1. Isavasya Upanishad Bhaskarananda Saraswati

PREFACE.

The royal road to eternal salvation or Mukti which

is nothing less than the exemption from under-going

the pròcess of transmigration of one's soul can only be

attained by a strict and c nstant adherence to the philo-

sophical principles expounded in the Vedant Shastras.

The entire fabric of this castle of Vedant Shastra is

firmly supported by the ten columns of Upnishads.

Although our venerable Sri Swami Shankara Charya

Ji has written a comprehensive commentary on these ten

Upnishads but it is so difficult and tedious, complicated

and hard to explicate the corret sense of the original

text that it brings in requisition a lore of Sanskrit Lite-

rature to understand its true meaning, hence it is beyond

the reach of the public at large and though we have the

learned commentary of Sri Swami Anand Giri Ji which

explains the Bhashya i. e. the commentary of Sri Swami

Shankara Charya Ji but it affords very little help in

clearing the labyrinth of the Vedant Shastra or the

Upnishads.

Under such circumstance we prayed our most re-

vered Holy Father Swami Bhaskaranand Saraswati Ji

2

to devote a part of his precious time, who, fitly considering our devotion, acceded to our request and wrote out the present commentary which is so easy to cemprehend that even mere beginners, having a faint knowledge of the Sanskrit Literature, can understand it.

2

As soon as the shrutees become clear to the imaginative faculty of man they are easily impressed upon his mind and can be retained there with a little practice and a constant revision of the text.

2

Ambica Charan Bandopadya of Agarpara. District 24 Pergannahs.

भूमिका।

मुक्ति जहाँ प्राप्त होती है जब यह जीव श्रावागवन के बन्धनों से छूट जाता है इसके प्राप्त करने का केवल एकही उपाय है कि मनुष्य वेदांत शास्त्रों के उद्देशों को सर्वदा दृढ़ रूप से मनन करता रहै।

यह वेदांतशास्त्र रूपी सीस्महल उपनिषद् रूपी खम्भों पर स्थित है।

यद्यपि हमारे पूजनीय श्रीशङ्कराचार्यजी ने इन दसों उपनिषदों पर विस्तारपूर्वक टीका लिखी है पर उसका यथार्थ श्रर्थ श्रयन्त कठिन और उल्लभाऊ होने के कारण समभ में नहीं आता। उसके बोध होने के लिये संस्कृत के साहित्य के पूर्व भाग की श्रावश्यकता पड़ती है अतएव उसका समभना सर्वसाधारन के लिये श्रति दुष्कर है और यद्यपि ध्रुीशङ्कर-

गिरिजी ने इसका भाष्य उत्तम रीति से किया

2

है पर उससे वेदांतशास्त्र के उलघनों के दूर करने में बहुतही कम सहायता मिलती है । इसी अवस्था में हमने श्री पूज्यमान श्री स्वामी भास्करानन्दजी महाराज से प्रार्थना की कि ग्राप कृपा करके इस सर्व हितकर कार्य्य के लिये ग्रपनें बहुमूल्य समय का कुछ भाग लगा देवें. श्रीस्वामोजी ने हमारी प्रार्थना को स्वीकार करके यह टीका लिखी है जो ऐसा सहज है कि साधारण शिक्षित भी भली प्रकार समभ सकते हैं जिनको संस्कृत साहित्य में केवल श्राया की भाँति बोध है । जब श्रुतियाँ चित में स्पष्ट रुप से ग्रा जाती हैं तो वे सहजही उसके मस्तिष्क में ग्राद्धित हो जाती हैं जो वेदान्तशास्त्र में थोड़े ग्रभ्यास और उनके लगातार श्रवलोकन से चित से मिन्न नहीं हो सकती हैं । श्रमिवाचारया बन्ोपाध्याय ग्रामड़पाड़ा ज़िला २४ परगना ।

SMAMI BHASKARA NAND SARASWATI

THE FAMOUS ASCETIC OF BENARES.

श्रीमान् स्वामी भास्करानन्दजो सरस्वतो काश्यो ।

ईशोपनिषत् ।

श्रीगणेशाय नमः ।

यो देवः सकलो डकलो डथ विमलो हृदयं विमृश्यं परं प-

इयन्नात्मनिभात्मनिन प्रतिपलं नैकर्त्मता-निश्रयी।नानानि-

श्रयिनं समस्तजयिनं विश्वे-

श्वरं स्वेश्वरं तं स्वं स्वेन सदा प्रमोदिचकिताश्विन्तामि चि-

त्तालयम् ॥ १ ॥

सर्वे द्वासप्त्तं भजन्ति भ-

विकं प्राइवासशून्यं शवं प्राइवां

२

सानुषवप्रसेवनवशातिसध्यान्ति सत्सिद्धय:। स्वान्तं इवासमयं सितासितसृति: सिद्धेशानिश्वा-

२

सतों विशवासे डखिलकार्यसि-द्धीरिह तद्धदेकानिषा शुभा ॥ यथा डल्पबुद्धिगोडपिस्याद्दे-

२

दान्तविमलाशय:। तथाशयो डभयोदैवास्करानानन्दमस्करी

२

अथ वाजसनेयसंहितोपनिषदि— प्रथममात्मज्ञाने समर्थोनधिकारिण उ-

२

द्वितयोपादिशाति श्रुति:। ईशा वास्यमिदꣳ सर्वं यत्कि-

२

च जगत्यां जगत् तेन त्यक्तेन

ईशोपनिषद्।

भुज्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥ १ ॥

जगत्याम् लोके यत्किंच जगत् गच्छति प्राप्तोति अस्ति इदं सर्वम् ईशा ईश्वरेण अंत-

र्यात्मना वास्यम् आच्छादयनीयम् ईशा एव द्रव्यामातं भावनया अंतरभावनोयम् तत्तद्बु-

द्धिसत्याज्येति भावः । कथमेवंसाति व्यवहारो

डत आह आत्मनो डन्यात्मना त्यक्तेन तेन जगता भुंजीथा: व्यवहारं पालयेथा: स्वात्म-

कूटकार्षापणादिना डपि व्यवहारप्रसिद्धे: । एवमापि कस्य स्वित् कस्मापि धनम् मा गृधी:

मा कादृक्षी । व्यवहारसिद्धिमात्रे तत्तद्बु-

द्धिनं तु रागाभिनिवेशौ जगति कार्याविति भाव: ॥ ९ ॥

आत्मबोध--समर्थान् प्रति ।

कुर्वन्नेवेह कम्मार्णि जिजी-

8

ईशोपनिषद्‌ ।

विषेच्छृत ठ० समा: । एवंत्वायि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥

अज्ञः इह संसारे विहितानि कर्माणि निष्कामतया कुर्वन्नेव शतं समाः शतवर्षा- णि यावज्जीवमिति भावः । जिजीविषेत् एवं उक्तप्रकारेण नरे स्वयि कृतमपि कर्म न लिप्यते सम्बन्धं न प्रा- प्स्यति । इतः अस्मात् प्रकारात् अन्यथा प्रकारान्तरम्‌ नास्ति कर्माल्लेपे ॥ २ ॥

सकामाव्यन्ताज्ञानप्रलयः ।

असुर्या नाम ते लोकाअन्धेन तमसा Sडवृता: । तांस्ते प्रेत्या- भिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥

9

असुर्या: तमो-गुणप्रधानानाम् असुरा-

9

णाम् इमे योग्याः। नाम ते प्रसिद्धाः।

9

अन्धेन गाढेन तमसा अज्ञानेन आवृता:।

9

लोका: लोकस्थतत्त्वान्वय: तान् लोकान् ते

9

जना: प्रेत्य मृत्वा अभिगच्छन्ति के ते ये

9

के च ये केडपि आत्महन: अनन्तवारप्राण-

9

बन्धयोगादनुकूलशुभाशुभकर्मे कर्त्तवेन मम

9

मृत्यिरिति निश्वयस्यापरित्यागेन च आत्म-

9

घातिन:॥ ३॥

9

यमात्मानं ज्ञान्तीवाज्ञानात्तस्यस्वरूपमाह।

9

अनेदेकं मनसो जवीयो नै-

9

नदेवा आमवन् पूर्वमर्षत्। त-

9

दृधावतो डन्यानत्योति तिष्ठत्-

9

सिम्नपो मातरिशवा दधाति॥

9

अनेजत् अचलम् अत: एकम् सद्-

9

करसंम् वस्तुत एवमष्यन्त:-करणोपाधिव-

६

शात् सर्वोधिकवेगित्वेन प्रसिद्धात् मनसः

६

जवीयः अधिकवेगवत् यत्न कुर्यात् गुरू-

६

देव संकल्पात्मकं मनो भासकात्मना डग्रतो

६

गृह्यते यतो डत इति भावः । यतो मनसः

६

पूर्वम् प्रथमम् अर्षत् अगच्छत् अतः देवा

६

इन्द्रियाणि एनत् आत्मस्वरूपम् नाप्नुवन्

६

न प्राप्तवन् उत्तमेव वदन्ति वैदिकाय निष्ठं

६

न गच्छत् सत् तत् आत्मतत्त्वम् धावतः अ-

६

न्यान् मन-आदीन् अत्येति उल्लङ्घ्याम्रे

६

गच्छति मनआदि प्रतत्तिरिपचिदाभास-

६

सत्तयैवेत्याह मातरिश्वा वायु: प्राण: त-

६

स्मिन् आत्मतत्त्वे सत्येव अप: स्वचेष्टाहे-

६

तुजलानि दधाति गृह्णाति अद्रिर्विना ग्ला-

६

यमानाः प्राणा: प्राणचेष्टा च मनआदि-

६

चेष्टा हेतुरिति भाव: ॥ ४ ॥

६

वास्तवैकरस्ये डपि वैचित्र्यभानमौपाधिकं

६

प्रकारान्तरेषु वदाति ।

६

तदेजति तन्नैजति तदूरे तद्‌

5

दन्तिके । तदन्तरस्स सर्वस्य तदुसर्वस्यास्य बाह्यतः ॥५॥

5

तदात्मस्वरूपम् एजति चलति न च- लति जगच्चित्तानां दूरे तद्तत् तथा आत्म- चित्तानाम् आन्तिके समीपे स्वरूपभूतः । अस्य सर्वस्य जगतः अन्तः मध्ये उ विनिर्के बाह्यतः बाहिरेॆशे व्यापितादिति भावः ॥

5

ज्ञातमस्वरूपानिरूपणाफलमाह् ।

5

यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्म- न्येवानुपरयति । सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥

5

यस्तु तत्त्वजिज्ञासुः सर्वभूतानि उत्तक- धातम्न्येव परयति नात्मनो डन्यत्वेनान्यत्र आत्मानं च सर्वभूतेषु परयति न तु प्रतिमूतं भिन्नं भिन्नारितिभावः । ततः तस्माज्ज्ञा-

५ ईशोपनिषद् ।

सो: आत्मानमात्मा न विजुगुप्सते न गुप्तं करोति तस्य हृदये भवतीतिभावः ॥ ६ ॥

तत्त्वज्ञं प्रति फलमाह । यास्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुप- इयतः ॥ ७ ॥

विजानतः विशेषतो संशयमात्मतत्त्वज्ञ- स्य यस्मिन् ज्ञानोत्तरकाले सर्वभूतान्य- त्मस्वरूपमेवाभूत् अतः एकत्वमनुपश्यतः । तस्य तत्र त- स्मिन्काले मोहः कः शोकः कः न कोपि द्वैतवासना डभावे तन्मूलमोहाद्यनुसन्धान- मेव न तदेतिभावः ॥ ७ ॥

कदाचिद्कबोधान्तरमाह तत्त्वज्ञस्थ— सपय्यगाच्छुक्कमकायमब्रण-

3

मन्नाविर शुद्धमपापविद्धम् ।

3

कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भू-

3

याथातथ्यतोऽर्थान्व्यदधाच्छा-

3

इवतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८ ॥

3

से तत्वज्ञः पर्यगात् सर्वमगमत् किं पर्य-

3

गादिति विशेषजिज्ञासायां प्रथमं निर्विशे-

3

षतत्वमाह सूक्ष्मं सारभूतं प्रकाशरूपं वा

3

अकायम् अशरीरम् अत्रणम् अखण्डम् अ-

3

नाविरम् अनाद्यस्तच्छून्यम् स्थूलदे-

3

हशून्यम् शुद्धं निर्मलम् अतः अपापविद्धम्

3

पापाद्यनाश्रयम् ब्रह्मेतिभावः । अथवा षडपि

3

क्रियाविशेषणम् पुनः स एव कवि: त्रिक-

3

लज्ञः मनीषी अन्तर्यामी परिभूः सर्वस्य

3

तिरस्कर्ता सर्वोत्तम इति यावत् स्वयम्भूः

3

अकारणः ईश्वरस्साक्षीति यावत् शाश्वतीभ्यः

3

नित्याभ्यो बहूभ्यो वा समाभ्यः, बहुभिर्‌-

30

वैरत्यर्थः । याथातथ्यतः यथा स्वरूपमर्थानुपदार्थान् हृदधात् अकरोत् अहमेव तत्तदूपेण सर्वमकरवमित्यष्यनुसन्धाति कदाचित् इति भावः ॥ ८ ॥

30

अथ मिथ्ये कर्मोfपासने निन्दित्वा सहकृते वापि तेन फलतोfज्ञानोत्कर्षं स्पष्टत इति सूचयति त्रिभिः ।

30

अन्धंतमः प्रविशन्ति ये-डविद्यामुपासते ततो भूय इव तेऽत्मोfविद्यायाः ॥ ९ ॥

30

अन्धंतमः गाढाविवेकम् प्रविशन्ति प्राप्नुवन्ति के ये आविद्याम् अविद्याकार्ये कर्मोfपासते ततो भूय इव तमः उत्काधिकमिव तमः ते प्रविशन्ति के ये उ वितर्के विचिकायाम् उपासने रताः तत्पराः । ततदेव-श्रयणप्राप्तिरधिकासक्तिहेतुरिति भावः ॥ ९ ॥

11

ईशोपनिषद् ।

11

विद्याविद्यान्यतररतस्य नोभयफलामिति फलभेदेन सूच्याते ।

11

अन्यदेवाहुर्विद्ययाडन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धी-

11

राणां ये नस्तद्विचचक्षिरे॥१०॥

11

विद्याया अन्यदेव देवलोकादफलम् आ-

11

चार्य आहुः तथा अविद्यया अन्यत् पितृ-

11

लोकादफलम् आहुः इति वचनं वयं शुश्रुम

11

केषाम् धीराणाम् व्यारव्यातृणाम् के ते ये

11

नः अस्मभ्यम् तत् विद्याविद्याद्यम् उक्त-

11

फलदयं वा विचचक्षिरे कथितवन्तः॥ १० ॥

11

उभयर्तस्य फलमाह स्तुत्ये—

11

विद्यां चाविद्यां च यस्तद्-

11

दोभय ठ० सह । अविद्यया

१२

मृत्युँ तीर्त्वा विद्ययामृतमश्रुते ॥ ११ ॥

१२

य: तत् उभयम् सह वेद मिलितं क-रोति किं तत् विद्यां च अविद्यां च कर्मानु-स्थानं च केवलं स्वधर्मबुद्ध्या विद्याप्रतिबन्ध-कथारितशाकबुद्ध्यावोति भाव: स: अविद्य-या तुच्छैहिपुत्रवित्ताद्यकामनानु�्टितकर्मणा मृत्युँ तीत्चा ऐहिकाल्पकालिकं पुन: पुनर्भांवि मृत्युमप्राप्य उपासनयाडमरत्वं प्राप्ति मोति ॥ ११ ॥

१२

कार्यकारणगोपामने डपि न ज्ञानसमकृते इति सूचनायैव पुन: पूर्ववन्मन्त्रस्यमाह ।

१२

अन्धन्तम: प्रविशान्ति ये-डसम्भूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रतT: ॥ १२ ॥

13

ईशोपनिषद् ।

13

असम्भूति: अजा प्रकृति: । सम्भूति: उत्पत्ति: तदाश्रयकार्ये हिरण्यगर्भ इति यावत् शेषार्थो नवममन्त्रवत् प्रकृतिरविवेकदर्जननी हिरण्यगर्भेश्व तद्वान् फलं चोपास्य स्वभावसहशामेवेति भाव: ॥ १२ ॥

13

एकमेव फलमेकोपासकस्येति फलमेव सूचयति ।

13

अन्यदेवाहुस्सम्भवादन्य-दाहुरसम्भवात् । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥

13

अन्यत् ऐणिमाद्यैश्वर्यम् अन्यत् प्रकृतिरूपत्वम् शेषं दशममन्त्रवत् ॥ १३ ॥

13

सहकरगामुपासनयो: फलप्रदर्शनेन स्तौति ।

13

सम्भूतिर्न विनाशं च यस्त-द्वेदोभयं सह ।

13

विनाशेन

18

ईशोपनिषद् ।

18

मृत्युँ तीर्त्वा सम्भृत्यामृतमश्रुते ॥ १४ ॥

18

विनाशम् सर्वकार्यविनाशाश्रयः कारणं प्रकृतिरिति यावत् तदुपासनं च पितुः पुत्रेणैव सर्वे: कार्यमिति स्वधर्मबुद्धया अमृतम् आणिमादिना सुखम् देवत्वादित्यै अमरत्वं वा शेषमेकादशमन्त्रवत् यदप्येवं ऋमतः कैवल्यमपि भवति तथापि तत्रैव रागाद्धिक्यसम्भवे ततश्च्युतिरपि पुनः सम्भवतीति न ज्ञानोदयतुल्यतान्त्रेतिते भावः ॥

18

देवयानेन यथा गच्छन्नुपासकः सूर्यमण्डलं प्राप्य प्रार्थयते तदाह ।

18

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तच्चं पूपन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये॥

34

हिरण्मयेन-हेमवत्काशामयेन पात्रेण पात्रावरणं तव मण्डलेऽन्ति यावत् सत्य-स्वरूपोपास्य देवस्य मुखं तत्रात्मिर्ग-द्वारम् अपिहितम् आच्छादितम् अतः हे पूषन् ! सूर्ये ! तत् आच्छादनम् तेजस्समूहात्मकम् त्वमपावृणु प्रथकुरु कसे मेऽसत्यधर्माणि सत्यधर्मो उपास्यदेव: तं प्राप्तुं या दृष्टिर्दर्शनं तस्य तस्मै गन्तुमितिभाव: । कचित् उपासने तु मुखीमत्यप्राधान्यान्निर्देश: स्वरूपामित्यर्थ: ॥ १५ ॥

34

कचित् उपासने रतस्य प्रार्थिनामाह । पूषन्नकर्षीं यम सूर्य प्राजापत्य वयूह रश्मीन् समूह तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसौ पुरुष: सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥

16

हे पूषन् पोषक हे एकर्षे प्रधानऋषे हे रम नियन्त्र हे सूर्य प्रेरक हे प्राजापत्य प्रजापत्यापत्य रश्मीन् किरणान् व्यूह पृथकुरु समूह संकोचय तेजः ज्योतिस्वरूपम् कल्याणतमम् अतिसुन्दरमतिशुभदं वा यत्ते रूपं तत्ते रूपमहं पश्यामि दृक्ष्यामि स्वोपासना प्रकटयात यः असौ तव मेऽड्लस्थः पुरुषः स असौ अहमस्मि ॥ १६ ॥

अथ सामान्तः प्रार्थनान्तरामाह ।

वायुनिलममृतमथेदं भस्मान्त ठे० शरीरम् ऋत- स्मरकृत ठे० स्मरकृतोस्मर- कृत ठे० स्मर ॥ १७ ॥

मम वायु: प्राणः । अमृतम् अनिलम् मरणराहित्यपरिपूर्णवायुम् गतः स्थूलदेहात्सूक्ष्मदेहे निर्गत इति भावः अथ अनन्तर-

17

मू शरीरम् स्थूलदेह: 1 इदं भस्माडन्तम् ए- तद्रस्मस्चरूपम् यातम् इदं भूतोके मृतक- रूपस्थूलशरीरमिति वा ओमित्यड्ढ़ीकारे स्वीकरोम्येतत् विहितकर्मादौ प्रणवोच्चार- णासंस्कारवशाद्वा ओमिति निर्देश: । ऋतु- यज्ञ: उपासने भावनात्मकमनुसंस्कल्पो वा तथा च हि क्रतो स्मर किम् मया यत्कृ- तं तत्स्मर कृतज्ञो माभू: मया सम्पादितोऽ- सि ततो निरालम्बे मयीदानीमडशु प्रसीद फलत इति भाव: आर्त्तिराड्डदरार्था स्व- दैन्यसूचिका वा ॥ ९७ ॥

17

विहितकर्मनिष्पत्तये निषेवितमड्मि प्रार्थ्यते— अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् युयोध्यस्मज्जहुराणमेनो भू- यिष्ठांते नम उक्तिं विधेम ॥ ९८॥

20

दृष्ट्वाऽऽह कैनेषितां प्रेषितामिमां वाचं वदन्ते प्राणेन उ चितके का देवः चक्षुः श्रोत्रं च युनक्ति प्रेरयति एतानि चाऽ- न्तर्वाऽऽहकरणानि कत्रा चैभ्योदन्येन भाव्यम् न त्वत्राऽऽडसावडनुभूयत इति भावः ॥ १ ॥

20

उत्तरमाड्डह ।

20

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणश्श्रकुपश्रक्श्रः अतिमुच्य धारा: प्रत्याडस्मादडमृ- ता भवन्ति ॥ २ ॥

20

यत् श्रोत्रस्यापि श्रोत्रं मनसोडपि मनः वाचोडपि वाचम् वाक् प्राणस्याडपि प्राणः चक्षुषोडपि चक्षुः ह स्फुटम् जड़श्रोत्राडडदीनां शब्दग्रहणाडडदिसामर्थ्यकारणमडत्रसड्घाते

29

चेतनामिति उ वितर्के तदेव स प्रसिद्ध आत्मा कर्ता तथा च धीरा विवेकिन: आत्मनुच्य अतिशयेनाडडत्मानं पृथक् कृत्वा मन आदि-भिरडसम्बद्धं ज्ञात्वेति भाव: । अस्माल्लो-

29

कात् प्रेत्य प्रकर्षेण गत्वा मृत्वा अमृता: मरणराहिताः मुक्ता भवन्ति ॥ २ ॥

29

एवमडाप कुतो न मन श्राद्धादियेतड्यामिति कु-तश्व नोपदिश्यते ईदृश इतीत्याडडशङ्कायां सर्वाडनु-भूतिरूपत्वात्त्वान्न जेय:प्राय्य: किन्तु सर्वनिषेधाडव-

29

धितया शिष्यं चित्त्वात्स्वयं प्रकाशत इत्याडडह--

29

न तत्‍त्र चक्षुर्गच्छति न वाग् गच्छति नो मनो न विद्मो न

29

विजानीमो यथैतद्‌डनुशिष्या-

29

द्‌डनुशदेव तद्विदिताद्‌डथो अ-

29

विदिताद्‌धि इति शुश्रुम पूर्वं

29

पां ये नस्तद्‌डचचक्षिरे ॥३॥

22

तत्र चिदाडडत्मानि वाडडमनश्चदूषि न गच्छति अतो न वयं विद्रः इहेश इति विशेषतोऽपि न जानीमः यथा येन विशेषणेन एतत् चिदात्म वस्तु कोडपि करमैचित् अनुशिष्यात् उपदिशेत् अनुशिष्यादनुशिष्यसमुपदिशोयामिति वा किन्तु तत् चिदात्म वस्तु विदितात् स्थूलसकलकायात् अन्यदेव अविदितादथो सूक्ष्मत्वादडितातरूपकारणादडपि अधि अन्यत इति वचनम् पूर्वशाम् वयम् शुश्रुम के ते ये आचार्याः नः असम्भ्यम् तत् आत्मवस्तु कथितवन्तः ॥३॥

22

ननु कार्यकारणाडडत्मकजगडडतिरिक्तं यदुच्यते तद् ब्रह्म नाडडत्मेत्याडडकारडद्वायामाडडत्मन्रह्म निरूप्यति—

22

यदाचाडनभ्युदितं येन वा—गडभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि

22

नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥

22

यत् आत्मचैतन्यम् वाचा इन्द्रियरूपया वर्णैडडतिमिकया वा अनभ्युदितम् अनुक्तम् डप्रकाशितम् येन चैतन्येन वाक् अभ्युद्यते लब्धसत्ताकं प्रकाशितं वा भवति तदेव-डडचैतन्यम् त्वं ब्रह्म विद्धि जानीहि य- दिदं प्रसिद्धम् हिरण्यगर्भॉडडइकम् उपां- डडसते उपासका: इदं ब्रह्म न ॥ ४ ॥

22

यन्मनसा न मनुतेयेनाडडहु- मेनोमतम् तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपाडडसते ॥ ५ ॥

22

यदाडडत्मचैतन्यम् मनसाडन्त:करणेन न मनुते विषयान् जानाति जीवाडडत्मनो हि सर्वविषयाजगतावडन्त:करणं करणं न साक्षीचित् इतिभाव: । पुनः येनाडडत्मचैतन्येन

98

ईशोपनिषद् ॥

सत्यं तीत्बा सम्भूत्यामृतम्-श्रुतं ॥ १४ ॥

विनाशम् सर्वकार्यविनाशाश्रय: कारणं प्रकृतिरिति यावत् तदुपासनं 'च पितुः पुत्रेणै सर्वै: कार्यमिति स्वधर्मबुद्धया अमृतम् अपिमादिना सुखम् देत्वाप्य अमरत्वं वा शेषमेकादशामन्त्रवत् यद्यप्येवं ऋमत: कैवल्यमपि भवति तथापि तत्रैव रागाद्धिक्ष्यसम्भवे ततश्च्युतिरपि पुन: सम्भव-तीति न ज्ञानोदयतुल्यतान्यत्रेति भाव: ॥

देवयानेन यथा गच्छन्नुपासक: सूर्यमण्डलं प्राप्य प्रार्थयते तदाह ।

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पू-पन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये॥

15

हिरण्ययेन-हेमवत्काश्मयेन पात्रेण पात्राकारेण तव मुखडेनेऽति यावत् सत्यस्वरूपोपास्त्य देवस्य मुखं तत्प्राप्तिमार्गद्वारम् अपिहितम् आच्छादितम् अतः हे पूषन् ! सूर्य ! तत् आच्छादनम् तेजःसमूहात्मकं त्वमपावृणु प्रथकुरु कस्मै ? सत्यधर्माय सत्यधर्माण उपास्यदेवः ते प्राप्तुं या दृष्टिदर्शने तस्य तस्मै गन्तुमितिभावः । कचित् उपासने तु मुखम् अतिप्राधान्याद् निर्दिश् स्वरूपम् इत्यर्थः ॥ १५ ॥

15

कचित् उपासने रतस्य प्रार्थनामाह । पूषन्नकर्‌षी यम सूर्य प्राजापत्य वयूह रश्मीन् समूह तेजो यत्ते रूपे कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसौ पुरुषः सोऽहम्-सिम् ॥ १६ ॥

15

हे पूषन् पोषक हे एकर्षे प्रधानऋषे हे यम नियामक हे सूर्य प्रेरक हे प्रजापत्य प्रजापत्यापत्य रश्मीन् विरणान् व्यूह पृथकुरू समूह संकोचय तेजः ज्योतिस्वरूपम् कल्याणतमम् अतिसुन्दरमातिशुभदं वा यत्ते रूपं तत्ते रूपमहं पश्यामि दृश्यामि स्वापासने प्रकटयाति यः असौ तव मण्डलस्थः पुरुषः स असौ अहमस्मि ॥ १६ ॥

15

ऋथ सामान्तः प्राथिनान्तरामाह ।

15

वायुनिलममृतमथेदं भस्मान्त ठः शरीरम् )( कृतो- स्मरकृत ठः स्मरकृतोस्मर- कृत ठः स्मर ॥ १७ ॥

15

मम वायुः प्राणः । अमृतमनिलं म- रणरांहितं पूर्णवायुम् गतः स्थूलदेहात्सू- क्ष्मदेहे निर्गत इति भावः अथ अनन्तर-

30

मृ शरीरमू स्थूलदेह:। इदं भस्माडन्तमू ए-

30

तद्रस्मस्स्वरूपमू यातिमू इदं मूलोक भूतक-

30

रूपस्थूलशरीरामिति वा ओमित्यडड्डीकारे

30

स्वीकरोम्येतत् विहितकर्मादौ प्रणवोच्चार-

30

पासंस्कारवशाद्वा ओमिति निर्देश:। ऋतु-

30

यज्ञ: उपासने भावनात्मकमनसंस्कलपो वा

30

तथा च हे ऋतौ त्वं स्मर किंमू मया यत्कृ-

30

तं तत्स्मर कृतज्ञो माभू: मया सम्पादितोऽ-

30

सि ततो निरालम्बे मयीदानीमाडशु प्रसीद

30

फलत इति भाव: आवृत्तिराड्डदरार्थो स्व-

30

दैन्यसूचिका वा ॥ १७ ॥

30

विहितकर्मनिष्पत्तये निबेवितमड्निनि प्राथयते—

30

अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्

30

विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्

30

युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो

30

यिष्ठांते नम उक्तिं विधेम ॥९८॥

१५

हे अग्रे सुपथा शोभनदेवयानारुयमा-

१५

गेऽस्मान् अस्मान् लम्भनाय कर्मै राये फलाडडुम-

१५

कथनाय फलोपभोगायेति यावत् यतो हे देव

१५

कर्मेापासनविषयाणि विश्वानि सर्वाणि वयु-

१५

नानि ज्ञानानि अस्माकम् लभ् विद्धान्

१५

वेत्सि किं च जुहुराणम् कौटिल्येच्छायुतम्

१५

फलप्राप्तौ प्रतिबन्धकम् अस्माकम् एनः

१५

पापम् अस्मत् अस्मत्तो युयोधि आमिश्रितं

१५

कुरु एथक्कुर्वीति यावत् ते तुभ्यम् भूयिष्ठाम्

१५

वहुत्तराम् नम उक्तिम् नमस्कारवचनम् वि-

१५

धेम वयम् कुर्म इत्यथे: ॥ १८ ॥

१५

दययाडनन्तरामस्य मृत्युदुर्ग्रन्थौड्यमुम्भत: १

१५

श्रीश्रामिभास्करानन्दै: काश्यामीशाडडुर्यवेदके ॥

१५

कृशामद्धी: क भाष्येऽप क वेदान्ताडबिधमन्थनम् ।

१५

तथाडप्यघाटितं किं वा गुरुदेवदयालुने ॥ २ ॥

१५

इ प्युपनिषत्प्रसादे ईशोपनिषत्—

केनोपनिषद्‌ ।

९८

श्रीगणेशाय नमः ।

अथ सामवेदे तलवकारशाखा ब्राह्मणे भगवान्‌श्ररो मुमुक्षु जनोद्‌धिर्षियाड्‌डतमज्ञानं निरुपयिष्यन्‌ तत्सौकर्याय गुरुशिष्यसंवादं कल्पयामास तत्र तावत् प्रश्नश्वास्यं शिष्य- स्य केनेषितमित्यादि ॥

केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥

केन प्रेषितं प्रेरितं मनः इष्टं इष्टं विषयं पतति गच्छति मन आदिं- नां स्थिते प्राणाधीनत्वात् प्रथमःमुख्यः प्रधानः प्राणः केन युक्तः प्रेरितः प्रैति स-

20

दृष्टिगृहीत्वा केन इषितां प्रेषितामिमां वाचं वदन्ति प्राणिनं उ चितर्के को देवः चक्षुः श्रोत्रं च युनक्ति प्रेरयति एतानि चाड- न्तराह्यकारणानि कर्त्रा चैभ्योदयेन भव्यम् न त्वत्राडSआडनुभूयत इति भावः ॥ १ ॥

20

उत्तरमाडSह । श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणश्श्रकुपश्रक्श्रः अतिमुच्य धारा: प्रत्याडSस्मादाडSकाडडमृ- ता भवन्ति ॥ २ ॥

20

यत् श्रोत्रस्यापि श्रोत्रं मनसोऽपि मनः वाचोऽपि वाचं वाक् प्राणस्यापि प्राणः चक्षुषोऽपिचक्षुः ह स्फुटं जड़श्रोत्नाडडदीनां शब्दग्रहणाडडदिसामर्थ्येकारणमडत्रसड़घाते

21

चेतनामिति उ वितर्के तदेव स प्रसिद्ध आत्मा कर्ता तथा च धीरा विवेकिनः अतिमुच्य अतिशयेनाडडत्मानं पृथक् कृत्वा मन आदिभिरडसम्बन्धं ज्ञात्वेति भावः । अस्माल्लोकात् प्रेत्य प्रकर्षेण गत्वा मृत्वा अमृता मरणरहिता मुक्ता भवन्ति ॥ २ ॥

21

एवमाडाप कृतां ने मन आदाभ्यर्ह्यतड्यामातं कुतश्च लोकोपदिश्यते इइदृश इत्याडडश्रयां सर्वाडनुभूतिरूपत्वात् ज्ञेयःग्राथ्यः किन्तु सर्वनिषेधाडद्वितया शिष्यं चिन्त्वात्स्वयं प्रकाशत इत्याडडश्रयन्त तत् न चक्षुर्गच्छति न वाग् गच्छति नो मनो न विद्या न विजानीमो यथैतदडनुशिष्या-दडन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि इति श्रुतं पूर्वं यां ये नस्तद्याडडचचक्षे ॥३॥

२२

तत्र चिदाडडत्मनि वाडड्मनशब्दूंपि न गच्छन्ति अतो न वाच्यं विद्या: इहेऽपि इति विश-

२२

षतोडपि न जानীম: यथा येन विशेषणेन एतत् चिदात्म वस्तु कोडपि कर्मैचित् अनु-

२२

शिष्यात् उपादिशोत् अनुशिष्यादडनुशिष्या-

२२

समुपादिशोयामिति वा किन्तु तत् चिदात्म वस्तु वादितात् स्थूलसंकलकायात् अन्य-

२२

देव अविदितादडथो सूक्ष्मत्वादज्ञातरूपका-

२२

रणादडपि अधि अन्यत् इति वचनम् पूर्वे-

२२

षाम् वयं शुश्रुम के ते ये आचार्याः नः अस-

२२

म्भ्यम् तत् आत्मवस्तु कथिनवन्तः ॥३॥

२२

ननु कार्यकरणाड़ड़त्मकजगदडतिरिक्तं यदुच्यते तद् ब्रह्म नाडडत्मेत्याडडकार्द्राथामाडडत्मब्र-

२२

हत्वाय ब्रह्म निरुपयाति—

२२

यदाचाडनभ्याहृतं येन वा-

२२

गडभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि

23

नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥

23

यत् आत्मचैतन्यम् वाचा इन्द्रियरूपया वर्णैडैतिमकया वा अनभ्युदितम् अनुक्कम् उपप्रकाशितम् येन चैतन्येन वाक् अभ्युद्यते लब्धसत्ताकं प्रकाशितं वा भवति तदेव-चैतन्यम् त्वं ब्रह्म विद्धि जानीहि य-द्दम् प्रसिद्धम् हिरण्यगर्भाड्डिकम् उपं-ड्डसते उपासका: इदं ब्रह्म न ॥ ४ ॥

23

यन्मनसा न मनुते येनाऽऽडहु-मंनोमतम् तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपाड्डसते ॥ ५ ॥

23

यदाड्डतमचैतन्यम् मनसाडन्त:करणेन न मनुते विषयान् जानाति जीवाड्डत्मनो हि सर्वविषयावगतावडन्त:करणं करणं न साक्षिचित् इितभाव: । पुनः येनाड्डतमचैतन्येन

२४

केनोपनिषड्‌ ।

२४

मनोमतमृ ज्ञातं प्रकाशितम्‌ आहुऽडराच-

२४

याः तदवद्याडडद पूर्ववत्‌ ॥ ६ ॥

२४

यच्चक्षुषा न पइयति येन च-

२४

क्षोंपि पइयति तदेव ब्रह्म त्वं

२४

विद्धि नेदं यदिदमुपासते॥ ६ ॥

२४

यच्चेतनं चक्षुरिन्द्रियद्वारा रूपं न पइय-

२४

ति किन्तु सर्वोऽपि जनो येन चेतनेन चक्षु-

२४

रिन्द्रियाणि जानाति तदेवेत्याडडदि पूर्ववत्‌ ॥

२४

यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन

२४

श्रोत्रमिदं श्रुतम्‌ । तदेव ब्रह्म

२४

त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

२४

यच्चेतनं श्रोत्रेन्द्रियेण शब्दं न गृऌणाति

२४

येन चेतनेनदं श्रोत्रेन्द्रियं श्रुतं ज्ञातं भवति

२४

तदेवेत्याडडदि पूर्ववत्‌ ॥ ७ ॥

24

यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्राणियते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेढं यदिदमुपासते ॥४॥

24

यच्चेतनं प्राणेन न जीवति किं च येन प्राणः प्राणियते स्वकार्येसामर्थ्येवान्स्वसत्ता- वान् वा भवति भास्यते वा तद्वत्यौडडाद पूर्ववत् यद्डत्र शारीरे करणसम्बन्धशून्यं करणानां च प्रकाशकं चेतनं तद्ब्रह्मेति पञ्च- श्रतिनाडमथी: यथा यनमनसैत्याडदिश्रुति चतुष्टयेडपि यदितिकर्मपदम् तथा चाडत्र शारीरे सर्वो जनो मनआदिभि: तत्तद्विषय- वत् यच्चेतनं न गृह्राति सूक्ष्मत्वाद्रह्म पूर्वव- दडन्यदित्यर्थ: ॥ ८ ॥

24

इति प्रथम:खण्ड: ।

24

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति प्रयोगात्पुनर्बह्मार्ऽऽ प्रा- तवेदपत्वाद्ब्रहममपाकुर्वन्नाडडह-

२६

यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं यस्य त्वं यदस्यदेव-

२६

श्चडथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥ ९ ॥

२६

आत्मानं ब्रह्म सुष्ठुं वेद वेद्मि इति यदि त्वं मन्यसे शिष्य ताहि यस्य ब्र-

२६

ह्मणो रूपं त्वं वेत्थ वेतिस अपि नूनम् निश्चयतरः तद्‌श्रमेव अल्पमेव नाडन्ध्या-

२६

त्ममेव किन्तु यदस्य ब्रह्मणो रूपं देवेपु त्वं वेत्थ तद्‌डपि दभ्रमेव । अल्पमेव वेद्यं

२६

भवति नाखण्डं व्यपि निरुपाधि चेतनाति-

२६

ति भावः । तस्मात् अथ नु इदानोमडपि मीमांस्यमेव विचारणीयमेव ब्रह्म निरुपाधि

२६

ते तव विचार्य शिष्य आहु क्यापि ब्रह्म

२६

मयाविदितमित्यडहं मन्ये ॥ ९ ॥

29

केनोपनिषद्‌।

29

कथामित्याद्‌काद्दायां प्रकारमाद्दह शिष्यः—

29

नाद्दहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्‌दद तद्‌वेद नो न वेदेति वेद च ॥२॥

29

सुष्ठुं ब्रह्म वेदेत्यडहं न मन्ये नाद्दहं ब्रह्म वेदेति च नो मन्ये किन्त्वहं वेद अयं भावः न घटादिवदिन्द्रियैडहं वेद न च तैरेव सूक्ष्मत्वाद्‌दिदोषेण न वेद् किन्तु विचारजशुद्धचिदाकारनिर्वासनान्तःकरणत्या जगत्युन्मूलिते शिष्ट स्वयं प्रकाश-विधया वेदेति अथ स्वनिश्र्वयहढतां सूच-यति तत्पूर्वोक्तं विरुद्धं नोनवेदेति वेद-चैति नोडस्माकं वाक्यमडविरुद्धं यो वेद स एव तद्‌द्रह्म वेद ॥ २ ॥

29

शिष्यतत्‍क्षये सिद्धान्तत्यति यस्येति

29

यस्याद्‌मतं तस्य मतं मतं

२५

केनोपनिषद्।

२५

यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् । ३ ।

२५

यस्य अमतम् येन ज्ञेयतया ब्रह्म न निश्चितम् तस्य मतम् तेन सव्यं प्रकाशतया ब्रह्म ज्ञातम् यस्य मतम् येन ज्ञेयतया ब्रह्म निश्चितम् स न वेद ज्ञानं हि अथ फलितभेदाद्दह विजानताम् विज्ञानिनाम् अविज्ञातम् विज्ञेयरूपं ब्रह्म न अविजानताम् अज्ञानाम् विज्ञातम् विज्ञेयस्वरूपमेव घटादिवत्किमडपि ब्रह्म ॥ ३ ॥

२५

कथं क ब्रह्म निश्रीयते किं च तेन भवत्याडSहप्रतिबोधविदितं मतम् मतम् त्वं हि विन्दते । आत्मना वि-

26

केनोपनिषद् ।

26

न्दते वीर्य विद्या विन्दतेs-मृतम् ॥ ४ ॥

26

घटोऽयमित्याडSघाडडकारबोधं बोधं प्रति विदितम् तत्तद्बोधसाक्षितया प्रसिद्धम् यदृत्याडडत्मचैतन्यम् तदेव मतम् ब्रह्मत्वेन निश्चितं चेद्धवेतांह हि निश्चये अमृतत्वं मृतिशून्यत्वं विन्दते लभते एव उक्तनिश्वयरूपं वीर्यमृत्युवारणेचलम् उक्तविधया आत्मना विन्दते स्वरूपचेतनेन लभते नान्यतः अयं भावः वस्त्वडधीने हि ज्ञानं यथावस्तु भवति मृतिहीनं चाडSत्मवस्त्वे-वेति तथा च वीर्यरूपविद्या ब्रह्माडSत्मज्ञान-नेनाडमृतं मोक्षं लभते इति सिद्धम् ॥ ८ ॥

26

ब्रह्माडSत्मज्ञानं च मनुष्यदेह एव कार्येमेति सच्यते ।

26

इह चेदवेदीदथ सत्यम्-

30

डस्ति न चेदिहाडवेदीन्महती विनष्टिः। भूतेषु भूतेषु विचि- त्य धीरा: प्रत्याडस्माद्लोकाडडका- डसृतता भवन्ति ॥ ५ ॥

30

चेद्यदोहं मनुष्यभावे ब्रह्माडडत्मानम्ड- वेदीज्ञात्वाऽस्तह्रोडथाडनन्तरं सत्यम्डस्ति सदै तस्य रूपं चेदिह नाऽवेदीत्काहं म- हती विनष्टिः प्रचुरदुःखाडनन्तजननमरण- रूपमहाडदिनाशास्तस्य तस्माद्धीरा बुद्धिमन्तः सर्वजीवेषु वध्याडतेकब्रह्माडडत्मानं विचित्या- डन्विष्य निःश्वित्यास्माल्लोकात्प्रेत्य मरणाडन- न्तरम्डसृतामरणरहितब्रह्माडडत्मानो भवन्ति विदेहमुक्ता भवन्तीति भावः ॥ ६ ॥

30

इति द्वितीयः खण्डः ।

39

ऋथ ब्रह्मचेतनमेवसर्वशक्तियुत्कर्षमूचनेन ब्रह्माजिज्ञासोत्पादायाडख्यायिकारच- याति ब्रह्महत्याडडदि ।

39

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त ऐक्षन्ताडस्मा- कमेवायं विजयोऽस्माकमवा- ड्यं महिमेति ॥ १ ॥

39

हेति सुपुते देवेभ्य: देवाडर्थम् ब्रह्माविजि- ग्ये अजयडडुरान्देवासुरसंग्रामे परन्तु तस्य ब्रह्मणो जयेऽ देवा अमहीयन्त स्वपूजामडल- भन्त कथम् तत्राडडह ते देवा ऐक्षन्त अ- मन्यन्त अयं विजयो माहिमा चाडस्माकमे- वeti ॥ १ ॥

32

केनोपनिषड्‌ ।

32

तदेषां विजज्ञो तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानन्कि-मिदं यक्षामिति ॥ २ ॥

32

एतां देवानान्तदडभिमननमू ह विजज्ञौ स्फुटम् ज्ञातवत्‌ ब्रह्मेति शेषज्ञात्वा च तेभ्यो हि देवाड्थमेव तेजोमथित्विवभूव परन्तु यक्षं महत्पूज्यामिदं रूपं किम् इतित न व्यजानन्त्स देवास्तद्ब्रह्म ॥ २ ॥

32

तेऽग्रिमब्रुवन् जातवेद एत-द्विजानीहि किमिदं यक्षामिति तथेति ॥ ३ ॥

32

ते देवा: अग्निं प्रत्यब्रुवन् हे जातवेद: इदं यक्षं किम् एतच्चं विजानीहीति अथापि: तथा स नु इत्यकूच ॥ ३ ॥

33

तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोडसी त्यडब्रवीदहमडस्मीत्यडब्रवीजातवेदा वा अहमडस्मीति॥

33

तद्यक्षमभ्यद्रवत् यक्षाभिमुखं गतः अथ तमसि यक्षमदृचं कोडसीति अथ अभ्रैव जातवेदा वै अहमडस्मीत्यडब्रवीत्॥४॥

33

तस्मिस्त्वायि किं वीर्यमित्यडपीदं सर्वम् दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ ५ ॥

33

ततो यक्षेण तस्मिस्त्वायि किं बलमिति पृष्टोडस्मि: यदिदं पृथिव्यां सर्वमडपीदमहं दहेयामित्युवाच ॥ ५ ॥

33

तस्मै तृणं निदधावेतद्धहोति तदुपप्रयाय सर्वज्ञवेन तन्न श-

34

शाक दग्धुं स तत एच निवृत्ते नेतदर्शकं विज्ञानुं यद्-तद्यक्ष्मिति ॥ ६ ॥

34

अथ यक्षम् एतच्चं दहेत्सुच्का तस्मै अन्ये तृणं निदधेा स्थापयत्चन् अथाडआग्नि-स्तत्तृणम् उपसमेापम् प्रेरय प्रक्षेपण गतःप्र-रन्तु सर्वंजवेन वेगेन् निजसर्वबलेन तत्तृणं दग्धुं न शशाक समर्थो न बभूव अथ सोड-शिलेज्जया तस्मात्तृणस्थानादेव निवृत्तः अथ चाडगत्या देवान्प्रति यद्याहस्मेतद्यक्षमे-तद्विज्ञातुमडहं नाडशकं न समर्थोऽभूवामि-त्युवाच ॥ ६ ॥

34

अथ वायुमडब्रुवन् वायवे तदिज्ञाहीहि किमेतद्यक्ष्मिति तथेति ॥ ९ ॥

३५

केनोपनिषद्।

३५

अथाडनन्तरं देवा वायुमडब्रुवन् हे वायो रेपमुक्त्वर्थम् ॥ ७ ॥

३५

तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातारिश्वा वा अहमस्मीति ॥ ८ ॥

३५

अश्वद्रवडायु: तं वायुम्चतुर्थवदडन्यत् ॥

३५

तस्मिस्त्वायि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वमाडडददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ ९ ॥

३५

आददीय अहं गृहीयाम् ॥ ९ ॥

३५

तस्मै तृणं निदध्यावेतदादत्स्वेति तदुपप्रयाय सवैजन

36

तन्न शशाकाड्डदातुं सतत एव निवृत्तौ नेतदडशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ १० ॥

36

आदत्स्व गृहाण कम्पयति यावत् आदातुं कम्पयितुं पूर्ववदन्यत् ॥ १० ॥

36

अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्ताद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत्तस्माच्चिरोदधे ११

36

अथाडनन्तरम् सर्वदेवाडधिकशक्त्यडाभिमानिनं सर्वदेवेश्वरमिन्द्रमब्रुवन्तेवा हे मघ-वन्त्यादि पूर्ववत् तस्मादिन्द्रात् तिरोदधे अहङयं बभूव यक्षं अनात्मन्ययं ममत्वा डडत्यडभिमानदाढ्यं यावदस्य तावत्तस्य दू-रतो ब्रह्माडडत्मतत्त्वमिति भावः ॥ ९९ ॥

37

केनोपनिषद्।

37

उक्ताडभिमानलयहेतुतया महकृतातिरस्कार ग्रा- शृङ्भ्युदयायैव भवतीति च सूचयन्नाडSह स तस्मिन्निति।

37

स तस्मिन्नेवाडSकाशे क्षि- यमाडडजगाम वहुशोभमान- मुमां हैमवर्तीं तां होवाच किमेतद्यक्षमिति ॥ १२ ॥

37

यक्षनिभृतमानसः श्रद्धाभरनियन्न्रितोजि- ज्ञासया तिष्ठन् स इन्द्रः यत्र यक्षं तिरोहितं तत्रेवाडSकाशेsहिमवत् कन्यामापावर्ती तदू- पामाडतिसुन्दरीं क्षियमाडडजगाम दृष्टा तस्याः समीपं गतः इन्द्रभक्तिविद्यारुपेणाडडविर्भू- तेत भावः एतद्यक्षं किमिति ह स्फुटं तां क्षियमवाच प्रच्छेन्द्रः ॥ १२ ॥

37

इति तृतीयः खण्डः ।

३५

केनोपनिषद् ।

३५

सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति ततो हैव विदाङ्ककार ब्रह्मेति ॥

३५

एतं त्वया यक्षं ह किल ब्रह्म इत्युत्सुत्रमुवाचं स आसीन्द्रं प्रति ब्रह्मणो वै एतद्विजये अभिवाङ्खन्द्रः सम्वादे य एष विजयस्तस्मिन्नूयं महीयध्वं देवासुरसंग्रामविजये इव स्वपूजां लभध्वमिति चोवाचाडडक्षेपत: अयं भाव: यथैतद्विजयो न युष्माकमचेतनानां तथा पूर्वविजयोडपि न तत: ब्रह्मैव सर्वशकितथैव बाहड्करणामते तत: खीणाक्यादेव ह स्फुटम् अथवा ततोऽनन्तरं स्फुटमेव यक्षं ब्रह्मेति विदाङ्ककारेन्द्र: विद्ययाडडवरणभडदेव्हाडडत्मसाक्षात्कारएवति भाव: ॥ ९ ॥

३५

स्वल्पमडप्याडडत्मज्ञानं धन्ययतीति सूचयाति ।

३५

तस्माद्वा एते देवा अतित-

३६

केनोपनिषद् ।

३६

रामिवाडन्यान्देवान् यदडस्मि-

३६

वायुरिन्द्रः तद्यानन्रांदिष्टं पस्पृ-

३६

शुः ते हेनत्प्रथमो विदाङ्ककार

३६

ब्रह्मेति ॥ २ ॥

३६

यद्यस्माडस्मिरवायुरिन्द्रः ब्रह्म हष्ठवान्

३६

तस्मादै ते देवा अन्यदेवान्पेक्ष्याडतित-

३६

रामिव अत्युक्तृष्टा एव ते हि देवा एनद्रह्म-

३६

नेदिष्टं पस्पृशुः समीपं प्राप्ताः सर्वतः प्रथमं

३६

ब्रह्मेति विदाङ्ककुछ इदमेवोंकृष्यम् ॥ २ ॥

३६

ऋषिभिरवापेच्चया डपीन्द्रौत्कृष्ट्यं

३६

दर्शीयाति तस्मादा इति-

३६

तस्मादा इन्द्रोडतितरामि-

३६

वाडन्यान्देवान् सहैनन्रांदिष्टं पस्पर्श

३६

स हेनत् प्रथमो विदा-

३६

ङ्ककार ब्रह्मेति ॥ ३ ॥

80

हि यतः स इन्द्रो ब्रह्माडन्तिकं गतो यक्षं ब्रह्मति स एव प्रथमं ज्ञीवाक्याज्ञातवान् । अन्ये तु पश्चादिन्द्रतस्तमादह इत्यादि पू- वत् ॥ ३ ॥

80

ब्रह्माड्विभावातिरोभावौ वर्षीयत्युपमानतः- तस्मैपष आदेशो यदेतदिदं त्व- ताव्यदुतदा इतान्न्यमीमष- दा इत्यधिदैवतम् ॥ ४ ॥

80

औद्वाडर्थौइत् चाडर्थः । तस्य यक्षप- दोक्तब्रह्मण एषः अयम् आदेशः उपदेशः उपमानममू तदतद्ब्रह्मविद्युतइवद्युततद्भात् न्यमीमिषड्निमेषं कृतवादिव इतीत् इति च अयं च विद्युत् इति बहुत्वं ब्रह्मौत्कर्ष्या य विद्युतश्वषुश्रयथाड्शुप्रकाशाडप्रकाशौ तथाड्शुयक्षाड्विर्भावतिरोभावौ सम्पन्ना- वित यावत् इत्यगधिदैवतम् देवतावषय- कामिदमुपमानम् ॥ ४ ॥

43

केनोपनिषड्‌ ।

43

अथाडध्यात्मं यदेतदृच्छतीव च मनोऽनेन चेतडुपस्मरत्य- ड्भीक्ष्णं सड्कल्प: ॥ ५ ॥

43

अथाडध्यात्मम् जीवाडडत्मसम्बन्धाकि- श्चिद्रह्मज्ञानपकम्‌ अथोच्यते यत् यस्मात् जिज्ञा- सुमन्: स्वर्‌या एतद्रह्म गृहातीव च अनेन च मनसा ब्रह्म उपसमीपे हद्येव स्मरति जि- ज्ञासु: ब्रह्मविषयकसड्कल्पोऽप्यभीक्ष्णं पुन: पुनर्भवति ततो मनो ब्रह्मज्ञानपकम्‌ ॥ ५ ॥

43

मनसा स्वरूप एव ब्रह्मज्ञानो- पायमाड्डह तद्वेति—

43

तद्ध तद्वनंनामतद्वनमित्युपा- सितव्यं स य एतदेवं वेदा- भिहैने सर्वाणि भूतानि संव- अञ्जन्ति ॥ ६ ॥

43

तद्रह्म ह किल तद्वनमिति नाम र्‌यातम् तेषामपाधितेऽभिन्नानामिवाडडत्मनां वनम-

४८

उदैतभावामित्यन्वर्थाचेयं संज्ञा ब्रह्मणः अत-स्थहनमिति नाम उपासितव्यम् नामार्थ-भावना कार्या स यः कश्चित् एवमुक्तप्रक-रेणैतद्ब्रह्म वेदोपास्ते एनमुपासकं सर्वाणि भूतानि ह किं अभिसम्बाध्चन्ति आत्म-नामिव सकुर्वन्तीति भावः ॥ ६ ॥

४८

ब्रह्माविचारः काचिदुक्तौ यतिब्रह्मानिरासायैडह उपनिषदमिति ।

४८

उपनिषद् भो बृंहीत्युक्ता त उपनिषद्राह्मीं वाव त उपनिषदं बूढोचेमेति ॥ ७ ॥

४८

श्रुत्वोक्तार्किलं शिष्य आह भो हे भगवन् उपनिषद्म अतीवादन्तरडसाधनं त्वं बृंहि इति अथ गुरु: ते तुभ्यम् मयोपनिषदुक्ता किं विषयां सेति शिष्यजिज्ञासाडनुत्तत्तये वदति ब्राह्मीं वाव ब्रह्मविष्यामेव उपनिषदं ते तुभ्यं वयमडब्रूम इति वाक्यसमाम्नौ ॥७॥

४३

ब्रह्मविद्यासाधनान्याड्डह तस्यै इति ।

४३

तस्यै तपः दमः कर्मेति प्रतिष्ठा: वेदः सर्वाझ्ञाने सत्य-माड्डयतनम् ॥ ४ ॥

४३

तपः स्वधर्माचरणम् दमोऽखिलेन्द्रियनि-ग्रहः कर्म निष्कामामिहोत्रादि इति इत्यादि तस्यै विद्यायै ब्रह्मविद्यार्थम् ब्रह्मविद्यासाधनमित्याड्डदिति यावत् तथा वेदस्तदङ्ग-नि च शिक्षादीनि प्रतिष्ठा आश्रयस्तस्यै तस्या इति यावत् तथा सत्यम् सर्वव्यवहारेषु याथार्थ्यम् तदङपि आयतनमाड्डश्र-यस्तस्यै तस्या: । वेदादौ ब्रह्मविद्योपलभ्यत इति वेदाङ्गडपि साधनमेव तस्या इति भावः॥

४३

श्रवयाभिचारसूचनाय पुनरन्ते ब्रह्म-विद्याफलमाड्डह यो व इति इति

४३

यो वा एतामेवं वेदाडपहत्य पा-

88

पमानमडनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये यः प्रति तिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥

88

यः वै निश्शयेन एवमुक्तप्रकाराम् एतामुक्तां ब्रह्मविद्याम् वेद सःपाप्मानम् सकलकर्मात्मककल्मषम् अपहत्य विधूय विद्यावहिना दग्ध्वा अनन्तेऽन्तरहिते ज्येयेऽतिशयेन वृद्धे महाति ब्रह्माख्ये इति यावत् स्वर्गे निरतिशयसुखात्मके लोके पदे प्रतितिष्ठति अचलप्रतिष्ठां लभते न पुनरावृत्तते इति भावः पदावत्तिग्रन्थसमाप्तिं द्योतयति ॥९॥

88

इति चतुर्थः खण्डः ।

88

दययाडनन्तरामस्य मृतदुरग्रन्थोद्यमुम्भत: । श्रीस्वामिभास्करानन्दै: काश्यांकेनाड्कव्यवेदके ॥ कृशा मद्धी: क भाष्येऽपि वेदान्तार्थविधमन्थनम् । तथाडडयवाटितं किं वा गुरुदेवदयालवे ॥ २ ॥

88

इत्युपनिषत्प्रसादे केनोपनिषत् ।

48

श्री:

48

श्रीगणेशाय नमः।

48

अथेश्वरेऽयजुर्वेदकठशाखाभाषणे ब्रह्म-

48

तत्त्वं जिज्ञासूनामुपकाराय प्रवृत्तो जि-

48

ज्ञासार्थंयजनाथ द्वादश्यां च ब्रह्मविद्या म-

48

हिमपरामास्यायिकामादत्ते उशन्‍निति।

48

उशनं ह वै वाजश्रवसः सर्व-

48

वेद संवादौ तस्य ह नचिकेता

48

नाम पुत्र आस ॥ १ ॥

48

ह वै एतावतीतार्थेस्मारकौ अरुणाडपर-

48

सज्ञकस्य वाजश्रवेऽमिधसस्य पुत्रे वाजश्र-

48

वसः उद्दालकः । उशनं फलमिच्छन् सर्व-

48

स्वदक्षिणाकयागान्ते आचार्याभ्यः सर्वे

48

वेदसम् सर्वन्धनं ददौ तस्योदालकस्य ह

46

किल नचिकेता: नाम प्रसिद्ध: पुत्र: आस बभूव ॥ १ ॥

46

तर्ह० हु कुमार ठ० सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धा-डडविवेश सोडमन्यत ॥ २ ॥

46

दक्षिणारूपासु गोषु आनीयादि पुरो नीयमानासु पित्राप्रपितासु दत्तासु सतीषु श्रद्धोचितबुद्धि: कुमारं सन्तं कौमारवयसि वर्तमानम् तं नचिकेतसम् ह किल आविवेश हि जाता तत: स: अमन्यत निश्रितवान् ॥ १ ॥

46

पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रिया: अनन्दा नाम ते लोकास्तान् ददतत ॥ ३ ॥

47

कठोपनिषद्

47

पीतजलाः भुक्ततृणाः भोगशक्तिहीना इतीयावितं दुग्धहीनाः इन्द्रियशक्तिशून्याः रद्या इति भावः एवंभूताया गावः ताः ददत् यः सः अनन्दाः सुखहीनाः नाम ते प्रसिद्धाः लोका तान् गच्छति ॥ ३ ॥

47

सहोवाच पितरं तत्कस्मै मां दास्यसीति द्वितीयं तृतीयन्नत ठ॰ होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ ४ ॥

47

तस्मान्नेष्टफलभाग्भवेत्पित्ता परमोत्तमधनं च पुत्रः प्रियतरत्वपरमोपकारकात्वाद्‌व्यामपुत्रशब्दसार्थकताकालश्वोपस्थितः इति निश्रित्य सपुत्रः पितरं ह किल उवाच हे तात पितः मां कस्मै त्वं दास्यसीति उत्तराड्ल-भतॆ एवं द्वितीयं तृतीयं च वाक्यमुवाच

45

तत् तं पुत्रं ह किल कुपितः पितोवाच मृत्यु-वे यमाय त्वां हदामिति ॥ ४ ॥

45

ततश्रिन्तयति चित्ते पुत्रो बहूनामिति ।

45

बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमध्ये मध्यमः किठेस्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाद्य करिष्यति ॥

45

बहूनां मध्ये प्रथमः एमि उत्तमोस्मि बहूनां मध्यमः न निकृष्टः तत्कथं मम म्रातिमिच्छति पितेति भावः किं च स्विद्वितर्के यमस्य किं कर्तव्यं कार्यमस्ति यत्कृत्यमध्य दत्तेन मया कारिष्यति पिता अहो क्रोधमहिमा न कृत्यामिति भावः ॥ ५ ॥

45

एवमापि पाल्यमेव पितृवचो मयामातिपिता चाति द्वयोवैराग्याय चाह पितरमनुपश्येति—

45

अनुपालय यथापूर्वे प्रतिपालय

46

कठोपनिषद्।

46

तथापरे सस्यामिव मर्त्यः पच्य-

46

ते सस्यामिवाड्डजायते पुनः॥

46

पूर्वं महान्तो यथा येन प्रकारेण स्थिता-

46

स्तं प्रकारम तथा तेनैव प्रकारेण परे इदृ-

46

नीन्तना ये महान्तस्तेषां प्रकारं पुनस्त्वं

46

पश्य हि तात रे मन इति वा दृष्ट्वा तथैव कुरु

46

मामद्य तुशोचमिति भावः मर्त्यो मरणधर्मा

46

मनुष्यस्तु गोधूमादिवत्पक्को भावति आ

46

सर्वतः उत्पद्यते पुनः सस्या न शोकविषया

46

इति भावः॥ ६ ॥

46

एवं विशोकं तपसा तातेन प्रेषितो यमाय ब्रह्म-

46

लोकगतयमयहे त्रिरात्रमुवास पुत्रः तत श्रा-

46

गतं यममनुगा ऊचुर्वैश्वानर इति—

46

वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्न्रा-

46

ह्यणो गृहान् तस्यै ताटओ श्टि-

40

नित कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ७ ॥

40

हे वैवस्वत सूर्यसुत यम ब्राह्मणो तिथि: वैश्वानरोरूप: गृहान्प्रविशत्यायति त-स्पाम्ने: एतां पाद्याद्यसपर्यारूपां शान्तिं कु-र्वन्ति गृहस्था: ततो निजकल्याणाय जलं हर देहातिथये ॥ ७ ॥

40

आशाप्रतीक्षे सज्जतत्को सू-र्तां चेष्टापूर्ते पुत्र पशूठोऽख-र्वान् अतद्वदृदृश्के पुरुपस्याल्पमेधसो यस्यानश्नवसति ब्राह्मणो गृहे ॥ ८ ॥

40

आश्रा अहष्टवस्तिवच्छा हृष्टविषयेच्छा ग्रताद्धा सज्जन्त ध्यायिनं सूत्रतां प्रियाक्ति: इष्टे यागादि आपूर्तेमारामादिनिर्माणम् यस्स

48

गृहे बाझणोऽनश्नभुजानो वसाति तस्याल्पवुद्धेराशादिकमाश्रादि षट्क्रियाफलं सर्वपुत्रपशूधैतत्सकलं टृडृक्षे नाश्रयाति स बाझणः ॥ ८ ॥

48

एतच्छ्रुत्वाथिथिर्गत्वा मृत्युरुवाच तित्र इति- तिस्रो रात्रीर्यंदेवात्सीर्गृह म- नश्नन्नब्रह्मन्नतिथिनेमस्यः न-मस्तेऽस्तु ब्रह्मन्स्वस्ति मेऽस्तु तस्मादिति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥

48

हे बह्मन् नचिकेतः यद्यस्मादितिथिनेम- स्यो नमस्काराहेस्मात्तुभ्यं नमोस्तु यद- नश्नन्नमं गृहे त्वमवात्सीः तस्मात् हे ब- ह्मन्हयां स्वस्त्यस्तु क्षमया तदोषान्त्याम- डृलमस्तु यत्तिखो रात्रीरवात्सीस्तस्मात्

48

रात्रीः प्रति त्रीन्वरान्चृणीष्व गृहाण मत्तो-

43

कठोपनिषद् ।

43

भीष्ठान् एवमत्यपराधशान्तिन्तनोऽन्यथोतिभावः ॥ ९ ॥

43

नचिकेता ऽऽह शान्तेति—

43

शान्तसङ्कल्पः सुमना यथा—

43

स्याद्वीतमन्युर्गौतमोमाभिमृ—

43

त्यो त्वहसृष्टो माभिवदेदसीत

43

एतत्त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥

43

हे मृत्यो यम गौतमगोत्रः पिता मामि—

43

मां प्रति निवर्त्तक्रोधः प्रसन्नमनाः शान्त—

43

मनसामङ्कलःः यथा स्यात् त्वत्क्षय प्रतितः

43

मत्पुत्रोयं नचिकेता इति विश्वस्तस्समन् त्वया

43

प्रेषितं मां प्रति वदेत् त्रयाणां मध्ये एत—

43

दरं प्रथममं वरं वृणे स्वीकरोमि ॥ १० ॥

43

यम ऽऽह यथो—

43

यथा पुरस्ताद्विता प्रतीत

43

कठोपनिषद् ।

43

श्रौदालाकिरारुणिर्मत्यप्रसृष्टः-

43

सुखं रात्रिः शायिता वीतमन्यु-

43

स्त्वां ददृशिवान्मृत्युमुख्वात्म-

43

मुक्तम् ॥ ११ ॥

43

यमलोकाद्रतं त्वां हस्तवान् योऽरुणपुत्र-

43

उद्दालकस्ते पिता सः मया प्रेरितः पुरस्ता-

43

त्पूर्वं यथा तथा विश्वस्तो भविष्यति निवृ-

43

त्तक्रोधः आगमिष्यमाणरात्रिषु सुखेन शा-

43

यिष्यते च ॥ ११ ॥

43

लब्ध्वाच वरमाह स्वगें इति—

43

स्वर्गे लोकेन भयं किं च

43

नास्ति न तत् त्वं न जरया

43

विभेति उभे तीतर्वाडशनाया-

43

पिपासे शोकातिगो मोहते

43

स्वर्गलोके ॥ १२ ॥

44

त्वमस्मृठे

44

मृत्यो प्रब्रूहि त्वठे। श्रद्धधानाय मह्यं स्वर्गलोका अमृत्तत्वं भजन्ते एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३ ॥

44

स्वर्गे किंचन भयं नास्ति तत्र स्वर्गे त्वं मृत्यो न जरया वार्द्धक्येनापि न विभेति जनः पानभोजनेच्छे हृदे त्यक्त्वा शोकशून्यश्र तत्र हष्यति किंच स्वर्गलोकान्तोडमृतत्वं देवत्वं लभन्तेऽतः स्वर्गश्रद्धायुकाय मह्यम् हे मृत्यो स्वर्ग्यं स्वर्गाय हितं स्वर्गिदममिं त्वं प्रब्रूहि मारूहि न जानामीति यत् सप्तासिद्ध-

44

स्वमध्येषि जानासि नान्यथा स्वर्ग्यसीति भावः द्वितीयवरणैतद्रहं वृणे ॥ १२-१३ ॥

44

यमः प्रति जानते प्रति इति —

44

प्रते ब्रवीमि तदुमेनिबोध

44

कठोपनिषद् ।

44

स्वर्ग्यमाग्रिं नचिकेतः प्रजानन्ननन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां ।

44

विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ।

44

यच्चयं रत्नं तत् उ वितर्के ते तुभ्यमहं

44

प्रब्रवीमि मे मत्‍त्‍ः त्वं निबोध हे नचिकेतः ।

44

स्वर्ग्यमाग्रिं प्रजानन्रह मस्मि विधिज्ञानां गु-

44

हायां बुद्धौ स्थितमेतमग्रिमक्षयस्‍वर्गलोक-

44

प्राप्तिकरम् अथोभूतात्मकत्वेन जगत्‍ः प्र-

44

तिष्ठामाश्रयं च त्वं विद्धि जानीहि ॥ १४ ॥

44

ईश्वर उवाच लोकादिमिते ।

44

लोकादिमाग्रिं तमुवाच तस्मै॥

44

या इष्टकायावतीर्वायध्याथावा स

44

चापि तत्प्रत्‍यवदद्‍ग्यथोक्तमथा-

44

स्य मृत्यु: पुनर एवाह तुष्ट: ॥ १ ५ ॥

44

लोकादिं जगत्कारणं तं व्रतमग्रिम् अग्नों

५६

चयनार्थे या: याहगृपा: यावती: यत्संख्याक। इष्टकास्तथा: यथा वा येन प्रकारेण ताश्रीय-

५६

ते सर्वमेतत्तस्मै नचिकेतसे यम उवाच न- चिकिता अपि यथोक्तं याथां कथितं तादृशं

५६

तत् यमोक्तं यमं प्रत्यवदत् अथ यथावद्रहणे नास्य नचिकेतसस्तुष्टो मृत्युः पुनरुवाच॥१५

५६

तमब्रवीत्स्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः तवैव नाम्ना भविता यामत्रे: सृडां

५६

चेमामनेकरूपा गृहाण॥ १ ६॥

५६

महात्मोदारधीर्य्यमः प्रीतियुतो ब्रवीत्नाच- केतसम् अद्येह भूयः पुनस्तव वरं ददामीति

५६

विं तदाह उपादिष्टोयमत्रिस्त्वन्नाम्रैव लोके प्रसिद्धिं यास्यति अनेकरामनचत्वन बदु-

५६

रूपां सृडांसृमितिशब्दं कायतौति सृड्रा- स्यामिमां मालां च त्वं गृहाणोति ॥१९६॥

47

कठोपनिषद् ।

47

कर्मादि स्तौति यमः त्रिषाचिकेत इति—

47

त्रिषाचिकेतस्सिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू ।

47

ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाप्येमार्ठः शान्तिमत्यन्त—मेति ॥ १७ ॥

47

त्रिभिर्मातृपित्राचार्यैः सन्धिं सम्बन्धमेत्य प्राप्त्य जन्मतः ऋमेण तेषां शिक्षया शुद्धः ।

47

अध्ययनार्थज्ञानानुष्ठानेः त्रिवारं संविदितचिकेतस्संज्ञकाम्निः इड्याध्ययनदानरुपपात्र—कर्मकर्ता नाप्रोति जन्ममृत्यू किंच देवादि स्तुत्यं देवं घोतनातमादित्यादिरूपं हिरण्यगर्भजत्वात् झं सर्वज्ञं शाश्वतोऽसिं विदित्वा निचाप्य हृदिसन्धिं संवत्सरं कृत्वाविशत्य—धिकसप्तरात्रमिहोत्रेष्ठकाचिताम्रिरहमेवोति

5

45

भावयित्वा इमां हृदिस्थितां शान्तिमतिशयेनाम्रोति ॥ १७ ॥

45

तृतीयचिकेतथ्यमेतद्द्विदित्वा य एवं विद्वांश्शृणुते नाचिकेतम् ।

45

स मृत्युपाशान्पुरतः प्रणो-व्यशोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८ ॥

45

तृश्श्रितैतदग्रिकः इष्टकानां स्वरूपं संख्यादिमिहोत्राडनुष्ठानरूपपचयनप्रकारश्र्चैतत्रयं ज्ञात्वा यः एवमुक्ता भेदेन विद्वान् नाचिकेतं चिनुते कतुं करोति सः अज्ञानादिपाशान्प्रथमं विधूय शोकशून्यः स्वर्गे मोदते ॥१८॥

45

द्वितीयमुपसंहरन् तृतीयवरमवतारयति यमः एष इति ।

45

एष तेऽग्निर्नाचिकेतः स्वर्ग्यो-

48

कठोपनिषद् ।

48

यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण

48

एतमन्न तवं प्रवक्ष्यन्ति जना:

48

ससृतीयं वरं नचिकेतो वृ-

48

णीष्व ॥ १९ ॥

48

हे नचिकेतः द्वितीयवरण यमर्गिन त्वम-

48

वृणीथा: स्वर्ग्य एषोऽमिनस्ते तुभ्यमुक्तः जना:

48

स: जना: एतमर्गिन तवनम्ना वक्ष्यन्ति

48

नास्यमालायावा तृतीयत्वमिति वृणीष्व

48

तत्तीयम् ॥ १९ ॥

48

देहहदयादितिकात्स्न्नात्मज्ञानायोवाच

48

नचिकेता: ये यमिति—

48

ये यं प्रेतं विचिकित्सामनु-

48

ष्येडस्तीत्येकेनायमस्तीति चे—

48

के एतदिचमनुशिष्टस्वयाहं

48

वराणामेष वरस्तृतीय: ॥२०॥

60

प्रेते मृते लोकान्तरंगते मनुष्ये प्राणिनि

60

इयं प्रज्ञा या विचिकित्सा संशयः एके

60

आचार्याः स्थूल इवात्र सूक्ष्मेऽप्यहमहामिति

60

प्रसिद्धो यमात्मा स्थूलादिवास्माद्यातिर-

60

कोस्तीति वदन्ति एके च नास्तीति इत्या-

60

कारिकेति शेषः त्वया वोधितोऽहमेतत्संशया-

60

स्वदमात्मवस्तु तथा जिज्ञासां तथोपादिश

60

एष मे तृतीय वरः स्थूलदेहातिरिक्तात्मनि

60

संशयस्तु मृतानामालये यमालये नष्ट एव

60

ममेति भावः ॥ २० ॥

60

न्रयमधिकारी नवेति निश्वयायोपक्रमते

60

यमः देवैरिति ।

60

देवैरत्रापि विचिकित्सितं

60

पुरा न हि सुज्ञेयमसदुरेष धर्मः

60

अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व

60

मा मोपरोत्सीरातिमासृजेनम्॥

६१

अत्रात्मवस्तुनि देवैरपि विचिकित्सितं संशायः कृतः पूर्वम् अतो नहि नैव संशयमितं वस्तु धर्मः सर्वस्य धर्ता एष आत्माणुर्येतः ततो हे नचिकेतः अन्यं वरं वृणीष्व मामामोपरोत्सीः हठं मा कुरु मा मां प्रत्येनं वरं त्वमतिसृज त्यज ॥ २१ ॥

६१

नचिकता उवाच देवैरिति—

६१

देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यथासुज्ञेयमथ वक्ता चास्य त्वादग्न्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य काश्चित् ॥२२॥

६१

हे मृत्ये यघस्मादेवानामपि तत्र संशयः किल एतादृशस्त्वमपे दुर्जेयं कथयासे अस्य वस्तुनो वक्तापि त्वत्तुल्यो न लभ्यः

62

तस्मादेतस्यात्मवस्तुनस्तुल्यो नान्यः कश्चिद्दरोस्ति ॥ २२ ॥

62

यम उवाच—

62

शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् भूमेर्वराहदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छासि ॥

62

शतवर्षजीविनः पुत्रपौत्रान् पशून् गवां-दीन् हस्तिनः सुवर्णम् अश्वान् महान्मण्डलं भुवः त्वं वृणीष्व स्वयं च यावदायतनं जी-वितुमिच्छसि तावतीः शरदो वर्षाणि त्वं जीव ॥ २३ ॥

62

एततुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च महाभूमो नचिकेतस्त्वमेधि

63

कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २४ ॥

63

यद्येतदात्मवस्तुतुल्यमनन्यं कंचिद्वरं त्वं मन्यसे तर्हि तं गृहाण धनं वंशागामिजविकाम् सकलभूमौ त्वमेधि वृद्धस्व राज्यं कुरु वा सर्वविषयाणां पात्रं त्वां करोमि वा ॥ २४ ॥

63

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोकस्वांकामाइच्छुंदत:प्राथेयस्व इमा रामा: सरथा: सतूर्यानहीशालम्भनेया मनुष्यै: श्राभिमतसत्ताभि: परिचारयस्वनचिकेतो मरणां मानुप्राक्षी: ॥ २५ ॥

64

कठोपनिषद् ।

64

सर्वनिष्ठविषयान् दुलर्भान् स्वेच्छया-

64

या च किंच हि यत ईहृशयो न मनुष्यलभ्या

64

अतो रथवागसहिता इमा रामाः अप्सरसः

64

सान्ति महताभिराभिः स्वसेवां कारय मरण-

64

णसंवन्धिप्रश्नं मा कुरु ॥ २५ ॥

64

नचिकेता उवाच—

64

श्रृण्वन्तु मर्त्यस्य यदन्तकैत-

64

त्सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः

64

अपि सर्वे जीवितमल्पमेव त-

64

वैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥२३॥

64

हेडन्तक मृत्यो यदतः सर्वे पदार्थाः श्वः

64

परेऽप्युरभावो येषान्ताहशाः किंच मनुष्यस्य

64

सर्वेन्द्रियाणामेतत्तेजो नाशयन्ति सर्वे ब्र-

64

ह्मान्तं जीवनमल्पमेव तत्को नैभिमेंकृत्यम्

64

किन्तु वाहाद्यस्तवैव सन्तु ॥ २६ ॥

64

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो

64

लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चे- त्वाम् जीविष्यामो यावदी- शिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणी- य: स एव ॥ २७ ॥

64

किंच न धनेन मनुष्यसंतृप्तिमाप्नुं याति धनेच्छा चेत् त्वदर्शनप्रभावादेव तद्विषयति यावच्चं स्वाधिकारो स्थास्यसि तावच्चत्तो भयाभावाज्जीवनं च स्यादेव ततोन्यथा सि- द्वेतलानौचित्यात्स एव वरो मया लभ्य: ॥

64

अर्जीयताममृततामुपेत्य जीर्यन्मर्त्य: कध:स्थ: प्रजा- नन् अभिध्यायन्वर्णरहितेऽप्रो- दानतिदीर्घे जीविते को रमे- त ॥ २५ ॥

55

कठोपनिषद्‌।

55

जरामृत्युयुक्तः कुत्सितत्तोदःस्थो भुवासी जरामरणरहितानामुपसम्पिं गत्वा क्षायित्वा-

55

दिदृष्टान्विषयान् जानन् को विवेकी तेषां रूपरमणानन्दान्नम नासि भावयन्धिरजीवनेच्छां कुर्वीत न कोपि ति भावः ॥ २८ ॥

55

यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्परायै महति ब्रू हि नस्तत्त् योयं वरो गूढम्

55

नुप्रविष्टो नान्यं तस्म अन्नाचकेता वणीत ते ॥ २९ ॥

55

हे मृत्यो यस्मिन्वस्तुनि इदं मदुक्तसंश-

55

यं कुर्वन्ति यच्‍च महति परलोकेऽस्ति तन्नो-

55

सम्भयं ब्रूहि योऽयं मम वरो गूढमात्मान-

55

मनुप्रविष्टस्तदन्यवरं न वणीत ते नाचिकेता-

55

मुपैव प्राश्नमयसातिमावः ॥ २९ ॥

55

इति प्रथमवल्ली ।

69

कठोपनिषद् ।

69

प्रीतो यम आहान्यादिते-

69

न्यच्छ्रेयोन्यदुत तव प्रेयस्ते

69

उभे नानार्थे पुरुषं निषेवित:

69

तयो: श्रेय आददानस्य साधु

69

भवति हीयतेर्थाद्य उ प्रेयो

69

वृणते ॥ १ ॥

69

श्रेयो मोक्षोन्यत् प्रेय: प्रियतरं भोग्य-

69

जातम् उत आपि अन्यदेवते हि श्रेय: प्रेयसी

69

स्वस्वप्रयोजनेभ पुरुषं जीवं बधीत: परंत तु

69

योर्मध्ये श्रेयो वृणत: साधुकल्याणं भवति

69

उ वितर्के य: प्रेयोऽधिकुरुते स परमार्थात्

69

च्युतो भवति ॥ १ ॥

69

ज्ञात्वापि किमीति भोग एव प्रवर्ते न्ते न

69

योगे वहवोडपि नाह श्रेयश्रे-

69

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेत-

६५

कठोपनिषद् ।

स्तो सम्परीत्य विविनक्ति धीरः श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्त्रो योगक्षेमादून्नीते ॥ २ ॥

श्रेयःप्रेयसी मनुष्य तन्मनः आयाति परन्तु धीरो विवेकी तौ प्राप्तपदार्थी सम्यग्विचार्य फलसाधनस्वरूपतः पृथकृत्यवा जाति ततः प्रेयसः प्रेयो विहाय श्रेयो हि श्रेयः एव वृणीते मन्दस्त्वविवेकी अप्राप्तप्रापणप्राप्तपरिपालनरूपयोगक्षेमहेतोः प्रेय एव ॥ २ ॥

स त्वं प्रियान्प्रियरूपांश्च कामानभिध्यायन्नचिकेतोत्स्वस्त्राक्षीः नैतृठ सुडूांवित्तमयीम्

६६

कठोपनिषद्।

६६

वातोयस्यां मज्नन्ति वहवो मनुष्याः॥३॥

६६

हे नचिकेतः स मत्परीक्षितत्वं तु प्रियान्प्रियरूपान्हृत्वश्वाप्सरः प्रभृति विषयानश्वरांक्श्रितयन्नत्याक्षीः किंच यस्यामसक्ता भवन्ति मनुजा: एतां रत्नमालां हृश्वापि न प्राप्तः धीरोऽसि इति भावः॥३॥

६६

श्रेयः श्रेयोविषयेमुद्धी विद्या|विद्येविचचयन्योर्गतां मनुते दूरमिति—

६६

दूरमेते विपरीते विपूर्वी च विद्या|या च विद्येति ज्ञाता वि|व्याभी|पिसनं नचिकेतसं मन्ये नत्वा कामा वहवो डलोलुपन्ता॥

६६

या अविद्याशब्देन या च विद्याशब्देन ज्ञाता एते दूरं भित्ने विपरीते विरुद्धस्वभावे

70

कठोपनिषद् ।

70

विषूच्यो विविधफले तत्र विद्यामिप्सुं नचिके- तसं त्वामहं मन्ये यतो मद्विद्यमानत्वाच-लयन्त ॥ ४ ॥

70

निन्दत्यविद्यामिप्सुमविद्यायामिति- अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः

70

स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमाना नाः । दन्द्रम्यमाणा: परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना य- थान्धाः ॥ ५ ॥

70

ये मूढा अविवेकिनः अविद्यायां तत्रापि न प्रान्ते किन्त्वन्तरे मध्ये प्राप्ताः ते वस्तु- न्तः पण्डिततामच सन्तोतिकुटिलगतयस्सर्व- तो भ्रमन्ति अन्धानुगा यथान्धास्तथा नःसाम्परायः प्रतिभाति बालं

73

प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ ६ ॥

73

ईशं वामनं प्रमाद्यन्तं विपयासक्तधनलोभेनाविवेकिनंप्रति साम्प्रायः पर- लोको न भाति तथाचायं लोकोऽस्ति परलो- को नास्तीति मानी सः पुनः पुनर्में मृत्यु- वंशं याति ॥ ६ ॥

73

आत्मरूपपरलोकस्य दुर्लभतामाह श्रवणायापीति—

73

श्रवणायापि बहुभिर्यों न लभ्यः श्रृण्वन्तोऽपि बहवोयं न विद्धु: आश्रर्यो वक्ता कुशलो—

72

कठोपनिषद् ।

72

स्य लब्धाश्वयो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७ ॥

72

वहूनान्त्वात्मश्रवणमपि दुर्‍ल‍भम् श्रृण्वत्स्वपि बहूनां तज्ज्ञानं दुर्‍ल‍भमित्यर्द्धभावः अस्यात्मनो वक्ता कुशलः प्रवीनो लब्धा अस्त्यात्मानश्वेताऽस्ति तस्मिन्नष्टस्सन् ज्ञातासाक्षकर्त्ता त्रयोप्याइचर्यो विरलाः सन्ति ॥ ७ ॥

72

न नरणावरेण प्रोक्तएषसुविज्ञेयो वहुधा विचिन्त्यमान ग्रनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्त्यणीयान्हृडतकयिमग्रुप्रमाणात् ।

72

तस्माद्वरेणाडकुशलेन प्रोक्त एष आत्मा न ज्ञायते कीदृशः अप्रवीणैरनैकविधः क्लिप्तोऽतश्व अन्याडनुपदिष्टे तत्रानि गति-

73

झोनं नास्ति न जायते हि यतोऽणुप्रमाणादप्यत्यणुरात्मकेवल्ये: स्वस्तस्वै:पानिश्रेय:॥ एतद्दृढ्रन्थ्रोत्साहयति नेति— नैषा तर्कैण मतिरापनेयाप्रो— कान्येनैव सुज्ञानाय श्रेष्ठ यात्वमाप: सत्यधातिर्वैतासि त्वा— हृड्नो भूयान्निचिकेत: प्रष्टा ॥

73

हे श्रेष्ठातिप्रिय यान्त्वमाप: प्राप्तवानेषा मतिरिविना गुरुं तर्केण केवलबुद्धिवलेननाडडप नीया प्रापणीया किन्त्वन्येनात्मज्ञानेव प्रोक्ता सती सुज्ञानाय भवति वतेति हर्षं हे नचिकेतस्त्वन्तु सत्यधृतिरात्मविषयकत्वात्सत्य-धारणावानासी ततस्त्वादर: प्रश्नकर्त्तान्यो-पि नोस्मभ्यं भवतु ॥ ९ ॥

73

ज्ञानाम्यहं श्रवाधिरित्यनि- त्यं नह्याध्रुवै: प्राप्यते हि ध्रुवं

78

तत् तत् मया नाचिकेतश्व-

78

तोऽन्त्यद्रव्ये: प्राप्तवान्-

78

सिम् नित्यम् ॥ १० ॥

78

शेवाधीनिधिरनित्येऽनित्येश्व नित्यं तदा-

78

वस्तुनहि नैव प्राप्त्यते इत्यहं जानामि

78

हि यतस्ततो ऽनित्यैद्रव्यैर्नाचिकेतो ऽभि-

78

श्रितो मया तेन नित्यं वहुकालस्थायि-

78

रूपदं प्राप्तोस्मि ॥ १० ॥

78

त्वं मादृशो नेत्याह कामस्यैति-

78

कामस्यासि जगत: प्रतिष्ठां

78

ऋतोरनित्यमभयस्य पारम्

78

स्तोममहद्धुरुगायं प्रतिष्ठां ह-

78

प्ट्राधृत्या धीरो नचिकेतो त्य-

78

स्वाक्षी: ॥ ११ १८ ॥

74

कठोपनिषद्‌।

74

सर्वकामानाप्तिरूपाम्‌ यत्प्राप्तौ न पुनः कामनेति भावः जगदाश्रयरूपाम्‌ कृतार्थ-

74

ज्ञस्योपासनायावायतो न पुनरन्त्यं फलं त-

74

त्परमफलम्‌ अभयस्यपारं परावधि: स्तोमं स्त्युत्सं च तन्महद्धस्तु च तद्रूपाम्‌ उरुगायं

74

महत्पदरूपाम्‌ आत्मनः प्रतिष्ठां सिथातिं सत्यतात्मकधुवतां दृष्ट्रा जातधृत्या धीरस्त्वं

74

तु हे नचिकेतः सकलैहिकामुबमिकभोगां-

74

सत्यक्तवान्‌ ॥ ११ ॥

74

जिज्ञासां दृढयन्नात्मज्ञानफलमाह तामिति-

74

तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गु-

74

हाहितं गहरेप्ठं पुराणम्‌ अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्चा

74

धीरों हर्षशोकौ जहाति ॥ १२ ॥

74

चित्तातमकारतारूपाध्यात्मयोगस्य ला-

74

भेन तं त्वदृष्टमात्मानं देवं मत्चा धीमा-

76

नहर्षशोकौ त्यजति तत्राभावात्तयोरिति भावः कीदृशं दुःखेन ज्ञेयम् अत्र हेतुचतुष्टय-मू गूढं छन्नम् सर्वानुस्यूतम् बुद्धिगृहीतत्रप्रतिबिम्बतम् गह्वरेष्टम् दुर्गमदेशे स्थितम्।। १२ ।।

76

एतच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृद्वं धम्यंमनुमेतमाप्य स-मोदते मोदनीयर्थे हि लब्ध्वा विचृतं सन्न नचिकेतसं मन्ये।।

76

मर्त्यः श्रुत्वा सर्वधर्मान्मुक्तमेतदात्मवस्तु निश्चित्य प्राप्य निदिध्यासनविषय-तां त्वद्विंप्रापयित्वा नू सूक्ष्ममात्मानं साक्षात्कृत्य हषद्मातमानमात्मतत्वेन लब्ध्वा सम-त्यों हि निःचयेन मोदते एतदात्मवस्तु स-ह्वा गहं नचिकेतसं त्वां प्रापि विचृतं निष्क-पाटव्वारमहं मन्ये तद्योग्योसोति भावः ।।

99

एवं चेतदुपदिशेत्याह नाचिकेता ऋषियत्रेति-अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अनन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पइयसि तद्वद् ॥ १४ ॥

99

धर्माधर्मफलतः कृताकृतात्कार्यकारणतः । भूतभाविष्यतइच अन्यत्रान्यत् यत् तत्पारिपूर्ण त्वं पश्यसि तद्वद् ॥ ३४ ॥

99

मृत्युरुवाच सर्व इति—सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति यदिच्छुन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥ १५ ॥

78

वेदतपोब्रह्मचर्याणि साक्षात्परम्परया वा यत्पराणि तप्त्वा सद्दक्षेपेण ते तुभ्यमहं ब्रवीमि ओम् इति यत् एतदेव त-तपदम् ॥ १५ ॥

78

एतदव स्कुटयाति एतादिते-एतदेवाक्षरं ब्रह्म एतदेवाक्षरं परम् एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा योदिच्छति तस्य तत् ॥ १६॥

78

यः परब्रह्मज्ञानायोद्दारं वाचकतया परं ब्रह्मेति जानाति तस्य तज्ज्ञानम् यथापरब्रह्महिरण्यगर्भप्राप्तीच्छयोद्दारं तदूपेण ध्यायति तस्य तत्प्राप्तिर्भवति ॥ १६ ॥

78

एतदालम्बनर्ठः श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥

34

कठोपनिषद् ।

34

एतदोमित्यक्षरं श्रेष्ठमालम्बनं ब्रह्मोपासतिप्रतीकम् पुत्रः परमात्मसालम्बनं परम् हृदयबोधकम् एवमेतज्ज्ञात्वाडपरब्रह्मणो लोके परब्रह्मरूपप्लोके ब्रह्मद्रयरूपसंस्नयुज्यते उत्तरत्रयं नातिभिन्नार्थम् ॥ १७ ॥

34

अथ पृष्टात्मस्वरूपं निरूपयाति नेति—

34

न जायते म्रियते वा विप-

34

दिचिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव क-

34

श्चित् अजो नित्यः शाश्वतोयं

34

पुराणो न हन्यते हन्यमाने

34

शरीरे ॥ १८ ॥

34

अयमात्मा जननमरणाक्रियाशून्यः विपश्चित् विद्वान् ज्ञानहीनः कुतश्चित्कारणात्कोऽपि दृश्यते नित्यश्र शाश्वतोपक्रमरहितः पुरापि नव

20

एवोति पुराणो वृदिरहितः नातश्शस्त्रादिमिद्धे हते हन्यते ॥ १८ ॥

20

हन्ता चेनमन्यते हन्तु ठोहतइचैनमन्यते हतं उभौ तो न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १६ ॥

20

एवं चान्यं हन्तुमात्मानं चेद्यादि हन्तारं मन्यते योहन्तायइच हतोऽन्येन चेदात्मानं हतं मन्यते तावुभौ नात्मज्ञौ यत आत्मा क्रियासम्बन्धशून्यः ॥ १९ ॥

20

कुत एवमात्मा तत्राहुःोरितिअणोरणीयान्महतो महीयानात्मस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् । तमकृतुः पइइयति वीत—

11

कठोपनिषद् ।

11

शोको धातुप्रसादान्महिमान-

11

मात्मनः ॥ २० ॥

11

सूक्ष्मादप्यतिसूक्ष्मो महतोऽप्यतिमहान्-

11

त्मा स च सर्वगत्वात्सर्वजन्तुहृदये स्थितः ।

11

आकाश इव घटे कथन्तर्हि जयस्तत्राह त-

11

मिति पूर्व यो कतुराड्डत्माड्डतिरिक्तिकोऽमनो-

11

शून्यः ततो वीतजगद्धासनः ततो धातुप्र-

11

सादादृदयानैर्मल्यादात्मनस्तं माहिमानमु-

11

कविभं रूपं पश्यति सः ॥ २० ॥

11

नेदृशः कोपि स्यादित्यसम्भवं वारयत्यासीन इति-

11

आसीनो दूरं ब्रजति शया-

11

नो याति सर्वतः । कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥२२॥

11

उपविष्टः सुत्प्तोनिश्श्वल एव सन्मन आद्यु-

11

पाधिप्राप्ती ब्रिबेन दूरं ब्रजतीव ड्यापित्वा-

82

तसवैत्रयात्तीव यतो मदामदं हषाहषौभय-

82

रूपं हषरूपं वातिमात्मदव मदन्य: को ज्ञाता

82

विरल इति भाष: ॥ ३१ ॥

82

नाफलमात्मज्ञानामित्याहाशुरीरामिति—

82

अशारीरं शरीरेष्वनवस्थेषु

82

वास्थितं महान्तं विभुमात्मा-

82

नं मतवा धीरो न शोचति ।।३२।।

82

आनित्यसकलदेहेषु शरीरासद्धि नित्यं

82

नाद्रिमिव महान्तं किन्तु विभुं व्यापकमेकमा-

82

त्मानं स्वस्वरूपं निश्चित्य धीमन्नखिलशोक-

82

शून्यो भवति ॥ ३२ ॥

82

ज्ञआत्मज्ञानस्य हेत्वहेतू ग्राह न जायामीति—

82

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो

82

न मेधया न बहुना श्रुतेन यमे-

82

वैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा

82

तमा वृणुते तनूं स्वाम् ॥ ३३ ॥

63

कठोपनिषद् ।

63

अयमुक्तविध आत्मा वेदाभ्यांसेन धारण-शक्त्याविधया बहुनाधीतेन च न लभ्यते किन्तु भजनেন प्रसन्न ईश्वरस्वरूपं एष आत्मा यं वृणुते नु गृह्णाति तेन लभ्यते कथम् तत्राह तस्य भक्तस्यैष शरीर आत्मास्वां शुद्धचित्तनुं स्वीकरात्ययमस्मीति ॥ २३ ॥

63

श्रात्मज्ञानावराधन श्राह नात्—नाविरतादुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानैनैनमामुयात् ॥

63

कुकर्मादनिवृत्तः अशान्तो विषयैराकृष्टेन्द्रियः असमाहितो नैका ग्राचित्तः अशान्त-मानसः सकामैकाग्रचित्तो वा न धियात्म-नमाम्रोति ॥ २४ ॥

63

प्रकारान्तरेगौतदेवाह यस्येति

63

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे

64

भवतौदन: मृत्युर्यस्योपसे-

64

चन क इथ्थावेद यत्र स:॥२५॥

64

जगत्कारणधर्माधर्मयोर्निरूपणपालने विप्रक्षत्रियकर्मणी यस्यचिदात्मनौदनस्थ-

64

नीये भक्ष्ये सर्वभक्षकौ मृत्युरुपसेचनं शा-

64

क्थानীয়: सर्वलयाधारज्ञातियावतसाचिदा-

64

त्मा यत्र निजशुद्धचिद्रूपे सदास्ति तच्छु-

64

द्रूपं कोडुचारितादिमानित्येस्थामिदमित्थ-

64

मिति कृत्वा वेद न कोपि ति भाव: ॥२५॥

64

इति द्वितीयवल्ली।

64

तद्वेदानुगमोपायं निरूपयिष्यन्नत्रवेदोक्तमेवं

64

प्रकाशयतं दर्शयति ऋतिमिति—

64

ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्यलोके

64

गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे। छा-

64

यातपो ब्रह्माविदो वदन्ति प्र-

64

ब्रह्मयो ये च त्रिणाचिकेता:॥

24

कठोपनिषद्‌ ।

24

छाया प्रतिबिम्ब आतपो विम्बस्तौ स-

24

गुणान्गुणावात्मानौ गुहा हृदये परमे उत्कृ-

24

ष्टे परार्धे जडरूपस्वरूपार्धे च क्रमेण प्र-

24

विष्टौ निर्विशेषात्मनि सप्रपञ्चानिष्प्रपञ्चतत्वे

24

च कल्पतेबोध्ये कीदृशौ लोके कृतस्य

24

कर्मण: ऋतं सत्यं सारांशफलं पिबन्तौ

24

निर्गुणस्य कर्मफलभोक्तृत्वोक्तिस्त्विवेकि-

24

द्व्यप्रतीतिकी ब्रह्माविद: ये च पञ्ञाभि-

24

विद्योपासका: ये च त्रिवारं चितनाचिके-

24

ताश्चिका: कर्मण: सर्वे ते इति वदान्ति ।। ९ ।।

24

लोभायमने लौकिकलौकिकोभयसाधनं यथा

24

प्रज्ञं कार्यमित्याह य इति—

24

य: सेतुरीजानानामक्षरं ब्र-

24

ह्म यत्परम्‌ अभयन्ततीर्षिता पारं

24

नाचिकेतं शकेमहि ।।१२।।

24

ईजानानां यागं कुर्वतां दुःखोल्लुङ्घनार्थ-

५५

कठोपनिषद्‌ ।

५५

त्वात्सेतुरिव यस्तन्वाचिकेताऽऽत्मन्‌ अभयं सं-

५५

सारपारं तितीर्षतां प्राप्तुमिच्छन्तः परमक्षरं

५५

यद्रह्म तद्वजानतु शकेमाहि समथौवयम्‌ यथा-

५५

धिकारमुभयज्ञानं कर्तव्यमस्तीतिभावः ॥

५५

जगति मोदे च गमनाय रथादिकल्प-

५५

यत्यात्मानामिति—

५५

आत्मानं राथिनं विद्धि श-

५५

रीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं

५५

विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥३॥

५५

छायात्मा रथी रथस्वामी शारीरं रथः बुद्धिः

५५

सारथिरेव च । इन्द्रयाणि अश्वान्‌ निब्रितमनःप्रग्रहः

५५

ग्रहो श्वाकर्षणरज्जुः ॥ ३ ॥

५५

इन्द्रियाणि हयानाहुर्वि-

५५

यांस्तेषु गोचरान्‌ । आत्मेन्द्रिय-

५५

यमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुमनी-

५५

षी ॥ ४ ॥

29

इन्द्रियाण्येवः शब्दादिविषयागोचराम-

29

गोः देहेन्द्रियमनोयुक्त आत्मा भोक्तास्सारि-

29

न निरुपाधिक इति भावः ॥ ४ ॥

29

रथिनस्तु खेनेष्टदेशप्राप्त्यप्राप्तीसकसद श्व-

29

सारथ्यधीने श्राह यस्त्वति—

29

यस्तु विज्ञानवान्भवत्य यु-

29

केन मनसा सदा तस्येन्द्रिय-

29

ण्यवइयैः दुष्टाश्वा इव सार-

29

थे: ॥ ५ ॥

29

सदसन्मार्गाश्वनियमनविवेकहीनाड्ग्रही-

29

ताश्वरज्नुसारथेर्यथा नदुष्टाश्वा वशं यान्ति

29

एवं यो बुद्धिसारथिरण्युक्तविवेकशून्यो ना-

29

कृष्टमनसा युतस्सदास्ति तस्येन्द्रियाणि न

29

वश्यानि ॥ ६ ॥

29

यस्तु विज्ञानवान्भवति यु-

52

कठोपनिषद् ।

52

केन मनसा सदा तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदृशा इव सारथे: ॥ ६ ॥

52

यस्तु स्वकर्मकुशलस्तस्य वश्यानीत्यादिस्फुटम् ॥ ६ ॥

52

उक्तिद्विविधबुद्ध्या: फलमाह यस्त्वादीनां—

52

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्क: सदाडशुचि: न स तत्पद—मामोति संसारं चाधिगच्छति॥ पूर्वसारथस्त्वशुद्धातिस्तदुक्तं परमक्षर पदं न प्राप्नोति किन्तु संसारमेव ॥ ७ ॥

52

यस्तु विज्ञानवान्भवति स मनस्क: सदाशुचि: स तु तत्पदमामोति यस्माद्यो जायते ॥ ८ ॥

52

द्वितीयस्तु शुद्धोतो यस्मादाह्नपदान्न पु-नरिहोत्यप्यते तदप्रमुक्तं प्राप्नोति ॥ ९ ॥

52

तत्पदमेव संसारस्य पारं विष्णुपदं चेत्याह विज्ञानेति ।

52

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्र-ग्रहवान्नरः सोध्वनः पारमामोति तद्दृश्नोः परम पदम् ॥

52

यो नरो विवेकिसारथिमनोनिग्रहरतश्च स संसारपारं याति तत् पारं विष्णोर्ब्रह्मण उत्कृष्टं स्वरूपम् ॥ ९ ॥

52

परमेव पारमिति तत्पदस्य सवितः

52

पतत्वमाहेन्द्रियेभ्य इति—

52

इन्द्रेभ्यः परा ह्यार्था अर्थेभ्यश्च परं मनः मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः॥ १ ०॥

12

30

कठोपनिषद् 1

30

परतं स्वावाधिद्वारोपलब्धत्वम् अर्थो विबषयासुते चन्द्रद्वारोपलब्ध्यन्त विषयद्वारविषयि मनः मनसा मनसो निश्चितिका नियामिका धीः धिया च सर्वधीध्यापकत्वेनात्मा महान्पूज्यस्सर्वधीनियमकोन्तर्यामी ॥ १० ॥

30

महतः परमव्यक्तमध्यकात्पुरुषः परः पुरुषात् परं कित्रित्सा काष्ठा सा परा गति: ॥ तेन तदुपाधिभूतं संसारप्रसवेनमुखं चिच्छक्तिरूपमध्यक्तं तेन पूणत्वात्पुरुषः श्रेरधिष्ठानभूतश्चेतनः तेन च न किश्चित्न्यल्भ्यम्भावादेवान्यस्य अतादृचदेव वस्तु नः परमसीमाप्राप्त्यस्य च ॥ ११ ॥

30

पुरुषश्रेष्ठकुतो न लभ्यते कथम् वा लभ्येतात् श्राहेष इति—

30

एष सर्वेषु भूतेषु गूढो

58

कठोपनिषद् ।

58

न प्रकाशते हृश्यते त्वग्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२ ॥

58

एष आत्मा चराचरेषु तत्तदाकारव्यापाररङ्कलिप्ततैरूदो नामिव्यक्त इवातो न प्रकाशते सङ्कींदिहगभीरजझोरिव विवेकिभिस्तु निर्मलतयोत्कमया सूक्ष्मया च बुद्ध्यैष आत्मा दृश्यत एव ॥ १२ ॥

58

कथमत्त ग्राह यच्छेदित—

58

यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्त्यच्‍छेज्ज्ञान आत्मनि ज्ञानम् ।

58

त्मानि महति नियच्छेत् तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥

58

विवेकी वाङ्मिन्द्रियाणि मनसि लीनानि कुर्यात् मनसोऽतिरिक्तानि न भावयेत् एव—

६२

मग्रेपि तन्मनः ज्ञाने आत्मनि ज्ञानात्मकां बुद्धिं धियं महत्यात्मनि मायोपाधिके तज्ज्ञानलयाधिकरणं सस्वपाधि शान्ते सवैलयाधिष्ठानतया निर्विशेषे चिदात्मनि लयेत् ॥ १३ ॥

६२

यदप्येवं सूचमदर्शिभिदृश्य आत्मा तथापि न दुर्गमागस्तदाभेज्ञोपदेशमन्तरेण सुखद इति सूचयति उत्तिष्ठतेति—

६२

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्‌ त्रिवोधत क्षुरस्य धारा निशि-

६२

तादुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥ १४ ॥

६२

शक्य आत्मा हष्टुं यतो हि मुमुक्षव-

६२

उत्तिष्ठत विषयांस्त्यजत वरांस्तत्वज्ञानं गुरु-

६२

प्राप्यात्मानं जानाति तन्न ज्ञानं जाग्र-

६२

ताज्ञाननिद्रानाशं कुरुत शाक्य आलस्यम-

५३

कठोपनिषद्।

५३

नहींमितिभावः निशिता तीक्ष्णा क्षुरधारा यथा दुरत्यया दुराक्रम्या तथा तत्तमुक्त्तमा- त्मज्ञानस्य पन्थानं विषयत्यागात्मकं दुर्ग- म्यं वदन्ति ॥ १४ ॥

५३

किंवात्रन्तदुःखानिवृत्तये सद्ध्यामप्यडलपदुःख- मतः फलमाहाशब्दमिति— अशब्दमस्पर्शमरूपमव्यकं तथाडरस नित्यमगन्धवच्च यत् अनाद्यन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्यतं मृत्युमुखात्समुच्यते ॥ १५ ॥

५३

शब्दादिवे पञ्चविष्यास्पष्टमतोऽन्ययम- क्षीणमतोनित्यमाघन्तरहितं महतस्तसोपा- धिकात्परमसंप्रष्टं शाङ्कं यदुद्रवच्च ध्रुवमे- करसं तत्स्वात्मानं निचाय्य ज्ञात्वा न मृ- त्युमाप्नोति कदापि ॥ १६ ॥

28

कठोपनिषद्

28

एतद्रुचोऽत्रयपाठादि फलमाह नाचिकेतामिति-

28

नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते॥

28

यमप्रोक्तं नचिकेतःसबन्धि वदत्वेन सनातनानिदमुपारु्यानं श्रावयित्वा श्रुत्वा वा मेधावी दिव्यबुद्धिस्सन् हिरण्यगर्भलोके पूजितो भवति॥ १६ ॥

28

य इमं परमं गुह्यं श्रावये-ह्रह्म संसदि, प्रयतः श्राद्धकाले वा तदा नन्त्याय कल्पते तदान्त्याय कल्पते इति॥ १७ ॥

28

किंच अतिगोप्यमिमं ग्रन्थं ब्राह्मणस्माजे श्राद्धकाले भ्रुजानेषु ब्राह्मणेषु वा प्रयतः शुचियेताचित्तेन्द्रियो वा सन् यः

84

कठोपनिषद्।

84

श्रावयेत्सततच्छ्राद्धं चानन्तफलाय समर्थे

84

भवति वीर्याध्यायसमाप्तये ॥ ९९ ॥

84

इति तृतीयवल्ली ।

84

प्रथमोऽध्यायश्च ।

84

अथ प्राप्यवरान्निवोधतेति सूचितबो-

84

ध्यात्मानं विशेषतो निर्णेष्यन्नशब्दमित्या-

84

युक्तिफलितचतुराग्राह्यत्वं तावदात्मन-

84

रस्फुटयति पराम्नाति ॥ १ ॥

84

पराश्रिखानि व्यतृणत्स्वय-

84

म्भस्तस्मात्पराङ्पश्यति ना-

84

नतरात्मन् कश्चिद्दीरः प्रत्य-

84

गात्मानमक्षदाऽऽर्त्तचक्षुरमृत-

84

त्वामिच्छन् ॥ १ ॥

84

स्वयंभूरीश्वरः पराम्नि परमनात्मवस्तु

84

तत्र गमनस्वभावानि खानि इन्द्रियाणि व्‍‌य-

६५

तृणाद्दिंसितवान् उत्क्रस्वभावसत्ता प्रदानमेव हि तां: परां वाङ्मयान्विषयानन्व इष्रति जनेनान्तरातमानम् मोक्षामिच्छन् धीरोविषयेभ्य इन्द्रियाकर्षणेनुद्धिश्नस्वभावो विषयव्यावृत्तेन्द्रिय: काश्रिद्दिरल: आन्तरात्मानमैकृत्पइयति ॥ १ ॥

६५

श्रधीरदोषदर्शनेऽनधीरा भावितव्यामिति सूचयन्नुक्तमेव विषदयति परा च इति— पराच: कामाननुयिन्त वास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् अथ धीरा श्रमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेषु इह न प्रार्थयन्ते ॥ २ ॥

६५

ये वांला अज्ञा अविवेकिनो वाह्याविषयानिच्छन्त ते विततस्यासङ्ख्यस्य मृत्यो: पाशं जन्म प्राप्तुवन्ति अथ तस्माद्धीरा

57

कठोपनिषद्‌ ।

57

ईह जगत्यनित्यपदार्थेषु सर्वेषु मध्ये मोक्ष-मेव नित्यं मत्या न मुक्तच्यनिदिच्छन्ति ॥२॥

57

ऽमृतपदेन विवक्षितचिदात्मानमध्येपु ग्राहयति येनैति ।

57

येन रूपं रसं गन्धं शब्दा-नस्पर्शांश्च मैथुनान् एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्य-ते एतद्वै तत् ॥ ३ ॥

57

रूपादीन् मैथुनं स्त्रीसंभोगस्तन्निमित्त-कसुखस्पर्शांश्च येन बोधेन स्पष्टं सदा जानाति तत् ज्ञानमेतेनात्मनैव बोध एवात्मा केवल इति भावः एवं चात्र जगति किम्-झोयं तस्माज्जगदधुचं ध्रुव आत्मेति भावः तन्नचिकेतमा प्रश्नमात्मस्वरूपमेतद्बोधात्म-कमेव ॥ ३ ॥

१२

25

प्रकारान्तरेषाह सवमान्तमिति—

25

स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ

25

येनानुपइयति महान्तं विभु—

25

मात्मानं मत्बा धीरो न शो—

25

चति ॥ ४ ॥

25

जाग्रत्स्वप्नयोस्सन्धिहृयं येनानुभवति

25

जनः तं महान्तमपरिच्छिन्नं विभुं चेतनमा—

25

त्मानं स्वस्ररूपं साक्षात्कृत्य धीरः शुद्धधीने

25

शोचति ॥ ४ ॥

25

एवंविधश्च निर्भयो भवतीत्याह य इति—

25

य इमं मध्वदं वेद आत्मानं

25

जीवमन्तिकात् ईशानं भूत—

25

भव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।

25

एतद्वैतत् ॥ ५ ॥

६५

कठोपनिषद्

६५

यः मध्यंदं विषयसुखस्य मोकारं जीवं चिदाभासिममात्मानम् भूतभव्यस्यातीतागतसर्वजगतोऽन्तिकादेशानं सर्वत्र सतथा नियामकमन्तर्यामिणं नत्वैकदेशस्थ्येन दूरे तथेद सत्कतो वेदनादनन्तरं वा नातमानं भयेन केनचिद्रोपायितुमिच्छति अनिशां शांभयाद्रिजुगुप्सते इति भावः एतदैतदिति सर्वमुक्तार्थम् ॥ ५ ॥

६५

ग्रननंतरौक्तमन्यविधयाह यः पूर्वमितिपूर्वं तपसो जातमध्यः पूवैमजायत गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभ्यः परइयत । एतदैतदतत् ॥ ६ ॥

६५

य ईशानः सृष्ट्यादौ सृष्टव्यविषयकज्ञानेनरुपतपसः पूर्वं जातं जातरिसद्वो बोधमात्रोतएवाङ्गोभूतेभ्यइच तमेव गुहामन्तः

100

करणं प्रविश्य भूतेभिभूतभौतिकैस्सह तिष्ठन्तं यो विपश्यति स पञ्चात्मानं पश्यति ॥

100

भडून्न्यतरेषा पुमश्चितमात्मानमाह या प्राणेन नेति—

100

या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी गहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत । एतदैतत् ॥ ७ ॥

100

एतद्देवतामयोत्योतनात्मिकायाडदितिरखण्डचित्र प्राणरूपेणोत्पद्यते यैव च भूतभौतिकरूषैवजायतेऽत्पन्ना तामेव गुहां प्रविश्य जीवरूपेण तिष्ठन्तीं यः पश्यति स पश्यति निजात्मानम् ॥ ७ ॥

100

सद्सेव्यतयोपस्थितात्मदेवतां वरीयाति चित्त्वाभिरष्यारोहति ।

100

अरण्योर्निहितो जातवेदा

108

कठोपनिषद् ।

108

गर्भे इव सुभृतो गर्भिणीभिर्दिवेदिव इड्यो जाग्रवद्भिरेव-

108

श्माद्भिर्मनुष्यैरभिरम्भिः । एतद्वे-

108

तत् ॥ ४ ॥

108

यत्काष्ठयोरम्न्थनेन व्यज्यतेsसिस्तयोरर-

108

प्योः स्थितो जातवेदायाज्ञियाभिरभिणीभि-

108

र्गर्भे इव जाग्रद्रिस्सावधानैरहवि-

108

युक्तैर्याज्ञिकैदिने दिने सुभृत्तस्सुरक्षितः पोषितो वेऽव्य-

108

स्तुत्यश्वयः यश्चेतरमनुष्यैरभ्रिस्साधारणो-

108

स्सतथा सुभृत्तस्तद्रूपोऽpi चिदात्मैव ॥

108

सर्वरूपतामाह चिदात्मनो यतश्श्रुति-

108

यतश्शोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति तं देवास्सर्वे श्रापि-

108

तास्तदन्वेति कश्चन । ए-

108

तद्वैतत् ॥ ५ ॥

102

यताश्रितातमनस्सूर्यो जायते लीयते च यत्रात्मानं तं चिदात्मानं प्रत्युपेतारमस्वदे-वा: किं बहुना कोपि पदार्थस्तदात्मस्वरूपं नादत्येत्युदाहरत्यति तदन्यो न भवतीति भाव: ॥ ९ ॥

102

ज्ञानन्यदृष्टिसिद्धयेडन्यदृष्टौ भयमाच यदेवेहोति-यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह मृत्यु: स मृत्युमामो-ति य इह नानेव परयति॥ १०॥

102

इह जगति यदेव वास्तविकं वस्तु तदेवात्म-नि यद्यामुत्रात्मनि तदेवाध्यात्मविचारमनु-जगति यदेममकटकादौ तदेमत्र यदेमत्र त-देमयथा प्रपञ्चात्मना ह्यपरोक्षमेव तद्वस्ति-ते यदमुत्रयुक्तिं हेतामिति भाव: स्फुट-मन्यत् ॥ १० ॥

103

कठोपनिषद्।

103

कथमेवं च कटकादाविव न चञ्जुरादिविषयता-

103

तन्नीयत ग्राहु मनसैवैति-

103

मनसैवेदमाप्तव्यं नेहनानास्ति किञ्चन ।

103

मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इहाननेव पश्यति ॥

103

गन्धां ग्राणनेव मनसैव निमित्तेनदमा-

103

त्मवस्तु गृह्यते डतोविकृतहशापीतोपि सि-

103

तएव शाङ्ख्यस्तेहननानाडतोनानैव पश्य-

103

न्नामृत्युममुच्छति ॥ ११ ॥

103

जगतामेदमुक्ता परमात्मनातमात्मनो

103

द्रढय्नपुनराहाड्गुष्ठमात्र इति-

103

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य

103

आत्मनि तिष्ठति ईशानं भूत-

103

भव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।

103

एतद्वै तत् ॥ १२ ॥

108

आत्मानि शरीरे मध्ये हृदाकाशेऽङ्गुष्ठमात्रे भामनाद्दर्शमात्रो यः पुरुषो वस्तुतः । पू- णेत्वादात्मा तं भूतभव्यस्येशानं मत्वेत्यादि पञ्चमे उक्तार्थम् ॥ १२ ॥ उक्तात्मनो निर्विकारतामाहाङ्गुष्ठाति-

108

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्यो- तिरिवाधूमकः । ईशानो भूत- भव्यस्य स एवाद्य सुश्रः । एतदैतत् ॥ १३ ॥ yो निर्दूमाग्निरिवाक्तिः प्रकाशश्रद्विदात्मा स एवास्मिन्दिने श्वः परदिनेपि स एव- न्यस्ताहमशोवा नित्योऽह्ययोनिर्निर्विकारश्शोति भावः ॥ १३ ॥ पुनरभेदधीदालम्बनायाह यथेत-

108

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु

108

विधावति एवं धर्मानुपृथकृप- इयस्तानेवानुविधावति ॥ १४॥ दुर्गेषु पर्वतेषु रष्ट्रं पतितं जलं विविधं नाना सत्त् मानानिम्नदेशान् गच्छति यथा तथात्मधर्मानात्मस्वरूपान् जगत्पदार्थान् प्रथगात्मान्यत्वेन पृथग्नानादर्शीनानाशारी- रेषुस्तानिव जगत्पदार्थाननुगच्छति प्रति- जन्मान्जः ॥ १४ ॥

108

यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति एवं मुनेविजा- नत आत्मा भवति गौतम ॥ १५॥ शुद्धचिदात्मैकत्वमननशीलस्य विज्ञा- निन आत्मा तु हे गौतमगोत्र नचिकेतः शुद्धचिदेकरस एव भवति यथा शुद्धजले आसिक्तं सर्वतः पतितं शुद्धजलं शुद्धैकर- सмеव भवत्येवम् ॥ १५ ॥

108

इति चतुर्थवल्ली ।

१०८

कठोपनिषद् ।

१०८

यथातिसौदुम्यादास्मनो विवेकाय प्रकारान्तरमारभते पुरोऽस्मात्-

१०८

पुरमेकादशद्वारमजस्याव-ऋचेतसः अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्व विमुच्यते एतेनैतत्॥

१०८

यथा सर्वदेहस्याधिष्ठातुर्गन्तुश्च महा-राजस्य प्रायो नियतोंपलम्भाय पुरं विचित्रं क्रियते तथा जन्मादिविकारहीनस्यावक्राठ्या-हतपारिपूर्णचेतनस्य नामभिःरोऽन्ध्राभ्यामे-कादशद्वारशरीरपुरमनुष्ठाय कृत्वा निश्श्रीय पुरसदृशूयाचिदात्मानं निश्श्रीयेतिं यावत् शोकबन्धो नानुभवति ॥ ९ ॥

१०८

चिदाऽह्मनो जगदधिष्ठानत्वाभित्यक्यये सर्व-रूपतामाह हंस इति—

१०८

हंसः शुचिषद्‌वसुरन्तरिक्ष-

107

कठोपनिषद् ।

107

सदोतादेविपदातितथिहुरोणसत॒ नृपद्वारसहतसद्योमसद्जा गो जा ऋतजआद्रिजा ऋतं बृहत्त॥

107

हन्ति सदा गच्छतीति हंसस्सूय॑: शुचौ स्वर्गे सीदतीति शुचिषद्वेवगणः वसति स- वहादि मनाहररूपत्वादिति वसुगन्धवगणः अन्तरिक्षे सीदतीति वायु: एवमग्रेप्यूह॑यम् हे॒ताग्निः पृथिवीवासी ब्राह्मणो यज्ञगृहस्थः एवंविधैतत्स्वरूप आत्मैव पुनः मन्त्र्यस्थः देवस्थः सत्यस्थः आकाशस्थः पुनः ऋमेण जलधराव्यञ्जनपर्वतजातादिष्यात्मवतथ्या- त॒मस्वरूपमृतमेकरसं रहद्रह्मानिर्विशेषमेव॥

107

प्राणादिष्वेरकत्वेनात्मानं विविनाक्ति ऊर्ध्वमिति- ऊर्ध्वे प्राणमुन्नयत्यपानं प्र- त्यग्र्याति मध्येवामनमासीनं विश्वेदेवा उपासते ॥ ३ ॥

१०६

कठोपनिषद् ।

१०६

यो हृद्यादूर्ध्वं प्राणारुप्यवायुमुपर्य्यपानं च प्रत्यगधो नयति तं चिदाभासरूपेण मध्ये हृद्यासी नमुपविष्टं वामं परिच्छिन्नं स-वेदेवाश्रद्धुरादयस्सेवन्ते तत्परतन्त्रा इति यावत् अवधयमेव जडप्रेप्स्योतिरिक्तेन चिद्दातमना भावितव्यमिति भावः ॥ ३ ॥

१०६

श्रीमद्वागमे विधान्तरमाहास्येति—

१०६

ग्रस्य विस्त्रंसमानस्य शरीर-स्थस्य देहिनः देहादिमुच्य-मानस्य किमत्र पारिशिष्यते एतदेव तत् ॥ ४ ॥

१०६

पूर्वं शरीरस्थस्य देहाभिमानिनो भोगक्षये देहादिस्समानस्य विमुच्यमानस्यान्य-न्रगतस्य्यास्यचिदाभासस्यात्रशरीरे किं शिष्यते न किंअपि किन्तु सहैव सकलं प्राण-न्द्रियादि तदीयं प्रयाति शिष्यते च यदेकं

308

कठोपनिषद् ।

308

वस्तु विम्बचेतनमेतदेव तत्त्वचिकेतसापेक्ष-मात्मतत्त्वम् ॥ ४ ॥

308

ननु मास्तु चिदाभासार्हयचेतनसम्बन्धाभ्युपगमः प्रकाशायोगायोगाभ्यामेव जीवन-मरणप्रसिद्धेरत ग्राह्हेति—

308

न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जी-वन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥

308

निरुद्धप्राणापानयोगपिहितिजीवनदर्शन-न्न केवलप्राणापानाभ्यां जीवनम् किन्तु य-दधीनावेतौ तेनतरेणान्येन केनापि जड़वा-दीनां नैष्येनप्राणात्वादिव्यापारस्य योगयोगविदन्तरेण चेतनसम्बन्धमसम्भ-वात्तुोकैर्दर्शनैःआवश्यकस्तद्भ्युपगम इहते भावः ॥ ५ ॥

110

कठोपनिषद्‌

110

यथार्थभाषिताहेतुकप्रीतिमातमनस्तूचयति यमो हन्तोति—

110

हन्त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्मसनातनम् यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥

110

हन्तेदानांमदमुक्तर्मपि ब्रह्म पुनस्ते व‌दिष्यामि मरणोत्तरं यथा पुनर्जीयते जीव‌स्तथातावच्छृणु वैराग्यायेति भावः ॥ ६ ॥

110

जन्मप्रकारं समासेनाह योजनिमिति—

110

योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शारी‌रत्वाय देहिनः । स्थानुमन्ये नु संय‌न्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥

110

अन्ये मूढा देहिनो जीवाः शरीरभावाय शुक्रह‌पेण योनिं विशन्ति अन्येतमूढास्तु वीज‌रूपेण स्थानं स्थावरं वृक्षादि यथा यस्य

111

कठोपनिषद्।

111

पूर्वकृतं कर्मश्रुतं वासना च तथा तन्नि-

111

णति यावत् ॥ ७ ॥

111

वध्यामिति प्रतिज्ञातमाहु य इति-

111

य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं

111

कामं पुरुषोऽनिर्मिमाणः तदेव

111

शुक्रं तद्रन तदेवामृतमुच्यते

111

तस्मिँल्लोका: श्रिता: सर्वे तदु-

111

नात्येति कश्चन एतद्वै तत्॥८॥

111

य एष आत्मा पुरुषो जीवरूप: सुप्तेषु

111

निद्राभिभूतेष्विन्द्रियादिषु सन्नानास्व-

111

प्रपदार्थे रचयनं जगत्यविलुङ्ङबोधो भवति

111

तदेव शुक्रं ब्रह्माविनाशिचोच्यते विम्बान-

111

तिरिक्त्वात्स्रातिविम्बस्येति भावो न विम्ब-

111

चिदन्यत्किञ्चिद्ब्रह्मेति यावत् तस्मिन्नित्यादि

111

तुर्यवल्ली नवमवाक्ये उक्तार्थम् ॥ ८ ॥

११२

आत्मैकत्वं निर्देशेन बुद्धावारोहयत्यभ्रिरिति-आम्रियर्थैको भवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो वभूव ए- कस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्व ॥ ९ ॥

११२

वायुयर्थैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो वभूव एक- स्था सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्व ॥ १० ॥

११२

वस्तुतो व्याघ्रेक एवाम्भिर्वायुश्वाडवास्तव- वनिजौपाधिकजन्माधारं भुवनं तारुदेहाद्यु- पाधिं प्रविश्य तत्तदुपाधिरूपं प्रति प्रति- रूपस्सहशा उपाध्याकारोनानेव भावाति यथा तथैव सर्वभूतान्तेवाहिश्व स्थित एक एवात्मा देहान्तःकरणेषु प्रतिबिम्बितः ॥ १० ॥

93

कठोपनिषद्

93

नन्वेवमौपाधिकं परमदुःखित्वादिस्यादेकपरमात्मनोत ग्राह सूर्य इति।

93

सूर्यों यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्वाह्यादोषैः।

93

एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः॥

93

इन्द्रियाधिष्ठातृदेवेन रूपेणालोकेन वाखिलचदुर्गतोपि सूर्यो न कैरपि चक्षुरसम्बन्धदोषैः पापरोगादिभिरसम्बन्धं यात्यतिसूक्ष्मा सम्बन्धस्वभावरूपत्वात् तथा सर्वोपाधिवाध्यो सम्बन्धस्वभाव आत्मा औपाधिकरूपे प्रतीतमपि किश्चितदवास्तवेन वस्तुस्वरूपं स्फुटमर्हति मरु मरिचिकेवेति भावः॥

93

१९११

93

स्ववास्तवे चिदाभास एवात्मनिश्रयी सदादुःखयेचेति सूचयति एक इति—

94

एको वशी सर्वभूतान्तरा—

324

तमा एकं रूपं बहुधा यः करोति ति तमात्मस्थं ये नु पश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥

324

अहैत: स्वरूपाधीनैकताधिकरणलक्षणैकत्वात्स्वरूपतो भेदो नास्त्यपी य: एकं शुद्धचिन्मात्रं स्वरूपं जगदाकारं करोति मनःस्वप्नपदार्थानिव तमेवाभासातमना हृदयस्थं जानन्ति ये तेषामेवान्तसुखम् ॥ १२ ॥

324

नित्योदनित्यानां चेतनश्वेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान्तमात्मस्थं ये नु पश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ १३ ॥

११४

सर्वकारणां नित्यः कारणात्मा ब्रह्मादि चिदाभासां चेतनस्साक्षीय एकोऽन्तर्यामी ब्रह्मादीनां कामानिष्टफलानि सम्पादयति तमित्याद्युक्तार्थम् तेषामेव शान्तरुपरामो निर्वासनतान्तसुखरुपयोग्यता ॥ १२ ॥

११४

तद्वानन्तसुखमात्मभूतमापि न निदेश्यमयं घट इति स्थेयाह तादिति- तदेतदिति मन्यन्ते ऽनिदेश्यं परमं सुखम् कथं नु तादृग्- नीयां किमु भाति विभाति वा ॥ १४ ॥

११४

तदुक्तं नचिकेतसा पृष्टं वापरमसुखस्व- रुपमेतदात्मतत्त्वमनिर्देश्यमिति मन्यन्ते त- ज्ञाः अतस्तदुवितर्के किं भाति सामान्यतः प्रकाशारुपं किं वा विभाति सूर्यादिप्रकाश- विशेषसवरुपे वेत्य कथम् केन प्रकारेण नु

९९६

कठोपनिषद्‌ ।

९९६

निश्वयेनाहं विजानीयान् विज्ञापयेयामिति य-

९९६

महद्यानुसन्धानोक्तिः ॥ १४ ॥

९९६

लौकिकाखिलप्रकाशसाचिदानिर्विशेषालौकिकप्रक-

९९६

शरुपं तदिति तृतीयप्रकारेराह नेति—

९९६

न तत्र सूर्यो भाति न च-

९९६

न्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति

९९६

कुतोऽयमग्रिः । तमेवभान्तम-

९९६

नुभाति सर्वे तस्य भाषा सर्व-

९९६

मिदं विभाति ॥ १५ ॥

९९६

तत्र चिदात्मनि सूर्यादयो न भान्ति

९९६

चिदात्मबोधनसमर्था न भवन्ति किन्तु चि-

९९६

दात्मानमेव पूर्वतः स्फुरन्तमनुपश्चात् त-

९९६

स्वरूपबोधप्रकाशेनाखिलं जगत्सामान्यतो

९९६

विशेषतश्च श्व प्रतীয়ते ॥ १६ ॥

९९६

इति पञ्चमवल्ली ।

११७

ऋस्थानभिष्यक्तकारमशोधाय नानाप्रकारान् विवेचुरादौ कार्यं कारणबोधकामित्याहौदृष्ट्वामिति-

११७

उदूर्ध्वमूलोडवाक्शाखए-पोडश्वत्थ: सनातन: तदेव शुक्रं तद्रह्म तदेवामृतमुच्यते तस्मिञ्छोका: शिताः सर्वे तदुनात्य-

११७

ति कथन एतद्वेतत् ॥ ९ ॥

११७

एष हि: प्रपञ्चोऽवत्थ: पिप्पलतरु: नश्वासितष्ठतीति विनाशित्वसूचनाद्विष्णुरूप-पत्नोक्तेर्वाश्वत्थोक्तिः कीदृशः सनातनोऽवि-

११७

दिः अवागध: प्रत्यक्षालोकलौकिकरूपा: शाखा यस्य स: एतावता कार्यमिति फलितम् तथा चावययं कारणेनापि भाध्यमत आह

११७

ऊर्ध्वे परं यत ऊर्ध्वे न किञ्चित् तन्मूलं कारणं यस्य स: वृक्ष: तदेवे कारणं तदुक्तौ पञ्चमवल्लीष्टमवाक्ये नाखिलजडकारणताक

98

कठोपनिषद् ।

98

लप्येकजडे काचित्सम्भविष्यतीति भावः ॥ भयादिवेशकारणां निरन्तरप्रवृत्तिरूपि चित्त पिशाच-खित्तजडकार्यातां सूचयति लोकप्रसिद्धे-रित्याह यदिदमिति—

98

यदिदं किन्चिज्जगत्सर्वे प्राण एजति नि:स्ततम् महद्रयं व-ज्रमुद्यतं य एतद्दिदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २ ॥ भयादस्यामि-स्तपति भयात्तपति सूर्य: भ-यादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धा-वति पञ्चम: ॥ ३ ॥

98

यदिदं किन्च तत्सर्वे जगत् प्राणेसर्व्चे-ष्टहेतो ब्रह्मण्येव निस्सृतमुत्पन्नमेजति चेष्टते च कथंवव यत उद्यतमुत्थापितं हननाय वज्रमिव भयं भयकारणं किन्चिन्न महदस्ति

116

महद्रयस्य महतां भयस्य कारणामिति वा एतदेव कुतं नातोऽन्याद्द्रष्टव्यक्षरविश्रामा । स्वस्वव्यापारे प्रवर्तन्ते न हेतेषां च सम्भवाति भयं जड़ादिति भावः अतएव च ये एतज्जगत्कारणं जानन्ति तेऽमृताः जड़धर्मण परमभयेन वा मरणेन हीना भवन्ति ॥

116

एतत्फलमपि मर्यलोक एवोक्तभयहेतु ब्रह्मबोधे सति भवति नान्यत्रेत्याहेहिति—

116

इह चेदशकद्बोधं प्राकुशरीरस्य विस्रसः ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४ ॥

116

इहात्र लोकेऽहस्य विस्रसः प्राप्तात्पूर्वचेद्ययुक्तचिदात्म ब्रह्म बोधुमशक्तसमर्थोभवेज्जानीयादिति यावत् तदोक्तफलम् ततः शरीरपातोत्तरं तु तत्स्थलोकेषु तत्सर्गेषु योनिषु शरीर लभते नोक्तफलम् ॥ ४ ॥

220

कठोपनिषद्‌ ।

220

कुतस्तदाह यथेति—

220

यथा दर्षे तथात्मनि यथा स्वप्ने तथापितृलोके यथाप्सु परीच दहशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके॥५॥

220

यथा आदर्शे तथैवात्मनि देहे च मुखं हश्यते न तु किश्चित्पन्यथा तथेह लोके आत्मबोधो यथावत्‌ अन्यत्र तु कचित्स्वप्न इवास्पष्ट: क‌चिज्जले यथा परीच विपरीत-

220

मिव हश्यते किश्चित्तथा कचिच्छाया तेज- सोरिव स्पष्टोऽपि भिन्नविषय एव सर्वथैकत्वबोधस्तु कर्याचिदेव तत्‍त्र अन्यत्राप्येव मूत्य-

220

मितीहैवयत्न आत्मबोध उचित इति भाव: ॥

220

देह ऽऽत्मबोधप्रकारमाहेन्द्रियायाामिति—

220

इन्द्रियाणां पृथगभावमद-

220

यास्तमयौचयत्‌ पृथगुपद्य-

132

कठोपनिषद्‌।

132

मानानां मत्‍वा धीरो न शोचति ।। ६ ।।

132

यदग्रस्मात्सुषुप्तिप्रबोधयोरुदयास्तमयौ आविर्भावतिरोभावौ तस्मात्स्थूलदेहात्स्थगुप्तद्यमानानां प्रतीयमानानामिन्द्रियादीनामात्मनः एतद्भावविमनन्यात्वमनात्मत्वं नेत्थर्थः ।। ६ ।।

132

स्वात्मैकरसः सर्वंतः पर इत्याहेन्द्रेयेभ्य इति—

132

इन्द्र्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुक्तमम्‍ सत्त्वादधि महानात्मा नात्माहतो डव्यक्तमुक्तमम्‍ ।। अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापको लिङ्‌ग एव च । यं ज्ञात्वा

१२२

मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ ६ ॥

१२२

विषयविषयिणोश्वार्थेन्द्रियैरोभेदेन निर्देश: सत्त्वमात्र बुद्धिरितिर्हि लक्षणं व्यारूयातमन्यततीयवल्ल्याम तद्न्यत्स्फुटमेव ॥८॥

१२२

ज्ञातिज्ञेयविख्वेनैव बध्यते इहात्मेति न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पइयति कश्चनैनं हृदा मनीषा मनसाभिक्लृत्तो ये एतदिदुरमृतास्ते भवन्ति॥

१२२

अस्यात्मनो रूपं दृष्टविषये न तिष्ठत्योगित्वादतो न कोपि पइयति चक्षुषा किन्तु बुद्धिमनोऽभ्यां सहितेन हृदा हृदयेनाभिक्लृत्त- स्तोडभिक्लृष्टा: समर्था ये एतदात्मतत्त्वं बिदु: अथे भाव: न यावान्निर्विषयमनोबुद्धिभ्या-

123

मेकीभूतं भवति हृदयं न तावत्कोऽप्यसद्-ज्ञानक्तो भवतीति ॥ ९ ॥

123

उक्तैर्भावमेव व्यक्तमाह यदेतियदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञान-

123

नि मनसा सह बुद्धिश्च नाव-चेष्टति तामाहुः परमां गतिम्॥

123

यदा मुमुक्षोर्वैराग्यादिना पञ्चज्ञानेंद्रि-याणि मनोबुद्धिश्र सस्वव्यापारं विहाया-

123

डत्माभिमुखतया हृद्येव तिष्ठन्ति तामेव-वस्थां मुक्तिमाहुः ॥ १० ॥

123

वराग्यतीममेवास्थां तामिति-

123

तां योगामितिमन्यन्ते स्थि-

123

रामिन्द्रियधारणाम्‌ अप्रमत्त-

123

स्तदा भवति योगो हि प्रभ-

123

वाप्ययो ॥ ११ ॥

124

तामुक्तां स्थिरां हृढ़ां चिरस्थायिनीमिन्द्र-याणां धारणामुपरतिं योगं योगिनो वदन्ति तदा तस्यामवस्थायां प्रमादरहितो भवति विक्षेपाभावात् । योगो हि योग एव चोत्पत्ति-प्रलयहेतुः सर्वेष्टसाधकः सर्वशक्तियोग इति भावः ॥ ११ ॥

124

नतुक्कामधायां नात्मप्राप्तिसिद्धबुद्धिराधविषय-त्वेनानुपलभ्यमानत्वादत ग्राह नैवेतिनैव वाचा न मनसा प्राप्यं शक्यो न चक्षुषा । अस्तीति ब्रुवतोडन्यत्र कथम् तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥

124

यद्याप्ययोग्यत्वेन वागादिगोचर आत्मा तथापि सकलजागतपदार्थान्वयित्वेनास्ती हि इदं नास्तीत्यासिनिश्चद् ब्रुवतः अन्यत्र प्रकारान्तरे नैव तदात्मतच्वमुपलभ्यते॥ १३॥

124

कठोपनिषद्‌।

124

एवं चास्तीत्युक्तिप्रकारे एवोपलभ्यत इति कवितन्तदाहास्तीति—

124

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्व— स्वभावेन चोभयोः। अस्ती— त्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसिद्धति ॥ १३ ॥

124

घटादिकार्यान्वयित्वेन मृत्प्रादिकारणोप— लम्भात्सकलकार्यान्वायिसदृूपआत्मेत्याच— पादभावः अस्तीति भात्याचुपलक्षणम् किं— चोक्तावस्थामात्रनः केवलभावो भवति तेनापि शुद्धबोध उपलब्ध्यते परंतुभयोर्‌— ध्ये पूर्वं पूर्वप्रकारेण प्रतीतस्यात्मनः केव— लीभावो भवति नान्यथा ॥ १३ ॥

124

श्रात्मोपलब्धिफलमाह यदेति—

124

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा

१२६

कठोपनिषद्‌ ।

१२६

येऽस्य हृदि श्रिता: । अथ म-

१२६

त्योड्मृतो भवत्यत्र ब्रह्म स-म

१२६

श्नुते ॥ १४ ॥

१२६

अस्य मुमुक्षोर्मर्त्यस्य हृदये वासनारुपेण ये कामा विषयाः स्थितास्ते यदा केवलী-भावे हृदि न भवन्ति अथानन्तरमेव स मर्त्यो मुक्तो भवति देहावसानसमये च घटाक-शो महाकाशमिवात्रैव न क्रचित्त्वा ब्रह्म-स्वरुपचेतनं व्याप्तिति तदेव सत्तद्वाति न भिन्नो भात्यज्ञानामिति भावः ॥ १४ ॥

१२६

ननु बन्धात्मकालीकृदेहस्य कथं विनाश इत्याश-ड्क्ष्य तन्मूलाविवेकनाशादित्याह यदेतु-

१२६

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदय-स्नेह ग्रन्थय: स्रथ मर्त्योऽम-

१२६

तो भवत्येतावद्य्यानुशासनम्‌ ॥

127

हृदयस्थाध्विजाडाविवेकतत्प्रयुक्ताहन्त्वे-

127

दन्वयासुधितकरैरप्यादिग्रन्थयो वन्धा विवे-

127

केन यदा नीयन्ते तदोक्तफलं भवत्येवो-

127

त्संशयम् इाखादीव कञ्चित्कालं स्थूलदे-

127

हारबधकर्मान्तमेव तिष्ठति लिङ्गदेहिति भावः

127

एतावदेवानुशासनमुपदेशः सिद्धान्तोखिल-

127

वेदान्तस्य ॥ १५ ॥

127

स्मप्राप्तकेवलีभावानां तु यथा वासनं नानावि-

127

धागतय इति सूचयति शतंचेति—

127

शतं चैकाच हृदयस्य ना-

127

ड्यस्तासां मूर्धानमाभिनिःसृतै-

127

का तयोध्वंमायन्नमृतत्वमेति

127

विष्वड्‌डन्या उत्क्रमणे भव-

127

न्ति ॥ १६ ॥

127

हृद्रतमध्येकाधिकशातनाडीनां मध्ये एका

127

मूर्धानमाभियाप्य द्वादशाड्‌गुलमुपारिगता

१२६

कठोपनिषद् ।

१२६

यास्ति तयोपरिगच्छन्नुपासको ब्रह्मलोकप्राप्तिरूपामवत्वं लभते अथ सूक्ष्मदेहस्य निष्क्रमणे द्वारभूता अन्यनाड्यस्तु विश्वदृं विषूच्यः जुद्रनानागतिहेतवो भवन्ति ॥१६॥

१२६

तस्माद् अश्वश्यं विधेयः केवलोभाव इत्युपसंहरति ऋड्गुष्ठमात्र इति—

१२६

अड्गुष्ठमात्रः पुरुषाडन्तरतमा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः । तं स्वाच्छुरीरात्पृथग्भूतेमुजादिवेषीकां धैरेण तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छु कममृतमिति ॥ १७ ॥

१२६

सदा सर्वजनहृदि प्रतिबिम्बतोऽङ्गुष्ठमाननेन प्रतितो वस्तुतः पुरुषः पूणो यः सर्वान्तर आत्मा तं धैरेण विचारयुक्तचाशने:

129

शानैः स्वशरीररोपाधेः पृथक् कुयात्पारिपूर्णं भावयेदुपाध्यसङ्ङिनि श्वयेन यथा मृज्जमध्य-स्थवर्तुलशालाकां पृथकृत्याडसंसक्तैवेयमा-सीदतीति निश्चीयते इत्यंशाद्दये हष्तान्तः अथ तमात्मानं शुद्धमृतस्वरूपं जानीयात् प्रकाङडविनाशिब्रह्मनात्मातिरिक्तक्मिति निश्चेयामिति भावः वस्तुस्थितिरियन् न प्रोदिवाद् इत्यार्थिकाडच्त्तिरितिश्व समाप्त्यर्थे: ॥

129

आाश्रुयायिकामुपसंहराति मृत्युप्रोक्तामिति—

129

मृत्युप्रोक्तां नाचिकेतोडथ-लब्ध्वा विद्यां मेताां योगविधिं च कृत्स्नम् । ब्रह्मप्राप्तो विरजो-डभूद्दिमृत्युरन्योऽप्येवं यो वि-द्याडध्यात्ममेव ॥ १५ ॥

930

कठोपनिषद्।

930

यमोक्तैध्यात्मज्ञानं तत्वकारं च सर्वे शास्त्राणि बहुधा निमित्ते मत्यादिनो भूतान्चिकेताः योन्योपप्येवं वित्तं वेद्यध्यात्म-स्वरूपं सोप्यडध्यात्मरूपमेव भवति॥ १८ ॥

930

अथ शिष्याचार्ययोर्विधिवदध्ययनादध्यापन फलातये प्रार्थनारूपशान्तिमाह सहेति—

930

सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै तेजस्वि-नावडध्येतमस्तु मा विद्विषा-वहै ॥ १९ ॥ अशान्तिः ३

930

परमात्मा तथा नाडीवान् पालयतु द्विरुक्तिरादरप्रार्थनादार्द्रसूचिका सह मिलित्वाडवामध्यात्मज्ञानरूपं वाक्यं यथा करवावहै परस्परविरोधं च न करवावहै

131

किंचाडडवयोरधीतं तेजस्वि भवतु परमात्मन् ॥ १९ ॥

131

इत्युपनिषत्प्रसादेकाठकोपनिषदूद्वितीयाध्यायः षष्ठवर्गी च ॥

131

दययाननन्तरामस्य मृत्योर्न्थोडयमुभयत: ।

131

श्रीखामिभास्करानन्दैः काश्यां काठकवेदके ॥

131

कुशामुद्री: क भाष्येया क वेदान्तार्थमन्थनम् ।

131

तथाडप्यघाटितं किं वा गुरुदेवदयालवे ॥ २ ॥

९३९

श्रीगणेशाय नमः।

९३९

ओम् भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः३ काचि-

९३९

त्पुस्तके स्वस्ति न इन्द्र इति च शान्तिः३

९३९

एवमन्तेडपि ॥

९३९

अथ बृहदारण्यनिमित्तमप्रमुखचूनुदिधीर्षु: परमात्मा

९३९

सडर्थवर्षाब्राह्मणो ज्ञानोपासने विवरण्यनिवद्या-

९३९

स्तुतितिशिष्यावधानाय शिष्याचार्ययोग्यता-

९३९

भिव्यख्यनाय चाडंबर्यायिकारोपरि प्रश्नो-

९३९

पनिषदमारभते सुकेशा चेति—

९३९

सुकेशा च भारद्वाजः शै-

९३९

व्याश्व सत्यकामः सौर्यायणी

९३९

च गार्ग्यः कौसल्यश्वाश्वला-

९३९

यनो भार्गवो वैदर्भिः कवन्ध

९३९

कात्यायनः तेहैते ब्रह्मपरा ब्र-

133

प्रश्नोपनिषद् ।

133

ध्यानिष्ठा: परं ब्रह्माड्न्तेव माणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति तेह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्प- लादमुपसन्ना: ॥ १ ॥

133

भरद्वाजसुतरस्सुकेशा १ शिविपुत्रस्स- त्य काम: २ गार्ग्य गोत्र: सूर्यसुतसौर्यस्य पुत्र- स्सौर्योयणि श्रव ३ अश्वलसुत: कौसल्य: ४ विदर्भीदेशोद्भवो भृगुसुत: ५ कतस्य युवा- पत्यं कबन्धी ६ ते कुलादिप्रसिद्धा एते षट् ह किल वेदनिष्ठा: सगुणब्रह्मतत्परा: पर- ब्रह्मजिज्ञासायां प्रवत्ता: ह स्फुटमेष आचा- र्ये: सर्वे साड्मेतदस्माजिज्ञासितं वै निश्च- येन वक्ष्यतीत्याशया गुरूपयोगिकाष्ठादि गृहीत्वा पिप्पलादसकाशं गताः ॥ १ ॥

133

तान्ह स ऋषिरुवाच भूय

134

एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ । यथाकामं प्रश्नान्पृच्छत यदि विश्यास्यामः सर्वे ह वो वक्ष्याम इति ॥ २ ॥

134

तप आदियुक्ता अपि यूयमत्र गुरुसेवा-ब्रह्मचर्यैवढविश्वासैरेकवर्षवासानन्तरं यथेष्टं पृच्छत ततः योग्यतां ज्ञात्वा सर्वे वक्ष्यामित्युवाच पिप्पलादस्तान् षट् नाडीपरिक्ष्य गुरु: शिष्यो वा कार्ये इति भाव: ॥ ३ ॥

134

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवान्कुतो ह वा इमा: प्रजा: प्रजायन्त इति ॥ ३ ॥

134

परं जिज्ञासोरप्यडध्यारोपापवादन्यायेन जगत्कारणप्रश्न इति भावः ॥ ३ ॥

134

तस्मै सहोवाच प्रजापतिः स तपोडतप्यत स त- पस्तप्त्वा समिधुनमुत्पादयते। राये च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजा: करिष्यत इति ॥ ४ ॥

134

वाव एवार्थे किलास्फुटयोः वां चेतु प्रसिद्धिस्मारणयोरिति सर्वत्र यथासम्भवं ज्ञेयम् । स पिप्पलादः कल्पादौ प्रजोत्पत्तिकामनावान् हिरण्यगर्भः पूर्वकल्पीया खिलकष्ठचविषयज्ञानरूपं तपः कृत्वा अनुसन्धाय चेमौ मम विविधप्रजा: करिष्यत इति रायिप्राणयुगमुत्पादितवान् ॥ ५ ॥

134

आदित्यो ह वै प्राणो रायरेच

136

चन्द्रमाः। रायिरवा एतत्सर्वे यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मात् मूर्तिरेव रेवरायिः॥५॥

136

ह स्फुटे वै निश्वये स्मरणे वा सूक्ष्मप्राणार्थकप्राणस्य सूर्यः स्थूलधनार्थरायिशब्दस्य च चन्द्रो लक्ष्यार्थः। राविचन्द्रडभेद दृष्ट्वाह यत्स्थूलं सूक्ष्मं चैतत्सर्वे रायिरेवेति भेददृष्टा तु चन्द्रगता: स्थूलदेहं लभ्ते इति स्थूलश्वन्दस्तस्मान्मूर्तमेव रयि:॥

136

अथादित्य उदयन्यसाच्यो दिशं प्रविशाति तेन प्राच्यान्प्राणान् रशिमषु सन्निधत्ते। यदक्षिणां यस्तदिचीं यदुदीचीं यदूध्वं यदनन्तरा दिशो-

137

यत्सर्वे प्रकाशयति तेन सर्वान्पाणान् रासिमपु संनिधत्ते ॥६॥

137

उदयं प्राप्नुवन्सूर्यो यदिशो विदिशोदध ऊर्ध्वै च प्रकाशयति तेन प्रकाशानेन तत्सर्वान् प्राणान्प्राणिनः प्रकाशयपदार्थान्निति भावः स्वीकरणेषु कवलयत्यन्तभावियाति संवातमात इति भावः ॥ ६ ॥

137

एतदेव स्फोटयति स इति—

137

स एष वैश्वानरोविश्वरूपः प्राणोऽशिरुदयते । तदेतत्कच- भ्युक्तम् ॥ ७ ॥

137

स उत्कमाहात्म्य एष आदित्य वैश्वानरः सर्वप्राणिरूपः नैतावत् विश्वरूपेऽखिलप्राणप्राणिरूपः परम्परया जाठराग्रिस्थितिहेतुप्राणास्थितिहेतुस्नादिहेतुतुष्यापारादिहेतुतयाडनिप्राणरूपपश्वाहरहरुदय एत- न्माहात्म्यं मंत्रेणोक्तम् ॥ ७ ॥

15

83

प्रश्नोपनिषद् ।

83

मधुमाह विश्वोति ।

83

विश्वरूपं हरणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् ।

83

सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः॥

83

असडू रूपकरणोनेकरूपः प्राणिनां प्राणो य एष सूर्य उदयेति तमेकं तपन्तं ज्यो-

83

तीरूपं सर्वाधारं जातज्ञानं पाण्डुरवर्णे स्व-

83

स्वरूपं वदन्ति ॥ ८ ॥

83

स्वामिनः पितॄन्वंशकरककुलिद्वारारोहप्रपीडामथुनस्य

83

सर्वप्रजोत्पादकत्वं रयिमूर्त्तत्वं च सूचयति संवत्सर इति—

83

संवत्सरो वै प्रजापतिस्त-

83

स्यायने दक्षिणं चोत्तरं च त-

83

द्येह वैतदृष्टापूर्त्ते कृतिमत्यु-

136

पासते ते चान्द्रमसमेव लोक-मभिजयन्ते। त एव पुनराव-न्ते तस्मादत ऋषयः प्रजा-कामादक्षिणं प्रतिपद्यन्ते एष ह वैः पितृयाणः॥ ५ ॥

136

रविचन्द्रात्मकसंवत्सर एव प्रजाध्यक्: तस्य षण्मासरूपे रव्यादिगत्याश्रये दक्षिण-पोत्तरसंज्ञे हेतूने मार्गौ तत्तयोर्मध्ये चान्द्र-मसमेव लोकं दक्षिणं ते यान्ति ये प्रसिद्ध-ष्टापूर्तेमयेदं कर्म कृतमिति भावयन्ति त एव पुनर्जायन्ते प्रजारूपेण तस्मात्सर्व ऐते प्रजार्थिनो दक्षिणायनं यान्ति यः पितृयाणो दक्षिणमार्गे ऋषिरेव चन्द्राधिष्ठितत्वा-चन्द्र एव ॥ ९ ॥

980

प्रश्नोपनिषद्‌।

980

श्रपुनरावृत्तिहेतुत्वेन प्राणस्यामूर्तत्वं सच्चयति श्रथेति—

980

श्रथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादिलयमभिजयन्ते । एतदै प्राणानामायतनमेतदमृत-मभयमेत्तत्परायणमेतस्मान्न-पुनरावर्तन्त इत्येष निरोध-स्तदेष श्लोकः ॥ १० ॥

980

तप आदिभिरविद्ययोपासनेनात्मानमुपास्यमयं भावयित्वाडडदित्यं यान्युत्तरमार्गेण एतदादित्यस्वरूपमेव प्राणाश्रयमविनाश-डभयं परां गतिं तस्मान्नातः पुनर्जायन्ते इत्युक्तः एष निरोधः सेतुमियादाकेवलकर्म-

१४१

नामुपासकानां च एष प्राण इति वा तत्त्रोक्तार्थे एष मन्त्रः ॥ १० ॥

१४१

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणं । अथेमे अन्ये उपरे विचक्षणं सप्तचक्रेषडरगाहुरर्पितमिति ॥ ११ ॥

१४१

हेमन्तशिशिराडभेदेन पञ्चतुपादं सर्वजनकं मासावयवं संवत्सरं दिवोन्तरिक्षस्योत्तरार्धे स्थितमादित्यादृष्टप्रसिद्धे: पुरीषिणं नीरवन्तमादित्यस्वरूपमाहुः अथ परे श्रेष्ठा इमेन्य उ अन्ये तु षडृतवोरासितर्यनवयवा तन्त्र सतारयवृतसंवत्सरचक्रस्थितं विवक्षणं सूर्येमाहुः सर्वप्रजाहेतुरु-भयेथेति भावः इति मन्त्रसमा्तौ ॥ ११ ॥

१४२

मासात्मनापि संवत्सरसय जगदृतुकमोहेतुतेत्याह मास इति—

१४२

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृ—षणपक्ष एव रायि: । शुक्ल:पा—णस्तस्मादेत ऋषय: शुक्ल इष्टं कुवन्तीतरेतरस्मिन् ॥१ २॥

१४२

ऋषय: कान्तदर्शिन: शुभोपलक्षित—चिरादिमार्गनिमित्तकमेवष्टं यागादिकुवन्ती—तरे साधारणजनास्त्वतरस्मिन् निपत्याणनिमितकम् ॥ १ २ ॥

१४२

पूर्ववदाहाहोरात्र इति—

१४२

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्त—स्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रायि: । प्राणं वा एते प्रस्नन्दन्ति ।

१४२

ये दिवा रत्स्या सयुज्यन्ते ब्र—

१४३

ह्राचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १३ ॥

१४३

पूर्वार्द्धार्थः पूर्ववत् स्वस्योत्पत्तस्यमानस्य च प्राणमायुः शोषयन्ति ते ये रत्यर्थे दिवा क्रिया संयुज्यन्ते दिवामैथुनमायुर्हरतीति भावः रात्रौ तु तद्रह्मचर्यमेवेति प्रशंसा प्रजोत्पादकमपि मैथुनं कर्म्म न दिवाकार्यमिति प्रसिद्धिकोक्तिः ॥ १३ ॥

१४३

कुतः प्रजा इति प्रशस्योक्त्तरं पर्यवस्यन्त्रजापतेर्हिरण्यगर्भात्मकेष्वोत्पन्नानामपि प्रजा-पतितवेन कालनिर्वर्त्यत्वान्नमेवप्रजापतिरन्नाच्च पुंश्चीरतो रेतसा च प्रजा इत्याहान्नामिति ।

१४३

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तदृतस्तस्मादिमाः प्रजा: प्रजायन्त इति ॥ १४ ॥

148

इति समात्तौ प्रथमो हिरण्यगर्भो यदा भासस्तत्परं ब्रह्मेति परमाश्रय: ॥ १४ ॥

148

फलमाह तादिति—

148

तद्येह वै तदजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते । तेषामेव ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्॥

148

यस्मात्प्रजापतिसम्पादितं मैथुनव्रतं तस्माद्येतब्रतं कुर्वन्ति ते गृहस्था मिथुनं पुत्रीं पुत्रं व लभन्ते किं यदितप: स्वधर्माचरणं स्वधर्मपत्न्यामत्तौ मैथुनात्मकन्नहचर्यै सत्यं च ताहैं तेषां ब्रह्म समीपवर्त्ति स्वर्गलोकोऽपि भवति ॥ १४ ॥

148

तेषामसो विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति॥

145

येषां पुनर्नेशातोऽपि कौटिल्यमन्ततता कपटं च नास्ति तेषां प्रजापतिलोको ग्राहिपां तद्न्याश्रमिणां वा प्रासिद्धिक्री च फलोक्ति: ॥ ३६ ॥

145

इति प्रश्नोपनिषत्प्रसादे प्रथम: प्रश्न: ।

145

प्रजानां कारयां भुत्वा क एषां मुख्यो धतेति पृच्छल्यर्थाति—

145

अथ हैनं भार्गवो वैदाभि: पप्रच्छ । भगवन् कस्येव देवा: प्रजां विधारयन्ते कतर एत सकाशयन्ते क: पुनरेपां वरिष्ठ इति ॥ १ ॥

145

एनं पिप्पलादम् प्रजाम् एतत् शरीरमित्यर्थ: वरिष्ठ: श्रेष्ठ: ॥ १ ॥

145

तस्मै सहोवाचाकाशो ह

285

प्रश्नोपनिषद्‌ ।

वा एष देवो वायुराग्निरापः पृथिवी वाड्‌मनश्श्रोत्रं च । ते प्राणायाभिवदन्ति वयमेतद्धाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥

स पिप्पलादः पञ्चभूतदर्शनन्द्रियधाम्नाश्रितताहङ्कारा: देवास्तेऽथकु प्रथगडवकारदानेनेलेवं स्वस्स्वसामर्थ्ये प्रकारय शिथिलं यथा न स्याद्दिनाशाय तदाडवष्टभ्य निरुद्ध्यतच्छरीरं वयं धारयाम इत्युक्तवन्तः ॥ २ ॥

तान्वरिष्ठ: प्राण उवाच मा माहमप्यथाडह‌मेवतत्प्रधा- त्मानं प्रविभज्येतद्धाणमवष्ट- भ्य विधारयामिति तेडश्रद्धधा- ना बभूवुः ॥ ३ ॥

147

प्रशोपनिषद् ।

147

मोहोदविवेक: अश्रद्धधाना: अस्माभि: कृतमप्यननु कृतमित्यत्र विश्वासहीना: ॥ सोडभिमानादूर्ध्वमुक्तिमत इव तस्मिन्नुत्कामत्यथेतरे सर्व एवोत्कामन्ते तस्मिश्च प्रतिष्ठ- माने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तथामिक्षिकामधुकरराजान- मुक्तामन्तं सर्वा एवोत्काम- न्ते तस्मिश्च प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रतिष्ठन्त एवं वाड्मन- श्रक्षु: श्रोत्रं च ते प्रीता: प्राणं स्तुवन्ति ॥ ४ ॥

147

अथ विश्वासाय प्राणं उद्दृच्छन्ति देह- द्रभूव तथा सति वागादयोपि तथावभूव:

94

पुनः स्वस्थे प्राणे स्वस्था: मधुमाक्षिका इव अथ प्रीता जातिविश्वासस्ते वागादय: ॥२॥

94

एषोऽमिस्तपत्येष सूर्य एषपज्ञो मघवानेष वायुरेष पृथिवी रयिदेव: सदसच्चामृतं च यत् ॥ ५ ॥

94

एष प्राणोडनुग्रयादिकृत्यकर्तेतित भाव: ॥५॥

94

अक्षरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वे प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूंषि सामानि यज्ञ: क्षत्रं ब्रह्म च॥६॥

94

नामिश्वक्रमध्यकाष्ठम धर्मपालनानुष्ठानं क्षत्रियब्राह्मणकर्म च छत्रं ब्रह्म ॥ ६ ॥

94

प्रजापतिश्व रसिगभर्ग त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राणप्रजा-

१४६

स्त्वमार्ल हरन्ति यः प्राणैः प्राणातेष्वसे ॥ ७ ॥

१४६

प्रजापतिः पिता माता त्वमेक रेतोरूपो गर्भगश्रोत्पच्यसे च पुनरपत्यरूपः हे प्राणस्त्वामिन्द्रियैस्सह देहे तिष्ठस्यतस्तुभ्यमिन्द्रियैः श्रेष्ठियार्पणं कुर्वन्ति ॥ ७ ॥

१४६

देवानामसि वाहितमः पितॄणां प्रथमास्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङिरसामसि ॥ ८ ॥

१४६

देवानां मुख्योऽसि पितॄणां मुख्याः स्वधा त्वमसि प्राणत्पत्त्येव तेषां च त्वमिरिति भावः अथर्वाङिरः प्रभृतिभिरृषीणां सत्याचरिष्व त्वमेवासि ॥ ८ ॥

१४६

इन्द्रस्वं प्राणतेजसा मद्रोडासि परिरक्षित्ता । त्वमन्तारि-

140

क्षे चरासि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां-पति: ॥ ९ ॥

140

हे प्राण त्वं तेजसा रुद्रः संहर्त्ता अन्त-रिक्षगो वायु: ॥ ९ ॥

140

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राणते प्रजा: । आनन्दरूपा-स्स्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्य-तीति ॥ १० ॥

140

हे प्राण त्वामन्द्रस्सूचे वा सन् । यदा कामायाभिलाषाय यथेष्टमन्नं भविष्यतित्या-श्रयेन ॥ १० ॥

140

व्रात्यस्त्वं प्राणेक ऋषिरक्ता विश्वस्य सत्पतिः। वयमात्मानम्य दातार: पिता त्वं मातरिश्वन:॥

141

प्रभोपनिषद् ।

141

हे प्राण व्रात्योडसंस्कृतोडनघत्वात् आ-श्वेधानामेक ऋषिमन्नोऽभिसंविद हविषः मातरिश्व हे मातरिश्वन्नोडस्माकं वयं स्वाध्यस्य वृदस्य तवोपनेतारस्त्वत्कृपाल-ब्धान्नस्य ॥ ११ ॥

141

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरुमोऽत्मकी: ॥ १२ ॥

141

तनूरपानादिरूपा शिवां मृडलरूपां स्थि-रामिति यावत् उत्क्रमणं मा कार्षी: अन्य-था वागादेरप्यक्रमणेनाडमृडलं स्यादिति भाव: ॥ १२ ॥

141

प्राणस्येदं वशे सर्वे त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठतम् । मातेव पुत्रान्-

142

रक्षस्व श्रीश्व प्रज्ञां च विधेहि न इति ॥ १३ ॥

142

त्रिदिवे त्रिलोक्यां यत्तदिदं सर्वे त्वद्‌द्धीनं तत्तोडस्मान्वागादीन्रक्ष श्रियः शरी-रस्यालु शोभा: प्रज्ञां चेष्टां चास्माकं कुरु स्वस्थत्यात भावः इतोत्तरावसान एतावता प्रपञ्चेन प्राण एव प्रज्ञानां मुख्यो धारयितेति निर्गलितमुत्तम् ॥ १३ ॥

142

इति प्रश्नोपनिषत्सु द्वितीयः प्रश्नः ।

142

प्राणाधीनारिष्टिको हि हिरण्यगर्भोक्ता प्रज्ञा न-तत्प्रजा च प्राणा इति जातसंशयस्य प्राणक-राप्रश्नमवतारयत्यथेति—

142

अथ हैनं कौसल्यइचाश्वलायनः पप्रच्छ भगवन्कृत एष प्राणो जायते कथमायात्य-

143

सिमजद्धरीरे श्रात्मानं वा प्र-

143

विभज्य कथं प्रातिष्ठते केनो-

143

त्क्रमते कथं वाझ्यामभिधत्ते क-

143

थमध्यात्ममिति ॥ १ ॥

143

कुतः कारणात् कथं केन प्रकारेणायाति

143

विशाति तिष्ठति उत्क्रमते निर्गच्छति वाझ्य-

143

मधिभूतमध्यात्ममिन्द्रियादि धत्ते धारयती-

143

ति पप्रच्छ ॥ २ ॥

143

तस्मै स होवाचातिप्रश्नान्पृ-

143

च्छसि । ब्रह्मिष्ठोसोति तस्मा-

143

तेऽहं ब्रवीमि ॥ २ ॥

143

अतिप्रभानडतिदुर्विज्ञेयान् अतिशयेन

143

वेदविदसैतियतस्तस्मात् ॥ ३ ॥

143

आत्मन एष प्राणो जायते

143

२०

148

प्रश्नोपनिषद् ।

148

यथेपा पुरुषेच्छायेतस्मिन्नेतदाततं मनोकृतनायात्यस्मिन्नच्छुरीर इति ॥ ३ ॥

148

आत्मनश्रिदात्मनः पुरुषे देहे सति छाया यथा न किंचिदपि किंचिद्रिय तथा मिथ्यैतस्माश्रिदात्मन्येतत्प्राणनात्मप्राप्तं मनः कृतशुभाशुभकर्माधीनः स्थूलदेहे प्रवेशः पूर्वपूर्वशरीरोत्पन्नकर्महेतुकोत्तरोत्तरशरीरसंबन्धइत्ययं प्रकारः प्रवेश इति भावः ॥ ३ ॥

148

ज्ञातमानं विभज्य कथं तिष्ठतीत्यस्योत्तरायाह यथेति—

148

यथा सम्राड्वाधिकृतान्नि-युङ्क्ते विनेताग्रामानाधितिष्ठस्व तैवमेव प्राण इतरान्प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते ॥ ४ ॥

134

यथा राजा तेषु तेषु ग्रामेषु ग्रामकृत्यापुरुषं स्थापयति तथा प्राणः प्राणानिन्द्रियाणि तत्तद्रोलके ॥ ४ ॥

134

विभागं प्रेरकत्वं चाह प्राणस्य पाञ्चवाति । पायूपस्थेडपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रतिष्ठते मध्ये तु समानः । एष ह्येतदूधुतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति॥

134

पायूपस्थस्थाने तदिन्द्रियाभ्यां मलमूत्रमपनयन्ति पानमपानास्तिष्ठति मुखनासिकाभ्यां सह चक्षुःश्रोत्रे सप्तच्छिद्रेष्वति यावत् मध्ये नाम्नौ हुतं जाठराग्नौ प्रकृष्टं भुक्तं यावत् तस्मात्समीकृतान्नरसवलादुक्तच्छिद्रैष्वड्निच्छो रूपादेरभिव्यक्तयः प्राणकाशाभवन्ति ॥ ५ ॥

346

हृदि ह्रोष आत्मा अत्रैतदेक-शतं नाडीनां तासा शतं शत-मेकस्यां द्वासप्ततिद्वासप्तति: प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भ-वन्त्यासुच्यानुचरति ॥ ६ ॥

346

आत्मा चिदाभासो जीव: अत्र हि प्रधाननाडीनामेकोत्तरशतम् तासां मध्ये पुनरेकैकनाड्यां शतं शतं शाखारूपानाड्य: प्रतिशाखा: एकैकशाखा रूपनाडी प्रति पुनर्द्वासप्ततिद्वासप्तति: सहस्राणि नाड्य: आसूक्तसर्वनाडीषु ॥ ६ ॥

346

अथैकयोर्ध्व उदान: पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पाप-मुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम्॥

१५७

प्रश्नोपनिषद्‌ ।

१५७

एकया सुपुष्पारुप्रधाननाड्योध्व्वेर्ध्वे ग-

१५७

चन् केनोत्क्रमते इत्यस्योत्तरमिदं पापं

१५७

नरकम् देवीतिर्यग्मनुष्ययोनिमिति यावत् ॥

१५७

कथं वाह्यं धत्ते इत्यस्योत्तरमाहादिस्य इति-

१५७

आदित्यो ह वै वाह्यः प्राण

१५७

उदयत्यैप हानं चाक्षुं प्राण-

१५७

मनुगृहानः । पृथिव्यां या दे-

१५७

वता सैषा पुरुषस्यापानमवष्ट-

१५७

भ्यान्तरा यदाकाशः स समा-

१५७

नो वायुर्यानः ॥ ४ ॥

१५७

रविः भुवे देवता अनयोमध्ये य आ-

१५७

कारोत्तमिश्वपा वायुः पाने वायुप्राणादि-

१५७

श्चतुरादिस्थानध्यात्मप्राणादिन्द्रियमेणप्रकाशं

१५७

दत्वा आकर्षणेनावष्टभ्य अवकाशं दत्वा

145

प्रश्नोपनिषत्।

145

वलं दत्वाडनुगृह्णन्ति साहाय्यं कुर्वन्ति एवं स सहायः सर्वे धारयतीति भावः ॥ ८ ॥

145

तेजो ह वा उदानस्तस्मा-दुपशान्ततेजा: । पुनर्भवामिन्द्रयैर्मनसि संपद्यमानै: ॥९॥

145

तेजो वाय्वाग्निरुत्क्रान्तितारं उदानमनुगृह्णान उदान उच्चयते यतस्तस्मन्मरणसमये शान्तोष्णाम्ट्रदेहे मनसि लीनैरिन्द्रियै-स्सह पुनर्भवं देहान्तरं याति जीव इत्येष उत्क्रान्तिप्रकारः ॥ ९ ॥

145

पुनः प्रकारं लोकं चाह यच्चित्त इति—

145

यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसासायुक्तः । सहात्मना यथा संकल्पितं लोकं नयति ॥

145

मरणकाले यच्चित्तो यत्स्मरणभवति तेन

१५६

प्रश्नोपनिषद्‌ ।

१५६

स्मरणेन सहेष्ट जीवः प्राणमात्रात्मकः प्राणमयो भवति प्राणश्रदानवृत्तियुक्तः स्वन सहेनं जीवमस्य वाचि्छतं लोकं नयति॥१०॥ प्राणाकारख्यातया चिदात्मकं जगत्कारखामभिप्राय प्रासाद्धिकोऽप्राणामहिम्नः फलमुपासनत ग्राह य इति—

१५६

य एवं विद्धान्प्राणं वेद् न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति तदेकश्लोकः ॥११॥ यः एवमुक्तं प्राणोत्पत्त्यादिप्रकारं विद्धान्प्राणमुपास्तेऽनस्य पुत्रादिनैश्वर्यतिदीर्घायु—श्रवातिसः तदुक्तमेष मन्त्रो वदति॥११॥

१५६

उत्पत्तिमायांतिस्थानं विभुत्वैचैवपश्रधा । अध्यात्मं चैव— प्राणस्य विज्ञायामृतमइनुते विज्ञायामृतमइनुते इति॥१२॥

950

प्रश्नोपनिषद्।

950

आयतिमागमनं देहे स्थानं पाद्वादिषु स्थितिम् विभूतिमपानादिभेदम् च पञ्चधा पदाभ्यामादित्यादिप्राणभेदा मथ्नन्ते अध्यात्मं चतुरादिभेदम् विज्ञाय भावयित्वा आवृत्ति:प्रश्नपर्यवसाने ॥ १२ ॥ इति प्रश्नोपनिषत्प्रसादे तृतीयः प्रश्नः ॥

950

प्रश्नोत्तरत्रयेऽप्राप्तान्तमनात्मेवार्ज्ञायात्मानिद्विधारयिषया पृच्छत्स्यथेतिति—

950

अथ हैनं सौर्यायणिर्गार्ग्यः पप्रच्छ भगवान्तस्मिन्पुरुषेकांन स्वपन्ति कान्यासुज्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान्पइयति कस्मिन् सर्वे संप्रतिष्ठिता भवन्तीति ॥ ९ ॥

161

पुरुषे सुहृदे काने करणानि नित्योपाराणि ९ कानि च सत्योपाराणि २ स्वप्नद्रष्टा च कः ३ सुपुप्तिसुखं कस्म ४ कामिमृच तदा लीयन्ते ५ । १९ ।।

161

तस्मै स होवाच यथा गागर्गमरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतस्ते सर्वा एतस्मस्तेजोमण्डल एकी भवन्ति ताः पुनरुदयतस्तत् प्रचरन्त्येवं ह वै तत्सर्वे प्राणे मनस्येकीभवन्ति तेन तहोष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नय-

162

१६२

यते स्वपित्याचक्षते ॥ २ ॥

१६२

उदयतो मण्डलायथ किरणाः प्रस्रान्ति तथा जागतो मनसो विभक्तानीन्द्रियाणि चेष्टन्ते डस्ताचलं गच्छतेयकाभवान्ति यथा मण्डले तथा स्वापे मनसीन्द्रियाणि । अतस्तदा न शब्दादिजानाति पशु न कर्माणि च करोति । इयायते गच्छति स्वपित्ययामिति जना वदन्ति ॥ २ ॥

१६२

जाग्रति जाग्रति सर्वाणि सुतौ च दर्शेन्द्रियाण्यानि प्राप्यास्सदा त ग्राह प्राणामय एवेति— प्राणामय एवेतस्मिन्पुरेजा- प्रति गाईपत्यो ह वा एषोड पानोव्यानोऽन्वाहार्य पचनो यद्वाहुत्यात्मणीयते प्रणय- नादाहवनीयः प्राणः ॥ ३ ॥

१६३

होमार्थी यतोऽत्रे: कुण्डान्तरे नीयते डम्रिस्तों कमेण गाहपत्याडडहवनीयौ। आध्रस्तु सदक्षिहोत्रिभि: रक्ष्यते। भक्ष्या हुत्यर्थे चाडपानात्स्रण: प्रणीयते इव सदोध्वैग:। व्यानस्तु दक्षिणसुषिरान्निर्गच्छछतीति हृदयादतोन्वाहार्य पचनो दक्षिणाग्रि:। कल्पनेयमुपासनाथा॥ ३॥

१६३

यडुच्छू्वासनिश्वासावेतावाहुतीसमं नयतीति स समान:। मन्त्रोहवाव यजमान इष्टफलमेवोदन: स एनं यजमानमहरहब्रह्म गमयति॥ ४॥

१६३

धातूनाम्नादेश्च साम्यायप्राणोद्रातिप्रवेशारुयोच्छू्वासनिश्वासाहुत्योस्समनन्नयनात्समानो होता। देहादुत्कमणेन स्वर्गादिष्ट-

१६४

फलात्पिरित्युdan इष्टफलम्। स उदानोहरह-

१६४

सुषुक्तो मनो ब्रह्माणि प्रापयति। प्राणिदेव-

१६४

मेवमसिहोत्रं तत्फलं च भवतिति भावये-

१६४

दिति भावः॥ ४ ॥

१६४

तृतीयोत्तरमाहात्नति—

१६४

अत्रैप देवः स्वप्ने माहिमान-

१६४

मनुभवाति। यहृष्टं दृष्टमनुप-

१६४

इयाति श्रुतं श्रुतमवार्थमनुश्रू-

१६४

णोति देशादिगन्तरैरइच प्रत्य-

१६४

नुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवाति

१६४

दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं

१६४

चानुभूतं चाननुभूतं च सत्या-

१६४

सच्चासवं पइयातिसर्वः पइयाति॥

१६४

देवो मनः। स्वप्ने प्रतीताखिलपदार्थाकार-

१६४

भवनं स्वस्य माहिमानमनुभवाति यतः स-

१६४

कृत्सकृत्यासमीप्येन देशान्तरैरौदिगन्तरैरिवोद्घोदश्रवणादिना स्वास्मिन्यध्यासितं तमेव पदार्थमनुभवाति । यत्राधिकवासना तत्र पुनःपुनः । अत्र जन्मन्यहष्टश्रुतमपि जन्मान्तरहष्टश्रुतं चेतदपि । अलं बहूक्त्या सर्वेः स्वपदार्थौकारो भूत्वा सत्पटाच्यसन्मरीचिकादि सर्वमनुभवति ॥ ५ ॥

१६४

चतुर्थोऽत्तरमाह स इति—

१६४

स यदा तेजसाभिभूतो भवति अत्रैष देवः स्वप्नान् पश्यत्यथ तदैतस्मिन्छरीर एतत् सुखं भवति ॥ ६ ॥

१६४

स मनोदेवस्तेजसा पित्सेनाभिभूत आङ्क्तो रुद्रादिद्वारो यदा न पश्यति स्वप्नान् । तत एतद्रहाकार्यं सुखं सुखरूपमात्मनो भवतीति भावः ॥ ६ ॥

833

प्रश्नोपनिषद्

833

पक्षिमोत्तरमाह स यथेति- स यथा सोम्यवयांसि वामो वृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत्सवै पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥ निशि निजवासवृक्षं पक्षिण इव सर्वे परमानन्दात्मानं प्रयाति सुषुप्तं ॥ ७ ॥

833

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चाप- श्रापो मात्रा च तेजश्व तेजो मात्रा च वायुश्व वायुमात्रा चाकाशश्वाकाशमात्रा च च- क्षुश्र दृश्यं च श्रोत्रं च श्रो- तत्वयं च घ्राण च घ्रातव्यं च रस- श्र्व रस्स्यितवयं च त्वक्चस्पर्शी-

१९७

यितव्यं च वाकूचवक्तव्यं च-हस्तौ चादातव्यं चापस्थशूचान्दयितव्यं च पायुशूच विस्सर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनशुचमन्तव्यं च बुद्धिशच बोद्धव्यं चाहङ्कारशूचाहर्तव्यं च चित्तंच चेतयितव्यं च तेजशूच विद्योतयितव्यं च प्राणशूचाविधारयितव्यं च ॥ ८ ॥

१९७

भवादीनि पञ्च तथा तन्मात्राण्यगन्धादीनि च पञ्चभूतानि धीन्द्रियाणि तद्विषयाइच कर्मेन्द्रियाणि तत्कर्माणि च सविषयंचान्तःकरणचतुष्टयम तेजस्तेजोमयी काचिकृत तद्रूप्यो विषयशच प्राणिनां विधारयितव्यं चाखिलसङ्घातस्वरूपम् ॥ ८ ॥

९६५

पृथिवी चेत्यादावनुक्तं शिष्टचिदाभास-

९६५

समाहैष्हीति-

९६५

एष हि द्रष्टा स्पष्टा श्रोता

९६५

घ्राता रसयिता मन्ता बोधा

९६५

कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष: सपरे

९६५

डक्षरे आत्मनि सम्भातिष्ठते ॥

९६५

विज्ञानामन्त:करणोपाधिको य: पुरुष:

९६५

पुरि देहे देहेऽस्ति एष ह्येष एव द्रष्ट्रादि:

९६५

सोपिसृष्टैपिरेविम्वात्मनियातीद्वोपाध्यनाभि-

९६५

व्यक्ततयैति भाव: ॥ ९ ॥

९६५

मुक्तिस्तुपरैकत्वज्ञानेनाज्ञाननिवृत्त्यै-

९६५

वेत्याह परामिति—

९६५

परमेवाक्षरंप्रतिपद्यतेऽसयो ह

९६५

दै तदच्छायमशरीरमलोहितं

९६५

शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तुसोम्य

156

स सर्वज्ञः सर्वो भवति तदेष श्लोकः ॥ १० ॥

156

यः सुपुमः स परं प्राप्नोतीवैनतु मुच्य इति ह स्फुटैवै स्मर्यते च यस्तु हे सोम्य शान्तमूर्तेः डनविचयमदेहमन्तः करणोपाधि कृत्रागिलौहि शुद्धभावनाशितत्पर जानातिस्वामतया केवलं सर्वज्ञः सर्वरूपो भवति तदुक्तमेष मन्त्रो वदति ॥ १० ॥

156

विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणाभूतानिसंप्रतिष्ठान्त यत्र तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशेति ॥

156

विज्ञानावधृतः करणोपाधिः आत्मा प्राणाः पञ्चभूतानि च देवैरिन्द्रियैरस्सह यत्र

22

170

लीयन्ते तत्परं ब्रह्म यो वेद स सर्वमाविवेश भवति इति पूर्वे॥ ११ ॥

170

इति प्रश्नोपनिषत्प्रसादे चतुर्थ: प्रश्न:—

170

अथ गार्यप्रश्नोत्तरेऽपि परमचैतन्यमात्रमा तदेकत्वविज्ञानाच्च केवलो भाव इति निश्चित्य प्रपञ्चतदुपास्त्योमाहात्म्यश्रुते: प्रपञ्चोपास्त्याभयोर्ज्जयते केवलाभावो न वा संशय श्व्यप्रश्नमकारयत्स्थथेति ॥

170

अथ हैनंशिष्य:सत्यकाम: पप्रच्छ स यो ह वै तद्गुरुमनुशिष्य प्रायणान्तमोंकारमभिध्यायीत कतमम्वावसतेन लोकोक्जयतीति तस्मै स होवाच ॥

170

हेतद्गवत् प्रसिद्धे ब्रह्माणि वातच्छद्मन्‍नुष्यपु स य: कश्चित् प्रायण म्रात: तेन ध्यानेज्जयति प्राज्ञोति स पिप्पलाद:॥१॥

१७९

यदुवाच तदा हैतदिति—

१७९

एतद्‌द्रे सत्यकामपरं चापरं च

१७९

ब्रह्मयद्‌दारः तस्माद्‌विद्वानेते

१७९

नैवायते नैकतरमन्वेति ॥ २ ॥

१७९

अवधारणे वै हे सत्यकाम परं निर्विशेषमपरं हिरण्यगर्भादि यदेतद्‌ब्रह्म तद्‌द्वय-मोद्‌दार एव तस्मादेनं ध्यायन्नेतद्‌ध्यानाश्रयेण यथेष्टं परमपरं वा ब्रह्म याति ॥ २ ॥

१७९

तत्र तावदपरविषयं प्रश्नाड्‌द्वयवेदादुपास्ति द्वयं सफलमाह स यदीत्यादिना—

१७९

स यथेकमात्रमभिध्यायीत

१७९

सते नैव संवेदितस्तूर्णमेव जग-

१७९

त्याभिसम्पद्यते तमुचोमनु-

१७९

ष्यलोकमुपनयन्तेस तत्र तप-

१७९

सा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया सम्पन्नो

१७९

महिमानमनुभवाति ॥ ३ ॥

172

स उपासकः प्रथममात्राडकाररूपमेव प्रणवमकारमेव वोपासीत तं तेन ध्यानयुक्तः शीघ्रं भुवियाति ऋचः ऋग्वेदमनुता आश्व तं मनुष्यदेहं ग्राहयन्ति ऽऽथिर्व्यृग्वेदश्वाडकार इत्यादि श्रवणात् मनुष्यत्वेपि यदि तप आदिमाँस्तर्हि सार्वभौमादिसुखमनुभवाति नान्यथातें भावः ॥ ३ ॥

172

अथ यदि द्विमात्रेण मनास सम्पद्यते सोऽन्तरिक्षं यजुभिरुच्यते सोमलोकमस् तु सोऽमलोके विभूतिमनुभूय पु नरावर्त्तते ॥ ४ ॥

172

द्वितीयमात्राकाररूपमेव प्रणवमुकारमेव वा सम्पद्यते उपासीत यस्तं यजुर्वेदमनुता अन्तरिक्षस्थचन्द्रलोके जन्म प्राप्तयन्ति

173

प्रश्नोपनिषद् ।

173

आवर्त्तते यथा कर्म कां चिज्जानि लभते भुवि पुनः ॥ ४ ॥

173

अथ परविष्यकं सफलध्यानमाह य इति—

173

यः पुनरतं त्रिमात्रेणोामि- त्यतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभि- ध्यायीत सतेजासि सूर्ये सम्पन्नः यथा पादोदरस्त्वचा विनिमु- च्यत एवं ह वै सपाप्मनावि- निर्मुक्तः स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवघ- नात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमी- क्षते तदेतौ श्लोकौ भवतः ॥५॥

173

त्रिमात्रमोमित्यक्षरामिति ज्ञानपूर्वकमेतं प्रणवं परं ब्रह्मध्यायीत यस्सतेजोमयसूर्य-

१७४

मण्डलं गतस्वचा सर्प इवाखिलपापराहितो

१७४

भत्वा सामवेदमन्वैससत्यलोकं नीयतेऽथ

१७४

तत्र सर्वप्राणिलिड्गशरीराभिमानितयाजीव

१७४

संघातरूपपराध्दिरण्यगर्भात्परं सर्व चराचर-

१७४

पुरिशयनात्पुरुषं पूर्ण ब्रह्म जानाति वयज्यत

१७४

एवैव ततः केवलभाव इति भावः तदुक्तार्थे-

१७४

मन्त्रौ स्तः ॥ ५ ॥

१७४

तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः प्रय-

१७४

युक्ता अन्योन्यसक्ता अनाभि-

१७४

प्रयुक्ता: क्रियासु वाह्याभ्यन्त-

१७४

रमध्यमासु सम्यक् प्रयुक्ता-

१७४

सु न कम्पते ऋः ॥ ६ ॥

१७४

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु वाह्यादि क्रियासु वि-

१७४

श्वतेजसप्राप्तया ध्याने प्रयुक्तासु सक्ता

१७४

मिलिता: प्रणवमात्रा नाडविप्रयुक्ता विश्या-

१७४

दभेदेन विशेषेण प्रयुक्ताश्चेतसो जाग्रादि-

१७४

इवाध्यात्मिकप्राणोपासको न कम्पते न पुन-

१७४

रावर्तते केवलवर्णध्याने प्रयुक्ताश्चेदकारो-

१७४

कारमकारा मृत्युमत्योमृत्युचा एवेस्यथः ॥६॥

१७४

ऋग्भिरन्तं यजुर्भिरन्तरिक्षं

१७४

सामभिर्यत्कवयो वेदयन्ते

१७४

तमोऽङ्कारेणैवायतनेनान्वेति ति-

१७४

वद्वान्यत्तच्छान्तमजरममृतम-

१७४

भयं परं चेति ॥ ७ ॥

१७४

एतं मनुष्यलोकं कवयः कान्तदर्शिनो

१७४

यद्दन्ति तत्सत्यलोकमिति यावत् तं लोकं

१७४

चोदूरेवैवासोति विद्वानुपासकः प्रणवस्य

१७४

ब्रह्मतया तं कम् शान्त्याद्युपलक्षितं यत्-

१७४

तपर ब्रह्म तदारूढ्यामत्यर्थः ॥ ७ ॥

१७४

इति प्रश्रोपनिषत्प्रसादे पञ्चमः प्रष-

१७६

एवं परब्रह्म जिज्ञासानिषृत्तावपि पोड़शकलः क-

१७६

श्न पुरुषोऽन्योऽनन्यो वा ब्रह्मचित्त इति सूत्रा-

१७६

निखननन्यायेन षट्प्रश्नमवतारयल्यथेति ॥

१७६

अथ हैनं सुकेशा भारद्वाज

१७६

पप्रच्छ भगवन् हिरण्यनाभः:

१७६

कौसल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यत

१७६

प्रश्नमपृच्छत षोडशकलं भा-

१७६

रद्वाज पुरुषं वेत्थ तमहं कुमा-

१७६

रमब्रवं नाहमिमं वेद यथहसि-

१७६

ममवेदिषं कथं तेनावक्ष्यामिति

१७६

समूलो वा एष परिशुष्यति

१७६

योऽनृतमाभिवदति तस्मान्ना-

१७६

होम्यनृतं वक्तुं सतोष्णीं रथमा-

133

रुच्याप्रव्राज तं त्वा पृच्छामि कासौ पुरुष इति ॥ १ ॥

133

एनं पिप्पलादम् । षोडशकला अवयवा यत्र तं पुरुषं जानासील्येतं प्रश्नं राजकुमार: काश्चन कोसलायां भवो हिरण्‍यनाभनामामपष्चत् न जानामि जान् इच्‍च कुतो न वक्ष्यामि योग्याय मिथ्‍यावादी तु ससुकृतादिमूलो विनश्यतीति नाड्नतं वच्मीत्‍यवोचमहन्तम् । स ततो जगाम मौनीत्यहं त्वां तं पुरुषं पृच्छामि कुत्रास्ति षोडशकल इति ॥ १ ॥

133

तस्मै स होवाच इहै वान्त: शरीर सोम्यसपुरुषो यस्मिन्नेता: षोडशकला: प्रभवन्ति ॥ २ ॥

88

278

हे सोम्यप्रियमूर्ते यस्मिन्नधिष्ठान भूते क-

278

ला जायन्ते सोन्तहृदयाकारो भवति विप्प-

278

लादो भारद्वाजायोवाच पूर्णोपि चिदात्मा

278

ह देव प्रतীয়त इतियमुक्तिरिति भावः ॥२॥

278

स यथा षोडशकलस्तदाह स इति—

278

स ईक्षां चक्रे कस्मिन्नह

278

मुक्त्वान्त उत्कान्तो भाविष्या-

278

मि किस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रति

278

ष्ठास्यामीति ॥ ३ ॥

278

कस्मिन्निगत इव प्रतिष्ठिते

278

वा देहेऽचस्थिर इव भाविष्यामिति स पु-

278

रुषोऽनादि निजाध्यस्तशक्याडडलोचित-

278

वान् ॥ ३ ॥

278

ईदृशोत्तर कृत्यमाह स इति—

278

स प्राणमसृजतप्राणाच्चलतां

278

खं वायुज्योतिराप पृथिवी-

174

निद्रयं मनः अन्नमननाद्रीयं तपामन्नाः कमें लोकां लोकपु च नाम च ॥ ४ ॥

174

स चिदात्मेश्वरात्मा पुरुषः प्राणं सूक्ष्म प्राणिजातनदनन्तरं प्राणिश्रद्धामसृजदभावयत् । तदनन्तरं क्रमेण खादिपञ्ञभूतेन्द्रियमनोडन्वलतपो वेदकमेलोकनामानिति चतुर्दशासृजदुत्पादितवान् वस्तुतस्त्वभाव यदित्येव से श्वरजगदध्यासेतात्पर्यांत्॥ स्रथोक्नेम रुपात्मजगत्कलानामाधिष्ठान चिदात्मपुरुषे लयमाह केवलीभावाय स यथेति—

174

स यथेमानध्यः स्पन्दमानाः समुद्रायणा: समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते तासांनाम

१५०

रूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते ।

१५०

एवमेवास्य परिदृश्युरिमा: पो-

१५०

डशकला: पुरुषायणा: पुरुषं

१५०

प्राप्यास्वन्तं गच्छुन्ति भिद्येते

१५०

तासां नाम रूपे इत्येवं

१५०

प्रोच्यते स एषोडशकलोऽमृतो

१५०

भवति तदेषश्लोक: ॥ ५ ॥

१५०

समुद्रायणास्समुद्रगतिका: नाम रूपे प्र-

१५०

तिस्वके । पुरुषायणा: पूर्ववत्पुरुषाश्रया:

१५०

पुरुषं प्राप्त्य प्रकृतिप्रलय इति शेष: वस्तु

१५०

तस्तुचिदाल्मपुरुषभावनया तत्तद्भावनात्मक

१५०

कलानामभवेन चिदात्मपुरुषभावं प्राप्त्ये-

१५०

त्यर्थ: । प्रोच्यते तत्त्वज्ञ: । स सकल एव-

१५०

वमेषोडकलो भवति पुरुष: । त्यजत्येव हि

१५०

कथंचित्स्वभावं प्रतिबोधितो मृगराज: स्वै

9=9

डक्तव्र्रमामिति भावः तदुक्तमाहमन्त्रः॥५॥

9=9

अरा इव रथनाभौ कलाय- स्मिन्प्रतिष्ठिता: तं वेद्यं पुरुषं वेद यथामावोमृत्यु: परि- वथा इति॥ ६ ॥

9=9

चक्रमध्यवतुलार्वयवोतिर्यगवयवा इव यत्र कलास्तं यूयं वेद वित्त यथा वो युष्मान् मृत्यु: परिव्यथयेत्। इति मन्त्रपूर्‌तौ॥ ६ ॥

9=9

ईश्वर उवाच तानिति—

9=9

तान् होवाचैतावदेवाहमेत- त्परं ब्रह्म वेद। नातः परम- स्तीति॥ ७ ॥

9=9

एतावदेव सर्वाधिष्ठानचिन्मात्रमेव परं ब्र-

१८२

ह्याहं जानाम्यडस्त्यापिनान्यदत: किम्वादि-

१८२

त्युवाच षडुक्तांशष्यान्पिप्पलाद: ॥ ७ ॥

१८२

ते तर्चयन्तस्त्वं हि न: पिता योस्माकमविद्याया: प-

१८२

रं पारं तारयसीति । नम: परमऋषिभ्यो नम: परमऋ-

१८२

षिभ्य: ॥ ८ ॥

१८२

भद्रं कर्णेभिरिति शान्ति: । त्वमेव नो

१८२

डस्माकं पिता पाता रक्ष: यतो यस्त्वम-

१८२

स्मदविद्यामहोदधे: परं दूरगमसंप्रष्टुमभ-

१८२

यं पारं विद्यादेश मस्मान्प्रापयसीसर्चयन्त-

१८२

रस्त्वं पिप्पलादं परमसूक्ष्मतत्त्वज्ञे

१८२

ष्यो नम: परमऋषिभ्यो गुरुंभ्यो भवद्य इ-

१८२

त्युक्तिपुरस्सरं नमश्च कुर्वते शिष्या: अथ-

१८२

वा पुष्पादिभिस्तमर्चयन्तस्त्वं हीत्याद्यु-

183

कत्वेति हेतोनेभो भवद्भि इत्यूचुस्ते शरीरं

183

प्राणपात्य पुरः नास्ति ब्रह्माविद्यासतुल्यं

183

मूल्यं ब्रह्माण्डमण्डलेन्यकिकाञ्चिदितिभावः

183

आट्टतिराडारग्रन्थपुत्र्योः ॥ ८ ॥

183

दययाडन्तरामस्य सुदृढग्रन्थोयसुम्भितः ।

183

श्रीस्वामिभक्तिरानन्दे: काश्यांप्रश्राव्यवेदको॥९॥

183

कृशामद्दी: क भाष्येषा क वेदान्ताबिधमन्थनम् ।

183

तथाप्यडघाटितं किं वा गुरुदेवदयालवे ॥ २ ॥

183

इत्युपनिषत्प्रसादेप्रश्नोपनिषत्प्रश्नश्रषष्टः ।

8

मुण्डकोपनिषद्।

8

श्रीगणेशायनमः ॥

8

अथाड्लब्ध शरणाड्लयन्त सततजन संस्कृति ज्वल-

8

लन संताप मपा कर्तुमुपायान्तरा लाभेन वस्तु

8

कुवोध यिषया स्थवोन्नाये मन्त्रानिवभावायिष्य-

8

त्नुपायमहाशयोपायप्रवृत्तिसम्प्रदायमादौ वदती-

8

श्वरौ ब्रह्मोत्यादि । अस्य च शिरोत्रातिरधये-

8

तवत्वान्मुण्डकेत्याख्या ॥

8

ॐ भद्रं कर्णेभिरिति । ॐ स्वस्ति न

8

इन्द्रो वृधश्रवा इति चाग्न्तयोः शान्तिः ३।

8

ब्रह्मादेवानां प्रथमः सम्बभूव

8

विश्वस्य कर्त्ता भुवनस्य गोप-

8

ता । स ब्रह्मविद्यां सर्व विद्या

8

प्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठ पुत्रा

8

य प्राह ॥ १ ॥

१८४

मुण्डकोपनिषद् १

१८४

जगतो जनको लोकस्य पालकऋच यो देवां मुखं आघो वा ब्रह्म स्वयम्भूः स सर्वविद्यानामाश्रयं मूलं ब्रह्मविष्यां विद्यां कदाचिदथर्वऋष्यायाह ॥ १ ॥

१८४

अथर्वणियं प्रवदेत ब्रह्माथर्वाणं पुरो वाचाऽऋिरे ब्रह्माविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवहाय प्राह भारद्वाजोऽऋिरसे परावराम् २ ॥ २ ॥

१८४

सकल परावर विद्या मूल तथायांपरं वरां ब्रह्माथर्वोयाडवदत्तामथर्वो डऋऋिनाम्ने सौदड्ढ भेरड्वाजगोत्राय सत्यवहनाम्ने स चाड्ढिरसे पुत्राय शिष्याय वाह ॥ ३ ॥

१८४

शौनकोहवै महाशालो S-ड्ढिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ

२८

186

कासिमद्नु भगवो विज्ञाते सर्व-स्मिदं विज्ञातं भवतीति ॥ ३॥

186

महाशालो महा गृहस्थः । समित्पाणि त्वादिविधिवत् । नु वितर्के । हे भगवन् । ज्ञातुमशक्यमिदमनन्तं जगत्कस्मिन्ननुभू-ते स्वरूपतो बुद्धियारुढ भवदर्थादेके वरतु ब्रूहीति पश्च ह प्रसिद्धो वैशम्पायनमाण: शौनक: ॥ ३ ॥

186

तस्मै सहोवाच द्वे विद्ये वे-दितव्य इति हस्म यद्ब्रह्म विदो वदन्ति पराचैवा पारा च ॥

186

द्वे विद्ये जेयिस्त इति सौडदिरा आह । केते । ह प्रसिद्धं यद्विद्या हयं ब्रह्मज्ञा वदन्ति स्म-र्यते च तत्पराचा डपराचैति । प्रश्नाननु रूपाडपरार्तस्तु तुच्छ विषयोऽति वो-धनेन परत्र शिष्य बुद्धे निम्नोषया ॥ ४ ॥

१=७

तत्रा डपरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो डथर्व वेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति। अथ पारायण तदक्षरमधिगम्यते ॥ ३ ॥

१=७

वेदास्तद्गानि च पराभिन्नविषयत्वादपरा। यया च शुद्धचिन्मात्रृत्याक्षरमविनाश्यं तद्ब्रह्म साक्षात्कियते सापरा । विचारिता वेदान्तवेदार्था अप्युक्त परत्तत्ति जनका एवति ना परेकिरसदृक्षिणा ॥ ४ ॥

१=७

ज्ञानं च यथा वस्तु भवतीस्युकाक्षर ब्रह्म विशेषषान्याह यत्तादिति— यत्तदद्रइयमग्राह्यामग्रत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वे गतं ॥

142

मुण्डकोपनिषद् ।

142

सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीरा: ॥ ६ ॥ ज्ञानेन्द्रियाविषयम् । कर्मेन्द्रियाविषयम् । आकारणम् । शुक्रत्वादिशून्यम् । ज्ञानेन्द्रियहीनम् । सनातनम् । विविधविश्वरूपम् । व्यापकम् । सूक्ष्मम् । अपक्षयरहितम् । सर्वभूतकारणम् । एतद्‌दशां यद्वीक्षरा: पश्यन्ति तदुक्तमक्षरं ब्रह्म या गम्यते सापरोति पूर्वेण सम्बन्ध: ॥ ६ ॥

142

उक्ताखिलकारणत्वं दृष्टान्तै: स्फोरयति यथेति-यथोर्णनाभि: सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधय: संभवन्ति । यथा सत: पुरुषात्केशलोमानी तथा क्षरात्संभवती हाविर्‌वम् ॥ ७ ॥

१५३

मुण्डकोपनिषद् ।

१५३

लूताडडस्यजन्तुः स्वरूपभूततन्तूनुत्पाद्यत्तिं च । पृथिवीरूप व्रीह्यादयो जयन्ते भुवि लीयन्ते च । सतो जीवतः केशादि च यथा तथा चिन्मात्रोपादानाज्जगत् ॥ ७ ॥

१५३

जगदुत्पत्तिक्रममाह । तपसेति—तपसा चीयते ब्रह्म ततो डन्नमभि जायते । अन्नात्साणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ ८ ॥

१५३

लीनजगद्विषयकबहुस्यामित्याद्याकारज्ञानातमतपसा शक्तिप्रथमकार्येण युज्यते ब्रह्म प्रथमम् । ततस्ताहशाद्ब्रह्मणाइचिकीर्षोदाह्यैन स्थूलकार्योन्मुखतया किंचिदभिव्यक्तशक्तिस्वरूपपरं पञ्चभूत्पच्यते । तस्माद्दिरण्यगर्भस्तस्मान्मनस्तस्मात्पञ्चभूतानि-

१६०

तेभ्यो भुवनानि जनाश्च जनेभ्यः कर्माणि तेभ्यः फलम् ॥ ८ ॥

१६०

उक्तमेव सङ्क्षिप्याह य इति—

१६०

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमयं च जायते ॥ ९ ॥

१६०

यस्सामान्येन सर्वज्ञो विशेषतश्च सर्वे वेत्ति यस्य चोक्तज्ञानरूपं तपस्तस्मात्परमात्मनो हिरण्यगर्भाख्यं ब्रह्म नाम च रूपं चात्रं च ब्रह्मादि । यथा पाथिकं प्रधानग्रामा एवोच्यन्ते गन्तुं गतिस्तु क्रमनव तथोत्पत्तिस्तु पूर्वमन्त्रोक्तक्रमेणैव ॥ ९ ॥

१६०

इति प्रथममुण्डके प्रथमखण्डः ॥ ९ ॥

१६०

साङ्ख्यवेदजापरविद्याविषयमथाह

१६०

विरामाध्द वेदविदिति—

१६०

तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि

१८९

मुण्डकोपनिषद् । १८९

१८९

कवयो यान्यपइयँस्तानि त्रे-

१८९

तायां बहुधा सन्ततानि । ता-

१८९

न्याचरथनियतं सत्यकामा ए-

१८९

प वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥

१८९

तदेतद्धिहितं कर्म सत्यमवद्यंफलदम् ।

१८९

किंच कविर्वसिष्ठागृर्षिभिर्वेदमन्त्रेषूहिता

१८९

नि यानि तानि च कर्माणि कमेणग्यजुर्स्साम

१८९

विहितकर्मकतृणां होतॄद्वयूद्रातृणां समा-

१८९

हारे त्रेतायां बहुधाडनुष्ठितानि प्रसिद्धानि

१८९

प्रामाणिकानि चेति यावत् । अतो यथार्थ

१८९

कर्म फलकामना यूं नियतं सदनियमेन

१८९

वातान्येव कुरुध्वम् । एष कर्मरूपो वः प-

१८९

न्थाः सुष्टु कृतस्य कर्मणो लोके फलानि-

१८९

मित्तं फलात्सय इति यावत् ॥ ९ ॥

१८९

श्रुतिहीत्र विशेष पन्थानिमाह यदेति—

१८९

यदा लेलायते ह्याचि: सामि-

142

दो हव्यवाहने। तदाज्यभागवन्तरङाहुती: प्रतिपादयेत्॥

142

समिद्धे प्रज्वलिते आहवनीयाग्रौ यदाडचि: शिखालोलं भवति तदा दीक्षिणोत्तरपर्वयोरेवेराहुती आज्यभागारुये दृश्वा तन्मध्ये सूयाय स्वाहा प्रजापतये स्वाहोति प्रजापतये इति सामाहुतोर्द्वयात्॥२॥

142

दुष्करत्वं दुःखदत्वं च स्य पथ ग्राह यस्येति।

142

यस्याऽऽश्वमेधत्रमदश्वपर्णमासमचातुर्मास्य मनाग्रयणमतिथिर्वीजितं च। अहुतमभैरवदेवम् विधिनाहुतमासममासत्रय लोकान्निहनस्ति॥३॥

१६३

मुरडकोपनिषद् ।

१६३

दशपौणमासचातुर्मास्यैश्शारदवासन्तन-

१६३

वान्त्रेष्या शेरहोतीर्थपूजनवैश्वदेवकर्मेश्यां

१६३

राहितं स्वकाले न हुतमविधिना वा हुतं य-

१६३

स्याग्निहोत्रं भवति तस्य भूरादिसत्यान्त-

१६३

न्प्रपितामहादि प्रपौत्रान्तान्वालोकान्नाश्राय-

१६३

ति तदभिहोत्रम् । निष्फलं सन्तातिच्छेदकं

१६३

वा भवतीति भावः ॥ ३ ॥

१६३

समिद्धतमं एवाग्नौ होमश्शुभफल इति

१६३

सूचनाय प्रसिद्धाद्रौ जिह्वा: काल्यादि

१६३

विश्वरुच्यन्ता ब्राह कालीति—

१६३

काली कराली च मनोजवा

१६३

च सुलोहिता या च सुदृश्रव-

१६३

र्णा । स्कुलिᳰड़नी विवरुची

१६३

च देवी लेलायमाना इति स-

१६३

जिहा: ॥ ४ ॥

१६३

लेलायमाना: प्रदीप्ताहुतप्रसमान् चक्षु-

१६३

ला वा ॥ ५ ॥

२५

१८४

जिहोद्गमोहिताग्रिव्यात्तास्यहोमप्रशंसा

१८४

माहेति॰—

१८४

एतेषु यज्चरते ब्राजमाने

१८४

पु यथा कालं चाहुतयो द्या-

१८४

ददायन। तं नयन्त्येताः सूर्य-

१८४

स्य रश्मयो यत्र देवानां पान्ते-

१८४

रेकोडधिवासः ॥ ५ ॥

१८४

एतासु दीप्यमानाजिन्हासु यो होमका-

१८४

ले होमं कुरूते तं ह्याददानस्सूर्याकिरणरू-

१८४

पास्सत्य इमा आहुतयस्तत्र नयन्ति यत्र-

१८४

न्द्रोडधिवासति ॥ ५ ॥

१८४

प्रापण प्रकारमाहह्हीति—

१८४

एहोाह्हीति तमाहुतयः सुव-

१८४

चेसः सदेस्य ररिमभियेजमा-

१८४

नें वहान्ति । प्रियां वाचमभि-

384

वदन्त्योचयन्त्य: एपथ: पुण्य: सुक्तो ब्रह्मलोक: ॥ ६ ॥

384

एहेह्यागच्छाडगच्छेष युष्माकं कृतपुण्यपरिश्राम: स्वर्गलोकं इत्यादिप्रियवादिभि: पूजयन्त्य: सुवचसो दिव्या आहुतयस्त यजमानं सूर्यरश्मिमद्वारि नयति ६ निन्वते स्वयमीश्वरेषा केवलं कर्म प्रवाइति-

384

पत्वा ह्यते अद्ढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो याभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि य- न्ति ॥ ७ ॥

384

यज्ञरूपा दुःखोत्तरणायैते पत्वा नावो हि निइचयेनाद्ढा: कुतो यतो येषु यज्ञेषु पो- डशात्विजोयजमानसतत्पतीचेत्यष्टादशास-

१८६

ध्यं कर्मावरं न्यूनमुत्तमकल्पेऽधिकोक्के: तथा च बहुसाधनसाध्यं नोचादवदवश्यं धिनाशाति भाव: । तस्मोदतत्कर्म श्रियस्साधनं ये मन्यन्ते ते त्रियन्ते पुन: पुन: ॥ ७ ॥

१८६

उक्तमेव विषयरागिदुःखं वरीयस्तरागा याविद्यायामिति—

१८६

आविद्यायामन्तर वर्तमाना: स्वयं धीरा: पण्डितं मन्यमाना: नाः । जडू धन्यमाना: परियन्त मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धा: ॥ ८ ॥

१८६

अन्तरे मध्ये । अन्धप्रदर्शितमार्गा अन्धा इवोक्तविधा मूढा अविवेकिनो नैकदु: धन्यमाना: पीडिता: परिभ्रमन्तेव नाना लोकयोर्निर्गतेषु ॥ ८ ॥

१८६

श्रतृत्ता एव ते तावद्विषयैर्यियुज्यन्ते

239

इत्याहाविद्यायामिति—

अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था: इत्यभिमन्यन्ति वाला: यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति—रागात्तेनात्र:क्षीणलोकाइच्यवन्ते ॥ ९ ॥

मूलाडविद्यास्था: कर्मिणोऽज्ञा यतस्मात्स्वर्गादिभिरेव वयं कृतार्था इति मन्यन्ते विषयरागात् चित्तचञ्चलु न जानन्ति तेन क्षीणपुण्या: अन्तुरास्सन्तत्सा विश्रा: स्वर्गादे: पतनिति ॥ ९ ॥

उक्तमेवाह विरागदात्वर्थे—

इष्टा पूर्ते मन्यमानावारिष्ठे नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढा: नाकस्य पृष्ठे ते सुकृते डनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥

१६५

तेवमं लोकं हीनतरं वा विशान्ति ॥ १० ॥

१६५

इष्टं श्रौतिकर्म । स्मार्ते कूपारामादिपूर्तेम् । वारिष्ठं मुख्यक् । अन्याच्छदामज्ञानम् । पृष्ठे उपरिस्थले । सुकृते पुण्यफुते । कर्म फलमनुमूय । इमं नरोह शोकादिव । ॥ १० ॥

१६५

कमोंपासनं च द्वयं कुर्वतं फलमाह तपइति—तपः श्रद्दे ये हुचपवसन्त्य-रणये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्य चरन्तः । सूर्येऽधिकारण ते विरजा: प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुपोऽव्यययात्मा ॥ ११ ॥

१६५

अरण्येवनप्रस्थागृहस्था वा शान्ताः जितेन्द्रिय विद्वांसः सन्यासिनो वा भिक्षु-काये नाना विधतपो हिरण्यगर्भाद्युपासने

168

हुयपवसान्ति कुर्वते ते विगत दुष्कृत रजसः सूर्यमण्डलेन तत्र यान्ति यत्राऽडमंसारग्रथिं मृत्यपक्षयहीनो हिरण्यगर्भः ॥ ११ ॥

168

अस्थ विरक्तस्यपरविद्याधिकारायाह परीक्ष्येत-परिक्ष्य लोकान्कर्म चित-न्वाह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्य कृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्म निष्ठम् ॥१२॥

168

लोकान्कर्मणां जगत् कर्मोत्पादितान्नित्यनिति यावत् प्रत्यक्षायैर्नि:श्रित्यलोकेषु स्थितं रागं विनाशयेद् ब्राह्मण इत्युपलक्षण निर्देशः प्रधानत्वात् ।ततो कृतोऽकार्येऽद्वैदातमा तु कृतेन कर्मणा लभ्यो नास्तीति त-स्य ज्ञानाय वेदज्ञं परब्रह्मज्ञ गच्छन्तु ज्ञा- नमेव तल्लाभोपाय इति भावः ॥ १२ ॥

200

मुण्डकोपनिषद्।

200

गुरुशुश्रूषमाह तस्मा इति—

200

तस्मै स विद्वानुपसन्नाय स

200

म्यक् प्रशान्तचित्ताय शमा—

200

न्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वे—

200

द सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो

200

ब्रह्मविद्याम् ॥ १३ ॥

200

हढं विगतान्त:करणरागमानादिद्दोषाय जितेन्द्रियाय येनोपायेन सत्यं वस्तु वेद

200

शिष्योविधत्तां ब्रह्मविद्यां ब्रह्मविज्ञानं त—

200

त्वो याथातथ्येन प्रोबाचोपादिशेत् ॥

200

इति मुण्डकोपनिषत्प्रसादि प्रथममुण्डके

200

तदृध्दितीय खण्डश्च ॥ २ ॥

200

अथ यस्मिन्विज्ञाते सर्वविज्ञातंभवाति तत्पर

200

विद्याविषयब्रह्मवोधायारभते तदेतिदि—

200

तदे तत्सत्यं यथा सुधीत्था

200

तपावकादिस्फुलिङ्गाः सहस्र—

200

व

203

शः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाक्षराद्विधाः सोम्यभावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति ॥ ९ ॥

203

तदुक्तमेतदक्षरमेव सत्यमन्यत्र तु सत्यत्वमापेक्षिकिमिति भावः । हे सोम्यप्रियमूर्ते शौनक । अग्निकणाइव कारणरूपा एव जीवादयो जायन्ते लीयन्ते तत्नैव । नीरतरङ्योरिव भेदानुभवो श्रम इति परमान्त-

203

कार्योfपलब्धितकारसां सोपाधिकमेवोति निरुपाधिकं ब्रह्म स्वरूपमाह दिव्य इति—

203

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स वाङ्मयान्तरो ह्याजः । अश्राणो

203

२६

202

ह्य मनाः शुभ्रो ह्याक्षरात्परतः परः ॥ २ ॥

202

कार्य मात्रात्परतः परस्माद्यक्करू- पाद्विना ज्ञानमक्षरान्मायोपाधेः परः पुरुषो- दिव्योऽलौकिको निखिल वाङ्मन्तरपदा- थैःस्सह वत्तेते सकलाधिष्ठानमितियावत् म- नः प्राणादिकारजन्मादिविकाराभावाच्छुभ्रः शुद्धः । तत्र प्रतीताकार्णतात्वौपाधिक्य- धिष्ठानतयोतिभावः ॥ २ ॥

202

उक्तशुद्धत्वद्वाल्योऽऽडखिलाधिष्ठानत्वं ब्रह्मैवाऽऽह तस्मादिति—

202

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायु ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ ३ ॥

202

एतस्मान्मायोपाधिकात्म्राणोहिरण्यग-

203

मुण्डकोपनिषद् ।

203

भंः । ऋमेत्वादविवक्षितः सृष्टिसृष्टु स्वाद्वैवे-

203

तिधान्येप्रमविज्ञेयम् । अयं भावः अन्त-

203

र्यप्रत्यायिकैव हि माया सा च स्वतोडना-

203

ध्यस्ता तयाचाखिलमीशत्वादिति । शुद्ध

203

मेवेत्थं मायादिजगदाव्याकारण ऋमेणा क-

203

मेण वा भातिति तु परम निष्कर्षः ॥ ३ ॥

203

विराडपि तज्जत्वात्सैवत्स्याहान्तरीति—

203

अग्निर्मूर्द्धा चक्षुषी चन्द्र

203

सूर्यों दिशः श्रोत्रे वाग्चवृत्ता-

203

श्र वेदा: । वायु: प्राणो हृदयं

203

विश्वमस्यपचां पृथिवीहृप स-

203

वंभूतान्तरात्मा ॥ ४ ॥

203

अभ्रिग्युलोकः । विवृताउच्चरिता: । विश्वं

203

जगत् हृदयं मनोडस्याक्षरपुरुषस्येति सर्वत्र

203

योज्यम् । पश्यांजातेतिशेष पद्दूोपेतित भावः।

203

अन्तरात्माप्येष एव सर्वे भूतस्य ॥ ४ ॥

208

गर्भजात्रप्रक्षरजा एवोति ऋषमाह

208

तस्मादिति—

208

तस्मादन्नि: समिधो यस्य सूर्य: सोमात्पर्जन्य ओषधय: पृथिव्याम् । पुमानेत: सिश्रति योपितायां वही: प्रजा: पुरुषात्संप्रसूता:॥ ५ ॥

208

समिध्यतोहि सूर्य रूप समिद्ध्रिद्युलोक: सोडग्निस्स्तस्मादक्षरपुरुषाज्जायते इत्युक्तम् । द्युलोकार्जात्सोमादमेयोऽपि: । तस्माद्भुव्यन्नात्नम् । अन्नजेरेत: सिक्त्वातिसृ-

208

यामश्रौपुमानन्नि:। एवमक्षरपुरुषात्प्रजाजाता: ॥ ५ ॥

208

कर्मतत्फलसाधनेचाच्चरा देवेत्याह

208

तस्मादिति—

208

तस्माद्च: साम यजूँषि दी-

204

मुराडकोपनिषद्‌।

204

क्षौ यज्ञाश्र सर्वे ऋतवो दक्षिणाश्र । संवत्सरश्र यजमान-

204

शूच लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः॥ ६ ॥

204

नियताक्षरच्छन्दस्कान्तः । हिङ्कारप्र-

204

स्तावोद्धीत्थ प्रतिहारानिधनास्व्य पञ्चावयवा-

204

दि विशिष्टं साम। अनियताक्षरपादावसा-

204

नं वाक्यरूपं यजुः । दीक्षा कतुर्नियमः । अयूपो यज्ञस्सयूपः ऋतुः । येषु चन्द्रः पु-

204

नाति राविस्ते दक्षिणान्तरमागद्वय-

204

गम्याः फलभूता लोकाः ॥ ६ ॥

204

अन्यदप्यखिलं तस्मादेवेत्याहुऋषिभिः-

204

तस्माच्च देवा बहुधा संप्र-

204

सूता साध्या मनुष्या पशवो

204

वयांसि । प्राणापानो व्रीहियवो

206

तपइच श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिरच ॥ ७ ॥

206

वस्वादि गण भेदेन नाना विध देवा: । साध्यादेवविशेषा: वय: पक्षी । श्रद्धाडS-

206

स्तिकयबुद्धि: । विधि: क्रियाप्रकार: ॥ ७ ॥

206

सस्म्राण: प्रभवन्ति तस्मा- त्स्त्रांचिष: समिध: सप्त हो-

206

मा: । सतइमे लोकायेषु चर- न्ति प्राणा गुहाशया निहिता: सप्त सप्त ॥ ५ ॥

206

गुहाशया: स्वापे हलल्या: प्रतिप्राणिनं सप्त सप्त धात्रा निहिता: स्थापिताः शिर: स्था: प्राणा इन्द्रियाणि । तेषां स्व विषय

206

प्रकाशनानि च । समिधो विषयाः । होमावि- षयज्ञानानि । येषु चरन्ति ते लोकाः स्था- नानि ॥ ८ ॥

207

मुण्डकोपनिषद् ।

207

अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वे डस्मात्स्पन्दन्ते सिन्धवः सर्वे रूपाः । अतश्च सर्वा ओषधयो यो रसश्च ये नैषभूतेषु तिष्ठन्ते डनतरात्मा ॥ ९ ॥

207

सिन्धवो नद्यः । रसो मधुरादिः । येन रसेन पृथिव्यादिभिर्वेष्टितो डन्तरात्मा लिङ्गदेहस्तिष्ठति ॥ ९ ॥

207

फलितमाह पुरुष इति—

207

पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्यया प्र—हिंस्य विकिरतीह सोम्य ॥ १० ॥

207

हे सोम्यप्रियमूर्ते पुरुषएवाखिलकार—

२०६

नं चेतज्ज्ञानादेव ध्यान कर्मे फल भूतमिदं सर्वे पुरुष एवाति पुरुष रूपतया ज्ञातं भवति हेमज्ञानाद्देमतयाडखिलं हैममिव । पुरुषश्च ब्रह्मेति सर्वे ब्रह्म । तथाच यो हदिस्थितमेतद्ब्रह्म वेदस्वन सहाऽखिलं ब्रह्म जानातीति यावत् सोऽविद्यावन्धमिह जiवेत एव विनाशयति । अधिष्ठानाच द्वैवाधत्सात्म प्रश्न प्रतीतिनिवर्तते इति भावः ॥ इति मुण्डकोपनिषत्सरादे द्वितीय मुण्डक प्रथम खण्डः ॥ १ ॥

२०६

अथ कारकाविज्ञानोपायायाहचिरित— आचः सान्निहितं गुहाचरज्नाम महत्पदमत्रै तत्समर्पितमू । एजस्याणनिमिषच्च यदे तज्ज्ञानथ सद्सद्वरेण्यं परं विज्ञानाच्चद्वारिष्ठं प्रज्ञानाम् १

20

हे शिष्या यदेतदुक्तं सर्वकारणं ब्रह्म

20

जानथ यत् च वरिष्ठमतिश्रेष्ठं तन्महद्पद-

20

न्न्तमास्पदम् यत् एजत्पक्ष्यादि प्राणन्-

20

मुष्यादि निमिषत्क्रियायाझडूमं चात्स्थाव-

20

रं सदसत्कायै कारणं चाखिलमेतदत्रैवाप्तं

20

प्रोतम् । तदेव च गुहाचरमाभासरूपेण

20

हृदूंतर्नाम प्रविष्टम् । अतः सब्विहित-

20

मावि: प्रत्यक्षं च बोधात्मना न तु बोध्या-

20

त्मना यत: प्रजानां विज्ञानात्परं नताहृविष्य:

20

एवस्वात्मतयैवेतदहरणीयं विज्ञेयमात्मत्वाद्वा

20

सर्वै: प्रार्थनीयमित्यर्थ: ॥ १ ॥

20

उक्तमेव दर्शयति—

20

यदाचिमद्यदगुम्भ्योऽणु च

20

यस्मिन्लोका निहिता लोकि

20

नइच । तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्रा-

20

णस्तदुचाड्मन: तदेतत्सत्यं त-

29

290

मुण्डकोपनिषद् 1

दृष्टं तदेवेदं सोम्यविद्धि २ राहोः शिरइतिवद्यदाचिमद्रारूपमस्य स- चोऽपदं तदनपक्षयं ब्रह्म। प्राणो वाङ्मन- इचं तदेव तदाश्रयकमिति भावः तदेव च सत्यममृततम्। अतो हे सौम्य तदेव वेधदव्यं चेतसा भावनीयं त्वं विद्धि जानीहि ॥२॥

वेधनप्रकारमाह धनुरिति— धनुर्गृहीत्वोपनिषदं महास्त्र शरं ह्युपासानिशितं सन्धयी- त । आयम्य तद्वावगतेन चे- तसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥ ३ ॥

उपनिषदं महास्त्रं धनुरादाय तत्र ध्या- नतीक्ष्णं दीप्तं शरं दृश्यात् । ततो विषय- न्तरादाकृष्य लक्ष्यानुसन्धानमयेन चेतसा लक्ष्यमुक्तमक्षरं जानीहि ॥ ३ ॥

233

अनुराव्याह प्रणव इति-

233

प्रणवो धनुः शरोरात्मा ब्र-

233

ह्म तद्धक्ष्यमुच्यते । अप्र-

233

तत् वेधव्यं शरवत्तन्मयो भ-

233

वेत् ॥ ४ ॥

233

मृगदेहादावा पुंखादि निमज्जनतथा श-

233

रसय लक्ष्येनैकत्वापादनमेव वेधनेन प्रसि-

233

द्म तथाऽ प्रणवार्थविचारणातमानमभिन्नं

233

ब्रह्मणा कुर्वीत ॥ ४ ॥

233

दुर्गमतत्वात्सुनलद्रयं वर्षीयाति यस्मान्निति-

233

यस्मिन्द्यौः पृथिवीचान्तरि-

233

क्षमोतं मनः सह प्राणैश्च स-

233

वैंः । तमेवैकं जानथ आत्मान-

233

मन्यावाचो विमुञ्चथामृतस्ये-

233

ष सेतुः ॥ ५ ॥

212

प्राणैरिन्द्रियस्सह मनइचौंतं प्रोतम् ।

212

एकं ब्रह्मामन्र्रं जानाति । एवं एक्याव

212

बोध एव मोक्षप्राप्तिसाधनम् । अतो हे शि-

212

ष्या वाचो परविद्या: ॥ ५ ॥

212

किश्चित्नमालिनाधियं प्रत्युपासनमाहारा

212

इति—

212

अरा इव रथनाभौ संहता

212

यत्र नाड्य: स एषोर्न्तइचर-

212

ते बहुधा जायमान: । ओ-

212

मित्येवं ध्यायथ आत्मानं

212

स्वास्ति वः पराय तमस: पर-

212

स्तात् ॥ ६ ॥

212

यत्र हृदि संहता आप्तिमूला: तत्रान्त-

212

मध्ये स उक्थ एष आत्मा धी-

212

वत्तिभेदन

212

हष्टो दृष्टेत्यादि वहुधा जात इव चरते प्रती-

213

यते न वस्तुतः तस्मात्तमसो दिविद्याया: प-

213

रस्त्रादिषु वत्तु तद्वावाय प्रणवमात्रे चध्यायथ ।

213

एवमपि युष्माकं स्वास्ति निर्विघ्न-

213

फलात्तिरभावित्व्याशीर्‌वचनं गुरेः ॥ ६ ॥

213

योऽविद्याया: परस्तात्सकुत्रास्तीसत

213

ग्राह य इति—

213

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्येष म-

213

हिमा भुवि दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्ये-

213

प व व्योमन्यात्मा प्रतिष्ठितः ।

213

मनोमयः प्राणशरीरनेता प्र-

213

तिष्ठतोऽत्रे हृदयं सन्निधाय

213

तद्द्विज्ञानेन परि परियन्ति धी-

213

रा आनन्दरूपममृतं यदृ-

213

भाति ॥ ७ ॥

213

भुवि लोके एष प्रसिद्धः सर्वजागत-म-

214

योदारूपो माहिमा यस्य स एष आत्मा ब्रह्म नगरे हृदि यदव्योम तत्र प्रतिष्ठितो वर्तते प्रतीयते केनातो विशेषणं मनोमयः मनसैति यावत् । स्थूलदेहातिरिक्तं मन आदेव नास्तीतःवत आह प्राणस्येन्द्रियादेः शरी-

214

रान्तरप्रति नेता प्रापकः नान्यथा जन्मान्तरं स्यातोति भावः परमात्मविभावनं तु देहहृयसङ्घात एवेत्याह अन्नेड्यमये स्थूले हृदयं सन्निधाय प्रतिष्ठितः प्रतीयते । अप्रसिद्धिं वारयति यदानन्दरूपं हृदि भाति प्रकाशते तद्वोरा विवेकिनः पश्यन्ति ॥७॥

214

दर्शनफलमाह भिद्यते हृदयग्रन्थिरुचिछद्यन्ते सर्वसंशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ ८ ॥

214

परं कारणमवरं कार्ये सर्वमालमेवेति तदुपे तद्भिन्नपरात्मनि हृदये साक्षाक्कनेऽस्य मुमुक्षो: । ग्रन्थिश्चिद्जडोभयभावना भिद्यते चिद्भावैनैव भवति । संशयाश्चदेकत्वविषया: । कर्माणि तत्त्वविद् हृद्या त्रिविधान्यहशा रब्धान्यानीति ॥ ८ ॥

214

उक्तमेतत् परं निश्चित्याय गुरुसाह हिरण्मय इति— हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्विदो विदु: ॥ ९ ॥

214

चिदाभासस्थानत्वाद्धिरण्मयं परमुत्कृष्टं खड्गकोश इव च यदृदयं तत्र यन्निर्मेलं निरवयवमतः शुभ्रं केवलं प्रकाशानां प्रकाशकं ब्रह्म तदात्मविद एव जानन्ति नात्ममर्ता इति भाव: ॥ ९ ॥

२१८

मुण्डकोपनिषद् ।

प्रकाशप्रकाशकरस्वमाह नेति—

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्र- तारकं नेमा विद्युतो भान्ति कु- तो यमग्रिः। तमेव भान्तम- नुभाति सर्वं तस्य भासा सर्व- मिदं विभाति ॥ १० ॥

सूर्यादयस्तत्र ब्रह्मात्मनि घटादाविव भा- सका न भवन्ति किन्तु तमेव बोधात्मना स्फु- रन्तमनुपश्चात्सर्वे सूर्यादिवस्तु भाति बु- ध्यते न चिदाभासमनन्तरा किन्चिद्वातीति भावः । तस्यैति तादात्म्ये षष्ठी वस्तुतस्तु अधिष्ठानतद्रह्माचित्सत्तयैव जगद्वाति शक्तिरूप्यवादित्स्यर्थः ॥ १० ॥

उक्ताखिलोक्तिफलितमद्वैतमाह ब्रह्मै- वेदममृतं पुरस्ताद्‌ब्रह्म

217

पश्चाद्द्रुम दक्षिणतश्रोत्रेण । अधश्चाध्वै च प्रसृतं ब्रह्मव-

217

दं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥ ११ ॥

217

पुरः प्रसृतं प्रतीतं यदि दं किंचित्तदसृ-

217

तं सद्रूपं ब्रह्मैव एवमग्रेपि । किं बहुना ना-

217

हि: किं तु रज्जुसर्पवत् विश्वमखिलमिदं

217

जगन्न किं तर्हि वरिष्ठमपरिच्छिन्नमिदंमुक्तं

217

ब्रह्मैव ॥ १२ ॥

217

इति मुण्डकोपनिषत्प्रसादे द्वितीयमुण्डकं

217

सद्वितीयखण्डम् ॥ २ ॥

15

अथोक्तपराविद्यावोध्यब्रह्मावादर्शने सहकारी

15

सत्यादि वचयन्नादौ शुद्धचिद्ब्रह्म विवेकोपा-

15

यान्तरमाह द्वेति—

15

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया

15

समानं वृक्षं परिपस्व जाते ।

15

तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्य

२१५

नक्षत्रण्योऽभिचाकशीति १

२१५

सखायौ प्रीतावातः सयुजौ संयुक्तौ सुपर्णौ पाक्षिणौ फलभोगाय यथैकमिवत्थव-

२१५

क्षमाश्रयतस्तथा चिदिम्बतत्प्रतिबिम्बौ श-रीरामिति प्रतीत्युक्तिः। अन्यः प्रतिबिम्बो

२१५

जीवः। पिप्पलं देहत्रक्षजकर्म फलं दुःखसुखमिति॥हामिति मन्यते। अनशनन्दु-

२१५

खाद्यसंस्पृष्टोऽभिचाकशीत्यातिसायेन प्रक-शाति केवळं साक्षिवत्॥ १ ॥

२१५

जीवपञ्चिकयो भोक्तृत्वावधिमाह समान इति-

२१५

समाने वृक्षे पुरुषो निमग्रोनीशाया शोचाति मुह्यमानः।

२१५

जुष्टं यदा पश्यत् अन्यमीशम-स्य महिमानमिति वीतशो-

२१५

कः॥ २ ॥

298

मुण्डकोपनिषद् ।

298

अनीश्वया द्विविदयया मुह्यमानः सदसद्वि-

298

बेकहीनोऽटनेव क्षीणे देहे निमज्जोयमेवाहा-

298

मिति निश्चयी पुरुषस्तत्तदुःखे हां देव हां पि-

298

तत: किमिदं जातमिति शोचति । अथ य-

298

दा महात्मभिरजुष्टं सेवितं परिचितमन्र्यं स-

298

चिच्छिम्बरुपमीशं रजुजसर्पसादिवदस-

298

त्नग्रूप परमस्येशस्य महिमानं च पर्याति

298

निश्चिनोतीति हेतोस्तदाडशोके भवाति मु-

298

चपते ॥ २ ॥

298

उक्तमेव स्फुटमाह यदेति—

298

यदा पदय: पदयते रुक्म-

298

वर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयो-

298

निम् । तदा विद्वान्पुणयपापे

298

विधूय निरञ्जन: परमं सा-

298

म्युपैति ॥ ३ ॥

298

पड़्यो विचारानिरतो मुमुचुर्यदाडखि-

220

लस्य कर्तारं धातुरपि योनिमिशां पुरुषं हेमवर्णं चिदूपं साक्षात्करोति कार्ये न कारणन्यतत्वामित्येकत्वनांवं गच्छति तदा जन्मप्रदाडखिलपुण्यपापहीनः शुद्धः साम्यं ब्रहत्तामुपैति ॥ ३ ॥

220

उक्तं विद्वांसं स्तौति प्राज्ञ इति— प्राणां ह्रपयः सर्वभूताविभाति विज्ञाननिवद्धूनभवते नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरति:क्रियावानेष ब्रह्माविदां वरिष्ठः ॥ ४ ॥

220

याइचिदात्मा सर्वभूतात्मना भाति एष एव सर्वेषां प्राणः सत्ताप्रदो डधिष्ठानामित्येकत्वं जानन्विद्वांस्तच्चवेतता डतिवाद्यनृतवक्का न भवति किन्तु वाह्यासाधने: कीडा प्रीतिमात्रं रतिश्चात्मन्येवास्येति ध्यानादि

229

साक्रिय एष तत्त्वविच्छ्रेष्ठ: सत्यव्र्रति भा-

229

व: ॥ ४ ॥

229

लौकिकसत्यव्रृतवादीनि तत्त्वज्ञान-

229

सहकारित्वाह सत्येनैति —

229

सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष

229

आत्मा सम्यग् ज्ञानन ब्रह्मच-

229

र्येण नित्यम् । अन्र्त: शरीर

229

ज्योतिर्मयो हि शुभ्रोयं पइय-

229

नित्य यतय: क्षीणदोषा: ॥ ५ ॥

229

रागादि दोषशून्यं सन्न्य्यासिनो निदिध्या-

229

सनन यं साक्षात्कुर्वन्ट्येष हृदिज्योतीरूप:

229

शुद्घआत्मा मुमुक्षुणा नित्यं नतु कदा़ाचित्कृ-

229

तं यत्सत्यं मनोजयादि तपो ब्रह्मचर्यै च तै-

229

रन्र्त:करणशोधकै: श्रवणादिज्ञानन च

229

लभ्य: ॥ ५ ॥

229

सत्यं स्तौति सत्यमाति—

229

सत्यमेव जयति नानृतं स-

२२९

मुण्डकोपनिषद्।

२२९

त्येन पन्थाविततो देवयानः । येनाक्रमन्त्युषयो ह्यात्मकामा यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम् नम् ॥ ६ ॥

२२९

लोकेपि प्रसिद्धिः सत्यमेव जयति जयहेतुरिति । आत्मकामा निर्वासन येन यन्ति स मार्गोऽपि शास्त्रोक्तिसत्यतयैव प्रसिद्धोऽस्ति प्राप्यते वा यथार्थवक्त्रैव । अस्तेन पथा यत्र यान्ति तद्रह्म सत्यनिधानं सत्याधीनं यस्य योनिधिसतदधीन इति प्रसिद्धम् ॥ ६ ॥

२२९

ऋषिप्राप्यं ब्रह्म वरीयाति बृहादिति— वृहच्चताहिव्यमचिन्त्यरूपं सक्ष्माच्च तत्सक्ष्मतरं विभाति । दूरात्सुदूरे तदिहान्ति

233

मुण्डकोपनिषद् ।

233

के च पर्यातस्वहैव निहितं गु-

233

हायाम् ॥ ७ ॥

233

तद्‌वृहदपरिच्छिन्नं दिव्यं स्वप्रभं मनो-

233

ड्याय्यमतिसूक्ष्ममज्ञस्य दूरेज्ञस्यान्तिके यत् ।

233

इहैवात्मनिपश्यत्सुविचारयत्सुविवेकिषन्तः

233

करणे पवात्मकरुपतयैव निहितं सिथतं वि-

233

भाति ॥ ७ ॥

233

उक्तमेव पुनर्निश्वयार्थमाह नेति—

233

न चक्षुषा गृृह्यते नापि वाचा

233

नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा ।

233

ज्ञानप्रसादेन विशुद्ध सत्वस्त-

233

तस्तुतं पइयते निष्कलं ध्या-

233

यमानः ॥ ८ ॥

233

नान्यैर्देवैरयोग्यत्वात् । यदा तु

233

महता सुकृता शुद्धान्तःकरणो मुमु-

233

चुन्निर्नि-

228

वयवं चिदात्मानं ध्यायति ततस्तत्त्वखण्डच-

228

दाकारज्ञानस्य प्रसादेनोत्पद्यतं चिदा-

228

त्मानं साक्षात्करोति ॥ ८ ॥

228

जेयस्वभ्रमं वारयत्येष इति—

228

एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदि-

228

तव्यो यस्मिन्प्राणःप्रज्ञा से-

228

विवेश । प्राणैश्चित्तं सर्वमोतं

228

प्रज्ञानां यस्मिन्विशुद्धे विभ-

228

वत्येष आत्मा ॥ ५ ॥

228

यस्मिन्देहे पञ्चप्राणास्तत्रस्थेन चेतसाझे-

228

य आत्मोति प्रतीयते । वस्तुतस्तु प्राणैरि-

228

न्द्रियः सहितं प्राणिचित्तमात्मनौतं ध्या-

228

यमेवातो विशुद्धे यस्मिंचेतसि निमित्तमा-

228

त्रे विभाति तस्मात् प्रकाशते विरक्ततकण्ठ-

228

मणिरिवेति भावः ॥ ९ ॥

228

यस्य शुद्धे चित्ते स्वयमात्मप्रकाशस्तस्य

14

मुण्डकोपनिषद् १

14

माहात्म्यमाह यामिति—

14

यं यं लोकं मनसा संविमाति विशुद्धसत्त्वः कामयते याँश्र कामान् । तं तं लोकं जयते ताँश्र कामाँस्तस्मादात्मज्ञो ह्यऽऽत्महितिकामः ।। १ ० ।।

14

संविभाति संकल्पयति कामान्भोगान्जयते लभते । यतस्सत्यसंकल्पो जायते सतस्मान्नमन्योपैश्वर्यकामः पूजयेत्॥१ ०॥

14

इत्युपनिषत्प्रसादे तृतीयमुण्डके प्रथमखण्डः॥

14

मुमुक्षुभिरूप स पूज्य इत्याह स इति—

14

स वेदैतत्परमं ब्रह्मधाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् ।

14

उपासते पुरुषं ये ह्यकामास्ते शुक्रमेतदतीवर्तन्ति धीराः ।।

15

१२५

मुण्डकोपनिषद् ।

१२५

यत्र धाम्नि स्थितं विश्वं जगदू ब्रह्माविद्‌: शुभ्रं चिद्रूपं भाति तत्वपरं ब्रह्म धाम स जानाति यतोतस्तं पुरुषं ये निष्कामा: सेवन्ते तेऽपि शुक्रं पितृ:शरीरे वींथे नायान्ति जन्‌मार्थे किन्तु ज्ञानं प्राप्य मुच्यन्त इति भाव: ॥ १ ॥

१२५

सकामे निष्कामत्वं बन्धमोक्षहेतू इत्याह कामानिति—

१२५

कामान्य: कामयते मन्यमान: सकामभिज्ञायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य ह्येतात्मनस्त्वहैव सर्वे प्रादुर्भीयान्ति कामा: ॥ २

१२५

मन्यमानो विषयगुणान्‌ध्यायन्‌विषयान्‌ छिन्दते य: स विषयवासनाम्बहे: स्वर्गे नरके चोत्पद्यते । निष्कामस्य कृतब्रह्मत्वस्य

329

मुण्डकोपनिषद् ।

329

तु देह एव वासनालय इति हेत्वभावान्न

329

जानीः ॥ २ ॥

329

ऐक्यज्ञानमेव ब्रह्मात्मत्वलाभोपाय इत्याह

329

नेति—

329

नायमात्मा प्रवचनेन ल-

329

भ्यो न मेधया न बहुना श्रु-

329

तेन । यमेवैष वृणुते तेन ल-

329

भ्यस्तसैव आत्मा विवृणुते

329

तनुं स्वाम् ॥३॥

329

प्रवचन वकृता मेधा ग्रन्थाथेधारणश्र-

329

कि: श्रुतमध्ययनम् । अभेदेन भावित एष

329

आत्मा यं मुमुक्षुमभेदेन वृणुते सभजते 'ये

329

यथा मां प्रपद्यन्ते ताँस्तथैव भजाम्यह-

329

मिति, स्मृते:। तेन पुंसो ज्ञाननेतिते यावत् ।

329

कथं तत्राह तस्य पुंसो हृदं तनुं चिद्रूपां

329

विवृणुते निरविद्याडडवरणां करोति ॥ ३ ॥

225

मुण्डकोपनिषद् ।

225

चिदात्म विचारादि सहकारि साधनानि सूचयति नायमिति—

225

नायमात्मा बलहीनेन ल-भ्यो न च प्रमादात्तपसो वाप्यलिङ्गात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ॥ ४ ॥

225

चिदेकपरत्वं बलम् । प्रमादोऽनात्मपरता । निष्कामतारुपमोक्षलिङ्गरहितादर्शधियांया तपसः । यौबलनिष्कामतपोऽनात्मवासनात्यागै यंतते स विद्वानात्मज्ञ-नं लभते॥४॥

225

कथं भवति तत्राह सम्प्राप्येति—

225

संप्राप्यैनमृषयो ज्ञानतत्मा: ऋतात्मानो वीतरागा: प्रशा-

229

न्ता:। ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मान: सर्वमेवावि- शान्ति॥५॥

229

एनमात्मानं संप्राप्य ज्ञात्वा तत्त्वानिश्रित चिद्रूपारागादिहीना जितेन्द्रियास्ते धीरा वि- वेकिन: सर्वगमात्मानं सर्वत्र प्राप्य ज्ञात्वा तत्रैव युक्तात्मान एकीभूता स्तदतिरिक्त भा- वहीनाः सर्वमाविशान्ति पूर्णाभवन्ति। विशिष्टदेहकाले अपारिच्छिन्नत इत्याचार्यौक्तिस्तु प्र- त्यभिप्रायेण॥५॥

229

ज्ञानान्तरोक्तमेवादरेण पुनराह वेदान्तेति- वेदान्तविज्ञानसुनिश्रिता- थाः संन्यासयोगाद्गतातप: शु- द्धसत्वाः। ते ब्रह्मलोकेपु पु- रान्तकाले परामृताः परिमु- च्यन्ति सर्वे॥६॥

230

यतयो बलादुपैर्यतनशीलाः सन्न्यासयोगात्समवैप्यागाच्छुच्रान्तःकरणवेदान्तविचारजज्ञानेन निश्चितैकचिदर्थाः ये ते सर्वे पराम्रता ब्रह्मरूपाः सन्तः परान्तकाले लिङ्गभङ्काले ब्रह्मरूपा डखिललोकेषु व्यपुन्तीव ॥ ६ ॥

230

गता: कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाइचसर्वे प्रतिदेवतासु । कर्माणि विज्ञानमयरच आत्मा परेडव्यये सर्व एकीभवन्ति ॥ ७ ॥

230

प्रश्नोपनिषदन्त्यप्रश्नोक्ताः पञ्चदशकलाः प्रतिष्ठाः स्वस्वकारणं गताः लोना: इन्द्रियाधिष्ठातॄ देवान्शाइच मुख्यदेवता ठ्यक्किषुगता यदा भवन्ति तदाडखिलकर्माणि प्रतिबिम्बात्मा च चित्यभेदं यान्ति मुकु-

22

राड्मनये तदाड्मास इव ॥ ७ ॥

22

यथा नघः स्पन्दनमाना: स-मुद्रस्तगच्छन्ति नामरूपे वि-हाय । तथा विद्वान्नामरूपपादु-विमुक्त: परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८ ॥

22

नघो यथा समुद्रमावं तथा ब्रह्मविद्-व्यपुरुषभावं ब्रह्मत्वमुपैति ॥ ८ ॥

22

ब्रह्माविद्: फलान्तरमप्याह स य इति ।

22

स यो ह वैतत्परमं ब्रह्मवद् ब्र-ह्मैव भवति नास्याब्रह्मावित्कु-ले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमु-कोडमृतो भवति ॥ ९ ॥

२३१

मुण्डकोपनिषद् ।

२३१

ब्रह्मैवेदं सर्वात्मभूतत्वेन विध्नाडभावालाघवात्तन्निभावः । ब्रह्मशकुले ब्रह्माविदेव भवति । न शोकं पश्यतीष्टविष्टब्धियोगादिजं ब्रह्मावित् जन्मप्रदकर्तृणां च न लिप्यते भिन्नहृदयग्रन्थिमुक्तो भवति ॥ ९ ॥

२३१

एतद् ग्रन्थाध्ययनाधिकारिषु माह तदेतदिति—

२३१

तदेतदचाभ्युक्तम् । क्रियावन्तः श्रोत्रियातब्रह्मनिष्ठाः स्वये जुष्टत एकर्षिं श्रद्धयन्तः । तपोभिरेकां ब्रह्मविद्यां वदेतारिश्रोरत्रं विधिवद्यैस्तु चीर्णम् १० तदेतद्विद्वाडधिकारकारिणमत्रणोक्तम् । श्रोत्रिया वेदपाठिनो वैदिक्रियावन्तो ब्रह्म निष्ठा ममक्ष्व एकर्षिसंज्ञामिं श्रद्धया जूते ये येइच शिरस्यास्म्रिधारणारूपं व्रतं चीर्ण कृतं तेषामेवतां वदेदिति ॥ १० ॥

232

मुण्डकोपनिषद् ।

232

ज्ञानवादनमस्कार तदात्मृत्तिभिः पूर्ति-

232

सूचयति तादिति—

232

तदेतत्सत्यमृत्पिराज्जिरा: पु-

232

रोवाच नैतदचीर्णव्रतो डधीते ।

232

नमः परम ऋषिभ्यो नमः प-

232

रम ऋषिभ्यः ॥ ११ ॥

232

सत्यमक्षरं ब्रह्म उवाच शौनकाय । अ-

232

कृताशिरोवतो न पठेत् । ब्रह्मविद्याप्रवर्तका

232

ब्रह्मादयः परमर्षयः ॥ ११ ॥

232

दययानन्तरामस्य श्रुतुद्ग्रन्थोयसुविभक्तः ।

232

श्रीस्वामिभास्करानन्दैः काश्यां मुण्डकवेदके ॥१॥

232

कृशामद्धी: क भाष्येऽख क वेदान्ताभिधमन्थानम् ।

232

तथास्यघटितं किं वा गुरुदेवदयालवे ॥ २ ॥

232

इत्युपानिषत्प्रसादे मुण्डकोपनिषत्तृतीय-

232

मुण्डकं तदूद्वितीयखण्डश्च ॥

328

माण्डूक्योपनिषद् ।

328

श्रीगणेशाय नमः ।

328

अथेश्वरो डथर्ववेदे लाघवेन सुमुचूद्धाराय जगद्विवर्ताधिष्ठानचितमुपदेशयत्स्वगतश्च शब्दार्थरूपत्वादाचारम्भणश्रुत्याच शाब्दसेयेव निरूप्याच्छब्दमात्रस्य च प्रपञ्चमूलकत्वात्प्रपञ्चस्य चिद्बोधकत्वेन वातमात्रंवद्वारमुरीचकारोमितीति । भद्रंकर्णेभिरिति । भद्रं न इति । शान्तिः॥३॥

328

ओमित्यतदक्षरमिदं सर्वे त-स्थोपव्याख्यानं भूतं भवद्-भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत्रिकालातीतं तद्-व्योड्कार एव ॥ १ ॥

328

इदं सर्वं जगदोद्भारमात्रं । तस्योमक्ष-रसस्य । उपसम्पे डनन्तरमग्रे व्यारुयानं बो-

१३५

माण्डूक्योपनिषद्

१३५

१

१३५

ध्यम् । त्रिषु कालेषु यजायते यज्ञ काल-

१३५

तीतं कालस्यापि कारणं सचित्प्रतिबिम्ब-

१३५

डविद्यादितदोद्दार एव नामर्थयोरिविवर्त्त-

१३५

धिष्ठानयोइचाडभेदादित्यर्थः ॥ १ ॥

१३५

प्रशावतदर्थयोश्चाडभेदायाह सर्वमिति ।

१३५

सर्वे हेतद्रह्मा ड्यमात्मा ब्र-

१३५

ह्मसायमात्मा चतुष्पात् ॥२॥

१३५

येषामोद्दारतोका प्रणवइचैतत्सर्वे ब्रह्म

१३५

चित् चिद्विवर्त्तत्वात् । न किइचन परोक्षो

१३५

ब्रह्म पदार्थः किन्त्वयमात्मैव । अयमित्यन्तः-

१३५

करणदेइडुपलक्षणिदंशः । चत्वारः पादाः

१३५

कल्प्यया भागाः: कार्षापण इव यस्सः ॥ ३ ॥

१३५

प्रथमपादादि कल्पयति जागरितस्थान

१३५

इत्यादिना—

१३५

जागरितस्थानो वाही: प्रज्ञः

१३५

सप्ताङ्गः एकोनविंशतिमुखः

234

स्थूलभुग्वैश्वानर: प्रथम: पाद: ॥ ३ ॥

234

जागरितं स्थानं यस्य । आत्मनो बहिर्नात्मनि विषये प्रज्ञा यस्य । अग्निहोत्रकल्पनायां वसूयवाय्वाकाशराजलपृथिव्याहवनीयारण्यानि सम्भ्रदानि मूर्ध्रचरवक्षत्राणि देहमध्याकाशमूत्राशायपादमुखानि यस्य प्राणेन्द्रियान्त:करणचतुष्टयरूपैकोनविंशातिमुखानि द्वाराणि यस्य । उक्तद्वारै: स्थूलविषयभोक्ता । विश्वइचासौ नरो विश्वानर: स एव वैश्वानरो विश्व इत्यर्थ: ॥३॥

234

स्वप्नस्थानोऽन्त: प्रज्ञ: स-मात्र एकोनविंशतिमुख: प्र-विविक्तभुक्कैजसोऽद्वितीय: पाद: ॥ ४ ॥

234

जाग्रदासनाजोडवस्थाविशेष: स्वप्न: ।

237

अन्तरन्तःकरणस्थवासनामयसूक्ष्माविषयेऽप्र-

237

विविक्तः सूक्ष्मविषयः तेजोऽन्तःकरणां यस्य

237

स तैजसोन्तः करणलीलः ॥ ४ ॥

237

यत्र सुप्तो न कंचनकां काम-

237

मयते न कंचन स्वप्नं पश्यति

237

तत्सुषुप्तमम् । सुपुप्तस्थानैकी-

237

भूतः प्रज्ञानघनएवानन्दम-

237

यो ह्यानन्दभुक्चेतोमुखः प्रा-

237

जस्तृतियः पादः ॥ ५ ॥

237

यत्र काले कामं पदार्थे नेच्छति न सुप्तस्-

237

तूष्णींनिद्रा सुप्तं स्थानं यस्य सः । द्वै-

237

तभानस्याड्ज्ञानतमोग्रस्तत्बैनैकीभूत इवै-

237

तोडखिलज्ञानानां जाग्रत्स्वप्नज्ञानां संघीभा-

237

व इव तदेतते प्रज्ञानघनः । दुुःखाभावाद्-

237

ानन्दमय आनन्दरूपो हि यतस्तदात आन-

237

न्दभुगित्युच्यते निरायासो ऽदुःखी व लोके ।

१३५

अज्ञानावरणे पञ्चन्याडडावरणलयात् किञ्चित् स्वरूपानन्दरुपेण चेतो मुख्यानन्दभोगद्वारं यस्स सः एकत्रानन्दात्मनि तदाडज्ञानन्दाकारवृत्या मोक्षृत्वं मुखत्वं चो पचर्यत इति भावः। प्रकृष्टं विषयडष्टकं स्वरूपं जानाति यस्तदा प्रज्ञास्सएव प्राज्ञः॥५॥

१३५

एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषान्तर्याम्येषयोनिः सर्वस्यप्रभावाप्ययो हि भूतानाम्॥६॥

१३५

एवं प्राज्ञो बुद्धिसुखस्वरूपः सर्वस्यैव-रः न जीवभिन्नः कञ्चनेह इति भावः। एवं च सर्वज्ञोऽन्तर्यामी सर्वान्तः प्रेरको योनिः कारणं च सर्वस्यैष हि यतो ततो भूतानां प्रभावाप्ययादुपपत्तिप्रलयावस्मादेवेति शेषः॥

१३५

श्रुत्योक्तार्थे वादिः प्रज्ञो तिसृभिर्यादवानगौडपादीयकारिका।। चतुर्थपादमा न्तः-

१३५

प्रज्ञानति-

१३८

नान्तः प्रज्ञं न बाहिः प्रज्ञं नोभयतः प्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अष्टष्टमवद्यवहार्यमप्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥ ७ ॥

१३८

क्रमेण या न स्वप्नावस्थो न जाग्रन्नेतत्सन्ध्यावस्थो न सुपुप्त्यवस्थो न सर्वज्ञो नाज्ञानरूपो न ज्ञेयो न व्यवहारायोग्यो न कर्मेन्द्र्रियग्राह्यो न लक्षणवेद्यो न वा न नु मे यो तो डचिन्त्यो तो न शब्दवाच्यः किन्तु सदा य आत्मेत्याकार प्रत्ययस्तत्प्रमाणको जगद्रहितो तद्शान्ताइश-

240

वं मण्डलमानन्दात्मा हृतशून्यस्तमकारणक-प्रतीतपादत्रयात्मकाविल् प्रपञ्चोपलक्षिताधिष्ठानतया सिद्धं निर्विशेषचित्पदोपलक्षितं चतुर्थं पादत्रयापेक्षया कलिपतचतुर्थत्वं मन्यन्ते स तुरीयपादः सर्वेषामात्मजेयइचात्मत्वेन मुमुक्षुभिः ॥ ७ ॥

240

निवृत्तेरित्यादिना न वात्त्रकारिका: ॥ चतुष्पा-दात्मानादन्त्यरुपाद्दिमात्रया प्रपञ्चचेतन-योरभेदमाह सोयमिति—

240

सोयमात्मा ऽध्यक्षरमोऽड्-रोडधिमात्रं पादामात्रा: । मात्रात्रिच पादा आकार उकारो मकार इति ॥ ८ ॥

240

स उक्त विधोऽयमात्मा अक्षरं वर्णमाधि-कृत्य वर्ण्यमान ओङ्कार: । आत्मपादैच त्रयो मात्रा अधिकृत्य वर्ण्यमानामात्राः । मात्रात्मकास्तु पादा अउर्म इति ॥ ८ ॥

248

विभजति जागरितेऽदिना॥

248

जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा ऽऽतेरादिमत्वाद्वा। आप्नोति ह वै सकृन्नकामानादिश्व भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥

248

श्रुतावादिरादिः प्राथम्यम् । देवलिप्यामुक्तौ च सर्वत्राडकारो व्याप्तः प्रथम इच वर्णानामिति प्रसिद्धं यथा तथा जाग्रद्वस्थाऽऽकारः सर्वव्यापी विश्व इति च तैत्तिरीयवानरः प्रणवस्याडकारस्यप्रथममात्रा। य एवं विश्वा ऽकारो ऽभेदं जानाति स ह स्पुटं वै निःचयेनेष्टं लभते म-हस्वग्रगण्यश्व भवति ॥ ९ ॥

248

स्वप्नस्थानस्तैजस उकारः

49

848

माण्डूक्योपनिषद् ।

848

द्वितीया मात्रोत्कर्षादुभयत्वाद्वा उत्कर्षाति ह वैज्ञान सन्त-

848

तिं समानश्व भवति नास्या-

848

ब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद् ॥ १० ॥

848

पूर्वापेक्षयोत्कतरत्वरूपोत्कर्षस्य पूर्वोत्तरौ-

848

भयापेक्षयोभयसृष्ट्यमध्यस्थत्वरूपोभयत्वस्य च द्वितीययेः स्वप्नोकारयोस्‍तुल्यत्वात्तैजसः

848

प्रणवस्योकारारूपयाद्दितीयामात्रा । द्वितीय-

848

पाद मात्रा उमद विदुपदेशे ज्ञान सन्तान वर्धयति समानो मध्यस्थश्व सर्वत्र भवत्य-

848

स्य वंश्याश्व ब्रह्मज्ञा भवन्ति ॥ १० ॥

848

सुपुप्तस्थानः प्राज्ञो मकार

848

स्वतীয়ामात्रामितेरपीनेर्वा ।

848

मिनोति ह वा इदं सर्वमपी-

208

तिश्व भवति य एवं वेद ॥१९॥

208

मातोविक्षेप उत्पत्तेरपंतोर्लयश्र जारत्स्वप्नयोस्सुषुप्तितो यथा तथा उकारोकारोमेकारोचारणसमये पुनः प्रणवोच्चारणसमये च लयोत्पत्ती प्रतीयते ततः प्राणः प्रणवस्य मकारार्ध्यततीया मात्रात॥ तृतीयाडभेद विदिदं जगत्स्वसिमन्नेव विक्षिपाति पुनस्तल्रयाधिष्ठानं च भवति । नेदमुपासनत्रयं किन्तु प्रणवब्रह्मध्यानेकोपासतुस्त्र्यर्थमिदं विभागेन फलकथनामिति बोध्यम्॥ १९ ॥

208

विश्वस्येद्या: पञ्चात्रिकारिका: ॥ नादान्त्यरुपार्द्धमात्राकाले ड्वयाविन: प्राणवस्य निष्पत्या ड्वयवभेदा डप्रतीते श्राद्धमात्रात्मको डमात्र: प्रणावस्तदू प्रद्दैतत्वादिनोकस्तुरीयपाद इं-ति सफलमाह ऋषिमात्र इति—

208

अमात्र ऋषतुर्थो ड्वयवहार्य:

288

प्रपञ्चोपशम: शिवो ह्युद्दित ए-

288

वमोऽद्वैत आत्मैव संविशत्यात्म-

288

त्मानं य एवं वेद ॥ १२॥

288

एवमुक्तप्रकारेण जगदात्मा प्रवण आ-

288

त्मेत्युपास्यमात्माधिष्ठानकतया प्रणवोऽना-

288

त्मतांरेकः कौश्रादित्यात्मैव केवल इति

288

विज्ञेयं वा। य एवं सकलमद्वैताचितं जा-

288

नाति स राज्ञां सर्प इव संविशति कल्प-

288

तात्मनाचिदात्मभावं प्रयाति।ति भाव:॥१२॥

288

श्रोड़ारामित्याद्या: षट्त्रकारिका: ॥

288

दययानन्दनन्तरामस्य मृदुदुर्ग्रन्थोयमुस्मिभत: ।

288

श्रीस्वामिभास्करानन्दै: काश्यां मारडूक्यवेदके॥१॥

288

कृशामद्धी: क भाष्येऽ क वेदान्ताबिधमन्थनम् ।

288

तथाप्यघटितं किंवा गुरुदेवदयालवे ॥ २ ॥

288

इत्युपनिषत्प्रसादे मारडूक्योपनिषत् ॥०॥

284

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥

वाचि किश्चित्प्रविष्टं चित्त्वा माण्डूक्यावि-

षया: प्रति । भाष्यानुसरणप्राप्ता गौडपा-

दोयकारिका: ॥ १ ॥

अथ गौडपादाचार्यों मारडूक्योपनिषद्मव-

लम्ब्य मुग्धजनोपकाराय ड्डगमप्रधानोपायानी-

रूपयोनाखिलद्वैतावस्तुत्वप्रतिपादनेन तात्सद्धा

ड्देतसमर्थनेन तद्विरुद्धा ड्डवैदिकवादादिमु-

खाल्मुकालात्प्रशमनिरूपणेन चाड्डगम वैतथ्या

द्वैतालातशान्तिसभाव्यप्रकरऽचतुष्टयप्रखिनाय ।

तत्र तावन्माण्डूक्याद्वैतमनः स्यान्नवुद्धयडव-

स्थादिभेदेन विश्वादिसंज्ञाभेदमुक्तं तथाप्य-

नुभूयन्ते ड्वस्थादयो भिन्नामयेति प्रतीतेऽस-

वातिरिक्त: साक्षोच एव चिदात्मेलाह वाङ्: प्रज्ञ इति—

वाङ्: प्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्य-

न्त: प्राज्ञस्तु तेजस: । घनप्र-

246

जस्तथापज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः । १ ।

246

एक एवात्मा जागरिते बाहिः स्थूलदेहद्वौ प्रज्ञानवान् हि यतो ऽतो विभुऽव्याप्तो विश्वस्तथा स्वप्ने तेजस्यन्तःकरणे प्रज्ञानवानिति तेजसः सुषुप्तस्त्वज्ञानत्तमोडभिभूतत्वात्सर्वेसय सघनौ भूताखिल ज्ञानवानिवातः प्राज्ञ इति त्रिधा स्मृतः । संज्ञास्थानान्यदीयानवस्थादिना न कश्चिल्लोकोऽपियत इति निर्विशेष आत्मोति भावः ॥ २ ॥

246

एकत्व वृद्ध्यवस्थायांत्रिधात्वेपी यथात्मन एकत्वं नित्यविवादं तथोक्तत्रिधात्वेपीत्याशयेनाह दक्षिणाक्षिमुखे विश्वोमनस्यान्तस्तु तैजसः । आकाशे च हृदि प्राज्ञोऽपिधा व्यवस्थितः ॥ २ ॥

247

वामाच्छतेराधिक्याददक्षिणानिर्देशः। दृष्टत्वे विशेषस्य विशेषणं प्रतीतियार्थकरणपलक्षणतयाक्षि निर्देशः। मुखं चेन्द्रियाणां स्वस्वविशेषसामर्थ्यैवद्वारागः। दक्षिणनेत्रताराग्रे दृष्टा विरुद्धः स एक निरुद्धकरपो हस्ताद्यथान्वासनामयानमनस्यान्तरेवस्मरस्तेजसः। मनोल्यापारं च विहाय हृदयाकारो प्राणमात्रथ्यापारः स एव प्राज्ञ इति त्रिधा व्यवस्थां प्रप्नोति स्थूलदेहेभिमान्यात्मा॥२॥

247

भोग्यत्रैविध्यमाह विश्व इति— विश्वो हि स्थूलभुक् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक्। आनन्दभुक् तथा प्राज्ञाख्यिधा भोगं निबोधत॥३॥

247

पदार्थैः सुखं दुःखं वा भोगः। पदार्थैश्च

248

भौतिकामनोमया वा । प्रविविक्तं मनोमयं सूक्ष्मम् । आनान्दिनावापि विश्वतैजसौ तथापि बहुवाह्यडन्तर व्यापारितया दुःखमयावेवेति प्राज्ञ एवानन्दभुग् जागरितेपि ॥

248

भोग्यभेदाद्रोकृपां तृत्तेर्नैविध्यमाह स्थूलामिति—

248

स्थूलं तपयते विश्वं प्रविविक्तं तु तेजसम् । आनन्दश्वत्था प्राज्ञे त्रिधा तृप्तिर्निबोधत ॥ ४ ॥

248

स्थूलभोग्यपदार्थ: स्थूलाभिमानि विश्वं तत्तंकरोतीत्याद्यर्थे: ॥ ४ ॥

248

भोक्तॄणां भोग्यानां चैक्त्वज्ञानस्या मुख्य फल माह त्रिष्वति—

248

नित्यु धामसु यद्भोग्य- कायद्रच प्रकीर्तित: । वेदैत-

३४६

दुभयं यस्तु समुझ्जानो न लिख्यते ॥ ५ ॥

३४६

धामसु जाग्रदादिषु स एवाहमिति प्रती-

३४६

तेर्विश्वादिभोक्तृणामेकत्वं भोग्यत्वेन स्थू-

३४६

लादिभोग्यानामेकत्वम् । उभयमेतदेकत्वं यो जानाति स भोगयुक्तोऽपि न रागद्वेष-

३४६

दिना स्वभावाच्च्युतो भवति ॥ ५ ॥

३४६

षष्ठं मन्त्रे उगयोनित्स्वेनस्तुतः प्राज्ञस्तत्न प्रागु-

३४६

त्पत्तेः कार्यसत्तामौपाधिकं कारणभेदं चाह

३४६

प्रभव इति—

३४६

प्रभवः सर्वभावानां सत्-

३४६

मिति विनिश्चयः । सर्वे जन-

३४६

यति प्राणइचेतोंशून्पुरुषः पू-

३४६

थक् ॥ ६ ॥.

३४६

पूर्वतो रज्ज्वादिमनो सङ्कल्पवाहर्ज्ञान-

३४६

नोत्पद्यते तथा सतामेव सर्वकार्याणामु-

३९

३९

240

तप्तिरिति निश्रय: अतएव वन्ध्यासुतो न जायते इति भाव: । अथ यद्यपि सकलाधिष्ठानोपादानं चिदेव तथाप्यडनाद्यध्यस्तमायोपाधिप्रधानं चिद्रूपं प्राणस्सर्वमचिद्रस्तु जनयति । चिद्रूपा अंशाव: किर-

240

णा इव ये चिदाभासा इति यावत् तान्पुर-षो विम्बब्रह्माचिज्जनयत इति विवेक: ॥६॥ अथयं च चिदचिद्विभागो अज्ञदृष्ट्या न विवेकिदृष्ट्येत्याह विभूतिमिति—

240

विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते स्टष्टिचिन्तका: । स्वम्रमायासरूपेति स्टष्टिरन्यैर्विकलिपता ॥ ७ ॥

240

अन्ये केचित्सृष्टिगताचित्त: प्रसवमुत्पन्नमिमं जगत्पदार्थे त्वीश्वरस्य विभूतिमैश्वर्ये मन्यन्ते केइचतु:षष्ट्यरयस्वप्रसहशांतं विविकल्पं नीता कैश्चित्नु नटमायातुल्योति ॥७॥

348

इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिरिचता: । कालात्पसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तका: ॥ ४ ॥

348

सत्यसंकल्पस्य प्रभोरिच्छैव सृष्टिरिति केचित्सृष्टिचिन्तका: कालात्सृष्टिरिति ज्योतिरविद: ॥ ४ ॥

348

अथ पूर्वादैन सृष्टिफले मतभेदमुत्तराद्देनोकाखिलमतदूषयां च स्वसिद्धान्तेनाह भोगार्थीं सृष्टिरित्यने क्रीडार्थमिति चापरे । देवस्यैष स्वभावोऽयमात्रकामस्य का स्पृहा ॥ ५ ॥

348

आत्मकामस्याखण्डचिदानन्दरूपस्य का

242

मायाडुक्यकारिका।

242

वाच्चा न कापि सम्भवतीत्यर्थः अयं भावः कीडाभोगसृष्टिस्वविभूतिस्थ्यापनविषय-केच्छा डभावेकीडादिचतुष्टयासिद्धिः भानेडभानेन जगति भानेन जागत्तवेन कालस्य जगद्वेतत्वासिद्धिः स्वाप्नमायिकपदार्थ- सृष्टेरप्रासिद्ध्या जगत्सृष्टौ तत्साहश्योक्तेरसिद्धिरिति तस्मादयं भासमानः प्रपञ्चो देवस्य परमात्मन एष स्वभावेो माया। तथाच्छाति सर्वे बोधात्मनि भातं मायिकं माया तु मायैव न किञ्चिदिति निष्कर्षः ॥९॥

242

मायिकपदार्थयं मायाडुक्यषड्मन्त्रोक्तामित्यु-क्त्वा सप्तमन्त्रोक्तचतर्थपादममायामित्याह निवृत्तेरित्यादिना—

242

निवृत्ते: सर्वदुःखानामी-शान: प्रभुरव्यय: । अद्वैत: सर्वभावानां देवस्तयोर्विभः स्मृतः ॥ १० ॥

243

तुयोरविश्वाव्यपेक्षया तुरीयोदेवादिचिदात्मा ज्ञातस्सन्नेवदु:खानामध्यात्मादीनां जगद्-

243

त्वविश्वादीनां निवृत्तेरिशान: प्रभुरित्यर्थ: । निवृत्तौ हेतुराधिष्ठानत्वादिति यावत् । अ-

243

व्यय एकरस: । सर्वभावानां विश्वादिपाद-

243

नामद्वेत: एकमाधिष्ठानम् । विभुव्र्यापक: स्मृतस्तज्ज्ञै: ॥ १० ॥

243

कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ । प्राज्ञ: कारण-

243

बद्धस्तु द्वौ तौ तुर्थेन सिध्य-

243

तः ॥ ११ ॥

243

प्राज्ञोsधिष्ठानाज्ञानमात्रोपाधि: विश्वतैजसौ त्वड्ज्ञानतत्कार्यस्थूलसूक्ष्मप्र-

243

पंचोभयो:पाधिकौ । तुर्थे तूत्कविधे तावड्ज्ञानतत्कार्योपाधीनसंभवत: मरीचिकोदके-

243

न भ्रान्तिर्न केदापि सोपाधिर्विश्वादाभे: स्पष्ट्यते तुरीयं इति भाव: ॥ ११ ॥

२५४

कार्यकारण्यां विश्वतैजसयोर्वृद्धत्वमाति-स्फुटमिलुपलब्ध्यतया प्राज्ञस्य बन्धस्तुरी-ये तदस्मबन्धश्चानुभवानुभवासिद्ध इ-त्याह नेति—

२५४

नात्मानं न परांश्चैव न स-त्यं नापि चानृतम्‌। प्राज्ञः किं चन संवेत्ति तुयं त्तसर्वदृक्‌ सदा ॥ १२ ॥

२५४

सुषुप्तोऽं न किश्चिदवेदिषमित्यनुस्मृतिसिद्धानुभवात्प्राज्ञः कारणीभूता ज्ञानवान्‌। तुयंन्तु तेषां प्राज्ञादीनामज्ञानादीनां च स-र्वेषां दृष्टृसाक्षिरुपं सदा सर्वावस्थासु नं च तत्राज्ञानमनुभूयते अथवा तुयं तेषां सर्वेषां याहकृ बोधस्तद्रूपं सदा न च तत्र सूर्ये इव तमोरूपमज्ञानं संभवतीत्य-र्थः ॥ १२ ॥

२५४

ज्ञतैव किश्चित्साम्येनापि न तुरीये बन्ध-

244

शङ्केत्याह द्वैतस्येति—

244

द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः

244

प्राज्ञतुर्ययोः। वीजनिद्रा यु-

244

तस्तथा च तुय्यैन विद्य-

244

ते॥१३॥

244

द्वैताप्रतीतितोऽपि शुद्धस्वाचिद्रू-

244

ज्ञाननिद्रायुतः प्राज्ञस्तुर्ये तु स्वयंप्रकाश-

244

चिद्रूपमिति विशेषः। वीजनिद्राक्तिः पुन-

244

र्जाग्रदादौौतप्रतीतिहेतुत्वान्निद्राया:॥१३॥

244

उक्तमेव स्फुटमाह स्वप्नेति—

244

स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस-

244

त्वस्मननिद्रया। न निद्रां नै-

244

व च स्वप्नं तुय्यैं पश्यनित नि-

244

द्रिता:॥१४॥

244

अन्यासिमन्नन्यावबोधः स्वप्नः सद्द्रस्ल-

256

नवबोधो निद्रा ताभ्यामात्मनयात्मदेह-दृढिप्रबोधनिचयितेन सदात्मना निश्चयि-त्वेन चोभौ विश्वतेजसौ युतौ प्राज्ञस्तु नि-द्रयैव । तुयै चिदात्मनि न पश्यत्युभयं चि-दात्मज्ञा असम्भवादिति भावः ॥ १४ ॥

256

स्वप्ननिद्रयोर्लक्ष्यसासमयो तुर्यबोधसमयं चाहान्यथेति—

256

अन्यथा गृह्हतः स्वमो नि-द्रातत्वमजानतः । विपर्य-से तयोः क्षीणे तुरीयं पदम-इन्ते ॥ १५ ॥

256

शून्ये हृदन्यथा हस्त्यादि बुध्यते त-द्ा पुंसः स्वप्नो यदाचन किश्चित्तु बुध्य-ते तदा सुप्तिनिद्रेति पूर्वार्द्धः । प्रकृते तु तयोः विश्वतेजसार्यकार्यस्यदेहाच्चन्था-ग्रहणाच्चतत्वाड्ग्रहणरूपौ च तयोः प्राज्ञार्वकारणस्य चित्तत्वाड्ग्रहणात्मक के-

247

वलनिद्रारूपे विपर्यांसे नष्टे तुयपदं लभते १५ विपर्यासनाशतुयपदलाभो हेतुबन्ध इत्याहादिति—

247

अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते। अज्ञानिद्र—

247

मस्वप्नभेदैस्तु बुद्ध्यते तदा १५ सुप्तो मिथ्यार्थवोधात्मा डनवबोधयुतः प्रबुध्यते स्वयं वा केनचित्तत्वमसीत्यादिना मायाडमायाविवेकं लभते तदा मायिकेषु संसार्यं विपर्यांसं त्यक्त्वाडन्यथाग्रहणतच्चा ड्ग्रहणरूपस्वप्ननिद्रारहितमतोडमेदैतन्म-

247

जमात्मस्वरूपं तुरीयं निइचिनोति ॥१५॥ मायिकेषु सत्यत्वाडभावनमेव विपर्यांसनाशः शिष्टसति सान्निश्रय एव तुयपदलाभ इति स्पष्टयति प्रपञ्चयति—

247

प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्ते—

99

94

त न संशय: । मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ १७ ॥

94

द्वैतं स्वप्नर्हि तन्नाशोपि स्वप्नाद्या माया सा तु मानास्त्येवेति बोधमात्रे लब्ध्वलभ्यभावोपि नेति भावः ॥ १७ ॥

94

यथा सर्वं द्वैतं तथा मुहाश्वास्यविकल्पद्वैतमपि मिथ्यैव मायिककल्पितत्वाद्द्वैतमेव तु संनमायाविवादित्याह विकल्प इति—

94

विकल्पो विनिवर्तेतां कल्पतो यदि केनचित् । उपदेशादयो जाते द्वैतं न विकल्प्यते ॥ १८ ॥

94

कल्पितपुरुष कल्पितगृहादेवद्गुरून्दि विकल्पोपि कल्पितइचेन्तिर्निवर्तिष्यतेव । कदेत्यपेक्षायामाह । स्वप्रसूचितपदार्थोपलब्धवदुपदेशादिष्ठानचिदात्मनि जाते स—

248

तययं गुरुशिष्यसम्बादोपि निवर्त्तिष्यततीति सिद्धं हेतुं नास्तीति ॥ १८ ॥

248

श्रथाष्टमादि मारडूक्यचतुर्यन्त्रोक्तमात्रप्रतिपादभेदं तत्पादमात्राडभेदं च सफलं प-

248

रभिराह विश्वस्येत्यादिभि:—

248

विश्वस्याडत्व विवक्षायामादिसामान्यमुक्तकटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौस्यादात्मिसामान्य-मेवच ॥ १९ ॥

248

अतिविद्यार्थां नामा उकारणमात्र संप्रतिपत्तौ विवादकारयोरभेदारोपे इत्यर्थः

248

आदित्यं व्याप्तिश्रेतिहदयं ह्योस्समानिमित्ये-

248

तत्सामान्यमेवोल्कटमभिषक्तं कारणम् स-माता च विवादकारादीनां मन्त्रार्थे स्फुट-मुक्तौ तत्त एवावसायो १ एवमार्थमकारिक-

248

घोरप्यर्थः ॥ १९ ॥

250

तैजस्योत्पत्तिविज्ञान उत्क-

250

र्षो दृश्यते स्फुटम्। मात्रा सं-

250

प्रतिपत्तौस्यादुभयत्वं तथावि-

250

धर्म् ॥ २० ॥

250

तैजसो कारयोरभेदे उत्कर्ष उत्तरत्वमु-

250

भयत्वं च साम्यं स्फुटं दृश्यते ॥ २१ ॥

250

मकारभावे प्राज्ञस्य मान-

250

सामान्यमुत्कटम्। मात्रा सं-

250

प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमे-

250

व च ॥ २१ ॥

250

प्राज्ञस्य मकारत्वे नाम मकारमात्रा-

250

भावनायां मानमुत्पत्तिरलयश्च साम्यं नि-

250

मित्तं स्फुटम् ॥ २१ ॥

250

पादमात्रादभेदे निश्चयफलमाह

250

त्रिविधाति-

250

त्रिषु धामसु यत्तुल्यं सामा-

261

माण्डूक्यकारिका ।

261

न्यं वेदिति निश्चितः । स पुज्यः सर्वभूतानां वन्द्यश्वैव महामुनि: ॥ २२ ॥

261

जाग्रदाद्यवस्थासूक्तं पादमात्राणां साम्यं यो जानाति तत्र हृदाविश्वासश्च स लोके पूजनीयो वन्दनीयो महामुनिर्ब्रह्माविच्च भवति ॥ २२ ॥

261

सामान्येन पादमात्राडभेदं ज्ञात्वा मात्राप्राधान्येन प्रज्ञावस्य ध्यातुः फलं दर्शयत्कार इति—

261

अकारो नयते विश्वमुकारश्वापि तैजसम् । मकारश्व पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यते गतिः ॥ २३ ॥

261

प्रणवध्याने प्राधान्येन विषयीभूतो डका—

२६३

मारडू्यकारिका ।

२६३

रो विश्वं वैश्वानरं प्राप्यति एवमुकारस्तेजंसं हिरण्यगर्भमयं मकारः प्राज्ञमव्याकृत-मृ। अथ मकारोत्तरं नादात्मकर्द्धमात्राभि-व्यक्तिसमये निष्पन्नप्रणवे मात्राणामप-त्याः उमात्रे तुरीयात्मत्वेन निश्चिते डख-पडपरिपूर्णचिन्मात्रभावतया न तस्य भावितुः कचिदूगतिः संभवन्तीत्यर्थः ॥२३॥

२६३

ओङ्कारं पादशो विद्यात्पा-دامात्रा न संशयः । ओङ्कारं पादशो ज्ञात्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २४ ॥

२६३

पादा मात्राश्चाभिन्ना इत्युक्तं न तत् सं-शयः । पादैक्यं च ब्रह्म मात्रैक्यमोङ्कारः ए-वं चोङ्कारं पादशो ब्रह्मवित् ओङ्कारे च

363

पादमात्रा बुद्धिहीन केवलब्रह्मबुद्धिविषयी-

363

कते कृतार्थत्वप्राप्त्यभावेन ।। २४ ।।

363

उक्तरीत्या कृतार्थत्वमेवाह युज्जीतेऽति—

363

युज्जीत प्रणवे चेतः प्रण-

363

वो ब्रह्मनिर्भयम् । प्रणवे नि-

363

त्युपक्रम्य न भयं विधते क

363

चित् ।। २५ ।।

363

यतः प्रणवो जगद्रयहीनं ब्रह्मातः प्र-

363

णवे मनसो युज्जीत तथा च ब्रह्ममयस्य न

363

भयं न जायते ।। २६ ।।

363

सार्द्धैन सर्वात्मकर्मेन्द्रैन ज्ञानफबमोद्भार-

363

स्याह प्रयाव इति—

363

प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवश्व परं

363

स्मृतः । अपूर्वोडनन्तरो ड्वायो

363

डनपरः प्रणवो ऽव्ययः ।।२६।।

234

हिहेतेो निइचये वा । अपंरं ब्रह्म हिरण्यगर्भे: परं परब्रह्म अपरो कारणो डनपरো कार्यो तो ड्वाहो डन्यार्थिहीनो तो डन्नतरौ भेदशून्यो तो डड्यय: प्रणव: ॥२६॥

234

सर्वस्य प्रणवोऽयादिमर्मध्यमन्त्रस्थैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा वयश्रुते तदनन्तरम् ॥ २७ ॥

234

नटवदाखिलमायिकप्रपञ्चस्याद्यन्तमध्ये प्रणव: प्रयत्नेन न किञ्चिद्धास्त्वातं भाव: हि निश्चितमिदं यतो वाडतः एवंह्येवोक्तप्रकारकं प्रणवं ज्ञात्वा डनन्तरं ज्ञातोत्तरक्षणे तदुक्तं प्रणवसवरूपं ब्रह्म भवति ॥ २९ ॥

234

प्रणवब्रह्मेति ध्यातुर्सदा सन्निहित एव फलद: प्रणव इति सूचयन्नुक्रमेव प्रकारान्त-

84

मार्डूयकारिका।

84

रेखावैशद्यायाह प्राणमिति—

84

प्रणवं हीश्वरंविच्यात सर्वस्य हृदि संस्थतम् । सर्वव्यापि नमोऽड्कारं मत्चा धीरो न शोचाति ॥ २८ ॥

84

प्रणवः सर्वहस्तस्थेश्वर एवं चिदात्मत्वेन ठ्यापि प्रणवभावनानिइचयाज्जगद्धनन्धनशोको न ॥ २८

84

प्रणवब्रह्मज्ञं स्तोत्र्यमात्र इति—

84

अमात्रोडनन्तमात्रध्य द्वैतस्योपशमः शिवः । ओङ्कारो विदितो येन स मुनिनेतरो जनः ॥ २९ ॥

84

मात्राविभागशून्यस्तुरियोऽसौ सर्व्यपदार्थस्वरूपस्तदुपशामस्वरूपइचातुरससदा शिवः

84

९८

३३६

प्रकृतिंति यो वेत्ति स एव परमार्थतत्त्वंनकर्ताऽजगतीति श्रेयम् ॥ २९ ॥

३३६

इत्यागमप्रकरणम् ॥ ॐ ॥

३३६

मार्गद्वयागमोक्तपरमात्मतत्त्वावगमोपायकद्वैतोपशमंऽयाख्याय युक्तितोपि द्वैतवैतथ्यमवधारयितुमुपक्रमते वैतथ्यमिति-

३३६

वैतथ्यं सर्वभावानां स्वप्नआहुरनीषिणः । अन्तः स्ता-नातु भावानां संवृतत्वेन हे-तुना ॥ १ ॥

३३६

स्वप्नदृष्टस्थानां वैनथ्यं मिथ्यात्वं कुत्र तेषां देहमध्ये स्थितेः देहमध्यस्थानं च ह-दयं संवृतं संकुचितम् । गिरिसमुद्रादीनां तत्र स्थित्यसंभवात् इति भावः ॥ ९ ॥

३३६

ननु न हृदि हस्सत्यादि पश्यति किन्तु गिरीादिदेशे तत्राहृदित्स्वादित-अदृङ्गितत्वाच्च कालस्य ग-

257

त्वा देशात्न पर्याति। प्रती-बुद्धश्र वै सर्वस्तास्मिन्देशे न विद्यते॥ २ ॥

257

तत्तद्देशे गत्वा न तत्तत्पश्यति कुतः कास्याल्पत्वात् बहुकालगम्यदेशस्थं शाय-नान्तरमये पर्याति मत इत्यर्थः किंच दूर-गं पश्यन्नाशु प्रतिबुद्धोजाग्रहष्टदेशोनोपल-ष्यते किन्तु स्वापदेश एवातश्च ॥ २ ॥

257

अभावश्र रथादीनां श्रय-ते न्यायपूर्वकम्। वैतथ्यं ते-न वै प्राप्तं स्वप्न आहुः प्रक-शितम् ॥ ३ ॥

257

स्वप्ने दष्टानामनो मिथ्यात्वं भ्रूयन्ते च न तत्र रथानरथयोगा इत्यादिना। य-

२६८

यापि वैतथ्यं न्यायपूर्वकं युक्तिसिद्धं तथाप्रयुक्तयुक्तिहेतुना प्राप्तं वै सिद्धमेव स्वप्ने स्मि-ध्यात्वं श्रुत्यापि प्रकाशितमुक्तिमित्याहुः युक्तिसिद्धेऽप्यर्थो डपौरुषेयश्रुत्यादितीति ह-इति भावः ॥ ३ ॥

२६८

प्रसाधितं स्वाप्नवैतथ्यं दृष्टान्तयस्यान्तरीति-अन्तः स्थानात्तु भेदानां त-स्माज्जागरिते स्मृतम् । यथा तत्र तथा स्वप्ने संवृतत्वेन भि-यते ॥ ४ ॥

२६८

तस्मात्स्वप्नहष्टस्य मिथ्यात्वासिद्धिहेतो-यथा तत्र स्वप्ने तथा जागरितेऽपि भेदानां देहादिपदार्थानां मनोमयत्वेनान्तः स्था-नादेव हेतुना वैतथ्यं स्मृतम् न चैतावता जाग्रत्स्वप्ना डभेदः स्वप्नेहि संकुचितपदा-र्थदेशावन भेदोऽस्ति जाग्रद्र्शस्तु तत्तत्प-दार्थौचिततयैन कल्पिता इति भावः

26

मांडूक्यकारिका ।

26

वस्तुतस्तु जाग्रत्स्वप्नयोरभेद एवेत्याह स्वप्नजागरितस्थाने द्वै-

26

क्माहुःमनीषिणः । भेदानां हि

26

समत्वेन प्रसिद्धेनैव हेतुना ५

26

प्रसिद्धं मिथ्यात्वं जाग्रत्स्वप्नपदार्थाना-मिति समत्वाजाग्रत्स्वप्नावेकमाहुः ॥ ५ ॥

26

जाग्रत्पदार्थानां मिथ्यात्वे हेत्वन्तरं सूचयत्यादाविति—

26

आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्था । वितथैः स-

26

दृशा: सन्तो डवितथा इव ल-

26

क्षिता: ॥ ६ ॥

26

यदृजुजुसर्पादि पूर्वं पश्चाद् न भवति

26

तत्सदृशे नास्त्येव । ईदृशा

26

एव तु जाग्रत्पदार्था अपि । परन्तु सत्यैव

270

प्रतीयन्ते एतदापि मिथ्यामात्रे समानामि-

270

ति भावः ॥ ६ ॥

270

नन्वन्नादयस्तत्रतिनु त्रिवृत्यादिफलका इति

270

न मिथ्याभूता इत्यत ग्राह सति—

270

स प्रयोजनता तेषां स्वप्ने वि-

270

प्रतिपद्यत । तस्मादाद्यन्तव-

270

त्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृता: ७

270

तेषां जाग्रत्पदार्थानां या प्रयोजनवत्ता

270

दृष्टा सा स्वप्ने न भवति भ्रुशंभुक्ता सुप्त: द्वि-

270

धार्तो भवति स्वप्ने स्वप्नेभुक्ताडडशु प्रतिभु-

270

धे इव यतः । प्रयोजनमापि मिथ्यैव स्वप्न

270

इवेति भावः । तस्मादाद्यन्तवस्वस्य तुल्य

270

त्वात्तेजाग्रदर्था अपि मिथ्यैव । ७ ॥

270

यदि दृष्टमेवदृश्येत स्यात्तर्हं मनोऽमय: स्वप्नो

270

मिथ्या नैवमास्ति स्वचतुर्भुजत्वादेरपि दृष्टेरत

270

श्रीहर्षपूर्ववामति—

270

अपुर्वे स्थानिधर्मो हि यथा

278

स्वर्गनिवासिनाम् । तानयं प्रे-

278

क्षते गत्वा यथैव सुशिक्षि-

278

त: ॥ ५ ॥

278

यदपूर्व चतुर्भुजत्वादि न तद्वास्तवं स्व-

278

रूपं किन्तु स्वप्नस्थानगतजीवधर्म: । य-

278

था स्वर्गगतानां सहस्रनेत्रत्वादिपूर्व त-

278

था च यथागादाविन्द्रादि भावनया शि-

278

क्षितो यजमानः स्वर्गे गत्वा सहस्राक्षत्वा-

278

दि प्रेक्षते तथायं जीवो जाग्रदृष्टश्रुतवासन-

278

या दृष्टोद्बुद्धया स्वप्नस्थानं गत्वा तान्-

278

नोऽपि चतुर्भुजादिे पदार्थानुपश्यन्ते त-

278

था च जाग्रन्मध्यात्वे सुस्थ: स्वप्नोदृष्टान्त

278

इति भाव: ॥ ८ ॥

278

सन्तु मृगतृष्णाया मिथ्यामिथ्यात्वेन व्यवहता:

278

कथं पुनर्घटादय: सत्यत्वेन व्यवहर्ता: इत्य-

278

शङ्कया सत्यदेवेत्याह स्वप्नोति-

278

स्वमगृत्तावापित्वन्तशुचेत-

272

सा कल्पितन्त्वसद् । वाहिश्चेतो गृहीतं स दृष्टं वैतथ्यमेतयो: ॥ ९ ॥

272

अन्तर्मनस्येव कल्पितं मनोरथादि मिथ्या वाहिश्चक्षुरादि द्वारा चेतसा गृहीतं घटादि सदिते स्वप्नवद्‌तो स्वपनस्थानेपि तुल्यं तथाप्येतयो: सद्सद्वाभ्यां व्यवहृतयोरुपि मिथ्यात्वं दृष्टं जाग्रति बाधात् ।

272

दार्शन्तिकमाह जाग्रदित्थं त्वन्तइचेतसा कल्पितन्त्वसन् । बाहिचेतो गृहीतं सद्युक्तं वैतथ्यमेतयो: ॥ १० ॥

272

स्वप्नेइव जाग्रत्स्थानेपि सत्या सतत्त्वाभ्यां व्यवहृतयोमनोमयत्वा डविशेषात्परमार्थे स-

192

चित्ति मनोलय एवाघदर्शनाच्च वैतथ्यं युकमचितमेवेत्यर्थः। ॥ १० ॥

192

शङ्कते उभयोरिति— उभयोरपि वैतथ्यं भेदानां स्थानयोरिदि । क एतानबुध्य- ते भेदान को वै तेषां विक- ल्पकः ॥ ११ ॥

192

जाग्रत्स्वप्नोभयस्थसर्वार्थानां मिथ्यात्वं यदि तर्हि कः पूर्वसिद्धः स्थानान्तरे मिथ्या- थान्बुध्यते स्मराति तत्कालं वा बुद्धवा विकल्पको रचयते न कोपितोऽपत्तौ तु शून्यात्मवादो वदतो व्याघाताद्युक्तः स्याद- इति भावः ॥ ११ ॥

192

समाधत्ते कल्पयतीति— कल्पयत्यात्मनात्मानमात- मादेवः स्वमायया । स एव

94

274

बुध्यते भेदानिति वेदान्तिनि-श्रय: ।। १२ ।।

274

देव आत्माचिदात्मा य: स एव स्वपरकल्पनसमर्थथया डनादि चिदधिष्ठानकया स्वस्वमायया स्वभावेनात एवात्मनाडडत्मस्वरूपेणहाराडडत्मानमेवोपादानं तिखिलभेदान्करोतिस्मरतिच स्वप्ने इवामैव कर्त्तक-येकरणतत्स्मरणंतद्भावादोति भाव:॥ १ २॥

274

विकरोत्यपरान्भावानन्त-रेचत्ते व्यवस्थितान् । निय-तोंइच वाहिशूचित्त एवं कल्प-यते प्रभु: ॥ १३ ॥

274

अन्तश्रित्ते मायारुचिच्तमधे ये पूर्व ठ्यव-स्थितान्कुलालचित्त इव नामरूपाध्यामभि-व्यक्तान्पराउजगत्पदार्थान्पुन: करदण्डादि

२७४

व्यापारेण वाह्यघटादीनिव तादृक् संकल्परूपमायायापारेण नियतानियतकालस्थिति-

२७४

तिकान्वकरोत्युपादयति वाह्यैश्वर्यो जनात्मचित्त ईश एवं करोति चादनियतांस्वप्न-पदार्थानप्येवं संकल्पमात्रेणैव करोती-

२७४

त्यर्थः ॥ १३ ॥

२७४

तस्मात्संकल्पभेदेन भिन्ना इवापि स्वप्ना इ-

२७४

वैव न जाग्रत्स्वप्नपदार्थयोर्विशेष इत्याह चित्तकाला इति—

२७४

चित्तकालाहियेडन्तस्तु द्वय

२७४

कालाइच ये वाहिः । कल्पिता

२७४

एव ते सर्वे विशेषोनान्यहे-

२७४

तुकः ॥ १४ ॥

२७४

अन्तर्हदि संकल्पकालमात्रस्थितिकाये तथा वाहिजगति यावदृढैतकालस्थायिनो ये ते सर्वे काल्पतत्वेनाविशेषा: नान्यहेतुना

२७४

तेषु विशेष: कश्चनेऽत्यर्थः ॥ १४ ॥

२७६

इन्द्रियानिबन्धनो हि स्फुटत्वाडस्फुटत्वादि-

२७६

शेष इति नायं सत्यामिथ्यात्वहेतुरित्याह—

२७६

अव्यक्ता एव येन्तस्तु स्फु-

२७६

टा एव च ये वाः । कल्प-

२७६

ता एव ते सर्वे विशेषास्त्व-

२७६

न्द्रियान्तरे ॥ १५ ॥

२७६

अन्तरन्तःकरणे ये स्वाप्नादयः । वाह्य-

२७६

इच्छादिरूपे देशे घटादयइच ये तेषु कल्प-

२७६

तत्त्वं तुल्यम् । वस्तुतस्तु व्यक्ताडव्यक्तत्व-

२७६

विशेषो मिथ्याभूते स्वप्नपदार्थादावप्य-

२७६

किञ्चित्करो विशेष इति भावः ॥ १५ ॥

२७६

ग्रस्तु कल्पितत्वात् सर्व मिथ्याकल्पनैव तु तावत्

२७६

कथं मिथ्यात ग्राह जीवमिति—

२७६

जीवं कल्पयते पूर्वं ततो भा-

२७६

वान्पृथग्विधान् । वाह्या ना-

279

ध्यात्मिकांश्चैव यथाविद्यस्त-

279

था स्मृतिः ॥ १६ ॥

279

स्वरुपैक्याचिदात्मापूर्व प्रथमं जीवं क-

279

लप्यते डहंमित्याकारेण भाति ततो याहशो

279

विद्या ज्ञानं यस्य तथा ताहशा स्मृतिर्यस्ये-

279

दशो जीव रुपस्सन्बाध्याजुच्छरीरादीनाध्य-

279

तिमकानिन्द्रियादीनश्र भावान्कल्पयते । पूर्व

279

पूर्वकलिपतपदार्थस्मृत्योत्तरोरत्तरपदार्थसंक-

279

ल्पना ततत्पदार्थसंकल्पनया संस्कारेण च

279

तत्तत्स्मृतिः । जगद्वानवस्थितमेवेति नान-

279

वस्थेत्य भातः ॥ १६ ॥

279

प्रथमजीवकल्पनानिमित्तं किमत श्राहानिश्वितेतोति

279

अनिश्वता यथा रजुरन्ध-

279

कारे विकल्पता । सर्पधारादि-

279

भिर्वैस्तद्वदात्मा विक-

279

ल्पितः ॥ १७ ॥

348

माण्डूक्यकारिका।

348

यथाऽन्धकारहतोऽज्ञातारज्जुसर्पादिसङ्ग्रण्ड-

348

जल्पवाराभवैः कल्पनैः तथा श्रुतिचिदा-

348

नन्दात्माप्य डवियया डज्ञाते दृप्टृदृश्य-

348

भावेन । अधिष्ठानविशेषानिश्वये निमित्त-

348

मिति भावः ॥ १७ ॥

348

तस्माऽत्रिश्रय एव तद्वाधको उदेेतसाधकश्वेत्याह

348

निश्चितार्थामिति-

348

यथा रज्ज्वां

348

विकल्पो विनिर्वर्तते । रज्जुरे-

348

वेति चाद्देतं तद्वदात्माविनि-

348

इचयः ॥ १८ ॥

348

अधिष्ठानिश्वये डनिश्वय तत्कार्यविक-

348

ल्पापाये निर्विकल्परूपाहैतत्स्वामिस्यर्थः । १९

348

लोकेडधिष्ठानातिरिक्तस्य कल्पकस्य प्रसिद्धरा-

348

श्रद्धय समाधत्ते प्राप्नोति-

348

प्राणादिभिरनन्तैश्च भावैरे-

माण्डूक्यकारिका ।

१७८

तैर्विकल्पितः । मायेया तस्य देवस्य या संमोहितः स्व-

यम् ॥ ९ ॥

एकैव चात्मैव सन् स्वयमेतद् इयम् मान-प्राणाद्यनन्तपदार्थाकारेण दृष्ट्ट्टश्रुतत्वभ्रा-न्तभ्रमत्वादिविरुद्धैन्द्ररूपेण कथं कल्पि-त इति चेत् तस्य चिदात्मनो मायेयमघटितस्यापि घटयित्ती या स्वयमपि भ्रान्तःमायाकार्यस्वनित्रिया स्वस्यैव भ्रान्तत्वेन विरुद्धदृष्ट्ट्टइयत्वादिना कल्पितत्वस्य स्वप्नप्रसिद्धेर् मायायां किन्तु दुर्घटामितिन्यायाच्च-नेद्मसंभवग्रस्तामिति भावः ॥ ९ ॥

प्राणादीनेच काँचिचदर्शयति प्राण इत्यादि नवपदैः—

प्राण इति प्राणविद्रो भूत-नीति च तद्विद्रः । गुणा इति

285

गुणविदस्तत्वानीति च तद्दिदः ॥ २० ॥

285

प्राणादयः सर्वे चानुक्ता अपि सर्वदा काकत्रेये तत्तस्त्राणिभिः कल्पिताभावा इह त्वतन्म्येव कल्पिता। इति नवश्शेकनिषकृष्टाथे:। प्राणो हिरण्यगर्भ ईश्वरो वा जगदेतुरिति हिरण्यगर्भोपासकानैकाश्रयकल्पयन्ति। पृथयस्तेजोवायवो जगदेतव इति तद्दिदो भूतविदो लोकायतिका: गुणा अविमक्ता: प्रधानमिति यावत गुणविद्रसादृशया:। आत्मा डविद्या शिव इति तत्त्वानीति शैवा: ॥ २० ॥

285

पादा इति पादविदो विषयाः इति च तद्दिदः। लोका इति लोकविदो देवा इति च तदिदः ॥ २१ ॥

98

पादा विश्वतेजसप्राज्ञाः सवैहेतव इति सोपाधि- कात्मचिन्ताः । विष्णुरेव जगत्‌ सार इति वात्स्यायनादयः । भूरादिलोका एव सारभूता इति पौराणिकाः । देवा एव फलदा इति देवोपासकाः ॥ २१ ॥

98

वेदा इति च वेदविदो यज्ञा इति च तद्विदः । भोक्तेति च भोक्तृविदो भोज्यमिति च तद्विदः ॥ २२ ॥

98

वेदाविदो वेदपाठरताः यज्ञविदो यज्ञ- यनादयः भोक्तारमात्मानं विदुर्नि साधु- र्‌ख्याः तद्विदः पाचकाः वेदाद्वेधा विविध- ते निरूपयन्ति ॥ २३ ॥

98

सूक्ष्ममिति सूक्ष्मविदः स्थूल इति च तद्विदः । मृतड्ढाति मृत्‌-

२८२

मार्गद्वयकारिका ।

२८२

विदो मूर्तिरिति च तद्विद्: २३

२८२

सूक्ष्मश्श्रक्षुरादिरूप: स्थूलदृशहरूपाव-

२८२

त्मोति केचित् । मूर्तिदिशावविष्णवादिरेव प-

२८२

रमार्थ इत्यागमज्ञा: । अमूर्तं:शून्य: परमा-

२८२

थे इति केचित् ॥ २३ ॥

२८२

काल इति कालाविदो दिश

२८२

इति च तद्विद्: । वादाइति वा-

२८२

दाविदो भुवनानीतिततिद्द:२४

२८२

कालो दिश: परमार्था इति ज्योतिर्चित्स्व-

२८२

रोदयविद: । धातुवादमन्त्रवादादयो वा-

२८२

दाश्वतुर्देशलोका: सारभूता इति केचित्२४

२८२

मनडिते मनोविदो बुद्धिरिति

२८२

च तद्विद्: । चित्तमिति चित्त-

२८२

विदो धर्माधर्मौ च तद्विद्: २५

२८२

मनोबुद्धीद्रिचित्तं वात्मेति केचित् पुण्य-

952

पापे एव सारभूते इति मीमांसकाः ॥२५॥

952

पञ्चविंशक इत्येके पञ्चविंश

952

इति चापरे । एकत्रिंशक इ-

952

त्याहुरनन्त इति चापरे ॥२६॥

952

प्रधानम् ९ महत् २ अहम् ३ तन्मा-

952

त्राणि ४ इन्द्रियाणि १० भूतानि ३२ म-

952

नः २४ आत्मा २५ चेतिसङ्करुया: ईश्वर-

952

श्वेर२६ति पातञ्जला: कालोडविग्यानियति:

952

कालकलामायाचेऽ३१ति पाशुपताः असङ्-

952

ख्या: पदाथी इति केचित् ॥ २६ ॥

952

लौकिक्लौकविदः प्राहुराश्र-

952

मा इति तद्विदः । स्त्रीपुंनपुस-

952

कं लैङ्गम् : परापरमथापरे २७

952

लोकाज्ञानास्तदाराधनमिति यावत् । च-

952

स्वार आश्रमा इति दक्षादयः । लैङ्गं वैया-

952

कारणाः परम परं च ब्रह्मेति केचित् ॥२७॥

288

मांडूक्यकारिका ।

288

सृष्टिरिति सृष्टिविधो लय

288

इति च तद्विदः । स्थितिरिति

288

स्थितिविदः सर्वे चेह तु सर्व-

288

दा ॥ २८ ॥

288

सृष्टिस्थितिलया इति पौराणिकाः । एव-

288

मिहातम्न्येव यथा संस्कारं सदा सर्वे-कल्प्य-

288

न्ते । शाब्दबोधात्मा तु योग्याधिष्ठानाभा-

288

वादकल्पित इति भावः ॥ २८ ॥

288

कल्पनादनन्यत्सामान्यत ग्राह यमिति-

288

यं भावं दर्शयेद्यस्य तं भा-

288

वं स तु पद्यति । तं चावति

288

स भूतवासो तद्ग्रहः समुपैति

288

तम् ॥ २९ ॥

288

प्रमाणमूतः कश्चन यं पदार्थमिदामि-

288

थामिति यस्योपादिशाति स पुरुषस्तं पदार्थे

२=४

जानाति तत्सतत्न पदार्थे यो ऽहआग्रह इदमेव तत्त्वमिति स तं पुरुषं याति । तद्राजहेतु च पुरुषोऽन्यपदार्थान्निवर्तते ऽतिसौ पदार्थ: काल्पतो भूत्या तं काल्पतारमवति स्वसिम्नासक्त्या अन्यार्थे डस्पक्तो हेतुभवति ॥ २९ ॥

२=४

नन्वत्रमात्नकल्पितत्वात्प्रागेव सत्यं एवं सुरतन्नाहेतोरिति—

२=४

एतैरेपो डस्पृथग्भावै: पृथगेवेतिलक्षितः । एवं यो वेद तत्वेन कल्पयेत्सोडविशङ्कितः ॥ ३० ॥

२=४

कल्पितत्विनातमन: पृथकसतता शून्या एते तथाप्यते: काल्पितप्राणादिभिरेष आत्मा एतेव लक्ष्यते डज्ञै: एवं तत्त्वेन याथातथ्येन यो विवेकी वेदसो संशयमाखिलबेदतात्म्येम् निर्विशेषात्मनि कल्पयेज्ज इातुं समर्थो भवेत् । यद्वोक्ताखिलकल्पने भेदनिश्च

२८६

यिनं निन्द़सेतैरिति । तथा चायमर्थः एतैरत्ना पृथगेव लक्ष्यते बध्यते जगदात्मानो भिन्नाविति यावत् य एवं निश्रयेन जानाति स सदा कल्पयेदेव जगन्मुच्येतकुतो यतो डप्यथभावा एते प्राणादयः कल्पिता नामाधिष्ठानतः पृथग्भावादिति ॥ ३० ॥

२८६

जगत्कल्पनत्वं वेदान्ताः । प्रमाखिमहोः ख्यातेः ।

२८६

स्वप्नमाया यथा हृश्टे गन्धर्वनगरं यथा । तथा विश्वमिदं हृश्टं वेदान्तेषु विचक्षणैः ॥ ३१ ॥

२८६

विद्याद्विरिदं विश्वं स्वाप्नदिवदसद्रूपं निप्राप्तं नेह नानाडस्तीत्यादि वेदान्तेषु । यह्वाडनन्तरं निन्द़ायाः स्तुतिरियमभेदज्ञस्य स्वतः प्रामाण्यवात्तो विशेषपरवेदान्तेनैव विचक्षणा इति ॥ ३२ ॥

297

माण्डूक्यकारिका ।

297

निर्धीताद्विलवैतध्यमपवादरीत्याान्त ब्राह्म नेतिनिरोधो न चोत्पत्तिर्‍न

297

बद्धो न च साधक: । न मुमु-क्षुर्न वैमुक्त इत्येषा परमा-थता ॥ ३२ ॥

297

निरोध: प्रलय: साधको मुक्ते: । भेदमात्र-मानि कल्पितमधिष्ठानपर्यवसायी च त-

297

निषेध इति न किश्चित्‍दित्येव सत्यम्‍ । ३२ ।

297

नन्वसत्वे द्वैतस्य द्वैतापेक्षामद्‌दयत्वमापि न सिध्ये-दित्याशङ्कामिष्ठापत्या परिहरति भावैरिति-

297

भावैरसद्‌दिरेवायमद्वयेन च कल्पित: । भावाभ्य द्वयेनैव तस्मादद्वयता शिवा । ३३ ।

297

भावानामसत्त्वाद्‌द्वैतत्वनिषेधमात्राकल्प-त: । अद्वयहेतुना च भावाः कल्पतास्तस्मा-

297

त: ।

255

द्वैतत्वादेरपि हेतोस्तात्त्विकत्वं कल्पितत्वादेव वस्तुतस्त्यादः शिवादिक्षतांत् । न कल्पनाविनाधिष्ठानामिति भावः ॥ ३३ ॥

255

कल्पितत्वेन मृषात्वमेव भावानांमुलु भावयति विकल्मषेन नेति—

255

नात्मभावेन नानेदं न स्वेन-

255

नापि कथम्च न । न पृथड्

255

नापृथक्चिदिति तत्त्वविदो

255

विदुः ॥ ३४ ॥

255

ईदृं जगदिष्ठानमकृत्रिमं न माना । एतद्वादात्मनमिति भावः । नापि स्वीये न कल्पतरूपेण कल्पितानामाधिष्ठानातिरेकानुपलम्भात् अतएव कल्पितपदार्थानाम-

255

न्योन्यं पृथत्कृतपृथक्‌ वानैस्त्वात्मविद्धी: ३४ कुतो नेगमोऽयं भीमत श्राह वोतात—

255

वीतरागभयक्रोधैर्मुनिभिर्‌—

28

मार्गद्वयकारिका।

28

द्वारगः। निर्विकल्पोऽयं द्वेष्टः प्रपञ्चोपशमो द्वयः॥३५॥

28

अधीते बुद्ध्वार्थमनेन रागादिरहितैरैव हेतोपशमव्वेनादयो निर्विकल्पो निर्विशेषो-

28

डयमात्मा दृष्टो बुद्धो भवति॥३५॥ न वेदान्ताध्ययनमात्रेणात्मा बध्यते इति सूच्य-

28

न्नात्मबोधोत्तरमपि हेयमेव रागादिति सूचय-

28

ति तस्मादिति—

28

तस्मादेवं विदित्वैनमदूते यो-

28

जयेत्स्मृतिम्। अद्वैतं समनु-

28

प्राप्यजडवद्धोकमाचरेत्॥३६॥

28

तस्मान्मनस्यावश्यकत्वादेवमहत्त्वाद्वा

28

दिने नैनमात्मानं शाश्वतो ज्ञात्वाद्वैतात्मनि

28

स्पृशति पुनः पुनः स्थापयेत् एतद्विदिध्यास-

28

नेन रागादिनिरस्यौद्धत वस्तु साक्षात्कृत्य

28

लोकं जनं प्रति जडवदाचरेन्न सत्काराय-

29

38

तन्महत्वं प्रथ्यापयेद्रागादिरहित एव भवे-

38

दिति भावः ॥ ३६ ॥

38

कृतात्मस्साचात्कारस्य वृत्तिमाह नि:स्तुतिरिति-

38

नि:स्तुतिनिर्नमस्कारो नि:-

38

स्वधाकारएवच। चलाचलनि-

38

केतुरच यातिर्याहिर्दृशिको भ-

38

वेत् ॥ ३७ ॥

38

निरासनस्वादेवादि स्तुत्याद्याविलकर्मेही-

38

नोभवेद्यति: पूर्व कृतात्मलाभयतः तथा शा-

38

रीरकर्मार्थे चलं शरीरादि तत्त्रिकेततदाश्र-

38

यो भवेदेहाग्नुसन्धानवान्भवेत् शरीरार्थम्‌-

38

पि न याचको भवेत्किन्तु याहच्छिक: दैव-

38

लब्धेन निर्वर्तिताखिलजीवनादि व्यवहार-

38

र: । अन्यदात्वचलंब्रह्मातात्त्रिकेत एव भ-

38

वेत् ॥ ३८ ॥

38

प्रकरान्तोक्तार्थफलमन्ते ग्राहयाति तत्सामोति-

727

तत्त्वमाध्यात्मिकं दृष्ट्वा त- रवं दृष्ट्वा तु बाह्यतः। तत्त्वीभूतस्तदारामस्तत्च्वादप्रच्युतो भवेत् ॥ ३७ ॥

727

देहाद्याध्यात्मिकं वाह्यं च पञ्चभूतादि सर्वं रज्जुही रज्जुरेवेति वद्धित्वखमेवेति ज्ञात्वा चिदेवाहं तहिंति भावनादृढ्येन चिद्रूपः तदारामाश्रितान्निष्ठ एवं भवेच्च कदाचिद्चिद्रावयेत् ॥ ३८ ॥

727

इति वेत्यप्रकरणम् ॥

727

अथ द्वैतवैतथ्यसिद्ध्यैदैते युक्तीरीदर्शयिष्य- रूपास्योपासकभेदं तावन्निरस्युपासनेति- उपासना श्रितो धर्मो जाते ब्रह्माणि वर्तते । प्रागुप्तोत्तरसं सर्वे तेनासौ कृपणः स्मृतः ९

९८२

उपासनामाश्रित उपास्यत्वोपासकत्वादि धर्मः हिरण्यगर्भादिगर्भभेप्रपञ्चात्मना ब्रह्मणि प्रादुर्भूते सति प्रवर्तते । यतः सृष्टेः पूर्वै सर्वमिदमंजब्रह्मैव तेन कदाचित्कत्वेनानित्यत्वेनासौ धर्मः कृपणो दुःखहेतुः । प्रसिद्धाचानेकविधेहदीनता स्वस्वामिभावे ॥ १ ॥

९८२

सनातनमजं वकुमाहात इति—

९८२

अतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमजाति समतां गतम् । यथा न जायते किञ्जिज्जायमानं स मन्तत: ॥ २ ॥

९८२

यतोल्पं यत्तदुःखमतः समता सदैकर्स्तातयाजन्म कार्पण्यरहितं ब्रह्मवस्त्वहं वद्यामि । सभन्त्तत: सर्वतो जगद्रूपेण जायमानमपि ब्रह्मकिंचिदपि न जायते वस्तुतो

293

यथा येन प्रकारेण तं प्रकारमपि वक्ष्यामी-

293

त्यर्थ: ॥ २ ॥

293

प्रकारमेवाहात्मेति—

293

आत्माऽआकाशवज्जीवरहित-

293

टाकाशैरिवोदित: । घटादि-

293

वचचसंघातैरजातावेतदर्शन-

293

म् ॥ ३ ॥

293

वस्तुतो न जायत एव यथाकाशं तथा-

293

पि घटाद्याकाशरूपेणोत्पन्न इव तथात्मा ज्ज-

293

हजीवरूपेणोदित उत्पन्न इव भाति यथा

293

चांतैर्मूक्ष्ममप्याकाशमेव वाचादिक्रमेण

293

घटादि भवत्येवमात्मा भूतभौतिकसंघातरू-

293

पेण एतदेव निदर्शनं दृष्टांतो जातो जग-

293

त उत्पत्तौ बोध्यम् । विवर्ताभिप्रायेणयं का-

293

यकरणभावोक्तिः शास्त्रे इति भावः ॥३॥

293

लयशास्त्रमपि प्रातीतिकलयविषयकमेवत्या-

293

शयेनाह घटादिश्वति—

284

घटादिषु प्रलीनेषु घटाकाशादयो यथा । आकाशे सम्पलीयन्ते तद्वज्जीव इहात्मनि ॥ ४ ॥

284

उत्पत्तिवलयोः्यौपाधिकत्वात्प्रातितिक एव न वस्तुत इति भावः ॥ ४ ॥

284

न चैकस्य सर्वोपाधिगतत्वे एकदेह सुखादौ जाते सर्वदेहसुखादिमानहामिति बोधप्रसङ्गः सुखादेरुपाधिगतत्वादुपाधीनां च परस्परं भेदादिति दृष्टान्तेनाह यथैतै—

284

यथैकस्मिन्नघटाकाशे रजोधूमादिभिर्युन्ते । न सर्वे सम्प्रयुज्यन्ते तद्वज्जीवाः सुखादिभिः ॥ ५ ॥

284

एकस्मन् घटैकत्वेनैकत्ववचैन प्रतीते ।

384

युक्ते युत इव प्रतीते । सर्वे यावद्‌व्यघटमेदोभिन्ना इव प्रतीताः । न संघ्रयुप्यन्ते नसंयुक्ताः प्रतीयन्ते ॥ ५ ॥

384

नान्यभेदेनान्यो भियते वस्तुत इति दृष्टान्तेनाह रूपेति—रूपकार्यसमाख्याश्व भिद्यन्ते तत्र तत्र वै । आकाशस्य न भेदोस्ति तदूवज्जीवेपु निर्णयः ॥ ६ ॥

384

रूपमूलत्ववर्त्तित्वादि कार्यी शयनजागननादि समाख्या मठाकाशघटाकाशादि । एते भेदा उपाधिभेदकृता एव तत्र तत्र व्यवहारे नत्वाकाशभेदकृताः आकाशैकत्वस्यैव सर्वसम्मतत्वात् ॥ ६ ॥

384

हृदिकाराघटादयो देहावयवाश्चाहस्तादयो वा स्था तथाकाशस्य विकाराः अवयवा वा घटाद्याकाशाः कुतो न वस्तुतो भिन्ना इत्यत ग्राह नेति—

२८९

नाकाशस्य घटाकाशो विकारावयो यथा । नैवात्मनः सदा जीवो विकारावयो यथा ॥ ७ ॥

२८९

सावयवत्वाडसंभवात्तिरवयवववस्थस्य सवैस्मतत्वाच्चेति भावः ॥ ७ ॥

२८९

नन्वेवं ब्रह्मैव जीवात्मा कथं तर्हि रागादिमलिनोति शङ्काह यथेति—

२८९

यथा भवति बालानां गगनं मलिनं मले: । तथा भवस्य-बुद्धानामात्मापि मलिनो म-लै: ॥ ८ ॥

२८९

नाझ्झधीमात्रिण वन्तुतस्तदयोग्यमपि वस्तु तद्वाङ्गे भवात्ते शुद्ध एव सदात्मनि भावः & मरषादिदेहास्थित्यन्तमप्यनदृष्ट्वेवेल्याह मरषा इति ।

३८७

मरणे संभवे चैव गत्यागमन-

३८७

निरोधपि । स्थितौ सर्व शरीरेषु

३८७

आकाशेनाविलक्षण: ॥ ८ ॥

३८७

मरणादिषु घटाकाशेन तुल्य आत्मेत्य-

३८७

थे: । परिछिन्नघटेषु स्थितिरगमनाडगमन-

३८७

जननाविनाशाश्र घटाकाशस्य प्रतीतिमात्रं

३८७

त्रे न वस्तुतो यथा तथात्मनोऽपि मरणादी-

३८७

ति भाव: ॥ ९ ॥

३८७

उपाध्योऽपि न सत्या येन भेद: सिध्येदित्याश्र-

३८७

येनाह संघाता इति—

३८७

संघाता: स्वमवत्सर्व आत्म-

३८७

मायाविसर्जिता: । आधिक्ये

३८७

सर्वसाम्ये वा नोपपत्तिर् हि चि-

३८७

त्रे ॥ १० ॥

३८७

देवादि देहेषु क्चिन्मनुष्यादिदेहापेक्षया

३५

३८५

शक्त्याद्याधिक्ये भौतिकत्वेन सर्वदेहेःसाम्ये वा स्त्रीत्वेपि मत्वत्वे तु हि पुंस्त्विन-स्त्रयत: सर्वे संघातादेहा: स्वप्नवदात्मा ज्ञ-नकल्पिता ऐवेत्यर्थ: ॥ १० ॥

३८५

जीवात्मनो अद्वितीयब्रह्मत्वे श्रुतिर्दर्शयति रसादय इति—

३८५

रसादयो हि ये कोशा व्याख्यातास्तैत्तिरीयके । तेषाम-त्मापरो जीव: खं यथा सं-पकाशित: ॥ ११ ॥

३८५

अन्नमयादयो येडकोशत्वेन वर्णितास्ते-षां कोशानामात्माडSश्रय: परब्रह्मरूपो जीव: । स एवात्र प्रकरणेस्माभिरात्माह्य-काशवदित्यादिश्लोकै: खं यथेति खदष्टान्ते-नेत्यर्थ: संप्रकाशित: सम्यग्वर्णित: ॥ ११ ॥

३८५

जीवब्रह्मयोरभेदे वृहदारए्यकमवतारयति द्वयोरिति—

38

द्वैताद्वैतयोरमधुज्ञाने परं ब्रह्म प्रकाशतेम् । पृथिव्यामुदरे चैव-तथाकाशःप्रकाशितः ॥ १२ ॥

38

पृथिव्यामुदरे चैक एवाकाशो तथा तथा तयोर्गतौ यो विज्ञाता सपरमात्मैवैकः एवं बहुषु पर्यायेषु द्वैताद्वैतारभेदमुक्त्वा ब्रह्मसर्वमित्येकं ब्रह्म निरूपितं मधुब्रह्मविद्यातत्ज्ञानं यत्र तत्र मधुब्राह्मणे इत्यर्थः ॥ १२ ॥

38

ब्रह्मैवभवति मृत्योःसमृत्युमाप्रोति य इह नानवपश्यतस्त्यादिनैकत्वानेकत्वयोः प्रश्नानिरासेनैव हि वेदान्तानामद्वैते तात्पर्येंऽव समख्खसस्यातान्नन्यथेल्याह जीवैति-जीवात्मनोरनन्वयत्वमभेदे न प्रशस्यते । नानात्वं निश्चितं यत् तद्वदं हि समझसम् ॥ १३ ॥

300

ननु बहुभिः प्रजापतियेत्यादिं श्रुतिभिः सृष्टेः पूर्वंप्रजापतिप्रसिद्धेरहैतुमेवविध्यतित्वं आह जीवति ॥ १३ ॥

300

जीवात्मनोः पृथकृत्वं यस्यागुप्तत्तेः प्रकृतितम । भवितव्यद्वचया गौणं तन्मुख्यत्वं हि न युज्यते ॥ १४ ॥

300

पूर्वाध्यासवशाद्द्विष्यदद्वयासनिर्देशः क्रियते श्रुत्यादतो न मुख्यो वास्तविको भेदस्तदर्थः ॥ १४ ॥

300

नन्वस्तु प्राग्दैवतं सृष्टौ सत्यां तु द्वैतमेवात आह सृष्टितन्मूलहाविस्फुलिङ्गैःसृष्टियांचोदितान्यथा । उपायः सो डवताराय नास्ति भेदः कथंचन ॥ १५ ॥

३०१

मल्लोहविस्फुलिङ्गादिहष्टान्तेनेपानिषत्सु

३०१

स्थान्यथाडनेनप्रकारा सृष्टिरुक्ता स उपायो

३०१

भेदे मिथ्यात्वप्रातिपक्ष्यात्मैकत्वे बुद्धेरवता-

३०१

रणाय । आत्मैकत्वश्रुतीनां गत्यन्तराभा-

३०१

वदित भावः ॥ १५ ॥

३०१

नन्वेकत्वसुपासनाबिधिवैयर्थ्यमित ग्राहा-

३०१

श्रमा इति—

३०१

आश्रमा त्रिविधा हीनमध्ये-

३०१

मोत्त्कृष्टदृष्टयः । उपासनोपदि-

३०१

ष्टेयं तदर्थमनुकम्पया ॥ १६ ॥

३०१

आश्रमा आश्रमिणोधिकारिणः । हिरण्यग-

३०१

भौचुपासका हीनदृष्टयः परब्रह्मोपासका म-

३०१

ध्यमदृष्टयः अद्वैतचिद्दृष्टयौत्त्कृष्टाः वेदेन

३०१

चोत्त्कृष्टदृष्टिलाभार्थे दृश्येयमुपासनाविधि-

३०१

तेति न साधनं व्यर्थमिति भावः ॥ १६ ॥

३०१

श्रुतिभिरव द्वैतवादिभिरप्यविराधेष्वात्रेसाह

३०१

स्वोति—

३०२

स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु द्वैतिनो निश्चिता हठम् । परस्परं विरुध्यन्ते तैरयं न विरुध्यते ॥ १७ ॥

३०२

द्वैतिनस्तु स्वस्वसिद्धान्तव्यवस्थापने हठेन निश्चिताग्रहवन्तोऽतस्तेपरोस्परं विरोद्धवन्तः अयं तत्त्ववित्तु सर्वात्मकेत्यात्मन्येकत्रासम्भवादेव विरोधस्य न द्वैतिभिर्विरुध्यत इत्यर्थः॥ १७ ॥

३०२

इतादृशयासक्क्यादौ विरोधभावापि कार्यकारणयोः कार्षामेव परमार्थ इति केन विरोधः स्यादित्याहद्वैतमिति—

३०२

अद्वैतं परमार्थो हि द्वैतं तदुच्यते । तेषामुषु मथयाद्वैतं तेनायं न विरुध्यते ॥१८॥

३०३

हि यतो हैतं तस्यै हैतस्य मेदः कार्यमिथुच्यते एकमेवाद्वितीयं तत्तेजो उद्रजतेत्यादि श्रुतिभिरतो वाचारम्भणश्रुत्या Sहैतमेव सत्यम् । हैतवादिनां तु कार्यत्वं कारणत्वं चोभयभ्रान्त्यावस्तुतो हैतेकार्यैव तेनायमहैतत्पक्षो न विरुध्यते ॥ १८ ॥

३०३

न च सत्कार्यत्वाद् हैतमपि सत् रजुसर्पादिवच्च प्रतीतिकत्वात्कार्यत्वस्य जगतीत्याह माययैति-थाऽड्ज कथंचन । तत्त्वतो भिद्यमाने हि मत्युर्तामृतं ब्रजेत् ॥ १९ ॥

३०३

एतदद्यं वस्तुमाययैव भिद्यते प्रज्ञात्मना प्रतीयते नान्यथा वस्तुतः कथंचन पृथक्प्रकारेण । यतोऽङ्ग निरक्यवम् वस्तुतोऽङ्गस्य कार्यत्वे हि विनाशिता स्यात् ॥ ९९ ॥

308

वेदान्तद्वैततात्पर्याभिज्ञतया वास्तविकार्थकथाभाववादिनः प्रत्याहाजातस्यैते—

308

ग्रजातस्यैव भावस्य जातिमिच्छुचिन्त वादिनः। अजातो ह्यमृतताभावो मर्त्यानां कथं मष्यति ॥ २० ॥

308

निर्विकारात्मनो ये जनिं वदन्ति तन्मते कथमात्मा विनाशी स्यात् मृत्युश्र्व जातस्य ध्रुवः ॥ २० ॥

308

कुतो न विनाशी स्यादत श्राह नेति—न भवत्यमृतं मृत्यो न मर्त्यममृतं तथा। प्रकृतेऽन्यथा भावो न कथंचिदविषय—

308

ति ॥ २१ ॥

308

आत्मनो ह्यमृतत्वस्वभावात्स्वभावस्य

304

चापारित्याज्यत्वादिति भावः ॥ २१ ॥ स्वभावत्वोक्तिरेवान्यथा न स्यादित्याह स्वभावेनेति—

304

स्वभावेनामृतो यस्य भा- वो गच्छति मर्त्यताम् । कृत- केनामृतस्तस्य कथं स्थास्य- ति निश्चलः ॥ २२ ॥

304

यस्य मते स्वभावतोऽमृत एव पदार्थः कृतकेन कार्यरूपेण पुनर्मर्त्यो भवति । तस्य मतेऽमृतत्वं न निश्चलामिति स्वभावहानि- रेवोक्ति भावः ॥ २२ ॥

304

तस्मात्स्थिरश्रुतयोपवादार्थमध्यारोप एव तात- पर्यवत्यो न वस्तुतः कार्यरूपेणात्मनः परिणाम- दावित्याह भूतत इति ।

304

भूततोऽभूततो वापि सृज्य- माने समाश्रुति: । निश्चितं यु-

15

३०३

माण्डूक्यकारिका ।

कियुक्तं च यत्तद्वाति नेत्रत् । २३ ।

वस्तुतो जायते जगदथाऽजायते मायया मिथ्यैव जात इवेत्युभयत्र सृष्टिश्रुति: सन्नि प्रमाणं तथापि युक्तिमत्त्वादनिश्चितं न युक्तिहीनमप्युक्तपरतन्त्रमिथ्यात्वे ॥२३॥

मिथ्यात्वे श्रुतीराह नेहेति । नेहनानेति चाम्नायादिन्द्रो मायाभिरित्यपि । अजायमानो बहुधा मायया जायते तु स: ॥ २४ ॥

नेहनानास्ति किंचनैत्ययमाम्नायो मिथ्यात्व एव सार्थक: सतोऽपवादसंभवात् । तथेन्द्रो मायाभि: पुरुरूप ईयते । अजायमानो बहुधा विजायते । इत्यादौ तु साक्षादेव मायाशब्द इति भाव: ॥ २४ ॥

305

कार्यकारनिषेधभृते श्वाससज्जगदित्याह संबूतोरिति—

305

संबूतेरपवादाच्चसंभव: प्रतिषिध्यते। कोन्वेनं जनयेदिति कारणप्रतिषिध्यते॥२५॥

305

अन्धन्तम: प्रविशन्ति ये संबूति मुपासते इति कार्यब्रह्मोपासननिषेधादनित्यत्वारान्तत्वेन सम्भव: कार्यमात्रं निषिध्यते तथाधिष्ठानज्ञानेन विनष्टं भ्रमं क पुनर्जनयेदिति कारणं च प्रतिषेधतिकोन्वेनं जनयेत्पुनरितिश्रुति: भ्रम एव कार्यकारणभावो न वास्तव हति भाव:॥ २५ ॥

305

द्वैताडSकल्पे श्रुत्यन्तरमाह स इति—

305

स एष नेति नेतीति व्याख्यातं निह्नुते यतः। सर्वग्राहाभाविन हेतुनाडSञ्ज पकाशते॥ २६॥

३०५

स एष इयुत्पक्रमेदेवाव ब्रह्मणो रूपे मू-

३०५

तां चामूर्ते श्रेयादिना ह्यारु्यातं सर्वे किंचि-

३०५

दस्तु तया ग्राह्यं माभूदिति हेतुना नेति नेती-

३०५

त्यपवादाति यतः श्रुतिरत: केवलमजं ब्रह्मै-

३०५

व भातीयर्थ: ॥ २६ ॥

३०५

द्वैतमिथ्यात्वे युक्तिमाह सत इति-

३०५

सतो हि मायया जन्म यु-

३०५

ज्यते न तु तत्त्वतः । तत्त्वतो

३०५

जायते यस्य जातं तस्य हि

३०५

जायते ॥ २७ ॥

३०५

सतः स्वरूपेण विद्यमानस्यैव जन्मरू-

३०५

पांतरं माययैव सम्भवति न वस्तुतो य-

३०५

था नटस्य । यस्य तु. मते स्वरूपेण सदेव

३०५

वस्तुत एव जन्यते पुनस्तन्मते सत एव

३०५

पुनः पुनर्जन्मानवस्थापत्ति: ॥ २८ ॥

३०५

ग्रसतः पदार्थस्य तु वन्ध्यापुत्रादिरिव वास्त-

३०५

वं मायिकं वा कथं अपि जन्म न सम्भवती-

30

त्याहासत इति—

30

असतों मायया जन्म त-

30

स्वतो नैव युज्यते । बन्ध्या-

30

पुत्रो न तत्त्वेन मायया वापि जायते ॥ २८ ॥

30

सदेवासदृश्यमेव माययेत्युपपादयिते दृष्टान्तेन यथेति—

30

यथा स्वप्ने द्वयाभासं स्प-

30

न्दते मायया मनः । तथा जा-

30

ग्रदृश्याभासं स्पन्दते मायया मनः ॥ २९ ॥

30

जाग्रति स्वप्नेच मन एव माययाडनेकरू-

30

पेण स्फुराति प्रबोधेनानानुपलम्भात् ॥२९॥

30

नन्वेवं ब्रह्मातिरिक्तमनसो जगत्कारणत्वे कथमद्वैतमत ग्राहाद्यमिति ।

30

अदयं च द्वयाभासं मनः स्वप्ने न संश्यः । अदयं च द्वयाभासं तथा जाग्रत्संशयः ॥ ३० ॥

30

ब्रह्मण्यध्यस्ततत्त्वेनाद्दयं ब्रह्मात्मकमेव मनः स्वरूपतत्तत्संकल्पनेन द्वैतमिवभाति । जाग्रति स्वप्ने चित्यर्थः ब्रह्मैवाधिष्ठानं न मन इति भावः ॥ ३० ॥

30

मनोमात्रं द्वैतमित्यत्र युक्तिमाह मनोदृश्यामिदं हेतं युक्तिचित्सचराचरम् । मनसो ह्यामनीभावे द्वैतं नैवोपलभ्यते ॥ ३१ ॥

30

हि यतो विवेकवैराग्यादिना मनसः संस्कार्य शन्तौ हेतुं न भात्यतः सर्वामदयं द्वैतं मन एव ॥ ३१ ॥

३३

श्रमनीभाव माहात्मेति-आत्मसत्यानुपोधेन न संकल्पयते यदा । अमानस्तां तदा याति ग्राह्याभावे तदग्रहम् ॥ ३१ ॥

३३

आत्मैव सत्य इति बोधे ऽनात्मविषयकसंकल्पाभावो ऽमनोभावः । मिथ्यात्वदर्शे संकल्प्यादभावात्तन्मनोडग्रहं न किंचिद्दृग्रह्नाति ॥ ३१ ॥

३३

द्वैतमिथ्यात्वकेनात्मा बुध्येतातद्ग्राहकल्पनाकल्पित-अकल्पकमजं ज्ञानं शेयाभिन्नं प्रचक्षते । ब्रह्मैयमजं नित्यमजेनाजं बिबुध्यते॥३३॥

३३

हैतकल्पनाहीनं यदनादिज्ञानं तज्ज्ञेयं ब्रह्मैव तथाच स्वयंप्रकाशत्वात्स्वरूपभूतेन

३१२

तैन ज्ञानेन स्वयमात्मावबुध्यते न मनसेऽति भावः ॥ ३३ ॥

३१२

तस्मात्प्रत्यग्तेनामनोभावः सम्पाद्य संवेध इत्याह निः्रहीतस्येति—

३१२

निगृहीतस्य मनसो निर्वि-कल्पस्य धीमतः । प्रचारः स तु विज्ञेयः सुप्तेन्यो न तत्समः ॥ ३ ॥

३१२

विषयेभ्यो निगृहीतस्यातो निर्विकल्पस्य धीमतो विवेकिनो न सुप्त इवाविवेकिनो मनसो यः प्रचारः शिष्टचिदात्मरुपस्फुरणं स विज्ञेयो निःचेयो नु सन्देहः सुप्त्तो तु न तन्निगृहीत मनः प्रचारसमो मनसः प्रचारः किन्तु तदा मनसः सकलानर्थ वीजरागादि वासनावृत्येनतमोऽभिभतत्वेन चान्योडविवेक रूप एव ॥ ३४ ॥

३१२

प्रचारभेद हेतुमाह स्वयं लीयत इति—

३१३

माण्डूक्यकारिका ।

३१३

लीयते हि सुपुप्ते तन्निगृ-

३१३

हीतं न लीयते । तदेव निर्भ-

३१३

यं ब्रह्म ज्ञानालोकं समन्त-

३१३

त: ॥ ३५ ॥

३१३

लीयतेऽज्ञाने तन्मनो न तूपायवशीकृत-

३१३

मितिभेद: एवं च तत्समाहितमन एव-

३१३

भयं ब्रह्मस्वरूप रूपज्ञानमेवालोक: प्रकाशो

३१३

यस्य तत्समन्तो व्याप्तम् ॥ ३५ ॥

३१३

उक्तं बह्मेदृशमित्याहाजमिति-

३१३

. अजमनिद्रमस्वप्नमनामक-

३१३

मरूपकम् । सकृदिभातं सर्वज्ञं

३१३

नोपचार: कथंचन ॥ ३६ ॥

३१३

निद्राविद्या तत्कृता नात्मभानं स्वप्न: ।

३१३

सकृदिभातं सदाभासमानम् । सर्वे च त-

३१३

ज्जं ज्ञानं चेत्यखण्डबोधस्वरूपम् । एष चा-

३१८

जत्वायुपचारो सद्धानिर्विशेषस्वरूपबोधनोपपत्तया उपलब्ध्या प्रसिद्धोपि न कथंऽपि सम्बवाति चिदन्याडभावात्स्रबोधे ॥ ३६ ॥ ब्रह्मातद्रिदरोभेददृष्ट्यापुल्लिङ्गतया प्रकारान्तरेषां ब्रह्म निरूपयति सर्वेति—

३१८

सर्वभिलापविगत: सर्व-चिन्तासमुत्थित: । सुप्रशान्त: सकुज्ज्योति: समाधिर-चलोऽभय: ॥ ३७ ॥

३१८

अभिलापो वाक् उपलब्धृत्वाहाह्निद्रिय-हीन: । एवं चित्तान्त:करणं तद्वर्जित: । सकृत्सदा ज्योति:स्वरूप: । समाधिगम्य: । अ-चल:स्वरूपाद् अच्युतोऽभयो डचिनाशो॥३७॥ उक्तार्थे किंचिद्दिशेषमाह इति—

३१८

ग्रहो न तत्र नोर्सगश्चिन्ता यत्र न विद्यते । ग्रात्म—

34

सस्थं तदाज्ञानजातिसमतां गतं ॥ ३८ ॥

34

यत्र ब्रह्माणि काचिच्चिन्ता नास्ति न तत्र ग्रहणमुत्सर्गस्त्यागो वा सम्भवाति । अथैतप्रकरणादौ यदुक्तमतो वक्ष्याम्यकापृण्णयमजातिसमतांगतमिति तदुपसंनियत आत्मेति । यदा यद्वितीयात्मज्ञानमात्रल्लीनं भवति तदा तत्त्वरूपज्ञानं समतामेकरसतातं गतं जानिहीनमेव भवतीत्यर्थः ॥३८॥

34

एवं द्वितीयज्ञानमेव कुत्रो न सर्वे कुर्वन्तीयत आहास्पर्शेति— अस्पर्शयोगो वै नाम दुर्दर्शः सर्वयोगिभिः । योगिनो विभ्याति यास्मादभये भयदर्शिनः ॥ ३९ ॥

34

अयमद्धैतात्मबोधश्व वेदान्तेषु स्पर्शयोगो—

395

मारडूक्स्यकारिका

395

गशब्देनासङ्ख्यान्नामप्रसिद्धो तौपकैर्दुर्ज्ञेय: किंचाभये वस्तुतस्वकल्पहेताभावेन भय-

395

हीनेपि ब्रह्मात्मन्यात्मनो डसख्वरूपभयानुसन्धानशालिनो योगिनो ह्यस्माद्देतात्मन: सकाशाद्देतिमन्तो भवन्ति। असङ्ख्याद्देत-

395

नाममात्राधीतान् तज्ज्ञाने यतन्त इति भाव:॥ ३९ ॥

395

तत्त्वज्ञानेडपवृत्तौ हेत्वन्तरमाह मनस इति-

395

मनसो निग्रहायत्तमभयं स-

395

वैयोगिनाम्। दु:खक्षय:प्रबोधश्र्वापक्षया शान्तिरेव च॥ ४०॥

395

अभयमद्वैतं सर्वदु:खक्षय: आत्मबोध: शान्तिरमुक्तिश्चैतत्सर्वे मनोनिग्रहाधीनं त-

395

निग्रहश्व दुष्कर इति मतं साधारणयोगि-

395

नाम्। प्राप्तसुकृतलब्धात्मबोधानां त्वात्म-

395

तिरिक्काभावेन साध्यसाधनकथैव नेति भाव:॥ ४० ॥

१९

उद्रेंगतजौदासीन्येविहायोध्यमपरायांदुष्कर-मापि मुखरामिल्याहोतेक हिते-

१९

उत्सेक उद्धेयद्दत्त्कुशाग्रे-णैकविन्दुना। मनसो निग्र-हस्तदूद्विदपरिखेदत:॥ ४१ ॥

१९

कुशाग्रेण जलोत्क्षेप तत्परस्स्योदाधिशेष इव मनोनिग्रहोऽपि भवेदेवाखेदत:॥ ४१ ॥

१९

तस्मान्मनोनिग्रह: कार्य इत्याहोपायेनैति-उपायेन निगृहीयाद्दक्ष-क्षं कामभोग्यो:। सुप्रसन्न ल-ये चैव यथा कामो लयस्त-था॥ ४२ ॥

१९

विषयस्य कामनायां तथा भोगे विक्षिप्तं लये निद्राडज्ञानतमसि निर्विषयतया सुप्र-सन्नं च मन उपायेनात्मन्येव स्थापयेत्। प्र-

९५

सन्नस्य किंर्थे निप्रहस्तत्राह यथेति मन्त्रमा आत्माविमुक्ताया उपभयन्न तुल्यवादिति भावः ॥ ४२ ॥

९५

मनोनिम्रहोपांय वैराग्यं ज्ञानं चाह दुःखामितिदुःखं सर्वमनुस्मृत्य कामभोगादिवर्त्तयेत् । अयं सर्वमनुस्मृत्य जातं नैव तु पद्यति ॥ ४३ ॥

९५

सर्वे दैतं दुःखहेतुरिति विषयेच्छा भोगतो मनो निवर्त्तयेत् तथा सर्वमजं ब्रह्मोति मत्न्वाजातं दैतं न भावयति पुनस्तथाचित्कदापि ॥ ४३ ॥

९५

विषयेभ्यो निवर्य न त्यजेतिकन्त्वासंगं कुर्योनित्याशयैनाह लये सम्भावयेच्चित्तं वि-

९५

क्षिप्तं शामयेत्पुनः । सकषायं

३१६

विजानीयात्समप्राप्तं न चालयत् ॥ ४४ ॥

३१६

लये निद्रात्तौ चित्तं मनो ज्ञानवैराग्याभ्यामात्माभिमुखं कुर्यात् विषयेपु चञ्चलं च तद्वश्यां स्थापयेत् एवमपि स्तब्धमात्मन्यप्रवतं सकषायं रोगादियुतं संप्रामिदं मन इति जानीयाज्जात्वा च तद्वश्यामात्मानि न-येदिति भावः समं ब्रह्म तदाकारं तु विषयाभिमुखं न कुर्यात् ॥ ४४ ॥

३१६

सर्वतो निवृत्त्यात्मोन्मुखतायां मनसे यत्सुखं न तत्रासक्तो भवेत्कन्तु चिन्येयमेव मनः कुर्यादित्याह नेति—

३१६

नास्वादयेत्सुखं तत्र नि:स-ज्ञ प्रज्ञया भवेत् । निश्चलं नित्यरहितं चित्तमेकीकृतं य-त्तत: ॥ ४५ ॥

320

तत्र समाध्यादौ निद्रादाविव यदृडवि-

320

चकं सुखं तत्राडविद्यकमिदमिति बुद्ध्यावि-

320

रक्तो भवेत् । किञ्चात्मस्थमपि चेदनात्मो-

320

न्मुखं स्याततर्ह्युक्तोपायाभ्यामात्मन्येव लीनं

320

मनः कुर्यात् ॥ ४५ ॥

320

ब्रह्मभूतं मनो लभ्यते यदेत-

320

यदा न ठीयते चित्तं न च

320

विक्षिप्यते पुनः । अनिर्जन-

320

मनाभासं निष्पन्नं ब्रह्म तत्त-

320

दू ॥ ४६ ॥

320

निद्राविषयाभ्यां लयाविक्षेपौ तद्वहितमनो-

320

दृनमचलमनाभासं विषयाकारेणाडभासमा-

320

नमेवं यदा मनस्तदातन्मनो ब्रह्मभूतामिति

320

डेयम् ॥ ४६ ॥

320

ब्रह्म विंशनष्टे स्वस्थामोते—

320

स्वस्थं शान्तं स निर्वाण-

329

मकार्थ्यं सुखमुत्तमम् । अजन्म ज्ञानं सर्वज्ञं परिचक्षते ॥ ४७ ॥

329

स्वस्थं हृदैतत् शान्तं विक्षेपशून्यं स निर्वाणं सदृमुक्तस्वरूपं वाग्गोचरं नि-रतिशयानन्दस्वरूपं अने-रासिमकल्प-तत्त्वात्स्वरूपभूतज्ञेयजगदपेक्षया सर्वज्ञं वदन्ति ब्रह्म तज्ज्ञा इति शेषः ॥ ४७ ॥ मनोनिग्रहादुक्तयो धान्तबोधाय ध्रान्तदृष्ट्यै-वेत्याशयेनाह नेति—

329

न कश्चिज्जायते जीवः स-म्भवोऽस्य न विद्यते । एतत्त-दुत्तमं सत्यं यत्र किंचिन्न जायते ॥ ४८ ॥

329

आत्मात्मासङ्गः सम्भवोऽन्यकारणं च नास्त्येवति वस्तुतो न कोऽप्युत्पद्यते । यतो

३२२

माण्डूक्यकारिका।

३२२

यत्र ब्रह्म स्वरूपेन किञ्जिजायते तत्तदेतद्धोत्तमं पारमार्थिकं सत्यम् अन्यथा विकारित्वेन कदाचिद्दिनाशसंभवात्सापेक्ष एव सत्यवादः स्यात्सचायुक्ताश्चिदभावे जगद्रन्ध्यप्रसङ्गादिति भावः ॥ ४८ ॥

३२२

॥ इत्यहैतप्रकरणम् ॥

३२२

अथाद्वैतविरुद्धवादप्रशमनेन परमशान्तिसम्भावनया विशिष्टया विशिष्टया माण्डलिकेन च तरक्ष्यां चित्रविषयीभूतस्व शान्तगुरुनामश्रके ज्ञाननेत्यादिपद्धतयेन ।

३२२

ज्ञाननाकाशकल्पेन धर्मान्योगनोपमान् । जेयाभिज्ञेन सङ्बुद्धस्तं वन्दे द्विपदां वरम् ॥ १ ॥

३२२

य आचार्यों ज्जेय आत्मा तदभिन्नेन तत्र कलिपत्वाद्‌तथैकाशकल्पेन शून्य तुल्येनाकिञ्चिदूतनेहशानेव धर्मान् जगत्पद्-

३२३

थानू समबुद्ध: सम्यग्मिश्रिकायाद्दितभावं प्राप्नोति यावत् तं मनुष्यवरं बद्देहामिल्यथे: ॥ १ ॥

३२३

अस्पर्शयोगो वै नाम सर्वसत्त्वसुखेहित: । अविवादो विरुद्धे दर्शितस्त्त नमाम्यहम् ॥ २ ॥

३२३

न स्पर्श: केनचित्सम्बन्धो यस्म यौगस्य सनातनवस्तुन: स ब्रह्मभाव इति यावत् स चात्मत्वात् सर्वेषां सुखदो हितइच तथा सर्वसत्ताप्रदत्वादविरुद्धो तो विरुद्धवादशून्यइचेति वै नाम प्रसिद्ध: येन चाचार्यगेहगेष भाव: स्वयं बुद्धादेशित उपदिष्टइच शिष्येभ्य: तं नमामीति नत्प्रधिक्यमादरांधेक्यच्योति ॥ २ ॥

३२३

विरुद्धवादं दर्शयाति भूतस्येति

324

मारडूक्यकारिका

324

भूतस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि । अभूतस्यापरे धीरा विवादन्तः परस्परम् ॥ ३ ॥

324

केचिदेव सांख्याः पृथिवीनागरस्योत्पत्तिमिच्छन्ति तथान्योन्यं विरुध्दं वदन्तोऽपरे बुद्धिमन्तो नैैयायिका अविद्यमानस्य ॥ ३ ॥

324

एतद्वादाभ्यां फलितमाह भूतमिति-भूतं न जायते किंचिद्भूतं नैव जायते । विवादन्ता द्वयाहोवमजातिं ख्यापयन्ति ते ॥ ४ ॥

324

यदस्त्येव न तज्जायेत पूर्वतः सत्त्वादेव यथात्मा , यद् नास्त्येव तद्‌प्यसत्‍वादेव खपुष्पवन्नोत्पद्यतेति वदन्तो हेतुवादिन एव

३२५

मार्गदूष्यकारिका ।

३२५

ते सुन्दोपसुन्दन्यायेन पक्षयोः्व्याघाते सर्वमजामिति फलितं कुर्वन्ति ॥ ३ ॥

३२५

वयन्तु न पाञ्चाः किन्तु तदनुपस्पष्टतदुपलक्षितपरिपकफलग्राहिणा इत्याह ख्याप्येतिकथ्यमानामजाति तैरतुमोदामहे वयम् । विवादामो न तैः सांदिमविवादं निबोधत ॥ ४ ॥

३२५

तैः सांख्यादिभिः सह विवादं न कुर्मः किन्तु तैः फलीकृतमखिलाजत्वमदीकुरमो तश्रेतामिविवादं जानीत ममानुयायिनः ॥५॥

३२५

जातस्य जन्म तु व्यर्थमित्यजातस्यैव जन्म वदन्ति न तद्प्युपपचत इत्याशयेनाद्वैतप्रकरपोक्कविंशादिपचत्रयमाहाजातसेयत —

३२५

अजातस्यैव धर्मस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः । अजा-

326

तौ ह्यमृतो धर्मो मर्त्यतां कथ-

326

मेष्यति ॥ ६ ॥

326

न भवत्यमृतं मर्त्यं न म-

326

त्यममृतं तथा । प्रकृतेरन्यथा

326

भावो न कथंचिद्विष्यति॥७॥

326

स्वभावेनामृतो यस्य धर्मो

326

गच्छति मर्त्यताम् । कृतकेना-

326

मृतस्तस्य कथं स्थास्यति नि-

326

श्वलः ॥ ८ ॥

326

धर्मस्य भावस्य पदार्थस्य उत्कार्थमेव

326

शिष्टम् । अजातजन्मानुपपत्तिवादिनोप्य-

326

डस्मदनुमोदित वादा इति भावः ॥ ८ ॥

326

प्रकृतिशुद्धार्थमाह सांसिद्धिकीति—

326

सांसिद्धिकी स्वाभाविकी

३२७

मागडू क्यकारिका ।

३२७

सहजा अकृता च या । प्रकृ-

३२७

ति: सेति विज्ञेया स्वभावं न जहाति या ॥ ९ ॥

३२७

स्वभावे न त्यजति यान्यथा न भवति सा प्रकृति: यथायोग्यं साम्यकं सिडौं भवादणिमदि प्राप्तिरूपा तथा पक्ष्यादि-

३२७

नामाकाशमनाद्या तथाग्न्यादेरुष्णात्वाद्या या च जलादेर्निम्नदेशागमनाद्या । इती-

३२७

त्न्यथा विन्तनमध्यनर्थायैवेत्याह जरेति-

३२७

जरामरणनिर्मुक्ता: सर्वे ध-

३२७

र्मा: स्वभावतः । जरामरण-

३२७

मिच्छन्तइच्यवन्ते तन्मनी-

३२७

षया ॥ १० ॥

३२७

धर्मो आत्मानो डजरामरप्रकृत्योपि जरा-

३२८

मरणं कल्पयन्तो जरामरणभावनया च्यवन्ते जरामृत्यू लभन्ते ॥ ९० ॥

३२८

ऋथप्रकृतानुसारेणानुमोदनविधया सांख्यमते न्यायिकाद्रुक्कानुपपत्तिमाह कारणं यस्स्य वै कार्यकारणं तस्य जायते । जायमानं कथं भिन्नं नित्यं कथं च तत् ॥ ९१ ॥

३२८

यस्य मते परिणामकारणमेव कार्यकारं तस्य मते कारणस्योत्पत्ति: फलिता तथा परिणामान्यथानुपपत्त्या सावयवत्वेनानित्यत्वं च कारणस्य फलितमित्यनुपपन्नमजं नित्यं च प्रधानमिति मतम् ॥ ९२ ॥

३२८

किंचतन्मते कार्यकारणाभेदे कारणात् यद्यभिन्नं कार्यं तर्होज्ज्वापत्ति:कार्ये कार्यकारणस्याभेदे अनित्यत्वजन्मित्योरापत्ति: कारकेऽ इत्याह कारणादिति—

३३६

कारणाद्यध्याननित्यत्वमतःकायंर्जे यद् । जायमानाद्धि वै कार्यात्मकं ते कथम् घुवम् ॥ १२ ॥

३३६

मायावादे त्वारोपितं कार्यमेव कारणमात्र-मित्येतावद्‌भ्युपगमान्न दोष इति भावः॥ १ २ ॥

३३६

अजाद्दै जायते यस्य दृष्टान्तस्य नास्ति वै । जात-च जायमानस्य न व्यवस्था प्रसज्यते ॥ १३ ॥

३३६

किंचाजन्मादि जायते जन्म-मतो वा नाद्यः उभयसंततदृष्टान्ताभावात् अनवस्थयाकारणत्वाविश्रान्तेरनत्योऽपि ने-त्यर्थः ॥ १ ३ ॥

320

श्रौताद्वैतत्ववासनया जगदनादित्वमनुपपत्तिमाह हेतोरिति—

320

हेतोरादि: फलं येषामादि-हैंतु: फलस्य च । हेतो: फल-स्य चानादि: कथं तैरुपवण्यते ॥ १४ ॥

320

हेतु: कर्म । आदि: कारणम् । फलं दे-हादि: । येषां मते देहादि: कर्मण: कारणं दे-हादेश्व कर्म कारणम् । तैरेवमुभयोरादि-त्वमुक्त्वा कथं पुनरनादित्वं तैरुपवण्यते विरुद्धम् ॥ १४ ॥

320

हेतुफलयोरेक्तं परस्परकायिकारणत्वं दृष्टविरुद्धं न हि पुत्राज्जन्मपितुरुदेति इत्याह हेतोरिति—

320

हेतोरादि: फलं येषामादि-हैंतु: फलस्य च । तथा ज-

331

नम भवत्तेशां पुत्राज्जन्म पितुयथा ॥ १५ ॥

331

तयोर्ज्जन्माऽऽश्रिकारेनोक्तविरोध इति चेतत्राह सम्भव इति—

331

सम्भवे हेतुफलयोरोषितव्यः कमस्त्वया । युगपत्सम्भवे यस्मादसम्बन्धो विपाणवत् ॥ १६ ॥

331

युगपज्जायमानयोर्‌विषाणयोः परस्परकायेकारणभावो न यथा तथा युगपत्सम्भवे हेतुफलयोरपि स सम्बन्धो न स्यादिष्यते च तयोः स सम्बन्धस्त्वयातस्तयोः सम्भवे ज—

331

न्मानि कमोर्वैष्ठष्यः कस्य पूर्वं जन्मेति । दुष्परिहरो विरोध इति भावः ॥ १६ ॥

331

परस्परासम्बन्धमुपपादयति—

331

फलाऽ‌ऽदुत्पद्यमानः सन्नते ह—

३१२

तुः प्रसिद्ध्यति । अप्रसिद्धः कथं हेतुः फलमुत्पादयिष्यति ॥ १७ ॥

३१२

फलादुत्पत्त्यते यो हेतुः सफलात्पूर्वं न प्रसिद्ध्यति नास्ति यो नास्ति स कथमुत्पादयेत्फलम् एवं च क्रमा्भावेन कार्यकारण-स्पर्शः कदापि ॥ १७ ॥

३१२

तथाच क्रमोवाच्य इत्याह यदि ।

३१२

हेतोः फलात्सिद्धिः फलसिद्धिरइच हेतुतः । कतरत्पूर्वानिष्पन्नं यस्य सिद्धिरपेक्षया ॥ १८ ॥

३१२

द्ययोर्मध्ये कतरत्पूर्वसिद्धं . यस्यापेक्षया यतो परस्य पश्चात्सिद्धिस्तहदेतोर्थः अन्योन्याधीनासिद्धिकयोरन्योन्यतः पूर्वमसिद्धिरेवेति भावः ॥ १८ ॥

332

दुर्निरूप्यत्वमभिप्रेत्य क्रमस्याहाशङ्कित—

332

अशङ्करपरिज्ञाने क्रमको—

332

पोथवा पुनः। एवं हि सर्वथा बुद्धेरजातिः परिदीपिता॥१९॥

332

यदुच्येत वक्तुं न शक्यते कमो ज्ञायते वा नाथवापूर्वोक्तक्रमस्य कोपोऽन्यथाभावो विपरीतः क्रम इति। एवमपि बुद्धेः पण्डितैस्तैरनुत्पत्तिरेव सर्वेषां सर्वथा सूचितो भवेत् ॥ १९ ॥

332

ननु लोके बीजाङ्कुरयोः प्रसिद्धा परस्पर—

332

कारकत्वात् स्वाह बीजेतु—

332

बीजाङ्कुराख्यो दृष्टान्तः सदै साध्यसमो हि सः। न हि साध्यसमो हेतुः सिद्धो

332

साध्यस्स युज्यते ॥२०॥

३२४

तत्रापि ऋक्‌मस्योक्तरीत्या­दू­निरूप्यल्वेन दाष्टान्तिकसं एव हष्टान्तो­पि विप्रतिप­त्तः तथाच नैष हष्टान्तो हेतु: परस्परकारण­ता सिद्धावुपयुज्यते। अथ परस्परंप्रति पर­स्परस्यादित्वमपि­प्रसिद्धमिति नैतदृ­हष्टान्ते नानादित्वमपि सिद्ध्यंतो­युक्तं चतुर्दश इति भावः ॥ २० ॥

३२४

ऋजुजातिः परिदीपितेत­त्र प्रकारमा­ह पूर्वो­त­पूर्वापरा परिज्ञानमजाते: प­रिदीपकम्। जायमानादृधि वै­धर्म्यादिकं पूर्व न गृहीयते ॥ २१ ॥

३२४

कार्यकारणसम्बन्धस्‍य नियतत्वाज्ज्ञातं चेदं कार्यमिति तस्मात् कार्यान्नियत­पूर्व कारणं कथं न ज्ञायेत यदिं नैव ज्ञायेत पूर्वापरभावस्ता­हिं तयो: कार्यकारणभावो­पि नैव ज्ञायते­त्य­ज्ञानेनाजातिरुत्पत्तिरेव वो­धिता तयो: । ततस्त्राति तस्य तस्य कार­

334

माण्डूक्यकारिका।

334

पत्वे तु पूर्वपरपरिज्ञानेऽपिसर्गादावाच्यफले पूर्वहेतोरनध्यैवाति भावः ॥ २१ ॥

334

प्रकारान्तरेऽनुत्पत्तिनिरहस्यते स्वतं इति-

334

स्वतो वा परतो वापि न किंचिदस्तु जायते । सदस- त्सद्वापे न किंचिदस्तु जायते ॥ २२ ॥

334

नाहि किंचित्स्वस्मात्स्वयं जायते पूर्वमस- त्स्वस्य । न वा परतो घटादेः पट्टादि । ननु परतो मृतादेर्जायत एव घटादिरिति चेद्धान्तरियम् तथाहि सदेवघटादि जायते डथासत् किं वो भयम् नाद्यः । सिद्धत्वात् वन्ध्यापुत्रादेरुत्पत्तिप्रसङ्गान्न द्वितीयः उभयं तु विरुद्धमेवति ॥ २३ ॥

334

वादिमतेनुत्पत्तिरेव फलतीति सूचयति प्रकारान्तरेऽा हेतुरिति-

३२६

मारडूक्यकारिका ।

हेतुन जायते नादः फलं चापि स्वभावतः । श्रादिने विन्यते यस्य तस्य श्रादिनं विन्यते ॥ २३ ॥

अनादिनी हेतुफले जायेते च परस्परादिति मते अनादेः परस्पराद्धेतुः फलं च नैव जायता इत्येव वाच्यम् कुतः यस्यादि: कारणं न तस्यादिजन्मापि नेति स्वभावात् ॥ २३ ॥

एवमजं ज्ञातिमात्रमखिलामितिसिद्धमुतत्र ज्ञतौ बलाज्जेयापत्तिरिति श्रूयते प्रज्ञेति—

प्रज्ञे: स निमित्तत्वमन्यथा दूयनाशानः । सकृदेशस्योपलब्धेक्ष परतन्त्रासितता मता ॥ २८ ॥

337

ज्ञते: सानिमित्तत्वं सविषयत्वमावइय-कमन्यथा निर्विषयत्वे हेतुप्रतीत्यच्छेदाज्ज्ञ-तेरैक्यादिति भाव: किंचाग्न्यादिवाह्यार्थदे-ताभावे द्वाहादिक्लेशो न स्यादत: परेषां है-तवादिनां तन्त्राणां शास्त्राणामेवास्तितता यथार्थता ॥ २४ ॥

337

समाधाने प्रेति ।

337

प्रज्ञे: सानिमित्तत्वामिष्य-ते युक्तिदर्शनात् ॥ निमित्त-स्यानिमित्तत्वामिष्यते भूतद-र्शनात् ॥ २५ ॥

337

तथाप्यस्माभिस्तूक्ताज्ज्ञात्विवैचित्र्यचक्षेशो पृथग्भयुत्तिके ह्याज्ञाते: सविषयत्वं तथा भूतदर्शनादस्तुभूतकारणहष्यां निमित्तस्य हेतुस्यांनिमित्तत्वं चावस्तुत्वेन ज्ञात्वाच-ऋचादिं प्रतिष्यते । मृतृदृष्टो मृतमयहेताप्र-

३३५

तीतेरवस्तुभूतं घटादि न कस्याचिन्नामि-

३३५

तं भावितुमहतीत्यद्दित एव सकलतज्जग-

३३५

द्ववस्थोपपादनीयास्वाप्नजगद्ववस्थावादिति

३३५

भावः ॥ २५ ॥

३३५

तस्मान्नृदेव न मृन्मयमिति-

३३५

वन् मन एव न मनोवि-

३३५

षयद्वैतमित्याह चित्तमिति-

३३५

चित्तं न संसृष्टत्थेनार्थो-

३३५

भासं तथैव च । अभूतो हि

३३५

यतश्रार्थो नार्थाभासस्ततः पृ-

३३५

थक् ॥ २६ ॥

३३५

यतः सर्वोऽपि पदार्थो न भूतो जात एव

३३५

न अवस्तिवति यावत् पदार्थाभासस्तु मनसः

३३५

पृथक् नास्ति यथा रज्ज्वही रज्जुतः त-

३३५

स्मादर्थमथाभासं वा न विषयी करोति

३३५

मनः ॥ २७ ॥

३३५

तर्हि सविषयत्वभावं मनसः किं श्रान्त-

३३५

नैत्यान्हि-

३३५

निमित्तमिति—

338

निमित्तं न सदा चित्तं संसृष्टयध्यवसु त्रिपु । अनिमित्तो विपर्यास: कथं तस्य विषयति ॥ २७ ॥

338

त्रिष्वपि कालेषु कदापि यदि मनो न विषयं स्पृशति तर्हि विषयसंस्कारादि निमित्ताभावात्तस्मिंस्तद्बुद्धिर्विपर्यासो भवति कथं किन्तु स विषयत्वेन भानं स्वभावो मनस इति भाव: ॥ २७ ॥

338

फलितमजातवादं बदनु ज्ञातिजातिवादिनमुपहसति तस्मादिति-

338

तस्मान्न जायते चित्तं चित्तह्रयं न जायते । तस्य प्रयान्ति ये जान्ति खे बै पइयन्नित ते पदम् ॥ २८ ॥

340

यस्मादविच्यमानमेवाखिलं भाति भानमेवाखिलात्मकं भाति तस्मात्तु मानमन्यद्धि किं चित्जनिमत् ये तु चित्तस्य जन्म पश्यन्ति ते तु भुविवाकाशेपि पक्ष्यादि पदमाभिट्यंकं पश्यन्ति ॥ २८ ॥

340

फलितमाहाजातमिति—

340

अजातं जायते यस्मादजातितः प्रकृतिस्ततः । प्रकृतेः अन्यथा भावो न कथम्चिदविष्यति ॥ २९ ॥

340

यतोडजातमेव मनोब्रह्म जगज्जायत इव ततो डजातिब्रह्मणः प्रकृति: स्वभावः स चात्मरूपत्वादचल इति स्थितमिति भावः ॥ २९ ॥

340

ज्ञानादि: संसारो मोक्षश्च सादिरात्मज्ञानज इति

340

मते दोषमहानादोराति—

340

अनादेरन्तवत्त्वं च ससā—

341

मारडू्क्यकारिका ।

341

रस्स्य न सेत्स्यति । अनन्ततां चादि मतो मोक्षस्य न भावि-ष्यति ॥ ३० ॥

341

अनादिश्रेद्धिनाशी न स्यात् संसारो य-थात्मा मोक्षस्तु नश्येदेव यदि सादिघटादि-र्यथा तस्माद्द्वैतामिति भावः ॥ ३० ॥

341

जगन्मोक्षौ न वस्तुत इत्याशयेन द्वितीयप्रकर-श्लोकौ षष्टसप्तमावाहादाविति—

341

आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत् तथा । वितथैः स-दृशा सन्तो डवितथा इव लक्ष्यिता: ॥ ३१ ॥

341

सम्प्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपद्यते । तस्माद्द्वैत

३४२

वर्त्तेन मिथ्यैव खलु ते स्मृता: ॥ ३२ ॥

३४२

सहेतुदृष्टान्तेन मिथ्यात्वमाह सर्वे इति- सर्वे धर्मा मृषा स्वप्ने काय- स्यान्तनिर्देशानात् । संवृते- स्मिन्प्रदेशे वै भूतानां दर्शनं कुत: ॥ ३३ ॥

३४२

कायस्यान्तर्लपावकाशे दृष्टत्वादि स्व- प्ने दृष्टान्तमृषा तहि संवृते निरवकाशे डखण्डे- करसे चिदात्मनि पृथिव्यादीनां दर्शनं कु- तो न मृषा ॥ ३३ ॥

३४२

ननु देहादिह: स्वस्वदेश एव दृश्यन्तेऽथी: स्वप्न इति चेतत्त्राह नेति- न युक्तं दर्शनं गत्वा काल- स्यानियमाद् गतौ ।

343

मारडूक्यकारिका ।

343

दृइच वैं सर्वस्तस्मिन् देशे न विद्यते ॥ ३४ ॥

343

अतिदूरमत्याशु पइयति किंचि देशान्तरस्थं पश्यन्नभन्निद्रो न तदर्थदेशे भवति किन्तु स्वापदेश एवातश्च न गत्वा पइयति ॥ ३४ ॥

343

दृष्टान्तेऽथौसतवं दर्शयति मित्राद्वैरित-मित्राद्यैः सह संमनस्य स-मबुद्धो न प्रपद्यते ।गृहीतं चापि यत्काचित्पातबुद्धा न पइयति ॥ ३५ ॥

343

इदं मया कर्तव्यामिति संमनत्रच प्रबुद्धो न तत्कर्तुं प्रवर्तते प्राप्तं च धनादिहस्तगं न पइयत्यशुबुद्धः ॥ ३५ ॥

343

स्वप्ने चावस्तुतः कायः पृ-

344

थगन्यस्य दर्श्नात् । यथा कायस्था सर्वे चित्तहृयम-वस्तुकम् ॥ ३६ ॥

344

किंच ध्यानस्थाने निश्चलस्य देहान्त-रस्य दर्शनात्स्वप्ने विहारीदेहो मिथ्येऽति सि-द्वेऽिलस्वप्नामिथ्याऽत्वे चित्तहृयत्वस्य तु-लयत्वेन जाग्रत्पदार्था अपि मिथ्याभूता ए-वति भावः ॥ ३६ ॥

344

जाग्रदपेक्षया मिथ्याऽस्वप्नः स्वप्नापेक्षया च सज्जागारितम् प्रतीतिश्च द्वयोस्तुल्यैवैति तुल्यमेव द्वयमित्याशयेनाह ग्रहणाज्जागारितवत्तद्वेतुः स्वम इष्यते। तद्वेतुत्वात्तस्यै-व सज्जागारितामिष्यते ॥३७॥

344

स्वप्नो जागरितहेतुको जागरितकार्यंम् जागरितं यथा गृह्यते तथैव ग्रह्यमाणत्वात् ।

३४५

मारडूक्यकारिका ।

३४५

तथाच मिथ्येति भावः जागरितं तु स्वप्नस्य हेतुत्वात्स्यैव स्वप्नदृष्टेर्वा मते कारणाऽधि-

३४५

या सन्नवस्तुत इति भावः ॥ ३९ ॥ वस्तुस्थितिमाहोत्पादस्येति-

३४५

उत्पादस्याप्रसिद्धत्वाद्-

३४५

जं सर्वसुदृढतम । न च भू-

३४५

ताद्भूतस्य सम्भवोऽस्ति कथं-

३४५

चन ॥ ३५ ॥

३४५

अभूतस्याविद्यमानस्य तृश्णादेरुत्प-

३४५

चोर्विद्यमानवस्तुनः सकाशाद्देसम्भवनात्-

३४५

तिरिक्तानामुत्पादस्योत्पत्तेरासिद्ध्या सर्वमात्मै-

३४५

व ॥ ३८ ॥

३४५

सर्वाज्ञत्वे कथमुक्तं स्वप्नो जाग्रद्वेतुक इत्यत श्राहासादिति-

३४५

असज्जागरिते दृष्ट्वा स्वमे

३४५

पइयति तन्मयः । असत्स्वमे

346

पिहष्ट्टा च प्रतिबुद्धो न पइयंति ॥ ३६ ॥

346

रज्जुसर्पदसदाविद्यमानमेवाखिलहृयमुभयत्र तथापि जागरिते यत्पइयति तदैव तथैव पइयति स्वप्ने न तु स्वप्नहक्वामितो जाग्रथापइयति प्रायः पतावतैव जागरिते कारणतोक्का न परमार्थत इति भावः ॥ ३७ ॥

346

वस्तुतो प्रसिद्धमेव कार्यकरणाभावस्य दर्शयाति नेति—

346

नास्त्यसद्देतुकमसत्सदसद्देतुकं तथा । सच्चसद्देतुकं नास्ति सद्देतुकमसत्कुंतः ४०

346

लोके पदार्थो द्विविधः सद्घटाद्यसंबश्राशृङ्खादि तन्नास्तो सत्प्रातिसत्प्राति वा हे—तुत्वं कार्यत्वें वा न संभवत्यसत्स्वादेव स—

347

मांडूक्यकारिका ।

347

यथ घटादि न सदन्तरपटादि प्रति कारणं भवति सम्बन्धादिमत्त्वेन सदन्तरघटादि-प्रतिकारणामिति तु भ्रान्तिमात्रमुभयत्र मृतस्वाद्य विशेषादिति न किंचित्कार्ये कारणं वेति भावः ॥ ४० ॥

347

स्वप्ने न जागरितं कारयां किञ्चाविवेक एव-वैयर्थ्येनाह विपर्यस्तादिति-विपर्य्यासाद्यथाजाग्रद्चिन्त्यान्भूतवत्स्पृशेत् । तथा स्वमे विपर्य्यासाद्दर्मोस्तत्रैव प-इयति ॥ ४१ ॥

347

यथा जाग्रत्पुमानविवेकादृचिन्त्यानसततो रज्जुसर्पादीनसत्यकल्पयति तथा स्वप्नपदार्थानपि स्वप्न एव न जागरितहेतु-कान् ॥ ४१ ॥

347

सर्वमजं चेच्छारिकादौ सृष्टुद्दाक्तिः कथमत्थ्याहोपेत

३८५

उपलब्धात्समाचारादास्त वस्तुत्ववादिनाम् । जातिस्तु देशिता बुद्धैरजातेस्वसतां सदा ॥ ४२ ॥

३८५

जगत: प्रत्यक्षत्वाहेतो: श्रमादि धर्माचरणाद्वास्ति जगद्वास्त्वाति वादिनामजातिवादात्सतां कुण्ठतधियां मन्त्रविवेकिनामर्थे बुद्धे: पाण्डितै: सूत्रकारादिभि: सृष्टिरुपदिष्टा अद्वैतकल्पनाय सृष्टिप्रक्रिया क्लिप्तेति भाव: ॥ ४२ ॥

३८५

मृत्यो: समृत्युमात्रात्यादि श्रुतमन्दाविवेकिनां मुक्ति: किं संदिग्धा नेत्याहजातेरिति — अजातेस्वसतां तेषामुपलब्धियन्ति ये । जातिदोषा न सेष्यन्ति दोषोपशमलोभो भवविषयतित ॥ ४३ ॥

३४६

मार्गद्वयकारिका।

३४६

उपलम्भादेतोर्ये वियन्त्यहेतात्मनश्च्यवन्ते विविधं हेतुं वावगच्छन्ति तेषां न सर्वे जानिदोषा: सर्वयोनिभ्रमणादयो भवन्ति किन्तु यतते च ततः भूयः संसिद्धौ कुरुते नन्दने ल्याबुत्तेरलप एव ॥ ४३ ॥

३४६

ऋषन्मयेप्युपलम्भव्यवहारयोर्दर्शनात्तु जगत्सत्ता ताभ्यां सेट्स्यतीत्याहोपलम्भादिति—

३४६

उपलम्भात्समाचारान्मायाहस्ती यथोच्यते । उपलम्भात्समाचारादस्ति वस्तु तथोच्यते ॥ ४४ ॥

३४६

दर्शनाद्वारोहादिव्यवहाराच्च मायागजे यथा गजोस्तीत्युच्यते उचैस्तथा जगदस्तुन्यपित्यर्थ: ॥ ४४ ॥

३४६

यदूद्देतातमनो भाति तदधिष्ठानमाह जाल्याभासमिति—

340

जात्याभासं चलाभासं व-स्त्वाभासं तथैव च । अजा-चलमवस्तुत्वं विज्ञानं शान्त-मद्धयम् ॥ ४५ ॥

340

यदुज्झमपिजातिवज्जातमिदामिदं जाय-ते जनिष्यते चेतिवद्वभासते तथाडचल-मापि चलमिव चलतीव तथाडवस्तुव्घ-टाद्यापि वस्तुवदृघटादिवद्रास्ते तद्हयं शा-न्तं विज्ञानम् ॥ ४५ ॥

340

ग्राजत्वमपसंहरत्येवमिति-एवं न जायते चित्तमेवं ध-मां अजा: स्मृता: । एवमेव विजानन्तो न पतन्ति विप-येषु ॥ ४६ ॥

340

एवमुक्तहेतुभिर्यताशिचित्तं जीवात्मानश्च

३४१

मारडूक्र्यकारिका।

न जायन्ते तौड्ययाचिदात्मतत्त्वज्ञा न पुनराविवेके पतन्ति ॥ ४६ ॥

स्रच्युतस्वरूपस्य मिथ्याने कधाभानं स-दृष्टान्तमाहर्ज्ज्वाती—

ऋजुक्रादिकाभासमलातस्पन्दितं यथा । ग्रहणंग्राहकाभासं विज्ञानस्पन्दितं तथा ॥ ४७ ॥

यथोल्मुकस्य स्पन्दितं दीप्तिश्चालनने-नेकधा भाति तथा विज्ञानस्य चितः स्फू-तिज्ञानज्ञातृत्वनेकाकारणाविद्यया ॥ ४७ ॥

ज्ञानेकधाडभानं दृष्टान्तेनाहास्पन्दमानामिति—

अस्पन्दमानमलातमनाभासमजं यथा । अस्पन्दमानं विज्ञानमनाभासमजं तथा ॥ ४८ ॥

342

मारडूक्यकारिका ।

342

अचालितमलातं यथानानेकधा भाति जा-

342

यते वा तद्वद्विज्ञानमपि ॥ ४८ ॥

342

प्रतीत्यनन्यरूपानिरूप्यत्वादाभासो न किंचि-

342

दित्याहालात इति—

342

अलाते स्पन्दमानेऽपि नाभासोऽन्यतो भवः । न त-

342

तोऽन्यत्र निस्पन्दान्नालातं प्र-

342

विशान्ति ते ॥ ४९ ॥

342

ऋज्वाद्याभासाः पूर्वमसन्तः सति स्पन्दे-

342

न्यतः कुतइचिदागत्यालातं भवन्तीत न

342

हश्यते । स्पन्दहीनाच्चतोऽलातात्पुनरन्यत्र

342

गता अपि न हश्यन्ते न चासते लीयमा-

342

ना: किंचोपादाने लयो हेतुः आभासाइच ना

342

लातोपादानकाः तस्मान्निमध्येऽपि तिं भावः॥४९॥

342

वलीक इव भुवोडलातान्निस्सरन्तीऽल्यापि

342

नेत्याह नेति—

343

माण्डूक्यकारिका ।

343

न निर्गता अलातात्ते दृश्यत्वाभावयोगतः । विज्ञानेपि तथैवस्युराभासस्याविशेषतः ॥ ५० ॥

343

दृश्यत्वाभावाद्वस्तुत्वात् न वस्तुनः प्रवेशो निगमो वार्त भवतोस्ते भावः विज्ञाने चिन्मात्रे दृश्याभासा अपि तथैव ऋज्वाभासा एवं मिथ्यैव सुराभासत्वाविशेषात् ॥ ५० ॥

343

तथैवेत्युक्तं व्यक्तं करोति द्वाभ्यामू—विज्ञाने स्पन्दमाने वै नाभासा अन्यतो भुवः । न तत्र निस्पन्ददात्म विज्ञानं विशान्ति ते ॥ ५१ ॥

343

न निर्गतास्ते विज्ञानाद्द—

85

३५४

व्यत्नाभावयोगतः । कार्यकारणतभावाव्यतो चिन्त्यः सदैव ते ॥ ५२ ॥

३५४

सार्थपदार्थो हस्तान्तोक्तेनालाते स्पन्दमान इत्यादि सार्थेनसमानः । तत्रमात्कार्येकारणभावाभावात्ते चिन्त्य आभासः स देंवाचिन्त्यानिरूपयितुमशक्या यतोः मिध्येत्येति शेषः ॥ ५२ ॥

३५४

कार्यकारणाभावश्च द्रव्ययोरेव भिन्नयोरेव कल्पतोजैनचात्मनि तत्संभवतीत्याह द्रव्यमिति-दृश्ये द्रव्यस्य हेतुःस्यादन्यदन्यस्य चैव हि । द्रव्यत्वमन्यभावो वा धर्माणां नोपपद्यते ॥ ५३ ॥

३५४

धर्मो निर्विकारश्चिदात्मा न द्रव्यमस-

34

तः कुताइचदन्यो वा नेति कार्ये कारणं वा नेति भावः

34

फलितं सूचयत्येवमिति—

34

एवं न चित्तजा धर्माशिच-

34

तं वापि न धर्मजम्। एवं हे-

34

तुफलाजातिं प्रविशनित म-

34

नोषिणः ॥ ५४ ॥

34

एवमुक्तहेतुभिः । धर्माघटादपः । तथा हेतोः फलं फलादेतुर्वा न जायत इत्यजात-

34

वादमेव निश्चित्वान्तचिदात्माधियः ॥५४॥

34

ज्ञानात्माधिरो मुहुचून्नप्रत्याह यावदिति—

34

यावद्देतुफलावेशस्तावद्देतु-

34

फलोद्भवः । क्षीणे हेतुफलावे-

34

शे नास्तिहेतुफलोद्भवः ॥५५॥.

34

अनेन धर्माधर्मारुयहेतुनावश्यं मया फ-

34

लं भोक्तव्यामित्यास्ता यावत्तावद्देतुफलोत्प-

३४६

तिर्न निवर्त्तंत इति न सा वासनौया हृदि मुखशुभिः ॥ ५५ ॥

३४६

हेतुफलोत्पत्त्यनिवृत्तौ दोषमाह यावदाति-यावद्धेतुफलावेशः संसारस्तावदायतः । क्षीणे हेतुफलावेशे संसारं न प्रपद्यते ॥ ५६ ॥

३४६

यावदासनातावद्धेतुफलोत्पत्त्याजननमरणसंसारो वर्धत एव ॥ ५६ ॥

३४६

ननु जननमरखोचिरद्वैतमतेन घटते डत ग्राह संग्रुयेत-संग्रुत्या जायते सर्वे शाइव-तं नास्ति तेन वै । सद्दावेन द्वाजं सर्वमुच्छेदस्तेन नास्ति वै ॥ ५७ ॥

३४६

संवृत्याडविद्यया सर्वमुत्पद्यते इव तेन

34

किंचित्नित्यं नास्ति वस्तुतस्तु चित्रात्मक्पे.

34

ण सर्वमजमेवाति विनाशोप्यग्रसिद्धोऽत्रोपा

34

श्नान्तरोचकं ठव्यक्तीकरोति धर्मा इति—

34

धर्मा य इति जायन्ते जायन्ते ते न तत्त्वतः। जन्ममायोपमं तेषां सा च माया न विद्यते॥ ५८ ॥

34

इत्युक्तरीत्या डविव्यया ये धर्माइचराचरा जायन्ते न ते वस्तुतो जायन्तेऽतस्तेषां जन्ममाया च नाम तस्यायानास्ति

34

तस्मात्स्वप्न इवासदेव जन्ममरणवचनमिति भावः॥ ५८ ॥

34

मायोपमत्वं स्फुटयति यथेति—

34

यथा मायामयाद्दाज्जा यते तन्मयोऽङ्कुरः। नासौ नि-

३४५

मारडूक्रकारिका।

त्यो नचोच्छदी तद्धद्मेपु यो- जना ॥ ५९ ॥

मायाऽव्यारोपितादि वीजस्याड्कुरो- पि मायावैति न स नित्यो विनाशी वा व- स्तुतोऽनुत्पन्नत्वाद्यथा तथा धर्मोऽपि॥५९॥

वस्तुतो नचितोऽन्यदित्यत्रासम्भवप्रस्तोखिलचोदप्ररोह इत्याह नेति—

नाजेपु सर्वधर्मेपु शाश्वता शाश्वताभिधा । यत्र वर्णा न वर्तन्ते विवेकस्तत्र नोच्यते ६०

यत्र चिदात्मनि वर्णावाचो न प्रवर्तन्ते न तत्रेहशो वेदश इत्यादि: कोपि विवेको वक्तुं शक्य: धर्माश्चचिदात्मान इति न तत्र नित्यानित्यवचनं सम्भवति ॥ ६० ॥

यद्यापि चिन्मात्रमेवास्ति वस्तुतस्तथाऽप्यविद्यया स्वप्न इवाविद्यकं मन एव द्वैतात्मना सकुरती- त्याह यथेति—

348

मांडूक्यकारिका ।

348

यथा स्वप्ने द्वयाभासं चित्तं चलति मायया । तथा जाग्रद्दू द्वयाभासं चित्तं चलति मा- यया ॥ ६१ ॥

348

नन्वेवं मनसाद्वैतापत्तिरत ग्राहाद्रयमिति- अदूयं च द्वयाभासं चित्तं स्वप्ने न संशयः । अदूयं च द्वयाभासं तथा जाग्रन्न सं- शयः ॥ ६२ ॥

348

अद्वितीयं मन एव यथा स्वप्ने नानाभा- समेवमद्रयं चिदेव मनः प्रष्टतिद्रयाभासम् इमे च कारिके द्वैतप्रकरणेऽप्यष्टाविंशइलो- कानन्तरमुक्तार्थे ॥ ६३ ॥

348

विधान्तरेण द्वैताभावमाह स्वप्नदृष्टि- स्वमदृक् प्रचरन्स्वप्ने दिक्षु वे

360

दशसुसिथतान् । अण्डजान्

360

स्वेदजान्वापि जीवांन्पश्यति

360

यान्सदा ॥ ६४ ॥ स्वमहक्

360

चित्तदृश्यास्ते न विद्यन्ते ततः

360

पृथक् । तथातदूदृश्यमेवेदं

360

स्वमहक्चित्तमिष्यते ॥६४॥

360

स्वप्ने गच्छन्स्वप्नद्रष्टा दिनु यान्पश्यति ते

360

द्रष्टुर्मनसो हृदयत्वान्मनसो भिन्ना यथा

360

तथा मनोऽपि स्वप्नहृदृश्यमिति न स्वप्नदृ-

360

ष्टुर्मिश्रं इति ६३ । ६४ ॥

360

स्वप्नेदर्शितां विधां जागरितेव तारयाति

360

चरान्निति द्वाभ्याम्—

360

चरज्जागरिते जाञ्रादिक्षु वे

360

दश सुसिथतान् । अण्डजान्

360

स्वेदजान्वापि जीवांन्पश्यति

359

यानसद॥ ६५ ॥ जाग्रच्च-

359

तक्षणीयास्ते न विद्यन्ते ततः

359

पृथक्। तथा तद्‌दृश्यमेवदं

359

जाग्रतश्चित्तमिष्यते॥ ६६ ॥

359

एवं जाग्रपमान्यान्‌पइयति तेऽपि तच्चित्त-

359

विषयत्वान्न चित्तात्पृथक् चित्तं चात्मभा-

359

स्यमिति नातमनः पृथक्॥ ६६ ॥

359

उक्तमेवान्यविधयाहोभेहीति।

359

उभे ध्यान्योन्य हृदयेत किं-

359

तदस्तीत चोच्यते। लक्षण-

359

शून्यमुभयं तन्मतेनैव गृह्य-

359

ते॥ ६७ ॥

359

हि यतस्ते चित्ततद्‌दृश्ये विषयविष-

359

यितया परस्परनिरूप्ये तत्तदुभयं किं-

359

स्ति किन्तु नास्त्येवति चोच्यते कैश्चित्

३६२

नान्योन्याश्रयकार्याणि सिद्धयन्तीति भावः

३६२

एवं च प्रमाणशून्यमप्युमं तन्मतेन वा-

३६२

सनया तत्तद्भ(वनने)नैवासदेव गृह्यते प्रति-

३६२

यते ॥ ६७ ॥

३६२

कथं तर्हि जन्मादिव्यवहारोऽत्र यथेति—

३६२

यथा स्वप्नमयो जीवो जा-

३६२

यते प्रियतेपि च । तथा जी-

३६२

वा अमी सर्वे भवन्ति न भ-

३६२

वन्ति च ॥ ६८ ॥ यथा मा-

३६२

यामयो जीवो जायते म्रिय-

३६२

तेपि च । तथा जीवा अमी

३६२

सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥

३६२

६९ ॥ यथा निर्मितको जीवो

३६२

जायते म्रियतेपि वा । तथा

३६२

363

माडूक्यकारिका ।

363

जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥ ७० ॥

363

स्वप्नेन नटमायया औषध्यादिना वाभि- वक्तो यथा हइयते जन्मादियुजजीवस्त- था जाग्रज्जीवानामपि जन्मादिव्यवहारः प्रतीतिमात्रं न वस्तुतः ॥६८॥१॥७०॥ वस्तुतो यत्तदाह नेति-

363

न कश्रिज्जायते जीवः सं- भवोस्य न विद्यते । एतत्तदु- त्तं सत्यं यत्र किंचि(चि) व- यते ॥ ७१ ॥

363

सम्भवः कारणम् । तदेतद्रह्म वस्तुतः सत्यम् । उक्तार्थेयमैहैतप्रकरणान्ते ॥७१॥

363

ब्रह्मरूपमाश चित्तेति-

363

चित्तस्पन्दितमेवेदं ग्राह्य

364

ग्राहकवृदृश्यम् । चित्तं निविषयं नित्यमसृजं तेन कीर्तितम् ॥ ७२ ॥

364

यतो न किंचिज्जायते डतो हृददृष्टिप्रसिद्धं द्वैतम् चित्तविलासमात्रं तथाच तेन द्वैतरूपाविषयाभावेन निविषयं चित्तं ज्ञानमेव नित्यमसृजं ब्रह्मोक्तम् ॥ ७२ ॥

364

शास्त्रादिविषयस्य जागरुकत्वात्कथमसृजंताडत ग्राह य इति—

364

योसित कल्पितसंवृत्या परमार्थेन नास्त्यसौ । परतन्त्राभिसंवृत्या स्याद्वास्ति परमार्थतः ॥ ७३ ॥

364

चिद्बोधाय कल्पिताविद्या यः शास्त्रादिपदार्थोऽस्ति तथा परेषां नैयायिकादीनां

३६५

मारडूक्यकारिकां।

शास्त्ररूपाविद्यया वा यो दृश्यादिपदार्थे: सनात्येव वस्तुतः अयं भावः वेदान्तिन गेन्यनये वा चिदात्मा नवबोधेन सर्वे कल्पितमेवोति ॥ ७३ ॥

तर्हि ब्रह्मत्वासङ्गत्वाद्यपि कल्पितमेव स्यादित्याशङ्कां परिहरतीष्टापत्याज इति—

अजः कल्पितसंसृतेः परार्थेन नाप्यजः । परतन्त्रा विनिष्पत्त्या संवृत्या जायते तु सः ॥ ७४ ॥

संवृत्या द्विविधया यापरशास्त्रसिद्धिसतया तदपेक्षया स आत्माजो जायते च वस्तुतस्तु नाजोऽपि । जायते इत्याद्यन्योक्तिसापेक्षाजत्वयुक्तिरित्युबयमसंगतमितिभा—वः ॥ ७४ ॥

प्रजत्वजातवादिद्वैतमविद्याकृतमित्युक्तमत्तस्तद्वृत्तिरप्यविद्यासिद्धा वस्तुभूताविद्यये—

३६६

व सिध्यैवेत्याशयेनाहाभूतेत—

३६६

अभूताभिनिवेशोऽस्ति हृयं तत्र न विद्यते । द्वयाभावं स बुद्धैव निर्निमित्तो न जायते ॥ ७५ ॥

३६६

संस्कार्य जायतेतो वस्तुतो अभूत एव द्वै- तस्तीदं द्वैतमित्यभिनिवेशो हृदप्रत्ययोसित तत््र प्रत्यये द्वयन्नास्ति वस्तुतोतो द्वैताभा- वबोधेनाभिनिवेशरूपानिमित्तस्य कारणस्य निश्चित्या न पुनर्जायते मुख्यत इति भा- वः ॥ ७५ ॥

३६६

उक्तं व्यक्ययति यदेतित—

३६६

यदा न लभते हेतूनुत्तमाध- ममध्यमान् । तदा न जायते चित्तं हेतुभावे फलं कुतः ॥७६॥

367

मारडूक्यकारिका। ३६७

367

यदि निर्बैतबोधेन पुण्यपापतदुभय-

367

पानुत्तमाधममध्यमयोनिजन्महेतुत्वं करोति

367

हृदि तर्हि न किश्चित्पुनर्भवति ॥ ७६ ॥

367

तदा न जायते इत्युक्त्यापूर्वं जायते

367

इति भ्रममणाकरौऽनिमित्तस्यैति—

367

आनिमित्तस्य चित्तस्य या-

367

नुत्पत्ति: समाध्या । अजा-

367

तस्यैव सर्वस्य चित्तहृयं हि

367

तद्गत: ॥ ७७ ॥

367

तदूचैतं यतश्रित्तहृश्यं मिथ्योति यावत्

367

अतः पूर्वमपि बोधात्सर्वरूपेणाजातस्यैव

367

चित्तस्यैकबोधेनोक्तनिमित्तहीनस्य या पु-

367

नरनुत्पत्तिरुक्ता सा समासदैकरसा द्वैतमू-

367

न्या च ॥ ७७ ॥

367

भ्रानुत्पत्तिरनमचित्ताख्य बोधस्यान्याकारेखा-

367

स्फुरसां निर्विषयं विदिति यावत् एवं च

367

सैवमुक्तिः प्राप्यते ब्रह्मचर्याश्रयेणैहि बुद्धैध्वात्—

३६५

मारडू्क्यकारिका।

बुद्ध्वा निमित्ततां सत्यां हेतुं पृथगनामवन्। वातशोकं तथाड्काममभयं पदमइनुते ॥ ७८ ॥

जन्मादिहेतुं हेतं संवित् पृथगजानन्नतैवानिमित्तता संवितो हेतशून्यतैव सत्यति ज्ञात्वा शोककाममभयहानं पदं निर्विषयसंविद्रूपं ब्रह्म भवति ॥ ७८ ॥

तत्पदं वस्तुतः प्राप्तमेवाबिच्छया प्राप्तामेवातो यत्नन तत्प्राप्तिरुच्यते सुचयस्यभेतति—अभूताभिनिवेशाद्दृ सदृशे तसचत्वते। वस्त्वभावे सबुद्द्वैव निस्सङ्गं बिनिवर्तते ॥ ७९ ॥

अभूते हेतेऽभिनिवेशो भूतत्वानिश्वयो ड्यथार्थज्ञानमविद्ययातः सदृशेऽयथार्थे है—

३६८

मार्गदूष्यकारिका १

३६८

ते तत्त्वितं सदा प्रवर्तते हैताभावबोधानन्त-

३६८

रं तु सोभिनिवेशाश्रितं चासङ्ं सन्निवर्त-

३६८

ते हैतं न विषयीकरोति ॥ ७९ ॥

३६८

ततः किं तदाह निवृत्तस्तेया-

३६८

निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य निश्व-

३६८

ला हि तदा स्थितिः । विषयः

३६८

स हि बुद्धानां तत्साम्यमज-

३६८

मद्ध्यम् ॥ ८० ॥

३६८

हैतान्निरततस्याभावबुद्ध्या कापि पुनरग्र-

३६८

रतस्य चित्तस्य या निश्शला स्थितिः सैव

३६८

तत्साम्यं ब्रह्म भावस्तच्ज्ञानतां विषयां ल-

३६८

भ्यश्व तत्पदप्राप्तिरिति यावत् ॥ ८० ॥

३६८

कथंचित्तस्थितिर्बुद्धानां विषय इति

३६८

वर्णीयत्वजमिति-

३६८

अजमनिद्रमस्वप्नं प्रभातं

३६८

भवति स्वयम् । सर्वाहृद्भा-

४७

370

तद्योवेषं धर्मो धातुस्वभावतः ॥ ८१ ॥

370

चित्ताचलत्वे कृत्रिमविद्याडम्बरतिनिद्रातृतद्भेतस्वप्ररहितं प्रभातं प्रकाशो भवति परन्त्वजं न केनचित्कृतं किन्तु स्वयम् न चायमात्मोदयः कदाचिदस्तं यातीयाह सकृदिति, एष ह्यात्माधर्मो वस्तुस्वभावात्स्कृदेव विभातो भवति ॥ ८१ ॥

370

प्रभातात्पूर्वं तु स्थितोऽप्येषधर्मो डविव्ययान्यथा भाति सदेत्याह सुखमिति—सुखभावित्रिते नित्यं दुःखं वित्रियते सदा । यस्य कस्य च धर्मस्य ग्रहेण भगवान्सौ ॥ ८२ ॥

370

आविव्ययाद्धेतस्य ग्रहण वासनया सुखरूप—पो डस्तौ भगवानात्मा न भाति कदाचिद्रा—

398

माण्डूक्यकारिका ।

398

ति च सदृ दु:खरूप: पूर्वम् ॥ ८२ ॥

398

द्वैतग्राहो न मूर्खग्रामेव किन्तु शास्त्रि्या-मपीत्याहास्ति—

398

अस्ति नास्त्यस्ति नास्तीति नास्तीति वा पुन: । चलस्थिरोभयाभावैर्वणो- त्येव वालिश: ॥ ८३ ॥

398

कश्चिद्वालिशो डविवेकी शास्त्रज्ञो देहे स्यात्मेति चलं विकारिणमात्मानं निरूपय- न्नपि यथाभत्मात्मानमात्रणोति नैव जा- नाति । कश्चिन्नास्तीति स्थिररूपम् कश्चिद- स्ति नास्तीत्युभयरूपम् कश्चित् नास्ति नास्तीत्यभावं वीक्ष्यया सर्वथा शून्यरू- पम् ॥ ८३ ॥

398

कस्त्वहं पश्यतो हेतु श्रुतं को वा हति । कोट्यश्वतस्र एतास्तु ग्रह्हे-

३७२

यांसां सदा वृत्तः । भगवान्- भिरसृष्टो येन दृष्टः स सर्वज्ञ- कू ॥ ४४ ॥ यासामस्त्यादिकोटीनाॅं ग्रहणावृततस्ताभि- रात्मा न कदाचित्सृष्टोस्तीतिहेतुरात्मा येन बुधः स सर्वज्ञः पण्डितः ॥ ४५ ॥ ततः किमित्याह प्राप्त्यै सर्वज्ञतां कृत्वा ब्रा- ह्मण्यं पदमद्रायम् । अनाप- न्नादि मध्यान्तं किमितः पर- मीहते ॥ ४६ ॥ ap्राप्तजननिस्थितिलयाद्देतब्रह्मपदात्म- कसर्वज्ञत्वलाभानन्तरं किमिहेते चेष्टते न किञ्चित्कृत्यो भवतीति भावः ॥ ४६ ॥ विप्राणाम्नातमन्यवस्थानमेवावश्यकामित्याह विप्राणामिति—

373

विप्राणां विनयो हेष शमप्राकृत उच्यते । दमः प्रकृतिदान्तत्वादेवं विद्वान्शमं ब्रजेतू ॥ ८६ ॥

373

प्रकृत्यैव शान्तादान्ताविनीतातश्र भवन्लोति हि यतो विप्राणां विनयो दमइशामइच प्राकृतस्वाभाविक उच्यते श्रेष्टत एवुक्तप्रकारेणात्मानं विद्वान्विप्रः शामं स्वरुपावस्थानं ब्रजेल्कुर्यात् ॥ ८६ ॥

373

अथ प्रक्रान्तरेऽप्यात्मतत्त्वावधारणायाह सत्त्वास्वति—

373

सवस्तु सोपलम्भं च द्वयं लौकिकमिष्यते । अवस्तुसोपालम्भं च शुद्धं लौकिक्रमिष्यते ॥ ८७ ॥

374

सवस्तु विद्यमानपदार्थकं सोपलम्भं सबोधं बुध्यमानं हेतं जागरितम् । अविद्यमानपदार्थकं बुथ्यमानं शुद्धं जागरितनामितं हेतं स्वप्नः । लोकप्रसिद्धेश्रोभयं लौकिकम् ॥ ८७ ॥

374

अलौकिकं सुषुप्तमाहावस्थिति — अवस्त्वनुपलम्भं च लोकोत्तरमिति स्मृतम् । ज्ञानं ज्ञेयं च विज्ञेयं सदा बुद्धैः प्रकृतितम् ॥ ८८ ॥

374

लोकोत्तरमलौकिकं सुषुप्तम् । अवस्थात्रयं च ज्ञानज्ञेयरूपमिति विज्ञेयमित्युक्तमात्मज्ञैः ॥ ८८ ॥

374

ज्ञानन्तरफये यदर्थमुक्ते तदाह ज्ञाने चित् — ज्ञाने च त्रिविधे ज्ञेये कमेण विदिते स्वयम् । सर्वज्ञ—

374

तां हि सर्वत्र भवतीह महा- धिय: ॥ ८८ ॥

374

महाधियो ब्रह्मपदं जिज्ञासोरमहात्मन: लौकिकशुद्धलौकिकलोकोत्तरे भेदेन त्रिविधे ज्ञाने ज्ञेये च कर्मेण विदिते परिशेषात्स्व- यं स्वयं प्रकाशात्वेन सर्वत्र सदृ सर्वज्ञता- त्मज्ञता भवति ॥ ८९ ॥

374

एवमात्मज्ञानोपायतयोक्कमध्यात्ममातिरिक्तं न सत्यमिल्याह हेयेयाप्यपाक्यानि वि- चेयान्यग्रयाणत: । तेषाम- न्त्र विझेयादुपलम्भाक्त्रिपु- स्मृत: ॥ ९० ॥

374

हेयं लौकिकादित्रयम् । जेयं चिदात्मत- त्वम् । आद्यं साधनम् । पाक्यं पक्त्रण्यं रा- गद्देषादि । एतान्यग्रयाणत: प्रथमतो ज्ञात-

376

ठयानि परन्तु तेषां मध्ये झेयादनेपु त्रिषूप-लम्बः स्मृतः उपलम्भमात्रत्वमुक्तं न तेषामन्यपदार्थस्वामिति भावः ॥ ९० ॥

376

त्रिषूपलम्भ इत्युक्त्या फस्तितमाह प्रकृत्येतिप्रकृत्याकाशवज्ज्ञेया: सर्वेधर्माः अनादय: । विद्यते न हि नानात्वं तेषां कचन किंचन ॥ ९१ ॥

376

तस्माचधर्मा: प्रतीताचिदन्यपदार्था: प्रकृत्यास्वभावेनानादयो डजआकाशवत्सर्वगानिरेपाशिचद्रूपा इति यावत् तेषां चिद्दूरूपाणां तु नानात्वं घटाद्याकाशानामेव कल्पितमिति भावः ॥ ९१ ॥

376

किं ततस्तदाहादिबुद्धा इति — आदिबुद्धा: प्रकृत्यैव सर्वेधर्मा: सुनिश्चिताः । यस्यैव

85

मारडूक्यकारिका ।

85

३७७

85

भवति क्षान्ति: सोमृतत्वाय कल्पते ॥ ९२ ॥

85

आदिबुद्धा: सदाह्यात्मस्वरूपा एव स-वैर्था एवं यस्य क्षान्तिनिश्रय: समुच्य-ते ॥ ९२ ॥

85

तदाडनृतत्वोक्तिरनदूष्या वस्तुतत्त्वमुक एवं सद्याहादिशान्ता इति——

85

आदिशान्ता ह्यानुत्पन्ना: प्रकृत्यैव सुनिर्वृता: । सर्वे धर्मा: समाभिन्ना: अजं साम्यं विशारदम् ॥ ९३ ॥

85

हि यतः सर्वे धर्माः आदिशान्ता: सद्‌मुक्ता अजा: स्वभावेन सुखरूपा: समा: सदैकरसाभिन्नाइचातोडजं सदैकरसं शुद्ध-भावात्मस्वरूपम् ॥ ९३ ॥

85

यथावादात्मज्ञस्तुतयतदज्ञं निन्दाति

३७५

वैशारद्यमिति—

३७५

वैशारद्यं तु वै नास्ति भेदे विचरतां सदा। भेदानिम्नाः पृथग्वादास्तस्मात्ते कृपणाः स्मृताः॥ ९४ ॥

३७५

पृथग्वादा भेदवादिनो भेदानिम्ना भेद-गर्ते गतेगा ये तेषां सदाभेदे विचरतां वैशारद्यं शुद्धचिदात्मकत्वं नास्ति तस्मात्ते दीनाः क्षुद्रद्वावा॥ ९४ ॥

३७५

स्तोति विद्वांसमज इति—

३७५

अज साम्ये तु ये कीचिद्-विष्यन्ति सुनिश्शिता:। तेहि लोके महाज्ञानास्तच्चलोको न गाहते॥ ९५ ॥

३७५

कीचिद्गणाश्रमिण: कियच्हुद्रयोलि्ट्टम-

376

विवक्षितम् । महाज्ञाना उत्कृष्टज्ञानिनः । तज्ज्ञानं लोकजनसाधारणो न लभते ॥ ९५ ॥

376

उत्कृष्टत्वं च सर्वथा निर्विषयत्वमेव ज्ञानस्यैल्याहजेष्वति—

376

श्रेष्ठवजमसंक्रान्तं धर्मेषु ज्ञानमिष्यते । यतो न कर्मते ज्ञानमसङ्गं तेन कीर्तितमृ ॥ ९६ ॥

376

वस्तुतस्त्वजेषु घटादिपदार्थेषु सम्बन्धहीनं ज्ञानमप्यजमेव वस्तुतः । असंबद्धत्वादेवं चासङ्गं निर्विशेषं ब्रह्मरूपमुक्तम् । निर्विषत्वमेव ज्ञाने महर्षामिति भावः ॥ ९६ ॥

376

नान्यमते तः कैवल्यमित्याहारिवाति—

376

अन्युमात्रेपि वैधर्म्ये जायमाने द्विपाश्रितः । असङ्गता

३५०

मार्गदूष्यकारिका

सदा नास्ति किमुतावरणच्युति: ॥ ६७ ॥

किश्चित्प्रयुक्तपद्यमाने वैधर्म्ये ऽनात्मवस्तुनि स्वीकृते ऽपिऽऽचितो ऽविच्छिन्नो वादिन: कदाऽऽचिदुक्तासङ्गता न स्यादित्यज्ञानहानिरतिदुर्लभा ॥ ९७ ॥

ननु द्वैतिने न मोक्ष इति वदतस्तवैव द्वैतत्वेनामुक्तत्वं प्रसज्येतात ग्राहा लब्धेऽतिऽलब्धावरणा: सर्वे धर्मा: प्रकृतिनिर्मला: । आदौ बुद्धास्तथामुद्दा बुद्ध्यन्त इति नायक: ॥ ९८ ॥

चिज्ज्योतिरमात्रवेन स्वभावादेव तमोरूपावरणविक्षेपद्वैतमलयोरभावेनाऽऽत्मनो पूर्वमेव बुद्धा: स्वयम् प्रकाशत्वेनात्मज्ञा मुक्ताश्च सन्त: पुनबुध्यन्त इव मुच्यन्त इव च भ-

३८१

मारडूक्यकारिका ।

३८१

वान्ति सर्वेजीवा इति नायकावेदान्ताचार्या वदन्तीतितोष: तथाच न कोपि दोषप्र- सङ्ग इति भावः ॥ ९८ ॥

३८१

विज्ञानादेन सौगतमताङ्कीकारशङ्कामाभू- दित्यखण्डनैताचिच्तत्वमाह क्रत्वे नहि बुद्धस्य ज्ञानं धर्मेषु तापिनः । सर्वे धर्मा स्तथा ज्ञानं नैतद्बुद्धेन भा- पितम् ॥ ९६ ॥

३८१

बुद्धस्यात्मावेदो ज्ञानं नान्यवस्तुषु गच्छ- ति यतः सतापी असदहिभयेन धावन्नति वेपमानो रजुवोधान्तरं यथा तथानुता- पी तस्मात्सर्वेधर्माः पदार्थोस्तथा आत्मवि- दात्मभूता: अखण्डाद्वयबोधमात्रं तच्वमि- ति भावः बुद्धेन सुगतेन तु नेहशं ज्ञानमु- कमङ्कीकृतम् ॥ ९९ ॥

१२२

ग्रन्थसमाप्तिं नत्वा सूचयाति हुदर्शीं मति-

१२२

दुर्दर्शमातिगम्भीरमर्जं सा-म्यं विशारदम् । बुद्धध्वापद-

१२२

मनानात्वं नमस्कुर्यो यथाब-लम् ॥ १०० ॥

१२२

गम्भीरं सर्वान्तरं दुर्जेयमज्ञेनाजंसदै-करसं शुद्धमद्वयं पदं लक्ष्यमात्मानं बुद्धत्वा

१२२

यथाशक्ति यावज्जीवं नुमःशास्त्राचार्योप-देष्टृन्नकृतधो भावामीति भावः ॥ ९०० ॥

१२२

दययाननन्तरामस्य मृदुग्रन्थोड्यस्मैभतः । श्रीस्वामिभास्करानन्दे: काश्यामानन्दकानने॥९॥

१२२

गम्भीरपातभीतानां गौरवग्रस्तचेतसाम् । मुदे भवतु मागडूक्यकारिकां प्रकाशक: ॥ २ ॥

१२२

इति श्रीमत्कारिकाप्रकाशः॥०॥

३५३

श्रीगणेशाय नमः ॥

३५३

अथर्ववेदेदीक्षितीयारायकेतुर्यादिभिर्विभिरध्यायैर्ब्रह्मात्मविद्याप्रकाशिता । तत्राध्ये त्रयः खराडाः । तदग्रिमाध्यायौ तुर्थपञ्चमखराडौ । तथाच पञ्च खराडात्मकैतरेyोपनिषदावात्मनि ब्रह्मत्वावगते: सङ्क्षेप्यार्थाध्यारोपभूमिकामारचयत्पात्मावैद्मित्यादिना ।

३५३

अत्रादावन्ते च वाड्मेमनसी प्रतिष्ठिते ति सप्तमाध्यायषट्खण्डात्मकां शान्ति: पठनीयाँ ॥

३५३

आत्मावैदमकेवाग्रआसीन्नान्यत्किचचनामिषत् । स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति॥ १ ॥

३५३

इदं जगदग्रे सृष्टे: पुरा आत्मा वै आत्मैवासीदिति विजातीयानात्मभेदानिषेध: । ए-

३५३

कवासीदिति स्वगतावयव भेद निषेध: ।

३५४

मिषदृष्ट्यापारवैचित्र्यमनन्यात्किंचिन्नासीदिति सजातीय भेदानिषेधः । ततः न वितर्के अहं लोकान्सृजे क्ष्यामीति सपरमात्मैकत्व विचारितवान् । इदमत्रावधेयम् । सदैतद्वैतात्मत्वपासीदित्ययुक्तिरजबोधनायाझहष्येवेति ॥ १ ॥

३५४

इदानीं वक्तृं तदवह स इति— स इमां लोकानसृजताम्भो मरीचीमिरम्भापो उद्धोदस्भः परेणादिवन्योंः प्रतिष्ठान्तरक्षं मरीचयः । पृथिवीमरोया अधस्तात्ता आपः ॥२॥

३५४

स आत्मा इमानम्भः पृथिवी लोकान्सृजत । तत्र दिवं परेणादिवः परे ये मरादयः लोकास्तेषां प्रतिष्ठाश्रया या: स्वलोकऋचादोम्भोसावम्भः संज्ञको लोकोऽट-

84

ऐतरेयोपनिषद् ।

84

ऋष्यर्थोभससामाश्रयत्वात् । सूर्येमरीीच्याश्र-

84

यत्वाच्चान्तारिक्षं मरीीचलोक: स्मियन्तेति

84

मरो भू्लोक: अथ पृथिव्या अधस्ताच्चा म-

84

यो तलातलाश्च: सन्त ताः केवलभोगार्थिभिर्-

84

राध्यन्त इत्याप इत्युच्यन्ते । विवृताभिप्र-

84

येन स्वप्नवत्कर्म विना लोक सृष्टिरेवोक्ता ।

84

तथापि ग्रन्थान्तराविरोधाय पञ्चभूतोत्पत्य्-

84

दि पूर्विकैव सा जेया ॥ २ ॥

84

अग्न्यादि लोकपालसृष्ट्यर्थमाह मन्त्रद्वयं

84

स इति—

84

स ईक्षते मे नु लोका लोक-

84

पालान्नु सृजा इति । सोऽयं

84

एव पुरुषं समुद्दृत्य सृष्ट्या मूर्ध-

84

यत् ॥ ३ ॥

84

इमे चत्वारो लोकाः सृष्टा अथ लोक-

84

पालान् सृष्ट्यामिति स ईश्वर् ततोऽन्य उप-

84

लक्षणत्वात्पञ्चभूतेभ्यः समुदृत्य किंचिदुप-

३८६

दाय पुरुषममूर्ध्वयतपुरुषाकारं पिण्डमकरो-त्संघत्तेन ॥ ३ ॥

३८६

तमभ्यतपत्तस्याभि ततस्य मुखं निरभिद्यत यथाण्डम् मु-खाद्वाग्वाचोऽशिन्रांसिके नि-रभिद्यतां नासिकाभ्यां प्राण:

३८६

प्राणाद्दायुरक्षिणी निरभिद्येतामक्षीभ्यां चक्षुश्चक्षुष आदित्य: कर्णानिरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्रादिशस्त्वड्निरभि-

३८६

द्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं नि-रभिद्यत हृदयान्मनो मनस-

३८६

श्वन्द्रमा नाभिनिरभिद्यत ना-

३५७

भ्या आपानोपानान् मृत्युः

३५७

शिश्नं निरभ्यत शिश्नाद्रेतो

३५७

रेतस आपः ॥ ४ ॥

३५७

अथ तं विराडारव्यपुरुषपिण्डमीश्वरों-

३५७

भयतपदिन्द्रियदेवता मुखाद्याकाराविशिष्टम-

३५७

भावितं तत्तो उभिततस्य तथा भावितस्य

३५७

तस्य पिण्डस्य मुखछिद्रं पक्षयण्डवद्धिद्रीण

३५७

मभवत् तततो वागिन्द्रियमाग्नेयदेवता च त-

३५७

तः । न मुखादेरिन्द्रियदेवतोत्पत्तिः किन्तु

३५७

प्रासिद्धस्वस्वकारणादेवेति दिक् ॥ ४ ॥

३५७

॥ इति प्रथमः खण्ड ॥

३५७

अथ जुतिपरासांष्टिमग्न्यादीनां पृथक् पृथक्

३५७

स्थूलदेह सृष्टिभूमिकां चाह सा इति—

३५७

ता एता देवता: सृष्टा असि-

३५७

न्मन्महत्यर्णवे प्राप्तंस्तम-

३५७

शना पिपासाभ्यमन्ववर्जत ।

ऋग्वेद

ऐतरेयोपनिषद्।

तानेनमब्रुवन्‌नायतनं नः प्रजा-

नीहि यन्मनुप्रतिष्ठिता अन्न

मदामेति ॥ १ ॥

यदा देवा अर्णवे विराडव्यशरीरे डपत-

नप्रतिष्ठितास्तदा तं विराजमेशः क्षुत्पिपासा-

युक्तमकरोत् ततस्ता देवता ईश्वरमब्रुवन् य-

त्र नावयं स्वातन्त्र्येण भक्ष्यं भक्ष्यामः त-

द्वितं भिन्नमायतनं देहमस्मभ्यं कुर्वन्ति ॥ १॥

तानाजीवदेहसृष्टिमाह द्वाभ्याम्—

ताभ्योगामानयत्ता अब्रु-

न्न वै नोयमलमिति । ताभ्यो-

श्वमानयत्ता अब्रुवन् वै नो-

यमलमिति ॥ २ ॥

ईशस्ताभ्यो गोदेहं विधायार्पयत्ता ऊचु-

र्नांयं देहो‌ऽस्माकमलं सर्वकार्यक्षममित्येवम-

श्रेपि ॥ ३ ॥