांश्च कल्पनाकानं बहि-

वित्तः सगृ। यथाल्तशित्तो मगोरथ्यादि लक्ष्यालिस्वैर

कल्पयति। प्रभुरेश्वर प्रामेत्यर्थः ॥ १३ ॥ स्वप्रपचि-

परिकल्पितं सर्वमित्येतदायुक्तते। यस्याशित्तापरि-

कल्पितैरमनोरथादिपचयौच तृप्तारिक्छे दुःखेन लक्ष्या वाच्छा-

नाम्यो लन्यपार्थे क्षणमात्रात् सा न युक्तियुक्तिकृत ॥

विवृत-

मगोरथादिवत्कथयत्वितानं भावानं व्यवच्छेदयोग्यताये कल्पयित्ता

पुनरपि वक्ष्यार्योम्यताये कल्पयतीत्यर्थः। एतदुक्तं भरति। यथाक्रोे

कृपाळो वा तनुवावी वा पशुं पट्टं वा कायं शरीर्ष रादो व्यवच्छेदयोग्यां-

व्यक्तं युष्मा वाश्छकार्थां पचात्प्रकाश्य वाङ्मनोभ्यां वस्पादयति।

नचैवायमादिकर्तोऽपि मायावच्चे सृक्तिते नामदपाभ्यामध्यक्तप्ये च

स्यातां प्रस्ययपदार्थान् प्रयमं सिद्दचिदाकारेदेशान्विभाव्य पच हन्तः

सर्वमेतद्विलक्षणाभिरूपेण ससर्जादितोऽनि कल्पनार्या करणाधिगमिति

१३॥ वक्ष्यतांगे कल्पनाक्षादग्यचन् काचे रष्ट्राभावाच्छत्क्षावानाच

कल्पनाक्षाखात्साखानरेडपि प्रस्यभिल्र्यया शत्स्त्राभामादहपपचे तेषां

निश्चात्किल्वायच्हाप । विस्सेति। ये कल्पना काचभाजनो भावा

मनस्खलनेर्बरेंन। ये च प प्रस्यभिल्र्यया मायाल्लेन पूर्वीपरिकाऽभाविने

वडिरेव व्यवहारयोग्या दृश्यन्ते ते शर्यें कल्पिता: इत्थं मिथ्योव मति-

वश्रेमि। प्रस्यभिल्र्यावमानल्कच्यचो विशेषवसुना कल्पितत्वप्रयुक्तः

कल्पितेऽपि तर्ह्यगमादर्थः। श्वोक्ययावस्स्याझायहरू दर्शचति। शश्रव-

दिति। यथा श्वे ऋषमाने शर्यें कल्पितं पिश्यं वेत्ति। तथा जागरितेऽपि

हरं सर्वं चित्तसृष्टं तेन कल्पितं पिश्यं वेत्तेत्याध्यापि गिद्धार्ति-

वपुः: १ काल्पिता एव ते सर्वे विशेषो नान्यध्रेवपुः: ॥ १४ ॥

काया च ये वेधकस्तु चित्तपरिच्छेद्य:। अन्यचित्तककास्यतिरेकेच्छ परिच्छेदेक: कायो येषा ते चित्तकाया: । करपनाकाय एवोपलक्ष्यन्त इत्यर्थ: । दृयकायाच्च भेदकाव पट्योभ्यपरिच्छेदा:। यथा गोदोहनमात्रे यावदाके तावज्ज्ञां दोग्ध यावज्ज्ञ तावद्रुके । तावानस्ये-

तावान् स रति परस्परपरिच्छेदेकत्वं वाच्यानां भेदानां ते दृयकाया: पन्थाचित्तकाया वाच्याच दृयकाया: क-

त्मल्यान चेष्टमात्र । वच्यादिति । यत्माद्विद्याविच्चरेण चित्ते न वाचदन्वनिर्दि्दता मनोरथदपाराननसन्नरर्श्चेष्टा वचो रक्ष्यपरो-दचते वचनेनैव परिछिद्यते । ते चृ वसनाकायवाच्यान्भाविभिरो न प्रभवितुमे । ते: वचरेवचक* मनसो गशिर्वादपकमानार्शा भावाना-

म्वोडन्वापरिच्छेदेयं काचहवाच्याच्चरितेन प्रभाभिगमनोचतरवार्शति वचाडपरभते तच्चादयुकं जानरितक्ष चरमनिच्यार्तमनित्यर्ष: ॥ लोकाच्चरदर्शित । वानिति ॥ तेन तन्मात्रकृतेनार्वदेशेनार्चित चित्तनावा भवतीत्यिच्चकादचर्ये तिरदवार्शति । चिच्चेवादिना ॥ वाच्यार्थंठकारा विरचचार्थमात्र । वच्यनेति । द्वितीयपादमवार्थे

व्याकरोति । हयेतिं ॥ ये मनसो वचसिर्वपश्यन्तेर्भेदकावा: वाच्य भेदो भेदकाव: य येषा ते तचेतिं व्युत्क्ते:। तत्काश्चेन पूर्वेवाच्चेन यापरेव परिच्छि याभिचारकावदलनेन प्रभिभ्रायपानयाना तत्त्वर्ष: । प्रभभिग्नावकानत्वाद्दार्श निष्ठतवा स्कुटतवा । वचनेति ॥ जागो-

दोक्षं गोदोहनपर्यन्तमात्रे देवरदक्षिणार्शींत प्रभभिग्रायमेवल्ले नानि- मोदाइर्वीवा यावता यावेनार्च्चिज्जो वर्षंति ते तावता

वाच्यानाध्यान्तिकांचैव यथाविद्यासथाभृंति:११६

कांनां भावानामितरेतरनिमित्तनैमित्तिकतया वच्यमानानां किं मुख्यमिति उच्यते । जीवं हेतुप्रत्यामकमम्रैकारोमीति सुबऱु.खे हेत्येव वचच्याम् । मनेनेव वच्यच्य एव शुषे शाब्दनरब्यामिव रुपं कल्पयते पूर्वम् । तत्सादृश्येन क्रियाकारकफलभेदेन प्राप्यादीनानविधानं भावान् वाच्यानाध्यामिकांचैव कल्पयते । तत् कल्पनावां को हेतु-रिति च्यते । योडनौ ह्यां कल्पितो जीवो मृङ्ककल्पनाताव्-फघ्हत: स वच्यानिधो वाह्यो विद्या विद्याअनमक्षेति यथाविद्यतथाविधैव कृत्तिसाक्षेति तदाऋतिभेवति स ऋति ।

निमित्तीकृतितेरे जाबने । तदेवमितरेतरनिमित्ततया नैमिचिततवा व कल्पनादां मृलं वच्याम् । निर्मूलकल्पनायामितप्रक्ञादिव्यर्थ: । शोकादिव्योकृत्या परिहरति । उच्यत इति । शोकादिकालकदि-तुब्धनेव व्यनक्ति । वच्यमिति । शेतप्रश्नप्रविष्टं परित्यज्यादर्‌पं गौणिककपनाविधानं हि वच्यते । शेमनद्वाभ्यां गौणिककपनाविधानविधौस्-तन हेतुम्मात्र । रल्ष्यमिति येति॥ दितीयवच्वीवपादो वियते । तत् ऋति॥ तादृश्येन प्रचर्म काश्चितक् शोकुज्रीवस् ये फलतेनेवर्थ: । वध्यपि कोश: सद्यद्‌बसगावा मृलभूतो हेतुत्वायापि तद् कल्पनानिधेयो निचे परेष्यम्तिरेवेष न सश्वयतोति वच्चते । तलेति । तथ्यघारेगोचर-मााि । उच्यत इति ॥ कचितो विषयडुपेचेति येष: । पदिहत: स्वालिते न सश्वयेन शब्द रत्वर्थ:। प्रति बद्ध: जोवाचारपरकवोधन-कनाम्रियोतनार्थ: । प्रकारककपनाम्रेव प्रपच्र्वाति । वल ऋजादिना । वचदापगानाद्य प्रव्रादि मर्वाति । अश्वति न मवद्वीकनवच्यतिरेक-कपण्णावात् भोगनादिकं शेव्हुरिति कल्पनाधिमानझत्वाति । वच्यच्याम्

मनिचिता यथा रज्जुरन्धकारे विकल्पिता।

पतो हेतुः स्यादपि विज्ञानात्परस्य विज्ञानं ततो हेतुः स्यादपृथक्त्वतिसतत्सादृश्यात्सर्वक्रियाकारकतत्फलभेदविज्ञानात्‌। तेम्यस्तृप्तिस्तिसृतस्तृप्तितेष पुनस्तृप्तिजिज्ञासानिगोत्रे वाद्यानाध्यासिकाच्चेतरतरान्वितान्निगमैः कृतकभाष्यैरनैकधा कल्प्यते ॥ १६ ॥

तत्र जीवकल्पना सर्वकल्पनानामूलमित्युक्तं . सैव जीवकल्पना किं निमित्तेति हेतुने प्रतिपाद्यते। यथा लोके स्तेन कपेक्षानिवृत्तावनपेक्षिता हेतुमेवेति रज्ज्वन्धकारितेति ॥

दृशं कल्पितं वासनाविप्लुतं जायते। तदोडपरे यत्क्क्षणोद्भवोरपि हेतुफलवोः फले विशेषो भवति। ततश्च फलस्याधनावसानात्तोये कर्तृभावं तावद्विजानाति। ततश्चाभिनिविष्टतत्प्रपञ्चादिफलांशे पाञ्चादिक्रियावत्कार्यकरणजालद्रव्यक्रियादिनियमस्यादौनि च्छेपविज्ञानादौ नि भवन्ति। ततो हेत्वादृष्टि ति। तत्क्षणादहङ्कारमू। ततश्च फलभिस्नेन क्रयेयं निपो रेतव्येति वासनासंस्कृता। मक्ता वासनाड्यसंस्कृता। यथर्मिति ॥ १७॥

रदादर्श जीववासनानिमित्तं निःस्पर्वाति। मनिचितोऽति॥ लोकस्तावद्यं दर्शयिथ हेतुं कोप्यवति। बनेति॥ पूर्वश्चोकः स्स्वर्थः। जोवकसनावा निःस्वादयोगात्‌ चनिषितस्य वक्रमवाद्‌ ततः प वसुल्ये निटकृताहपपत्तेः। अवस्तुनो ५ निमितत्वाच्चे जीवकल्पनाया डिम्पटप्रात्कार्यंभूतापि कल्पना नावकल्पतत्‌ समाश्रिते वाच्यते। हेतुनेति॥ कस्याधारचं दृशं रज्जुरं तेनैति वाच्यत्‌। मनवधारितनेव रज्जु दृष्टे निःक्लेकः ॥

सर्पेभारादिभिरेवैतदात्मा विकलिपत: ॥ ९५ ॥

मन्त्रान्तकारे किं सर्पे उदकधारा दण्ड इति वानेकधा विकलिपता भवन्ति पूर्वं स्वरूपानिश्चय निमित्तम् । यदि तु पूर्वमेव रज्जु: सर्पेभ्यो निश्चित स्वात् न सर्पादिविकल्पो भविष्यति । स या स्वहृदयकुल्यादिमु एष हस्तान्त:स्-छेतु फलादिसंसारधर्मानर्थविलचणयतया सेन विशुद्धवि-च्चरिमालसन्ताहृदयपेशानिश्चितत्वातुजीवप्रायाद्यनन्तभावभेदैरात्मा विकलिपत इत्येप सर्वोपनिषदान् सिद्धान्त: ॥ ९५ ॥

प्रकारो हेतुध: ॥ सर्पादिविकल्पन यामन्वयव्यतिरेकाश्चपादानसुपन्यास्यति । स्वति । स्वहृपेति ॥ उक्तावधारचार । फल्तिसे कारणं हेतुदन्त । मन्त्रेति ॥ पूर्वं रज्जु स्वदुपनिचय यात्मागवस्य याभिलष्ष: एतद्देव व्यतिरेकह;र! तदप्योरित । यदि छोति ॥ देवदत्तस हताद्यावयने तदूूपे हेव निश्चिनेमु सर्पादिविकल्पो यथा नोपलभ्यते तथा पुरोऽसिन्नियपि रज्जु स्वहुपे ष निश्चिते नास्ति देव भविष्यत्स्यः । उक्तपादितं दृश्य-तन्मद्यु द्वारोऽन्तरमधुनाधन स्वार्थपादार्थेनालु । एम हेतु: ॥ छेव-फलादिस्यादिपदेन ग कार्तु त्वमोकृतवरागहेपादि मृद्यन्ते । विशचायचत्ल-मेव स्कुट्यति । खेनेति । चमारोपितनेमेति यावत् । विशपेो विशुद्धतं ज न्मादितराल्कस्माकारान्नमूर्छ्यत तत्मालत्वक्षो तर्थ: । तन्मानत्व-शयकं शामान्यान्चोशाभावादित्यायाश्राल । वचोति॥ न च तन्नान्यदस्तु शुष्कर्मित मत्ता विचिन्तति । पृथवेति । शश्विदागन्त्रादियाक्मा विद्या विशचिसतं है तन्मत्वत प्रमाणं हृश्यति । दर्शनेष हतत:॥ चहै तन्मुतयक्षा-वस्त्वोपलभ्यने यत्न हि हेतमिव मवतीराधाय । हेततर्मातभावच मन्-योक्तं वात्स्यायनत: ऋततव: न्यायन्ते । तेभादेतं तच ॠ तन्माविद्यावि-ज न्ति तार्नात प्रमाणचिवृदित्त्य: ॥ ९७ ॥

निश्चितायां यथा रज्ज्वां विकल्पो विनिवर्तते । रज्ज्वादि रेपिति पाहे तं तद्रूपावस्थितिं १५ ॥

रज्जुरेति निश्चये सति सर्वविकल्पनिवृत्तौ रज्जुरेवेति पाहे तं यथा तया नेति नेतीति सर्वसंशातधर्माधर्मौग्रूपमतीदकाष्ठादिकंनितविज्ञानधात्वोक्कतामविनिश्चयः । प्रामाणवेदं सर्वं पपूर्योऽनपरोरनत्तरोरवस्था: सर्वाध्यात्मरो ह्यजरोऽरोडमरोरवस्थोभय एवाह्य इति ॥ ९८ ॥

प्वविद्यावस्थातो जीवकसनेतस्मादवच्छेदेनोक्क' तथेहेदानीं व्यतिरेकहुेने द्रश्येतति । निश्चिलायार्मीत॥ रज्जुरेवेति रज्यां निश्चिलायां तद्माग्निडचे कड्‌यसपोंदिविकल्पः: शत्यं चा निवर्त्तते रज्जुसामान्यावस्थ्यते तदहातनि श्रोतों निश्चयो यदा शत्यावस्थात: सविद्याक्किस्तचं जोवादिविकल्पस्स व्याहतेरहं तमेवात्मतन्' परिपिप्यते । तद्वादात्वादिप्याविडृश्यतां जीवकसनेतस्य्यः: । रडान्नभामं व्याचहरे । रज्जुरिति । तथदिक्वादि व्याकरोति । तयेतिं ॥ कपंड्वादिप सुंहारा। मग्नो धर्मावृतामारोपितहृप्ट्यादेकं यचिछेदेऽप्येकं तेन कतितं विश्नागमेव शत्यावोक्सतत् तो वोधयात्राविनिश्चय: स एवादितोय: पश्यते । हैतं पुनः शत्यं मेव व्याहत्तं भवत्योक्क्षे: । शाकविनिश्चयमेव विशिनत्ति । कालंवेन्ति ॥ शत्यंसिद्नामावेप्तुमुके: पूर्व्वत् तथोच्यते । पूर्व्वभाविना कार्य्येण संचार्य्यतेन्वोडपूर्य्यः: पचान्नाविना कार्य्येच श्यविविधुरोडनपरमततं कित्रु तदूख्योऽनन्तरश्चैकरससैच्च प्रत्यक्क्रमवाध्यं कार्य्यकारण्यं च रडुभवासनाधिष्ठानतलेन ततोडचांनारतप दिदृक्षाः । शाध्योति ॥ विशेषततं चोठप्यध्यवस्थापनार्थस । यन्वादिस्यन्न्याभावे कार्चविद्यावस्थास्मराझ्ज्ञां दर्येयाति । यथव रति॥ न च रलविद्या वान कार्य्याल्लेगेन श्यव्स्थस्समुर्भवति । तथा पूर्व्वत्ले न कार्य्याग्नपेक्षयाSSदिमात् ।

प्राणादिभिन्नतैस्तैर्भावैरतैविकल्पतः। मायैषा तस्य देवस्य यया स्येयं समोहितः स्वयम् ॥१६॥

यद्यालंबैक एवंति निश्चयः कथम् प्राणादिभिन्नतैर्भावैरेतैः संसारक्षचैविकल्पत इतिउच्यते । यद्यपि मायैषा तस्याखिलो देवस्य । यथा मायां विना विशिष्टमायागनमतिविमलं कुरुतमितैः सुफलायैषामिराकीर्णमिव कारोति तथैयमपि देवस्य माया यस्य स्वयमपि मोहयितो भवति । सा माया दुरत्ययेत्यग्रिम् ॥ १७ ॥

एक रति । देतादेतव्याहृतसंपर्कनवधारचं न विद्याचाः । निरानवलोपपत्ते: । ज्ञानयान्तरस्य वाछचाय । तल्लेष चा प्रविभवोऽथवा येन चतलं । प्रविह्हुश्या तस्यालं प्रवेशेऽपि वसुदृश्या नाशो तस्यानु प्रवेशप्रनवतोऽस्यालु । यद्य रति । १८ । कालानो द्वितीयाल्चे कथमनेनैविमौवैस्तस्य चिफःस्ततलमित्यभिप्रायाप्रतिपच्चा प्रत्यवतिष्ठते । प्राणादिभिरतिरति । शिल्लामो शाभिषचविच्छायच्युतरमालु । मायेभित ।। वेद्यमार्ग विभजते । वदेति । उक्तराह 'ह्यततार्तेन माकारोति । उच्चत रति । मावानव हृदयेन न सहतेति । वदेति । यस्ते त । वया शोकिषो मोहयितो मोहपरवशो दृश्यते तथा डयनात्मा स्वयमेव सायास्यमन्नाकरोहतो भवति । यतो मोहवाराङ्कनन्येदं मायाधिग्मततिसर्गः । मायया मोहयितेऽलं मनबवापि कृच्छ्रतामियालु ॥ १८ ॥

प्राण इति प्राणविदो भूतानोति च तर्हिदः। युष्मा इति युष्मविदस्त्वानोति च तर्हिदः॥ २०॥ पादा इति पादविदो विषयानिति च तर्हिदः। लोका इति लोकविदो देवानिति च तर्हिदः॥ २१॥

प्राणः प्राणो बीजात्मा तत्कार्यंभेदा शेतरे स्य-

वै ते प्राणादयोऽनन्ता भावाः येरात्मा विकारस्सने न ययेत्यपेक्ष यां प्राणादिविकल्पनाच्छादयति। प्राण इति। प्राणो हिरण्यगर्भःस्थावरों वा स जगतोऽश्वर इति प्राणविदोऽस्य तत्त्वगभांध्या वैम्रेक्षकादेवच कल्पयन्ति। तर्हिदं वक्ष्यामि इति। स्तम्बस्य हिरण्यगर्भस्य वृक्ष-

जगद्वदृश्ये प्राणाभावात्। पौरुषेयागमस्यापौरुषेयमुति विरोधे साक्षे मानतयायोगाच्चत्स्ये च रवादक्षय च प्रमाज्ञानविज्ञेयस्स प्रतिपत्तुमध्य-

कल्पादिल्ये च।। कथमन्तरं दर्शयति। भूतानोति चिति। पृथिव्यपृ-

थोगावपञ्चभूतानि तानि च पञ्चार्थ भूतानि जगत्कार्यभानोति लोकायतिकाचदपि कल्पनात्सम्। न चि भूतानि सतः दिव्यानि जडत्विरोधात्। नापि परतः विद्यमानि। सयुष्मस्य चेतन्यस्य स्यपाच्छ-

त्वयोगाद्वित्यतौष्यप्रसङ्ग वाऽकृतिवात्पादार्थ नातू। यतो भूतानि जगत्कार्य भोतति कल्पयन्ते चाः। उच्चरजकसर्पादिषु तयोः युष्मा: साक्षेनाव-

सिथता जगतो मधूदिदधपस्य कारयमिति चादृशा:। तदपि कथमन्तरमालम्। साक्षेन सिथातारं कारयत्वे प्रयोभावप्रक्नात्। देहस्यभान्नस्य च निंहेतुकाल्ने शदा तड़पातान्। पछेतेनाल्ने हेतो-

निष्कास्ये प्राणोनदोषात्प्रकृदाननिष्कास्ये हेतनतरपेचा।पामनवस्यानादि-

त्वाच। युष्मा इत्योतति॥ कथमन्तरमाल। तच्चानोति चेति॥ २०॥ युष्मा ततोति। कथमन्तरं विदेति वक्षेपतद्वोधि तत्प्रति सव्वं जगत्प्रवर्त्त काग्रोति येवा मन्यन्ते तदपि कष्पनात्सम्। यत्कान्तो भिद्राले चिवस्य चटा-

दितस्ख्यात्प्रकृताद्भिद्यते तत्त्वानां तिस्रव्यावातादिवर्यः। एकस्साक्षात्कनो विन्नादयः सव्वव्यवहारेष्ठतथी भवन्ति। त्यपि हि स्सनं भवितुम्। निरंशस्स्व-

वेदा इति च वेदविदो यज्ञा इति च तद्विदः। भोक्तेति च भोक्तृ विदोभोज्यमिति च तद्विदः ॥२२

तय्नातः। पञ्चे च सर्वे लौकिकाः सर्वप्राणिभापारिकास्पताः

श्रोत्रभेदादहपपञ्चेन्द्रियाख्याः । पादा अत्रेति ॥ वागादिरूपायामप्रहतोनां कषायरूपाणां विषयाणाम् । विपया अत्रेति । पञ्चादयो विषया भूयो भूयो मुखश्रवणाः । श्रोत्रमिति विश्वमुखासमासः । विषयः विषयाश्रयो दूरमत्स्थनन्रतरः । उपभुक्तं विषयं शक्तिः विषयः शरचादपोति ॥ विषयाश्रयन्नान्तः निन्द्यतत्वः ततोऽप्यपरार्थमितकत्वादभावाहपपञ्चेन्द्रियाख्याः । अभुञ्जः सरिति नयो लोका वस्तुभूताः सन्नोऽपि पौराणिकाः । यदपि कषायरूपाणाम् । स्यानभेदेन नित्ये तदाग्न्यन्वयः इदन्ततयालाघातान्वयः शाचिवत्यादिस्त्यानभेदेन नित्ये तदाग्न्यन्वयः इदन्ततयालाघातान्वयः शाचिवत्यादि

लोका अत्रेति॥ यद्यपीनन्द्रादयो देवाश्चतुष्पदार्थारो नेद-रसायेति देववाक्याख्योवा। तदपि कषायरूपाणाम् । शकादिदि प्रवचन-मेध्ये फलेदृश्ये तेऽपि भत्स्येध्यो विषयेभावप्रकाशकाः । स्वात्मन्ये चो-पकारकाले तदाराधनवैच्यांतः । तदृक्तानालपि विप्रतिपत्तिदर्शनेनाहृतमथादस्याकिञ्चित्करत्वादित्याख्याः । देवा अत्रेति चेत ॥ २ ॥

अथवेदा इति रक्ष्यामोति पाठकाः वदन्ति । तदपि कषायरूपाणाम् । न चि वेदा अमोविदर्थे व्यवर्तिका इत्यनयोः । कमप्यादाय अन्यार्थनेदघद्वाख्यालाञ्जोकारात् । ऋमझोवार्थोपबृंहणतरो वक्ष्येधा-रोष्यते । तथाच तथाविधक्रमस्तां वक्ष्यामारोपविधमपेक्ष्य वेदघदवा-व्याप्ताक्तु तो वेदानां परमार्थतेत्स्याः । वेदा अत्रेति । योक्तहोलादयो यज्ञा वस्तुभूताः भवन्तोति वौधायनप्रभृतयो वाश्चिका मद्यन्ते तदपि भानिमात्स्य । यज्ञः श्यक्षाख्यामो पूर्व्य देवता स्वाग प्रतिपत्तेः कल्प-स्वरुपविश्रानाजावाल्यचिदायस्य परवसुल्तादित्याख्याः । वाचा अत्रेति । न कर्त्तेति शाकुग्राः । तत्र भागो वन्दि विभ्रिया शोभियते तर्हि कथं नामिकत्वादिप्रकृतः सभावत्वे बदा आदिति विषयश्रधो भोक्तृत्वं भानिरेवेदाख्याः । भोक्त्रेति चेति छपकाराखु भोक्त्रं वस्त्वति प्रतिजानते । वर्द्धाप न ।

कथुरादिरसव्यञ्जनादेशदेवाख्याचार्चादर्शनादेव-

सूक्ष्म रति सूक्ष्मविद: स्थूल रति च तद्विद:। मूर्त रति मूर्तविदोऽमूर्त रति च तद्विद:॥२३॥ काष्ठ रति काष्ठविदो दिग् रति च तद्विद:। वादा रति वादविदो भुवनानौति तद्विद:॥२४॥

भेदा रक्ष्यामि सर्पान् अथवा तच्छून्ये प्रामणालमस क्रुपा दचायचक्रवालदृशा। मोक्षार्थमति चेतः॥२१॥ कालाख्यक्कोटिस्वरूप- नाथ: स्वादिति नैविनु। तच्च। वागपदवेद्यपीरम्यापिवेदान्तनाहृदयानाधिते परतत्त्वे। दृश्य रततीति। स्थूलो देहो दृश्यंप्रसिद्धवादालोचि मोक्षार्थमेद:। तच न। कृतकनुप्रवोरपि यच्चिनाति योधायै तस्य प्रस- काद्य। यच्चादृश्य च भूतस्य चेतन्वादर्शेनालचूगतस्य श्यावस्त्वादित्यादृश। स्थूल रति चेति॥ पूर्तक्चिन्त्वादिधारी महेश्वरक्नादिधारी वा स्थूल परवाचो भवतीरागनिद्रा। तदपि श्यान्त्वन्विताम्। शय्यादादियरी र- चक्रामि वरीतरस पार्थभौतिकस्नाह्योबाह्यप्यक्कलनच। विपच्चाभावे जीवाभावादुक्रमित्यादृश। मूर्त रति। अमूर्तः: स्वविदारनुच्चो नि:श्र- भाव: परमार्थे रति न्यायवादिन: तदपि कचनामानम्। परमार्थो नि:श्रभावचैति न्यायातिदिमादृश। जम्बूक रति चेति॥२१॥ काष्ठ: परमार्थ रति ज्योतिरविद्:। तच न। कामेयो जह्नर्मादियच पारावोन:चु। तदज्ञानात एपि न शातकुसुम्। जन्यचपच.चेन प्रतीयते। उदयचाव ह्नादिना क्रियाधर्मलने प्रतीयते: स्कुटत्वाद्। न च क्रियाधर्मल्सं काचेऽपि तदुत्पत्तिदर्शनाद्यचापाचानन्वचातलेन क्रियानिबा लापारातिदिमादृश। काष्ठ रवेत्ति। स्वरोदविदस्तु दिग: परमार्थ रताचृ। तदपि श्रान्तिमानम्। तदिदामपि पराजबदयं नादि- नादृ। दिग् रति चेति॥ धात्वादयो मन्त्रवादश्च तदवो वादा वसुभता भवनोति चेचितु। तदपि वचनाशानाम्। वागादित्सभावे चिते न ते च मन्त्रादिस्थभाव।अनुभवात्। मन्त्रवादेऽपि वाददो भवति। वादा-

मन इति मनोविदो बुबुधिरिति च तद्विदः। चित्तमिति चित्तविदो धर्मोधर्मौ च तद्विदः॥२५ पञ्चविंशक इत्यकेके पडिं ध इति चापरे। एकनिंशक इत्याञ्जरनन्त इति चापरे॥ २६॥

नियचहेतोरविध्या कल्पिता इति पक्षद्वयतोऽन्ये। वदन्तः स्वयमेवोल्लिखतोऽन्य उपलभ्यालमित्यन्ये॥ भवन्ति बहुधैवास्मिन् भूवनकोविदः। तद्वपि कल्पनामात्रं नेदमित्येव हि शेमुषी-

तेनाहुः। तथा निश्चो विवादपारदृश्वा-नादिश्याच। भवनामेति॥ २७॥ मन एवास्मिंस्तु लोकायतभेदः। तद्वापि भवनामात्रं स्वातन्त्र्ये हेतुप्राप्तप्रतिपत्ते। यथातथ्ये च वट-वृक्षाद्यात्मकृतो भेदः। तेषामपि भान्तिमात्रं तत्त्वपुंसोः ब्यामिश्रारादे-

वश्य च घटवदतिरिक्तनेयत्वादित्यादिवादान्। तदेवालोक्य चापरे॥ धर्मोधर्मौ विधिनिषेधोद-भगस्यौ परमार्थोऽनिति मीमांसकाः। तद्वपि कल्पनामात्रं देशकाल-

दशं धर्माधर्मोरितोः प्रतिपत्तिदर्श-नादिश्याच। धर्मेण्ति॥ २८॥ प्रधानं सूत्रकर्त्तः। महदादहार्तनयालाञ्छितं यत्प्रकृतिविज्ञतयः। पदं यानेऽनृत्यश्च। पदं वचनेनृत्यश्च। पदं विवादः। मनचैर्विमत-नोदय विकारा। उत्पद्यत इत्यक्षभान्तं यत्पञ्चविंशतितत्त्वाकः। तमपद्यो

वस्वति साध्या। तद्व कल्पनामात्रं। पञ्चविंशतितत्त्वे पश्यस्यान्वय-व्यतिरेकदैवध्यान्तर श्यावस्तीकाशे च ब्यावस्थां प्रतिपत्तुंप्रयत्नैरहपपत्ते ति-स्वाख। पद्यविंशक इति। पातञ्जलाः पुनरीश्वरमधिकं पञ्चभ्र तिपदाच्चो रति विकल्पयन्न। तदयुक्कं। शंकरस्य पुरुषानुभावाद-

धिकस्वादुपपत्ते। तदनन्वितश्च घटवदनित्यप्रकृत्यादिलक्षणैरिति चेति। पाशुपतास्तु रंगापविद्यानिवर्त्तिकाष्ठकाष्ठाराध्यतार्का-

शो मान् लोकविद: प्राऊराष्मा रति तहिद: खेऽपुं नपुंसकं लेख्र: परापरमयापरे ॥ २७ ॥ रटिरिति रष्टिविदो जय इति च तहिद: ।

प्रायादिशब्दानां प्रत्येकं पदार्थव्याख्याने फलसूत्रप्रयोजन-

एवैकामं पदार्थार्था इति ब्रुते। तत्र। केऽत्रभेदेपि रागाविद्यावेद-वान्तरभेदवदपदार्थेपि तत्र्रचयेन शक्त्यांतरेकात् तस्य रागोपच-त्स्वेन तथ्शानविद्योभयार्थतत्संघ प शक्त्यनुपातादवि ग्रामावयवेऽक-त्वदर्शनेऽपि निवेशादिप तदुपपत्तेः। शक्तिहीनेत्केतादिदर्शवेऽपि मू-लकक्वाच्च प तत्कथितैरत्वात्। एकत्वेऽचक रति ॥ भतन्नः पदां-धंभेदो न नियतोद्भवति केचित्। तदपि न वादिनां विवददर्शनात्। विवदादश चादानमसकृतात्।दिम्रात्। भतन्न रतोति ॥ २६ ॥ लोके᳔तर-ज्ञमेव तथ्शभिति बौद्धिकाः। तदपि विभ्रममात्रम्। लोके᳔ भिद्दर्शनाच्च स्व.शद्बुरक्नशेचरेऽपि कतुंन शक्यत्वादिति।। लोके᳔मिति ॥ दशाप्रभृततक्षाश्रयाः परमार्थां रति स्मर्थयन्ते। तदवत्। नेपथ्याश्रयपभ-द्रार्थे नाद्र्देरपि प्रशक्नोच्यतेव इदंविवेचनं।तथ्य वक्ष्याममक्ष द्रयं विभ्रमशकलामश्रकःररस व दृश्यरुपः।यस्मे पारलौकिकत्वायोगादशक्ने चात्मनि तदश्शवायादिति । आत्मना रसतेति ॥ वैचाकरचाश्ख कीडं नपुं शद्बं यदन्तं तथ्शभिति वर्णयन्ति। तदथ्युक्तरुपम्। क्ष्विद्रे: शद्ब-सभावत्वे शद्दौनां निवेशकृत्।योगादेकस्यनेकसभावत्वाश्रयवादौ याधिकार्थस्वपे प तथ्शावस्तुप्रपञ्चकृतादिति । श्रो᳔नपुंवर्गामनिति । हे ब्रह्मादयो वेदितव्योपरं शापत्क्षोभ इति केचित्। तद न। परिदृशे काचिदपि न शद्दावाच्योभातं वक्षुतेदपरिक दृश्यते ॥ २७ ॥ दृढितो जयो वा स्थितिद्वा तथ्शभिति पौरार्चिषा:। तदपि कदनजातमस्। शतोदष्टतशोच्याद्यभावकृत् पश्यमाश्चतादिति नत्वात्। द्वादशरविधिगं। यथाक्कल्समाधिष्ठान इदंविवेचि। सर्वं रति ॥ छदाकृतातदाच्छुताच नत्सगभेदा वावन्तो विद्याने ते सवेंडपि। प्रक-

क्षतिरिति क्षतिविदः सख्यं चेष्ट तु सख्यं दूषयित्वा यं भावं दर्शयित्वा तं भावं से तु पश्यति

तादात्म्यो न क्षतः ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २७ ॥ २८ ॥

किं बंधना प्राप्यादौ नामम्यतममुक्ताममुक्तं वाच्यं य भावं पदार्थे दर्शयित्वाचार्थीभूत्यो वाच्योऽपि इदमेव तत्त्वमिति स तं भावमात्रभूतं पश्यत्वयमझर्मिति वा ममेतित वा तस्य दृष्टार्थं सभावोद्ववति यो दर्शितो भावो स भूत्या रच्यति ।

तत्कथेव कस्यनावस्तु यां कस्यन्ने नात्मनः कस्यतत्त्वम् । शेषेषु कस्यत तत्वयोगदित्यैः । प्राणादिकोभ्यः प्राणघ्नद्रयेरप्य । प्राणप्र-

दति॥ तस्येव द्वौ जातौ ने विकारवियते वस्त्वदितरेगां न ततोऽन्यन्न- भिद्यतेस्याच ॥ तकार्यैंति ॥ कलनिमपदार्थं स्कुटयति । यभ्य ऋक्षधर्मों चामधर्मो देहधर्मस्य चेते रक्ष्य पदेश्च रदधुम्नो । तेषामात्रनि तद्वानादेव कस्यतत्त्वं सदरत्नान्' स्वर्याति रज्यामिति ॥

कथनादोषेऽपिचरितार्थतया कषायनैरप्यनुभूयते ॥ तत्त्वैरैय गीतिः ॥ किन्तु सद्धदायार्थे लोकारचश्यते । लोकार्नरेश्चैव प्रत्येकं पदार्थप्राश्यामभेतेशु किं न स्वादित्यादृश्यः॥ प्रत्येकमिति॥ २८॥

लौकिकानां परोक्षकाष्ठासु कल्पयकल्पसामभेदानुदाहृत त्वाग्नस्तव- दृश्ये वस्तुनोरभिहितं मयकाव्यं हृदा छकुहेपमालामाष्ठते । यं भाव- मिति ॥ पादत्रयं विभजते । किं बधनेदृशादिमा ॥ तमेव भावं विचिन्तयन् । यो दृश्यं त र्त्ति ॥ स कर्चं दृष्टारं रचयतोऽपेच्छायामाच ॥

शाधकपु रुपतादात्मापघोऽस्त्रैः । रचयामपकृतं प्रकटयति । स्तोभेति ॥ शाधादेश धारणद्वयेन तलवेध निशामापादा ततोडन्येन दृढनिष्कपा- वकस्य निवःरयतीसृपंः चलथेपादं व्यापते । तद्भिरिचिति॥ एतेनास्य

न निरोधो न चोत्पत्तिं वन्धो न च साधकः । न च साध्यंवै सुखं द्वयेषा परमार्थता ॥ ३२ ॥

यया च शक्रमाये हृटेऽसद्रूपे तथाविष्कृतिमद् हेतुं सम-सामशब्दं केतयाश्र । वेदान्तेषु । नेदं नानाक्षि किज्चन । इन्द्रो मायाभिः । पाक्रवेदमग्र शासौत् । वच्म्रवेदमग्र शा-सौत् द्वितीयाहे भयं भवति । नतु तदृहीतीयमक्तिः । यत् त्वस् सर्वमयं वाभूदित्यादिषु विशिष्टच्चैर्नेषुपुष्णतरसूचि-रिभिरेभिः पक्विततैरत्यर्यः। तमः खब्वनितं हृटं वर्षंबहु दृ-श्विभ्रम् । नाग्रपार्यं सुखादीनां नाग्रोत्परमभावगमिति हि व्यासूक्तेः: ॥ ३१ ॥ प्रकृत्यार्थोपसंहारार्थोऽयं श्लोकः यदा वितयं हेतुमालैवैकः परमार्थतः; सन् तदेवं निष्प्रयं भवति । सर्वेऽयं शौकिको वेदिकाश्च व्यवचा-ro डविद्याविषय एवेति । तदा न निरोधः । निरोधनं नि-

यथा वेति ॥ गगनस्यनगराकारं कबकारार्थः। नेष नानाक्षि किज्चनेति वेदान्ताः। हेतुस् तु वस्तुतोडपस्स्थे ख्यातिमपि दर्शयति । तमः प्रति । तस्माद् मन्त्राशकः रज्ज्वामधिषणे भूखद्रुम्मित यथूनखा भाति तद्वभं वस्तुत्वं विवेकिरिवचं हृदं तज्जातीय पचवृक्षारावृक्षते नाग्रप्रयं वर्ष-मालकेऽपि तद्योम्यतारतम्यात् । न बद्धते कदाचिदपि सुखकरहुपव-भ्यते डुःखाक्रान्तं ड हृश्यते । तदा नाग्रपसं । नाग्रादूंबसख्पमेवापग-मव्यत न वद्धि तस्म परमार्थैषं प्रमाष्याभावादित्यर्थः ॥ ३१ ॥ प्रमाध्या-मक्भ्यत हेतमध्यात्वप्रसाधनेनैवतेनैव पारमार्थिकतयैव स्फुरते निष्प्र-रतमयं तं शक्क्राति । नेद्यादिन ॥ श्लोकस्य वात्यर्थेमपाच । प्रकट-चेःति ॥ कोऽत्र हि प्रकटषार्थसकल शक्रेशे किं विश्यात तदाऽप । बेऽति ॥ व्यचहारमात्रख्यातिबन्धविधयत्व डपि किं स्त्र्मादिति ने--

भावैस्तसदृशिरेवायमहयेन च कल्पितः।

वक्तोदकस्तु धर्मः। यद्यप्युदस्तस्याऽऽधारोऽपितसुखित्वादिरक्तव्यो विशेषः। यतोष्यतद्रूपस्याऽपि विशेषवत्यग्नौ घौतता तद्वद्विविधेष एवाऽऽरमान् सुखित्वादिरो विशेषः; कल्प-पिता। यद्यसुखित्वादिगुणसमामनसामुचखित्वादिविशेष-निः तत्रप्रधमेवेदम् सिध्युम्। सिद्धान्तु, निरसनैकवादित्यागम-विदां हृदयम्॥ १२॥

पूर्वस्मोकार्थसं छेतुमाह। यथा रक्तवाससि; सर्पे-पूर्वादिमिरद्वेन रज्जुसूत्रव्येषा सताडयं सर्पे दूर्यं धारा-निगमयति। तच्चा हृदित। यद्यचिछलादेरकुःपितससचिछमास्य्य निर-स्वति। यच्छ्वेतामयोकान्तरमिल्वाद बकं श्वेत्यते नटमूते॥ उक्तेऽपि डिंबविडारपार्थ्यसंमतिमास॥। द्विजं तिर्यति। नक्चि-पदानां व्युतस्यभेदेऽपि शिष्यमेव शास्त्रप्रामाण्यसमभाबवोधनव्युतसु-नजुपटसंस्कते; स्वादिविश्वस्मिनपदे; स्वाभाविकडे ताभावबोधनेनाध्यक्ष-शिवर्चःकथादिति हृदयार्थः॥ १२॥

यदकं निरोधाद्यभावस परमार्थतेति तदयुक्तम्। कामान्यविशेषा-वाकं वस्तु नामारम्भति मते निरोधादेः शुष्काध्यासादित्यभ्य्याख्य। भावैर्व्याप्तता विशेषार्थी च व्यभिचारिलादख्यो रक्त-स्वप्नवददृश्यमहृदयम् सामान्न्य विशेषकारेरवसभूतेः; सामान्न्याकारेऽप व तादृगेनाऽवमध्याऽऽनहृगतपूर्वस्स्वसाचिदेकतान् चलालेक मूढेऽपि नाऽऽलमग्रात कलप्यते। न वस्तुतः सामान्न्यविशेषभावोडचिद॥ परस्परा-व्यत्नादिस्वर्यः॥ विशेषाणामप्यधने काचं हृद्येन व्यवहारः स्वादिल्यापच्या च्छादायोत्र कल्पितस्वाम् तेऽपि हृद्येन व्यवहारेपपत्तिसिद्धाः। भावा-रीति॥ ब्रह्मगतसर्वाकारकस्सोपिता; कृत्स्नस्यैव हि तार॥

भावा श्चापध्येनैव तत्त्वाददयता शिवा न हि ॥ ३३ ॥

द्रष्टोद्यमिति वा रजसुत्रद्रव्यमेव कलुष्यते। एवं प्राधान्यदर्शनन्ति रसज्ञद्रेशाविद्युमाने; परमार्थतः। न चाप्यखिते मनसि कचिद्राव उपलब्धवितुं शक्यते केनचित्। न चामनः प्रचवनमस्ति। प्रचवनतश्रोपलब्ध्यमाना भावा न परमार्थतः सन्तः कषूपचितं यथा। भूतोद्रकिरेदेशप्राच्यादिभावरिहयेन न परमार्थसतत्त्वमना तत्त्वमवलस्थ्यविकासूपाख्याद्भूतैरनार्यं खल्वमेवात्र कषूपितः। सदेकस्वभावोदोप संस्कारो न प्राच्यादिभावा श्रद्धयनेव सतत्त्वमना विकासूपाख्याद्भूतैरनार्य खल्वमेवात्र कषूपितः।

शामान्ववियेभावस्स कत्पिततवादृशहेतुरस्त्ये वस्तुनः खिदे निरोधादेरदः साधनसिद्ध्यमिति कचितमात्र। तत्त्वादिति ॥ जोकतस्मर्यंदर्शंवति। पूर्वोक्त। निरोधादिशब्द्व्यविरेषनभावोपचार्चतं वस्तु वस्तुदर्शंवति पूर्वींकोऽर्थस्स शामान्ववियेभालके वस्तुनि विरेधेपानित्य निरोधादेरः साधनतादृशस्यानुपलब्धे; तेन तत्त्वं साधनापेक्षाव्या तत्त्वादिति। तदुपरोदवं लोकतत्त्वः। तत्तु पूर्वोक्तंनतान्यवचार्श्व रसानुपलब्धकषोऽनुपलब्धमात्रे यचेल्यादिना॥ सद्देतदपेक्ष कलुपितलेडपि सद्देतपानारोपिततादृशद्रव्यस्य व्याप्यारिकवस्तुस्वरहचैवम्। यविद्यामात्रेवमालं कषूपचति न परमार्थतस्ततोऽपि चनंप्रति। कचं प्राधान्योदशंनमिति श्लोकतास्मर्यंदर्शंवति तिरेकाभ्यां तेषां मनःसन्तितमालसप्रतीतेरिनार्थं सप्रवदिमात्र। न क्षेति। श्यालपरिष्वङ्गतन्नानच्वचनमत्रेऽपि प्राच्यादिभावानां परमार्थतः सच्चिद्रव्यमात्रः-यक्नाद्र। न चेति। न चि विभोरात्रानो नमहेवयुवचनं शास्त्रम्बकपते। न च तदभावनिरवववस्स परिछिन्नचस्वभावनैरर्थः। प्राच्यादीनभावातपरित्यागात्परित्यागात्स्वभावे कचितमात्र। प्रचवनतश्रेति । प्रणतं कचित। वस्तु श्रद्धया तत्त्वं रसिकानां भावः।

नात्मभावेन नानदं न खेनापि कथञ्चन ।

लिखिता । न हि निरालम्बा काचिल्लिख्याद्योऽप्यालम्बते मते । स्स्वकल्पनास्सद्रवात्सेनमनालम्ब्याद्यस्याभिचारात । कल्पनावस्स्थायामप्यहयता स्यात् । कल्पना एव त्वग्रिवा । रक्पुसर्पदिवक्लासादिकारितख्यो हि ता । अहयता सभाव्या . प्रतः सैव ध्रुवा ॥ ३३ ॥ कुतचाहयता ध्रुवा नानाभूतं पथक्क

न परमार्थतः सन्तो भवन्त्यसत्सु च सन्तुने । हृदयलज्जटद्वादिना सम्भ्रमव्यात्त्वशिवे रिष्यर्थः । एवं प्रागादिभावानां विध्यातः प्रसाद्ध्य फलितं तद्वत् पुनः प्रागाद्यार्जारवत् स्याख्यालामपपञ्चरति । यत् तु । सभाव्यपरमार्थत्वात् तदात्मना कथनात्कथितः स्वादिवायमल्ह तत् सङ्कटद्वयेऽपि कस्थिततन्मिल्यते । परमार्थत्वेऽपि तु । सकविद्यावादिनोऽसन्ता न सम्भावयादिलिख्यते । यद्येतत् । प्रागादीनामसत्ये सति न कचिद्वयवहारगोचरलमित्यादिहल्ह हतोऽप्यपादार्ष्यम् । ते चेतित ॥ कस्यतामं प्राप्यादिभावानामपिष्ठानसत्यय । सस्त्वे न हताद्वकसङ्गते । तेषामभिलापेक्षाभावादिलयस्य । न चेति ॥ धर्मे विकल्पना वाप्यनैव हस्सते । न वाङ्मतोऽपि छानस्समारोपिताहवे-भावादचदहनेभानालु ततोडपि छानस्समेत्यव्यमू । तथा च प्रागादिभावान्त वस्तुतो सस्त्वेऽपि विल कस्यतामं वस्तुन स्ववहार्यद्वार्ष्यमाण । यत् चेति ॥ सेनेति विषयं च सङ्कटद्वयेऽपि विमिचाराक्ति-काराचेमु । कस्यगारादिप्रसद्यादिमेवाहयता विप्रेत्याध्या कत्स गामालम्बाभिलाल्याल्मिल्यते । कस्यनेति ॥ लाझादित्यादिप्रदेन हर्षमोकादयो वझाल्ने । यदुक्तमहयसा चिप्रेति तदुपपादयति । वदयतेति ॥ ३३ ॥ च्छ किचिदं मानाभूतं सै तत्कालतादालेन वा विध्यति स्वतन्त्रे चैति विकल्प्यम् । साधु र्त्यादि । नात्मभावेनैति । रदं हि नानाभूतं धेतं नात्माद्यादाकूतं हेतुमर्हति । नडाजड्योर्वि हस्सभा-कल्पेऽपि निरालम्बन । नेदानीकृत्याभिप्रेतानाम् ।

न पथङ्गनाश्यङ्गविश्र्वदिति तत्त्वविदो विदुः ॥ ३४

संसारावर्तमान हृदयं तदाश्रयं भवेत् । न चाश्रयो परमार्तस्यामन प्राणादिसंसारजातिमद् जगदाम- आवेन परमार्थसरूपेय निरूप्यमान नागावसंसारमूर्तं भवति । यथा रश्मिसरूपेया प्रकायेन निरूप्यमाणेन नानारत्नः कलिपत इवपौजक तद्वत् । नानप स्वेन प्राण- स्वात्मनेदं विद्यते । कदाचिदपि रश्म्युस्वरूपत्कल्पितत्वादेव ।

नानात्वाविष्टं हृदयं । तृतीयं दृश्यते । न स्वेनैति ॥ स्वेन हता- प्रतीतोरन्वाश्रयेयात्कृत्य च सततक्येऽपि नेदं हेतु रेतु पारवति । तथा स्वातकृत्ये हेतावस्थप्रकृतादनागतामनोदभेततापः तादृश्येः । किं किंचिद् हेतुतन्योऽन्यं प्रचक प्रचक्वेति विवेक्न्य नाद्या तत्याः । न न हृदयगिरि । न हि किंचिदपि हेतं परस्परं पश्येव चितानि । 'रश्म्यात्मन् प्रतियोर्ग्रहणाव्यचञ्चलतेनान्योऽन्यस्मादपतनवोड'- वृं चनत्वादिलयेः । नापि किंचिदन्योन्यसमृद्धनभूता चिद्यति । घटपटादिवस्तुनां पर्यायत्वप्रकृतान्नाघटारघोपापातादित्याः । नष्टच- गतिः । यतो वस्त्वाकारेय वृं चा निर्द्रप्याश्रयणिय हैतस्मति कचि- तमाः । तस्मिन् हि । यदृक्नामदवता मिरेतित हेतुन्नरो- पश्याव परत्व शोकास दश्यंयति । नत्चेति ॥ तदेव स्फुटद्यति । नामाभूतेवादिना ॥ नामाभूतमिसृष पर्यायोपपादं प्रचक्रमिति । तत्त्व भवकारपत्वं प्रकटयति । जन्यखेति॥ तथा व्याम्रचोरादावित तत्त्व भवकारपत्वं प्रक्टयति । जन्यखेति॥ तथा व्याम्रचोरादाविति

व्यावत् । तद्वृ्याकारण्य भेद हदश्य नमहये वसुनि नाश्चीकाः । न धीति ॥ अध्याससमधिष्ठानरूपेय तत्त्वतो निरूप्यमाणं स्वहेव भवतीतवल हृदन्- माः । यथेति । प्रदीपप्रकाशे नाधिष्ठानप्रकात्ततवा भवकारोपितः चपर्यो वदा निरूप्यते तदा नाशौ तस्यतिरेवेऽपि चिद्यति । तथा जगद्वीदं तदात्मकूपेय निरूप्यप्रायं नाश्यतेन चिद्रोदित्याः ॥ यदं प्रचयप्रादु

वोतरागभयक्रोधैर्मुनिनिर्वेदपारगैः।

तथाडन्योन्यं न श्रृण्यक्रुर्वन्ति वसु। यथाडखार्जालमावृषि पृथिव्यामिवोदकं । अन्योन्यस्नेहानुरागथनिवृत्तेतरन्योन्य परेधा वा । किचिदिति । एतत्परमार्थतत्त्वमालविदो व्राच्यो विदुः ।

तदेतत्सत्यगुरुभिः सूयते । विगतरागभयक्रोधादिसर्वदोषैः सर्वदा मुनिभिरितरेतरनयोः कैवल्येकापिर्वेदपारगैरवे-रगतवेदार्थतत्त्वैः कैवल्योनिभिरिनिर्वृतः कल्पः सर्वे विकल्पाग्रन्थयोन्मूलनात्परैः । प्रपञ्चोपशमः

प्रपञ्चो हि तथेदंवेदान्तार्थतत्परैः । प्रपञ्चोपशमं

व्याख्याय द्वितीयपादं व्याख्यासे। नापोति । तदाविदर्पोतित संस्नावः स्वायं मागूञ्ज वेत्स्यः । न पृथगित्यस्याङ्गमात्र । तचेतित । पृथकृत्यस्यान्यो-व्यतिरेकेण दर्शयति हेतोर्यपि कृतकत्वस्याधि-कल्पाविरससू ।

नात्रेष्टमित्यादि व्याकरोति । यत् परतन्त्रं हेतस्य प्रायुक्तम्यायेनास स्वस्याततद्रुत्येऽन्यं वा परेष्टमागा वा स्वस्यप्रयोजनैरैव मर्त्सति । ज्ञाते इनिद्रुपपत्ताद् द्वितीयं हि तन्नामास्तीति तत्र-विदां मतमित्यर्थः । रत्नं हि देतं मवशेषसदृशं पुनरदैवभयसेवेप्सु-पशंकरति । यत् रेतित । ३८ ।

किमिति यथेष्टमहेतुः सद्यो न प्रतीतिगोचरत्वमात्रत एव । विगतेति ॥ रागादिमतिविष्वविधुरावनेव वचोक्तमहे तदर्थ न शिष्ये वानिमित्यर्थः । लोकस्तु यात्यर्थमात्र । तदेवदिति । सुतिच्य हृदय-प्रहत्तादुपकरोति मेधः । वादिपरिषत् सद्यगुरुदर्शनप्रतिवन्वया: सदैव दोषा: शकृदुच्यते ॥

रागादिविमोको यदा कदाविदधिकाश्चनमपि संचयस्ततो विमुचति ॥ यदा रागादिविहस्तौ विनेकं श्रेष्ठं म्रपद्यर्त । हृदयमभिद्यति ॥ विवेके च पदयक्षे वाङ्कतास्तप्यच्युत ॥

निष्प् कल्मो ऽयं दृष्टः प्रपञ्चोपशमोऽयः॥३५॥

तत्त्वदर्शिनैव महैते योगज्ञैः कृतिमन् ।

पात्रं प्रपञ्चोपशमं पत एवाहयः। विगतहे शरैरेव पञ्चतत्त्वान्तर्गतदरैः सव्यासिवि परमात्मा दृढं यक्रो मात्स्ये। तदागतिकलुषितचेतोभिः स्वपक्षपातदूषितनैष्कर्म्यकारिभिरित्यभिमायः॥ ३५ ॥ यस्यात्मस्यान्तर्ग्रहमनुसन्धानाद्‌घ्यं श्यामं प्रभयं पत एवं विदित्वाऽऽहते स्मृति चोच्यते। पदैस्तावान्मार्गैव च्छति कृत्योक्तित्यैः। तत्त्वादितमवगम्याऽऽत्मान्न परं ब्रूमोति विदित्वाऽऽत्मानावादातोऽतं सा-

परमात्मानं वारयति॥ वेदेति॥ एवं समग्रप्रमाथिकार्तवं वाधनपदार्थवद्‌व्य मच्छा तत्त्वयं निर्गद्यते। निर्विकल्प रति॥ काल्लनचाछुपतयाऽऽह वारयति। उपदध्र रति। निःशब्दद्वयोर्व्यतिरेकाद्‌ वेदान्ते ति॥ चरं विकलयत्यू श्यात्मानाऽऽत्मनः स्मृतद्वाद् अपञ्चोपशमविन्द्र-वच्मालानोड्डावलं वडवाग्निशिखा प्रत्युद्यते। रेखारेखक्रमावेन पुनरक्क्रि-द्वेषषयोर्व्यतिषङ्गति। अतएतेति॥ समग्रदर्शं नाधिकारिषो दर्शन-ज्ञानयषंकरति॥ विभतेति॥ जनाधिकारिष्ठो दर्शयन्‌ु विदे चित्करेनाऽऽचिका-दिवाञ्जाऽभियोगाच्चि तदनुभौषं स्वपर्वति। गाम्बेति रति॥ ३६॥

मिथ्याज्ञानप्रचछवंस्काराद्देवार्थमालम्ब्येष्टं पञ्चतत्त्वानाऽपि नाद्येते मिथ्यबदाऽर्थं चिछ्यतोऽप्याछ। तदाऽदिति॥ वास्मादहे तद्वनस्य च ऋ तिष्ठन्नतिं ऋष्यते चोकाहुःचने विधिनियमाछ। पदे वमिति॥ वध्यादिलक्ष्यार्चनाच्छ। वच्यादिति॥ यथामति निर्विकल्पसद्वादिपरामयंः। विदित्वा माङ्गलोद-वनवेष्ट्यः। वह हवाग्नितदार्शोऽयं ऋ तिष्ठन्तिं कर्तव्यतां निबन्धि-धिषभ्यतुल्यनानाति। पदे हेत रति। पद हेतावपुचरा वि भाजते। वचोति। वचाऽऽह्यक्ष कर्वं भोकाचरखलु पुनःकाऽऽतिदिलाऽऽज्ञाछ।

चलाचलनिकेतश्च यतिर्योदृश्यिको भवेत् ॥३७॥

मित्त्वमात्रावशेन चरन् स्वरूपमात्रतत्त्वमात्राभ्यां निकेतनमात्रधिसति निक्षिप्त्यादिस्मिति मन्यते यदा तदा चक्षोर्देशे निवेशतो यस्य सोऽयमेवं चलाचलनिकेतो विधान् न पुनर्वाच्यविषयोऽस्ति । स य वाह्यचिको भवेत् । वस्त्रकाषायकोपवीताच्छादनयास्माद्देशस्थितिरित्यर्थः ॥ ३७ ॥

तत्त्वमध्यात्मिकं दृढ़ा तत्त्वं दृढ़ा तु वाच्यतः ।

नामधेयमित्यादिदृष्टे: । प्रामा ण सवाच्याभ्यन्तरो

च्याजोडपूर्वीइडनपरोजडनन्तरोजडवाच्या: सत्तत्न पाकाग्नवतत्त्वग्-

गत: शुद्धमोडझलो निर्झयो निष्क्कसो निष्क्रियतत्त्वत्य' स

प्रामा तत्त्वमसीत्युते: । इत्थ्येवं तत्त्वहृद्या तच्चीभूततत्-

दारामो न वाच्यारमपरो यथाजडतदर्दर्गी कचिद्विन्तमा-

त्लेन प्रतिपाद्यश्चिदचिन्मनच्युचितमामानं मन्यमा-

नसतत्त्वाझालितं दृश्यादिमतमामानं कदाचिन्नमतेऽप्यु

तोऽप्यमालमतत्त्वाशिद्दानोइमिति । समाश्रिते तु मन्सि

कदाचित्तन्सभूतं प्रसन्नालानं मन्यते हददानौर्मिळा तत्त्वी-

भूत इति । न तयालम्बिज्ञ येत । प्रामन एकरूपत्वात्

स्वरूपप्रच्यवनासम्भवाच्च । सदैवं बध्याश्रित्यप्रच्युतो भवेत्

तत्त्वमध्यानमात्र' हदा वाच्युतो दृश्यादितिरिव स्थितं प्रतिपादि व

कचिततलेनास्तुत्वादिदंशाममेवेल्सभूय स्वयमपि टृप्टा परमार्थवस्तु-

मभावमपहचालतेवापिता वाच्योऽपि विशिष्टेभ्यो विशिष्टो दृश्यतेऽपि

तत्त्वे परमार्थेभूते प्रतिच्छितसत्ताहशे'नगित: स्वादिस्यथे:। प्रचियादेशे-

ज्ञातेग प्रस्येकं परमार्थस्वसभूये कथमद्दे तनिष्ठा सिच्यो दिल्यागक्षा

व्याप्ते । वाच्युमिल्यादिना॥ किन्डभयोजलस्थ' तदाझ । रज्युपरपं-

दिति ॥ उचक्षु विकारजातस्रात्तुचे प्रमाश्यवाद । वाचारम्भच्वमिति ।

ट्र्टुरातमनोडपि वच्यप्रतियोगित्वाल्सुखं वाचारम्भस्वश्रितियागक्षा ।

यातमा । चेति ।अभवतु परश्ञान्तनिष्कतदागमवचननिईंबाडकृत्यचालन' तथापि

ट्र्टुराल्लनो न यथोक्षरुपत्वमित्यायक्षा । तदस्यमिति'। विधेयश्चानि

त्मप्रतीमालि तसदृशामोपाश्रयि कुपुनरुच्क्षानि ॥ द्वितीयाध्यास' व्याख्येते ।

इत्येभर्मित । झात्मारामत्वं कायमिल्यायच्ट्र वाच्यविषयचक्नि' तच्ह्रा प्रस्य-

३५

तस्सौभूतनद्यादारामक्षान्त्वादप्रच्युतो भवेत् ॥३८॥

स्वात्मरतौ रागादिमूलानिर्देशेन भयेष्टसिद्धिाभां । भृति चैषां व । समं सर्वेषु भूतेषु रत्यादिबुद्धया: ॥ ३९ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पादपादीयाध्यात्मस्स परमर्षिपरित्राजकाख्या-श्रेष्ठ ग्रन्थभगवत: हातौ गौडपादीये पातञ्जलाभाव्ये हितोपमारकैर्वैतध्याख्यं समाप्तम् ॥ ९ ॥

नातन्न्येव* परित्यक्तप्रायादिलाक्ष। न गात्र्योति ॥ तस्मादप्रच्युतो भवतोभेतद् परिरेकृच्छेन व्याकरोति। वचेस्वादिना। भतसदृशोऽत्र वेद:। कालविद्योदयाद्यैवस्थिततादमादेवैभवेनिलयम् श्रेयनार्थ। यमान इति। चिति सदृपे सदृपादप्रच्युतेऽप्रशक्तत्वाततिवेधो युक्तो न भवतीत्याश्रयात् । श्रयेत। वस्तुन: श्रदयेऽदपलं श्युतितद्धार्श्वत। यानि चेति ॥ समदर्शिन: श्रदैक्यदपस्वदुर्दर्श न यव पृथक्तता नाश्र्ये तदेक्यर्थ:। च्छदप्रश्यवने च मृत्यं दयँवात । शमचित्ति॥तल चि विल-खत्वविनम्र्यमिति सदृपाप्रश्यवनेऽचक्षुमु॥ १८ ॥ रति श्रीगुदान-न्द्रपुण्यपादाभिधानन्वददानन्दविरचिातार्यां गौडपादीयकारिकाराभाटीकायां हितीयप्रकारष्यं समाप्तम् ॥२॥

• मगेऽदृखेतदिति पाठान्तरम् ।

ॐ । उपासनाश्रिततोधर्मो जাতে ब्रह्माणि वर्त्तते ।

ॐकारनारायणीयुक्तः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽहिंत शान्तेःप्रतिज्ञामात्रे च । ज्ञाते हेतुं न विद्म इति च । तत्तदेताभावसू कैतवप्रकर्षेण स्वप्रत्नायत्तस्वर्गादिस्थान्तरादिहेतुभिरेवकारणैश्च प्रतिपादितः । अहहैतं किमर्थमालेख प्रतिपत्तव्यमार्तोऽथककेऽपित्यक्त्वाते तर्केऽपि ज्ञातुम्। तद्कथंतदतमकरथ्यमात्र्यते । उपाख्योपासनादिभेदेनातं सर्व वितथं केवलमात्रादयः परमार्थ इति स्थितमतोतमक-रथो । यत उपासनाश्रित उपासनामामनो मोक्षसाधन-

तर्कावष्टम्भ हैवतैचन्यनुपपत्तौ परस्मापादेतां पारमार्थिकमपि तर्कतः सम्भाव्यतेऽथ प्रकटयकर्तृं प्रार्त्सुरूपाख्यकमेदरादिदं तादृदपवदति । उपासनेऽति । रेदस्य धारण्योर्मयो जोवो मृतकृताकारेग जाते ब्रह्माणि तद्विमानिगमेन वर्षते । च प्रायुक्तकरेग वर्षेमिलेकं काबार्वाच्चद्र वसु गृह्यते । च उत्कृष्टोपासना सुरदार्घ्यसाधनस्ते नाविंचनः कतरेव ऋमा प्रतिपत्तुं शरीरोपातादेरुद्भवेग । यत अज्ञापन-वान्विते तेनाखों कथमोडक्षको मन्दबुद्धिः ऋतुराचिन्तत रक्षेः । प्रकटयकर्त्रमवतारयन् उत्तममहदूर्वात । योऽकारेति । यत अ निर्वंये प्रथमे प्रकटयते प्रपञ्चोपशमः शिवोऽहिंस इतति विशेषैराख्या प्रतिपाद्यनेपादितोऽयो व्याख्यात डरव्यः । चित्रोऽपकृत्यां चनिम्नगाह्यपवदति । नः त इति । तस्मैवादौ प्रकटयते ज्ञाते हेतुं न विद्यात इत्यन प्रतिप्राप्तितो नातं प्रतिपादयितुमशक्यत इव नेष हेतमाव ऋतुः । च दितोऽथ प्रकटयेन नेक्षहेतनाव । तर्केऽथ च प्रति षादितो नातं प्रतिपादयितुमशक्यत इति । तदोयं मक-रथमार्तःकपू वंकमवातारवति । कह हैवचित्॥ नैषा तर्केभा मतिर्नार-गवेतु हेतरहै तं कथम् तर्केभ मातृ यक्मादिमाचिपति । वत्कथनिति॥

प्रागुत्पत्तेरजं सर्वं तेनासौ रुपणैः सृतः ॥ ९ ॥

केन हत उपासकोडहं ममोपास्यं ब्रज्य । तदुपास्यं द्वारेण याते . मग्रभिः इदानों वर्त्तमानोऽहं शरीरपातादूर्ध्वं मतिमत्स्खे प्रागुत्पत्ते द्वारेणैव सर्वमवश्य । यदामकोडहं प्रागुत्पत्ते इदानों यातो जाते मग्रभ्यः च वर्त्तं मान उपास्य सन्नदा . पुनरद्यैव प्रतिपत्स्ख ह्येवं सुपासना स्थितो धर्मः । साधको येनैव शुद्रब्रह्मावित्त तेनासौ कारणेन रुपणो द्विनो-डुपकः कृतो नित्याभियोगाद्यर्थिभिरित्यभिरित्याभिप्रायः । वागभ्युदये तदेव बह्म तं विधि नेदं यदि हि पासात इत्यादि श्रुते कवकारायाम् ॥ ९ ॥

अतन्मत्कामप्रेप्सोऽपि तद्भिन्नाभिकतरत्वं छद्मकारितया च सभा वन-नेदंयास्तकेऽपि स्राव . मक्याभिति व्यव हारोपपत्तिरिति मत्वा । यदि तर्केषाहेतें संभाध्यायं प्रकारणमारभ्यते तर्हि किं-चुपासकन्निन्दा प्रचं प्रनूयते तलाछ । उपाखेति । उत्कृष्टच्यमाच-विरोधितादुपासकस्य तदिन्दा प्रकृतोपयोगिनः स्यः । कचं तर्हि तलाछ तलात्कमात्को धर्मवली धर्त्तिष्यडिष्यते तलाछ । माग्नति । प्रागव-स्वावं चर्मीन्द्रियजनितेः । तदोप्यासाद्धे यतो मन्दानुत्साह प्रागवस्थाऽज्ञान विषय भविग्यति कुलवर्तीतरतथ्य । कार्य स्थास्यवसाभ्यां यदि अज्ञान तन्मा-नमितं तर्हि . किञ्चपासनया प्राग्रभ्यमिल्यायाः । यदातमक इति। हदानोऽषत्पत्तावस्यारां यातो जाते मग्रभ्यः स्थित्यास्यवसाभ्यां वर्त्तं मानोडहं प्रागुत्पत्ते यदात्मकः सद्यायं तदेव सुनः प्रभवानस्याचुपासनवा प्रति-पद्ये तत्तत्वचावादिति शम्यतः । तदवकारायां साषावाचुपासक्ल नज्ञात्निजेवेदरं नाञ्जोपासकनिन्दा युज्यतेऽच । याहेति । अमभ्युद-समनजिप्रकाराच्चवस्युद्यतेऽभिमुखाक्ष्षते उपासते । वाचा विषोकोकुर्वन्नो-वाचः . यादि वेदेन यनग्नरेशादि मज्ञात्रते ॥ भेदद्रदृशिनष्पास-वाचः .

श्रतो वच्याम्यकापेक्ष्यमजाति समताज्ञानम् ।

सवाच्याभ्यान्तरमचञ्चलामं प्रतिपच्चसहकृतं वृत्तिविषयद्वैनमाकान्तं मन्यमानो जातोऽपि जाते ब्रह्मण्यपि वस्तुतत्त्वे तदुपासनाश्रितः सन् न ब्रह्म प्रतिपत्तुम् इत्यर्थं प्रतिपन्नः । श्रपच्यो भवति यथादितो वच्याम्यकापेक्ष्यसमदपश्याभावमर्यं नह्म । तद्व कार्पेक्ष्यासदृं यत्नान्वेष्टव्यत् पश्यत्यानुच्छृङ्खोत्थन्यधिजानाति तद्लुप्तं मृत्तिकेत्य सुधाचारमर्य्या विकारो नामधेयमित्यादि श्य् । तदिपरीतं सवाच्याभ्यान्तरमचापेक्ष्यं भूसाखं ब्रह्म । यत्र प्रायः विद्याद्वैतसर्वकार्पेक्ष्यनिष्टतिसृदकार्पेक्ष्यं वच्यामोत्यर्थे। तदजाति प्रविद्यमानजातिरस्म । समताज्ञानं सर्वसाक्ष' गतं । कचात् ! श्रवयववैशेष्याभावात् । यद्य् सावयवं वस्तु तद्वयववैशेष्याज्जायत इत्युच्यते । इदन्त, निरवयवत्वात्समताज्ञान्तमिति

कमदै तविरोधिनं निमित्तत्वा शमाद्यद्वैते प्रतितद्या कारोतु । श्वान तत्त्वत । जातिरजन्म तद्विशिष्टजाति । तद् जेन्मरह । सद्वावाचित । न्यायाधिकं जातिरजन्म साध्यति । यथेतु । स्थःपदार्थमात्र । सवाच्छेदि । प्रतिप्राभागं विभजते । सकपक्षेऽपि ॥ तदेव व्यतिरेकहचेन स्कोर्त्वति । तदौति ॥ दृश्यं नादिविषये मस्य श्चारगोचररोभूतं कार्यजातं परिष्कृतं नाध्योच्यते। तहैव काप्याभ्यनुमित्ये । तच मिथ्याभूतमिति न प्रमाष्यमात्र । वाषारमभवति ॥ कार्पेक्ष्यचक्रा तदभावचूपमकार्पेक्ष्यमकटयति । तद्वपरीतमिति । प्राश्य प्राप्यते बाधव । वितीयपादेन व्याषटे । तज्जातोलादिना ॥ श्वान्तानना शास्त्रं मिथ्येदे श्यं गतस्मिलान छेद' उच्यते । कचादिति ॥ निर्विकल्पे चले चेद्माच । शवयनेति ॥ श्रेयमेव प्रकटवतुं व्यतिरेकहचेनैव प्रपचूवति । श्रोष्मादिना ।

यया न जायते किविद्यायमानं तद् ततः ॥२२॥

न नैचिच्चयवचः कुटचतोऽजात्यकार्पक्षम् । शमनततः शम-साध्या न जायते किश्चित्परमपि न शुठति रक्पुरपः-वदविद्यार्कतहस्ता जायमानं धेन प्रकारेऽपि न जायते सर्वे तोडनेव बन्धा भवन्ति तथा तं प्रकारं स्याघत्वयेः ॥ २ ॥

पजाति बध्याकार्येषु बध्यामोति प्रतिष्यामतं तत्त्वार्थे हेतु हेतान्तं वध्यामोत्याद्वाच । पामा पारो चि ययादावाघवत शून्यो निरवयवः सर्वगत प्राप्यवडुको जीवः-धेवश्रेघेटाकाशैगैरव घटाकाशतुल्य चिदित चित्तः । स एवाकाशसमः पर पामा । अथवा घटाकाशैरेयोदित

शमनत प्रति पूर्वश्लोकश्वोचिन्तनसू॥ द्वितीयादर्श व्याचष्टे। वचेल्लादिना॥ वधा रक्पया रूपेः भान्त्या जायते तथा धर्मं भान्तिहेतग्रा जायमानस्तेन भाष्यमानमपि यथा धेन प्रकारेष वस्ववो न जायते तथा किन्तु सर्वतो देशतः काचतो वस्तुतश्च पूर्वं कूटस्थमेव वस्तु भवति तथा तं प्रकारमपि शम्यमः ॥ २ ॥

मतिच्चया शाकेः मज्ञषद्भेन परमात्मा प्रकटः च मोहडनिष्पमेचावाङ्माछ । पामा श्चीत॥ जोवभेदप्रतीतिर्यद्धिः पचनिमिययद्ध । जीवैरिव काशो विभुत्वादिर्येः जगततांश्चिकाभेदवाच भवन्ति तथा परमात्मा विशेषभावात । यधा च मझशकायो घटाकायैः-मारेष प्रतीयते तथा परमात्मा नानाविधजीवाकारैः प्रतीतिगोचरतो भवतोत्यर्थः। करचं शून्यतानां परमाइत्म्यचिन्तनवच्याच । घटादिद्विति। वधा कृतः स्याघाद्टादवो जाबनो तथा परमात्मैव पृथग्-व्यादिवाकाङ्कारेष भानत इवः । घटाडकाशो जीवाकाश्यि-

घटादिवच्च सकृदादिर्शातावेतन्निदर्शनम्।१।ऋ।

उत्पत्तिमत्या पतो जीवामभिव्यक्ततया जीवात्मनां परखा-। हामन उत्पत्तिर्या सूयते वेदान्तेषु सा नश्काकाघोटा-. काघोत्पत्तिसमानं परमार्थत इत्यभिप्रायः। तस्मादेवा: काघादिरादय: सृज्यन्ते दृश्योत्पद्यन्ते एवमाद्याकाघ्यानी- यात्परमात्मनः शयिय्वादिमूततृष्णाता शाघ्यानिकाष काष्यकार्यालक्श्या रक्ख्वसुपर्पबहिष्कल्पता जान्ते। यत उच्यते घटादिवच्च सकृदादितदिति इति। यदा मन्दबुद्धि-प्रतिपिपारययचा श्नुत्यामनो जातिरिष्यते जीवाशेनां तदा जातागुपगस्स्यमानायामेतद्विर्येनं हटान्तो यथो- दिताकाघदित्यादि: ॥ ३ ॥

दृष्टा तदा तस्याच्छकतौ हटान्तवचनमेतदित्था। जातादिति ॥ शोकस- दुःखादपूर्वकं वासर्यमाण। जातीमादिग। प्रथममदश्वाखरद्वे- नाच । शात्म स्वादन । विमतस्य गतान्तिकभेदेनैक्यः श्यालाच्चर- वत्त्वादिमूतवादाकाशत्व। न च परमश्शाद्दौ दूषकातरेर्योगिभिः। तस्सैवाङ्गमात्रवाद । कचिदपि नाशिकभेददश्वयतिपक्षे चैषर्षः। ओदे- रिषादिगा व्याचक्षे। जोवैररिति॥ जीवााकारेण परमात्मवोच्तः । चेलपथं पापि का भीतिवच्ततेररस्षः। उदितमदचेष्टकार्षकार्षि पर- शैवान्तः यकृतातशेषोक्कथे शमपपश्यन् प्रशस्यतेत्स्वाभाव्याष । श्यथ- नेति॥ तद्धि नातकृतेऽररति न्यायविरोधः, शादित्यमादृश्य । जीवा- मान्मिति । इतीयोपादं व्याचक्षे। इ-तत्परेरेति॥ उक्तिडयं वाक्य- मद्वारवति। यत ररति। शाकाघक्षाश्वाकाघप्रदाने च घटाद्युप्तन्ती वारचतं निर्भाकारशीव हर्मिंति दृश्यम्नु । जाताविमादेरषमाण । शररिति ॥३॥

४५३

न सर्वे सम्म्रयुज्यन्ते तत्रजीवाः सुखादिमिः ॥४३॥

नम्नेक एवामा। वादः। ननु न शुक्ते त्वया पारार्थ्यवस्त्र्यसद्भूतातेष्वेक एवामेति। यदि एक एवामा तत्र सर्वत्र सुखी दुःखी च स्यात्। न भेदं साक्षाच्चोद्य सम्भवति। न हि साक्षात् परामनः सुखदुःखादिमत्त्वमिच्छति बुद्धिस्थमवाऽभ्युपगमात् सुखदुःखादीनाम्। न चोपलब्धिस्वरूपस्वामनो भेदकल्पनाया प्रमाणमस्ति। भेदाभावे प्रधाननस्य पारार्थ्याद्युपपत्तिरिति चेत्। न। प्रधानस्यार्थस्वामिन्यसमवायात्। यदि हि प्रधानस्थतो बन्धो मोक्षो वार्थः पुरुषेषु भेदेन समवैति ततः प्रधानस्य पारार्थ्यवाथैः

किमनेकधा जीवे व्यवस्थितेन सुखादिना जीवसमराशां तत्र तं साक्षाद्रुच्यते किं वा सर्वेऽपाधिमत्त्वं'काऽऽत्मसदृपेऽपि सर्वसुखादिमत्त्वे' तत्त्वादो' मत्याः। तद्वदिति॥ आत्मानः सदृशेन कत्स्न्र्स्क्कपेक्ष सर्वसुखादिमत्त्वमिति द्वितीयं पणं विषयमाश्रित्यते। न सम्भवति। सकृपेऽपि सर्वसुखादिमत्त्वमिति द्वितीयं पक्षं विषयमाश्रित्यते। न सम्भवति॥ तद्वेदृकृष्णुपपत्तिमभ्र्यं कच-नक्नोलसदृश्वायचाश्राः। न तु मेति। यदि सर्वत्रैकतां नियतलिङ्गयते तत्र तत्तत् छ्रुङ्गित' डःखित' च तस्य चैकत्व प्राप्तमिति व्यवस्थाऽविच्छिरिति भोदर्य्यात। यद्येक रसति॥ आत्मसदृशपक्षे सर्वत्रैकत्वेऽपि कत्स्न्र्तमेद'डू व्यवस्थाऽऽचिद्विरित्यभिप्रेत्य किंमितद् आत्मकृतम् पोद्यं किं वा बचेपिकादेरिति विकल्यायाद' प्रपञ्च। न वेद्मिति॥ विच्छेकामं रूपयता वात्स्यङ्गन तद्रे दोऽभ्युपगम्यते। य च नामुपगतं यक्रमते तद्गानाभावदित्स्वाऽप। न चेति प्रधानं हि कस्माच्चिद्रोगमपरत्वं' कस्माच्चिदधनपुरुष-चोदर्यात। नच पुरुषभेदाभावे नोपपद्यते। तेनार्थापक्षात् पुरुषभेदः शिक्ष्यतीति युक्तते। भेदेति॥ प्रय्यपेक्षे रहदस्य वदच्त्स्तरमाझ। नेत्याः

४५५

दय शाब्दसमवायिन इति। तद्‌व्यसन्। मृतिसंशेतनां संस्काराणामप्रदेष्टुमत्यामन्यसमवायात्। शाब्दमनःसंयोगाच्छ‌ब्दोत्पत्तिः खु तनियामकुपपत्तिः। सुगपन्ना सर्वथा तदुत्पत्तिप्रसङ्गः। न च भिन्नजातीयानां सङ्घातिदर्शनेन-

मन्ना मनःप्रादुर्भः: शब्दोधो ह्रक्। न च दृश्यादूप-दृयो दृश्या: कर्मसामान्यविशेषसमवाया भिन्ना: सन्ति। परेषां यद्य चिन्तनतभिदा एव दृश्यात् सुरतिस्क्रादयश्चा-

मनस्यार्सात दृव्येष तेषां सम्बन्धादुपपत्तिः। प्रसुत-

विधिदर्शनेन: प्राक्प्रतिपत्तिपूर्वक कार्यनिष्पत्तेः। नित्ये शब्दे न कदेव शब्दोत्पत्तिः। नित्ये शब्दे न तह्यं शिष्यतेतोक्याद्‌। स्वतन्त्रस्तवः शक्त्या तु भावनाशक्तोर्गां पश्यन्नितरेपाच्छ‌ब्दप-

लच्यार्थं तेभामाकनि समवायाभावात् परस्य शब्दान्वाचिषु प्रवृत्तिति भवः। किश्चात्मनः शेयोगसमवायिकारणादृजु मानानाहत्य तारिचरित। तथा च सति पश्यन्नसमवे सति तन्न शब्ववतोवेति नियमो नोपपद्यते। पश्यत्‌

कारणसंयोगेनैव श‌ब्दोपपत्तेः। कालेभति॥ नित्य आत्मनवोः सते छलुत्पत्तिसमवे स्खलनराक्षेपि सच्छत्पद्यो-

रन्। शाश्वतावियकारणपक्षे श‌ब्दत्वात्। न च सच्छत्पत्तिमुपविशङ्खारायोगपद्याच्च गपदहेतुपपत्तेः। तेषां तदृदोषेऽपि कालनि निम्रतिपद्याल्ले न सति शाब्दप्रक्नर्मोक्षभवादिस्मिम्रेक्याद्। युगपदेव किश्च समाख्या-

जातीयानां शब्दानिमात्र परस्परं सम्बन्धो हि:। यथा सन्नार्जां मेघानां रक्त घटादीनाच तद्भवाभावाहेतुत्वात्। मनस्यादिमिः शब्वन्या-

विधेर्नैकादशमवायिकारणस्यादियुषोत्रपत्तेः। विशिष्टेऽपि न युषादीनां शाब्दान्नस्य सध्योन्दिमस्य चाभावेऽपि दृश्येऽ

चबन्वेदात्तामो मनःप्रादिभिः सम्बन्धः शिष्यति नेदेक्याद्। न नेति॥ स तन्नं शाश्वतं दृश्यशब्देनेहल न ततो भेदेन युषादयो वेदानिमित्ते विधाने। शाकः; पड्‌; चक्ष्रो गौर्लादिशाब्दानाधारतया-

रूपकायैर्ममाख्याभिर्भिद्यन्ते तत्र तत्र वै। आकाराश्रत्य न भेदोऽस्ति तत्त्वज्ञैर्वेष्ट निश्चयः॥३॥

शास्त्रासुपगमात्र परमार्थानभ्युपगमात् । तस्मादाभेदप्रतीतिरचैव तार्किकैः क्रियते रृती ॥ ४ ॥

कार्यं पुनरामभेदेन निमित्तव्यवहार एवाऽऽचायैः। अन्यविद्यार्थात उपपद्यते रृती । उच्यते । यथेदंकार्यमेकधियैककर्तृकापवरकाद्याकाराऽऽध्यानमलप्तसमस्तस्वादिहूपादिभिः भिन्नोऽस्ति तथा कार्यंसुदृष्टकार्याधारतया यत्नादिसमाख्याच घटाकारककर्तृकाकार्य इत्याद्याऽऽलकृताच भिन्नाच हस्सन्ते । तत् तु के व्यवहारीष्यर्थः। सर्वोडयंकार्यकारणपा-दिभेदक्षतो व्यवहारी न परमार्थ एव । परमार्थतस्त्वाका-यस्य भेदोऽद्वैति । न चाःकार्यभेदनिमित्तोऽव्यवहारोद्भ-

स्वाश्रयाश्रात्पारमार्थिकात्तादृशभेदकल्पनानुप्रयोगनदूष्ये नोपपषंह्हरति । तत्रादिति ॥ ४ ॥

कार्यादिविरोधाभावेऽप्यमूषामविरोधमाश्रित्यैकान्तिकदूषणानानुद्भानं दूषयति । दृश्यते । लोकव्यवह्र्योऽप्यमूषामाच कथमिति । व्यावाहारिकभेददर्शने तत्त्वदर्शिनिष्चो हपपादव्यवहारस्तयैकधा-वे शाब्द न्वात्वेकपक्षे रुपादिव्यवहारो नोपपद्यते । तथा च विशदता जीवाश्चलो भिन्नाश्चे मिन्ननामकत्वात् । भिन्नकार्यत्वान्नित्यदूपपत्तिहेतोः। घटाकारादिस्वरूपनिविरूपमहैतुनिमित्तं। घटाकारादिष्वभेदो म्युद्यते तत्त्वादिति उच्यते तत्त्वादिति । तत्रैवान्न तत्त्वाद्वैनन विशदेऽपि भेदोऽस्ति समस्तः। तत्त्वाद्वैनैका-

नाकाशस्य घटाकाशो विकारावयवौ यथा । नैवात्मनः मृदो जीवो विकारावयवौ तथा ॥ ९९॥

नतरेष परोपाधिलब्धं द्वारं यथैतत् । तदद्देशे पार्थिभेद-रतेपु चावेपु घटाकाशस्यानीयेष्वामसु निक्षिप्यात्मृतो दृश्याभिन्नेष्ययो निश्चय हत्यर्थः ॥ ५ ॥

नतु तत् परमार्थत एव घटाकाशादिषु रूपकायोंद्भेदव्यवहार इति । नैतदुक्ति । यथात्मपरमार्थोंकाय-घस्य घटाकाशो न विकारः । यथा सुवर्णेस्य रचकार्द-य्या वाडपां केनुह द्रष्टिमादिर्नोप्यवयवः । यथा घ रत्नस्य ग्राहकादि: । न तयाडकाशस्य घटाकाशः । विकारावयवो यथा तथा नैवात्मनः परस्य परमार्थसतः मद्धाकाश-स्थानीयस्य घटाकाशस्थानीयो जीवः सदा सर्वदा यथोक्त-व्यमिति ॥

उक्तोऽत्रे हतोयं पादं विभजते । न चेति ॥ परोपाधिभेदे न घटकरकादिरूप्यते । इहात्मनमुख दर्शनिकं व्याख्येते । यथैतदिदृश-दिगा ॥ ६ ॥

घटाकाशादीनां विपचयादभावमात्रस्य परिदृश्यते । नैवादिगा ॥ घटाकाशादिरेकाश्रय विकारोऽप्यवो बेधक्रीकाराच्चानापि भेदस्ताच्छदत्यादि विपचयते । शोकस्य व्यपस्यं चेद्युपायनिति । नन्विति ॥ वावादमस्य निर्विकारत्वं निरवयवत्वं लोकवित् म्योक्ता परिदृश्यते नेतदुक्ते ति ॥ तत् नैधर्म्योदाहरपयमात्र । यचेति । घटाकाशादिरा-कायस्य मद्धाकायवयको न भवतोह्लान व्यतिरेकदर्शनात् । यथा हि चक्ष्वेति ॥

उत्तहटान्मात्रे दार्शनिकत्वात् । न तवेतत् ॥ घट-कायस्य मद्धाकायं प्रति विकारत्वमपववस्य नाशीलुक्कामू । इहात्मनये-दर्शननुकू दर्शनं चराएँ व्याकरोति ॥ यविस्मादिगा ॥

यथा भवति वाख्यानां गगनं मलिनं मलैः। तथा भवत्यज्ञानामात्माऽपि मलिनो मलैः॥ ६॥

हस्तान्तवत् विकारो नाऽऽप्यवयवः। स चाऽत्र पाञ्चभौतिक एवेत्यर्थः॥ ७॥

यथाऽऽदर्शे घटाकाऽदिद्भेदैरुचिनिर्वृत्तो रूपकार्य-दृश्याद्वारस्तथा देशोपाधावच्छिन्नो बुद्धितो जन्ममृत्यु-दिव्यादिविकारः तस्याऽऽत्मकृतमेव कोऽयं कर्म्मङ्कजमच्वस्थमालमे न परमार्थतः इत्येतस्मिन् हेतावपि प्रतिपादयिष्यमाणः। यथा भवति शोकेऽज्ञानामविचारिता गगनमलाकार-घनरजोधूमादिमश्चैरमलिनं मलवत्तथाऽ-यमविचारिता नाम। तथा भवत्याल्मा परोऽपि यो विश्वात्मा मत्यकृ को यक्नेफलमस्मैर्लिनोडपुद्वानाम् मत्यगाल्मविवेक-मत्यकृ

ध्यानेनाऽऽनन्विते नाऽऽत्मानमज्ञानत्वे सति ने फालितमपि । चतुर्थ रस्म॥ ७ ॥

जीवे म्रुचो नामो न विकारोऽपि ह म्रुचोरेपाध्वसुरूपावृतं जीवषद्वितपिमृदु तटयुक' नश्रः यदवस्थावृतः रागादिम-वचादमेकतादेकवायोगादिमध्यस्थ परमार्थतो जीवस्वापि नाऽऽकि मत्वनिष्ठाऽऽत। यथेतत्। शोकस्व नाऽऽत्पर्यमात्र । यथाऽऽदिति ॥ घटाकःश्रो मठावायः क्रीपाशकाऽयश्चेति उपाधिनिधित्तो भेदस्तदिवा मुहुर्मयुक्को दृश्यभेदैरड्कितवियवभेदैरचिनाऽऽभेदश्चेति व्यवकारो नभवि वचोपच्यते तथा रेघाऽऽप्याधिभेदैरचुक्रो जीवभेदस्तकृतो जननम-रचच्वतःपादिमवचारो व्यवस्यतो यथाऽऽदर्शे सति तथाऽऽत्तेऽमाव-याविध्यान्तर्गतभेवात्तमो रागादिमवस्तु नैक्रीलोऽस्तमध्यं हस्तान्तवत् प्रतिपादयिष्यमाणो हस्तान्तवत् योजनाः॥

मरखे सम्भवे चैव गम्यागमनयोरपि । क्षितौ सर्वेऽपि शरोरेषु आकाशेनाविलक्यते: ॥ ८ ॥

रक्षितानां नामविवेकवतां न चाश्रदे शृङ्खलाबन्ध्यारोपितोदकाफेनत रङ्गादिमान् । तथा नाम्नः श्रुधरोपितको- यादिमलेमेलिगो भवतोत्यर्थ: ॥ ८ ॥

पुनरप्युक्तमेवार्थ प्रपञ्चयति घटाकाशादिजन्माद्यगमनागमनस्थितिवत्सर्वशरीरेष्वात्मनो जन्मादिमरखादिराकाशे-नाविलक्यते: प्रत्येतव्य इत्यर्थ: ॥ ९ ॥

भागनिविष्टाम्वरातश्च व्याश्रये । वचनेनादिमा॥ दार्शनिकभागम- नामनक्षराच्छाबार्धकृत । तचेतिं वो हि प्रत्यागतां विद्यााता शोडशभुजाग्नि मधिनो भवतोति सम्भवतः ॥ यद्‌दानामतेवाऽऽऽऽऽऽपरे । स्वविवेकिभिरथ्यारोपितेरपि प्रत्यगात्मनो मुखवस्थे मधु-मयुक' फलं तत् वासतवं भवव्यतीतियाथाच्छ्रुत् । न जीवा: ॥ ५ ॥

नहु जीवो मरखानन्तरं धर्माधर्मोद्भवेन स्वर्गं गच्छति । यथैकपाच नरकं विपद्यते । धर्माधर्ममयोच मोदेन चावे पुनरागलं योनिविशेषे बकारवि । तत्तु वार्थीरोडुं शिला मुनरपि परशोकाय प्रतिष्ठते । एवमिश्रोकणरखोकधररथव्यवहाराविरथबहि तनिति तनाश । मरख रति ॥ शोकस्तु तद्रर्थमवाच । पुनरपौति। जातनि चवों व्यव- हारोदविद्याकतो वासवो त्रैलोक्योऽर्डव: । यातनो हि नगनोपमल गत्‍देरेसुतोऽस्मादविद्याकतसक्निनु नतादिरितिर्ध: ॥ ९ ॥

रसादयो हि ये कोशा व्याख्यातास्तेत्तरीयैषके । तेषामात्मा परो जीवः खं यथा संप्रकाशितः ११॥

उत्पत्तिप्रादुर्भावितरसादयस्साक्षादमतत्त्वस्य हृत्प्रत्यममाणाक्ष- स्म्रदृश्येनार्थं वाक्यान्युच्यन्ते। रसादयोऽत्र रससमयः प्राधा- न्यः ऋक्षेमवादच । कोशा ह्येव कोशा पश्चादेरितरेऽन्तरत- रस्यापेक्षया वचिर्मावात्पूर्वः स व्याख्यातो विस्तरमाख्यात- शैत्तरीयकयाख्योपनिषदहल्या तेषां कोशानामात्मा येनात्म- नाऽप कोशा प्रामवन्तोडन्तरतमेन । स हि मल्वेषां जीवद्वार्तिमिच्छन्तः । कोशाविकारात् । मद एवात्मा यः पूर्वं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति प्रसिद्धः । यक्षादि- दर्शनः स्वप्रमादिविषयाकाङ्क्षादिकमेष रसादयः कोश- लचणाः सप्तधा ग्राह्ममार्याविचर्चिता इत्युच्यते । स आत्मा इक्षाभियेचा खं तथेति संप्रकाशितः । ग्राह्मा स्वाकाश-

जोबसादितोयस्मृत्परतस्स्वरूपस्थो नोपपादितम् । रदानीम- लेव तैत्तिरीयवृत्तेस्तात्पर्यभाषात् । रसादवो रीतिः झोकसूत्रतस्त्वे- नात् । उत्पत्त्यादितः॥ अथवाराचं वदन्ति । रसादव शीत । वादि- वदेन मनोमवादिव्यामयामनद्वयाऽऽत्मान्तं । वृद गारोदेशा कोशा- रादपेक्षया वचिर्भाविनि तादृशेते पच कोशा व्यपदिश्यन्ते॥ तथा श्रुति- मात् । उत्तरेऽत्तरस्मैति पूर्वपूर्वस्याऽऽत्मयैरेऽत्तरेऽत्तरमाश्रयपेक्षया वचिर्भावाद् वृत्तिभिः । ननु धर्मान्तर' प्रतिष्ठाभूतमपे चानन्तरस्याख्यापि वचिभिः श्रां विवेचादिविच्छेदं पञ्चानापि कोशतमिस्रचः ॥ श्वपिदार्श्यचरााच वाच्यते । व्याख्याता रसादिमा । तन जीवपदाद्धन्ति' मूलादवति । य जोति॥ विमिर' जीवपदाद्वार्ष्यपाकाङ्क्षाद्वारा वाच्यवदति । कोशव्या-

ईयोहोर्मधुज्ञाने परं ब्रह्म प्रकाशितम् ।

वेदितव्योऽत्रेशः । न तावत्कापिलकल्पितात्मवत्पुरुषपरिकल्पितवेद-प्रामाण्यस्य इत्यभिप्रायः ॥ ११ ॥

किस्वाधिदैवमध्यात्मं तेजोमयोऽतमयः पुरुषः पृथिव्यादिसर्गतो यो विश्वाता पर एवात्मा ब्रह्म सर्वमिति दृश्योऽयेरहै तत्त्वयात् परं ब्रह्म प्रकाशितम्। कोऽत्रादः । ब्रह्म-विद्यां मच्छ्रुतं पठतां मोदनहेतुत्वादिह्न्रायते याश्च-विद्यादिने ॥

प्रकृतिपुरुषविचारः । प्रकृतिपुरुषविष्केतेनैकेन प्रकरणेनैवेतत् । वेदान्तेति ॥ प्रकृतस्य परस्वात्मनः श्रोतव्ये फखितमाे । नेह्वादिनः ॥ १२ ॥

नत्वेऽहं प्राप्स्यामि प्रज्ञानाडूं कर्च्चाडूं होकाडूंमिति पश्यामां विश्वात्मानं यदैवं सदृपमभवन्तं प्रज्ञकुचेतनं तदिमक्रोरेति जीवपरको-रेक्यो तैश्चरीयखतेश्चातःप्यर्हच्का तलेव वृद्दारेखक्खतेरपि तात्पर्य्य-नाझ । तदोऽरिति॥

मधुज्ञानेऽखे पद्मु पर्य्योेषु यधिदैवाभासाविभ-कयोः स्वान्योरवमेव व रति परं ब्रह्म प्रकारिककाशितम् । पतोडचिनु वृद्दारेखककतेरपि ब्रजामेको तात्पर्य्यमिति ॥ तलू हृदानमाे ॥ न केवमेको तेस्तत्पीयवस्तितरे तात्पर्य्यं किन्तु यद्-दारेखककतेरपीताझ । किच्चेति । यधिदैवं हविष्यादावध्यात्मं वरीरे तेजोमयो योडतरिमयचेतनप्रधानगोडरतत्मयोडपरखधर्मा पुरषः मूर्खः प्रविच्यादौ वरीरे शान्तर्गतौ यो विश्वाता च पर एवात्मा। तेन स विश्वाता सर्वं पूर्वमपरिच्छन्नं ब्रजामेति परं ब्रह्म प्रकाशितवर्गित यथ्यनः ।

अपवाद;वस्याद्यामध्यारोपावकाशवात । दृश्योऽयेरिति यथ्य-व्यते तनाझ । पदैतचवादिति॥ दैतचवपर्य्यमं ब्रह्म प्रकाशितम्। दृश्योऽयेरिति उनरहवादमालमितवर्नः । मधुज्ञाने मच्छेव प्रकाशितं न मृदृं तमामक्छ मधुश्चानम्यद्वार्शं मृतपादवति । कोऽत्रादिनः॥ मद्दक

पृथिव्यामुदरे चैव यथाड्काकाशः प्रकाशितः ।

जोवात्मनोर्गनत्यस्मभेदेन प्रकाश्यते ।

नैति मधुन्नाने मधुबाह्मणानां तथ्याद्यनितर्यर्थः । किश्चित्वे त्यादृक् ।

पृथिव्यामुदरे चैव यथैक भास्करौडुमानेन प्रकाशितो लोके तद्वदितर्यर्थः ॥ १२ ॥

यथोक्तः । स्मृतितः निष्पूोरितं जीवस्य परस्य चात्मनोरनन्यत्वमभेदेन प्रयस्यते सूयते घाक्षरैषा व्यातादिभिः ।

यज्ञ सर्वप्राणिसाधारण्यं सांभाविकं घाक्षरशब्दितैः कुतात्तिकैर्बिंद्रशितं ज्ञानात्परं ज्ञानं नियन्ते । न तु तद्वितोयमस्ति ।

द्वितीयादहै भयं भवति । उत्तरमत्स्यं कुरते ।

कविदार्नितलं दृश्यदृशोभते । तद् यद्विद्याधिकारण्यं शामान्यतः शिवं पारिगृह्यादाकाशं निति विशिष्यते ।

तद् कलपनाखापचादेकभेवति नम्यते । तथा च वेदिर्तृच कामेऽकायमनुसमानप्रायैः इधिगतस्म ।

तद्वाधिदेवमध्यात्म यु ब्रह्म प्रतिभूतं विद्विद्भिः सुषार्द व्याचष्टे । किंवेदादिगा ॥ १३ ॥

सत्स्वेकाले न दोषा नातपक्षजिलात् । जीवैकनोइति ॥

शमेऽतेन मज्ञाविदं मज्ञा भावकखवादनेनेऽर्थः । यत् ऋषने तद्विधेयानिम्यादन्वयात् ।

एकत्वदर्शन फखवादोपपस्य पखमादेकत्वं प्रयस्यतेऽहिविद्यात्मकमिति भावः ।

यद्वानेकत्वं सर्वप्राणिसाधारण्यं तदिन्द्रियं दृश्यते । यद्विन्द्रिये तद्विपियत ऋतं न मीयादागात्

शाखायों न भवतोह । नामात्मकमिति । तदुभयमेकत्वप्रधानं नामात्मनिमित्तनद्धेकात्मपेव शाखोऽनिसद्भय गमे रति शुक्रामिति फखितमाह ।

तदेव हि:ति । शोकाक्षरादि व्याचष्टे । यद्वितात् ।

ज्ञानत्वाभावयथार्ती व्यावस्य करसवं दधिवाति । शमेऽतेनेऽति ।

तत्प्रपद्यते पाक्षेरेति तत्पद्मादाय व्याखे यास ।

यथ्षेऽभेदवेदन फलवादिनेस्यः । व्यासपद्मादाय व्याखे यास ।

मानात्वं निद्राते यच्च तदेवं हि समञ्जसम् ॥१३॥

पञ्च तत्त्वं भयं भवति । तद्‌दं सर्वंमू । यद्यमामो । चत्वोः स चतयुमात्रोत्पत्त्यादिवाक्यैः शाब्दैविक्रः । यद्येतद्‌देवं हि समञ्जसं शाब्दविरोधं न्याबमित्यर्थः । यासु ताक्षिकापौरुषेयताः जुहट्यसां परार्थं निरूप्यमाणा न घटानां प्राक्‌षन्तीत्यभिप्रायः ॥ १३ ॥

पराचरादिषु वेदाचः प्राच्याचार्यैरेकत्र झूटते । वाचरदेवः सर्वंनिति स नाश्चर्यं कुतोऽर्थः । कथम्‌ इति: चरमसिद्धं जनादरो नामपत्तः कारक-मार्गजातिप्रभृतिरित्यादिकौतुकमात्र । यद्वादिभिरेव ति ॥ द्वितोवार्चं विभजते । यथेति ॥ नचिन्त्येत रति वच्‍चद्‌देवेनोपक्रान्तम्‌सूत्रम् । अपविद्या-मोक्षतामात्र: परमार्थो भिद्यद्‌द्वेधः । किन्तेन न कृतं पापं चौरेषामात्र-चारिकेयादिकायो हि प्राणाद्योःप हेतदर्शं निमित्तीकृत्य । यद्ये-चेतनेऽप्यदर्शनकच निर्निमित्तावेन निर्निमित्ताच्चानेकलीय-मिलुक्का चतुष्पादार्षेयमात्र । वचो तद्‌दर्शति । द्विविधेनेन प्रमाणेन निर्निमित्ताच्चानेकलीय-चेत्‌वर्थः । तद्वं छोतीति ॥ हेतुत्वाश्रयौवतनदोः तत्त्वेन, परयंगस्वत्व-नित्यनित्योभये वत्तीर्थे । तदर्थंहितामपि न्यायत्वादिवेत्तु ददर्शंनिद्‌दर्शनस् इहो न्यायवत्‌निद्‌दर्शयिष्यते ॥ यद्विति ॥ वा वेदवाक्याः स्फुटवो वाचा कच कृतवः । सर्वांक्षा निष्पक्षा: प्रेम तमोभूचा हि ताः श्याता रति महचपदादिमध्ये । न्यायविरोधादपि भेदवादानामप्यनन्य-मिथ्यार्थ । निद्‌दृश्यमाणा रति । वैमेदिकवैनातिकादिकल्पना भेदात्‌चारिक्यां मे देव परकृताननवादिद्दोषदूषितो न प्रमीयते । तेन भेद-वादानाछलेन कामूचानामवमज्ञतोनैवर्थः ॥ १३ ॥

जीवात्मनो: स्थितकं यमारोप्यते: प्रकोच्तिं तम्

नतु स्थितावप जीवपरमामनो: स्थितकं यमारोप्यतपत्ते-रत्पत्तार्थोपनिषहाक्षेभ्य:। पूर्वं प्रकोच्तितं कार्यकारणं। अनेकधा: कामयित रुदंकामोभ्द:काम रति। परच सदाधारस्थधिवीयामिल्यादिमनसवयैः तत् कथम् कर्म नानारूढवाक्क्विरोधे ज्ञानारूढवाक्यार्थस्कैवैक्य सक्क सामकसमवधार्यत रति। आलोच्यते॥ यतो वा इमामि भूतानि जायन्ते। यदाजाते: अत्रा तिष्ठन्ति। यत्प्रयन्ते। अभिसंविशन्ति। तद्विजिज्ञासस्व। तद्ब्रह्मेति॥ तत्सृष्ट्वातदेवानुप्राविशत्। तदनुप्रविश्य सचेतनश्चासच्चाभवत्। तसैजोद्वजतेतथादुत्प तत्यर्थोपनिषहाक्षेभ्य:। प्रकृतं स्थितकं कर्म कार्य काच्छे प्रकोच्तितं यत्तन्न परमार्थं किन्तर्हि गौण्याम्॥

भेदवादामाश्रित्य कामामपमूलत् क्रियमूलतदित्याय्याः परिष्हरति। जीवात्मनेति॥ उतृप्तित्युरुपपत्ति: स्वयंकृत जारण तदर्चोनपिषद: महत्य-र्थेन या प्राक्प्रहतककर्मकाच्छेन वत्परतापरयोगोनाश्चकृत तदोदरं पच-तेति अनिषिद्धानदेक्ति। तथचोभयेदितानुपपत्तौ योगमेव न महत्य भेदाच्चेप न्यतेत॥ भेदाश्रयपू खल्विति पूर्वद्योरभवावादिस्थैः। अतो जीवयावत्त्वो-र्मःखहूयामात्। नन्विति॥ न वैवहिक्याभिहिते शास्त्रमिदं नान्य स्वल्पापि दर्शितमिल्यपरेः। भेदवक्षा: श्रुतेकातपर्यंतिछिन्दन्ति शाखां शाखां। रसयति। अनेकधा रति॥ वर्मकाच्छे तत्वकथनाभेदेन निवेश्य भेदविद्यायपि कथम् जोवपरयोरभेद: विधीयते परस्य तलावृक्तादित्याशाङ्क॥ पर-चेतित। हिरण्यगर्भ: समवर्ततापे र्तित मन्ये प्रकतो हिरण्यगर्भ: सर्व-नाम्ना पराच्चयते। अ ततमा शुचि: श्यामपि धतवानू। बहुच गुरुतरा-न स दोरस्त्यागनायोगतु। न च हिरण्यगर्भमोतिरिक्कमीचिं: परे शुध्यन्ते मननवयैः। परच प्रकोच्तिन पूति वभ्नवतः। अन्नम्नाच्छाद्ये मालकाच्छे-

भविष्यं हि तत्र गौण्यं तन्मुखत्वं हि न युज्यते॥१४॥

महायागेष्वटावाप्यादिश्रुतेः। यथेहं पशुपौतौ भव-

पशुं तत्र तत्सं। न हि भेदवाच्यानां करणत्वेऽपि सुख-

भेदार्थत्वसुपपत्तेः। स्वभाविकक्रियाविद्यावत्त्वं प्राग्यभेदह-

भ्यानुपादिवादाम्रभेदवाच्यानाम्। ऋतं चोपनपद्यृत्पत्ति-

प्रशयादिवाक्यैरपि परमार्थनो रेकत्वमेव प्रतिपादयि-

चितम्। तत्र स्मृति प्रतियोदनादन्योऽर्थौचित न स वेदे-

त्यादिशः। यत उपनिषत्सु खेदत्वं श्रुति स्मृत्या प्रतिपाद-

यिष्यतं भविष्यतीति भाविन्यमेकवचनाद्यत्नातिशया लोके

भेद ऋष्यादयो गौण्य एवेत्यभिप्रायः। यथवा तदै-

वातत्तेजोऽसृजत तद्याथु तृप्तः प्रागेकमेवाहितोऽमित्ये-

नापवाद्य मानकः। ऋतं, वेदैवैकत्वं स शास्त्रैकत्वसमधायित्वात्। मिल्यार्थं हि वाध-

कर्मार्वानित्यांर्थे कारकानुपधारकत्वात्। वसिलाच्च। तत्रेति। लोका-

रेडस्तरमाचह। शतेन्वादिना॥ यथैकस्य गौपत्वेऽप्यभिधानं

नमाञ। प्रमाणकः। नेति। न नैव लोकस्यैव हेतुत्वमात्र। यथेतत्।

सुखत्वं श्रोतादिना व्याप्यते। न श्रोति। भेदस्तु पूर्वं तादृभावः स

वाक्यार्थं तत्परत्वं तल्त्परत्वाच्च तत् परं कृतं वदर्दित

न्यायादर्शयशास्त्रं, यच्चोक्तं शास्त्रस्याभिप्रचः। वादं तवाक्यान्‌मपि

कथमद ते तात्पर्येऽमिल्यार्थं यज्ञापूर्वाच्चतुर्होतृपश्चान्प्रश्ने स्मृत। ऋत

चेति श्चदेतं तावन्मानन्तरागोचरत्वादुपपूर्वाभेदाति। यद्वति प्रागवस्थाया

व क्रादितीर्यं क्रतुम्। तद्वेदं ऋचा। वल्कथा तरेव। तृमाविदिति ऋते-

सुप्रविष्टो धीरो स्मभ्यपयते। तेन जीवकृत मजूषाततोल्युपपत्तेऽपि

सुतेरद्दे ताचैत् गम्यते। ऋष्यादित्यौंगमाद् यत्तात्पर्यं न ऋष्यादि। विम-

न्तरमेव वक्ष्यते। तस्याद्वयं ते। श्वेतसातृप्यांश्चदर्शनेव तादृश्वते-

स्थः। न। कवयेऽपपचरेवैते। श्वेतसात्येकत्वे हि न

नचिक्कोह विजिज्ञासवैः ऋषिर्यों चोदितोऽन्यथा ।

कविं प्रकृत्स्वंतसृजत् । तदेव च तत्सत्यं स आत्मा तस्वमसीर्थे-कत्वं भविष्यातीति तां भविष्यात् हृचिमदेवैष यजीवामनोः । यथकृतं यत् कुचिदाश्रे गस्यमानं तन्वौैैषाम् । यघौैदनं पश्चातोति तदत् ॥ १४ ॥

नस्य यद्युतपचते प्राज्ञं सर्वमेकमेवाहितोऽयं तयाघुत-पच्तेरूपं जातमिदं सर्वं जीवाच्च भिन्ना वृत्तिः । नैवम् । अन्यार्थमादितृप्तिसुतोनाम । पूर्वमपि परिक्षित एवायं दोषः । सप्रवदालमार्यावसजिंता: सज्ञाता: घटाकाघोत-परिसभेदादिवक्ष्योवानामुतृपत्तिसंभेदादिरिति । इत एवोत्पादपील्याद । तत्स्मृति ॥ भेदघटेरपवादोऽपि खतेतर्हैते तास्पयं प्रति-भातोत्याद । व्यन्योऽक्षाविति ॥ यदिष्यंदेनाऽह तवादोऽपि है तनिमेध्यानि च वचनानतराण्य च ग्टच्हान्ने । एकत्वमेव प्रतिपिपादयिषितुमिति पूर्वेषां वस्ससः ॥ एकत्वे हि नेतत्सर्वप्यं शिषे हस्तीयपादावाच्चरखण फहितमाख् । श्वान ऋतिः । लोकस्य साध्याऽऽरं व्याख्यानंतरमाख् । ऋऋचं नेत्वा-दिति ॥ १५ ॥

वृत्तरादिन्द्वति यद्यचस्यनिवृयादेव वृत्तरादिभेदहरते तादृशपरत-तद्याऽऽच्क्षाऽऽ । नच्कोऽरिति ॥ उतृपन्यादिन्द्वतीनां साच्छेनिष्टस्वचपेक्ष व्यावस्थं चोद्यहक्यापयति । मन्त्रित । तादृशं सार्चेनिष्टसभावादिरव-कायोऽरिति परिहरति । नैवर्मिति ॥ परिदृश्यतलाऽऽव नेदृशोद्-वावकायोऽनिस्याऽ । पूर्वमपेपीत । यद् प्रकतोऽपच्वादिद्वित्यः शकायो-दुपक्रमोपसंहारैकदृश्यं तात्पर्याच्चिरूपकाख्योऽध्याय कचाऽऽदिखने: स्वार्थपरतं परिक्षितं वृदे पुनरपन्याऽश्रो हष्या स्वादिस्यायहते । तत एवोति ॥ उतृपक्श्यादिन्द्वतोनां मध्ये,दूपरत्वं पूर्वच्तनम् । तद् व तादृशं निश्चायं को तत्पर्यप्रतिपादनेऽच्वा उनदपन्यासः किखवेत्त्स्तर-

उपाय: शोडवताराय नास्ति भेद: कयञ्चन ॥१९५॥

वपिमेदेश्विन्मध्ये साक्षोऽपि सुनिर्णीतपाश्चात्युत्कृष्टनामदपार-मध्यप्रतिपादयिष्योपप्यास:। वक्ष्योऽविकृतुविचित्रादिह-स्तान्तोपपत्ते: इदन्त्या शोडशिता प्रकारिता अन्यथा च सर्वं शटितमबातो जीवपरमालेकत्वबुद्धावतारायोपायोऽक-काम्। वागादिभिर्यर्वादे वागाद्यास्तत्पापवेधाद्वाख्याविका वास्तिता वाख्यैवैष्यत्पानोध्वाताराय तद्यविशदं न चेत्। न। याख्याभेदे श्विन्यद्वा च प्राणादिसंवादद्वक्ष्यात्। यद्य हि वाद: परमार्थे न गभूतेककारणं हि संवाद:। मत्वे शाब्दस-नोषादिवहानेककारणे नाशोष्यत। शूते तु तक्षान

वाद। हृद पुनर्नीत।। यादवभगतमखचरात्प्य बोभर्वति। हृदिक्षा-दिना। व: शद्वकथा प्रतीवते न व हृ स्वर्थी भर्वति दिनु तात्पर्यंगस्व-क्षोऽपि शत्कथेतेऽत्र हृदान्नमाद। यर्थेत।। वागादीना प्राणानामदुं नेवान्निति विष्ण: सङ्कर्षण: संवादतत्प याश्वश्र यायिका यूयते नार्चो मुख्येऽ-भवति। वागादीनामपचेतनत्वात्। तथा हृद्रादिद्वतिरपि न वार्थे तात्पर्यं वतीष्य:।। उदाहृणयातरं हि स्वरर्वति। वागादीति॥ देशेष्टर-स्पामे देशेष्टाद्दशराननिभविविधधपचक्रकृते। वागादीचोद्दातस्वेन वन्तरे। तञ्च वागादीनु वक्ष्यावाश्वक्लेन पाशाना वक्तरा विविधु-रिताद्यावशाविका च न वयात्रु,तार्या। वागादीत वानभानेहात्ना-वमख्यांत्। किन्त्वहर्द्धिततालावाशोकून्मनौ देशेष्टातमश्वेदेश प्राञ्च: श्रेष्ठे भवति प्राणैवेदितनिच्चे सुवृदुतारचेष्टलेन धा। कद्विता। तचैव प्रकारेऽपि हृद्रादिकृतेः साक्षे तात्पर्याभिवातकाक्षंस तद्वति-देवेचाभावात्तेषामेकत्वाद तयुपचारारोपायत्वेऽपि न हृद्रादिमप्त्रिग्ना कल्प-नेतव्य:। देवताश्वद्प्रयोगाच्च तमस्सं वागादीनाञ्जिति उच्चार्यतं श्वा-द्वैव वक्ष्यते॥ पतिरोषदृश्छन्दशिरध्यामित यूत। वंदपाति॥

प्रासमार्तिविधा शौनमध्यमोत्तमदृष्टयः।

सुतय पामे कत्पनुप्रवातारायैव नाव्यार्थः: कत्पचितं बुक्का:। पततो नावस्रुपच्त्रादिहतो भेदः: कयच्कन ॥ १५ ॥

यचिद पर एवात्मा नित्यशुद्धबुद्धसुखकलभाव एकः पर-मार्यः। सब्बेकमेवाद्वितीयामत्यादिसृतितियोग्सदृयास्वमार्ये-यसुपासनेऽपदिष्ट।। पामा वा घरे दृश्यः। य पामा उपच्ततपाप्मा स कतुं कुर्वीत। पालेत्येवोपासीतेऽत्यादिसु-तिष्य। मार्याध्या प्राग्निचोदादीनि। शेषु तत् कार-

यादिश्यानापतस्माप्रि: फसुं स्वात्। तच्ञानिष्टसति परिकरति। नेवादिना॥ प्राच्चश्वादिमुतीनां प्राच्चवैप्रष्टभावापवादावताराच्चैवंहपाया दार्शानिकहपश्ररति। तचादिशति ॥ उत पच्चादिमु तीनाछतुपच्त्रादि-परत्वाभाने पक्षितसर्वथंपादावतद्भेन स्वादवति। सा तृति ॥ १६ ॥

उतुपचादिमुतिविरोधमात्ते परिकूच्योपास्नविधानविधानहुपपत्तिविरोधं परिहरति। पान्नमा रति॥ पान्नभिषो वचिं नच कार्यजम्पो-माषका। श्रोगधयः। कारयप्रज्ञोपासका मध्यमहटव्यः। यद्वितीय-श्रादेशमर्थावबौद्धचष्टयः। एवमेतसु त्रिविधश् चेष्टं तृतीया मन्त्राणा मध्यमागाच्च उत्तमहटटिमप्रवेशार्थं द्वावबुंगा वेदेनोपास्नमुपदिष्ट।। तच्चा चोपास्नमाहकहानहारेदेशोच्तमागेस्वरहितं ऋणेष प्राप्ता उत्तमेषु वान्तमेव-चन्नीतवयः ॥ जोकच्यावष्टचमाष्ठचालमक ॥ वदोति । तच्चैव परमार्तः

सप्ते प्रमाषमाच । एक कमेवेति । देतप्रतीतेरिमध्याच्चैतचवल्ने नाविरोध-माष । यचदति ॥ यदैतच्चैव वस्तुत्वे ध्यानविविधिरोघमाष । किम्चेत । उपनहनोपदेशमेव विशदवति । शास्के तु । तल च निर्दिषा-चिन्तव्य रसुपास्नोपदिष्टवले। व चास्केवादो तु च विचिच्यावितमं रति ध्यानविधिः। च ऋषदिस्थल रषद्वेन समाधिमाग्मधिकारी परा-चपते। चहैतच्चैव वस्तुत्वे कर्माविधिविरोधोपि प्रभवतीच्च्याव ।

उपासनोपपत्तियं तदर्थमभ्याम्पया ॥ १६ ॥

कथम् । शास्त्रमा शास्त्रेऽम्योडधिकता: । वक्ष्यमाणमार्गेगा; । शास्त्रमधदस्तु प्रदर्श्यनार्थेत्वाद्विविधा: । कथम् । श्रेणीमध्यमोत्कृष्टष्टष्टय: । श्रेणा निप्रृता मध्यमा उत्कृष्टा च दृष्टदृष्टेनुसार्यस्य येषां ते मन्त्रमध्यमोत्कृष्टामर्योपेतास्तर्थ: । उपासनोपपत्तियं तदर्थं मन्त्रमध्यमष्टाष्टाश्रमा-त्थ्यं कम्माऽऽश्र प । न शास्त्रैक एवाधितोऽर्थ इति निश्चित्तमहच्च्यर्थं द्यालुना इन्देनाऽऽकम्पया सन्नोर्गगा: सन्तः कथंमित्याद्युतमामेकलर्हष्टी प्राप्तुमुदितित । यन्मनसा न मनुते येनाऽऽत्मनो मतं तदेव ब्रह्म तं विद्धि ।

कम्माऽऽश्र येति किमर्थमुपदिष्टाग्नि सम्बन्ध: । श्रुतेताधिकारीप्यो-डधिकायर्थन्तरं प्रति विधिहयां शावकाश्रयति परिगणयति । स्वविषयति । तन्नेतरपाशनोपदेश: कम्मोपदेशाच्च स्खलुने । तदेव कारयमुपद्योतनया प्रकटयति । शास्त्रमात्र रति । शास्त्रकथनेनाऽऽनुप्रिश्नो नयुनां वच्मानसु कथम् स्खलु रक्षिष्याश्र । शास्त्रमतेन । न्यदृशान्न व्यावकलनेऽपि काच-नेव पृथग्वाणि मार्गगा रति विशेषणम् । नैवविध्यमेवाऽऽकाङ्ङ्क्षोर-यति। कथमित्यादिगा । कार्यं न्यायाद्विषयतस्तद्वन्मू । मध्यमत्वं कारयब्रह्मविषयत्वात् । उत्कृष्टतमदेव तद्विषयत्वादिति डेष्टस्म । एवं पूर्वोक्तं व्याख्यायोत्तरार्वं व्याकरोति । उपासनेचि । कम्मेऽपरेप्यस्माऽपि तदर्थत्वाच । व्यावकृता' मह्यां दर्शयति । न चेति । वेदेनोपासनाऽऽदुपदेने मन्त्राणां मध्यमाऽऽनाञ्च कचमपपः: शिष्यतोऽस्या-यथाऽऽत् । स्वार्गगा रति ॥ प्राप्तुमुदित्युपासनोपदिष्टा । कम्माऽऽश्र चेति पूर्वोक्तं सम्बन्ध: । उपास्य ब्रह्मान्न न अवतीति प्रतिपेधात् मन्त्रमध्यमष्ट-विषत्वाऽऽपासनस प्रतिमातोऽसाच । वनमनेति॥ शाङ्तहदोगाण्ठ वच्य-

स्वविज्ञानतयवस्थाच हैतिनो निश्चिताः हेतवः।

नेदं यदिदमुपासते तत्त्ववेदि वेदं स सर्व मित्यादि-चु तिथ्यः ॥ १५ ॥

धाक्षोपपत्तिभ्यामवधारितत्वात् महद्यादर्शनं सग्यग्‌दर्शनं तह्याद्यावाभ्यामवधार्येनमवदत् । इत्थं मिथ्यादर्शनं हैतिनां रागहेतु वादिद्रोषाक्षरद्वात् कयं विश्रान्ततयवस्थासु स्वसिद्धान्तरचनानियमेषु विप्रकृष्टयादिहष्टानुत्सरिष्यो हैतिनो निश्चिताः । एवमेवैष परमार्थो नान्यथेति तन्न तदुपरेकाः । प्रतिपक्षखण्डनेः परैरन्तेषु दृष्टान्त इत्येवं रागहेतु घोपेताः स्वसिद्धान्तदर्शनेन निश्चितमेव परस्पर-इत्येवं रागहे घोपेताः ।

नासम्भेदःभिन्नाभाबादेरव गोपायं कर्म वा सभवतीति । तथ्यव-श्रुति ॥ १६ ॥

यथे तदर्शनस्योपास्यादिविरोधाभावेरप महान्तरेऽपि विरोधेऽस्मि-स्वापस तेन त भान्तिमूलत्वात्‌को वमिस्याद । यथिदानीं वाकू भूमीकां करोति । याक्षेति । तथाहि स्वालम्बनस्थ तद्‌द्वे न शाखोपपत्ती स्वकुते । ते तदर्शनस्य मिथ्यादर्शनस्थ शास्त्रात्परत-नवतात्पक्ष शोकस्य दरमेयषि । ततस्तेति । इतः शाद्धार्थमेव दर्शयति हैतिनामिति । आदिशद्देन पदमात्रादवो गृहीताः । श्चैत्र श्वेतं विद्यानं व्यवस्थापयितुं तत्त्वज्ञानमधिगन्तुं प्रभूततया वादिनः कुते दोषादत्प्रतिपाद्यार्प्रति । कचमति ॥ जोकाश्चदश्वत्थादिपि तेषां हे नाशददर्शन कश्चिद्याज्ञवल्यादयः । प्रतिपचामति ॥ उत्तरार्द्ध विमताते । स्वविज्ञानलेशि । यद्वादिगण प्रत्येकं स्वविद्याने-गोपकुर्वीति च दर्शयन् तद्विपरीतार्थकल्पनो वादिनो विरोधमाश्रिते । न च तैस्तदर्शनं विदध्यमानमप्यवसीकते । यथा शक्को-

परस्परं विरुध्यन्ते तैरयं न विरुध्यते ॥ ८९ ॥ च्रहैतं परमार्थेन हि हैतं तत्त्वेन उच्चते ।

मन्योभयं विरुध्यत्न इ । तैरनोऽन्यविरोधिभिरपि योऽयं वैदिकः सर्वानन्यत्नादान्भैकत्वदर्शनपक्षो न विरुध्यते । यथा स्वरसपादादिभिः । एतद् रागद्वेषानाश्रदत्वादान्भैकत्वदर्शनमित्यभिप्रायः ॥ ८९ ॥

केन हेतुना तेनं विरुध्यत इत्युच्यते । श्रहैतं परमार्थेन हि यथार्थदहे तन्नानात्वमसाहे तथ्य श्रद्वैतस्य कार्य-मत्यर्थः । एकमेवाद्वितीयम् । तत्तेजोडख्यत इति सुते; । उप-

करपक्षादिभिराचारेऽपि दर्शानन्दार्श्वारतेऽपि दृश्यो न जायते । परनुच-भावास्तथा हि ताभिः शानैरपि पददूने शुद्धे कर्तेऽपि नाहे तद्भिन्नकल्पे दृश्यो जायते । सर्वानन्यत्नादत्परयुचुभावादित्यर्थः । श्रह तदर्थेन स सर्वदर्शनलं प्रतिपादयत् । कचिद् प्रदर्शितया प्रक्रियया मतिप्रदायेभिलाष्यचया॥ एवं किलि ॥ ८९ ॥

देतपच्चेरतदेतपचस्ल विषयद्वारकेऽपि विरोधेऽधिगम्यमाने कथमविरोध-वाचो युक्तिरिति शाङ्काया समाधानं शोकतया हेतुतिरोधाय । कचेत-म्मिति॥ मिथ्याभूतं है तैनाहेतख्वाविरोधेऽपि परमार्थभूतं तेन द्व-रोधः स्वादित्याश्र्र्या तद्विधं है तमेव नाश्र्रति मत्वाच । तेषामिति । हैतिनां परमार्थत्वेनापरमार्थत्वेन च है तेनाद्व्यवहारगोचरौ तम् । तच सम्यतिपादनहेतविन्यभ्यस्येवं स्थिते न है तेनादेतद् विरोधः यक्यश्र्रहे भवतीसध्यः॥ जोकप्रतिपेध्यं प्रक्रमं करोति । नैनेति । लोकाचाराश्र्यामर्थ मातृपाश्रो श्रेतमाद । उच्चत इति । हैतस्यादे-कार्यंतले प्रमाणमार्त । एकचैवेति॥ नुतिप्रामाण्य हैतुवार्ह तकार्यं-त्वादिमात्र्कार्यस्य न कारयात भेदेन । शपनिवेधार्ष्यमिल्यवधा-रप्याज्ञातदर्शन हैतदर्शन निःस्र्यः । कचिदेतदयं इवैदृशं-

तेषासुभयथा हैतं तेनायं न विध्यते॥१५॥

पक्षेऽ। शास्त्रेषु निन्दाभावः समाधौ मूर्छाया सुपुमां वाभावातु। पतसाक्षरेऽप्यच्यते हैततु। हैतिनान्तु तेषां परमार्थतश्चोभयच्यापि हैतत्सेव। यद्य च तेषां शान्तानां हैतर्हि्टष्टरामकहे तहष्टष्टर्यान्त नो सेकायं शेतुनाश्रत्‌यच्चो न विध्यते तैः। इन्द्रों मायाभिः। न तु तद्वितोयमसूतिसुतेः। यच्चा मत्तगवारूढ उन्नतां भूभिं प्रति गजा-कुढोऽपं वाश्य मां प्रतरीत बुवाsपि तं प्रति न शाक्यत्ल-विरोधिभुवा तर्हि। ततः परमार्थतो मम्नु चित्रलवै हैतिनामु। तेनायं चेतुनाऽऽऽत्मपच्चो न विध्यते तैः॥१४॥

नेरविष्टमिल्खैव युक्किन्नाऋ। उपपत्तेषेति। तामेनोपरप्त्तक्‌ पचकृप दर्शवंति। पच्छतेरिति॥ चतुग्रामावस्थासु ख्वपीवच्तस्यानन्दनाभावे कियाशानोपशमे च स्थित चैतदर्शनेनाभावादहेतं खिदासु। ततच सप्र-वच्चाप्रेदानाहत्यत्तिदर्श वादिम्वुपपत्ते दें तमहैतकायं न च कारचं तर्कार्यप्रतिआश्रैविन्द्यते। कार्य स वाच्यारभ्यमाणस्वात्ु कारचाात-रेके षाभावादिति दर्शः। तेषामिलादिभिआंगं विधदृढे। हैतिनाक्षवति। परमार्थदेतांगेदहे तविरोधम्‌।यच्चा विधा व्यवकाशेऽपि विमतस्य हैतत्‌पच्‌ तत्त्वादेव चर्यातपसचव मिथ्याsखिदरेन् तेन विरोधोऽहे तख्चो-तत्पादेव चर्यातपसचव मिथ्याsखिदरेन् तेन विरोधोऽहेतदर्शन्‌ प्रमा णवच्‌न मिलेतेह्रारानेनोपपादयवति। वचेलाऽऽदिना। कार्यकारचभूतवो-मातद्विमापपचयाऽऽशो नातो हैतपच्चेरहेतपचेरहौ तपच्चो विरद्धो न भवतीति फचितहपचसंश्रति। तेनैति॥१५॥

मायया भिद्यते ह्येतन्नान्यथा शं कथञ्चन । तत्त्वतो भिद्यमानेऽपि मत्त्रप्रतिभासितं भजेत् ॥१५॥

हैतसदै तमेद इत्युक्त हैतसयैहैतत्परमार्थंसदिति स्वातं कार्षापचायडुत्वेतत् स्वाप । यत्परमार्यंसदहैतं मा- यया भिद्यते ह्येतत्तैरिमिकानेशचन्द्रदृश्यु: सर्पौदृश्याद- दिभेदैरिव न परमार्यतो निरयवत्त्वादात्मनः । याव- चं स्वावयवान्यालेन भिद्यते । यथा घटादिभेदैः । तथ्यादिर्वयवमर्‌ज नाम्यथा कथम्चन केनचिदपि प्रका- रेऽपि न भिद्यते इत्यभिप्रायः । तत्त्वतो भिद्युमाने ह्यात्म- जमहयं सभावतः सम्यग्ज्ञप्राप्तां ब्रजेत् । यथाङ्गिनः श्रोत- ताम् । तज्ञाश्रिट्‌ स्वभाववैपरीत्यगमनमु । सर्वप्रकार- विरोधात् । अज्ञस्यैव समारतमेव माययैव भिद्यते न पर- मार्थतः । तथ्याद्‌न परमार्यंसदृढहेत तम् ॥ १६ ॥

साहैतसै दैतसमा परिष्षमते चेत्‌ ह्यैतसपि तादृशं स्वादिद्वाष- झाप । म ययेति ।। विवर्त्तवादाङ्गीकारे दोषमाह । तत्त्वता प्रती । पूर्वोक्तो व्यावस्वां;ह्यात्मादर्श' इति । हैतस्मिति ॥ तत् पूर्वोक्तौंचरार्य- वतार्य व्याकरोति । श्वत झाद्रशेति । विमतो भेदो मिथ्याभेदत्वा- दिभेदवदितर्र्थः । विकतं तत्त्वतो भेदरहितमु॥ निरयवत्वादित्यादिना । नैसादिना । निरयवत्वे'डपि- वस्तुनः एकत्वेधर्मीस्तमायह्याच । सभावयं हेतिः ॥ उत्कस्मह्यार्गं निमम- यति । तथ्यादिति । यथ्यथा परमार्यत्पेनैतद्र्थः । पुनर्नैरपेक्ष्यमप्यर्थं कार्यत्वधर्मस्तादृशं प्रकारोऽडिमे तः । विपक्षे दोषं वदनु द्विमी- यार्ं' विदच्योति । यथ्वत् प्रती मृचाय्ये टेवमायाच्चा निराशङ्के । तथ्येति ।। विवर्त्तवादे'पसिद्धान्तः । किन्तामिति स्थितो विवस वादी कथादिति ॥ १९ ॥

स्वभावेनास्ततो यस्य भावो गच्छति मर्च्यताम् ।

कृतपापतत्स्य कथम् स्वार्षति निष्कृतम् ॥ २२ ॥

यस्य पुनर्यदिनः स्वभावेनाष्टतो भावो मर्त्यतां

गच्छति परमार्थतो जायते तस्य प्राकृतपक्षे सभावः

स्वभावतोऽचत इति प्रतिज्ञा बषेव । कथम् तर्हि कतके-

नष्टतस्स स्वभावः कतकेनाष्टतः स कथम् स्वार्षति निष्-

कृततसभावतया न कथमपि तस्यास्ति मामा जातिवा-

दिनः सर्वदाजं नाम नास्त्येव सर्वमेतत्प्रकारम् । प्रतो-

पनिमौचप्रसक्त इत्यभिप्रायः ॥ २१ ॥

नतु मच्चा कतकफलपेष प्राकृतपक्षे नहमतमपि कार्याकारेऽपोत्पन्नु-

तरकालं मर्छता गमिष्यात । ततों रूपमेदादूभयमपिविरधामिति नास्त ।

स्वभावेनैति । पूर्वों स्वाध्यायं योजयति । यक्षे तनां प्रागवस्थायामप

कार्यकस्यैव कार्यांतरेभ जन्तुयोग्मयतया मर्छतात्पगमान्रेव प्रतिज्ञा

स्यादित्यर्षः । कथम् तर्हि तस्य प्रतिज्ञा युक्ते नायच्हा कतकेन नस्यो-

वेनऽततस्य वादिनः स कारयाष्ठो भावो भवतोति प्रतिज्ञा युक्षो-

मात्रे कारणाभावात्॥ मत्वा प्राक्ष्यावस्थायामपिच्छेदतापसादृश्या-

मान्नततं ततो वा किं स्वादिस्यायहाझ । कतकेनेति ॥ कतकातलक्ष्य

यस्र तकं तदनिष्कृतिमिति विराषित्येन व्यापस्वादित्यर्षः । किष्याज्ञान-

स्वावा कार्येमालं वक्ष्यत्यजं मज्ञाख्योतित भागामावागमोऽपोन स्वादि-

स्वाच । स्वात्लेति ॥ २३ ॥

भूततोऽभूततो वापि सृज्यमाने समा स्मृतिः।

मन्वादिस्मृतिवादिनः कार्यप्रतिपादिका स्मृतिस्तेन सङ्कल्पते प्रामाण्यम् । वादे विद्यते कार्यप्रतिपादिका स्मृतिः । सा तु न्यायपरा । उपायः सोऽपवर्गायेत्यादि । दृष्टान्ते गीपक्षे डिप परिहारेऽपि पुनरपवर्गपरिहारायेति विवक्षितार्थं प्रति कृत्स्नसूत्रार्थामातृणोऽस्य विरोधात्तन्मातपरिहारायै । भूततः परमार्थतः सृज्यमाने वस्तुनि प्रभु-

प्त्रिमवादस हि दृष्टस्यानुवादेष स्वीकृत्यैवमापाद्य निरस्ति भूतसति ॥ परत्रैववादे विवर्तवादे च दृष्टान्ते च विवक्षितार्थ-दर्शन्तुरोधित्वयुक्त्या । दिवसं वादक्षेव स्वीकृत्स्वव्यतेति भ.वः । दृष्टान्तुतेरहेताहशुक्षे प्रमाणयुक्तमतत्स्वेतमहतेनैवाभ्युपगन्तव्यर्थात्

फवितमात्र । निश्चिन्वमति क्षोभ्याव्यवस्थै† यथार्थ दयेंति । नन्वति ॥ यद्यात्मा कार्योबारेष न जायते तर्हि दृष्टेऽनु तिरस्कृता स्वादित्यर्थः । वञ्चानुवादिनो न तिरस्कृतस्वीकरोति । वादर्थसात् । तथा मिथ्यार्थत्वादिते न कचहुपपत्तिरित्याशाङ्क । सा तु न्वति ॥ कार्यमहे तपरत्वे न

चाङ्कृतेऽपरास्तत्र । उपार रति । यद्य दृष्टान्तेरेतद्वे-परत्वे न तादृशोऽपरिहारोऽपि । तद्वेदितव्ये तदुपपत्तिरःसुक्कौ प्रभृत्केऽत्रायमाहुः । हेतौऽमिति ॥ मिथ्यार्थत्वादे न स्य तिपदानामञ्जसात्तथाऽदितेऽदीनाञ्जसमखविरोधाभकारायात् ताव-कालं परिहत्तुं पुनरपवर्गपरिहाराविषर्थः ॥ खोभव वार्त्रपर्यैवस्था

पश्यन्त्योऽखराथि व्याकरोति । भूतव रति॥ मयाऽज्ञो वा मया हतेतद-दितस्तु यत्तेऽपदृश्यते न युज्यतेऽञ्च त्वादिति न, तत्तु देवदत्तो व्यामोहभवति । तद्ध न च कस्यचिद् विशेषेऽभवन्ते । तेन मायामयात्वाद्वारायामपि दृष्टान्तनुति: स्वटेत्यर्थः । गोपशतसयोग्रपुत्रे

क.दैव वश्यतया रति न्यायमानत्लिस यकुने । नन्विति । वभिम्रादिशवक्

निश्चितं युक्तियुज्यच्च यत्सद्भवति नेतरत्॥ २३ ॥

तत्तो मायया वा माया विनेव वक्यमाने वस्तुनि समातुल्या दृष्टिम्युतिः। नतु गौणसुखयोःसुखे शब्दार्थप्रतिपत्तिषु ता। न। अन्यथा हृ्टेरप्रसिद्धस्वाभाविकषु योजनत्वाच्चेत्यबोधचाम। प्रवियाच्छष्टिविषयैस सर्वो गौण्या सुखा च हृ्टिः न परमार्थतः। सर्वाच्चाभ्यन्तरो दृश्यं दृति सूते:। तथापि त्या निश्चितं यदेकस्मेवादितीयस्सचत-र्मिति युक्तियुक्तं। युक्ता च सम्पन्नं तदेवेत्यबोचाम पूर्वं नये। तदेव मुख्त्ये भवति नेतरत्कादाचिदपि॥ २३ ॥

तथ्यन मायावकेडमिनशब्दनप्रयोगोऽस्मिन्मनमानयेऽपादिप्रबोधे प्रथमं बक्रियतेतेऽपि स्वमेव प्रयमं प्रतिभातोति छद्मे पदव्युप्तत्तेऽपि स्वाचेतवा। चत्वा हृ्टिरेऽप्येतस्यः। मुख्यो हृ्टत्वगृहीकारेऽपि सत्या दृढमे विच्यति । सकृतत्त्वे सत्याया: दृशेः च दृश्यद्वार्थेनाप्रतिबद्धत्वादिति परिदृश्यते । नेत्यादिना॥ क्षौदिकामां शुष्य दृशेः सत्यवदित्वे डपि फलाभावाच तं सुतितातपर्थ्यमित्यन। निष्प्रयोजनत्वाच्चेति ॥ अन्यथा च दृश्टेरप्रतिबद्धत्वेव सदृश्यते । स्वविद्योति ॥ गौणो हृप्त्रे रत्यादिदृश्टिः। हृश्यं जागरेऽपि निष्प्रयोजनत्वाच्चेति ॥ अन्यथा च हृटेरप्रतिबद्ध-त्वेव सदृश्यते । स्वविद्योति ॥ तथा भूतस्यान्याभावत्वं स्वतः परतो वा वस्तुनोऽन्यथाभावस्य सद्भावादिति नेपेक्ष प हृटेरयोगादित्यध्यः । वस्तुस्वरूपालोचनन्या वास्तव्या: हृटेरकृतत्वे नितिमहाकूटयत्नि । स्वाच्छेद्धेति॥ दृते रविद्याविद्यामनलेऽपि किं वस्तु विरच्यतेनाम मा यथोक्तरैवि भ-जते। तथ्यादिति ॥ निरयवस्तुं विभुत्वमस्यादियुक्तिः। तेनाहेतमेव सुतितातपर्थ्यमगम्यं न दे तन्मिनि फलितमात्र। तरेवेति ॥ २४ ॥

नैह नानाति शांनायादिन्द्रो मायाभिरित्यपि ।

कार्यं हि निश्रय हेत्याह। यदि हि भूत एव सृष्टिस्स्यात्तः सत्समेव नाना व्यक्तिति तद्भावप्रदर्येनार्थेर्मायो न ख्यात्। व्यक्तिं च नेइह नानात्वकारणैर्विषयनेत्र्यादिरूपनायो है तभावरूपातिसंघेघार्य;। तस्मादाकाश्वप्रतिपत्तप्रर्थो कार्यत्वात् हइरभूतैव प्राङ्संवादवत्। इन्द्रो मायाभिरित्यभूतार्थप्रतिपादकैरिन्द्रशब्देन व्यवदिश्यते। नचु प्रज्ञानावचनो मायाशब्दः: सत्यम्। इन्द्रियप्राण्नाया प्रवियात्वेन मायात्वाभ्यु पगमाद्दोषः । मायाभिरिन्द्रियप्राणाभि-

त्लेन मायात्वाभ्यु पगमाद्दोषः । मायाभिरिन्द्रियप्राणाभि-

इटेरन्नाल्पशरोरकरणपारेकादितमेव खल्विदंनिवा निर्धार्तिविद्यौतनिश्चवमेव विध्योत। नेहरेत। आकारकुं प्रदर्श्य शोकाकरोत आचार्तोति । आचर्यादिग।। तन्नावपारे व्यक्तिरेकं दर्शनेनिव्या पुनरन्वाच्चानेक व्याचष्टे । यदि चोति।। हेतुभावे चेत् प्रतिपिध्यते वचं तर्हि हेतिरपदिश्यते तन्नात् । तद्वादिति॥ यच्चा प्राप्यतेवड्लरुप्रहं प्राप्यसंवादः: नातिथु कल्पते तथा हि तिरिकतप्रतिपत्तव्यश्वेन कल्पिता। कल्पनया कहेद्योग्योऽपिहेतुत्वादर्शः। ननु प्रिया न हि-

रित्स्वव शेसनतं दर्शयन् हितीयं पादमवतार्य तत्पर्यमाप्त। इन्द्री द्वैत।। मायावदेन डटेरन्नपरेवादक्षौ कृत्पिता युक्तिति मेपः । अभिधानपत्ने प्रज्ञानामप्ठ पाठलाव्यावद्द दो मिथ्यार्थो न भवतोति मन्ते। नम्यति॥ मायावदेन प्रज्ञानामप्ठ काचितं पाठकृकोरोति। खल्विति । कार्यं तर्हि मिथ्यार्थस्वं तन्नात्। इन्द्रियेति॥ न चि माया-

वद्दिता मषा म्रच्चेतन्मस । भूवचान्ने विशद्वायानिदधधिरिवादो निह्हितनवचार । किन्त्वाविन्द्रियवचन्या तस्मावादित्याम्यव्यतिरेकाद्‌विधादितया विद्याच्चेन निश्चिलानामाविद्याद्दक मिथ्यार्थस्वेनाहुपपच्तित्स्यः । तस्मावाराहगुख्यमात । मायाभिरिति॥

प्रजायमानो बन्धधा मायया जायते तु सः ॥ २४ ॥

विद्यारूपाभिरित्यर्थः । प्रजायमानो बन्धधा विजायत इति श्रुते: । तस्मान्माययैव जायते तु सः । तुयस्मो देवघात्वार्थः । माययैवेति । न प्रजायमानस्य बन्धधा जन्म चैकत्वसम्प्रतिपत्तौ । पञ्नाविध शैत्यलौष्प्राप्त । प्रकृतिस्थान्व-मैक कवचद्वैनमेव श्रुतिनिश्चितोर्थः । तत् को मोक्षः कः शोकः एकत्वसमुपाश्रयत इत्यादिमनुस्वर्य्यत् । चत्योः स चत्पुमानोतीति निन्दिततल्लक्ष्य रप्यादिमेदहते: ॥ २४ ॥

पुनरहः सन्नीचत इति चत्पुम्नः । मायामयो श्रात्मितत्न शेयान्तरप-ल्मेन वतोयपादनकतारवति । प्रजायमान द्रति । श्रज्ञानस्य बन्धधा विशायमानस्य चितनुरिलायस्य पञ्जयपादचत्वापवति । तस्मादिति । चानुतस काचमेवकारकत्वापः स्वादित्यायचात् । तस्माद रति । अव-भारवदुपपत्तिमेवामिनर्वाति । माययैवेति । कमादित्यम्रधायंते । वाकवे जन्मनि का कृत्यचतिरिच्याचात् । न जायते । प्राप्ते कालज्ञान-शेव दृष्टिस्थितितात्पन्नेसं इहृतितु तच्चैषवादनिवचनीतस्न शेयान्तर-शान । मायावादिन्ति । तस्म कचिद्विप्रे मायाजाल । तेनैति । यत्कत-नाशार्येपदेशमहप्यत । साचात्क प्रत्यत्कसनैवात्काष्यकारे शति मोक-शोक्रोपकञ्जत: संस्कारो न भवतीर्थः । न देवं विपचालज्ञे दर्यादर-विवाचता किल नित्यलेन निगिन्दुत्वादनर्थकरत्वाच्चेति । चत्पो-रति ॥ २४ ॥

सम्भूतिपवादाच्च सम्भवः प्रतिषिध्यते।

पन्चतन्मात्रप्रविभान्ति ये सम्भूतिपासत इति श्रुतेः। सम्भूतेरपि स्वकपवादात्तस्याः प्रतिषिध्यते। न चित् परमार्थतः सम्भूतायां सम्भूतौ तदपवादः उपपद्यते। न हि विनाशेन सम्भूतेः सुहृदयविध्यर्थं सम्भृत्युपवादः। यदाडन्वयव्यतिरेकसमः प्रतिषेधो भवति इति। सत्यमेव देवताद्रव्यनस्य सम्भू तिविषयस्य विनाशयत्नद्वाच्यस्य कर्मणः समुच्चयविध्यर्थं नार्थे सम्भृत्युपवादः। तथापि विनाशाख्यस्य कर्मणः स्वाभाविकत्वादिति रूपेण शास्त्रार्थत्वेन तद्विहिततदर्थत्वेन बहु प्रतिपाद्यत्वात् देवताद्रव्यनकर्म समुच्चयस्य पुरुषसंस्काराद्यर्थस्य कर्मणः फलरागप्राप्तिस्थितिप्रतिषेधः।

मेदहेरम्भ्यां चास्ये श्रेयोनर्मातः। सम्भूतेरितत्वात् । सद्योगभूतिरेवं यथा: सा सम्भूतिदेवता शिरःखगमौष्ठा। तस्याः कायेमध्ये श्रेष्ठावा निर्माणतत्परात् प्रधानभूतैरिन्द्रियैः संयुज्यावेन श्रेष्ठवयवदितं कायंमेद निषिध्यते। तथा च शिष्टं तथा च वस्तुतन्मिलनार्थं कार्यप्रतिनिधेन तदवस्तुत्वसिद्धयेव चोकोऽर्थश्च विधृतितमात् । को न्ननुमितः॥ पूर्वोक्तं खण्डयति । इदमभिति॥ सम्भृत्युपपादनया सम्भाव्यनादेन निर्दिश्य विधाय ततो भूत इहैवमादिगोचराभ्यां सम्भूतेरप्याया देवताया श्रेष्ठत्वोपपाद्यते। ततश्च प्रधानभूतदेवतोपाख्यानपवादात् तृड्यादिकं सर्वमेव श्रेष्ठमेद श्रेष्ठवयवदितं कार्यमात्रं निपिध्यते। तथा च तदवस्तुत्वसिद्धिरित्यर्थः । सम्भूतेरतिपवादेऽपि तद्रव्याद्यालम्बनाभावाच्च कार्यमात्रस्य नान्यः प्रतिषेधः समाश्रयः । न चोति॥ सम्भृतिजन्मा तदवस्तुत्वस्य न भवति। किन्तु विनाशेन कर्मणः सा देवतोपाख्यानस्य शस्त्रयविधानकृत् पठ्यते । न चेति॥ अपवादस्य शस्त्रयविध्यर्थे निषेध इष्टत्वात् । उच्यते।। ज्ञात सम्भवविधार्थादितरत्स्वपादो विदा-

केनोपनिषद्

स एष नेति नेतीति व्याख्यातं निझुटे यत: ।

सर्वे वियोगप्रतिषेधेनाध्यातमोडदेग्यो नेति नेतीति प्रति-पादितस्वाल्मानो दुर्जेयोऽस्थं मन्यमाना ऋषय: पुन: पुनरप-यान्तरत:वै प्रतिपिपादयिषया यथाव्याख्यातं तत्त्वं निझुटे । ग्रह्यं जन्मादिसर्वविषयमपलपत्यर्थात्स एष नेति नेत्यात्मनोडद्वयतां दर्शयन्ती ऋषिति-प्रायस्योपे-चनिषुतामाज्ञात उपायस्तेन व्याख्यातोपेयवदूग्राच्च ता-

रतोरपि हेतं वस्तु न भवतीस्वाश्र । स एष रत्नि । रेवा वेदादिमा-व्याख्यातं तु पूर्वसूत्रादि सर्वश्रुतिमेव तद्वाक्यमप्याध्यं नेति नेतीति घोषयति यतो निषेधति नितितत: स एष रहस्युपक्रमस्य प्रतिपादितस्वाल्मतत्स्वरूप-साक्षाद्विषयत्वेन प्रथमोपपत्तिरित्यर्थ:। नेति नेतीति वीक्ष्यतां पर्याप्तं । सर्वेऽति ॥ दृपदयोपम्याश्रयमनन्तरं तद्विषेधमन्तरेख निर्यंश्रेष्ठवस्तुप्रति-पत्ते रयोगाज्ञानम्रतिपत्त्या च पुरुषार्थपरिसमाप्तिप्रसङ्गवादेरेगो मिथ्ये-प्यस्वाततत्योपपत्तावतं प्रसज्यते। एवं प्रस्तुत्य नेति नेतीति वीक्ष्य-शया सर्वेषां मूलसूत्रोन्दिव्येक्षवारोपितत्वं निषेधो दूष्यतत्से न चात्तां जिन्विदितो निहितो हेतु:। न च तेनैव मूलसूत्रोन्दिव्यकारं प्रतिपादितस्वात्मनि किमिति प्रवेशान्तरे पुन: पुनरेकं प्रतिपाद्यते पुनरेक्के-रिल्यागकृत्य व्याख्यातमित्यादि व्याचक्षे । प्रतिपादितस्वेऽति ॥ वद्यापि

वद्यापि मूर्तामूर्तिमकरथे प्रतिपादिततत्स्वरूपं तथापि तत्त्व परमकारणत्वात् दृश्योऽस्त्वं मन्यते नुति:। स पुनरुपायविध्येवेषसक्नवाभासावेश तत्त्वे पुन: पुन: प्रतिपादनेच्छया यथादारोपितं तत्त्वद्वयेपक्नुत्याप्रचि-मानसदृशं निवेदयतीस्वर्थ:॥ शं्रस्मिन्वादि सारिकाग्र्योष: स एष 'एति व्याचक्षे । याथास्वभिति ॥ स एप रत्नाख्या नु तिरहस्यतामाकनो वि-श्रेयं निषेधसुखेन दर्शयन्नित्थी वतु दृश्यं कार्यं मग्नार्था वाचाश्च गोष्ठी-भूतं तदये स्मरशांदेपवर्गत । सा चि परमार्थं तत्त्वद्वयस्मिति । श्रुचक्षा

सर्वमग्राह्याभावेन हेतुनाऽऽत्मप्रकाशते ॥ २६ ॥ सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतः ।

मा भ्रान्त्या ग्राह्यभावेन हेतुना कार्यते निबृंहतु रत्नस्यः । तत्स्वेव चुपारक्षोपे यनिष्ठतामेव जाअनत चोपेयस्स प नित्यै- ककपतिन्मति तस्स सर्वाध्यात्म्यन्तरमजमामतस्स प्रकाइ्यते स्वयमेव ॥ २५ ॥

एवं हि श्रुतिशास्त्रयते; सर्वाध्यात्म्यन्तरमजमामत- स्वमहयं न ततोऽन्यददर्शीति निश्चितमेव । तदुक्त्या चा- ह्यस्य वस्तुनोऽपद्यते तथा चाहुपपत्तेः हि स्वर्गस्य वस्तुस्यं विद्वदिमर्य्यः ॥ न तु कामित हृत्वाद्यांक्ष्यातं विशेषज्ञातं निःश्रेये पदुप्रच्यावनमवद्या- पातादिद्याभ्यांपाध्याभावेनेहादि व्याकरोति । चोपायस्सेति । हे वा वेद्वादिनो वाश्यातस्स ह्युपपद्यरक्षाहितो हि नित्यामनातपर्यै वावादि- ताम्र्रातिपाद्यपुजानस्य ब्रह्मावददेवोपायलवे नाभिमतस्श्रादिप्रपञ्चस्स वस्तुत्वेन पाञ्चशास्त्राद वा ता साम्यादित्येपरराङ्किते नाधीतिव्यन ध्यासङ्कपनिहार- चार्घःरोपितं प्रपञ्चं प्रतिषेधेन हृत्वारिरक्षः: उपायकस्स कल्पतेन वस्तुत्वाभावादुपेयस्स हि सद्देशकुपलातात् कचं तचाविधस्सुपतिपत्तिरस्स्थ- श्याजिमत्यादि व्याचष्टे । ततश्च ति च्छमारोपितस्स सर्वस्स निःश्रेयादिव स्यातत्ये च वस्तुत्वाभावनिश्च्वादारोपिततस्पादेरतद्भानात्तरेवेचाऽऽत्मव- इष्यावस्स मूर्तादेशेप्यादिहितीयामूर्त्तालानेव प्रतिपद्यमानस्स निःश्रेयस्स चरेकदुपलब्धस्सनिहारतस्सभावत्वादि जाअनतसश्रोष्ठमस्याऽऽधारित्व: स्वयमेवान्य;पेक्षामनिरेष।आततस्सह तां विद्वेष्ष्यं प्रकाइभि भवति । कत्स- तस्स चोपायस्स प्रतिषिम्यादिदवदिव्यह्यमित्य्यः ॥ २६ ॥

आत्मतस्समाख्यातमहितीयं परमार्थभूतसू । हे तन्व मावाकल्वितस्सदिति प्रतिपादिदवै । तन्नैव शेत्सनतरमाह । वतो श्शेति ॥ वदाकमतस्सं धद्रा चरेकद्रूपं तच्वं जाअनाया जगदाकारेव जनयत्यनुम । जाअनाया इदं-

तत्त्वतो जायते यस्य जातं तस्य हि जायते

धुनेतदेव पुनर्जन्मोऽत्रेत्यादि । तत्रैतत् स्वात्मदृग्राध्य-मेव चेदमदेवातत्त्वस्मिति । तन्न । कार्यग्राह्यात् । यथा सतो मायाविनो माया जन्मकार्यं एवं जगतो जन्मकार्यं मायामात्रं मायाविनमिव परमार्थं सन्तममानं च जगन्मायास्पदमेव गम्यते । यद्यात्मत्तो हि विद्यमान-त्कार्य्यात् मायानिर्मितस्य हेत्वादिकार्यस्यैव जगज्जन्म युज्यते नास्तः कारणात् । न तु तत्त्वत एवं मनो जन्म सुज्यते । यथवा सतो विद्यामानस्य वस्तुनो रक्षणादेः सर्पो-दिवन्नायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतो यथा तथादृग्राच्य-

कुपाशंसमर्थेनप्टं.यथाऽऽत्मपरमार्थंतत्सेकडुपमनेकरूपतया पार्य्यात्र विरोधादित्यर्थः । विपक्षे दोषमाह । तत्त्वतस्त्वति यस्य वादिनो मते नास्यैव परमार्थतो जगदात्मना जायते तस्यानस्य जायमानत्वप्राप्ता जायते व्याघ्रतत्कार्य्यात्मैव जायमानत्वे स्वादिमवस्यैवर्थः । यद्येतमावेद-यन्श्या हेतुमिरेषकं श्लोकाज्जडलादियुक्ता च तथाऽप्यन्वया मिद्रार्ितर्थं श्लोकाज्जडलादियुक्ता च तथाऽप्यन्वया मिद्रार्ितर्थं । एवंर्मित । उक्तं मेव वस्तु युक्त्यनुरेषु पुनर्जन्मोऽयत्कथं तत्तत्पनयप्रपक्तिरित्यश्रृ । ऋधुनेति ॥ पूर्व्वां यदुक्तं सतत्प्रेन व्याख्यातं यथाऽऽयाति । तल्लेऽति । लोके श्रमथ्या पराक्ष्यते । यत्कदाचिदपि स्वद्याने तद्वचननाशेऽपि यथाविप्र-

यादिवदेष्टव्यस् । प्रमाणाभावे प्रमेयाश्रितेरेत्यर्थः । कार्ये विशिष्टानु मानवशादात्मतत्त्वस्वाकारतया ने सत्तन्निराक्रय्ययात् । नास्त्यवशेद्युमिति दृश्यते । तद्वेति ॥ शश्वर्ह्हेतमध्यें हेताननेन विध्न्यते । यथेदिति ॥ वस्तु सदृद्विष्ठानं कार्य्येऽस्तात् हेत्वात्प्रसङ्गदिस्वर्यः । उक्तो हि पूर्व्वा-द्वैतवादिना । वेद्यादिति । तथाऽकारणत्वं उत्तमाविवादिनिराकृति

यथा स्वप्ने हयाभासं सन्दते मायया मनः ।

तथा जाग्रद्वयाभासं सन्दते मायया मनः ॥२८॥

तत्त्वतो वा जायते तत्त्वादहादो दूरत एवादु पत्तन इत्यर्थः ॥ २८ ॥

कयं सन् सत्‍तो माययैव जन्योऽयुश्यते । यथा रज्ज्वां विकस्पितः सर्पो रजुरूपेक्षावेश्यमात्रः सन् एव मनः परमार्थविषयाम्रलरूपेक्षावेश्यमात्रां सत् ग्राह्याग्राहकैकरूपेक्ष हयाभासं सन्‍दते स्वप्ने मायया रज्‍ज्वामिव सर्पिः । तथा तद्‍देव जाग्रजागरिते सन्‍दते मायया मनः सन्‍दत इत्यर्थः ॥ २८ ॥

तस्मादिति ॥ कार्यकारणनिरूपणसममते ति परामृश्यते ॥ २९ ॥

सत एव मायया जन्मोयुन्नामुपपादयति । यथेति ॥ सत एव मायया जन्मोयुन्नामुपपादयति । स्वप्नादिवेयि द्रेतस्‍स मनःसन्‍दितविश्‍वोकार-दिति लोकव्यवहार्योदाहत्‍लापव्‍याति । कर्थानिति । विशिष्टान्‌रूपे मनोरूप सन्‍दिति सद्‌रूवानुगततन्मात्र उच्‍छ्‍वत तृण्ति ॥ मनसः सन्‍मात्रलेडपि कथमनेकधा सन्‍रूपमित्‍स्‍यान्न्‌ व्याष्‍टते । पादाद्योत्‍न इति दार्श‍निकमाष्‍ट । तस्मे त्‍वादिना ॥ मावाधीनं मनःसन्‍नसमक्षभूतमिति योतवितत्‌मिनेस्‍मुक्तं मगो मस्‍मु चेति कारयिदयसु ॥ २९ ॥

मनसो ह्यमनोभावे हेतुं नैवोपलभ्यते | न चात्मावृत्तिभोक्तेन न सदृश्यतेऽपि यदा ||

मनसो ह्यमनोभावे निरुद्धे विवेकदर्शनाभ्यासवैराग्याभ्यां रक्षामिव सुप्ते हेतुं नैवोपलभ्यते तत्यभावात्स्वयं सत्स्वभित्यर्थ: || ३१ ||

काथं पुनरन्यथाभाव इत्युच्यते | श्यामे व सत्यमात्रसत्यं दृश्यते | वाचारम्भणां विकारो नामधेयं व्यक्तिकेत्येव सत्यमिति स्मृतं; | तथ्य श्यावकाचाव्युपदेशेऽनुच्चवबोध श्यात्मसत्याहुबोध: | तेन सदृश्याभावाच्च न सदृक्‌सदृश्यते॑ऽपि मनस: |

यथा कद्रावो नियतभावो रत्नालो वटादिरिव रत्नरहमानमाचारवति | हेतुमिति | उक्तमेव व्यतिरेकं स्कोरयन् द्वितीयांश्च विभजते | मनशो श्यति || समाधिस्थापयोर्हि तथ्यालुपखल्डोऽपि न श्यात्म्यहितामाश्रयद्ध साागधोगा मेर्यावर्जितवभिप्रेत्याच | रत्यभावादिति || ३१ ||

मनशो यत्सङ्क्लष्च्चे* तद्प्रपादयत्यत | श्यामोऽति || समाधिस्थापयोरनुभवेगपि मनस: सदृशमेव नित्यत्वाच्चानन्यत्वसिद्धावपि | कचति ||

सदृश्यो हि मनशो व्यावहारिकं रूपम् | सदृक्सच सदात्मापेचस्वाद् | तद्भावे न भर्वात | श्यावीलोवेक्ष्यवगमे तस्य ह्यल्पग्राभादात्म्याच्छो मनस्ल* न वसेते तथापि स्फुर्यात चेताल्मवेति न विवेकिहृदयग्र मथो नामास्तीति शोकाहरेऽस्तरमात्रं | उच्यते इति || तथ्येव श्यत्वेऽप्य श्यक्ष्येऽऽकामातं सत्यमेव यस्यम् | तथ्यस्यैवव्यवधारेव कारचास हृदन्निविष्टस्य दार्शेनिकेऽप्यनुश्रादित्यर्थ: || उक्तो ह्यात्मो

वाचारम्भणामिति# | व्यवायताम्यश्चरार्षि ह्याचष्टे | तथ्ये-स्तादिनि || तेन तस्यैवात्मनेमाल्यातिरिक्काणमाचे निञ्चिते श्यद्यल्वविन्दा-

निगृहीतस्य मनसो निर्विकल्पस्य धौमतः ।

येन ज्ञानेनास्य शेयमात्रस्य स्वयमेव विभुध्दते ऽवगच्छति नित्यप्रकाशस्वरूप इव सविता । नित्यविज्ञानैकरसघनत्वान्निरन्तरमपेच्यत इत्यर्थःः ॥ ३३ ॥

ग्रामसत्यानिरोधेन सङ्कल्पकमकुर्वतां शुद्धविषयाभावे निरिन्धनाग्निमृत्प्रधानं निष्ठा तेन निष्ठं मनो भवतोत्युप्राम् । एवं च मनसो ग्राह्यग्राहकभावे हेतुत्वाभावाच्चोक्तः । तस्मैवं निगृहीतस्य मनसो निर्विकल्पस्य सर्वैकतानावृतस्य धीमतो विवेकवतः प्रचरस्यां प्रचारतो यः स तु प्रचारविधेयेया

त्यादि मुक्तिसंपदर्चयादिपदम् ॥ श्रेयोऽभिचमिसुकृत् स्कुटत्वति । तस्यैतत् ॥ आत्मनः स यमेवावर्गत इदं पदार्थजातमराये चेतसोऽप्यत्रानेन स्कुट्यति । नित्ये ति ॥ ३२ ॥

मोक्षमात्रस्य ज्ञानफस्य सर्गवत् न परोक्शं किन्तु करणप्रत्यक्षम् ॥ नातः प्रकाशप्रकाश्यभावः मनो निरोधस्य प्रकाश्यलाच्च प्रक्षयं करोति । निस्त्रोतस्वति ॥ न तस्य विद्यते ऽप्तुच्छप्रमो प्रविभिद्यादिसायय्यार्थ । तुच्छम्प्रति । लोकाभरायैष व्याकृतं हतं कुर्वन्ति । आत्मनि ॥ तस्य सत्यस्य प्राप्त्यैने गात्रवोधेन सम्यक्प्रकाशेन वाश्रया निषयस्य सदृशप्रकाशाभावे निरासम्भनस्य प्रचारस्याभावे च मनः सदाsहंपदार्थावस्थान् निरुद्ध प्रमतोत्यन्वयः । निरिक्वेति ॥ निरिक्वयं मनः शास्त्रत इवान् हानान्वाख । निरिक्वेति । रसक्षयेऽति ॥ एवं ह्युपगूढा पादनवक्षार्थमार्च । तस्मैति ॥ एवं सने पर्यवसानं प्रचारकस्य विधिप्रकाशाच विवाचला वोधिरितमुखकम् ॥ नन्विति ॥ निर्धृयापि मनसा प्रचार

प्रचारः स हि विद्या यः शिष्येऽन्यो न तत्वतः ॥३४॥

श्रेयो योगिभिः। न तु सर्वप्रत्ययाभावे याधः सुपुप्तप्रसुप्तमनसः प्रचारसाध्य एव निरोधसाध्योऽपि प्रत्ययाभावाविधे-यात्किं तद्विद्ये यमिति । ज्ञातोऽस्यते नैवम् । यत्रात्मसुपुपे दृश्यः प्रचारोऽविद्यामोक्षतमोग्रप्रसङ्ख्यानशूनानेकानन्दप्र-त्तत्स्ववासनावतो मनसः शाम्यत्याहुःबोधकृतातथाविषय-रागवश्याच्चन्थेर्मृदुतत्त्वैकस्य निरुद्धस्याऽन्य एव प्रधान्त सर्वको गुरजसः स्वतन्त्रः प्रचारः । शतों न तत्त्वतः । तथाऽध्य कः स विद्यातत्त्वमित्यभिप्रायः ॥ ३४ ॥

इति शम्भुसः । विशेषप्रत्ययाभावस्य निरोधे ज्ञापे च विशेषाभावादिति श्रेयश्च । ननु प्रचारे मक्षिते श्रोतति यावन् । ननुर्ष्यपादकुत्सरखे नाद-वारवति । चलनेति॥ निरद्धव मनसः शुषुप्रख्येव प्रचारख सुप्राप्ताव न तु । ज्ञातव्यमिति । विद्याभावव्याहृतस्य मोक्षविद्येषु चित्तभ्रमं व्यावर्त्तयित्व तमोविशेषं चान्लों नाऽऽयुपा चने-कानथैकानां प्रकृततीनां वैजुद्भूता वासन यत्किल नाऽऽस्ति तत्रैति शुषुप्रस्य दिवोभ्रमः । भावानः कुम्भकान्तमोभे सोऽव्याकृतः । न एवं कुलाधि-शिक्षेन विशेषान्तविद्यादौ मनेकामर्थपर्यन्तप्रहत्तीनां वीजार्जनि वस्य तथ्योति निरुद्धस्य विशेषेषु प्रकार्ष्य ज्ञानं सर्वक्लेशानामर्क रजो यस्मिन् नश्रैव विशेषान्तरम् । स्वतन्त्रो ब्रह्माख्युपगास्यनालक इत्यर्थः । यथोक्क्ष प्रचारख शुषुप्रचाराविष्टदयस्य दर्शन्ते फलितमाझ । तत्त्वादिति ॥ ३४ ॥

लोयते हि शुष्मे तन्वग्रुहीतं न लोयते । तदेव निर्भयं ब्रह्म सानन्दतां समनन्तत: ॥ ३५ ॥

प्रचारभेदे हेतुमात्र । लोयते हि । यथातथ्याभिरवि्यादिप्रतियवौजवासनाभिः सच्च तमोकषमविगोषरूपं वोजभावमापद्यते तद्विवेकविज्ञानपूर्वकं निर्गच्छं निगृह्हीतं सत् न लोयते तमोशेषभावं नापद्यते तद्वादूक्तः प्रचारभेदः शुष्मस्स समाश्चितस्य मनसः। यदा ग्राह्यग्राहकाविद्या कतनसदृशवृत्तिं तदा परमदयं ब्रह्मैव तमुपूज्यमिलयतसदेव निर्भयस्स । हे तग्राह्यग्रास्सभयानिमित्तस्साभावात् । यान्तसभयं बन्ध्या । यदिदान्न विमेति कुतश्चन । तदेव विशेष्यते क्रियाश्र्चानमात्रस्सभावचैतन्यं तदेव ज्ञानमाखोकः प्रकाशो भवति॥

मनसः शुषुप्स समाश्चितस्य च प्रचारभेदेऽस्सोलयकः तनं शेवमात्र । मोयते ह्रति । शमादितस्य मनसो हे तवर्जितस्स स्वदृश्पं कचयति । तरेति । पूर्व्वादिस्थ नात्यर्थ्यमात्र । प्रचारेति॥ मनसः शुषुप्स समाश्चितस्य चेति । वक्ष्यादिस्स्थ तद्वादिदर्शन समासेन । शाविद्यादिस्वादशब्देनाख्यातारागादयो स्तमाल्ने । शुषुप्रे मनसो वाङ्मनाभिः शुच् लयप्रकारं कचयति । तमोद्रुपभति । शापद्युत रति वस्यस्सः । जाषां रूपमवस्याने डपि दूश्यमिस्यतो विशेषणस्स । अवियोगेन स्वादिना ॥ यदमात्र पादं व्याचक्षाय द्वितीयं पादं व्याचष्टे । तदिति । पूर्व्वविभागविजनेन फखितमात्र । तथावादिति॥ तदेव निर्गयं ज्ञान स्सख्याधेयमात्र । यरेति ॥ समाश्चितं मनो यदैकमिस्यविद्यातं वस्सकहरं तेन तर्जितं यदा तरेति चस्ससः । मनसो ब्रह्मस्थे निर्भवातं तस्स फलितमात्र । तस्सत कति । तन शेवमात्रः पद्देन शुचितमात्र । इन्देति । वडुपायानं ज्योतिर्भविष्युक्तं वस्ताभयस्से प्रज्ञां कुज्यति । यदिहानिति । नहि वचोकं

अ्रजमनिद्रंसमष्टमनामकमदूपकं

यस्य तद्रज्ञा ग्राज्ञालोकं विश्ञानैकरसक्षणमित्यर्थः। समनन्तः समन्तान्त्यर्थं ततो व्योमवदेरन्तय्येऽंध्य व्यापकत्वर्थः॥ ३५॥

जग्यनिमित्ताभावावशाच्छाऽभ्यन्तरमजं। प्रविय्याऽनिमित्तं द्वि जन्म ऋजु सरूपवदित्यवोचाम। सा चाविद्याSSमसत्वाशुबोधेन ज्ञाता। यतोऽन्यं घट एवानिद्रं। प्रविय्याऽनच्याऽनादिमाया निद्रा। स्वपात्रमुखबोधोऽहयंद्दे यामनाऽऽभातो दृश्यते। स्वप्रबोधकाले स्वस्य नामरूपे प्रबोधाच्चाऽते रज्यसपैर्वहिनष्टे। न नाम्नाऽभिधीयते ब्रह्म रूप्यते वा न केनाऽचित्प्र-

नज्ञा प्रकाशते न वा प्रकाशते। प्रकाशते चेदुपायापेक्षावदहेतव्याऽऽशातः। न चेतु प्रकाऽशते परमार्थतश्चिद्विर्तिर्तात तदाऽऽते॥ तदेवेति॥ तस्य अ्रज्ञानस्य-

विद्यये परिच्छिन्नत्वं व्यवच्छिनत्ति। समनन्त र्ताति॥ ३६॥ प्रकृतमेव प्रकारान्तरेsपि निधूपर्वात। अ्रज्ञानिता॥ न च तद्वि-

दृशपाधिद्वैष ग्रज्ञाsपि ज्ञाते कर्यव्ययोः। सज्ञावतोत्याऽह। नेति॥ फलत्व-छपपादर्वात। जन्मोrति॥ किं तत्त्वज्ञानिमित्तं यदभिवादाद्यत्क्षुपपादत्ते तदोः। विद्याऽऽते॥ कुतेनाऽपि नोचाह्यत्ना अ्रजत्वाद्यैरुपबृंहणाऽते निमित्तनिह्नुत्या छलत्वाच्छेदैर्‌वृणनिद्रुत्सं। निद्राsज्ञानदेनाऽविद्याऽभि-

मादित्याऽह। यत एवेति॥ विशेषणान्तं स्वाध्यायत। असविद्याऽऽनच्ये तु उत्तरविप्रेष्यादयं विद्यष्योतति। यदप्रबोधे ति॥ अ्रज्ञानो नामहूपवच्त्वाभावे प्रमाणमाऽह। यत र्ताति॥ विशेषणान्तरमाऽह। किन्चेति॥ सदाऽऽभ-

दृपते हेतुमाऽह। व्यापश्चेति॥ जिज्ञे ह्याऽपाधिद्यै डयं दृपपत्क्षाऽह-द्वये विरोभावः। कर्ताऽकर्तिमत्सव्यापश्चोदये स्वावभावो भर्यात तद-भावाद्रासदुपलेब सदा अ्रज्ञो sर्थः। न स्वाऽऽर्थ्यैरुपदेष्टं पूर्वं अ्रज्ञान्य-पक्षं तदुपदेशादूर्ध्वं नतु पक्ष्यं प्रति मिथ्ये अ्रज्ञानपक्षे स्वातमिथ्यः स्यादित्यः अ्रज्ञाऽऽह। यथा हिSSवमेध्या रात्रयश्छो न कः

सर्वाभिलापविगत: सर्वचिन्तासमुत्थित: ।

उंपशान्तः सकृज्जपोऽति: समाधिरेकाग्रतोपम:॥३६॥

पनामकत्वादु कार्येसिद्धये हेतुमाच । पाभिलाषयतेर्ने-

नेति चाभिलापो वाङ्मनस्स सर्वप्रकारस्याभिधानस तत्क्ष-

हगतः । वाग्मनसोरपचय्याधो सर्ववाचकरपावर्जित तत्से-

तत् । तथा सर्वे चिन्तासमुत्थित: । चिन्ततेर्न येन्ति चिन्ता

पुचिसास्या: समुल्यितोर्न्त:करपविशिन्त इत्यर्थ: । सम्र-

माष्पो ह्यमानाः मुक्त इति स्मृतेः। पश्वरात्ररत: परः ।

यच्यात्यर्य विषयवर्जित: पत: सुप्रधान्तः । सद्रक्ज्योति:

सदैव ज्योतिरीक्षचैतन्यखरूपेप्य समाधि: समाधिनैक-

समन्वागस्यत्वात । समाधीयतेर्न्निर्यात वा समाधि: ।

पचलोऽविक्रिय: । घत एवाभयो निर्विकल्पाभावात् ॥ ३७ ॥

विकनेव मध्रो लवकोलस्य प्रकृतं वच्रा उ'विकुल्वेन निर्दिश्यत ।

कुर्वन्ति । प्रोदेकस्य तादर्थ्यमात्र । कुर्वतेर्नति॥ चनेति मुक्तोपदेशादाले

नर्ति सच्चिद्रपवर्जिततत्क्षणालेय शिन्दतावदत्तरविषये पचमनर्यंभिल्या-

यात्वात् । शर्र्ववाचोति॥ गम्युपरतस्य समरार्जितसवदन:करपस्य

वराऽऽत्म्य' दर्शयवात । तथेति । उभयविधकरपवन्मथवेदुपर्ये चालन:

नुदत्ये प्रकार्शम्,हि । समाच हृति॥ कारचसवन्माराऽऽत्म्यमाद॥ कच-

रिदित । ततः परत्र कार्यामेपया ड्टष्टव्यसु । उक्त' श्रेष्ठतत्य विशेष्या-

नरं विशदयति । वच्यादिति॥ यचिनु पराऽऽत्मा:ननि समाधीवन्ते

निशित्यते जीवकलडुपाधिश्शेति समाधि: परमात्मा । समाधिनिनिमित्तवा-

म्रवा तस्स्वागस्यत्वात् वा समाधित्वसवगनत्यस ॥ घत एवेनुं स्कुत-

यति । विक्रियेत ॥ ३७ ॥

आत्मसंस्तवतत्

दार ज्ञानमनाति समतां गतमत् ॥३८॥

चस्यभोगो वै नाम दुर्लेभः सर्वयोगिभिः ।

तडुपपत्तितः शाक्ततचोक्तानुपरसं हृयते । प्रच्याते समतां गतमतित्येत्तादामसत्यानुबोधात् कार्पक्षविषयमन्वतन् । यो वा एतद्धरं गाम्थ विदित्वाऽऽलोकात् प्रैति स लोक्यैति स्मुते: । प्राप्यैतत् सर्वे: स्वतरत्यो नाम्नायो भवतीत्यभिप्राय: ॥ ३८ ॥

यथपोतमित्यं परमार्थेतत्‍त् परसर्गेयोगो नामायं सर्वे-सर्वन्याख्यग्रंथर्जिततदेतदर्थ ग्रंयोगो नाम वै शास्यतते प्रसिद्धं उपनिषत्‍मु । दुःखेन हस्‍तत इति इदं‍ये सर्वेयोगिभिरेव-दिति ॥

पृथक्‍यं तत्‍त्‍वमकार्णंयत् वच्‍छायामोत्‍सु पक्रानत्‍स्यालोपस‍त्‍चारः सक्रयातीस्‍त्‍व-यस्‍पु तत्‍त्‍वमानसेवाकार्णं यत्‍क्रुपस्‍तादनक्रुपोषंधारसदिवरिस्‍त्‍यात् । एतस्‍यादिति । तत्‍त्‍वानातिरिक्‍तं ज्ञानं कार्यं नक्‍यविषयमस्‍तन् बि‍क्‍ृ' दर्गंयतित । यो वा इति॥ तत्‍त्‍वनारास्‍थित्‍ये कपषस्‍तच्‍क्र तदवस्‍थे फकितसाह । प्राप्‍यैति ॥ ३८ ॥

परमंत्र ज्ञासरदपावस्‍यानफच्‍छे‍दे तदर्गं किरीमति नाहे धस्‍खंरेव नात्रीर्यते तत्‍लाच्‍छ । धस्‍परगेति॥ परमार्चतत्‍त्‍व कर्‍च्‍योर्निष्‍तार वच्‍छर्‍मे चान्ता इर्द‍च्‍येगमिस्‍तन् शेतसाच् । वोिमन् रति । यदक्‍क्

तत्‍त्‍वज्ञानं सदपावस्‍यानफककल्मिति तदक्‍कीररतेति । वच्‍यापोति परमार्चेत स्‍व नत्‍त्‍वंदें मत्‍स्‍तूभूतन् । इतत्‍यं प्राप्‍यन्‍नपरिपाच्‍या पूटस्‍तस्‍वच्-दातन्‍दातलं वदयपि तत्‍त्‍वज्ञानात् प्राप्‍यते तचापि मूढास्‍तुरास्‍त्‍वच्‍छ न भवन्तोति योध: । यत्‍त तत्‍त्‍वात्‍त्‍वभवत्‍त सर्वपावस्‍तारं फकच्‍छक्‍तं तमि-दानीं विधारयति । धस्‍परगेति॥ तत्‍त वच्‍छोनिमादिर्मेष पापादिमखेन न क्रयादि न भवत्‍यादितत्‍वं ताहुभवादिक्‍सन् । स एव योगी जाप्‍स

योगिनो विभ्रति च्छायादभये भयदर्शिनः ॥ २५ ॥ मनसो निग्रहादभयं सर्वयोगिनां

दान्ताविज्ञानरहितेऽपि सर्वयोगिभिरालम्बसत्यादिबोधायास्सर्वभ्य एवेत्यर्थे । योगिनो विभ्रति च्छायामुख्यां महाव्रिज्ञातद्यायामनाघ्रुपमिं योगं मन्यमाना भयं कुर्वन्ति प्रभयेऽखिलं भयदर्शिनो .भयनिमित्तामनाघ्रदर्शनघोलाऽविवेकिन इत्यर्थे ॥ २९ ॥

येऽत्र पुद्गलच्छायापरिग्रहेपा रजोयुक्ता ललित-मेव मन त्रन्द्रियादि च न परमार्थतो विद्यते तेऽत्र बहुस्वरूपाणामभये मोचाख्या वाच्यतां यान्ति; स्वभावत एव सिद्धा नान्यायचिता लोपचारः कथमिवनेत्यवोचाम । ये त्यतो

मुख्याभावेन योजनादिकृत् । स खलु ॥ नामेति निपातकृत् पर्यायं गृह्णीला विविधतमर्थमात्र नामेल्यादिना । उपचारेणास्य न किञ्चिदपि कर्तव्यं पापकर्मेऽस्याद्याच्छ । उदः खलु नवयन्नमनादिकृतः खलु ॥ योगिभद्र प्राज्ञ-विपयत्वं व्यवकर्तुमर्हति । वेदाननेति ॥ केचिदर्हं यथोक्तसद्भावस्स सर्व-स्वामिस्याद्याद । योगिन् प्रतीति ॥ कर्माध्यो हि श्वोलिया माझ्राख्याडा डिमाकं गडूचान्नीतिं मता तत्त्वज्ञान-द्विभयतीत्यर्थः । स्वभयमित्तचैव तत्त्वज्ञातुं शध्याज्ञानवशात् भयान्निच्चं मयस्लतीत्याद । सर्वेति ॥ भयदर्शीभ्येल्व विग्रदयति । शवर्येति ॥ ३९ ॥

उत्समहटीमझहे तदर्थं श्वाहेतदृष्टिफलस्थ मनोनिरोधक्खा मन्त्रहटीनां मरोनिरोधाधोनपान दर्शनाच्चपन्यख्याति । मनसः तति ॥ स्वभयमित्यथे भयमिन्द्रियस्याधमासाधर्मनिरूप्यते । सर्वे योगिनः सर्वथा योगिनः कम्मंठाऽनिमित्तानिमित्तानां बुद्धिबीजरूपमाभिष्यः । भयमोनितो-

दुःखाध्यः प्रवोधस्वाध्ययाभ्यां शान्तिरेव च ॥ ४० ॥

इत्ये यो वै मोहात्सङ्गात्क्षान्तिमध्यमहङ्कारो मोहादन्यदात्मातिरिक्तमात्मानं पश्यन्ति तेऽङ्काममसत्यानुपोधरक्षितान्तं मनसो निग्रहायत्तभयं हृद्येऽपि योगिनाम् । किश्च दु:खाध्योऽत्रप । न स्वामिसम्बन्धेन मनसि प्रेर्यते दुःखाध्योऽड्रत्रविवेकिनाम् । किञ्चात्मप्रबोधोऽत्रप मनोर्निग्रहायत्त एव । तङ्काडनयापि मोक्षाख्या शान्तिरेव ॥ ४० ॥

धाघोनं प्राप्तुमनुया तत्फलं कैवल्यं कधयन्ति । डुःखेऽपेक्षते ॥ लोकस्य विषयं परित्यजन्ति । वेधाः स्मिति ॥ अभयं भयराजस्य स्यादनाधारतामिस्र्यः । प्रकृतलक्षपा यान्तिर्नरतिर्यगयान्त्राभव्याकृतः स्वभावतो विद्यास्थरुपमह्यादिस्वर्यः । विदुषां जीवनमुक्तिरिति चक्रे: क्रियत्प्र न साधनापेक्षेतेप्टाच । नाम्यायसेति ॥ तत्त्वबोधेपक्रस्महदूद्रव्याति नेहादिगा ॥ उत्तमेभ्यो मानवल्क्रोत्पादिकारिभ्यो व्यक्तिरिक्कार्णाधिकारेखावतारयति । ये र्वात । ये स्र्तात । योगिनः शक्ततार्क्याधनसदृशहषनादेव शनकैर्गामिमसेऽपि तत्त्वज्ञानं कचिद्विदपजानं वेदवं मनोनिग्रहेचैत्यामकृताच । तैरामिति ॥ अभयं तहैव तत्त्वज्ञानम् । डुःखनिरसिरपि मनोनिग्रहपेक्ष भवतोत्याच । किश्चेतत । तदेव व्यतिरेकसक्चेन स्वोर्यति । न शोति ॥ इततच मनो निग्रहतेवव्यतिक्न्याच । किश्चेति ॥ अभयमसततं हृदयं विध्योति प्राल्मेति । इततच मनोनिग्रहेचैत्यामकृतात्त । तथेति ॥ तेषां शाधनानां हृदयस्थप इति वक्तुं ॥४०॥

लये सम्बोधयेच्चित्तं विच्चित्तं घामयेत्सुधा। सकृपायं विचालनीयात्समप्राप्तं न चालयेत् ॥४८॥

एवमनैन ज्ञानाभ्यासवैराग्यहदयोपायेन लये सुषुम्ने लीनं सम्बोधयेच्चित्तम् । ग्राह्मविवेकदर्शनैन योजयेत् । चित्तं मन इत्यनर्थान्तरम् । विच्चित्तं च कामभोगेषु घामयेत्पुनः । एवं पुनः पुनरव्यस्तो लयात्सम्बोधितं विषये-व्यसन व्यावर्त्तितं नापि साम्यापन्नं पत्तनालम्बनं सकृपायं विचालयेत् मन इति रतिर्विचालनायात् । ततोडपि यत्नतः साम्यमापादयेत् । यदा तु समप्राप्तं भवति सम-

ज्ञानाभ्यासवैराम्याभ्यां भयादिच्छेपायां व्यावर्त्तितं मनो रागप्रति-बद्धं नवकषायमननिदिध्यासनाभ्यासप्रबुद्धतत्सङ्गजातसमाधिपर्यन्तेन ततो-ऽपि प्रतिबद्धव्यावृत्तिसंयोगमिस्रात् । वद्ध रति:॥ कोषागाराच्च व्याक-रोति । एवमित्यादिगा॥ ज्ञानाभ्यासः नवकषायादिति पद्य-स्थु तादिदोषदर्शनैव वैराग्यं वैराग्यं तयोर्निद्रा रघोषणमेवाभिन-वति । शाम्यति ॥ मनाग्रहप्रकृतिविषमोरु चित्तसुखं तदा भवति । चित्त-भित्ति ॥ विच्चित्तं विप्रकृष्टं भवनेत् व्यावर्त्तनेत् रति यावत् । उपरितनविर्ग्रछतनर्ध्यमात्र । एवंमिति । उभयतो व्यावर्त्तितं भयादिकं निर्ग्र-च्छन्न्मारुपप्तां गतिमियायमात्र । नागपेति । भयादिवासनमनसः स्वरूपं वत्तीयपादावृत्येन स्फुट्यति । शकपायचिति । तामद्द गोकलं पराजयेनविषयप्रहाणितिं प्रति मतिपतत्यस्यमू॥ यघोकं 'नो ग्राल्ला किं करिष्यमिलवपे चाव्यायात् । ततोडपीति । भयतरावास्या पद्ममा पर-चमते । वयावस्तादि हततन्मयतहफणिप्रसक्तः । वनतत् शकल्या तथनाधे-रति वान्तः । स्वात्मसाक्ष्य ध्यातस्माधिहितकाऱःः पध्दरणेनदक्षार्यमात्र । कदा त्रिपति ॥ समाधिहवहारेषु यत्रं निमित्तेषुं परिपूर्वं नम्रतां

निष्पलं निष्षरत् चित्तं एको कुय्यांत प्रयतत:॥४५॥ यदा न क्षीयते चित्तं न च विचिछपते पुनः । ज्ञानिक्ननममानाभासं निष्पलं बद्धा ततथा ॥ ४६ ॥

सभावं सन्धि वरहद हि निंगच्छ कदर्वति चित्तं ततसततो निय- स्योक्कोपायेन शामन्थेरे को कुय्यांत प्रयतत: । चित्खरूष- सन्मात्रमेकापाद्ये दितिर्यर्थ: ॥ ४५ ॥ यथोक्के न उपाधिना निगूढीतं चित्तं यदा सुपुप्ते न लोयते न च पुर्नविषये विशेष विषयं निधा- तमप्रदीपकल्पं । ज्ञानाभासं न केन चित्कल्पते न विषयभावे- नावभासते इति । यदेवं सच्चर्था "चित्तं तदा निष्पलं बू्रह्मा स्वरूपे या निष्पलं चित्तं भवतोत्यर्थ:॥ ४६ ॥

ध्यातुरोधादारम्येव निष्पलसभावं च चित्तं यथोक्कं " च्छरारमनि चित्त' तद्- पावरागभिचित्ता वा निष्षरत् भवतीति शम्यस: । तच चित्तं वाध्य- विषयाभि च्छराड कुरो।पावेन ज्ञानाभ्यासादिना व्यावर्त्तकान् म्येव परचिनु निष्षरि प्रयतत: शम्य म्रात्यतसपादि वेदि कोज्जीयात्। शम्यं प्रज्ञातत्य समाधि- युक्तं परिपूक्षं ब्रह्मोपपदये दितिर्यर्थ:॥ तदेव सस्थति । चित्कारूपेति ॥४७॥ कदा पुनरिदं चित्तं ब्रह्मत्मात्यापघते तदा। यदैति । विविध- म्रतिच्छविविधुं विषयाक:ररराछवं बदा चित्तस्सवति ष्ठते बदा ब्रह्म सम्यक् भवतोत्यर्थ: ॥ च्छराराच्च व्याच्चे । यदोक्के नेवादि गा॥ चपावो ज्ञानाभ्या- स्वादि: । निम्ट्टोते न विषयेयो विषयीकतं न जोवते न निद्रारपारवक्षेन कार्पालकर्वां गति र्यर्थ: । पच्छे न्तरागदर्शन।पुम्सि तिर्यर्थ: । पच लष्षे ट:मो निवाते इति । किन्तु ब्रह्मारेर खे लेवं च्चचं चित्तं यदा च्छम्यच्यते सतेति शे ष:। निमिच्चे म्रश्वत्तिक्कने व् एक टवाति । म्रश्न च्छरे नेति ॥४८॥

न कश्चिज्जायते जीवः सम्भवोऽस्य न विद्यते । एतद्बतद्गमं सूक्ष्मं यत् किज्जिद् जायते ॥ ४५ ॥

सर्वोऽप्ययं मनोनिग्रहादिदृशकोऽप्यादिवतृष्णादिवासनाच्छोकपरमार्थस्वरूपप्रतिपत्त्युपायत्वे न न परमार्थसत्येऽतिपरमार्धसत्यं तु न कश्चित् जायते जीवः कर्ता भोक्ता च नोत्पद्यते केनाश्चिदपि प्रकारेण । श्रुतः स्वभावतोऽसै कस्यामनः सम्भवः कारणं न विद्यते नास्ति । यस्याद् विद्यतेतस्य कारणं तस्मान् कश्चिज्जायते जीव इत्येतत् । पूर्वेषामुपायत्वेनै कामं सत्यनामेतदुत्तमं सत्यं यस्याद् सत्यस्वरूपे ब्रह्माख्येऽयुमात्रमपि किश्चिद् जायते इति ॥ ४८ ॥

उक्तानुरूपपायानां परमार्थसत्यले सत्सहैतद्वानि: । स्वनयेऽथा तद्परमार्थसत्याश्रयाह । न कश्चिदति ॥ तत् हेतुमाच । सर्ववोऽप्येस्य न लोकाचारापि व्यवहारो व्याकरोति । सर्वोऽप्येति ॥ व्याव- हारिकसत्यनेवोपायार्था न परमार्थसत्याश्रितकोऽखिलः पारमार्थिक- कथाश्र प्रतिपच्चुपायेऽप्योजख्याच । नर्द्याति ॥ यदकं मनोनिग्रह- दोनां परमार्थत्वे हेतुशानिरिति तस्माच । नेहादिम ॥ तेषामपर- मार्थत्वे कथमद्यै तत्रिपत्तिरित्यपि न व्यवचारीकसत्यागमपि तत् प्रभितिरेहेतस्स प्रतिविम्बवदुपपप्तेरिति भावः । उपायानां व्यवहारीक- सत्यवेनैव पारमार्थिकं सत्यं किं न स्वादिति तस्माच परमार्थेनि ॥ कारणैंति ॥ सभावतोऽसर्जयां हेतुकस्स्यमू । तस्मैव हेतो- नरमाच । यत् रति ॥ हेतुर्नरमेव स्वटवति । यच्चादिति । उत्तरार्द्ध व्याचरे । पूर्वेषां च परमेश्वति योगः । इति सद्यो दो वेपमक- रचपतिष्मान्नि बोतेरति । ४९ ।

इति गौडपादीयकारिकायामहै तात्पर्यं हृतीयं प्रकरणम् ॥ ३ ॥ ॐ तत् सत् ॥

इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यपरमर्षिसम्प्रदायप्राप्त-वाचकाचार्यश्रीगौडपादभगवतः जातो गौडपादीयभाष्ये आगमप्रकरणाविवरणप्रपंचे तात्पर्यहृतीयप्रकरणव्याख्यास् ॥ ३ ॥ ॐ तत् सत् ॥

इति श्रीमत्सरस्वतकृपांशपात्रिणीगकाशिष्यवंशभीरवाणनृपुत्र्यप्यादिविशिष्ट-श्रीमद्वादिन्द्रनाथाभिनिबन्धनिबन्धावलीं गौडपादीयाष्टटीकाख्यां व्रतीयं प्रकरणं वच्चास्मि ॥ ३ ॥ ॐ तत् सत् ॥ हरिः ॐ ॥

स्थानैकाघ्येकल्पे न धर्म्मान यो गगनोपमान् ।

ओंकारर्नारायणहरेगा मागमनः प्रतिष्ठातस्मादै तस्य वाच्याविषयभेदवैचित्र्याज्ज प्रसिद्धस्य पुनरहहैते धात्र्युरुक्रियाम् । साक्षान्निर्धारितसैतदुत्तमं सत्यमित्युपसंहारः हत इव तन्ते तसैतस्मागमाद्दैशै तद्गतनस प्रतिपच्चभूता दै तिनो वैनाशिकास्तेषां चान्योऽन्यविरोधाद्रागहेरादिकं ध्याखरं दर्शयति मध्यादर्शनत्वं स्वाचतम् । को ध्यानासद्वात् सत्यगूढश्वेनमिथ्यैव तदर्शनसुतराम् । तदिह विमलेपायोर्विरच्छतया घ्रस्म्यगूढदर्शनतत्प्रदर्श्य तन्मतिष्षेघेहै तदर्शनसिद्धिरुपसंहर्त्तव्या । प्रावीतन्यानयेनेऽत्यलाताङ्गान्तरार्भते तल्लादै तदर्यनं सम्प्रदायकार्त्तु रहै तस्करूषौच नम्

वाच्यत्वमध्यैकत्वा यन्न्या: प्रचारितष्टी भवन्त्यस्यभित्रे त्यादावोद्धरोषारपदवने परतेवतानुप्राणामवन् मध्येग्डप परदेवतारूपपदेशारं प्रख्यात । श्रानेनित । पूर्व्वोक्तप्रकारमसद्वये टस्समे श्रौमद्वैतद्वैतिनः । उच्यते । अर्हत तु्वहि तौपलोभवते वतोर्यं प्रकारपपुच्यते । चदूयं प्रकारपपवतारावयलचुपयुक्कमर्य्यादनरमवर्दति । तसैंत । है तिनो भेदवादिनो वैनाशिकव्यतिरेकाज्ञा मदृश्यन्ते वैनाशिका नैरात्न्यवादिनः रागहे वादीयदर्शनैवातिरकंकेयोपादानम् । पञ्चानरार्षा मिथ्यादर्शनत्वसूत्रं ज्ञातोपयुज्यते । तहावत् । केयेतित ॥ गातनिकामेव ऋत्वा शमनन्नरकप्रकारपप्रदर्श्य तं प्रतिजानीते । तदिदर्शेधति ॥ तदसभ्यगूदर्शनत्वस्मिति सम्भसः । श्रावीतन्यानयो व्यतिरेकन्व्यायः । यथा यकृतर्कं तदनित्यस्यमित्यस्स्यादमिस्यलेदवगतेदप यच्चानित्यं न तत्क तत्कस्मिति व्यतिरेकोडपि व्यभिचारपह्नुनिरार्वितष्नेन व्याप्ति-शिच्छार्थेस्मिनने । तथा तर्केतः चन्मावितस्यावगमि नावगतस्स्याध

श्रसस्पयोगेो वै नाम सर्वसच्चसुखो चितः

भिम्रायः। उपदेशै नमस्कारसुखेन ज्ञानसुखैष्यालभेदरचितं परमार्थेतत्स्वरूपानुस्मृत प्रकरणो प्रतिपादयिषितं प्रति-पच्चम्रतिषे धारेष प्रतिच्छातं भवति॥१॥

सधुनाडहि तदर्शनयोगस्य नमस्काररसतत्सुतये सर्ग्येन सर्ग्यसम्मनो न विद्यते यस्य योगस्य केनचित्कदाचिदपि सोऽसर्गयोगेो ब्रह्मास्भाव एव वै नामेति। ब्रह्माविदामस्सयोग इत्यर्थेः। स च सर्वसच्चसुखो भर्वति। कश्चिदतद्नुसाधनविधिटोऽपि दुःखरूपः यथातपः प्रयान्तु न तथा किन्तर्हि सर्वसस्सानां सुखः। तथेऽपि भर्वति कश्चिहिष्यो भोगः सुखो न चितः। प्रयान्तु सुखो चितश्च।

तत्स्यात। ततो भगवानतिप्रसन्नसकः विद्यां प्रादादिति प्राश्तं परमसुख-रत्नं परमेश्वरे रत्न भावः॥ नहि प्रकारणे प्रारभ्यमाणेे प्रतिपद्यो प्रशेये वक्तव्ये किमिस्युपदेष्ट नर्मास्स्यते तनाऽऽ। उपदेशे हि त॥॥

रदागीमहं तदर्श नयोगसुतये तन्नस्स्यातं प्रकटौति। पश्यार्ग्येति॥ लोकाे तात्पर्य्यमाह। सधुननेति। तस्स च श्रोतुः तात्प्रधानेषु प्रहत्तासु-पयुञ्जते। स्सततवचराऽपि व्याखुर्य्यनु क्रसस्रथ योगयदं व्याकरोति। मस्यं नर्गित॥योगस्यानन्दस्सम्प्रदायेन प्रकटस्य भावान्तु कचकस्स्वल्पमात्रस्साआल मभ्येति॥ निपातयोरर्थं कथयति। वै मामेति। सर्वेषां सस्पानां रेष्ट-भतान् सुखयतीति व्यस्पथ्या सुखस्सहेतथ् ब्रह्मास्भावस्स सुखविधे मधेन दर्यं वति। स्चेऽति॥उच्छहेतारपि ब्रह्मास्भाने विरच्यितं निम्रेेे दर्यंवति। भवतीति॥ द्वितविगेऽपस्स तास्सर्थ्यमाऽ। तथेऽ भवतीस्वादिनाऽ। तस्स नाऽऽहिते सद्नमार्इ। निल्यभामित न तख्य विसष पश्यामिलरमाऽ। द्विच्योति॥

भूतं न जायते किं तद्भूतं नैव जायते । विवदन्तोऽत्र ह्येवमजातिं ख्यापयन्ति ते॥४॥ ख्यायमानामजातिं तैरभमोदामहे वयम्। विवादामो न तैः शास्त्रमविवादं निबोधत॥५॥

तैरेषां विवादवदनेनाड्योऽन्योन्यप्रतिषेधकृत्स्वेन क्रि: किं ख्यात्पतं भवतोति । उच्यते । भूतं हि विद्यमानं वस्तु न जायते किं तद्भवमानत्वादेव शास्त्रवदित्येवं वदन्न सन्नादोषांख-पचं प्रतिषेधति । सन्न्यस्तथा प्रभूतमविद्युमानत्वान्नैव जायते यथाविधायाश्चादित्येवं वदन् साक्षरोऽप्यस-हादिपचमसन्न्य प्रतिषेधति । विवादन्तो विवादं वदन्तो-डद्वया अहै तिनोद्येतेऽन्योन्यस्ख पचौ सदसतोरन्नीप्रतिषे-धनो जातिमनुत्पत्तिं तन्मर्यादात ख्यापयन्ति ते ॥४॥ तैरेषां खायमानाजातिमस्माकं सत्वयुमोदामहे के-वलं न तैः साधीय विवादाः पचप्रतिपचग्रहणोन । यथा तेऽन्योन्यमित्यचिमायः । शतस्मादिवादं विवादरहितं परमार्थदर्शनमुक्त्वातमस्खाभिनिवोधिते हि शिष्ये ॥ ५॥

पचदर्शनिषेधहुएन शिष्यस्मै कथयति । भूतमित्यादिना । शोक-तरत्याख्यामार्गेऽप्याकारोत्पत्तिप्रतिपत्ति । तैरिति॥ तलाद्यैः पादमवतार्य व्याकरोति । उच्यते तर्हि ॥ दितीयपादं विभजते । विवादन्न हत्यादिना॥ सदसतोरिति॥ वसुभावादस्तु उच्य-ते रहुपपत्तिरित्याखूः । अश्रद्दादिति ॥ ८ ॥ नहिं प्रतिवादिमिरकृत्वादजातिरपि भवता प्रज्ञाख्येनैवाय्याखः । ख्यायमानामिति ॥ प्रतियादिभिः श्व श्व विवादाभावे फखितमाच । ख्यादि-वादिमिति ॥ अश्रद्धाक्षि व्याचष्टे । तैरित्यादिना॥ ऋषे तवादिनो शन्त-

सांसिद्धिकौ स्वाभाविकौ सहजौ च शाश्वतौ च या ।

प्रकृतिः सेति विशिष्टेया स्वभावं न जहाति या ॥५॥

तथाऽऽत्मौक्यपि प्रकृतितने विपर्येति काल्पावित्यादि

सत्यक्रिसिद्धिः सांसिद्धिक्यात् भवा सांसिद्धिकी यथा योगिनां

सिद्धानामध्यमादृश्यप्राप्तिः ॥ प्रकृतेः सा भूतभावित-कालयोगेऽपि योगिनां न विपर्येति तथैव सा ।

तथा स्वाभाविकी दृश्यसद्भावात् एव सिद्धा ।

यथाऽऽत्मदीपादिग्रन्थ-सूत्रामकार्यादिख्चया सापि न कालान्तरे व्यभिचरति

देयान्तरे ऽपि तथा सहजा पालना सहैव जाता यथा

पश्चादीनामाकागमनादिख्चया । अन्यापि या काचिद् दृष्टा केनचिन्न कृताऽथापां निद्धेश्यगमनादिख्चया ।

अन्यापि या काचित्स्वभावं न जहाति सा सर्वा मृकृतिरिति विशिष्टेया ।

लोके मिथ्याकल्पितेषु लौकिकेष्वपि वच्मूत्र प्रकृतिरन्यथा भवति किञ्चिदृश्यभावेषु परवशु प्रकृतिरन्यथा

प्रकतेरन्यथाभावो न काचिद्दित्सितुमुं तन प्रकृतिमन्वद्रुचं काचिदिति ।

सांसिद्धिकौऽपिते । लोकाचारादिप्याकूर्वन्‌ प्रकतेरन्यथाभावे

द्वेषमात्र । वच्यादितः । तथादेशास्तत्सभावा प्रकृतितने विपर्येति

किञ्च वक्रथ्यमिति योजनां । केषविकल्पायचोक्तनार्थोडपिचादः ।

विवचितं शेठ’ स्पष्टदीप’ मन्नपूर्वकं विभजते ।

काशाविकल्पादिग्रन्थाश्रययोगमनुष्ठाय परिशमापनं संश्रितः ।

सिद्धानामपिच्चार्थग्रामौ शाकपार्थिम्बदानां या काचिदू समाधौ चरितं घटतु पदस्थमित्यादिके तेषु ।

प्रायशःकिं प्रकृतिमन्वद्रुच्य प्रकतेरनन्या-पटस्थमित्यादिके तेषु

जरामरणनिर्मुक्ता: सर्वे धर्मा: स्वभावत:

जरामरणाभिक्कान्तधर्मोवन्ते तद्भानिष्यया ॥ १० ॥

मार्गवसुब्धतत्वसद्भाव्या प्रकृतिनान्न्यथा भवतोत्यभिमाय:॥ ध॥

किं विषया पुन: सा प्रसतिर्यत्सा अन्यचाभावो वादिभि: कल्प्यते कल्पनायां वा को दोष इत्याह। जरामरणानिर्मुक्ता:। जराादिसर्वविकारवर्जिता इत्यर्थ:। के चाद्ये धर्मा: सर्वे भावाः इत्यतद्रेखावित: प्रकृतित:। एवं सभावा: सन्तो धर्मा जरामरणामिक्कान्ता इवेच्छन्तो रक्ष्यामिव सर्पेमालामनि कल्पयन्तद्भावन तु स्वभावतस्तन्नोत्यर्थ:। तद्वयानिषया जन्ममरणाचिन्त्या तज्ञावभावि-तददोषेपेत्यर्थ:॥ १०॥

स्वभावे प्रात्ते सति बान्ने वतृपकति तद्दिदानां किं पुनन्यायेन कययति । मिथ्येति ॥ ९॥

प्राक्कृतीमेव जीवाना प्रकातिं दर्शयितं प्रकमते। जरेति ॥ कालानो हि सर्वविकाराज्चिता: स्वभावतोऽवन्नोऽर्थ:। तेषा-च्तप्रवतेरगद्याश्चे का अतिरिक्याश्रयाहा। जरामरपर्मिता॥ सर्वविक्रियाजूये स्वालानि विक्रियादिसनायां तदायनया सभावबद्रानि: स्वादित्यर्थ:॥ श्लोकादरापि व्याकरुमाकाङ्क्षं दर्शयति । किंविप्रवेतिल। ध्यानत्रयविषयो विषयसद्र। स्मरतं मकतेराग्र्याण-रुपचाभिव्यगाह्र। यक्षा हृति । ग्रन्थान्तरं प्रकरोति । वक्पनाया-ति॥ तथा पूर्वार्ध हस्सरयेन व्याकरोति। शादेश्चादिना॥ उत्तरार्ध विमजते । यथास्वभावा हृति॥ १०॥

कारयं यस् वै कार्यं

कारयं तस्य जायते । जायमानं कथमजं भिन्नं नित्यं कथञ्च तत् ॥१९॥

कथं सज्जातिवादिभिः: सांख्यैःरुपपन्नं सुव्यक्तम् इत्याद्

हैग्रोधिकः । कारणं बहदुपपादमलक्षणं यस् वादिनो वै कार्ये कार्यमेव कार्याकारेण परिनमते यस् वादिन्

इत्यर्थः । तस्याजमेव सत्प्रधानादि कारणं महदादि

कार्यरूपेण जायते इत्यर्थः । महदाद्याकारेण विज्जायमानं

प्रधानं कारणमुच्यते । तस्मप्रकारविशेषेऽपि कार्यत्वेनैव ति ।

नित्यस्व तैरच्यते । प्रधानं भिन्नं विदीर्य्षं स्कुटितमेकदे

न सत्कार्यं नित्यं भवेदित्यर्थः । न चि सावयवं घटादि एकदेश-

स्कुटनंधक्नि नित्यं हृश् लोक इत्यर्थः । विदीर्य्षष् स्वादेश-

देेेना अ नित्यष्वेत । एतदिमर्मातिष्णं तैरभिधोयत

इत्यभिप्रायः ॥ ९ ॥

प्राष्णिकं परिकथ्य शाङ्ख्यपक्षे वेद्योविकादिभिन्नस्थानं दूष-

यमभ्यनुज्ञातमभुवभाते । कारणमिति ॥ कारणस्य जायमानत्वं का-

मिरित्याष्याच्च । जायमानमिति । शावयवत्स्व प्रधनस्व नित्य-

स्वरूपपर्यन्तं किल्याच्च । भिन्नमिति ॥ शोकस्व तात्पर्य्येनाच । कथमिति ॥

तन्न प्रथमपादाच्चरराणि योजयति । कारणमित्यादिना ॥ तदेव पश्यति ।

कारणमेवेति ॥ द्वितीयपादं विभजते । तस्येति । प्रधानादित्यादि

द्वेम तदवयवा: सत्कादयो र्यध्यन्ते । महदादित्यादिपदेनारादिप-

रुषसू । हेतौपादं व्यापरोति । महदादौति । विप्रतिषेधं विपद्यति ।

चदर्थपादार्णमाच । निख्ध्वेति । विवस्वनित्यं साध्यव-

क्चाद् घटादिदिवदिस्वरिमेत्रे हेतानं शाधवति । न त्वेति ॥ शाङ्ख्यपदि-

विस्न्रमनुयार्गमित्यागच्याद । विदीरींच्चे ति ॥ १० ॥

कार्याद्‌भ्यनन्यत्वमतः कार्येमजं यद्‌ ।

जायमानैर्‌भवैकार्यैर्‌कार्यंते कार्यं भुवनम्‌ ॥१२॥

उक्तास्वेदंस्य सृष्टौकार्यार्थमात्र । कार्याद्‌जात्या-

भेद्‌स्य यदुनन्यत्वमिति त्वया ततः कार्येमचमिति प्राप्तम्‌ ।

इदघान्यादिमत्विप्टं कार्येसमचोति तव । किच्चाद्‌न्यत्वकार्ये-

कारणयोर्नन्यत्वे जायमानाष्ठ वे कार्यैककारणामनन्य-

नित्यं भुवश्न ते कार्यं भवेत्‌ । न चि कुयुचा एकदेष; पच्यते

एकदेष; प्रभवाय कलप्यते ॥ १२ ॥

किच्च । कार्यकारणयोर्‌भेदे किं कार्याभिमं कार्यं किं वा कार्यो-

भिदं कारणाभिमं विश कथयाद्‌महुवदति । कारणाद्‌दति । वतोर्‌दर्शनु

पचे कार्यं भवं ज्ञात्‌॥ यथाविधकारणाभिदात्‌दिति दृश्यवाति । वत

दितोयमभुवदति । यदोती । जायमानात्कार्योत्‌ कारणमभिदा-

वदोति योजनां । न तर्हिं कारणं मूळं भवितुमर्हंति कार्याभिदातातस्य

वाधवात्‌ादिति दृश्यवाति । कार्याभिमति । झोकस्य तात्पर्थ्येमात्र । उक्त-

खेति । कार्यैककारणयोर्‌भेदेवादे विप्रतिपेधो दृश्घते । तस्मैव वढी-

करप्यादिमव श्लोक एसो॥ पूर्वपक्षेर्वातोत्तरनिरासा॥ कार्याद्‌दति

मामे रनिटपर्थ्यवसात्‌यवमात्र । इदघोति । प्रधानसाक्षत्‌यं जायमानत्वव्‌

विप्रतिनिद्‌दचस्युक्कस्‌ । अन्यदितिकुत्रमेव व्यकनिः । कार्यंसिति ।

विप्रतिनिद्‌दचस्युक्कस्‌ । अन्यदितिकुत्रमेव व्यकनिः । कार्यंसिति ।

जामेद्‌डप मायावादे नैव दोषः कारणस्य कार्याद्‌गव्यालामभ्युपगमात्‌ ॥

कार्यंखेप कारणाल्‌त्वाज्‌जोकाराद्‌दिति नत्‌वेत्‌ । तवेति ॥ दितोयाद्‌

वभजते । किच्चान्‌द्‌दिति॥ जमेद्‌डप कारणिनात्‌ कारणस्य

नित्यत्वमिति व्यवस्या किंमिति न भवतीवायच्‌यात्‌ । न क्षेति॥१३॥

हेतो: फलस्य चानादि: कथम् तैरपकर्ष ग्रते ॥ १४॥

इतरोदित: फलं येषामादिहेतु: फलस्य च ।

तथा जन्म भवेस्तेषां पुचाजन्म पितुर्यिया ॥ १५॥

देवादिसृष्टत: फलं येषां वादिनाम् । तैरादि: कार्यम् हेतुर्धर्मादि: ।

एवं हेतुफलयोरितरकार्यकारणभावेनादिमचं नृचक्रिरेव हेतो: फलस्य चानादि: कार्यं तैरपकर्ष ग्रते विप्रतिपतिष्यमित्यर्थ: । न चि नित्यस्य कूटस्थस्यामनो हेतुफलाकता सभवति ॥ १४ ॥

कायं तैरपकर्षमभ्युपगमयत इति । उच्यते । हेतुज्ञान्या-देव फलाद्वेतोर्जन्याभ्युपगच्छतां तेषामोहयं विरोध चक्रो भवति यथा पुत्राज्जन्म पितु: ॥ १५ ॥

र्रिति वदन्रिरतक्षणादित्यस्यभावो नैव वच्यं यकयते ।

हेतुफलयो:रादिमत्त्वस्य कथमिव हेतुमन्वितपितॄपमवस्तुभूत-मर्त्यर्थ:॥ शोकस् तात्पर्यमात्र । यत्न त्विति। तमाश्रित्य कार्यकारणभावस हेतो: दर्निद्रूपत्वमाहेति योजनां ।

हेतुफलयो:रात्नापरिलक्षितादित्यादिनिद्रूपं चाश्रित्यादिलक्षणो विरुध्यते कूटस्थस्य नित्यस्य परिप्रामादुपपत्तेर्नैव चिति ॥ १८ ॥

हेतो:रित्यादिना । हेतुफलयोर्न्योन्यमादिमत्सं वचकार तदात्मकस्य पंरारस्यानादितं विप्रतिपतिष्यमुपपादितम् । सभवति कार्यकारणभावोऽपि तयोर्न सम्भवतोत्य॥

हेतोरित्यादिना । हेतुफलयोर्न्योन्यं कार्यकारणभावोऽपि तदात्मकस्य नित्यमेव विरद्यति । यथेत । १५ ॥

सर्वे हेतुफलयोरेषितव्यः क्रमस्वयाम् । युगपत्सन्निधाने यथादिसंप्रवृत्तौ विशिष्टादृतौ ॥ ३६ ॥ फलादृष्ट्यमानः सन्त ते हेतुः प्रसिद्ध्यति ।

यथोक्तो विरोधो न चोद्योऽस्य पगन्तुमर्हति चेत्स्थान्यस्मिन् सर्वे हेतुफलयोरतस्तौ क्रम एषितव्यस्याद्मे ष्ठव्यः । हेतुः पूर्वं पश्चात्फलं चेहति । इतरेतरच युगपल्लम्भे यस्माद्‌ हेतुफलयोः कार्यकारणभावेनासम्बन्धः । यथा युगपत्सम्भवतोः सव्येतरगोपीठयोरेषाम्योः ॥ ३७ ॥

कथं तु सति ॥ द्वितीयाच । ज्ञायात स्वतोऽन्यस्यामकात्‌ फलादृष्ट्या युष्मानः सन् शिष्याविषाणादेरिवास्तो न चेहुः प्रतीतो हेतुफलयोरस्तत्ते रूपगन्तव्यस्याश्र युक्‍तं तदिराकरणमिथ्याग्रहाच । सर्वे हेतुः । तयोस्तदये प्राप्तोत्किे नियतपूर्व भावो देहर्निवतोत्तरभावि फलंनमित्यभुपगमे हेतुमाश्र । युगपदिति ॥ यथोक्तो विरोधो हेतुफलभावस्याश्रभवः सन् युग्कोऽड्युपगन्तुं प्रवृत्तो विरोधादिति व्यपदिश्यते । यदोक्तं तदोक्तानुरोधादिति । यदोक्तास्तेन कोऽस्त्यरोधि लोकास्तरोध- योऽयमिति ॥ तदोक्तास्तरवचन कोऽस्यारोचयति । सर्वकारति ॥ प्रतीतोऽपि क्रमस्वकारवडपपत्तश्चेत्स्याच । हेतु- चेष्टि ॥ तामेवोपरप्तिं स्कोरयति । युगपदिति ॥ यदोऽयं गपत्सम्भव- कार्यकारणखलं यथा विशिष्टयोरिति व्याप्तं यथान्यासक्ते त्वर्थः ।

वध्याकतेत्स्वर्यः ॥ ३८ ॥

उक्तव्याभ्रपे हेत्वाश्रकं तर्केष्टपन्यवस्ति । फलादिति ॥ हेतुफलयो- मिथो हेतुफलत्वं मृदतो मते हेत्वधीना तदायत्तध्वालाकात्‌ फलादृष्ट्या युष्मानो हेर्थ ततः स्वभावको भवत्यभ्यास्वालाकाझाSSदपश्वाद् फलभुत्पाद्यते यमकोति यतो हेतुफलभावस्यैवाश्रितिर्यर्थः ॥ हेतुफलयोरक्रमतोस्तौ काऱ्य-कारणभावेन सम्बन्धः विशिष्टतीस्तदाडSसकाळपपर्वकं साधयति । काय-कारणभावेन सम्भवः ।

बीजाङ्कुराद्यो दृष्टान्तः सदा साध्यसमो हि सः ।

नतु हेतुफलयोः कार्यकारणभाव इत्यस्याभिप्रकं हेतुमात्रमाश्रित्य हेतुमिदं तयोक्तं सुविज्ञया पितुर्यथा विषयवस्तुसम्बन्ध इत्यादि । न ह्याकारविषया छेतोः फलारिषुधः पतिष्याशा फलादेतर्हिष्टिरभ्युपगता किन्तर्हि बीजाङ्कुरत्कार्यकारणभावोदभ्युपगम्यते । बीजाङ्कुराख्यो हि हेतुफलसाध्येन तुल्यो ममेत्यभिप्रायः । न तु प्रत्यक्षः कार्यकारणभावो बीजाङ्कुरादिर्ह्योरपद्यते । न पूर्वस्य पूर्वस्यादपरवादादिमत्स्व- रुपगमात् । यथेदानीमत्पन्नेऽपरज्झु तो बीजादिमान् बीजाङ्कुरादपरम्परन्न्यखादकुरादिति कमेष्योत्पत्त्यलादादिमत् ।

बीजाङ्कुरयोरिव हेतुफलयोरभ्यां कार्यकारणभावाभ्युपगमादन्योन्यतोऽनयतोः । बीजेजाति । हेतान्तर साधनान्तरमाश्रित्य हेतान्तर साध्यन्तरमाश्रित्य ह्रति । न हीति ॥ शोकापोहारं चोदयन्नावर्तते । यत्समातं विवक्षितार्थमनूद्यते ॥ यत्समा मातृ खलु प्रयोऽमनेवोदाहरति । पुबादिति ॥ यादिमदेन फलादित्पद्यामः सन् न ते हेतुः प्रसिद्धयतोत्सारित स्वश्रयते ॥ कार्यकारणभावो हेतुफलोरित्यवानभिम्रे तस्मिन् कथम्यदादर्शति । किन्तर्हि ॥ इह हेतानाश्रयमपेक्ष्य परिहरति । यद्भवति ॥ वाच्यवादिहते कविदर्पित कार्यकारणभावत्व वसुभूतत्वाश्रयतिप्रसङ्गमेवैकसूत्रप्रतिपाद्यवस्थाने हेतान्तं साधयदागृहीते । नन्वति ॥ किं बीजाङ्कुरात्मकं कार्यकारणभावमपेक्ष्यते किं वा बीजाङ्कुररशनाग्योरिति विकस्पाध्य दृश्यति । न पूर्वखलेति ॥ तदेव प्रपञ्चयति । वचेषादिना ॥

न हि साध्यसमो हेतुः सिष्यौ साध्यस्य युज्यते ॥२९॥

एवं पूर्वंपूर्वों हेतु रोहणस्थ पूर्वं पूर्वसिद्धिमदेवेति प्रत्येकं सर्वस्य वीजाङ्कुरजायतस्यादिमस्यान्त्यस्याऽप्युपपत्तेः । एवं हेतुफलानाम् । यथोक्तं रसनतिरेकेण वेतु । न । एकताऽनुपपत्तेः । न हि वीजाङ्कुर-रस्यतिरेकेणैकाऽभ्युपगम्यते हेतुफल-सन्ततिरेव तदनादिलवादिभिः । तथाऽनुरक्तं चेत्तोः फलस्य चाङ्कुरादि कथमुपपद्येत इति । तथाऽचान्त्यदहनपपत्तेरर्हं कल्पमित्यभिप्रायः । न च लोके साध्यसमो चेत्तः साध्यसिद्धौ सिद्धानुमित्तं प्रयुज्यते प्रमेयाऽकुञ्चलैरित्यर्थः ।

परपक्षदूषणम् । यथा कश्चान्तरह्याऽपयति । स्वहेतेः । वीजाङ्कुरतिरेकरचन-तैषानादिसमन्योन्यकारणत्वाऽपि सिद्ध्यति । बीजाङ्कुरौ हि परस्पर-रजातीया मृदुरजातीया द्वीजातीयो हि वृक्षः । तथैव चेत-जातीयं फलजातीयश्चेति हेतुजातीयसमानजातीयैः । न सन्ततिरेकस्था व्यक्तिरेवेत्यनवस्थानेऽपि न दोषः । तदेव प्रदर्शयति । न चेति ॥ तदनादि-वादिभिरुक्तं मिथो हेतुफलभावादिसं तदधृष्यसीकरिति यावत् ॥ व्यन्योन्याऽनवस्थानस्याऽऽदावसाने चाङ्कुरादि हेतुफलभावस्य मथुर-मथ्वाऽऽदनकस्याऽऽनदाऽऽरार्तिनिकरो हरत्परपक्षं हठानदार्तिनिकयोरहपरपक्षान् । तस्मा-द्वानलखाद्यरतिपद्यसे स्थिते कार्यकारणत्वं कविकल्प-दितिपक्ष्वभावात्पुमान् पितृव्यं त्वादि न हृद्प्रत्यूहकामिति कवितमाऽऽनन्दतिपक्षे त्वादि न वेत्ति ॥ एवं च लोके पूर्वोक्तं व्याघातोऽप्यस्त्येव । न वेत्ति ॥ क्रिमिवित् हेतुफलादि मकस्मादृश्यं सकृद् गोष्पदोदकं कज्जाते । मकरजलसाध्य-किमिति हेतुफलादि मकस्मादृश्यं सकृद् गोष्पदोदकं कज्जाते ।

पूर्वोत्तरपरिज्ञानमगाते: परिदीपकम् । यजमानादि वै धर्माल्क्यं पूर्वं न बुध्यते ॥३१॥

हस्तान्तोदाहभिम्रेतो गमकत्वात् । प्रहस्ततो चि हस्तान्तो न चेतुर्तिति ॥ २० ॥

कार्यं बुडैर्जानाति: परिदीपितेल्याच । पदेताहे ठुपकबयो: पूर्वोत्तरपरिज्ञानं तचैतद्जाते: परिदीपकं प्रवबोधक-मित्यर्थ: । जायमानो हि च धर्मोऽ गृध्यते । कयं तस्यात्-पुर्ं कार्यां न बुध्यते । अपेक्ष्य हि जायमानस्य प्रवृत्ती तस्यनकां प्रथोत्थंयम् । जन्मजनकयो: सम्मन्वयानेपेतत्लात् । तस्यादचातिपारद्दीपकं तदित्यर्थ:; ॥ २? ॥

दित्सा!द । प्रकतो श्रोत॥ रेतःफबभवाबाहपरपंछिपपारादिवाच्छपषं च ऋृ- मितिषद: ॥ २० ॥

वत्पनचर्योऽन्यपचं प्रतिबिषपदिन्द्रजानातिर्यख्सुतो प्राप्तिवा परो- चैरितु परिप्रं वन् कथमजातिर्यख्सुतो माप्तेतेयच्याश । पूर्वा- परेतिव ॥ कार्येप्य मथुरामान्यादजातिरित्यादितिर्यख्शे तद्यश्रा चापि वर्षं पाञ्रालादितरेतराश्रयादजातिरितिविशेषात त्रीस्साङ् । जाय- मानादिति ॥ तनू पूर्वोऽं प्रथद्वारा विशेषोत्पत्ति । वधपित्यादिना ॥ निवते पौर्वेपयें निर्द्धारिरते जाति: विध्यति । तदभावे वदखिवद- रत्वर्थ: । हितीयाद्दं विभजाते । जायमानो हीवाइ। कार्यंपचये कारणं पश्चोत्पद्यति ज्ञतो निवस्यते तनाछ । अवखयं हीति ॥ कार्यंकार- चवोर्निवतथ्यन्वयवतोरेतरेतराश्रयाद्ु इदं हेतुद्वातिरेव वसुतो ग्राप्तेत्युपपंचैत । वस्यादिति ॥ कार्यं कारचवोर्मानत् वचचदेन पराचचकसते न ₹२१

सतो वा परतो वापि न किज्जिदस्तु जायते ।

ईत्थं न जायते किज्जिद । यत: कार्यान्मनु सत्तः परत उभयतो वा सत् असत् सदसद्भा जायते न तस्स केनचिदपि प्रकारेण जन्म सम्भवति । न तार्कख्यमेवार्थानिष्पत्तिकारणात् स्वयमेव जायते यथा घटसच्- देव घटात् । नापि परतः अन्यस्माद्च्चो यथा घटात्-पट; पटात् पटान्तरं तथा मोभयत: । विरोधात् । यथा घटपटाभ्यां घट: पटो वा जायते । ननु सदो वस्तुन: पुत्र: सुतां पित्ति जायते मत्वर्थ: ग्रहस्थो मूढानां तावेव ग्रह्मप्रतययो विवेकिभि: परीक्येते किं सत्यमेव तौ उत व्रघेति यावता परोक्ष्यमाणो ।

वस्तुगो वस्तुतो कच्य नास्तोति विरसपूर्व्वकं शाधयति । सतो नेहादिगा । वस्तु चिद्धि वस्तुगो जन्म नास्तोत्यचिन्र्रेण लोकस्य दर्य्यवति । इतचेतिं । इत्थं:खदर्शनमेव स्फोरविह' जायमान- मनूय्या मोढा विक्लव्वति । वच्यावमानमिचति ॥ शम्भो वपि वचनेपु दोषश्चाभावना चुपवति । न तचोति । न तनाच्चं दूषयति । न तारदिति । स्वयमेव जायमानं कार्य्य सदादेव सद्रुपाच तावद्यावते स्वयमेव स्वापेक्षामनरेख सकारखाभीमतया परिणिष्पत्तावार । वान्यचा समिद्धे: स्वचिद्रेिर्यात्का नावाल । न हि घटादेव घटो जायमानो घटोऽकोऽर्थ: । हितीयं प्रत्याश । नापीति । न वलस्मात' जगकाले प्रवोभकमू । घटादपि घटोत्पत्तिप्रवचाद् । न पोत्पादकसामग्रयासद्विप्रतिच्चितव्यासं तचैति वाध्यमू । उत्कितिम्नरेख तद्योग्यतस्स इत्थंमात्वादिकर्ष: । वतीयं निर- ख्ति । तचैति । विरोधमेव पटान्तद्वारा सद्यति । यचैति । नहि घट-पटाभ्या घट: पटो वा जायमानो हश्शते । तथा जायमानं सद्या-दन्यस्माद भवतोत्स्युपपचाभिमित्यच: । यन्मते सत्पि जन्म कथञ्चिद

सदसद्व्यतिरिक्तपि न किश्चित्स्तु जायते ॥ २२ ॥

तत्त्वविषयं वचो घटपटादिवद्वर्य यद्भमालमेव तत् । वाचा-रम्यमिति श्रुते:। सद्भेदे जायते सद्भात् शतिमखादिवत्। यद्यप्यतद्वापि न जायते न विद्यते परसत्तादेव प्रथविषयत्वत् । नतु । यथा सदसत्तयापि जायते विरसत्वैकस्वभावत् । प्रतो नकिञ्चिहचु जायते इति निश्चितम् । येधा पुनच्र् निरेव जायते तर्हि क्रियाकारकफलैकत्वमध्युपगयते शत्येकत्ववसुत: ते तृरत एव व्यापेता: । इदमित्थमित्यवधारय-सद्वयान्तरानवस्थानात् पनसुभूतस्य कृत्यवृपमत्तेव ॥ २२ ॥

प्रत्यचातत्त्वौ ककयते प्रतिषेधमुप्रतिपादयते । ननुति॥ किं प्रत्यचात-वार्तयो वच्यमाणया विवेचनीयामिथ्येने किं वा विवेचनारम्भित विकसग्राद्य-मश्नोतरव इति सम्भाव्यमिति॥ द्वितीयं प्रपञ्च । तदेवेति॥ चपेनेति परो-चमनाचे वातोति शस्पस:। तह् जनक्यादधीवषयं वस्तु पद्मानमेव । पाञ्चारभचनवचाच्चपरमार्थतो वार्ता विद्यते॥ तच्चादशचावस्थ--नस्मेव पद्मप्रकटवरोधेसम्प्रति योजना। चहचं निशाचरचवति । यच्चे-दि्ति॥ पद्मं निताकरोति । यदोति॥ पच' मञ्जादिचति । यच्चे खादिनाग पद्मां विकसारां मिराश्च फबितं निषसति । वाते नेतिव ॥ क्रियाकार-कफननानात्पचे वाजवनाडीपचतदोषकल्का पद्मानरमूय दूरवति । वेधामुपरिति । पौदानां श्वावारटनोन वस्तु व्यवस्थापवता जुतो श्वाय-वाचाथमिलाच्चाञ । इदरमिति । इदम गस्तु पराकटतम् । इत्थमिति पचिवतम । यत्समधारश्चाच्च्चे पचं वस्त्रचोेदकच्-वार्तिको वच्खनोडवस्थानामावाद तच्चाचहभव: विध्यतीक्च:। न च वसि पाञ्चभूतेऽपें कृतितस्मचते । तथा च वस्तुनि प्रत्यवद्याश्चितो व्यपहाराविचरितवाद । नह भाक् ति॥ २२ ॥

हेतुर्न जायतेनादे: फलज्ञापि खभावतः । स्वादिनं विद्यते यस्य तस्य स्वादिनं विद्यते ॥२३॥

किच्च हेतुफलयोरनादित्वमभ्युपगच्छता तया वशात्फेतुफलयोरप्यवश्यं पगतं स्वातं कथं ज्ञानादेरादिरहितात्फलादेरचेतुनं जायते । न ह्यात्मननादिनादेर् फलाखे तो जन्मेष्यते त्वया फलस्य । स्वादिरहितादेरंशतोरणात्स्वभावत एव निर्निमित्तं जायते तृत्ति नास्ति पगस्यते । तथादनादिलवमध्युपगच्छता तया हेतुफलयोरन्वै वश्युपगम्यते । यस्वादादि: कारणं न विद्यते यस्य लोके तस्य

वस्तुनो वस्तुतो जन्माराऽऽश्रित्ये हेत्वनराऽऽश्रित् । हेतुनेति ननादे: फलार्ज्जीयते न हि फलस्याऽऽनादिलवे ततो हेजन्म युक्कं वदा तन्नप्रज्ञा दिव्यर्ध: । फलस्य न हेतोरनादेर् ज्जीयते दोवार्थ्यादिलवाऽऽख्ये । फलस्येति ॥ नापि स्वभावतो निमित्तमन्वेष्य फलवहेतव्या जायते । तत्त हेतुमाह । स्वादिरहिति॥ कारणस्यऽऽस्थितस्य जन्माऽऽदुपपद्येरित्स्वध: ॥ वस्तुनो वस्तुनो कामाऽऽश्रये हेत्वनाऽऽश्रयात् लोकस्य रूढित: । किं नु ति ॥ हेत्वनरमेव द्रव्यं चित् प्रचर्म प्रतित्वर्या करोति। हेत्वस्ति ॥ फलादेहेज्जीयते तत्स्थ फलमिस्यभ्युपगमात् वयमजस्याऽऽभ्युपगमतमिति प्रष्टव्य: । कथंमिति ॥ तन्नाऽऽद्याऽऽचारयोज्जनया परिहरति । भनादेरिति । तदेवोपपादयति । न ह्रोति ॥ फलं कार्यत्कारयशकृतात् । हेत्वर्थकाऽऽदित: फलस्वाऽपोति विभागं विभाजते। फलव्वेति ॥ स्वाऽज्ञानात् तृत्ति नास्ति पगस्यत तृत्ति शून्यव: ॥ स्वभावत एव तृप्तिपूर्वं भोज्यते। समावत एवति। फलितं निगमयति । तस्मादिति ॥ च हेतुफलयोर्‌ज्ञावतोरणादिलवमध्युपगन्थ यकास्मु । अभ्युपगमे व जन्मैष तवोराक्षिकं ज्ञादिस्यध; । समावादनिराकारण्यं

प्रश्नमे : सनिमित्तत्तमन्यथा हयनाघत: ।

श्रादि: पूर्वोक्ता जातिरं विद्यते । कार्यत्वत एव स्वादितद्युपगम्यते नाकारवत: ॥ २२ ॥

उक्तसेवाद्यर्थकं हठीकारणाच्चिकीर्षया पुनराचिपत्ति । प्रश्नामं प्रकृतिस: यद्दादिप्रतीतिसत्वा: सनिमित्तत्वम् । निमित्तं वच्यं विषय रत्येतस्य निमित्तत्वं र्वापषयत्वं स्वात्म-व्यतिरिक्तविषयतेत्येतत्प्रतिजानीमस्चे । न चि निर्विषया प्रश्नासि: यद्दादिप्रतीतिस् स्वात् । तस्या: सनिमित्तत्वात् ।

प्रत्ययवेचितादिमत: हयसाभावोदसि प्रत्यक्षालात् मत: प्रत्ययवैचिल्यमक्ष हयस दर्शनात् । परेषां तत्त्वं परतन्त्रमित्य-प्रतिपादयति ॥ २३ ॥

वस्तुनो वस्तुनो जन्माद्ययोगादकं विध्यात्मकं तत्त्वचिन्तकस् । हेतोर्वा हेतो: आदर्शकल्पकत्वात् । हेतो:प्रति॒ति । शाकस निरीह्याने मसदवैचिल्यप्रतिपं प्रमाच्चति । अन्यथेति ॥ शमितदार्हादिप्रयुक्-इड:योपस्मग्रहपक्षे चाकि वाद्यार्थ रक्षात् । सदुहे हसेति ॥ परतन्त्रं

परकीयं वाद्यन्त तस्याचिता तदिववस वाद्यार्थेस विधमानतेति शावत् ॥ चक्रक्चनेति । वस्तुनो नास्ति वस्ततो भ्रान्तो युक्त्या-र्थसदेव हठीकार्यं पूर्वोक्तरपचार्या चिकित्सते तथा पुनराचेपचक्षेन वाद्यार्थं वदिनां प्रसानहतापवतीरपर्थ: ॥ नन्वसदपभूतां प्रश्नामि' प्रतिषेधति । यद्दादिति । आकारवाद व्युदासति । शाक्ने ति ।

प्रश्नमेर्वि चवदनिरपे चवाद श्चातिरिक्तविधयतेतस्यच्शास् । न

संक्लेशस्योपलव्धेश परतन्त्राक्तिता मता ॥ २४ ॥

नध्यात्मं तस्य परतन्न्नाक्तिवश्वात् पारार्थ्यं ज्ञानार्थता रत्न- स्वार्धक्तता मता डभिप्रेता। न चि प्रमेये: प्रकाघमात्र- रूपाया नीपापौतादिवाच्याल्लम्वनवैचित्र्यमन्तरेण सभा- वमेदेनैव वैचित्र्यं सम्मव्राति । स्फटिकाशेव नीरानुपाध्याम्र- यैरिविना वैचित्र्यं न घटत रत्यभिप्रायः । इतच परतन्त्रा- क्तस्य वाच्यार्थस्य ज्ञानयथतिरिक्तास्वासिता। संक्लेधनं सं- क्लेशो दुःखमित्यर्थः । उपलक्ष्यते ह्यागमदाङ्गदर्शनिमित्तं दुःखं यत्सामन्यादिवाच्यां द्वारादिनिमित्तं विश्नानयथतिरिकं न स्वातं ततोडकार्दिदुःखं नोपलक्ष्यते । उपलक्ष्यते तु मत- सेन मन्यामहे प्रकृतिं वाच्यार्थो इंति। न चि विज्ञानमात्रे संक्लेशो युक्तः । अज्ञानतादर्थैनादित्यभिप्रायः ॥ २४ ॥

न शेति ॥ धनिमित्ततलं सविषयलेन स्फुर रससु। तमेव शेधं द्वितीयपाद- वाक्यनया विषयद्यिति । श्यम्यथेति ॥ प्रकृतः शेष्टरं प्रत्याचष्टे । न चेति ॥ शनिमित्तलं सविषयलेन स्फुर रससु । तमेव हेधं द्वितीयपाद- वाक्यनया विषयद्यिति । श्यम्यथेति ॥ प्रकृतः शेष्टरं प्रत्याचष्टे । न चेति ॥

न शेधि ॥ कौपाधिकं वल्कि प्रत्यवर्गंचिल- मिस्सायधा वाध्याधीतिरिकोपाध्यन्धिगम्य वमिस्साश्र शेधि ॥ स्फटिक- द्वितीयपादं हेधनरपरलेनवातातरयति । इतचेशेति ॥ तत्सोप- कविसपपादयति । उपलब्यते श्चीत॥ तदुपपकेडपि कता वाच्यार्थे- विसंरत्नाभ्याश्र । वदेति । उपलब्बरेव वल्कि दुःखं साभूदिति चेत। स्वात्मभविरोधादिवाच । उपलभ्यते श्विति ॥ विशिड्ड:चोप- कव्यग्रुपपत्तिचिदं फलमाश्र । श्वा रति ॥ विश्नानयथतिरिक्कावाच्यार्थे- मावेडपि के शोपलक्ष्यनिरविरतेवाच्याश्र । न शेधि ॥ अन्वयल दाश- केदारियाचित्ते नभूष्पादोपादानव वाक्त्वं ॥ २५ ॥

प्रश्नोः सनिमित्तत्वमिष्यते युक्तितः स्फुटम्‌ ।

उदेष्यते वादं पूर्वं प्रश्नोः सनिमित्तत्वमिष्यत इत्यैकदेशो-

पश्चादिष्यते त्वया। विश्रौभव तावत्सु

निदध्र्यं वसुतरवायात्वाभ्युपगमे कार्ष्यमित्यलं नूषि

विन्तात इति। उच्यते। निमित्तत्वं प्रश्नत्वादिमनाभिमतस्व

तव घटादेरनिमित्तत्वमनालोच्यैव हेतुत्वाभिधानात्‌ । मध्य-

तेऽप्याचि‌क्षिप कथं भूतदर्शनात्‌ परमार्थदर्शनादित्यथे‌ऽत्र तु । न

हि घटो यथाभूतचिदूपपदर्शने सति तद्यतिरेकेणापि ।

यथाऽऽकाशम्‌ । पट्टो वा तत्त्व व्यतिरेकेण । तत्त्वचिदाभ्या-

ध्यामर्थोपपत्तिभ्यां वाच्यार्थवादे प्राप्ते विशिष्टानवादचिन्त्रावयति ।

प्रश्ने तदिव ।। कथम्‌ का नाम वसुत्वादितित्यऽऽशङ्का । निमित्तत्वं सेतु ।

मतान्तरे प्राप्ते तद्विरोकरपष्च्च्यते । विशिष्टानवादनेनैतत्‌ ।

शोकस्य तात्प-

र्यम्‌ ।। तत्र पूर्वोऽपि विभज्यते । वाच्यमित-

स्वं तर्किमधानत्वाच्च प्रतोतिमात्रेऽघटतया युक्ते मत्नाऽऽल ।

विश्रौम-

वेति ॥ वसुत्वमो वाच्यार्थस्यैव तथार्थं प्रश्नप्रसिद्धिविवादत्वात्‌ तस्याऽभ्युपगमे कार्ष्यं

म गृद्यतु‌क्रियतेनैषितेऽपिच्छेदं तु स्वारोभवेति योजनां । विशिष्टार्थदि-

मेवावष्टभ्य वचं किं ततो दूष्यं नू श्रोति प्रश्नति॥ मूर्खीति ततोत्त-

राद्‌'विशान्न्न्न व्याजुष्य चोत्तरमाञ्‌ । उच्यत इत्यादिना ॥ परमार्थदर्शनं प्रपञ्च-

वति। न श्रौती॥ तत्‌ वैदिक्यप्रकृतान्नानाऽऽल । यथेति ॥ घटे दर्शितं

न्याऽयं पटेऽपि दर्शयति। पटो वेति॥ तन्थमपि न्यायसाम्याद्दर्शति ।

तत्त्व रति। परमार्थदर्शनेपपचिदूपदर्श-

रति ।। घटादीनां स्वकारणव्यतिरेकेणाप्यष्तात्ताच्च प्राक्तवैचित्रप्रहेतुत्वं ततो घटादिप्रकृतवद्‌

प्रश्नयन्नैरपि प्रश्नवलादियेवादावसानसाम्येनानुज्ञातुम्‌ ननुब्बानो-

निमित्तसानिमित्तत्वमिश्रति भूतदर्शनान् ॥ २५ ॥

व्यतिरेकेषु तेषुत्तरभूतदर्शनेऽप्यध्यात्मविषयेनिरोधकैव निमित्तसुपलभामात्र इत्यर्थः । प्रत्यव भूतदर्शनान्नादात्मार्थस्यानिमित्तत्वमिष्यते । रक्ष्यवादाविष्टने रूपादेरितस्तर्थः । ज्ञानितदर्शनविषयत्वात्तु निमित्तस्यानिमित्तत्वं भवेत् । तदभावज्ञानात् । न तु सुप्रससमाहितसुकुमारज्ञान्तदर्शनाभावे प्रामाण्यातिरिक्तो वाच्योऽर्थ उपचयते । न ज्ञानान्तरगतसुखाद्युपलम्भरेण तथा भूतं गम्यते । एतेन हेतुदर्शनं संकोचयोपक्रम्यच प्रधुका ॥ २५ ॥

सघः । भूतदर्शनं योक्रिः तत्पदर्शनं ततो निमित्तस्यानिमित्तत्वमिति व्याख्यातम् । रदादिमभूतदर्शनादिति पदचोद्येन व्याख्यातमानन्तरमाह । यथा रक्ष्यवादाविष्टाने रूपादेरातो पितस्तस्य वस्तुतो दर्शनं प्रख्यायतेनातिमित्तम् । तदेवाभिधानं प्रानापेदा परमार्थतो दर्शनात्तु वाध्यमार्थः प्रानकत्वादात्मनस्तु वस्तुतदभ्युपगम्यते किचित् । किं तु भवतः । वाध्यमो न तत्त्वतो ज्ञानी प्रतिपादयति शून्यविषयत्वात्तु रक्ष्या चरपादेरादित्याद् । भान्तिरिति । रेखा शाधयति । तदभाव र्त्ति । शान्त्यभावे वाध्यमो न भातीत्सुकं रेखा प्रपचयति । न शोति । रेखाभिधानवतो वाध्यमप्रतिभानेऽप्यदृष्टदर्शनमप्रस्थं माप्रोतोल्कायच्याद् । न शुन्करोति । वाध्यमर्थनार्थेन चरमर्थ्यापत्तिहेतवं कचं निरस्ययोग्यमस्य । एतेनैति । तस्यदर्शनं च रुत्वादितिकवसत्प्रभप्रदर्शनेन रेखिलगदर्शनं दृश्योपलभ्यतेनुपायचर्यमाणार्यप्रत्युपलम्भरानमु । व्यवकारहटत्न तु पूर्वस्मसमारोपितसनतवत एवेदने वैचित्यं दृश्यताप्रतिरिस्वर्यः ॥ २५ ॥

तत्सान्न जायते चित्तं विसह्यं न जायते ।

प्रश्नस्यः सनिमित्तत्वमित्याद्येतदं विज्ञानवादिनो वौद्धस्य वचनं वाच्यार्थेवादिपक्षप्रतिषेधपरमार्थाव्रब्यं बौद्धस्य वचनं वाच्यार्थेवादिपक्षप्रतिषेधपरमार्थाव्रब्यं ब-

उदिततं। तदेव हेतुं हेत्वा तत्पक्षप्रतिषेधाय तदिदं-

च्यते तत्सादित्यादि। यथादिस्ख्येव घटादौ घटाद्याभा-

सता चित्तस्य विज्ञानवादिनाऽऽयुपगता तदनुमोदितम-

च्याभिरपि भूतदर्शनान्न तत्साङ्गपि चित्तस्य जायमा-

नावभासत इत्येव जन्मनि युक्ता भवितुमित्यतो न जायते चित्तं। यथा विसह्यं न जायते सततस्य चित्तस्य ये

जाति परन्ति विज्ञानवादिनः । ध्यायाकत्वःखत्वप्रकृत्या-

नामत्वादि च। तेनैव चित्तेन चित्तरूपं दृष्टस्यक्कं

वाच्यार्थवादिपक्षयैवं विज्ञानवादिमत्पक्षप्रतिषिध्य विमानवाद-

मिदान्तिमपवदति। तज्जादिति॥ प्रतिषिध्यं विज्ञानस जन्म हक्षते

विज्ञानवादिनिरिय्यायस्म्याद। तक्षोति॥ हत्सह्योःसङ्गपूर्यर्क लोकस

नःसत्यर्थमाशु । नञ् वाच्यार्थवादिनो वाच्योर्द्धोर्विज्ञान-

वद्योति पक्षप्रतिषेधहखेनाप्रहस्तं तत्सुजराश्येर्व भवस्खेविलष्यथ-

पातम्॥ वाङ्मार्थवाददूषणस्य स्फुटतैव हि तत्सततादर्शवात्। वाच्यो डचं

रति । वाच्यार्थवाददूषणस्याभिमोदनप्रयोजनमात्र । तदेवेति॥ यस्खयैव

घटादौ घटाद्याभासं विज्ञानस यदक् तदेव हेतुनेोपादाय विश्रा-

वादगिरोेधाधिं वाच्यार्थपक्षदूषणस्यमहोदितत्वादिस्थे: ॥ सय्यति विज्ञान-

वाददूषणमवतारयति। तदिदमिति । तथादिस्वादि व्याषटे । यथा-

दिति ॥ भूतदर्शनान्न घटादेरेक दादिमालं भूतं वसुत्पत्ती तत्सापि विश्रमि-

मालं वच॑ तत्स याजतो दर्शंनादिति यावत्॥ द्वितोयादं हृानमलेन

विमत । यथोक्त । विमत विज्ञानजन्य न तादृशक

तस्य पश्चान्ति ये जातिं खे वै पश्चान्ति ते पदम्॥२८ चजातं जायते यद्वादिगणाति: एकदन्तस्तु:।

पश्चान्त: खे वै पश्चान्ति ते पदं पश्चादीनाम्। चत इतरेऽखोरात्रे हेतिभ्योडयन्तसांचसिका इत्यर्थ:। येडपि पून्यवादिन: पश्चान्त एव सर्थं पून्यतां सदर्थेनस्वाइप पून्यतां प्रतिजानते ते ततोऽपि सांचसिकतरा: खे दृष्टिनाड्यपिजिष्ठान्ति ॥ २८ ॥

उक्तं हेतुभिरजमेकं महोति सिध्यति यत्पुनरादौ प्रतिभाति तत्कथाप्रसंगात्प्रायोऽयं श्लोक।। ब्रजाति काचिद्ब्रह्मैव जायते ह्यादिभि: परिकस्प्यते तदजातं जायते हददिवर्थ:। विपक्षे दोषमात्रं। चत हति॥ तत्त्वतो विश्रागस्य जन्मयोगाद्वे तस्य वाचिकं जन्म पश्चान्ति ते पश्चादीनां चेडपि पदं पश्चात्तोऽन्यद्य:। पश्नात्तोऽन्यव्या:। पञातत्त्ववादिप्रपञ्चदेनाऽन्योन्यविकल्पास्म्योन्यव्वादृश्योन्योने॥ तत्त रे ह चर्याति। तेनैवेत।। स हि तस्मिन्रहपपत्ते सदृश्यात:मन्तरेऽप तबस्मादृश्यतास्मभावादित्यर्थ:।। विश्रानवादे फक्वितं विचेयं दर्शयति। चत हति। न्यायवादिनं प्रति विचेयं कथयति। वेदपीत।। पश्चान्न प्रवेष्टुंप्रहणं पता खेचते। हगजानदेव शर्वभाव: सिध्यति। हगभाववस्तु कर्च खिच्छेत्। न त तस्य हगेव सद्भावं वाधवेतु। तवोरेवाकाङ्क्षाहपपत्ते रसस्य:। किं शय्ये नून्यवर्ता वदन्ति। तथा न स पचाविचित इत्यभिप्रे स्थाद । सदयं नगद्यति ॥ ततोऽपीति विश्ञानवादिभ्योऽप्येत्यर्थ:। २८।

यदि विश्ञानस वाच्याभास्यनगतमं शपिकत्वं न पून्यतां न शभवर्ति किन्तर्हि तत्त्वमेकत्वं भवतीत्याश्रयात्। शजालर्मिति। तस्माच्च प्रकतेरन्यार्थात् पुराक्षार्देव निरञ्जनश्शाङ । प्रकटेरिति॥ चोकस तात्पर्यमात्रं। उक्तं रिति। जूटस्यमहितीयं ब्रह्मेति वयूष्यन प्रतिपादितं तत्त्वज्ञानो इमिंधुपत्वादिरेवभि: चिदमू। तत्त्वव शिष्यावस्य फबघुप-

प्रद्योतेनाभावो व कार्यज्ञत्वविषयति ॥ २५ ॥ च्छादेरन्नवस्तुनः संसारस न सीदति ।

यस्याज्ञानातिः प्रकृतिरस तत्साझाजातरूपाया: प्रज्ञातेरन्याभावो चस्य न कार्यज्ञत्वविषयति ॥ २६ ॥

प्रयत्नापकर्ष यामनः संसारमोक्षयोः परमार्थेनावपदार्थ दोष उच्चते । मनादेरतौतिकोटिरचितस संसारस्वान्तवर्हि सुमात्रेण येऽत्रति युक्तितः सिद्‌ध' नोपयास्रति । न ज्ञानादि: सबन्धपानं काष्ठित्परार्यो हट्टो शोकेः । वाचा-कर्हु रसस्वादेरनर्थविषयेऽपि हट्ट हृति चेत । न एकवृक्ष-भावेनापोदितस्वात्त । तथाडनन्ततार्डय विश्रागम्राप्तिकाले-

संसत्सु'नेप शोक रस्यर्थ:। पूर्व्यां योर्जयति । स्वभावमिति । यदि विस्रक रस्मजातमभीष्ट' तर्हि तदग्रेऽपि तस्य कोटिस्थै प्रकृत्याभाव्याजात्-पुरवस्तुतो न जातमेव नावया जन्मवदिति कल्प्रते चेतसासातिरेक-जातस्यालकतिरेवतीसर्ष:। द्वितोवार्द्र योर्ययात । शनातरूपाया हृति । तस्याेेदम्याचालं सदृशपज्ञनिरापतेदित्यर्थ: ॥ २९ ॥

नृतस्न' तस्यं वान्तिकविमलान शेत्स्नरमाष् । वनादेरिति॥ विमत-संसारो नानावानु जनादिभावलादिमरदिस्यर्थ:। तत्र विश्र मोक्षोननको न भावतु यस्यादिमप्याद् घटवदिमाष् । वननेऽति। झोकस तातप्य-माे् । स्वव्रेऽति ॥ तत्र पूर्व्यां व्याकरोति । अनादेरिति । शतीत-कोटिरक्षितस पूर्व्यं राशीदिस्यप्चेदवर्जितस्स सर्ष:। योऽनादिभाव-खोडनवादेऽति व्यामिरात्कनि व्यक्त नाष् । न होति॥ वीक्षाक दवो-हेढफकभावेन शन्यासक्तस नैर्नय्यो जनानसस्स।नादभाववेऽपि विश्र्रे-दक्षानक्न हटत्पादनेकानिकतेत यष्यते । वीक्षते॥ भात्रपिकोष्या-मस्न तलावच्‌नाष स्वभित्सरमेति दूष्यति । नैकेव । द्वितोवार्द्र

व्याष्णे । तवेऽति॥ वादिमस्सं तल्ल नाननत्वमिति वामिभनिजाष् ।

मिलादौ: सह सम्भ्रान्तः सम्भ्रमो न प्रपद्यते । गृहीतस्म्वापियक्लिष्टं प्रतिबुद्धो न पश्यति॥३५॥

स्वप्ने चावस्तुक: काय: यथागन्यस्य दर्शनात्। यथा कार्यस्तथा सर्वं चित्तदृश्यमवस्तुकम् ॥३६॥

मिलादौ: स हि सम्भ्रान्तस्तदेव मन्त्र्यर्थं प्रतिबुद्धो नभप्रपद्यते। गृहीतस्म्वर्थक्लिष्टं हिरण्यादि न वाप्रोति । गतश्च न देशान्तरं गच्छति स्वप्ने ॥ ३५ ॥

स्वप्ने च घटनाहस्ते य: काय: सोऽवस्तुकसतोऽन्यस्य स्वापादिस्थस्य यथाकायान्तरस्थ दर्शनात् । यथा स्वप्नदृष्ट: कायोऽसंख्या सर्वं चित्तहश्यमवस्तुकं जागर्ति-

किश्च यथा स्वप्ने विसंवादादग्रामाद्याभ्यर्हितं तथा जाग्रतेऽपि परं श्रेयोऽश्राद्ध: साधनैरहितो न श्रेयोऽभिद्योतते । यज्ञादिभि: श्रद्धया सहितं श्रेयोऽभ्याविद्य-

निद्रात: प्रतिबुद्धो नैव श्रेय:शास्त्रालोचितं प्रतिबध्यते । सर्वस्य निःसहत्वान्निःश्वासो भवतोच्छ्वासकृत्स्ननिःस्वात्। भतो छद्मचर्यं नवचारादिकृत्स्नया च भान्त्यै-

वेद्याह । मिलादौैरिति॥ किश्च सम्रद्वेव मृगतृष्णादि विद्वान् पश्यति तत्त्वाध्यवसायाभावादिमान् । मृषीतदृश्यते। यथा वा शोकदुः-

खेनप्रसृतयवाधाच्छ वास्यमिविसेनाधिगच्छति। तेन तदाश्रयमात्रमेवे-स्वाह । मिलादैरित्यादिना ॥ उत्कर्षे' विरचितला शोकाण्डराशि-

दोऽन्र्वति । मृषीतदृश्यते ॥ ३५ ॥

किश्च स्वप्नावस्थायां तेन दृशेन नवादिमु पर्यटति च मिथ्या प्रचू-भूतस्य निश्चयस्य रेखा दर्शंनात् । तथा जागरितो दो न प्रतिवादिक-

यरोरेव शोकस्य पूज्यो दृश्यो वा दृश्यते च मिथ्या कल्प्यते। पृथगेप भूतस-मजान्तश्वरीकृताहमवादिम्याश्च । स न वेति॥ किश्च यथा स्वप्ने

दृश्यो मिथ्या तथा चित्तदृश्यं जडं सर्वमवस्तुकं मिथ्यादृष्ट्यादि-

ग्रह्याग्रह्यागरितवत्तबेः स्वप्र ऋष्यते । तद्वेत्यात्मु तस्मै व सज्ञागरितमिष्यते ॥ ३७ ॥

तद्वप्तिस्वात्मवादित्वर्यः । स्वप्रस्यात्मवादिरसज्ञागरितमपौति प्रकार्यायः ॥ २५ ॥

ततश्चास्मं जाय्रहकुनो जागरितवस्थाजरितसैव प्रच्यादु ग्राझ्याग्राझकरूपेशा स्वप्रक्ष तज्जागरितं चेतरस्स स्वप्रसज्ञेतरागारतिकार्येमिष्यते । तद्वेत्यात्मागारतिकार्येत्वात्मसैव स्वप्रहय एव सज्ञागरितं न मव्येष्टाम्‌। यच्चा स्वप्र इत्यभिधीयः ॥ ३५ ॥

यच्चा स्वप्रः स्वप्रहय एव सन् साधारण्यविद्यमानवद्भाषते तथा तत्त्वार्थस्वालम्बाधारवविद्यमानवद्वभासनं न तु साधारण्यं विद्यमानवस्तु स्वप्रदेवेत्यभिप्रायः ॥ ३७ ॥

पूर्वोऽस्मान्निश्चचाराऽऽच बोजयति । स्वप्ने इति । उत्कर्षरागतामनि व्याकरोति । यचेत्यादिना ॥ प्रकार्यर्थं छपचंकृति । स्वप्रेति ॥ ३५ ॥

वच्चा जागरितं तथा स्वप्रो वच्यते । यच्चा स्वप्रं जागरितकार्येत्वाचः स्वप्रूडा तस्मैव जागरितं शद्वित स्वप्रप्रसज्ञ्यार्थमन्विताच । पद्चादिति ॥ विद्व जागरिततस्स विद्यमानस्वस्नेवाधारवत्‌ वस्युनो नास्ति स्वप्रकार्षतात्‌ किञ्च तथा भाष्यमानस्वद्याच । तद्वे हत्वादिति ॥

जागरितस्स वस्युपोद्यस्य हेप्समारपरतं योषित्‌ दर्शयति । तत्चेति । ततः शद्वार्थमेव स्कोरवन्न पूर्वोऽपं वोजयति । जागरितवदिति ॥

उत्कर्षं योजयति । तद्वेत्यादिवि ॥ स्वप्न प्रकार्षद् वाध्यत्वं सप्रस् मिश्यात्वं जागरितस्स पुनःसदृदृपवन्धात् परमार्थं यः हवप्तस् । हार्वक्‍ निश्यात्वं कारक्वयापि मिश्याल्वमिति मानाभावात्‌ ॥ न च सर्वस्याधारवं विद्यमानच जागरितं मिश्या भवित्‌ युक्तानिश्याद्याः यचे त्यादिना ॥ ३७ ॥

उत्पादस्याप्रसिद्धत्वादनं सर्वमुदाहृततम् । न च भूताद्भवत्येतत्स्वप्नयोग्ति कथंचन ॥ ३५ ॥ असज्जागरिते दृढ़ा स्वप्ने पश्यति तन्मयः ।

नतु स्वप्रकारशाल्त्वे जागरितवस्तुनो न स्वप्रवृत्तिवस्तुनम् । प्रत्यन्नचलो हि स्वप्रो जागरितन्तु स्थिर' लक्ष्यते । सत्यमेवाविवेकिनां स्वातं विवेकिनान्तु न कश्चिद् वस्तुन उत्पादः प्रसिद्धोऽतोऽप्रसिद्धत्वादुत्पादस्याप्रसिद्धमेव सर्वमित्यजं सर्वसुदृष्टित वस्तुत्वेन सर्वज्ञाभ्यन्तरो हि तत् । यदाऽपमन्यसे जागरिताख्योऽसत्स्वप्रो जायते हति तदसत् । न भूतादिद्युमानाद्भूतस्वाशात्; सम्यग्बोधिक्ष यावेके । न स्वसत्तः यथाविप्राख्यादेशः सम्यावो हृदः कार्यासिद्धपि ॥ ३८ ॥

नतु उक्तं त्वयैव स्वप्रो जागरितकाऽऽ्यर्मिति तत्कथंसुत्पादोऽप्रसिद्ध इत्युच्यते । स्यग्रपु तत् यथा कार्येककार्यंकारणमित्येवं सत्स्वजागरितेऽपि न विद्याथिनिर्जनसमाधिवेशस्यादित्याद्याझाफल । स्पादशेति॥ वस्तु कार्य कारणप्राप्त' सत्याख्यवस्त्वानाझयाद्वामाझ । यस्मिन्नत । किंवा विवेकिनान्ति विकस्रागाद्यमझीकरणात । हत्स्थिति। हितोयं प्रत्याझ । विवेकिनाऽस्ति । हितीयभागमाकूइहारा विमतते । यदपोऽऽदिनाः। चत्मवो नाशतोऽस्मीझकेतु हताऽऽतेन साधर्यति । न क्षोति॥ कचनिदपि ततोडततो वेझ्यःः । २९ ।

यदुक्तमतादृश्वाडप्रसिद्धत्वं तदनुरूपम् । सप्तप्राग्जागरितयोरेककार्यत्वादृश्यलाझीकरणादिसामञ्ज्याद् । प्रचदिति॥ जागरिते हेतु सने

प्रश्नोः सनिमित्तत्वमिष्यते युक्तिदर्शनात् ।

जलोष्णत्वे वातं पवन् प्रश्नोः सनिमित्तत्वं युक्तिदर्शनात्‌-योपलभ्यते कया । स्थिरीभव तावत्सु युक्तिदर्शनं वस्तुतस्तयालाभ्यु पगमे कार्यमित्यन्न वृत्ति । उच्यते । निमित्तसद्‌ प्रष्टव्यमनालम्बनतस्तव घटादेरनिमित्तत्वमनालम्बनतं वैचित्र्यादहेतुत्वामध्य-तेप्याभिः कयं भूतदर्शनात्‌ परमार्यदर्शनादित्येतत् । न चि घटो यथाभूतचूडूपपद्यने सति तद्यतिरेकेणास्ति । तयाऽऽख्यायते षष्ठो वा तन्तुं व्यक्तिरेकेण्या । तन्तुवच्चाश्र-

दाध्यार्थापत्तिभ्यां वाध्यार्थवादे प्राप्ते वेधानवादचोदनावयति । प्रश्नोऽत्र रतिति ॥ वत्सु का नाम वस्तुतस्तद्र्याख्या । निमित्तसदेति ॥ मतान्तरे प्राप्ते तदिरा करयष्यते । विश्वानवादिनोऽत । शोकस्स तात्प-र्यमाऽऽत । भवति ॥ तं पूर्ष्वादि विभजते । वाछवादिना ॥ हैतिन-स्ताव तर्कप्रधानत्वाद्‌ प्रतोतिमतां पररषता युक्तोऽति मताऽऽत् । स्थिरोऽ-वेति ॥ वकुमो वाङ्मुखसार्वस्य तथार्धं प्रपञ्चप्रविभवार्थं तथाऽऽभ्युपगमे कार्यं मु युक्तिकिदर्शननिमित्तमित्यजिज्ञास्योऽसौ स्थिरीभवेति वोध्या । विचारहदि-मेवावस्था।डं वचें किं ततो दूरस्थं नू जोति प्रष्टव्यत॥। भूष्रीति ततोच-राङ्ग्विश्वानो व्याकुर्य्य निस्तरमाऽऽत् । उच्याव रत्वादिना ॥ घटादेरंश्चित-हेतष्ये प्रमाणपूर्वकं हेतुमाऽऽत् । अर्चमित्यादिगा ॥ परमार्यदर्शनं प्रपद्य-वात। न हीति ॥ तं वैचित्र्यादृष्टान्तमाऽऽत् । यथेति ॥ घटे दर्शन्तं न्यायं पटेऽपि दर्शयति । पटोऽवेतिः॥ तन्त्वपिं वाङ्मुखसच्छददाऽऽरतिं । नन्व रति ॥ परमार्यदर्शनयोगफकारवपुष्करति । रत्वेनिर्वति॥ घटादीनां स्वकारणव्यतिरेकेणाऽऽष्टताऽऽच प्रष्टव्यवैचिल्यप्रहेतथ्यं पथतो घटादिप्रकृतवत् प्रसष्यालरङ्कदिप्रतिप्रयवस्याविषेशाहेतुत्वासम्भवर्गेवानि मन्तव्यानी-

निमित्तसानिमित्तत्वमिष्यते भूतदर्शनात् ॥ २५ ॥

स्वातिरेकेषु चेष्येषु च मुक्तिरोत्तरभूतदर्शनेन प्राप्तव्यप्रत्ययनिरोधाभ्यां निमित्तसुप्रभामच इत्यर्थः। प्रयत्ना भूतदर्शननाहाच्चार्थस्वानिमित्ताल्मिष्यते। रक्तवादाविधि सर्पादेरित्यर्थः। भान्तदर्शनविषयत्वाच निमित्तसानिमित्तल्वमिष्यते। तदभावेभानात्। न च सुषुप्तसमाधितसुकानां भान्तदर्शनाभावे प्राप्तव्यतिरिक्तो वाच्योऽर्थ उपकल्प्यते । न च ज्ञानप्रतिबन्धकृतपरोप तथा भूतं गृह्यते । एतेन हेतदर्शनं संकोच्योपलब्धिविधा प्रयुक्ता ॥ २५ ॥

स्वथः। भूतदर्शनं यौक्तिकं तस्मदर्शनं ततो निमित्तस्सानिमित्तस्वमिति व्याख्यातम् । रदान्नाभूतदर्शनादिति पदच्छेदेन व्याख्यातानन्तरमाह । न चैति ॥ यथा रक्वादाविधिषाने सर्पादेरारोपितस तस्य वस्तुतो दर्शनं प्रत्याय्यनत्समित्यम् । तथैवाधियातभानापेक्षया परमार्थतो दर्शनाद्द वाच्यार्थस्य प्रामाण्याद्वामननं वास्तुसमध्यपगमप्रसङ्कमिस्र्यः। किश्च । किञ्चित्के वाच्यार्थो न तत्त्वतो ज्ञातं प्रामाण्यपेक्षया भान्तविषयत्वाद् रक्तादि सर्पादिवादिख्यते। भान्तीति ॥ दृष्टं वाध्ययति । तदभाव इति ॥ ज्ञान्तभये वाच्यार्थो न ज्ञाते। स्वप् दृष्टं प्रपक्ष्यति । न ज्योतिः॥ दृष्टानिमानवतो वाच्यार्थप्रतिभानध्वोयादितदर्शनोऽपि तम्रति भानसमप्रक्ष्यं मात्नोतिस्वाघ्यज्ञ । न चुक्कसेधते ॥ वाच्यार्थसमध्ये नार्थेक्कसत्योपक्ल्प्यते । एतेनैति ॥ तस्यदर्शनात् स्मृतरथातिरिक्तवस्तुस्वरूपप्रदर्शनं दुःखोपशमविशेष प्रधनुता। तेनात्रपपच्यमानार्थप्रतिपत्तिहेतुत्वस्यानुमानं । व्यवदारहटत्न तु पूर्वस्मकलमारोपितसप्रवदेव ह्यवेदनं वैचिल्यं दुःखं व्यवदारदार्ढदर्शन्याश्य परमार्थतस्त्रथः ॥ २५ ॥

निमित्तं न सदा चित्तं संस्यृश्यत्यच्युतं निषु । ज्ञाननिमित्तं विपर्य्यास: कयं तस्य भविष्यति ॥२७॥

ननु विपर्य्योऽसद्भिर्दृश्यते घटादौ घटाद्यभावस्तथा चित्तस्य तथा च सत्यविपर्य्यास: काचिदुक्तिरिति । आलोच्यते । निमित्तं विषयमतानागत्वानिमानाधिष्ठं तिष्यपि सदा चित्तं न संसृज्यतेव चि । यदिच कचित्संस्पृश्योद्द्योविषयोः परमार्थेत रूचति । पतरूपप्रज्ञया त्वति घटे घटाभासता विपर्य्यासः स्वातं न तु तद्विषि काचिदपि चित्तस्यार्थे संसर्गोऽनुम् । तस्मादनिमित्तो विपर्य्यासः कयं तस्य चित्तस्य भविष्यति न कार्यस्यादिपर्य्यायोस्सोत्यभिप्रायः । यथैव हि स्वभाववचित्तस्य । यदुतासति निमित्ते घटादौ तददवभासनम् ॥ २७ ॥

मानस स्वाध्वनलाभावे तस्य तथात्प्रधा मानित्रभवेत् । मानिचाप्रतियोगित्वमथ्याच्छाया तिमिरमस्य च्छादि । निमित्तनिर्दिर्ति ॥ काचिदपि मानस वस्तुनोरध्यक्षवृचिन्ताभावे तद्वान्नाभावात् तज्जानदा नाम्न्यधा ख्यातिः सिध्यति । मानित्रस्यु विधानतरेपि मनिष्यतेऽस्याच । स्वनिमित्त रति । लोकव्यावर्त्तनायाहुः दर्शयति । ममिति । यदि घटादिवाच्छेद्योऽन तर्हि तत्प्रचाच्छेदव तदभावस्वालुचमानस विपर्य्यासः । सतिसंस्कारु केतव्याल्लादव् । विपर्य्यासो हि स्वीकते कचिद्विपर्य्याशो वक्तव्यः । मानमेर्भानिपूर्व्वमेलत्क्षणायधा स्वातवादिभिरिद्वादित्यर्थे । तत्पूर्व्वाच्च योगनया परिश्करति । क्षेमेति । उत्तमेवार्थेत्तरार्ध्ययोगनाधं क्षोद्यति । यदीति ॥ अज्ञानन्तरभावादवभये मान्ते र्वति घटादौ घटाद्यभावस्तता मानस कथम् निर्गच्छेत्यस्याच्छादि । इच्यभावप्रष्टेनाविधोक्ष्यते । न हि भानिरभानिनिमित्तं भवति निदर्श । स्वविषवार्या अज्ञानबिद्यात्माशु पगमादित्यर्थः ॥२७॥

तथान्न जायते चित्तं चित्तहक्यं न जायते ।

प्रज्ञाप्रः अनिमित्तत्वमित्यादितदन्तं विज्ञानवादिनो वाच्यं बचनं वाच्यार्थवादिपक्षेप्रतिषेधपरमार्थावलंबनया चुमोदितम् । तदेव इदं हि स्फुटतरमर्थात इभयतश्च व्यते तथादित्यादि । यथादित्यस्यैव घटादौ घटाद्याभासता चित्तस्य विज्ञानवादिनाऽभ्युपगता तथस्सुमोदितम् ।

वाच्यार्थवादिपक्षमेवं विज्ञानवादिच्छलेन प्रतिषिध्य विज्ञानवादमिदानामपवदति । तथादिति ।। प्रतिषिध्यं विज्ञानस्य जन्म इक्षते विज्ञानवादिभिरत्नायाह्याश्र । तद्वेतोः । हेत्वर्थीयनपूर्वकं शोकस्स नः स्यादिति ररति । ननु वाच्यार्थवादिनो वाच्योदर्यों विज्ञानमदस्तीति पक्षेप्रतिषेधहखेनाप्रख्यं तत्पुनराचायैव भवस्येवमिव्यभ्यत्नातस् ।

वाच्छे द्रति ।। वाच्यार्थवाददूषणस्याभूमोदनप्रयोजनमात्र । तदेतदेव । स्फुटमेव घटादौ घटाद्याभासत्वं यदुक्तं तदेव इदं हेतुनेोपादाय विज्ञानवाददूषणमिदं श्लोकेनोपक्ष्यते । सभ्याति विज्ञानवाददूषणमवतारवति । तदिदमिति । तथादित्यादि व्याचष्टे । यथादिति । भूतदर्शनात् घटादेर इदादिमानं भूतं तत्त्वापि विज्ञानमात्रं वस्य तर्हि यावत्तो दर्शनेनादिति वावतू । द्वितोपादं हृदामलेन विमृशति । यथाति ।

तस्य पश्चान्ति ये जातिं खे वै पश्चान्ति ते पदम्॥२५॥

च्रजातं जायते यद्भावजाती: प्रज्ञातिस्कतं।

पश्चान्तः खे ये वै पश्चान्ति ते पदं पश्चादौनाम्॥ प्रात इतरे-

स्योऽप है तिथ्योदित्यन्तसारसिका इत्स्वर्ये:। येषु भूत-

वादिनः पश्चान्त एव स्य भूत्यतां सादृश्येनस्वापि भूत्यता

प्रतिजानते ते ततोऽपि साधासिकतरा: खं सुटिनाडपि-

जिष्ठान्ति॥ २५॥

उक्त है तु भिरिचमेकं बह्मोति सिद्धं यत्पुनरादौ प्रति-

माति तत्कृपैकपिसारार्थीतीयं श्लोक:। भजात योऽसिनं

बक्ले व जायते इति वादिभि: परिकलप्यते तज्जातं जायते

द्विविधित्यर्थ:। विपक्षे दोषमाह। श्वेत इति॥ तस्यतो विग्यानस

जन्मायोगादेवे तस्य शाश्वकं जन्म पश्चान्ति ते पश्चादीमों जेडपि पदं

पश्चान्तीत्यन्वय:। श्वभ्रतत्पादौपादिच्छेदनाभ्योम्योगविधातसम्योग्यस्या-

हशब्द मृद्यते॥ तथा श्रेष्ठं दृश्यति। तेनैवेति॥ सकृत्तये तपपप्ते सत्-

द्रश्यत: मन्त्ररेख च तद्भस्माद्दशतदाचभवादिस्वर्य:॥ विश्ञानवाते कवितं

विप्रेर्हं दर्शवंति। श्वेत इति॥ न्यायवादिनं प्रति विवादं कियते। वेद-

मिति। पश्चान्त ये कवय: परमपुरुष परता द्योतते। इहागमादेव मकांश्राव:

विध्यात। इहभगवक्तु कार्यं छिनोति॥ न च तावत् हमेव तद्भावं साध-

वेत्। तवोरे कावस्थाहपपत्ते इत्यर्थ:। किच्च श्वेतानूयतां वदन्त: मुख्यता

दर्शं नस श्वेतदर्शनख च मुख्यतया वदन्ति। तथा च स्पष्टीकिचिदित्यभि-

प्रे त्वाह। सदृशं न्वेति॥ ततोऽपीति विश्ञानवादीभ्योऽपि तमर्थ:। २५॥

यद्‌चि विज्ञानस वाद्याखसगमतं शाश्विकत्वं न सम्भवति

किन्त्वर्छि तस्मैवदपं सदतोऽस्याच्छाद्य। शजायार्मित। तस्याच प्रकाते-

रस्याच तु पुराकालेव निरक्तमिस्याह। प्रकतेरिति॥ चोकास तात्पर्ये-

माह। उक्त रिति॥ ऋतस्यादितीयं ब्रक्षेति वतूभूल् प्रतिष्चातं तज्ज-

ज्ञो दर्निह्नप्त्वाहज्ञेभि: विदसू॥

तक्षैव विद्वसांच कवच्यप-

४५

५४२

प्रद्योतेऽन्याभावो व कायबुद्धिविषयति ॥ २५ ॥

चनादेरन्तवस्तुनो संसारस्य न सेवन्ति ।

यथार्चातः प्रभातिराक्ष तत्स्थार्चातरूपाया: प्रद्यो-

तेरन्ययाभावो जाय्‌ न कायबुद्धयोरवष्यति ॥ २६ ॥

परद्वापारं पश्यन्‌ संसारमोक्षयोः परमार्थेसद्भावा-

दिनां दोष अच्छते । अनादेरतौतकोटिरहितस्य संसार-

सान्तवक्यं समासिनं पेख्यति युक्तितः सिष्षु नोपयाक्षति ।

न ज्ञानादि: सब्बनुभान्काचिल्लिलाधारी हट्टे शोकेऽपि । वीक्षा-

फेरसब्बानुभावेन सब्बदुःखच्छेदको हेतुः । नैकव-

भावेनापोदितत्वात् । तथाहि नतात्पादप विश्ञानप्रासिकासं-

संस्कृतं मेप दोक रक्खं:॥ पूर्व्वां योब्बति । व्यातमिति । यदिं

चिस्सक्फ रुपजानतभोएं तर्हि तदुमच्चो व तस्स कोटिस्सेकस्साभव्यासतु-

उनरब्भुतो न जातमेव मायवा जन्मवदिति कलुप्रते से तख्वायातिरेव-

जाततायमतिभवतीस्सक्‌:॥ द्वितीयाई बोज्जर्याति । चरातरुपावा हतिं ।

वसाचेदम्चालं सब्बपच्चामिरापतेदिस्सर्य:॥ २९ ॥

नूटस्स तस्सं तानिप्पकिमिस्साल रेह्हस्सनरामार्चि । अनादेरिति॥ विमत:

संघारो नान्बवानु अनादिभावस्सादामवदिस्सर्य:॥ किंसु मोख्खोणनलो न

भावत्थे वस्सादिस्साद चडवदिलाल । अनन्तेति ॥ दोकस्स तात्पर्य्य-

माच ॥ पव्वोति ॥ तत्‌ पूर्व्वां व्यााकरोटि । अनादेरिति ॥ पतित-

कोटिरहितस्स पूर्व्वं नाश्शोदिस्सव्वप्चेदवस्सिंतस्से स्सर्य:॥ वोडनादिभाव:

वोडनवादेति व्वामिरातानि वयक्खेस्सार्चि । न शोति । मीयाहू रबो-

जेंहफकभावेन सब्बनयकस्स नेरनबयं वनागसस्सागादियावल्वेडपि विस्से-

दस्सानलस्स हट्टादनेगानिकार्तोऽत युज्झते । वीरेति॥ आवत्तविसेस्सं-

मक्ख्‌ तलावच्चेस्स नच्च सभिस्स.रम्होति दूगयति । नहेति । द्वितीयाव्चं

सापज्जे । नहेति॥ अहवतिस्स वन्‌ जावमाविमित्ति सापिट्ठसिस्सार्चि ।

५४२

अनन्तता चादिमतो मोक्षस्य न भविष्यति ॥३०॥

आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत् तथा । वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः ॥३१॥

सप्रयोजनता तेषां खपुष्पे विप्रतिपत्तये । तथाऽऽदावन्तवस्त्वेन मिथ्यैव खलु ते कृता ॥३२॥

प्रभवस्य मोक्षस्यादिमतो न भविष्यति । घटादिवद्विनाश्यत्वादेकसुलाद्दोष इति चेत् । तथा च मोक्षस्य परमार्थसद्भावप्रतिपेधान्नः । यस्त्वादेव श्यावविषाणादिमत्वाभाववद् ॥ ३० ॥

वैतथ्ये हेतुवाख्यानौ शोकाविष्ट संसारमोक्षाभावप्रस-

क्तेन पठिततौ ॥ ३१ ॥ ३२ ॥

घटादिवत् ॥ यथा कतकोऽपि घटादिदृश्य’चो नित्यकस्य वा नश्वरधो-

ष्यतैकान्तिकत्वमाप्नोति । घटादिरेवं मोक्षस्याऽऽभावत्वे सति परमार्थत्वप्रतिषेधो मञ्जूषातेऽन्ति दृश्यते ॥ तथा चेत् ।

किश्च प्रागस्ति सत्ता खभावरूपं कार्यस्य तत्पि मोक्षस्यादिमत्वे न विद्यातो-

त्सिद्धेः । सत्प्रातो वेति ॥ ३० ॥

असद् वाऽपि मेघाद्यनुत्पन्नवत् तदाऽऽदाविति ॥ वदिमू-

रोदकादि मृद्याते यथा वदुतो माक्ष्मभेति वादः । विलेङ्गैरेवैरेव मती-

व्युदकार्दिमः साध्यमाद्यनुत्पन्नवत् । विपन्ना मोक्षादवो न परमार्थश्चन्नो भविष्यन्न्न साध्यत्वाद्विकार्दिवदार्दिवत् सः ॥ अच’ तर्हि

मोक्षादीनामपि तथाऽत्प्रचेतव्यमाऽऽज्ञ ॥ खचितया हेतु-

विचारकैरिति येऽपि । अगरोदकादीनां जागपादिमप्रयोजनानप-

म्भाग्र मोक्षसर्गादीनामु च्छादिम्राप्तिम्रपप्रयोजनप्रतिषेधाश्र मोक्षादिवे-

तस्यमिलायाश्राऽऽज्ञ । सप्रयोजनतेति ॥ तेषां मोक्षादीनामिति वादः ।

घटनद्नियम्यतां वारयति । वैतथ्य इति ॥ ३१ ॥ ३२ ॥

मिलादौ: सह सम्मन्य्र समुचो न प्रपद्यते । गृहीतन्नापियकृतज्ञत प्रतिबुबो न पश्यति॥३५॥

स्वप्रे चावस्तुक: काय: पथगन्यासु दशेनात्। यथा कायस्तथा सर्वे चित्तदृश्यमवस्तुकम् ॥३६॥

मिलादै:सह समनक्य तदेव मन्त्र्यां प्रतिबुबो न मपद्याते। गृहीतन्नर्यथाकृतिं हिरण्यादि न प्राप्रोति । गतव न देशान्तरं गच्छति स्वप्ने ॥ ३५ ॥

स्वप्रे च घटनडश्यते य: काय: सोऽवस्तुकसतोऽन्यासु स्वापादेश्यासु पथकायान्तरस्य दशेनात् । यथा स्वप्नहस्य: कायोऽसंख्या सर्वे चित्तहस्यमवस्तुकं जागरित-

किश्च यथा स्वप्रे विसंवादममायाख्यमितं तथा जागरितेऽपि परं श्रेयोऽध्याभि: साधनीयमिति स शास्त्रवादिभि: शर शमायोष्याविद्या-निद्रात: प्रतिबुबो नैव श्रेय:शास्त्रमलजोचितं प्रतिपद्यते । सर्वस्य नित्यचक्रास्तनिचवार्त । शततो हच्छेदयं नावचादिकरस्य्यला व भान्त्ये-

लाक्ष । मिलादैपरित॥ किश्च समग्रदेव शास्त्रेतथंपरेमादि विदाक्ष पक्तित तत्वाध्यक्कामावादिमार्ग । शास्त्रेतथोति । यथा शोकहस्या वल्कि्यगुुरुश्रितं कलाशोदकादि तदिदाहैव किल्विषकरोति प्रतिबुबो जन्यप्रसुतयवाधाव सशम्यमिवगेनाधिगच्छति । तेन तदाराधनमात्रनेय-

स्वार्थ । मिलाद्यै:परित्यादिना॥ उक्तनार्थे विरचितानि शोकाक्षराशि योन्रयति । शास्त्रेतथोति ॥ ३५ ॥

किश्च समग्राव्यां वेन देशेन न्वादिमु पर्यंटति व मिथ्या प्रचुर-भूतस निचयसु देशु दर्यंगनाद्‌ । वथा जागरिते वो न प्रतिनावकादि-यरिरेव शोकस पुञ्जो देशो वा हृश्यते च मिथ्या कल्पते । श्वनगेव भूतस-नद्धाख्यभरीक्शाहमवादिमार्ग । सम वेति॥ किश्च वचा सत्रे देशो मिथ्या वचा चित्तहृदयं नृ' सर्वेमवस्तुकं मिथ्यादृ-

उत्पादस्वाप्रसिद्ध्यादजं सर्वमुदाहृततम्। न च भूताद्भविष्य मत्वयोग्तिं कयचिद् इति॥ ३५॥ असज्जागरिते दृढा स्वप्रे पश्यति तन्मयः।

नतु स्वप्रकाश्यत्वे जागरितवस्तुनो न स्वप्रदृशोस्तुल्यम्। प्रत्यन्तश्लोको हि स्वप्रो जागरितन्तु स्थिरं श्यते। सत्यमेवाविवेकिनां स्वातं विवेकिनान्तु न कश्चिद् वस्तुन उत्पादः प्रसिद्धोऽतोऽप्रसिद्धत्वादुत्पादस्यामेव सर्वमित्यर्जं संशयादिकं नेहात्प्रसङ्गान्तरेऽपि। किञ्चिद्- मन्यस्ते जागरितात्मतोडसदृक्ष्प्रो जायते इति तदसत्। न भूतादिदृश्यमानावभासात्स्वाप्नात्सम्भवोऽस्ति झोके। न चासतः सद्याविषयादेशः सम्भवो हेतुः कथम्विद्धपि॥ ३६ ॥

नतु उक्तं स्वप्नैव स्वप्रो जागरितकाझ्यर्मिति तत्कथं- सुत्पादोऽप्रसिद्ध इत्युच्यते। यथापु तत् यथा कार्यका-

कार्यमारभ्यतेऽपि कृतप्रयत्नतयोरपि निष्पत्तिमात्र- वेक्ष्यादिदृश्यायझाश्रितः। स उत्पादःस्येति॥ यत्पु कार्य मारपक्षे सत्यादस्थ- योरेब सप्रजागरितयोरिमौ सुक्रं तत् इदझामित्याश्रितः न चेदि॥ जोषव्य- वस्थामात्रहामात्र। यन्मति। किमिदं वेक्ष्याश्रयविवेकिनां प्रतिबोध प्रत्नाच । विवेकिनामिति विकलग्राद्यामझ्रीकरोति। तत्त्वत इति। द्वितोयं प्रत्याझ । विवेकितान्त्वात। हितीयभागमाश्रक् इदार विगलते। यदपीइ्यादिन॥ यन्मत्वो नाझतोऽसदृझोभेतु हेतान्नेन साध्यन्ति। न कथम्विद्धपि यतोऽतो पेर्चः। ३७। यदुक्तमुत्पादझाश्रप्रसिद्धत्वं तदनुरूपम्। सत्यप्राजागरितयोरेककार्यंका- रक्षणाझ्रीकरपादिस्थाझदाश्रित्यादिति॥ जागरिते दृश्य सपने

सत्रसन्नेsपि दृढ्ढा च प्रतिबुबो न पश्यति ॥३५॥

रत्नभावेनाभिरक्षिते इति प्रसङ्गविचारमनं रत्नस्वपरिहारविचार्यतं वस्तु जागरिते हृदय तद्रावभावितसत्त्वायः स्वप्रे जायते तदहंप्रत्यक्षरूपेच विकार्यन् पश्यति तथा सत्रसन्नेsपि हृदय च प्रतिबुब्बो न पश्यति पविकल्पनं च वस्तु । तथा जागरितेऽपि हृदय स्वप्रे न पश्यति कदाचित्यर्थे। तथाजागरितं स्वप्रचेतुष्टे न तु परमार्षदृष्टि कत्था ॥ ३२ ॥

दर्शनेनाहु । जागरितस्य स्वप्न्याति कारण्यं वेश्रुं स्वप्रे हृदय जागरितेऽपि दृश्येनाह्यां जागरितेऽप्युदिति । जोषमुपचयेनाल्लाघवापदि । गन्त्रति ॥ पूर्वापरविबोधे मोदिते परिषारे कवचाने मनःखाघानं प्रार्षयते । मच्चिति । तमेव प्रकारं पकटयतश्चराच्चि वेधवति । यथदिति । दृढतं व्यवच्छिन्नक्ता। रज्यति। दर्शनेन्र्राभाष्यं हृदयवि । विकदितमिति । यथा अप्रपूरस्त्र विशेषेसु सत्रे दर्शनाच्चाजागरितवावमाधीनः स्वप्रे जागरितार्थेनैव व्यवधिते तथा स्वप्रे हृदय जागरितेऽपि दर्शनार्थक्येन जागरितस्य प्राप्तप्रतिबिम्बा वितथांश्च दर्शयते । तथेति । वस्तु स्वप्राजागरिवयोरेक्त्रं कायंकारणं वदति न निवर्त्तति निपातार्थं वक्तव्य । पयद्वादिव । तथाहि;यथा स्वप्रे जायद्धावनाधीनत्वादिति वाच्यत॥ जागरितस्य परमार्थचात्कार्येस स्वप्रस्यापि तादात्म्यापचाच्च' विवक्षितां कार्यकारणप्राप्ता कथं न भवतीति व्यामोच कचवति । न स्त्रिति ॥३९॥

नास्त्यसद्भे तुक्मसत्त् सदसच्चे तुकन्नथा । सच्च सद्भे तुकां नास्ति सद्भे तुक्मसत्नत: ॥ ४० ॥

परमार्थत: सु न कस्यचिदपि प्रकारीष कार्य-कारणभाव उपपद्यते कार्यं नास्त्यसद्धे तुक्मसच्च यविधा-यादि हेतो: कार्यं यस्सास्तत एव खपुष्पादेरासत्थे तुक्मसन्नविद्यते । तथा सद्दपि घटादिस्थु मसद्धे तुकं यघ-विध्यादिखायिं नास्ति । तथा सच्च विद्यमानं घटादि-वस्त्वन्नरकायिं नास्ति । सत्कार्यमसत्कृत एव समर्पति । नान्य: कार्येकारथाभाव: सम्भावित शक्यो वा कल्पयितुं म्रू । पततो विवेकिनामसिद्ध एव कार्ये कारणभाव: कार्याचिद-त्यभिप्राय: ॥ ४० ॥

व्यवछारस्था कार्यं कारणलं स्वप्रजागरतर्योदक म्रू । तत्त्वद द्या त्वप्रतिबिम्बमेव किञ्चिदपि कार्यंकारणत्वमिति वदन्तु वसिष्ठो भगवानाद-वस्तु व कार्यं भवतीति मतं व्यवचिछदति । नास्तकोति ॥ मृन्यवादिनस्तु सदेव कार्यं जायते मृत्तिकादिति सम्यग्ने तान् प्रसाझु चदिति ॥ तघेल्यनेन माक्तोत्स्योतेदतुल्यस्यने । शाङ्खादयस्तु कार्यंकारणयोर्दो योरपि सम्भं शक्किरते तान् म्रक्तक्षस । वच्यतेत ॥ शास्त्र कारणं विध्यामप्रपञ्च-श्रुतेरिस्यैके वस्ययान्न ताविराझते । घटे दकनिति ॥ शोकस्स तात्पर्य-माझ । परमार्थत:सति ॥ म्रविध कार्येकारणस्थं यया कया च म्रक्रियया म्रतिपाददिखुचितं तन्यथा म्रविधिम्रप्रक्रोपादिस्यापि निप्पति । कथमिबोच्य नादिमय कार्येकारणस्थं म्रतोतिष्यनिशिमयोक्षिक-मधिहास्तु म्रचिदिरविरदबे स्मिष्यायाद्या: पादं विभजते । मालोत्स्या-दिना ॥ द्वितीयं पादं व्याचष्टे । तज्ञैवादिना । ततीयं पादं व्याखरोति । तथा अझे ति । चतुर्थपादारथंशाझ । वच्यदिति । कस्तु तर्ह म्रकारान्नातेष दार्यकारथभाव म्रस्माद्यया योगम्रानुपलभ्यवितविमृई वै निश्चिलाझ । न चेतिताझ

विपर्योसाद्दाया जाग्रद्विन्त्यान् भूतवत् सृक्षेत्। तथा स्वप्ने विपर्योसाद्व्योम्स्तचैव पश्यति ॥४१ ॥

उपलब्धं समाचारादेक्ति वस्तुत्ववादिनाम् ।

पुनरपि जाग्रत्स्वप्रयोरस्तीरपि कार्यकारणभावाद्य-फोमपनयार्थम् । विपर्योसादिविवेकतो यचा जाग्रजा-णरितोऽप्यज्ञान् भावान् यथार्थचिन्तनीयान् रक्ष्युपपादोने भूतत्ववत्परमार्थेनतुक्ष प्रत् सृक्षन्निव विकल्पयेदित्यर्थः । कविकद्वाया तथा स्वप्ने विपर्योसाद्व्योमादीन् पश्यन्वि-कल्पयति तनैव पश्यति न तु जागरितादित्यभ्युपगमान्नित्यर्थः ॥ ४९ ॥

यापि बुद्धे रद्वै तवादिभिर्यातिदैँ प्रतिपदिता । उप-समासुपलब्यस्सादुपलम्भ इत्यर्थः । समाचाराराद्वयोंच-मार्गंधनां समाचारत्प्रासाध्यां हेतुभ्यामक्ति वस्तुत्ववादिना-म् ॥

सप्रभाजागरितयोवंकृतो नास्ति कार्यकारणप्रसङ्गमिलनेनैव श्रेष्ठ-नाप् । विपर्योसादिति । चोकस तात्पर्थमाष् । पुनरपीति । कचचार्चं कचवति। निपर्योसादिवादिगा॥ कविकद्वयस्स पूर्वेंच क्रियापदेन चमत्कृतः। हाननमूया दार्शानिकपाष् । वचेमादिना॥ ८२ ॥

तत्त्वडथा कार्यकारतत्प्रासङ्गिकत्वे कचं जनादिक्सलप्रकृतेः कुतैर्जगत्कारं न ज्ञा दरमितिनिलयाषाष्॥ उपपवादिति धाविवेकिनां विवेकोपावलेन कार्यकारणलचपेस्स झकारप्रहचतिक्ष्यः । कोक-षराचि व्याप्तो 'यापींसादिगा॥ कचि नकुभावो हैतत्क्षेति येष्। कार्य कार्यभावचपेस्स जन्योपपिचताहेतुत्वादिनि मन्त्रदिवैकपु विमकद्वैपावित्य न कचं तदुपपेशः स्वादित्याग्रहात् । इति ॥

जातिस्तु देहिता बुद्धैर्जाते क्रसतातां सदाऽऽत्मा॥४२॥

श्रजातं क्रसतातन्त्वात्मासुपलम्भाद्रियान्त ये।

सद्वा वसुभाव हत्येवं बदनयोषितां हृदग्राहत्वतां श्रद्धा-

नानां मन्दविवेकिनामर्थोपायल्बेन सा देहिता ज्ञाति; तां

स्तब्धन्तु तावत्। वेदान्ताभासिनान्तु स्वयमेवाज्ञाद्य-

मविषयो विवेको भविष्यतोति न तु परमार्थबुद्धा। तेऽत्र

श्रोतिया:। सूक्ष्मबुद्धित्वादज्ञाते:। श्रजातिस्तुन: सदा

तत्त्वज्ञानार्थं मन्यमाना श्रविवेकिन इत्यर्थ:॥ ४२ ॥

उपाय: शोधतार्येतिसूक्तम्। ये चैवसुपलम्भात् समाश्रा-

रज्ञातेरज्ञातिरसुनरसन्तोर्ग्राह्या वक्लतया|मनो

वियन्ति विरुद्धं यन्त्रहैनं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थ:। तेऽत्र

जातेऽसतातां श्रद्धानानां सन्मार्गावलम्बिनां ज्ञातिदोपा

यदा मद्यपाः शकागारेपुं जगद्वृत्ततोस्म्युपेतंतदा तदतिरोष जगतो

स्वभावात् मद्यौेव शब्देन्ति निश्चितम्। तद्विपर्येऽपि वेदान्तेपु

पयेंषालोचतेपु तदस्याश्रितां तेऽपां तद्भासप्रसादादेव कूटस्थ-

दितोयवस्थाविवेकदर्शं। श्रेतत्त्वतोऽभिप्रेताश्व तवादिभिरज्ञातिरपदिष्टा

न तु ह्येतत्स मुक्तितो न्यायतच नि|रूपविचह्यप्यक्कार्ष

परमार्थत्वं

न दृश्यते जातिरपदिष्टेस्त्वातिरेव परमार्थिकोऽर्थ:॥ वार्थे पादार्थे-

माष । ते भोति ॥ ८२ ।

तेऽपां विवेकोपायल्बेन ज्ञातिरपदिष्टेस्वनुपक्रमा|महदूच्यते।

उदतरन्नकारात् तेऽपां तस्य भयं भवतीसादित्थमिथ:।

मद्याश्च विकारद्यिंरां भयप्राप्ति: दृश्यते। तथा च नोत्रियाशामपि

भेददर्शनेऽप्याह्यपातेऽस्याम्नायात्। श्रजातेरिति। न हि वेद्याप्रकत्-

किज्वर्यतिं तावत् कृतकृत्येति सा तेऽस्याश्रयात्किलिकप्रतिषामाहापि निद्धा-

लुपपत्या मोक्षिरेव केष: सम्भावतोऽस्यापक्न क्षम्यगदर्शनामासिमयुक्तं

जातिदोषा न शेऽयन्ति दोषोऽल्पो भविष्यति

[१४३]

उपलम्भात्समाचारादेकत्वं ग्योष्यते ।

उपलम्भात्समाचारादेकि वस्तु तथोच्यते ॥४४॥

जात्युपपन्नप्रकर्षता दोषा न शेऽयन्ति शिष्यं नोपयास्यन्ति ।

विवेकमार्गप्रकटत्नात् । यद्यापि कश्चिदोषः स्यात् सोऽल्पोऽप्येव भविष्यति। सत्यगुरुदर्शनामतिप्रसक्तचेतुक ऋतुर्षेः ॥ ४३ ॥

नमूपपन्नसमाचारयोः प्रमाणत्वादेक्ये व हेतुर्वक्ष्यति ।

नोपसंभ्रमसमाचारयोर्योऽयंविचारः । कथम् व्यभिचार इत्युच्यते । उपलभ्यते हि मायाश्र्ची ऋषीणामिवान्तसमाचारनित्य वन्वनारोच्यादिहेतुसम्बन्धेऽर्थेऽन्वेष्टव्य इति गम्यते । हेतुस्वपि यथा तथैवोपलभ्यात्र समाचारात् हेतं भेदरूपमक्ति वक्ष्यत्युच्यते । तथाभ्यो पकर्षसमाचारौ हेतवस्तथोक्तावेव तृतीयाभियायः ॥ ४४ ॥

गर्भवासादिदोषोऽभय नुजानाति । दोषोऽपोति ।

ज्ञानमार्गेऽनुबन्धु पादमवगतान्यच्चरन्ति योजयन्ति । ये चेल्यादिना॥ चत्वार्यपादं व्याख्यात् । वध्यपोति ॥ कश्चिदिन्द्रादपपश्चिच्छेदित इति यावत् ॥ ८३ ॥

यतु श्रेयस्यान् हेतुत्वाच्छीलचक्रं' तहूच्यते । उपलम्भादिति ॥

शोकष्यावस्थामाश्रित्याशून्या दृश्यते । नमिसादिना ॥ व्यभिचारक्षादिविमूच्छा परिहरति । कार्चनमिसादिना ॥ उपकृतभ्रशाचारौ भावात्केवस्तुतामात्रेडपि भवतः । तथा व हेतेऽपि न तयोःक्षि वस्तुसम्बन्धनिदर्शनुपसंहरति । तस्मादिति ॥ ८८ ॥

जात्याभासं चलाभासं वस्त्वाभासं तथैव च । श्राजातिलमवस्तुत्वं विज्ञानं ज्ञानमद्वयम् ॥ ४५ ॥ एवं न जायते चित्तमेवंधर्मो ब्रजा: स्मृताः ।

यिम्पुनः परमार्थसदसु यदासदा जात्यादिसह द्वय इत्यादि । जातिं सजातिविषदभासत इति जात्याभासम् । तद्यथा देवदत्तो जायते इति । चलाभासं चरन्नमिवाभासत इति । यथा स एवं देवदत्तो गच्छतीति । वस्त्वाभासं वस्तु द्रव्यं धर्मिं तदद्वभासत इति वस्त्वाभासम् । यथा स एवं देवदत्तो गौरो दीर्घ इति । जायते देवदत्तः सन्तते दीर्घौ गौर इत्येवमवभासते । परमार्थतस्तु न मचलमवस्तु- त्वमद्रव्यत्व । किन्तदेवमकारं विज्ञानं विज्ञासि: । जात्यादि रक्षितत्वाच्छान्तम् । श्वेत एवादियस्य तदित्यर्थः ॥ ४५ ॥ एवं यथोक्तैयो हेतुभ्यो न जायते चित्तमेवंधर्मो ब्रजानोद्वा: स्मृता ब्रह्माविद्भिः । धर्मो इति वन्धचनम् ।

भूतद्रव्यनिवर्ष्टं न निमित्तसहानिमित्तसच्छक्रमतदेकैकविप्रतिष- तम् । सप्तति भूतद्रव्येसहपसंहृतात । जात्याभास्यमिति ॥ चोकाष्ठराख्या- काकूदारो विडम्बते । किं पुनरिमादिना । गौरवदीर्घलोकां देव- तत्स गुष्णवत्त्वेन दृश्यत्वं सकुटुमियते । पूर्वोत्तरयोः सदैवापराद्धं योजयति । जायते इत्यादिना ॥ ४६ ॥

मदृश्यचित्त्। पश्याज्जत्वोपपादितविपक्षसंहृताति । एवं नेति ॥ चित्त- प्रतिबिम्बानं जीवात्मा विश्वभूतब्रह्मानालातचक्रविष्टमित्यादि । एवंमति ॥ उक्तनयालोकै किलाननु फलेसृज । एवंमिति ॥ लोकाष्ठराख्य काकूदारो विडम्बते । एवंमित्यादिना ॥ कार्यकारण्याभावस् इभ्रुत्वादयो व-

नततोऽन्यान् निसन्दानानातम्र विभान्ति ते॥४५॥ न निर्गता श्लाघातात्ते दृव्यलाभाभावयोगतः । विज्ञानेडपि तथैव सुराभासस्याविभेषतः ॥ ४६॥

भुवः । न च तस्याभिसन्दाद्यातादन्यन् निर्गतः । न च निसन्दान्मातमेव प्रविशन्ति ते ॥ ४८ ॥

किच न निर्गता श्लाघातात्ते। शाभासा श्यहादिव दृश्यत्लाभावयोगतः । दृव्यस्य भावो दृव्यत्वं तदभावो दृव्य-लाभावः दृव्यत्लाभावयोगतो दृव्यलाभावयुक्ते वेऽसुल्याभाव-दित्यर्थः । वसुनो हि प्रवेधादि सम्भवति नावस्तुनः ॥ ४९ ॥

किच्चेति । इत्थन्तरमेव सत्प्रनु पूर्वोक्तरीत्या व्याचष्टे । तद्किचे-वेति ॥ शाभाषानां दृश्यान्तरादागमनक्षाहुपपद्यो हेतुः कत्स्न्यः । अत्युप-शब्दमेव हेतुत्वं वत्सोयपादार्थेमाच ॥ न वेति ॥ वदर्थपादार्थेमाच । न च निसन्दमिति ॥ ८९ ॥

अजुवार्द्धाभाषानां दृशान्ते निर्गमनप्रवेशयोरस्त्यभवं साध्यति । नेत्त्वादिना ॥ दृशान्तनिवृत्ताभाषवहुत्वादित्येडपि जनाद्याभावा मि-व्यव भवत्युरसौ ।। विश्ञानेडपिति । अजुवार्द्धाशोभनं जनाद्या-कारेण शाभाषत्वं लक्ष्यत्वादिति हेतुमाच । शाभाषस्योति॥ इतच हष्यत्ले मिथ्यात्वमाभाषानामेवध्यभित्यार्त । किच्चेति । तदेव पूर्वोक्त-कारेण शाभाषत्वं लक्ष्यत्वादिति हेतुमाच । शाभाषख्योति ॥ ९० ॥

किमिति प्रवेधादिसद्बरित्याशयख्याच ॥ वसुनो हीति । दितोयाद्व-दाष्टोनिकाश्टे । विश्ञानेडपिति ॥ तस्यान्तं शाब्देनोत्तरककोन साध-यति । कथमित्यादिना ॥ ९० ॥

विज्ञाने सन्दमाने वै नाभासा घन्यतो भुवः । त ततोडन्यचनिसन्दान विज्ञानं विप्रिततेमपूर९॥

न निर्गता विज्ञानात्ते द्रव्यत्वाभावयोगतः । कार्यकारखभावाद्यतोऽचिन्त्याः सदैक ते॥५२॥

विज्ञानेऽपि मातृद्याभाससदृशैव सुराभासस्खाविष्पे-घतसुल्यत्वात् । कायं तुल्यस्मित्याश । प्रज्ञातेन समानं सर्वविज्ञानस्ख सदृशप्रथलत्वेन्तु विज्ञानस्ख विषयेः । जाताद्यभासा विज्ञानेऽपने किं कृतं ह्याश। कार्यंकात्कार-यातभावात् जन्यजनकलाङ्कुपपत्तेरभावरूपपत्तेरचिन्त्यासो यत; सदेश । ययाऽसत्तु शब्वाद्याभासेपु चिद्वादिवुद्धे-दं ठाड्यातमानले तयाऽसत्रुखेव जात्यादिषु विज्ञानमालो

न हि तत्रिनु विज्ञाने यथा कार्यचिनुबन्वति तदोऽड्यचाछिदागस्म जन्माद्याभाससदृशं भवितवयेऽनि । तथा प्रचाराद्दू न च तच्चादूव विज्ञानादप्यतद्वारास्वाद्यम्याभाषा भवितव्यतयैकृत् । प्रतोक्षाभाषस्ख लख्याताद्यापि तदैव विज्ञानं प्रविशति। तस्म वेदवश्न तदुपादा-नत्वादुपगमायू । न च ते विज्ञाने प्रवेष्टुं शशयांसततो निर्गन्तं वा पा-यन्ति । तेषामवस्तुत्वादित्यक्षः । काचं तत्रिं विज्ञाने प्रचा तेषामित्था-यथा करपेवल्लाश । कार्येति॥ याभाषाद्वारा विज्ञानस्ख च कार्ये कारख-नाया दृश्यं' जगतादाभासाः शब्वादेः निलयङ्कपयतमपकल्पान्मायाकृताः; वनो मिथ्यैव भवन्त्यर्थः॥ शाब्दं चोकावलार्य आह । प्रचारातेनैति । तर्हि शक्रियातर्म्यापि विज्ञानस्ख प्रवक्ष्यतेत्यायाश्र । यदेतत्

विज्ञानमचचहममीट' तर्हि तन्न जात्याद्याभाषा शेतभावान सुरिक्या-विज्ञाननिष्यतेन् परिहरति। यतः शब्वादि-

द्रव्यं द्रव्यस्य हेतुः सादनद्रव्यस्य चैव हि । द्रव्यत्वमन्यभावो वा धर्मोऽर्थां नोपपद्यते ॥ ४३ ॥

जात्यादिगुणवर्गोऽपि सैवेतित समुदायार्थः ॥ ४३ ॥ ४२ ॥

भावः कार्यते तेषां द्रव्यं द्रव्यस्य हेतुः स हि । कार्यं तु तत्स्वभावतस्तत् । नाऽन्यद्रव्यं कार्य्यं सत्कार्य्यत्वात् । तद् हेतु शोकेऽपि न तद् द्रव्यत्वं धर्मोऽर्थां मानान्तरादुपपद्यते तेनाऽन्यत्वं वा । कुतश्चिद् गृहीतकार्य्यत्वं कार्य्य हि वा प्रतिपद्यते । सतोडन्यत्वाद् द्रव्यत्वाद् वा न कार्य्यत्वं न वा कार्य्यत्वादर्थः ॥ ४३ ॥

चिन्त्या मतो हेतुरिति येषः । यत्कृतेपपत्तावप्यनर्थः । यत्तत्रादिना ॥१॥४५॥ चिन्तादिगीर्षपादादिविधचयपकमते । श्रदयश्रुतयुगपादविनिगुणेपु समानजातीयेष्वप्यसमवायिनो हेताः । न चैवान्तरेण द्रव्यार्थं नन समवायितत्त्वम् । न च तद्रूपाद् वा काचिदर्थविवक्षेति शुद्धयुद्धविभावकान्य-स्वदृशिना हेत्वभावादिति च्छे । शोकाऽऽत्मनि बोध्यते । फल-निष्वादिना ॥ श्रवयवावयवविभागविरहाद्विश्वस्यैकत्वं शुद्धयुद्धवि-भावनूयत्तत्त्वम् । तत्तेषामितरत्वं पराक्षिप्यते । तथा कार्यंकारकभावं द्रूषयित्वा व्याहतः । तेषामतिति ॥ यद् द्रव्यस्याऽपि द्वारेक्तत्त्वादि-द्वारा पटमोक्षाद् द्वा कार्य्यत्वं हेतुभिस्ततो विशिष्टं । स्वतन्त्र्य्यति । यत्तु तर्हि द्रव्यलेनाऽन्यलेन वा अर्थ्यत्वं नेत्याह । न चेति ॥ न चि तन् शुद्धयुद्धे न द्रूष्यत्वं निःश्रयत्वाद् वा अप्यत एव तस्याऽऽत्मन्योक्ष्या-नवस्थानप्रसङ्गात् । न च तत् शुद्धचिद्रव्यत्वं सर्व्वस्य हेतुत्वेनैकहपत-प्रतिभानात् । यतो न तत् कार्य्यत्वं कार्य्यत्वं वा प्रतिपद्यते । इति ॥ ४३ ॥

एवं न विसंञा धर्माधर्मीत्तं वापि न धर्मं न च । एवं हेतुफसा जातिं प्रविशन्ति मनीषिणः ॥४८॥

यावदे तुफलावेग्रस्तावचे तुफलोक्कवः ।

एवं यथोक्कोभयो हेतुभ्यः शून्यविज्ञानसंकुपमेव चित्तमिति । न विसंञा वाच्याधर्मा नापि वाच्याधर्मकं चित्तम् । विज्ञानसरूपभासनमान्तलालसर्षधर्माचाम । एवं न हेतेोः फलं जायते नापि फलादहेतुरिति हेतुफलयोगनातिं हेतु-तुफला जातिं प्रविशन्ति तथ्यवस्न्ति । शून्यतां हेतुफलयोगरभावमेव प्रतिपद्यन्ते महाविद् इत्यर्थः ॥ ४८ ॥

ये पुनर्हेतुफलयोगरभिनिविष्टाश्चागां किं स्वादित्युष्यते । धर्माधर्माख्चेतोरषं कर्त्ता सम धर्माधर्मोः तत्फलं कामान्तरे कांचित्प्राप्नुयादनिकायेजातो मोक्ष इति यावद्वै-

चिकोर्यतद्ध्वसंवेदनसमनन्तरं क्लेशः सम्भवति । सम्बोधिचाशौ कर्त्त-तया संसंबिन्दं जनयन्तीति ब्यवहारतोऽपि नोपपद्यते । कस्य चिदपि विदेहककुतरोधे नावमृत्यादिलक्षण । एवंभवित । यथैव धर्मादे शरीरो-देश कार्ये कारणं भावो विधैकृत्य परस्याचिरतः शोभनमध्यात्मभावेन सिध्यत इत्यादि । एवं श्रेत्विति । तत्र पूर्वोक्तं योगयति । एवंभिलाषःदिग्-व्याप्तसर्वपक्ष निर्विकारत्वात् दृश्यत्वप्रहातव्य इति । वाध्यो धर्मोऽचदयो ग्राह्यः । न च धर्माधर्मावस्थातग्न जीवाना चित्तयन्दितान्त् परकादालग्नो जन्मेति युक्तम् । तेषां प्रतिबिम्बक्लान्तं विभ्भूतन्नामाधातलादिलक्षणमभिमेत्याद । विश्रान्ति । उच्तरार्क दोषवति । एव निति ॥ ८ ॥

न फलाद्वे हेतोयते नापि फलं हेतोरिति तत्वज्ञोपदिष्टम् । हेतोर्यो हेतुधर्मैरभिनिवद्धव्ये दृष्ट्वा तदभिनवस्थोभिविभावितोऽस्ति-

संसत्या जायते सर्वं घास्वतं नास्ति तेन वै। सत्त्वावेन छ्याचं सर्वं मृक्केदक्लेन नास्ति वै ॥ ४७॥

नम्रजादात्मनोऽन्यन्नास्ति व तत्कथं हेतुफलयोः संसारस्य चोत्पत्तिविनाशावुच्यते तया। नास्ति । संसत्या सर्वराः संस्टतिरविद्याविषयो लौकिकयवहारसायां संस्टत्या जायते सर्वं तेनाविद्याविषये घास्वतं नित्यं नास्ति वै । अत उत्पत्तिविनाशलचाः संसार श्रायते इत्युच्यते । परमार्थेस्काध्येन तुर्ज सर्वमालैव यच्यात् । श्रतो जात्यभावादुच्केदः तेन नास्ति वै कचिदच्युतफलादिरित्यथः॥ पूज॥

कूटस्थमहितामात्रान्नस्वमिच्छता कुतो जन्मनायै वयवच्छुयते तनाच । शंकर्येतित ॥ अविद्यया सर्वेष जायमानत्वे सत्यविद्याविषये नित्यं नाम नास्त्येवेल्याच । याथातथर्मिति ॥ परमार्थतस्तु सर्वमजं कूटस्थमस्योयते तेन कस्यचिन्ना विनाशो नाश्रेव हेतुफलादेरित्याह । शद्रावेनेऽति ॥ पृथ्वीपपरविरोधमाचचते । नम्रति ॥ न तावत्कानो जन्मविनाशौ तस्मादपि ततोडम्यस्त तो युक्तो तस्मादितोऽस्मात् । तथा व हेत्वादेरेऽपि न तस्य वक्याविसंधः ॥ उच्यते माने समाधाने मनःसाधनमर्थ यते । स्वार्थमति ॥ तद पूर्वंभागारंभारायं कचयति । संघट्येत्यादिना॥ अविद्याविषये निल्स्स व कथंगे वचावें फकितमाच । श्रत तसति ॥ वेतोयादावारंभार्यमाच । परमार्थेति॥ नास्ति भावो जन्मदिविक्रियाभावः तमेवोच्ये दाभावे श्रेयं कययति । तेनेऽति ॥ यथा पुरोवर्तिनी भुजगाभावमहभवनं विवेकी नास्ति भुजंगो रक्षुरेपा कचं दृश्यैव विभेपोतित भानलमिदधाति । भानत्सु सक्कियादपराधादेव भुजकं परिकल्प्य भयीतः शनैः पश्यायते न व तत् विवेकिनो वच्चं मृढ-वच्चा विरध्यते । यच्चा परमार्थकूटस्थातदर्शनं व्यारिकजनादिव-

धर्म्मा य इति जायन्ते जायन्ते ते न तत्त्वतः ।

जन्ममायोपसङ्कोशां मा न माया न विद्यते ॥५८॥

यथा मायामयादीजायते तन्मयोऽसुरः ।

नाऽसौनिघ्यो न चोच्छेदस्तहश्र्म्मंशु योजना ॥५९॥

येडप्यालमानोड्ये ४ धर्म्मा जायन्ते इति कल्प्यन्ते त इत्येवंप्रकारा यथोक्ता संडरतिनिर्द्दिश्यत इति । संडरत्यैव धर्म्मा जायन्ते न ते तत्त्वतः परमार्थतो जायन्ते । यत्पुनःसत् संडरत्या जन्म तेऽपि धर्म्माणां यथोक्तानाम् । यथा मायाया जन्म तथाऽऽत्मायोपमं प्रत्येतव्यम् । माया नाम वस्तु तादृश नैवं सा च माया न विद्यते मायेल्यविच्छमानस्वाख्ये-त्यभिप्रायः ॥ ५८ ॥

कथं मायोपमत्वेषां धर्म्माणां जन्मोपयाश्रित् । यथा मायामयादिकादिशीजायते तन्मयो मायामयोऽसुरो नासावडूःरो नित्यो न पोच्छेदो विनाशो वा । पभूतत्वादेव संडस्य जायते शरैःसिम्युजां तदिदानीं प्रपञ्चयति । धर्म्मा इति ॥

तत्त्वाद् पादं विभजते । वेदपोऽति ॥ प्रतिष्ठावद्योतकत्वमिति॰यदंशदर्शयति । त एषु संप्रकारा इति ॥ एवम् प्रकारत्वमेव स्कोरयति । यथो-नेति ॥ यथन्तराकता संडरतिरिति॰यदेगेक्षा । तथा च संडरस्यैव ते धर्म्मा जायन्ते न तु तेभ्यां तत्त्वतो जन्माक्षोऽर्थः । न ते तत्त्वत इत्युक्तं प्रपञ्चयति । परमार्थी इति॥ संडरस्यापि जन्म पारमार्थिकमेवेऽकाद्याश्रितो-त्पादं योजयति । यत्पुनरिति ॥ प्रपञ्चेतव्यं जन्मोति येषः । वत्स्वर्य-पादार्थनाकाऽऽकारा स्कोरयति । भवेत्यादिना ॥ ५९ ॥

ननु.दृष्टान्तं तद्वाऽऽदर्शयितुं तदोः हेतोर्निर्द्देशन कोऽर्थनि ।

नाजेषु सर्व धर्मेषु शाश्वताशाश्वताभिधा । यच वच न च कर्त्त न्ते विवेकस्तच नोच्यते ॥ ५८ ॥ यथा स्वप्ने हयाभासं चित्तं चलति मायया । तथा जाग्रद्याभासं चित्तं चलति मायया॥५९॥

धर्मेषु जन्मनाघादियोजनायुक्तिः। न तु परमार्थतो धर्म्मोयं जन्मा नाघो वा युज्यत इत्यर्थः ॥ ५९ ॥ परमार्थतस्त्वन्मुखजेषु नित्यैकत्वविश्वात्मसक्ता-कैषु शाश्वतोडशाश्वत इति वा नाभिधा नाभिधानं प्रवर्त्तते इत्यर्थः । यत् येषु वच्येन्ते यैरर्थौष्ठे वचः। शाश्वता न प्रव-न्ते सभिधातु प्रकाघ्रायितुं न प्रवर्त्तन्त इत्यर्थः । इदमेव-मिति विवेको विवे च ता तत् नित्योऽनित्य इति नोच्यते । यतो वाचो निवर्त्तन्त इति स्मृतेः ॥ ६० ॥

यत्प मव्योमोचरत्वं परमार्थतोऽद्वयस्य विश्चानमात्रस्य यथे त्यादिना ॥ श्लोकान्तरार्घयाघाकाङ्क्षा दरम्र्यन योजयति । कथमित्या-दिना ॥ ५९ ॥

यदुक्तं शदूभावेन ह्ययं सर्व्वस्मिति तत्पमपश्यति । नाजेष्वति॥ व्यात्मनि नित्यानित्यक्चा नादतरतीऽख्यान श्रेष्ठमाह । यनेति ॥ शोकस्य पूर्यों व्याखरे । परमार्थतस्त्वति॥ द्वितीयाद्वं व्याकरोति । यने-त्यादिना ॥ तन्नेति प्रकटयिष्य धम्मेष्वस्मति यावत् । व्यात्मसु नित्यानित्यक्चा-भावे शदूगोचरत्वं श्रेष्ठश्रान प्रामाष्माह । यत् वति ॥ ६० ॥ व्याक्षानः यद्दूागोचरत्वे कथमसौ व्याक्ष्याभिः यदैवं प्रतिपाद्य-ताम्बरतोऽख्याच्छा॥ चित्सहसनूमात्रमविचारहस्तरं प्रतिपाद्यप्रतिपाद-करूपं इत्यमिति शदूगतान्माह । यथेति । सर्वे प्रतिपाद्यप्रतिप-

तथा तद्रूपमेवेदं जायते चित्तमिष्यते ॥ ६६ ॥

उमे श्राज्योद्दृश्ये ते किल तद्रूपौति मोक्ष्यते ।

चित्तं दृश्यमिति कं दृश्ं दृश्यास्सम्प्रेक्ष्यते । उत्का-

ध्यमष्यत् ॥ ६५ ॥ ६७ ॥

शोभिचित्ते सभे चित्तपेत्ये ते प्रयोक्तॄणां स्ये इतरेइतर-

गम्ये । जोवादिविषयापेक्षं च चित्तं नाम भवति । चित्तापे-

क्षेपु च जीवादि ह्यक्षं । पतसोऽप्योव्यग्यहक्षे । तथाऽऽलि क्षि-

दक्षोति चोष्यते चित्तं वा चित्तपेक्ष्यं च वा । किन्दृश्-

क्षौति विशेषिकनोष्यते । न चि खप्ने हशो हदि चित्तं वा

वियुते तथेहापि विवेकनामित्यभिप्रायः ॥ काथं शच्य्या-

ह्यान्वास्यानेनैव स्यात्तथाद पृथगपेक्षितमिति विवक्ष्यवाद ।

उत्कार्च्यमिति ॥ ६४ ॥ ६७ ॥

हश्यदर्शने भवति इरेप्यप्याक्रमप्रायाऽऽप्रतिहतं हेतू-

दमभिस्याय्युद्याच । उमे श्रोंति ॥ दृश्यदर्शनेऽपेक्ष्यरापेक्ष-

विशिके ह्यशे तदपिकर्ं दर्श्यं विशति तद्वच्चित्तं

दर्श्यं विशति तस्मादृशं च तदृश्यं च ह्यसं तद्योग्यो-

नाववाद दृश्यं दर्शयति न तु स ह्यदृश्यो ह्यदृश्यतोऽस्तो विभागो-

डग्नादिमिरप्रायाऽभावादृश तद्वाधो-

रेदृशवशेत्यर्थः । किश्च भान्नानार्का प्रकाशप्रकरर्षिकाश्या । न दृश्यद-

र्शनवोरन्यतरस्मैपि नेरपेक्ष्येष सप्तभावना भवति शून्योचाऽऽनदोष्यात् ।

तथा च परस्परपरस्पारेक्ष विद्योत बहुश्रयं कार्स्नतनेक स्वादिति मतवाद ।

किन्ददिति ॥ तथाहि दूयेनं वा किम्सोति पुत्रे विवेकिना नाशो-

क्ष्यते प्रकाशदोषाद्दर्शः । किश्च प्रमाणाद्योऽपि अदर्शः ।

भेदः सनाभवति । न च दृश्यदर्शनयोः स्वरुपे

वच्यते ॥ कर्चं तर्हि प्रमाणप्रसेयविभागो वादिमिः श्वते तच्चत-

दोपेक्ष्येमाव ॥ तन्मतेनेऽति॥ तन्न प्रचरं पादं विभजते । कोऽहेति ।

ते जीवचित्ते एवति सम्भवः । शद्बोऽर्थाद्यात्मनितरत्नपाश्र्वं तदेव

लक्ष्यायैर्न्यसुभयं तन्मते नैव दृश्यते ॥ ५७॥ यथा स्वमयोर जीवो जायते नियतेऽपि च । तथा जीवा ग्रमौ सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥५८॥

मूल्यं लक्ष्यतेर्नयेति लक्ष्यया प्रमाणं प्रमाणाभावनसुभयं चित्तं चेत्यं द्वयं यतः । तन्मते नैव तद्वित्ततयैव तत् न लक्ष्यते । न चि घटर्मात मृत्याख्यायाः घटो लक्ष्यते नापि घटं प्रत्याख्याय घटर्मातः । न चि तत् प्रमाणप्रमेयभेदः । यक्वते कल्पयितुमित्यभिप्रायः ॥ ५७ ॥

मायामयो मायाविना यः कृतः निर्मूलतको मन्त्रौष- धैरिनिर्निष्पारितः । स्वममायानिमित्तका पक्वजादयो रसतर्यंत । जीवादिति॥ द्वितीयपादं व्याखरे । तद्वादिति । तदेव स्कुट्यते । चित्तं नेतिः किन्तदकोत प्रेक्षति न किन्तदको- ल्युदते विवेकनेति योजनां । उत्कमेवाद्य हेतुनेन विह्नोति । न प्रीति । दृशेते जागरितोऽत्रिः ॥ द्वितोवादं व्याचचाखतया प्रचक्षते । तदेवादाय आकारोति । वच्यचेऽप्यादिमा । वत्सततो न तद्वेदेव प्रागादिबकल्पनादिति घोषः । कचं तर्हि लौकिकान् पाने- चकानाश्च प्रमाणप्रपेयविमागप्रपत्तिरित्यय्य फलप्यपादार्चेनाश । तन्म- तेनेति॥ तदेव प्रभवयति । न होति॥ अत्र किं प्रमाणचिन्मुक्के श्यागमित्यनुसररमतितप्रक्नायादपि घटत्पानमन्योऽस्याच्चयप्रक्षायातो न घट- नजानयोर्योऽन्योन्येवभावः सत्यभावतोस्वर्यः ॥ ५७॥

तद्यानालब्जालादोर्गा दर्शयन्नातिरिक्तागमानसत्यप्याह्यमानस भेदपा- प्रकप्रामाणवाधं पतित्वा दर्शयन्नातिरेकेच तेनालष्पे ज्ञादिप्रकष- वाधः स्वादिल्काषया परिफरति । यचेलादिना । मायावकस्य निर्भि- नकस्य च जीवस्य विद्यं सभूतमानं प्रकटय । मावेतिः ॥ संविदति- रेकेषामखजादोर्गा परमार्थतः । शश्वभावादिलौमानस न जन्ताविमतिमात-

चित्तं निर्विषयं नियमसंयत्तेन कौत्सितम् ॥७२॥ योजकति कल्पतसंतत्या परमार्थेन नाक्ष्यसौ ।

सदृशं कौत्सितम् । यसंख्यो ह्यायं पुरुष इत्य स्मुते:। सर्वविषयस्य हि विषये सकृन् । निर्विषयतयाऽऽपिसमसद् रत्यर्थे: ॥ ७३ ॥ न तु निर्विषयतेन छेदसंकरं चित्तस्य न नि:शकृता भवन्ति यथाऽऽकाशता ध्याक्षैर् विषयछेदैरिवादिभिर् व्यर्थ घयस्य विद्यमानत्वात् । नैष दोष: । कच्यादित् । य: पदार्थ: याकादिव्यत इति स कल्पतसंतत्या । कल्पिता च या परमार्थप्रतिपन्नपदार्थेन संततिश्च सा तयाऽत्रि परमार्थेन नाक्ष्यसौ न दार्श्वैव संवेदनमित्यर्थ: । चित्तेति॥

दार्श्वैव संवेदनमित्यर्थ: । चित्तेति॥ चक्षुरादि नु तिमिरपि निर्विषयतेनाऽऽशकृत इति नु तिमिरविकलुषीकृतं चाऽऽधवति । सर्वविषयश्रेति ॥ ७२ ॥ निर्विषययेन चित्तस्याऽऽशकृतवमशकृतं तदक्षरं ग्राहादेभिर् व्यर्थ सत्यादित्याऽऽदृशु । योऽक्षरति ॥ न तु परमार्थतो वैचित्रिक: भट्टपदार्थान् दृश्यादित्यमवाद्याल्लामतिष्ठन्नो तथा च चित्तं कायमशकृतव न त्वाऽऽत्मा । चक्षुरादि नु तिमिरेति ॥ वन्ध्यपिकपारिमाण्डिकव्यवहाराहारौर्ध्वम पदर्थो यो दृश्यादि: समवायान्नैवातो न परमार्थतोऽपेक्ष्य कामं शाब्दस्या प्रतिभाति तथादित्यमवादिभिर् व्यर्थ: । व्यवहारस्यैवाश्वापर्यवति । नन्विति ॥ तम इत्यादिति शाब्दम्येनोऽपि शेषं विशेषतो व्यनक्ति । शाब्दादिति प्रामाता प्रमाणं प्रमाण्यपि शाब्दते ॥ तत्त्वादेशे परिशिष्यति । नैष दोष इति॥ तम निर्विषयतयाऽऽशकृतुं प्रयत्नपूर्वकं पूर्वमर्हतोयान्ना साधयति । कच्चादित्यादिना ॥ परमार्थतो दृष्टसाधनं चाक्योक्तिक्रममहूषुप्रवादर्शवति । छात इति ॥ चितोयादयं यतेति । गतिर्दृश्य गृद्यते गृह्यादिप्रपंचश्च न ततो

परतन्म्राभिसंधत्या स्वान्नाक्ति परमार्थतः ॥७३॥ कल्पितसंधत्या परमार्थेन नाप्यतः ।

विद्यते । जाते हेतं न विद्युत इत्युच्यते । यच परतन्न्राभि- संधत्या परधाक्तव्यवहारेण स्वातं पदाथैः स परमार्थतो निर्णयमाप्नो नान्यथैव । तेन शुक्तिरुचामणक् तेन कीर्तित मिति ॥ ७३ ॥

नहु याक्तादीनां संस्ततित्से ऽपि तत्प्रत्यमपि कल्पना संस्ततिः स्वातं । सत्यमेवं याक्तादिकाल्पतसंस्ततयैवाज इत्य- स्यते । परमार्थेन नाप्यतः । यचातं परतन्न्राभिनिव्यत्तया

व्यावर्तकप्रातिल्सकावचचप्रतिपच्तमननरेव प्रकारते । तथा च तत्क्ष- वचतसत्त्वमदिपच्चौ तदिततरमतिपच्चौ । तत्रातिपच्चौ च तद्रचसत्त- चादत्प्रतिपच्चौ तदिति परच्वराच्चवाद विचित्रदपि कतुः विध्रे दित्यचः । वचुतो निवेचयचैव दिक्ृतदकृतचैव प्रागुक्तं एकृतमेवचयुपचं- रति । तेकैति ॥ ७३ ॥

याक्तादिमेदेकसनया: संधतिचिन्मात्रे तदधिगोत्रामनजातकल्प- नापि संडतिच्चैव संविदचाप्यह्नाज्ञानतीत । क्रच द्रति । कल्पित- वातानन्यजातस्यैव चेतमात्र । परतन्न्रेति ॥ परिच्चेदवादप्रचिदजननना भान्चे वाक्त्र जायते जन्मनच विभ्रमच तच्च्चेदशचाजपक्चार्चप तचात्न युक्कमचर्यः ॥ श्लोकच्यावच्च्यादियुक्तचामाछ । नम्यिते ॥ याक्तादिमेदेकच कल्पितले तत्रयुक्तचामज्यजात्यमपि कल्प्यचं स्वादिच्चर्यः ॥ किंश्रोदचमा- के ति व्यवचारच कल्पिततं चिच्या तदुपचाचितक्ष दुपदेति विपच्यग्राद्या- मक्षकारोति । शत्यमिति ॥ शजीयचमितचाभिधानच शंडतिप्रयुक्तचापचत्- वचारच वधिवातचमिरमितचर्षः ॥ केवक्यावच्च्यावार्जोडच्यावचर्यभिधाना- भावभ्रच ॥ नैव क्यावच्च्यं दरश्यचति । परच, चंगनेति ॥ चातन्यवचत्-

यदा न लभते हेतूक्तमाधममध्यमान् । तदा न जायते चित्तं हेतुभावे फलं कुतः ॥७४॥

जात्यास्मरविचित्ता प्राग्भीर्वर्जितैरुपष्टौयमानात् धर्महेतलादिमाश्रितहेतवे उत्तमाः केवला्च । धर्मोधर्मोयविमिश्रा मनुष्यत्वादिमाप्तप्रत्यया मध्यमा:। तिर्यगादिम्राप्तिनिमित्ता प्रधर्मैकबुद्धया: प्रष्टत्नविशेषावाधमा:। ताहुप्तममध्यमाधमानविद्यापरिकल्पितान् यदा एकमेवाहितोयसामातत्त्वं सर्वकल्पनार्जितं जानन् लभते न पश्यति यथा वाय्वेह श्यमानं गगने मत्वं विवेकी न पश्यति तथतदा न जायते नोत्त्पद्यते चित्तं देवद्याकारेप्तमाधममध्यमफलरूपेपण । न च्यावति हेतौ फलसमुत्पद्यते वीजाद्भाव इव सक्तादिः ॥ ७४ ॥

निर्मिमित्तो न जायते हेत्युक्तं तदेतत् प्रपञ्च्ययति । यदेतत् ॥ उत्तमान् मनु रेढन् विभजते । जातोति ॥ च्याशयो:प्व र्जितैः फलतथार्ज्जतैरेरधकारिभिरिति यावत् । देवतादिक्वादिशब्देनोक्त ए' जन्मव्यते । केवखत्नेन धर्मार्थ्यन् प्राधान्यसू् । मनुष्यत्वादित्यादिशब्देन मध्यमवोत्पद्यते । तिर्यगादित्यादिशब्दे नाधमजन्म स्फुटं च्यते ॥ वाक्योयझानदर्शननिष्ठतै दिव्याद्यर्थे न विभिद्यते । परिद्योभि: ॥ कविदुषा प्रतोयमाना हेतवो विदुषां न प्रतिभान्तीष्ये तत्तु हेतुन्नेन स्फुट्यति । यदेतत् ॥ चक्ष्रडर्ये हेत्वर्थपदं व्याश्रयते । न धीमत ॥ ७५ ॥

चिनिमित्तस्य वित्तस्य यातुत्त्पत्तिः समाधयः । अजातस्यैव सर्वस्य चित्तदृश्यं हि तद्धतः ॥७३॥

हेतुभावे चित्तं नोत्पद्यतेऽति सूक्ष्मं । सा पुनर्निरुत्पत्तिःचित्तस्य कोऽधधीति । उच्चते । परमार्थदर्शनन निरासधर्माधर्मौधोत्पत्तिनिमित्तक्षानिमित्तस्य चित्त- खेति या मोक्षाख्याडनुत्पत्तिः सा सर्वदा सर्वावस्थासु समा निर्हेतुकैव च । पूर्वं मध्याजातस्यैवाडनुपनस्य चित्तस्य सर्वहृदयस्थे त्यर्थः । यचात्मार्गाप विमोचनाद्वित्त- तस्य तदयं जन्म च तदादीनातस्य सकृदेव मृद्वा चित्रमस्य समाधयैवाडऽसुरपत्तिन पुनः कार्मपक्नुवति कर्द- मिहा न भवति सर्वदेकरूपपैवेत्यर्थः ॥ ७३ ॥

तदा न जायते वित्तमिति काश्चपरिच्छेदमपतीतरागनुकुलतन्मा- यस्य परिफरति । चिनिमित्तखेति । चित्तस्य च निमित्तवर्जितस्य नित्यशुद्धस्य या धर्माडनुत्पत्तिः । सा निर्हेतुका चेति । व्यजातखेति । सर्वस्य हेतुस चित्तहृदयस्थेन मिथ्यात्वाद्वै- स्वविद्यस्य परिपूर्वस्य चित्ताख्यस्य शुद्धस्य जन्मयोगातदुत्पस्य- रक्नाख्यस्य युक्तोऽर्थः । उक्तमनुध्याख्यात्पूर्वकं चोचमवार्य्य व्याकरोति । हेतुभाव रत्यादिना ॥ यथा दृश्यकरपनाकारेपि युक्लेरदृश्यत्वं स्वाभा- विकं तथा जन्माकुलाकारेपि संवितो निर्हेतुकैवाऽऽतत। स्वाभा- विकी॥ जन्माभ्रमनिहस्पपेक्षया त्व तदा न जायते वित्तमित्यः । न केवलं मोक्षावस्थैव चैतन्यस्याजातं किन्तु घटाद्युप- रक्खापीतस्यभित्त्वाऽऽल । सर्वावस्थास्विति ॥ सर्वस्य चित्तप्रतिबिम्सस्य विम्वकस्मादुपलत्तादिति हेतुभमिम्रेक्षाऽऽल । कदया चेति ॥ द्वितीय- पादाऽऽद्यं कचवति॥ पूर्वमपिति । तत् हेतुमाद ॥ यथादिति तत्मादृशं सुप्रबन्धं तस्य जन्म च हृदयस्थाऽऽत्माऽऽदित यावत् ॥७३॥

बुषौ निमित्ततां सर्वां हेतुं पृथगनासुवन् । वातघोकं तथा कामसमयं पदमन्त्र तु ॥७८॥

यथोक्तेन न्यायेन जन्मनिमित्तकस्य हेत्वभावादनिमित्त- त्वात् सत्यं परमार्थतस्तु यथा हेतुं धर्मादिकारणं देवादियोनिमाप्ये पृथगनाप्रुवच्चसुपादददानकस्तकवाच्यौषधा: सन्तु कामयोगादिवर्जितमविच्छिदिरचितमभयं पदमन्त्र तु पुनर्न जायते इत्यर्थ: ॥ ७८ ॥

यस्मादभूताभिनिवेश्यादेर्याति हेयड्यादिसंनिश्चयो- भूताभिनिवेश्यकवादिविद्या व्यापकुरूपाद्धि सदृशे तद- हेत्वभावं च तत्रैव निर्निमित्तो न जायते तस्युक्तं तद्दिदार्कीं प्रप- न्वति।नुद्रे तु। हेत्वभावोपपत्तितां परमार्थंभूतां प्रतिपद्य देवादियोनिमाप्ये धर्मादिहेतुमप्यार्कीबन्वतिष्ठते तदा सर्वसंचारकारणत्वितं पदमन्त्रजानो न पुन: शरीरं व्यक्नुातोऽर्थ:। यथोक्तेति। हेत्वादिना श्रुता हेतेतु रज्ज्वादिरेव कल्पितं वचोऽकल्प्यावेन तत्व्वमिति यकनि यत् तद्यं निमित्तं तस्याभावतस्तामभावोपपत्तितां वचसां निमित्ताभावादेवाना- स्तन्नतां तत्त्वादेव चतुर्भि: मुखेति योगजा। पृथ्वन्निति देवादिमकृत- नाश्राप्ये धर्म्यंकृत्याद्व्यतिरेकेण धर्मोधर्म्यो तिर्यंगयोनिमाप्ये वाङ्‌- र्म्मपाकुुर्येंथानद्विर्यंग्वति यावतु॥ प्रकृतस्य भानवतो धर्म्याद्वारहणाना- वोने हेतुं वचयति । स्वकेति । कार्यंभूतस्य्यामप्यर्चरादिक्क्षचा पुन- र्भवजित्यर्थमार्चमाच ।कविद्योति ॥ ७८ ॥

वयोक्तपदराम्न: पददाशोकामायच्क्राल । चभूतेति । व्यभिचारित्वा- दिसेहेतदयात्मकदर्शनन वा साध्यसाधनात्मकनो हेतुत्व वचुनोडभावं यदा पुनर्नु बुद्बांकेन वस्वभावं उदघो बुद्बेव नि:शङ्कं चित्तं यथा पुनः

प्रजमनित्रमक्षं प्रभातकषायति स्वयम् । सततहिभातो ह्येवैष धर्मो धातुः स्वभावतः ॥५०॥

सुखमात्रियते नित्यं दुःखं विविधते सदा ।

पुनरपि कोऽयं चाड्मा बुद्धानां विषय इत्थात् । स्वमेव तत्त्वप्रभातं भर्त्ताति नादित्यादपेक्ष्य स्वयं ज्योति:स्वभावमित्यतः । सत्त्वविभातः सदैव विभात इत्येतत् । एष एवं लक्षणः शामाख्यो धर्मो धातुः स्वभावतो वस्तु स्वभावत इत्यर्थः ॥ ५१ ॥

एवं सुधियामनसि परमार्थतत्त्वं क्कचात् शोकिकैर्नं स्त्यात इत्युच्यते । यथात्र यस्य कस्यचित् हृदयस्युनो धर्म्मस्य ग्रहणं ग्राह्यावेशेन मिथ्याभिनिविष्टतया सुखमात्रियते

यो मोक्षे विदुषां विषयो दर्शिततन्मेव पुनर्विचार्यते । कल्प्यते । स्वयम्भातले हेतुमात्र । कथं भवति ॥ कल्पितस्य धर्मस्य भाव्याज्ञां नाशयेत् कथमपि परतन्त्रो भावितमात्रे न व्यवस्थानेनातः स्वकीयोतिर्यग्वात् । धर्मो हृति ॥ विधृतो धोयते निधीयते शर्वं नःक्षयंते क्षयप्रादाव्यावृत्तो धातुरात्मोच्यते । तथाच वर्वस्य शून्यं मानशोधनखूपवार्तेडपि शून्यता-

वाचितयैषतमः शून्यो ज्ञेयोऽर्थो नास्तीति शून्यता । भाव्यतेति ॥ क्वचिदात्मादेवात्मनः स्वय ज्ञोतिर्मित्यमित्याच । भाव्यतेति ॥ क्वचिदात्मादेवालम्बनात् स्वयं ज्योतिर्भवत्यच वटवदनात् तत्त्वप्रज्ञादित्याच । स्वभावत इति । आकारूपूर्वकं शोकमवतार्य तद्क्षराति योजयाति । पुनरपि स्वदिना ॥ धातुसभावत रत्नैकपदं नजोत्वाय्याचष्टे वाक्यत इ॥ ५२॥

विवक्षितस्य पूर्वं चावधार्यतते । क्वात्र चेदकचर्चो विवक्ष्यतश्चिद् किंमित्यशौ शून्यवायैरपदिष्टस्येव शर्वेनैव शून्यते न तु तात्प्रह । सुखमिति । नित्याभिनिवेशात् तत्त्वसदपचयं सदैवाश्रादते तथादेव वस्तुतोडपदपि दुःखं शर्वदा प्रकटो-

यस्य कस्य च धर्मस्य ग्रहेऽय भगवानसौ ॥ ४२ ॥ नास्ति नास्तीति नास्तीति नास्तीति नास्तीति नास्तीति नास्तीति

ज्ञानासेनाच्छादित इत्यर्थे। ग्रहयोपलक्षितमित्तं चित्तावारकम् न यतोन्तरमपेक्षते। दुःखक्षय विव्रियते प्रकटीक्रियते। परमार्थानास्था दुर्लभत्वात्। भगवन्साक्षाद्धयो देव इत्यर्थः। अत्र वेदान्तैराचार्यैरच मध्य उच्यमानोऽपि नैव जातुं शक्य इत्यर्थः। शाखार्थो वक्तुं कुवलयेऽत्र भवति नास्तीत्यादि शास्त्रविषया अप पक्षितानां ग्रहण भगवतः परमात्म आवारकम् एव किसृत मूढजनस्युच्च-

क्रियते तेनाडSहै भगवान् आत्मा शास्त्राचार्योपदिष्टेऽपि न विश्ररो भवतोर्यः ॥ शोकव्यावृत्त्यं यतः सपर्यते। एवंविधि ॥ स्वयं क्षोभद प्राशुपदिष्टप्रकारेऽपि यत्नः ॥ तन्न शोकमदतादृशं व्याकरोति। उच्चत इत्यादिना ॥ हं ते शिष्याचार्येऽपि कथमात्र सदृशः पश्चात्सदृशः पश्चा-ज्ञानासेनाच्छाद्यमानस्य तदाऽऽत्मा दूरेति॥ इतश्चात्मतत्त्वं यथावदन प्रतिभातीदृश्यते। यथावदारमप्रयाभावे हेतुमाह। परमार्थ-

देवो याथाथेन न मातीदृश्ये ऽपः ॥ उच्चक्ष विद्रुमामस्य भाव-रक्ष्माविद्यास्यामस्य दुःखस्य विवर्तमिति स्थिते फलितमाह। शत इति ॥ शुत्स आचार्योपदेग्य तास्मर्थ्य जिज्ञास्यं वारवति। वडव रति॥ आत्मनि प्रवचनस्य परित्यागस्य दर्लभत्वे प्रमाणमाह। शाखर्थ रति॥ ४२॥

निवेदितानां तदावारकम् किं वक्तव्यमिति साधु भवति। शङ्करस्वामिदासा

चलासि रोभयाभावैराष्ट्रक्षोभेव वाकिग्मः ॥ ५३ ॥

नास्त्येतद्वर्मण्यं प्रदर्शयितुमर्हम् । प्रसिद्धम् । पश्यामोति वाकी काचिल्लतिपच्यते । नास्त्येत्परो वै नास्तिकः । पक्ति नास्त्यपरैरौपयैर्नैवास्तिकः सद्सद्वादो दिम्बाशः । नास्ति नास्तित्वमित्युभयवादोऽस्ति । तद्वादविभावकः घटादौ नित्यदिलचछपालात् । नास्तिभावः शिरः शदात् विशेषत्वात् । उभयद्वादैरविषयत्वात् सदसद्वादैरभावेऽपि तन्नाभावः । प्रकारचतुष्टयेऽपि तैरतेवैष नास्तिरोभयाभावैः सदसद्दिवादो सर्वैरपि भगवान्तमाठ्योल्येव वाकिग्मो विवेकी । यद्यपि परिडतो वाकिग्म एव परमार्थतस्त्वानवबोधात् किन्तु स्वाभावमूढो जन इत्यभिप्रायः ॥ ५३ ॥

श्रोकत।त्पर्यमाश्र । वक्ष्यति॥ प्रमातरा देशादिव्यतिरिकोऽखाद्यो वेगेनिकादिपचः । देशादिव्यतिरिकोडपि नाशो बुदेः्योऽन्तरचते । अचिकलो विशिष्टस्यैवात्मलादिति द्वितीयो विशिष्टादिपचः । द्वितीयो दिवम्प्रभुः । तत्प्रभुः नू शून्यवादिप्रपञ्चे निःशून्यवादिनिकल्कोऽप्यधमोऽपि वोधा । द्वितीयाद्वं विभजते । तत्रैषादिना ॥ शून्यलेभ्यो घटादिभ्यः शून्याद्वाकात्परिशामितया वैचक्षण्याद्विभावो योडयं प्रमातोक्कः स चलः स विशेषः शूनु परिशामितोऽर्थः । देशाद्यतिरिक्को नामिति । यो नास्तिभावः स शिरो निर्विशेषोऽनेन वचसासदभावश्वोल्यावाद । नास्तिभाव इति । प्रकारचतुष्टयेऽपि तत्पक्ष नास्तित्वनास्तित्वसदितालस्य नास्तित्वफलेऽनं ग्यावहपर्यवश्ररति । किमिति ॥ ५३ ॥

कोटास्रतस एतासु ग्रहैयोसां सदा हतः । भगवानाभिरुप स्तो येन दृष्टः स सर्वदृक् ॥ ५४ ॥

कोटुक पुनः परमार्थतत्त्वं यदवबोधाद्दवास्लियः पखिडतो भवतोत्याच । कोस्थः प्रावादुकयाक्यानिर्णयायान्ता एता उक्ता श्वासिनासोत्यै। धारणकृतो यासां कोटीनां ग्रहैर्ग्रं डगौंपलक्षणानिश्चये; सदा सर्वदा श्वासत श्वासादनश्वेपामेव प्रावादुकानां यः स भगवान् श्वासिनास्सोत्यादिकोऽटदिशस्तत्स्वरूपैक्यादिविकल्पनाप्रहणित हृत्येतत् । येन मुनिना हस्ते ज्ञातो वेदान्ते श्वै त्पनिषदः पुरुषः स सर्वहकू सर्वज्ञः परमार्थपखिडित ऋतस्यः ॥ ५४ ॥

व्यात्मनो यदावारपश्यक्त तदपशंकुंहरति । कोष प्रति॥ वाक्षं कोटीनां परोक्षकपरिकल्पितानिर्षयैवंदिनुपशयोर्वामा परैरभिनिवेशेऽपिव्येतेरात्मा सदा समाहृतत्साः स्वलेताचवस्रः कोषः श्वस्नि । तथा व्यात्मनो न यथावदारमप्रमेयमित्स्यः॥ यद्यि श्वासमा समाहृतो न तर्हि तस्य श्वागं ज्ञाने वा नास्ति नैराज्यं ज्ञातव्याज्ञानपरिशेषादिश्यपद्याच । भगवानिति॥ श्वासाच्च वक्षुतोऽक्षतोस्यादिकसनाच्चितो येपोनिषद्वाक्येन प्रतिपद्यः स श्वस्स्थो श्वात्मानरमपश्यन्नु परमार्थपखितो निराकाकू भवतीस्वर्यः । लोकनिरासामाफलं दर्शयति । कोहगति॥ किमिति परमार्थतत्त्वं यिश्मास्खते । तदूशानाद् पाखिदव्यास्यंमित्साच ॥ यदवबोधादिति॥ तत् झोकस्मवाथ्यं व्याकरोति । वादेश्वादिगा । तैवामेव प्रावादिकानामाचपरव्यनिचयैतत श्वस्नः । ये भगवास्वक्रविचेष्टः स येनैति योजनां ॥ ५८ ॥

प्राप्य सर्वत्रां हृदयं बाध्याख्यं पदमध्यम् । अनाप्नादिमध्यान्तं किमतः परमौषते ॥ विप्राणां विनयो ऽप्येष घामः प्राप्नोति उच्चते ॥ ८५ ॥

प्राप्यैतां यथोक्तां हृदृत्रां समस्तां सर्वत्र बाध्याख्यं पदं स बाध्याख्यः । एष नित्यो महिमोति स्मृतः । अनाप्नादि-मध्यान्तम् । कारणाद्यैर्वा उत्पत्तिस्थितिलयां अनाप्ना सम्प्राप्ता यसाद्यपदस् न विदान्ते तदनाप्नादिमध्यान्तं बाध्याख्यं पदम् । तदेव प्राप्य सर्वत्र किमतः परमादृष्टेः श्रेष्ठे नेतरे विषयेऽतिमधुरेः । नैव तत्स्व-रतेनार्थे कृत्यादिगौतमस्मृतेः ॥ ८५ ॥

विप्राणां वाच्याख्यानां विनयेर विनीतत्वं स्वाभाविकं यदेतदामसृपे यावस्थानम् । एष विनयः शमोऽप्येष एवं स्वाध्याये । प्रयोयते॥ ययोक्तां चरःकोटिविनिर्मितं काित यावत् । समस्तस्यं ज्ञातव्योऽयं नून्यालं परिपूर्णस्यास्यिउपपत्तम्॥ तत् न म बाध्याख्यपद-प्रयोगे प्रमाणमात्र । य बाझ्याख्य ऋषति । स विदां परोषिततमज्ञ-वस्ततः शनु कथावस्तो ऽथ कुर्ये? ब्राझ्यषो भवतोर्षः । ब्राझ्यपस ब्राविदो विद्या कथावस्तो ऽथे व सभावो महिमेति युक्को निर्विकारो हदि हृद्याभावादेकरूपो भवतोति वाक्यान्तरस्यार्थः । तदेव पदं विधि-र्नति । यनाप्नादिमध्यान्नमति॥ तह्ग्राकरौति । कादौति । सम्ययं दर्शेभदृश्याष्टं व्याचष्टे । तदेव प्राप्यौति । ज्ञानवान् कथावस्तः शनु कर्तकव्यो न तस किदृदृक्ति कर्तव्यमित्यचिदृषं भगवदार्ं प्रमाण-यति । नैव तस्खे ति ॥ ८५ ॥

यावक्रीवादियुतेर्विदां ह्यस्यलयादिघो नान्निद्धोक्तादि कर्तव्यमि-त्वन्म । तदाहो तस्मादिति योज्येतोऽत्रि कृत्स्नमिलासमाप्तावप्याहार ।

दमः प्रद्योतिदान्ततादेवं विद्या च्चमं वृञ्जेत् ॥ ४५॥

सवस्तु सोपक्रमञ्ज हयं शौकिकामिष्ठिती ।

प्रस्तुतः स्वाभाविकोऽन्रतक चश्यते । दमेऽध्येष एव प्रशत-

तिदान्ततात् स्वभावत एव चोपयान्तरुपलद्बस्स्था: । एवं ययोकं स्वभावोपधान्त' नब्बा विद्या च्चमं उपथान्तं स्वा-

भाविकों बब्सरूपां व्रजेत् बब्साक् रूपेऽप्यवतिष्ठत इत्थ्यै: ॥ ट५॥

एवमन्योन्यविरहद्वैलात्संसारकार्पानि वागहे पदोघा-

सर्द्धान भाविदुकानां दर्शनेन । चेतो विभावदर्शनानि तानेति तदुक्तिभिरेव दर्शयिषा चतुष्कोटिवर्जितताद्रा-

गादिद्दोषानासदं स्वभावध्यान्तहै तदर्शनमेव सद्यगुदर्शन-

नमित्युपसंचतम् । पयेदानों स्वप्रक्रियाप्रदर्श्यार्थ पारम्मः

यार्भित । नब्बार्विदां नब्बाष्पणागामेव विनयः सभावतो न निवेशाधीनां कर्तव्यतामधिकारोति । यद्योडपि स्वाभाविको न निवेशेन क्रियते

दमोऽपि स्वभाविकत्वाच्च नियोगमपेक्षते ॥ एवम् वृत्तस्यमाक्तरतत्-

विद्यान् उपास्ये व्पनित्रव्यानुबन्धनमसदुपेय तिष्ठतेऽथे । पस्सराच्चं

कथयति । विप्रकृष्टाभिस्यादिना । तमेव सभाविकं विनयं विदध्योतित यदेतद्दिति ॥ ट६॥

एव एतेनैव स्स्थमावो वेद्यते । परमतमिराकारतयाच्चेऽनागत स्सम-

वधारितम् । स्वधुना स्वप्रक्रियावडवस्थायोपन्याश्चहेनापि तदवधा-

रविधमवस्थाहयकुपन्यस्यति । शव्दावस्सित । हेतावहानदपूर्वकं प्रकार-

शेषु तात्पयं दर्शयति । एवमिति ॥ विशिष्टाध्यारोपविमोचनिमित्त

जायादिप्रपदायोःपरिग्रहदपूर्वकं बोधप्रकारः सद्र्रक्रिया तथा तस्सेवा-

लत्प्रदर्शनपरको यत्र्यप्रेप इत्स्यैः । तत्र जागरितचिदादृरति ।

व्याचष्टे मार्तिमार्तिक

प्रवस्तु सोपलबन्ध युचं लौकिकामिष्यते ॥५७॥

सवस्तु संरक्षितः । सता वसुना सच् वर्त्तते हृदत वस्सु । तथा सोपलब्धप्रकाशः तेन सच् वर्त्तते दृत्ति सोपलभ्रः । सोपलब्धघाकादिस्वरूप व्यवहारास्वदं ग्राह्यग्राहकस्वभावं हृदयं लौकिकं लोकादिप्रपेतं लौकिकं जागरितमित्येतत् । एवंकथनं जागरितमिष्यते वेदान्तेषु । प्रवस्तु संरतेरप्यभावात् । सोपलभ्रं वस्सुप्तं उपलभ्रान्तमसुपलब्धमोहत्स्व पि वस्सुन्नि तेन सच् वत्तते दृत्ति सोपलभ्रेषु । शुद्ध करणं प्रतिपादयितुं जागरितात् स्वूलात् लौकिकं सर्वं प्राचीपसाधारख्यातादिद्यते स्वप्र रत्यर्यः ॥ ५७ ॥

प्रवस्त्रुपलब्धमश्र याच्यग्र हृदयार्चितमित्येतत्कोकोत्तरम् । मत एवं योकोत्तरम् । ग्राह्यग्राहकस्वविषयो नहि लोकः तद्वादिद्यादिदेवताहृदयग्रोतेरिद्म्रियेयदपबध्यते । तच्वागरिताशिश्र्च । तयमिलस्सार्धनाद्र । वाक्यादोति ॥ तत् लोके लोकप्रविचदव्यमिलस्सार्धनाद्र । लौकिकामिति । तच्वाश्रते । खोकोत्तराति । न केवलं जागरितमिदं लोके प्रविष्टम् । किन्तु वेदान्ते चपि परम्परया चानोमायतेन प्रतिपादितमित्याद्र । एवं बहुर्थाभिति । समोपलभ्याधपरत्वतराशं योजयति॥ चरस्वति । वाध्योन्द्रियपयुक्को व्यवह्दारः दृश्‌-तथद्वार्धः खोडीप स्वूचार्यवचच स्वप्रं भवति । तथा च वाध्येपु कर्-खेपूंपचंहुतेषु जागरितवावनाहवा रेपु मनस्सतादर्श्याभावाकारावभासनं सप्रयदितमित्यर्थः॥ पुथ्वालम्ब केवचमितपर्यायं मड्दोत्वा द्वर्वाच-तमर्थमाह । प्रविचिकामिति । तच्वापि लोकप्रविष्टम् 'बौफकामित्यने-नोक' तद्विद्यशोति । वस्स्यंप्राप्नोति ॥ ५७ ॥

ज्ञानं ज्ञेयज्ञ विद्वेयं सदा बुद्धे: प्रकृष्टतमम् ॥८८॥

भावात् सर्वं प्रभवित्रीतं महाभूतियुताद् देहं कृता सोप-य्यपेक्षार्थं तथ्च लौकिकम् । शुद्धं लौकिकं शुद्धं लौकिकं लोकोत्तरं क्रियया येन ज्ञानेन स्वायते तत्त्वज्ञानं श्रेयमेत-व्येव लौध्या । एतद् यातिरेकेया श्रेयात् हि पपत्ते:। सर्वे प्रावादुक-कल्पतवसुनोऽटै रान्तर्भावाद् हि क्षेयं परमार्थ सत्यं तुर्ख्याख्य-महायमजमालमत खलु मित्यर्थ:। सदा सर्वदेतल्लौचिकादिविषये-यान्तं बुद्धे: परमार्थेदृशिभित्नै र्वाविक्ति: प्रकृष्टतमम् ॥८९॥

भूतं वेन न विद्यते तस्माद् लौकिकार्थमपवर्जन्थ । व सूक्ष्माविभागज्ञो व यत् तदोपलक्ष्यो न सम्भवति तद् येथे मविज्ञानमूल्यं छुप्र-वाच्यनातको वा यत् योपलक्ष्यो न सम्भवति तद् येथे मविज्ञानमूल्यं छुप्र-वाच्यनातको वा यत् योपलक्ष्यो न सम्भवति तद् येथे मविज्ञानमूल्यं । न हि कार्यं लोके प्रचिबस्मु । कार्य्यस्थो वावस्थाद्यतस् तस्य तादृश्वादिस्वभिप्रे क्षार्य । लोकोत्तरमिति ॥ तथा श्याश्रितवित् विव-क्ष्ये'क्रियत्या । क्षृतमिति ॥ शाम्भये तात्कमेवावस्थातय तुरीयस्थ वरमार्थेतस् वितद् हि वचसस् मधिगस्यमित्यार्श । ज्ञानमिति । लोकगत-म्यद् यममूढच विच्छितमथें कथयति। प्रत्यक्षत: । प्राय्र्यपलक्षवि-भागवर्जितवादेषु युतो लोकातीतल्लमिलित्यायाश्र । यद् च्योति । शुष्प्र-ज्ञेभ्यो लौकिकं कान्त् तद् भगस् वातापित्यार्श क्षार्य । सर्वंप्रहसोतति ॥ स्व-स्वाहवसीलं छुप्रभुतिमिते मक्षितं यथाविदामित्याह । एवमिति । व्यवस्थातयव मेवत्क्या ज्ञानपदानि कथयति । शोपायनिति ॥ ज्ञानमल मनोहान्तदपं विच्छितमवस्थातया यातिरक्रमपि परीक्ष्य कफरितल्लितं श्रेयं धनभवतीत्याशया श्रुति: । सर्वैरिति ॥ सर्वैरपि प्रावाहकै: पुष्यातकंजसन योभे: परिकक्षितस्य कार्यकारणादिहितपवसुगोडवस्थातये मियेनेम-र्भावाज्छेये बान्नरं नास्तीत्तर्य:॥ नोचनेव विच्छेदेष थेयं विच्छे-क्ष्यते न तदपि नास्तीत्यार्श यातिरक्रमपि लोकश्रोकयाहुराश्र । विच्छेद् यमिति ॥

उपाविप्रभृत बर्हिषड् यद् बुधैरभिमतं तदेव वेदितुं केदिति' ॥९०॥

ज्ञाने च विविधे प्रोये कमेया विदिते स्वयम्। सवं ज्ञाता हि सर्वज्ञ अवलोक महाविभुः॥ ५८ ॥

ज्ञाने च लौकिकादिविषये। प्रोये च लौकिकादे- स्तिविधे च। पूर्वं लौकिकं स्वप्नम्। तदभावेन पचाच्छुषं चोक्क्ष्वाम्। तदभावे न शोकोत्तरमित्येव ज्ञानेन परमार्थसत्स्वे तुयंखेदह्येडभये विदिते स्वयमेव- लक्षरूपेव सर्वज्ञता सर्वच्वासौ प्रज्ञ सर्वज्ञप्रज्ञावः सर्वज्ञाता हि शोकाद्योःम्लोके भवति मझाविभुः। सर्वलोकातियभावसुविषयमयुजिलादेवंबिद्धः सर्वेन सवंदा भवति। सकलहिदते स्वरूपे स्वाभावारभावादित्व्यर्थः।

जातनि विषयाते घस्मिमिंदं विषयातम्भवतीति ज्ञया वयम्तिषातं तडक्तवख्याने फकवतीत कचयति। ज्ञाने चेतिः॥ ज्ञानक्ष वेदने विव- चितं कममहकामति। पूर्वंविमस्यादिना॥ यत्मुनरवशानयातीतं वरी- वनत्यपरित्याने विवविचितं कमं दर्ययाति। स्थानेःत। तस्यं विदिते सतीति सवयसः। तस्मै स्थानवयातदहे ताभावोपवासाचततत्मसार।। पदव रति॥ जनकादिशेवैक्रियारोचितेतन कोटिक्स कचवाति। पद रति॥ काय- सवन्स्यतल मास्तीत वक्तुं कारयभूताविद्याचस्वभावमभिदधाति । सभव रति॥ यथोकतनस्वभावस्य परिमूषंमहदुपेयावस्थानं फकवमात्र। स्वयमेवेति॥ ज्ञानवतो यथोक्कं फकमरिश्टादिमार्गायचत्मित मक्षां वार- यति। रक्षेति॥ उत्कचमानवतो महावुदितवे हेतवमात्र। सर्वचोवेति ॥ ज्ञानवतो यथोक्कां ज्ञानं वदाच्च्वेदपि कावानरेडभिमूतमवत्कस्मभव- मतीस्वापचद्धाप्रह। एवंविद रति॥ स्वयावार्यप्रशादाद्विदिते वाडपे

यस्यै वन्धवति शान्तिः सोऽनुत्तत्वाय कल्पते॥५२॥

स्वादि शान्ता श्चुत्पन्नाः प्रज्ञालवै चुनिर्णताः ।

सरूपा इत्यर्थः । सर्वे धर्माः सर्वं शामानं । न च तेषां निश्चयः; कर्तृभोक्तृत्वानिश्चitasरूपा इत्यर्थः । न सन्ध्य-

मानसरूपा एष नैवस्वेति यस्य सुषुप्तोरेव यथोत्क्रमका-

रेषा सर्वदा मोधनिश्चयनिरीपेक्षता प्रामार्थं परार्थं वा ।

यथा सविता नित्यं प्रकाशान्तरनिरपेक्षः स्वार्थं परार्थ-

खे त्वेवम्भावात । शान्त्यर्थेषकर्तृ व्यतिरेकेण सवैदा स्वालम्बन सोऽनुत्तत्वायाच्चतभावाय कल्पते । मोक्षाय स-

मथो भवत्यर्थः ॥२॥

तथा नापि ध्यानिकर्तृ व्यतिरेकमनोत्याश । यस्यादादि

यत्ता नित्यमेव यत्ता श्रुतत्वा भजाच्च प्रज्ञतैव सुन्नि-

डता: सुष्टु परस्भावात नित्यसुखास्भावात इत्यर्थः । सर्वे

मतिरेकदृशा स्वोरवति । नैवमिति सन्दिश्यमानसदृपो मवितष्यमसृ । तथा स मुरूपया मिथाराक्ष-

दृपस्त पागेव शान्ततादिस्थ्येः ॥ दितीयादि व्याकरोति । यस्य-

तादिना निश्चयो मोधनिश्चयतश्चनिरपेक्षतं स्वार्थमव्यर्थं वा यस्य भवति वोs-

नुत्तत्वाय कल्सत मति सम्भवः॥ तदेव हृदानेन चाख्यति । वचने-

तादिना । इत्यभ्देदो यथेहतेन सम्भवत्यते सोऽनुत्तत्वायेतादिवच-

नात् ॥५२॥

ध्यानतुक्रमकतत्वं प्रज्ञादस्सति। यदिद यान्ना भवति ॥ जोषस्य

नास्त्र्येमच्वरार्ष्य निह्नियति। तथा नागीक्रादिना । उक्तमेवार्चं

त्तरंशपादेन सकिल्म दर्शयति। ऋजुर्जिति। जोषार्चंनपरसंश्रयति ।

सर्वे धर्मा: समाभ्रया श्रजं साम्यं विचारदं। वैशारद्यं चै नास्ति भेदे विचरतां मदा। भेदनिन्दा: श्यम्वादास्तचात्ते कपथा: कृता: ॥५३॥

धर्मा: समाधाभ्रयाश्च समाभ्रया च श्रजं साम्यं विचारदं विशुद्धमात्रतयं यथातथाच्छान्तिमोक्षो वा नास्ति कर्तव्य इत्थ्यर्थ:। न च नित्यैकस्वभावस्व धातं किश्चित्स्वदेश स्वात् ॥ २३ ॥

ये च यथोक्सपरमार्थतथ्यं प्रतिपद्यन्ते एकान्तपथा लोके रूपप्याख्यमप्ये तथ्यार्थ। यथाद्देशदनिन्दा भिदानुपायेन: संसारानुगा तथ्यर्थ:। के। श्यम्ववादा: श्यंकु नाना वचने- त्येवं वदनं येषां ते श्यम्वादा दैतिन इत्थ्यर्थ:। तत्कात्ते रूपप्या: भुत्क्ता: । ऋता यथाद्दै यारद्यं विशुद्धिरनाक्ति तेषा-मेदे विचरतां हैतत्सर्गे न विद्याकल्पते सर्वेषां वच्म मान- नामित्यर्थ:। घ्रतो युक्तमेव तेषां कार्दश्यमित्यभि प्राच: ॥ २४ ॥

उत्कृष्टपतान्कुशोकारे मोक्षस्यापवर्गार्जिता स्वादित्याच । विशुद्धमिति॥ उक्रष्टदपतार्नकुसीकारे मोक्षस्यापवर्गार्जिता स्वादित्याच । न शोति॥ संचारड:खोपशमनं तुषजन्म वार्त क्रियते तदा तत्कस्यात्- न्यनवक्ल भावोऽस्त्यर्थ:॥ ७२ ॥

हदानिं हत्नुमप्ररोचनार्थम्‌विविधद्विन्दुं दयंग्यति॥ वैशारव- म्वति॥ झोकस्य तात्पर्यं' दशयति । यथोक्तमिति ॥ उत्तरार्धमादौ योजयति । यथादिति॥ तथादित्युत्तरेषाक्ष सम्भवः ॥ प्रयमाद- च्छेदो डयं श्रेयस्सेन व्यवस्थे । यथादित्वादिना ॥ शमनर्नरोक्कस वच- दिव्यडपरोचिता पूरयति क्ष्तीत ॥७३॥

घ्रजे साश्ये तु ये केचिद्विष्यन्ति सुनिश्चिताः। तेऽहि लोके महाज्ञानास्तच्च लोको न गाहते॥५॥

यदि तदं परमार्थेतच्चसमाश्राभरपकिडतैर्विदन्तरबाछ- छैः शुद्रैरल्पचैरबगाच्छ्यामित्यादि। घ्रजे साश्ये परमार्थेतच्चे एवमेवंति ये केचित् क्याद्योरप सुनिश्चिताः भविष्यान्ति चेत् न हि लोके महाज्ञानां निरतिग्रायतत्वविषयक्जाना इत्यर्थः। तच्च तेषां वचं तेषां विदितं परमार्थेतच्च सामान्यबुद्धिरन्यो लोको न गाहते नावतरति न विषयो

रपमविवक्षाद्वारमप्येकं त्रिभांर्यों प्रमारत्वात्। ऋतं हि ति। कूटस्थे वस्तुनि निर्गुणे तत्र येषामसम्भावनाविनिर्भावनाविरत्- निरीक्षणरूपं विशिष्टसम्भावनोपनोतसक्त तेऽत्र व्यवच्छेदभूतौ मज्ञति निरतिग्रये तत्त्वे परिज्ञानवत्सु।महु तत्त्व- विषयज्ञानस्य सर्वश्लोके साधारण्यात् तस्य ज्ञानवतां किमिति प्रयंञा प्रलूयते तत्त्वे ति ॥ श्लोकस्स तातथ्येनाह् । यदिदमिति ॥ यदिदमुपक्रमात्- तमझानामिरनवगाच्छ्यामिति योजनीयमु। यद्यप्यालंवं शुद्रं हृदयस्थं। तत् तेऽरपंछतैरिति शपाक्षितस्य विवेकरक्षितत्वम् । तत् तेऽर्येंद- नेत्यादिना शप्यते। तेषां पौर्वापर्येऽपि पर्यालोचनावृत्यवपराश्र- खै रत्यर्थः॥ .विवर्तचाह्र्याभावादेव पदार्थवाक्यार्थविभागावगमनूय्न्य- तमालं वाक्यप्रतिपत्ति। तत्रि पारमार्थिके तत्त्वे वेधामेकं मनोगा हृद्य- निर्गेदिस्त्याश्रया येषां केशाझिदेव तत्त्वज्ञानामित्याह। ये केपिदिति ॥ क्याद्योनाह्युपनिबदातारामाधिकाराभावेदपि द्वारान्तरमपयुक्त्तदधि- कारः सम्भवतोऽविग्रेल्यापीसुक्रम्॥

तत्त्वज्ञानस्य दुर्ज्ञेयभवत्वमपेक्ष्य वेदकुं चतर्थपादं व्याचष्टे । तज्ञे ति । ज्ञातवतां विश्यातं परमार्थेतच्चसम्मे चा- मनवपाह्युमित्यादि प्रमाचष्टे॥ सर्वभूतनेति ॥ सर्वेषां च भूतानां ब्राझादीनां सप्तपर्वनानामातमा परनुष्टा तज्ञूतत्त्वं विदुषः सर्वेषु भूतेषु भेदु निरपवादतत्त्वं परमार्थतत्त्वं सर्वेषु

ज्ञेश्वज्ञानसंक्रान्तं धर्मेषु जु ज्ञानमिष्यते । यत्तो न ऋमते ज्ञानसङ्कृत् तेन कवितम॥४६॥

कारोतोऽर्थ:॥ सर्वभूताभूतस् सर्वभूतचितस् च। देवा मार्गेऽप सस्थास्ते ऽपदेष्य:॥ यकुनौगीमिवाकागे गतिमैवोपकास्यत इत्याादि कारष्यात् ॥ २५ ॥

कथं मडाग्रानत्वमित्यादि । ऋजेश्वशुतपबेषु विशेषु धर्मे- स्वामसङमचकाषु ज्ञानमिष्यते कवितरौषि यौषि प्रकाशय यतसकादसकृन्मन्थान्तरे ज्ञानजमिष्यते । यध्यान्न ऋमते ड्योऽन्तरे ज्ञान्तेन कारयोगस् तत् कौवितमा- कायकाल्पमित्युताम्॥ २६ ॥

परमचछासमकस प्राम्य पदर्थेवराच्छयो मार्गे देवा विद्यावन्नोडपि पदममे समाचा विविधं मोहच्छुपगच्छनोस्‌: मडाग्रानो ज्ञानवतो गतथ्यपदरक्षितस् परतपृथक्स गतिरवमनुथयकरेति निदर्शनव येक विशदयवति । मडगीेनामिति॥ ३५ ॥

प्रकाशं स्वामनिलुक् प्रबेषम् । तदिषपवनिचयवान् प्रमाता। प्रकाशं तवाविधनिचयज्ञानमिति। वतुपरिच्छे दे कथं मडाग्रानत्वमित्या- 1 धादि । मडेश्वमति ॥ भजा धर्म्या चित्रतिचित्रा जोवा विवक्छने । तेष्षं मार्ग नृतसादृदुपं विश्ककस् मज्ञाचयवमामाभतभ्युपगम्यते । तथा च माममेवादितवस् कवितथेदप वसुतो वस्तुपरिछे दे दाभावा- डुपपद् तत्प्रामवार्त मडाग्रानत्वमित्यर्थ:। किवाश्राते मानस पदष्कतक्रनीकतं तदपि विषयभाषादेव चित्तति । ततच चक्षु निरीक्ष्य- जयं मन प्रति युड्यते तदप्यविरचितमित्यादाः । वतो मेति॥ श्याकाकपू- झंकंपृथ्वों दोषवति । वचचिनादिना। उत्तराहं व्याषरे। वचादेव वि- नितविप्राश्रदपक्यासोडयकृत् प्राणपि ऋचिविशिलादप । याषा- श्रेति ॥२८॥

बुद्धा पदमनानात्वं नमस्कुर्यो यथा कलम् ॥९००॥ रति गौडपादाचार्यरता माण्डूक्योपनिषत्का- रिकासम्पूषा ॥ ॐँ तत् सत् ॐँ ॥

श्रोकोटिरजंतलात् दुर्विज्ञेयमित्यथेः । प्रत एवंातिगम्भीर- दु:प्रवेशं मकारसदृशवदसत्प्रभेःः प्राज्ञं साक्ष्यं विधारदं रहस्यं पदमनानात्वं नानात्ववर्जितं बुद्धा भवस्य तर्कैः

नतुंज्ञानु तदप्यारूप्यं मकारशावर्यं सम्पादयति। इहैवर्ध्यमिति ॥ इदं श्रोत्रबले प्रकर्षाच्चिदप्रकाशाननधिगमतं हेतुं विराजतां विराजत् । प्रतिगम्भीरमार्गात् । मत्रप्रचारिमिरनवगाह्युत्पे भूतस्वं निरीक्ष्य चेत्ल्य- सर्वं सम्पन्नविधुरत्वेहेति हेतुलयमभिप्रेत्याह । अजमिथ्यादिना ॥

यद् यत् चलनं तर्हि जातिचिदनवर्गतं तदप्यात्मैवेति निश्चे हि युक्तम् । प्रमाणाधीन- स्वात् प्रमाणेऽपि तदेव ज्योत्पनिरूप्यत इदमध्यायापाकरष्हारेगानगव्य- मागतानकेवलाख्य । पदर्यात् ॥

तत् तर्हि शक्रविभागवक्ले कुतो नमस्कारादिकवा सीक्रियःसहंतीत्यायह्याह । चमनात्परिमिति । यथापि वस्तुतत्वं नागत्वप्रते तथापि यथा शदयं मायादशरखस्य कास्यनिकं नागात्वमतुष्कृत्या मकारारक्रिया- प्रश्यादिप्रयोज्यवती प्रामाणिकैरभिप्रेतेयर्थः ॥

श्रोकस्त ताद्रथ्य- मोऽपि । यद्‌ति तत् ॥ यदि़ परमार्थतस्तु श्लोकसूचादीवाक्यैः डाक्प नम- स्क्रियते तथा तदात्मनमध्ये षण्नुसंख्येयतया द्वृत्तिः विधियता। तेन तदर्थमा- दाविवाद्याने डप प्रकटोभावस्त्रादिष्यजोकोनोपदिश्यते । तथा च प्रति- पाद्यस्य वच्यो महास्यो मकारस्यात्मलं समधिगर्तात्मवस्थ्यः । इहैव चक्रकं व्यनक्ति। वस्तोऽत्रेमे यथोक्र्ने परमार्थतस्ते प्रवेशात्परप्तमाश्रय श्रुतमदायर्ताज्ञानां तथ लेडपि तहतां नैवमिल्याह । शांतरेऽतित ॥

कौट- स्यादिद्विष्यं व्याख्यातमेव पदस्यमतुवदंति । आकार्मिति ॥ उक्तं वेदान्ते कगस्यं तच्" द्वेतार्घावोपशातजतमिल्क्ष । इहैंगति ॥ यथोक्र्न मज्ञा शास्ता श्राननामर्यांतं शिष्योऽभिच्चे दाशार्यर्कार्तिं कृत्यं तर्के नम-

सन्तो नमस्कुर्यंसकृदपि पदाय। पश्यवद्भाख्ये मपि व्यवहारगोचरमापाद्य यया वले यथा यत्नोत्थर्ष: ॥ १०० ॥

स्वत: प्रवर्त्तते। न हि परिपूर्खं वस्तु वस्तुतो व्यव हारगोचरतामव-रतौत्याशङ्क्याः। व्यवह्यवहार्योति। परमार्थतो व्यव हारगोचरत्वे हि परमार्थतत्व्व मायाध्यक्षमततत्व्व व्यव हारगोचरतामसिक्क्षा नम-स्कार्य क्रया तज्जन्य प्रयोजनवदादानितेत्यर्ष: ॥ १०० ॥

हदानों भाध्यकारोऽपि भाध्यपरिच्छेदमाप्नो याक्षमतिपादितं परदेवतातत्त्वमतत्स्वमततुल्य तत्तदमत्साररूपं महाक्षाख्यरपमाचारति। प्रज्ञान- पोतिः॥ यत् अत्र ज्ञेयोपलभ्यनिष्फलमिति मत्वा तत्रिक्षो देहिनां तदर्थं स्वगभूतं नमस्क्षे तादृश्यं प्रकटीभावं करोऽपिति सम्भवः। प्रज्ञामप्रयोजन- मात्त्र। म्रष्यतेऽति। ये हि प्रज्ञाता ब्राझण्यि प्रकटेभूतार्था वेदार्थान्त तेऽपि यदविद्या तत्कुकार्थान्तकृत्यं तदाश्रयोपदेष्टनित्यमुज्झहस्ति-फक्कार्थडं ब्रह्मैव चरन्ति। न चानु कडाहाति वस्त्वाश्रयेऽन्वरेपाश्चानं स्वकार्येऽमनेत्समक्षम्। मुधोऽज्ञो नोधो बोधेऽपि मुग्धचकितं फलमादधातो- सर्थः। तथैव अकृपणः सत्व्वात् तटस्थतत्पयं विवर्त्तात। व्रजमित्यादिना॥ यद्यपि जन्मादिस्वरूपक्रियान्वितं वस्तुतो ब्रह्म कूटस्थमास्थीयते तथापि तदैवर्थ्येप तदोयभास्स्वात्मके नानिर्वाच्येऽप्याद्वैभवेन योगादाकाशादि-कार्योत्पना जन्मवत्त्वस्यापि जगतो निदानमिति विप्रदेशभागूभवति तथा च स्वतत्त्वयोरप्यनन्यो जगकारणत्वं प्रशस्रादित्यर्थः। यद्यापि चेदं ब्रह्म कूटस्थतया विभुतया च गतिवर्जितमवतिष्ठति तथापि यथोक्काझानमाश्रित्यग्रात् कार्येऽज्ञातस्याप्याश्र गत्वमस्तां जननव्यतां शाद्- व्यधिकारण्यायेति मतिप्रपद्यते तदाऽपि। स्वगति चैति॥ यद्यापि चेदं ब्रह्म वस्तुतो निराकारमसङ्गमात्मकेरपि हितीयपुनर्निर्भयुपगस्यते तथापि जीवो जगदीश्वरं खे तदनाद्यनादिनिधनस्याविद्यावशादनेकशिव मृत- भातीत्वाद्। एकमिति॥ केषां हि श्या पुनरनेकत्वं ब्रह्माप्योडवगस्यते तदाऽपि। विविधात्व। विविधाश्च ते विषययेऽस्मिंस्तद्वा इत्यादि-

ईशावास्योपनिषद्

ईदृशाराच्चतसृभिरमसृदृशं भूतभेतोयक्षं पूज्याभिपूज्यं परमपुरुषं पादैः पतितेनताडितं छिद्दे । २ ।

यत्प्रज्ञानोऽलोकाभासा प्रतिष्ठितिमगमत्स्वान्तरमोषान्तकारो मध्ये ऽलोकाल्लोकं घोरे ह्यसकदुपजनोदस्मात् त्रासनेऽस्मे ।

क रक्ष्यमाचार्यस्य प्रादुरासीदिति । ततश्चेदमस्तद्वत् स्थ भूतेम्यो दत्वा तानि रक्षतवाचिर्थः ॥ २ ॥

वध्याधुना शयुरभयभयेर्यद्व्यामोऽप्यवन्ध्यनरकप्रमुखीलेपु तदीयपाद-घरखोऽद्युगलं पश्यति । यत्प्रज्ञ इति । तेऽप्यवशं हृदयाम्नादौ सर्वभावैरप्यनोदेर्द्वामप्यधीभावेन मज्जोभावमोति वसस्मः । तौ च जगतः सर्वस्वापि पावनीयौ पवित्रतया पवित्रस्मादपि निर्घातेऽपि वज्रापतुद्य पुरणाथेपरिस्मामिं कुर्वन् एतानेव युक्तं विदिर्यष्टि । यमप्येति ॥ मे माम स्वान्मननःकार्यं तस्मिन् मोज्जो व्याकृतानाहेतरविधे-कत्सक्य कारयां यदमुत्र्यस्मिन् तद्वेषां प्रच्येवलोकसस्थ भा देइप्सितया प्रतिफलितं विनाभसगमते गत्वत्त् तस्यादारित समस्तस्मः । न केवलम्-नाममेशचाख्यप्रसादादपग कृत्स्नस्खीभावत् किन्तु तत्कार्यमस्मर्ध्यजातमपि कार्यमिहते निःश्वसितमहामनोमासाभिरन्वितार्थः । भक्तिनिष्कर्षोऽस्ति ॥

नाशकदनेकधो देवतिर्यगादियोनिषु योड्यस्मपजो नामाविधदेवेभे देव-कृच्छोदकावेवोदनस्माद्दिशश्चादिति वाचने भयावहे कदाचिद्याधोऽकस्माग्नं कार्यदपेक्षा मज्जदनभिय्यवस्मात्तत्सेव शावस्थाच्चवे तत्प्रेक्ष्यो-कव्यादभिय्यक्ष्मकारकं परिवर्त्ते । तदेवमत्कूरे संहःरगरे परिवर्त्त-नाममजानं स्वकार्यवाचार्थप्रसादादपमोतस्माश्चदिस्यःः । न केवलमेकस्मेव यथोक्तफलप्राप्तिराचार्यप्रसादादाविर्भूव किन्तु तघ्रत्पर्याप्तव्यो-पराध्यानसक्ये भावपि भूयश्वामिल्याच । यत्पादःरिति॥ येपां युद-स्पाम्याद्दयमाम्नतानामन्ये शिष्याश्च तद्वो गुरणोऽप्रवयम-मेधाकृतां स्वतिके ननिध्यासनगुरुकृतं नवध्यस्मामकं । यदः यान्ति-

श्रष्टकं पाणिनीयम्

॥३॥

वाचस्पत्यम् [संस्कृत शब्दभिधान

२६

कादम्बरी—सटीक

२७

राजप्रशस्ति

२८

अनुमानचिन्तामणि तथा अनमानदीधिति

२९

सर्वदर्शनसंग्रह

३०

भामिनीविलास—सटीक

३१

हितोपदेश—सटीक

३२

भाषापरिच्छेद मुक्तावलीसहित

३३

बहुविवाहवाद

३४

दशकुमारचरित—सटीक

३५

परिभाषेन्दुशेखर

३६

कविकल्पद्रुम (बोपदेवकृत धातुपाठ)

३७

चक्रदत्त (वैद्यक)

३८

उषादिस्वप्न—सटीक

३९

मेदिनी कोश

४०

पञ्चतन्त्रम् [श्रीविष्णु—शर्म्मा—संकलितम्]

४१

विदग्धमौखिकैः (शम्भूयाद्यैः)

४२

माधवचम्पू

४३

तर्कसंग्रह (चन्द्राजी अनुवाद सहित)

४४

प्रसन्नराघवाटक (श्रीजयदेवकविरचित)

४५

विवेकचूडामणि [श्रीमङ्कराचार्य्य विरचित]

४६

काव्यसंग्रह [सम्पूर्ण]

४७

लिङ्गानुशासन (सटीक)

४८

ऋतुसंहार—सटीक

४९

वसन्ततिलकाभाषा

१=

गायत्री [वृत्तचारुटी]

साख्यप्रवचन (भाष्यसहित) साख्यप्रवचन भाष्य

२

२

भोजप्रबन्ध

नवोदय-सटीक

१=

हंसकनकाठ, प्रश्न, सुप्रभ, मारकडक्य, (उपनिषद्)

शाङरभाष्य तथा शाङ्करगिरिकृत टीका

४

कालकौमुदी (नाट्यनिष्ठ) [शाङ्करभाष्य तथा शाङ्करगीरकृतटोका सहित]

४

तैत्तिरीय ऐतरेय (उपनिषद्) [शाङ्करभाष्य तथा शाङ्करगिरिजरकृतटोका सहित]

२

बृहदारण्यक (उपनिषद्) [भाष्यसहित]

१०

छान्दोग्य

६

गारुड़पुर [वैचक]

१

वेतालपञ्चविंशति

१०

प्रातःस्मरद्ग्रन्थ [महर्षिवेदव्यासकृतभाष्यसहित]

८

८

सामसतत्त्वविवेक [वेदान्तशास्त्र]

२

सतिकोपनिषद्

=

उपमानचिन्तामणि

नागानन्दनाटक

१

कालिकातन्त्रं कृतविद्यामन्दिरे कि, ए, उपाधिधाविणः

श्रीजोवानन्द विद्यासागर-भदाचार्येस्य

सकायान्त लघ्यानी।

६

This book is a preservation photocopy.

It was produced on Hammermill Laser Print natural white, a 60 # book weight acid-free archival paper which meets the requirements of ANSI/NISO Z39.48-1992 (permanence of paper) Preservation photocopying and binding by Acme Bookbinding Charlestown, Massachusetts 1996