1. Ista Siddhi of Vimukatma Hiriyanna M. University of Baroda 65

CENTRAL LIBRARY

Birla Institute of Technology & Science PILANI (Rajasthan)

Call No. S/81.4 / 742IHG

Accession No. 15297

Acc. NO ISSUE LABEL Not later than the latest date stamped below.

26 May 7

PREFACE.

ISTA-SIDDHI

OF VIMÚRTĀTMAN WITH EXTRACTS FROM THE VIVARANA OF JÑĀNOTTAMA

Critically edited with Introduction and Notes

By

M. HIRIYANNA, M.A.

FORMERLY PROFESSOR OF SANSKRIT, MAHARAJA'S COLLEGE, MYSORE, AND AUTHOR OF 'OUTLINES OF INDIAN PHILOSOPHY'

V1 PREFACE

that the edition omits nothing that is in this MS. And it is to make such a reproduction of it complete that even what are obvious errors are retained as rejeeted readings.1 The English capitals found in the foot-notes give the MS. authority for the emendation made in the text. The readings in the foot- notes thus are all from A; and they are enclosed within brackets to guard against the possibility of their being mistaken for those of the MSS. mentioned near them. This device is perhaps not quite satisfactory. But to transfer those readings to the text and give them within brackets by the side of those selected from the other MSS. might inconvenience readers that do not care much for textual variations ; and to relegate them to an Appendix would mean their being ignored by all except a very few. Punetuation marks like the comma and the semi- colon have been used in the prose portion of the work, but not in the stanzas. Where a passage or an expression is un- intelligible, a query is inserted within square brackets or a conjectural emendation is added followed by a query. Instances of such uncertainty however, it will be seen, are not many. The original intention was to print only the text without any commentary and to add explanatory notes in English. But as the work proceeded, it became elear that the annotations would run to a disproportionate length. On this account and also on account of the authority which the words of an old interpreter would carry, it was later decided to include a commentary in the edition. Two commentaries on the work are available :- G. This is by Jñanottama who has also commented upon the Naiskarmya-siddhi of Suresvara. There are two MSS. of it in the Oriental Library at Madras -one complete (R No. 3.350) and the other (R No. 3,971) extending up to i. 39; and both are incorrect in many places. Hence the printing of the commentary in extenso was out of the question, and all that was feasible was to give extracts from it. The extracts are copious, the only omis- sions being where the commentary is altogether unintelligible or where the portion of the text commented upon is too casy to require elucidation.

1 See e.g. pp. 1, 9, 43.

PREFACE vii

No punctuation marks are used here except the familiar vertical lines to indicate pause. Words and syllables that seemed unnecessary or out of place are enclosed within ordinary brackets. doubts and suggested emendations being shown by queries as in the case of the text. There is a third MS. of a commentary on the work (R No. 4,384) in the same Library. It does not bear the name of the author and, in its first few pages, is very much different from Jñanottama's. But it was found on examination to be the same with certain omissions and unimportant verbal modifications here and there. That fact, however, was discovered rather late: and extracts from it, where it happens to be more correct than the other two MSS., are therefore given in the Notes. It will be seen that the MS. material for the publication of the commentary was inadequate. It should not therefore be regarded-even in its fragmentary form -- as having been edited here in the strict sense of the term. The sole objeet in giving the excerpts is to furnish all the help available for comprehend- ing what is, on the whole, a difficult book. The selection of passages has involved a great deal of wrestling with error, and it is not unlikely that there are more obscurities in the printed extracts than are indicated by the insertion of interrogation marks. As regards the date of Jñānottama, reference may be made to the Introduc- tion to the revised edition of the Naiskarmya- siddhi in the Bombay Sanskrit Series. G'. This is by one Anandānubhava and is far less systematic than G which it seems to presuppose.1 A copy of it is in the Library of the Theosophical Society, Adyar (E XXXIX A 3), and was kindly lent to me by the Honorary Director, Dr. C. Kunhan Raja. The MS. is defective and the present edition owes to it not more than three or four quotations given

1 Cf. pp. 56 and 60 of the MS. with pp. 392 and 394 respectively of the present edition.

viii PREFACE

in the Notes. Nothing is known about Ānandā- nubhava except that he wrote another work on the Advaita named Padārtha-tattva-nirņaya, a copy of which is in the MSS. Library at Madras (R No. 2,981). According to the Triennial Cata- logue of the Library.' he refers therein to the present commentary as well as to another treatise of his with the title Ratna-dīpāvalī. I am greatly indebted to the several scholars that have helped me in my work by lending or readily supplying copies of MSS. in their charge. My particular thanks in this respect are due to Mahamahopadhyaya Prof. S. Kuppuswami Sastri and Mahamahopadhyaya Dr. R. Shama Sastri, Curators respec- tively of the Oriental Libraries at Madras and Mysore. But for their unfailing assistance the present undertaking, which at one stage appeared to be a venture, would not have been accomplished. I have also to express my sincere gratitude to the Director of the Oriental Institute, Baroda, for the facilities so kindly afforded to me in editing the work and for the excellent arrangements made for its printing. Lastly. I should acknowledge the help that I have received in preparing this edition from Pandit Palghat Narayana Sastri of the Maharaja's Sanskrit College, here.

MYSORE, M. H. May, 1933.

1 Vol. IV, Pt. i, Sanskrit A.

CONTENTS. Page. INTRODUCTION xi TEXT OF THE ISTA-SIDDHI 1 EXTRACTS FROM THE ISTA-SIDDHI-VIVARANA 379 NOTES 627 INDEX OF QUOTATIONS 679 INDEX OF KĀRIKĀS 681 ADDITIONS AND CORRECTIONS 693

ABBREVIATIONS.

NM. Nyāya-makaranda by Anandabodha (Chowkhamba Series). SV. Šloka-vārttika by Kumārila Bhațța ( ). VPS. Vivaraņa-prameya-samgraha by Vidyāraņya (Vizia- nagaram Sanskrit Series). VS. Vedānta-sūtra.

INTRODUCTION.'

In concluding his Advaita-siddhi which has become a classic of Indian philosophy. Madhusūdana Sarasvati remarks2 that there were in his time three advaitic works bearing the title of Siddhi and that he added a fourth to them. He is comparatively a recent writer (1500 A.D.), but the three works to which he refers are all very old. The Ista-siddhi is one of them, the other two being the Brahma- siddhi of Mandana Misra and the Naiskarmya-siddhi of Sureśvara. The author of the Ista-siddhi was Vimuktatman,3 a disciple of one Avyavatman ; and. to judge from a statement in the present work (p. 37), he seems to have written another book named Pramāņa- urtta-nirnaya dealing, as its name signifies, with the nature and scope of praminas. This is all that can be ascertained about him. The work itself is a very important one as indicated by references to it, direct or indirect, throughout the literature of the Vedanta-not only of the advaitic but also of other sehools.4 Thus Rāmānuja is known to have drawn his information chiefly from it in one essential portion of his examination of the Advaita which is designated the mrhapurva-paksa5 and in which are found summarised some of the characteristic features of the doctrine such as the unity. permanence, self-dependence, ete. of anubhūti or Brahman. We have for it the authority of no less a person than Vedanta Desika;6 and it is fully corroborated by the arguments as given in this portion of the Bri-

1 The substance of Section I of this Introduction, together with a briof summary of Seetion 11, was presented to the Seventoenth International Congress of Orientalists which met at Oxford in 1928. See also the Madras Journal of Oriental Research, 1931, pp. 326-332. 2 सिद्धौना मिष्टनैष्कर्म्यब्रह्मगाभामियं चिरात्। अद्वैतसिद्धिरधुना चतुर्थो समजायन। (p. 900, Nirnaya-sagara Edn.) 3 Some MSS. substitute ' Vimuktacārya ' for ' Vimuktātman '. 4 For diroct roferences, see e.g. (i) Tattva-pradīpika of Citsukha, p. 381 (Nirnaya-sagara Edn.); (ii) Kalpa-taru on Vacaspati's Bhāmatī, p. 932 (Nirnaya- sagara Edn.); (iii) VPS. p. 225; (iv) Sarvartha-siddhi on Tattva-mukta-kalapa by Vedānta Desika, pp. 417-8 (Benares Edn.); and (v) Mudhva-vijaya, iv. 5 Pages 45-69 in the Nirnaya-sagara Edition of the Sri-bhasya on the first four sūtras. 6 See Tattva-tīka (Part ii, p. 34 of the Conjeevaram Edn.), his incom- plete commentary on the Sri-bhasya: स्ाम 'यानुभूतिरजानम्नामेयात्ानन्दविपडा। मददादिजगन्मायाचित्रभित्तिं नमामि साम्।' इत्यक्नक्रमेण उपरितम उपन्यासः॥

INTRODUCTION

bhasya and even by some of the phrases and turns of expression which Rāmānuja takes from the Ista-siddhi.1 It is clear from this that scholars were quite familiar with the Ista-siddhi in Southern India in the early part of the twelfth century A.D. when Rāmānuja wrote, and that the work is valuable not only for tracing the development of the Advaita doctrine but also for a proper appreciation of the speculative position adopted by Rāmānuja in the Srī-bhāsya. It would be useful if the date of such an important work could be ascertained with exactness, but unfortunately this cannot be done. We know from what has just been stated that it is older than Rmanuja. The only clear reference to it in a work that is carlier is in the Atm-siddhi of Yamunācarya who belongs to the same Vedantic tradition as Ramanuja and is stated to have been his preceptor's preceptor. In discussing the nature of the self from various standpoints in that work, Yamuna quotes the first stanza of the Ista-siddhi-the same whieh, according to Vedānta Desika, Rāmānuja had in mind in setting forth his mahāpūrva-paksa-and attempts to refute the advaitie view as contained in it.2 This shows that the Ista-siddhi was regarded as a standard work on the Advaita already by 1100 A.D., which date we may assign to one that is reckoned as the spiritual grandfather of Ramanuja. We may therefore fix 1050 A.D.3 as the inferior limit of its date, assuming that it should have taken at least 50 years for the work to have attained the standing implied by its being referred to as an authority on the Advaita by the followers of a rival school of thought. This limit receives a striking support from a rather unexpected quarter, viz. the Bri- kantha-carita of Mankhaka, composed in Kashmir in the first half of the 12th century.4 In the last canto of it which contains a descrip- tion of contemporary men of letters, mention is made of one Ramya- deva and he is represented there as a renowned Vedāntic teacher who had commented upon the Ista-siddhi.5 This fact of its currency

1 Compare the passage beginning with सा च खतस्सिद्वा on p. 61 of tho Sri- bhasya (which is referred to again on p. 84) with the first sentence of the prose portion of the Ista-siddhi. Compare also, in this connection, the passage baginning with सृतिन बाद्यविषया on p. 86 with Ista-siddhi, iv. 17. 2 See p. 21 of the work printed at Conjeevaram under the title of Siddhi. traya. Yamuna's discussion in this connection contains more than one sentence taken from the beginning of the Iata-siddhi. $ The date suggested by Prof. Das Gupta in his History of Indian Philosophy. Vol. ii (p. 198) is much too late. 4 Kāvya-mālā Series, No. 3. यस्य व्यनक्रि काषायप्रमारक्रया रचा। नित्योपन्याससंक्रान्तवेदान्तार्थ रवाधरः॥ नौला सफलतां वझौरिष्मिद्धिं विषलता। त्रतोमां पथि भिष्येषु येन कल्पद्रसायिसम्। निखुषौक्कतबैदुष्यं सायमात्सर्यसंहृतेः। धतप्रपतिपारम्य रम्यदेवं तमैक्षत॥ (st. 31-3).

INTRODUCTION xiii

in the North when taken with the other, viz. that the work was widely known in the South also about the same time, suggests by the way that it is in all probability much older than the date men- tioned above. As regards its superior limit, we have necessarily to depend upon internal evidence such as references to or citations from other works which it contains. Generally speaking, Vimuktāt- man quotes sparingly from others. The latest writer to whom he directly refers is Sureśvara or the Varttika-kāra, as he is styled here (pp. 355, 375). But as Sureśvara was a contemporary of Samkara whose doctrine the work upholds, the reference does not give us any new information about the date of our author. There is, however, another reference which according to the commentator (i. 36, 42) is to a slightly later thinker, viz. Bhāskara. As his bhasya on the Vedinta-sūtra is full of adverse references to Samkara and as it is, in turn, referred to by Vācaspati Miśra (841 A.D.),1 Bhaskara should be taken to have flourished in the first half of the 9th century. From this, we may conclude that the Ista-siddhi cannot be earlier than 850 A.D. These limits, viz. 850 to 1050 A.D. are all that we can fix for the work with the data procurable at present. There is one circumstance that has to be mentioned in this connection but, while it may furnish a point of some biographical interest, it does not take us nearer the truth about the date of Vimuktātman. There is a book with the title of Pramāna-mala by Anandabodha,2 a well-known exponent of the Advaita ; and in it he quotes the following half-stanza3 which is found in the Ista-siddhi (i. 36), prefacing it with the words एतदेवोकं गुरुभि :- नान्यत्र कारयात्कायें न चेत्तत्र क तङ्गवेत्।' We may deduce from this, though we cannot at all be sure about it, that Anandabodha was a disciple of Vimuktātman.4 There is nothing improbable in this, for Anandabodha was an early writer on the Advaita;5 and, as shown by his references to the Ista-siddhi

1 Compare Bhaskara's stanza at the beginning of the com. on VS. and Kalpa-taru on III. ii. 9; iv. 27. 2 Published along with the Nyayu-mukaranda in the Chowkhamba Series, Benares. Anandabodha's importance will bo well indicated if we mention that ono of the five definitions of mithyatva-a conception of fundamental importance for the Advaita-is ascribed to him. See Laghu-candrika on tho Advaita- siddhi, p. 206 (Nirn. Sag. Edn.). 3 See p. 4. I owe this reference to Mahamahopadhyaya Prof. Kuppuswami Sastri. Cf. also the stanza cited in Note 2 on p. xxxv. 4 It is strange that the colophon in none of the three works of Anandabodha included in the volume in question mentions his guru. 5 His Nyāya-makaranda, e.g. has been commented upon by Citsukha (1250 A.D.).

xiv INTRODUCTION

in another of his works, Nyaya-makaranda, he held views in regard to many a detail of advaitic doctrine which are identical with those maintained by Vimuktatman.1 But as Anandabodha's date is not definitely known this conclusion, even if correct, throws no light on the chronological position of the present work.

II. The work is deseribed as a prakarana or ' manual' of the Vedanta (p. 37). It is divided into eight chapters of which the first is much the biggest, occupying over one-half of the work. The remaining chapters also are of unequal length. It is written throughout in anustubh stanzas; and they are commented upon by the author him- self-a mode of exposition which seems to have been common at one time. The stanzas by themselves constitute a connected whole, and the name of ' Ista-siddhi ' seems originally to have been applied only to this portion.2 The prose commentary -- deseribed as Vivarana3 -- is later, although the author should have had the writing of it in mind from the very beginning. The latter deals with several points in the advaitie doctrine which are not mentioned in the verse portion or are only briefly touched upon there,4 and thus largely extends the scope of the work. But this double treatment leads to some amount of repetition to which Vimuktatman himself finds it necessary to draw our attention.5 The work is essentially polemical, and furnishes abundant evidence of the author's mastery over the art of dialectics. For instance, he often develops his arguments in such a dexterous way as to foree the opponent, on his own premises, to reach the advaitic conelusion.6 His style, because it is characterised by extreme terseness and a rather profuse use of pronouns, may be said to vie in its succinctness with the style of mathematical works and renders the task of following the discussions couched in it not a little exacting. But where the topic is not controversial, Vimuktatman writes in quite an easy and attractive manner as, for example, when he is interpreting his own verse on pp. 35-7. Broadly speaking, the work exhibits far more interest in the theory than in the practical teaching of the Vedanta. Though the theme is stated to be the whole of the Advaita philosophy (samasta- 1 See e.g. Notes on pp. 39, 48, 83, and 364. 2 See Note on p. 1. 3 Cf. com. on iii. 75 and 76. Curiously, the same name has been adopted by Jñanottama to designate his commentary. The other commentary by Anandanubhava also styles itsolf as Ista-siddhi-vivarana in the colophon. 4 Very good instances of such ucchloka discussions will be found under i. 9 and viii. 2. 5 See p. 123. Cf. also p. 587. 6 For examples, see p. 98, i. 133, v. 6, p. 349, etc.

INTRODUCTION Xv

vedantartha-samgraha), it is specially concerned with what may be described as its pivotal point-the doctrine of Maya.1 The exposition of this doctrine is so complete that the work may well be described as anirvacanīya-sarvasva, a name given to the later Khandana-khanda- khadya of the poet-philosopher, Sriharsa. It is this aspect of the work that explains the importance which, as pointed out above, attached to it once. The question is here dealt with from the rational stand- point, although its basis in revelation is not lost sight of; and, since the solution which the Māya doctrine claims to offer is of the problem of knowledge, the theme of the work is essentially one of logie. In it lies the chief interest of the work to the modern student. The author examines in particular all the theories of truth and error known at the time, confining his attention however to judgments of perception.2 He divides those theories generally into two classes (i. 2, 3) characterising them as sat-khyāti and asat-khyati. While the second stands for a single doctrine-the Madhyamika form of Buddhism which denies reality altogether, the first represents three views which all agree in admitting that what appears in error is in some sense or other existent. They are : (a) akhyati which maintains that all knowledge is true and declines to admit error in the common acceptance of the term, (b) anyatha-khyati which, though admitting that what is given in knowledge is not always what is actually presented, holds that it is never unreal, and (c) atma-khyati which is subjectivistic3 and is of the Yogacara form of Buddhism. In the last of these the object, no doubt, does not exist apart from cognition; but it has being as cognition and is therefore different from asat-khyati. These three theories accordingly resemble one another in holding that the non-existent is never thinkable and differ from the remaining one which believes that the content of knowledge not only can be the non-existent but is uniformly so. The only difference among the first three theories is that while an extra-mental object is admitted in explaining error in (a) and (b), there is no such admission in (c).' There are thus altogether four views examined here;4 and their classification into two as sut-khyāti

1 It is this doctrine that appears intended to be understood by the word ista occurring in tho title of the work. See p. 347: चतो माय्यातमेक्षो मयेष्टर्सिङ्नः Cf. viii. 28. 2 See p. 121 for an exception. 3 It should be noted that this term hore does not imply the admission of an enduring subject or manas that is the support of the cognitions. 4 Together with the advaitic view of anirvacaniya-khyati, they constitute the tive khyātis mentioned in the following stanza :-- सात्म स्ातिरसत्थातिर स्वाति: स्यातिरन्यथा।

XV INTRODUCTION

and asat-khyati implies that they have been divided from the ontological rather than from the epistemological standpoint. The basis for the classification is whether the content of knowledge is real and not whether it is objectively so. If we regroup them as realistic and idealistic,1 they may be described as the theories of the orthodox and the heterodox-the first two representing Mīmāmsaka viows and the last two, Buddhistic ones. These several views are set forth exhaustively and are criticised with a great wealth of argu- ments. It is not possible within the limits of an Introduction to take account of them all or to exhibit in any adequate manner their dialectical subtlety. We can only refer to the salient features of each theory and its criticism by our author. (a) Akhyāti: This is the view of the Prābhākara school of Mīmamsakas. It admits no error in the sense of a single unit of knowledge and explains what passes for error as two jrnas, oceurring consecutively, neither of which is in itself erroneous (p. 42). The jřanas may both be perceptual as in the case of a white crystal seen red (lohita-sphatika) or perceptual and recollective as in that of a piece of shell mistaken for silver (sukti-rajata). When we go wrong, we only forget that they are two jñanas or, as it is alternatively put, that the objects to which they point are not in actual relation (p. 43). It is the failure to take note of this lack of relation (asamsargāgraha) that in either case causes the so-called error. The Prābhākaras account for the distinction commonly recognised between truth and error by an appeal to the practical consequences to which all jñana, according to them, leads. That jnana is right which results in fruitful activity; but that which does not and therefore proves deceptive is erroneous. From the purely cognitive standpoint, however, there is no error at all. The terms ' true ' and 'false ' are thus applicable to jñana only in a borrowed sense and do not signify what it is in itself. The logical attractiveness of this theory consists in its com- plete loyalty to the realism which the Mīmamsakas profess. It holds that if we once suspect knowledge, we may always do so (p. 41)-a position which is particularly appropriate in the case of a doctrine maintaining the self-validity of knowledge. If it is the nature of the senses (say) to lead to correct knowledge, they must always exhibit that nature. Even when they are defective, they can only fail to function fully and. so far as they fail, come short of truth; but they cannot occasion a positive error (com. on p. 42). For defects, the theory maintains, are merely privative. Knowledge may be less than true but it can never overshoot the mark and be untrue. In this extreme view it takes of knowledge, the Prābhākara

1 Strictly, the Madhyamika view is nihilistic.

INTRODUCTION xvii

doctrine may be compared to that of the Mädhyamika school of Buddhism which holds that all jñana alike is wrong and denies there- fore that there can ultimately be any bifurcation of knowledge from the purely logical standpoint into true and erroneous. The defect of the theory is that it flatly contradicts experience (pp. 43-44). If error were merely a succession of two jñanas and the object to which it points were not felt to be a synthetic whole, the activity which it is known to prompt, as much as truth does, would remain wholly unexplained. One of the criticisms of the theory is based upon this deficiency.1 A second criticism of it is that the Prābhākaras have no right to put forward such a theory, since they believe that samvit or knowledge is self-revealing (com. on p. 43). If there are two jñanas, they must, according to this belief, reveal themselves in their entirety and it should therefore be impossible to miss the fact that they are two. Another important criticism is directed against the attempt to explain the distinction between truth and error by the criterion of practical utility. The Prābhākaras may be right in calling attention to the purposive character of knowledge, but they assume that all knowledge necessarily has an immediate bearing upon life. Experience, how- ever, acquaints us with instances where knowledge issues in no practical activity, and the theory of akhyāti has no means of explaining the cases of error that may fall under such knowledge (pp. 45-6). The Advaitin, like many other Indian logicians, holds that the value of knowledge as such is cognitive. Knowledge may, and ordinarily does, prompt activity; but it is only a further result and not its proximate aim. Finally, erroneous knowledge in this doctrine, as already pointed out and as signified by its name of akhyāti, is 'lack of knowledge'; but the Prābhākaras, who do not accept abhava in a negative sense but explain it always in positive terms, are not strictly entitled to speak of the absence of knowledge (p. 116). Even supposing that they may do so, lack of kuowledge fails to account for error, whether we view it as incomplete knowledge or as an entire negation of it. In the former case, all human knowledge being more or less

1 Our work refers in this connection to an older school of akhyati-vadins (pp. 43-4) which admitted a synthesised stage in knowledge but explained it as a purely mental one (mānasa) that follows the two jñānas admitted by the later Prabhakaras. It seems to mean that although facts only are apprehended, they may or may not be interpreted rightly. Such a view, no doubt, avoids the criticism that the explanation of error contradicts experience ; but by allowing that knowledge, at one stage of the knowing process if not another, can distort or misrepresent reality it swerves to that extent from the realistic postulate. This view appears to be alluded to in the Nyāya- manjarī of Jayanta Bhatța also (pp. 179 and 182). See the Madras Journal of Oriental Research for 1930, pp. 99-108.

xviii INTRODUCTION

fragmentary will have to be crroneous which is the very reverse of what is sought to be maintained here; in the latter, error will have to be confined only to states like deep sleep. (b) Anyatha-khyati: This is discussed under three heads, there being only three ways in which it is possible to understand the expression. The word anyatha ('otherwise') signifies change; and the change may refer (i) to the object, or (ii) to jñana, or again it may mean (iii) that neither the object nor the jñana changes but that the latter merely shows the former as different from what it actually is.1 Of these, the first implies a belief in pariņāma-vāda and is rejected by the Advaitin's rejection of that view of reality ; 2 the second is really meaningless, since a change of knowledge in itself apart from a reference to its content is inconceivable (iv. 1). We are thus left with the third alternative which is what the term anyatha- khyati usually stands for. It is the view in particular of the Bhattas or followers of Kumarila Bhatta. Like the Prabhakaras, they hold that objects are known directly, face to face, and that what appears in knowledge is not a copy or symbol of the thing that is known but the thing as it actually exists. It is necessary to set forth briefly the conception of reality according to this school before we deal with its theory of truth and error. Kumarila is a pluralist believing in the existence of a multiplicity of ultimate entities. But he does not, like his fellow-Mīmāmsakas-the Prabhakaras, view an object as a self-identical unit which excludes all difference. Things are not, according to him, static in their nature. They undergo change almost constantly by gaining new properties and losing old ones, so that every object is a one-many or an identity-in-difference (bhedā- bheda). A cow, for example, is not a simple entity but a complex one with its several attributes, all internally related to the substantive element in it. Again this complex object, according to Kumārila, does not stand by itself but is related to others, though only externally. If it includes features like ' cow-ness' within itself, it excludes others like 'horse-ness'; and he maintains that to know an object com- pletely, it is necessary to determine not only what it is but also what it is not. Everything both is and is not (sadasadātmaka). It is as itself; but it is not as another.3 If an object is shell in a positive sense, it is silver, say, in a negative sense (p. 43). According to this view of reality, the distinction between truth and error becomes easy of explanation (p. 46). We have truth where shell appears as

1 ii. 3. The same triple classification of anyathā-khyāti is mentioned in the Pañca-pādikā-vivaraņa, p. 27. 2 See Ch. ii. 3 SV. p. 476, st. 12.

INTRODUCTION X1X

itself ; but we have error instead, when it appears as another, e.g. silver.1 As a consequence, the theory denies that what appears in error is unreal. What is unreal is only its supposed identity (aikya or tādātmya) with the shell (p. 47). Error, as the result of certain physical and psychical defects, unites where it should separate. Or to state the same otherwise, error exhibits an external relation as an internal one. The explanation implies that, as contrasted with the previous view, dosas are here understood as capable of giving rise to a positive effect (p. 45),2 for it is on account of them that the identity of the two elements in question which is unreal shows itself as real. This view explicitly admits a subjective element in explaining error. While the subject and the predicate which appear in an erroneous judgment are regarded as real, the relation between them of tādātmya or samsarga, as some prefer to put it, is explained as fancied.3 The refutation of this theory is very elaborate and appears now and again in the course of the work. Its underlying principle is that the theory makes room for a subjective factor in the content of knowledge and therefore gives up the realistic postulate. If error according to the Prābhākaras apprehends too little, it includes too much according to the Bhattas. It overflows the given, so to speak, and the overflowing element points to nothing (p. 105). That is, the criticism is based on the principle that there can be no jñāna without a corresponding object. Of the many arguments advanced against the position of the Bhattas, two may be mentioned here to serve as specimens. Although they assert the reality of silver as such, the Bhattas, like many others, deny it at the place where the shell is on the strength of the negative judgment-Nedam rajatam-which discloses the error. The first of the arguments, which we have selected to reproduce here, questions the legitimacy of this denial when the silver is admitted to have been perceived there (pp. 94-96).4 In a common negation like Bhūtale ghato nāsti, what is denied is the suggested presence in one context of an object that was experienced in another but now appears as a memory- image (p. 108). It is this recollected object that accordingly serves as the correlate or positive counterpart (pratiyogin) of the negation.

1 Cf. SV. p. 245, st. 118 (com.). This is according to the view that abhava is bhavantara. There is another view, according to which abhāva is bhārāntara- dharma. It is disposer of quite briefly in v. 1. 2 Cf. Nyāya-maňjarī, p. 182. 3 Soe e.g. Sāstra-dīpikā (Nirn. Sag. Edn.), p. 58. To speak of tādātmya as the relation signifies that the two objects in question (dharmins) are confounded with each other; to speak of samsarga instead, implies that the attribute of one of them (rajatatva) is wrongly ascribed to the other (śukti). Cf. i. 51. 4 See also st. i. 15.

xx INTRODUCTION

In the present case also the negation involves a reference to silver as ideally presented, but what is meant to be put away by it is an object not as experienced in a different place and at a different time but as actually perceived here and now. This really amounts to assuming two particulars in explaining error-one that is immediate- ly experionced where the shell is and the other that is remembered. The point of the argument is that neither of them can properly be regarded as the pratiyogin of the abhava or the object of the negation in question. If it is the latter that is denied, the former will remain unaffected by the denial; if the former, it loses its whole claim for reality. That is, the silver in question will be real only if not negated, but the knowledge will not then be erroneous ; if on the other hand we deny it to secure to the knowledge its erroneous character, the objeet will cease to be real. It cannot admit of negation and also be real, which is what the Bhāttas seek to establish.1 It may be said that what is intended here is merely that a predicate denied of one object actually characterises another elsewhere. In that case, the reference would be to the universal 'silver-ness', not to any particular silver (i. 19). But universals, as conceived in the doctrine, are objective entities which are not revealed except through the corresponding particulars; and there is no such particular in the present context.2 In brief the argument signifies that while an abhāva-jñāna, like all other jñāna, may be bodhaka, it can never be badhaka. It may inform but cannot annul.3 If the error which affirms silver and its later discovery which denies the same should both be reconciled without doing violence to the realistic postulate of the doc- trine, we should conclude that the 'this ' or shell both is and is not silver. It means that, though the presented object had the characteris- tics of silver once, it has them not at another time and that it is there- fore to be conceived not merely as exhibiting internal change but also as capable of transforming itself into what is supposed to be its 'other'. The Bhattas will thus have to grant an element of identity between things which they take to be reciprocally exclusive and to give up their belief in external relations altogether. That would

1 It is obviously to avoid this difficulty that the Naiyayika holds that the pana-stha-rajata is itself presented, though through alaukika-samnikarsa. 2 The above statements are made on the basis of the discussion in the present book. For what is possibly Kumarila's own view, as distinguished from that of some of his followers, see Proceedings of the Second Session of the Indian Philosophical Congress (pp. 113-5). It is significant that the view as summarised in the present work is ascribed to Umbeka and not to Kumārila directly. See com. on i. 8 (p. 421). 8 See p. xxviii. Cf. NM. (p. 120): न चलु वद्यम साच्ाद्िन्ानप्रसश्चितं तब सत्युतिषेधो युत्तिमान्, सतिप्रस्द्ञात्।

INTRODUCTION xxi

strike at the root of their pluralism and reduce their doctrine to monism of the type advocated by thinkers like Bhāskara (p. 96) according to whom all things mingle in one another's being and nothing stands by itself.1 The second argument which we shall notice here refers to the inconsistency in the explanation of the ontological status of the three items constituting the content of an erroneous judgment. There is first the subject, then the predicate and finally the relation between them. The Bhattas explain the last alone as false. It is hard to see why one element alone of these three should be false, while the other two are not so (iii. 15). Even granting the possibility of such partial falsity, we encounter another difficulty for the falsity of the relation is explained as affecting differently the terms related by it (com. on p. 106). The existence of the subject at the place where it appears is regarded as re-affirmed by the discovery of error, but not that of the predicate. That also, no doubt, is represented as existing but only elsewhere. The only logical conclusion that can be drawn from such disparate explanation is that the relata are not real in the same sense ; and it exactly represents, as we shall see, the view of the Advaitin who also, like the Bhättas, maintains that neither of the objects that appear to be related in error can be unreal. (c) Ātma-khyāti: This theory maintains that there are no objects in illusion apart from the respective cognitions. The illusory cognitions themselves are the objects; and when we think that we perceive silver, for example, we are really aware of only the idea of silver. The theory thus takes for granted that what apprehends may be the same as what is apprehended (sva-samvedya). The chief support for such a view is evidently the analogy of the dream-state or the illusions of sleep where also the objects cognised are commonly regarded as not different from their cognitions. When error is discovered, what is denied is accordingly not the content but merely its externality (bāhyatva)-its objective appearance or its other- ness from cognition (p.40). In other words, illusions are psychical facts altogether devoid of objective reference. The assumption by cognition of the form of silver (say) is accounted for by supposing a beginningless series of mental samskāras or vāsanās. That is, the stimulus to erro- neous experience comes wholly from within and not in the least from without. We create the 'things' we apprehend in illusions, and that is why they are the exclusive possession of each self. The theory underlying this explanation stands for epistemological monism, while

1 Kumarila sometimes writes as if he held such a belief. See e.g. SV. p. 289, st. 69 and p. 297, st. 105. But taking his doctrine as a whole, it seems, these statements should be understood to signify only a formal and not substan- tial identity.

xxii INTRODUCTION

the two previous theories are dualistic. What is known is not only not separable from knowledge here, as in idealistic theories gene- rally, but identical with it. The eriticism of this theory is twofold : (i) If erroneous cognitions can arise without any objective counterpart whatsoever, the same may be the case in all experience; and the external universe in its entirety may then be explained away as a figment. Such indeed is the view of the Yogacara; but it inevitably leads, in spite of the attempt made to show the contrary by assuming vāsanas which are specifie to particular individuals, to solipsism which has been described as 'a serious intellectual offence'. It is, no doubt, pointed out (p. 13) that the invariable association (sahopalambha-niyama) of knowledge and object suggests that they are but different names or forms of one and the same entity, viz. cognition and that there is no constraining need to think of them as distinct. But if nothing is ever experienced which is other than cognitions, all knowledge will be on the same footing and it becomes hard to distin- guish truth from error. A distinction may be made, based on considerations like the relatively greater coherence of common expe- rience as compared with error; but such a distinction, it is obvious, is not finally tenable. Objects may be inseparable from knowledge, but the Yogācara forgets that while the latter element as such remains constant, the former shifts almost constantly showing that the two cannot be identified (p. 14). Moreover, the very expression 'invariable association' or 'togetherness' (sahokti) involves the idea of distinction so that knowledge and object cannot be regarded as one and the same (pp. 13-17). Further, if no external objects were admitted, the concept of 'externality' itself would have to disappear (pp. 42, 128) and the Yogācāra could not then talk of cognitions showing themselves 'outside, as it were'. (ii) Apart from this criticism directed against the general metaphysical theory on which atma-khyäti is based, which is found interspersed here and there in the work, we have also a direct criticism of it (pp. 113-5). The Yogacara may be right, as against the realist, in holding that vāsanās need not point directly or indirectly to an object outside. To leave a trace behind, experience need not be of the logically valid type so that the fact of an operative mental impression is no guarantee for the independent reality of the corresponding object.1 A person may imagine that he is seeing a ghost; it only means that a certain impression which was in his mind is revived at the time, but it does by no means show that either he himself or anybody else that was responsible for conveying it to his mind ever saw a real ghost.

1प्रमायसंखार एव म बमदेतु:, धमसंस्कारादृपि बमदर्शनात्। (p. 497).

INTRODUCTION xxi1i

The realist, according to this view, begs the very question at issue by assuming in accounting for error that mental impressions are due eventually only to valid knowledge.1 Hence the expla- nation of the anyatha-khyati-vadin that the object of error must exist elsewhere, if not here, is excluded. But the exclusion of the realistie hypothesis does not imply the validity of subjectivism ; and two great flaws are indicated in it. Like the Prābhākaras, the Yogācāra also believes in the self-revealing character of knowledge. A necessary consequence of this, as in the other case, is that if the silver for instance be really only a form of knowledge, the fact of its being so should be known at once and there ought thus to be no error at all. Even if we suppose for the sake of argument that errors do occur, there ought on the Yogācāra hypothesis to be no means of rectifying them. For rectification of error means the cognition of one cognition by another, since there are no objects acknowledged apart; and that again is in conflict with its self-revelatory character. A cognition cannot both reveal itself and be revealed by another.2 The belief in the doctrine of momentariness-that everything is a perpetual perishing-which the Yogācara holds in common with the other Buddhists, we may add, complicates the matter further and renders the theory less defensible (iv. 20). Neither the fact of errors occur- ring, nor that of their subsequent recantation-which are both familiar -can therefore be explained satisfactorily according to this theory. (d) Asat-khyati: The fact that there is error, it is stated here, cannot be explained until we assume that the non-existent ean be experienced.3 No theory of error that is met with is, for in- stance, free from the admission -- tacit, if not open-of a subjective element; and it shows that the non-existent is knowable. And it is not merely a part of what is known in error that has no being as in the anyatha-khyati-vada; the whole of it is false, as is clear from the necessarily negative import of what is described as bādhaka-jñāna-Nedam rajatam (pp. 154, 157). It is therefore maintained that error points to absolute nothing-neither to the subject. nor to the predicate, nor to any relation between them. If the theories we have so far considered ascribe reality in one sense or another to the content of error on the basis of the positive character of illusions, the present one denies reality to it on the basis of the negative character of the knowledge that dispels them. To the common contention that pure nothing cannot be experienced,

1 The Yogācara goes to the opposite extreme and believes that no mental impression whatsoever need connote a reality outside. 2 वेद्यलवे चान्यवेद्यत्वातृ ससंवेद्यमाह्ानि:। (p.114). 3 Cf. NM. p. 103.

xxiv INTRODUCTION

the sunya-vadin replies that the very criticism by referring to the non-existent indicates that it does appear in knowledge (p. 156). It is inconceivable how any one can speak about anything which has not been experienced at all.1 This is the view of Buddhistic nihilism according to which nothing exists and the whole world is but 'an embroidery on the canvas of the void'. Error is only a particular instance of the delu- sion of life. There is here the same defect as in the previous theory, that it fails to account for the well-recognised distinction between truth and falsehood. But setting aside that general consideration, we shall refer here only to one of the chief criticisms that are specifically applicable to the theory. It is that if the objeets of error were non-existent, they would appear as asat and not sat as they actually do. The non-existent cannot even show itself: how, it is asked, can it show itself as existent ? (i. 85). If it is known as the nihilist contends and is also expressible as asat, it should be other than knowledge and expression; and what is 'other' and therefore distinguishable must be something and not nothing (i. 72, 79.). The so-called asat, according to the Advaitin, is the result of avidyā (i. 22, 62 ff.)-an empirical concept, not absolute nothing : and it is as such that it forms part of common parlance. If the Madhvamika should still insist on the possibility of ' empty thinking', Vimuktātman facetiously adds (p. 118), we may satisfy him by admitting that this belief of his at any rate is empty and signifies nothing. The Advaitin's theory of error emerges directly from his criticism of the above theories (p. 47). According to that criticism. the content of error can be neither sat nor asat ; and it is obviously absurd to characterise it as both, for that would go against the law of contradiction.2 Nor can we deny altogether the distinction between truth and error, for in the very act of doing so we shall be admitting it (pp. 47, 78 ff.). To say that the distinction in question is untrue is to accept at least one instance of error as well as the possibility of discovering it. Hence it is concluded (pp. 119-23) that the content of erroneous knowledge is neither sat nor asat which is the only other alternative left (pariseşānumāna).8 The Advaitin thus avoids both horns of the dilemma in which other logicians find themselves. The

1 See i. 52-61. 2 The present work discusses in more than one place this theory that things may be self-contradictory in their nature and rejects it as being altogether illogical. The discussion is too elaborate to be considered here. The reader is therefore referred to the portions dealing with it in the book (pp. 18-22, 100-3, etc.), and to a brief summary of it given in Outlines of Indian Philosophy (Allen and Unwin), pp. 369-71. 3 See com. on i. 10.

INTRODUCTION XXV

object in the case of erroneous knowledge cannot be real for, if it were so, it would not be contradicted or sublated afterwards. Nor can it be unreal, for in that case it would never have been presented. His view is known as anirvacanīya-khyāti which means that error points to a thing which is precisely like what it appears (p. 105), but is vet not characterisable as either is or is not and is therefore styled anirvacanīya or durnirūpa. Unlike the Buddhist but like the Mīmām- saka, the Advaitin assumes an objective counterpart in explaining error. To know is for him to know something other than knowledge.1 The distinction between knowledge and the known is primary : and error points to an object as surely as truth. He differs from the Mīmāmsaka in so far as he realises that the object in error, owing to its later sublation, cannot be the same as the corresponding object of ordinary experience which is not thus sublated, and that it must therefore be taken to be of a different order. The pramana for such a con- clusion is arthapatti.2 The object in question, no doubt, .is not verifiable and may therefore appear to be unreal ; but no knowledge without a corresponding object is conceivable. Hence we are forced to conclude that the reality with which knowledge acquaints us is not always of the same kind, and that the objects of error are of a type which is ontologically different from that of common objects.3 Over and above its distinctive content, we should add, erroneous knowledge implies a ground (idam) which is not contradicted after- wards. It is to this ground that a character is wrongly ascribed in error or on which, as it is ordinarily expressed, an anirvacaniya object is superimposed. It is only this superimposed . what' that is later recanted. The relation between the ground and the superimposed object or the subject and the predicate in an erroneous judgment is also durnirūpa, for it obtains between relata whose ontological status is different. In the case of truth, on the other hand, where the subject and the predicate are equally real, the relation between them also is real. The common belief is that the efficient cause like defective eyes or faintness of light is adequate to explain error. But there is need to seek for a 'material' cause4 also according to the Advaitin, since he regards error as involving the emergence of objects having their own specific being (p. 48). That cause is avidyā

1 Note the statement which occurs more than once in the work (e.g. on p. 105): आयतेऽर्योनेनेति न्ानम्. Seo also Samkara on VS. II. ii. 18. 2 Cf. NM. pp. 113 and 116. : 3 See com. on p. 120. 4 What is meant by this expression here is a cause that is common (unlike e.g. insufficient light) and necessary to all forms of illusion and is itself not an effect. See pp. 48-56.

xxvi INTRODUCTION

or ignorance of the true nature of the object misapprehended. While defects like imperfect eye-sight condition error, avidya is constitutive of it.1 The material cause must obviously be of the same order as its product. Hence it cannot be real in the true sense of the term (p. 48) but anirvacaniya like the silver itself. Now avidya which is only another word for ajñāna implies, like jñāna, some person to whom it belongs (āśraya) and some object to which it refers (visaya). The notion of 'knowledge' is not complete until we mention the subject that knows and the object that is known. Similarly in the case of avidya also, there must be some one whom it characterises and some object which is misapprehended through it. In the present case, the person that mistakes the shell for silver is its āśraya and the shell is its vişaya. It is avidya thus determined that is des- cribed as the source of error. Because it has an objective reference (pp. 56-7), the avidya shows the silver not as existent within the mind of the percipient but at the spot where the thing misapprehended, viz. the shell, is. The silver is consequently not subjective. It is at the same time different from the objects of common experience in so far as it is not perceivable by others (p. 467), owing to the fact that its source, viz. avidya pertains only to an individual jiva. That is, the Advaita, unlike realism, regards objects of error as private to each self:2 but at the same time it declines to regard them, like subjectivism, as purely mental. They must be objective and yet not fully real, because neither sat-khyati nor asat-khyati is tenable. They are logical existents and we may, for that reason, describe anirvacanīya-khyāti as epistemological realism. The avidyā, it is necessary to add, is regarded here as the source not only of the silver but also of its cognition on the principle that the nature of knowledge is like unto the nature of its object (p. 48). It is impossible, according to the Advaita, that knowledge can be real when its object is not so.8 for the relation between the two is organic and there can be no such relation between things that are not real in the same sense. So erroneous knowledge is as much an illusory appearance as its object. In fact it is not, as we shall presently see, knowledge at all but only a semblance of it (jñānabhasa). We may represent them both as func- tions of avidya. Knowledge and the known alike develop out of it.4 The conception of avidya accordingly is that of a creative principle

1 Cf. NM. p. 122 and Panca-padika-vivarana, pp. 11-12. 2 Realism, though it takes error as private to each self, regards its object as public. 3 Bhaskara, e.g. holds such a view. See his com. on VS. III. ii. 3. + Without suggesting any necessary historical connection between the two (which is irrelevant to our present purpose), we may draw attention here to the analogical case of Prakrti changing into buddhi as well as objects in the Sankhya.

INTRODUCTION xxvii

which expresses itself as both knowledge and object.1 One result of this view is that error and its object become co-terminous. The object exists only when we apprehend it. It is not among the causes or conditions of knowledge as in truth, but is given in the process of knowing. This should not however, as already pointed out, lead us to imagine that the object is mental for it is a presentation to the subject and, as such, is distinguishable from it. Yet it is private, for its existence is not vouched for by others. It is constructed or, if we prefer to put it so, imagined by the individual and therefore remains an object for him alone. This is the meaning of describing avidyā as kevala-sāksi-bhāsya (p. 60) and not knowable through any of the pramānas (p. 62),2 which invariably have reference to the world that is the same for all. We have explained anirvacaniyatva on the supposition that it is equivalent to sadasadvilaksanatva. That is the familiar explanation of the term and our author also accepts it. But he prefers to explain it by jñana-nivartyatva (p. 63).3 The new interpretation does not exclude the idea that what appears in illusion is neither sat nor asat, for what is real cannot be dismissed by mere thought and there is no need or occasion for negating the absolutely unreal. But it is more exact. It is not, for example, applicable to the negation of avidyā (avidyā-nivrtti) which can be described as neither sat nor asat (p. 433-4) and may therefore be brought under the head of sadasadvilakşana but is not jñāna-nivartya4 or 'removable by right knowledge'.5 In advaitic tradition, this new characterisation of anirvacaniyatva is associated with the author of the Pañcapādikā- vivaraņa.s There are two points in this view of illusions which need to be particularly stressed :- (1) Some like the Yogacaras hold that error is caused by previous error or by the impression left by it behind (p. 48). That view is rejected here, because error is traced to a common principle, viz.

1 This is what is meant by the Advaitin's description of avidyā as bhva- rüpa-a term which means not that avidya is real but only that it is not negative. Being constructive in its nature, it should so far be regarded as positive. 2 Error and its object also are kevala-sāksi-bhāsya. See pp. 66 and 432. 3 Or jñāna-mātrāpanodyatva, as it is stated hero. Note the expression rahasya in the com. Cf. NM. pp. 124-5. 4 See com. on p. 63-पस्मप्रकाराविद्यामिष्टत्ती व्यभिचारमाशक्ाद न पेति। 5 We should understand by 'knowlodge' here direct or immediate know- ledge. See Advaita-siddhi, p. 178. 6 See Advaita-siddhi, p. 206 (com.). Cf. Panca-pādikā-vivarana, p. 34 and S'ri-bhāsya, pp. 47-48.

xxviii INTRODUCTION

avidya. The Advaita, however, is not the only doctrine that finds the source of error in avidya. There are others also that do so, but the advaitic conception of it as capable of developing out of itself the whole fabric of error makes it quite unique and differentiates it from other conceptions. Such an explanation signifies a new view of the function of bādhaka-jñana or the right knowledge that dispels error. It is ordinarily stated that error is directly removed by such jñana. But, according to the Advaita, it is absurd to speak of one jñāna cancelling another. The sole purpose of all jñana is to reveal objeets,1 and what is a bodhaka, as it is put, cannot be a bādhaka (pp. 94-6).2 One jñana may confirm another or be quite distinct from it in its logical meaning, but it can never contradict another (pp. 94, 113). Jñana can remove only ajñana, which is its logical contrary (p. 127) ; and as the latter is the source of error, the bādhaka-jñāna may also be said to remove error but it does so only indirectly. Even this in- direct cancelling, it should be added, is not possible in the case of jñana, properly so termed, which is not an avidyā-vrtti like bhrama but is an antah-karaņa-vrtti which is all pramāņa (p. 481).3 The Bhātțas and those that think with them, while placing all knowledge on the same footing, distinguish that which annuls from that which is annulled- the former being considered true and the latter erroneous. The Advaitin maintains that such a differentiation is untenable, as it is impossible to determine exactly the circumstances which render one jñana fit to cancel and another not (pp. 105, 133). What is supposed to annul is jñāna to him; and the other, pratibhasa or, as already stated, a mere semblance of it4 (p. 121). (2) The invalidity of knowledge depends upon bādha 5 or contradic- tion (p. 33) and not upon vyabhicara or lack of correspondence.8 That is, the Advaita adopts the principle of non-contradiction as the criterion of truth. But this deviation from the other and more fami- liar view does not mean that it ignores correspondence. Advocat- ing as it does the theory of representative perception, it must as a

1 Strictly speaking, even rovelation of objects by jñana is secondary, its primary function being uniformly the removal of ajnana. See p. 72. 2 Compare what was stated above (p. xx) in respect of negative judg- mentș. 8 Error is really a complex of these two-jñana flooded, as it were, with ajñana. It points to the 'this' so far as it is an antah-karana-vrtti, and to the 'silver' so far as it is an avidya-urtti. See iii. 22 and cf. Vedānta-paribhāea (Venkatesvara Press, Bombay), p. 153. 4 See also com. on i. 10 (p. 486). 5 Note that, on the advaitic view, bādha necessarily involves vieaya-bādha. 6 Cf. Nyaya-sūtra, I. i. 4. The sign of error, as the Bäla-bodhini which is a com. on the Vedānta-sāra states it, is not vyadhikarana-dharma-prakārakatva but vişaya-mithyātva (Srirangam Edn., p. 9).

INTRODUCTION xxix

matter of course acquiesce in the theory of correspondence also (p. 105). What is meant by the rejection of avyabhicāra as the criterion of truth is rather that, as all knowledge equally satisfies the condition of correspondence, it cannot be regarded as a distinguishing feature of truth. Thus while the Advaita rejects correspondence as a test of truth, it does not reject an external world as distinct from experience ; and it thereby avoids solipsism which is the pitfall of idealistic theo- ries. Thinkers laying down agreement with reality as the test of truth consider an appeal to facts or the actual handling of objects as the means of verifying knowledge; but they forget that such handling resolves itself into experience finally, and that jñana cannot be tested by what is other than jñana. If that were possible, there would be no problem of truth at all to be considered. The advaitic view, on the other hand, settles the validity of any specimen of knowledge not on the basis of the presence or absence of its object but by its coherence or harmony with other knowledge. It is the lack of this harmony that is termed bädha. In other words, it does not consider the truth of any judgment separately but only in reference to a system of judgments. Here also, as in theories (a) and (b) knowledge is self-transcendent unlike (c) ; but while in them it is supposed to stop short at pointing to an object beyond itself, here it goes farther and points to a body of knowledge, in relation to which it claims to be true. The doctrine thus recognises what is commonly over- looked, viz. the purely abstract character of judgments when iso- lated from the system of knowledge to which they belong. The conception of truth thereby becomes relative. What is true from one standpoint may be false from another, because its truth or falsity depends upon the character of the sphere of experience in reference to which its value is adjudged. It is on the analogy of illusions that the Advaitin explains the nature of the world of common experience (pp. 32 ff., 104, 144). It also is anirvacaniya, because its character like that of shell-silver cannot be defined as either sat or asat. We shall refer at a later stage to the considerations, other than analogical reasoning, that lead the Advaitin to this conclusion and shall only remark at present how the term when applied to the everyday world, as distinguished from illusory objects, is to be understood. Both are presented in knowledge, and so far preclude the explanation that they are asat or unreal. But while the latter are sublated sooner or later, the former is not-as far at least as ordinary experience goes. Even the particu- lar things constituting the world which seem to perish, we know, continue to exist in their causal if not in their actual form. But though not sublated, the world when subjected to logical scrutiny exhibits, like the objects of illusion, a self-contradictory character

xxx INTRODUCTION

which prevents its being taken as sat or completely real.1 For example, we cannot say for certain whether it has a beginning in time or not; and, if it has, whether it is derived from a plurality of simple reals as some hold or from a single complex entity as some others do. True, we may believe self-contradiction itself to be the ultimate truth abont it (ii. 30); but such a belief, as stated before, does not commend itself to the Advaitin. That is why he regards it as sadasadvilaksana and not as sadasat. To describe the world or anything in it as sadasat would imply the acceptance of the ex- planation furnished by that term as finally satisfactory. The substitution of sadasadvilaksana for it points to the rejection of that explanation as being illogical. It is usual now to render the term, anirvacanīya, as 'inexplicable' and take it as signifying a confession of ignorance on the part of the Advaitin regarding the ultimate nature of the universe. If that were true, the Advaita would cease to be a philosophic doctrine. To characterise the world as anirvacaniya is, no doubt, to reject the explanation that it is either sat, or asat, or sadasat; but the rejection has a positive implication in accordance with the advaitic theory of knowledge as set forth above.2 The illusory silver is anirvacaniya, and we turn to the shell to discover the truth about it. Similarly, in the case of the world also, we have to look elsewhere-in something behind and beyond it-if we should comprehend its nature rightly. Thus the universe is inexplicable only in the sense that it is not self-explanatory. Or to express the same differently, it means that the world is an appearance and therefore necessarily points to something of which it is the appearance. The cause of the world is, on the same analogy, termed avidyā, i.e. cosmic avidyā or Māyā and explained as anirvacanīya. We may conveniently denote it by the same word with a capital initial to indicate its universal character. But it must be remembered that the conceptions are only parallel and are not of the same order. While for instance objects like shell-silver caused by the former are given only in individual experience, objects like tables and chairs emerging from the latter are vouched for by the experience of all. The world of ordinary experience and its source, Avidya, are for this reason placed higher than the corresponding factors in the case of illusions. It means, as already indicated, recognising different types or kinds of reality. But they all admit of being classed in two and only two ways-prātibhāsika and vyāvahārika. The former is private to each individual, while the latter is public and may be described

1 Cf. निरूपणासदस्य सतत्चव्याधातात्। (p.402). 2 Cf. NM. कयमनिवचनौयता नाम। न तावभ्निर्षचनानर्यतेव सूकीभावप्रसङ्गात्॥ {p. 111). See also Ibid. p. 115.

INTRODUCTION xxxi

as the result of inter-subjective construction. It is oterwise represented as created or projected out of himself by Isvara. The prātibhasika worlds may be many, each being independent of others -the dream-world of a person, say, as distinguished from the illu- sions of his waking state or from the dream-world of another: the vyāvaharika is but one. Even the vyavaharika or empirical world, to speak strictly, is partly dependent upon the individual, for the perspective in which he sees it is personal to him. But the several worlds, which the individuals experience, have a common objective basis and are therefore described as publie in contrast to the wholly private presentations of illusions.1 If the world and its source be alike appearances, what is the reality which explains them ? Of the three alternatives rejected in considering the nature of the world, it cannot be asat for the positive richness and variety of the universe cannot be traced to the void: nor can it be sadasat which conception, as we have stated more than once, is self-discrepant. So it must be sat. We shall see that it must also be cit, if we take into consideration the fact that the main function of Avidya is to conceal or obscure something. The conceal- ment is no doubt partial; but whether it conceals wholly or partly. Avidyā can have reference only to that whose nature is opposed to its own, viz. jñana which can reveal itself (i. 156). It is obvious that there is no need for it in the case of the non-sentient which is not self-luminous and by its very nature remains obscured.2 Hence the reality on which Avidy and the universe are dependent is both sat and cit. If now we remember that sat, by hypothesis, means 'eternal' (tri-kalabadhya) we arrive at the conelusion that the ground of Avidya and the universe that springs into being from it is eternal consciousness or experience (anubhūti) which is self-dependent as set forth in the first stanza of the work. That is the Ultimate of Advaita or Brahman, the stay and foundation of both the prātibhāsika and the vyāvahārika types of reality. But it is neither of them and therefore the familiar categories of thought are all inapplicable to it. In other words, the final fact of the universe cannot be known logically or expressed verbally (p. 32). It is for that reason also termed nirguna or 'indeterminate'. The question may here be raised as to how we can speak of such an entity at all, if it is not characterisable in any way and is unknowable. The answer is twofold. It is not in every sense unknowable. For the pramānas

1 These personal and common aspects are described respectively as iva- srata and Iśvara-srsta. See Pañca-dasi: ch. iv. 2 Even in the case of illusory silver, the true ground is not the 'shell' but cit. See i. 129.

xxxii INTRODUCTION

are applicable to it; only they have in its case a negative value (pp. 62, 72). They remove the veil of Avidya which hides it, and it at once shows itself in its full splendour. Secondly, though not knowable in the ordinary sense, it is realisable (p. 246) from within as our self at its deepest is the same as Brahman (i. 76). 'To know Brahman ' as the Upanisad says, 'is to be Brahman '.1 The Advaita differs from some other doctrines in admitting the possibility of this realisation not in a world to come but here in this life or in recognising jivanmukti (pp. 74-8). The final criterion of truth is this direct experience, which knows no annulment (pp. 62, 69) and which brings with it the conviction that the realm of diversity, though it may exist for us, does not exist in itself. That is the meaning of characterising Avidyā as jñana-nivartya. It is solely on the strength of this direct experience or mystic intuition (vidvadanubhava) that the anirvacanī- yatva of the world is established. A mediate knowledge of the ultimate truth is possible previously through revelation ; and there is also, as we have seen, the analogy of illusory appearances suggesting it. Reason and revelation, we may say, are even indispensable; but thev only lead to it, and naturally become superfluous when once that truth is realised. So far we have referred to the teaching of the first five chapters. Before we proceed to consider the topics dealt with in the next three, we should mention a point of considerable importance in the Advaita. It is usual with philosophers to assume that some part or other of experience is valid in itself and try to account for the falsity of knowledge, where it happens to be erroneous, on that assumption. Thus the Naiyāyika takes for granted that the nirvikalpaka form of perception is so. He maintains that we are then in direct contact with reality and that what is immediately experienced must be real. We come across no such assumption here, but in place of it we find a fundamental distinction made between belief or opinion and truth. The former is ordinary experience which is presumed to be true; the latter, what stands critical scrutiny within it (p. 2). Truth and error thus become discriminations within belief, which serves as but the raw-material for logie to work upon. Common experience does nothing more than furnish the data for logic. It consists of postulates which need to be confirmed, if they are to be reckoned as true. Using the expressions of a modern thinker, we may say that it points to a mere may be which we do not say is, until we ascertain by investiga- tion that it must be. All this is clear from the old maxim 2 Laksana- pramāņābhyām vastu-nirnayah which implies that the question of

1 Mund. Up. III. ii. 9. 2 Cf. VPS. p. 25.

INTRODUCTION xxxiii

logical verity in the case of anything arises after it is psychologically given. Our ordinary convictions refer to what is prasiddha or loka- siddha (' well-recognised') ; and it is only that part or aspect of it which logic selects that can be taken as pramita or pramāna-siddha. A very good illustration of this classification of experience is furnished by the relation of spirit or mind (drk) to matter (drsya). The verdict of common sense is that they are distinct. That is the presupposition of nearly all the activities of life. Hence it is prasiddha. But the distinction between them, as is argued at great length in the beginning of the work, is not finally intelligible. It is therefore dismissed as untrue or as lacking rational justification. But this does not mean, we may add by the way, that matter and mind are one. For identity between them is not even prasiddha, and the question whether it is true does not therefore arise at all (pp. 11, 14).1 Two purposes of knowledge are implied in such a view-empirical and metaphysical. Both have value. Common knowledge with its reference to what is prasiddha is valid for the conduct of life; but it is only the Vedantic truth of the unity of Being 2 that is of ultimate value. This double conception of knowledge gives the Advaitin an advantage over other logicians, for he is able thereby to account for practical activities without committing himself to any metaphysical theory.3 We might compare this distinction to that between popular and scientifie knowledge and illustrate it by means of an example. All of us in common life assume space in some form, but that is hardly what space is as science shows it to be. The former is but an empirical notion which undoubtedly has its utility ; but it is the latter alone that is scientifically correct. Similarly the implications of experience,

1 Nor is such identity logically tenable. Comparo in this connection the description of advaitic logic as starting by denying the truth of the proposi- tion : A is either B or not-B. Such a view may seem to violato the Law of Excluded Middle; but what it means is that distinctions like B and not-B are purely ompirical. They are both appearances (of which one happens to be the basie principle of practical life); and, as appearances, they necessarily point to some reality as their background. 2 As taught in सवं खल्विदं ब्रम्म (Ch. Up.) and बर ब्रम्मारि (Br. Up.). This is the ultimate Truth which, owing to Maya, is ordinarily hidden from man. 3 He can also thereby find a place in his world-scheme for the concepts of other doctrines like Prakrti and Asat, for they are all alike tho result of uvidyā and do not therefore really come into conflict with his own conclusion about the nature of the Ultimate. The exponents of no other doctrine can do the same without self-contradiction. The Sankhya notion of Prakrti, for example, is an illusion in the view of the Bhattas; but, according to their theory of anyathā khyāti, to take it as an illusion would be to admit its reality in some context or other. They will not, of course, make any such admission. See pp. 143 and 165.

xxxiv INTRODUCTION

as ordinarily understood, are quite adequate for the purposes of practical life; but they signify no logical value necessarily. We do not mean by this that the method of Advaita in its details is identical with that of science or that the scientific solution 1 is always accept- able to it. It only illustrates how what is taken for granted for practical purposes may be far from the actual truth. Philosophy stands for the same spirit, not the same result as science. This principle of testing is consistently applied to all experience in the Advaita. Though the Advaita here resembles the Mādhyamika form of Buddhism, it differs essentially in the positive conclusion at which it arrives, viz. its admission of infinite and impersonal Experience as the final explanation of all. The remaining chapters also are concerned, though only indirectly, with the establishment of the doctrine of Maya. Of them, the first two discuss respectively the questions whether Brahman or the jiva is the seat of Avidya and whether there is only one jiva or many. It is not necessary to refer in any detail to either of them, since they are quite familiar to the student of the Advaita. The last chapter deals with the nature of Avidya-nivrtti about which a few words need to be stated. Granting Avidyā, it may be asked, how its disappearance which is a necessary condition of release is to be conceived. This is a favourite question with the crities of Advaita who not only attack the doctrine of Māyā directly but also try to refute it indirectly by showing the impossibility of conceiving the negation of Avidya which is itself stated to be neither sat nor asat. The point of the argument is that the idea of Avidyā-nivrtti being inconceivable, Avidya itself must be a pseudo-idea. There are only four possible ways of explaining its character and all the four, the opponents contend, are excluded. If we regard it as positive (sat), there will be left in moksa an entity other than Brahman which woukl go against the monism of the doctrine. If on the other hand we take it as negative (asat), it cannot be absolute nothing which the Advaitin dismisses as an impossible conception, and must therefore be explained as negative in the sense in which it is understood in the school of Prabhākara or in the Nyāya-Vaisesika. In the latter case, it should be related to some positive entity but it can bear no relation to Brahman-the only reality recognised in moksa-which is, by hypothesis, supra-relational. In the former, it is Brahman itself ;2 and such a view, by identifying Avidyā-nivrtti with the

1 The scientific solution generally yields only a relatively higher truth. 2 See viii. 11 and 16. This view, according to some, was held by Mandana Miśra. Cf. Tattva-pradīpikā, p. 381 and Siddhānta-lesa-samgraha, p. 434. But see Laghu-candrika on the Advaita-siddhi, p. 326.

INTRODUCTION XXXV

eternal Brahman, would make it eternal and thus exclude Avidyā altogether. There would then be no samsara and consequently no need for any effort to attain release. The third alternative of its being both sat and asat is excluded for it is, according to the Advaitin, a self-discrepant notion. Now as regards the fourth alternative of Avidya-nivrtti being neither sat nor asat or anirvacaniya. That explanation might or might not do in the case of empirical objects like a jar; but it is ruled out in the present case, for Aridyā and Avidya-nivrtti cannot be characterised in the same manner. As the negation of bhava is abhava or other than bhava and the negation of abhāva is bhāva or other than abhava, the negation of Avidya which is anirvacanīya must be other than anirracaniya. It is in meeting such objections that our author enunciates the view (pp. 83-93) that Avidya-nivrtti is 'of the fifth kind'1 (pañcama-prakāra)-a notion which may be compared to that of what mathematicians term an 'imaginary number'. It means that the explanation in question is one to which we are driven by the considered conclusions of the Advaita doctrine. If we admit Avidya and the possibility of escape from it, we must necessarily accept Avidya-nirrtti also and give it such explanation as is compatible with those admissions. Yakşā- nurūpo hi balih.2 But this is only one explanation given by Vimuktāt- man. There is another which coincides with one of the alternatives rejected above and represents Avidyā-nivrtti as anirvacanīya (viii. 2). The chief reason assigned in support of this view is that the alternatives suggested by the opponent are all applicable to objects that are regarded as fully real; and that, as Avidyā is not so but anirvacaniya, its negation may, without any inconsistency, be des- cribed as anirvacaniya. This explanation seems more acceptable to our author as he puts it forward in the last chapter where the topic is specifically discussed.3 But, strangely enough, the

1 It looks as if the explanation was borrowed from the Madhyamika school of Buddhism which conceives of its Ultimate as discarding the four predicables of sat., etc. (catuskoți-vinirmukta); and it shows, by the way, that if Avidyā- nivrtti, regarded as not identifiable with Brahman, corresponds to the sūnya of the Madhyamika, the ultimate Reality of Advaita, cannot be the same as is too readily assumed by critics. See p. 86. 2 Cf. NM. (p. 355) :- न सम्नासत् सद्सव्रानिर्याच्योऽषि तर्क्षयः । यचानुरुपो दि बलिरित्याचार्या व्यचौचरम्।। 3 The contradiction is noticed by the commentator (p. 452) and his explanation is that the anirvacaniyatva denied of it in the first chapter is not the one affirmed here, but only anirvacanīyatva in the sense of jñāna-nivartyatva. Avidyā-nivrtti is not, of course, removable by jñāna. See p. xxvii ante.

xxxvi INTRODUOTION

former has come to be associated with his name in advaitic tradition.1

1 See e.g. com. on Samkeepa-sārīraka, iv. 14 (Anandasrama Edn.). The Siddhanta-lesa-samgraha (p. 436) wrongly ascribes it to Ānandabodha. Cf. NM. pp. 352-9. We may refer here to two other views which are now com- monly attributed to Vimuktātman :- (i) यावन्ति ज्ानानि तावन्यन्नानानि। Seepp. 63 ff. Cf. Tattva-pradipika, p. 383 and Siddhanta-lesa-samgraha, p. 136. But see Sureśvara's Sambandha-vārttika, st. 392.

(ii) चातेव खाविद्यया संसरति खविद्यया च विमुचते। Seo p. 200. Cf. Tattva-pradīpikā, pp. 363 and 375; Siddhānta-leśu-samgraha, pp. 105 and 109, where it is tracod to Samkara: VPS. p. 225; and NM. pp. 314 and 324.

इष्टसिद्धि:

अथ प्रथमोऽध्यायः। यानुभूतिरजामेयानन्तात्मानन्दविग्रहा। महदादिजगन्मायाचित्रभित्तिं नमामि ताम् ॥ १॥

तं मां नत्वेष्टसिद्यथं विद्टणोम्यात्मसंदशे॥

येति स्वतस्सिद्वतां द्योतयति, अनुभूतेरनुभाव्यत्वे घटादिवद्ननुभूतित्वप्रसङ्गात्। न च स्वतस्सिद्वस्य प्राग- भावाद्यः स्वतोऽन्यतो वा सिद्यन्ति। अतोजा। अ्रतो- इस्या नान्येऽपि भावविकारा:, जन्मादित्वात्तेषाम्। चेत्यानां च न चिद्धर्मत्वम्, रूपादिवत्। अतोऽमेया। नास्या मेयो धर्मोऽप्यस्तोत्यर्थः। अरतोऽनन्ता। अन्तस्यापि मेयत्वेऽतद्दर्म- त्वात्, अमेयत्वेऽप्यनन्यत्वात् न तद्दत्ता चितः। कालत- स्तावदानन्त्यं सिद्दम्, जन्माभावात्। अत एव देशतो वस्तुतोऽपि, अन्यथा घटादिवज्जन्मप्रसङ्गात्। न ह्यजं विभाग्यस्ति। नाखूनां चाजत्वम्, रूपादिमत्वात् घटादि- वत्। न चानंशत्वम्, सर्वदिक्संबन्धात्। संयोगाभ्युपगमाच्च। 1 BCDE (जमदादिर्जग०)।

२ इछसिद्धि। [I.1

न दनंशस्य संयोगो हष्टः। अ्रनंशस्यापि चेत्संयोगसस्यात्, संयुत्तम्रदेशातिरिक्तप्रदेशन्तराभावान्न द्वितीयस्संयोगः । एतेन खात्ममनसां च संयोगो व्यास्थातः । कल्पितायेदं- शास्स्यु:, तत्संयोगोऽपि कल्पित एव स्यात्। तस्मात्संयोगे सांशत्वम्। अरनंशत्वेऽसंयोगात् कार्यासिद्ेर्नाजाखुसिडिः। तस्माद्विभक्को नाविकारोडस्ति। तदुक्तम्-'यावद्विकारं तु विभागो लोकवत्' इति। तस्माच्ितोऽजत्वे विभागो ना्युपेयः । अ्रविभागे च नेतरेतराभावसिद्धिः । त्रतस्सा अ्नन्ता चिधापि। नन्विदंतया चेत्यं भाति, अनिदंतयैव तु चित्; अतस्तयोर्भेद: प्रसिद्धतरो लोके, इतरेतराभावश्च। त्वं चावोचोऽसकत्-न चेत्यं चितरस्वरूपं धर्मो वा घटादि- वद्रूपादिवच्चेति। अतस्तयोर्भेंदोऽभ्युपेयः ; अ्रन्यथा अ्रभि- सायाश्चितोऽभेदाच्ेत्याना्मप न मिथो भेदो भासेत। भासते तु। अतः स न नास्ति; अन्यथा विभागात् कार्यतानुमानादिव्यवहारस्तवापि न स्यात्। तस्माचचिच्चे- त्ययोर्भेदोऽभ्युपेयः प्रसिख्चेरिति॥ अचोच्यते-सत्यं प्रसिद्धिरस्ति, अत एव व्यवहराम :; किंतु नास्या मूलं पश्यामः। कथम्। उच्यते-यद्यपि' हग्दृश्ययोर्भेदद्दष्टिस्समस्ति तथापि न सा दग्दृश्ययोस्सं- भवेत्, दशोऽदश्यत्वात्। न हदष्टस्य दष्टात् दष्टस्य वा ऋदष्टात् भेदो द्रष्टुं शक्य:, धर्मिप्रतियोग्यपेक्षत्वात् भेद्दष्टेः। न चाहष्टो धर्मों प्रतियोगी वा, सर्वस्य सर्वतो युगपद्गेद- 1 BC (•पि दृश्य.)।

I.1] दृग्दृश्वयोरभेंदनिरास:।

दृष्टिप्रसङ्गात्। तस्मादृष्टयोरेव परस्परापेक्षया मेददृष्टि- स्संभवति, न तु हष्टादृष्टयो: ऋदष्टयोर्वा। अतो हग्दृश्ययो- र्भेदप्रसिद्देर्न मूलं पश्यामः ॥ नन्वदृश्यापि डक नाग्रसिद्दा, स्वयंप्रथनात्; अ्रतो भेददृष्टिस्स्यादिति चेत्, कोडयं भेदो नाम। किं स्वरूपमेव मेदिन:, उत धर्मः । स्वरूयं चेत्, भेददष्टेः प्रतियोग्यपेक्षा न स्यात्। न हि स्वरूपदृष्टिः प्रतियोग्यपेक्षा; अन्यथा प्रतियोगिनोऽपि प्रतियोग्यपेक्ष- त्वात्' भेददष्टेरनवस्था अ्रन्योन्याश्रयता वेति न किंचि- दृश्येत। दष्टमेव प्रतियोग्यपेक्षया दृश्यत इति चेत्-न दश्यार्था अपेक्षा, दष्टत्वात् तावन्माचस्य; नापि दध्यन्त- रार्था अपेक्षा, पूर्वसामग्रौत एव तावन्माचदष्टेः पुनरपि संभवात्। तस्मान्न स्वरूपद्ृष्टिः प्रतियोग्यपेक्षा। अतः प्रतियोग्यपेक्षदष्टित्वान्न मेदो मेदिनरस्वरूपमेव। अ्रथ धर्म :- सोऽपि नाभिन्नः, उत्तदोषप्राप्तेः। तस्मात्कथं- चिद्धिन्नो ज्ञानान्तरगम्यो रूपरसादिवद्वेदोऽभ्युपेयः । ननु न ज्ञानान्तरेणापि वस्तुस्वरूपाद्विन्नं भेदं प्रतौम: । न च भेदमेदिनोर्भेद:, अनवस्थाप्रसक्तेरिति चेत्; किं सर्वजैव भेदं निराकरोषि, उत ेदमेदिनोरेव। यदि सर्वजैव, न नः विंचिच्छद्यते। अथ भेदमेदिनो, तदा उक्तदोष- प्रसक्ग:। तस्माज्वेदश्चेदिष्यते, स भिन्नो ज्ञानान्तरज्षेय एष्टव्यः; अन्यथा तदभावप्रसक्गात्। एवमन्योन्याभावो- 5पि-यदि सोऽन्यो भेदात्; न चेत्, नातिदेश: कार्यः।

1 BC (·खात् दृ० )। 2 CE (·व ... भुक्यते। क्थ)। 8 BCDE (•न्यो ... न चेव्)।

8 इषसिद्धि: । [I.1

एवं च सति' न हग्दृश्ययो र्भेदो द्रष्टुं शक्य :; नाप्यन्योन्या- भावः। न हि दशः स्वयंदष्टेः प्रतियोग्यपेक्षदध्यन्तरदृश्यं रूपान्तरं स्वं समस्ति, स्वयंदृष्टित्वह्दानात्। न च स्वयं- दृष्टेः कदाचिदपि अदष्टिस्संभवति, स्वरूपभूताया दृष्टे- रन्यानपेक्षत्वात् ; अन्यापेक्षत्वे स्वरूपस्यैवान्यापेक्षत्वेन अनित्यत्वप्रसङ्गात्। दृश्यत्वे च भेदाभावयोर्न दग्धर्मत्वम्, दश्यान्तरवत्। अदश्यत्वे च तयोरसिद्िः। स्वयंप्रभत्वे दशो भेदस्तयोर्न स्यात्। सदाभानाच्च प्रतियोग्यनपेक्ष- मिद्वत्वात् भेदाभावत्वहानिः । तस्मान्न दशो भेदाभावौ धर्मो। नापि स्वरूपम्, अनपेक्षत्वप्रसङ्गात्। न चैकस्या द्वेरूपे। न च तयोरपि भेद:। स्वयंप्रभत्वे अनपेक्षत्व- प्रसङ्गाच्च। अथाभेद एव भेदाभावयोर्दशि, दश्येऽपि तथा स्यात्। तचाभेदेऽपि किं भेद एव, उत अभाव एव। यदि भेद एव-तच यदि भेदस्य दशञ्च अभेद एव तदा किं भेद एव, उत हगेव। यदि भेद एव-तदा दगभावा- नास्या भेद:, नापि किंचित् प्रकाशेत। अथ भेद- र्स्वयंप्रकाशः, नाम्नि विप्रतिपत्तिः। अथ दगेव, तदा नास्या भेद:। एवं दृश्यस्य। अतो न दृग्दृश्ययोर्भेदसिद्विः। अथाभाव एव-तदा अभावस्य दशश्चामेदे यद्यभाव एव डक, तदा द्ङ्ग स्यात् तथा दश्यं चेति भून्यं स्यात्। तद्पि न प्रकाशेत, दशोऽभावात्। अथ दगेव, तदा नाभाव इति न दृग्दृश्ययोरितरेतराभावसिद्धिः। किंच-

1 BCD (० वि दृ०)। 2 BE (• यो ... वः)। 8 E ( ० सिद्धित्वात्)।

I.1] दृग्दृश्ययोभेदनिरास:।

अभावाच्चेन्नान्यो भेद:, भेदाभावान्नान्योन्याभावः सिध्येत्। भिन्नयोर्ह्यसौ नाभिन्नस्यैव, इतरेतरापेक्षत्वात्। न चैक- स्मिन्नेवेतरेतरापेक्षा संभवेत्, द्याश्रयत्वात्तस्याः। भेदा- भावे भावाभावयोरप्यभेदर्स्यात्, किं पुनर्भावानाम्। तचैकमेव वस्तु स्यात्। तच कुत इतरेतराभावः । तस्मा- न्नाभाव एव भेद:। यदि च भेद एवाभावो नान्यः कश्चित्, तदा भिन्नयोरप्यन्योन्या[ न्य?]भावाविरोधात् एको भावस्स्यात्। तदा कस्य कुतो भेद:, द्वितीयाभावात्। न चैकस्यैव भेदः, एकाभावप्रसङ्गात्। एकाभावे चान्या- भावात् पुनरपि भेदो न स्यात्। तदा नैकं नाप्यनेकमिति न किंचिद्वस्तु स्यात्। तस्माद्वेद एवाभावो नान्य दत्य- युक्तम्। तस्माद्जेदाभावाविच्छता तौ मिथो भिन्नौ वस्तुन- श्चेत्येष्टव्यम्, न त्वन्यथा। अतस्तौ न दशस्स्वरूपम्, नापि धर्माविति युक्तम्। तयोश्च द्वय्ूपत्वे न दशो भेदः। अद्यू- पत्वे न दग्धर्मत्वम्, रूपादिवत्। न च द्ृग्दृश्ययोर्धर्मधर्मि- त्वज्ञानं समस्ति, घटरूपयोरिवैकज्ञानागम्यत्वात्तयोः। न चैकज्ञानागम्यत्वेऽपि धर्मधर्मित्वम्, अरतिप्रसङ्गात्। तस्मा- द्वेदेतरेतराभावौ न दशो धर्माविति स्थितम्। अत एव न हृश्यस्यापि तौ धर्मों न्याय्यौ। न हि दशस्तयोरभावे तदपेक्षया दृश्यस्यापि तौ संभवतः, एकस्मिन्नपि भावे तत्प्रसङ्गात्। न च स्वतो भेद: स्वाभावः स्वयमिति' शव्यं वक्तुम्, तयोर्भावस्य चाभावप्रसङ्गात्। न च भेदाभा- वानागन्धितस्य स्फुरतोऽपि भेदाभावज्ञाने प्रतियोगित्वम्,

1 DE (० ति च पर०)।

[I.1

स्वात्मनोऽपि तत्प्रसङ्गात्। तस्माद्दशोऽतद्वर्मत्वात् हक्पुति- योगितया हृश्यस्यापि तौ धर्मों न स्त इति स्थितम्॥ मानासंभवाच्च तौ न सतः। कथम्। उच्चते-तौ चेत्खवयंमानौ; न दृश्यधर्मो दग्वत्, एक ज्ञानागम्यत्वात्। स्वयंमानत्वे च तयोर्द्शो दृश्यान्मियश्च भेदो न स्यात् पूर्वोक्केन न्यायेन। अ्रथान्यमानौ-तदापि मेयत्वान्न तौ दृशो भेदाभावौ घटादिभेदाभाववत् ; मेयस्यैव च तौ तद्दत्। भेदाभावत्वाच्च न तौ हकसंबन्धिनौ। स एव दष्टान्तः। भेदाभावप्रतियोगित्वे हशः अहकं घटादिवत्प्रसज्येत। अतः अन्या दगेष्टव्या। सापि प्रतियोगिनी चेत्, अदगिति शुद्धा दगेष्टव्या। ततो दृक्पुतियोगिकौ भेदाभावौ न दृश्ये सतः। स्तश्चेत्, तयोः किं मानम्। नाक्षादौनि, नापि मनः; तदगोचरत्वात् दशः। न चागोचरात् भेदोऽगोच- रस्य चाभावो गोचरेऽपि जञातुं शव्यते, अक्ष्णा शब्दभेदा- भावादृष्टेः। गोचरत्वे चोक्रो दोषः। नापि हगेव तयो- र्मानम्, तस्या अपि हि सा अगोचर एव। आत्ममानापि हि सा अवधित्वेन अवधिमन्मानत्वेन च युगपत् अत्स्ा वर्तितुं न क्षमते। अंशाभ्यां चेन्मानावधिभावः; अंशाञ्च नास्या: तन्मानाभावात्; अनित्यत्वप्राप्तेरद्वक्कप्रसङ्गाच्चा- न्यथा। हञ्वानौ चेत्तौ, न हक्पुतियोगिकावन्यभेदादिवत्। यन्मानौ च यौ न तौ तत्प्रतियोगिकौ, किं त्वन्यप्रतियोगि- कावेव यथा घटपटयोर्मिथो भेदाभावौ। एवं हज्बाना-

1 BCDE (•क ... गम्यत्वाव्)। 2 BCE (·म तादृभ:)। 8 BDE (•छा ... दृश्नोऽदृ०)। 4 BE (ना ... दृभः)।

I. 1]

वपि ता डक्पुतियोगिकावेवेति न्याय्यम् ॥ अ्रभावज्ञानं च उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धाविष्यते। न च हशोऽन्या उपलब्धिरस्ति, यदभावादभावो नेयः । अ्र्रतो न दशोऽ- भावज्ञानं समस्ति, कचिदपि तद्चेत्वभावात्। न च प्राप्ता- नुपलब्धिर्नाभावज्ञानहेतु:, उपलब्धावपि तत्प्रसङ्गात्। प्राप्तानुपलब्धौ सत्यामेव अभावज्ञानम्, न तु सा तद्देतु- रिति चेत्; तथापि तस्या अभावान्न दशोऽभावज्ञानम्। अथ तया विनाप्यभावज्ञानं दृशि स्यात्, स्फुरन्त्यामपि स्यात्। दश्येऽपि तथा किं न स्यात्। न च दृग्दृश्ययो- विशेषः त्रभावज्ञानं चेदिष्यते। ननु हशस्सैवोपलब्धि:। अतो हगभावादेव दशोऽभावज्ञानम्, दृश्यस्य त्वन्यथेति चेत्; किं दशोऽभाव एव तज्ज्ानमुच्यते नान्यत्, किं वा अन्यत्तद्विषयं ज्ञानमपि भावरूपं किंचिदस्ति। यद्यस्ति, तस्य हेतुरप्यस्ति; अ्न्यथा तदभूतेः। न च तदहेतु जायते, अन्याभावज्ञानस्याप्यहेतुजन्मप्रसङ्गात्। न च प्राप्तानुपलब्यादिरभावज्ञानहेतुरच संभवति। न ह्युप- लब्धिलक्षणप्राप्तिः स्वसत्तया विना अ्न्यतो दशोऽस्ति, अनन्योपलब्धित्वात्। सत्चे चोपलब्धिम्स्यादेव। अ्रतो न प्राप्तानुपलब्धिर्दशः । नाप्यनुपलब्धिमाचं स्वाभावा- दन्यत्। स्वाभाव एव चेदनुपलब्धि:, न तयान्यन्मेयम्। नाय्यस्या मानं किंचित्। न च मेय एवाभाव: स्वज्ञान- हेतु:, अभावान्तरेघ्दष्टत्वादनिष्टत्वाच्च। न चाच प्रति- योगिस्मृत्याद्यस्ति, अ्रग्राह्यत्वादृशः । स्वात्ममानापि सा

1 BC (तावन्न०)। 2 D (• हेतुर्ज्ञाय०)।

इष्सिद्धिः । [I.1

नात्माभावज्ञानांशतां भजेत, सर्वज्ञानांशत्वप्रसक्गात्। यद्येकस्य ज्ञानस्य जायमानस्य दव्वित्यापि स्वयंप्रथना- दंशस्स्यात्, तदा अविशेषात्सर्वेषां भावाभावज्ञानानां सा अंश दति सर्वे भावाभावा दृग्विशेषसतां प्रापुयुः। ननु ज्ञानान्तराणां गत्यन्तरमस्ति, दशोऽभावज्ञानस्य नान्या गतिरस्तौति चेत्; मा भूत्तर्हि तत्। भवत्येवेति चेत्, तथापि आ्रन्तित्वोपपत्तेर्नानन्यगतित्वम्। न च भ्रान्ते- गंतिरन्वेष्या। गतिश्चेदस्ति, कथं भ्रान्तिः। गतिमतामपि भ्रान्तित्वे सर्वज्ञानानां ्रान्तित्वप्रसङ्ग:। तस्मान्नात्म- मानापि इक स्वाभावज्ञानांशः । तस्मात्प्रतियोगिस्मृत्याद्यपि नाभावज्ञानहेतुरचास्ति। नन्वेवम्, नैवमिति दशमपि न्यरूरुरुरू]प। अतस्सा निरूपणाज्ञानस्य विषयः। न च निरुपणाज्ञानमपि दशरुस्वरूपमेव; अ्रनित्यत्वात्, नित्य- त्वाच्च तव दशः । न चात्यन्तमविषये निरूपणा संभर्वात। न हि कश्चिनृशङ्गं तैक्षयादिभिर्निरुपयति। अ्रतो ज्ञानविषयतां दशोऽपि इच्छ, मा वा निरुरु[रुरू]प: अ्रमूम्, अविषयत्वादिति चेत्; नन्वेषापि निरूपणा त्वया क्रियते-न चात्यन्ताविषये निरूपणा संभवति, त्रविष- यत्वप्रसङ्गात्; न चाविषया सा, स्वरूपहानात्; नच स्वयमेव विषयः, एकस्या विषयविषयिभावानुपपत्तेः; न चाविषये नमङ्गादौ तां कश्चित्कदाचित्कुर्वन द्ृश्यत इत्याद्या। अस्याथ्च निरूपणाया अत्यन्ताविषय एव विषयः; अन्यथा हि न तच निरूपणां निवारयेत्। न

1C(· सिपशाभपूट०)। 2 BC (० पयौव त्व० )।

I. 1] दृग्दृश्ययोर्भेदनिरासः ।

चान्यविषया सा। न हि तच निरूपणा निवारयितुमिष्टा शक्या वा। न चाविषयैव एषा, उत्तदोषप्रसक्नेः। अर्रत एषा निरूपणा उत्तविषयैव। यद्येषा तद्विषया स्यात्, किं नान्या। अन्या चेन्न स्यात्; नैषापि, अविशेषात्। अ्थ नेयं स्वयं विषयौकरोति, किं त्वन्यस्या अपि तद्विषयत्वं' वारयन्तौ तस्याविषयतामेव स्थापर्यात; इदमेव ह्यस्या- स्तद्विषयत्वमपि यदेतदविषयत्वस्थापनं तस्य, न तु विषयौ- करणम ; अतोऽस्या निरूपणाया अन्यस्याश्च विशेषो- पस्त्ोति चेत्-एवं दृगात्मन्यपि द्रष्टव्यम्। इयांस्तु विशेष :- दगात्मा स्वयंप्रकाशत्वादविषयोरऽि सिध्यति; अन्यस्वत्यन्ताविषयो दष्टोऽद्ष्टोऽपि न सिध्येदिति। तस्मा- दृगात्मनि सर्वप्रकाशकतयैवानन्यप्रका श्ये स्वत एवानु- दितानस्तमितेनात्मप्रकाशेन प्रकाशमानेऽविषयत्वनिरू- पणाज्ञानेनापि तस्याविषयत्वमेव हढौक्रियते, न त्वमौ विषयौक्रियते; अन्यथा तन्निरूपरौव न स्यात्। अररतस्सर्व- ज्ञानानामविषयत्वात् दशः, प्रतियोगिस्मृत्याद्यपि हेतुः दशोऽभावज्ञाने नास्तौति स्थितम्। अतो हेत्वभावा- न्नास्येव दशोऽभावज्ञानम्। ननु धर्मिज्ञानं हेतुरस्ति। को धर्मों। यस्मिन्दश्येऽभावो नेयस्स दति चेत्, प्रतियोग्यज्ञाने को धर्मो नयः। प्रतियोगिनं ह्यपेक्ष्य त्रन्यो धर्मों स्यात्; अन्यथा स एव प्रतियोगी कस्मान्न भवेत्। स चेत्प्रति- योगो, अन्यो धर्मों न स्यादिति चेत् ; मा भूत्, किं तेन।

1C (त्वं वारयत्वं वा०)। 2 BCDE (•काश्यै ख०) 8 BCD (• घेनाप्र०)।

१० इ्षासा्ि:। [I.1

न धर्मिखा विना अभावज्ञानमिति चेत, प्रतियोग्यप्य- न्वेष्यः । न हि तेनापि विना अ्रभावज्ञानम्, नापि धर्मौ। यदि प्रतियोगितञ्जानाभ्यां विनापि अभावज्ञानम्, किं न धर्मितज्जानाभ्यामपि विना स्यात्। स्याच्चेत्, सदैव दगभावज्ञानं स्यात्। न चेत्सदा, न जातु; अविशेषात्। धर्मिप्रतियोगिभ्यां चेदविशेषितमभावज्ञानम्-न तद्दश एव दृश्य एव च स्यात् किं तु सर्वस्यैव सर्वचैव च स्यात्, अविशेषितत्वादेव; न वा कस्यचित् क्वापि, अत एव। ननु सर्वस्य सर्वत इतरेतराभाव इष्ट एव, कथमयं दोषोS- स्माकम्। शण-इतरेतराभावादिविशेषोऽपि अविशेषि- तत्वे न स्यात्। अतः क्वचित्किंचिदिति प्राप्तं सवं तथैव निषेध्यं स्यात्। ततश्च न क्वचिन्न किंचिदिति भून्यताप्रमा आपतेत्। तथा निषेधोऽशक्य दति चेत्, अशक्निषेध- प्राप्तिरेव दोषः । अरशक्यत्वात् निषेधश्च न स्यात्। तस्मात् प्रतियोग्याद्यभावान्न दशाऽभावो न्ेयः। किंच-मेयस्य संदिग्धभावस्य चाभावो मानमेयः । दक्रक अ्र्मेया अ्रसं- दिग्धभावा च, स्वयंप्रभत्वादेव। अतोऽस्या नाभावो मानमेयः। न चास्वयंप्रभोऽमानस्सिध्येत्। स्वयंप्रभत्वे चोक्तो दोषः । तस्मान्न दशोऽभावो दृश्ये, मानाभावात्। दूतरेतराभावं विना भेदानुपपत्तेरुक्तत्वात् सोऽपि न दग्दृश्ययोरस्ति। तस्मादृशोऽभेदाभावत्वात् देशतः कालतो वस्तुतश्चानन्त्यं सिड्डम्॥ नन्वेवं दृग्दृश्ययोरभेद इतरेतरभावञ्च प्रसज्यते। 1C (धर्मो त०)।

I.1] दृग्दृश्ययोर्भेदनिरासः। ११

दृश्यप्रपञ्चस्य दशोऽभेदादृशोऽपि तथात्वप्रसङ्गात् चिविधमप्यानन्त्यं हौयेत, तिविधस्याप्यन्तस्य तथैव भावादिति चेत्, तच्च न; न ह्यमेदगन्धोऽपि दृग्दश्ययोर्भाति। भेदप्रसिद्धि- विरोधश्च अभेदं वदतस्स्यात्। कथं च सर्वप्राराम्तां प्रसिद्धतरं सर्वव्यवहाराश्रयं च भेदमपह्हुत्य दृग्दश्ययोः प्रमाणं विना अभेदस्सापचपेश शक्यते वक्रुम्। ननु भवतै- वोक्तोऽमेदो भेदं निराकुर्वता। नाइमभेदं वतति, प्रमाण- भावात् भेदप्रसिद्िविरोधाच्च। भेदनिराऊतौ यथा प्रमि- द्विर्न विरुध्यते, एवमभेदोक्तावपौति चेत् ; सत्यम्, यद्यभेदे प्रमाणमस्ति। न तु तेन विना प्रसिद्विर्बाध्या, अशव्यत्वात् सर्वव्यवहारलोपप्रसङ्गाच्च। तस्य तस्य बाधस्यापि बाध्यत्व- प्रसङ्गात्। नाहम पि प्रसिद्धिं बाधे, किं त्वस्या मानमूल- ताम्। तद्दाधेऽ पिन प्रसिद्विर्नश्येत् द्विचन्द्रादिप्रसिद्विवत्, यथावस्तुदर्शनात् प्रागविनाशोपपत्तेः ॥ ननु कथमभेदे प्रमाणभावो दृग्दश्ययोः। किमच् पृच्कते। न ह्यमेदः प्रतिभाति तयोः; नापि न्यायतस्संभवति। तत्प्रतिभासो वा। तमःप्रकाशयोरिव प्रसिद्धतरञ्च भेदः। तन्र किं पृच्कयते। न हि कश्चिदमूढ: पृच्छति-कथं तमःप्रकाशयो- स्तेनैव रूपेश अ्रभेदे प्रमाणभाव इति। यदि कश्चिद- भेदं ब्रयात्, असौ प्रष्टव्यो भवति-कथं प्रसिद्धिन्याय- विरुद्चोऽभेद उच्यत इति; न त्वन्यः। कथम्। न ताव- 1 BC (तन्नैव)। 2 BCDE (० तां ... श्रयं) । 8 BCD (वच्कि ... ध्यते)। 4BCD (०मप्रास०)। ' C (• गषि ना०)।

१२ इछसिद्धिः। [I.1

दृग्दश्ययोरभेदः प्रतौ तितः, तदभावात्। नापि न्यायतः, तमःप्रकाशवद्विरुद्स्वभावत्वात्। अत एव नैक्ज्ञानमपि तयोः। कथं च दग्दश्ययोः स्वान्यमानतया एकज्ञानागम्य- योरभेदज्ञानममेदो वा। यदि च दृश्यो दशोऽभिन्नः, ददगेव स्यात्; नास्य दश्यता। अरथ अ्रभिन्ना हक दश्यात्, श्यैव सा न दृगिति दृश्योऽप्यदश्यस्स्यात्। यदि च दृश्यो दगात्मना जायेत, दश्यस्य हग्जानज्ञेयत्वं हक्कं जड- ज्ञानाभावश्च प्रसज्येत। अथ दक दश्यात्मना ज्ञायेत, दृशो दश्यन्ञानज्ञेयत्वमहकं दक्रेन चाभानं दश्याज्ञानं च प्रसज्येत। अतो नाभेदोऽभेदज्ञानं वा दृग्दश्ययोः ॥ नापि धर्मधर्मित्वम्। न ह्येकस्या दृशो दृश्यस्य धर्मत्वेन धर्मित्वेन वा दृश्यत्वं तहकं च युगपत्कात्स्र्येन युज्यते। नाप्यंशा- भ्याम्, अनंशत्वात् दृश्यांशस्य च अदक्ात्। न च धर्म- धर्मित्वमपि स्ययंप्रकाशमेव, अभेदात् धर्मधर्मित्वहानात्। दश्यासंबन्धाच्च। नापि दृश्यमेव, दशा असंबन्धात्। तस्मान्नाभेदो दृग्दश्ययोः, नापि धर्मधर्मिभावः॥

किंच-ये एते दृग्दृश्ययोरभेदतज्जाने दष्येते ते किं द्वयोस्सतोर्भातोश्च, किं वा एकस्मिन्नेव सति भाति च, उत द्वयोस्सतोरेकस्मिन्नेव भाति, किं वा एकस्मिन्ननेव सति द्वयोर्भातोः। न तावत्प्रथमे कल्पे ते स्तः, भेदतज्जञान- योर्भावात्। तयोर्भावेऽपि इनरे स्त इति चेत्, किं भेद-

1 CE (० तीवः त०)। 2 BC (नास्यादृ०)। 8 B ( दि दृ०)। 4 C (युन्येत)। 5 CDE ( • मित्वभा०)।

I. 1] दृग्दृश्ययोभेदमिरासः। १३

ज्ञानविषय एवाभेदज्ञानम्, उत अन्यच। यदि तचैव, तदपि भेदज्ञानमेव तदेकार्थत्वात्; अन्यथा तरदप्यभेद- ज्ञानं इ्योरेकार्थत्वात्स्यात्। अथान्यच, तदापि न इयोर- भेदज्ञानम्। तस्मान्नाद्यः कल्पो न्याय्यः ॥ नापि द्वितीयः, तचाप्येकस्यैव भावात् भानाच्च न इयोरभेदतज्जाने। तृतौये तु कल्पे द्वितौयस्सर्न्नाप न भाति। तच कुतो- डभेद ज्ञानम्। द्वयोर्भातोर्ह्यभेद ज्ञानम्, नाभातोर्भाद- भातोर्वा। किंच-यस्मिन्भाति योऽन्यो न भाति नामौ ततोऽभिन्नः, भातो घटादिव मे [रु?]। अ्भेदे त्वभातो- 5पि भानम्, भातोऽप्यभानं वा स्यात्। न ह्येकस्यैवाविद्यां विना भानाभाने युगपत्, विरोधात्। अविरोधे सर्वस्य मर्वदा तत्प्रसङ्गात् एकस्यैव भानमुक्तमयुत्तं स्यात्। एकस्यैवांशाभ्यां भानाभाने स्त इति चेत्, तदापि न भातोऽ शस्याभानम्; नाप्यभातो भानम्। नांशिनोऽप्येकस्य भानाभाने, उत्तदोषप्राप्तेः। अंशान्तराभ्यां चेत्, अनवस्था। अतो दृग्दृश्ययोरेकभानेऽपि अन्याभानं चेत्, भेद एव तयोः। नन्वेवं सहोपलम्भनियमात् दृग्दृश्ययोरभेद: प्राप्तः। न हि दृशा विना दृश्यं भाति, नापि दृश्यं विना हक; अतस्सहैव भानात् अभेद इति चेत्, तन्न; अभेदे महभानायोगात्। इ्योर्हि सहभानम्, नैकस्यैव। न हि दशैव हक् सह भातौति भवताप्युच्यते, नापि हश्येनैव दृश्यं सह भातौति; किं तु दृग्दश्ययोस्सहमान-

1 BCDE ( ·दतउज्ञाने)। 2 CDE (·दतजज्ञानम्)। 8 CE (मे ... भानतोऽषि भानं)।

१४ इषसिद्धिः । [I.1

मुच्यते। अतस्तयोर्भेदो भात्येव तवापि, अन्थथा सहो- तथयोगात्। न च भेदज्ञानस्याप्यभेद एवार्थ:, सर्वतैव भेदाभावप्रसङ्गात्। ननु भिन्नयोर्घटपटयोरसहापि भानं दृष्टम्, अतस्तदैलक्षसयात् दृग्दृश्ययोरभेद इति चेत्; तन्न, भेददृष्टिविरोधात्। न च घटादिवैलक्षरयादमेद एव वैलक्षएयं दष्टविरोधि ग्राह्यम्, दृग्दश्यत्ववैलक्षस्यस्य त्रवि- रोधिन इष्टस्य भावात्। न हि घटपटज्ञानवैलक्षरया- दश्वमहिषज्ञानस्य तयोरभेदः, दृष्टविरोधात्। एवमचापि द्रष्टव्यम्। न च घटादौनामपि भेदोऽसहमानं जन्मनाश- दयो दृश्यता च स्यादृशोऽमेदे, दशि तेषाममंभवस्योक्तत्वात्। दशो वा दश्यादभेदे भेदाद्यस्स्युः। अतश्च दशोऽप्य- हक्कात् दृश्यमपि न सिध्येत्। न चैकस्या दशो हक्कं दृश्यत्वं च युगपत्क्रमेण वा अंशाभ्यां वा युज्त इत्युत्तम्। तस्मात्सर्वव्यवहारलोपप्रसङ्गान्नाभेदो दग्दृश्ययोः। ननु तयोर्भेदज्ञानासंभवस्वयैवोत्तः, अतोऽभेदः प्राप्तः। न प्राप्तः, अभेदज्ञानासंभवस्यापि मयैवोत्तत्वात्। तस्मान्ना- भेद:। कश्चायं सहोपलम्भनियमो नाम। न तावत् सहोपलभ्यत्वनियम:, दशोऽनुपलभ्यत्वात्। नापि सहोप- लब्धित्वम्, दृश्यस्यानुपलब्धित्वात्। दृग्दृश्ययोस्सहैव भानं न पृथगित्यर्थ इति चेत्, तन्न; दशो नित्यत्वात् स्वयंप्रभत्वाच्च सदाभानोपपपत्तेः, दृश्यस्य विद्युदादेरतथात्वात् न सह- भानम्। यद्यपि दशा विना न दश्यं भाति, तथापि दृश्यं विना दग्भातौति न सहैव भानं तयोः। नन्वन्यसंवित्काले

1 CE (•यमः। न)।

I.1] दृग्दृश्ययोर्भेदनिरासः। १५ विद्यद्दत्तत्संविदपि नास्ति। कथं जञायते नास्तौति। विद्युत्संविदस्तदा अ्भानादिति चेत्; किं विद्युन्न भाति, उत संविद्पि न भाति। न तावत्संविद्पि न भाति, तस्यास्तदापि भानात्। न हि संविदो भेदे प्रमेत्युक्तम् । नन्वन्यसंवित्तदा भाति न विद्युद्दिशेषितेति चेत्; किं विद्युद्दिशेषितता नाम संविदस्स्वरूपम्, उत संवेद्यस्य। यदि संविद :- सापि भात्येव, संविद्धानात्। संवेद्यस्वरूपं चेत्, तदभानान्न संविदोऽ्भानम्। किंच विद्युद्दिशेषितत्वं नाम संविदो यदि विद्युद्दिपयत्वम्-तच्चेत् संवेद्यम्, न संविद्स्स्वरूपम्, अनवस्था च; असंवेद्यं चेत्, न सिध्येत् ; स्वयंप्रभं चेत्, न संविदो भिद्येत। अतस्संविदि भान्त्यां तदपि भात्येव। ननु घटसंवित्पटसंविदिति संविदां भेद- प्रतोतेस्ता जायन्ते नश्यन्ति चेति चेत्, तन्न; संविदां स्वसंवेद्यत्वात् क्षणिकत्वाच्चान्योन्याविषयत्वात् भेददध्य- योगात्। न चैकस्मिन्नेव स्वात्मनि भेददृष्टिः, द्वितीयापेक्ष- त्वात्तस्याः। यद्येकस्यास्संविदोऽन्यास्मंविदो विषयः-यासां भेद दष्यते तासां तस्याश्च भेदो न स्यात्, विषयविरषय- भावात् घटतत्संविदोरिव। एकस्या अनेकरूपायोगाच्च। तन्र कुतस्संविद्वेदस्सिध्येत्। संविदामन्योन्याविषयत्वे च मेदासिद्धिरुक्ता। अथ तासां तस्या मिथश्च भेद दष्यते- घटतत्संविदोरपि भेद एष्टव्यः, विषयविषयिभावात् तद्ददेव। ततश्च घटनौलादिविशेषस्य विषयैकास्पदत्वान्न संविद्धेद: सिध्येत्। संविदामपि संविद्विषयत्वे, घटादि- वदस्वसंवेद्यत्वमसंवित्वं च स्यात्। घटादयोऽपि संविद

दष्टसिद्धिः। [I.1

एवेति चेत्, तन्न; तेषां तत्संविदोऽन्यत्वे सति संवित्चे प्रमाणाभावात्। यदि तेऽपि संविदस्स्युः, न विषया भवेयुः। न हि घटसंविद्वटस्यान्यस्य वा तदैव विषयो भाति। न चात्मनोऽपि सा विषयतया भाति। एकस्या युगपद्दिषय- विषयिभावायोगाच्च। विषयस्य चान्यत्वात् घटवत्। यदि संवित्संविदन्तरस्य विषयः-तदा सा विषयतयैव भासेत, न तु विषयितया घटवत्। विषयितयैव तु भाति, घटस्तु न तथा। अतो घटविषयवैलक्षरयादविषयत्वमेव संविदः। तस्माद्वटादेर्विषयस्यासंवित्त्वमेव निश्चिनुमः, त्रविषयत्वव्याप्तत्वात् संविद: घटादेश्च तदभावात्। अत- स्संविदामपि संविद्विषयत्वे, घटादिवदसंवितत्वं स्यादिति युक्तमुक्तम्। घटसंविदोऽप्यन्यदा विषयता स्यादिति चेत्, न; विषयाकाररहितायास्संविदः कदाचिदपि विषय- भावादृष्टेः। सक्वद्विषयस्यान्यदा विषयिताद्टष्टेश्च घटस्य। न हि घटः कदाचिद्पि विषयौ हष्टः। कालभेदेन च विषय- विषयिभावाभ्युपगमे स्थायित्वप्रसङ्ग:। कथमसंविन्ना संवित्सिध्येत् स्वयम्; कथं वा अन्यं साधयेत्। अतरस्वसं- वेद्येति चेत्-यद्यसिद्वा अन्यं न साधयेत् नात्मानमप्य- मिद्दा साधयेत्, असिद्धत्वात्। नापि सिद्वा, सिद्वत्वादेव। न च सिद्धापि साध्या, साध्यतानिटत्तेः। यद्यसिद्वा आत्मानं साधयेत्, तथैव अन्यमपि साधयेत्। नान्यं चेत्, नात्मानमपि। न चान्यस्यास्संविद: सिद्वा आ्रात्मान- मन्यं च साधयेत्, अन्यस्या अप्यन्यसाध्यत्वे अनवस्था- प्राप्तेः। अन्यसंवेद्यत्वे च नात्मसंवेद्यता संविदः। तस्माद-

I. 1] दृग्दृश्ययोरभेदनिरासः।

संवेदैव संवित्; संवेद्यं चासंविदेव। अतस्संवेद्यस्य घट- सुखादेस्संविदश्च अभेदगन्धोऽपि न प्रमाणवान्। अत एव न संविदोऽपि भेद :- सर्वस्यैव भेदस्य संवेद्याश्रयत्वात्; संवेद्यत्वाच्च, संवेदयस्य चासंविद्वर्मत्वात्। न वस्तुनस्स्वरूपं भेद इति चोक्तम्। संविदन्तराभ्युपगमे च तेषां संवि- द्विषयत्वे घटादिवदसंवित्वात्, अविषयत्वे च तदसिङ्ठेः, स्वयंप्रकाशमाचत्वे चावैलक्षरयात्। भेदासंभवाच्च। नन्वेका जायते, अन्या नश्यतौति जन्मनाशव्यवस्थयैव वैलक्षरयम् ; अत एव च भेद इति चेत्, तन्न; भेदासिद्वौ व्यवस्था- सिङ्के:, भेदव्यवस्थावैलक्षरयानां च अन्योन्याश्रयत्वान्नैक- स्यापि सिद्धिः। जन्मनाशावप्यभिन्नौ चेत् संविदः, तयो- रि भेदो न स्यात्। भेदेऽपि संवेद्यौ चेत्, न संविदस्तौ। असंवेद्यत्वे, भेदासिद्विः। तस्मादृग्दृश्ययोस्सहोपलम्भेऽपि नाभेदः, नापि सहोपलम्भ इति स्थितम्। अत एकस्मिन् भाति योऽन्यो न भाति तयोर्नाभेदो युक्त इति द्दयोस्सतो- रेकस्मिन्भाति अ्भेद तज्ज्ाने दृग्दृश्ययोरित्ययमपि तृतौय: कल्पो निरस्तः ॥ अन्त्येऽपि कल्प एकस्यैव भावान्न द्योरभेदतज्जाने। एकस्यैव भावेऽपि इ्योर्भानादभेदज्ञानं स्यादिति चेत्, तदापि न भेदेन भातोरभेदतज्जाने। भेदाभेदज्ञानयोर्ह्येकविषयत्वे भेदोऽभेदो वा अर्थस्स्यात; न मेदामेदौ इयोः, एकस्य वा। नतरामन्यविषयत्वे। उत्तं चैतत् पुरस्तात्। कथं चैकस्मिन्नेव सति दयं भाति। किं च एकमस्ति-यदि दश्यमेव, तदा हगभावान्न किंचित्

1 DE (·दज्ानम्)। 2 BCDE (•घं वैक०)। 3

१८ इछसिद्धि:। [I.1

भायात्। यदि हगेव, तदापि न द्वयं भायात्, हद्याचत्वे भेदज्ञानायोगस्योक्कत्वात्। कथं च दृश्यप्रपञ्ो भान्

अथोच्येत-यर्द्याप दृग्दश्यात्मना तयोरनाभेदोस्ति, तथापि ब्रह्मात्मना अभेदोऽप्यस्येव; ब्रह्मण एकत्वात्, तस्माज्चानयोरनन्यत्वादिति। तच्चायुक्तम्, भेदाभाव- प्रमङ्गात्। न ह्येकस्माङ्रह्मणोऽनन्यत्वे तयोर्मिथो भेदो न्याय्यः, तस्यापि भेदप्राप्तेः। तस्याभेदेऽपि तयोर्भेद- श्वेत्स्यात्, तस्मात्तयोर्नानन्यत्वम्, मिथो भिन्नयोर्घटपटयो- रिवस्तम्भात्। येन रूपेणानयोर्भेद: अतो रूपान्तरेखभेदो ब्रह्मगोति चेत्-ते रूपे तयोरभिन्ने चेत्, ब्रह्मणोऽपि पूर्ववङ्जेदः, तयोर्वा भेदो न स्यात्। भिन्ने चेत्, तयो रूपयोर्नाभेदोऽस्त्ौति नामेदो दृग्दश्ययोः। न चानयो रूपद्दयं समस्ति। न हि दशो दृश्यं रूपम्; नापि दृश्यस्य हक़। न च तृतौयं रूपमस्ति। तस्मान्न दशो रूपद्दयम्, नापि दृश्यस्येति तयोर्भेदोऽभेद एव वान्योन्यम्; न भेदा- भेदौ, रूपद्दयाभावात्। न चैकरूप एव भेदाभेदज्ञाने, ऐकार्थ्यप्रसङ्गादित्युक्तम्। एकं द्विरूपमिति च विप्रति- षिड्म्। एकस्माच्चेद्दे रूपे भिन्ने; न तस्य ते रूपे, भिन्न- त्वात्-यथा नान्योन्यं रूपे, यथा च तदेकं न तयो रूपम्। अभेदे तदेकमेवेति नैकं द्विरूयं स्यात्। तस्मात् ब्रह्माप्येकं चेत्, दगेव' वा स्यात् दश्यमेव वा; न तूभयम्। नाप्यन्य- द्विरूपम्। अतो ब्रह्मात्मना अनयोरभेद इत्ययुक्तम्॥। 1 BCD (०व स्थात् ।)।

I.1] दृग्दृश्ययोर्भेदाभेदनिरासः। १६

नन्विदं दष्टविरुद्धमवोच :- एकमनेकरूपं न भवतौति। एकं ह्यनेकरूपं पश्यामः । न च दृष्टेऽर्थेऽनुपपन्न्रं नाम। एकरूपं चैकमिष्यते, दष्टत्वात् ; एवमेकमनेकरूपमप्येष्ट- व्यम्, दष्टत्वादेव। अत एकं द्विरूपमिति विप्रतिषिद्वमित्य- युक्तमिति चेत्, दर्शनं परामृश्य वदन्तु भवन्तः। किं रूपिए एकस्मादभिन्नान्येव रूपाि दृश्यन्ते, उत भिन्ना- न्येव, अथवा भिन्नाभिन्नानि। यद्येकस्मादभिन्नान्येव दृश्यन्ते-तदा नानेकरूपमेंकं हष्ट स्यात्, अनेकादष्टेरेक- स्यैव च हष्टेः। अथोच्येत-अनेकान्येव रूपाणि दृश्यन्ते। तेभ्यश्चाभिन्नो रूपो दृश्यत दूति। तदाप्येकस्माद्रूपादभेदेन दृष्टस्य रूपान्तरेभ्योडमेदो न द्रष्टुं शक्यते, यथा तस्यैव रूपस्य; अन्यथा तस्यापि रूपस्य रूपान्तरेभ्योऽभेददृष्टेः सर्वरूपाणामभेददृदष्टिप्रसङ्गात् नानेकरूपमेकं दृश्येत। अथ भिन्नान्येव रूपिणो रूपाणि, तदा नानेकरूपत्वं रूपिणः रूपाणामिव। कथं च अत्यन्तभिन्नानां रूप- रूपिभावः, रूपाणामपि रूपरूपित्वप्रसङ्गात्। अ्रथ भिन्नाभिन्नानि रूपिणो रूपाि दृश्यन्ते, तदापि' किमेकेन रूपेस भिन्नानि अन्येनाभिन्नानि; उत एकेनैव भिन्नान्य- भिन्नानि च। तचन प्रथमे कल्पे एकैकस्य रूपस्य दे दे रूपे स्त इति द्िरूपत्वम्। तयोश्च रूपयोर्भेदाभेदे प्रत्येकं द्विरूपत्वमित्यनवस्था रूपरूपाखाम्। तथा रूपिशोऽपि रूपैर्भेदाभेदे प्रतिरूपं द्े दे रूपे अन्ये एष्टव्ये। ताभ्यां च मेदाभेदे अपरे दे दे रूपे इति रूपिरूपाणामप्यन-

1BCD (० दा कि०)।

२० इषटसिद्धि: । [I.1

वस्था। ततश्च वर्षशतेनापि वालाग्रमाचस्यापि तत्वं द्रष्टुं वक्नुं वा न शक्यं स्यात् केनचिदप्यमूढेन। तथाहि- रूपरूपिणोर्मिथो भेदाभेददृष्यर्थ दे दे रूपे पश्यता रूप- तद्रूपयोस्तद्रूपतद्रूपयोश्च द्वे द्े रूपे द्रष्टव्ये। तथा रूपि- तद्रूपयोस्तद्रूपतद्रूपयोश्च भेदाभेदद्दध्यर्थमेव द्वे द्वे रूपे द्रष्टव्ये। न हि रूपे अदष्टा ताभ्यां भेदाभेदौ तद्दतो द्रष्टुं शक्येते। तस्माद्रूपरूपिणोर्भेदाभेदौ द्रष्टुमिच्छता अनन्तानि रूपाणि प्रत्येकं तेषां च द्रष्टव्यानि प्रसज्यन्ते। न च तथा दृश्यन्ते॥ दृष्टेघ्वप्यनन्तेषु रूपेषु साक्षाद्वेदाभेदौ न कयोश्चित्सिध्यतः। तथाहि-न रूपरूपिणोरपि साक्षा- न्मिथो भेदाभेदाविष्टौ, किं तु रूपाभ्याम्। रूपयोरपि यस्य भेदो न तस्याभेद:, यस्याभेदो न तस्य भेद इति भेदाभेदावेकस्य कस्यचिन्न धर्मो स्तः। तद्दतो द्वावपि स्त दति चेत् ; नैकोऽपि, अतद्वर्मत्वात्। रूपयोि तौ धर्मौ, न तद्दतः। रूपधर्मावपि तौ तदभेदान्तवर्मावुपचर्येते इति चेत्, अभेदे किमित्युपचारः। न हि रूपयोस्तावुप- च्येते। मेदस्यापि भावादुपचार इति चेत्, नास्ति तर्हि मुरयं भिन्नाभिन्नत्वं रूपरूपिणो:, उपचारेष्टेः। अथोच्येत- इद्मेव तन्मुखयं भिन्नाभिन्नत्वं यावेतौ रूपधर्मौं भेदाभेदौ तद्दत्युपचरितौ, तस्य तयोश्च भिन्नाभिन्नत्वात् अ्रन्यस्य मुस्यस्याभावात्। अथवा-नोपचरितौ तौ। अन्यधर्मो ह्यन्यचोपचार्यस्स्यात्। न चान्यत्वमेव रूपयोस्तद्दतञ्च, भिन्नाभिन्नत्वीक्तेः। ददमेव तहि भिन्नाभिन्नत्वं रूपयो- स्तद्तञ्च कथं सिद्दम्, यत्प्रसादाद्रूपगौ भेदामेदौ रूपा-

I. 1] २१

न्तराभ्यां रूपवत्युपचर्येते। न तावद्रूपयोस्तद्दतश्च भिन्ना- भिन्नत्वं साक्षात्, अन्यचापि तथाप्रसङ्गादनिष्टत्वाच्च। न चान्यगौ भेदाभेदौ तबोपचायौं। कथम्। न तावत्पूर्वोक्क्ो रूपगौ भेदामेदौ तनोपचरणौयौ, तदुपचाराद्वेदाभेद- सिद्धिः, तत्सिद्वौ तदुपचार इति इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात्। रूपान्तराभ्यां च तौ रूपयोर्भेदामेदौ। अरतस्तदुपचारे तद्भावेऽपि न रूपयोस्तद्तश्च भिन्नाभिन्नत्वं सिध्येत्। किं तु यदि सिध्येद्रूपान्तराभ्यामेव सिध्येत्, न स्वरूपिरूपा- भ्याम्। तदपि न सिध्येत्, रूपत इ्वतोर्भिन्नाभिन्नत्वासिद्वे- स्तदधौनत्वाच्च तस्य। यदि नाम सिध्येत्, तथापि रूपिणो ये रूपे ताभ्यामेव भेदाभेदौ रूपस्य स्वकीयरूपद्वारेश सिध्यतः; न तु रूपिणा, उ्नेन न्यायेन। अतो रूप- रूपिशोरेकेन रूपेस भेद:, अन्येनाभेद इत्यस्मिन्पक्षे क्वचिद्पि भेदाभेदासिद्वेरयं पक्षोऽनुपपन्नः। अथैकेनैव रूपेणाभेदो भेदश्च तयोः, तदा भेदाभेदबुद्योरेक एवार्थः स्यात्। यद्येन रूपेस एकस्या बुद्देर्विषयः तत्तेनैव चेदन्यस्या पि, तदा कथं तयोरनेकार्थता। अतस्तयोर्भेदोऽमेदो वा एक एवार्थः। तयोश्च पक्षयोर्दोष उक्रः। तस्मान्नानेक- रूपमेकं हष्टं कदाचित्केनचित्प्रमाोन, उपपनं वा। अतो ब्रह्माप्येकं चेत्, नानेकरूपमिति युक्नमेवोत्तम्। त्तो ब्रह्मात्मना दृग्दश्ययोरभेद इत्ययुत्तम, दृग्हश्य- रूपाभ्यां ब्रह्मण एकस्य्र पतियोमाल् सस तथा

1BC (.तद्

२२ इष्टसिद्धि:। [1.1

दग्दृश्ययोरप्येकैकस्यानेकरूपतायोगात् ब्रह्मरूपेण अभेदः, अन्यरूपेण भेद इत्यन्याय्यम्॥ दृग्दश्ययोश्चाब्रह्मरूपत्वे ताभ्यां भिन्नं ब्रह्म स्यात्। भिन्नत्वे जन्मनाशाब्रह्मत्वादयो दोषा घटादिवत्प्रसज्येरन। अदक्के चास्वयंप्रकाशत्वान्न सिध्येत्। यदि सिध्येत्, दृश्यतयैव सिध्येत्। ततश्च दृश्यजाताद्धिन्नत्वमन्याय्यम्। दृश्यत्वे च इतरदृश्यवदृशो भेदोडभेदश्च न सिध्येत्। अ्रथै- तहोषपरिजिहीर्षया अभिन्नमेव ब्रह्मेष्यते, तदापि न द्वाभ्यामभिन्नम्, द्विरूपत्वायोगात्। दृश्यादभेद उक्रो दोषः। दशश्चेदभेदः, अस्तु; नाच कश्चिद्दोषः, यदि सैव ब्रह्म ; नान्यथा, अनेकरूपतानुपपत्तेरेकवस्तुनः । तस्मा- दृग्दृश्ययोर्नाभेदगन्धोऽप्यस्ति। अतो दग्दश्ययोर्भेदाभावे- ड्भेदप्राप्तेर्ईश्यप्रपञ्वगतं चिविधम्यन्तवत्वं दृश्यपि प्रसज्यत इति यदुक्तं तत्परिहृतम्॥ कथं चाभेदे दृशि उत्तदोषप्राप्तिः। न ह्यमेदेऽप्येकस्य दे रूपे संस्तः। अरतो दश्यमेव वा स्यात्; हगेव वा। दृश्यमेव चेत्, तदपि न भासेत। दगेव चेत्, तदा न दश्यं भासेतापि; कथं तद्गतदोषप्राप्तिर्दशि। तस्मादृग्द्दश्ययोरभेदे-दृश्यमाचत्वे तस्यापि प्रमाणभावा- हगभावाच् दशि दश्यदोषाप्राप्तेः, हड्माचत्वे च दश्याभावा- दृशि तहोषाप्राप्तेः, दृश्याङ्वेदेऽपि दशस्तहोषाप्राप्तेः स्वगत- दोषाभावाच्च निर्दोषैव हगभ्युपेया सवैः। दोषोऽपि भवन् दगेव चेत्स्यात्, न दोषस्स्यात्। न हि सैव तस्या दोषः।

1.1] भेदादोनां सर्वचा दुर्निरृपत्वम्। २३

अन्यत्वे नास्यास्संबन्धः। अन्यानन्यत्वं चेत्, वैरुप्यायोगा- निरस्तम्। अतो मेदाद्यभावात् जन्मादिदोषगन्धोऽपि हशं न ढौकत इति स्थितम्॥ किंच-हश्येऽप्येते दोषाः प्रमाणतो निरुष्यमाण न संभावयितुं शक्यन्ते; कुतस्तत्संबन्धादृशि सः। तथाहि- अन्यत्वेऽनन्यत्वे च न धर्मधर्मिभावः। अन्यानन्यत्वं च निरस्तम्। अतोऽधर्मकत्वात् गुणानप्यमंस्पृशद्दस्तु कथं दोषान् संस्पृशेत्। किंच-भेदस्य वस्तुनो भेदे भेदाभेद च तस्य तस्य भेदाद्दस्तुनश्चान्योऽन्यो भेद इत्यनवस्थानान्न कश्चिङ्वेदो वस्तु संस्पृशेत्। अ्रभेदे त्वेकमेव। तच्च वस्वेव ; न तु भेद एव, वस्त्वभावे तस्याप्यभावात्। तदेव वस्विति चेत्, अस्तु; तथाप्येकमेव वस्तु। तच्च न दृश्यम्, तस्य सापेक्षत्वादद्वितीयतासिङ्केः। अतो दगेव, तस्यास्स्वत- स्सिद्वेरेकत्वोपपत्तेः । न चास्या एकत्वं धर्मः, उक्तदोषप्रस- ङ्गात्। अतो निर्भेदमधर्मकं वस्तु एकशब्देन विवक्ष्यते। भेदधर्माभाव इतरे धर्माः प्रत्युक्त्ाः, तदधौनत्वात्तेषाम्। भिन्नयोर्हि इवतरेतराभावः । अतो भेदाभावे स न स्यात्। अतश्च वस्त्वसंकरासिद्वेरेकं वस्तु स्यात्। भावाभावाना- मितरेतराभावाभ्युपगमे अनवस्था; अनभ्युपगमे वस्व- संकरासिद्विः। न चाभावं विना जन्मादिसिद्विः। न ह्यज्ञाते प्रागभावे कस्यचिज्जन्मनिश्चयस्स्यात्। न ह्यटष्टस्य दृष्टिमाचं जन्म साधयेत्। न चादर्शने असिद्दे अहष्टर्द्ृष्टिः सिध्येत्। अतः प्रागभावाभावे दृश्यस्य दर्शनस्य च जन्मा- भावः। जन्माभावे नान्येऽपि भावविकारास्स्यु:, जन्मपूर्व-

२४ इषसद्धि: । [I. 1

त्वात्तेषाम्। अतः कूटस्थं सदैकरूपं वस्तु' स्वतस्सिड्डम्, असिद्धमेव वा। द्वैरूप्यायोगाच्च। असिद्दमेव चेत्, असत्कल्पम्। सिद्धमेव चेत्, दृगेव वस्तु; नान्यत्। सत्यपि प्रागभावे नासतो जन्म न्शङ्गवत्। न चाकर्तका जनिः, क्रियात्वात् गमिवत्। न चासिद्वाश्रया सा द्रष्टुं शक्या, आश्रयादृष्टेः। अनुमेया चेत्, सकर्तकैव क्रियान्तरवत्। सिद्वाश्रया चेत्, निष्फला; अनवस्था च। प्रागसतो जन्म चेत; जनेरपि जन्म, प्राक् अभावात्। प्राक भावे तद्दतोऽपि प्राग्भावः; अन्यथा जनेस्स्ातन्त्यं स्यात्। जनेश्च जन्मन्यनवस्था। अतो जन्म नाम न किंचित् कस्य- चिदुपपन्नं पश्यामः। एवं नाशादयोऽपि निरूप्यमाखा नावतिष्ठन्ते। तस्मात्सुध्टूत्तं दश्येऽपि नैते दोषा निरूप्य- माणास्संभवन्ति कुतस्तत्संबन्धात् दृशि स्युरिति॥ तस्मादनन्तैवानुभृतिरिति स्थितम्। यदि न भिन्नः, नाप्यभिन्नः, नापि भिन्नाभिन्नः अनुभूतेः प्रपञ्नः, का ताि तस्य गतिः। तां वक्ष्यामः ॥ नन्वनुभविचात्मना विना नास्यनुभूतिः, तत्कथं सा अ्नन्ता। नैष दोषः, यतस्सैव सः। कथम्। उच्यते- सोऽप्यनुभूतिस्वभावश्चेत्, नास्या भेद :; अन्यथा सोऽना- त्मेति नानुभविता। अतस्सैवात्मा। अनन्तत्वाच्च। अ्थवा-अनन्तत्वात्सैव परमात्मा, तह्लक्षणस्य तस्यां परिपूर्णत्वात्। अन्यत्वे तदयोगाच्च। अतोऽनन्तत्वात्सैव 1 BC (वस्तु वर्तास्सर०)।

1.1] अपर्यायशब्दानामर्थः। २५

परमात्मा। अत एवानन्दविग्रहा। आ्रनन्दोऽस्यारस्वरूप-

नन्वपर्यायशब्दानां भिन्नार्थतादृष्टेः भेदोऽनयोर्न्याय्यः अ्मुस्यार्थता वा आनन्दशब्दस्येति चेत्, न; भेदमेदि- शब्दाभ्यां व्यभिचारात्। न हि भिन्नो घट इति पर्यायौ भिन्नः पट दत्यपि दर्शनात्। न च भिन्नार्थौ, भेदस्य भेदे अनवस्थानात्। अत एव भेदाभेदयोरपि अभेदात् तच्छब्दावप्यभिन्नार्थौ भिन्नोडभिन्नश्न घट इत्यच। न चाचाभेदशब्दो भेदनिवृत्तिमातपरः, धर्मद्दयपरतया प्रयुत्त :; अन्यथा घटशब्द एव वाच्यो न भेदाभेद- शब्दौ, 'प्रक्षालनाद्वि पङ्मस्य दूरादस्पर्शनं वरम्' इति न्यायात्। तथा तवैवाभिन्नघटशब्दौ अ्रभिन्नाथौ। अभेदश्चेत् घटाद्गिन्नः, अतद्वर्मस्स्यात् पटवत्। भिन्ना- भिन्नश्चेत्-सोऽप्यमेदोऽन्यश्चेत, अतड्र्मः ; अनवस्था च। तस्माद्वेदाभेदघटशब्दा अप्यपर्याया अभिन्नार्थाश्च। एवम- वापि द्रष्टव्यम्। भेदाभेदतद्दच्छव्देभ्योऽन्यन अपर्यायाणण- मभिन्नार्थता नास्तौति चेत्, तन्न; अस्ति हि सा प्रर्ष्ट- प्रकाशस्सवितेत्यादिश्वपि। न हि प्रकर्षप्रकाशी सवितरि भिन्नौ। तथापि नाप्ररष्टप्रकाशस्सविता। भिन्नौ चेत्, प्रकर्षोऽप्रकाशर्स्यात्। प्रकाशश्चेन् ततो भिन्नः; त्रप्रकाश- श्चेन्न सवितू रूपम्, प्रकाशैकरूपत्वात् सवितुः। नन्वौष्पय- मपि सवितू रूपम्। सत्यम्; तथापि न तत् प्रकर्षशब्दार्थः, प्ररष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यपि दर्शनात्। तस्मान्न प्रकर्षप्रकाशौ i DG (वथ क्रै०)।

२६ इष्टसिद्धि:। [I.1

सवितरि भिन्नौ। तथापि न पर्यायत्वम्, प्र्ष्टं तम इत्यपि दर्शनात्। नन्वनेकार्येः सह प्रयुज्यमानस्य प्रक्ष्टशब्दस्य न तत्तदभिन्नार्थत्वं नौलादिशब्दवदिति चेत्, तन्न; भेद- शब्दादिवत् तत्तदभिन्नार्थत्वोपपत्तेः, भेदमेदिनोरिव प्रकर्षप्रकाशयोरपि सवितरि भेदानुपपत्तेरुत्तत्वात्। नन्वेव- मन्यान्यपि बहन्युदाहरणानि संभवन्ति। संभवन्तु; तान्यपि तवैव मुखमपिद्धति, न नः किंचिच्छिद्यते। सर्वथा नाप्रकाशः प्रकाशविशेषसम्। तस्माज्ज्ञानानन्द- शब्दयो: नाचार्थभेदोऽनुमेयः॥ आगमविरोधाच्च। नन्वागमार्थे निश्चिते तद्विरोध उद्भाव्येत। नाद्याप्यभिन्नं वस्तु आगमार्थ इति निश्चित- मिति चेत्, तन्न; निश्चितत्वादनन्तादिशब्दैरेव। न हि ते भेदं सहन्ते। न्यायतोऽपि भेदो निरस्तः। तर्हि अभेदाविरोधादानन्दशब्दस्य अदुःखत्वमर्थ इति चेत्, तन्न; अमुस्यार्थत्वात्। न हि मुरेऽर्थे संभवत्यमुस्ोऽर्यो ग्राह्यः। अदुःखत्वं च तच्छब्दैरेव सिद्दमनन्तादिशब्दैश्व नानन्दशब्दमपेक्षते। यद्यपर्यायाणं भिन्नार्थतैव, तदा ब्रह्मवाक्यगतानां सर्वशब्दानामपर्यायत्वात् बहुभेदं ब्रह्म उत्रं स्यात्। आ्रनन्दशब्दश्चामुस्ार्थोऽपि अपर्यायत्वात् भिन्नार्थस्स्यात्। अथोच्येत-अन्यनिटत्त्यर्थानां निटत्ते- रवस्तुत्वान्नाभेदविरोधित्वम्, आ्रनन्दशब्दस्यापि दुःख- निषृत्त्यर्थत्वान्न विरोधिता; अनिष्टत्त्यर्थास्तु भिन्नार्था इति। तर्ह्यानन्दशब्दस्य मुस्ार्थत्वेऽपि अन्यनिट्टत्त्यर्थत्वोपपत्ते- र्नामेदविरोधित्वम्, सत्यज्ञानादिशब्दवत्। तथाहि आ्रात्मै-

I.1] कानन्दशब्दार्थः। २०

वानन्दः, 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्', 'आनन्दा- डेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिश्रुतेः ब्रह्मा- त्मानन्दशब्दानामेकार्थतावगमात्। तथाहि-'तस्माद्दा एतस्मादात्मन आकाशस्संभूतः' इति तच्छब्देन 'ब्रह्मवि- दाम्नोति परम्' इति स्नचितं ब्रह्म परामृश्य, तदेव 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' दति लक्षितं 'यो वेद निहितं गुहायाम्' इति प्रत्यक्तया वेद्यत्वेनोत्तमेतच्छब्देन परामृश्य, तचैव चात्मशब्दं प्रयुञ्य, तस्य ब्रह्मात्मनो जगत्प्र्तितां प्रदर्श्य, अन्ते 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' इति ब्रह्मानन्दयो- रेकतां स्वमुखेनैवोक्का, तस्य ब्रह्मानन्दस्य 'आरनन्दाड्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते' इति जगत्प्रर्तितादर्शनात् पूर्वोक्तस्य ब्रह्मात्मन आनन्दस्य चैकताप्रतौतेः ब्रह्मात्मा- नन्दानामेकतैव सुदृढं निश्चौयते। तच यथा ब्रह्म अन्यत्, अहं चान्य इति आान्त्या भेदं मन्वानस्य ब्रह्मास्मोति प्रत्यग्ब्रह्मणेरब्रह्मानात्मतानिरासेन एकतैव श्रुत्या बोध्यते-एवं ब्रह्मात्मानन्दभेदे भ्रान्तिगहीते जनैस्तद्यु- दामेन अभेद एव बोध्यते, न भेदगन्धोऽपि स्पृश्यते। यथा च घटाकाशमहाकाशयो: सूर्यजलसूर्ययोश्च भेदनिरामेन अभेद एव बोध्यते घटाकाशो महाकाश इत्यादिवाक्य, न त्वन्योन्यविशेषणविशेष्यतया भेद :- एवमचापि द्रष्टव्यम्। तस्मादानन्दादिशब्दानां मुस्यार्थत्वेऽपि अभेदाविरोधान्ना- मुख्यार्थो ग्राह्यः॥ ननु विषयेन्द्रियसंयोगजं सुखमानन्दशब्दस्य मुख्ोऽर्थः ; स कथं यथोक्र आत्मैव स्यात्। न स तङ्गणोऽपि ते,

२८ इषसिद्धि:। [I.1

संवेद्यत्वात्। सार्वभौमोपक्रमं च उत्तरोत्तरशतगुणोत्कर्ष- इश्रूयमाण आ्नन्दः कथमात्मा स्यात्। न हि स एव तस्मा- च्छतगुरास्स्यात्। जन्यश्चेदानन्दः, साधनोत्कर्षादुत्कृष्येत। तस्मान्नाच मुखयोऽर्थो ग्राह्य इति चेत्, नैष दोष :; कूटस्था- त्मस्वरूपत्वेऽप्यानन्दस्याप्यनुभवस्येव आ्रान्त्यैव जन्यत्वादि- प्रमिद्ुपपत्तेः। यथा ह्युपाधिजन्मनाशभेदाल्पत्वमहत्त्व- शुद्शुद्धिवेद्यत्वादयो बोधे तद्चौनेऽविवेकात् कल्पन्ते, यथा चाकाशे-एवमानन्देऽपौति न कश्चिद्विरोधः। तथाहि- शुभकर्मण उपस्थापिते विषयविशेषे तदिन्द्रियसंयोगा ज्जातेऽन्तःकरसवत्तिविशेषे प्रसन्नने सति, निर्मल दवादर्शे मुखम्, आत्मैवानन्दः प्रकटीभवति। तद्रिषयसुखमिति प्रसिद्धं लोके। तस्य स्वाभिव्यञ्कवैश्वरूप्यादेव वैश्वरूप्यम्, तदविवेकात् ; न स्वतः, ऐकरूप्यात्। नन्वेकरूपस्य स्वयंज्यो तिषोऽनभिव्य तयोगात् नान्यदभिव्यञ्कं समस्ति। सत्यम् ; तथाप्यविद्यया अनभिव्यक्तमिव। अतो यद्भावे- डभिव्यक्रतमिव तत्तस्याभिव्यञ्जकं ब्रूमः। अतस्तस्मिन् शुड्धे सुखात्मा प्रतिभाति; अशुद्धे न भाति, असुखवच्च भाति यथा आदर्शे शुद्धे मुखरूपं शुद्धं भाति, अशुद्ध न भाति, अशुद्धवच्च भाति। रूपे भात्यपि तच्छुद्विर्न भात्य- भिन्नापि; भेदिनि भात्यपि भेदो न भात्यभिन्नोऽपि- एवमात्मनि भात्यप्यानन्दोऽभिन्नोऽपि न भाति; अना- त्मापि दुःखं भाति, अशुद्धिरिव रूपस्य। अरतोऽन्तःकरण- भुदुत्कर्षा देवानन्दोत्कर्षः। एकत्वेऽय्युत्तरोत्तरोत्कर्षो घटा- काशमठाकाशमहाकाशवद्योज्यम्। एवं च सति 'श्ोचि-

I. 1] व्यात्मा व्ागन्दखरूप:। २ह

यस्य चाकामहतस्य' दति तकामहतत्वोत्कर्षादुत्तरोत्तर- शतगुरामानन्दोत्कर्षप्रश्रूयमाण उपपन्नो भवति; नान्यथा। तस्मादात्मैवानन्दः; अन्यथा मोक्षोऽपुरुषार्थस्स्यात्, सुखाभावात्। दुःखाभावात्पुमर्थ इति चेत्, सुखाभावाद- पुमर्थोऽपि स्यात्। निरवद्य उत्तमः पुमर्थो मोक्ष इष्टः; स चैवं सति न स्यात्। यद्यात्मैव सुखं तस्य नित्यप्राप्तत्वात् न सुखप्राप्तिस्तवापौति चेत्, तर्हि दुःखप्राप्यभावात्त- न्निटत्तिरपि न स्यात्। भ्रान्त्या दुःखं प्राप्तमिव, अतस्त- न्निटृत्तिः पुमर्थ इति चेत्, सुखमप्यप्राप्तमिवेति तत्प्राप्तिः पुमर्थः, हस्तगतविस्मृतसुवर्सप्राप्तिवत्। यद्यप्राप्तप्राप्तिरेव पुमर्थ:, मोक्षोऽपुमर्थस्स्यात्। न हि मोक्षोऽप्राप्तः प्राप्यते, अनित्यत्वप्रसङ्गात्। तस्मादात्मैव सुखम्॥ प्रियत्वाच्चात्मैव सुखम्। प्रसिद्दो ह्यात्मैव प्रियो लोके। श्रुतिश्चात्मैव प्रियो नान्य इत्याह 'तदेतत्प्रेयः पुत्त्रात्' इत्याद्या। अन्यस्य सर्वस्यात्मार्थत्वेन प्रियत्वम्, न तु स्वतः। 'आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति' इति च श्रुतिः। सर्वस्यात्मार्थ- त्वेन प्रियत्वाच्चात्मैव प्रियः। न हि तस्मिन्नम्रिये तदर्थः प्रियो भवेत्। न चात्मा अन्यार्थत्वेन प्रियः, अनन्यार्थ- त्वात्। अन्यस्य चात्मार्थत्वादर्थित्वानुपपत्तेः। यो ह्यन्यार्थो घटः, सोऽर्थौ न दष्टः। घटार्था मृदित्याद्यपि पुमर्थस्यैव द्वारदर्शनम्। स्त्रौपुंसयोरपि शरौरमेवान्यार्थम्, न त्वात्मा। न च सुखं तदयें च मुक्का, अन्यत्प्रियं प्रसिद्दम्। अररतोऽ- नन्यार्थत्वात् प्रियत्वाच्च आत्मैव सुखम्, नान्यत्। तस्य अन्यार्थत्वेन प्रियत्वोपपत्तेः । तस्मादात्मैव सुखम्। यदर्थं

३० इषसिद्धि:। [I.1

सर्वम्, यच्च नान्यार्थें तत्मुखं प्रसिद्धम्। सा च प्रसिद्धिर्ना- त्मनोऽन्यत समस्तौत्यात्मैव सुखम्। दुःखमपि नान्यार्थम्, तथापि न तदर्थं किंचिदुपादित्स्यते विधौयते वा। शस्त्रश्येनाद्यप्यात्मनस्सुखार्थं दुःखपरिहारायं वा, नान्य- दुःखमाच्पर्यवसायि। दुःखपरिहारोऽपि नान्यार्थ इति चेत्, न ; सुखार्थत्वात्तस्य, भाराद्यार्तानां तन्निटत्तौ विषय- विशेषानुपर क्रात्मसुखाभिव्यक्रिदृष्टेः। अ एवाच दुःख- निव्टत्तिव्यतिरेकेण अन्यद्दिषयरूपमपश्यन्तः, आ्रत्मनञ्च सुखतामजानन्तः, सुखं चानुभवन्तो दुःखनिव्ृत्तिरेव सुख- मिति मन्यमाना: सर्वत सैव सुखमिति भ्रान्ता: केचित्॥ नन्वात्मार्थं सुखमिष्टम्, न तदर्थमेव। तर्हि आत्मैवेष्ट- तरः। न हि तस्मिन्ननिष्टे तदर्थमिष्टं स्यात्। अत आत्मैव मुखयं सुखम्, इतरत्तदर्थत्वात् सुखम; अतोऽमुखम्। किं द्वे सुखे स्तः-मुख्ममुख्यं च। बाढम्, स्त्ः। ननूत्ं किं न स्मरसि। अन्तःकरसवत्तिविशेष आत्मसुखाभि- व्यञ्न्रकेऽविवेकात् सुखत्व भ्मो लोकस्य, बुद्धि्ृत्ताविव बोध- भ्रमः। वत्त्यविवेकाज्च तद्वर्मान् सुखबोधयोरारोप्य सुखं वेद्यमात्मार्थ जायते बोधश्चेत्यादिव्यवहार दति ह्युक्तम्। अतोऽस्ति मुस्ममुख्यं च सुखम्, बोध दव। अमुखं च सुखमभिप्रेत्य 'न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरप- हतिरस्ति,' 'अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः' इत्या द्याश्तु प्श्रु?]तिस्मृतयः परिडताश्च केचिन्मोक्षे सुख- स्याप्यभावमाहुः। न पुनर्मुस्यमपि, तस्य कूटस्थबोधात्म- 1 BC (०खम्न०)। 2 D (•त्वाद्या श्रतिः स्प०)

I. 1] काख गड़ार्थः । ३१ स्वरूपत्वात् भावाभावानुपपत्ते :- यथा 'न प्रेत्य संज्ञास्ति' इत्याद्या श्रुतिरमुस्बोधाभावाभिप्रायैव; 'अविनाशी वा अरे अयमात्मा,' 'न हि द्रष्टर्द्ृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते' इत्यादिश्रुतिभ्यो युक्तितश्च बोधात्मनः कूटस्थत्वावगमात्। तस्मात्मुखमात्मार्थमिति प्रपिद्डे: अमुख्यसुखाश्रयत्वात्, आत्मनोऽन्यार्थताप्रसिद्वेश्च जन्यार्थताया निरस्तत्वात्-आ्रत्मा नान्यार्थः, सवें चात्मार्थम्; सुखं च नान्यार्थम्, सुखायं च सर्वमिति सुखात्मनोर्लक्षणाभेदादभेद एवेति सिद्म्। यदि त्वात्म- नोऽन्यत् आत्मार्थं सुखं तद्देद्यमिष्येत, गहक्षेचादिवत् तदात्माश्रयं न भासेत। भासते तु। अथोच्येत-अ्रमुखय- सुखदुःखादिवित् अनात्मापि सुखमात्माश्रयं भातौति, तर्हि वेद्यसुखाभ्युपगमेऽपि आरत्मार्थ सुखमिति प्रसिद्धे: भ्रान्तिमूलत्वात्यागात् आरात्मनस्सुखरूपत्वं श्र्तियुत्त्यनुभव- सिद्धं नापलपनौयम्। तस्मादात्मैवानन्द इति स्थितम्। अत दद्मुक्त्म्-आात्मत्वादानन्दविग्रहा अनुभूतिरिति। एवं च सति नैषां पदानामन्योन्यविरुद्दार्थत्वेन अ्रमं- गतिराशङ्कनौया, अविरोधेन एकस्मिन्नेकरसे ब्रह्मगि संगतेर्दर्शितत्वात्। एवं सर्वच ब्रह्मवाक्येषु पदानामविरो- धेन संगतिर्द्रष्टव्या-मुखेधानन्दादिषु व्युत्पन्ना आ्ान- न्दादिशब्दा: समानाधिकरणतया यदा प्रयुज्यन्ते तदा तेषामर्थानामन्यान्यनियम्यनियामकभावेन अरविरोधेन व्यवस्थितानां सर्वप्रमाणागोचरादेकरसात् ब्रह्मणोऽन्यच पर्यवसानासंभवात् तदेव लक्षयन्ति न त्वभिदधति शब्दा

३२ इछसिद्धि:। [I.1 इति, अपदार्थत्वमभेदसंसर्गात्मकवाक्यार्थत्वं शब्दप्रमाण- कत्वं च तस्येति। 'यतो वाचो निवर्तन्ते,' 'औपनिषदं पुरुषम्' इत्यादिशास्त्रं चैवमुपपनार्यं भवति। तस्मा- चरुतिस्मृतिन्यायानुभवबलावष्टम्भात् यथोत्तं ब्रह्मैव वस्तु, नान्यत् किंचिदिति निश्चिनुमः ॥ ननु यद्येवं का तर्हि गतिर्द्वैतप्रपञ्व्वस्य प्रत्यक्षादिविष- यस्य कर्मज्ञानकाएडाश्रयस्य। अथायं प्रपञ्चो नास्येव- तदा प्रत्यक्षादेर्निर्विषयत्वात् अप्रामारयात्, कर्मज्ञान-

क्षादेश्च प्रपञ्वान्तःपातित्वात् तदभावेऽभावात्; श्रुतिस्मृति- न्यायानां च स्वतोऽसिङ्के :; न तद्दलात् यथोक्तब्रह्मवस्तुसिद्डिः। अथैतद्ोषपरिजिहौर्षया प्रपञ्चोभ्युपेयते, तदा स ब्रह्मणो भिन्नोडभिन्नो भिन्नाभिन्नो वा अ्रभ्युपेयः; नान्यथा। न हि वस्तुनः प्रकारचयं मुक्का अन्यथा सिद्विस्समस्ति। अवस्तुत्वे चोक्नो दोषः प्रसज्येत। न हि नशृङ्गखपुष्पादिना अवस्तुना यथोक्रो व्यवहारस्मिध्येत्। वस्तुत्वेऽपि प्रकारचयेऽपि यथोत्तं ब्रह्म न सिध्येत्। अतः प्रपश्वस्य भावेऽभावेऽपपि वेदान्तवाक्येभ्यो यथोक्ब्रह्मासिद्वे: तदर्शनादिष्टानिष्टप्राप्ति- परिहारावात्यन्तिकौ पुंसस्सिध्यत इत्ययुक्तम्। अरतो मोक्ष- स्यान्यः प्रकार आश्ररयणीयः, न वा मोक्ष दति॥ अचोच्यते-नैकोरऽि दोषोऽस्मत्पक्षे, प्रपश्चस्य माया- निर्मितत्वाभ्युपगमात्। मायायास्सकार्याया अपि वस्तु- त्वावस्तुत्वाभ्यामनिर्वचनौयत्वात् वस्ववस्तुपक्षद्दयाश्रया दोषा नास्मत्पक्षं कटाक्षेणापि वौक्षन्ते। तयाहि-

I.1] ३३

प्रपञ्चस्य वस्तुत्वाभावात् नाद्दैतहानिः। अररवस्तुत्वाभावाच्च

तददर्शनाच्च मायातत्कार्यनिटत्ते: न मोक्षामिद्िः। नन्वनि- र्वचनीयां मायां नाम न जानौमः । ज्ञापयिष्यामस्ताम्। ननु वस्तुत्वाभावे प्रपञ्च्स्य प्रत्यक्षादेरप्रामाएयं स्यात्, ततश्च पूर्वोक्तास्मर्व एव दोषाः प्रादुष्प्युरिति चेत; केदं दष्टम्-वस्तुत्वाभावे अक्षजादेरप्रामारयमिति। न्म्ङ्गा- दाविति चेत्, तन्न; अवस्तुत्वाभावात् प्रपञ्चस्य। तवस्तुत्वा- भावेर्प वस्तुत्वाभावानृम्पङ्गसाम्यं चेत्, अवस्तुत्वाभावात्किं न वस्तुसाम्यं स्यात्। वस्तुत्वाभावेऽप्रामारयं स्वप्रादौ दष्टमिति चेत्-त्वमेव तर्ह्यनिर्वचनीयं जानौषे, यतो नृश्ृङ्गादि त्यक्का वस्तुत्वावस्तुत्वहौनं स्वप्रादि उदाहरसि। तदपि वस्त्वेवेति चेत्-न तर्ह्यवस्तुत्वमप्रामारयकारगम्, तदभावेऽप्यप्रामाएयदष्टेः। तन्मिथ्यावस्विति चेत्, तदपि वस्तु अवस्तु वा। उभयथाप्युक्रो दोषः। स्यान्मतम्- वस्तुनौ अविविक्र, वस्तु वा वस्वन्तरात्मना भासमानं मिथ्यावस्तु; तद्विषयं ज्ञानमप्रमाणमिति चेत्, न

अ्निर्वचनीयार्थत्वात् स्वप्नज्ञानमप्रमाराम्, तथा जाग्रज्ज्ञा- नमपौति; तन्न्, बाधाभावात्। किमिति वा न प्रमाएं

चेत्, तहि बाधादप्रामाएयं नानिर्वचनीयार्थत्वात्। किं- च-तद्प्रामाएयं यत्त्प्रवज्जाग्रज्ज्ञानानामपि साध्यते 1CE (•प्यकदो०)।। 5

३४ इषसिद्धि:। [1. 1

तर्द्यादि बाधोत्तरकालं स्वरूपतत्कार्ययोरभाव:, स दष्ट एव। अथ प्रागप्यभावः, स स्वम्नेऽपि नास्ति। वस्तुयाथातम्य- बोधात् बाध्यत्वं चेत्, तदपौष्टमेव। अथ सर्वदा बाधक- बोधभावः, बोधात्प्रागपि बाध्यत्वं वा तदुभयं स्वम्नेऽपि नास्ति। तस्माद्यथा स्वप्नप्रपञ्च्स्य अनिर्वचनीयत्वेऽपि आर्रा बोधात् तदाश्रयम्मर्वो लौकिकवैदिकक्रियाकारकप्रमाण- प्रमेयादिव्यवहारोऽप्रतिहतो वर्तते, स्वाम्नैरेव निमित्ते- स्तत्प्रपञ्चनुत्सत्यार्थबोधो जायते-एवं जाग्रत्यपि मर्व- मविरुद्धं द्रष्टव्यम्। ननु जाग्रत्मपञ्वस्य बोधात्प्रार्गप मिथ्यात्वज्ञानान्न तद्यवहारो न्याय्यः, स्वाप्नस्य तु मिथ्या- त्वाज्ञानात् प्राक्प्रबोधात् युत्तस्तद्यवहार इति चेत्-नायं दोषः, मायामरौच्युदकगन्धर्वनगर द्विचन्द्रदिङ्गीहादिप्रति-

नात्। ननु प्रतिभामानुद्टत्तावपि तत्र तन्निमित्ता प्र्टातत्तिर्न स्यात्, एवमचापि तया न भाव्यम्। मत्यम् ; नार्येवाच मा तत्प्रतिभामं मुक्का, स्वम्न दव। प्रतिभामानुर्द्यात्तस्तु

धान्न विरोधः प्रपञ्चतद्यवहारप्रतिभासस्य। किंतु द्वैत- सत्यत्वाभिनिवेशनिमित्ताः प्ररत्तयः तन्मिथ्यात्वावगमे न भवन्त्येव। तन्मिथ्यात्वज्ञाननिमित्तास्तु प्ररृत्तयो निर्टत्तयश्च भवन्त्येव। यास्तु प्रतिभाममाचनिमित्तास्ताः पूर्ववत्स्युरेव। लोकेऽपि हि मधुरादिषु तिक्तादिप्रतिभासहेतवस्तन्मिथ्या- त्वबोधेऽपि प्रवत्तिनि्ृत्तिविशेषा दृश्यन्ते। तस्मात्प्रपञ्- स्यानिर्वचनीयत्वे न्ञातेऽपि आ बोधात् सर्वो व्यवहार

1.1j ३५

उपपन्नः । तस्माद्यथोक्तलक्षणात्वेऽप्यनुभूतेः स्वाविद्या- मायाव्यपाश्रयेण समस्तजगदुत्पत्यादिहेतुत्वेन महदा- दयशेषकार्यविचित्रविग्रहत्वात् प्रत्यक्षादीनां कर्मोपासनादि- वाक्यानां च विषयत्वोपपत्तेर्न विरोधगन्धोऽप्याशङ्गनौयः॥ तदेतदाह-'महदादिजगन्मायाचित्रभित्िं नमामि ताम' दति। त्रव्याऊताद्यत्प्रथमं कार्यं जायते म महान्। म आदिर्यस्य तन्महदादि। महदादि च तज्जगच्चेति महदादिजगत्। तच्च मायाचितं महदादिजगन्माया- चिचम्। मारयेति मदमत्त्वाभ्यामनिर्वचनीया अविद्या उच्यते। ननु उच्यते अनिवचनौयेति च विप्रतिषिड्म। नायं दोपः, सदमत्त्वाभ्यामिति विशेषगात्। मा हि युत्ा निरुप्यमागा न अस्तौति निश्रित्य वत्ुं शक्या, नापि नास्तौति; मदमद्वित्क्षसत्वेन तद्दचनानर्हत्वात्। तेन अनिर्वचनौया, न पुनरवाच्येति। मदसत्वाभ्यामिति विशेषसं ्रुतवतोऽपौद्टक् चोद्यं तवैव शोभते। तया मायया निर्मितं चिवं मायाचिचम्। चिरचामव चिचम्। तस्य भित्तिरिव भित्तिराश्रयो या अनुभूतिः, मा महदादि- जगन्मायाचित्रभित्तिः। चितं चायनीयं दर्शनौयं दृश्य- मित्यर्थः । दृश्यमनुभृत्याश्रयमिति तम्य दौस्स्थं प्रकटयतति, महस्रकिरगाश्रयं तमोऽग्न्याश्रयं शैत्य मितिवत्। अथवा- चितं विचिचं नानारूपमित्यर्थः । तस्य एकरूपा अनु- भूतिराश्र्रय इत्युत्त्ा तदेव दौस्स्थं द्रढ्यात। आ्र्काशा- श्रय[याः :]स्पर्शरूपरमगन्धाः, रज्वाश्रयाश्च सर्पधारा- 1 CDE (० त्यममव ।)

३६ इषसिद्धि:। [I.1

भूच्छिद्रदरडबलौवर्दमूचितत्वादय इतिवत्। यथा चिच्र- मत्यन्तसमायामपि भित्तावविद्यमाननिम्नोन्नतादिभ्रमान जनयति, एवमेकरूपायामय्यनुभूतौ विक्रियाविषयत्व-

तिनौचादिभ्रमान जनयतीति। जगत् चित्रमिव चित्रम्। यथा च चितरं भित्तिं मुक्का पृथगात्मानं न लभते, तचैव चोत्पत्तिस्थितिनाशननुभवति-एवं जगदपौति तत् चिचम्। चितस्यापृथक्केऽपि चित्रोपादानद्रव्यं भित्ते: पृथक आत्मवत्, नैवं जगच्ितोपादानमित्याह-माया- चिचमिति। माया ह्यनुभूतेः पृथक्कापृथक्काभ्यामनि- वचनौया। मायानिर्मितत्वं जगतः 'मायां तु प्रक्ृतिं विद्यात्', 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते', 'माया ह्येषा मया सष्टा' दत्यादिशास्त्रेभ्योऽवगम्यते। यथा 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म', 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म', 'अचायं पुरुषरस्वयंज्योतिः', 'तं देवा ज्योतिषां ज्योतिः', 'न तन् सूर्यः', 'य आात्माजरोऽमरोऽमतोऽभयः', 'न जायते म्रियते वा', 'अन्यदेव तद्विदितात्', 'एतदप्रमेयं ध्रुवम्', 'अनन्तमपारं विज्ञानघन एव', 'तत्त्वमसि', 'त्रह्रं ब्रह्मास्मि', 'अयमात्मा ब्रह्म', 'एष त आ्ररात्मा', 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' इत्यादिशास्त्रेभ्यो यथोक्तक- लक्षणं ब्रह्म अवगतम्। एवं तस्य मायाव्यपाश्रयमेव जगत्सष्टृत्वं बहुरूपत्वं चावगन्तव्यम्, शास्त्रबलात्; अन्यथा अद्दैतविरोधाच्च। तस्मान्मायानिर्मितं जगदिति सिड्वम्। ननु सिद्धेऽर्ये कथं शास्त्रस्य प्रामारयम्। मृणु-

I.1] वानुबन्धचतुष्यम्। ३७

प्रमित्युत्पत्ते: संशयाद्यभावाच्च। प्रपश्चितं चैतत् प्रमाण- वत्तनिर्गाये। भित्तिरिव भित्तिरनुभूतिः। यथा चिचस्य भित्तिस्साक्षान्नोपादानम्, नापि सहजं चिचं तस्याः, नाप्यवस्थान्तरं मृद दव घटादि:, नापि गुणान्तरागम आम्रस्येव रक्ततादि :; न चास्याश्चितजन्मादौ जन्मादिः, चिचात्प्रागूध्व च भावात् ; यद्यपि भित्तिं विना चितं न भाति, तथापि न मा चितरं विना न भातौत्येवमादि चित्रभित्तिमिति द्वितौयाप्रयोगः कल्पितप्रपञ्चैव देवता नमस्कारादेर्विषय इति दर्शयतुम्। देवतानमस्कारश्च शिष्टाचारपरिपाल- नार्थम्। मङ्गलाचरणं विघ्नोपशान्त्यै। देवतागुरुभत्तोर्वा ज्ञानप्राप्तावन्तरङ्गत्वं दर्शयितुम्-'यस्य देवे परा भत्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तम्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥' दति मन्त्रवर्णात्। गुरोश्च देवतैक्यात् पृथङ्गमस्कारोऽच न ऊतः। प्रदर्शनार्थत्वाद्दा। अत् 'यथा देवे तथा गुरौ' इति वचनाद्वा वाचनिकी नमस्कारस्तुल्य एव कतः, विरोधाभावात्। बह्िरेव वा गुरुनमस्कारः कतः ग्रन्थात्। देवतानमस्कारस्तु समस्तवेदान्तार्थमारसंग्रहस्यास्य प्रकरणस्याथं परां देवतामौपनिषदं पुरुषं संक्षेपतो दर्शयितुं सुखावबोधार्थं ग्रन्थादावेव ऊृतः तचैव स शोभत दति॥ ब्रह्माविद्यानिमित्तत्वात् मंसारस्य वेदान्तोत्यब्रह्मविद्यया निृत्युपपत्तर्मक्षिः प्रयोजनम्। वेदान्तानां विषयो ब्रह्म, अनन्यसाधार णत्वात् तत्प्रतिपाद्यत्वाच्च। ब्रह्मणो वेदान्तानां

३C इष्टसिद्धिः। [1.1 --

च प्रतिपाद्यप्रतिपादकलक्षणस्संबन्धः। तान्येव प्रयोजना- दौनि प्रकरसस्यापि, तदर्थनिर्यायार्थत्वात्। तदर्थनिर्ग- यार्थत्वं च न्यायैरर्थाभामज्ञाननिरामेन सम्यगर्थज्ञानदढी- करगाच्छारौरकवत्, न पुनरनिर्गाय हेतुत्वाद्वेदान्तानाम्। न च शारीरकेणाम्य गतार्थत्वं चोद्यम्, तत्प्रकरसत्वात्। तदेवं प्रयोजनादिमत्प्रकररम्। नन्विदमादौ वत्तव्यम्, श्रतप्ररत्यङ्गत्वात्। मत्यम्; उक्रमेव, किं तु न स्पष्टम्। तदेवाच स्पष्टौक्रियते, मुक्तिबन्धयोविद्याविद्यानिमित्तत्वे प्रतिपादित एव तत्स्पष्टौकरणन्य सुकरत्वात् ॥ १ ॥

नाम किंचित्प्रमिद्वं नैव लोकेडस्ति। यदि स्यात्, तद्दज्जगदपि अनिर्वचनयमिति प्रतिन्ञायेत। न त्वस्ति। अथोच्येत-शुक्किरजतमायादि तत् प्रमिद्मिति, तच्च न; तस्याप्यस्ति नास्तौति वा स्थातेर्नानिर्वचनीयता प्रसिद्वा। अत एव तत्सदेवेति केचित्, अमदेवेत्यन्ये। ततस्सत् असदेव वा तस्यापि काररम्, नानिर्वचनीयम्। न चाविद्या कारणम्। न हि सदमतोस्तत्कारययो- रविद्यात्वम्। अविद्या च भान्तिज्ञानं न त्वन्या, प्रसिद्य- भावात्। भ्रान्तिष्च न रप्यकारगम्, अप्रसिद्वेः। तद्विषय'- त्वाच्च। कारणत्वे तद्विषयत्वायोगात्। यद्वि यद्विषयं ज्ञानं न तत् तत्कारणम्, यथा शुक्तिज्ञानम्। भ्रान्तेश्च नानिर्वचनौयत्वम्, बाधस्याप्यभावात्। भ्रान्तेश्च कार्यत्वात् तत्कारसमविद्येति चेत्, तन्न्न; 'करणदोषकार्यत्वाद्धान्तेः। 1C(•यत्वात्।) 2 C (कारया०)।

-1. 3] ख्यातिभेदाः । ३

न च दोषोऽविद्या अनिर्वचनौयो वा। अतो नाविद्या अनिर्वचनौया प्रसिद्वा। नापि तत्कार्यम्। तस्माद- निर्वचनौयाविद्याकार्यमनिर्वचनीयं जगदित्ययुक्तमिति। 'मायां तु प्रक्ृतिं विद्यात्' इत्यादावपि मायाशब्दस्य नानिर्वचनौयोऽर्थः, व्युत्पत्यभावात्॥ नैष दोषः, उत्त- लक्षसास्य शुक्रिरजतादेः प्रसिद्वत्वात्। तत्कथमिति चेत्, शृस-तत्सविचारं आर्वािष्याम :- रजतं भाति यद्धान्तौ तत्सदेके परे त्वमत्। अन्येऽनिर्वचनौयं तदाहुस्तेन विचार्यते ॥ २ ॥

पक्षत्रयेऽपि युत्तौराह सुखप्रतिपत्यर्थम्-

अतोऽनिर्वचनौयं तदिति पक्षेषु युक्तयः ॥३ ॥ असतो नशृङ्गादे: प्रतिभामामंभवात् प्रतिभासमान- त्वाच्च, इदं रजतं मदित्याद्ये पक्षे युक्तिः। यदि कश्चिद्रयात्- नृश्ृङ्गमपि तच्छब्दाद्गातौति, तस्यापि न तत् रूप्यवद्भाति। न हि नरि शङ्गं भाति गवौव। न च भात्यपि, विकल्प- माचत्वात् तत्प्रत्ययस्य। तदुक्तम्-'शब्दज्ञानानुपातौ वस्तुश्नन्यो विकल्पः' इति। कथं चामतो भाति भास्यत इति वा कर्तत्वं कर्मत्वं वा। अतोऽसतः स्ात्यसंभवात् स्वातेश्न, इदं नासत् रूप्यम्; सदेव तु सत्यरूप्यवत्, स्ातेरेव॥ सतो बाधायोगात् सत्यरूप्यादिवत्, बाधाच्च इदं रूय्यं न सत्। अतोऽसदेवेति द्वितीये पक्षे युक्तिः। 1 CDE (सदसतोऽ०)।

80 इर्षासा्धि:। [I.3-

अमतः खात्ययोगात्, सतो बाधायोगादित्याभ्यां युक्तिभ्या- मनिर्वचनीयम् ; स्ातेर्नामत्, बाधात् न सदिति ॥ ३॥

तत्र सत्पक्षम्व्रधा भिन्नः-आरात्मस्यातिरस्थातिरन्यथा- स्वातिरिति। तव्नाद्यं मंक्षेपतो दर्शयति- अदष्टत्वादमत्स्या तेस्सत्स्ातेश्चैव दर्शनात्। ददं च रूप्यं सत्स्यातेर्बाह्यत्वस्यैव बाधतः ॥ ४ ॥ रूप्याबाधाच् युक्तेश्र तावता भ्रान्तिबाधयोः। रूप्यमेतद्वदन्त्येके धौरूपं वामनामयम् ॥ ५॥ सदिदं रूप्यम्, स्ातेः सत्यरूप्यवदित्यनुमानम्। अथवा-इदं नामत् रूप्यम्, अस्ानाभावात्। अस्ान- व्याप्तं ह्यमत्त्वं नशृङ्गादौ; अ्रतो व्यापकास्ानाभावा-

रिति व्यापकास्यानविरुद्दस्यातिलिङ्गकमनुमानं रूप्यस्या- मत्त्वाभावे। अतः स्वातेरेव नासत्, सदिति वा सिद्म्। ननु नेदं रजतमिति बाधात् न रूप्यस्य सत्वं युक्तम्। नायं दोषः, बाह्यत्वस्यैव बाधतो रूप्याबाधाच्च। नेदमिति हि बहिरिव भातो रूप्यस्य बाह्यतामाचं बाध्यते, न तु रूय्यमपि। न हि नेदम्, न रजतमिति च बाधः। अतो रूप्यस्य मत्वं न विरुध्यते। दतश्न-'युत्तेश्च तावता भ्रान्तिबाधयोः'। तावतैव रूय्यस्य बाह्यत्वमाच- बाधेन भ्रान्तिबाधयो रूप्यबाधं विना युक्ते: उपपत्तर्घट- मानत्वात्, रूप्यस्यापि बाधं परिकल्प्य तस्यासत्त्वकल्प- नानुपपत्तेः । न ह्येकस्यैव बाधेन इष्टे सिद्धे द्वयोर्बाध-

-I. 7] काख्यातिः।

कल्पना न्याय्या, कल्पनागौरवात्। रूप्यस्यैव बाधोऽस्विति चेत्, तन्न ; धर्मिबाधे बाह्यत्वधर्मस्यापि बाधात् दयोर्बाध- प्रसङ्गात्। अरतो बाह्यतैव बाध्यते, न रूप्यम्। अतोऽस्येव तत्। तच्च धिय एव रूपं वासनाऊवतमित्येके वदन्ति ॥४॥५ ॥ अन्येऽसतः स्थात्ययोगात्सत्संवित्तिविरोधतः।

ददंधौरक्षजा रूप्यधौ +स्मृतिस्तत्प्रमोषतः । दोषादिदं रूप्यमिति भ्रान्तिस्तदविवेकतः ।। ७।।

अन्ये त्वेवं वदन्तौत्यनुषङ्ग:। कथम्। नेयं रूप्यस्याति- रसत्स्ातिः, असतः स्थात्य मंभवात्। मद्रप्यमिदमिति मंविच्या विरोधाच्च। असद्रप्यमिति वदतः-यथा रूप्ये स्थाति हस्ती स्वातौतिवदतः-रूप्यमंविद्विरोधः। त्रसतो- 5पि सतत्वेन स्वातिसंभवे अन्यचाप्यनाश्चासात्, मत् मच्ेन स्यातौत्यपि निश्चयो न स्यात्। अतो नासत्स्ातिः । 'नान्यथास्ातिरप्यसौ'-अत एव संविद्धिरोधादेः। तथा- हि-शुक्तो रूप्यात्मना स्थातीति वदतो रूप्यमंविद्धिरोधः,

र्थानिश्चयः, शुत्ते रूप्यात्मत्वस्य त्रमतः स्ातिप्रमङ्ग :; तस्मान्नान्यथास्यातिः। नात्मस्यातिरप्यत एव-बाह्यसंवि- द्विरोधात्, अबाह्ये बाह्यस्यातिवदबुद्दौ बुद्धिस्यातिमंभवा- 1 DE (• धौस्म०)। BUDE (०व्यसङ्रावात् ।) 3 E (• सभ्गात्।)

४२ इष्ठसिद्धिः। [I.7-

दनाश्चासात्, बाह्यत्वस्य अ्मतः स्वातिप्रसङ्गाच्च। अ्रनि- वचनौयं रूप्यं सत्त्वेन स्वातौति वदतः सत्संवित्तिविरोधात्, अन्यथास्ातोष्टेश्चानाश्चामात्, अमतः सत्त्वस्य स्थाति- प्रमङ्गाच्च अनिर्वचनौयस्य स्थातिरपि नेयम्। एवं सर्वत्र पक्षान्तरनिरामो योज्यः ॥ का तर्ह्यस्या गतिः। उच्यते- दे एते धियौ, नैकैव। तचेदमित्यक्षजा पुरोऽवस्थितशुत्तौ- दमंशविषया। रूप्यधौ रस्मृतिः, मादृश्याद्युद्वोधितमंस्कार- माचजत्वात् कारणान्तराग्रहणात्। तस्याश्र का क]रण-

शुततेश्र विशेषाग्रहणात्, तयोः इदंरूप्यग्रहणस्मरसयोर्निर- न्रोत्पन्नयोरविवेकात्, इदं रूप्यमित्येकत्वज्ञाने सामा- नाधिकररायेनानुत्पन्नेऽप्युत्पन्न दव व्यवहरति लाकः। तेन इदंरुप्यन्ञाने यथार्थे अप्ययथार्थव्यवहारमविविक्ते प्रवर्तयत इति ते एवाविविक्रे भ्रान्तिरित्याहुः। अस्यातिरपौद्दश्येव भ्रान्तिः; न ज्ञानहीना, सुषुप्तस्या- भ्रान्तित्वात्। यथा चान्येषामयथार्थज्ञानं भ्रान्तौ युत्तम्, एवमयथार्थव्यवहारोऽस्माकम्। अयथार्थज्ञानाभ्युपगमे चोक्तो दोषः । नास्मत्पक्षे कश्चिदोषः। नेदं रजतमिति बाधः कथमिति चेत्, सोऽप्यस्वातिमेव नुदन् शुक्िरूप्य- विवेकेन अन्यथाव्यवहारं निवर्तरयति; न त्वयथार्थ- स्थातिं प्राप्ताम्, तत्प्राप्ते्निरस्तत्वात्। तस्माद्यद्यथास्याति, तत्तथास्येवेति स्थितम् ॥ ६। ७।

1 D (o घोस्म०)। 2 D (-बे व्यत्प०)।

-- I. 8] वाख्या तिखराडनम्। 88

एकान्तमत्वेऽभ्रान्तत्वादसत्त्वे स्थात्यमंभवात्। शुक्तिम्स्वाभावरूप्यात्मा भातौत्यन्ये त्वतिष्ठिपन् ॥ ८॥ यद्यथा स्थाति तत्तथैवास्ति चेत्, न तत्स्वाति [तिः] भ्रान्तिः, अ्न्यथा अतिप्रमङ्गात्। ननु यथार्थस्वात्योरपि यथार्थव्यवहार हेतुत्वात् भ्रान्तित्वमुक्तम्। तह्ुरुक्तम्। न ह्ययथार्थव्यवहार हेतुत्वं यथार्थत्वे स्थात्योस्साक्षात्संभर्वत, अन्यामामिवानयोरपि। पारम्पर्येग चेत्, अनयोरिव अन्यामार्मप तत्संभवात् भ्रान्तित्वप्रमङ्ग। अन्यासां यथार्थव्यवहार हेतुत्वादभ्रान्तत्वम्, नानयोस्तदभावादिति चेत्-तहि अयथार्थता अनयोरभ्युपेया। यथार्थत्वेऽस्या व्यवस्थायाः को हेतुः। म्मृतिग्रहणाविवेक इति चेत्, स्मृतेम्सत्याः कोऽविवेको ग्रहसात्। ननूकं स्मरगाभिमान- प्रमोपादविवेक इति। किं सोडभिमा नः स्मृतेम्स्वरूपमेव, उत अन्यः। स्वरूपं चेत्, तदभाव म्मृतेरेवाभावः। अन्यश्चेत्-तदभावे स्मृतेर्नाविवेकः, त्र्तिप्रमङ्गात्। अथोच्येत-न ज्ञानयोरविवेक:, किंतु तदर्थयोरविवेको व्यवम्थाहेतुरिति; कोऽर्थयोरविवेकः। यदि कात्र्येना- ज्ञानम्, तर्हि सर्वज्ञानानां भ्रान्तित्वम्। न हि केनचचिदपि ज्ञानेन कात््र्येनार्थो जञायते। अ्र्रतो यथार्थत्वे स्थात्योः, नायथार्थव्यवहार हेतुत्वं न्याय्यम्। अथोच्येत-इदं रजत- मिति सामानाधिकरसयज्ञाने अनुत्पन्नेि उत्पन्नाभि- 1 CD (•मानस्म०)। 2 CDE (भान्तत्वम् ।) 3 DE (2 मे व्यत्प०)।

8g इष्टसिड्धि:। [I.8

मानात् प्रदृत्तिः; तृतीयं वा सामानाधिकर' रयज्ञानं मानसमस्ति, अतो वा प्रृत्तिरिति। तर्हि अयथार्थज्ञाना- भ्युपगमात् त्वयोक्ता दोषास्तवैव प्रसज्यन्ते। तृतीयं च न्ञानमयथार्थमिच्छन किमिति नाद्यं[दे!] तथेच्छसि। अक्षस्य यथार्थत्वार्थम्, मानसस्य अयथार्थत्वेऽपि तवि- रोधात्। यद्यक्षादीनां यथार्थत्वनियमो न स्यात् तदा लोकव्यवहारे दष्टार्थे संभवत्यपि वेदे यथार्थत्वनिश्चया- भावात् अदष्टार्था प्रद्टत्तिर्न स्यात्, अतोऽक्षजादौनां यम्य या असाधारण सामग्रौ तस्या यथार्थज्ञानजनकत्वमेव; अतो वेदस्यापि यथार्थज्ञानजनकतैव स्वभावेन, अप्रमास- ज्ञानं त्वन्यनिमित्तमिति व्यवस्थापयितुमाद्ययोर्नायथार्थत्व- मिच्छामि। चक्षरादौनां हि प्रमाणप्रमासज्ञानसाधा- रसत्वे नायं नियमस्सिध्येत्, मनमस्तु साधारसत्वे- जप्यात्मवदविरोध दति चेत्-एवमपि स्मृतेर्नायथार्थत्वे कश्चिद्विरोधः, अप्रमाससामग्रोजन्यत्वात्। तथा भ्रान्तेः। न हि प्रमाणाप्रमासधियोस्सामग्री तुल्या। चक्षरादौनां तदन्तःपातित्वेऽपि दोषोपेतं हौन्द्रियं भ्रान्तेर्हेतुः; शुद्धं त्वभ्रान्ते:, मनोवत्। वेदस्य त्वदोषत्वात् स्वशता सम्यग्धौजनकतैव। भ्रान्तिस्तु शब्दशत्तपरिज्ञानात् प्रत्यक्षादिविरोधाशङ्गया वा पुरुषस्य जायते; न तु शब्दात्। अतोन्यपक्षेपि अदष्टार्थप्रदृत्तेरविरोधात् प्रतौतिन्यायविरुद्धं बाधकाननुरूपमस्यातिपक्षं मा चौह्ृपः ॥ 1 CDE (० रसयं ज्ञा०)। 2 CDE (· प्रमाज्ञा०)।

I. 8] अन्यथाख्याति:।

भ्रान्तौ दष्टस्य अ्रन्यन' योजनादनाश्वास अनालम्बनता च अस्यातिपक्षेि समानः। दो षसदसत्वाभ्यां भ्रान्त्य- भ्रान्तिविवेकश्चेत्, सोऽन्यपक्षेऽपि तुल्यः। दोषो हि दष्ट कार्य निरुन्धन्, विपरीतं च कुर्वन् दृश्यते। न च दोषाभावेपि अग्रहाशङ्गानिररात्तिः। न हि कारसभावे कार्य भवत्येव। दोषाभावलिङ्गेन प्रत्यक्षा संविदनुमेया स्यात् तव। विपर्ययाभावस्तु दोषाभावेन युक्तोऽनुमातुम्, हेत्वभावे फलाभावात्। न चानाश्वासोऽर्ये जञायमाने, तज्जानविरोधात्। अन्यतोऽपि ज्ञानादेव चेदर्थाश्रासः, तदस्येव। न चान्यस्य विशेषः । न च दाभ्यां ज्ञाना- भ्यामर्थाश्रामः, नापि बहु्यः। नाप्यर्थक्रियाज्ञानादर्था- श्वामः, व्यभिचारस्य ममानत्वात्। न च व्यभिचारा- दप्रामागयम्, ज्ञानस्य प्रमासफलस्य परिच्छित्तर्भावात्। तङ्भावादेव प्रामाएयं नाव्यभिचारात्, मितामितादि- व्यभिचारिणामप्यक्षाणां तङ्भावे प्रामासयात् तदभावे धूमस्याव्यभिचारस्याप्यप्रामाखयात्। न च फलभावेरऽपि व्यभिचारादप्रामाएयं क्वचिदृष्टम्। प्रमेयत्वादेश्चाप्रामाएयं फलाभावादेव, न व्यभिचारात्। फलाभावश्च हेत्वभावात्। अव्यभिचाराद्वि लिङ्गात्फलम्। अतो व्यभिचारोऽ- लिङ्गत्वहेतुः प्रमेयत्वादेः, न तु बाधकवत्प्रामाएयोपघातौ, व्यभिचारिणामप्यक्षाखां प्रामाखयात्। ज्ञानं चाक्षवदेव प्रमाणम्, न लिङ्गवत्। न च निश्चितेऽर्ये व्यभिचारात् संशयः, निश्चित दव स्थाणावूर्ध्वत्वेन। उत्पन्यैव च ज्ञानस्य 1 BCDE (०त प्रयो०)। 2 E (०षः स०)।

इषसिद्धिः। (1.8-

निश्चयात्मकत्वान्नानिश्चयो युक्तः। अनिश्चयात्मकत्वं तु नेहाधिक्ृतम्। अव्यभिचारादर्थाश्वासमिच्छतस्तु अना- श्वाम एव, अव्यभिचारज्ञानेऽप्यनाश्चामात्। तद्यमिद्वा- व्यभिचारं नात्मन्यन्यच वा आश्चामहेतुः। ज्ञानान्तरा- त्मिद्वौ अनवस्था। किंच-जञानाचेनार्थाश्वामः, तदमिद्वौ केन महाव्यभिचारी न्ञानस्य गरह्येत। व्यभिचारोऽपि कथं मिध्येत्, ज्ञानस्यामाधकत्वे। माधकत्वे तदेवार्थस्यापि माधकमस्तु, व्यर्थोऽव्यभिचारः। तम्मात््यातेः यथार्थत्व- नियमाभावेि अनाश्चामादिदोपाभावात् यथार्थत्वाग्रहो व्यर्थः । अता यथार्थत्वे स्वातेः भ्रान्तित्वायोगात् यत्स्ाति तदस्येवेति नियन्तुं न शक्यम्। रताि म नास्येव। न च नास्येव, अमत्त्वे स्ात्यमं- भवात्। तम्माच्छक्तिस्सतौ मढन्तररूप्यात्मना स्थातीत्य- भ्युपेयम। न चैवं मति अभ्रान्तित्वं स्थातेः, यथा स्वाति तथा नास्ति यतः। नापि भून्यस्वातिप्रसङ्ग :- प्रकारस्य अतुच्छत्वात्, रूप्यस्य मत्वात्। रूप्यप्रकार च ुक्ति: स्ाति। ननु शुक्त: प्रकारस्य च मत्वे शुक्रियंथा भाति तथा नास्तौति कथं ब्रुषे। श्रृणु-रूप्यस्य शुत्तय- भावत्वात्। रूप्यं हि शुत्तेरभावः, भावान्तरस्यैवाभाव- त्वात्। उत्तं हि-'भावान्तरमभावोऽन्यो न कश्चिद- निरूपणात्' इति। तम्माचछुक्ती रूप्यात्मना नास्तौत्युच्यते। अतो द्योस्सत्वेऽपि शुक्ति: स्वात्मना सम्यकस्वातेर्विषयः, भ्रान्तेस्तु स्वाभावरूप्यात्मनेति व्यवस्था। अत श्रह- 1 D (० दी व्य०)। 2 CDE ( ० भरान्तत्वं )।

-I. 9] व्निर्वचनोयख्याति: 89

'शुक्ति: स्वाभावरूप्यात्मा भाति' दति। अरतो न सदेव, नापि भून्यमेव भातौति भ्रान्तिर्युज्यते। अ्रस्मत्पक्षे बाधो- उपि आान्त्या प्राप्तां शुक्ते रूप्यात्मतां बाधमान एवोपपन्न इति अन्ये त्वतिष्ठिपन् स्थापितवन्त इत्यर्थः॥ सर्वथा नामदिदं रूप्यम्, नानिर्वचनौयम्; अपि तु सदेवेति प्राप्तम् ॥८ ॥ अचाभिदधहे- मत्त्वे न भ्रान्तिबाधौ स्तां नासत्वे स्वयातिबाधकौ। भदमद्या्मनिर्वाच्याविद्या वेद्यैस्सह म्रमाः ॥॥ मत्त्वे शुत्िरुप्यम्य तद्दौन भ्रान्तिम्स्यात्, मत्यरूप्यधौ- रिव। तद्रदेव च नास्या बाधः। अमत्त्वे तु नशृङ्गवत्तस्य न स्थातिः। अतो न भ्रान्तिबाधौ स्याताम्। न च तौ न स्त एव, मर्वजन्तुप्रसिद्धत्वात् मर्ववादिभिश्नेष्टत्वात्। यदि कशश्चिद्रयात्तौ नेच्छामौति, तस्य प्रमिद्धिविरोधः । मा भान्तिरिति चेत्, न; बाधाभावात्। तद्दाधिकां युक्तिमप वत्मौति चेत्, तहिं इच्छम भ्रान्तिबाधी। मा अ्रतस्तद्दा- धिकां युत्तिं वोचः अनिष्टप्रमङ्गात्। का च ता नि[मि?]च्छतस्तद्वाधिका युक्तिः । ननु रूप्यस्य म्त्वेSमत्वे च न भ्रान्तिबाधौ मंस्त इत्यवोचः । न च सदसत्त्व, विरोधात्। न च प्रकारान्तरमस्ति। अरतस्तत्प्रमिद्धि- र्निर्मूलेति चेत्, तन्न; मद्मत्त्वाभ्यामनिर्वचनीया- विद्यात्मकत्वाभ्युपगमात् रूप्यतज्ज्ानयोः। तथाहि- स्वातेर्नामत्, बाधात् न सदित्यन्योन्यपक्षं निराकुर्वद्धि- र्वादिभिरेव रूप्यस्यानिर्वचनीयत्वं स्थापितम्। अत एव

इछससिद्धिः । [I.9

तन्नानम्यापि। न हि नेयस्य निर्वाच्यत्वे तज्ज्ानस्य निर्वचनौयत्वं न्याय्यम्, तज्ज्ञानत्वहानात् ज्ञानान्तरवत्। ज्ञानस्य च निर्वाच्यत्वे ज्ञेयस्यापि तथात्वं स्यात्, अरन्य- ज्ञाननयवत्। अतस्तयोरनिर्वचनीयत्वं सिड्म्। कादा- चित्कत्वाच्च तयोः कारणं मृग्यम्। न च निमित्त- कारगमाचात्कार्यसिद्ि, अत उपादानं च मृग्यम्। न चामत्यस्य मान्षात्सत्यमुपादानं द्ृष्टम्। मत्योपादानत्वे च घटादिवत्सत्यत्वं मानगम्यत्वं च स्यात्। तच्च नेष्टम्। अरप्रत स्तदनुरूपमनिर्वचनीयमेवोपादानमेष्टव्यम्। तच्च नान्यद- ज्ञानात् अनादि समस्ति। न च मादेरुपादानता,

ननु भ्रान्तिरेवाज्ञानम्, तस्या अज्ञानत्वप्रसिद्वेः। न हि ्रान्तिसंशयौ मुक्का अन्यस्य सर्वमानातिगस्याज्ञानता- प्रसिद्धि:, कारणता वा मंभाव्या। अतो भ्रान्तिरेव भ्रान्त्यन्तरकारणम्, तस्या अप्यन्या, तस्या अप्यन्येत्यनादि-

त्कार्यकारणतायोगात् नान्यत्कल्पमिति चेत्-तन्न; अ्न- न्वयादिना उक्तोत्तरत्वात्। न हि कार्यस्य कार्यान्तरे अन्वयः पिरडस्येव घटे। अनन्वितं च नोपादानं, पिएड दव घटस्य। या त्वन्विता मत् सैवोपादानं पिएडादीनाम, न तु तेऽन्योन्यस्य। एवं भ्रान्तिसंशयतत्संस्काराणामपि कार्यत्वे नान्योन्योपादानता। यत्तु तेघागमापायिध- न्वेति तदेव तेषामुपादानमन्ञानम्, तस्य भावे तेषां भावादभावे चाभावात्। कारसभावेऽय्यभावो म्वत्-

I. 9| क्षाणिकस्य कारयात्वनिरासः।

कार्येऽपि तुल्यः मंस्कारादिकार्येडपि। तस्माद्भाव एव भर्वात नाभाव दति नियमः, न तु भावे भवत्येवेति ; अन्यथा कारणे नित्ये कार्यमपि नित्यं स्यात्, तङ्भावे भावनियमात्। कार्ये त्वनित्ये कारणमप्यनित्यं स्यात्, तङ्भाव एव भावात्। उभयथाप्येककालत्वात् तयोर्न कार्यकारसभावः पुंसो: शृङ्गयोरिव च॥

ननु कार्यक्षणात्पूर्वक्षणो कारगस्य भावान्नैककालता तयोरिति चेत्-किं तत् पूर्वक्षण एवास्ति, उत कार्यक्षगे- ्ि। यदि कार्यक्षरोऽपि-तङ्भावेऽपि न स्यात्कार्यम्, पूर्वक्षणेSभावात्। पूर्वक्षण एव चेत-न स्यात्कार्यं तद्भावे, अपि त्वभाव एव। अतो न तत् तत्कार्यम्, तदभावे भावात् तङ्भावेऽभावाच्च। अथ तदभावः कारणम्-तत् अकारसं स्यात्, तत्कार्यभावेऽपि तदभावानिटत्ते: । कार्य- कारसे सहापि स्ताम्। कार्याभावेऽपि तत्कारणभावा- निषटत्ते: कारसभावेऽपि कार्याभाव दष्टम्स्यात्। तस्माद- भावस्य कारखत्वेऽपि कारसभावे कार्यं स्यादेवेति नियमो नास्ति। न चाभावस्य कारणतेति वश्यामः । तथा सदपि कारसं कार्यकाले पूर्व च यदि स्यात्, तदा मत्येव कारगे कार्यं भवतौति नियमः; न तु सति भवत्येवेति, पूर्वक्षो कार्यस्याभावात् कारएभावेऽपि। अथ पूर्वक्षण एवास्ति कारणम्, न कार्यकाले-तदापि न कारगे सति कार्यं भवत्येवेति नियम:, कारणकाले कार्यस्याभावात्। अ्रमत्येव

1 BC (सः)। 7

y८ उछ सिद्धि:। [I. 9 तु कारसे कार्य स्यात्, कार्यकाले तस्याभावात्। अ्रत- द्वावभावित्वाच्च तयोर्न कार्यकारएभावस्स्यात्॥ ननु पूर्वस्मिनुत्तरस्मिंश्च क्षरो तयोर्भाव एव कार्यकारग- भावः। तङ्भावभावित्वं च तदेव, न त्वेककालता। अतः श्नणिकस्यैव कारणता न्याय्या। नित्यस्य तु कारसत्वे पूर्वोत्तरक्षसायोस्तस्य विशेषाभावात् क्रमानुपपत्तेरेकस्मि- न्नेव क्षरो मर्वकार्यजननात् उत्तरक्षमर्र्थक्रियाभावादम- व्वक्षगात्वप्रमङ्गादिति चेत्, तन्न; प्रमिद्धिविरोधात्। तथा- हि-यम्मिन् मति यङ्भवति, अमति च न भर्वात ते कार्यकारगो इति प्रमिद्विः तयोभिन्नकालतैवेति वढतो विरुध्यते। अतद्भावभावित्वमेव तङ्भावभावित्वमिति च

र्वदतः अन्यथाप्रमिद्विविरोधः। न हि त्वत्कुतर्कानुपहृत- मतौनां कस्यचित्व्णिकता प्रमिद्वा, किं पुनः कारशस्या- नेककार्यानुयायिनः। न च सर्वलोकप्रसिद्धिविरोधेन किंचित्कचिदोधयितुं शक्यम्। तस्मात्कार्यकारणादिभाव- मिच्छता म यथा प्रमिद्धः, तथाभ्युपेयः; नामौ शिष्यः। नित्यस्य कारगत्वायोगात् तत्प्रसिद्धिर्बाध्येति चेत्, न बाध्या; क्षणिकस्यैव तदयोगात्। तथाहि-क्षणिकं चेत्कारगम्- तस्य पूर्वोत्तरक्षणयोविशेषाभावात् कार्य चेत्ततो भवेत्, सदा भवेत्; न चेत, न कदाचित्। ननु पूर्वोत्तरक्षरायो- स्तस्याभावात् तत्क्षसे च भावात् तदा विशेषोऽस्ति भावः ; तहि तत्कार्यमपि तदैव भवेत्, तदैव विशेषभावात्। तदा तत्कार्यम्, तत्कार्यं च तदैवेति नोत्तरक्षसभावि

I.9] क्षशिकम्य कारयात्वनिरासः।

किंचित्कार्यं स्यात्। उत्तरक्षणोऽपि पूर्वक्षणकार्यं चेत्, तदैव भवेत्। न चेत, पूर्वापरभावो भावयोः कार्य- कारसभाव इत्ययुक्त्म्। ननु न पूर्वापरभावमाचात् कार्य- कारसभावः, किं तु पूर्वापरकालयोर्भावात्। कालयोस्तु न पूर्वापरकालयोर्भावः, कालस्य कालान्तराभावात्। अतो नानयो: कार्यकारगभाव इति चेत्-तर्हि न कालस्य कालतः पौर्वापर्यम्, नापि देशत इत्यपूर्वापरत्वात् काल्स्य तत्संबन्धिनोर्भावयोरपि न पौर्वापर्यमिति पूर्वापरष्टरयो- र्भाव: कार्यकारगभावो भावयोः, पूर्वोत्तरक्षणयोर्भावो नास्ति मध्ये चास्तौत्याद्युकरयुक्तत्वाद्यङ्भवति तङ्भवत्येव, यन्न भर्दात तन्न भवत्येवेति न कदाचिद्दस्तुनोऽन्यथाभाव इति वाच्यं स्यात्। नन्वेतच्चोद्यमन्यस्यापि तुल्यम्। न तुन्यम्। भवत एव प्रसिद्धिं त्यक्का सूक्ष्मेक्षिकां प्रकुर्वतस्त- द्ूपसं स्यात्, न त्वन्यस्य यथाप्रसिद्धं कार्यकारगभावम- भ्युपगच्छतः। नन्वेककालत्व सति तयं कार्यकारणयोदंीप- म्स्यात्, तच्च नास्ति; कारशक्टमाझुत्तरश्षगा कार्य म्यात्, अतो नायं दोष इति चेत्-मत्यम्, किं त्वन्यो दोषम्स्यात्। तथाहि-कारणाभावे चेत्कार्यं स्यात्, काररप्नमात्पुर्वो- न्तरक्षगेषु सर्वेद्वेव स्यात् ; विशेषाभावात्। न च प्राग- भावप्रध्वंमाभावयोविशेषोऽभावत्वात्। विशेषवत्त्वे च भावत्वप्रसङ्ग: । विशेषोऽप्यभावश्चेत्, को विशेषस्तयोः। भावश्चेत्, कथं भावोऽभावधर्मस्स्यात्। विशेषवत्वेऽप्य- भावयोः, कारगास्य विशेषाभावात् पूर्वोत्तर कालयोस्तत्कायें मदेव स्यात। अतश्च तदव्याप्तकालाभावान्न तस्य किंचि-

५२ इछससिद्धि:। [I.9

त्कार्यं स्यात्। तत्कारणकाले स्यादिति चेत्, तन्न; तस्य तढा अभावात्। भावे तत्कारसमपि तत्संबन्धि भवेत्। तदा न प्रथमर्माप कार्य स्यात्, कुतो द्वितौयम्। अतस्त- त्कार्यं कार्यमेव, न कस्यचित्काररम्। एवं तत्कारसमप कार्यं चेत्, न कारसं तत्काररम्, तत्कारसमप्येवमेवेति अकार्यमेव काररम्, न कार्यमित्यत एकस्यैव नित्यस्य कारणस्य अनेकानि कार्यागि क्रमभावौनि, यावन्ति वा कार्याणि तावन्त्यकार्याणि नित्यानि कारणानि क्रमवत्- कार्यकर्तृरयभ्युपगन्तव्यानि स्युः। ततश्च कारसभावे कार्यं भवत्येवेति नियमो न स्यात्। कार्यस्य कार्यान्तराभावाद- मत्वात्तत्कारणस्याप्यमत्त्वप्रमङ्गात्, अर्थक्रियाकार्येव मत्- दृत्येषापि परिभाषा त्याज्या स्यात्। तस्मात् क्षणिकतत्-

जनप्रसिद्वयोर्बाधायोगात् नित्यस्यैव कारसत्वमनपवादं स्थितम् ॥ किंच-क्षसिकयोश्चेत् कार्यकारसभावः, कारणनन्व- यात् कार्यस्य प्रागुत्पत्तरत्यन्तासत्वात् पूर्वोत्तरकालयो- विशेषे असति, तत्किं तदैव जायते न पुनरन्यदा कदा- चित् सदा वा। तदैव कारसभावादन्यदा चाभावादिति चेत्, तन्नन; कारणभावेऽभावे च तस्य तसतोऽविशेषात्। कथं च असतः कारणसंबन्धः, असंबन्धस्य च कथं कारणता। कार्यस्य च कारणसंबन्धो न प्रागभावस्य, तस्याकारसत्वात्। मिद्स्य चेत्कारणसंबन्धः, प्राग्विशेषाभावाद्यदा कदाचित् सदा वा सिध्येत्। सिद्दस्य च किं कारगेन। यदि

I.9] क्षर्ाकस्य कारयत्वनिरासः। ५३

प्रागपि कारणसंबन्धोऽस्ति, संबन्ध्यप्यस्ति। न हि तेन विना संबन्धः। असतश्चेत्कारणमंबन्धः, न सतः कार्यस्ये- त्यकारणमेव तत्स्यात्। कार्यसंबन्धाच्चेत्कारगम्, कार्यसिख्धे: प्राङ्ग कारणमस्तौति न तेन संबन्धः। प्रागपि कार्य- मंबन्धोडस्ति चेत्, कार्यमप्यस्तौति न तत् क्षािकं स्यात्। कारं च। कार्यसंबन्धात्कार राम्, कारणसंबन्धाच्च कार्य- मिति इतरेतराश्रयता च तयोः। अथाकारसेनैव प्रागु- त्पत्ते: संबन्धः, सोऽन्यदापि समस्तौति अन्यदापि कार्यं स्यात्। यत्संबद्धं मत् कारणीभवेत् तेन संबन्धे कायें स्यादिति चेत्-सर्वमेव तथा स्यात् न वा किंचित्, विशेषाभावात्। न ह्यत्यन्तानन्वितानां क्षणानामत्यन्त- विलक्षणानां कस्यचित्केनचिदेव संबन्धे विशेषस्संभवेत्। पूर्वापरता विशेष इति चेत्, तथापि अ्यमेवास्मा- दपर दूति विशेषाभावाद्यतःकुतश्चिदपरत्वसंभवादन्यदापि कार्य स्यात्। पूर्वोत्तरक्षसभावित्वमात्रेण कार्यकारण- नियमे-पूर्वक्षसाभावि मर्वमुत्तरक्षभाविनस्सर्वस्य, यत्किं- चिद्वा यस्य कस्यचित्, एकैकस्य वा सर्वम्, सर्वस्य वा एकैकमनियमेन कारणं स्यादिति कार्यकारसनियमो न स्यात्। यस्य यत् कारणं प्रसिद्धं तदेव तस्य कारएं नान्यत्, अन्यस्य पूर्वोत्तरक्षसभावित्वेऽपीति चेत्-तर्हि प्रसिद्धिरेव त्वयाप्याश्रिता न्यायाभिमानं त्यक्का । प्रसिद्धि- रपि न्याय सवेति चेत्, तर्हि यथाप्रसिद्धं कार्यकारणादि तत्तथैवाभ्युपेयम्। न हि क्षसिकयोः कार्यकारसभावो 1 E (•यां कायं का०)।

५.४ इष्सिद्धिः । [1.9

दृश्यते मूढेनापि। त्वत्कुतर्कोपहतबुद्धिरपि वदत्येव केवलम्, न तु पश्यति। कथं च पश्येत् स्वयं क्षणिको द्योः क्षणायोः कार्यकारणभावम्। अक्षणिकश्चेत्स्वयम्, दर्शनहानिः। किं- च-श्षणिकं चेत्कारगम्, तत् स्वकारणाभावे न सिध्येत्; तत्कारगं तत्काररमप्येवमित्यनवस्थानान्न किंचित्सिध्येत्,

अन्यतम्मिद्वेर्न दोपो बौजाङ्करवदिति चेत्, तन्न; न ह्येकैकस्य क्षसास्यानादित्वम्, क्षणिकत्वादेव; न चान्यद- क्षगिकं र्वा्त्विष्टम्; दष्टं चेत्, दर्शनहानिः। बौजाङ्कुरेष्वपि यदेकमन्वितं सदिव घटादिषु, तदेव कारगं बौजाना- मङ्गराणां च मृदिव पिएडादौनाम्; न तु कार्याखां कारगतेति बौजाङ्गरवदित्यद्ष्टान्तः। तस्मात्क्षणिकस्य कारणत्वमप्रसिद्धम्। प्रमाधकाभावाच्च। अतः कार्य- कारणादिनियमार्थं प्रमिद्विं चेदाश्रयमि-क्षसिकं कारगं कार्य च, बाह्यार्थश्च नास्तीत्येवमादिलक्षणां कुतर्केकमूलां बुद्धिं परित्यज्य सतां मार्गमाश्रय; अन्यथा मन्दबुद्दौन्मो- हयन स्वयं च मोमुह्यमानो विनङ्द्यसि। तथा प्रमिद्य- नाश्रयशोउि। तस्मात्कार्यस्य कारसत्वानुपपत्तेर्नित्यमेव कारणमिति कारसभावे कार्य भवत्येवेति नियमो नास्ये- वेति स्थितम्। नित्यं चेत्कारणम्, किमिति सदा कार्य न भवेत्। सदा चेद्गवेत्, कारसवन्नित्यत्वात् तत् कार्यमेव न भवेत्। विच्छिद्य विच्छिद्य तथास्विति चेत्, भवत्येव तथा। क्षण- 1 BD (मुह्यमानः)।

I.91 उपादानस्यानादित्वम् । ५५

मात्रमेव विच्छेदोऽस्तु न दोर्घकालमिति चेत्-क्षरमा वं चेड्िच्छेदमिच्छसि कार्यस्य कारगे सत्यपि, किमिति क्षण- वयमहोरावं पक्षं मासं संवत्सरं कल्पं वा नेच्छसि। क्षसामाचविच्छेदं विना कार्यस्यामंभवात् तमिच्छामि, नान्यमिति चेत्-तदयुक्त्म्। कारणे नित्ये कार्यस्य विच्छेदं विना असंभवात् स दष्यते चेत्, तस्य तस्य कार्यस्य तं तं विच्छेदं विना असंभवात् म स एष्टव्यो यतः। अ्रस्तु विच्छेदः, तथापि कारणस्य विशेषाभावात् यत्किंचित्कायं यदा कदाचिदस्तु तत्तदैवेत्ययं कालनियमः कुत दति चेत्-कालनियमादेवेति ब्रमः। तथाहि-स्थायिना- मपि वृक्षादोनां कालविशेषादेव पुष्पफलादिकार्यविशेषो दृश्यते। कालस्य तु कालान्तराभावान्न कालनियमचोद्य- मस्ति। कालस्य कालान्तराभावे कथं तस्य पौर्वापर्यमिति चेत्-कालान्तरं चेदिच्छसि, अनवस्था। अथ कालस्य पौर्वापर्यम्, तं वा कालं नेच्छमि-कालनियमः कथं कार्य- स्येति मा चूचुदः। कश्च कालो नास्तौति ब्रयात्। ब्रवौमि यदेच्छामौति चेत्, तहौच्छसि कालं 'यदा' इति काल- शब्दोक्र। कथं चेच्छंस्तदूषयमि। तस्य सत्यत्वं दूषयामौति चेत्-कालत्वमेव चेत्सत्यत्वम्, तत् दष्टत्वान्न दूष्यम्। अ्रन्य- चेत्तत्, दूष्यतां नाम; न नः किंचिच्चछिद्यते, कालस्यादुष्ट- त्वात्। कालश्चेह्ष्यते, तत्संबन्धि सर्वमेव जनिमद्दस्तु दूषितं स्यात्। अतस्तदिच्छता न काला दूष्यः। तस्मा- त्कालयोगिनां कार्याणं कालेनैवोत्पच्यादिनियमाभ्युप- गमेन कार्याणं कालनियम: कथमित्यस्य चोद्यस्य परि-

इछसिद्धि:। [I.9

हृतत्वात्, अकालयोगिनि तु कार्ये अस्य चोद्यस्यैवानु- त्पत्ते: नित्यकारसपक्षे न कश्चिदोष इति स्थितम्। अत अनादिकस्यैव ुत्त्ज्ञानस्य शुक्तिरूप्यतञ्जानोपादानता न्याय्या, न त्वन्यस्य कस्यचित्। ननु शुक्नरादिमत्या अज्ञानं कथमनादि स्यात्। नायं दोषः, अशुत्ाश्रयत्वात्तस्य। ज्ञाश्रयं हि तत् ; ज्श्चा- नादि:। कथमशुत्ाश्रयत्वे शुत्न्ञानमिति शुत्त्ा व्यपदेश इति चेत्, ुक्िज्ञानवत्। न हि शुक्िज्ञानं शुत्ताश्रयम्, तस्या जडत्वात्। अतपशुक्रिविषयत्वाच्छुत्ति- ज्ञानं तत्। तथा शुत्त्ज्ञानमपि। ननु ज्ञाश्रयत्वेऽज्ञानस्य तज्जरूप्यस्य शुक्तिसामानाधिकरएयं कथमिति चेत्, शुत्त्ाश्रयत्वेऽपि तज्जरूप्यज्ञानस्य ज्ञातृधर्मत्वं कथम्। न चोभयाश्रयत्वमेकस्य, विरोधात्। द्यकल्पनायां च कल्पना- गौरवम्। शुत्ाश्रयत्वे च सादित्वान्न रूप्यकारणता स्यात्। शुत्त्नुगतं शुक्तिकारणमेव रूप्यकारणमिति चेत्, शुक्तिवद्रूप्यमपि सत्यं स्यात्। शुक्िकारणमप्यज्ञानमेवेति चेत्, तन्नाद्यापि सिद्वम्। तस्माज्जाश्रयमेव शुत्तज्ञानम्। नन्वज्ञानं विषये नास्तौति ते स्थितिः। मन्द, मैवं वोचः। न ह्यहं विषये तज्ज्ाने च सत्यपि तवाज्ञानं नास्तौति ब्रवीमि। तयोरभावे त्वज्ञानाभावस्सर्वेषां समानः । न हि शुक्तिरूप्ये कस्यचित् ज्ञानाज्ञाने स्तः, सत्यत्वप्रसङ्गात् सत्यरू प्यवत्। न च तत्सत्यम्, बाधात्। अतश्शु तन्ञान- जमेव तत्। जाश्रयाज्ञानजस्यापि रूप्यस्य शुक्तिसामाना- 1C(·मानम्)।

I. 9] वज्ञानखरूपे विप्रतिपत्ति:। ५७

धिकरसयस्यातिः खस्थस्येवार्कस्य कूपे स्थातिवन्न विरुध्यते, भ्रान्तित्वात्। न हि यथास्थितस्ाति र्भान्तिः। अ्रसच्चेत् रूप्यं स्थाति, तस्य शुक्तिमामानाधिकररयमसत् किं न स्ायात्। विषयाश्रयमज्ञानमिति चाप्रसिद्वेः, ममाचा- ज्ञानमिति च जस्य संवित्तेः। विषयाश्रयाज्ञानाभ्युपगमे- 5पि ज्ञाश्रयस्याभ्युपेयत्वात्, तेन विना रूप्यन्ञानासिङ्वे:, तेनैव च रूप्यस्यापि सिद्धेः, तदेव च रूप्यतज्तानाद्युपा- दानमिति सिड्म् ॥ नन्ववोचो रप्यस्य ज्ञानान्ञाने न स्त इति, ददानौं कथं तद्विरुद्वं तस्य ज्ञानमिच्छमि। किं चाज्ञातं चेद्रूप्यम्- कथं तद्रूप्यम्, कथं वा तस्य बाधः, कादाचित्कतया वा कार्यता कथम्। न च तन्मानं विना मिध्यति, त्स्वयं- प्रकाशत्वात्। न चेत्तदपरोक्षं भाति, तदादित्सया प्रद्टत्ति- र्ान्तानां न स्यात्। अज्ञानजं चेत्-तत्परोक्षमेव स्यात्, परोक्षत्वाद्ज्ञानस्य। ज्ञानमपि ह्यनुमेयत्वात् परोक्षम; किं पुनस्तदभावोऽज्ञानम्। अथ संविदभावोऽज्ञानम्- तस्यापि नेदृश्यपरीक्षता, ईदग्वा कार्यं समस्ति॥ अज्ञानं च ज्ञानस्य प्रागभावः प्रध्वंसो वा। सच ज्ञानान्तरमन्यद्दा, कार्यविशेष एव तत्कारससमवेतो भावरूप एव। न हि कारणमेव प्रागभावः कार्यभावे तन्निटत्ते: कारणभाव- प्रसङ्गात्। नापि प्रध्वंस: कारणम्, कार्यात्प्राक्कारणभाव- प्रसङ्गात्-प्रध्वंसस्य प्राक् अरभावात्। अतो ज्ञानप्रागभाव- प्रध्वंसावपि कार्यों भावौ च, घटस्येव पिएडकपालासयौ। 1E (• तिम्ना०)।

इष्ससिद्धिः। [I.9

तम्मान्नानादि, नाप्यनिर्वचनीयमज्ञानम्। अ्रतो न तत्तव रूप्यादिकारणं स्यात्। स्याच्चेत्, कार्यस्यापि कारणत्वं रूप्या देश्न मत्यत्वमिष्टं स्यात्॥ यदि कश्चिद्रयात्-न भाव: प्रध्वंमः, कृतकस्यापि तस्य नित्यत्वात्; भावश्चेत्, घटपट- वदनित्यस्स्यात्; प्रध्वंसोऽप्यनित्यश्चेत्, नष्टोऽनष्टम्स्यात्; तस्मान्नामौ भावः। प्रागभावस्य च कार्यत्वे-तस्यान्यः प्राग- भावोऽपेक्ष्यः, तस्याप्यन्यः, तन्याप्यन्य द्त्येवमनवस्थानान्न कश्चित्सिध्येत्। प्राम्भाव एव वा प्रागभावः स्यात्। सोऽपि मर्वः पूर्व उत्तरस्य प्रागभावस्स्यात्, विशेषाभावात्। यो यस्य प्रध्वंमः स तस्य प्रागभाव इति चेत्-तन्न्, प्रध्वंसो न भाव इत्युक्तत्वात्। तर्हि प्रध्वंसमात्व्यवधानो यः पूर्वो भावस्स प्रागभावः, नान्य इति चेत्-तथापि न स साक्षा- त्प्राक, नाप्यभाव इति न म प्रागभावः। तर्हि प्रध्वंम एवास्तु प्रागभावः, प्राक्कादभावत्वाच्च; अतः कार्यत्वं प्रागभावस्यापि मिध्यतीति चेत्, तथापि भावत्वं न मिध्यति। द्योश्च भेदोन स्यात्। प्रध्वंस एव चेत्प्रागभावः, तस्यानिवृत्तेर्नोत्तरं कार्य सिध्येत्। न ह्यनिटत्ते प्रागभावे कार्यसिद्विरिष्यते। अपिच-न्ञानस्य प्रागभावः कार्यश्चेत्, तत्सिड्डे: प्राक सदैव ज्ञानस्य भावान्न्न तस्य प्रागभावः सिध्येत्; न चोर्ध्वम्, प्रध्वंसव्याप्तत्वात्। न चानादेर्भावस्य प्रध्वंसः । अतोऽनादयनन्तो ज्ञानभावस्स्यात्। अरतो न भावः प्रागभावः, न च कार्यः । प्रध्वंसः कार्यीऽपि न भाव इति। असौ प्रष्टव्य :- कथं प्रध्वंसः कार्यः, न चेत्स भावः; 1 DE (०fिः ना० १।

1.9] वज्ञानखरूपे विप्रतिपात्तिः।

कार्यश्चेत्, कथं वा नानित्य इति। भाव एव कार्यत्वादनित्यो नाभाव इति चेत्-भाव एव कार्योऽि हष्टः, नाभावः। कार्यता चेत्तुल्या भावाभावयोः, अनित्यता च तुल्यैव न्याय्या। न ह्यभावः कश्चित्कार्यो नित्यो ष्टः। अ्रभावो- 5पि प्रध्वंमः कार्यश्चेत्, किमिति न प्रागभावः कार्यः। अनादित्वादिति चेत्, तन्न; अन्तवत्त्वस्येष्टत्वात्, अन्त- वतश्चादिमत्त्वात् घटवत्। न ह्यन्तवदनादि, अनादि वा अन्तवत् किंचिदृष्टम्। अत आद्यन्तवत्त्वाच्च भाव एवाभावोऽपि, इतरभाववत्। इतरेतराभाववच्च भावत्व- मभावानां न्याय्यम्। ज्ञानप्रागभावनिरत्तिश्र ज्ञानमेव, उत अन्यत्। यदि ज्ञानभाव एव, प्रध्वंसस्य भावत्वं त्वयैवेष्टं स्यात्। यद्यन्यत्किंचित्, स किं भावोजभावो वा। यद्यभावः, प्रागभावस्य भावत्वप्रसङ्गः। न ह्यभावस्यैवा- भावो निवत्तिस्स्यात्। स्याच्चेत्, तदापि पूर्वस्याभावस्य ज्ञानप्रागभावत्वं न स्यात्, निर्ष्टातव्यवधानात्। भावत्वेऽपि तथा। अथ निरदत्तिर्भावः, तस्यापि पूर्वमभावात् प्राग- भाव: तन्निवृत्तिश्चाभ्युपेया। तस्य तस्याप्येवमित्युक्तदोष- प्रसङ्गः । तस्मान्न ज्ञानादन्या तत्प्रागभावनिद्ृत्तिः। ज्ञान- मेव चेत्प्रागभावनिवत्तिः, प्रध्वंसस्य भावत्वमिष्टं स्यादि- त्युक्तम्। ननु भावप्रध्वंसस्याभावत्वमुक्तम्, न त्वभावप्रध्वं- सस्य; तस्य तु भावतैवेति चेत्-तथापि तस्य प्रध्वस्ते, प्रध्वंसस्यापि प्रध्वंस इष्ट एव। अतश्च प्रागभावस्य त्प्रध्व-

६० इषसिद्धिः। [I.9

स्तत्वं पुनरुत्पत्तिर्वा अभ्युपेयेति अनादित्वं तस्य न सिध्येत्। पूर्वमना दित्वमेवेति चेत्, तन्न; न ह्यनादेनिर्हेतुत्वान्नष्टस्य पुनरुत्पत्तिस्संभवेत्। अत उत्पत्तिमत्त्वे पूर्वमपि नाना- दिस्सः । तस्य चाप्रध्वंमे न कार्यभावस्स्यात्। न ह्यनिृत्ते प्रागभावे कार्यसिद्विरिति ह्यवोचः। तस्मात् प्रध्वंसप्राग- भावौ ज्ञानस्य, भावौ कार्यौ चाभ्युपेयौ॥ यदि नाम तावभावौ अकार्यो च, तथापि नानिर्वचनीयौ। अ्रथ ज्ञानादन्यदज्ञानम्-तथापि नानिर्वचनीयम्, त्रस्ति नास्तौति वा मर्वस्य नेयादेः प्रतौतेर्निरुच्यमानत्वात्। अतो नानिर्वचनीयमज्ञानं नाम किंचिदस्ति॥ अथास्ति नास्तौति वा यन्न केनचित् प्रमाशेन ज्ञायते, नापि तथा- निर्वचनौयार्हम्, प्रतिभासते च सर्वप्रासिनाम्, तदज्ञान- मनिर्वचनीयं जडरूपं ताद्ृयप्यादिकारणमिति चेत्-तद- युक्तम्, अप्रमां जडं प्रतिभासते चेति विप्रतिषेधात्॥ तस्मान्मदुक्तप्रकारं प्रागभावादिस्वरूपम्, यदि वा अन्यथा-सर्वथा अस्ति नास्तौति वा प्रमारगम्यमेव जडं भाति अस्वयंप्रभत्वादित्यनिर्वचनीयाविद्या रूप्य-

अवोच्यते-नायं दोषः, अविद्यातत्कार्ययोर्नित्यानु- भवमाचात् सिह्वेः। अनुभवस्य च नित्यत्वं वक्ष्यामः, अवोचाम च। तथापि तत्प्रसादादेव सर्वस्य जडस्य सिद्धिः; अन्यथा स्वतस्सिद्विरसिद्विर्वा स्यात्। रूपादीनां तु चक्षुराद्यपेक्षत्वादनुभवस्य नित्यत्वेऽपि कदाचिदसिद्िः । 1C (• दिरेवेति)।

I. 9] वज्ञानं साक्षिसिङ्म् । ६१

यथा नित्योऽपि सवितृमरयादिप्रकाशस्तत्प्रसादात्प्रकाश्यस्य सिद्धावसिद्वौ च प्रकाशयति न प्रकाशयतौति चोच्यते, एवमनुभवोऽपि कूटस्थनित्योऽसङ्गोडपि तदाभासतया जडस्य सिद्धावसिद्वौ च तथोच्यते। न तु तस्य कश्चि- द्विशेषः कदाचित्। यदि ताद्ृगनुभवोऽज्ञानादिसाधको नेष्यते-असिद्विरेवाज्ञानादीनाम्, तेषां प्रमाणागम्य त्वात्। न हि प्रमासमपि प्रमारगम्यम्, किं पुनरज्ञानादि। प्रमाणतदभावौ च फलतदभावाभ्यां नानुमेयाविति वक्ष्यामः। स्मृतिभ्रान्तिमंशयानां तु फलस्याप्यभावान्नतरा- मनुमेयता। फलं चेत्स्यात्, तेषामपि प्रमागतैव स्यात्। न च ज्ञानं ज्ञानान्तरप्रत्यक्षम्। ज्ञानं हि ज्ञातुर्विक्रिया गुणो वा स्यात्। यस्य च या विक्रिया सान तं तद्विक्रियां च समानजातीयां विजातौयां वा विषयौकुर्यात्, यथा मृदादिविक्रिया। यस्य च यो गुणो न म तं तह्गुसं च समानजातौयं विजातीयं वा विषयौकुर्यात्, यथाग्न्यादि- गुरः प्रकाशदिर्नाग्न्यादौन्। नाप्यात्मानं विषयोकुर्यात्। एवं ज्ञानमपि ज्ञानान्तरं तद्दन्तं तद्विक्रियाश्र तङ्गणांश्चा- त्मानं च न विषयौकुर्यात्। मदादिविक्रिया अग्न्यादि प्रकाशादिवद्विषयौक्रियन्ते चेत्, तद्ददेवान्यस्यैव स्वाविषयस्य विषया भवितुमर्हन्ति []। तस्मात्प्रमाणज्ञान स्मृतिभ्रान्ति संशयादिवत् तत्समानाश्रयाणं सुखदुःखेच्छाद्देषप्रभृतौनां प्रत्यक्षाणामपि न ज्ञानप्रत्यक्षता, नापि तदभावानामिति यथोक्तानुभवप्रत्यक्षतैवाभ्युपेया; अ्रन्यथा तेषामसिङ्केः। 1C(यां च)।

६२ इष्टसिद्धिः। [1.9 अतो भावाभावप्रमाणागम्यत्वात् नाज्ञानस्य निर्वचनीय- त्वप्रमङ्गः। नाप्यप्रसिद्त्वम्, अनुभवात्सिड्वेः। अरतोऽ- ज्ञानमनिर्वाच्यं रूप्यादिकारणमिति सिद्म्।। ननु भावाभावप्रमाणागम्यत्वाच्चेद निर्वचनीयता-मा आत्मनोऽपि स्यादिति चेत्, न; आगमप्रमासत्वात् तस्य। मोऽजडत्वादागमस्याविषय द्ति चेत्-सत्यम्, अत एवा- गमप्रमाणम्सः; अन्यथा प्रत्यक्षादोनामेव विषयस्स्यात् न वा कम्यचित्, विपय्यन्तराभावात्, तस्य जडत्वात्। विषय्यन्तरभावे तुम एवात्मा आगमप्रमासञ्च स्यात। तर्हि ज्ञानसुखादौनामपि भावाभावप्रमागागम्यत्वाद- निर्वचनीयता स्यादिति चेत्-यदि स्यात्, अस्तु; किं रना्छिन्नम्॥ नन्वनिर्वचनीयत्वे ब्रह्मज्ञानस्याप्यप्रामागयं स्यात्। न स्यात्, सत्यविषयत्वात्। यतम्सत्यविषयत्वं तद- भावश्च प्रामारयमप्रामारयं च, न स्वरूपमत्यत्वममत्यत्वं च; मत्यस्यापि घटादेरप्रामाखयात्, तद्दिपयन्ञानस्य च मत्य- विषयत्वेन प्रामास्यात्; अमत्यस्यापि वर्गदैर्घ्यादेस्सत्यविप- यस्य प्रामाखात्, जाग्रत्सप्रभ्ान्तौनामसत्यानामपि सत्य- शुभाशुभस्तूचकानां सत्यविषयतया प्रामाखयात्। न चैवं मन्तव्यम्-नामत्यस्य सत्यविषयता मिथ्याधूमस्येवेति, असत्यस्यापि वर्गादैर्घ्यादेस्सत्यविषयत्वस्य दर्शितत्वात्।

व्याप्तस्य त्वमत्यरूपस्यापि प्रतिबिम्बादेस्सत्यबिम्बादि- बोधकता दष्टैव। घटादेस्सत्यस्याप्यव्याप्तस्य अ्रग्न्यबोधकता दष्टा। तस्माज्जानादेरनिर्वाच्यत्वेऽपि प्रामारयम्, सत्यविषय-

I.9] ६३

त्वात्। सत्यविषयत्वं च तत्प्रमितेर्न नोपपद्यत इत्यति- प्रसङ्गाभावात् भावाभावप्रमाणागम्यतयैव अनिर्वाच्यत्वे- डप्यज्ञानस्येष्टे न कश्चिहोषः॥ न च वयं भावाभावप्रमाण- गम्यतया अज्ञानस्यानिर्वाच्यतां ब्रूमः, अपि तु ज्ञान- माचापनोद्यत्वात् रूप्यवत्। न हि मद्दस्तु ज्ञानापनोद्यम्, अतिप्रसङ्गात्; नापि शशविषाणम्, प्राप्त्यभावात्। अतोऽनिर्वाच्यं तत्, ज्ञानापनोद्यत्वात्। तदेकमनेकम्, वस्तु नो वा, भिन्नमभिन्नं वा, सावयवं निरवयवमित्यादि- प्रकारैश्च निश्चित्य वक्तमशक्यत्वाच्च। भावाभावप्रमाण- गम्यत्वं तु मदम्त्त्वाशङ्गाव्यादत्त्यर्थमुच्यते। न तु तेनैवा- निर्वचनीयत्वं माध्यते; तस्य निर्वचनौयेष्नपि भावात् ज्ञानसुखादिषु। न हि तेषामनिर्वचनीयता ददानौं मिद्वा साध्यते वा। अतोऽनिर्वाच्यं शुत्तज्ञानमेव ताद- य्ुप्यादिकारसमिति न्याय्यम; तद्भावे भावात्, तदभावे चाभावात्॥ ननु शुततज्ञाने नष्टेऽ्पि रूप्यादि पुनर्द्ृश्यते, अरतो- पज्ञानाभावेपि भावान्न तत्कार्यता रूप्यादेरिति चेत्- तन्न; पुनरप हि मत्येव शुत्ज्ञाने रुप्यादि दृश्यते, न तु जायमानायामेव शुत्तौ। किमनन्तानि शुत्ज्ञानानि। बाढम्; अनन्तान्येव, यद्यनन्तानि शुक्तिज्ञानानि। यदि ह्येकमेव शुत्त्ज्ञानम्, तदा एकेनैव शुकिज्ञानेन निषत्त- मिति किमन्यैश्त्रिज्ञानैः। अथ तान्यज्ञानानिवर्तकानि, अनर्थकानि त्हि। अथाज्ञानानिवर्तकान्यपि अर्थवन्ति 1 BCDE (शुक्रिज्ञा०)।

६४ इछसिद्धिः। 1.9

तानि, तर्हि पूर्वमप ज्ञानं तथैवेति अज्ञातैव शुक्तिस्सदा स्यात्। अथ पूर्व निवर्तकम्-तथैव उत्तरासपि, तवि- शपात्। अथ तानि निटत्ताज्ञानस्य भवन्तौति विशेषः, तहि जातस्य जन्तोरादेन ज्ञानेनाज्ञाने निृत्ते तस्यो- त्तरागि मर्वारयेवानिवर्तकानि स्युः। अथ सर्वेष्ठेव पदा- र्थेषु-तवापि भिन्नज्ञानन्येषु शब्दादिषु विषयेषु-सक्- त्सदज्ञानं निवर्तनीयमस्ति, तर्ह्यनन्तान्यज्ञानान्येकस्य पुंमो निवत्यानि मन्तौति एकस्मिन्नपि विषयेऽनेकाज्ञाना- भ्युपगमे न कश्चिदोष द्वत्यज्ञाननिवर्तकान्येव सर्वासि ज्ञानान्येष्टव्यानि, अन्ञायमानार्थविषयत्वाविशेषात्। न हि पूर्वज्ञानेनैवोत्तरकालं मदा अर्थो भास्यते। अरतो ज्ञानभेदश्चेदिष्यते, तन्निवर्त्याज्ञानभेदोऽप्येष्टव्य इ्ति यस्या- ज्ञानस्य यद्रप्यादि कार्य न तत् तदभावे भवतौति न तत्कार्यत्वविरोधः। नव्वज्ञानभावाच्चेन्न भाति, शुकिज्ञान उदितेऽपि न भासेत, एकाज्ञानाभावेऽपि अज्ञानान्तराखं तच भावात्। अथ सत्स्पि तेषु ज्ञानभावे शुक्तिर्भाति, अभावे च न भाति-'न तर्हि तान्यभानकारणं ुक्तेः, त्ावेऽपि तस्या भानात्। अतस्सा स्वत एव न भाति, जडत्वात्। ज्ञानभावे तु भाति, अभावे स्वत एव न भाति; अतोऽस्या ज्ञानं प्रकाशकमेव, नाज्ञानं नाम तन्निवत्य तच किंचिदस्तौति चेत्, तन्न; अज्ञानाभावेऽज्ञाताभावात् ज्ञानस्याप्यभावप्रसङ्गात्। यद्यपि शुत्तर्सवत एवाभान- मिति प्रकाशकमेव तस्या ज्ञानम्, तथापि ज्ञानाभावे तस्या 1 CD (न द्वि त०)।

I.91 काज्ञानं नाभावरूपम्। ६ ५

अभानात् तवापि ज्ञानाभावो ज्ञानेन निवर्त्यत इति निवत्यं न नास्ति तवापि। अनिवृत्तऽपि चेज्ज्ानाभावे सा भाति, ज्ञानोदयात् प्रागपि भासेत। न चेत्, नोर्ध्व- मप, ज्ञानाभावानिट्टत्तेः । अथोच्येत-ज्ञानस्य भान- हेतुत्वात् तद्भावे सा भाति, अभानहेतुत्वाभावात् ज्ञाना- भावस्य तदनिटटत्तावपि नाभानं तस्या इति। तच्चायुक्तम्, ज्ञानस्याभावानिट्ृत्तौ भावायोगात्। अभावेऽपि चेद्जावो ज्ञानस्य, मदा भावात् मदा भानं शुत्तस्स्यात्। सदा भाने च शुत्ते:, तद्भानस्य ज्ञानहेतुत्वासिड्डे: तज्ज्ानासिद्वि। अथ मतम्-नानिवत्तेऽपि तस्याभावे ज्ञानस्य भावः, किंतु निवृत्त एव ; अतः कादाचित्कं शुक्तिभानं स्यात्, तद्देतो- र्ज्ञानस्य कादाचित्कत्वात् ; अन्येषु तु ज्ञानाभावेषु त्रनि- दत्तेघ्वपि शुक्तिभानं स्यात्, तेषां शुत्त्भानाहेतुत्वादिति।

ज्ञानाभावव्यतिरेकेणणाज्ञानं न जानामौति चेत्, मैवं वोचः; नानासिपं शुक्तिम्, ददानौं तु जानामि; अ्ज्ञानं निषृत्तम्, पुनर्न जानामौति अज्ञानतन्निटत्यो: प्रसिद्ध- त्वात्। तदेवाज्ञानं ज्ञानाभाव इति चेत्, तन्न; त्भाव- प्रमाणाप्रमेयत्वात्। प्रत्यक्षमभावो वा अभावस्य प्रमागम्। न ताभ्यां ज्ञानाभ्यां ज्ञायतेऽज्ञानम्। अपरोक्षत्वाच्च नाभावज्नेयम्। प्रत्यक्षविशेषणश्चाभावः प्रत्यक्षज्ञानगम्यः । न चात्मा प्रत्यक्षज्ञानप्रमेयः, घटादिवद्नात्मत्वप्रसङ्गात्। प्रमेयत्वे एकस्य प्रमातृत्वप्रमेयत्वानुपपत्तेः। प्रमाचन्तरा- 1 CDE (भानायो०)। 9

६६ इषसिद्धि:। [I.9

भावाच्च। भावेऽपि तस्यैवात्मत्वात्। अत एवात्मनो- Sप्रमेयत्वात् तस्याज्ञानं नाभावप्रमाशोनापि प्रमेयम्। न ह्यभावाश्रयमप्रतीत्य अ्रभावं प्रतियन्त्यभाववादिनो- ्ि। कथमप्रमाणं भातौति चेत्, रूप्यवत्। न हि शुक्तिरूप्यं केनचित्प्रमाणेन भाति, अ्मिथ्यात्वप्रमङ्गात्। तथापि भाति। एवमज्ञानमप भाति अ्नुभवादेव। उत्तं चैतत्पुरस्तात्। यदि नाज्ञानं प्रमाणभावः, कस्तर्यसौ विमृश्यतां म यदि कोऽप्यन्यः प्रामासिकस्समस्ति। नान्यो- 5पि मर्मास्त; आत्मनि ज्ञानाभावस्याप्रमेयत्वा'त्, अन्यच तम्याभावात्। इतरेतराभावोऽन्यचाय्यस्तौति चेत्, सोऽपि ज्ञानस्यात्ममंबन्धिनोऽप्रमेयत्वान्न प्रमेयः । तस्मान्न कश्चि- ज्वानाभाव: प्रामासिकोऽस्ति। अतोऽज्ञानमेव ज्ञानाभाव इति चेत्, अस्तु; एवमपि नाज्ञानस्यानिर्वचनीयत्वहानिः; ज्ञाना भावस्य अभावप्रमाणागम्यत्वादम्त्त्वाप्राप्तेः । न चाज्ञानमेव सर्वो ज्ञानाभाव इति नियन्तुं शक्यम् ; इतरे- तराभावस्य विषयाश्रयत्वात्, अज्ञानस्य चात्मैकाश्रय- त्वात्; प्रध्वंसस्य चोत्पत्तेरिष्टत्वात्, अज्ञानमुत्पन्नं ममेति च प्रतौत्य भावात्; अज्ञानस्य निष्टत्तिप्रतीतेः, प्रध्वंसस्य

विनाशौ ; न हि भावादन्यस्योत्पत्तिः, भावस्य चोत्पन्नस्य घटवन्नाशो न्याय्यः; तस्मादुत्तरोत्तरो भावः पूर्वस्य पूर्वस्य प्रध्वंसः, पूर्वः पूर्व उत्तरोत्तरस्य प्रागभाव इति। तदापि

1 BCDE (० त्वात् ... न्तस्याभा०)। CDE (०भा ... भा०)। 3 BCD (०भावेडज्ञा०)।

I.9] वज्ञानं नाभावरूपम्। ६७

द्योरप्यभावयोर्जनिमत्त्वादज्ञानस्य च तदप्रतौतेः न तयोरज्ञानता। ननु नष्टं ज्ञानमिति नाशजन्म भाति। भातु ; तथापि नाज्ञानस्य जन्म भाति, तस्य प्रागभावा- प्रतोतेः। ज्ञानस्यैव हि प्रागभावो भाति, न पुनरज्ञान- स्यापि। ज्ञानस्य ज्ञानान्तरमेवाभावो वर्तवन्तरं वेत्यस्य पक्षस्य दूषएं वक्ष्यामः। तस्मान्नाज्ञानं ज्ञानाभावः। प्रध्वंस- स्याभावत्वेऽपि जनिमत्वान्निटत्त्यभावाच्, तद्दैपरीत्या- च्ान्ञानस्य, प्रध्वंसो नाज्ञानमित्युक्त्म्। तद्ददेव प्राग- भावोऽपि ज्ञानाभावत्वे सतति तत्त्वप्रतौत्यभावान्नाज्ञानं भवितुमर्हति। अतो न कश्चिदभावोऽज्ञानम्। ननु न प्रागभावोऽन्यो दृश्यते। अतोऽज्ञानमेव स इति चेत्, किं प्रध्वंसमन्यं पश्यसि, उत न। न चेत्, तस्य या गतिस्सैवा- स्यापि भविष्यति। नन्वासौज्ज्ानम्, नष्टं ज्ञानमिति प्रध्वंसो जायते। तर्हि नासौज्जानम्, भविष्यति ज्ञान- मिति प्रागभावोऽपि ज्ञायत एव। स्पष्टं न ज्ञायत इति चेत्-प्रध्वंसोऽपि तथा, यस्य ज्ञानं तदभावश्च परोक्षः। यस्य तु प्रत्यक्षं द्दयम्, तस्य स्पष्टमेव तत्। परोक्षज्ञा न- वादिनश्च न ज्ञानाभावोऽज्ञानम्, अपरोक्षत्वादित्युत्तम्। ज्ञानप्रागभाव एवाज्ञानं ज्ञानभावे तन्निदत्तेरिति चेत्, तन्न ; अतत्प्रागभावस्यापि ज्ञानभावे निषृत्त्युपपत्तेः प्रदौपभावेनेव तमसः। न हि प्रदौपस्य प्रागभावस्तमः; तथापि भवन्न्नेव स तन्निवर्तयति। ननु पूर्व प्रदौप-

' CDEG (किमन्यं प्रध्वंसं प०)। CDG (०ज्ञानादिवा०)।

इषससिद्धिः। [I.9

स्याभावात् तत्प्रागभाव एव तमः तेन निवर्त्यत इति चेत्, तन्न; जातेन गच्छतापि प्रदेशान्तरं तच तन्र तमसो निवर्त्यमानत्वात्। क्षसिकत्वात् प्रदोपस्तच तच स्वप्राग- भावतमोनिवर्तनेन जायत इति चेत्, तर्ह्येकचैव तिष्ठत उत्तरक्षगेषु तच स्वप्रागभावतमोऽभावात् न्शृङ्गस्येव

चेदे वा तैलाद्यभावेऽपि स्थितिः प्रसञ्येत। अ्रतो न प्रागभावः प्रदौपस्य तमः। नापि प्रध्वंसः, तमोऽभावेऽपि क्षणानां प्रध्वंमात्। कथं च मसयादित्यादिप्रकाशनां प्रागभावः प्रध्वंसो वा तमस्स्यात्। नापि प्रकाशना- मितरेतराभावस्तमः, प्रकाशनामन्योन्यमितरेतराभाव- स्यातमोरूपत्वात्। अप्रकाशाश्रय एव सोऽ्भावस्तम इति चेत्-सर्वप्रकाशानां चेत्सोऽभावः, सर्वाभावे न निवर्तेत; सर्वास्मरगे च न भामेत; आश्रयाग्रहगे च। न च तमो- दृष्टिकाले तदाश्रयो ग्रह्यते स्मर्यते वा अदष्टपूर्वः । न च प्रतियोगिस्मरणादिपूर्वकता तमोदृदष्टेर्भति कस्यचित्। अथैकस्यैव प्रकाशस्य तमोऽभावः, दतरेषां भावेऽप्य- निषत्तिः। अथैकैकस्य प्रकाशस्य एकैकं तमोऽभावः, तदै- कस्य प्रकाशस्य भावे तदभावस्यैव निट्ृत्तेरनन्तानि तमांसि तचैव स्युः, अनन्तत्वात्प्रदौपादिप्रकाशनां तद्दताम्। अतञ्च न किंचित्प्रकाशेत, आवरसभूयस्वात्। एकप्रकाशभावे प्रकाशान्तराभावास्सन्तोऽपि तन्र, एकज्ञानभावे ज्ञाना- न्तराभावा इव, अर्थप्रकाशनं न विघ्नन्ति-प्रकाशत एवार्थ दति चेत्; न, तथाप्रतौतेः । यथेह नञायमानेऽर्थे ज्ञाना-

I. 9] ज्ञानेनाज्ञानतत्कार्यदाहः।

न्तराभा वा जिष्टक्षादिभावेऽभावे वा भान्ति न तथा प्रकाशमानेऽर्थे तमांमि भान्ति प्रकाशान्तरस्मररजिष्ट- क्षादिभावेर्ऽप। अरभावास्तु भान्ति तेषाम्। अ्र््रतो न प्रकाशाभावस्तमः । तथापि तत्तेन निवर्त्यते। तथैव ज्ञानमप्यज्ञानमस्वाभावमपि भावमाचेौव निवर्तययतुमल- मित्यज्ञानं न ज्ञानाभाव इति सिद्म्॥ तच्चाज्ञानमिति ज्ञानविरोधात् ज्ञानपर्युदासेन वा उच्यते। तदेवानिर्वचनौयं जडात्मकं मायादिशब्दरपर्यु- दामेनाप्युच्यते। तत्र ज्ञानमित्यजडो बोधस्तदाभासा वा चित्तवत्तिः मत्यार्था यथायोगमाश्रयणौया। उभयन ज्ञानशब्दप्रयोगादेको मुखोऽर्ः, अपरो वाच्य इति। तच् शुक्िज्ञानं जायमानं तदज्ञानं निवर्तयतीत्यच बुद्धिद्टत्ति- र्ज्ञानम्, अज्ञानं च रूप्यादिकारणं तन्निवर्त्यम। ब्रह्मज्ञान- मित्यचापि बुद्धिट्टत्तिरेव ब्रह्माभामा मतौ ज्ञानमुच्यते। ब्रह्माज्ञानमिति सर्वजडोपादानभूता जडात्मिका अविद्या- शत्रिरुच्यते। अज्ञानशरौरत्वेऽपि ब्रह्मज्ञानस्य सत्यार्थत्वात् ब्रह्मैकाभासत्वाच्च ज्ञानत्वं तदज्ञाननिवर्तकत्वं चेष्यते। सत्यार्थत्वात् प्रामारयं न स्वरूपसत्यत्वात् ज्ञानस्येति ह्युकम्। यथा वेरुजोऽप्यगनिस्तं समूलं दहति स्वयं च शाम्यति-एवमन्ञानजमपि ब्रह्मन्ञानमज्नानं दन्दहीति, तदात्मकत्वात् स्वयं च शाम्यति। ब्रह्मैव वा अ्रजडबोधरूपं तन्माचाभासबुद्दिटत्त्युपेतं स्वाज्ञानं दहृत् तत्कार्यमन्यत् तां च वृत्तिं दग्ध्वा एकमवशिष्यते। यथा राजा एकं 1 D (०वाज्जि०)। 2 C (०भावे वो भान्ति)।

90 इछुसिद्धि: । [I.9

चोरं लब्धा असाध्यानप्यन्यान् सवींश्चोरान्निघ्नन् तं च चोरं हत्वा स्वस्थो भवति, यथा वर्त्यादियोगात्केवलमदाह्य- मपि तैलष्टतादि दहन् वहिर्व्त्यार्याप दहति-एवं केवल- मदाह्यमप्यज्ञानं विशिष्टबुद्धिर्ात्तयुत्तं ब्रह्म दहेत्। एव- मन्यचापि बुद्धियुत्तो बोध एवाज्ञानतत्कार्ये दहति। बुद्या- देस्तु तच मत्यत्वेनादाह्यत्वान्न तु तं दहति। यथा वायु- युतोऽग्निस्तृणादि दह्ति न वायुम्, अदाह्यत्वात्तस्य। त्र्प्रतो बुद्धिर्वा बोधदीप्ता, बोधो वा बुद्ौङ्ः अज्ञानं दहतीत्य- ज्ञानतत्कार्यदाहस्सिद्वो ज्ञानविभावसोः ॥ ननु ब्रह्माज्ञानस्यापि शुत्वज्ञानस्येव दग्धस्यापि पुनः पुनर्भावादनिर्मोक्षप्रमङ्ग इति चेत्, तन्न; दग्धस्याज्ञानस्य पुनर्भावामंभवात्। अज्ञानं ह्यनादि। अतो नास्य कारण- मस्ति। अतो नास्य जन्म। न ह्यकारणकं जायते। अतोऽनादिनोऽन्ञानस्य दाहात्, अन्यस्य चानुत्पत्तर्ज्ञाना- न्मोक्ष उपपन्नः । न हि शुत्ज्ञानमपि दग्धं पुनर्भवति, अदग्धत्वप्रसङ्गात् प्रतोतिविरोधाच्च। न चान्यदपूवे जायते; किंतु पूर्वमेवानाद्यज्ञानं साकल्येनादग्धम, शुत्तेस्साकल्ये- नाप्रकाशितत्वात्। न हि शुक्तिस्तज्नानक्षण एवास्ति, उत्तरकालेऽपि भावात्तम्याः । न च सर्वकालमंबन्धिरूप- ग्राहि प्रत्यक्षम्। अ्ररतोऽनेकज्ञानप्रकाश्यानेकरूपत्वाच्छुत्ते- रेकैकेन ज्ञानेन कात्स्येनाप्रकाशितत्वात् तदज्ञानस्यापि कात्स्येनानिव्टत्तिर्युज्यते। नन्वज्ञानं चेत्सांशम्, घटवत्कायें स्यात् ; न चेत्, कात्स्येन निवत्तिरनिर्र्ात्तर्वा स्यात्। सत्यम्; अत एव सांशत्वानंशत्वादिभिरनिर्वाच्यं तदित्य-

1.9] प्रमासास्य ब्रह्मरयर्थवत्त्वम्।

वादिष्म। तथाहि-अ्रज्ञानं चेत्कार्यम्, प्राझमुक्तर्बन्धा- भावो मुक्तानां बन्धेऽनिर्मोक्षप्रमङ्गात् [ङ्र :? ]। अत्त- निवृत्यनिटत्त्यो: सदा मुत्तत्वमान्ध्यं वा जगतस्स्यात्। अतोऽनिर्वाच्यमेव। तस्माद्यावज्जडं वस्त्वस्ति, तावन्नास्या- ज्ञानमशेषं निवर्तते। ब्रह्मणास्वनेकरूपत्वाभावात् तज्ज्ञानं दहत्येवाशेपमन्ञानम्। न हि ब्रह्मणश्शकेरिव स्वतोऽनेक- रूपत्वं नापि कालादिक्ृतम्, श्रुतेर्युत्तेश्च। अतो न रूपा- न्तरप्रकाशनाय पुनर्ज्ञानमेष्टव्यं शुक्ताविव ब्रह्मगि। स्वयं- प्रकाशत्वाच्च। अतो नाज्ञानशेषः कल्यः। पुनर्ज्ञानकार- गाभावाच्, प्रमानादोनां तत्कारगाज्ञानाभावेऽभावात्। अतपशक्ताविव पुनर्ज्ानाभावाच् नाज्ञानशेपः कल्पः। पुनर्रप ज्ञानमस्ति चेत्, तदनुरुपोऽज्ञानशेप: कल्पः ॥ प्रकाशकमेवार्थस्य प्रमागम्, अर्थान्तिर्रात्तरन्यस्य ; अतोऽप्रकाशमानमेवार्थें ढौकते तदिति चेत्, तरस्तु तथा; ब्रह्मापि हि न प्रकाशते। अतस्तर्दाप ढोकत एव प्रमागम्। तर्हि शुक्तिवज्जडत्वात्तस्य मर्वाज्ञाना- निर्धात्तः; तन्न, स्वयंप्रकाशत्वात्। त्हि विप्रतिषेधः, स्वयंप्रकाशं न प्रकाशते चेति। न विप्रतिषेधः। स्वयं- प्रकाशापि सतौ मंवित्तिर्नास्ति न प्रकाशते च केषांचित्। तथैव ते वदन्ति श्रेयोऽर्थिनोऽपि। न च मा नास्ति ; न च न प्रकाशते। तथैव ब्रह्मापि स्वयंप्रकाशं मच्च नास्ति न प्रकाशते चान्ञानाम्। अतः प्रमाएं तचार्थवत्, यथा मंवित्ते- रसत्वादिवचनं भ्रान्तिमूलमिति चेत्, भ्रान्तिरप्यज्ञानमूलै-

इछ्सिद्धिः। [I.9

वेति मा तेषां न प्रकाशत एव। अतस्तद्चोरऽर्थवत्। तम्माज्जडस्य स्वयंप्रकाशस्य च न कश्रिद्दिशेषोऽज्ञान्पृति। अत एव धर्मो नास्ति, आत्मा नास्तौत्यविशेषो बार्ह- स्पत्यानाम। तम्मात्स्वयंप्रकाशमपि प्रमाणप्रकाश्यमेव। तस्य चाप्रकाशनमज्ञानमेवेति तन्निवर्तनमेव तत्प्रकाशकत्वं प्रमाशस्य। यथा मूर्तद्रव्यापनयनमेव कृपाकाशदिकर- गाम्, तस्याकार्यत्वादऊ्ृतकल्पत्वाच्च पूर्वम्- तथा स्वयं- प्रकाशस्यापि, अप्रकाश्यत्वादप्रकाशकल्पत्वाच्च पूर्वम्। अरत एव न तद्विषयौकरोति जडमिव प्रमाणं बोधयदपि-यथा गुरुं बोधयन्नपि शिष्यः स्वशिष्यमिव गुरुं न बोधयति, यथा च न्टपं वदन्मृत्यः स्वम्त्यमिव न वदति। तस्मात् प्रकाशकमेव प्रमाणमित्यस्मिन्नपि पक्षे अज्ञाननिवर्तकत्वं सिद्धं तस्य प्रकाशकत्वायैव। यदा तु निवर्तकमेव, अर्थात् प्रकाशनमिति स्थितिः-तदा सुतरां निवर्तकत्वं मिध्येत्। 'सिद्धं तु निवर्तकत्वात्' दति चोक्तं वाक्यकारैः। तस्मात् ब्रह्मसोडनेकरूपत्वाभावात् स्वयंप्रकाशत्वाच्च तज्जाने परि-

पत्तेः पुनरपि जन्मान्तरादिमंसारबीजमज्ञानम्वशष्यते रूप्यादिबौजशुत्त्ज्ञानमिवेति न शक्ं कल्पयितुम, प्रमाणाभावात्॥ नन्वेकरूपत्वं स्वयंप्रकाशत्वं च ब्रह्मो नाज्ञानशेषा- संभवे हेतुः ज्ञानोदयात् पूर्वमपि तद्रह्म तथैव ; तथापि तन परिपूर्णामज्ञानमासीत्। किमित्युत्तरकालं शेषोऽपि न स्यात्। ज्ञानविरोधादिति चेत्, न; ज्ञानमपि सावशेष-

I 9] ब्रह्माज्ञानस्याशेषतो निवृत्त्यपपत्तिः। ७३

मेवाज्ञानं निवर्तयति यथा शुक्तिज्ञानम्। न तथा स्वयं- प्रकाशन्ञानमिति चेत्, न ; स्वयंप्रकाशेऽपि फले-त्ररस्ति स्वयंप्रकाशं च तदिति ज्ञातेऽ्पि तज्जायते, नश्यति, भिद्यत इति च भ्रमदर्शनात्। न च तस्याप्यप्रकाशमानं रूपान्तरं समस्ति, स्वयंप्रकाशताहानात्। अतो ब्रह्मज्ञानमपि साव- शेषमेवाज्ञानं निवर्तयतौति तच्चेषनिमित्तः पुनरपि जन्मान्तरादिमंसार स्स्यादिति चेत्, तन्न; प्रमाणाभावात्। यद्यपि स्वयंप्रकाशवस्तुन्ञानमपि सावशेषाज्ञाननिवर्तकं संभवति, तथापि यावदज्ञानशेषमद्भा वकल्पनायां प्रमा- गर्मास्त तावदेव तं कल्पयामः ; न पुनः प्रमाणं विनापि।

पूर्ववत् पुनरपप जन्मान्तरादि हेत्वज्ञानशेषमद्भावे प्रमाण- भावात् न पुनस्तस्य मंमारम्संभवेत्। प्राक्तक यथोक्तब्रह्मा- त्मानुभवात् स्वयंप्रकाशे स्वात्मभूते ब्रह्मस्यज्ञाननिदृत्तिः क्रमेशौवेष्यते। अत एवास्तित्वोपक्रममात्मनोऽशनायाद्य- तौताद्वितौयब्रह्मात्मत्वान्तं रूपं श्रावयित्वा, तदमंभावना- विपरीतभावनानिषृत्त्यथं युक्तौश्चाह वेदस्तन् तच। तथा 'तत्त्वममि', 'तत्त्वमसि' इति तं तं भ्रमं नुदन् नवक्वत्व ऊचिवान्। सर्वाज्ञाननिटटत्तौ 'तद्वास्य विजन्ञौ' इति च। श्रवसमनननिदिध्यासनानि दर्शनसाधनानि जगौ। शमदमादौनि च सर्वकर्ममंन्यामान्तानि विधत्ते। यज्ञा- दौनि च सत्त्वशुद्धिद्वारेण दर्शनार्थानि विदधौ। यद्येतै- स्साधनैर्विना सळच्छ्रवरामाचेरौव ब्रह्मात्मानुभवो भवेत्, 1 BC (०मित्तं पु०)। - BCDE (०्द्वावे क०)।

98 इष्सिद्धि:। [I.9

एतान्यनर्थकानि स्युः। न च परोक्षं वस्तु परोक्षज्ञानै- रेवाभ्यन्यमानैरपरोक्षीभवेत्, अनुमेयादिघ्दर्शनात्। तम्माचछवसादौन्यभ्यस्यमानानि अपरोक्ष एवात्मन्यनेक- प्रकारन भ्रमान्निवर्तयन्ति मन्ति साक्षादर्शनार्थानि

डव चन्द्रादौ भेदप्रतिभामानिट्टत्ते:, द र्शननिवर्त्यमप्यज्ञान- मन्ति। अतो दर्शनात्प्राक् सावशेषाज्ञाननिवत्तिर्युत्ति- मतौ। मर्वभ्रमाणां मकारणनां युगपदनित्तेरेकैकस्य

विभुत्वादौनां यद्यत्प्रतिपन्नरं तस्य तस्य पुनर्बाधाभावात्, सर्वबौजस्य चाज्ञानस्य दर्शनान्नटत्ते :! ]। अ्रतो हष्ट- ब्रह्मात्मतत्त्वस्य उत्तरकालं जन्मान्तरादिहेत्वज्ञानशेषो न मंभवतीत्यात्मदर्शनादेव मोक्ष इति स्थितम् ॥ ननु यद्यपि जन्मान्तरादिहेतुरज्ञानशेपो विदुपो न मंभवति तथाप्यज्ञानलेशोऽस्येव-विदुषोऽपि कंचित्कालं तस्याश्चाज्ञानमूलभेददर्शनादि- सापेक्षाशनपानाद्यपेक्षत्वात्। यदि हि विद्यासमकालमेव विदुषश्शरौरं पतेत् 'तस्य तावदेव चिरम्' इति मंमारा- भामानुद्ृत्ते: शरौरपातावधिश्रवसं न स्यात्। न चावि- दुपस्तत्-तस्योत्तरकालमपि मंसारभावात् , 'आचार्य- वान्पुरुषो वेद, तस्य तावदेव चिरम्' इति विदुष एव तच्छब्देन परामश्यमानत्वात्। न चादृष्टतत्त्वस्यावधि- श्रवसमर्थवत्। न च दर्शनस्यावधिश्रुतिः, शरौरपाते ' BCD (०र्पनं नि०)। 2 (D) (०नरुत्पत्तेः)।

I. 9] जोवन्मक्कि: । ७५

दर्शनासंभवात्। शरौरिखो हि तत्संभवः। तस्मान्न विद्या- काल एव विदुषो देहपातः। इतश्च-आचार्याद्विद्याप्राप्तिः, स च विद्वान् जौवंश्च। विद्वानप्यदष्टतत्त्वस्स दति चेत्, तन्न्न; 'उपदेक्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ।' दति तत्वदर्शिभिरेवोपिष्टं ज्ञानं पुमर्थमाधनमिति यत ईश्वरोऽनुशशास। दृष्टतत्त्वस्य चेत्तदैव शरौरं पतेत्, तदा

शरीरं कंचित्कालं तिष्ठेत्। अपिच-प्रारव्धकर्मान्तर- फलाविरोधेनैव कर्माणि स्वफलं प्रयच्छन्ति। यतोऽश्व- मेधादोनि बलवत्तरासयपि कर्मागि प्रारब्धभोगक्षयं प्रतोक्षन्ते स्वफलदानाय, अतः कर्मान्तरारव्धभोगायतन- शरौर एव स्वफलं दातुं समर्थानि विद्योदयफलानि कर्माणि तदविरोधेनैव स्वफलं दातुमर्हन्तौति न्याय्यं विद्याप्रारव्धभोगयोरविरोधित्वम्। अत आ्रा प्रारब्धभोग- क्षयात् विद्दच्छरौरमपि तिष्ठत्येव। तत यथा विद्या भोगं न बाधते, तथा भोगोऽपि न विद्यां बाधत इति शरौर- भोगयोस्सतोरपि न विद्वदविदुपोरविशेपता। अथोच्येत- विद्याफलानि कर्माशि स्वयमेव शरौरमारभ्य तव्ैव विद्यां प्रयच्छन्तौति, तदयुत्तम्; अन्यारब्धेऽपि कार्यसिद्ध: कल्पना- गौरवात्। अन्यारव्येडप्यन्तकाले विद्यास्विति चेत्, तन्न; तदा चित्तत्यास्वास्थ्यात्। तथा स्वयमारब्धेऽपि। तन्र मध्यमकाले चेद्िद्या स्यात्, उत्तरकालं विद्याभोगयोस्सह- भावप्रसङ्ग: । विद्यार्थशरौरे विद्यया मोक्ष एव 'विद्यया- D) (०लेर्डाप वि०)।

०६ इष्टसिद्धिः। [I.9

मृतमश्नुते' दत्यादिवचनेभ्यः। अरतो मरणभावान्नान्त्य- कालेऽपि चित्तास्वास्थ्यमिति चेत्, एवमप्याचायं विना विद्याप्रदानाशकविद्च्छरीरं परिपालयन्त्येव विद्यार्थान्यपि कर्मागि कंचित्कालम्, यावता विद्यासंतत्युच्ेदो न भवेत्; अन्यथा तेषां नैष्फल्यात्तद्विधायिशास्त्रानर्थक्प्रसङ्गात्। न हि केवलान्येव कर्माणि विद्यां दातुं शक्रवन्ति भोग- मिव। 'आचार्यवान् पुरुषो वेद' इति हि श्रुतिः। तस्माद्विदुपो्ऽपि कंचित्कालं शरीरस्थितेरभ्युपेयत्वात् तावन्माच हे तुर विद्याशेषगन्धोऽभ्युपेयः। संस्कारादेवाविद्यां विनापि देहादिस्थितिर्विदुपस्संभवति, सर्पभ्रान्तिनिमित्त- भयकम्पपलायनादय दव तत्संस्काराद्रज्जुन्ञानेऽपौति चेत्, तन्न; अविद्याभावे संस्काराभावात्, अविद्याशरीरत्वात् संस्कारतद्तोः । भयकम्पादयस्तु न रज्वज्ञानशरीरा इति न दष्टान्तः। यस्तु रज्वज्ञानशरीरस्सर्पभ्रमः सोऽन्ञानाभावे पुनर्न भवत्येव। भवेच्ेत्पुनरप्यज्ञानादेव भवेन्न संस्का- रात्, तदाप्यज्ञानस्य भावात्संस्कारजत्वकल्पनानुपपत्तेः। भवतु वा संस्कारादेव भ्रमोपि कम्पादिरिव लोके तन्न संस्कारतद्दतोर्भावात्, इह तु तदभावान्न संस्कारात्किंचि- त्संभवेत्। अतोऽज्ञानलेशदेव तद्िदश्शरौराद्याभास एष्टव्यः। सावशेषोऽप्यन्ञानदाह आ्रत्मन्यपि संभवतीति ह्युक्तम्। न चैतावता जन्मान्तरारभ्भकमप्यज्ञानमात्म- विदोऽस्तीति शक्यं कल्पयितुम्-प्रमाणभावात्, अशेष- संसारबोजस्याज्ञानस्य आरत्मज्ञानाग्निना दग्धत्वात्। न 1 CDE (०भ्यः । म०)।

I. 9] जीवन्मक्ति:

चारव्धशरौरभोग दव, अनारव्यशरोरभोगोऽपि कश्चि- दात्मविदो भवितुमर्हतौति प्रमाणमस्ति। आरब्धभोगे तु कारसमुक्तम्। अतो ज्ञानोदयकाल एव विद्दान्विमुक्त। अ-

प्रारब्यशरोरभोगशेषाभासस्यापि शरौरपाते निषत्तेः, ज्ञानान्मोक्षो निरवद्य उपपद्यते। अतो विदुषोऽि प्रार- व्यभोगशेषाभासमाच संपादनपटीयोऽज्ञानशेयाभ्युपगमे न कश्चिदोष इति मम प्रतिभासत दति चेत्-साधौयानयं प्रतिभामः; अहमपौच्छाम्येवेत्थम्। देहान्तरादिसंसार- बौजमेव त्वज्ञानशेषं विदुपो नेच्छामि। म तु त्वयापि निरस्तः। एवं च सति 'विमुक्तश्च विमुच्यते', 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति', 'विद्दानमृत दह भवति', 'तद्यथा त्रहि - निर्ल्च यनौ,'मचश्रचक्षुरिव, सकर्सोडकर्ण दव' इत्यादीनि

चोपपन्नार्धानि भवन्ति। तदुत्ं सचकारेणापि-'तदधि- गम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्यपदेशात्', 'अना- रब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधे:', 'भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यते' दति च। जौवन्मुक्तिपक्षेऽर्चिरादिगतिश्रुतिविरोध दति चेत्, तन्न्; कार्यब्रह्मविषयत्वात् गतेः। तदुक्तम्- 'कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेः' इति। मुस्स्य तु ब्रह्म एस्मर्व- गतत्वात्, देशान्तरेऽपि विशेषाभावात्, नित्यप्राप्तत्वात, प्राप्तुश्चानन्यत्वात्, अप्राप्तप्राप्तेश्च अनित्यत्वात्, ऐक्प्राप्ते- श्चायुक्तिमत्त्वात् सत्यत्वानुपपत्तेः, गतिसाधनानां च प्राण- । D (०ल्ययिनौ)।

इछ्सिद्धिः। [I.9

दौनां विदुषो विद्ययापास्तत्वात्, तस्य च गतिनिषेधात् 'न तम्य प्राणा उत्क्रामन्ति' इत्यादिश्रुत्या प्राणनुक्रम- वचनेन!]। न ह्यनुत्क्रान्तप्रासस्य देहाङ्गतिस्संभवति। अतोऽन्यविषयत्वात् गतेर्विदुषो जीवत एव मुक्तिस्सिद्दा॥ अतश्शुक्रिज्ञानस्य सावशेषाज्ञाननिवर्तकत्वेऽपि ब्रह्मज्ञानस्य अशेपाज्ञान निवर्तकत्वोपपत्तेर निर्मोक्षप्रमङ्गचोद्यं नास्तौति, शुकिज्ञानस्य सावशेषाविद्यानिवर्तकत्वात् पुनरपि भवतो रूप्यादेश्शा तज्ञानभाव एव भावात् तज्जत्वं मिद्दम्। अ्रप्रतो भ्रान्तिबाधौ नाम न संभवतस्सत्त्वेऽसत्त्वे च रूप्यादेः,

देस्तत्कारखाज्ञानस्य च। कश्चाभिप्रायो भ्रान्तिबाधौ न स्त इति वदतः। यदि सर्वैव बुद्धि: सत्यार्थेति, तदा भ्रान्तिबाधौ स्त दत्यपि सर्वेषां बुद्धिस्सत्यार्थेति तौ स्त एव। अथ सा बुद्धिर्भान्तिः, तर्हहि तद्वाधोऽप्यस्तीति भ्रान्तिबाधी स्त एव। अतस्तावनिच्छन्न तावपि दूषयितुं शक्रयाः, किं पुनरन्यद्दूषयितुं साधयितुं वा। अतस्तावेष्टव्यौ सवैः। नन्वेवं तर्हि भेदप्रपञ्नचो- डप्येष्टव्यः। न हि तेन विना किंचिटृष्टं जौवनादि, तदष्टं वा स्वर्गादि कस्यचित्। नापि तस्य दूषणमन्यस्य वा साधनम्। तस्मात् स एष्टव्यस्सवैरेव। अरथ 'तमाश्रित्यापि तं दूषयमि, तथाहमपि भ्रान्तिबाधावाश्रित्य तौ दूषयामि। तौ चेदाश्रितौ त्वयासत्यवादिना तावेष्टव्यावेव, न दूष्या- विति चेत्; तथा प्रपञ्चोऽपि। अथ भेदोत्पत्तिविनाश- CDEG (तामा०)।

I.9

दौनामप्रामाशिकत्वा्तैश्च विना तस्यासिङ्टे, सोऽप्य- प्रामाशिक एवेत्यमत्यः, तर्हि भ्रान्तिबाधार्वप तथैव। तावपि भेदादिभिर्विना न मिध्यतः। तथापि तौ स्त एवेति चेत्, प्रपञ्चोऽप्यस्ति तथा। तयोरभावे तु सुतरां सोडस्ति। प्रपञ्नं हि दूषयता तत्प्रतिभासस्य भ्रान्तित्वं गतिर्वाच्या। आान्त्यभावे प्रतिभासस्य गत्यन्तराभावात् प्रपञ्चम्सन्नेव स्यात्। अतस्तयोर्भावेऽभावे च सोऽस्येव। भ्रान्तिबाधौ तुतं विना न सिध्यतः । तस्मात्ताविच्छता सुतरां प्रपञ्च एष्टव्यः। दष्यत एव सर्वमनिरुपितरूपमिति चेत्, भ्रान्तिबाधयोः स्वरूपस्य तयोर्निवर्त्यनिवर्तकभावस्य निषृत्तेश्च अनिरूपितरूपत्वात् तदमिद्वौ प्रपञ्चस्यानिरू- पितरूपत्वासिद्विः। अतः पूर्वमिद्वं सत्यत्वमेव स्यात्। अतः प्रपञ्चप्रतिभासस्याभ्रान्तत्वात् बाधाभावान्न भ्रान्तिबाधौ नाम संस्तः। भ्रन्तिबाधौ चेत्सत्यौ, प्रपञ्वोऽपि सत्य इति न तो भ्रान्तिबाधौ स्याताम्। तस्मान्न प्रपञ्चभ्रमतद्दाधौ नाम मंभवतः। तथा रूप्यादिभ्रमतद्वाधौ, तवापि तयो- स्सत्वेSसत्वे च रूप्यादेस्सत्यत्वात्। तस्माच्छुत्तिरूप्यवत्

वत्तर्मोक्ष उपपद्यत इत्येषा आशा न कार्या, मदचनं

किमर्थमित्यमुन्मत्तवन्निष्प्रयोजनं प्रलपमि। ननु नाह- मुन्मत्तवन्निष्प्रयोजनं प्रलपामि, त्रस्ति हि त्वङ्गम- निषृत्तिः प्रयोजनं मद्दचसः; किमिति मामाक्षिपमीति चेत्-अत एवोन्मत्तवदित्याक्षिपम्। मद्दमं हि निविवर्त-

Co इष्ठसद्धि:। [I.9

यिषमि यथार्थबोधेन; न भ्रान्तिसम्यग्बोधौ, न च तयोर्निवर्त्यनिवर्तकभाव इत्यच युक्तौमीं जिग्राहयिषसि। अतस्त्वत्तः प्रशस्त उन्मत्तः। न हि तस्येदशै सुप्रतिष्ठिता भ्रान्तिरस्ति। न चेदुन्मत्तस्वम्, विप्रलम्भकस्स्याः ; यतो मद्धान्तर्बोधान्निवृत्तिं जानन्नेव मा नास्तौति युतत्ाभासै- र्मुमोहयिषसि। तम्मान्मैवं वोच:, यद्युन्मत्तत्वं विप्रलम्भकत्वं वा आत्मनो नेच्छसि। तस्मात् भ्रान्तिबाधावप्रत्यास्ेयौ मवै रेव वादिभि: प्राह्ृतैश्च। विप्रतिपत्तिरपि तावनपह्ु- त्यैव तयोम्स्वरूपविशेषे अन्यच वा कार्या। न तु तयो- र्भावेऽपि। तयोरभावे विप्रतिपत्तेस्तन्निरासस्य चानुपपत्तेः। तस्माद्रूप्यादिस्यातिशुत्ादिबोधयोर्बाध्यबाधकतया भ्रान्ति- बाधत्वेन अतितरां प्रमिद्धत्वात् तौ कस्मिन्पक्षे युञ्येते कस्मिन्वा नेति-एतदेव निरूप्यं निरूपकैः; न पुनस्तौ स्तो न वा, तयोर्बाध्यबाधकत्वं वा अस्ति न वेति। एवं च सति-यद्यपि रूप्यादेस्सत्वेऽसत्वे च तौ न युक्तौ सत्य- रूप्यखपुष्पादिवत् तथाप्यनिर्वचनौयत्वे युक्तावेव, अ्रनि- वचनौयस्याबाधास्ाननियमामिद्वेः सत्यरूप्यखपुष्पादि- वत्, स्थातिबाधाभ्यामेव चानिर्वचनीयत्वस्यावगमात्, सद- मतोस्तयोरसंभवात्। अर्रतोऽनिर्वाच्यमबाध्यमिति वदता बाध्यं न बाध्यमित्येवोत्तं स्यात्, ज्ञानबाध्यस्यैवानि- र्वचनौयत्वात्। प्रपश्चस्याप्यनिर्वचनौयत्वं श्रुत्या युत्ा वा तद्दाधं जानतामेव; अ्जानतां तु सत्यतैव रूप्यादिवत्।

1 C (मा)। 2 CDE (०दृशे सु०)। : CDE (तथा नि०)।

I. 9] बाधकज्ञानस्यासत्यत्वम्।

जानतां तु तत्प्रतिभासो बाधितद्दिचन्द्रादिवत्। भ्रान्ति- बाधयोश्च बाध्यबाधकतावगमादेवानिर्वचनीयतावगम इति नानिर्वचनीयता तयोर्बाध्यबाधकभावं विहन्ति। न च शुत्यादिबोधस्य अनिर्वचनौयताच। भ्रान्तेरेव तु सा। यदि तस्यापि स्यात्, तथाप्युक्त एव परिहारो बाधकस्य बाधकत्वसिद्वावेवानिर्वचनौयता सिध्यन्ती न तस्य बाधकतां विहन्तौति। ननु सत्यस्य बाध्यत्वमिव, अनिर्वचनौयस्य बाधकत्वमपि न दष्टं क्वचित्। मत्यम्, तथापि सत्य- स्याबाध्यत्ववदसत्यस्याबाधकत्वनियमादष्टेरिहैव बाधकता दृश्यतां बाध्यत्वमिव। नन्वनिर्वचनौयत्वाद्रूप्यज्ञानवद- बोधक त्वाबाधकत्वे शुक्तिज्ञानस्यापि युक्ते इति चेत्, तन्न्; शुक्िज्ञानस्य बोधकत्वादिसिद्यधौनत्वाद्रप्यज्ञानस्यानिर्वच- नौय ताबोधकत्वादिसिङ्डे: शुक्तिज्ञानस्य अनिर्वचनौयता-

चानिर्वचनौयत्वादित्यनुमानानुपपत्ते:, हेतुदृष्टान्ताभावात् शुक्तिज्ञानस्याबोधकत्वे सति। न चैवं सत्यत्वं बाधा- धौनम्, अबाध्यस्यापि सत्यत्वात् मत्यस्य चाबाध्यत्वात्। तथा तुच्छस्यापि। अतस्सत्तुच्छयोरबाध्यत्वादनिर्वचनौय- मेव बाध्यमिति तदेवासत्यम्, न सत्तुच्छे। तस्माच्छुक्ति- रूप्यादि बाध्यत्वादसत्यमेवेति सिद्म् ॥ ननु यर्द्याप बाध्यमसत्यम् ; तथापि बाधकं सत्यमेव, बोधकत्वात्। न ह्यबोधकं बाधकमिष्यते। अरतो बोधक- 1 CDE (• कत्वबा०)। 2 DE (०यतयाबो०)। 3 BCD (बाध०)। 11

इष्टमिद्धि:। [I.9

त्वात् सत्यमेव घटादिज्ञानवत्। घटादिज्ञानस्यापि सत्यत्वं ममासिद्म्, तस्य सविपयस्य बाधितत्वाच्छत्येऽति चेत्- तन्न्न, श्रौतमप हि ज्ञानं मत्यमेव बोधकत्वात्। तदर्थपद- पदार्थादिविषय प्रत्यक्षादिज्ञानमपि मत्यमेव, अर्थसाधक- त्वात्। यद्यपि ज्ञानकारसमसत्यर्मप दष्टम्, तथापि नामत्यं ज्ञानमर्थसाधकं किंचिदृष्टम्। अतो ज्ञानानां मत्यत्वात् तदर्था अ सत्या इति तेषां शुक्रिरूप्यादिवत् बाध्यत्वायोगाचुतेरन्योऽर्यो ग्राह्यः। तस्माद्रूप्याद्येव ज्ञाना- पनोद्यं न प्रपञ्च इति चेत्-तन्न, श्रुत्यर्थपरित्यागप्रमङ्गात्। तथाहि-'एकमेवाद्वितौयम्', 'अपूर्वमनपरम्', 'नेति नेति', 'अस्थूलमनण', 'प्रज्ञानघन एव', 'नेह नानास्ति', 'मत्योस्समत्युम्', 'इन्द्रो मायाभि:' इत्यादोनि श्रुति - वचांसि प्रपञ्चमत्यत्वेऽर्थवन्ति व्यर्थानि स्युः। अतस्तद्वि- रुद्वं प्रपञ्चस्य सत्यत्ववचनम्। अनुमानतोऽप्यस्यासत्यत्वं जडत्वाद्यन्तवत्त्वादि हेतुभि: ततो घटादिज्ञानस्यापि सत्यत्वासिद्वेस्तदच्छुत्त्ादिज्ञानं ब्रह्मज्ञानं च सत्यमित्याद्यनुपपन्नम्। सर्वमेव च ज्ञानं बाधकमसत्यममिति अमत्यं ज्ञानं किंचिद्वोधकमद्ष्टमिति चासिद्म्। असत्यत्वे तु सर्वज्ञानानामर्थाबोधकत्वमसत्य- त्वाद्रप्यादिज्ञानवदिति चेत्, न ; प्रतौतिविरोधात्, ज्ञानाच्चार्थासिद्वौ व्याप्तिग्रहणाद्यमंभवात् पक्षहेतुद्ृष्टान्ता- भावादनुमानस्य चासंभवात्। तत्संभवे तु ज्ञानस्याबोधक- त्वासिङ्वे: बोधकत्वमेवानपवादं सुस्थितं भवेत्। अतस्सर्व- 1C (·यं प्र०)।

I. 9] वज्ञान निर्वात्तः। ८३

स्यानात्मजातस्यासत्त्वेऽपि बाधकज्ञानमंभवात्, रूप्यादिभ्रम इव शुत्ादिज्ञानात्, संसारभमोऽपि ब्रह्मज्ञानान्निवर्तत एवेति स्थितम्॥ का तर्हि तन्निव्ृत्तिः। अज्ञाननिवत्तिरेव भ्रमनिषृत्तिः, तच्छरीरत्वात्तस्येति चेत्-कामावज्ञाननिर्टा्तिः। किं तां पृच्छमि। सा त्वयापि ह्येष्टव्यैव, न हि तामनिचन् जीवितुमपि शक्रयाः किं पुनर्विवदितुमिति चेत्-सत्य- मेष्टव्यैव, तथापि कस्य पक्षे सा युज्यत इति निरूपयितुं पृच्छामि। अतस्तां ब्रूहि। सा चेत्सतौ-सद्वितीयत्व- मात्मनः, अतश्चाज्ञानभावः; तं विनापि सद्दितीयता वा आपतेत्। सा आत्मैव चेत्, सदा भावात् सदा अज्ञाना- भावो निर्हेतुत्वं च। तस्यास्सहेतुत्वेऽप्यात्मनोरऽपि मादि- त्वादज्ञानाश्रयाभाव:, सादित्वं वा अज्ञानस्य। त्रनित्या- श्रयमन्ञानमिति च विप्रतिषिद्म्। अथाभावोज्ज्ञान- निष्टत्तिः-अ्रभावोऽप्यात्मैव चेत्, उक्री दोषः। तड्र्मश्चेत्, धर्मस्य भेदेऽभेदे चोक्रो दोषः। तथा मदमत्त्वे च। न च तत्समस्ति। अनिर्वचनौयत्वे तदेवाज्ञानमन्यद्दा अरस्तौत्य- निर्मोक्षः । न चास्ति प्रकारान्तरम्। नापि तुच्छता इष्टा, असंभवात्। किंच-भावस्यैव निर्ात्तरभावः प्रसिङ्खः, अभावस्यैव च भावः। अतोऽज्ञानस्य निवत्तिर्नाभावो भावो वा भावाभावो वा, अनिर्वाच्यत्वात्। न चान्यो निषृत्ति- प्रकार: प्रसिद्वोऽस्ति। न च तदेव तस्य निर्षत्तिः, प्रसिद्धि- विरोधात्। न चानिर्वचनौयान्तरं तन्निटत्तिः, विशेषा- भावात् ज्ञानहेतुत्वायोगाच्च। अनिर्वचनीयं ह्यन्ञानं

इछ्सद्धि:। [I.9

तत्कार्यं वा ; न चोभयं तत् ज्ञानाङ्गवतौतौच्छसि । अनादि चाज्ञानम्। न चाज्ञानान्तरमिच्छसि। तन्निरत्ते- श्चानिर्वचनौयत्वे चैतन्यस्येव अनिवत्तिप्रसङ्गः। अ्रज्ञान- हेतुत्वं च स्यात्। अतोऽनिर्वचनौयस्य निषृत्यमंभवा-

भावोऽभावो वा स्यात्, तयोरेव निटृत्तेरुपपत्तेः प्रमिद्वेश्च। अभावश्च भावान्तरं भावान्तरधर्मो वा; न तु तुच्छ, अप्र- मेयत्वात्। अभावस्तु प्रमेयः; अन्यथा तद्यवहारायोगात्। अतो ज्ञानाभावोऽज्ञानम्। तस्य च ज्ञानभावो निषृत्तिः । भावो ह्यभावस्य निर्षत्त्तिः। ज्ञानाज्ञानयोश्च भावाभावत्वं भावाभावप्रमारगम्यत्वं च सवैरेष्टव्यम्, अरन्यथा त्वज्ञान- निदृत्ते: प्रमिद्ाया अनुपपत्तेः। न हि तामनिच्छतो जौवनमपौत्युक्तम्। यदा त्वज्ञानं भाव एव-तदापि ज्ञानं तस्याभावः, भावान्तरत्वात्। अतस्तदेव तन्निरत्तिः, ज्ञान- भावेऽज्ञाननिवत्तिप्रसिद्धेः। न च रूप्यादि अन्ञानकार्यम्। अज्ञानं हि नाम आत्मनोऽपरिणामः, अन्यवस्तुनि वा विज्ञानम्; उभयथाप्यात्मसमवायि तत्। रूप्यादि तुन तथा भाति। अतो नाज्ञानकार्यं तत्। किंतु शुकिरेव सम्यगगह्यमाणा भावान्तररूप्याकारा भाति। तस्यां तु सम्यग्गृहौतायां नेदं रजतमिति शुक्िरूप्ययोरितरेतरा- भावग्राषि ज्ञानमुत्पद्यते। अतो नाचानिर्वचनौयं किंचि- द्वाति दह्मते निवर्त्यते वा ज्ञानेन। न हि ज्ञानं कस्यचचिदाहकं प्रसिद्म्। नापि निवर्तकं स्वाभावव्यति-

I.9 वज्ञाननिर्वास्तः।

रेकेण। स्वाभावस्यापि निवृत्तिरेव, न निवर्तकं ज्ञानम्। बोधकमेव त्वर्थस्य। अतो यदि नामाच असत्किंचिद्भासेत, तस्य बोधयेदेवाभावं तत्, न तु कुर्यात्। यदि कुर्यात्, तथाप्यभाववतो नानिर्वचनीयता। अत आद्यन्तवतो जड- स्यानिर्वाच्यस्य कस्यचिद्भावात् नान्यस्यापि जडत्वादिना अनिर्वाच्यता अनुमेयेति सर्वस्य सत्वात्, ज्ञानानिवर्त्यत्वाच् बन्धस्य, कर्मरीव तन्निवत्तिः। ज्ञानस्य तु अनिवर्तकत्वान्नाच समुच्योऽपि कर्मणा। उपासनाज्ञानं निवर्तकमिति चेत्, तदपि कर्मैव मानसम्। अतो न समुच्चय: प्रमाणज्ञानस्य। अतो ब्रह्मज्ञानमपि कर्तसंस्कारद्वारेस कर्मरायेवोपयुञ्यते, त्नानस्य परार्थत्वात्। फलश्रुतिरर्थवादः। कर्महेतुत्वे- 5पि मुत्तेर्नित्यत्वमनावत्तिश्रुतेः, नित्यत्वाद्दा बन्धप्रध्वं- सस्य; अन्यथा त्वात्मनोऽमुक्तिरेव, अज्ञानजत्वाभावात् बन्धस्य ज्ञानानिवर्त्यत्वात्। न हि ज्ञानं स्वा भावादन्यद्दस्तु निवर्तयतौत्युक्त्म्। अज्ञानजत्वेऽि तस्यानिर्वाच्यत्वे निषृत्त्यसंभव उत्तकः । तस्मान्न ज्ञानान्मोक्ष:, कर्मगैव मोक्षो न वा मोक्ष इति चेत्- नायं दोषः, अज्ञाननिट्टत्ते: प्रकारान्तरसंभवात्। तदमंभवैकनिमित्तो ह्ययं दोषराशिर्यत्वया प्रपश्चितः । सदसत्सदसदनिर्वचनीयम्रकारेभ्यो ह्यन्यप्रकारैवाज्ञानस्य निरत्तिर्युत्ता ; अनिर्वचनौयत्वात्तस्य, उत्रप्रकाराणां त्वयैव निरस्तत्वात्। निर्वाच्यानामेव हि ते निवत्तिप्रकारा

' CDE (खभा०)। - BCDE (उवास०)। 3 BCD (खभा०)।

इषसिद्धिः। [1.9

अनिर्वचनौयान्ताः। अनिर्वचनीयापि निषत्तिः सत एवात्माकाशादेः। अ्रतोऽन्यप्रकारैवाज्ञानस्यानिर्वाच्यस्य निर्टात्तरनुरूपा। यक्षानुरूपो हि बलििः। तर्हि तदेव तस्य निर्टात्त :- न, प्रिद्धिविरोधात् ज्ञानहेतुत्वायोगाच्च। अत एव नान्यदनिर्वाच्यम्। नापि भून्यम्। भ्रून्यात्को विशेष दति चेत्, अज्ञाननिरवृत्तित्वमेव। न हि शून्यस्येदं लक्षगाम्। स्याच्चेत्, अस्चैक्यम्। अज्ञाननिटृटत्तौ किं प्रमार- मिति चेत्, निषत्तिप्रसिद्विरेव। यस्य स्वरूपेऽपि नास्ति प्रमागं तस्य निवृत्तौ क: प्रमागं सृगयते। तस्माद्यथा अनिर्वचनौयम प्रमिद्मप्यनात्मविदा न्यायबलाद्भ्यु- पेतम्-ए्वं तन्निवृत्तिप्रकारोऽपि न्यायबलादेवाप्रसिद्डो- डप्यभ्युपेयः, इतोऽन्यथा अज्ञानतन्निषत्त्योरसंभवात्॥ न ह्यात्मनोऽपरिखामोऽन्यवस्तुनि विज्ञानं वा अज्ञानम्, ज्ञानपरिणामश्च तन्निव्त्तिरिति युक्तम्-आ्रात्मनः परिणा- मानुपपत्ते:, निरवयवत्वात्। सावयवस्यैव हि मृत्क्ौरादे: परिणामो दश्यते, न तु निरवयवस्याकाशस्य। अर्रतो नात्मा परिणामी। सावयवश्चेद्वटादिवदनित्यस्स्यात्। निरवयवस्यापि चेत् परिणामस्स्यात्, स असतस्यैवेत्यपरितं रूपान्तरं नास्यावशिष्येत। अतस्तदाश्रितानि त्रपरि- सामान्तरासयपि तदैव न स्युरिति सर्वे ज्ञानपरिणामा- स्तदैव स्यु:, सर्वप्रागभावानां निटृत्तेः। नैकदैव सर्वे स्यु- र्विरोधादिति चेत्-नैकोऽपि, अविशेषात्। अथैक- स्स्यात्-तथापि इतरे नान्यदापि स्युः तदा स्वप्रागभावा- ' DE (० प्रमागसि०)। 2 CDE (०व स्य०)।

I.9]

भावात्। अथ तैर्विनापि ते स्युः-अज्ञानस्य ज्ञानं निर्षात्त- रिति न सिध्येत्, ज्ञानानामुत्पत्तिं विनापि तत्प्राग- भावानां निटत्तेस्तेषु च निषृत्तेघ्पि ज्ञानानामनुत्पत्ते: पश्चाच्चोत्पत्तेः। एवं नैकमपि ज्ञानमज्ञानस्य निरत्तिः। अथैतद्दोषपरि जिहीर्षया स्वाभावनिदत्तिर्जानमेवेति ब्रूषे- तदा एकस्यात्मन एकमेव ज्ञानम्, ज्ञानाभावोडप्येक एव तदाश्रय इति वाच्यम्; अन्यथा सर्वज्ञानानां युगपद्भाव- प्रसङ्गात् मर्वाभावनिदत्तेः। न चैकस्य निरंशस्यानेके परिणामा युगपत्संभर्वन्ति नापि क्रमेशा, क्रमपक्षे

न्मतम्-ज्ञानान्तरस्य स्वाभावत्वात् ज्ञानस्य तन्निवत्तित्वं युञ्यत इति। तच्चायुक्तम्-निरंशस्य क्रमेणाप्यनेकपर- णामासंभवात; पूर्वपरिणामानुपयुत्तस्य तस्यापरिसतस्य रूपान्तरस्याभावात्, तद्धावे च सांशत्वप्राप्तेः; पूर्वपरि- गामोपयुक्तस्य च तदभावेऽभावात् तङ्भावे च परिणामा- न्तराभावात्। भावे च सर्वपरिणामानां युगपङ्भावः। सच नेष्टः, विरोधात्। यथा चैकस्य निरंशस्यानेकपरिणमा एकरूपत्वा देकस्मिन्क्रो विरुध्यन्ते तथा क्रमेणापि, एक- रूपत्वाविशेषात्। न हि तन्य पूर्वोत्तर कालयोरुपचयोऽप- चयो वा स्वरूपभेदोऽक्ति। मृदादीनां तु वाय्ादिभूता- वयवानुप्रवेशेनोपचयापचयादिसंभवात्क्रमेगापि परिणामा भवन्ति। आत्मनस्तु एकरूपत्वादेकपरिणामाभ्युपगमेऽपि तचैव ममाप्तत्वात्तदभावेऽभावान्न परिणामान्तरसंभवः । तदभावेऽप्यात्मा भवतौति चेत्, न; भेदाभावात्तयोर्भावो-

CC इष्ससिद्धिः। [I.9

जभावो वा सहैव स्यात्; अन्यथा एकस्यैव युगपङ्भावा- भावाविति विरुद्धमुत्तं स्यात्। तथाहि-कत्त्नोऽप्यात्मा पूर्व- परिणामात्मनैव जातः, नास्य किंचित्पूर्वरूपं स्थितमस्ति । अतः परिणामनिटत्तौ कथमात्मा न निवर्तेत, ततस्थितौ वा कथं परिणामो न तिष्ठेत्। यद्यप्यात्मा पूर्वपरिखामे ममाप्रस्तथापि न स परिणामस्सर्वात्मना निवर्तते किं तु तस्यैकोऽशस्तिष्ठतीति चेत्-तन्न, निरंशत्वादात्मन- स्तत्परिणामस्यापि निरंशत्वात्। अंशस्थितावपि परिणाम एव तिष्ठेत्, न त्वात्मा। अभिन्नत्वेऽपि तयोरात्मैव परिणामादभिन्नः, न तु परिणाम आरत्मनः। यद्यात्मनः

तस्य जन्मादयस्स्यः, अन्यथा आत्मन एव तत्प्रसङ्गात्। अतश्च निर्विकार आत्मा सिद्धः, सर्वविकाराणं तदभिन्न- त्वात्। अतोऽस्य ज्ञानपरिणामः अपरिणामस्य ज्ञानान्तर- परिणामस्य वा अज्ञानस्य निर्वात्तरित्युक्तमयुत्तं स्यात्। ज्ञानादात्मनोऽभिन्नत्वे एकमेव ज्ञानम्, युगपद्दा सर्व- ज्ञानानि स्युः। ततश्च तदभाव आ्रात्मनोऽप्यभाव इत्यादि- दूषसमुक्तम्। अत आत्मतज्जाने नाभिन्ने। एवमन्ञाना- स्थोऽय्यपरिणाम आरत्मनोऽभिन्नश्चेत्, न निवर्तेत। आत्मा चेत्ततोऽभिन्नः, तन्निटत्तौ सोऽपि निवर्तेत। तदा नैकमपि ज्ञानं स्यात्, ज्ञान्यभावात्। अतो नात्मान्ञाने- डप्यभिन्ने। आत्मा अज्ञानादि्व भिन्नाभिन्नाविति चेत्- तदाप्येकेनांशेनाभेदोऽन्येन भेद इति न युञ्यते, अनंशत्वात्ं। अतोऽभिन्नयोरेव भेद इत्युत्तं स्यात्। ततश्च तयोस्स्तोऽपि

I.9] वात्मा प्रत्यभिज्ञानाविषयः।

भेदस्स्यात्। न च स्वत एव स्वस्य भेदो न्याय्यः, एकस्यैव निरंशस्यावध्यवधिमङ्भावायोगात्। येन रूपेणाभेदस्ेनैव चेत् भेदोऽपि, भेदाभेदबुद्योश्चैकार्थतैव स्यात्। तस्मान्ना- नयोर्भेदामेदौ संस्तः। न भिन्नो नाप्यभिन्नोऽज्ञानादि- रात्मन इति चेत्-अवस्तु तर्हि, अनिर्वाच्यत्वाद्रूप्यादिवत्। वस्त्वेवेति चेत्-तर्हि न भिन्नश्चेदज्ञानादिरात्मनः, अ्रभिन्न एव आत्मस्वरूपवत्, वस्तुत्वे सति भेदहौनत्वात्। नाभिन्न- श्चेत्, भिन्न एव 'घटादिवत्। स्वरूपमप्यात्मनो न भिन्नं नाप्यभिन्नं घटादिश्चेति चेत्-त्हि ज्ञानादिरप्यात्मनरस्व- रूपमेव, अभिन्नाभिन्नत्वादितरस्वरूपवत्। तथा घटादिश्च। आत्मस्वरूपत्वे च न तस्य जन्मादयस्स्युरितरस्वरूपवत्। स्यश्चेत्, इतरस्यापि स्युः। उभयथाप्युक्ता दोषाः॥ ननु ज्ञानाज्ञानभावाभावेघप्यात्मनः प्रत्यभिन्ञायमान- त्वात् घटादितदभावभावाभावेघिव मद: सविकारत्वं नित्यत्वं चात्मनो मृद द्वेति चेत्-न; प्रत्यभिज्ञानस्या- विषयत्वात् आरत्मनः, तद्विषयत्वे मृढ दवानात्मत्व- प्रसङ्गात्। प्रत्यभिन्ञानं विना कथं नित्यत्वमात्मनस्तवा- पौति चेत्, कौटस्थादनुदितानस्तमितप्रकाशत्वादनित्यत्व- कारणाभावाच् तस्य। न ह्यविषयस्यात्मनोऽनित्यत्वं कश्चित्कुर्यात् जानौयाद्दा। विषयत्वे चानात्मत्वं मृद्ददुक्तम्। तस्मान्नित्य एव ममात्मा। प्रत्यभिजानन्नप्यात्मानं ज्ञानाज्ञानयोरप्रत्यक्षत्वात् न तत्संबन्धं प्रत्यभिजानौषे। न च तयोरनुमेयतेति वक्ष्यामः ॥ 1 CDE (पटा०)।

इष्ठसिद्धि: । [I.9

यस्यापि ज्ञानान्ञाने प्रत्यक्षे, ज्ञानादयश्चात्मनो गुखा न तु विकारा:, ते चात्ममनस्संयोगजाः, आ्रात्मसम- वायिनः, आत्मनैव स्वगुगेन ज्ञानेन ज्ञायन्ते, स्वयं चात्मा इति दर्शनम्-तस्याप्यात्ममनमोर्निरंशयोर्न मंयोगी न्याय्यः, आत्मनोरिव तस्य। न हि तस्यात्मनोस्संयोगजं किंचित्कार्यमस्ति। मांशयोरेव हि मंयोगो लोके हष्टः, न तु निरंशयोम्सांशानंशयोरवा। नापि निर्विकारयोः। मविकारत्वे मांशत्वे चात्मन उक्रो दोपः। मविकाराण- मेव चाभ्रादौनां गुरा दष्टाः। नाकाशस्यापि निर्विकारता, जन्मश्रुतेः। जातानामेव च गुणा दृष्टाः, नत्वजाता- नाम्। यदि परमासवोऽि मन्ति, परिच्छिन्नत्वाद्रपादि- मत्त्वाच्च जनिमन्त एव। अत आत्मनोऽपि जन्मादि अगुरत्वं वाभ्युपेयम्। आ्रात्मनश्चेत् भिन्ना गुणाः, तदा- श्रयनियमाभावादन्यापि स्युर्घटादिवत्। तथान्येषामप गुरणाः। पृथक्केन च दृश्यन्ताम्, घटादिवदेव भिन्नत्वात्। नैतौ दोषौ ममवायमंबन्धादिति चेत्-सोऽप्यन्यश्रेत्, प्रृथग्दृदश्यताम्। न चास्ति तस्य समवायान्तरम्, अ्नव- स्थानात्। मंबन्धत्वात् संबन्धान्तरं नापेक्षते स इति चेत्- मंयोगोऽपि तं नापेक्षेत, संबन्धत्वात्। गुसत्वात् सोऽपेक्षत ्ति चेत्-अयं चागुरोऽप्यपेक्षतां संबन्धत्वे सत्यप्यन्यत्वा- विशेषात्[:] द्रव्यादिवत्। संयोगवच्च। न हि दष्टान्त- दार्ष्टान्तिकयोस्सर्वात्मना साम्यम्, तद्भावप्रसङ्गात्। तस्मान्न ममवायादभेदप्रतिभानम्। अतो न भिन्ना गुणाः, CDE (जाता०)।

1.9] वज्ञान निर्धात्तः।

घटादिवत्पृथगनुपलब्धे: अन्यचाभावाच्च। परिणामानां च भेदपक्षाऽनेनैव प्रत्युक्तः। न भिन्नाश्चेदात्मनो गुणाः, तदा परिणामवादिनः पक्षतयेऽप्युक्ता दोषा इह द्रष्टव्याः। आत्ममनसोश्च मदा भावात्सदा मंयोगप्राप्तेस्सदा कार्य- भावोऽभावो वा स्यात्, अविशेषात्। विशेषभावे च आत्मन उत्तो दोषः। आत्मनो विशेषाभावेऽप मनः- कर्मशौव मंयोगनियम द्ति चेत्-सर्वात्मभिस्संयोगस्स्यात्, विशेषाभावात्। यददृष्टनिमित्तं तत्कर्म तेनैव मंयोग दति चेत्, अदष्टमप मनःकर्महेतुमंयोगजत्वात् सर्वपुंसां ममानं न्याय्यम्, तेपामविशेषात्। ततश्चात्मनां विशेषा- भावे तस्य तस्यादृष्टस्य मंयोगस्य तद्वेतुकर्मराश्च मर्वात्मनां समानत्वान्मनमस्सवैस्सदा च मंयोगस्स्यान्न वा केनच- त्कदाचित्, विशेषाभावादेव। विशेषभावे चोक्ता दोषाः। आत्मनश्चाज्ञेयत्वात्[त्वे!] ज्ञानादौनां च तह्गगत्वे तद्दि- शेषसात्वे च, ज्ञानाद्यभावानामज्ञेयत्वं म्यात्। न हि केन- चिदपि प्रमाणेनान्ञयस्य गुणा विशेषशानि वा ज्ञातुं शवयन्ते। आत्मनस्तेषां च जञेयत्वे, अनात्मत्वमनात्मगुगत्व-

स्यात्। तम्मादात्मगुरात्व आरत्मविशेषरात्वे च ज्ञानस्या- ज्ञानस्य चाप्रमेयतैवेति ज्ञानमन्ञानस्य निर्रात्तः, ज्ञानाद्दा अज्ञाननिवत्तिः, तयोर्वा स्वरूपमौद्दगिति न शक्यं ज्ञातुं वत्तुं वा, प्रमाणाभावात्। न च प्रमाणं विना किंचित्सि- ध्यति तार्किका खाम्। अत आत्माप्यस्येवंरूपश्चेत्यादि न 1 BCDE (० मां मते। आत्मा०)।

इछसिद्धि:। [I.9

शकं जञातुं वक्रुं वा तार्किकै :- तस्य ज्ेयत्वेऽनात्मत्वादज्ञेयत्वे

ए्व संभवति, नान्य :- यतोऽप्रमेयत्वादात्मनः तदाश्रयत्वे- Sज्ञानस्य चाप्रमेयत्वे निर्वाच्यत्वायोगादनिर्वाच्यतैवेति तन्निट्टत्तेरपि मदुक्तप्रकारतैवेति न्याय्यम्, प्रकारान्तराणां निरस्तत्वात् ॥ यस्य त्वनात्ममंबन्ध्येवाज्ञानं ज्ञानं च साह्स्य, तस्याप्यज्ञाननिटत्त्यसंभवादिदूषणं सवें समानमेव। तस्य हि न सतो नाशः, नाप्यसतो जन्म। अतोऽज्ञानस्यापि मत्वे, न निवत्तिस्संभवेत्। असत्चे, न तन्निमित्तस्संसार- स्स्यात्। निवृत्तेश्चासत्त्वे, न जन्म स्यात्। सत्चे, सदा अज्ञाननिटत्तर्भावात् संसारानुपपत्तिः। अज्ञानाभावेऽपि चत्स्यात् संसार :- न कदाचिन्निवर्तेत, नाज्ञाननिमित्तश्च स्यात्। संसारनिटत्तेश्चासत्वे, न जन्म। सत्त्चे तु, नित्य- निटत्तेस्संसारस्य न शास्वादि अर्थवत्। सर्वस्य सत्त्वेऽप्यभि- व्यत्नभिव्य क्रो भावाभावव्यवहारनियामिके इति चेत्- ते अपि सत्यौ चेत्, सदैव स्ताम् ; न चेत्, न कदाचित्। न च तयोरप्यन्ये त्रभिव्यत्नभिव्यक्रौ संभवतः, अन- वस्थानात्, बन्धमोक्षयोश्च पुनः पुनस्तयोर्भावादनिर्मोक्ष- प्रमङ्गात्। अतोऽज्ञानतन्नित्तौ मदुक्तप्रकारे एवाभ्यु- पेये। किंच-अज्ञानं चेत्कार्यम्, तस्य कारणन्जेदे अमत्कार्यवादप्राप्तिः। अभेदे तु कारे तिष्ठति नाज्ञानं निवर्तेत। निवर्तते चेत्-कारखमपि सहान्यैस्सवैः काये- र्निवर्तेत, अभेदादेव। न च पुनरुत्पत्तिः, कारणस्य

I.9] वाज्ञान निर्वत्ति:।

कारणान्तराभावात्। अस्ति चेत्, तदपि मूलकारएं स्वकार्येशैव सहाभेदान्निवर्तेत। तथा न कारगोत्पत्तिं विना कार्यस्योत्पत्तिः। अतः कार्यनाशे कारएस्यापि नाशो न्याय्य एव। न च कारसस्योत्पत्तिः, कारण- न्तराभावात्। भावे तदपि कार्यस्सहोत्पद्येत। तद- नुत्पत्तौ न किंचिदुत्पद्येत, तदभेदात्। कारणात्कार्याण- मभेदे मिथोऽपि भेदो न स्यात् कारसवत्। न हि तत् कारएं स्वतो भिन्नम्। तथा कार्याणमपि तदभेदात् अभेदो न्याय्यः, अन्यथा कारणस्यापि कार्यादभेदात् प्रतिकार्य भेदप्रसङ्गात्। न चैकम्य निरंशस्य कारसस्या- नन्तो भेदो युक्तिमान्। सांशस्य तु कार्यत्वान्न कारणता। कार्यस्यापि कारता स्यादिति चेत्-तर्थापि न मूल- कारणस्य कार्यता, अनवस्थानात्। तम्याप्यंशास्त्रयो गुणास्सन्तौति चेत्-तस्यापि न मूलकारणता, मांशत्वात् घटादिवत्। त्वयाप्येते दोषा: परिहर्तव्या एवेति चेत्-न, माया- वादित्वात्। वस्तुन्येव हौष्टे कार्ये कारगो च एते दोपा: परिहर्तव्याः; न तु मायायाम्, मायात्वेनैव परिहृतत्वात्- यथानगनित्वादयो दोषाः गहस्थादिभिरेव परिहार्या न तु भिक्षणा, भिक्षुत्वादेव। अत उत्रेन न्यायेन कस्यचिदपि पक्षेऽज्ञानस्य वस्तुत्वे निदत्त्यसंभवात्तन्नरत्तेश्च प्रमिद्व-

रूप्या देश् ज्ञानबाध्यत्वप्रसिद्धेरज्ञानात्मतैवेति अ्ज्ञान- CDE (० देर्जा०)।

इष्सद्धिः। [I.9

निव्ृत्तिरेव तन्निरृत्तिरपि ज्ञाननिमित्ता। ज्ञानं ह्यज्ञान- मेव निवर्तयितुं क्षमते न तु वस्त्वरारवाप, तथा दष्टत्वात्; अन्यथा अतिप्रसङ्गाच्च। न च निवर्तनादन्यद्वाधकत्वं ज्ञानस्य प्रसिद्धं संभवति वा, अर्थबोधनमाचात्मकत्वात्। न च बोधनमेव बाधनम्, सर्वज्ञानानां स्वार्थबाधकत्व- प्रमिदभावात्। निवर्तकत्वं तु स्वोत्पत्त्यैव ज्ञानस्य। तच्च प्रभिद्वम्, संभावितं च तत्। रूप्यार्द्याि ज्ञानबाध्यम्। ज्ञार्नानवर्त्य चेदज्ञानात्मकमेव, अन्यथा तु ज्ञाननिवर्त्यत्वा- योगात्। बोधनमेव चेद्वाधनम्, रूप्यमपि तज्ज्ञानबाधितं तव स्यात्। अन्यार्थज्ञानमेव बाधकं तस्य न स्वन्ञानमिति चेत्, तथापि रूप्यादिज्ञानमन्यार्थज्ञानानि च अन्यार्थ- बाधकानि स्युः। तुल्यमेतत्तवापि अज्ञाननिवर्तकत्वात्सर्व- ज्ञानानां बाधकत्वप्रसङ्गादिति चेत्, तन्न; न हौच्चामि रूप्यादिज्ञानं बोधकम्, तस्यापि मत्वप्राप्तेः। रूप्यादि- वत् तज्जानमप्यज्ञानविलसितमित्युक्तम्। तदुभयं यदज्ञानविलमितं तज्जानमेव तदज्ञाननिवर्तकं बाधक- मुच्यते, नान्यदज्ञाननिवर्तकर्माप। यथान्नमेवादन्नन्नाद उच्यते, न तुमदमप-एवं सविलासमेवाज्ञानं निवर्तय- ज्यानं बाधकम्, न त्वज्ञानमाचम्। बाधकादेव सविला- माज्ञाननिरत्तौ नेदं रजतमित्यादि परामर्शन्ञानम्, न तु रजताद्यभावबोधकम्। परामर्शकाभावे तु तदपि नास्येव। नन्वेवं तर्हि ममापि नियमोऽस्येव-यद्वि शुत्तरन्यथा

BCDE (बषि प्र०)। 2 CD (०दपि) । : BCD (सुवि ... तौ)।

1. 9]

रू्यात्मना स्वान्त्याः सम्यग्न्ञानं तदेव बाधकज्ञानं तत्पूर्वकं वा शुक्िरूप्ययोरित रेतराभावग्राहि ज्ञानम्, नान्यत्किंचित् भावज्ञानमभावज्ञानं वा; एवमन्यान्यपि धौबाधकज्ञानानि द्रष्टव्यानौति चेत्, कस्य तर्हि बाध्यत्वम्। रूप्यस्येति चेत्-नास्ति तर्हि, मतोऽबाध्यत्वाच्छत्तिवत्। मत्यं नास्येव शुत्त्ात्मनाच, स्वात्मनात्वन्यच अत्स्येव दह निषिद्वघटादिवदिति चेत्-तर्हि स्वात्मनान्यच सदेव तथैव स्मर्यमाणं रूप्यं प्रतियोगि, अच शुत्ात्मना रूप्यं नास्तौति निषेधे; न त्वच शुतात्मना भातम्। अतस्तन्न निषिद्वं स्यात्। यथान्यत सतो घटस्येह निषेधे सो- न्यचैव 'मन् स्मर्यमाण: प्रतियोगौ निषेध्यश्च, न पुनरिहैव भातस्मन्-एवमनापि। अचैव शुत्ात्मना स्थातस्य रूप्यस्य प्रतियोगित्वमिति चेत्-तस्य निषेधेऽपि नान्यच्न मतत्वं सिध्येत्, शुतात्मनो रूप्यस्य शु्तरन्यचाद्ष्टत्वाद- संभवाच। शुत्त्ा त्मना चेत्स्वातस्य रूप्यस्य प्रतियोगित्वम्, तम्य शुक्तौ निषेधायोगादन्यचैव च निषेधादन्यचैव तस्यासत्त्वम्। शुक्ती तु सत्त्वमेव, स्ातेरबाधाच्च। निषेधी हि बाधस्वयेष्टः। निषेधश्चास्य नास्ति। यद्वि यद्रूपं प्रति- योगि 'न तत्तेनैव रूपेण निषेध्यम्, किंतु रूपान्तरेख। यथा यदेशादिस्थो घटः प्रतियोगी सोऽन्यचैव निषेध्यो दृष्टः, न तु तस्मिन्न्ेव देशादौ-एवमचापि न्याय्यम् ।

1 BD (०रे .. नं)। 2 B (. मत्य ... दि)। 3 CD (• षेघेत्)। 4 BC (सन् ... गोर्नि.)। 5 B (-त्मन ... रू०)। 6 BDE (न ... ननिषे०)।

इछसिद्धि:। [I.9

यस्मिन्देशे काले च यत् यद्रपं दष्टं तत् तबैव चेत्तथैव निषे ध्यम्, प्रतियोग्यभावान्निषेधाभावः। न ह्येकरूप- स्यैव निषेध्यत्वं प्रतियोगित्वं च युगपत्, विरोधात्। यर्द्याप प्रतियोग्येव निषेध्यस्तथापि सता रूपेण प्रतियोगी, अ्मतात्वभावज्ञानविषयः । सतैव चेद्रूपे निषेध्योऽपि म्यात्, यद्यथास्ति तत्तथा नास्तौति विरोधः प्रसज्येत। न चामता रूपेग प्रतियोगित्वम्, अभावज्ञानात्प्राक् तस्या- मत्वासिद्वेः। मिद्वौ च पुनरभावज्ञानं व्यर्थमिति न तस्य प्रतियोगित्वम्। अतो न प्रतियोगिरूषस्य निषेध्यत्वम्। अतो यथाप्रतौतं चेद्रूप्यं प्रतियोगिरूपम्, 'न तत् तथा निषेध्यम्; अ्रन्यथा घटादेरपि तथा निषेधात् प्रत्यक्षादि- विरोधः। अविरोधे तु दे रूपे वस्तुनो भेदाभेदवत्स्याताम्। अतो रूप्यमपि भावाभावरूपं स्यात्, न पूर्वदृष्टस्य भाव- रूपस्य निर्रात्तिः। रूप्यज्ञानस्याप्रत्यक्षत्वादविरोध इति चेत्-मैवं वोचः, त्वया भौष्टं तज्ज्ानं स्वार्थबोधकम्। अतो- ऽपरोक्षा्थं च सत् कथं तत्तवाप्रत्यक्षं स्यात्। भ्रान्तित्वा- दिति चेत्-न सा भ्रान्तिः, स्वार्थबोधकत्वेन प्रमाणत्वात् घटादिज्ञानवत्। बाध्यत्वादप्रामाशयमिति चेत्-न बोधकस्य बाध्यत्वं घटज्ञानवदेव। बोधकत्वेऽप्यप्रमाणत्वात् बाध्यत्वमिति चेत्-तर्हि त्रप्रामारयाद्दाधः, बाधाच्चा- प्रामारयमिति इतरेतराश्रयत्वात् तयोनैकमपि सिध्येत्।।

BC (यद्दयकू०)। 2 BCDE (निषे ... ब्निषेधा०)। B (. घ ... विरो०)। ' BD (न ... था घटा०)। ' B (तया ... बाधकं)। 6 B (-वि ... बाघः)।

I. 9] ज्ञानस्य बोधकत्वे नाप्रामाखम्।

कथं च रूप्यज्ञानस्याप्यन्यज्ञानवत् बोधकत्वे सति त्रप्रा- माएयं बाध्यत्वं वा। अन्यथाबोधकत्वादिति चेत्, तच्च न; यतो बोधकं चेत्-नान्यथाबोधकं तत्स्यात् प्रमा सज्ञान- वत्। रूप्यज्ञानस्यान्यथाबोधकत्वं बाधकज्ञा ना्जायत इति चेत्-किं तदेव बाधकस्य जेयम्, उतान्यत्। तदेव चेत्, अविरुद्दार्थत्वात् न तयोर्बाध्यवाधकभावः। अ्न्यच्चेत्- अन्यदेव बाधकात् नेयम्, न तु पूर्वोक्तम्। बाध्यत्वा- देवान्यथाबोधक त्वं रू्यज्ञानस्येति चेत्-न, अस्या व्याप्तर- सिद्दत्वात्। न ह्यन्यथाबोधकमेव बाध्यमिति क्वचित्सिद्डम्। न तावत्ार्थापेक्षया अन्यथाबोधकत्वं रूप्यज्ञानस्यापि। अन्यार्थापेक्षया तु तत् सर्वज्ञानानां भिन्नार्थानामस्तौति तेषामपि बाध्यता स्यात्। न चेत्, नास्यापि मा स्यात्। बाधकापेक्षया अन्यथाबोधकं बाध्यं न सर्वमिति चेत्-तन्न, बाधकासिद्वर्बाध्यासिङ्वेः। सर्वस्य स्वार्थबोधकत्वे ज्ञानस्य, किं कस्य बाधकं स्यात्। ननु प्रसिद्धं बाधकम्-नेदं रजतमिति ज्ञानम्; बाध्यं च-ददं रजत मिति। अत - स्तयोर्बाध्यबाधकभाव एव किंकृत इति निरूप्यः न प्रसिद्धिरपलपनीयेति चेत्-तथापि नान्यथाबोधनात् बाध्यत्वम्, घटादिज्ञानानामपि तत्प्रमङ्गात्। विरुद्धार्थ- त्वात् बाध्यत्वं नान्यथाबोधनमाचादिति चेत्-बाधकस्यैव त र्हि बाध्यत्वम्, पूर्वार्थविरुद्धत्वेनोत्पत्तेः; न पूर्वस्योत्तर-

BCDE (.गा ... न्यथा०)। BCD (०नाज्जाय०)। :BCDE (०त्वं ... नाम्या:)। BDE (•ता ... म्याद्दाधका०) । ' BCDE (० मित्य ... बाधक०)। 6 BC (- (र्ई ... विरु०)। 13

इषसि्धिः। [I.9

विरुद्वार्थत्वम्, अरविरोधेनैवोत्पत्तेः। तथाप्यर्थविरोधो- ड्स्तीति चेत्-अस्तु द्वयोरपि बाध्यत्वम्, विरुद्धार्थत्वात्। न चेत्-नैकस्यापि, अविशेषात्। बाध्यस्य बाधकत्वा- योगात् एक स्यैव बाध्यत्वं न इ्योरिति चेत्-अरस्तु तर्हि द्दयोरप्यबाध्यत्वं नैकम्यैव, अविशेषात्। विरुद्वार्थयोरेक- म्याप्यबाध्यत्वमयुक्तमिति चेत्, एकस्यैव बाध्यत्वमप्ययुत्त- मेव विशेषाभावे। पूर्व बाध्यं तद्विरुद्मुत्तरं बाधकम्, पूर्वाबाधेनोत्तरस्यानुत्पत्तेरिति चेत्-तर्हि पश्चाङ्भावि रूप्यन्ञानं बाधकं स्यात्। तदप्युत्तरेण बाध्यत इति चेत्- तथापि बाधकं च, पूर्वेषां विरुद्धार्थानां सर्वज्ञानानां बाधकत्वात्। एवमुत्तरेषामपि बाध्यत्वम्, यदि तेभ्यः परं रूप्यन्ञानं भवेत्। एवं च मति यतः परं ज्ञानं नास्ति तदेवाबाध्यम्, अन्यत्स्वं बाध्यमेव स्यात्। रूप्य- ज्ञानस्यानिषेधात्मकत्वात् पूर्वाबाधकतेति चेत्-तन्नन, विरुद्धार्थत्वात् तद्वाधकत्वोपपत्तेः। निषेधात्मकमपि हि विरोधादेव बाधते, अन्यथा त्वविरुद्वार्थान्यपि बाधेत। नायं पुरुषो न जीवतौति वा भ्रमः सर्वानेव पुरुषजीवति- प्रत्ययान् पूर्वान् निषेधात्मकत्वात् बाधेतैव। अरभ्रमस्तु न जीवतौति प्रत्ययो जीवतिप्रत्ययान् सुतरां बाधेत, अबाध्यत्वात् तस्य चान्त्यत्वात्युनर्जौवतिप्रत्ययाभावात्। अतश्च कदाचिदपि जीवनं न स्यात्। तच्च तवानिष्टम्। अतो विरुद्वार्थत्वादिर्न बाध्यबाधकभावे हेतुः। ननु पुंसो

1 BCD (·स्यै ... योरि•)। 2 BCD (०त्प ... हि)। BCD (०न्य ... व स्या०)।

I. 91 भेदाभेददूषगाम्। हह

जीवने निषृत्ते तत्प्रत्ययेषु च, उपलब्धिलक्षणाप्राप्तस्यानुप- लब्धौ जोवनाभावज्ञानं तव्रेत्यविरोधस्तचेति चेत्-एव- मतरापि रूप्येऽसति तज्जाने च, प्राप्तानुपलब्धौ रूप्या- भावज्ञानं न्याय्यम्। अरतोऽचाप्यविरोध एव युक्तः, अन्यथा तन्राप्येवं विरोधादुक्तदोषप्रसङ्गादन्तवतां प्राग- प्यभाव एवेत्युत्तं स्यात्॥ कश्च विरोधो नाम स्वार्थनिष्ठयोर्ज्ञानयोः। न ह्येकस्मि- नपि रूपरसादिज्ञानानां विरोधस्वयेष्टः। नन्वेकस्याप्यने- कानि रूपादौनि भावरूपाणि संभवन्ति, तथा दष्टत्वात् ; न त्वेकस्यैकरूपस्य एकस्मिन्नेव देशे काले च भावाभावौ मंभवतः, अन्यचादष्टत्वात्तथा; अतस्तज्जानयोर्विरोध इति चेत्-तन्न्न, दृध्यदथ्योस्तन्जानयोरविरोधात्। तौ चेद्भावाभावौ दष्टौ, दष्टत्वादेव एकस्यापि तौ संभवतः रूपादिवत्। अतस्तज्जानयोर्न विरोधः रूपादिज्ञान- वत्। अदृष्टौ चेत्, तज्ज्ानयोरभावात् न तद्विरोधः। नन्वनेकान्यपि भावरूपाणि संभवन्त्येकस्य; न तु भावाभावौ, अन्यचादष्टत्वात्। नायं दोषः, अन्यचादष्टत्वे- डप्यच दृष्टत्वात् संभवत एव। यथान्यच सहाद्ृष्टमपि रूपद्दयं नपुंसके दष्टत्वात् संभवति-एवं रूप्यस्यापि भावा- भावास्यं रूपद्दयं हष्ट चेत्, संभवत्येव। भावरूपैरप्यनेक- रूपता एकस्य दष्टत्वादेव संभवति चेत्, संभवतु; न पुनर्न्यायतः, एकमनेकरूपं चेति विप्रतिषेधात्पुरस्ता-

1 BCDE (० स्वतद्विशे०)। 2 E (रूप्यादि०)। 3 CE (रूप्यादि०)।

१०० इषसिद्धि:। [I.9

न्विरस्तत्वाच्चानेकरूपताया एकस्य। अत एकस्यापि भावस्य भावरूपैरप्यनेकत्वं भावात्मनैकरूपैरपि दष्टत्वात् संभवति चेत्, किमिति न संभवति भावाभावाभ्यां द्विरूपत्व मेकस्य दृष्टम्। संभवतितराम्, दष्टत्वात् द्वैरूप्यंभवाच्च। किंच-भिन्नाभिन्नं वस्त्वितीच्छन् भिन्नं भवति न भवति चेति भावाभावरूपं वस्त्विच्छ त्येव। येन रूपेा भिन्नं न तेनैव रूपेणाभिन्नं किंत्वन्येनेति चेत्-तथापि एकं रूपि भिन्नं भर्वात न भवति च, रूपान्तरकल्पनायामनवस्था- नात्। नन्वभिन्नमिति भिन्नस्याभावो नोच्यते किंतु तदेवाभेदधर्मकम्, अतो भेदाभेदधर्मकं वस्विति भिन्ना- भिन्नशब्दार्थः; अतो न भावाभावात्मतेति चेत्-तौ भेदा- भेदौ भिन्नौ चेद्दस्तुनः, न तद्दर्मौ वस्वन्तरवत्। अभिन्नौ चेत्, धर्मिवन्नतङ्वमौ। भिन्नाभिन्नौ चेत्-मयोक्ां सिद्दम्, धर्मान्तरकल्पनायामनवस्थाप्राप्तेः। न भिन्नौ, नाप्यभिन्नौ, नापि भिन्नाभिन्नौ वस्तुनो भेदाभेदौ, न च मिथो नाप्यन्यत इति चेत्-अभेदशब्दे नञ्रः कोऽर्यः। यदि भेदादन्यो भेदविरुद्वो वा, तदा भेदाभेदयोर्भेदस्सिद्वः। न हि भेदं विना अन्यत्वविरुद्धत्वे संस्तः। भेदाभावश्चेदभेदः, भेदतदभावावेकचैव प्राप्तौ; अतश्च यद्भिन्नं भवत तदेव भिन्नं न भवतौति भिन्नाभिन्नशब्दार्थस्संपन्नः। एवं च सति यत्स्वतोऽन्यदस्वयम्, तदपि स्वयम्; यच्च स्वयम्, तदपि स्वतोऽन्यदस्वयमिति स्वयमन्यच्च स्वयं भवति न भवति च; अन्यच्चान्यत् स्वयं च भवति न भर्वात चेति 1 BCE (त्ये०वम्)।

I. 9] भेदाभेददूषगाम्। १०१

सर्वस्य वस्तुनस्सर्वदा सर्वात्मना भावाभावाविच्छन् किमिति रूप्यमाचे तौ नेच्छसि, न चेत्तज्जाने न सतः। अथ रूप्य- द्वेषादन्यचापि तौ नेच्छसि-तर्हि भेदाभेदवादाग्रहं त्यज, तावनिच्छतस्तस्यासिद्वेः। न त्यजामि तम्, तौ च नेच्छामि। न ह्यमेदो भेदस्याभावः; नापि तद्विरुद्ः, सहस्थितेः; किं त्वन्यस्सन्नेव। न चान्यानन्यः । तस्मान्नोक्तदोषप्राप्तिरिति चेत्-एवं तर्हि भेदाभेदयोरभेदहीनयोर्भेदस्येष्टत्वात् भेद- वस्तुनोरप्यभेदहीनत्वात् भेद एष्टव्यः भेदाभेदयोरिव। तथा भेदादेव न धर्मधर्मिभावस्तयोः। एवमभेदस्यापि भेदो वस्तुनोऽतद्वर्मत्वं चेष्यताम्। अतो नास्ति भेदाभेद- धर्मकं किंचित्। एवमतोऽन्येऽपि धर्मा अ्रभेदहीनाश्चेत्, भिन्ना एवेति न वस्तुधर्मास्म्युः। अतोऽधर्मकमेव वस्तु स्यात्। अथ ते धर्मा भिन्नाभिन्ना दष्यन्ते धर्मत्वमिद्यर्थम्- तर्हि भेदाभेदावपि तथैवेच्छ, नान्यथा तौ धर्मो स्याताम्। अतश्न मदुत्तं सिद्दम्॥ नन्वभेदशब्दो न नञ्ममास: अक्षादिशब्दवत्। अतो नञर्थतयानाश्रयणत् मिथो भेदाभावात् भेदाभेदयोः, न कुतश्चिद्वेदाभेदौ तयो्स्तः। नाय्यन्येषां धर्माणाम्। अतोऽनयोस्तेपां च धर्मत्वमपि न विरुध्यते। अतो धर्मिणामेवान्योन्यापेक्षया भेदाभेदौ धर्मो दृष्टौ, न तु धर्माणां कुतश्चिदपौति धर्मिणामेव भिन्नाभिन्नता भावरूपधर्मद्दयवत्तया न पुनर्भावाभाव- रूपतया; अ्रतो नोकदोषप्राप्तिरिति चेत्-तच्चायुक्तम्, भेदाभेद्धर्मकवस्वभावप्रसङ्गात्। न हि मिथो भेदा- भेदहीनानां धर्मधर्मिभावो न्याय्यः धर्माणामिव पर-

१०२ इछसिद्धि: । [I.9

स्परम्, अन्यथा धर्माणामप्यन्योन्यं धर्मधर्मिभावस्स्यात्। अतश्च मर्वधर्मागां सर्वधर्मधमित्वं सर्ववस्तुधर्माखां च मर्ववस्तुधर्मत्वमित्यनियमो धर्मधर्मिणां स्यात्। ततो- Sस्मिन्पक्षे अधर्मकत्वं वस्तुनोऽनियमो वा उत्तस्स्यात्। अता नायं पक्षस्साधौयान्। अपिचेदं भवान्प्रष्टव्य :- किमेकैको धर्मो भेदोऽन्यो वा। स्वतोऽि स्वयं न भिन्नो नाप्यभिन्नः; उत अभिन्न एव, न भिन्नः। यद्यभिन्न एव तदा यस्य भेदो यतो नास्ति तम्याभेदस्ततस्तत््वरूपत्वं चैकस्मिन्टष्टमिति अन्येपि भेदहौनास्ततः, तदभिन्नास्त- त्स्वरूपाश्च भवितुमहन्तौति एक एव धर्मस्स्यान्न द्वितौयो धर्मो धर्मो वा-मर्वेषामेव धर्मधर्मिणां ततो भेदाभाव- स्येष्टत्वात्। तथा आदयेऽपि पक्षे तत्स्रूपान्न किंचिदति- रिच्यते-ततो भेदाभेदहीनत्वात् तत्स्वरूपस्य, त्न्यस्यापि तह्क्षसत्वात् मर्वस्य तत्स्वरूपत्वसिद्वः। अत उभयोरपि पक्षयोरेकमेव वस्तु एकरूपं सिद्म्। तदपि यदि भिन्नाभिन्नमिष्येत, तदेव तथा अरस्ति नास्ति चेति भावाभावरूपमिष्टं स्यात्। अतो भिन्नाभिन्नपक्षाणामयं पक्षः पापिष्ठः। ननु पक्षान्तरेऽप्यनुपपत्तिस्समाना, भेदा- भेदयोर्भेदाभेदान्तराभ्युपगमेऽनवस्थाप्राप्तः। अथोच्येत- अ्रभेदो भेदहीनतैव वस्तुनः न तु धर्मो भेदादिवदिति, तथापि भेदस्य भेदे भेदाभेदे वा अनवस्थानादभेदे च वस्तुमाचमेवेत्यभिन्नमेकं वस्तु स्यात् ; तच कुतो भिन्नाभिन्नत्वेन धर्मधर्म्यादिभाव इति चेत्, सत्यम् ; अ्रत ' CDE (धर्मा भे०)।

I. 9] सत्ख्यातिवादे रुप्यस्याबाध्यत्वम्। १०३

एवायं पक्षः पापिष्ठ उत्तः-अ्भेदशब्दस्यानञसमासत्वम्, अ्रभेदस्य च धर्मत्वम्, तस्य च वस्वन्तरापेक्षत्वम्, स्वरूपा- पेक्षया चाभेदस्याभावो वस्तुनो धर्माणं च, वस्तुनो भेदेना- भेदेन चाभावः तथाप्यस्तित्वम्, स्वपरधर्माणां च भेदाभेद- हौनतया अविशेष इत्यादि प्रतोतिविरुद्वं न्यायविरुद्धं चास्मिन्पक्षे बहु कल्पितमिति। अतोऽन्येऽपि पक्षाः पापा एव, अयं तु पक्षः पापिष्ठ इति॥ न चाच भेदाभेददूषणं साधनं वा प्रस्तुतम्। किंतु भेदाभेदवादिना युगपद्भावाभावावेकस्य वस्तुन एष्टव्यौ, अतो रूप्यस्यापि तौ तस्य न विरुध्येते, तज्जाने चेत्स्त दत्येतत्सिद्यर्थमेवान्यदुक्तम्। अतस्तत्सिद्दम्। तस्मान्न रूप्यस्य बाधो न्याय्यः तन्निषेधेन, अभेदज्ञानेनेव भेदस्य॥ अथोच्येत-रूप्यस्य मिथ्यात्वात्तज्नानस्याप्रमाणत्वात्, तद्विरोधित्वान्निषेधस्य प्रमाणतया च बलौयर्वात्तेन रूप्यस्य बाधो न्याय्य इति। कुतस्ति तन्मिरिथ्यात्वं सिद्म्। बाध्यत्वादिति चेत्-तर्हि बाध्यत्वान्मिथ्यात्वम्, ततस्तज्जानस्याप्रमागता, ततो निषेधस्य बलौयस्वम्, ततो रूप्यस्य बाध्यतेति पूर्वपूर्वोश्रयत्वादुत्तरोत्तरस्य नैकमपि सिध्येत्। न ह्येषामेकम्यन्यतस्सिद्म्। नैवममिथ्यात्व- प्रमागात्वतुल्यबलताबाध्यत्वानामन्योन्याश्रयता, बोधकस्य ज्ञानस्य स्वत एव प्रमासत्वान्निषेधवत्, तत्सिद्वौ चेतरेषां मिद्गेः; अन्यथा मिथ्यात्वं भेदस्यापि स्यात्, अभेदज्ञानेन बाधात्। भेदाभेदज्ञाने अपि हि इदमस्माद्विन्नं नेद- मस्माद्विन्नमिति निषेध्यनिषेधात्मनैवेष्यष्ये!]ते, अ्न्यथा

१०8 इछसिद्धि: । [I.9

तयोरेकचासंभवात्। तथाहि-यदपेक्षया यच भेदज्ञान- मभूत्तदपेक्षयैव तचैव चेदभेदज्ञानमपि भावप्रमेयं भवेत्, तदपि भेदप्रमेयमेव स्यात्। न भावान्तरप्रमेयम् भेद- ज्ञानान्तरवत्। न हि यदपेक्षया यत्र दोर्घज्ञानमभृत् तदपेक्षयैव तन्र हस्वन्ञानं स्यात्। तदपेक्षयैव तु तच स्थूलज्ञानं स्यादिति चेत्-न, अखपेक्षत्वात्तस्य। हस्वा- पेक्षं च दौर्घन्ञानम्। अतोऽपेक्ष्यं तयोर्भिन्नम्, विषयश्च भिन्नः। भेदाभेदज्ञानयोरप्यपे कष्यौ विषयौ च भिन्नौ म्थूल- दौर्घज्ञानयोरिवेति चेत्, तर्हि न भिन्नस्याभिन्नता नाप्य- भिन्नस्य भिन्नता मिध्येत्। भिन्नं ह्यपेक्ष्य भेदज्ञानं भिन्नने भवतौति इष्टं त्वया। अतो नैवमभेदज्ञानमेष्टव्यम्, तपि त्वभिन्नमात्मानमेवापेक्ष्य तचैव भवतौति; अ्न्यथा तयोर- पेक्ष्यविषयाभेदादभिन्नार्थत्वप्रसङ्गात्। एवं च सति भेदा- भेदज्ञाने अन्योन्यविषयं नैव स्पृशत इति भिन्नयोरभेदज्ञानं न स्यात्। अत स्तदिच्छता भेदज्ञानप्रतिभातरूपनिषेधा- त्मकमेव तदेष्टव्यमित्यभेद्ज्ञानमपि भेदबाधकं स्यात्, यदि रूरपानषेधो रूप्यबाधकस्स्यात्। न भेदो बाध्यः, तज्ज्ानस्य प्रमाणत्वादर्थक्रियाकारितयेति चेत्-तथा रूप्यमपपि। अरूप्यस्य रूप्यत्वामंभवात् तद्रूप्यं मिथ्येति चेत्-तन्न्न, तज्नानेन तस्य संभावितत्वात् भेदस्येवाभिन्नसंबन्धिनस्त- ज्यानेन। किं बहुनोक्रेन। सर्वथा या रूप्यस्य गतिस्सा प्रपञ्वस्यापि प्राप्नोति। अतस्तमिच्छता न रूप्यं बाध्यम्॥ किंच-रूप्यस्य मिथ्यात्वं त्वयेष्टं न तावद्स्त्वम्, 1 D (• पेक्ष्यो वि०)। 2 B (.स ... भेद०)।

I. 9] सत्ख्यातिवादे रूप्यस्याबाध्यत्वम्। १०५

सत्वस्येष्टत्वात्। नापि प्रमाणभावः, तद्ोधकज्ञानस्येष्ट- त्वात्। ज्ञानं तस्यास्ति न तु प्रमाशमिति चेत्, ननु ज्ञानमेव प्रमागम्। मत्यम्, तथापि न सर्वं ज्ञानं प्रमागं किंतु यथाथं प्रमाणमयथार्थमप्रमाणमिति चेत्, किमिद- मयथार्थत्वं नाम ज्ञानस्य-किमर्थन्यूनत्वमुताधिक्यम्। यदि न्यूनता, तदा न किंचिदपि ज्ञानं मर्वात्मना अर्थं व्याप्नोतौति मर्वमेवायथार्थमप्रमां स्यात्। अ्था- धिक्म्, तदाप्यर्थभून्यमपि ज्ञानरूपं प्राप्नोति। तच्चा- निष्टम्। अयुत्तं च। ज्ञायतेऽ्र्योऽनेनेति हि ज्ञानम् ; अ्रतो ज्ञयार्थाभावे तञ्जानमपि न स्यात्। अतो याव- दयथा चेष्यते ज्ञानं तावांस्तथैवार्थो नयोऽस्तौत्यभ्युपेयः, अन्यथा न तत् ज्ञानं स्यात् प्रत्यक्षमपि। अनुमेयं तु दूरोत्सारितं तत् ज्ञानम्, ताद्गर्थमंविदभावे तदभावात्। संविदपि तथार्थाभावे न तत्संवित्स्यात्। अतो यर्द्यापि न हत्स्मर्थमेकैकं ज्ञानं बोधयति तथापि यावन्तं बोधयति तावांस्तथैवास्ति। ज्ञानं च नार्थभून्यमस्ति। तस्मादयथा- र्थज्ञानाभावात् सर्वमेव ज्ञानं यथार्थत्वात् प्रमारम्। अ्र्प्रतो ज्ञानमस्ति चेत्, प्रमाणमस्येव रूप्यस्य। नेदं रूप्यमस्तौति चेत्, तज्ज्ानमपि नास्ति। तस्ति चेत्-रूप्यमप्यस्येव, सार्थत्वाज्जानस्य। नास्ति चेद्रूप्यम्, कथं तदस्तीत्यवोचः। तस्ति रूप्यं न तु शुत्तात्मना अस्तौति चेत्-तद्यथा नास्ति रूप्यं तथा तज्ज्ानमपि नास्येव, सार्थत्वाज्जानस्य। अतोऽसत्वाद्रप्यस्य तज्ज्ानमप्रमाणमिति न शक्यं वक्तम्- असतो ज्ञानाभावात्, ज्ञानवतश्च सत्वात्, अर्थभून्यज्ञाना-

१०६ इछ्ठसिद्धिः । [I.9

योगात्। न ह्यभावज्ञानमपौच्छस्यर्थभून्यम्, किं पुनर्भाव- न्ञानम्। अतस्सत्त्वात् प्रमाणवत्त्वाच्च न रूप्यस्य मिथ्यात्वं मत्यरूप्यवत्। अन्यथा तस्यापि मिथ्यात्वं को निवारयेत्॥ ननु नेदं रजतमति ज्ञानात् ुत्ात्मना रूप्यस्यामत्त्वं निश्चितं तथापि ददं रजतमिति तस्यैव शुत्तात्मनैव अस्तित्वमबूबुधन्ज्ानम्, अतोऽस्याभावेऽपि भावज्ञानम- स्तीति चेत्-अस्तु तर्हि पूर्वोत्तं दवैरूप्यं रूप्यस्य, गत्यन्तराभावादुभयोरपि ज्ञानयोरर्थभून्यत्वानुपपत्तेः। यदि नाम शुक्रिरूप्ययोरैक्ं ज्ञातमपि सत् नास्येव तथापि तम्यैवामत्वमिथ्यात्वाप्रमासकत्वानि स्युः; न तु रप्यस्य, मत्वात्तस्य। अथ तस्यापि तानि स्युः, ऐक्याभावात् ुक्ति- रूप्ययो :- तहि अत एव शुक्केरपि तानि स्युः। ऐक्या- भावाविशेषेऽपि यदि न शुत्तेम्स्युः, रूप्यस्यापि न स्युः । मत्वं चेष्टं द्योरपि। शुक्ते: प्रत्यक्षेणापि दृष्टत्वात्तानि विरुध्यन्त दति चेत्, रूप्यमप क्वापि प्रत्यक्षं दष्टमेव; अन्यथा तस्य मत्त्वायोगात्। शुत्तात्मकं तन्नान्यच दष्टमति चेत्, शुत्तिरपि रूप्यात्मिका न दष्टैव; अ्रन्यथा अबाध्यरूप्या स्यात्। शुद्ा शुक्िर्द्ष्टेति चेत्, रूप्यमपि तथा क्वापि। भ्रान्तौ दष्टा शुक्ि: प्रत्यक्षेणापि प्रत्यभिन्ञायते, न तथा रूप्यमिति चेत्-किमतस्तव मिद्दम्। यदि रूप्यस्याप्यैक्यवत् पुनः प्रत्यभिज्ञाभावादसत्त्वम्, रूप्यं सदिति मत्प्रतिज्ञाविरोधः । अथ शुत्तिरूप्ययोर्वैलक्षरयम्, तथापि तयोस्सत्त्वे-बाधोऽबाधो वा तुल्यो न्याय्यः। तुल्य एवेति चेत्-न; तथा प्रसिद्यभावात्, भवतामपि तथा व्यव-

J.9] इदंरूप्ययोरेक्ं न बाध्यम्। १०७ हाराभावात्। तस्माच्छत्तिरूप्ययोद्वयोरपि सत्त्चे, तदैक्य- स्यामत्वबाध्यत्वाप्रामाखिकत्वे[ ?]पि शुक्तेरिव रूप्यस्यापि नामत्त्वादौनि स्युः; अन्यथा शुत्तरपि तत्प्रसङ्गात्। तस्मान्न रूप्यं बाध्यं शुक्तिवत्। नापि तयोरैक्ं बाध्यम्, एकं नास्तौति ज्ञाना- भावात्। नेदं रजतमिति तु ज्ञानम् ; तच्च मत्त्वान्न बाध्यमित्युक्तम्। ऐक्य च ज्ञायते चेत्-अरस्त्येव शुत्ा- दिवत्, बाधाभावाच्च। तम्मात्सर्वज्ञानानां प्रमाणत्वात्तव न किंचिद्वाध्यं पश्यामः । नन्वैक्य' बाध्यम्। न चैकं नास्तीति ज्ञानाभावो दोषाय, भरमानुमारित्वाद्वाधस्य । न ह्यनयोरैक्यमस्तीति ज्ञातमेदयोर्व्यधिकरणतया भ्रमः किंत्विदं रजतमिति सामानाधिकररयेनेवाज्ञातभेदयोः। अतो नेदं रजतमित्येव बाधो न्याय्यः, न पुनैक्ं नास्तौति-तदनुरूपभ्रमाभावात्। यदि त्वनयोरैकं नास्तौति बाधस्स्यात्-मोऽप्राप्तबाधस्स्यात्, तथा अप्राप्त- त्वात्। तस्मादिदं रजतमित्यैक्यभ्रमस्य नेदं रजतमित्येव बाधो युक्तः। अत ऐक्यं बाध्यमिति चेत्, तर्हौंदं ब्रूहि-किं शुत्तिरूप्ययोरज्जाते भेदे बाधकज्ञानं स्यात, उताज्ञात एव। यद्यन्नाते, तदा किं भेदज्ञानमेव बाधकम्, उतान्यत् अभावज्ञानम्। यद्यन्यत्, तदा भेद- स्याज्ञातत्वात् यथाप्राप्तं सर्वमेव बाधेत-रुप्यम्, इदम्, तयोरकां च। तच्चानिष्टम्। अथ भेदज्ञानमेव बाधकम्- तच्चायुक्तम्, अनिषेधरूपत्वात्तस्य। अरनिषेधात्मकत्वेऽपि ऐक्यज्ञानविरोधात् भेदज्ञानं तद्वाधत इति चेत्-ऐक् -

१०८ इछ्सिद्धि:। [I.9

ज्ञानविरुद्धं चेत् भेदज्ञानम्, तदाक्रान्ते विषये न स्यात् भेदज्ञानम्, विरोधादेव। स्याच्चेत्, न तद्विरोधि तद्दाधकं च स्यात् ; अन्यथा भेदज्ञानाक्रान्ते विषये पुनरक्यज्ञानं म्यात, तद्दाधकं च स्यात्। ननु भेदज्ञानबाधितो रूप्यमर्पाद्यैक्यभ्रमः पुनर्न भवेत्, भवन्नाप दोषवशात् भेदनिश्चयवतो न तं बाधेत-तर्हि ऐक्निश्चयवतोऽपि' न भेदज्ञानं भवेत्, भवदि न तं बाधेत। अतस्सोऽपि न भ्रमः। तस्मादैक्यभेदनिश्चययोई्योरपि ज्ञानत्वाद- मंशयात्मकत्वात् स्वार्थाव्यभिचाराच् प्रमाणत्वान्न बाध्य- बाधकभावो युक्तः, अन्यथा तयोरन्योन्यबाध्यत्वान्नानेक- रूपं किंचित्स्यात्। स्याच्चेत्, न किंचिद्दाध्यं स्यात्। तस्मान्न भेदज्ञानमाचं बाधकमैक्ज्ञानस्य। अथ ज्ञाते भेदे तयोरितरेतराभावज्ञानमैक्यबाधकम्, तदापि इतरे- तराभावज्ञानानां सर्वेषामेव बाधकत्वप्रसङ्गः। इतरेतर- भावज्ञाने जाते तदभावज्ञानं बाधकम्, नान्यथेति नाति- प्रसङ्ग इति चेत्-कथं भावज्ञानरक्षितं विषयमभावज्ञानं तदगोचरवर्ति अपहरेत्। यदि भावज्ञानगोचर एवा- भावज्ञानमपि वर्तेत, तयोरेकार्थत्वाङ्भावज्ञानं तेन दढौ- भवेन्न तु बाध्येत तदेकार्थभावज्ञानान्तरेेव। भावार्थत्वे चाभावज्ञानस्यापि भावज्ञानतैव स्यात्। तम्मान्नैक- गोचरत्वं भावाभावज्ञानयोः। भिन्नगोचरं चाभावज्ञानं प्राप्तानुपलब्धावभावज्ञानमिव भावज्ञानं न बाधेत।

1 CI (वविरोधात्)। -BCDE (बाध्येव)। E (न तईि)। 4 E (-षि भे०)।

I. 9| इदरूप्ययोरैकां न बाध्यम्। १०६

ननु प्राप्तानुपलब्धावभावज्ञानं देशकालान्तरेऽभावं बोध- यति, ददं तु तवैवेति चेत्-तथापि भिन्नारयं चेत्, तद्ददेव न बाधकम्; अभिन्नार्थत्वे चोत्तम्। तस्मात्-ज्ञानं सत्-न किंचिद्वाध्यमस्ति॥ अपि चेदं भवान्प्रष्टव्य :- किं शुत्िरूप्ययोरितरेतर- भावो बाध्यः, किं वा ददमंशस्य रूप्यस्य च। न तावच्छुत्तिरूप्ययोः, तयोरितरेतरभावस्याप्रतौतत्वात्। नापौदंरूप्ययो:, तयोरपि भ्रान्तिकाले भेदप्रतौतेरनिष्ट-

भावस्य। अतो यदि दवतरेतरभावो नाम भवेत्, म भिन्नयोरेव भवेन्न त्वेकस्मिन्नभिन्ने। न ह्येकमभिन्नमितरे- तरभूतं वदन्ति। तस्मान्नेदंरूप्ययोरपौतरेतरभावो बाध्यः, अप्रतौतत्वादप्रतोतनिषेधस्य चाबाधकत्वात्। ददंरूप्यां- शयोरपि मिथो भेद: प्रतौत इति चेत्, तर्ा इतरेतर- भावस्तयोरन प्रतोत इति नासौ बाध्यः। तथापि तयोरंशौ एको भातौति चेत्-भातु, नामौ तयोरितरेतरभावः । अतो 'न तन्निषेधेन निषेध्यः। न च तयोरंशी नास्तौति निषेधोऽस्ति। तस्मात्स भाति चेत्, मन्नेवेति न निषेध्यं पश्यामः। यदि नामांशी निषेध्य :- तस्य सांशस्यैव निषे- ध्यत्वाच्छुत्तिरूप्ययोरपि तदंशत्वान्निषेधप्रसङ्गस्तन्निषेधेन, शुत्तिरूप्ययोरतदंशत्वस्य निषेधात् प्राक् अरसिद्धत्वात् सिद्धत्वे च निषेधानर्थक्यात्। तस्मादंशिबाधकल्पनमन- र्यायवेति न तत् कार्यम्। शुक्तिरूप्ययोरितरेतरभाव- 1 BCDE (न निषे०)। 2 BDE (नघध्यं)।

११० इछ्ठसिद्धिः । [I.9

निषेधेनैव अंशिनोऽपि निषेधसिङ्ठेः तद्ानेऽपि नोक्तदोष इति चेत्-न, उक्रोत्तरत्वात्। शुत्िरूप्ययोभेंदे ज्ञाते- प्ज्ञाने च दतरेतरभावज्ञानामंभवात् तन्निषेधोऽप्राप्त- निषेध ््वेति न तेन किंचिद्वाध्यमिति ह्युक्म्। अपि च ज्ञाते भेदे अन्योन्याभावज्ञानमिष्टम्। न च ज्ञात- भेदयोर न्योन्यभावस्तदा भाति। नापि पूर्वम्, तदा भेदस्याज्ञातत्वात्। अतोऽप्यन्योन्याभावज्ञानमप्राप्तनिषेधः। भेदज्ञानं चैक्यज्ञानविरोधि चेत्, न भवेदित्युत्त्म्। भवेच्चेत्, एकत्वज्ञानाविरोध्येव भवेद्भेदज्ञानम्। तदनु- मार्येव चान्योन्याभावज्ञानम्। अत ददं रजतमिति ज्ञानं सुस्थितमेव, नेदं रजतमिति ज्ञाने जातेऽपि। कथं चैकत्वेन ज्ञातयोर्भेदो जञायेत। भेदज्ञानं हि प्रति- योग्यपेक्षम्। अन्यश्न प्रतियोगी, न हि स्वयमेव स्वस्य। न चाज्ञातमेद: प्रतियोगौ यथा न स्वयं स्वस्य। भिन्नः अज्ञातमेदोर्ऽपि ज्ञातः प्रतियोगौति चेत्, दशस्वर्थेष युगपङ्गहौतेषु नवभ्यो भेद एकैकस्य तेषां युगपज्नायेत। न च तथा जञायते। अतो नाज्ातमेदः जञातः प्रतियोगौ। यदा त्वज्ञातभेदोऽपि न प्रतियोगी, तदा नतरामज्ञातभेद: ज्ञातकयश्च। अरतो नेदमंशस्य रूप्यम्, रूप्यस्य वा नेदमंशः प्रतियोगौ स्यात्। तयोरन्यतरस्य ज्ञायमानभेदस्य प्रतियोगित्वेऽनवस्था। प्रतियोगिज्ञानं च तयोरेकत्वज्ञान- मबाधमानं न जायेत। बाधते चेत्, तदेव तस्य बाधक- मिति भेदज्ञानमभावज्ञानं च व्यर्थं स्यात्। तर्ाि तदेवास्तु I C (०न्योन्याभा०)। 2 BCD (·द: प्र०)।

I. 9J इदरूप्ययोरैकां न बाध्यम्। १११

बाधकज्ञानमिति चेत्-न स्यात्, अनवस्थानाद्युक्त- हेतुभ्यः। प्रत्यक्षेगौव भेदं पश्यामः, स कथं सर्वचा- पह्ूयेतेति यदि भवतामभिनिवेश :- तथापि नानयोर्भेदः प्रत्यक्षददश्यः, रूप्यम्याप्रत्यक्षत्वात् असंनिधानस्य तस्येष्ट- त्वात्। तन्र यद्येको भेद उभयधर्मः, यदि वा प्रत्येक- मेकक :- उभयथापि रूप्यधर्मतया न भेद: प्रत्यक्षदश्यः, रूप्यस्याप्रत्यक्षत्वात्। यच्च रूप्यस्य बोधकं ज्ञानं तत्तस्या- भेदमेव बोधयति इदमंशात्, न तु भेदम्। अतो रूप्यस्य भेदामिद्वेरभेदस्यैव च सिद्वेरिदमंशात्, तस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि इदमंशस्य न रूप्याद्वेदो द्रष्टुं शक्यः। न हौदं रूप्याद्भिन्नम्, रूप्यं त्वभिन्नमेवास्मादिति युक्तम्। अरतो नानयोर्भेद: प्रत्यक्षदृश्यः। नाप्यनुमानादिगम्यः, तत्संबद्लिङ्गाद्यभावात्। अतो भेदज्ञानाभावान्ना न्योन्याभावज्ञानमपि। तस्मादैकय- मपि न बाध्यम्।। कथं च भेदज्ञानमभावज्ञानं वा एकत्वभ्रमनिद्टत्तावुप- योगि स्यात्। यदि भेदज्ञानादैक्भ्रमो न निवर्तेत, अ्भावज्ञानं तं कथं निवर्तयेत्। तदपि ह्यन्योन्याभावं स्वप्रमेयं बोधयत्तदज्ञानमेव निवर्तयेन्नान्यद्दस्तु। न चाज्ञानमैक्ं तज्ज्ञानं वा। वस्तु च ज्ञानमिष्टम्। अ्रतो नैक्तज्जाने अभावज्ञानं निवर्तयति। ऐक्स्याभावं तज्ज्ञानं बोधयतौति चेत्, अस्ति तर्ह्यैकं यतस्तस्याभावो बोध्यते। न ह्यसतोऽभावो बोध्यः। कश्च तस्याभावः। ऐक्यमेव नास्तौति चेत्, कोऽर्थः । तदेव तस्याभाव इत्यर्थः, उत 1 BC (· न्योडभा० )।

११२ इछसि्धि:। [I.9

अभाव एवैक्मिति। न तावत्तदेव तस्याभावस्स्यात्, भावान्तरमभाव इत्युक्तत्वात्। नाप्यैक्यमभाव एव, भाव- ज्ञानेन भाववत् प्रतौतेरभाववच्चाभावज्ञानेनाप्रतोतेः। अभावश्चेत्स्यात्, अभावज्ञानेन बोध्यं स्यात् ; न तु बाध्यं तेन। बाध्यं च तेन ऐक्मिष्टम्, न तु बोध्यम्। अतो नाभावः। यद्यभावः, कस्यासौ। यदि शुत्िरूप्ययोः- यदि तयोः प्रागभावः प्रध्वंसो वा, तज्जानकाले स न न्ञायेत। अथान्योन्याभावः, तदा नेदं रजतमिति म न्ञायेत, न त्विदं रजतमिति। भ्रान्तिबाधयोश्च वैपरीत्य- मापद्येत। तस्मान्न तयोरभाव ऐक्म्। नाप्यन्यस्य कस्यचित्, तथा अप्रतौतेः। अभावश्चेत्, प्रतियोगि- स्मरसाद्यपेक्षं प्राप्तानुपलब्धावभावप्रमारोन कस्यचिद्वर्म- तया नञायेतैक्यम्। न च तथा ज्ञायत इत्युक्त्म्। अतो न प्रामाणिकोSभावः ऐक्यम्। तुच्छं च नेष्यते अनिर्वचनीयं च । तस्माद्भाव एव। भावात्मना च ख्ातेः। अतस्तस्या- भावश्चेत् बोध्यः, अन्यचैव स बोध्यः। न तु यतैक् भाति तचैव, तच भावस्थातेः। यदि चैक्यमेव तत् अभावः, यदि वाभाव एवैक्यम्-उभयथाप्यभावज्ञानमप तदेव यथाज्ञातं नापयतौति तदैक्ज्ञानं सुदृढं स्यात्। तत् अन्यथा बोधयत्यभावज्ञानम्, न तु यथापूर्वमिति चेत्-किं तस्यैव रूपान्तरं बोधयति, उतान्यत्। उभयथापि पूर्व- जञातस्य रूपस्य न काचित्क्कतिः। तस्य चाभावज्ञानाविषयत्वं सिद्दम्। तस्मात्सदेवैक्यम्। सत्वेऽपि तस्य ुत्िरूप्य- 1 CDE (०ति न तजज्ञाये०)।

I. 9] वत्मस्यातिवादे ब्रान्तिबाधासिद्धि:। ११३

संबन्धां नास्तीति चेत्-सोऽपि भावज्ञानेन ज्ञातश्चेत्, एंक्यवत्सन्नेव। तम्मान्न किंचिदपि भावात्मना जातम- भावज्ञानमपह्ोतुं शक्ोतोति भ्रान्तिनिटृत्तौ तन्नोपयोगि। तथा भेदज्ञानमपि, भेदमाचनिष्ठत्वादनिषे धात्मकत्वाच्च। त्रतो निवर्तकाभावादिदं रजतमिति ज्ञानं प्रमा गं सुस्थितम्। तदुक्तम्-'भावाभावधियोरेकमेयत्वे भाव- धौहंढा। तथैव भिन्नमेयत्वे नातो बाध्यास्ति धौर्धिया'॥ ज्ञानान्नरमुत्यद्यमानं ज्ञानान्तरं निवर्तयतौति चत्- मर्वज्ञानानां बाध्यबाधकत्वात् मान्त्यभ्रान्तित्वप्रमङ्ग: ; भ्रान्तित्वमेव वा मर्वस्य बाध्यत्वात्। तम्मादन्यथास्ाति- वादिनो बाध्यज्ञानाभावान्न काचित् भ्रान्तिः ; मर्वमेव वा ज्ञानं भ्रान्तिस्स्यात्। तथा आत्मस्यातिवादिनोऽपि स्यात्-एकार्थयोर्भिन्ना- र्थयोश्च बाध्यबाधकत्वायोगात्; बुद्याकारो रूप्यं बह्धि- वद्भातौति तया बुद्ा जञातुमशक्त्वादेवास्या बुद्ेनिरंशाया ग्राह्यग्राहकत्वामंभवात् ; बुद्देश्न बुद्मन्तराविषयत्वात्- ममत्वात्क्नणकत्वाच्च; बुद्यन्तरविषयत्वे च मर्वबुद्धौना- मस्वयंप्रकाशत्वादेकस्या त्रप्यसिङ्क:, स्वयंप्रकाशत्वे च बुद्मन्तरस्य आत्मनश्चाविषयत्वात् बुङ्केः। सैव चेद्रुद्विर्मदा- कारो बहिर्वद्भातौति तदैव जानौयात्, भ्रान्तिर्न स्यात्। न च सान्यदा जानौयात्, क्षणिकत्वात्। न च सा स्वात्मानं रूप्याकारं बाह्यमिव च जानौयात्। न चान्या ताम्, अन्याविषयत्वात् क्षणिकत्वादेश्न। तत्र कथं 1 1) (० षेधकत्वा०)। -B( ( . सामस्तु स्थि०)। 15

११४ इछसिद्धिः। [I.9

भ्रमस्सिध्येत्। न चाविद्या आत्मवद्गुद्वेरप्यस्ति। अस्ति चेत्, तथाप्यनिर्वाच्या नेष्टा। अतस्सती चेत्, सा अ्रन्या अनन्या वा बुड्ेः। अनन्या चेत्-सापि न विषयोभवेत् बुद्धे:, आात्मवत्। अन्यापि स्वसंवेद्या चेत्, तथा। अन्य- संवेद्या चेदविद्या दूष्यते, अन्यमंवेद्या घटादयोऽप्येष्टव्याः : तदा आत्मस्ातिर्न सिध्येत्। अथ बुद्धे रूप्याकारता बाह्यता च स्वसंवेद्ैव-किं तदेव बुड्धे रूपम्, उतान्य- दप्यस्ति। यदि तदेव-तच्चेन्मिथ्या, छत्सैव बुद्िर्मिथ्या स्यात्। अथान्यदप्यस्ति रूपममिथ्या-तर्हि तद्वदेव इतर- दप्यमिथ्या, बुद्धिरूपत्वात्; अन्यथा तदपि इतरवन्मिथ्या स्यात्। तस्मात्सकलैव बुद्धिमिथ्या तरमिथ्या वा स्यात्। न त्वस्या: किंचिद्रूपं मिथ्या किंचिद्मिथ्येति युक्तम्। मिथ्यारूपमपि स्वसंवेद्यं चेत्-अरमिथ्या स्यात्, तथैव स्ातेः। न हि यत्स्वयं स्वाति तदन्यथा स्थाति। यथा हि स्थाति तथैव तत्। यदि तदन्यथा स्थाति, कथं तज्नायेत। न हि तदन्येन वेद्यम्, स्वसंवेद्यत्वात्। नापि तदात्मान- मन्यथा स्वातौति विद्यात्, अवेद्यत्वात्। वेद्यत्े चान्य- वेद्यत्वात् स्वसंवेद्यताहानिः। तरस्वसंवेद्यत्वे न तदुद्डे रूपं स्यात्, तस्या अप्यस्वसंवेद्यत्वप्रसङ्गात्। न ह्येकस्या बुद्देरस्वसंवेद्यमस्वसंवेद्यं च रूपद्दयमन्योन्यविरुद्धं संभवति। बुद्देश्चेत् किंचिद्रपमस्वयंप्रभम्-अ्रन्यदपि तथैव युक्तम्, बुद्धिरूपत्वात्। स्वयंप्रभं चेत् किंचिद्गुद्विरूपम्-अ्रन्यदपि तथा, तद्रूपत्वात्। एकरूपैव चेदुद्वि:, स्वयंप्रभा अस्वयंप्रभा 1 DE (०दप्यं)।

I.9] वख्यातिवादे भ्रान्तिबाधासिद्धि:। ११५

वा स्यात्। अस्वयंप्रभैव चेदुद्वि:, सर्वबुद्दौनां तथात्वादन्यस्य च स्वयंप्रकाशस्यानिष्टत्वान्न किंचिद्गासेत। तस्मादुद्वेर्स्वयं- प्रभत्वमिच्छता न जडं रूपमभ्युपेयम्। यस्याञ्च तज्जडं रूपं न तया तद्राह्यम्, एकस्या ग्राह्यग्राहकत्वायोगात्। कत्साया अंशो ग्राह्यश्चेत्, ग्राहकोऽप्यंश एव। तौ च व्यवस्थितौ। अंश्यपि ग्राह्यो ग्राहको वा स्यान्नोभयरूपः, एकस्य द्वैरूप्यायोगात्, अंशान्तरकल्पनायामनवस्थानात्। अतो ग्राह्यो न ग्राहकः, ग्राहकोऽपि न ग्राह्य इति ग्राहकादन्यो बाह्योरऽर्थो नापलपनीयः। स्वयंप्रभत्वे च जन्मनाशभेदाशुद्यादयो बुद्धौनां न स्युः, प्रमाणभावात्। न हि बुद्धिरात्मनो जन्मादि स्वयमेव जानौयात्। नापि भेदं स्वत एव। अन्यतो हि भेदो नेयः। न चान्योन्य- विषयता बुद्दोनाम्। अतरुस्वयंप्रभत्वे बुद्दोनामेका अ्रभिन्ना कूटस्था बुद्धिरेष्टव्या। अरथ जन्मादय दष्यन्ते बुद्दौनाम्, अस्वयंप्रभास्सर्वा बुद्धयस्स्युः। ततश्चैकोऽभिन्नोऽनन्तः कूटस्थनित्य आत्मा अभ्युपेयः, अन्यथा जगत आनव्य- प्रमङ्गात्। तस्मादात्मस्ातिवादिनोऽपि न भ्रमबाधी संभवत इति स्थितम् ॥ तथा अस्ातिवादिनोऽपि। अस्थातिमाचं चेत् भ्रमः, सर्वस्सर्वदा भ्रमत्येव-यत्र क्वापि विषये अस्ातेस्सर्वदा विद्यमानत्वादमर्वन्स्य सर्वस्य। यान्यथा प्रवर्तयत्यस्यातिः सा भ्रान्तिः, अन्यथाप्रटत्तिहेतोर्भान्तित्वप्रसिद्वेरिति चेत्- तन्न; न ह्यस्यातिः प्रवर्तयति, सुषुप्तादिघप्रदटत्तेः । यद्य- प्यन्यथाप्रवर्तमानस्याप्यस्यातिरस्ति तथापि न तस्या-

११६ इष्टसिद्धि:। [I.9

स्वातिः प्रत्तिहेतुः सुषुप्तस्याप्रदृत्तेरेव। स्वातिरपि नान्यथाप्ररत्तिहेतु:, व्यभिचारादिति चेत्-तर्हि ताभ्या- मन्या तड्ेतुर्भान्तिरिष्यताम्॥ का चेयमस्ातिः। किं स्वातिरेव, उत स्थात्यभावः। न तावत्स्ात्यभावः, अभा- वस्यानिष्टत्वात्। नापि स्यातिरेव, मर्वस्वातौनां भ्रान्ति- त्वप्रमङ्गात्। असम्यकस्वातिर्ान्तिरिति चेत्-अ्रमम्यक्क- मि न मम्यक्काभावः, अभावम्यानिष्टत्वात्। मम्यक्कमेव चेदमम्यक्कम्, मम्यकस्वातिरेवासम्यकस्ातिः। अत- स्सम्यकस्वानिर्भान्तिरिति विप्रतिषिद्मुक्तम!]। स्वाति- श्वेद्धान्तिः, मा केन बाध्येत। न हि स्थातिः स्थातिं बाधते, अतिप्रसङ्गात्। न चास्वातिर्नास्ति। अ्रस्थात्य- भावे च मर्वो जनम्मर्वदा सर्वन्स्स्यात्। मर्वप्रमाणानां चानर्थक्म्, अज्ञातार्थाभावात्। न च ज्ञातमेव ज्ञापर्यान्त प्रमाणानि, अनवस्थाप्राप्तेः। तम्मान्नास्ातिवादिनः काचिद्ान्तिः, मर्वा वा स्ातिर्भान्तिम्स्यात्॥ तथा अमत्स्ातिवादिनोऽपि। अमचेद्रूप्यं बुद्या जायते, तदमदात्मनैव जायेत; सदात्मना तुजञायते। अतो न तदमत् स्ाति, किंतु सदेव। तस्यामत्त्त्वं बाघकज्ञानं बोधय- तौति चेत्-तस्यासत्त्वं नाम किं तदेव, किं वा तस्यैव रूपान्तरम्, उतान्यत्। विधापि न तस्य क्षतिः। तथाहि- तदेव चेत्, बाधकमपि तदेव सद्रपं दढीकुर्यात्। रूपान्तर- मपि हि तस्य तस्मिन् सत्येव भवेत्। तथा ततोऽन्यदपि। एकस्य द्े रूपे विरुद्धे दति चेत्-मा भूत्तर्ह्यसद्रूपम्, पूर्व- ' CDE (सर्वप्र०)।

1.9] वसत्खव्यातिवादे भ्रान्तिबाधासिद्धि: ।

प्रतिपन्नमद्रपविरोधात्। सद्रपं चाविरोधेनैव पूर्व प्रति- पन्नत्वात् सुप्रतिष्ठितम्। अतो न तन्न् भवेत्। यदि न भवेत्, असद्रूपमपि न तस्य स्यात्। नापि तत्संबन्धि तत् बोध्येत। अतस्तद्सद्रपं तम्य भावे चेन्न भवेत्- न भवत्येव, अभावे तस्याभावात्। कश्च विरोधः प्रमागं चेद्दे रूपे एकस्य बोधयति। प्रमाणमपि विरुद्धं न बोधय- तौति चेत्, अमत्वबोधकमेव तत् न बोधयेत्। मत्वबोधकं त्वविरोषेन पूर्वमेवाबूबुधत्। अतस्सत्त्वमेव रूप्यस्य नाम- च्वम्। अतो न तन्य रूपान्तरममत्त्वं बोध्यते। तत् यदि तदेव बोधयेत् बाधकः, यदि वा ततोऽन्यत्-उभयरथापि तत् स्थितमेवेत्युक्र्म्। ननु तदेव बोध्यते किंतु तन्ना- स्तौति, अतस्तन्नास्तौति चेत्-नास्तौत्याप तत्वरूपमेव चेत् बोध्यते, तत्स्थितमेव। अथान्यो नास्यर्थः, तथापि स्थितमेव। अन्यस्मिन्नपि नास्यर्थे बोधिते रूप्यममत्स्या- दिति चेत्-न तावत्तज्जञानं रूप्यमभावौकरोति, अरकार- कत्वात् ज्ञानस्य ; अन्यथा अतिप्रमङ्गात्। अतो बोधकमेव ज्ञानम्। अज्ञानं तु निवर्तयेत्। न च नास्यर्थाज्ञानजं रूप्यमिष्टम्। अतो यर्द्यापि नास्यथं रूप्यमंबद्दमपि बोधयेत्, तथापि न रूप्यमसत्स्यात्, ज्ञानस्य नेयानाशकत्वात्। नास्यर्थ एव रूप्यबुद्या ग्रह्यत इति चेत-तन्न्न, नास्तौत्य- प्रतौतेरस्तौति च प्रतौतेः। अतो नास्तिबुद्धिर्न रूप्यं स्पृशति। असदेवास्तौति भातौति चेत्-तन्न्न, तथात्वे प्रमाणाभावात्। भावेऽपि तत् सत्त्वं, बाधकवदेव न वारयेत्। किं तद्सत् यत्पदात्मना स्थाति। सदन्तरं चेत्,

इष्सिद्धि:। [I.9

प्रत्युक्तम्। नाहमसत्सदन्तरं वच्ति किंतु तुच्छमिति चेत्, तुच्छ शब्दोल्पादौ प्रयुज्यमानो दृश्यते। तदेव किं तुच्छम्, उतान्यत्ते मतम्। निरस्भावं तुच्छमिति चेत्, न ताडक्- मर्मास्त किंचित्। तदपि हि नास्तिज्ञानमेयं चेत्, तदेव तस्य स्वरूपं यन्नास्तिज्ञानमेयमस्तिज्ञानमेयाद्िलक्षरम्। मेयं चेत्, तदप्यतुच्छं घटादिवत्। तेऽपि तुच्छा इति चेत्-न, उत्तलक्षणाभावात् तेषाम्। घटादितुल्यलक्षरं चत् तुच्छम्-तदप्यस्येव, तेषां सत्त्वात्। अरतोऽसत्स्द्दा - त्मना स्थातौत्युक्तेम्सदेव मदात्मना स्था तौत्यर्थस्स्यात्। अतो न का चिद्सत्स्वातिर्धान्तिः, सत एव सदात्मना स्थातेस्सदन्तरात्मना स्वातेरनिष्टत्वात् प्रत्युक्तत्वाच्च। अता यदि आ्रन्तिरिष्येत, असत्स्यातिरेव सा दष्यताम्। अथवा-असत् स्वातौति दयमेव भ्रान्तिस्व यैष्टव्या, अमतोऽस्यातेः। स्थातौ चोक्तो दोषः। यद्यसदपि मेयं स्यात्, अमदपि मानं किं न स्यात्। स्याच्ेत, सदैवासतः स्थातिस्स्यात्। सा चेद्जान्तिं नुदेत्, तस्यास्सदा भावान्न कदाचिदपि भ्रान्तिस्स्यात्। असदपि चेन्मानं स्यात्, मत्स्यातिरपि सदैव स्यात्। सदसत्स्ात्योश्च विरोधे नैकापि स्यात्, अविशेषात्। अविरोधे द्यमपि सदैव स्यात्। मानाभावे किं स्थापयेदिति चेत्, मेयाभावे किं स्ाति। असदपि स्थाति चेत्, असदपि स्वापयतु। नन्वसच्चेन्न्न भाति, कथं तद्यवहारः। तद्यवहारश्चेदस्ति,

BCDE ( भातौ०)। " (D (• चित्सत्ख्या०)। 3 E (० येषवा)। . CDE (स्यादपि मा० )

1.9] ११६

कथं तन्न्नास्ति। तच्चेदस्ति, कथं तच नास्तौति बुद्धिः ; न हि सति घटे सा अस्तीति चेत्-बुद्विश्चेदस्ति, बोध्यं न तुच्छं घटादिवदित्युत्त्म्॥ कस्तर्हि नास्तिबुद्देर्विषयः। न हि तुच्छं विषयमिच्छसि। न च सन्नास्तिबुद्देर्विषयः, तस्ति- बुद्धिविषयत्वात्तस्य। न च निर्विषयां बुद्धिमिच्छसि । अतो वाच्यस्तद्विषयः । उच्यते-यो न सन्नापि तुच्छस्स तस्या विषयः । ्ईद्ृगर्थोऽप्रसिद्ध दति चेत्-मैवं वोचः, अनयैव बुद्या प्रसिद्वत्वात्। न ह्यस्याः सत्तुच्छौ विषयौ। नापौयं निर्विषया। अतस्स प्रसिद्ध एव। भावान्तरं भावान्तरधर्मो वा नास्तिबुद्देर्विषय इति चेत्, अस्तु यदि मोऽप्युक्कलक्षणः। स यदि प्रमाणवान्, वस्तु; अ्रन्यथा अवस्तु स्यात्। सोऽप्यभावो न रूप्यात्मना स्ाति, असद्रूप्य- मित्यमदधिष्ठानतया रूप्यस्याप्रतौतेरिदं रूप्यमितिवत्। नापौदमंशोऽभावात्मना स्थाति, ददं नास्तौत्यप्रतौतेः। तस्मादज्ञानं भ्ान्तिं तन्निरत्तिं चेच्छद्विर्मदुक्त एव मार्ग आश्रयगीयः, अन्यथा तदमिद्वर्दर्शितत्वात्। 'अस्तिनास्तिधियोरेकमेयत्वे सुदृढास्तिधीः। तथव भिन्नमेयत्वेऽसच्चातुच्छं मितत्वतः ॥ नात्मप्रभं विनाज्ञा न- भ्रान्तिबाधादि सिध्यति। तच्चानन्तमतो भ्रान्तौ भून्य- विज्ञानवादिनौ।' 'स्वात्यस्याती पृथक चेत्तऽस्यभावोऽप्य- पृथग्यदि। स्वातिस्सर्वा भ्रमो नो वा भ्रमशशास्त्रं दथा तदा।।' यदुक्कमस्यातिवादिना अनिर्वचनौयस्यापि सद्रूप्यरू पेर

' BCE (० घं ना०)। e E (भ्ान्तित०)। B E (• ज्ञानं भ० )।

१२० इषसद्धि:। [1.9

स्थात्यभ्यपगमे असत्स्वातिप्रसङ्गः, अनिर्वचनौयस्य मद्रप्य- रूपाभावादिति-तद्पि परिहृतम्, रूप्यस्य तेनैव रुपेणा - मत्त्वे प्रमाणभावप्रदर्शनेन। किंच-सद्रप्यात्मना खातौ मत्स्यातिप्रमङ्गो वाच्यः, न पुनरसत्स्वातिप्रमङ्गः। रप्यस्य मत्त्वेनानिर्वाच्यस्य मद्रूपं नास्तौति चेत्-तदेव चेत्तथा भाति, कथं तत्तस्य रूपं नाम्तौति जायते। यस्य चाभावो नास्ति म कथमेवं जानौयात्। नाहमेवं जाने त्वन्मत- मेवाश्रित्य वदामौति चेत्, ममापि नैवं मतम्- नानिर्वचनौयस्यैतद्रपमस्तौति। अभावप्रमाणवाद्यपि नैवं जानौयात्, रूप्यस्यामत्त्वे तस्यानिर्वाच्याज्ञानमंबन्धाभावे वा प्रमाणाभावात्। न हि तद्रप्यं यथा भाति तथा निषेड्ुं शक्यमित्युक्तम्। न चान्यथा निषेधोऽस्ति दष्यते वा। न चान्यथा तस्य मत्त्वे प्रमागमस्ति। तथैव च मत्त्वं नेष्यते, बाधात्। अतो रूप्यमनिर्वाच्यम्। तरतस्तस्याज्ञानस्य च स्वरूपे मंबन्धे च प्रमाणाभावात्तदभावोऽपि न प्रमाणगम्यः। तम्मादज्ञानतत्कार्ययोर्भावाभावप्रमाणा- स्पृष्टत्वादतद्रूपत्वात्, अज्ञानकारयं मज्जायते, उतासत्; अज्ञानमपि तथैव भवदन्यथा भवति, उतान्यथा भूत्वान्यथा भवति; किं भवदेव तन्न् भवति, उताभृत्वा तन्न् भवति; तन्निर्दात्तश्चाभावो भावो वा-इत्यादयो भावाभावसंस्पर्शिनो विकल्पा भावाभाववस्विव नाज्ञान- तत्कार्ये ढौकन्ते। क्रियमाणा अपि ते न तयोः क्षतिमा- वहन्ति आकाशस्येव मुष्टिघाताः। तस्मादनिर्वचनौयस्यैव 'CD (० घातात्)।

I.9] व्निर्वचनीयख्यातिवादोपसंहारः। १२१

कार्यकारसभाव उपपन्नः, सर्वेषां वस्तुधर्माश्रयाणां दोषाणां तचाप्राप्ते :- अवस्तुत्वात्। अनिर्वाच्यं चेद्रूप्यं कथमस्तौति भातौति चेत्, भ्रान्तित्वाददोषः। अनिर्वचनौयम्य च तद्रूपासत्त्वे प्रमाणाभावात् नासत्स्वात्याशङ्गत्युक्तम्। अ्र्रतो भ्रान्तौ यावत्किंचिद्धाति तस्य सर्वस्य भावेऽभावे च प्रमाणा- भावादनिर्वचनीयतैवेति मिद्म्। अन्येषां तु ज्ञातस्य

स्थानं न मि्येत्। मत्पक्षे तु रूप्यादेरज्ञानजत्वादज्ञान- मात्रशरोरत्वाच्च तञ्नानानां च तथात्वाकुत्त्ादिज्नानेभ्य- बाध- कत्वम्, रूप्यादिप्रतिभासानां च भ्रान्तित्वं बाध्यत्वात्मिड्म। अतः प्रत्यक्षबाधस्य एवंप्रकारत्वादनुमानादिबाधा तप्येवं- प्रकार एव द्रष्टव्याः, अन्यथा तेषामप्युत्तेन न्यायेन बाध- कत्वायोगात्। तच लिङ्गाभामाद्युत्थभ्रमस्सम्यग्लिङ्गाद्युत्थेन ज्ञानेन निवर्त्यः। अपरोक्षभ्रमत्वपरोश्नज्ञानेनैव निवर्त्यः, न तु परोक्षज्ञानेन लिङ्गाद्युत्थेन। अत ग्वानुमानादिना

निवर्तन्ते, अपरोक्ष्ञानं विना। तेन तु निवर्तन्ते, विना- प्यनुमानादिभिः। अनुमानाद्यश्चापरोक्षेऽप्यर्थे प्रवर्तन्ते। अतस्तैश्चन्द्रादितत्वं प्रतिपद्य द्विचन्द्रा देस्तत्प्रतिभासस्य चानिर्वचनौयाज्ञानशरीरमाचत्वं प्रतिपद्यते, प्रत्यक्षबाधे तथा व्युत्पत्तेः। न त्वभावं द्विचन्द्रादीनां वेत्ति, उक्त- हेतुभ्यः। प्रत्यक्षबाधे चान्यथैव व्युत्पत्तेः। तच ह्ययधार्थ- प्रतिभासस्य तदर्थस्य चार्थयाथात्याज्ञानजत्वं तज्ज्ञानहेयत्वं

१२२ इछससिद्धिः। [I.9

च प्रतिपन्नम्, न पुनरभावज्ञानहेयत्वं वान्त्यर्थस्य। अ्रत दृहापि तथैव युक्तं प्रतिपत्तुं चन्द्रादीनामेकत्वादौ जञाते। न चैकत्वादिज्ञानं विना द्विचन्द्रादिज्ञानानां भ्रान्तित्वं जातुं पक्यम्। न च दौ चन्द्रौ, नेयं प्राची दिक-दत्येतावदे- वाप्तवाक्ं यद्यपि भवेत्, तथापि पूर्वोत्तव्युत्पत्तिबलाद- निर्वाच्यतैव चन्द्रद्वित्वादेः प्रतौयते न त्वभावः। 'नेह नानास्ति' इत्यागमवाक्यस्याप्येवमेवार्थो ग्राह्यः। तस्मा-

मात्मनोऽब्रह्मत्वभ्रमस्यापरीक्षत्वात् अपरोक्षज्ञानमेव श्रौतं तन्न्िवर्तयति। शाब्दमपि ज्ञानमपरोक्षा्थ भवति, अपरो-

पौरुषेयं वाक्यम्। प्रागय्यपरोक्षज्ञानात् ऐकात्यपरत्वे श्रुते- रनिश्चिते, भेददर्शनस्य प्रत्यक्षाभिमतस्यापि भ्रान्तित्वं ज्ञातुं शक्यम्-यथा अनुमानादिभिश्चन्द्रकत्वे निश्चिते चन्द्रभेद- दर्शनस्य प्रत्यक्षाभिमतस्यापि भ्रान्तित्वं जायते प्रागप्य- परोक्षबोधात्। न च प्रत्यक्षविरोधाशङ्का। अ्रच्ाप्येवं द्रष्टव्यम्। 'नेह नानास्ति', 'इन्द्रो मायाभिः', 'मत्योस्स मृत्युम्' इत्यादिवाक्यः, अनिर्वचनौयत्वव्याप्तैराद्यन्तवत्वा- दिभिर्हेतुभिश्च जगतो मायामयत्वमवगम्यत इत्युक्तम्। अतोऽसमत्पक्षे अज्ञानजत्वात् भमस्य ज्ञाना विदृत्तिर्युक्त्ा ॥ अन्ये त्वज्ञानजं भ्रमं नेच्छन्ति। अरतस्तेषां भ्रान्तिबाधौ न मंस्तः। दष्टोऽप्यज्ञानजो भ्रमोऽसत्स्ातिवादिनो न सिध्येत्, असति अज्ञानाभावात्। ज्ञानाभावाच्च न बाधः। 1 BCDE (० नानिट०)।

I.9] सिद्धान्तपलो क्ाक्षरयोजना । १२३ तथात्मस्यातिवादिनोऽपि। न हि बुद्धिस्तया अन्य यापि बुद्या नायत इत्युक्तम्। अ्रज्ञानं च निरस्तम्। इतरयो- रपि वादिनोरज्ञानजं भममिच्छतोरसपक्षहानिरित्येषोर्ऽर्थः 'मत्वेन भ्रान्तिबाधौ स्ताम्' इत्यादेश् शवोकस्य । अर्प्रयं च श्लोक उत्तरग्रन्थस्य स्ननभूत इति वक्ष्यमाणोऽप्यर्थः कश्चित्सं- क्षपतो दर्शितोऽच। अतो नानेन पौनरुत्मुत्तरग्रन्थस्य चोदनीयम्। विवरसस्य तु पौनरुत्ं न दोषाय, त्रस्य तदर्थकथनपरत्वात्। तचैषा अक्षरयोजना-यथा भाति तथा रूप्यस्य सत्त्वे मत्यरूप्यस्येव न बाधः। अतो न भ्रान्तिसिद्विः। तथा असत्चे न स्थातिः, उत्तहेतुभ्यः। ततो न बाधस्स्यात्। न सवें रूपममत् किंचित्वस्य रूपममदिति चेत्, यद्रूपमसत्तन्न स्थाति ; अतो न भ्रमः। अथोच्येत-नामत्तुच्छं वदामः किंतु मदन्तरं तद्वर्मो[में!] वा अ्रभावप्रमाणप्र मेयम् ; अतस्तत्सातीति। तथापि नास्तौत्येव स्थातेर्न भ्रान्ति- स्थातिः। तदसत्सद्रपेण भातौति चेत्, तस्य तत्सद्रूपमस्ति वा न वा। अस्ति चेत्, अबाधान्न भ्रमः। नास्ति चेत्- नास्तिस्ातिस्स्यात् ; न वा, न तु भ्रमः। अमतस्तत्सद्रपं नास्ति तथाप्यस्तौति भातौति चेत्-किं तत्सद्रपं स्वरूपे- गापि नास्ति, उत तस्य अ्रमता संबन्ध एव नास्ति। उभयथाप्युक्तमेवोत्तरं द्रष्टव्यम्। तरतोऽमत्वे न सत्स्याति- रिति भमो न स्यात्। यदि नाम सत्स्यातिस्स्यादसत्यपि, तथापि न बाधस्स्यात् पूर्वोक्केन न्यायेनेति 'नासच्वे स्थाति- 1 CD (० न्यया बु०)। : ('DE (० मेयः तत्खव्या०) ।

१२४ इष्टसिद्धि:। I.9

बाधकौ' इत्युक्तम् ॥ अथवा आद्यः पादः मत्पक्षदूषकः- यथा भाति तथा सत्त्वे रूय्यस्य न भ्रान्तिस्म्यात् ; म्याच्चेत् किंचिद्रपमसदिति, तथापि न सत्त्वेन स्थातस्य बाध इति। द्वितीयः पादोऽसत्पश्नदृषकः-अमतः स्वात्यसंभवान्न भ्रमस्स्यात् ; रूप्यस्यातुच्छत्वाद्ममस्स्यादिति चेत्, तर्थापि तुच्छस्यास्थातेर्न तद्दोधस्तद्वाधकम्स्यात; अतस्तुच्छं रूप्या- त्मना स्वातमिति न ज्ञानं स्यादिति। अथवा-अ्मत्त्वान्न स्वातिरती न बाधश्चेत्यर्थः॥ अथवा-द्वावपि पादाव- मत्यक्षदूषकौ। तत्कथम्। यद्रूप्यं भाति तत्किं तुच्छ भाति, उत मद्रूपम्। तुच्छं चत्, न भ्रान्तिस्ातिबाधकौ। सद्रपं चेत्-तद्रूपं तुच्छस्यास्ति, उत न। मत्त्वे न भ्रान्तिबाधौ स्ताम्, मत्पक्षवदेव। अमत्त्वेऽपि न तदात्मना तुच्छम्य स्थातिः। नापि बाधकः। मद्रष्यरूपं तुच्छ्स्य नास्ति तथापि तत्तदात्मकं भातौति चेत्-मा किं तदात्मता तुच्चस्य तुच्छैव, उत मतौ। यादि मतौ-मा किं तुच्छम्यास्ति, उत न। विधापि पूर्ववदुत्तरं योज्यम्। तस्य मा नास्ति तथापि तत्संबन्धो भातीति चेत्-मंबन्धोरऽपि विधा विकल्प्ः, पूर्ववदुत्तरं च योज्यम्। रूप्यमप्यमत् मद्रूपं भातौति चेत्, तचाप्येष एव न्यायः ॥ सत्पक्षेऽपि बाध्यो योऽशस्सोऽपि मत्वेन चेङ्भाति-इतरांशवदबाध्यः संञ्च, अन्यथा इतरस्यापि बाध्यत्वादसत्त्वप्रसङ्गात्। न च तयोर्बाधात्प्राग्भेदस्सिङ्गः। ततो इ्योर्बाधोऽबाधो वा स्यात्। न्ातेऽपि भेदे सत्त्वेन चेह्ठयं भाति, बाधोऽबाधी वा इयो- स्तुल्यस्स्यात्। शुक्तिरूप्ययोर्भेदज्ञानात् तदभेदो बाध्य इति

I.91 सिद्धान्तपलोकाक्षर योजना। १२५

चेत्-जञातेर्ऽि भेदे तयोरभेदस्सत्वेन भाति चेत्, न तस्यापि तयोरिव बाधो युक्तः ; अन्यथा तयोरपि बाधो- उविशेषात्स्यात्। भेदज्ञाने चेदभेदो न स्यात्, सोजन्ञानमेव म्यात् ; अन्यथा तस्यापि तयोरिव ज्ञानादनिट्टत्तेः। बाध्यांशस्यापि चेज्ज्ानमस्ति, दतरांशज्ञानवत् सदर्थम्; अन्यथा तदप्यमदर्थ स्यात्, अविशेषात्। सर्वज्ञानानां च जेयभून्यत्वे न बाध्यबाधकभावः। जयवत्त्वे च तथा। असत्त्वेन चेद्गाति बाध्यांशः, तस्य वा ज्ञानं नास्ति, तद्दा नञयश्नन्यम्-तदा भ्रान्तिः का, को वा बाधस्तस्य। ज्ञानं जयशून्यं चेति विप्रतिपिद्म्॥ अस्यातिपक्षेऽ्पि यथाज्ञानं जञयमत्वे न भ्रान्तिबाधौ स्ताम्, अमत्वे नतराम्। यथा- ज्ञानं जयमत्त्वेऽप्यविवेको भ्रम द्ति चेत्, अविवेकोर्ऽपि ज्ञानं नयो वा। ज्ञानं चेत्, तद्यथार्थमेवेति न भ्रमः। जयोऽि ज्ञातोऽज्ञातो वा। उभयर्थापि न म भ्रमः जयान्तरवत्। ज्ञानन्ञयाभ्यामन्यश्रंत्-मोऽपि नानिर्वाच्यः, अनिष्टत्वात्। अतस्स्वयंप्रभ आ्रत्मा फलं वा स्यात्। उभयर्माप न भ्रमः । तस्मात्पक्षान्तरषु भ्रान्तिबाधयोरसं- भवात्तयोश्च प्रसिद्वत्वात् मदमत्त्वाभ्यामनिर्वचनौया- विद्यैव दृदं रजतमित्यादिभ्रान्तिन्ञानं तन्नेयं चेति मिद्म्। एषाक्षरयोजनादिक॥ तथवा-सत्त्वे रुप्यादेर्न भ्रान्तिबाधौ। तदंशस्य मर्वस्य वा अमत्त्वे स्यात्यभावान्न भ्रान्तिबाधौ। अतोऽनिर्वाच्याविद्यैव भ्रमास्तदर्थाश्चेत्ये- तावानेवास्य स्ोकस्यार्थः । अ्रन्यत्त्वस्यैव समर्थनार्थमुत्तर- ग्रन्थार्थ एवाचोक्तः प्रतिपत्तिमौकर्यार्थम् ॥॥

१२६ इष्ठ सिद्धिः। [I.10-

यावत्तु बाध्यते तावद्धान्तं सर्वं न बाध्यते। साधिष्ठानो भ्रमस्तस्माद्युक्तो बाधी हि सावधि: ॥ १० । ननु यद्यविद्यैवेदं रजतमिति ज्ञानं नेयं च- तदा मर्वस्यैव ज्ञानाद्वाधस्स्यान्न वा कस्याप्यंशस्य, तरविशेषात्। ननु भ्रान्तेस्तन्नेयस्य चाविद्यात्वमुक्त्म्। सत्यम्, एकं हौदं भ्रान्तिज्ञानमिदं रजतमिति न द्वे; अतस्सर्वस्यैव बाधोऽबाधो वा स्यात्। न च सर्वस्य बाध दष्टः, नापि युक्तिमान्। न हि निरवधिको बाधो निरधिष्ठानश्च भ्रमस्संभवति। न हि भिन्नविषययोर्ज्ञानयो रूपरस- ज्ञानयोरिव बाध्यबाधकभावो युक्िमान्। अरतो यस्मिन्नर्थे भ्रमस्तनैव बाधोऽपि न्याय्य इति न सर्वबाधो युक्रिमान्। अथेदं रजतमिति सदसदंशार्थे दे ज्ञाने सम्यग्भान्तिरु पे दष्येते, तदापि न भ्रान्तेस्तद्विषयस्य च सर्वात्मना बाधः उत्रेन न्यायेन। अथैकमेव ज्ञानं भ्रान्ताभ्रान्तरूपम्, तदापि सदात्मना स्ातेरविशेषात् सर्वस्यैव बाधोऽबाधी वा पक्षान्तरवत्त्वत्पक्षेऽपि स्यादिति चेत्-तन्न्न, विशेष- भावात्। न तावदिदं रजतमित्यस्य सर्वस्य ज्ञानस्य नेयस्य चाविद्यात्वमुत्तम्, अपि तु तयोर्धान्तांशस्यैव। वेद्यैस्सह भ्रमा अविद्येति ह्युक्तम्। न च सर्वस्य भ्रान्तित्वम्। यावद्ि बाध्यते तावदेव भ्रान्तम्। न च सर्वं बाध्यत उत्रेन न्यायेन। न च न किंचिदपि बाध्यते, भ्रान्तिबाधप्रसिद्धि- विरोधात्। न च पक्षान्तरवन्मत्यक्षेऽि सर्वस्य बाधोऽबाधी वेत्ययं दोष आशद्गितुमपि शक्यते। न हि ज्ञानप्राप्तं 1E (• द्यार्थमु०)।

-I. 11] रूप्यज्ञानस्यापि बाध्यतवम्। १२9

रूप्यादि ज्ञानान्तरं निषेधति, प्रकारन्तरे वा ज्ञानप्राप्तं ज्ञानान्तरं बाधते-दति मत्पक्षः; किंतु अज्ञातमर्थं बोधयत् ज्ञानं तदज्ञानं निवर्तयति, तन्निटत्तौ च तज्जं रूप्यादि निवर्तते तन्तुनिटत्ताविव पट दूति। अतो न मत्पक्षे ज्ञानप्राप्तं ज्ञानान्तरेस बाध्यते। यस्य तु तथा तस्यैव विरोधादबाधः, सर्वस्य वा अविशेषात् बाधः प्रसज्यते। कथं च मत्पक्षे सर्वबाधाशङ्का। अरथं ह्यन्नातं बोधयत् ज्ञानं तदज्ञानतत्कार्ये एव बाधते मम। अरतो मत्पक्षे बोध्यत एवार्थो ज्ञानेन, न बाध्यते हि अएमाचो- 5पि। यस्य त्वर्थो बाध्यस्तस्यैव सर्वार्थबाधप्रसङ्ग:, अर्थत्व- ज्ञातत्वाविशेषात्। अज्ञानस्य तु सावशेषस्यापि यथा बाधस्संभवति तथा दर्शितः। तस्माचछुत्तादयर्थ एव तद- ज्ञानतज्जरूप्यादिभ्रमस्याधिष्ठानं तद्वाधे चार्वधिरिति मत्पक्ष एव बाध्यस्यावधेरधिष्ठानस्य च संभवात्पक्ान्तरे चासंभवान्मत्पक्ष एव साधिष्ठानो भमस्सावधिकश्च बाधो युज्यते, न तु पक्षान्तरेष्वित्यभिप्रायः ॥१०॥ रूप्याभावे कुतस्तद्वीर्धौमाचं स्यात्तु शुक्िवत्। नन्वेवं नास्ति तञ्नोऽपि बाढं जस्वस्ति शुक्तिदक्॥११॥ भ्रान्तिकालेऽस्ातस्यावधित्वायोगादवध्यभावे च बाधा- संभवात् भ्रान्तौ भातं न सरवं बाध्यम्। यावद्राध्यं तावदेव भ्रान्तत्वादविद्यात्मकं नान्यदबाध्यम्, तत्तु वस्वि- त्युक्तम्। तव्रेदं चोदयते-नेदं रूप्यमिति बाधप्रसिद्धे: रूप्यमेव बाध्यम्, न तु तज्ज्ञानमपि। रूप्याभावे त- ज्जानमपि नास्तौति चेत्, तज्जाता तत्फलं च न स्यात्।

१२८ इषसिद्धि:। |I. 11-

ज्ातभावे बाधकज्ञानमपि निराश्रयं न स्यात्। अ्रतो न किंचिद्वाध्यं स्यात्। स्याच्चेत्, सर्वमेव बाध्यमिति भून्यवाद- प्रमङ्ग: । म चानिष्टः। अतो ज्ञानादस्ति। ज्ञानभावे च ज्ञानप्राप्तमेव पक्षान्तरवद्दाध्यमिति पक्षान्तरमेवाश्रयणीय-

तज्ज्ानतज्जाचादिसत्त्वात् बाधकज्ञानमंभवात रूप्यादि- माबाधोपपत्तेनोक्रदोपप्रमङ्ग:। रूप्यन्ञानं चेदस्ति, रूप्यमप्यस्येवेति न तस्य बाधः मत्यरूप्यस्येव, अ्न्यथा त्म्यापि बाधस्स्यात्। अतो यथा रूप्यं नास्ति तथा तज्जानमपि नास्येवेति नान्यथास्ातिस्सिध्येत्। तथा आत्मस्वातिरपि, बाह्यरूप्याभावे तदाकारज्ञानाभावात्। अमत्स्वातिस्तु दूरोत्सारिता। अस्यातिपक्ष त्वमत्यार्थ- स्थात्यभावात् भ्रमाभाव एव दोषः। तस्माद्रप्याद्यभावे तद्वौरपि नास्येव॥ ११ ॥ यावद्वाध्यं तावदविद्या, न च मवं बाध्यामत्युक्तम्। दयद्वाध्यमियन्न बाध्यमिति तु नोक्तम्। अरतस्तदाह- यावद्वाधेऽ्पि भात्येव तावदेव न बाध्यते। तावच्चास्येव तनैव बाधितं तुन कुर्चाचत् ॥ १२ ॥ यावद्धान्तौ भातं बाधके शुक्तिज्ञानेऽपि भात्येव, न न भाति-तावदेव न बाध्यते। यदन्यन्न भाति तत्सवं बाध्यत एव। यावन्न बाध्यते तावच्चास्येव। नासदबाध्यं नाप्य- वर्तमानम्। तजैव चास्ति देशे न देशान्तरे। बाधितं तु न कुचचचदेशे काले बुद्धौ वा अस्ति। अत इदमंश एव 1 BCD (०सत्खव्यात्य०)।

-I. 13] १२६

बाधेऽपि स्थातौत्यबाध्यः, नान्यत्। यद्दाघेऽपि स्थाति तदेवाबाध्यमिति कुत इति चेत्-तस्यैवावधित्वसंभवात्, अवधेरेव चाबाध्यत्वात्, बाध्यस्यावधित्वायोगात्, निरव- धिकबाधासंभवाच्। न च देशान्तरादिगतं रूप्यं बाधकज्ञाने स्थाति। न च तदभरान्तौ स्थाति, दोषहेतुत्वात्स्ातेः। न च क्षणिकबुद्याकारो रूप्यं क्षणान्तरे बुद्न्तरे वा स्ाति। न च स्मृतं परोक्षं रूप्यं बाधक ज्ञाने ग्रहरो तच्स्थस्यैव भाति। न च स्मृतिज्ञानं बाधकम्। न चासत् बाधे भाति। अतस्सन्नेवेदमंशो बाधेऽपि भातौत्यबाध्यः, रूप्यं तु बाध्यमेव ॥ १२॥ 'बाधितं तु न कुर्चचचत्' दत्येतत् कुत इत्याइ- नान्यच भाति रूप्यं तदिह बाधात्तु कल्पते। इहासङ्भाति चेद्रूप्यं स्ातिस्सत्तां न कल्ययेत् ॥ १३ ॥। न ता वद्रप्यमन्यचास्ति इह बाधितमिति भाति। अतो न तत् प्रतोतितोऽन्यचास्ति। इह बाधात्तु तदन्य- वास्तौति कल्प्यतेऽमत्स्वात्यमंभवयुत्त्ा। न च सा कल्पनालभ्या, दहासत इह स्वातेः स्वातिस्सत्तां न कल्पयेद्यतः। यस्तु ब्रूयादन्यचैव तद्रूप्यं भाति नेहेति तस्य प्रतोतिविरोधस्स्यात्, यतो नान्यच भाति रूप्यमिहैव तु भाति। इह बाधादेव च तदन्यच भातौति कल्प्ते, न तु स्वानुभवत एव तत्सिद्दम्। यदि सिद्धं न भ्रान्ति- बाधौ स्याताम्। वादिनां च विप्रतिपत्तिर्न स्यात्। अ्रव्यु- त्यन्नव्युत्पादनार्था स्मृतिप्रमोषादिप्रक्रिया च भवदौया 1 CDE (ज्ञानेन ग्र०)। " D) (·वत्तङ०)। 17

१३० इछसिद्धि: । [I.13-

व्यर्था स्यात्, तदोध्याभावात्। अत दहैव भाति रूप्यम्। दूह्दासदपि द्हास्तौति भातौति चेद्रूप्यम्-न तस्य स्थातिम्मत्तां कल्पयेत्, असत्वेऽपोह खातेः। अ्रतो नास्यान्यच भानं कल्पम्, तच सच्वे प्रमाणभावात् रूप्यस्य ॥ १३। सत्तां चेत्कल्पयेत् स्वातिरसत्स्ातेरयोगतः। यत् यङ्भाति तचैव तस्य तां किं न कल्ययेत् ॥ १४ ।। स्पष्टार्थश्क्लोक: ॥१४॥ तत् बाधान्न कल्प्ा चेन्नान्यच स्थात्यभावतः। स्ातिं विनापि चेत्सत्ता कल्प्ते नियमः कुतः॥१५॥ यत्र रूप्यं भाति तन तस्य सत्ता न कल्पयितुं शक्या, बाधात् तचाभावस्थातेरिति चेत्-तद्युक्तम्। यद्यप्यभावः स्याति तथापि भावस्ातेर्भावोऽप्येष्टव्यः, अ्रन्यथा सा अर्थश्रून्यैव स्यात्। न हि सा अन्यन सता रूप्येर अरूप्येण वा तचस्थेन सार्था स्यात्, अतत्स्ातित्वात् ; किंतु तचस्थेनैव रूप्येण। यद्यन्यचापि सता रूप्येण सार्था स्यात्, अरूप्येण किं न स्यात्। स्याच्चेत्, न रूप्यस्ातिस्स्यात्। रूप्यस्यान्यच सत्ताकल्पनं च व्यर्थम्। तस्मात् रूप्यस्वातिश्चेत् सार्था इष्यते, यथा तद्रूप्यं स्थाति तथैव तदस्तौत्यभ्युपेयम्। यद्यभावोऽपि स्थाति, सोऽप्यस्तु। न च विरोधः। स्थाती चेदुभयं दर्शयतः को विरोधः। विरोधेऽि भावस्याति- विरोधादभावस्ाते रेवाप्रामाखयमन्यविषयत्वं वा स्यात्- प्राप्तानुपलब्धावभावस्थातेरिष्टत्वात्। अतो न तद्विरोधा- द्वावस्ातिरप्रमाणमन्यविषया वा भवेत्, बलौयर्वा-

-I. 15] १३१

दविरोधेनैव चोत्पन्नत्वात्प्रत्यक्षस्य च प्रमाणज्येष्ठत्वात्। न च रूप्यस्या तेस्सार्थत्वे अपरोक्षार्थत्वे च सिद्दे अरप्रत्यक्षता सिध्येत्। अ्रतो रूप्यस्वातेस्सार्थत्वे यत्र रूप्यं भाति तैव तस्य सत्ता कल्प्ा। तच बाधान्न कल्प्ा चेत्-नतरामन्यच कल्पा, स्थात्यभावात्। स्थातिं विनापि चेत्सत्ता कल्पते, रूप्यस्यैव सा अस्यातस्य कल्पा न शशविषाणादेरिति नियम: कः। तस्मादस्ातस्यापि चेत् रूप्यस्यान्यच सत्ता कल्पते, शशविषासस्यापि कल्पयताम्। न चेत्तस्य- नेतरस्यापि, उभयोरपि तव्रास्थातत्वाविशेषात्। रूप्यं क्वचिद्धाति, इतरन्न क्वापौति चेत्-तर्हि गवि विषाएं भाति, अतस्तच्छशादिध्वपि कल्पताम्। गवि विषासस्या- बाध्यत्वान्नान्यच सत्ता कल्पा रूप्यस्य त्विह बाधितत्वा- दन्यच सत्ता कल्पा, क्वचित्सत एव क्वचिन्निषेधदष्टेरिति चेत्-किं यवास्ति तवैव निषेधः, उतान्यच। आदे कल्पे गव्यपि विषासस्य निषेधादन्यच तस्य सत्ता कल्पा। द्वितौये त्वस्य रूप्यस्यान्यच मत्तामिङ्ठे:, दहैव च सत्त्वस्याते- रिह निषेधामंभवात्, अन्यचैव निषेधादिहैव सत्ता कल्पा न त्वन्यच। अन्यच सदेवेह निषिध्यत इति चेत्, अ्रस्या- निषेधान्नान्यत सत्ता कल्प्ा। अ्रन्यच सदेवेदं रूप्यमिति चेत्, तर्हि इदानौमिहागतत्वादन्यचैव निषेध्यम्। अन्यचैव सदिहास्तीति भाति, न त्विहागतमिति चेत्-कुतो- न्तायोदम्। न तावद्रूप्यस्यातेरेवैवम्, इदं रूप्यमित्येव स्थातेः। बाधसामर्थ्यादन्ञायोति चेत्-बाधोऽप्यचैव चेत् सत् निषेधति, अन्यचैव निषेधेत्। अन्यच सच्ेत्-नास्य

१३२ इषसिद्धि:। [I. 15-

निषेधः, अन्यस्यैव तु। उभयत् स च्चेत्-तथापि ततोऽन्यचैव निषेधः, न तु तचैव। यच सत्तचैव चेन्निषेधः, गव्यपि तद्विषासस्य निषेधः प्रसज्यत इत्युक्त्म्। अरतो न ख्ातिं विना सत्ता कल्प्ा, शशविषाखादेरपि तत्प्रसङ्गात्॥१५ ॥ बाधोऽपि कल्पयेत्तत नर्ते प्राप्तिमसौ भवेत्। बाधोऽत एव नान्यच न तु बाध्यस्य सत्तया॥ १६ ॥ ननु यर्द्याप रूप्यस्यान्यच स्थात्यभावान्न स्वातिस्सत्तां कल्पयेत्, तथापौह़ बाधो रूप्यस्यान्यच सत्तां कल्पयति। स हि तां नान्यच निषेधति किंत्विहैव। यदि सा अन्यनापि नास्ति दहेवान्यवापि तां निषेधेत्, न तु निषेधति द्हेव। अतोऽन्यच तां बाधः कल्पयति। त- त्कल्पना हे तुर्भवतीत्यर्थः । तस्मादिह बाधितं रूप्यमन्यचा- स्यबाधादिति चेत्-नैतत्सारम्, यत्रास्तौति भाति तन् तस्य निषेधस्यानिष्टत्वादन्यचैव निषेध्यत्वादन्यचैव बाध दत्युक्तत्वात्। यर्द्याप यत भाति तवैव निषेधः, तथा पि बाधोऽपि स्थातिरिव तवनैव सत्तां रूप्यस्य कल्पयेन्न्नान्यच। न हि प्राप्तिं विना बाधो भवेत्। न चान्यच प्राप्तिरस्ति रूप्यस्य, अस्थातेस्तन। अतो यत भाति तचैव प्राप्तं सत् रूप्यं निषेधंस्तचैव तस्य सत्तां कल्पयेत् बाधः, अ्रसतः प्राप्तिनिषेधायोगात् क्वचित्सत एव तु तद्योगादन्यन्न च सत्वेन प्राप्यभावात्। यतश्च प्राप्तिम्ृते न बाधो भवेन्न् चान्यच प्राप्तिः, अत एव बाधो नान्यच भवति। न तु बाध्यस्य रूप्यस्य तच् सत्त्वेन तन बाधाभावः ॥१६ ॥ 1 BCDE (०चेन्न त०)। 2 DE ( ० fि ख्या० )।

-1. 18] ज्ञानानां परस्परमबाध्यत्वम्।

अन्यच सदेव रूय्यमिदं रूप्यमिति दह शुक्तौ भाति; अतो नेदं रूप्यमिति दह तस्य बाधादन्यच सत्त्वं सिर्ध्यात, असतः स्वात्ययोगात्-दति वदतां यथान्यच सत्त्वमिह चासत्वं न रूप्यस्य सिध्यात तथोपपाद्य, स्वातेर्बाधाच्च अनिर्वचनीयत्वं पूर्वोक्त्मेवोपसंहरति- सच्चेद्धाति कथं बाधो भाति चेत्तदसत्कथम्। मद्सद्यामतोऽवाच्यं शुक्तौ रूप्यमिति स्थितम् ॥१७।। नैव कल्पान्यथासत्ता यथा भाति तथास्ति चत्। नो चेन्न कल्पनाबौजं न ह्यसत्स्वयात्यसंभवः ॥१८॥ अपि चेदं भवन्तस्सर्वे वादिन: प्रष्टव्याः-किं यस्मा- द्विज्ञानाद्योऽर्थो भाति, तस्ति नास्तौति वा, स तथैव साधुरित्यभ्युपेयः, उतान्यथापि स्यादिति। तव्राद्ये कल्प ददं रूप्यं नेदं रूप्यमिति ज्ञानयोस्तथार्थत्वाद्रूप्य- मप्यन्यथासत् इत्यं भातौति अन्यथासत्ता रूप्यस्य न कल्पनौया। नाप्यमत्ता, असदेव भातौति। द्वितीये तु न तत्कल्पनाबौजमस्ति, रूप्यस्ातेरयथार्थत्वसंभवात्। बाधकस्यापि। अतोऽन्यथा सदित्यं भाति रूप्यम्, अ्सद्दा भातौति सद्दादिनामसद्वादिनां चेष्टं न सिध्येत्। यथार्थत्व- नियमाभावे चार्थपरिच्छेदकत्वं ज्ञानानां स्वभावो न स्यात्। अ्रस्वभावत्वे च तन्नान्येन कर्तुँ शक्यते। अतो नायथार्थज्ञानं किंचिद्भ्युपेयम्। यथार्थं च ज्ञानं न बाध्यम्। यथार्थत्व- नियमाभावेऽपि न बाध्यबाधकनिञ्चयस्स्यात्। नच

· BD (०नाधेनार्थः)। 2 D ( वा तघ०)। 3 C (च भिन्नार्थयोख ज्ञा०)।

१२४ इषटसिद्धिः। [I.18-

भिन्नार्थयोरभिन्नार्थयोञ्च ज्ञानयोर्बाध्यबाधकभावो रूप- रसज्नानयो रूपज्ञानयो रिव चेत्युक्म्। तस्माज्जानाना- मबाध्यत्वादज्ञानमेव बाध्यमित्यन्ये पक्षा निर्युक्तिका इति मिद्म् ॥ १८॥ तथा भानेऽन्यथासत्वमुप योगि कथं तव। रूप्यस्याविद्यया भानेऽज्ञातसत्तोपयोगिनौ॥ १८॥ यद्यपौदं रूप्यमिति स्थातिरात्मनस्सार्थत्वायान्यथा- सत्त्वं रूप्यस्य न कल्पयति, अरूप्येगेव अन्यथासता रूप्येणापि तस्यास्सार्थत्वायोगात्-तथाप्यात्मलाभाय कल्पयतौति चेत्, तथाभाने रूप्यस्य अ्रन्यथा-अ्ज्ञाय- मानेन रूपेग-सत्वमुपयोगि हेतुस्स्यात् कथं तव। अविद्यानिमित्ते तु भाने अज्ञातसत्ता उपयोगिनौ स्यात्। न च तथेच्छसि। अतो रूप्यस्यापि अज्ञातर पेण सत्वम्, घटादेरिव सत्त्वम्, तथाभाने हेतुर्न स्यात् ; अतद्विषयत्वा- विशेषात्। स्याच्चेत्, घटादिसत्त्वमपि स्यात्। ननु घटादि न भाति रूप्यस्थातौ। सत्यम्, रूप्यमपि भासमानाद्रूपा- द्रूपान्तरेस न भात्येव तस्याम्। ननु रूप्यजातेर्भाना- व्रात्यन्तमभानमन्यथासतोऽपि रूप्यस्येति चेत्-तन्न्न, न हि जातिरपि भाति, व्यक्रेर भावात्। नेह व्यत्िस्ति। अस्ति चेत्, तत्स्यातिस्सत्यार्था स्यात्। न चान्या व्यक्तयो भान्ति। अतोऽन्यथासत् रूप्यं न भातौह। कथं च तदस्या: स्वातेरात्मलाभहेतुः। न तावत्तत् तदविद्यावदस्या

1 D ( • योरिवेदु०)। CD (• योगो)। * CE (तस्याः)। 4 CDE ( ० भानात्)।

-I. 21] १३५

उपादानम्, नापि चक्षरादिवद्ेतुः, नापि विषयोऽ- तद्विषयत्वात्स्यातेः। यद्यपि न परिपूर्णो विषयोऽस्याः स्वाते रूप्यं तथापि विषयो भवत्येव। ददमंशोऽपरिपूर्णो विषयोऽस्यां स्ातावुपयोगौष्यते। एवं रूप्यमपौष्यताम्, तस्यापौदमंशवदस्यां स्थातौ स्फुरणादिति चेत्-न, वैषम्यात्। शुत्त्ज्ञानजत्वाद्रूप्यभ्रमस्य तत्सत्ता उपयोगिनौ। रूप्याज्ञानजस्तु भ्रमो नेष्यते त्वया मयापि। अरतोऽस्य सत्त्वं नोपयोग्यस्यां स्थातौ ॥ १८ ॥ असताप्यात्मना भाति सदेवातोऽन्यथा स्थिता। तथाभानस्य हेतुश्चेत्किं रूप्येणास्ति शुक्तिका ॥२०॥ असतापि रूपेए सदेव भातौति रूप्यस्यापि सत्त्व- मिष्यत दति चेत्-किं रूप्येण कल्पितेन, त्रस्ति शुक्ति- रुभयवादिमंप्रतिपन्ना। सैव त्रमता रूप्यात्मना भास्यति। न चासदात्मना, विना अविद्याम्, सद्भातौत्युक्म्॥२०॥ एकेन सिद्वयोर्भान्तिबाधयोः कल्पना दयोः। न युक्ता शुक्तिवद्रूप्यं मच्चेद्ाघे न भाति किम् ॥ २१ ॥ ननु शुक्तिवद्रूप्यमपि मत् कस्मान्नेष्यते। द्वयोरपि भ्रान्तिबाधौ हष्टौ। द्वयोश्च सत्त्वे सामानाधिकररयमाच- मसत्कल्ययितुं शक्म्; अन्यथा रूप्यमप्यसत्कल्पनीयं स्यादिति चेत्, न ; न हि रूप्यस्यासत्वं कल्पनौयम्, बाधादेव तत्सिद्वेः। सत्त्वमेव तु तस्य कल्पनौयम्। तच्च न शक्यं कल्ययितुम्, एकेनैव सता संप्रतिपन्नेन भ्रान्ति- बाधयोस्सिद्वयोः द्वितौयस्य कल्पकाभावात्। यदि शुक्ति- वद्रूप्यमप सत्स्यात्, शुक्तिवदेव रूप्यमपि बाधकन्ञाने

१३६ इछसिद्धिः। [I.21-

दृश्येत। न तु दृश्यते। अतो न सत् रूप्यम्। यतर ह्युभ- योर्भमस्तच उभयं बाधकज्ञाने दृश्यते। न चाच दश्यते। अतो नोभयोरच भ्रमः। तम्माचछुत्तिरेव स्वाज्ञानजरूप्य- रूपा भातौति मिद्म्। शुक्तिरूप्ययोर्विविक्तयोर्बाधकज्ञाने इ्योरप्रतोतेस्तयोरविवेको भ्रम द्वत्येतदपि प्रत्युत्त्म्। तम्माद्रूप्यस्य स्थातेर्बाधाच्च यत्सन्न भवति तर्दाप स्ातौति सिद्डम्। अतस्सदेव स्ाति, नासदित्ययुक्तमुक्म् ॥। २१ ॥ किंच- नामत्स्यातौति वाणौयं नाज्ञातेऽसति युज्यते। इदमौद्दगिति ह्युक्तिर्ज्जातयोर्धर्मधर्मिणोः ॥२२॥ असच्छन्देनाच अनिर्वचनीयं विवक्षितम्, तस्य प्रक्रत- त्वात्। तदेव सन्न भवतीत्येतावता असदित्युपचर्यते; न पुनरसदेव, अनिर्वचनीयत्वात्। अभावो वा तमच्छब्दे- नावोच्यते, यो नास्तिबुद्धिव्यवहारविषय दष्यते। उभय- वाक्षरयोजना उत्तरेषु केषुचिक्कोकेषु द्रष्टव्या। येऽनिर्वच- नौयमसच्च नेच्छन्ति येऽप्यनिर्वचनीयमेव तेषां सर्वेषां दूषसमुच्ते। असत्समर्थनं च सदेव स्थाति नान्यदिति नियमाभावप्रदर्शनार्थम्, असच्च निरूप्यमागमनिर्वचनीय- मेव भविष्यतौति तत्समर्थनार्थमेव वा। असन्न स्ातौतौयं वाणौ असति अज्ञातेऽस्ातौ च न युक्ता। ज्ञात एव तु युक्ता। यथा पटपशुक्क इत्याद्युक्ति: धर्मिगि धर्मे च ज्ञात एव। अतोऽसन्न स्थातौत्युक्ति: प्रमाणतो न स्याति, सद्रूपेर वा न स्थातौति सविशेषसौव न्याय्या; अ्न्यथा अबुद्दिपूर्वैव स्यात् ॥ २२॥

-I. 26] रूप्यस्यानिर्वचनौयत्वम्। १३०

आत्मा अप्रमेय इति वचनं न विरुध्यते, स्वयं- ज्योतिष्टात्। तस्य श्रुत्युत्तत्वाच्तेत्याह-

नासदोहक्तदौद्दक् चेदात्मा स्यान्नान्यदौदशम् ॥ २३॥ असतोऽस्वयंज्योतिष्टात्, स्वयंज्योतिष्टे चात्मत्वप्रसङ्गात्, आरत्मनोऽसतश्च वैषम्यान्नात्मन्युक्तदोषप्रमङ्ग इत्यर्थः ॥२३॥ सतोऽर्थाद्विवेकेन अमतोऽज्ञाने तस्यास त्वासिद्वेरसन्न भातौति वचनं माता मे वन्ध्येतिवद्विरुद्वाथं स्यात्, न

सतोऽसन्न विवेकेन ज्ञायते चेदमत्कथम् । तस्मादमन्न भातौति माता वन्ध्येतिवद्दचः ॥ २४ ॥ अमद्रूपमसङ्भाति न सद्रूपेण भाति चेत्। नासत्स्ातिर्निषिद्वैवं निषिद्वा त्वन्यथामतिः। २५ ॥ यदि सविशेषसामुच्येत-अरमत् स्वरूपेगा भाति न तु सद्रूपेरोति, तदाप्यमत्स्ातेर्न निषेधम्स्यात्, किंत्वन्यथा- स्यातेः । म च तद्दादिनोऽनिष्टः ॥ २५ ॥ म यदि ब्रयात्-नान्यथास्यातिमाचं निषिड्म्, किं त्वन्यथा स्थाति सत् न त्वसदिति। तन्र हेतुर्वाच्यः। नात्मा असतोऽन्यः सन्, सतोऽपि नात्मा अमन्; ना- सद्दोस्सड्ो:, सद्ौरपि नामड्ोः; अतो नासत्सद्रूपेस स्थातौति चेत्, तथा सतोऽपि नान्यस्सन्नात्मा। सदसतो- स्तादात्यं त्वयैव निरस्तम्। अतस्सन्नपि सदन्तररूपेग

' (DE ( • त्वात्सिङ्वेः)। 2 BCE (०ता व०)। 3C (सत्)।

१३८ इछसिद्धि:। [I.26-

न स्थातौति तुल्यस्सदसतोरन्यथास्ात्यमंभवः, त्वदुक्तेन न्यायेन। कथं च सतस्सदात्मना स्वातिरन्यथास्ातिस्स्यात्। मदन्तरात्मना स्वातिरन्यथास्यातिस्स्यादिति चेत्-न स्यात्सदन्तरमपि सदेव चेत्, सर्वासां सत्स्यातीनामन्यथा- स्थातित्वप्रसङ्गात्। अथ असत्सदन्तरम्, न तत्सदुच्यते। अत एकमेव सत्स्यात्, द्वितीयवत्त्वे दयोस्सदन्तरत्वादसत्व- प्रमङ्गात्। असच्ेत्सदुच्येत, 'मद्दा असत्; सदसच्छब्दयोः पर्यायत्वम्। अ्मच्चेत्सदन्तरम्, सदन्तरस्य सदन्तरात्मना स्वातिरन्यथास्यातिरिति वदता त्रसत एवान्यथास्वातिः, मा चासदात्मनेत्युक्तं स्यात्। कथं चासतोऽसदात्मना स्वातिरन्यथास्ातिस्स्यात्, अतिप्रमङ्गात्। अमदन्तरात्मना

चेत्, नान्यथास्ातिस्सिध्येत् ; सच्चेत्, अ्रसतस्सदात्मना स्थातिरन्यथास्यातिरित्युक्ता स्यात्। तस्मान्न सतस्सदात्मना स्थातिरन्यथास्थातिः। नाप्यसतोऽसदात्मना। सदसतो- रन्योन्यात्मना स्वातिरन्यथास्यातिश्चेत्, त्रसतोऽप्यन्यथा- स्वातिरिष्टा स्यात्। असदपि सदेव चेत्-नान्यथास्याति- स्सिध्येत्, उत्रेन न्यायेन। अ्रसत् सद्रूपेण भाति, नानि- र्वचनौयमिति चेत्-तदयुक्तम्, अनिर्वचनौयस्यापि रूप्या- देस्सद्रूपेए स्यातेर्दर्शितत्वात्। तच्चासत् किं सदेव, उत तुच्छम्। नोभयमिति चेत्, प्राप्ता अनिर्वचनौयता अ्रस्य। प्रमाणव्वात् न हि प्राप्तेति चेत्, यथा नास्य प्रमाणवत्वं तथा दर्शयिष्यामः। अरप्रमाणवत्त्वेऽप्यस्य शुक्तिरूप्यादि- ' CD (बसद्दा सत्)।

-I. 28] १३६

वत्प्रतिभासो नियतव्यवहारहेतुत्वं च सत दवास्तौति न तत्स्ातेर पहवो युक्तः, तदपहवस्यापि तदभावेऽसंभवात्। तस्मादनिर्वचनौयस्यैवाज्ञानस्यान्य थान्यथा स्फुरगम्, न वस्तुनः कथंचिदप्यज्ञानं विनेति सिद्वम्। तदेतदाह- अन्यथा स्ाति सन्नासदिति चेद्टेतुरुच्यताम्। नात्मासतोऽन्यस्तद्ौर्वा सत्स्यातिश्चेत्तथा सतः॥२६। तसदक्षैर संयोगि कथं भात्यक्षजभ्रमे। सदप्यक्षैरियाद्योगं कथं देशान्तरादिगम् ॥ २७॥ असतोऽक्षामंयोगिनोऽक्षजभ्रमे भानायोगात् मदेव देशान्तरादिगं रूप्यादि भातीति चेत्, सतोऽपि देशा- न्तरादिगस्य तक्षामंयोगित्वाविशेषात् अक्षजभ्रमे भाना- योगस्समान इत्यभिप्रायः ॥२७॥ दोषादियात्वयोगं मद्यद्यमच्चैवमिष्यताम्। रूपयं भाति यथा भ्रान्तौ तथास्ति न च कर्स्याचत्॥२८॥ देशान्तरादिगमपि सत् दोषादिन्द्रिययोगमियादिति चेत्-एवमविद्यादोषोऽपि इन्द्रिययोगौव कुर्यात् रूप्यादि असत् अनिन्द्रिययोग्यपौति दष्यताम्। यर्द्यापि देशा- न्तरस्थं रूप्यमक्ष्णा योजयेहोषस्तथापि न कालान्तरस्थम्, असत्वात्तदा। न हि दोषसहस्रमपि तदा असत् रूप्यं चक्षषा योजयेत्, तस्य वर्तमानयोगित्वात्। दोषोऽपि चक्षषस्सहकार्येव स्यात्, न चक्षरन्तरं सृजेत् ; तदेव वा अन्यच नयेत्। नयेच्चेत्, तचस्था शुक्तिर्न दृश्येत। संततं चेचक्षः, मध्यस्था अपि च पदार्था दश्येरन ; न च 1 (' (०था ०र्फ ) । 2 BCDE (रूपं)।

१४० इयसिद्धि: । [I. 28-

तथा दृश्यन्ते। अतो न देशान्तरस्थमपि। व्यवधानाच्च। समोपस्थमपि व्यवहितं न दश्यते किं पुनर्टूरस्थम्। कथं चोड़तचक्षषरस्वप्ने स्फुरद्रूप्यादि चक्षर्योगि स्यात्। तस्या- नक्षजत्वाददोष इति चेत्-जागरितेऽपि भ्रान्त्यंशस्य अनक्षजत्वं समानम्, अन्यथा ददमंशज्ञानवत् रूप्यज्ञान- स्यापि मत्यत्वप्रसङ्गात्। इदमात्मना च भ्रान्तौ रूप्यं भाति तथा तत्तवापि नास्ति। अतोऽक्षजभ्रमेऽपि सदेव भातौति नियन्तुं न शक्यम्। अतो न तस्याक्षजत्वमपि- असद्विपयत्वात्। अतोऽनिर्वाच्यमेव रूप्यादि भातौति मिद्म्। अतोऽसदनिर्वचनीयं वा न स्ातीति वचन- मयुक्तमेव ॥ २८॥ सदन्तरमसद्येषां तेऽमत्स्ातिमुपागमन्। तुच्छं निषिध्यते तैश्चेत्तुच्छमुक्का निषिध्यताम् ॥२६॥ सदन्तरमसदिति येषां मतं तेषामतितरामयुक्तमसन्न स्थातौति वचनम्, असत्सवातेस्स्वयमिष्टत्वात्। अनिर्वच- नौयं न स्ातौति ते वदन्तौति चेत्-तच्चायुत्तम्, तत्स्ातेरपि दर्शितत्वात् असतोऽप्यनिर्वचनौयत्वात् तुच्छं न भातौत्यपि तेषामयुक्तमसन्न स्थातौतिवत् ॥ २६॥ नन्वभाणि त्वयापौदं नासत्स्ातीति तत्कथम् । m ननूत्तं तुच्छं न स्ातौति त्वयापि। तच यर्वदुक्त- दोषपरिहारस्तव, स एवास्माकमसदनिर्वचनीयं तुच्छं वा न स्थातौति वद्तां सर्वेषामेव परिद्वारो भविष्यति। 1 BCDE ( सत्त्वप्र०)। 2 CD ( · जत्वभ्नमे स०)।

-I. 30] ख्यातिवादान्तरासभव्रः । १४१

अतस्तं ब्रूहौति चेत्, ब्रवौमि। शृण तम्। 'तुच्छं स्यातौति तुच्छवादिनोऽविद्योत्यं भ्रमं तद्दचनाडुद्वा, तुच्छं स्वातौति तदुक्कमेवानूद्य, तन्न युञ्यत इति युत्ा तुच्छस्यातिभ्रमो मया निरस्यते। न पुनस्तुच्ं स्ाति न स्वातीति वा उच्यते। न चेदग्भ्रमो भवद्भिस्त्रिभिरप्याश्रयितुं शक्यः । शक्यश्चेत्, न निषेद्ं शक्यः । कथमिति चेत्, उच्ते-न तावदन्यथास्ातिवादिना अयमतुच्छे तुच्छभ्र'मः, अतुच्छे अतुच्छस्यातौ वा तुच्छस्यातिभ्रम इति शक्यं वत्तुम्, तुच्छम्य तत्स्वयातेश्च क्वचिद्रूप्यवत् सिद्त्वेनानभ्युपगमात्। सिद्धत्वे च तुच्छस्यातिर्निषेड्ुं न शक्या। तथा अस्ाति-

रतुच्छस्य तुच्स्यातेर्वा विवेकास्ातिर्भमोऽयममिति न शक्यं वक्तुम्। तुच्चस्य तत्स्वातेर्वा रूप्यवत्स्मर्यमाणतया, शुक्तिवत् गह्यमाणतया वा क्वचिदसिद्वत्वात्। सिद्धत्वे च तन्निषेधो न शक् इत्युक्त्म्। एतेन असत्स्वातिभ्रमो व्यास्ातः। अस्यातावसत् स्ाति, तुच्छं स्ातौति वा भ्रम इति चेत्-किं सर्वास्थातौ, उत यस्य कस्यचित्। आद्ये कल्पे सुषुप्तादावेव तङ्ममसस्यात्। द्वितौये तु सर्वदा तङ्गमप्रसङ्ग:, यस्य कस्यचिदस्ातेस्सर्वदा संभवात्। कश्चा- सत्स्यातिभ्रमो नाम-अ्रस्थातिः, उत स्थातिः। अ्रस्थाति- श्चेत्, उत्तो दोषः। अस्ातावस्ातिरिति भेदोक्रिश्च

1 CD (० तदू०)। BCDE (वतुष्कं)। 3 CDE ( · दिनोडयं)। 4 CI ( ०मः व्पतुष्कख्या०)। BCD (०पावेव)।

१४२ इषसिद्धि:। [I.30-

रथा स्यात्। न हथा। अस्थात्यसत्स्ात्योर्विवेकास्वाति- द्वितौया अस्यातिरिति चेत्, असत्स्ातिरिष्टा स्यात्। अथ स्वातिरेवासत्स्या तिभ्म :- तस्यास्ातिश्चेद्दिषयः, उक्त एव दोषः। असत्स्ातिरेव चेत्, असत्स्ातिरिष्टा। अभ्मत्वं च। अथास्यातिमसत्सातिं मन्यते अन्यथा- स्थातिः। सा चेष्टा स्यात्। अस्ातिरपि स्थात्यभावश्चेत्, अरसत् तत्स्वातिश्चेष्टा स्यात्। स्थातिरेव चेत्, तवापि स्ातिरेव भ्रम इति अस्थातिवादित्वहानिः। तस्माद- मत्स्याति, अनिर्वचनीयं स्ाति, तुच्छं स्थातीति वा भ्रम इति अस्यातिवादिना नाश्रयितुं शक्यते। तथात्म-

अ्नभ्युपगमात्। अभ्युपगमे च तन्निषेधी न शक्य दृत्यु- क्रम्। कथं चाभावमनिर्वचनौयं वा अनिच्छद्धिरिदं नास्ति, न युक्तमिति वा निषेड्ुं शक्यं किंचिदपि। मत्पक्षे त्वसिद्स्यैव भ्रान्तौ भानान्न कश्चिद्दोषस्स्यात्। न हि रूप्याद्यपि क्वचित्सिद्दमित्युक्तम्। अत्यन्तमसंभाव्य- मानच्छिन्नस्वशिरोदर्शननभोभक्षणाद्यपि भ्रान्तौ भात्येव। तुच्छं भातौत्यपि भ्रान्तिर्भवेत्। दृष्टा हि सा भ्रान्ति- स्तद्वादिनाम्। सा च भ्रान्तिरेवेष्यते भवद्धिरपि तस्याः भ्ान्तित्वं कुपक्षाश्रयसदोषात् संपादयितुमशक्- वद्धिरपि। तस्माद्यो मम परिहारो न स भवतां भवेत् सद्दादिनाम्। अरतोऽसन्नस्वातौत्यादिवचनं भवतामयुत्त- मेवेति स्थितम् ॥ ३०॥ 1C (•स्यातिर्०)।

-I. 32] सद्वादिनां मिथोनभिमतार्थनिषेधायोगः।

भवतामन्योन्यपक्षा अपि न अमास्सिध्यन्ति। मम त्वन्ये सर्वे पक्षा भ्रमा एवेति सिध्यन्ति, उत्रेन न्यायेन-

निराकुर्यु: परेष्टं वा यथा भेदं वयं यदि॥। ३१॥ अविद्याशरणास्तेऽपि नान्यथा तन्निराक्रिया। न्यायाघातासहिष्णुत्वं वस्तुनो न हि युज्यते।। ३२॥। यथा वयं विचारणात्प्रागविचारिताविद्योत्थभ्रमसंसिद्ध- मसत्स्ात्यादिपक्षं परेष्टं वा, भेदं च सर्वप्रागिभ्रमसिद्वम्, परेष्टं वा आत्मभेदं प्रतिक्षसाभेदं च वस्तुनो युक्तिभिर्निरा-

न प्रमाणतस्सिद्वम्, प्रमाणतस्सिद्वस्यासिद्स्य वा अ्रनिरा- कार्यत्वात्-तथैव यदि भवन्तोऽपि असत्स्ात्यादिपक्षं निराकुर्युः, अविद्याशरणा एव भवन्तोऽपि वयमिव। न ह्यविद्यासिद्वत्वं विना तस्य निराकार्यस्य निराकरसं युत्तम्, अमिद्वस्य प्रमाणतस्सिद्वस्य च निराकरणस्य नैष्फल्यादश्यत्वाच्च। न हि प्रमाणिद्वं वस्तु त्वात् न्यायाघातं न सहते। अवस्वेव हि तं न सहते तम दव भानुम् ; न तु वस्तु, अतिप्रमङ्गात्। अतोऽविद्या- सिद्धं अवस््वेव न्यायेन निराकार्यम्। अ्रतो न्यायेन किंचिन्निराकुर्वड्गिर्नाविद्या अनिर्वाच्या अपलपनीया। अतोऽस्मत्पक्षमेवाश्रित्य सर्व निराचिकौर्षितं निराकार्य- मित्यस्मत्पक्ष एव न निराकार्य इति सिड्म् ॥ ३१॥३२॥

1 CDE (०स्तु न्या०)। 2 CE (· द् व०)। 3 BCDE (०मिति मत्प०)।

१४8 इछसिद्धि: । [I.33-

अत उपमंहरति- अतोऽविद्यां विना भ्रान्तेरयोगादभ्युपेयताम्॥ मायामाचं तु ुत्तादौ रजतादौति वादिभि:।३३॥ स्पष्टार्थश्क्लोकः ॥३३॥ मायाविद्यादिशब्दैर्या श्र्तिषु स्मृतिषूदिता। सा जगत्प्रक्ृतिर्माया यतो मायामया भ्रमाः ॥३४॥ माया, अविद्या, तमः, कारणम्, लयः, शक्तिः, सुप्तिः, महासुप्तिः, निद्रा, अक्षरम्, आकाशमित्यादिशब्दैः 'मायां तु प्रक्ृतिं विद्यात्' इत्यादिश्रुतिस्मृतौतिहासपुराणदि- वाक्येषु उक्ता या माया सैव महदादेस्समस्तस्य जगतः प्रक्रतिरिति यदुक्तमाद्यक्नोके तदुपपन्नमेव। यतो लोकेऽपि शुक्तिरूप्यादिभ्रमास्सविषया मायामयाः प्रदर्शितास्तस्मा- द्रूप्यादिभ्रमवदात्मनोऽब्रह्मताभ्रमस्यापि ज्ञानमाचापनोद्यत्वं मिद्म् ॥ ३४॥ नेह नानास्ति मृत्योस्स वाचारम्भसमित्यप। द्वैततदृष्यभावोत्तर्माया निर्वचनीयता ॥३५॥ ननु मायाशब्द: प्रज्ञानामस्वपि पद्यते। अतो जग- त्प्रळ्ृतेर्मायाया अनिर्वचनौयतैवेति कुतस्सिद्वमिति चेत्- त न्न, तत्कार्यस्य द्वैतप्रपञ्चस्य 'तज्ज्ानस्य च श्रुतिमुखादेवा- निर्वचनौयतावगमात्। तथाहि-यथेह् घटो नास्तौ- त्यन्यच सि्ो घटोऽन्यत निषिध्यते न तथा 'नेह नानास्ति किंचन,' 'मृत्योस्स मत्युमाप्नोति य दह नानेव

1 CD (०न् कार्य०)। 2 BCDE (तव ज्ञा०)। BCDE ( ० दोऽन्यन्र)।

-I. 36J भास्कगभिमतकार्य कारयात्वखराइनम्। १४५

पश्यति' इत्यादिवाकैरन्यत सिद्धं द्वैतं तहर्शनं वा अन्यच निषिध्यते, किंतु तवैव अविद्योपस्थापितं नेदं रजत- मितिवत्। अतो रूप्यवद्वैततदृष्योः श्रुत्यैवानिर्वचनौयत्व- निश्चयात् तत्कारसमपि ताद्गेव श्रुत्युक्मिति निश्चौयते, कार्यानुरूपत्वात्कारणस्य। न च वस्तुनः कार्यकारसभावो युक्िमानित्युत्तं वक्ष्यते च। प्रज्ञानामत्वेऽपि मायाशब्दस्य न ब्रह्मनामत्वम्-इतरेषां नाम्नामब्रह्मनामत्वात्, 'मायिनं तु महेश्वरम्' इति ब्रह्मणः पृथक्कृतत्वात्, तस्य च कूटस्थस्य

स्यात्। बुद्ेश्च न कारणत्वम्-अ्रनित्यत्वात्, स्वयं कार्य- त्वात्, कार्यस्य च कारणत्वस्य प्रत्युक्तत्वात्। बुद्धिकार्यत्वे चाकाशादेस्तदनन्यत्वादनित्यत्वं तद्बोध्यत्वं च प्रसज्येत। न हि बुद्धेर्बुद्विबोध्यत्वमित्युत्तं वक्ष्यते च। न च बुद्धिकायं जगदिति वेदवादिनामिष्टम्। अरतो जगत्प्रक्वतिर्माया अनिर्वाच्या अविद्यैवेति सिद्म्॥ ३५॥ नान्यत कारणात्कार्यं न चेत्तच क्व तङ्गवेत्। नानेवेत्युपमायोगाद्दर्शनाभामतोच्यते॥ ३६ ॥ ननु 'नेह नानास्ति' इति कारगे ब्रह्मणि नानात्वं निषिध्यते न तु नानाभूतं कार्यमेव, तस्य प्रत्यक्षादेस्सष्टि- श्रुतेश्च सिद्धत्वात्। 'नानेव पश्यति' इत्यस्यापि दत्थमेवार्थः। कथं चोपमार्थ 'दव' शब्दो यु्येत, यदि नानावस्तु किंचित् तदर्शनं च नास्येवेति चेत्, उच्यते-न तावत् 'नाना' शब्दो नानात्वं वदेत्। वदेचेत्, नानात्वमिति 'त्व' शब्दोक्तिस्वदीया व्यर्था स्यात्। अतो 'नेह नाना' इति 19

इछ्ट सिद्धिः। [I.36-

कारगे चेन्नानाभूतं कार्यं निषिध्यते, तन्न क्वचित्स्यात्। न हि कारणादन्यत कार्य स्यात्। नानात्वमपि कार्यं चेत, तद्रह्मगि निषिद्वं न क्वचित्स्यात्। तकायं चेत्, ब्रह्मैवेति तन्नैव निषेध्यम्। न च ब्रह्मतत्कार्यातिरिक्रं वस्त्वस्ति, अद्दैतहानात्। कार्यादनन्यच्ेन्नानात्वम्-ब्रह्म- सैव तदपि कार्यम्, न तु कार्येण कार्यस्वरूपवत्। अतस्त- त्खवकारगे ब्रह्मसि निषिद्वं न च क्वचित्स्यात्। तन्नि्निषेधे च तदनन्यत्वात् मवं कार्य निषिद्वं स्यात्; अ्न्यथा तस्यापि न निषेधः, कार्यानन्यत्वात्। कार्यकारणयोश्चाभेदे कार्याणामेव भेदो न कारसस्येत्ययुक्तम्। भेढे कारणस्यापि भेदोडस्ति। मेदे च न कार्यकारणभावः, कार्याणामिवा- न्योन्यम्। भिन्नाभिन्नं चेद्रह्माराः कार्यम्, ब्रह्म तब्रह्मा- त्मकं स्यात्। तदापि कार्याणां भेदोऽस्ति चेत्, स ब्रह्मोपि स्यात्। न चेत्-न कार्याणामपि स्यात्, ब्रह्मोर्ऽि तत्प्रसङ्गात्। अब्रह्मत्वे च कार्यस्य 'ब्रह्मैवेदमम्टतम्,' 'आत्मैवेदम्' इत्यादिवाकं विरुध्यते। ब्रह्मरूपस्य च न जन्म स्यात्, तस्य नित्यत्वात् ब्रह्मणोऽपि जन्मप्रमङ्गाच्च। अतोऽब्रह्मरूपमेव जायत इति जनिमत्सर्वमब्रह्मैव स्यात्। अतो न भिन्नाभिन्नता कार्यस्य। नापि ब्रह्मकार्यत्वम्। तस्मान् भिन्नमभिन्नं भिन्नाभिन्नं वा ब्रह्मणः कार्यं समस्ति। अ्तो मायाविलसितमेव रू्यवत्कार्यमिति 'नेह नानास्ति' दति तस्य निषेधो न्याय्यः। नानात्वनिषेधेऽपि तद- भेदात् कार्यस्यापि निषेधस्स्यादित्युक्तम्। भेदे तयो- र्नानात्वस्यापि नानात्वान्तर कल्पनादनवस्थानात्। 'नानेव

-I. 38] जगतोऽनिर्वाच्यत्वे श्रुतिः। १४७

पश्यति' दत्यप्येतेनैव व्यास्ातम्, नानावस्तुनस्तदर्शनस्य च कचिद्प्यभावादुत्तेन न्यायेन। अत एवोपमार्थ- त्वामंभवात् 'दव' शब्देनापि रूप्यादिदर्शनस्येव नाना- वस्तुदर्शनस्याभासता अज्ञानमाचता उच्यते। अ्रतो मायामयत्वं भेदतदर्शनयोस्सिद्म् ॥ ३६ ॥ यत हौत्याद्यविद्यायां भेददृष्टिं वचो जगौ। यत त्वस्येति विद्यायां तद्युत्तिं जगावपि ॥ ३७॥ 'यच हि द्वैतमिव भर्वात तदितर दतरं पश्यति' इत्यादिवाक्यमविद्यावस्थायामेव भेददर्शनं स्वम्न दवेत्याह। 'यत त्वस्य मर्वमात्मवाभृत्तत्केन कं पश्येत्' इत्यादिवाक्यं विद्यायामुदितायां ेददर्शनस्याघटमानतां 'केन,''कम्' दति साक्षेपमाह। तस्माच्छुतेरेव सर्वस्य कार्यस्यानि- वचनीयत्वनिश्चयात्तत्कारणमपि माया अरनिर्वाच्यैव श्रुत्या उक्केति निश्चौयत इति सनक्तम् ॥ ३७ ॥ दृश्यदथ्योरभावेडपि दृष्टिरस्यात्मनोऽचला। अ्विनाशै न हि द्रष्टुस्स्वयंज्योतिरिति श्रुतेः॥३८॥ ननु सर्वस्य दृश्यस्य तद्दर्शनस्य चाभावे तद्ष्टुस्तत्फलस्य चाभावात् न किंचिज्जडमजडं वा स्यात्। अतो बाधक- ज्ञानमपि न भवेत्, शुत्ादिस्थानीयस्य जेयादेरभावा त्। अतो द्वैतं तदवस्थमेव प्रत्यक्षादिसिद्वं भवेदिति चेत्- नायं दोषः, यतो दृश्यतदर्शनाद्यभावेऽप्यात्मनरस्थास्त्रो- रस्थास्न्वो दृष्टिरनन्या मोक्षसुषुप्तस्वप्नादिध्प्यस्तौति श्रूयते। 'अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुचिछित्ति- 1 CE (मायात्वं)। 2 BCE (•वादत्रातो)।

१४८ इछसिद्धि:। [I. 38-

धर्मा,' 'न हि द्रष्टर्दष्टेर्विपरिलोपो विद्यते अ्रविनाशि- त्वात्,''न तु तद्दितीयमस्ति,' 'ततोऽन्यद्िभक्तं यत्पश्येत्,' 'अचायं पुरुषरस्वयंज्योतिर्भवति' इत्यादिश्रुतिवाक्येभ्यः। अतस्तादगात्मज्ञानस्य तदविद्या तत्कार्यापनोदिनस्संभवात् न द्वैततद्दर्शनाभ्यां चाबाधाशङ्का। युक्तिभिश्चायमर्थो दर्शितो दर्शयिष्यते च। तथा प्रत्यक्षाद्यविरोधञ्च। अत- प्श्रुतितो युक्तितश्च महदादेस्सर्वस्य कार्यस्य सकारणस्या- निर्वचनौयत्वं रूप्यवत्सिद्म् ॥ ३८॥ ज्ञानमाचापनोद्यत्वं नान्यथा बन्धरूप्ययोः । हेतुर्नान्यस्तयोध्वैसे श्रूयते नापि युज्यते॥ ३६ ॥ 'निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते,' 'तरति शोकमात्म- वित्' इत्यादिमन्त्रब्राह्मणवाक्येभ्यो ज्ञानमाच्रापनोद्यत्वं यत्संसारस्य श्र्यते, दृश्यते च रूप्यस्य, तत्तयोरज्ञानात्म- कत्वे युज्यते ; न त्वन्यथा-यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्त- कम्, न त्वल्पोयसोऽपि वस्तुनः; न च ज्ञानादन्यो हेतुर्बन्धनाशे श्रयते। सर्वकर्मणां च सत्त्वशुद्यर्थत्वेन ज्ञानोत्पत्तावेव श्रुतौ स्मृतौ च विनियुक्तत्वात्-'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति,' 'कषायपत्रिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः। कषाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते ॥I,' 'धर्मात्मुखं च ज्ञानं च ज्ञानान्मोक्षोऽधि- गम्यते ॥' दत्यादि वाकैः। हेत्वन्तराभावञ्च श्र्यते- 'तमेव विदित्वा अतिम्ृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽ्य- नाय,' 'दह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्मह्ती 1BCDE (•द्यावत्का०)। 2

-I. 41] सर्वे भावविकारा: कल्पिताः । १४६ विनष्टिः,' 'यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः। तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥' इत्यादिषु। न च ज्ञानादन्यो हेतुर्बन्धनुद्युज्यते, अज्ञानजत्वाद्दन्धस्य । तथा रूप्य स्य ॥। ३ट ।। मुक्रिशुत्तो क्रियेते चेत्साधनैर्बन्धरूप्ययोः। बन्धस्य ना शस्स्याद्रूप्ये मृद्दन्न भ्रान्तिबाधकौ ॥ ४० ॥ 'नापि युज्यते' इत्युत्तम्। तामेवायुक्ततां दर्शयति- यदि वस्तुदत्त्यैव बन्धस्य रूप्यस्य च पिएडस्येव घटौभाव: मुक्िश् शुक्िभावश्च साधनैः क्रियते-तदा बन्धस्य नाश- सस्यात् मुक्तितौ पिएडत्येव घटकतौ। रूप्ये च मत्पिएड- वत्सत्ये न तज्ज्ानं भ्रान्तिस्स्यात् पिएडज्ञानवत्। नापि तत्कृतं शुक्तिज्ञानं तस्य बाधकं घटज्ञानवत्। तस्माद्दन्ध- रूप्यनुत् ज्ञानानान्यो हेतुर्युज्यते ॥ ४० ॥ भवतो नान्यथाभावो न नाशोऽभवतो भवेत्। वक्ष्यते चोत्तरचेदं तेन नाच प्रपच्यते ॥ ४१॥ न च वस्तुनोऽन्यथाभावो नाशो वा युक्तितो घटते। कथम्। यथा पूर्व तद्दस्तु व्यवस्थितं तथैव भवतस्तस्य नान्यथाभावसुस्यात्, तथाभावविरोधात्। नाप्यन्यथा- भूतस्य अन्यथाभवतो वा अन्यथाभावः, अनवस्थाप्राप्तेः । नापि नष्टस्य। भवतो ह्यन्यथाभावो नाभवतः। नाशोऽपि न भवतो नाप्यभवतः, अनवस्थानाद्वैयर्थ्याच्च। अतो भ्रान्तिपरिकल्पिता एव सर्वे भावविकारा वस्तुनः।

1CDE ( -म्य च )। 2 D (. स्यारूप्ये)। 3 C (- क्रिमु०)।

१५० इछसिद्धिः। [I.41-

तस्मात्परमार्थतो बन्धस्यान्यथाभावो मोक्षश्चेत्, सोऽपि कल्पित एव स्यात्। प्रपञ्चयिष्यते चोत्तरच्रायमर्थः। तस्मादनिर्वाच्याज्ञानजो बन्धो ज्ञानमाचापनोद्यश्चाभ्युपेयः, अन्यथा मोक्षासंभवात्। रूप्यं च तथा, अ्न्यथा बाधायोगात् ॥ ४१ ॥ नन्वनिर्वचनौयत्वे मदमत्त्वविपर्ययात्। दुर्घटौ स्था तिबाधौ स्तां नासच्ेत्तत्कथं न मत् ॥४२।। ननु यत्सन्न भवति न तत्स्या ति खपुष्पादि। यच्चामन्न भवति न तद्वाध्यते मत्यरूप्यादि। अ्र्रतोऽ- निर्वचनौयत्वे रूप्यस्य सदसत्त्वविपर्ययात् स्थातिबाधाव- युक्तौ स्याताम्। अतः स्थातेर्बाधाच्च अ्रनिर्वचनौ यं रूप्यादीत्ययुक्तम्। अतः स्वातेर्बाधाच्च नानिर्वचनौयं रूप्यादि, अनिर्वचनौयत्वे तदयोगात्। अतोऽसतः स्थातेर्वयाप्यनिष्टत्वात्सतश्रेष्टत्वात् शुक्तिरूप्यमपि सदेव, स्थातिमत्वात्। बाधोऽपि सत एव युक्तः, स्वातस्यैव बाधसंभवात् सतोऽन्यस्यास्ातेः। 'न चास्यातस्य बाधः। अतस्सत एव स्थातिबाधौ संस्त इति न ताभ्यां रूप्यस्या- निर्वाच्यतासिद्विः। किंच-असच्चेन्न भवति तत्सदेव स्यात्, दौ प्रतिषेधौ प्रक्ृतमथें गमयत इति। तस्मात्सत एव कथंचिद्वाधोऽप्येष्टव्यो नान्यस्य, अ्रस्ातेस्तदयोगात्॥४२।। नातोऽनिर्वचनीयत्वं युञ्यते श्रूयते न च। श्रौतं नायुक्तिमत्सत्यं सदेवेदमिति श्रुतिः ॥४३।

1BCDE (· ति बो.)। 2 CDE ( ० ति यथा ख०)। : BDE (· य ... वच०)। 4 BCDE (न ... सत इति)।

-I. 45] वनिर्वचनौयताक्षेपपरिहारः। १५१

अतोऽनिर्वचनौयत्वं न युक्तितस्सिद्म्। नापि श्रुतितः। न ह्यनिर्वचनीयशब्दश्श्रुतो वेदे क्वचित्। श्रुतोऽपि सन त्वदिष्टार्थस्स्यात्, तस्यायुक्तिमत्वात्। न ह्ययुक्तिमान् श्रतोऽर्थस्स्यात्। अपि च-'मृत्तिकेत्येव सत्यम्,''चौगि रूपाणीत्यव सत्यम्,' 'सत्यं चान्टतं च सत्यमभवत्,' 'ऐतदात्यमिदं सवें तत्सत्यं स आरात्मा,' 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादिवाक्ेभ्यः कार्यस्य कारसस्य च सत्यत्वं श्रूयते। कारगस्य च सत्यत्वे कार्यमप मत्यमेव, तयारभेदात्। तथा 'सदेव सोम्येदमग्र आसौत्' इति प्रागुत्पत्तेरपि कारणात्मना कार्यस्य सत्त्वमवधारयति। तस्माद्युक्तिश्रुति- हौनमनिर्वचनीयत्वम्। तत्प्रतीतिस्तु नास्येव, त्रस्ति नास्तौति वा प्रतोतेः। नास्तौत्यपि प्रतौतिस्सद्विषयैव, 'सत्यं चान्टतं च सत्यमभवत्' इति हि श्रुतिः । तस्मा- त्कार्यं रूप्यादि च मदेव, असतो जने: स्थातेश्चामंभवादिति सिड्म् ॥ ४३॥ उच्यते नासतः स्ातिर्जन्म चेष्टं त्वयापि च। विनानिर्वचनीयत्वं बाधनाशौ सतः कथम् ॥४४॥ सद्सज्जन्मनाशौ न जगज्जन्मलयौ श्रुतौ। अतोऽनिर्वचनौयत्वं प्रसिद्धं श्रुतियुक्तितः॥ ४५ ।। त्वयाप्यमतः स्ातिजाती नेष्टे। न च सतपशद्स्य बाध- नाशौ युक्तौ, शुत्तर्ब्रह्मसञ्च तत्प्रसङ्गात्। अतोऽनिर्वचनौयत्वं रूप्यादेस्सिद्वम्। ननु सतोऽपि जातस्य नाश:, नाजा- तस्य ब्रह्मः । सतोऽपि चेत् कार्यस्य [?] जन्म स्यात्- ब्रह्मणोऽपि तत्स्यात्, अविशेषात्। अत एव नाशञ्ञ।

१५२ इछसिद्धि:। [1.45-

कारणाभावान्न ब्रह्मणो जन्मेति चेत्-न, जगतोऽपि मत्त्वाविशेषाङ्रह्यणोऽनन्यत्वाच् कारणं नास्ति। अ्रस्ति चेतु-ब्रह्मणोडपि तत्स्यात्, तदनन्यत्वात्। स्वतोऽनन्य- स्यापि चेत् जगतो ब्रह्म कारणं स्यात्, स्वस्यापि स्यात्। न चेत्-न जगतोऽपि, अविशेषात्। अन्यत्वेऽपि सच्चेत्- जगदजमकारगं च भवेत्, ब्रह्मवत्। अतो न सतो जन्म- नाशौ। असतस्तु त्वयापि तौ नेष्टौ। जगतश्च तौ श्रुतौ। अतोऽस्यानिर्वचनौयत्वं श्रुतियुक्तितस्मिड्म् ॥४४॥ ४५॥ सतोऽपि बाध्यता चेत्स्याच्छुक्ति: कस्मान्न बाध्यते। बाध्येतरांशयोस्सत्वे सभे भ्रान्तिस्समा न किम्॥ ४६॥ मतोऽपि बाध्यत्वे शुक्तरपि बाधस्स्याद्रप्यवत्। रूप्यांश- बुद्दर्भान्तित्वात् तदेव बाध्यं न त्विदमंशः, तद्गुद्वेरभ्रान्तित्वा- दिति चेत्-तन्न्न, बाध्येतरांशयोस्सत्त्वे समाने तड्डुद्योरपि भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वं वा समानं न्याय्यं यतः। तस्मा- दिदं-रूप्यांशयोरपि सत्त्वाविशेषात् बाध्यत्वमबाध्यत्वं वा समानं युक्तम्। न त्वेकस्य बाध्यत्वं नेतरस्येति। तस्मान्न सतो बाधो युक्तः। असतस्तु स्वातिबाधौ त्वयापि नेष्टौ। ऋातोऽनिर्वाच्यं बाध्यमिति सिड्म् ॥ ४६ ॥ किंच- अदुष्टाक्षोऽपि तत्पश्येत्सति रूप्येऽन्यरूप्यवत्। शुद्दाक्षादर्शनाद्वाधात्तद्रूप्यं सदिलक्षरम् ॥ ४७॥ सचेच्छुक्तिरूप्यम्, शुद्दचक्षरपि तत्पश्येत्सत्यरूप्यवत्।

1 DE (· दन्य०)। 2 BCD ( •मानन्या० )। 3 CDE (• श्रेषवत्)।

-I.50] सत्ख्यातिवाद भ्ान्तिबाघाद्यव्यवस्था। १५३

न तु तत्पश्यति सत्यरूप्यं पश्यन्नपि। तस्मात्तद्रूप्यं- बाध्यत्वाच्-सत्यरूप्यविलक्षराम्। यद्यपि स्ातत्वान्रा सत्तथापि बाध्यत्वान्न सदिति। तम्मात्स्ातं सर्वं सदेवेति वदतो भ्रान्तेर्बाधस्य च नियमो न स्यात् ॥ ४७॥ ननु मायैव ते सर्वं भ्रान्तिबाधौ समौ न किम्। स्वप्नवद्यवहारे मे नियमो भ्रान्तिबाधयोः ॥ ४८॥ प्रबोधे स्वाप्नवत्सर्वो व्यवहारो निव्तते। तद्वेत्वविद्यां दहति ब्रह्मज्ञानाशुशुक्षणौ॥ ४८ ॥ शुत्यादे रूप्यादेश्च सर्वस्य मायात्मकत्वेऽपि यथा तव भ्रान्तिबाधनियमस्तथा ममापि स्यात् सर्वस्य सत्वेऽपीति चेत्-तन्न्न, यतो मायात्मकत्वेऽपि सर्वस्य स्वप्नवत्प्राक- प्रबोधान्मम नियमो युज्यते। प्रबोधे तु स्वाप्रव्यवहारवत् जाग्रद्यवहारोऽपि, तत्कार साविद्यां ब्रह्मज्ञानामौ दहति सति, निवर्तत एव ।। ४८।। ४६।। व्यवस्था व्यवहारेऽपि न ते तत्वे तु दूरतः। ननु सा दश्यते बाढं किं तुमा नैव युञ्यते ॥ ५० ॥ तव तु भ्रान्तिबाधव्यवस्था व्यवहारेऽपि न युक्ता। इदं सत्यमसत्यमद इति वस्तुतत्वव्यवस्था तु दूरोत्सारिता। मम त्वैकात्यमेव सत्यं न द्वैतमिति व स्तुतत्त्वव्यवस्थाप्यस्ति। ननु भ्रान्तिबाधादिव्यवस्था व्यवहारे दश्यत एव न तु युज्यते त्वत्पक्षेऽ्पि, सर्वस्य मायामयत्वात्। मत्यम्, तथापि भ्रान्तस्यापि कस्यचिद्बाधरुस्वप्ने सिद्धस्तवापि[?]। न त्वेवं

1C(.तस्मा०)। 2 CDE (० गामवि०) : 3 CDE (० स्तुत्वव्य०)। 4 D (० शयन्त ए०)।

१५४ इछसिद्धि:। [I.50-

सत्यस्यापि बाधः क्वचित्सिद्वो मम। अतस्सर्वस्य माया- मयत्वेऽपि दृश्यमाना व्यवहारव्यवस्था मम युज्यते, दृष्टान्तभावात्; न तु तव, तद्भावात्। तस्मान्माया- त्मकमेव रूप्याद्येष्टव्यम् ॥। ५० ॥ यत :-

यतो न शुक्तौ रूप्यं तत्संसर्गो वास्ति कुर्ताचत् ॥ ५ १ ॥ मायात्मकं रूप्यादीत्येवमनिच्छतस्तुच्छं रूप्यादि स्ातौत्यनिष्टं प्रमञ्येत। यतशशुक्तौ स्थातं रूप्यं रूप्य- मंमर्गो वा शुतर्न क्वचिदस्ति, अतस्तस्य कथचिदपि

बलात्प्राप्रोत्येव। अतो मायाभ्युपगम एव श्रेयानित्यभि- प्रायः॥५१॥ अचाह तुच्छं भातौति तथा बाधादि गम्यते। न हन्ति बाधधौर्वस्तु सा हि तत्त्वप्रकाशिका ॥ ५२॥ 'न शुक्तौ रूप्यं तत्संसर्गो वास्ति कुचचित्' इति श्रुत्वा अचावसरे तुच्छवाद्याह-तुच्छमेव रूप्यं भाति, तस्य नेदं रजतमिति बाधात् तुच्छतावगमात्। न च बाधो वस्तु नाशयति, तत्त्वनिवेदकत्वात् ज्ञानस्य। बाधकज्ञाने हि सति रूप्यं न भाति नास्ति च। यदि सत् रूप्यम्, तत्किं न भवेन्न भाति वा। नास्तीति च भाति। न चेत्, तन्न कुरताचदस्तौति कथं मायावार्द्याप ब्रयात्। ब्रवौति च। अतस्सोऽपि तस्यासत्वं वेत्येव, बाधात्। न स रूप्यस्यासत्वं चेत्ति, किंतु सत्त्वाभावमाचम्; तच्व न बाधकज्ञानात्,

-I. 54] कासद्दा दिपाङ़ा। १५५

तस्य सदर्थत्वादिति चेत्-कोऽन्यस्स्त्वाभावोSसत्त्वात्। अतस्सत्त्वाभावं वेत्ति चेत्, असत्त्वं वेत्येव। बाधकश्चेन्नाम्त्त्वं रूप्यस्य बोधयेत्, कोऽन्यो बोधयेत् सत्त्वेन स्ातस्य तस्य। कथं च म बाधकम्स्यात्। अतो बाधधौ रूप्यस्य तुच्छता- मेव बोधयति, नान्यथा बाधधौस्स्यात् घटादिधौवत् सदर्थत्वात्। तस्मात्तुच्छमेव भातौति ॥ ५२ ॥ न स्याद्धान्तिस्तया सच्चेद्ोध्यते काच बाध्यता। ततो बाधादसत्येव सद्ौर्भान्तिरितौष्यताम्॥ ५३॥ ननु न भ्रान्तो बाधबुद्दो च तुच्छं स्ाति, तम्य स्थात्य- योगादिति चेत्-नैतद्युक्तम्, यतस्तया भ्रान्त्या बाधधिया च सच्चेद्ोध्यते, बाध्यबाधकत्वायोगात् भ्रान्तिर्नाम न स्यात्। न हि सद्ौर्बाध्यते सद्विया अमद्िया वा। नापि सङ्वी- र्बाधते मद्वियमसद्वियं वा सत्यरूप्यादिबुद्धिवत्, अ्रन्यथा

असत एव सद्रूपेण स्था'तिर्धान्तिः। तस्य चासत्वबोधनं बाध इत्युपेयम् ॥ ५३॥ नासत्सत्त्वेन भातौति गौर्बाधेन विरुध्यते। यत्प्रत्यभाददो नेति बाध एव ह्यबूबुधत्॥ ५४।। तुच्छं निरस्वरूपत्वात् स्वरूपेणापि न स्थाति, अररतो नतरां सद्रूपेण स्वातौति वचनं बाधकेन विरुध्यते। सहि यत् प्रतिभातं रूप्यं तन्नास्तौति तस्य तुच्छतां बोधितवान। अतस्तेन विरोधस्स्यात्। तस्मात् 'असत्येव सद्ौर्भरान्ति- रितौष्यताम्' इति युक्नमेवोक्तम् ॥ ५४ ॥ 1 DE (०रबाधिते)। 2 CD ( ० विभ्ा०)।

१५६ इछसिद्धिः। [I.55-

न भाति तुच्छमिति गौस्तुच्छस्यात्या विरुध्यते। न चेत्तद्वाति तुच्छत्वं कुतोऽतुच्छं न किं भवेत् ॥५ ५।। ननु तुच्छं तुच्छत्वादेव न स्थाति, अतो रूप्यस्य तुच्छतां बाधो बोधयतौत्ययुक्तमुक्तमिति चेत्-एतद्दचनं नेदं रजतमित्यनयैव तुच्छस्यात्या विरुध्यते। न हि नेदं रजत- मिति रूप्यमत्वं बोध्यते, नञ्रो वैफल्यात्पूर्वज्ञानवद- बाधकत्वप्रसङ्गाच्च। यदि रूप्याभावो नाम धर्मश्क्तेरन्यस्य वा वस्तुभृतो बोध्येत, तदाप्यबाधकत्वं स्याद्दस्वन्तर- ज्ञानवत्। प्रत्यक्षभ्रमस्य प्रत्यक्षमेव बाधकं नाभावज्ञानं दौर्बल्यादिति चेत्-नायं दोषस्स्यात्, भ्रमत्वात्। अभ्रमत्वे प्रत्यक्षमपि न बाधकं स्यात्तुल्यबलत्वात्। इ्योर्वा बाधस्स्यात्। प्रत्यक्षं च भावविषयं कथं रूप्यबाधकं स्यात्। विरोधात् बाधकमिति चेत्, भावज्ञानयोर्भिन्नविषययोर्न विरोधो युक्त: घटपटज्ञानयोरिव। अभिन्नविषययोर्नतरां घटज्ञानयोरिव। मायावादिनापि रूप्यस्य सत्वाभावं वदता तत्प्रमाणं बाध एष्टव्यः। बाधश्चेत्तमबोधयन् पर्य- वस्येत्, रूप्यसत्त्वमबाधितं तिष्ठेत्। अतस्तुच्छतैव बाधेन रूप्यस्य बोध्येति, न भाति तुच्छमिति गौस्तुच्छस्यात्या विरु- ध्यत एव। न चेत्तुच्छं भाति, कुतस्तस्य तुच्छत्वं निश्चितम्। अतुच्छं कस्मान्न भवेत्। तस्मात्तुच्छं न भाति चेत्- तुच्छं न भातौति न शक्ं वत्तुम्, तस्यान्ञातत्वात्। ज्ञातं हि इदमित्यमिति ब्रूयाल्लोकः । तस्माङ्वात्येव। अतस्तुच्छं न भातौति वदन मृषावादी स्यात्, जात्वैव अ्रन्यथा- 1 I (०तच व०)। 2 CD (चे त्तत्त० ) ।

-I. 56J कास दादिभङ्गा। १५०

वचनान्माता वन्ध्येतिवत्। विरुद्वार्थवादी च, तुच्छ- शब्दनैव अर्थाज्ज्ातत्वोत्तः। त्वङ्गान्तिनिट्ृत्त्यथ तद्दचन- मिति चेत्-न सद्दादिनामौद्क भमस्समस्ति, तुच्छस्याते: तुच्चस्य वा रूप्यवत् क्वचित्सिद्धत्वेनानभ्युपगमात्। अभ्युपगमे च तुच्छस्यातेस्सर्वात्मना अपलापो न युक्तः। मायावादिनापि तुच्छ्रान्तिमिच्छता तुच्छभ्रान्तौ तुच्छत्य स्वातिरेष्टव्या रूप्यभ्रान्ताविव रूप्यस्य, अरन्यथा न तद्भान्तिस्स्यात्। अतो न तुच्छस्य स्यात्यनर्हत्वम्, भ्रान्ती स्थातेः। न भ्रान्तौ तुच्छं स्ाति नापि रूप्यम्, किंतु मायैव रूप्यरूपा तुच्छरूपा च स्वातौति चेत्-त्थापि तुच्छरूपं नाम किंचिद्रूप्यरूपवत् स्थात्यहं सिद्म्। तस्मा- नायावादिनापि सद्दादिभिरिव न तुच्छं स्वातीति मद्दम- निषृत्त्यर्थमपि न युत्तं वक्तुम्, तुच्छभ्रमाभ्युपगमेपि तुच्छ- स्वातेरवश्याभ्युपेयत्वात्। नान्यथासौ तुच्छभ्रमस्स्यात्। यत् स्थाति तेन हि भ मो व्यर्पदिश्यते रूप्यभ्रम इति यथा। तस्मात्सर्वथा तुच्छं न स्थातौति वचो न युक्िमत् ॥ ५५ ॥ किंच- एष्टव्यैव च सन्मायावादिभ्यामि तुच्छधौः । तथा नाल्येव तत्कापि यथा भान्नान्यथा भ्रमः ॥५ू६ ॥ शुक्तिसामानाधिकर एयेन रूप्यं भ्रान्तौ भाति, न च तथा अस्ति अन्यथा सर्दा; अन्यथा भ्रमो न स्यात्। अतपशुक्रि- रूप्यसामानाधिकरसयस्य सद्दादिना तुच्छस्य स्ातिरेष्टव्या। तथा मायाया अतुच्छत्वेऽपि तस्या रूप्यत्वं सत्त्वं च 1 CD (·च्कख्या०)। 2 C (·मोऽप्यप०)।

१५८ इषसद्धिः। [I.56-

नास्येव, अनिर्वाच्यत्वात्। अतस्तदुभयं तुच्छमेव तरतुच्छ- वद्धान्तौ स्याति सामानाधिकरसयवदिति मायावादिनापि भ्रान्तौ तुच्छस्यातिरेष्टव्या सद्दादिनेव। तथा तद्वाधो- 5पि, अत एव। न हि तुच्चस्य तत्त्वं बोधयन् बाधो- Sतुच्छस्ातिम्स्यात् ॥ ५६ ॥ योन्यात्मनास्य मत्त्वेऽपि बाधे रूप्यात्मनास्ति न। मत्त्वेऽप्यव्यकरूपेग व्यक्तरूपेण नास्ति तत् ॥ ५७॥ यदि मायावादौ ब्रयात्-मायाविवर्तत्वाद्रूप्यस्य तद- स्तित्वस्य च स्वकारगमायात्मना सत्त्वान्न भ्रान्तौ तुच्छं स्यातौति, तथापि न बाधे रूप्यात्मना तरस्तौति च भाति, किंतु तुच्छमेव भाति। अतो भ्रान्तावपि तुच्छमेवाभान्ना- तुच्म्, अन्यथा बाधोऽप्यतुच्छतामेवास्य बोधयेत्। न त्वबोधि। न च मद्वौर्बा धत इत्युक्तम्। ननु सच्छुक्तिधौरेव तद्ज्ञानतज्जरूप्यादि दहति, अतस्सदौरेव बाधिका न तुच्चधौरिति चेत्-नैतद्युक्कम्, त्वयापि हि रूप्याभावज्ञान- मिष्टं तन्न कुत्राप्यस्तौति वदता। अतस्तस्यैव बाधकत्वं न्याय्यम्, प्रसिद्धत्वात्। अतो न भावज्ञानस्य बाधकत्वम्। रूप्यादेश्व अज्ञानजत्वाद्यप्रसिद्धं कल्पनीयम्। अज्ञानं च ज्ञानाभावः। अतस्तज्जं चेत् रूप्यादि, अ्रभावजत्वान्न मायाजं स्यात्। मायाप्यज्ञानं चेत्-साप्यभाव एवेति तज्जस्य नानिर्वाच्यता, अपि त्वसत्वं स्यात्। यद्वि यतो जातं तत्तदात्मकं त्वयेष्टम्। अतोऽसदेव रप्यादि, अ्रसत उत्पत्तेः । यद्यसज्जातमपि सत्-तथापि नानिर्वचनौयम्, 1 CD (तद्वोधो०)। 2 E ( ०घ इ.)।

-I. 59] कास द्ादि पङ्गा। १५६

सत्वात्। न चासज्जमनिर्वाच्यं त्वयेष्टम्। अ्रतो नानि- र्वाच्यता रूप्यादेः। अनिर्वाच्यत्वेऽपि मायायास्तज्जं रूप्यादि नानिर्वाच्यं स्यात्, अमायात्मकत्वात्। न ह्यसतो जायमानस्य पूर्वसिद्वमायात्मता स्यात्। न च सत्त्वे जन्म अर्थवत्। अनभिव्यकरूपेण मतोऽपि अ्भिव्यक्तरूपेग जन्मेति चेत्, तथाप्यभिव्यत्तरूपस्य प्रागमत्त्वादमाया- त्मता । ५७ ! व्यक्ताव्य क्रात्मनो रैक्ये सदा व्यक्तिर्भवेन्न वा। भेदे त्वव्यक्तभावेर्ऽप व्यक्तभावो न निश्चितः ॥५८॥ नन्वनभिव्यक्तमेवाभिव्यत्ं स्यात्, अतस्तयोरभेदात् नामज्जन्मेति चेत्-तदापि तयोरभेदात् सदाभिव्यक्ति- रनभिव्यत्तिरुभयं नोभयं वा स्यात्। न तच्र कार्यं कारगं वा किंचित्स्यात्। भेदे त्वनभिव्यत्तस्य भावेऽप्यभिव्यक्त- स्याभावात् तस्य अ्सतो जन्मेति न मायात्मता स्यात्। असचेज्जायते, किं तस्य मायया। नासतोऽसत्त्वाज्जन्मोति चेत्-न मतोऽपि, सत्वात्। सतो मायया जन्मेति चेत्-माययापि न सिद्वेनात्मना जायते, सिद्धत्वात्। असिद्देन चेत्, असतो जन्म। अतोऽमत एव जन्म सर्वस्य। असतश्चेज्जन्म, किं तस्य सता अनिर्वाच्चेन वा कारगेन। अतोऽसदेव असत एव जायते सर्वमिति न किंचिदनिर्वाच्यं सिध्येत् ॥ ५८ । किंच- नेहानिर्वचनौयत्वं दृश्यते न च युज्यते। तन्न सच्चेदसत्प्राप्तमसत्सत्रतियोगि हि॥ ५ूट ॥

१६० इषसिद्धि। [I.59

न तार्वादह लाकेऽनिर्वचनौयत्वं कस्यचचिदर्शनतस्सि्म्। नापि युक्तितः, उत्तेन न्यायेन। तच्चेदनिर्वाच्यं सन्न भवति, असदेव हि प्राप्तम्। असदेव हि सतः प्रतियोगि प्रसिद्धं नान्यत्किंचित्॥ ५ूट ।। सन्नेत्युत्ते न मंदेहोऽप्यनिर्वाच्यं न्वसन्न्विति। कार्यकारगायोरैक्यSनिर्वाच्यत्वे च को यमः ॥ ६० ॥ यद्यमदिव अनिर्वाच्यमपि सतः प्रतियोगि प्रसिद्धं स्यात्, तदा मन्न भवतौत्युत्त मंदेहस्स्यात्-अ्निर्वाच्यं नु तत्, असन्नु तदिति। न तु तथा मंशेरते जनाः, किं त्वसदित्येव निश्चिन्वन्ति। तस्मान्न सच्चेत्, तदसदेवेति नानिर्वाच्यं स्यात्। अपिच-असज्जन्मपरिहाराय कार्य- कारसयोरभेटेडनिर्वाच्यत्वे च इष्टे न कार्यकारणनियम- स्स्यात्। तस्मादसत एव असदेव सद्रूपे जायत इत्यभ्यु- पेयम्, कार्यकारणनियमसिद्यर्थम् ॥। ६०।। असद्दा असदेवेदमित्यमज्जन्म च श्रुतम्।

भवतां प्रमाखत्वेनातितरामिष्टा श्रुतिः प्रागुत्पत्तेरसदेव सर्व जगद्सत एव सद्रूपं जायत इत्याह-'त्ररसद्दा ददमग्र आसौत्ततो वै सदजायत,' 'असदेवेदमग्र आसोत्तत्सदासौत्' इत्याद्या। अतस्समस्तजगत्कारण- त्वादसदेव ब्रह्म। तत्प्राप्तिश्च मोक्षश्श्रुतः। अतस्संसारिखां अून्यताप्राप्तिरेव मोक्षः। तथाच श्रुतिः-'न प्रेत्य मंज्ञास्ति' इति बोधस्यापि मोक्षेऽभावं श्रावयति। त्रतो- 1 BCDE (०क्षश्रतः)।

-I.64] कासद्ाद निरासः। १६१

Sनादृत्तिसंभवात् 'न च पुनरावर्तते' इत्याद्या अनादत्ति- श्रुतिरप्युपपन्नार्था भवति-इति मर्वशन्यवादिनो मतं संक्षेपतो दर्शितम् ॥ ६१ ॥ तचोच्यते- मैवं मा चूचुदो मायामनिर्वाच्यामते यतः। नामत्सिद्विरसत्स्ातिर्दूरे काशा भमे तदा ॥ ६२॥ श्ून्यपक्ष एव भ्रान्तिबाधजन्मनाशबन्धमोक्षादि मंभवत, न मायापक्ष द्वत्येवं पूर्वोत्तर्हेत्वाभासैर्मा चूचुदो माम्- यतोऽनिर्वाच्यां मायां विना अमन्नाम न किंचित्सिध्येत्। अमतोऽसिद्वत्वादेव तस्य स्वातिर्दूरोत्सारिता, तस्या विष- याभावात्। अतोऽसतोऽप्रमिद्त्वात् अमतस्सद्रपेण स्याति- भ्रमः, तस्य चास्त्वबोधनं बाधः, असत एव सर्वस्य जन्म, असदेव कारगाम्, अतस्तदेव ब्रह्म, तत्प्राप्तिर्मोक्ष इत्या- दावसद्यपाश्रयेऽर्थे आशा मनोरथमाचर्माप न मंभवेत् तदा-असतोऽप्रसिद्धत्वादेव तद्यपाश्रयस्य मनोरथस्याप्य- संभवात्, सिद्वाश्रयत्वात्तस्य ॥ ६२ ॥ सतोऽन्यदस्यमन्नाम यदि भून्यं तदा कथम्। नास्ति चेन्नासतः स्ातिः कुतोऽमद्ीस्सदात्मना॥ ६३॥ कथं मायां विना असतोऽसिद्धिरिति चेत्, उच्चते- किमसन्नाम सतो भेदेन अस्ति, उत नास्ति। अस्ति चेत्- न तस्य तुच्छता, सत्वादेव। नास्ति चेत्, असत् स्थातौ- त्यादिवचोऽयुक्तम् ; अतस्तद्भान्तिमूलमेव ॥ ६३ ॥ नन्वस्तिनास्तिधौशब्दौ नैकार्थौ तेऽप्यमद्यतः । व्यचौक्कपोडस्ति नास्तौति समातो गतिरावयोः ॥६४॥ 21

१ ६२ इछ सिद्धि:। [I.64-

ननु नैकार्थौ किंतु भिन्नावेव, अन्यथा तद्यवहारासिद्वेः। नास्तिव्यवहारोऽनिर्वाच्यविषय एव, तुच्चस्यास्यातेरसत- स्वयेष्टस्येति चेत्-नैतद्युक्तम्, यतो मयोकं तुच्मसत्प्र- तौत्य सतो भेदेन, तसच्छब्देन चोका तद्यचीक्कृपस्वम्। यदि तन्न भात्यमच्छब्देन च नोक्तम्, न तद्विकल्पितं दूपितं च स्यात्। अतस्तदूषयतापि ज्ञेयत्वं शब्दवाच्यत्वं चाभ्युपेयम्, अन्यथा तद्विकल्याद्यमिङ्वेः। अपिच- अस्ति, उत नास्तौति विकल्पितवानमि। अतोऽनयो- भिन्नार्थता सिद्वा। न ह्यभिन्नार्थाभ्यां विकल्पते, विकल्पा- मिद्वेः। न चातुच्चार्थविवक्षायां मां प्रत्ययं नास्तिशब्द: प्रयोत्तव्यः, तस्य अतुच्छार्थतासिद्देर्मम। अतस्तुच्छविवक्षयैव प्रयुत्त:, अन्यथा 'नास्ति चेन्नासतः स्ातिः' दत्यच तुच्छस्यानुक्तत्वादतुच्छस्ातिरेव निरस्ता स्यात्। तस्मा- नास्यमत्तुच्छं भून्यमित्यादिशब्दार्थव्यवस्थापने या तव गतिः, सैव ममापीत्यावयोस्तुल्यैव गतिः ॥ ६४ । अतो नासत्तत्स्यात्याद्यसिद्विरिति चोदित श्रराह- मयाश्रितमसन्मायासिद्वं तच्च व्यचौक्कृपम्। न्यायैश्च लोकसिद्वैस्तन्मायामाचं न्यरूरूपम्[?]। ६५ू ॥ सत्यमस्ति नास्तौति च धियौ शब्दौ च व्यवहारेऽपि भिन्नार्थावेव ममापि, अन्यथा तद्यवहारासंभवात्। तथापि नास्यसदित्यादिशब्दार्थोऽसत् तुच्छं मया नाश्रितं व्यवहारे, तस्य तदयोग्यत्वात्। किंतु मायासिद्वमनि- र्वाच्यमसदाश्रितम्-तस्य अरतुच्छत्वात्तद्यवह्ारयोग्यत्वात्,

-I. 65] कसद्वाद निरासः। १६३

अतुच्छत्वेऽपि सतो नास्तिव्यवहारानईत्वाच्च। ननु तुच्छ- स्यापि तुच्छशब्दवाच्यत्वं स्वातिश्रास्ति, अ्रन्यथा तत् अबुद्यारूढं मया चानुतं कथं त्वया वाचा विकल्पते दूष्यते वा। नायं दोषः, यतस्तत्तुच्छं मायोत्थभ्रमसिद्वं त्वयोत्तं च श्रुत्वा तद्दाचकतया त्वयेष्टैश्शब्दैस्तद्विवक्षयैव प्रयुज्यमानैः त्वङ्गमनिदृत्त्यर्थं विकल्पितवान्दूषितवांश्चाहम् ; न तु प्रमाणतस्सिद्म्, नापि तद्दाचकतया गहौतमंबन्धै- प्शब्दैः। भ्रान्तिसिद्मेव सवैर्दृष्यते न प्रमागसिद्व- ममिद्वं वा, अशक्यत्वान्निष्प्रयोजनत्वाच् तद्दूपसस्य। न च विकल्पदूषणाभ्यां दूष्यसिद्वि:, अतिप्रमङ्गात्। न च भ्रान्ति- माचरात्तुच्स्य सिद्धि:, रूप्यादेरपि तत्प्रमङ्गात्। अतस्तुच्छं तुच्छस्यातिर्वा यत्किंचिद्वान्तौ स्फुरति तत्सवं माया- शरौरमेवेति भ्रान्तावपि तुच्छस्य नास्ति स्ातिः। अ्ररतो भ्रान्तावपि तुच्छरूपं चेत्स्ाति, रूप्यवत्तदपि स्थात्यहमिति यदुकतं तत्प्रत्युत्तम्-भ्रान्तौ स्फुरतो मायामात्रदेहत्वात्, तुच्छस्य च रूप्यवत् क्वचिदसिङ्वः। न च क्वापि मिद्धमेव भ्रान्तौ स्ातीति ते मतं मद्ादिवत्। न च रूप्यमप भ्रान्तौ भाति, तस्यारूप्यत्वात्। अतोऽरूप्यमेव रूप्यमिति भाति। एवमतुच्छमेव तुच्छमिति भ्रान्तौ भातौत्यभ्युपेयम्। तुच्छं चेद्गमे भाति, तस्यापि तुच्छत्वं रप्यस्येव त्वयाभ्युपेयं स्यात्। तुच्चस्य तुच्छान्तराभ्युपगमेऽनवस्था स्यात्। त्रतो

भवात्। भाव एवाभावस्याभावो नाभावान्तरमिति चेत्- 1 CDE (०स्तचच तु०)। 4CDE ( तत्पक्षे)।

दृष्मिद्धिः, [I. 65-

भावेऽप्यभावबुद्धिशब्दाविष्टौ चेत्, तथैव मर्वत तावेष्टव्यौ न तुच्छविषयौ। प्रतौतिन्यायविराधात् भावे तौ न युक्ताविति चेत्, अनिर्वाच्यविषयौ तर्हि ताविच्छ। भ्रमं च, अभावभ्रमस्यामत्स्वातित्वायोगात्। अतो न भ्रमेऽि

किं तत्सतोऽन्यदस्ति, उत नास्तीति-मत्वे घटादि वन्न भ्ून्यत्वम्, मायां विना अमतस्तत्स्ातेश्मिद्विमवोचम्, माययैव तत्सिद्िरिति म्थापयितुम्। भ्रम एव च मिद्धत्वाद्रप्यवत् त्वयोक्तममदपि मायामाचमिति रूप्यस्य मायामयत्व उक्रलकप्रसिद्वैरन्यायैनिरूपितवानस्मि। रूप्यस्य माया- मयत्वनिरुपरोन सर्वस्यैव भ्रमे स्फुरतो मायामाचत्वं निरूपितमेवेत्यभिप्रायः। अमदादिशब्दानाममद्गुद्ेश्च सत्तुच्विषयत्वायोगाच्च मायामात्रममदिति न्याय्यम्।

तुच्छवाचकतया त्वयेष्टानां तत्परतयैव मयापि प्रयुत्त- त्वात् नानिर्वचनीयतत्स्ातिनिरामप्रमङ्गः। न मन्नाप्य- सत् रुप्यादौत्युक्र्रपि त्वदिष्टतुच्छतानिरासार्थत्वात् नानिर्वा च्यतानिरासप्रसङ्गः। तस्मादमद्यवहारविषयो मायाविलसित एव। तथापि तद्यवहारनियमो युञ्यते रूप्यादिव्यवह्ारनियमवत्। अ्रतो मायां विना त्रसतो- Sसिङ्वे: असत्पक्षसाधनानि मायापक्षदूषणानि च अस- द्यपाश्रयाणि त्वयोक्तानि असन्निरासेनैव निरस्तानि। 1 BDE (०वन प्ू०)। 2 CDE (·च्चतां नि०)।

-1. 68] काम द्वाद निरास:। १ ६५

अतर््वदुक्तमाधनदूषणानां दूषणपरिहारा न प्रत्येकं प्रपच््यन्ते॥ ६५ ॥ तवामन्न तु मायैव वाच्यातस्सदमद्विदा। मदमद्गामनिर्वाच्यां मायां तां मा विजौघटः ॥६६॥ मम तावदुत्तेन न्यायेन मायामाचमसदिति स्थितम। तव तुन मायामाचममत्। अतस्वया मतो भेदेन अ्मत- मस्वरूपं वत्तव्यं घटादिव पटस्य। तस्य च सत्त्वेऽसत्वे च

विघटयामि, यथा त्वममदिति चेत्-मैवं क्रेशं कार्पोः। अशक्या हि मा एवं विघटयितुम्, मदमद्मामनिर्वाच्यत्वात्। अत एव न भिन्ना नाप्यभिन्ना मतः। तम्मानावयोस्समान- गतित्वम-यतोSमन्मायां नेच्छमि। इच्छमि चेत्, अस्तु ममानगतिता। न च मास्ति, पश्चद्वयाभावात् । ६६ ॥ अ्रमन्नास्तौत्यमत्तुक्तं नामतोऽभाव उच्चते। नामतोऽन्यत्सदप्युकतं मदस्तौति यथोच्यते॥६७॥

असत्येवास्तिशब्दोऽयं मायायामस्तिशब्दवत् ॥ ६८॥ मतोऽन्यदमदस्ति उत नास्तौति विकल्पिते, त्रस्ति नास्तौति वा मायामनिच्छता वाच्यम् ; उभयथाप्यमती- इसिद्िरित्युक्तमयुत्तम्, उभयथापि तत्सिद्वेः। कथम्। अ्म- न्नास्तौत्यसदेवोच्यते न तु तस्याभावः, नापि ततोऽन्यत् सत्। यथा अस्ति उत नास्ति सदिति विकल्पिते, तदेव सदस्तौति त्वयोच्यते न तु तस्य सत्त्वान्तरं नाप्यमत्वम्-एवमसत् सतोऽन्यन्ास्तौत्यक्ेऽप्यमतो नामि्िः। एवमस्तौत्यक्ेऽपि,

इष्ससिद्धि:। [I.68-

यतोऽसत एव स्वरूपबुबोधयिषया अस्तिशब्दानहैऽपि तस्मिन्नसत्येव अस्तिशब्द: प्रयुञ्यते न तु तत्सत्त्वविवक्षया- यथा मायायामनिर्वाच्यायामप्यस्तिशब्दो भान्त्याद्यवस्थायां माया अस्तौत्यादिप्रयोगेषु तव ॥ ६० ॥ ६८ ॥ सतोऽन्यत्वमताद्रूप्यान्न त्वमङ्गेदमत्तया। असद्भेदोऽपि सङ्गेदादिति चेदुक्तमुत्तरम् ॥ ६ैट॥ सतोऽर्थादसतोऽन्यत्वे घटादिव पटस्य, असतोऽपि मत्त्वं स्यात्-अन्यत्वात्पटवत्। मद्दच्च, मतोरेव लोकेऽन्यत्वदर्श- नात्। यद्यसतो न मत्वम्-किं सतोऽन्यत्, सद्दा कुतोऽन्यत् स्यात्। अतोऽन्यत्वे द्वयोरपि सत्त्वमभ्युपेयम्। अ्नन्यत्वे तु मत्स्वरूपवदमदपि नासत्स्यादिति चेत्-नैकोऽपि दोषो- डस्ति, यतम्मतोऽर्थादसतोऽन्यत्वं सतश्न तस्मादन्यत्वमतद्रप- त्वात् अनन्योन्यरूपत्वात् तयोः। न ह्यसत् मद्रपं भाति, सद्दा असद्रपम्। अतोऽतद्रपत्वादेवान्यत्वं तयोः, न तु सतोऽर्थादसतो भेदेन सत्तया। भेदधर्मस्य वा तस्य मत्तया। अतो भेदधर्माभावात् घटादिवन्नासतस्सत्त्वप्रसङ्ग:। भेदा- भावेऽप्यसतः सत्स्रूपवन्न सत्त्वं स्यात्, अतद्रपत्वेन प्रतोतेः। यथा भेदवादिनां भेदस्य भेदाभावेऽपि न भेदिस्वरूपतैव-एवमसतो भैदाभावेऽपि न सत्स्रूपतैव स्यात्, अतद्रपत्वात्। असतो भेदाभावे कथं घटाभा वः पटाभावः प्रागभावः प्रध्वंसाभाव इत्याद्यमङ्वेदव्यवहारो लोक इति चेत्, सोऽपि सतामेव घटादौनां भेदान्न तु स्वगतमेदात्-यथा घटयोर्भेदः पटयोर्भेद इत्यादिभेद- 1 CDE (०वः प्रा०)।

-I. 69] कासद्दाद निरास:। १६०

व्यवहारः तद्वेदाभावेऽपि, यथा च तवोपाधिभेदादाका- शादिभेदः। तस्मान्नासतोऽसिद्िः। नापि तच् सदसत्व- विकल्पस्य तद्रपाविरोधेनोत्तरवचनासंभवः, अरपरसस्ति नास्तौति तद्दचनसंभवस्योक्तत्वात्। अतो नास्ति मत्पक्षे किंचि- दत्तव्यम्। अस्ति चेद्रहीति चेत्, उक्तमुत्तरं त्वयैव तव। मया वा पूर्वमेवोत्तं 'सतोऽन्यदस्यमन्नाम' इत्यादिना। तथाहि-असतोऽपि सत्त्वेऽसत्त्वे च सदेवास्ति, नान्य- त्किंचिदिति तसतोऽसिद्िः; मतोऽन्यत्वे च असतस्सदन्तर- वत् सत्त्वम्, अनन्यत्वे च मदेव नान्यदिति असतोऽ- सिद्विरित्युक्म्। सतोऽनन्यत्वे च नामतोऽतद्रूपत्वम्। सतोऽपि तथा। न हि तदेवा तट्रपं स्यात्। यदि स्यात्- मदपि न मद्रूपं स्यात्, असदप्यमद्रूपम्। अनन्योन्यरूपत्वे च मदसतोरन्यत्वं घटपटवत् मत्त्वं च स्यात्। मदमद्रूपयोश्र भेदे सत्त्वं दयोः, अभेदे नान्यरूपता तयोः। असतोऽपि रूपवत्त्वे घटवत् सत्वम्, अरूपवत्त्वे तस्याभावात् कस्या- तद्रूपत्वम्। अरूपत्वे चासतो नास्य भेढो दष्टान्तस्स्यात्। भेदो हि रूपवानिष्यते। अरूपश्चेत्, मोऽप्यमता व्यास्ातः। तथा आकाशदिरपि, अरूपश्चेत्। रूपवांश्रेत्, नारूपस्या- सतो दृष्टान्तस्सोर्प भेदवत्। रूपवत्त्वे भेदस्याकाशादेश्व सत्वात् स्वरूपसिङ्व: तयोर्स्वगतभेदाभावेऽपपि घटादि- भेदादेव तयोर्भेदव्यवहारो युज्येतापि। न त्वरूपेऽसति, स्वरूपासिङ्केः। असत्यपि चेत् कोऽपि व्यवहारस्स्यात्-सर्व एव स्यात्, विशेषाभावात्। रूपवत्त्वे चासतस्स्वमुत्तम्। 1 BCE (० वासङ०)।

दष्मिद्धिः। [I.69-

भेदभेदिनोश्च स्वरूपमेदे तयोर्घटपटवत् भेदोऽ्भ्युपेयः । भेदाभावे च तयोरभेंदिस्वरूपवदभेदात् भेदिनामपि भेदा- मिद्वेर्भेदव्यवहारोऽप्यमद्यवहारवत् भ्रान्तिमूल एव। अतो भ्रान्तिमूलत्वे तु दृष्टान्तम्स्यात्, नान्यथा। मर्वं चैतत्पूर्व- मुक्तमेव मया मतो भेदाभा वे मत्स्वरूपवद्सतोऽपि मत्वमेवेत्यादि वदता। अमतश्न स्वरूपामिद्वेः तवास्ति- नास्तिशब्दप्रदटत्तिसंभवोत्रिकेशश्र व्यर्थः। मन्माययोस्तु त्रता न मयेदानौं किंचिद्वाच्यमस्ति ॥ ६ैट ॥ मदेव मर्वमित्युत्तं त्वयैवातोऽच वच्ति किम्। नन्वभागि मयामच्च द्वितौयेऽसति चः कथम् ॥७० ॥ 'न त्वमद्गेदमत्तया' इत्यनेन मतो भेदेनासतो न सत्त्वम्, नापि तस्य भेदधर्मसत्ता-इति वदता मदेव मर्वं नान्यत्किंचिदित्युक्तम्। अत एव तच शब्दप्ररत्तिश्न निरस्ता। अतस्वयैव तवोत्तरमुक्तम्, न मया किंचि- द्वाच्यमस्यवशिष्टम्। ननु मयोत्तं मच्चासच्च, न तु सदेव सर्वमिति। मैवं वोच :- असति द्वितौये तत्समुच्चयार्थस्य 'च 'कारस्यानुपपत्ते:, असतश्चावाच्यत्वात्तन शब्दाप्ररृत्ते- रुक्तत्वात् ॥७0 । मद्वितौयमसच्चेत्स्यात्सत्तृतौयं न किं भवेत्। सतोऽपि 'सद्दितौयत्वमयुत्तं किमुतासतः॥७१॥ यद्यसदपि सतो द्वितौयं स्यात्, सद्ासतः, तदा तृतौयं

! CDE (· वेऽस०)। 2 BDE (नन्वस०)। 3 CD ( सद्धि० )। 4 CD (सद्ि० )।

-1. 72] कामद्वाद निरस:।

चतुर्थं परार्धसंख्ापूरकं च स्यात्, तद्विशेषाभावात्। असतो भेदाभावान्न तृतीयादिभाव इति चेत्, न द्वितौय- भावोऽप्यत एव। न ह्यभिन्नं द्वितीयं स्यात्। मतोऽम- द्वितौयं स्यान्न त्वमत इति चेत्-न, अविशेषात्। यद्य मत्सतो द्वितीयं स्यात्, तत्किं नामतम्स्यात्। यत्य द्वितौयं तस्यामत्त्वे कस्य द्वितौयं स्यादिति चेत्-नायं दोषः, यथैव मत् अमतो द्वितौयमेवममदमतो द्वितौयं तृतौयं च स्यात्। अरतोऽनन्तान्यमन्ति म्युः। किंच-न सर्दप सतो द्वितीयम्, अभेदात्। किं पुनरमत्। मदन्तरं मतो द्वितौयमिति चेत्-तद मच्चेत्, न द्वितौयम्। न हि तदेव तस्य द्वितौयम। अमच्चेत्, नतराम्। मदन्तरं च मतोऽन्यत् मत्। न च मदेव मतोऽन्यत्स्यात्, अविशेषात्। मिथो भिन्नास्सद्विशेषास्सदन्तरागौति चेत्-ते्ऽपि मन्त- श्चेत, न भिन्नाः। भेदोऽपि मंश्चेत्, भेदभेदिविभागो न युक्तः। पुरस्ताच्च निरस्तो भेदः। तस्मात्सतो भेदाभावाच् सद्भेदा- दमद्वेद इत्ययुक्तम्। तस्मात्त्वयैवोक्तं तवोत्तरमिति सरक्कम्। अतो भेदव्यवहारवदसद्यवहारोऽपि मायाविलमितविषय एवेत्य्युपेयम्, सत्तुच्छयोस्तद्विपयत्वानुपपत्ते:।। ७१।। एतदेवोत्तरेग ग्रन्थेन प्रपश्चयत-

नाभिन्नेऽसति वा वाच्ये वाच्यवाचकते यतः ॥७२॥ यद्यमदपि शब्देनोच्यते-तदा तस्माच्छव्दादन्यत् तत् अतुच्छं चाभ्युपेयम्, अन्यथा वाच्यवाचकतायोगात्तयोः। 1 CDE ( यद्यत्मद्ि०)।

१७० इछसिद्धिः। [I.72-

वाच्याभावे कस्य वाच्यता, किं वा वदन् वाचकस्स्यात्। अ्तो वाच्याभावे वाचकोर्ऽि न स्यात्। वाच्यवाचकयो- रभेदेऽपि तथा। न हि वक्रैवोच्यते॥ ७२॥ आह शब्दर्स्वयं वाच्य इति शाब्दो न तत्तथा। ऐक्ये हि वक्ृता वा स्याद्वाच्यता वा न तूभयम् । ७३।। अचाह वैयाकरण :- शब्दस्स्वयमेव वाच्यो वक्ता चेति। न तद्युक्तम्। एकस्य हि शब्दस्य वक्कृता वाच्यता वा म्यात्, वाच्ये वक्ति चान्यस्मिंस्तन्य सति। तदभावे तु उभयमपि न स्यात्, एकस्यैवोभयासंभवात् ॥७३॥ तथाहि- वत्तृत्वेन समाप्तत्वाद्दाच्यत्वं तस्य न धवने:। ध्वन्यंशौ वत्तृवाच्यौ चेत्तदा वत्तुर्न वाच्यता॥७४॥ यदा हि स वक्ता स्यात्तदा वत्तृत्वेनैव समाप्तत्वात्तस्य शब्दस्य न तद्दाच्यत्वम्। यदापि वाच्यस्तदापि वाच्य- त्वेनैव समाप्तत्वान्न तस्य तद्दकृता। अतो नोभयं युग- पत्क्रमेगा वा एकस्यैव संभवेत्। ध्वनेरेकोऽशो वक्ता, अन्यो वाच्य इति चेत्-तदापि वकंशस्य न वाच्यता स्यात्, वाच्यांशस्य च न वक्तृता। ननु 'शब्दः,' 'ध्वनिः,' 'अभिधा,' 'वाचकः'-इत्यादयपशब्दास्स्वात्मानमपि वद- न्तौति चेत्, तथाप्यन्यं वदन्त एव स्वात्मानमपि वदन्तीति शब्दवाच्या अपि ते नात्यन्तमभिन्नार्थाः। अर्थवाच्यास्तु घटादिशब्दा नात्मानं स्पृशन्ति। अ्रतो वत्तृवाच्ययोः शब्दार्थयोर्भेदसिद्वेशशब्द एव स्वयं वाच्य दत्ययुक्तम्।

-I. 74] शब्दद्वितखराडनम्।

रभेदात्। अभेदेऽपि तयोः, सर्वार्था नां तत्तच्छब्दभ्योऽ- भेदात् तेषामपि तद्ाचकाच्छब्दशब्दादभेदस्स्यात्। अत- श्चेन्द्रियमनोबुद्यात्मार्थानां तच्छब्दानां च शब्दशब्दादन- न्यत्वात्तस्य च जडत्वान्न किंचित्प्रकाशेत। तरजडात्मा- भेदात् आत्मशब्दोऽप्यजड एवेति चेत्, तर्हि शब्दा- र्थयोरभेदाच्चब्दस्यार्थभावो न पुनरर्थस्य शब्दभावः। अतस्सर्वे शब्दार्स्वार्था एव स्युः। अथोच्येत अवाच्यत्वा- दात्मनो नाभेदशशब्दात्, अतो नाजडाभावात् सर्वस्या- प्रकाशप्रसङ्ग द्ति-तदापि इन्द्रियादौनां शब्दशब्दा- भेदात्, तैश्च विना तस्यासिद्वेः, तदनन्यत्वाच्च मर्वस्याना- त्मजातस्य, न किंचिदनात्मवस्तु प्रकाशेत। अतो नाभेद- पशब्दार्थयोः। असतश्चामच्छ्दात् मतोऽभेदेऽमद्यवहारो निविषयम्स्यात्। असच्छब्द एवामद्यवहार इति चेत्- न, तस्य सत्वात्। तथापि स्याच्चेत्-न तच मद्यवहार- सस्यात्, दयोरेकविषयत्वेऽन्यापि तत्प्रसङ्गात्। अतश्च अरसच्छब्दे शब्दबुद्विरस्तिबुद्धिश्च न म्यात्। अ्रस्ति चोभयं शब्दान्तरेष्टिव-अतो नामच्छन्देऽमद्यवहारो युक्त- पशब्दान्तरेष्विव, अन्यथा तचापि तत्प्रमङ्गात्। अस- चन्देऽसत्कल्पितमिति तवैवामद्यवहार दति चेत्, तर्हि नाभिन्नं शब्दात्। अमदमेदे शब्दस्यापि कल्पितत्वम्, असतोऽप्यकल्पितत्वं वा स्यात्। अतश्च द्योरपि कल्पित- त्वमकल्पितत्वं वेति शब्दऽसत्कल्पितमित्ययुक्तम्। अर्थ एव कल्पितः, न शब्द इति चेत्-तर्हि तयोरभेदो न युक्तः 1 DE (० नां तच्क०)।

१७२ इछससिद्धिः। [I.74-

कल्पिताकल्पितयोः। घटाद्योऽपि तच्छब्देषु कल्पिताश्चेत्, ए्तेनैव व्यास्थाता द्रष्टव्याः। वाच्यस्य च कल्पितत्वे वाचकस्य शब्दस्यापि वाच्यत्वात् कल्पितत्वमेव। त्रतोऽ- वाच्यवाचकरूपमात्मतत्वमेवाकल्पितमिति तवैव शब्दार्थौं कल्पितौ ; न तुशब्देऽर्थः-तस्यापि कल्पितत्वात्तचार्थ- कल्पनायोगात्, तकल्पित एव सर्वस्य कल्प्यत्वात्। न हि कल्पिताशया कल्पनेति वश्यामः । तौ च शब्दार्थौ मिथो भेट्नैव परिकल्पिती। अतश्शब्द एव वाच्यो वाचक-

शब्दब्रह्मविवर्तत्वाद्ाच्यवाचकयोभवेत्। शब्दत्वमिति चेन्मैवमशब्दं ब्रह्म हि प्रुतम् ॥७५॥ यर्द्याप वाच्यवाचकौ मिथो भिन्नावेव कल्पितौ, तथापि कल्पितत्वादित्यर्थः, अतः-तदभेदात् तयोश्शब्दत्वोपपत्ते: शब्द एव वाच्यो वाचकश्चेति नायुक्तमिति चेत्-मैवं मंस्थाः, कल्पिता- कल्पितयोरभेदायोगा्गह्मराश्च शब्दत्वे प्रमाणभावात्। कल्पिताकल्पितयोर्ह्यमेदे इयोः कल्पितत्वमकल्पितत्वं वा स्यादित्युक्तम्। ब्रह्मराश्च कल्पितत्वे तस्याब्रह्मत्वादकल्पितं ब्रह्म अन्यदभ्युपेयम्। प्रपञ्चस्य वा तकल्पितत्वे ब्रह्मा- भिन्नत्वे च वाच्यवाचकादिभेदप्रतिभा न स्यात्, ब्रह्मण- स्तङ्गेदहौनत्वात्। अत एव नाभिन्नं प्रपश्नाङ्गह्मेष्यते। दष्यते चेत्-अब्रह्म स्यात्, अब्रह्मलक्षणात्वात् प्रपञ्चस्य । न च प्रपञ्चमूलं ब्रह्म स्यात्। न हि तदेव तस्य मूलम्। 1C ( ०म्य क०)।

-1. 75] १७३

तन्मूलं चेष्यते ब्रह्म। अतोऽकल्पितत्वेऽि प्रपश्वस्य नाभेदो ब्रह्मणो युक्तः । किं पुनः कल्पितत्वे। भेदो भेदा- भेदौ[दः!] च निरस्तौ। तस्मान्मायाकल्पित एव प्रपश्वो ब्रह्मगि, न भिन्नो नाभिन्नो नापि भिन्नाभिन्नस्स ब्रह्मण इति चाभ्युपेयम्। उत्तं हि 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इत्यादयर्वचनैः। अतः 'ददं मर्वं यदयमात्मा' इत्यादन्यपि वचांसि न प्रपञ्चस्यात्मनोऽभेदं वर्दन्ति, किं त्वैकात्यमेव बोधयन्ति। तस्य भेदाद्यभावेन कल्पितत्वमेव सचयन्ति॥ नन्वेवं तर्ह्यात्मैव सर्वमतिवत् शब्द एव वाच्यो वाचक- श्रति वयमपप ब्रुमः। तदुक्तम-'अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम्। विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः॥' दति। नैवमपि तद्चो युत्तं शब्दो ब्रह्मति, प्रमागा- भावात्। अब्रह्मत्वं चोतं शब्दस्य, तस्यापि कल्पितत्वात्। दन्ट्रियग्राह्यत्वाच्च रूपादिवत्तस्याब्रह्मत्वं युक्तम्। न चा- निन्द्रियग्रा ह्यश्शब्दस्स्यात्, श्रोचग्राह्ये शब्दशब्दप्रयोगात्। आन्तरोऽपि शब्दशशब्दत्वात् बाह्यशब्दवच्चोचग्राह्य एव। 'कर्णावपिधाय ऋृणोति' इति च अ्र्तेः। श्रोचाग्राह्यत्वे-

बुद्मग्राह्यश्चेत्त्वयेष्टशशब्द :- सोडस्वयंप्रकाशश्चेत्, न सिध्येत् ; स्वयंप्रकाशश्चेत्, आत्मव स्यात्। न चात्मा शब्दः, त्प्र- सिद्वेश्शाब्दन्ञत्वाच्च। न च जयो ज्ञाता स्यात् घटवत्। अन्ञेयस्याशब्दत्वात् नेयस्य च घटादिवद्ब्रह्मत्वात् न 1 BCDE (०वि वाभ्य०)। 2 CE (श्रुते)।

१७४ इछ्टसिद्धि:। [I. 75-

ब्रह्मणश्शब्दत्वम्। न च शब्दो ब्रह्मेति अ्रुतिरस्ति। यदि नामास्ति तथापि सा अन्यपरा; न तु शब्दस्य ब्रह्मत्वं ब्रह्मणो वा शब्दत्वं वदेत्, उत्तभ्यो हेतुभ्यपशब्दस्या- शब्दत्वेऽब्रह्मत्वप्रसङ्गात्। 'यद्दाचा- नभ्युदितं येन वागभ्युद्यते,' 'यच्छ्रोचे न शृणोति,' 'अशब्दमस्पर्शम्' इत्यादेर्न शब्दो ब्रह्म नापि शब्द- वदिति श्रुतम्। अतशशब्दो ब्रह्मेत्ययुक्तम्। तरतो ब्रह्म- विवर्तत्वेऽपि जगतोऽशब्दविवर्तत्वात् 'ब्रह्मैवे दम्,''आत्मै- वेदम्' इतिवत्, शब्द एव वाच्यो वाचकश्चेत्ययु तं वत्तुम्। अ्तो न शब्दाद्वैतमिद्धिः ॥ नन्वेवं तर्हि आरत्माद्वैतमपि ते न सिध्यत्येव, त्रात्मनोS- ब्रह्मत्वात्। आत्मा ह्यहमिति ज्ञायते। न च जेयं ब्रह्मे- चमि। अहंकर्ताप्यनात्मा, जेयत्वात् घटादिवदिति चेत्- न तस्यैवा स्याना !]त्मत्वम्, अहमित्यात्मशब्दवाच्यत्वात्। अमुख् आत्मा आत्मशब्दवाच्यो मुरस्वात्मा ब्रह्मैव, तस्यात्मत्वश्रुतेरज्ञेयत्वाच्च। तच्च ब्रह्मात्मादिशब्दैर्लक्ष्यते, न तूच्यते जञायते वा 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादिश्रुतेः। लक्ष्यस्यैव च परमात्मनोऽद्दैतत्वम्, न तु वाच्यस्येति चेत्- एवं शब्दोऽपि मुख्ो ब्रह्मैव, न तु वाच्यः। अतो ब्रह्मैव शब्दशब्देन लक्ष्यत इति न शब्दाद्वैतासिद्िरिति चेत्-न, उत्तोत्तरत्वात्। शब्दस्य ह्यब्रह्मत्वे प्रमामस्ति, न तु ब्रह्मत्वे। न च शब्दस्यान्ञेयत्वप्रसिद्धिरिति च। आरत्मनस्तु

1 CD (०भ्युद्यते)। 2 CDE ( · दमिति०)। 3 CDE ( • क्रमतो)।

-I. 76] पराब्दाद्वेतखराइन म्

'तत्त्वमसि,' 'अहं ब्रह्मास्मि,' 'त्रयमात्मा ब्रह्म' इत्यादि- श्रुतिषु ब्रह्मत्वं ज्ञातम्। न त्वेवमब्रह्मत्वं श्रुतं क्वचित्। अज्ञेयत्वं चात्मनः प्रमिद्म्, ज्ञातृत्वप्रसिद्वेः। न ह्येकस्यैव निरंशस्य ज्ञातृत्वं तज्ज्ेयत्वं च युगपत् क्रमेश वा संभवति। नेयत्वे चान्यज्ञेयत्वमन्त्वमनात्मत्वं च घटादिवत्स्यात्। अतोऽज्ञेय आत्मा, जञत्वादात्मत्वाच्च। नेयत्वे चानात्मत्वं घटवत्स्यादित्युक्तम्। नैवं शब्दस्य जञत्वमात्मत्वं वा प्रसिद्दम्, येनाज्ञयत्वं प्रमिध्येत्। अतश्शब्दस्य ज्ञेयत्वात् ब्रह्मत्वं प्रत्यक्षादिविरुद्धं नत्वात्मनः, अतद्दिषयत्वात्। सुखदुःखे-

भवितुरात्मनो धर्माः। म चात्मा जातिगुशक्रियादिरहित- त्वादवाच्यः। तस्मिन्नपि व्यवहारे अहंशब्दः प्रयुज्यते- अहं सुखाद्यनुभवामौति। तस्मान्नात्मनो ब्रह्मत्वं विरुध्यते। न चानात्मनो ब्रह्मत्वं युक्तम्, घटादिवद चेतनत्वात्- चतनत्वेऽप्यात्मनोऽभेदात् ब्रह्मगोऽनात्मत्वायोगात्, भेदे- उय्यात्मना मद्ितीयत्वात् ब्रह्मत्वानुपपत्तेः। तस्मादात्मादि- शब्दर्ब्रह्मात्मनोर्लक्ष्यत्वं युक्तम्, न तु शब्दशब्दन ।७५।। अपि द- शब्दशब्देन लक्ष्यत्वे ब्रह्मणो नात्मतोदिता। भवेच्छब्द ददंबुद्देर्नाहं ब्रह्मेति धौस्तदा॥७६॥ शब्दशब्देन ब्रह्मणो लक्ष्यत्वे शब्दस्य पराक्रेनैव प्रतौते: प्रत्यक्ता ब्रह्मणो नोक्ता स्यात्। अजञं बोधयता शब्दस्या- प्रत्यक्कात् अप्रत्यक्तवोक्ता स्यात् शाखाचन्द्र इतिवत्। न ह्यनः शब्दशब्दात्परागर्थात् ब्रह्मः प्रत्यक्कं प्रतिपत्तं

१ ७६ इष्मिद्धिः। [I.76-

क्षमते, अन्यतोऽप्रतिपन्नत्वात्। न हि शाखाशब्दाददृष्ट- पूर्वस्यापि चन्द्रस्य प्रत्यक्कं प्रतोयते किं त्वप्रत्यक्कमेव, चन्द्रस्या-

ग्नात्मत्वप्रमिद्वेश्च भान्त्या, शब्दो ब्रह्मेत्युक्ते परागेव ब्रह्म उक्नमन्नो मन्यते न तु प्रत्यक्। आ्रत्मशब्देनानुक्त- त्वाच्च। अतोऽहं ब्रह्मेति धौर्न भवेत्, अनात्मा ब्रह्मति वा धौर्भवेत्। तदा 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिश्रुतिविरोधः, ब्रह्मगश्चाब्रह्म त्वमनात्मत्वे घटादिवदित्याद्युक्तन्यायविरोधः प्रत्यक्षविरोधश्च स्यात्। आरत्मादिशन्दैश्र ब्रह्मणो लक्ष्यत्वे न कश्रिद्विरोध इत्युक्म्। तस्मादात्माद्वैतमेव सिध्यति, न शब्दद्वतं घटाद्वैतं वेति मिद्म्। अतो वाचकाच्छब्दाद्ाच्या- भेदे न वाच्यवाचकते स्यातामिति युक्तमेवोक्तम् ॥ ७६ ॥ अमति तु वाच्े तम्यामत्त्वादेवावाच्यत्वात्, सर्ननाप शब्दो न वक्ता स्यात्। अतोऽमदप शब्दवाच्यं चत्, तदभून्यमिष्यताम्। तदेतदाह- नासतो वाच्यतासत्वान्नातो वक्तापि म ध्वनिः । ततोऽसच्छब्दवाच्यं चेत्तदभून्यमुपेयताम् ॥७॥ इतश्च- अज्ञेयत्वान्न श्ून्येन संबन्धग्रहणं ध्वनेः। नातो वक्ति ध्वनिश्शृन्यं बुद्धिर्बोध्यं विना न हि॥७८॥ अज्ञेयत्वाच्छून्यस्य तेन शब्दस्य संबन्धग्रहणासंभवार्दप न भून्यं शब्दो वकि। अज्ञेयत्वं च स्वरूपाभावात्, बोध्यं

1 CD ( .गे विज्ञा०)। 2 CDE ( अतोडइं)। 3 CE (० त्वं न नामात्म०)। 4CDE ( ० वाच्यखे० )।

-I. 81] बसद्वादनिरासः।

विना बुद्देरभावाच्च। न चैवं चोदं त्वया-भून्यं शब्दे- नैवोका तस्यावाच्यतां ब्रूष इति, यतप्शून्यं तद्दाचकांश्च शब्दांस्वद्धान्तिपरिकल्पितानेवाश्रित्य भन्यस्याज्ञेयत्वम- वाच्यत्वं चोच्यते न्यायेनेति पूर्वमेवोत्तम् ॥७८। भून्यं चेज्जायते बुद्या बुद्ेरन्यत्सदिष्यताम्। बुद्देश्च बुद्धिबोध्यत्वमभेदान्न हि युज्यते॥ ७८।। भून्यमपि बुद्या ज्ञायते चेत्, तत् बुद्देरन्यत् सदनिर्वाच्यं वा अभ्युपेयम्। श्रून्यस्यान्ञयत्वं ह्युक्तं तुच्छत्वे 'बुद्धिर्बोष्यं विना न हि' इत्यादिना। अनन्यच्चेत् बुद्देषशून्यम्, अबोध्यं स्यात् बुद्या। न हि बुड्ैव बुद्धिर्बोध्या-भेदा- भावात्, बुद्धित्वेन बोध्यत्वेन वा समाप्तेरेकस्या बुद्देरुभया- संभवात् ॥ ७६ । तपि च- बुद्या चेदुद्या बुद्धिर्बोध्या तचात्मसंश्रयः। बुद्वेरसिद्वौ तद्दोध्यबुद्विसिद्विः कथं भवेत् ॥ ८० ॥ बुद्यान्ययैव चेद्ुद्विर्बोध्या तचानवस्थितिः । बोध्यान्ययैव सान्यापि बुद्धिर्बोध्यान्यबुद्दया ॥८१॥ यदि बुद्धियैद्या बोध्या-स्वयंबुद्दया चेत् बुद्या स्वयं बोध्या, आत्माश्रयत्वं तत्सिद्वौ तत्सिद्विरिति ; अ्रबुद्दया चेडुझा, बुद्यसिद्वौ तद्दोध्यासिद्विः; अन्यबुद्दया चेत्, अन-

बोद्वा च बुद्धेरन्यो !]भ्युपेयः॥८०॥८१॥ ' BD (०वोक्का त०)। 23

इछसिद्धि: । [I.82-

बुद्धिमालम्व्य बुद्धिश्चेत्स्याद्दोर्जाता न नश्यति। नाशे न काचिदुद्विस्स्यात्पूर्वाभावे परा न हि ॥८२॥ अर्थाभावे किमालम्बनं बुड्डेः। बुद्धिरेव चेत्, तच्न यदि पूर्वालम्बना उत्तरा बुद्धि :- पूर्वापि तत्पूर्वालम्बना सतौ उत्तरालम्बनमिति न काचिदुद्विर्जाता नश्येत्। नाशे तु पूर्वबुद्यभावे तदालम्बना उत्तरापि न भवेत्। अ्रतस्तदा- लम्बना अन्या न जायत इति न काचिद्रुद्विस्स्यात्। ८२॥ आत्मानमंशं वालम्व्य स्याच्चेद्त्वैव सा भवेत्। नात्मांशो वास्यभृताया धियो नित्यत्वमन्यथा॥८३॥ यदि स्वमात्मानं स्वांशं वा आलम्व्य बुद्धिर्भवेत्, भूत्वैव सा भवेत्। न ह्यभूताया आरात्मा अंशो वा अस्ति। त्रस्ति चेत्-नित्या स्यात्, जन्मना विनापि भावात् ॥८३॥ न निरालम्बना बुद्धिर्भाति मालम्बना यतः। भून्यं चेद्रुद्विबोध्यं तदनिर्वाच्यमुपेहि भोः॥८४॥ न च निरालम्बनैव बुद्धि:, सालम्बनत्वेन प्रतौतेः। अन्यथा बुद्धिरेव न स्यात्। तस्माद्ुद्विबोध्ययोरभेदायोगात् भून्यमपि बुद्धिबोध्यं चेत्-अरबुद्वित्वादतुच्छत्वात् सत्त्वस्य चानिष्टत्वात् भून्यस्य, तत् अनिर्वाच्यमुपेहि भोः। ननु बुद्विबोध्यत्वं नानिर्वचनौयत्वव्याप्तं तवापि। सत्यम्, नाहं बुद्धिबोध्यत्वात् शब्दवाच्यत्वाद्दा अनिर्वचनीयत्वमसतस्साध- यामि-सतोऽपि तयोर्व्यवहारे भावात्; किंतु ताभ्यां तुच्छ्त्वमसतो वारयामि। सत्त्वं त्वसतो नेष्यते न युञ्यते च। अतोऽनिर्वाच्यमसद्दन्ि, न तु ताभ्यामेव। न चासतो बुद्धिबोध्यत्वं वच्ति ; किंतु बुद्धिबोध्यं चेत्, तदतुच्छमेवेति।

-I. 89] कसद्वादनिरासः। १७६

अतो नानिर्वाच्यस्य बुद्धिबोध्यत्वाभ्युपगमप्रसङ्गश्व। अ्तो मायैव असदिति सिड्म् ॥ ८४ ॥ स्वरूपेणापि न स्थातिर्युत्ता भून्यस्य भून्यतः । कुतस्सदात्मना तस्य स्थातिस्तच कथं भ्रमः ॥ ८५॥ अन्यस्य भून्यत्वादेव स्वरूपासिङ्के:, स्वरूपेणापि न स्यातिर्युत्ता। अतस्तस्य सदात्मना स्थातिर्भान्तिरित्याद्युत्त्ं सर्वमयुक्तमेवेत्युक्तार्थोपसंहारः ॥ ८५॥। यदि मद्रूप्यरूपेण भून्यस्य स्वातिमञ्रमा। युक्तां तु मनुषेऽथापि दोषाब्धिं न तरिष्यमि ॥८६॥ यदि मता रूप्यरूपेण भून्यस्यैव साक्षात् स्ातिं युक्तां मन्यमे, तथापि दोषममुद्रं न तरिष्यमि ॥ ८६॥ तत्कथमिति चेत्, मणु- भाति रूप्यात्मता यास्य मा स्वतः किमुतान्यतः । स्वतश्रेन्न ततोऽपेयात्तद्रूपत्वान्न भून्यता ॥ ८७। या त्वयेष्टा रूप्यात्मता शन्यस्य भाति, किं सा तस्य स्वतम्मिद्वा उतान्यत आगता। आद्े कल्पे मा शून्या'- ननापगच्छेत्कदाचिदपि, तट्रपत्वात्। अतश्चास्य रूप्यरूप- त्वान्न भून्यत्वं रूप्यस्येव ।। ८७ ।। अतश्च- भून्यबुद्विर्म्या तच ततो बाधो सृषा भवेत्। अम्पा रूप्यबुद्विश्च वस्तुतत्त्वनिवेदनात् ॥ ८८॥ रूप्यापाये तयोरैक्याच्छून्यापायो भवेड्डवम्। रूप्यापायेऽपि चेच्छून्यं नापैत्यस्यागतं तु तत्।। ८८॥ 1 C ( ०न्या नाप०)।

१८० इषसिद्धि:। [I.89 --

रूप्यात्मताया अपाये भून्यस्याप्यपायस्स्यात्, तस्यास्त- त्सरूपत्वात्; अन्यथा मास्य आगतैव स्यात्, न तु स्वरूपम्।८८॥। ८ह।। देशान्तरादिगं रूय्यमागतं यदि भाति वा। भून्ये मत्स्यातिरिष्टा ते शुक्ती किं नैवमिष्यते॥८०॥ आगतत्वपक्षेऽ्पि सद्वादिनामिवान्यच देशान्तरादौ मदेव तवापि शून्ये भाति-आगतमनागतमेव वा- भुक्ताविव सद्दादिनां[!] यदि, तदा भून्ये सत्स्वातिरिष्टा स्यात्। तथा च मति, किं शुक्तावेव नैवमिष्यते। अ्रसत्स्ा- तिश्चेन्न सिध्यति, दथैव सत्पक्षपरित्याग इत्यभिप्रायः॥८०। रूप्यमन्यस्थमाभाति शून्य आगत्य वा यदि। तदेव भाति नो शून्यं भाति तद्ि ततः पृथक॥१ ॥ रूप्यमन्यस्थमागत्य अनागत्य वा यदि भ्रून्ये भाति-तदा तदेव रूप्यात्मना भाति न शून्यम्, तयोरन्यत्वात् ॥ ६ १ । भून्यगौ भ्रान्तिबाधौ चेत्तत्काले प्राक्ततः परम्। विशेषेऽसति तुच्छत्वात्तस्य तौ स्तां सदा न वा ॥ ८२। भून्यगतौ चेद्ान्तिबाधौ तयोर्भावकाले ततः प्रागु- त्तरकाले च भून्यस्य तुच्छत्वाद्दिशेषाभावात् भ्रान्तिबाधौ सदैव तन्र स्याताम्; न वा कदाचित्, विशेषाभावादेव तस्य। अत एव न हेतुतोऽपि नियमः। कालाद्यनर्वच्छन्न- त्वाच्च देशन्तरादौ सत् रूप्यं भून्ये भातौति चायुक्तम्। अतस्सदैव भ्रान्तिर्स्यान्न वा। बाघश् ॥६२॥ 1 BDE (·गततेव)। 2 CDE (० रादिस०)।

-I. 95] वासद्वादनिगसः। १८१

ून्यं रूप्यात्मना जातं भाति चेत्तच न भ्रमः । रूप्ये च शून्यबुद्दिस्स्यात्कुम्भादाविव मन्मतिः॥६३। न शून्यस्य स्वाभाविकं रूप्यात्मकत्वं, नाप्यन्यच 'सत् आगतम्; किंतु शून्यमेव रूप्यात्मना जातं भाति मदिव घटात्मनेति चेत्-तर्हि घटधौरिव रूप्यधौरपि न भ्रान्तिस्स्यात्। रूप्ये च शून्यबुद्धिस्स्यात् घटादाविव मृदुद्विः ॥। ३ ।। अनंशत्वान्न जन्मास्य सांशत्वेऽनित्यतास्तिते। जातं चेननावशेषोऽस्य रूप्यभावे कुतः फणौ ॥ ८४ ॥ न च जन्म युज्यते भून्यस्य-निरंशत्वात् मांशानामेव मृदादौनां जन्मदर्शनात्। निरंशस्यापि ब्रह्मवत् जन्मेति चेत्-न, तस्याभून्यत्वात्। न च तम्यापि साक्षाज्जन्म, उत्तवक्ष्यमासदोपप्रसङ्गात्। अतो माययैव तज्जन्म, अमतस्तु न माययापौति वक्ष्यते। अतस्सतोऽपि निरंशस्य अ्रमायया जन्म इच्छतां ममानमिदं दृपगं द्रष्टव्यम्। मांशत्वे च शून्यस्यानित्यत्वं घटवदभून्यत्वं च स्यात्। निरंशस्यापि चेज्जन्म भून्यस्य स्यात्, तत्कृत्स्म्यैव स्यात्। तस्य च रूप्यभावे न रज्जुसर्पादिभावस्स्यात्, तस्यावशिष्ट- रूपान्तराभावात्॥६४।। नान्यदापि फणौ भून्याङ्गवेच्छून्यस्य नाशतः । भ्रून्ये तिष्ठति रूप्यं चेज्जायते भून्यजन्म न ॥ ६५ ॥ नष्टे रूप्यभावे शून्यात्फणी भवतौति चेत्-न, रूप्य- भावकाल एव शन्यस्य नष्टत्वात्। तदापि तच्छून्यात्मनैव 1 BD (सदगतम्)।

१८२ इछसिद्धि:। [I.95-

चेत् स्थितम्, न तस्य रूप्यभावोऽभृत्[?]। न च भून्यात्मना रूप्यात्मना च भाव:, अनंशत्वात्। अतपशन्यं रूप्यं वा स्यान्नोभयम्। भ्रून्ये तिष्ठत्येव रूप्यं जायते चेत्, न तच्छन्यजन्म स्यात् ॥ ८५ ॥ स्थासु चेज्जायते भून्यं सदा जन्माविशेषतः। मळद्दा कत्सजन्मैवं ऊत्सतनाशस्सऊत्सदा ।। ६६।। स्थास्न्वेव चेज्जायते शन्यम्-मदैव जन्म मदा च विशेषाभावात्पूर्वोत्तरक्षगायोः। अत एव सक्द्दा कत्स्य भृतभविष्यद्वर्तमानकार्यस्य जन्म स्यात्। एवं अत्त्स्य नाशस्सक्देव। सदा च सकत्कृ त््स्य जन्म मदा च, सकत्कृत्सस्य नाशञ्च स्यात्, विशेषाभावादेव ॥ ८ई।। मह वा स्तां जनिध्वंमौ नियमे हेत्वमंभवात्। मिथो विरोधाद्दा न स्तां जनिध्वंसौ कदाचन ।।७।। महैव च जनिध्वंसौ स्याताम्-तयो: क्रमनियमहेत्व- संभवात्, कारणस्यैकत्वादेकरूपत्वाच्च। जन्मनाशयोर्न सहभावो युक्तस्तयोरन्योन्यविरोधादजातस्य च नाश- भावादिति चेत्-तथापि तावेव न स्यातां न तु तयो: क्रमभाव:, तन्नियमहेत्वभावस्योक्तत्वात्। यदि च जन्म- नाशयोर्भावाभावरूपत्वात् सहभावो विरुध्यते-अ्रसतो जन्म, सतश्च नाशो न स्यात्। भावो हि जन्म। यस्य च भाव: तदस[त; अ]तो नासतो जन्म स्यात्। स्याच्चेत्, भावाभावावेकस्य विरुद्चौ स्याताम्। भावाभावावेकस्या- विरुद्वौ न तु सहेति चेत्-किं निरत्तेऽसख्वे असतो जन्म, 1 CD ( • तन्ननापुख)। 2 CDE ( ०न्मास० )।

-1. 98] असद्वादनिरास:। १८

उत अनिट्टत्ते। अनिटत्ते चेत्, भावाभावयोस्सदभाव सस्यात्। निट्टत्ते चेत्-निवत्तिरपि जन्मैव चेत्, उत्तस्सह- भावस्स्यात्। जन्मनि च जन्मेत्यनवस्था। त्रजन्मत्वेऽपि त्रसत्वनिवत्तिस्सत्त्वप्राप्तिश्चेत्, तथाप्यस्ति महभावः। किंच-जन्मनः प्रागप्यसतस्सतत्वप्राप्तेरथा जन्म स्यात्, सतो वा जन्म स्यात्। उभयथापि न जन्मना सत्त्वमसतः। असत्व- निषत्ताव प्यसदसदेवेति चेत्, नाम्त्वं तस्य निषृत्तम्। पूर्ववद्सतश्चेज्जन्म, उत्तम्महभावस्स्यात्। त्रस्त्वनिटत्तौ नासत्, नापि सत् जन्मनः प्रागिति चेत्, अनिर्वचनीयस्यैव जन्म मायामाचमित्युक्तं स्यात्। अमतश्च जन्म निरस्तं स्यात्। यदि क्रमेणापि भावाभावावेकस्य स्याताम्, द्वयोरवस्थयोरेकस्य भावात् भावाभावौ तस्य कल्पितौ स्याताम्। यदि ह्यभावावस्थायां म नास्ति, कस्याभावो धर्मसुस्यात्। भावावस्थस्यैव चेत्, भावाभावयोस्सहभाव एष्टव्यस्स्यात्। एतेन नाशो व्यास्ातः। अ्रसतो नाश- पक्षेऽजातस्यापि नाशस्स्यात्। तस्मात् मह वास्तां जनिध्वंसौ न वा कदाचिर्दिति स्नक्तमुक्तम् ॥ ददं दूषं सज्जन्मपक्षेऽपि यथायोगं योज्यम्। 'स्थासु चेज्जायते भून्यम्' दति श्लोकद्दयमपि तच योजयितुं शक्यम्। तस्मान्न स्थास्ु जायते भून्यं मच। ६७॥ त्रविकार्येव श्रून्यं चेद्रूप्यं स्यान्नैव तन्मयम्। स्याच्चेदन्यमयं रूप्यं मुधा ते भून्यकल्पना ॥ ८८।।

1 CDE (० प्यसदे०)। 2 CDE ( ·न्म मया मा०)।

इषसिद्धिः। [1.98-

रूप्यात्मना चेच्छून्यं न विक्रियते, रूप्यं भून्यकार्यं न स्यात्। अन्यकायें चेद्रूप्यम्-रूप्यादिकारणतया शून्यस्य कल्पना टथा, तदसिद्के: ॥ (८॥ अपि नष्टं पुनर्जातं भवेच्छून्यं फगौ यदि। कुतस्तज्जायते शून्यं स्वकार्यत्वान्न रूप्यतः ॥८ट।। यर्द्याप रूप्यभावे शून्यं नश्यति तथापि पुनर्जातं फगौ भवतीति चेत, तत्कुतो जायते। रूप्यादिति चेत्, न स्वकार्य त्वाद्रप्याज्जन्म युक्तं पितुरिव पुञ्रात्॥ ८६।। रूप्याचेज्जायते शून्यं तद्रपं स्यान्न भून्यता। रूप्येऽनष्टे न शून्यस्य जनिस्ते मृदि कुम्भवत् ॥१००॥ रूप्याचेज्जायते शून्यम्, रूप्यरूपं स्यात्-यथा मज्जो घटो मृद्रपः। यथा च मद्यनष्टायामेव कुम्भजन्म नैवमनष्टे रूप्ये श्ून्य जन्म तव युक्तम्, मति रूप्ये सर्वशून्यत्वा- मंभवात् ॥ १०० ॥ रूप्यनाशेडि भून्यस्य रूप्याज्जन्म कथं भवेत्। तन्नाशादप्यनष्टान्न नाशनाशेडपि पूर्ववत् ॥ १०१॥ रूप्यस्य नाशेडरि न रूप्याज्जन्म शून्यस्य, रूप्यस्यैवा- भावात्। रूप्यनाशाज्जन्मेति चेत्-तन्न्न, तस्याप्यभून्यत्वे तस्मिन्ननष्टे सर्वशून्यत्वासंभवात् रूप्येऽनष्ट इव। नाशस्यापि नाशे न तस्माज्जन्म 'रूप्यनाश इव रूप्यात् ॥ १०१ ॥ तन्ननाश एव शून्यं चेत्सति रूप्ये स वा कथम्। रूप्येऽसति न तन्नाशो नातो नाशस्सतो भवेत् ॥ १०२॥

1 BE (०र्यंताङ्र०)। 2 DE (तङ्गप्यं)। 3 BCD ( ० न्यजं मे त०) । 4 CE (०प्यं ना० )।

-I. 104] कासद्ाद निरासः। १८५

रूप्यनाश एव शून्यं नान्यदिति चेत्, रूप्यनाशोउपि सति रूप्ये न स्यात्। न च नष्टस्य नाशः, नैष्फल्यादनवस्थानाच्च। अतस्सतो नाशो न युक्तिमान्॥ अर्रतो नष्टस्य भून्यस्य पुनर्जन्माभावान्नान्यदापि फ सिभावम्स्यात् ॥१०२॥ एवं शन्यस्य नाशेऽपि रूप्यजन्म न शून्यतः । अून्ये सति न तन्नाशस्ततो नाशो न कस्यचित् ॥१०३। यथा रूप्यस्य नाशे न शून्यस्य रूप्याज्जन्म, एवं भ्रून्य- नाशेऽपि न शन्याद्रूप्यस्य जन्म स्यात्। स्थिते च शून्ये न रूप्यस्य जन्म, सर्वभून्यताविरोधात्। भून्यस्य न स्थितस्य नाशा नापि नष्टम्य रूप्यस्येव। अतस्सतोऽसतश्च नाशा- संभवात् न कस्यचिन्नाशः। तम्मान्मायैव जन्मनाशाविति न्याय्यम् ॥१०३॥ नातोऽमतो जनिस्वाती नाशबाधौ तदा कुतः। शून्यं न कारसं नापि मोक्षं वेदो जगौ ततः ॥ १०४ ॥ अत उत्केन न्यायेन न प्रागमतः कार्यस्य सद्रपेस जन्म, नाप्यसतः कारणात्। नाप्यमदात्मना मतोऽम तो वा जन्म कुतश्चित्। अतो नाशो दूरोत्सारित :- जाताभावे नाशा- संभवात्, नाशस्य चामत्वे जन्मायोगात्। अतो न भ्रान्ति- बाधौ च ते युक्तौ, तयोरपि जन्मनाशायोगात्। असतश्च स्वरूपाशिद्वेर्न स्वरूपेग नापि सदात्मना स्थातिः। अतो न भ्रान्तिबाधावित्युक्त्म्। अरतोऽसतोऽस्यातेरपि न तस्य कारणत्वादिकल्पना संभवति। अतपशन्यं जगत्का'रसं

1 B (फगौभा०)। 2 ('DE (पृन्यनापि )। 3 CDE (०तो ज०)। 4 BD ( ० र गात्वं ब्र० )।

१८्६ इछसद्धि: । [I.104-

ब्रह्म तत्प्राप्तिश्च मोक्ष इति वेदो वदतौति न युक्तमुक्तम्, भून्यस्य युक्तिप्रतौतिबाह्यत्वात् ॥१०४॥ भून्यापत्तावनावत्तिश्शन्यं चेज्जायते कथम्। मोक्षे चावत्तिशङ्का का यतस्सा वत्तिसंभवे॥ १०५॥ भून्यताप्राप्तौ मोक्ष दष्टेपि कथमनारत्तिः, अभून्यस्य मंमारिश्शन्यता चेज्जायते। न हि जातं न नश्यति। शून्यं नित्यम्, तत्प्राप्तिर्मोक्ष इ्ति चेत्-तथापि तत्प्राप्रि- स्साध्यत्वादनित्या। श्रून्यस्यैव भ्रान्तिनिमित्ता अभून्यता, तन्निर्रा्तिर्मोक्ष इति चेत्-तच्च न, शून्यपक्षे भ्रान्त्यसंभव- स्योक्तत्वात् वक्ष्यमासत्वाच्च। त्वदिष्टे च मोक्षे आत्तिशङ्गा- भावात् अनावृत्तिश्रुतिरनर्थिका स्यात्। यस्मादृटत्तिसंभवे मा आत्तिशङ्गा स्यान्न तु त्तेरभावे, अतः भून्यस्य उत्त्यभावान्नावत्तिशङ्का। देशाद्देशान्तरं गतस्य च पूर्वदेशं प्रत्यात्तिस्संभवति, न तु तचैव नष्टस्य। अरत आ्रटृत्त्य- संभवादपि शून्यस्य नावच्याशङ्का। अतप्शन्यं कारगाम्, भून्यापत्तिर्मोक्ष इति चानुपपन्नमेवोक्तम् ॥१०५।। भून्यभाव: कुतो बोड्डर्बोध्यस्यापि यदा न सः। भावाभावविभागो हि सति बोड्रि युज्यते॥ १० ६॥ बोड्ुश्शून्यभावोऽतितरामयुक्त:, बोध्यस्य जडस्यापि स अ्रून्यभावो नास्तौति यदा उपपादितम्। भावाभाव- विभागस्य बोद्गधौनत्वात् सर्वस्य, न तत्साधकस्य बोड: स्वतोऽन्यतो वा अभावस्सिध्येत् ॥ १०६॥

1 BD (वातौति)। 2 D (० त्तेरप्यभा०)। 8 DE (० वे तत् प्रू०)।

-I. 109] परिणामवादखखनम्। १८७

यत :- विशेषज्ञाननाशोऽतस्तान्येवानुविनश्यति। न प्रेत्य संज्ञास्तौत्युक्त आत्मनोऽनाशिता श्रुतेः॥१०७॥ अत उक्तोपपत्तेरात्मनोऽनाशित्वात् 'अविनाशी वा अरे अयमात्मा' इति श्रुतेश्च 'एतेभ्यो भृतेभ्यस्समुत्याय तान्येवानुविनश्यति, न प्रेत्य संज्ञास्ति' इति श्रुत्या विशेष- ज्ञाननाश एवोक्त:, न त्वात्मनाशः। ज्ञानादज्ञानतत्कार्य- दाहे विशेषज्ञानानामपि दाहात् नाशव्यपदेशो न तु कार्यस्य कारगभावलक्षणो नाशोSच विवक्षितः, कारणस्या- ज्ञानस्यापि ज्ञानान्मोक्षे निदृत्तेः। न चाज्ञाननिरृत्तिश्शन्य- भाव इत्युत्तं पुरस्तात्॥ १०७॥ नाशो न शून्यता भावाज्जानानां कारणात्मना। भून्यभावे पुनर्जन्म ज्ञानानां न हि युञ्यते॥ १०८॥ मोक्षादन्यनापि ज्ञानानां कार्याणं प्रसिद्वो नाशो न प्रून्यता, नष्टानामप ज्ञानानां कार्याणं स्वकारणात्मना भावात्-अभावे पुनः पूर्वमपि तेषां जन्मायोगात, असतो जनेर्निरस्तत्वात्। अतो रूप्यतज्नानयोरपि तुच्छत्वं त्वयोतं प्रत्युक्तम् ॥१०८। तदेव कारगं कार्यमव्यक्तं व्यक्ततां गतम्। कार्यकारणते न स्तां तयोर्भें देश्श्वमेषवत् ॥ १०६। कारणात्मना भावेऽपि कार्यात्मना नाल्येव का्यं जनेः प्राङ्गाशच्चोर्ध्वमिति चेत्-न, कारणात्मना भावे कार्यात्मनापि भावात् तयोर्भेदाभावात्। अभिव्यत्तनभि- 1 DE (त्वयैवोक्कं)।

इछसिद्धि:। [1.109-

व्यत्रिळ्तो भेदव्यवहारः। तदेव ह्यनभिव्यत्तं कारणम्, अभिव्यत्तं कार्यमुच्यते। अतो न भेदः। भेदे तु तयोरश्न- मेपवन्न कार्यकारणते स्याताम् ॥१०६। अव्यक्तमेव च व्यत्तं नान्यथा व्यक्रिसंभवः । व्यङ्गेऽ्मति न तद्यक्रिर्न व्यक्तं व्यज्यते पुनः॥११०॥ अ्नभिव्यक्तस्य भावेऽप्यभिव्यत्ं नास्येव, तयोर्भेदादिति चेत्-तन्न्न, अनभिव्यक्स्यैवाभिव्यक्ेः, अन्यथा अ्रभिव्यत- योगात्। न ह्यमत्यभिव्यङ्गडभिव्यक्तिः। नाप्यभिव्यक्मेवा- भिव्यज्यते। अतोऽनभिव्यक्तमेवाभिव्यकं भवतीति न तयोर्भेदः ॥ ११० ॥ किंच- नाव्यक्ताद्मिद्यते व्यतं व्यक्ते: पूर्वमसि द्वितः । अभिन्नस्यैव चेद्यत्तिर्व्यक्रुध्वं कुतो भिदा ॥ १११ ॥ न तावदनभिव्यक्तमभिव्यक्रेः पूर्वमेव भिद्यते, तस्य पूर्वमसिद्त्वात्तव। नाप्यूर्ध्वम्, अनभिव्यक्तस्यैवाभिव्यक्त- त्वात्। न हि तदेव ततो भिद्यते ॥ १११॥ नन्वव्यक्ते विशेषश्चेन्न व्यत्तर्व्यक्ततास्य का। स्याच्चेद्विशेषः किं न स्यादव्यक्ताद्यक्तभिन्नता॥११२॥ नन्वनभिव्यत्तस्याभिव्यत्ता यदि विशेषो न स्यात्-न तस्याभिव्यक्तता स्यात्, पूर्वावस्थातोऽविशिष्टत्वात्। यद्यभि- व्यत्ता अनभिव्यक्स्य कश्चिद्विशेषस्स्यात्, तदा किमित्यन- भिव्यक्ताद भिव्यक्तस्य भिन्नता न स्यात् ॥ ११२॥

1 DE (० सिद्धतः)।

-I. 115] परिगामवादखराडनम् ।

मैवं विशेषः को व्यत्तेर्व्यत्रं चेद्विद्यते ततः। विशेषात्प्राङ्ग भेदस्स्यादू्ध्वं कस्य कुतो भिदा ॥११३।

व्यक्तमेवेति न तस्य कश्चिद्दिशेपोऽभिव्यता स्यात्। न चाभिव्यक्तम्याभिव्यत्ता विशेष दष्यते। अतोऽनभिव्यक्त- स्यैव चेदभिव्यतता विशेषमिच्छसि-अ्रनभिव्यत्तं नान्य- दितौच्छ, अन्यथा तद्विशेषायोगात्। न च विशेषभावात् प्राक अभिव्यक्तस्य भेदः, अमिद्वत्वात्। नाप्यूर्ध्वम्, अनभि- व्यक्तस्यैव विशेषयोगात्तद्योगिनश्राभिव्यक्ततायास्वयेष्ट- त्वात् ॥११३॥ नाव्यक्तस्य विशेषस्स्याद्यद्यसन्नेव जायते। व्यक्तिश्चैवं तयोर्नर्ते संबन्धाद्वि तदीयता ॥११४॥ नासिङ्योश्च संबन्धो नते तं सिद्वता तयोः। तस्मान्न जायते शून्यं न च सच्छून्यतामियात् ॥११५॥ अनभिव्यत्तस्याभिव्यत्तिर भिव्यक्तत्ववि शेषश्चामन्न्नेव जा- यत इति चेत्-तन्न्न, अमतोश्चेत्तयोर्जन्म न तदीयता स्यात्तयोस्संबन्धाभावात्। न ह्यसिङ्योरसतोस्तयो- रनभिव्यत्ेन संबन्धः। न च तं संबन्धं विना तयो- स्सिद्ि:, अस्वतन्त्रत्वात्। स्वातन््येस च तयोस्सिड्ौ नान्यदौयता स्याद्यथान्यस्य न तदीयता। अ्ररतो न जायते शून्यं सद्रूपेण, नापि सत् भून्यतामियादिति सिद्म् ॥ ११४॥११५॥

1 CD (नैवं ) । 2 DE (तत्सि० )। CDE (• प्रेषोडसन्रे०)।

१६० इछसिद्धिः। [I. 116-

इतश्र- कुतस्तु खलु सोम्यैवं नासतो भाव इत्यपि। = 'तड्वैक आराहुरम देवेदमग्र आररमौत्' इत्यादिना अ्रस- त्पक्षमुपन्यस्य, 'कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यादिति होवाच। कथमसतः मज्जायेत' इति तं निराकरोति श्रुतिः। अतोऽयि न जायते श्ून्यम्। न च सच्चून्यतामियात्। तथा 'नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः' इति स्मृतेश्च। तस्मात् 'असद्दा इदमग्र आसौत्', 'अमदेवेदमग्र आसीत्' इति च श्रुत्या शून्याच्चून्यस्य जन्म सद्रूपेण नोत्तम; किं त्वनभिव्यत्तनामरूपत्वादशून्यमेवा- सदासौदित्युक्तम्। तदेव चाभिव्यक्तनामरूपं 'तत्सदासौत्' इत्युच्यते, अभिव्यक घटादौ सच्छब्दस्य प्रयुज्यमानत्वा- लोके। एवं च सति, आरसौच्छब्दस च्छन्दस्तच्छन्दश युज्यते, न तु शून्यपक्षे ॥ ११६॥ नन्वव्यक्ऽस्यनन्या च व्यत्तिश्वेत्सा न किं मदा। व्यत्तयव्यत्ोस्सहस्थानेऽव्यक्तता केन वार्यते ॥११७॥

व्यक्तर्व्यकौ च तन्माला नातस्सत्स्ातिजन्मनौ॥११८॥ ननु यद्यनभिव्यक्े वस्तुनि अभिव्यक्िस्सदा त्रस्ति तद- नन्या च, तदा अभिव्यक्ेस्सदाभावात् न कदाचिदनभि- व्यत्तिरस्यात्। स्याच्चेत्-न कदाचिन्निवर्तेत, तद्देत्वभावात्। न ह्यभिव्यत्रिरनभिव्यत्तिं निवर्तयति, तया सह स्थितेः। 1E (सपूशब्दः)।

-I. 119] परिगामवादखएडनम् । १६१

अनभिव्यत्नैवाभिव्यत्रिस्तया सह भवति, नाभिव्यक्रेति चेत्-तर्हि अभिव्यक्रेरभिव्य्िः पूर्वमसती भविष्यतीति दष्यतम्। अभिव्यत्तेश्वाभिव्यत्नभिव्यत्तभ्यु पगमेऽनवस्था- प्रसङ्गः। तस्मात्सुदूरमपि गत्वा असतो जन्म, सतश्च नाशोऽभ्युपेयः। स्वातिश्चासतः, जनेः प्राङ्गाशाच्चोध्वं कार्यस्यामत्वस्यातेः। अतस्सत एव स्थातिजनी द्वत्य- युक्तम् ॥११७॥११८॥ सत्यमेवमतोऽवोचमनिर्वाच्यस्य ते इति। व्यत्तव्यक्तौ च मत्प्रोक्रे कल्पिते एव मायया॥११६॥ सत्यम्, मत एव स्ातिजनौ इत्येतच्चायुक्तमेव। अत एव मतोऽसतश्च तयोरयुत्तत्वादनिर्वाच्यस्य ते स्थातिजनी द्ृत्य- वोचम्। स्वातिरच रूप्यादिस्ातिरभिप्रेता, तस्याः प्रक्वत- त्वात्। सर्वा वा अस्यात स्वभावस्य जडस्य स्वातिः, सर्वस्य जडस्य रूप्यादिसाम्यस्य वक्ष्यमासत्वात्। अस्वातस्वभावस्य च स्थानासंभवादरवातस्य स्थातता चेक्क्रियेत, अनिर्वाच्य- स्यैव सा स्यात्। न क्रियते चेत्-न स्ातिस्तस्य, स्वतोऽ- स्थातेः । अतः स्ातिरप्यनिर्वाच्यस्यैव जनिवत्। स्वयं चानिर्वाच्यैव। अतोऽभिव्यत्तनभिव्यक्तौ अपि मयोक्के मायाकल्पिते एव, न तु सत्ये जनिध्वंसवदेव। अ्र्रतो- ऽप्यस्यातस्वभावस्यासतो न स्थातिर्युत्ता। नन्वस्ात- स्वभावत्वान्मायाया अपि न स्वातिर्युक्तिमती। सत्यम्, अत एव सा माया; अन्यथा तत्स्वातेस्सत्यत्वात् सापि सत्यै वेति न माया स्यात् ॥ ११८॥ 1 CDE (•तस्य भा०)। 2 BCDE (०त्येव न० )!

१२ इषससिद्धि: । [I.120-

सा चानिर्वचनौयत्वादस्ति नास्तौति चोच्यते। भून्ये तु बुद्धिशब्दानां प्रदृत्तिर्न कथंचन ॥ १२०॥ मा च माया अनिर्वचनौयत्वादभून्यत्वादस्ति नास्तौति च व्यवहर्तुं शक्यते। भ्रून्ये तु श्ून्यत्वादेव बुद्धिशब्दानां न प्रवृत्तिः कथंचिदपि युञ्यते। अतपशृन्यवादिनः क्रिया- कारकव्यवहारस्य प्रमाणप्रमेयव्यवहारस्य च सर्वस्य लोपः प्रमज्यते, मर्वसत्यवादिनामिव। आ्ररात्मवादिनस्वात्मनो- डव्यवहार्यत्वेऽपि स्वमायावशेनैव तस्य मर्वव्यवहारास्पद- त्वोपपत्तेर्न व्यवहारलोपप्रसङ्गः॥१२०॥ ना विद्ययापि शून्यस्य स्थातिजातौ सतो हि सा। मासतश्चेन्न तद्वानिर्न हि विद्यासतो ऽसति ॥ १२१॥ न चाविद्ययैव भून्यस्यापि स्थातिजनिमंभवात् व्यव- हार द्यास्पदत्वमात्मन इ्वेति शक्ं वत्तुम्, शून्यस्य अविद्या- संभवात्। सतो हि चैचस्य, सति च भूत्तादावविद्या प्रसिद्वा ; नासतो न्श्ृङ्गस्य, नाप्यसति खपुष्पे सा स्यात्। यद्यमतोऽसति च सा स्यात्-न तस्या निवृत्तिरस्यात्, विद्यासंभवात्। न हि विद्या अमतोऽसति प्रसिद्वा। असति च विद्याया असंभवमुपापौपदम्। तेनैव न्याये- नासतोऽपि सा न संभवेत्। असति चासिद्वे कथं तस्य विद्येति सिध्येत्। यथा च वेद्येन विना विद्या न सिध्यति, एवं वेदिचापि। न च वेदितुर्वेद्यता। असच्च वेद्यमिच्छसि। अतोऽप्यसतो न विद्या। तस्मादसतोऽसति च विद्याभावा-

1 CD (०विद्यापि)। 2 CE (• तोऽसती)।

-I. 124] जडस्याज्ञानासंभवः। १६३

दसतोऽसति चाविद्याभावे न तद्ञानि्स्यादिति युक्त- मेवोक्तम् ॥ १२१ ॥ अविद्या यस्य यच्ाच तस्य विद्यैव हन्ति ताम्। सतोऽप्यनात्मनो जाद्यान्न स्याद्िद्या कुतोसतः॥१२२॥ यस्य यच्राविद्या तस्यैव तचैव भवन्तौ विद्यैव तां हन्तौति प्रमिद्धं लोके। अतो न तद्विद्यां विना अन्यविद्यया असद विद्या निवर्तत इत्याशङ्गनौयम्। अरतोऽमदविद्या चेत्स्यात्-न सा निवर्तेत, तद्विद्याभावात्। किंच- सतोऽप्यनात्मवस्तुनो जडत्वादचित्स्वभावत्वान्न विद्या स्यात्, किं पुनरसतः ॥१२२॥ यस्याज्ञानं भ्रमस्तस्य भ्रान्तस्सम्यक च वेत्ति सः। जडं न विद्याद्वेद्यत्वान्नातोऽज्ञानं जडस्य च ॥ १२३।।

वेद्यत्वाद्दिद्याभावात् नाविद्यास्ति। न ह्येकस्यैव वेद्यत्वं वेदितत्वं च युज्यत इत्यमक्तदवादिष्म ॥ १२३॥ अज्ञानिनो भमो भ्रान्तो बध्यते स च मुच्यते। नार्थानर्थौ जडस्य स्तां नातो विद्यास्य युञ्यते ॥ १२४॥ अज्ञानी आ्रान््या बध्यते, स एव च ज्ञानान्मुच्यते। न चार्थानर्थौ मुक्तिबन्धौ स्वर्गनरकौ वा जडस्य युक्तौ। अतोऽपि नाविद्या जडस्य न्याय्येति न जडाविद्ययापि व्यवहारसिद्धिः असद्विद्ययेव। यदि जडस्याविद्या स्यात्-न सा निवर्तेत असत दव, तस्य विद्या- भावात् ॥ १२४ ॥ 1 CD (०वि वाविद्याया भा०)। 3D (•विद्यया नि०)। 25

१८४ इषससिद्धिः । [I. 125-

अज्ञान्यस्मोति चाज्ञानसंवित्तिश्चाद्दश: कथम्। अ्मानमेयमन्ञानं प्राक्तिद्वस्तन्मितेः कथम् ॥ १२५ ॥ अज्ञान्यम्मि न जानामौति चाज्ञानानुभवो यथा पुंसो भर्वतत नैवं जडस्य स्यात्, अदव्स्वभावत्वात्। अतो न स्वानुभवामिद्वं जडस्याज्ञानम्। नाप्यस्य प्रमाणसिद्वम्, प्रमाणागम्यत्वादज्ञानस्य-प्रमाणप्ररत्ते: प्रागेव तत्सिद्दैः ॥ काच युक्तिरिति चेत्-तां किमजानन् जिज्ञासमान. पृच्चि, उत जानन्। अजानन्पृच्छामौति चेत्-किं तदज्ञानं तव सिद्दम्, उत असिद्वं तज्जानात्प्राक। असिद्धं चेत्, कथमजानननिति निश्चित्य ब्रुषे। सिद्धं चेत्, युक्ति- ज्ञानात् प्रागेव त्हि तदज्ञानं सिड्म्। अत एव सर्वस्यैव जयस्याज्ञानं तज्ज्ानात्प्रागेव मिद्मेष्टव्यम्। इतश्च-अ्रज्ञानं चेत्प्रमारगम्यम्, तदज्ञानं तदज्ञानं च प्रमाणगम्यमेवेति तस्य तस्य नयस्याज्ञानं प्रमागेन पूर्व ज्ञात्वा तत्तज्नेय- मित्यनवस्थानान्न किंचित्सिध्येत्। नित्यात्मानुभवसिद्वत्वे त्वज्ञानस्य दष्टे नायं दोषः। अज्ञानान्तराप्रमङ्गाच्च। त्रथो- च्येत-सर्वस्याज्ञानं यर्द्याप ज्ञानात्प्राक स्वरूपतस्सिद्वम्, तथापि न प्रमागं विना प्रतौतितस्सिध्येत्; त्वद्युत्ज्ञान- मपि प्रमागेनैवाहं जात्वा, तामजानन् पृच्छामौत्यवोचम्; अतो न प्रमाणं विना अज्ञानसिद्विरिति। एवमपि मद्युत्ते: प्रामाणिकत्वं सिध्येत्, तदज्ञानस्य प्रामािकत्वात्। अ्र्रतो- उज्ता नं प्रमाणं विनैव सिध्यतौति मत्प्रतिज्ञातार्थस्सिद्वः, तद्युक्ते: प्रामाणिकत्वात्। न हि तस्या अप्रामाशिकत्वे 1 BCDE (• भवस्ि०)। 2 CDE (०नं ज्ञानं प्र०)।

-I. 125] जडस्याज्ञानासंभव:। १६५

तदज्ञानं प्रामाशिकं स्यात्। प्रामाशिकस्याय्यज्ञानं न प्रामाशिकम्, किं पुनरप्रामाशिकस्य यस्य ज्ञानाज्ञाने न स्तः। न च युत्त्ाभामाज्ञानं युतन्ञानम्। न च युत्ता- भासस्य प्रमाणसिद्वता। भ्रान्तिसिद्स्य च न ज्ञानं नाप्य- ज्ञानमस्ति; स्वयमेव तदज्ञानमित्युक्तम्। अतो मद्युत्ते: प्रामाशिकत्वेSप्रामाणिकत्वे च तदज्ञानस्य प्रामाणिकत्वा- सिद्वेस्तस्य च तव सिद्त्वात्, प्रमाणं विनैवाज्ञानं मिध्यतौति सिद्म्। वक्ष्यते चाज्ञानस्य प्रमाणासिद्धिः। तस्मादज्ञानस्य प्रमाणागम्यत्वात् प्रमाणगम्यस्य जडस्या- ज्ञानमस्तौति न जडप्रमाणन ज्ञातुं शक्म्, तदविषयत्वा- दज्ञानस्य। अज्ञानप्रमासमपि केवलं नान्यप्रमाणविषयं स्पृशतौति न तेनापि प्रमेयमंबन्धितया अज्ञानं जायते। न चाज्ञानप्रमारगम्यमेवाज्ञानाश्रयत्वक्षमं जडमन्यदस्तौ- तौष्यते त्वया। नापि मया। अन्तःकरणादौनां चानित्य- त्वादनाद्यज्ञानाश्रयत्वानुपपात्तः। अन्यदपि जडं विभक्तं चेत्, कार्यत्वादनित्यमेवेत्यनाद्यन्ञानाश्रयो न स्यात्। अविभक्नं च जडं न सिध्येत्, स्वतोऽसिद्वेः। अ्जडस्य त्वात्मनो विभाग: कुतश्चिदपि न संभवतीत्युक्तम्। अर्रतस्स एवानादित्वादनादिनोऽज्ञानस्याश्रयो युक्तः। अ्ज्ञानं चानाद्युक्तम्; अन्यथा अज्ञानमेव तन्न् स्यात्, प्राझ्मुक्तानां बन्धहेत्वज्ञानाभावे पुनरपि तङ्भावादनिर्मोक्षप्रमङ्गात्। तस्मादात्मन एवाज्ञानं युक्तम्, न त्वनात्मनो जडस्य। नन्वात्माज्ञानमेव प्रमाणागम्यं त्वयोपपादितम्, न तु जडस्याज्ञानम्; अतस्तस्य प्रमाणगम्यत्वं न विरुध्यत इति

१६६ इष्सिद्धिः। [I.125-

चेत्-तन्न्न, तस्यापि ह्यज्ञानमस्ति चेत् -- अप्रमेयमेव स्यात् ; अन्यथा अज्ञानमेव तन्न् स्यात् प्रमेयान्तरवत्। न च जडस्याज्ञानं समस्तौत्युक्तम् ।। ननु जडमज्ञानं कथमजडस्यात्मनस्स्यात्। न हि जडमजडस्य स्वरूपं गुणो धर्मो विकारो वा स्यात्तव रूपादिवत्। सत्यम्, यद्यप्यात्मनरस्वरूपादि न भवत्य- ज्ञानं तथापि तत्तस्याज्ञानं भवत्येव। यज्जडं तदात्मनो- ज्ञानं न भवत्यमुक्वदिति न शक्ं वत्तुम्, दष्टान्ता- भावात्-सर्वमेव जडमात्माज्ञानमिति मयेष्टत्वात्। तदुप- पिपाद्यिषयैव सत्यपि प्रमारगम्ये जडे अज्ञानातिरिक्े, तस्य क्वचिदज्ञानं न संभवतौत्युक्त्म्। तेनैव न्यायेन तम्मिन्नप्यात्मनोऽज्ञानं न संभवत, जडस्याज्ञानमितिवत् जडेऽज्ञानमित्याप ज्ञातुमशक्यत्वात्-अ्ज्ञानस्याप्रमेय'त्वात्, जडस्य च प्रमेयत्वात्तयोस्संबन्धाप्रतौतेः। नन्वज्ञानं यदि जडे नास्ति, ज्ञानमपि तच्र न स्यात्। अतश्च नाज्ञासिषं पूर्व घटमिदानौं तं जानामौत्यादिव्यवहारो न स्यादिति चेत्-नायं दोषः, पूर्व द्वितीयं चन्द्रं नाद्राक्षमिदा नौं तं पश्यामौतिवत्तदुपपत्तेः । अपिच-अज्ञाते घटे, घटेऽज्ञानमिति न शक्ं जञातुम्। ज्ञातेऽपि तथा, तदा तदज्ञानाभावात्। ज्ञाते घटे अयं पूर्व न ज्ञात इति घटेऽज्ञानं सिध्यतौति चेत्-तन्न्न, अज्ञातघटासिद्वेः । न ह्यन्ञातरूपो घटः प्रमाणात्सिध्यति, प्रमाणप्रटत्ते: प्रागेव तस्येष्टत्वात्। ऊ्ध्व चेदज्ञातत्वं स्यात्-अज्ञातत्वमेव 1 CDE (• त्वात्तयोस्ं०)। 2 B (oनों प०)।

-I. 125] जडस्याज्ञानासंभवः । १६७

मानात्स्यान् तु ज्ञातत्वम्, उभयार्थत्वायोगान्मानस्यै- कस्यैव-विरोधात्। ज्ञातत्वं तु प्रागेव स्यात्, ऊर्ध्व तद- योगात्। प्रागपि ज्ञातत्वे तद्देतुमानं च व्यर्थ स्यात्। न च ज्ञातत्वं प्रागपि जडस्य, स्वतो नातत्वासिद्वेर्मानाच्च तदयोगात्। स्वतस्सिद्वत्वे च जडत्वहानिः। तस्मान्माना'- दज्ञातत्वे न जातु ज्ञातत्वं स्याज्जडस्य। अज्ञातत्वासिद्वौ च ज्ञातत्वासिद्धिः, अज्ञातस्यैव सतो ज्ञातताया इष्टत्वात्॥ ननु मानाज्जातत्वमेव भवत्यज्ञातस्यार्थस्य न त्वज्ञात- त्वम्। तत्तु प्रमाणप्रट्टत्ते: प्राक तस्य स्वतस्सिद्वमेव मानेन जञायते। अतो नाज्ञातार्थासिद्विः; नापि मानाज्जातत्वा- सिद्धिरज्ञातस्य ; न चाज्ञातत्वस्य ज्ञातत्ववन्मानहेतुत्व- प्राप्तिरिति चेत्, तथापि-पूर्वमज्ञातत्वासिद्वौ मानाज्जा- तोऽ्यमर्थो न तु स्वत इति ज्ञातुमशक्यत्वात्, तत्स्वभावत्व- निश्चयसंभवात्, तस्य तथैव दष्टत्वात्-मानप्ररृत्ते: प्राक्ो- जज्ञात इति न शक्ं ज्ञातुं मानेन। प्रषृत्तेऽपि माने, तत्प्रवृत्तिनिश्चयहेत्वभावात्। मानमपि ज्ञातं चेत्, स्वयं- ज्ञातमेवेति न तस्य प्रागभावस्सिध्येत्। न हि स्वयंप्रकाशस्य प्रागभावादिज्ञानं समस्तौत्युक्तम्। अररत एवाभावोऽपि ज्ञातश्चेत्, स्वयंप्रभ एवेति न तस्यान्यदीयत्वं भेदो वा कुत- श्चित्सिध्येत्। भावस्यापि तथा। अतस्सर्वस्यैव ज्ञातस्य भेदो- त्यत्याद्यसिद्ेरेकं निर्विकारं वस्तु प्रसज्येतात्मज्योतिः। न च तस्याज्ञातत्वं जञातुं शक्ं मानेन, तद्रूपविरोधात्

1C (•नस्थेव)। 2 BCD (०नाउज्ञातत्वे न ज्ञा०)। 3 BDE (० यत्वमभे०)।

१६८ इषसिद्ि:। [I.125-

अवध्यभावाच्च। यत्वयोक्नं मानान्ज्ञातत्वमेवार्थस्य भवति न त्वज्नातत्वम्; तत्तु मानप्रषृत्ते: प्राक् सिद्धमेवास्य मानेन ज्ञायत दति, तवोच्यते-अर्थस्याज्ञातत्वज्ञापक- मपि मानं तद्विषयमेव, उत अन्यविषयम्। अरन्यविषयं चेत्, न तस्याज्ञातत्वं जापयेत्। तद्विषयमेव चेत्-तेनापि मानेन तस्य ज्ञातत्वमेव भवेत्, न त्वज्ञातत्वं ज्ञाप्येत मानान्तरेगेव। अथ न तेन ज्ञातत्वं भवेन्मानान्तरे- गापि न भवेत्, तद्विषयत्वाविशेषात्। न चातद्विषयेण ज्ञातत्वं भवेत्। अतद्विषयत्वे तयोरुभाभ्यामपि ज्ञातत्वमेव भवेत्। न चेत्, नैकेनापि स्यात्। अतो यावत्किंचि- त्प्रमारेन स्पृश्यते तत्सवं नञातमेव भवतौति नाज्ञातत्वं मानेन ज्ञापयितुं शक्यते प्रदोपेनेव तमः। अथ किंचि- न्मानमज्ञातत्वमेव ज्ञापयति नार्थमिति यदि भवतोऽभि- निवेश:, तथापि पृच्छाम :- किमन्ञातत्वमर्थाद्विन्नम्, उत अभिन्नम्। अभिन्नं चेत्, तस्मिन जाते अर्थोऽपि ज्ञात एव स्यात्। भेदेऽप्यर्थे अज्ञाते तत्संबन्ध्यज्ञातत्वं न जञाप्येत। अज्ञातत्वमपि न ज्ञाप्यते चेत्-तन्मानं व्यर्थं स्यात्, अज्ञापकत्वात्। अतोऽज्ञातत्वं ज्ञाप्यते चेत्, अर्थोऽपि ज्ञाप्यः; अन्यथा तयोस्संबन्धासिद्िः। यस्मान्मानादज्ञा- तार्थसि द्विरिष्यते, यदि तस्मान्नार्थस्य ज्ञातत्वं भवति नाप्यन्ञातत्वं तस्य पूर्वमेव सिद्धत्वात्-तदा किं तेन मानेन तव अकिंचित्कारिया। अथ मनुषे-यद्यप्यर्थस्य ज्ञात-

1 BCDE (ज्ञान)। 2 BC (०तस्तदि०)। 3 CDE (० दिरेवेष्य०)।

-I. 125] जडस्याज्ञानासंभव: । १६ह

त्वाज्ञातत्वे न मानाङ्भवतः तथाप्यन्ञातमर्थमन्ञातात्मनैव न्ञाप्यति मानम्, यथा ष्णं कष्णत्मनैव बोधयति मानं न शुक्कोकरोति ; एवमज्ञातेऽ्र्ये स्वल्पमप्यतिशय- मकुर्वद्यथावस्थिताज्ञातस्वरूपमाच पर्यवसाय्येव मानं, मानं भवतौति न तस्य नैष्फल्यमिति-तर्हि नार्थस्याज्ञातत्व- सिद्धिर्मानात्, प्रद्ृत्तेऽषि मानेऽर्थेडतिशयाभावस्येष्टत्वात्। तो यथा मानात् प्राङ्गाज्ञातत्वं मिद्म, तथा ऊर्ध्वमपि न सिध्येत् ; अन्यथा प्रागपि सिध्येत्, विशेषाभावात्। न चेत्-नोर्ध्वर्माप, अविशेषादेव। उभयथापि मानं व्यर्थम्। एवं चेत् प्रमाण वृत्तमन्यचापि, तदा जडं न किंचित्सिध्येत्, मानात्म्रागूर्ध्व च तस्य विशेषाभावा- त्स्वतश्चासिङ्वैः ॥ ननु न मानं वस्तुविकारकत्तवापि। सत्यम्, अत एव न जडस्य मानात्सिद्वि: कस्यचित्कदाचिदपौत्यवोचं जडे मानस्य नैष्फल्यम्। नन्वजडस्यापि मानात् प्रागूध्व च विशेषाभावात् स्वतस्सिद्वत्वाच्च तन्मानस्यापि तदसाधक- त्वाद्वैफल्यं समानमिति चेत्-तन्न्न, अज्ञाननिवर्तकत्वा- त्तन्मानस्य । स्वतम्मिद्वस्यापि ह्यजडस्याज्ञानादसिङ्व- कल्पत्वात्तद्ज्ञाननिवर्तकं तन्मानं तत्साधकमिवेति न वैफल्यं स्यात्। साधकत्वप्रकारान्तरासंभवाच्च। जडस्य त्वज्ञानाभावान्न तन्निवर्तनेनापि तन्मानस्य साफल्यम्। निवर्तितेऽप्यन्ताने जडस्य स्वतोऽसिद्वेर्मानाच्च विशेषा- भावात्तस्यासिद्विरेव। अथ मनुषे-अ्रन्यविशेषाभावेऽपि 1 CDE (०व तूभ०)। 2 CDE (. गाप्रछ०)।

२०० इषसिद्धि:। [I.125-

मानाज्जडस्य ज्ञातत्वं भवत्येव, अन्यथा जडासिद्देस्तन्मान- वैफल्याच्चेति। तर्हि यार्वत्किंचिन्मानस्पृष्टं तत्सवं ज्ञात- मेवेति नाज्ञातजडमिद्विर्मानात्। अथ मानस्पृष्टमपि किंचिज्जडमज्ातं भवेत्, तर्हि सर्वं जड़ं तथैवेति न किंचि- ज्डं सिध्येत्। अ्रनेनापि न्यायेनाज्ञानस्य मानगम्यत्वं प्रत्युत्तम्, तस्यापि जडत्वात्। मानस्यापि तथा। अतो जडं वस्त्वस्ति, तदज्ञातं मत् मानाज्जायत इत्याद्या प्रसिद्धि- रज्ानमूलैव। अतोऽज्ञानव्यतिरेकेस असत इव जडस्यापि स्वरूपामिद्डे: तस्य तत्र चाज्ञानासंभवात् स्वरूपेख स्वाविद्यया वा जडस्याप्यात्मा ज्ञानातिरित्तस्य व्यवहारा- स्पदत्वं संभवतौति नाशङ्गनौ यमसत द्वेति सिद्म्। अरतः परमार्थमत्य आत्मैव स्वाविद्यामायया मर्वस्य लौकिक- वैदिकव्यवहारस्य आ प्रबोधात् मायावीव सवमायया गिरिनदौसमुद्रादि व्यवहारस्यास्पदं भवतौत्यभ्युपेयं न्याय- मनुसरद्भिस्सवैरेव। अस्यैवार्थस्य प्रदिदर्शयिषया लाक-

दर्शितम्। अतो न विरोध आशङ्कनौयो दृष्टान्ताभावो वा लोकप्रसिद्वदृष्टान्तोपादानात् ॥ १२५ ॥ भून्ये जडेऽप्यविद्यायाः किं फलं भमतो न ते। दृश्यस्थाविद्यया द्रष्टुर्न भमोऽतिप्रसङ्गतः ॥ १२६ ॥ प्रयोजनाभावादपि भून्यजडयोर्नाविद्या कल्पनीया। न तावत्तयोर्थमः प्रयोजनम्। न हि ते भ्रमतः-अजञ- त्वात्, यस्याज्ञानं समस्ति तस्यैव भमोऽपौत्युक्तत्वात्। न 1 CDE (• प्यात्मानाज्ञा०)। 2 CE (·यं स०)।

-I. 127] जडश्रून्ययोर्नाविद्या। २०१

च तयोरविद्यया द्रष्टुर्थमः, अतिप्रसङ्गात्। अ्रन्यस्या- विद्यया चेदन्यो 'भ्रमेदपि, सर्वस्सर्वदा भ्रमेत्। न हि सर्वस्याविद्या सर्वत युगपन्निवर्तेत। भन्यजडयोरविद्यया चेद्रष्टुर्भमस्स्यात्, न स द्रष्टुरविद्यया निवर्तेत। न च तयोर्विद्या अस्ति। अतस्स न निवर्तेत कदाचिद्पि। तस्मान्न दृश्यस्थया तविद्यया द्रष्टुर्भमो युक्तः। न च भून्यपक्षे द्रष्टाप्यस्ति ॥ १२६ ॥ द्रष्ट्रविद्यावशेनैव नियमश्चेहथेतरा। नर्ते तां रूप्यसिद्िश्चेन्न स्वप्नेऽप्यस्य दर्शनात् ॥१२७॥ द्रष्टुरविद्यायां सत्यामेव द्ृश्याविद्यया द्रष्टर्भमो भवत्य- सत्यां तु न भवत्येवेति नियमान्नातिप्रसङ्ग इति चेत्, तर्हि द्रष्ट्रविद्ययैव ्रमसिद्वेरितरा जडाविद्या व्यर्था। तज्जत्वे च भ्रमस्य द्रष्ट्रा तमंबन्धोऽनिटृत्तिश्च उक्ता। यद्यपि द्रष्ट्रविद्ययैव रूप्यादिज्ञानं सिध्येत्, तथापि दृश्यबाह्य- दूरस्थशुत्तर्कमएडलादिस्थतया स्फुरतो रूप्यसुषिरादेर्द्दश्य- रूपस्य दृश्यस्थाविद्यां विना न सिद्विस्स्यात् द्रष्ट्र- विद्याजश्चेत्, तदाश्रयो भासेत रूप्यादिस्तज्जानादिवत्; न तु शुत्ताद्याश्रयः, अतद्विद्याजत्वात्। सर्पोदक- पुरुषादिवत्। सर्पादौनामपि नियमो न स्यादात्माविद्याजत्वे। दृश्यस्थाविद्याजत्वे तु तन्नियमसंभवात्सा अभ्युपेयेति चेत्-तन्न्र, स्वम्नेऽप्यस्य यथोक्तस्य रूप्यादेयथोक्तशु तादितत्स्थाविद्याभावेऽपि दर्शनात् ॥ १२७॥ BCDE (भमोऽपि)। 2 BCDE (०क्या ... भा०)।

२०२ इषसिद्धि:। [I. 128-

एतदेव विद्ृणोति- शुत्तयभावात्तदन्ञानान्न खवम्रे शुत्िरूप्यधौः । तत्ात्माज्ञानजैवापि शुक्तिधौ रूप्यधौरिव ॥१२८॥ न हि स्वम्ने शुत्तर्कमएडलादयश्चक्षरादिमंप्रयुक्ता जाग- रित दव मन्ति तथापि तदाश्रया दव रूप्यसुष्यादयो भान्ति द्रष्ट्रविद्ययैव न तु शुक्ताद्यविद्यया, तेषां तचा- भावात्; तथा शुत्ादयो दृश्या बाह्या गिरिनदौममुद्रा- दयो दवीयोदेशादिसंबद्दा ध्रुवादयश्च तत्तदनुरूपद्दश्य- तत्स्थाविद्याभावेऽपि द्रष्ट्रविद्ययैव तेन तेन रूपेण भान्ति- एवं जागरिते मत्स्वपि शुत्तादिषु तत्स्थाविद्यां विनैव द्रष्टरेव तच् तचाविद्यया तत्तदाश्रया दव रूप्यादयो भान्ति द्रष्ट्रविद्याजा अपौति। सत्यपि दृश्ये जडे तस्य तदाश्रया तरविद्या न कल्पनौया, दश्येषु सत्स्भ्युपेतेषु द्रष्टुस्तच तवा- विद्याविद्ययोश्चाभ्युपेयत्वात्ततर तच रूप्यादिभ्रमस्य तद्दाधस्य च नियमोपपत्तेः। दृश्यस्थाविद्याजाश्चेत् रूप्यादयः, न द्रष्ट्रा दृश्येरन्। न हि दृश्यस्थं मानं विना दृश्येत रू पादि- वत्। मानदृश्याश्चेत्-रूपादिवत्सत्यत्वान्नाविद्याजास्स्युः, सर्वेश्च दश्येरन्। आ्रान्त्यैव दृश्यत्वान्नोक्तदोष इति चेत्- भान्त्यापि चेत् किंचिदृश्येत, न सा ्रान्तिरस्यात् रूपादिज्ञानवत्। अर्थदृष्टेरपि भ्रान्तित्वे, रू'पादिद्ष्टेरपि तत्प्रसङ्ग:। रूप्यादिर्नार्थो भ्रान्तिदष्टत्वादिति चेत्-

। (' (भान्तिद्० ) । "C (० संबन्धाङ्म०)। : BDE (रूप्यादि०)। ' E (रूप्यादि०)।

-I. 128 J २०३

बाध्यत्वान्नोक्तदोष इति चेत्, तन्न ; न हि ज्ञानान्तरद्ृष्ट- मर्थ ज्ञानं चार्थन्ञापकं ज्ञानान्तरं बाधेत, अतिप्रसङ्गात्। न च दश्याविद्याजं द्रष्टुरविद्यया बाध्यमित्युक्तम्। तज्ज्ान- मेव बाध्यं न रूप्यादौति चेत्-तन्न्र, रूप्यादेर्बाध्यता- प्रसिद्विविरोधात्। ज्ञानं बाधितमपि पुनस्स्यात्, नेयस्य स्थितत्वात् घटादिज्ञानवत्। कथं च जेये स्थिते ज्ञानं बाध्येत। ज्ञाने बाधिते नेयमपि नश्यतौति चेत्, तथापि विद्यया तस्यानाश्यत्वादन्यतो नाशे बाधितत्वप्रसिद्धि- हौ येत। न हि हेत्वन्तरान्नष्टा घटादयो बाधिता उच्चन्ते। विद्यानाश्यमेव चेद्रूप्यादि-द्रष्ट्रविद्याजमेव स्यात्, दश्या- विद्याजत्वे तदसंभवस्योक्तत्वात्। तस्मादृश्यानां भावेरऽपि तत्स्थाविद्यां विनैव भ्रान्तिसिद्गेन तदर्थं सा कल्पा। अतो यचाविद्यया द्रष्टरस्प्रभ्रमो भर्वात, यत्र च विद्यया स निवर्तते तत्ताददग्दृश्यं जडमजडमिश्रं शुद्मेव वा शुक्ति- स्थानौयं स्वप्नावस्थायामपि यर्द्याप संभवति, तथापि तच्न प्रतिभासमानरूपादिमन्नानाविधप्रप ञ्चानुरूपस्य तदा-

दृश्याविद्याजत्वे च बाघाद्यसंभवात्, न दृश्याविद्याजरस्प्न- प्रपञ्चः। तस्मात्सत्यपि जडे तस्याविद्या 'भमे नोपयुज्यते, द्रष्टुरेव तच तचाविद्यया भ्रमनियमसिङ्केः। न च जडस्य सत्वे प्रमारमस्तोत्युक्म् ॥१२८॥

1 1) (0 रसप्रे भ०)। CDE (० वर्तेत)। 3 BCD (०द्ानरू०)। 4 CDE (भमो नो०)

२०४ इछ्सिद्धिः। [I.129-

शुत्त्वस्थात्ममोहोत्था रूप्यधौश्शक्तिमोहजा। कथ्यते मृदवस्थात्मजातो सज्जो यथा घटः ॥१२६॥ यदि जडं नास्येवाज्ञातं नायमानं तदा कथं शुत्ाद्यज्ञानजा रूप्यादिभ्ान्तय दति प्रसिद्धिरिति चेत्, शृशु-शुत्तादोदमंशावस्थापर्यन्तं विकसितादात्ममोह्ा- ज्जाता रूप्यादिभ्रमाप्णुतादिमोहजा: कथ्यन्ते, ुत्ा- दौनामपि रूप्यादिवदज्ञानजत्वाविशेषात् तेपामप्यज्ञाना- भावात्-रूप्यादिवत्, यथा सवप्ने, यथा चाकाशादिक्रमेगा मृदवस्थान्तं परिगतादात्मनो जातो घटो मज्ज दत्युच्यते, कार्यस्य कारणत्वायोगात् मूलकारणस्यैव आ चरम- कार्यात् कारगात्वात् ॥ १२६॥ अज्ञानजत्वसाम्येऽपि सवम्ने किंचिन्न बाध्यते। जाग्रत्यपि तथा बोधात्प्रागृध्वं सर्वबाधनम् ॥१३०॥ अज्ञानजत्वे समानेऽपि मर्वस्य प्रपञ्स्य किंचिद्वाध्यं किंचिदबाध्यं किंचिद्वाधकं चेति प्रसिद्वि: यथा स्वम्े प्राग्बोधात्-एवं ब्रह्मात्मताबोधात् प्राक्ता न विरुध्यते, तथाप्यूध्व सर्वप्रपञ्चो निवर्तते स्वाम्न दव प्रबोधे। उत्तं चैतत्पुरस्तात् ॥ १३०॥ पुनरपि जडस्य सत्यत्वमभ्युपेत्याह- भान्त्ययोगादतोऽविद्या व्यर्थैव जडभून्ययोः। नाज्ञातत्वं न चानत्वं स्वतस्सिद्देस्तया तयोः॥१३१॥ अत उत्तेन न्यायेन भ्रान्तिरागद्देषा देर विद्याकार्यस्या- संभवाज्जडस्याविद्या व्यर्थेत्युक्तम्। तथा भून्यस्य च। 1 CDE (• स्थान्तमप० )।

-I. 134 ] २०५

न चाज्ञातत्वमन्ञत्वं वा जडस्याविद्यायाः प्रयोजनम्, तयो स्तस्य स्वत एव सिद्त्वादचित्स्वभावत्वात्। तथा भून्यस्य च ।। १३१ ॥ अज्ञातमनं वा शून्यं जडं वा यद्यविद्यया। अज्ञाताज्ञत्वबाधस्स्याद्विद्यया रूप्यवत्तदा ॥ १३२॥ यद्य ज्ञातत्वाज्ञत्वे तयोरविद्याऊते स्याताम्, तदा तयो- विद्यया अज्ञातत्वमनत्वं च रूप्यवत् बाध्यं स्यात्। ज्ञातत्व- जत्वे स्वत एवेति तत् [?]स्वाभाविकं स्यात्। अतश्च शून्यत्वं जडत्वं च तयो: कल्पितं स्यात् ॥ १३२ ॥ अतश्र- स्वतो जातो न आत्मैवाविद्यया जडभून्यवत्। ज्ञाताज्ञातवदाभाति नान्यदम्तीति चापतेत् ॥१३३। स्वत एव ज्ञातम्स्वत एव नश्चात्मैव स्वाविद्यया जडमिदं श्ून्यमिदं ज्ञातमिद मज्ञातमिदमिति चानेकधा भात्यतद्रूप एव मन्नान्यदात्मनः किंचिज्जडं शून्यं वा नाम अ्रस्ती- त्येतदेवोक्तं स्यात्, अज्ञाताजञत्वे शन्यजडयोरविद्यालते इति वदता ॥ १३३ ॥ तत्कस्मादिति चेत्, यतः- स्वतो ज्ञातनते स्वस्य युक्ते न जडभून्ययोः। अविद्ययात आत्मैव तथा भातौति सुस्थितम् ॥१३४। नन्वविद्यालते चेज्जडभून्ययोरज्ञातत्वाज्ञत्वे तयोर्ज्ञातत्व-

1 CDE ( ० स्तम्यास्ख० )। 2 CDE (• ज्ञाताञ०)। 3 CE (०दमिति)। 4C (• ज्ञानाज०)।

२०६ इषसिद्धिः। [I. 134-

सत्वे स्वत एव प्राप्ुत इत्येतावति वक्तव्ये किमिदं त्वयोक्तमिति चेत्, शृए-यत आत्मन एव स्वतो जञातत्वं जञत्वं च युक्तम्, अज्ञेयत्वात्; न तु जडशून्ययो:, तयोर्न्नेय- त्वस्येष्टत्वात्; नञयस्य च स्वतो ज्ञातत्वन्ञत्वायोगात्, अन्ञे- यत्वे च तयोरमिद्वे:, स्वयंप्रकाशस्याप्यात्मनोऽन्यस्यामिद्वे :- अत एवात्मैवाविद्यया जडादिरूपेण भाति, नान्यत्किंचि- दित्युत्तं युक्तमेव ॥ १३४ ॥ स्वतो ज्ञातज्ते युक्ते स्वयंज्योतिष आरत्मनः । नज्ञयते हि नैकस्य जेयस्यापि न च जता॥ १३५॥ नन्वात्माप्यहंप्रत्ययेन अन्येन वा ज्ञय एव, अन्यथा तस्याप्यमिद्वेः। त्वयाप्युक्तं स्वतो ज्ञात इति। अतो न्ञेय- त्वेऽपि स्वतो ज्ञातत्वन्ञत्वे आरत्मन दव जडभून्ययोरपि युक्त इति चेत्, तन्न ; यत आत्मन एव ते युक्ते स्वयं- ज्योतिष्टात्, ज्ञेय त्वगन्धानभ्युपगमात् ; न तु जडशून्ययोः, ज्ञेयत्वाभ्युपगमात्तयो: न्ञेयस्य च स्वतो ज्ञातत्वज्ञत्वा- योगात्। स्वतो ज्ञातत्वं चात्मनः परजञेयत्वव्युदासेन स्वयं- ज्योतिष्टमेवोच्यते न त्वेकस्यैव ज्ञातृज्ञेयत्वे, तदमंभवात् नेयस्य च घटादेरज्ञत्वप्रसिङ्केः। अरतो नात्मा अहंप्रत्यया- दिवेद्यः, वेद्यत्वे तस्यात्मत्वासिङ्वे: घटादिवत्। अतर्स्यं- ज्योतिरेवाभ्युपेयस्तत्सिड्विमिच्छद्विर्न तु ज्ञेय आ्रशङ्कः । तस्मात् ज्ञेयज्ञाचोः जातृत्वज्ञेयत्वयोः-प्रकाश्यप्रकाशकयो- रिव प्रकाशताप्रकाश्यत्वयो :- असंभवात् जडभून्ययोश्च स्वतो जातत्वज्ञत्वाभ्युपगमे अज्ञेयत्वात्मत्वप्राप्तेस्तयोरज्ञात- ।D (० त्वनन्धा०)।

-1. 137] वात्माविद्यासमर्थनम्। २०७

त्वाज्ञत्वार्थमपि स्वाश्रयाविद्या नार्थनीया, स्वतस्सिद्दत्वा- त्तयोरज्ञातत्वाज्ञत्वयोः। अत एव नात्माविद्यापि तचार्थ- वतौति न तयोः प्रमाणगम्यत्वम्, तव्राज्ञानाभावात्। अतो नात्माज्ञानातिरेकेश जडं नाम सिध्येत्, नतरां भ्ून्यम्। अत आत्मन एव स्वात्मन्येव तिद्ययैव सर्व- व्यवहारास्पदत्वम्, न त्वन्यस्य कस्यारचत् स्वरूपेण तविद्यया वेति सिड्म् ॥ १३५ ॥ नन्वविद्यास्वयंज्योतिरात्मानं ढौकते कथम्। कूटस्थमद्दितौयं च सहस्रांभुं यथा तमः ॥१३६॥ नन्वात्मानं स्वयंज्योतिषमविद्या तस्वयंज्योतिः कथं महस्रांशुमिव तमो ढौकते। न ह्यात्मनर्स्वतोऽविद्या युक्ता, स्वयंज्योतिष्टात्। अनुच्छ्ित्तेश्र तस्याः। नाप्यन्यतोऽद्विती- यत्वादनाधेया तिशयत्वान्निर्हेतुकत्वाच्चाविद्यायाः। अतो न कस्यचिदप्यविद्या, आत्मनोऽपपि तदमंभवात्। अ्रतस्तां विनैव प्रमाणप्रदत्तिः, जडस्य वा सा अभ्युपेया-अन्यथा तदसंभवात् ॥ १३६ ॥ इति चोदिते तवोत्तरमाह- प्रसिद्धत्वादविद्याया स्सापह्ोतुं न शक्यते। अनात्मनो न सा युक्ता तयानात्मा विना न हि ॥१३७। न तावदविद्या नाम नास्तौति शक्यते वत्तुम्, तस्या- स्सर्वजनप्रसिद्धत्वात्तदभावे च सर्वप्रमाणवैफल्यात्। न च सा अनात्मनो युक्ता, उत्तेभ्यो हेतुभ्यः। तया च विना अनात्मा न समस्तौत्युक्तम्। अ्ररतोऽनात्मनो न सा युक्का ॥ १३७॥

२०८ इछसद्धि:। [I. 138-

तर्हि स्वतन्त्रा अस्विति चेत्, न ; यतः- मात्मैव स्यात्वतन्त्रा चेन्न ह्यन्यस्य स्वतन्त्रता। तद्धौनात्मसिद्वित्वादतोऽविद्याश्रयः पुमान् ॥१३८॥ तस्यारस्वतन्त्रत्वे स्वतन्त्रत्वादेव आरात्मवदात्मत्वमेव स्यात्। न चान्यस्य स्वतन्त्रता, आरत्माधौनत्वादन्यस्य सिद्वेः । न ह्यन्यज्जडमजंडनात्मना विना सिध्येत्, स्वतोऽसिद्के:। स्वत- स्सिद्धत्वे चान्यत्वमनात्मत्वं च न स्यादात्मवदेव। तस्याः प्रतोतेरात्माधौनत्वेऽपि स्वरूपस्य पृथक्तिद्वेरस्वतन्त्रतेति चेत्-न, अज्ञातरूपस्य जडस्यासिद्वेरुक्तत्वात्, ज्ञातरू पस्य चान्यज्ञातत्वे प्रमाणाभावात् जडत्वामिङ्वेः। न चाजडा अविद्या इष्टा, आत्मत्वप्रमङ्गात्। अविद्यायाश्र स्वतन्त्रत्वे न प्रमारगम्यता, तचाविद्यान्तराभावात् प्रमाणाप्ररत्तेः। नाप्यनुभवमाचगम्यता, अतदाश्रयत्वाद्वटादिवत्। अतोऽ- विद्यायास्स्वातन््यजडाश्रयत्वापहवानाममंभवात् पुमा- नेवाविद्याश्रयोऽभ्युपेयः । न वेद्मि, अविद्वान्, मूढोऽस्मौति च पुंसोऽविद्याश्रयत्वप्रसिद्वेश्च ॥१३८॥ याद्ृश्यविद्या तद्दत्ताप्यस्य तादृश्यथ स्वतः। अविद्यात्वक्षतिस्तस्या निषत्तिश्च न बोधवत् ॥१३८॥ ननु पुंसोऽविद्यासंबन्धस्सत्यश्चेत्, संसारस्सत्यस्स्यात्; मिथ्या चेत्, अविद्यासंबन्धोऽविद्यान्तरसंबन्धादित्येवमन- वस्थेति चेत्-नायं दोषः। यथा अविद्या न पुंसर्स्- रूपं नाप्यन्या अन्यानन्या वा, न च सा सतौ नासतो नापि सदसतौ, किं त्वनिर्वचनौयैव स्वत एव नाविद्या- न्तरात्-एवं पुंसोऽविद्यासंवन्धोऽपि द्रष्टव्यः, अ्रविद्या-

-I. 140] वात्माविद्यासमर्थनम् । २०६

संबन्धत्वादेव। न ह्यविद्यासंबन्धस्सत्यश्चेति युज्यते ; सत्यत्वे अविद्याया अपि सत्यत्वादविद्यात्वहानिः। न हि सत्या- सत्ययोरसत्ययोर्वा संबन्धस्सत्यो हष्टः। न च सत्यस्या- विद्यात्वम्-अरतिप्रसङ्गात्, प्र सिद्यभावात्, विद्यानपनोद्- त्वाच्च आत्मस्वरूपवत्। न च सत्यस्य निषृत्तिः कुतश्चि- दपौत्यमक्दुक्म् ॥ अपिच-अन्योऽपि संबन्धो निरूय्य- मागोऽसत्य एव, न केवलमात्माविद्यासंबन्ध एव। तथाहि -संबन्धस्संबन्धिभ्यामनन्यश्चेत्, तावेवेति न तयोस्संबन्धो नाम स्यात्। अन्यश्चेत्, मंबन्धिवत्संबन्धोऽपि संबन्धान्तरं विना न ताभ्यां संबध्येत। संबन्धान्तरकल्पनायामनवस्था। द्योश्च संबन्धो नैकस्यैव। द्वित्वं चाविद्यामूलमेव। तरतोऽ- विद्यैव मर्वस्संबन्ध दति न संबन्धान्तरं तस्या मग्यम्। पुंसोऽन्यस्य च सत्यस्याभावादविद्यासंबन्धस्य सत्यत्वे न प्रमाणमस्ति। न च पुमानेव संबन्धः-संबन्ध्यभावात्, तस्य विद्यानिवर्त्यत्वात्सर्वप्रमाणवैफल्यात्, अरविद्या- निटृत्तेरनिर्मोक्षप्रसङ्गाच्च। तस्मान्नाविद्यासंबन्धस्सत्यः, किं त्वविद्यैव ॥ १३६।। ननु न संबन्ध्येव संबन्ध दत्युक्तम्, अतो नाविद्यैव तत्संबन्धः। स्याच्चेत्, किं नात्मैव तत्संबन्ध इत्यसौ सत्यः । आत्मनश्चिन्माचवपुषो निस्संबन्धत्वादन्यनापि संबन्धस्या- विद्याशरीरत्वादविद्यैव तत्संबन्धोऽपौति चेत्-त्हि नात्मनोऽविद्या, अषधर्थत्वात्तस्य। न च सा अन्यस्य, अनिष्टेरयुत्तेश्। अत एव न स्वतन्त्रा। अतोऽविद्या 1 BCDE (० सिद्यपायात्)। 27

२१० इछसिद्धिः। [1.140-

दुर्घटा। नाविद्याप्रसिद्धिरपि तां माधयति, यतस्ता स्वतन्त्रा परतन्त्रा वा न जाघटौति तव। अतः प्रसिद्धि- बलादवि द्या आशयते चेत्, यथा घटते तथैवाश्रयौ- येति चेत्-तन्न्न, यतः- दुर्घटत्वमविद्याया भूपगं न तु दूषगम्। कथं चिद्वटमानत्वेऽविद्यात्वं दुर्घटं भवेत् ॥१४० ॥ न तावदविद्या नास्येव, तस्याः प्रसिङ्वेः। न च निर्मू- लैव तत्प्रमिद्िः, विद्याप्रमिद्विवत्समूलैव युक्ता। भ्रान्ति- मूला चेत्-मिद्वा अविद्या, तां विना भान्त्यसिद्वेरुक्तत्वात्। अरविद्याभावे च विद्यानुपपत्तेस्सर्वव्यवहारलोपप्रमङ्ग:। तम्मान्न नास्यविद्या। मा च नात्मनोऽन्यस्य। नन्वात्मनो- 5पि नाविद्येत्युत्तम्, मंबन्धाभावात्तस्य षर्धर्धानुपपत्तेः। न, 'तस्य मंबन्धः' इतिवत् संबन्धान्तरं विनापि 'तस्य त्रविद्या' इति षध्ुपपत्तेः। अविद्यायास्संबन्धाभावे नात्मौयतेति चेत्-न, संबन्धवदात्मोयतोपपत्तेः। संबन्धेन चेदविद्या आत्मौया स्यात्-संबन्धस्य मंबन्धान्तरेण नात्मौयता, अनवस्थानात्। तत्र संबन्धस्संबन्धान्तरं विना नात्मौय- श्चेत्, ततो नाविद्याप्यात्मौया। अथ संबन्धस्संबन्धान्तरं विनाप्यात्मौयस्तथा त्रविद्यापौति नास्यास्संबन्धो मृग्यः, संबन्धानपेक्षत्वात् संबन्धवत्। तस्याश्चेत्संबन्धो मृग्यः-स

1 CE (०न्ान परतन्त्रा च न)। D ( ० दयाषिष्यते)। 8 CDE ( ० व प्र) । 4 CD ( ० द्यानुत्पत्तेः)। 6 CD (०नो तिनावि०) i CD ( ० नुत्पत्तः )। 7 CD (०धनुत्पत्तः)।

-I. 141] नडेऽप्यविद्यापादनम् । २११ मिथ्या चेत्, अविद्यैवेति नास्यास्संबन्धः; सत्यश्चेत्, आ्रात्मै- वेति नास्यास्संबन्धः। न ह्यात्मनोऽन्यत्सत्यम्, स्वतः पर- तश्चासिङ्केः। त्रतो नात्मा संबन्धः, द्या्रयत्वादमत्यत्व- प्रसङ्गाच्च संबन्धान्तरवत्। न हि संवन्धस्सत्यो दष्टः क्वचित्। अतस्संबन्धस्सत्यश्च्ेति विप्रतिषिद्म्। अरतस्सर्वसंबन्धाना- गन्धितस्यैवात्मनोऽविद्येति युक्तम्। मंबन्धवतश्चेदविद्या, तत्कल्पितस्यैवाविद्येत्युत्तं स्यात्। न ह्यकल्पितस्यात्मन- स्संबन्धः। म चेद्देद्यो नात्मनस्स्यात् घटादिमंबन्धवत्। अवेद्यो न मिध्येत्। स्वयंप्रभश्चेत्, आत्मैव। अत आरत्मा निस्संबन्ध एव ; अ्न्यथा घटादिवदनात्मा स्यात्। अतो- ऽस्य कल्पित एव सर्वस्संबन्धो रूप्यादिवद्दुःखादिवच्चेत्यविद्या- मंबन्धोप्यविद्याशरीर एव, नात्मनरस्वरूपममिति मिद्म्॥ यत्तूत्तं दुर्घटा अविद्येति-तत्किं दुर्घटत्वं तस्या वस्तुत्वस्य अघटमानत्वात्, उताविद्यात्वस्य। यदि वस्तुत्वम्य तद्दुर्घटत्वं तस्या भूषणमेव न तु दूषगम्। अथाविद्यात्वस्य- तच्चायुक्तम्, वस्तुत्वस्याघटमानतयैव अविद्यात्वस्य घटमान- त्वात्। नश्ङ्गवदप्रमिद्भावाच्च। यदि तस्या वस्तुत्वं धटेत-अविद्यात्वं दुर्घटं स्यात्, विद्ययाहेयत्वादविद्यात्व- क्षतेः। ततोऽघटमानैवाविद्या जाघटौति। अतस्सा तथैवा- श्रयगीया। तस्मादात्मन एवाविद्या आत्मन्येव च, न त्वनात्मनोऽनात्मनि चेति मिड्म् ॥ १४० ॥ आत्माविद्यानुन्यर्थं तद्विदयामिच्छता तद्वेतुशब्दादिज्ञान- सिद्यर्थमविद्या अनात्मन्यप्येष्टव्या, अन्यथा तदसिद्वेरिति चोदयति नवभिश्ल्लोकैरुत्तरः-

२१२ इछ्टसिद्धि: । [I. 141-

नन्वनात्मन्यविद्या चेन्नास्ति मानं करोति किम्। तस्याज्ञातस्वरूपत्वान्नाज्ञातत्वं निहन्ति तत् ॥ १४१॥ यद्यनात्मनि नाविद्या-अक्षजादि तन्मानं व्यर्थं स्यात्, अकिंचित्करत्वात्। त थाहि नाज्ञातत्वं तत् तस्य हन्ति,

ज्ञाततां कुरुते नास्य तत्स्रूपविरोधतः। अविरोधेऽपि सोऽज्ञातस्तत्कृतावपि पूर्ववत् ॥१४२॥ अज्ञातस्वरूपविरोधादेव नास्य ज्ञाततां कुर्यादङ्गारस्येव शौकल्यं तत्स्वरूपविरोधात्। अरविरोधेन चेत् ज्ञातत्वं नाम अन्यत्कुर्यात्, तस्याज्ञातस्वरूपं स्थितमेव अङ्गारस्येव काषार्यमन्यशौकल्यकरगे। तदा मानं व्यर्थम् ॥ १४२॥ ज्ञातता मानजन्या चेन्मानकर्मभिदा च का। सक्देकेन च ज्ञातस्सदा सवेर्मितो भवेत् ॥ १४३॥ यदि ज्ञातता नाम विकारो जडे मानेन जन्यते क्रिय- येव मृदो घटता, तदा क्रियामानयो: को विशेषः। न हि स्वगतेन विकारेण जडस्यापरोक्ष्यं मृद दव घटेन स्यात्। मानजन्येनेति चेत्, न स्यात्। जन्यत्वे हि ज्ञातत्वस्यापि क्रियाजन्यत्वमेव घटवत् स्यात्। मानस्यापि जनकत्वे घट- क्रियावत् क्रियात्वमेव। अक्रियात्वे मानस्याजन्यफलत्वमेष्ट- व्यम्। यदि स्वगतेनापि विकारेण जडं पुंसोऽपरोक्ष स्यात्, तदा माननाशेऽपि तस्य क्रियानाश इव घटस्य भावात् सक्ज्ज्ातं जडं सुषुप्तेऽप्यपरोक्षं स्यात्। सर्वपुंसां च स्यात् नैकस्यैव-मेयमाचगतत्वाद्दिशेषस्य, पुंसां विशेषा- 1 CDE (• घापि)। 2 DE (० त्वं तस्य)।

-I. 145] जडेऽप्यविद्यापादनम्। २१२

भावात्; अन्यथा नैकस्यापि स्यात्। न ह्वेकेन ऊतोऽन्ये- षामघटम्स्यात्, अतत्कृतोऽपि। सत्यां त्वविद्यायां यस्य यत तन्निष्टत्तिस्तस्यैव तदपरीक्षं नान्यस्य, अन्यच्चेति युज्यते। ज्ञानकाल एव जडाविद्या निवर्तते यथा प्रदोपकाल एव तमः, अतोऽस्य सुषुप्तादौ नापरोक्ष्यप्रसङ्गः। नाविद्या- निवृटत्तिमात्ाञ्जडस्यापरोक्ष्यं युक्तम्, जडत्वादिति चेत्-न, मानप्रटृत्तौ जडस्यापरोक्ष्यप्रसिद्वेः, मानस्य चाविद्यानिव- र्तकत्वप्रसिङ्गे:, जंडे मानप्रटत्तेश्च प्रसिद्धत्वात्-जडे प्रर्ृत्तेन प्रमागेन तद्विद्यानिटत्ते: तस्यापरोक्ष्यमिति निश्चौयते यतः। न च तन्मानजन्यमित्युक्तम्। न च तन्नास्येव, प्रसिद्धत्वात्। कुर्वदप्यापरोक्ष्यं मानं जडेडविद्यां नुदत्येव, तनुत्त्वप्रसिड्वेः; अन्यथा नात्मन्यपि तां नुदेत्। तचा- परोक्ष्यस्यापि स्वतम्मिद्वेव्यंर्थं मानं स्यात्। न च जडे मानं नास्ति ॥ १४३॥ प्रत्यक्षादेरमानत्वं यद्यनात्मा न मौयते। तचासिद्विश्रुतौनां च तदात्मा हि न मेत्स्यति॥१४४॥ अनात्मन्यमेये विषयाभावात् प्रत्यक्षाद्यप्रामारम्।

अक्षजादेरनात्मत्वात्सोऽपि तेन न मौयते। तदसिद्वेरयोग्यत्वाच्चात्मापि न च तत्प्रमः॥१४५॥ अक्षजादिरेव अक्षजादेर्विषय आत्मा वा; ततो न तस्य निर्विषयता, आत्मनोऽपि नाप्रमाणतेति चेत्-तन्न्न, अनात्मत्वादभेदाच्च अक्षजादिरपि न तत्म्रमेयः। अत- स्तस्यासिद्वेरयोग्यत्वाच्च आत्मापि न तत्प्रमाणक: ॥ १४५॥

२१४ इछससिद्धिः। I. 146-

प्रत्यक्षादिभिरात्मा चेन्मेयपशास्त्रमनर्थकम्। मदा ज्ञानान्न बन्धो वा मोक्षो वा नात्मवेदनात् ॥१४६। नात्माक्षजादेमेयोऽतो नाप्यनात्मात आ्रत्मनः। नाक्षजादिर्न शास्त्ं वा मानं नातम्स सेत्स्यति ॥१४७। यद्यात्मवात्मनो मानं स्वतोऽविद्यानिवत्तितः। मंसृतिर्न कदाचित्स्यान्न मुक्तिर्वा कदाचन ॥ १४८॥ स्पष्टार्थाश्स्नोकाः ॥ १४६-१४८॥ तस्मादविद्यानुत्त्यर्थं यदि विद्यात्मनौष्यते।

आत्माविद्यानुत्यर्थमात्मविद्या चेदिष्यते-तद्वेतुशब्दा- दयनात्मन्ञानसिद्ये तदविद्यापौष्यताम्, अन्यथा तद- योगात्-इत्युक्तार्थोपमंहारः॥१४८। अतोत्तरं मयावादि तथाप्यज्ञायि न त्वया। अतो वच्मि पुनर्व्यर्थाविद्यानात्मस्विति स्थितम् ॥१५०॥

फलादिव्यवहार आत्माविद्ययैव समस्तौत्यसऊन्मयोत्तम्। तथाप्यज्ञानाच्चोदयतस्तवोत्तरं पुनरपि तदेव व्त्ति। शृण-इदं तार्वत्स्थितमेव, अनात्मसु जडत्वादाच्ाद- नादिप्रयोजनाभावादविद्या व्यर्थेति। न च मानप्रवत्तिरेव प्रयोजनम्, तस्या अपि प्रयोजनाभावात्। न हि तया- प्यापरोक्ष्यं जन्यमित्युत्तं त्वयैव। जडस्थत्वेन जन्यस्य च जडत्वान्न तेन विशेषः । दश्यत्वे जाद्यम्, अदश्यत्वे जन्माद्य- सिद्धिः। न चाविद्यानिष्ृत्तिः प्रयोजनम्, तन्निवत्तावपि 1 CDE ( ·दविद्यायो०)। 2 CDE (०ट ... बबना०)।

-I. 155] वात्माविद्यासमर्थनोपसंहारः। २१५

जडस्य विशेषाभावादविद्याया श्रेयसी। 'प्रकालनाद्वि पङ्मस्य दूरादस्पर्शनं वरम्' दति न्यायात्। न चात्मन दव जडस्याविद्यावत्वे प्रमाणमस्ति, नाप्याच्चादिकेत्युक्रम्। अतोऽविद्या अना- त्मसु व्यर्थेति स्थितमेव ॥ १५० ॥ न चाविद्याभावेऽपि तेषु मानादिव्यवहारप्रसिद्यभावः। यत :- प्रमाशव्यवहारोऽपि तेष्ठविद्यामतेऽपि हि।

तथाहि भाति यद्रूप्यं शुक्तौ तत्कापि नाख्यतः । नाज्ञानं तच भात्येव तथाप्यात्मन्यविद्यया ॥ १५२॥ यथव स्वप्नमायादावत्यन्तामंभवि स्फुटम् । तदविद्यामटते भाति सर्वोऽनात्मा तथेष्यताम् ॥ १५३॥

ज्ञाता नेयं तदज्ञानं ज्ञानात्तनाश इर्त्याप। आ बोधात्स्प्रवन्नित्यं सिद्मेवाविचारितम् ॥ १५४॥ तच सिद्ाश्श्रुतिन्यायारस्वात्मानं बोधर्यन्ति ते। न च बोधस्य बाधोऽस्ति नापि कारसदुष्टता॥ १५५॥ नन्वेवं च सति अनात्मसु ज्ञानाज्ञानयोरभावाद्रज्व-

ज्ञानान्निवर्तते इत्यादिव्यवहारो भवतां निर्मूल एव। तथा न्ञातृज्ञेयाद्यभावाच्च। अक्षजादिप्रमेयपदपदार्थतत्सं-

1C (·थेयताम्)। DE (बोधो०)।

२१६ इषसिद्धिः । [I. 155-

नादिपूर्वकात्मज्ञाना संभवाच्छाब्दादात्मविज्ञानात्तदज्ञानत- त्कार्यनिटृत्तौ मोक्ष द्वत्येषापि प्रतिज्ञा निर्मूलैवेति चेत्- तन्न्न, शब्दाद्यनात्मवस्तुतद्ज्ञानतज्जञानतज्जाचादेर बोधात् स्वप्न दवाविद्ययैव सिङ्वेः। तच् ज्ञानादन्ञानं निवर्तत दति च सिद्धत्वात्, शब्दन्यायादौनां च प्रसिद्त्वात्, तेभ्योऽमंदिग्धात्मज्ञानोत्पत्त:, तेषां कल्पितानामेव कारण- त्वात् कारणदोषाभावात्, अमत्यादेव सत्यस्यात्मन :- हस्वदौर्घादेरसत्यादेव धर्मस्येव सत्यस्य-प्रतिपत्तेस्संभ- वात्, आत्माज्ञानोत्थप्रमाचाद्यशेषभेद निवर्तकस्यात्मविज्ञा-

मोक्षो युज्यत इत्यादि तस्माभिस्सम्यगेवोच्यते। तस्मान्ना- विद्या अनात्मन्यस्ति-तदभावेऽपि सर्वव्यवहारोपपत्तेः। अतो नाविद्यां नुद ज्डे मानमर्थवत्। नापि ज्ञाततां कुर्वत्-ऊतेन जडेनातिशयाभावात्, अजडस्याकार्यत्वात्। नाप्यन्ञातत्वं निवर्तयत्, स्वरूपहानात्॥ १५४-१५५॥ आत्मनि तु पुनर्नैवम्। यतः- अविद्याया निवर्त्यत्वान्मानं चार्थवदात्मनि। अनात्मत्वादविद्यायास्तद्वंसे नात्मनः क्षतिः ॥१५६।

च जडेशनात्मस्वसंभवादात्मनि च स्वयंप्रकाशेऽनन्त- चिन्माचविग्रहे संभवात्तस्यैव प्रमाणाईत्वाक्छतेस्तचैव प्रामाएयसंभवात्, स एव श्रुत्यर्थः। अतो नाचेतनं प्रधानं 1 BCI (• नात्मज्ञा०)। 2 BCDE (•ज्जडे मानर्थ०)।

-I. 156] वेदान्तानामद्वैते ब्रह्मणि प्रामाययम्। २१७

परमाणवोऽभावः परपरिकल्पितं चिद्चिदात्मकं सप्रपञ्वं ब्रह्म अन्यद्दा-तन्न श्रुतेंः प्रामाख्यासंभवात्। तथा प्रत्यक्षादौनाम्। अरतो न तद्विरोधाशङ्का श्रुत्यर्थे, तद्विरुद्वार्थत्वाभावात्तेषाम्। अरतः प्रत्यगात्मैव परमार्थसत्यं वस्तु नान्यदिति स एव औपनिषदः पुरुषो ब्रह्मेति सिद्डम्। कर्मोपासनादिवाक्यानां चाविद्यावत्कल्पितेष्टानिष्टप्राप्ति- परिहारोपायज्ञापकानामविद्यावस्थायामेव प्रत्यक्षादीना- मिव आ बोधात् स्वप्नावस्थायामिव प्रामाएयमिति

सम्यक्पुमाणावस्तु नान्यत्किंचिदिति स्थितम् ॥ १५६॥

दूति श्रमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यम्य श्रौमदव्ययात्मभगवत्पज्यपाद- शिष्यस्य विमुक्रात्मभगवतः कताविष्टसिद्ौ प्रथमोऽध्यायः।

1 CDE (०भावाः)। 2 CDE (०व चौप०)।

अथ द्वितीयोऽध्यायः।

वचनौयाविद्याविलासतैव युक्ता। अतस्तद्ेतुरविद्या माया अभ्युपेयेति प्रत्यपौ पदत्। इदानौमन्यथास्ात्याद्यम्यप- गमेऽपि असत्स्यात्यभ्युपगम इव अवश्यं सा अभ्युपेया, अन्यथा तासामसिद्वेरिति प्रतिपादयन्नाह- अन्यथास्यातिरस्ातिरात्मख्ातिरिति चयः। मत्स्यातिपक्षा नैतेऽपि विना सिध्यन्ति मायया ॥१। तन-

मायापि नान्यथास्यातिर्विना मायां हि सिध्यति॥२। 'तत्कथम्- ब्रृहि किं सान्यथास्थातिर्यान्यथाभूतवस्तुधौः । यान्यथा प्रथयेदर्थ स्वयं वा यान्यथा भवेत् ॥ ३॥ तिधापि मायां विना सा न सिध्येत्। यथा अरसतः स्वरूपसिङ्भ:[?], तत्स्वातेः, तस्य सद्रूपेण स्वातेश्च मायां विना असिद्वि :- एवमर्थस्यान्यथाभावस्य, तत्स्वातेरन्यथा- स्वापनस्य च[?], सातेः स्वयमन्यथाभावस्य च मायां विना असिद्वेर्वक्ष्यमाणत्वात् ॥३॥

1 BC (०पदम्)। 2 This word is found only in CDE. ' BCD (तत्कथं ब्रह्टि सा ख्यातिः)। 4 CD ( • तेः सत्त्वम० )।

-II. 7] भावस्यान्यथाभावायोगः। २१६

त्-

कूटस्थात्मधियोऽन्या धौस्सर्वा भ्रान्तिः प्रसिध्यति॥४।। कूटस्थात्मधौरेव मानं विकारिवस्तुधीस्सर्वा भ्रान्ति- रिति मयेष्टमेव प्रकर्षेण सिध्यति, त्वयापौष्टत्वात् ॥ ४ ।। विकारिवस्तुन्नानस्य भ्रमत्वम्, अन्यथाभावतज्जानयो- र्मायामाचत्वादित्येतदाह- किं चार्थस्यान्यथाभावस्तथैव भवतो न च। स्याच्चेत्सदाविशेषात्स्यात्ता द्रूप्यान्नान्यथाभवः ॥५ ॥ यथा पूर्वमभूत्तथैव भवतोऽर्थस्य नान्यथाभावः पूर्ववत्; अन्यथा अविशेषात् मदा तद्भावादैकरूप्यान्नान्यथा- भाव:। ५॥ देशकालनिमित्तानां प्राप्तावपि तथास्थितः । नैवान्यथा भवेत्तेषां प्राप्ति श्चाविछ्ठते कथम् ॥ ६॥ देशकालननिमित्तानां प्राप्तिर्विशेषश्चेत, तत्प्राप्तार्वप तथैव सतो नान्यथात्वं पूर्ववत्। तत्प्राप्तिविशेषोऽपि नावि- शेषस्य पूर्ववङ्भवेत्। भावे वा सदा भावः। विशेषान्तर- भावेऽनवस्था ॥ ६॥ अथ भूत्वान्यथा पूर्वमन्यथामौ भवेत्पुनः । अनवस्था तदावश्यमन्योन्याश्रयताथवा॥७। अन्यथा भूत्वा चेदन्यथा भवेत्, पूर्वपूर्वान्यथाभावा- पेक्षत्वादुत्तरोत्तरस्यान्ययाभावस्य अनवस्था। ननु भावि- 1 BCDE (०दूप्यं ना०)। 2 C (·सापि छ०)।

२२० इछसिद्धि:। [II. 7-

रूपमपेक्ष्य पूर्वस्थितरूपेण भावोऽन्ययाभाव एव, अ्ररतो- ऽन्यथाभावपूर्वकेऽप्यन्यथाभावे नानवस्था। सत्यम्, उत्तरो- ऽन्यथाभावोऽन्यथाभावपूर्वकस्सिध्येन्न तु पूर्वः। सोऽप्युत्तर- पूर्वकश्चेत्-अ्रन्योन्याश्रयता, तयोरन्योन्यपूर्वकत्वात्॥७। अन्यस्मिन्नन्यथाभावे सत्यप्यन्योऽन्य थाभवः। तथास्थितस्य नैव स्यादत आत्माश्रयो भवेत् ॥८॥ यदि भाविरूपापेक्षया पूर्वस्थितरूपमन्यथाभावः, तस्मि- न्सत्यपि अन्योऽन्यथाभावः तथास्थितस्य न भवेत् पूर्व- वत्। पुनरन्यथा भृत्वा अन्यथाभावे अनवस्था उक्ता। अतोऽन्यथा भृत्वा अन्यथा भवतौति वदता स एवान्यथा- भावो भूत्वा भवतीत्युत्तं स्यात्। तत आत्माश्रयोऽमौ भवेत्। भाविरूपापेक्षया पूर्वरूपस्य अन्यथाभाव दष्टे, तथास्थितस्यैवान्यथाभाव इष्टस्स्यात्। अथवा-एकमन्यथा- भावमभ्युपगम्य अन्यासंभव उच्यतेऽनेन श्लोकेन ॥ ८॥ ननु यद्यन्यथाभावस्तथास्थाने न युञ्यते। मा भूत्पूवं परित्यज्य रूपं किं नान्यथा भवेत् ॥ ८ ।। उच्चते पूर्वरूपस्य त्यागेऽप्यस्य तथास्थितौ। युज्यते नान्यथाभावो न स त्यागोऽन्य थाभव: ॥१०। यदि तथास्थितं नान्यथा भवेत्, मा भूत्। पूर्व तु रूपं त्यक्का अन्यथा भवतौति चेत्-पूर्वरूपत्यागेऽपि तथास्थितस्य नान्यथाभावः पूर्ववत्। न च स त्याग एवान्यथाभाव :- तदर्थत्वात्तस्य, अ्रन्यथा उत्तदोष- प्रसङ्गाच ॥ ८ ।१० ।। 1 D (.थाभावः)। 2 CDE ( थाभावः)।

-II. 17] भावस्यान्यथाभावायोगः। २२१

तथैव भवतः पू र्वरूपत्यागोऽपि नेष्यते। पूर्वत्यागोऽन्यभावे चेदन्योन्याश्रयता तयोः॥११॥ तथा सतो न पूर्वरूपत्यागोऽपि पूर्ववत्। स चेदन्यथा- भावे स्यात्, अन्योन्याश्रयता तयोः ॥११॥ स्वरूपं चेन्न तत्त्याज्यं त्यक्तुरव्यतिरेकतः। एकस्य त्यक्तृता वा स्यात्याज्यता वा न तूभयम् ॥१२॥ त्यका विना न हि त्याज्यं त्यक्ता त्याज्यं विना न च। दयं विना न च त्यागस्ततोऽमेदे मृषा चयम् ॥ १३॥ न चान्यत्यज्यतेऽप्राप्तेरप्राप्तं त्यज्यते यदि। अविशेषात्सदा त्याज्यं त्यक्ततां तन्न यास्यति॥१४॥ संबन्धात्प्राप्त मेवान्यत्तच्यागात्यज्यंत यदि। अप्राप्तस्सोर्ऽपि संबन्धस्सताभ्यामन्य एव चेत् ॥१५।। त्याज्यानन्यो न स प्राप्तसत्यक्कनन्यो न हौयते। द्दयानन्यो भिदां हन्यादमेदे त्याग एव न ॥ १६ ॥ एते निगदव्यास्याताशक्रोकाः ॥१२-१६॥ एवं नांशगुणादिश्च त्याज्योऽन्योऽनन्य एव च। अन्यानन्योऽपि स त्यक्का सदा त्यक्तस्सदा न वा ॥१७। न साक्षात्यक: स्वरूपं त्याज्यं नाप्यन्यत्; किंतु तस्यांशो गुणोडवस्था क्रिया वा त्याज्येति चेत्-तन्न्न, यतोऽ शगुणादिरपि अरन्योऽनन्यञ् उत्रेन न्यायेन न

1 CD ( ०रबपरित्या०)। 2 CD (त्यक्का)।

इष्टसिद्धिः। [II. 17-

त्याज्यः। सोऽन्यानन्यश्चेत्-न, अनन्यस्यान्यत्वायोगात् स्वरूपवत्। अन्यस्य च नानन्यत्वमन्यवदेव। अ्रन्यो नाम नास्ति अन्यानन्यत्वात्सर्वस्येति चेत्-न, अ्नन्यशब्दा- र्थादन्यशब्दार्थस्यान्यत्वात्। न चेत्-अनन्य एव सर्वः, नान्यानन्यः कश्चित्। अन्यानन्यशब्दयोश्च पर्यायत्वात्

न त्वन्य एव नाप्यनन्य एव इति चेत्-इदमेव तव वचोऽन्यानन्यशब्दयोरर्थभेदं साधयति, प्रत्येकं निषेधात् समुच्चयविधानाच्। यदि चान्य एवानन्यः, पर्यायत्व- मुक्तम्। किं कत्स् एवान्योऽनन्यश्न, उत अंशेन। कत्- शेदन्यः, अन्यत्वेनैव समाप्तत्वान्न तस्यानन्यत्वं तदा। नाप्यन्यदा, अन्यस्वरूपस्य भावे; तदभावे स्वरूपा- भावात् कस्यानन्यता। तथा अनन्यत्वेन समाप्तस्य अन्यता न तदा ; नाप्यन्यदा, अनन्यरूपस्य भावेऽभावे च। यद्यनन्योऽप्यन्यः, स्वयमेव स्वतोऽन्य दष्टस्स्यात्। तदा स एव भवति न भवति चेति दुर्घटमापद्येत। अतो नांशादिरप्यन्यानन्यस्यक्तः। यदि स्यात्-किं त्यागादूर्ध्व- मपि अन्यानन्य एव पूर्ववत्, किं वा अन्य एव, उत अनन्य एव। सदा चेदन्यानन्य :- सदा त्यक्तोऽत्यक्तो वा, विशेषाभावात्। न चान्यानन्यस्य अन्यदाप्यन्यत्वमनन्यत्वं वा, तद्रूपविरोधात्। तदभावे नतराम्, स्वरूपाभावात्। तस्मान्नांशादिरपि त्याज्यः ॥ १७। 1 BCDE (०मापाद्ये०)।

-II. 20] भावस्यान्यथाभावायोगः। २२३

इदानौमंशादित्यागे प्रत्येकं दूषसमाह चतुर्भिश्सोकै :- तिष्ठन्नांशी त्यजेदंशं न विनांशं स तिष्ठति। नष्टो नांशौ त्यजेदंशमत्यागे नाश एव न ॥ १८॥ अंशं विना अंशिनोऽस्थितेर्न स तिष्ठंस्यजेत्। नापि नष्टः, अत्यागे नाशाभावात् ॥१८॥ न गुणो गुिना त्याज्यर्स्वरूपत्यागसक्ितः। नर्ते गुरं गुण तिष्ठेन्नागुशोऽपि गुएं त्यजेत् ॥ १६ ॥ अवयविनोऽवयवारभ्यत्वान्न तं विना स्थितिः, गुरस्य त्वनारभ्भकत्वात् पदार्थान्तरत्वाच्च तं विनापि द्रव्यं तिष्ठेत ; अतो गुरास्याज्य इति चेत्-तन्न्न, शुक्कः पट इत्याद्यभेद- बुद्मयोगात्। गुरास्य द्रव्यादर्थान्तरत्वे घटपटवङ्गेदेनापि स्थित्युपपत्तेर्द्रव्याश्रयत्वनियमासंभवाच्च। अतो द्रव्याङ्गुणो- ऽनन्यः, अन्यानन्यो वेति गुसत्यागे गुशिनम्स्वरूपत्यागः। अन्यानन्यत्वेऽपि हि नर्ते गुएं गुणौ तिष्ठेत्, गुणाभावे तद्भेदाङुसिनोऽप्यभावात्। नागुणोऽपि गुणादन्योऽपि गुणौ गुएां त्यजेदन्यथा भवितुम्, तत्यागेऽप्यन्यत्वादेव तस्य विशेषाभावात् ॥ १६ । नावस्था तद्दता त्याज्या नावस्था तद्दता विना। तवैव सा भवन्तौ स्यादभावे त्यज्यते कथम् ॥ २०॥ अनारमकत्वाद्वस्वन्तर त्वाच्च पूर्वोक्तदोषाभावादवस्था त्याज्या, तत्त्यागेन अन्यथाभावप्रसिद्वेश्ेति चेत्-तन्नन. अवस्थाया अन्यच अभावात्। तद्दत्येव भवन्ती सा भवेत्। अतस्सती न त्याज्या ; नाप्यसतौ, असत्वादेव॥ २०॥

२२४ इषससिद्धि:। [II.21-

क्रिया न कुर्वता त्याज्या सा कवता त्यज्यते कथम्। तथा सती न सा नश्येक्क्रियायाश्च क्रिया कथम् ॥ २१॥ कर्मत्यागस्य विदुषामपि लोके वेदे च सिद्त्वात् तत्त्यागो युज्यत इति चेत्-तन्न्न, क्रिया न कुर्वता त्याज्या क्रियमारत्वादेव ; न क्वता, कृतत्वादेव; नाप्यक्वता, अप्राप्तत्वात्। कवताया नाशस्याग इति चायुक्म्। यत- स्तथा सतौ न मा नश्येत् ; असत्यास्तु को नाशः। क्रिया- याश्च क्रिया कथम्-'त्यागो नाशो जन्म वा, अनव- स्थानात्। कर्मत्यागादिप्रसिद्िश्च अन्यथाभावरूप्यादि- वद्विचारितमंसिद्ैव लोके। तामेव प्रमिद्धिमाश्रित्य कर्म कारयति त्याजयति च श्रुतिर्स्मृतिश्च। न तु स्वय- मेव प्रसाधयति, अशक्यत्वात्। प्रसिद्धिमाचाच्चेत्सिद्विः भुक्तिरूप्यार्द्याप सिध्येत्। प्रसिद्धस्यैव च भ्रान्तित्वम्, नाप्रसिद्स्य ॥ २१॥ संबन्धादेश्व नैव स्यात्तथाभावेऽन्यथाभवः । न स्वान्यरूपसंत्यागस्तदा संबन्धिनः क्क तौ ॥ २२॥ अन्यथा बुभूषता योऽन्यरूपसंबन्धादिस्तित्यक्षितः न तस्यापि तथाभावे अन्यथाभावः, नापि स्वरूपस्यान्य- रूपस्य वा संत्यागः। तदा संबन्धिनोऽन्यथा बुभूषतो दूरोत्सारितौ [तौ!] । २२ ।। अप्यन्यरूपसंत्यागे स्वरूपस्य तथास्थितौ। नैव स्यादन्यथाभावस्तच्यागे नतरां भवेत् ॥ २३।

1 CDE (त्यागे ना०)। 2 CD (०व सा०)। 3 C (वा सत्या०)।

-II. 29] भावस्यान्यथाभावायोगः। २२५

मत्यप्यन्यरूपसंत्यागे अन्यथाबुभूषोः स्वरूपस्य तथा- स्थितौ नान्यथाभावः। स्वरूपस्यापि त्यागे नतराम् ॥ २३॥ यतः- तत्त्यागे नास्ति भावोऽपि कुतस्तस्यान्यथाभवः । पुनर्भवेच्ेद्भावस्स्यान्न तदाप्यन्यथाभवः ॥२४॥ स्वरूपत्यागे भावोऽपि नास्तौति नान्यथाभावस्स्यात्। भवतो ह्यन्यथाभावो नाभवतः। पुनर्भावेऽपि भाव एव पूर्ववत्, नान्यथाभावः ॥ २४ ॥ नष्टस्यापि पुनर्भावो न स्यान्नष्टात्मना स्थितौ। तच्यागे पूर्वरूपाप्तेर्नाशत्यागौ इथा तदा॥ २५॥ स्वरूपत्यागान्नष्टस्य तथास्थितौ पुनर्भावो न स्यात्। नष्टात्मतात्यागे पूर्वभावरूपप्राप्तेः नाशत्यागौ इथा पङ्ग- स्पर्शप्रक्षालनवत् ॥ २५॥ तस्मान्नास्यन्यथाभावो भवतोऽभवतोऽपि वा। न चान्यस्यान्यथाभावो मायामाचमसौ ततः ॥ २६॥ एवमुत्तेन न्यायेन न सतोऽसतश्चान्यथाभावः। न च सदसदस्ति। अस्ति चेत्, न तस्याप्यन्यथाभाव उत्रेन न्यायेन। अतो मायैवान्यथाभावो नाम, न वस्तु ॥२६॥ किंच यस्यान्यथाभावस्स तस्माद्विद्यते न वा। तभेदे तत्स्वरूपत्वादन्यथाभाव एव न ॥२७॥ भिन्नत्वे कोऽन्यथाभावः कस्यासावस्ति कस्य न। नान्योन्यस्यान्यथाभावो विन्ध्यो हिमवतो यथा॥२८॥ अपि भेटेऽन्यथाभावो यत्संबन्धी स तस्य चेत्। भिन्नत्वे कस्य संबन्धी कस्य नेति न निश्चयः॥२८॥ 29

२२६ इछसिद्धिः। [1I.30-

ननु दृष्टोऽन्यथाभावो नाशोऽपि न च दृश्यते। दध्यादिभावो दुग्धादेरन्यथाभाव उच्यते॥३०॥ ननु पयोमद्वमादौनां पूर्वावम्थात्यागेन दधिघटस्वस्ति- कादिभावो दृश्यते अन्यथाभावर्स्वरूपनाशं विनापि लोके। अतम्सतो नाशोऽसतक्च जन्मापि दृश्यते। तच्च हेतुलाभे कदाचिदेव, न तु मदा। न चानवस्थादिदोपाद- सिद्धिः, दष्टत्वादेव। न हि दष्टं शुष्कतर्कणापोद्यते। न हि दृष्टऽनुपपन्नं नाम॥ ३० ॥ कम्य दष्टाऽन्यथाभावो हेस्नो वा रुचकस्य वा। रुचकावम्थहेम्नो वा मर्वर्थापि न दृश्यते ॥ ३१॥ कथम्। यत :- हेम्नोऽन्यथात्वं नो हष्ट हेम हेमैव हौष्यते। स्वस्तिके रुचकं नेक्षे तदवम्यं च हेम न ॥ ३२॥ हेम्नो हेमतैव सदा दप्यते, नाहेमता कदाचित्। अतोऽस्य नान्यथाभावः। नापि रूचकस्य तदवम्थस्य वा हेम्नः। न हि तयोस्स्वस्तिकादिभावो हष्टः। दृष्टोऽि नान्यथाभावः। न हि रुचकाद्यहेम हेमिन पश्यामः, हेमैव तु। हेम्नश्चान्यथात्वं नास्तौत्युक्तम् ॥ ३२॥ नन्वेकहेम्नोऽवस्थे द्वे ततोऽस्येवान्यथाभवः। पूर्वावस्थां परित्यञ्य ह्यन्यां यास्यति हेम तत् ॥३३। नन्वेकं हेम, अवस्थे दे। ततो नाभेदः। न ह्येकस्य द्योश्चात्यन्तमभेदः। न चावस्थे ते युगपत्। किं त्वेकां त्यक्का अन्यां याति तदेव हेम। अतोऽस्येवान्यथा- भाव:।३३॥

-II. 36] भावस्यान्यथाभावायोगः।

अवस्था हेम् एवेष्टा सावम्थस्य न मे्यते। अनवम्थान्यथा तु स्यान्नावस्थावस्थया विना॥३४।। न न्वेकं हेम अन्यूनानतिरिक्तमवम्थयोर्मिथो भिन्नयो- रन्वितं चेत्, न तम्यावस्थे ते युक्ते। अन्यथा तम्यापि ताभ्यामभेदात्तयोरिव भेद:, तयोवा तस्मादभेदोऽभ्यपेय दति, तयोस्तदवम्धात्वं न स्यादिति चेतु-न, यतः रुचकादिरवस्थव हेम्र मवान्वितस्य युक्ता, नथा प्रतौतेः। यद्यनन्वितस्य रुचकादे: मावस्थस्य वा हेम्नाऽवस्था, अवस्था- तद्वाद्दिभागो न स्यात्। अनवम्था च, यतोऽवस्थान्तरं विना नावस्थामिद्विः। न चावम्था नास्येव, दष्टत्वात्- अन्यथा तद्दतोऽप्यभावप्रमङ्गात्॥३४॥ उच्यतेऽ्वम्थयोरेकं पूर्गं हेमान्वितं यदि। ताभ्यामन्यददोऽवश्यं नान्यथास्कतान्वयो॥ ३५॥ द्योरवस्थयोर्मिथो भिन्नयोरयद्येकं हेम अ्न्यना नतिरिक्कं पूर्वचागोत्तरप्राप्त्योरन्वितम्, ताभ्यां तदन्यदभ्युपेयम् ; नान्यथा तस्यैक्यमन्वयश् स्यात्॥ ३५॥ यत :- द्वाभ्यामभेदे नैकत्वमेकाभेदे द्वयं न हि। एकाभावेऽ्वयः कस्य द्याभावेऽ्वयः कुह॥ ३६ ॥ दाभ्यामवम्थाभ्यामभेदे हेस्नो्ऽप द्वित्वमेव स्यान्नैक- त्वम्। न ह्येकस्य द्ाभ्यामभेदः। पूर्वावस्थाया अरभिन्नस्य तदात्मनैव समाप्तरनोत्तराभेद: पूर्वस्या दव। तयो्चैक-

1 CDE (०न्वकहे०)। 4 DE (व्स्मात्)। 3 CDE (०नाति०)। 4 C (कुतः)।

२२८ इषसिद्धिः । [II.36-

स्माड्वेम्नोडभेद एकत्वमेव स्यान्न द्वित्वं हेमवदेव। एकाभावे द्याभावे च कस्य कुतान्वयः स्यात् ॥ ३६॥ नष्टाभिन्नस्य न स्थानमस्थितस्य कुतोऽन्वयः । स्थिताभेदे न नाशस्स्यान्नान्यथात्वं तथास्थितौ।३७॥ हेम्ः पूर्वावस्थाताऽभेदे तन्नाशे नाशन्नोत्तरान्वयः। हेम्ना म्थायिना अभेदे न पूर्वावस्थाया नाशः। तस्याश्चा- नाशे नान्यथाभावो हेमः, अनागमापाय्यवस्थत्वात्।३७॥ हेम्नोऽवस्था स्वरूपं चेन्नापेयाद्वेमवत्ततः। हेम्नस्सापैति चेन्नासौ हेम हेममलो यथा॥ ३८॥ हेम्नि तिष्ठत्येव अवस्था अपैति चेत्, ततो न तद्देम तन्मलवत्। न हि तद्वेम ततोऽपेयात्। तस्मा न्नानन्या हेम्नोऽवस्था ॥३८॥ हेम्नोऽन्ये यद्यवस्थे ते तस्य स्तां केन हेतुना। नामंबन्धे तयोस्सिद्िस्संबन्धो नारप्यसड्योः॥ ३ट ॥ नाप्यन्या हेम्नोऽवस्था, तदवस्थात्वहानात् वस्तवन्तरवत्। संबन्धायोगाच्च। नासंबद्ा सा पृथक्तिध्यति, तसिद्वा- याश्च न संबन्धः। अन्यत्वे अनन्यत्वे च वस्वन्तरवत् स्वरूपवच्च तवस्थात्वायोगात् नान्या अवस्था, नाप्यनन्या। नापि चान्यानन्या, अ्रनन्यस्यान्यत्वायोगाच्[?] स्वरूप- वत्। अतस्सत्त्वायोगात् स्फुरणाच्च खकाष्पर्यादिवन्मायैव अवस्था। अवस्थाभावे तद्दतोऽभावेऽपि न वस्त्वभावः, तद्विना मायायोगात्। मदाद्यपि तुल्यन्यायम् ॥ ३ट।

1 CDE (कुतोऽन्व०)। 2 CDE (हेमवत् ।)। 8 BCDE ( ·भान्या)।

-II. 45] भावस्यान्यथाभावायोगः। २२६

स्वतश्चेदन्यथाभावस्सदा स्यादविशेषतः । स्वतश्चेद्ेतुता हेतोर्हेतोरपि सदा भवेत् ॥ ४० ॥ हेतोश्च हेत्वपेक्षायामनवस्था प्रसज्यते।

अपिचेदं भवान्पष्टव्यः-किं स्वत एवान्यथाभावः, उत हेतुतः। स्वतश्चेत्, विशेषाभावात्सदा स्यात्। हेतुत- श्चेत्-हेतोस्स्वत एव हेतुता, उत हेत्वन्तरात्। स्वतश्चेत्, सदा हेतोर्भावात् सदा कार्यं स्यात्। हेत्वन्तराच्चेत्-अ्रन- वस्था, तस्य तस्य हेतोर्हेत्वन्तरापेक्षासाम्यात् ॥४०-४१॥ अपिच- यस्येष्यतेऽन्यथाभावस्स मत्वान्नैव जायते। यद्यनन्याऽन्यथाभावस्स च सत्वान्न जायते ॥ ४२॥ अन्यत्वेऽपि स्वयं मंश्चेदविशेषान्न जायते। कोऽमत्त्वे जनिकर्ता का प्रक्ृतिः के च हेतवः ॥ ४३॥ असतश्चेज्जनिः, सा तकर्तका स्यात्। सा च क्रिया- त्वात् सकर्तृकैव युक्ता। असतश्न नोपादानम्। निमित्त- कारणानि च न स्यु:, संबन्धाभावात्। यत्किंचिद्दा यस्य कस्य चित्कारणं स्यात्, विशेषाभावात्। न ह्यमिद्वस्य कारणसंबन्धः, सिद्वस्य च न कारणापेक्षा ॥ ४३॥ हेतुयोगाद्विशेषे चेज्जाते हेमान्यथा भवेत्। तत्पूर्वरूपतैव स्याद्वेतुयोगविशेषयोः ॥४४॥ 'तच स्वतोऽन्यथाभावः प्रसज्येत तथा सति। तथाभावो न जातु स्यात्कुतस्तवान्यथाभवः ॥ ४५ ॥ 1 CD (•चिद्यत्किंचित्का०)। 2 CDE (ततस्ख० )!

२८ इषमिद्धि:। [1I.45-

यदापि हेतुतोऽन्यथाभावस्तदापि न स हेतुमत्ता- माचात, किंतु तत्संबन्धे मति। सति च तस्मिन्विशेषा- भावे पूर्ववन्नान्यथाभावः। अतो विशेषोऽभ्युपेयः। तत्र हेतुयोगाद्विशेषे जाते चेतु हेम अन्यथा भवेन्न पूर्वम्, तदा हेतुयोगविशेषी हेस्नानन्यथा भृतस्वरूपमेवेति ततो योऽन्यथाभावः म स्वत ए्वेति मदा भावात्तम्य न कदाचित्तथाभावस्स्यात। तच किमपेक्षोऽन्यथा- भाव:॥ ४४-४५ ॥ हेतुयोगविशेषी च हेम्नो यद्यन्यथाभवः। स्वतश्रेत्तौ मदा स्यातां न चेत्स्यादनवस्थितिः॥४६॥ हेतुयोगविशषौ यद्यन्यथाभावः-स्वतश्नेत् तयो- र्भावः, मदा स्यात्: हेतुयोगविशेषान्तरापेक्षत्वे चान- वस्था ॥ ४६ ॥ स्वभावान्नान्यथाभावो नैम्स्वाभाव्यादशकितः ।

किं स्वभावात्म्वरूपाड्वेम्नोऽन्यथाभावः, उत अन्यरूपात्। आद्ये कल्पे नैर्स्वाभाव्यमिष्टं स्यात्। तदा अन्यथाभाव दूति भावशब्दोऽनुपपन्नः। येन येन रूपेण भवति तत्तत् स्वरूपं चेत्, अशव्श्च स्वरूपादन्यथाभावः। अभावरू पेरा चेद्धवति-तदपि स्वरूपं चेत्, न स्वरूपादन्यथाभावः; अभावरूपे भवतरस्वभावादन्यथाभावश्चेत्, न; भाव- शब्दविरोधात्। स्वभावादन्यथा न भवति चेत्, सिद्धं नस्समौहितम्। भावरूपान्तरेण भावात् भवत एवान्यथा- 1 CE (० भूतः स० )। 2 E (स्याताम्)।

-11. 48] भावम्यान्यथाभावायोगः। २३१

भाव इति चेत्-न, भावरूपेऽन्यत्वायोगात्। निटटत्तात्- भावादन्यथाभाव इति चेत्-सोऽपि भावश्रेत्, न भेद: ; अभावश्चेत्, स्वभावान्नान्यथाभावः किंत्वभावाङ्भवति वा न वा !। कथं च भावे स्थिते भावो निवर्तेत। भावस्य भेदाभावात् म लत्ी भवत वा न वा। अतोऽस्य न किंचिद्रूपं निवर्तते प्रभवत वा। अतम्स्भावा- नान्यथाभावः। नाप्यन्यतः। सोऽपि हि भावोऽभावो वा। द्विधापि न भेद:, द्याभावात्। न चामती द्वितौयत- त्युक्तम्। अमतथ प्रकाराभावात् तदपेक्षाऽन्यथाशब्दो व्यर्थः। अथान्य्दा्ति प्रकारान्तरवत्, तदा तदपेक्ष- मन्यथात्वं कृटस्थम्याप्यम्तौति तवेष्टोऽन्यथाभावो न सिध्येत्। न चान्यदस्तौत्युक्तम् ॥ ४७। अन्यत्वे चान्यथाभावोऽन्यथाभावेऽपि चान्यता। अतोऽन्यतान्यथाभावौ न स्वरूपान्न चान्यतः ।४८। ननु रुचकस्वस्तिकयोरहेमात्मना अ्नन्यत्वेऽपि-भावा- त्मना वा-तयोरन्यप्रकारत्वादेवान्यत्वं मिध्यति। तथा सर्वभावानां भावात्मनाभेदेऽपौति चत्-न, अन्योन्या- श्रयत्वात् रुचकात् स्वस्तिकस्यान्यत्वे मिद्ध तस्य ततोऽन्य- प्रकारता ततश्रान्यत्वमिति। न च प्रकारान्यत्वं तत्प्रकारा-

तत्प्रकारान्यत्वासिद्वेः। न च प्रकारयोरि हेमात्मना भावात्मना वा अनन्यत्वम्। अतो न प्रकारमाचमेदोडि। एतेन प्रकारान्यत्वादन्यत्वं सर्वभावेषु प्रत्युक्त्म्। प्रकार- 1((वा। स०)।

२३२ इछसिद्धि:। [II. 48-

वत्त्वेऽप्यभावस्य भावाभावयोरपि नान्यत्वमुत्तेन न्यायेन भावयोरिव। तस्मान्नानयोरिवान्यत्वमन्यथाभावश्च स्व- रूपाद्वेस्नो नापि भावान्तरतोऽभावाद्दा। तथा सर्वभावा- नाम्। अतः कूटस्थमेकं वस्तु सिध्येत्। तच्चात्मैव नान्यत्, तस्य स्वतोऽसिद्वेरन्या पेक्षत्वात् ॥४८॥ भावो भावान्तरात्मत्वमत एव न यास्यति। न इयोरन्यथाभा वम्तेऽन्योऽन्यात्मतामियात्॥ ४८॥ यतोऽन्यत्वान्यथाभावौ न स्वरूपान्नापि भावान्तरात् भावस्य भवतः, अत एव न भावस्य भावान्तरक्प्राप्ति :- यतस्सा दौ प्राप्यप्रापृभावौ तयोरन्यथाभावं विक्रियां च विना न समस्ति ॥ ४८ ॥ प्राप्तुरेव विक्रिया अस्तु किं प्राप्यस्येति चेत्-न, विक्रियमाणोऽपि हि अ्विक्वतेन नैकं याति। न ह्यननं भक्षसाद्यनेकविक्रियोपेतमपि नभमा आरत्मना वा एक्ं याति देहेनेव। देहैक्यमप्यन्नस्याविद्यामिद्मेव, न सत्यम्। तदेतदाह- अप्यन्यथा भवन्नन्यो नाच लान्यात्मतामियात्। न ह्यनं भुक्तमप्येति खात्मत्वं देहतामिव ॥ ५० ॥ प्राप्यस्याप्यन्यथाभावे प्राप्यो नैव भवेत्तदा। द्वयोरप्यन्यथाभावो विफल: प्राप्यसंभवात् ॥ ५१॥ तच प्राप्यस्यापि प्राप्तुरिवान्यथाभावे प्राप्यो नैव भवेत् प्राप्तेव। तदा द्वयोरपि प्राप्यर्थोऽन्यथाभावो व्यर्थः, प्राप्य- संभवात् ॥ ५१ ॥ 1 E (०भावं हते)। 2 DE ( ० लाध्यात्म०)।

-II. 55] भावस्यान्यथाभावायोगः। २३३

अन्यथाभूत एवासौ प्राप्यते चेदिदं वद। किं प्रेफ्यतेऽन्यथाभूतः 'प्रेप्सिते वान्यथाभवः ॥५२॥ अन्यथाभूतस्यैव प्राप्यत्वान्न प्राप्याभावादप्राप्तिः। प्राप्तु- स्वन्यथाभावो न दोषाय, प्राप्यैक्यस्येष्टत्वादिति चेत्- तहौदं ब्रूहि-किं पूर्वमेवान्यथाभूतः प्राप्तुमिष्यते, किं वा प्रेप्सिते पश्चात्तस्यान्यथाभावः ॥५२॥ तच्र- प्रेप्सितस्यान्यथाभावे तत्प्राप्तिस्स्यान्न पूर्ववत्॥ अपौप्सितेऽन्यथाभूते प्राप्तिर्नर्तेऽन्यथाभवम् ॥५३॥ यो यद्रूप ईप्सितस्तस्यान्यथाभावे तदभावात् पूर्व- वत्प्राप्यभावान्न तत्प्राप्तिः। पूर्वमेवान्यथाभृते प्रमिमिते- पि पश्चाद्विक्रियां विना न तत्प्राप्तिः खात्मनोरिव। यो यद्रूपश्च प्रेक्सति तस्यान्यथाभावें तदभावान्न तेन किंचित्प्राप्यते॥ ५३॥ निश्चलस्यापि चेत्प्राप्तिरविशेषात्सदा भवेत्। तदाप्राप्तिर्मषैव स्यात्तत्र प्रेप्सापि निष्फला ॥ ५४॥ निश्चलश्चेन्निञ्चलं प्राप्नोति, सदैव तत्प्राप्तरप्राप्तिस्त- त्प्राप्तोच्छा च भ्रान्तिमूलैव स्यात् ॥ ५४ ।। अथ प्राप्तुविशेषेण तत्प्राप्तिर्नियियंस्यते। प्राप्तुर्विशेषो न प्राप्तिस्तद्दशान्ति्रियमः कुतः ॥५५ ॥ निश्चलेऽपि प्राप्ये प्राप्तुविशेषभावे तत्प्राप्रेस्तन्नियम इति चेत्-तन्न, प्राप्तुरन्यथाभावे तस्याभावात् तत्प्राप्- सिद्दरुत्तत्वात्। प्राप्तुर्विशेषोऽपि प्राप्तिरप्राप्तिर्वा। प्राप्ति- । B (प्रेभाते)।

२३४ इछ्सद्धिः। [11.55-

श्चेत्, निश्नन्नम्यैव मा इष्टा। अप्राप्तिश्चेत्, तस्मिन मर्त्याप निश्नत्स्यैव पुनस्तत्प्राप्तिर्न वेति सोऽपि व्यर्थः। अप्राप्तिविशेपान्तराभ्यपगमे चानवस्था। प्राप्तुर्विशेषेऽि प्राप्यम्याविशषादप्राप्रिस्तदवस्थैव, तयोर्भेदात्; अ्रभेदे त्वप्राप्तिर्मृपा ॥५५ ॥ अथ प्राप्तुविशेषेगा प्रतिबन्धो निवत्यते। तदाप्यनात्मवस्त्वाप्तिरविना हेतुं न सिर्ध्यात॥५६॥ प्राप्तुविशेषेगा प्रतिबन्धश्वेन्निव्त्यते, तदाप्यन्यवस्वाप्तिर्न हेतुं विना। अभढे त्वप्राप्तिर्मपा उक्ता ॥ ५ू६॥ प्रतिबन्धनिरत्त्यैव यदि तत्प्राप्तिरिय्यते। स्वतस्तत्प्राप्रिरेष्टव्या नान्यथा तावताप्यते।५७।। प्रतिबन्धोर्ऽपि यद्याभ्यां भिन्नः का प्रतिबन्धता। भिन्नन्य प्रतिबन्धत्वे सर्वस्य प्रतिबन्धता ॥५८॥ अथाभिन्नः प्रतिबन्धस्तदा- प्राप्यादभिन्न तङ्वमे प्राप्यनाशे भवेड्डवम्। प्राप्तुर्वा तदभेदे स्यात्तदा प्राप्तिर्न कस्य चित्। ५ूट॥ स्पष्टोऽर्य: ॥५७-५ूट॥ द्वयोरप्यन्यथाभावे यत्तद्रूपं भविष्यति। तत्प्राप्यमिति चेनैवं ना न्यस्यान्यात्मता तदा ॥ ६० ॥ द्वयोरप्यन्यथाभूतयोरेकौभावेन यत्तयो रूपं भविष्यति तत्प्राप्यमिति न प्राप्याभाव इति चेत्-तथापि न प्रेप्सता प्रेप्सितं प्राप्यते, किं तूभाभ्यां रूपान्तरमेकं प्राप्तम् ॥ ६० ।

CDE ( हेतुत्वं)। 2 B (स्पषटार्थाः)। BCDE (नानन्यस्यात्म०)।

-- II.64] वत्मनो नान्यथाभावः। २३५

न च तत्प्राप्यते, अन्यथाभूतयोरपि भिन्नस्वरू पस्थिता- वेकत्वाप्राप्तेः। तदाह- उभयोरन्यथाभावेऽप्यन्यथाभृततैव हि। अन्योन्यमेकता न स्यात्तत्वरूपव्यवस्थितेः ॥ ६१॥ यदि नामान्योन्यात्मता तथोस्स्यात्तदापि अ्रनेनामौ प्राप्तः, नामुना अयमति नियमाभावात्तयोः प्राप्यप्राप्तृ- विभागो निष्प्रमासकस्स्यात्। तदाह- तयोरेकात्मकत्वं चदन्यथाभृतयोर्भवेत्।

उक्ेन न्यायेन अन्यथाभावोऽन्यभावश्च नास्ति यतः, अतो नान्यथा शुक्ि: स्वयमेव रूप्यात्मना जाता नाप्यन्य- व्यर्वास्थितरूप्यात्मतां गता। अतोऽन्यथाभृतस्य स्थाति- रित्यपि ] अन्यथास्थातेरमायात्मकत्वायोगात्, अन्यन्य शुकिरज्वादेरन्यथा रूप्यमर्पात्मना स्वातिर्मायामाच- मेवेति इष्यताम् ; अन्यथास्वापनान्यथाभावयोश्च धियः, अर्थान्यथाभार्वानरामेनैव निरस्तत्वात् ॥ ६३ ॥ ननु यद्यन्यथाभावो नास्ति शास्त्रमनर्थकम्। कर्मणा विद्यया वा किं तदवस्थः पुमार्न्यदि॥६४॥ ननु नाम्तिचदन्यथाभावः पुंसस्सदैकरूप्यात् कर्तृत्व- भोक्तृत्वबन्धमोक्नाद्यमंभवात् कर्मज्ञानविधायि शास्त्र- मनर्थकं स्यात्, तयोरसिङ्केः। प्रयोजनाभावाच्च। त्ररतो- ऽन्यथाभावोडस्ति ॥ ६४ ॥

२३६ इषसद्धि:। [II.65-

दतथ्च- देवो भृत्वा ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतौत्यपि। श्रुतोऽन्यस्यान्यथाभावो यं यं वापौति च स्मृतिः ॥६५। उच्यतेऽ्रविद्यया मिद्वमन्यथाभावमिच्छताम्। व्यनक्ति साधनं शास्त्रं तयोस्सत्तां व्यनक्ति न ॥ ६६॥ न तावत्कस्यचित्कुतश्चिदन्यत्वमन्यथाभावो भावान्तरा- पत्तिश्चास्तौति तक्षजादिभिरपि ज्ञातुं शक्यमित्युत्तम् । अत एव नतरां शास्त्रेण शक्यम्, अन्यादिपदपदार्थतत्मं- बन्धामिद्वेरन्यतश्शास्त्रासिङ्वेः। अत एव न शास्त्रज्ञा- प्यता तेषाम्। अतः प्रमाणदप्रसिद्वे: प्रसिद्धत्वाच्च अ्न्यथा- भावादि अविद्ययैव प्रसिद्धं सर्वस्य। अतः पुंसः कर्तृत्व- भोत्तृत्वाद्यन्यथाभावमात्मनस्सिड्वं मन्यमानस्य हिताहित- प्राप्तिहानिमाधनं जिज्ञासमानस्य तत्साधनं प्रकाशयति शास्त्रम् ; न तु साधनस्य तत्साध्यस्य वा अनात्मभृतस्य मत्तां प्रतिपाद्यति-साध्यसाधनमाचसत्ताया लोके सिद्धत्वादसिद्त्वे ज्ञापयितुमशक्यत्वाच्च ॥ ६६॥ कूटस्थस्यापि पुंसो भ्रान्त्यैव कर्तृत्वाद्यन्यथाभावस्समस्ति जन्मादिवदित्येतदाह- स्थास्नोरप्यन्यथाभावः पुंसो भ्रान्त्यैव संभवेत्। देहाद्विन्नोऽपि जन्मादौनात्मीयान्मन्यते यथा॥ ६७॥ यदि पुंसोऽन्यथाभावः कर्मणा विद्ययापि च। पुंसस्ताभ्यां फलं किं स्यान्नात्मनाशोङ्जवौ फलम् ॥ ६८॥ यदि वस्तुदृत्त्यैव विद्याकर्मभ्यां पुंसोऽन्यथाभावस्स्यात्, तदा तस्याभावान्न तस्य फलं किंचित्स्यात्। न च

-II. 70] वत्मनो नान्यथाभावः। २३७ स्वनाशस्तस्य फलम्, फलिनोऽभावात्। न च फलस्यैव फलम्। ननु मरसमप्यर्थ्यते, तत्कामस्य च कर्म श्रूयते। तच्चायुक्तं फलिनोऽभावे। भाव एव तु युक्तम्। न चात्म- नाशो मरगम्, देहनाशस्तु। तस्मान्न स्वनाशः पुंसः फलम्। नाप्युद्धवः, पूर्वस्थितस्य फलिनोऽभावात्। भावे, नोद्धवः । न च फलं फलौत्युक्तम् ॥ ई८॥ न च पूर्वस्य कर्तुर्नाशे पश्चाज्जातस्य भोक्तृत्वम्, अछ्रता-

यदि धौकर्मणोः कर्ता फलकालेऽन्यथा भवेत्। अन्येन कृतमन्येन कथं भोकुं च लभ्यते ॥ ६६॥ अपिच-यदि भोगोऽपि पुंसो विक्रिया तदा जातस्यापि तथास्थितस्य न स्यात्, विशेषाभावात् ; अन्यथाभावे नतरां पूर्ववत्। स्वरूपमेव चेत् पुंसो भोगः, न तदर्थ साधनं क्रियादिना अन्यथाभावश्चार्थ्यः। तथा ज्ञानकर्मणौ अपि विक्रिये चेत्, न स्थास्रोम्स्याताम्। पुंसोभावे, नतराम्। स्वरूपं चेत्, न तदर्थमन्यथाभावः प्रार्थ्य इत्युक्तम्। कुर्वश्चेत्कर्यात्, अनवस्था। अकुर्वश्चेत्, मदा कुर्यादिति नान्यथाभावः। कुर्वतोऽपि चेदन्यथाभावः, क्रियापि न स्यान्न केवलं कर्तैव। न हि कर्चा विना क्रिया नामास्ति। तथा भोगो जन्म नाशोऽन्यथाभावश्च तद्दता विना न स्यात् ॥ ६ट ॥ नन्वेवं सत्यन्यथाभावे पुंसो भावान्न कर्तृत्वाद्यसंभव: ;

1 BDE ( ० दर्थसा०)।

२३८ इषसिद्धिः। [.II. 70 --

तम्य चैकत्वान्नाऊृताभ्यागमादिप्रमङ्ग दति चेत्- तवोच्यते- कर्तुभोकार भिन्नत्वे पुंमस्स्व्गेऽपि कतृता। दह वा स्वर्गिता यद्ा कल्पिते कर्तृभोकृते॥७॥ यदि क्तृभोकारभेद एव तदा कर्तुश्रेदभिन्नो भोक्ता, स्वर्गादिप्वषि पुमान्कतैवेति भोगाभावान्न भोगार्थापि क्रिया म्यात्। भोतुयदभिन्नः कर्ता, सदा भोत्नैवेति न भोगार्था क्रिया। उभयथापि नान्यथाभावः पुंसः, मदैक- रूप्यात्। ननु न मदा कर्ता पुमान्नापि सदा भोक्ा, अतो नैकरूप्यमिति चेत्-न, कर्वकर्चोः भोकोकोश्च अभेटे मेढे च ऐकरूप्यस्यैव संभवात् रूपान्तराभावात्। न च भेदाभेदो संस्तः, अकर्तुरभिन्नस्य कर्तुस्तद्वदेव ततो भेदाभावात्। भावेऽय्यकर्तैव स्वतो भिन्नो नान्यः। म चेद्धिन्नः कर्ता स्यात्, इतरोऽपि भागरस्वतो भिन्नत्वात् कतैवेति नाकरता। अतो न कर्चकर्चोर्भेदाभेदौ। तथा भोकभोकोः कर्तृभोकोष्न। स्वतश्नेद्दस्तुनो भेदः, भेट गव स्वत दूति नाभेदस्तस्य। तदा एकाभावे द्वितौयाभावान्ना- न्यतोऽप्यभेदो भेदो वा। तम्मात्कर्तृभोकादीनां भेदाभेद- भेदाभेदपक्षा न मंभवन्ति। तथापि भान्ति चेत्, सन्तु कल्पिता :; तथा चैकस्यैव कर्तत्वादिसंभवान्नाऊ्वताभ्या- गमादिदोषप्रसङ्ग: ॥ ७0॥ दूतोऽपि नान्यथाभाव आत्मनोऽवेद्यता यतः। भवन्नप्यन्यथाभावोऽमेय आ्रत्मन्यसत्समः ॥ ७१॥ 1 BCDE (समैक०)। 2 BDE (भोक्कमो०)।

-II. 74] वत्मनो नान्यथाभावः। २३६

दतश्च नात्मनोऽन्यथाभावस्समस्ति। कथम्। यर्द्याप कर्तृत्वादिरन्यथाभावः स्वरूपेणास्ति तथाप्यमौ नात्मनः स्वरूपं धर्मो वा, दृश्यत्वाद्वटवत् तड्र्मवज्च। त्रवेद्यत्वा- च्चात्मनो नान्यथाभावः। म हि वेद्यस्यैव दष्टी नावेद्यस्य। अवेद्ये सन्नप्यवेद्यत्वात् मोऽमत्समः। नच सोऽवेद्यः प्रसिङ्कः। अतम्मोऽवेद्यस्य ना्येव-अ्मेयत्वात्, मेयस्य चामातृधर्मत्वात्, धर्मिदृशा विना तइ्मदिष्टेश्र ॥ ७१ ॥। कुत आत्मनस्तद्वर्मस्य चावेद्यत्वम्। यतः- नात्मानं नान्यथाभावं स्वमात्मा वेत्यभेदतः। वेद्यत्वे नात्मतानत्वे कुम्भवद्यान्यवेद्यता॥७२॥ अथात्मनोऽन्यथाभाव आ्रत्मवत्स्यात््वयंप्रभः । तस्यात्मवदमेयत्वात्प्रागभावादय: कथम॥७5।। अन्यथाभावस्यात्मवत्म्वयंप्रभत्वे प्रागभा वजन्मप्रध्वंम- भेदाद्यसिद्वेरनित्य ताधर्मत्वाद्यमिद्वि: आ्र्प्रात्मवदेव। अ्र्तो- 5मी नान्यथाभावम्स्यात्। अनित्यत्वं दृश्यत्वान्नात्मधर्मत्वम। व्यभिचाराच्च वस्तादिवत्। न चानित्यगुगां नित्यं पश्यामः, खस्यापि जन्मश्रुतेः। नित्यश्चात्मा इप्यते, अन्यथा घटादि- वदनात्मा स्यात्। न चास्यानित्यता दृश्यते केनापि, अदृश्यत्वात् ; अन्यथा नात्मा स्यादित्युक्म्॥ ७३॥ भावान्तरात्मतामात्मा तत एव न यास्यति। न विक्रियापि यस्य स्यात्कृतो भावान्तरात्मता॥७४। यत उत्तभ्यो हेतुभ्यः स्वयंप्रभत्वाच्च आरत्मा त्रविक्रियः,

1 BCDE (समात्मा)। : (' (०वप्र०) । 8 CD (० तातद्र्म०)।

२४० इषसिद्धि:। [II. 74-

अत एव आत्मा अद्वितीयश्च। स ह्यात्मनो द्वितौयः न स्वर्तस्सिद्वः; नाप्यात्मसंबन्धात्, तस्याविक्रियत्वादन्य- संबन्धायोगात्। अत एवात्मा न भावान्तरात्मतां याति। विक्रियाद्वितीयवतोऽपि न भावान्तरक्ं समस्तौत्युक्तम्। यस्य विक्रिया द्वितौयं च नास्ति तस्य कुतो भावान्तरक्य- प्राप्याशङ्गापि मंस्यात् ॥७४॥ नेयादनात्मतामात्मा स्वात्मत्वं तु मदा गतः। अन्यस्य त्वात्मता न स्यादात्मत्वे च कुतोऽन्यता॥ ७५॥ मत्यप्यात्मनो विक्रियाद्वितीयवत्त्वे, तथा अनात्मन- स्संभवत्यप भावान्तरभावे-म नात्मनस्संभवेत्। न

धनज्ञापकत्वायोगाच्छास्वस्य। तर्यात्मभावोऽस्तु ताभ्याम्। न, आत्मभावस्य मदा सिद्धत्वात् ; अन्यथा साधनाद्य- सिङ्डेः। तर्ह्यन्यात्मभावोऽस्त्विति चेत्-न, विप्रतिषेधात्। न ह्यन्यस्यात्मत्वं घटवत्। अत एवात्मापि नान्यः। यद्यन्य आत्मा न स्यात्, तदभावे तदन्योऽपि न स्यात् ; 'अतः स्वयं चान्यश्रात्मैव। तर्हि सर्वस्यात्मत्वान्न तद्भावस्साध्यः। न चात्मभावोऽसिद्:, साधनाद्यमिद्वेरित्युक्तम्। नन्वन्य एव घटादिर्नात्मा, अतो नात्मैव सर्वम्। तर्हि सम्यगेवावोचम् -अन्यश्चात्मा चेति विप्रतिषिद्वमिति। नन्वन्य आरत्मेत्येक- स्यैव चेतनस्य स्वत एवान्यत्वं न वच्ि किंतु चेतनान्तरात्। तच कुतो विप्रतिषेधः। दत एव-यतोऽन्यश्चेतनश्चेतनेन 1E (अथ)। 2 CDE (०व सर्वः तर्ह्रिं सम्यगेवा०)।

-II. 76] सप्रपञ्चब्रह्मवादः। २४१

जयश्चेत्-अनात्मैव, अन्यज्ञेयत्वात् घटवत्; अज्ञेयश्चेत्, नान्यं प्रति सिध्येत्। ततो ज्ञातोऽज्ञातश्चान्यश्चेतनो नास्तौति अन्यश्चेतनश्चेतनान्तरादिति विप्रतिषिद्म्। 'एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः', 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादि

न्नात्मनो भावान्तरभावः। अतोऽस्य कर्मादिसाध्यं वस्तुभूतं किंचिद्रपं न समस्ति ॥ ७५॥ ननु ब्रह्माप्यते जौवैर्भिन्नाभिन्नं च तत्ततः ।

ननु 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इति, 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति च तद्विदो ब्रह्मभावश्रूयते। न च ब्रह्मण एव तज्नानात्तद्ावः मदासिड्वेः ; अन्यथा तदसिङ्केः। अतोऽन्यस्य तञ्ज्ानात् त्भावः। न च जडस्य नत्वम्। ब्रह्म च नाज्म्, 'तदैक्षत', 'यस्सर्वन्स्सर्ववित्' दति च

चेतनभेदामिद्िः। नापि चेतनान्तरज्ञानात्तद्वावासिद्विः। दष्टे चात्मभेदे प्रतिशरीरं तद्गेदः प्रसिद्वो नापलपनीयः, अन्यथा विद्दद्विद्दन्मुक्तामुक्तस्वर्गादिभोगव्यवस्था दुर्लभा। विदुषश्चाचार्याद्विदुषो विद्याप्राप्तिः। तस्य तस्यान्योऽन्य- श्चाचार्य इत्यनादौ संसारे विद्याप्राप्यर्थमप्यनन्ताः पुरुषा एष्टव्याः। अध्ययनमप्यन्यतः। तथा हिरसयगर्भस्यापि पूर्वकल्पेषु। अतोऽनन्ता जीवाः। ते च संसारियः। ब्रह्म चैकं नित्यशुद्धबुद्दमुक्तस्वभावम्। तच कथमात्माभेदः॥ नन्वेवं च सति, 'एकमेवाद्वितौयम्', 'स आ्रात्मा तत्त्व- 31

२४२ इषसिद्धिः। [1I.76-

ममि', 'अनेन जौवेनात्मना', 'अहं ब्रह्मास्मि', 'एष त आत्मा' दत्यादेरद्वितौयत्त्वं ब्रह्मणो जौवानामात्मत्वं च श्र्यमाएं विरुध्यत दति चेत्-न, भिन्नाभिन्नत्वात्। तथाहि-ममस्तस्य जगतस्तत्कार्यत्वात् तयोरभिन्नाभिन्नता मृद्वटयोरिव। तथा जीवानामपि चिदंशत्वात् भिन्ना- भिन्नतव। अंशत्वं च 'अंशो नानाव्यपदेशात्' इति स्ननात्, 'ममैवांशः' इति च स्मृतेः। अंशांशिनोश्र भिन्ना- भिन्नत्वं प्रमिद्म्, तयोरेकान्ततो भेदेऽभेदे चांशांशित्व- हानात्। अतोऽभेदात् ब्रह्मणोऽनन्तत्वैकत्वाद्वितौयत्व- जौवात्मत्वादिश्रुतिः, भेदाच्च ज्ञेयज्ञातप्राप्यप्रापृत्वादिकर्म-

भेटे भेदे च न तत्संभवः। प्राप्यप्राप्जोश्चान्यथाभावेऽभावे च न तत्प्राप्तिरित्यादयक्ष दोपाश्श्रुतिबलादेव प्रत्युत्ताः ॥ अवोच्यते-न ब्रह्म भिन्नाभिन्नं कुतश्चिन्नापि तम्मात्किंचित्, प्रमाणाभावात्। न तावज्जौवब्रह्मणोरभिन्ना- भिन्नत्वेऽक्षजादि मानम्, तदगोचरत्वात्तयोः। नापि शास्त्रम्। अरसिद्वे तु तङ्जेदेऽन्यतस्तद्दाचकपदयोस्ताभ्यां संबन्धाग्रहात् अयमस्माद्भिन्नोऽभिन्नश्चेति वाक्यार्थज्ञानानु- त्पत्तेः। न च तङ्गेदोऽन्यतस्सिद्वः । सिद्श्चेत्, न स शास्त्र- गम्यः । अप्राप्ते हि शास्त्रमर्थवत्। न च सोऽक्षजादिगम्यः अयोग्यत्वादित्युत्तम्। अ्ररतोऽविद्यासिङ्वः। अतस्तमनूद्य अभेदमेव तयोश्शास्त्रं बोधयति। तथा जगद्रह्मणोरपि।

जादिगम्यः। तज्गम्यत्वेऽपि तस्याशास्त्रगम्यत्वात् अ्भेद

-II. 76] २४३

एव शास्त्रार्थः, न भेदगन्धोऽपि। भेदस्यापि मानान्तर- गम्यत्वात् भिन्नाभिन्नं ब्रह्मेति चेत्, न स शास्तार्थः। न च मानास्तरार्थः। नापि मानानामेकवाक्यता येन भिन्ना- भिन्नं ब्रह्म गम्येत। न चैकस्मिन्नेव धर्मिि, पूर्वप्रतिपन्न- रूपतज्नानाद्यनुपमर्देनेव रसज्ञानम्, पू र्वप्रतिभातभेदत ज्यानाद्यनुपमर्देन अभेदतज्जानोत्पत्तिः; किंतु समस्त भेदतज्जानाद्युपमर्देनैव। अन्यथा तदनुत्पत्तेः 'एकमेवा- द्वितौयम्', 'तत्त्वमसि', 'नेह नानास्ति' इत्यादिश्रुतिभ्यः। यदि समस्तभेदज्ञानानुपमर्देनैवाभेदज्ञानं शास्त्रात्- मोऽध्यासम्स्यान्नामादिषु ब्रह्माध्यामवत्, न तत्वज्ञानम्। अथ सर्वभावानां ब्रह्मगाश्च भेदवदभेदोऽपि धर्मान्तरं रूपिण इव रसो बोध्यते, तदा अनन्तेषु भावेषु सत्मु 'एकमेवाद्ितीयम्' इत्यत्यन्ताभेदश्रुतिविरोधः। भेदे मत्यपि अरभेदधर्मभावादविरोधश्चेत्, तदा घटोऽ्प्येक एवा- द्वितौयस्स्यात्। तथा सर्वे भावाः, अभेदधर्मवत्त्वाविशेषात्। अतोऽनन्तान्यद्वैतानि, तानि च ब्रह्मागि स्युः। न चैकं ब्रह्म, विशेषाभावात्। घटादेन मर्वाभेद इति चेत्-न, सर्वाभिन्नब्रह्माभेदात्। अभेदधर्मेगैव ब्रह्मणोऽप्यभेदः । स चैकस्सर्वन, अन्यथा तेनाप्यभेदामिङ्केः। अथ भिन्नेनैवा- भेेन ब्रह्म अभिन्नं, तथा सन्तु सर्वे भावाः। न च तथ- चछसि। अतोऽशेषभेदोपमदेनैवाभेदं बोधर्यात श्रुतिः, अन्यथा अमानं क्रियामानं वा सा स्यात्। न च क्रिया ततो भाति। अ्रतो न भिन्नाभिन्नं ब्रह्म, प्रमाणभावात्। 1 1) (०वं प्र०)।

२४४ इषसिद्धिः ! [II. 76-

कर्म गोऽपि भेदोऽन्यतस्मिड्डोऽमिद्श्र न शास्त्रगम्यः जौव- ब्रह्मणोरिव। अतो लोकप्रसिद्धभेदद्वारैव कर्म भेदावगतिः। न चाक्षजादिनापि भेदो गम्यः, अ्रसिद्वे भेदे प्रतियोग्य- सिद्देस्तं विना भेदानवगतेः। मेयमेदे तद्गम्येऽपि न मातृ- मानादिभेदस्तज्गम्यः, अ्रमेयत्वान्माचादेः। तस्यापि मान- मेयत्वे मातराद्यनवस्था। अतस्त्वेदवन्मेयभेदोऽपि न मान- मेयः। तस्मान्न मृद्वटयोरपि भेदः। न च मदोऽन्यं घटं पटमिव वेद कोऽपि, किंतु मृद्रूपमेव। अतो न मद्दट- दृष्टान्तो भेदाभेदवान्, किंत्वभिन्न एव। वाचारम्भसाश्रुतेश्च। अतो न जौवब्रह्मणोर्भेदामेदौ जग्रह्मणोर्वा। यद्यभिन्नमपि ब्रह्मस्ततो भिन्नम्, ब्रह्मैव स्वतो भिन्नमति सर्वभेदानां प्रत्येकं ब्रह्मत्वादनन्तानि ब्रह्मागि स्युः। न चैको भेदो ब्रह्म नान्य इति युक्तम्। ब्रह्मभेदत्वाविशेषात् सर्वेषां ब्रह्मत्वं न वा कस्य चित्। सर्वे भेदास्समुच्िता एकं ब्रह्म नैकैकमिति चेत्-तर्हि न ब्रह्मणो भिन्नं किंचित्, ब्रह्मानन्यत्वात् सर्वस्य ब्रह्मत्वात्। न च तदंशानां मिथो भेदः । न हि तदेव तदंशस्स्यात्। स्याच्चेत्, एक एवांश इति नांशभेदो- 5पि। तस्मान्न भिन्नाभिन्नता कस्यचित् कुतश्चित् ॥७६॥ अपिचेदं भवान्पुष्टव्य :- ययोजौवब्रह्मगोर्भिन्नाभिन्नता दष्टा, तयोः किं स्वरूपमिति। किं चिदेव, उत अचिदेव, अथ उभयम्, एको वाचिद्रूपः। तचादे कल्पे- चिन्माचमेव चेङ्रह्म प्राप्तमेव सदात्मना। तस्य चिन्माचरूपत्वाच्चिन्माचत्वे कुतो भिदा ॥७७। ' DE (०गोरपि)। 2 D (• भेदगिः)। 3 D (भेदागतेः)।

-11. 79] २४५

ब्रह्मात्मत्वे न हि स्यातां यर्द्याचिद्रूपता तयोः। चिदात्मत्वे जडांशत्वं न स्याज्जाद्ये चिदंशता॥ ७८॥ तयोरचिद्रपत्वे घटवज्जौवस्यात्मत्वद्रष्टृत्वमुमुक्षत्वादि, ब्रह्मत्वसर्वज्ञत्वमर्वसरष्टृत्वादि ब्रह्मरात्च, न स्यात्। चिदात्मत्वे नाचित् अंशस्तयोः, नाप्यचिदात्मत्वे चित्। न हि घटो द्रष्टुरंशो दृष्टः। नापि घटस्य चित्। तथैकस्याचिद्रपत्वेऽपि तयोनाशांशिभावः। अतः पक्षान्तरासंभवात् तयोश्रिद्रूप- तैवेति न भेदो नाप्राप्तिर्वा। चिदचिद्रूपत्वे तयोर्नाभेदो घटतहृशोरिव। अतः परजीवयोर्न भेदाभेदौ। तथा

न जगद्रह्मणो रूपं तेन वेद्यं यदीष्यते। वेद्यं हि वेदितुर्भिन्नं सर्वचैवेह दृश्यते ॥ ७८। यद्याकाशादिप्रपञ्च्ो जौवाश्र ब्रह्मणो वेद्यास्तेषां तस्य च भेदादभेदाभावात् घटतदशोरिव तद्रपत्वं तदंशत्वं च तवेष्टं न स्यात्। न हि घटो द्रष्ट रूपमंशो वा। प्रपञ्चवत् तद्देद्यत्वे जौवानामपि तदंशत्वतद्वित्त्वदुःखित्व- मुमुक्षुत्वाद्यो न स्युः। प्रपञ्चवत्कार्यता च स्यात्। तदा ब्रह्मण एव बन्धमोक्षौ, न वा कस्यचित्। अरवेद्यत्वे तेषा- ममिद्ि:, ब्रह्मणस्सर्वज्ञत्वहानिश्च तव। ब्रह्मगञ्च जौव- वेद्यत्वे, अन्ञत्वात् सर्वन्ञत्वाद्यमिद्वेर्ब्रह्मत्वासिद्विः। जौवस्य च ततोऽन्यत्वं तद्वेद्यत्वं च स्यात्। जौवब्रह्मणोई्दयोरपि वेद्यत्वे घटपटवदन्योन्यवेद्यत्वायोगात् स्ववेद्यत्वायोगाच्च ताभ्यामन्यस्तद्देदिता अवेद्योऽभ्युपेयः। तदा स एवात्मा 1BCDE (० दर्थे)।

२४६ इषसिद्धिः। [II. 79- ब्रह्म च। तस्य ज्ञानमविषयत्वाद्वेद्यतयैव 'यस्यामतं तस्य मतम्' इत्यादिश्रुतिभ्यः। तस्य च तदविद्योत्थत्वा- त्सर्वस्य तद्भामा च भास्यत्वात् सर्वकत्त्वसर्वरूपत्वमर्वज्ञत्वा- द्युपपत्तिः। सर्वश्रामौ जश्चेति वा मर्वन्ञः, तदन्यवस्त्व- भावात्॥। ७६ ॥ यदि खादि सर्व वस्तु ब्रह्मगा अभिन्नं तदा मवें जानाति करोति चेति कर्मकर्तृत्वाद्ययोगात्सर्वज्ञत्वमर्व- उत्त्वाद्यमंभव इत्येतदाह- मर्व चेद्रह्म तद्देद्यं न वेदिचवशिष्यते। वेद्यत्वेन ममाप्तत्वाद्वेदितृत्वे न वेद्यता । ८० । यदि मवें ब्रह्म, तच्च वेद्यत्वेन वर्तेत, न तस्य वेदिचव- शिष्यते-तस्य मर्वस्य वेद्यत्वेनैव समाप्तत्वात्। तथा वेदि- तृत्वेऽपि तस्य तरथैव समाप्तत्वात् न वेद्यता। अतो नास्य युगपत्क्रमेण वा वेद्यवेदितभाव दति न मर्वन्ञत्वम्। तथा नास्य मर्वकवत्त्वमपि। न चासिद्वस्य कर्तता, सिद्स्य च न कार्यता। अतोऽपि न मर्वकत्वम्। तद्देद्यं चेदस्ति तस्या- ब्रह्मता उत्ता ॥ ८o । ब्रह्म चेज्ना वेद्यं च ब्रह्म द्वे ब्रह्मणौ तदा। ब्रह्मैकमुभयं तच्चेन्न्न तद्देद्यं न बेदिळ ॥ ८१॥ वेद्यं वेदित च ब्रह्म चेत्, द्दे ब्रह्मणौ स्याताम्। दयं समुच्चितमेकं ब्रह्म चेत्-न तद्देद्यम्, नापि वेदित ॥ ८१॥ तदेकांशस्य बोड्त्वात्सर्वनं ब्रह्म चेन्मतम्। तदेकांशस्य मूढत्वादकिंचिज्जं न किं मतम् ॥। ८२॥ एकांशस्य जञत्वात् सर्वन्ञत्वे अकिंचिन्तमपि स्यात्,

-TI. 84] सप्रपच्चब्रह्मवादखगड़नम् ।

एकांशस्य मौव्यात्। तदंशयोरपि न जञनेयभावः। न हि तदेवांश इत्युक्त्म् ॥ ८२॥ ब्रह्मणश्चेज्जगज्जातं कथं ब्रह्मोच्यते जगत्। जगच्च ब्रह्मशब्दं चेद्दे स्यातां ब्रह्मगी तव ॥ ८३॥ दयं समुच्चितं ब्रह्म यदि पूर्व जगज्जने:। न स्यात् ब्रह्म ततो न स्याद्रह्मणो जगतो जनिः।८४। यदि ब्रह्मणः पूर्णात् जगज्जातं ततोऽन्यत्वादब्रह्म स्यात्, एकस्यैव जन्यजनकत्वायोगात्। न ह्येकस्यैव कर्मकर्तृत्वं युगपतक्रमेग वा-न चासिद्स्य कर्तृत्वं, मिद्स्य च न कार्यतेत्युक्तत्वात्। जगदपि ब्रह्मशब्दवाच्यं चेत्, तदा दे ब्रह्मगो स्याताम्। दयं समुच्चितं ब्रह्म नैकेकमिति चेत्- तदा ब्रह्मभावे जगतो भावान्न तस्य जन्म, जगदभावे ब्रह्माभावान्न ततोऽस्य जनिः। जगज्जने: प्राक् पूर्गब्रह्मा- भावेऽपि तदंशभावात्ततोऽस्य जन्मेति चेत्-न, अंश्यभावे तदंशभावात्। जगज्जनौ चेदंशिब्रह्मसिद्विः, तस्यापि कार्यतैव। पूर्वसिद्वत्वे पश्चात्मिध्येत् जगत् नास्यांशः पूर्व- मिद्वांशस्येव। न च ब्रह्मैव तदंशः। स्याच्चेत्-एक एवांशः, तस्यैकत्वादित्युक्तम्। अपरतो नास्यांशयोरपि कार्यकारणता, ब्रह्मस एव तत्कार्यतायोगात्। तत्कार्यस्य मत्यत्वे तस्याब्रह्मत्वात् ब्रह्मणोऽप्यविकारित्वाद्दितौयत्वाद्युकलक्षणा- भावात् ब्रह्मत्वहानिः। तस्माद्यथोक्तं ब्रह्म इच्छद्धिस्त त्कार्यं जगज्जौवभेदश्चाविद्याकल्पित एवाभ्युपेयः ; अ्न्यथा तप्रा- मासयाचुतेः, बन्धमोक्षासंभवाच ॥८३- ८४ ॥ CDE (०व जनक० )। 2 BCDE ( ० त्कार्यज० )।

२४८ इछ्सिद्धि: । [II.85-

तदेव दर्शयति- सप्रपञ्जं यदि ब्रह्म ब्रह्मांशोऽुश्र देहमत्।

प्रथकस्थितस्य त्वब्बिन्दोरब्धियोगो भवेदपपि। ब्रह्मांशत्वे तु जौवस्य तद्योगोऽपि न विद्यया ॥ ८६॥ सदा मिद्त्वात् ॥ ८६ ॥

एकस्य पूर्वसिद्धत्वाद्दितौयं ब्रह्म तद्भवेत् । ८७ । कथम्- विद्याक्रियाभ्यां न ब्रह्म सदा भूतं भविष्यति। कुलालव्या पृतेर्न स्यात्पूर्वसिद्घटोदयः ॥ ८८॥ ब्रह्मांशत्वं परित्यज्य जौवो ब्रह्म भवेद्यदि। तदंशहौनं ब्रह्म स्यादंशत्वे ब्रह्मता कुतः ॥८६॥ जीवस्यौपाधिको भेदस्वभेद: पारमार्थिकः। उपाधिनाशे कर्मादेर्ब्रह्माप्तिरिति चेन्मतम्॥ ८०।। औपाधिकश्चेद्वेदोऽमावविद्यामय इष्यताम्। तन्नाशो विद्ययैवातो ब्रूहि किं तच कर्मखा ॥ ८१॥ औपाधिकोऽपि चेद्ेदो नाविद्यामाच दूष्यते। न विद्यया च तन्नाशः किं नासौ पारमार्थिकः ॥८२ ।। नन्वाधिजोऽपि नाविद्यामावो ह्यरुगिमा मणौ। न धियैव च तन्नाशः किं तूपाधिवियोगतः ॥६३।। एवं ब्रह्मैव सन् जौव आधिना मनसा परात्। भिन्नो दुःखौ च त द्वित्वा धौकर्मभ्यामियात्परम्॥८४।। 1 BCDE (०व्यावतेः)। 2 CDE ( तड्ौब्ाद्रो०)।

-II. 102] २४६

मणावरुणिमोपाधेर्जातः किं भात्युत भ्रमात्। जातश्चेदाधिनाशेऽपि तावता न विनङ्क्यति ॥६५।। लौहित्यमग्नियोगोत्यं विनाप्यमनिं घटे भवेत्। एवमाधिजसंसारो विनाप्याधिं परे भवेत् ॥ ८६ ।। ननु जीवे भवेदिति वाच्यम्, न परे भवेदिति-तन्न्न, यत :- परस्यैवाधियोगस्स्याज्जौवस्य प्राग सिद्धितः । प्राक्तिद्वौ नाधिजो भेदो जौवे स्यादनवस्थितेः॥। तामेवानवस्थामाह- प्रागाध्यन्तरयुत्तस्य जौवस्याधियुजा यदा। पूर्वोऽप्याधिर्विना नाधिमन्यमित्यनवस्थितिः ॥६८।। परस्यैवाधियोगोऽतः ऊक्तस्यैवांशहानतः। कस्य भेद: कुतश्चैवमेको जौवो भवेत्परः ॥ ६६।। आधिभेदे जौवभेद इति चेत्-न, यतः- आधिमेदेऽप्यनंशत्वात्कृत्सस्यैव युजाधिभिः। अविरोधे विरोधे तु मुधानेकाधिकल्पना ॥ १०० ॥ एकस्यापि निरंशस्य ब्रह्मणो भेद आधिभिः । खस्येव चेत्तदा भेदो भ्रान्तिमाचः प्रसञ्यते ॥१०१॥ यत :- नाधिभि: क्रियते किंचिद्धिन्नं भ्रान्त्यैव भाति खम्। तथा चेङ्रह्मणो भेदो ब्रह्मानाप्तिरविद्यया ॥१०२॥ औपाधिकस्य भेदस्याविद्यात्मकत्वाद्विद्ययैव तन्निरत्तौ सदाप्तस्यैव परस्याप्तेस्तङ्वावः श्रुतः॥१०२॥ 1 BCE (• सिद्धतः)। (1) (श्रुतौ )।

२५० इष्ट्मिद्धिः। [II.103-

जौवानां नान्यभावो नाप्यन्यथाभाव इत्येतदाह- अविद्याया नि त्तिश्च विद्ययैव न कर्मखा। नातोऽन्यस्यान्यथाभावस्सदाप्राप्तेः परात्मनः॥१०३। नन्वाधिस्सन्नमौ नश्येत्कर्मरौव न विद्यया। घटे स्थिते घटाकाशी महाकाशो भवेन्न च ॥ १०४ ॥ जौवस्य ब्रह्मभावोऽतः कर्मणोपाधिमंक्षये। घटे नष्टे घटाकाशो महाकाशे भवेद्यथा॥ १०५॥ उच्यते ब्रह्मणो रूपमाधिश्रेत्तत्क्षये श्यः। ब्रह्मगोऽपि प्रमज्येत नान्यथा तत्क्षयो भवेत् ॥१०६॥ कथम- शक्रिशेषे श्ये तस्य मर्गकानने पुनभवः । अ्भेदाचत्रिमन्नाशं विना शक्तिर्न नङ्द््यति॥१०७।। यर्द्याप ब्रह्मानाशेऽप्युपाधिनाशः, तथापि- एकोपाधिविनाशेऽपि ह्युपाध्यन्तरमस्ति चेत्। अ्निर्मोक्षः प्रसञ्येत तदभावे जगत्यः ॥१०८॥

भेदधौलोंके। तच ब्रह्मण आधेः स्वरूपत्वेऽदृदश्यत्वात्, अस्वरूपत्वेऽपि ब्रह्मसोऽदश्यत्वात्, तस्यौपाधिको भेदोऽपि नाविद्यां विना भामेतेत्येतदाह श्नोकाभ्याम्- उपाधिर्ब्रह्मरूपं चेन्न दृश्यो ब्रह्मणात्मवत्। तदहष्टौ च तङ्जेदाद्वह्मभेदमतिः कुतः ॥१०६॥

उपाधिमे दे बुद्ञेऽपि नैव स्याद्रह्मभेदधौः ॥११०॥ 2 CDE (०भेदो बु० )।

-II. 114] वत्मनोऽन्यान्यथाभावायोगः। २५१

औपाधिकोऽपि भेदोऽतोऽविद्यैव परजौवयोः। आधिभेदोऽपि भेदत्वान्मृषा स्यादात्मभेदवत् ॥१११। जीव वदाधौनामपि ब्रह्मस्व रूपत्वाविशेषाच्च ॥१११। उपाधिर्ब्रह्मणो रूपं तङ्जेदश्च स्वतो यदि। ब्रह्मात्मत्वेऽपि जौवस्य तङ्गेदो वा स्वतो न किम् ॥११२॥ यद्याधेर्ब्रह्मस्वरूपत्वेऽपि स्वत एव भेदो नौपाधिकः, जौवस्यापि तथा स्यात् ब्रह्मात्मत्वेऽपि। तस्माज्जौवभेद- वदाधिभेदोऽपि मषा ; आधिभेदवद्दा जीवभेदोऽपि सत्य- स्स्यात्। न द्वैरूप्यं लभ्यम्, ब्रह्मस्वरूपत्वाविशेषात्। आत्मभेदो न परमार्थश्चेत्, अन्योऽपि तथा। न चाधि- भेदादाधिभेदः, अनवस्थानात्। अतस्मर्वो भेदोऽविद्या- शरीर एव ॥ ११२ ॥ अत उपसंहरति- नात्मात्मनर्स्वतो भिन्नो नान्यतो नाप्युपाधिभिः। नात्मनोऽतोऽन्यथाभावो नान्यभावोऽपि युञ्यते॥११३॥ आत्मा आत्मनोऽन्यतश्च न स्वत एव-आधिं विनैव- भिन्नः, नाप्याधिभेदात्। अत आत्मनोऽन्यथाभावोऽन्य- भावश्च न युक्तः ॥११३॥ ब्रह्माप्तिविद्यया मोहध्वंसादेवोपचर्यते। आत्मनोऽब्रह्मता मोहाचछुत्ते रूप्यत्ववद्यतः॥११४॥

शुत्तेरिव रूप्यत्वमतो विद्यया मोहध्वंसान्नित्यप्राप्तस्यैव

1 BCE (०वपदा०)। - BCDE ( ० रूपावि०)। : BCDE (विद्यायाः)।

२५२ इर्षासा्धिः। [II. 114-

ब्रह्मणः प्राप्तिरुपचर्यते हस्तगतविस्मृतसुवर्सास्येव 'ब्रह्म- विदाप्नोति परम्' इत्यादौ। न तु भावान्तरप्राप्तिः तद्योगो वा ग्रामप्राप्तिवत् ॥ ११४॥ तदेव शुक्ते रूप्यात्मत्वस्य मोहोत्थत्वं दर्शयति। पूर्व वस्तुनोऽन्यथाभावादिमंभवं निरस्तमप्यभ्युपगम्य, अधुना मृद दव घटात्मना शुक्ते रूप्यात्मना न जन्मेत्याह-

मेव- शुक्तो रूप्यात्मना जाता यदि कुम्भात्मनेव सृत्। रूप्यं किं बाध्यते किं वा न कुम्भो हेतुरुच्यताम्॥११५॥ शुत्त रूप्यात्मना जातौ बाह्यो हेतुर्न दृश्यते। नञेयजन्म न च ज्ञाना्नेयं ह्यालम््य धौभवः ॥११६॥ शुक्तिकालम्बना बुद्धिपशुतिं रूप्यं करोति चेत्। किं नैवं शुक्तिधौस्सर्वा किं वैका शुक्रिधौर्थमः॥११७॥ यदि न रूप्यधियो रूप्यजन्म रूप्यात्तद्वीसिङ्े:, तथापि पुर्वसिद्गशुत्तालम्बना धौस्तां रूप्यं करोतौति चेत्-सवैव तद्चोस्तां रूप्यं कुर्यात्, विशेषाभावात्। तदा शुक्रिधौर्न कापि। अतोन शुक्िश्च। अथ भ्रान्तैव शुक्िधी रूप्यं तां कुर्यात्-सर्वैव तद्दोर्भान्ता अभ्रान्ता वा, विशेषा- भावात् ॥११७॥ यदि काचित् भ्रान्ता, तदापि- भ्रान्त्या चेद्रूप्यता शुक्ते: ऊताय्ान्तैश्च दृश्यताम्। आान्त्या तु नैव दश्येत तत्कृतौ तदुपक्षयात् ॥११८॥

-II. 119] कात्मनोऽन्यान्यथाभावायोगः। २५३

रूप्योत्पत्तौ निमित्तं चेद्जान्तिस्तक्षेव वेश्मनः । भ्रान्तेर्नाशेऽपि तत्तिष्ठेद्रूप्यं तक्ष्णो गहादिवत् ॥ ११६॥ अतो मायैव शुक्तिरूप्यम्। अतो नान्यथाभूतस्य स्वातिरन्यथास्थातिः। भ्रान्तित्वहानाच्चायं पक्षो न भान्तौ युक्तिमान् ॥ ११६ ॥

॥ दूति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रव्ययात्मभगवत्पज्य- पादभिष्यम्य विमुक्तात्मभगवतः कृताविष्टसिद्धौ

अथ तृतौयोऽध्यायः।

यान्यथा प्रथयेदथं यदि मेष्टान्यथामतिः । असत्यर्थेऽन्यथाभावे तथा तं प्रथयेत्कथम् ॥ १॥ न हि नेयं विना ज्ञानमित्युक्म् ॥ १॥ अथातददेशकालं या मतिस्तददेशकालगम्।

अन्यदेशादिगस्यैतद्देशादिस्थत्वमंभवः। विनार्थस्यान्यथाभावं कालादेवा कथं वद ॥ ३॥

अन्यदेशकालयोस्तत्स्थानां चार्थानामग्रहणान्न तेष- न्यथास्यातिः। स्याच्चेत्, सुषुप्तेऽपि स्यात् ॥४॥ कुतोऽन्यदेशादितत्स्थार्थरूप्यादौनामग्रहगमिति चेत्, यत :-

तदभावान्नार्थदृष्टिस्स्वप्ने त्वक्षं च संहतम् ॥ ५॥ अक्षाद्यमावेऽप्यर्थानां सवप्नादौ- दोषाच्चेद्दर्शनं दोषः कथं दष्टौ कुतो भ्रमः। भ्रान्तौ नष्टस्य च स्थातेर्नार्थदष्टिः प्रकल्पते॥ ६॥

[111.7-14] ख्यातेरन्ययाख्याप कत्वखराडनम्। २५५

पूर्वमामौद्दिनष्टोऽपि नेदानीमस्ति यर्द्याप। पूर्वसत्तैव वेद्याद्याप्यन्यदेशस्थमत्त्ववत् ॥७॥ अन्यदेशस्थभ्रवादिसत्तेव इहासतः पूर्वकालसत्तैवाद्य भाति ॥ श । ्रत :- वेद्यते सोऽन्यथा चेति स्वातिर्भान्तिश्च युज्यते। अन्यथादर्शनादेव दोषत्वं चेति चेन्मतम् ॥ ८॥ नैतत्सारं यदा धौस्स्यान्न तदा वेद्यमस्ति चेत्। मा निरालम्बनैव स्यादस्ति चेन्नान्यथामतिः॥। यद्यक्षजवद्धान्तेश्न स्वार्थालम्बनत्वं तत्कालार्थोऽक्षज- वदभ्युपेयः, अन्यथा अनालम्बनता। तस्ति चेदर्थः-न भ्रान्तिः, अष्षजवत् यथाज्ञानमर्थसङ्भावात्। तथा स्मृति- मंशयादे:, अन्यथा तद्वानात्॥८-६॥ किंच- गृह्यतेऽवर्तमानोर्ऽर्यो वर्तमानधिया यदि। अवर्तमानया बुद्या वर्तमानग्रहो न किम् ॥१०॥ स्याच्चेदन्धोऽपि संपश्येत्पूर्वबुद्याद्यनर्तनम्। नृत्त आरमौन्न सा धौश्चेदस्तु माद्यैव नत्तगा॥ ११॥ नेदानौं सास्ति चेन्माभूत्यूवें त्वामौद्वटो यथा। पूर्व सत्त्वाद्वटो वेद्यो यथैवं वेदिकाद्य धौः॥१२॥ स्वकाले गोचरोऽप्यर्थो धियश्चेन्नोचरोऽन्यदा। नान्यदा वेदिका किं स्यात्स्वकाले वेदिकापि धौः॥१३॥ धौकारकं चेन्नष्टं स्यात्करोत्यर्थक्रियां न किम्। द्योस्तत्कारकं चेत्स्यान्नष्टानष्टभिदा कुतः ॥ १४॥

२५६ इषसद्धिः । [III.14-

ननु नार्थात् स्मृतेर्ध्रान्तेश्च जन्म, किंतु दोषात्संस्काराच्च।

तयोर्मानवत् भ्रान्तित्वस्मृतित्वहानिः। वक्ष्यते च स्मृते- र्व्यर्थत्वम् ॥१४।। नष्टं च भाति चेत्- अजातं चेक्ष्यतां तेन विशेषेण भविष्यता। करोत्यर्थक्रियां चैवं भाव्यर्थेहा दथा तव ॥ १५।। ननु भूतभाव्यर्थविषयमप ज्ञानमद्येष्यतेऽनुमानात्, तथा कार्यज्ञानं वेदात्; अतो ज्ञानज्ञेययोनैककालतानियम दति चेत्-तवरापि ज्ञानानुरूप एवार्थोऽर्यानुरूपमेव च ज्ञानम्। भ्रान्तौ त्वस्तौति धौः। अतो धौकालेरऽर्थो नास्ति चेत्, सा निरालम्बनैव स्यात्। भ्रमेऽप्यवर्तमानश्रेदर्थो भाति, अभूद्भविष्यतौति वा भासेत। तदा भ्मो न स्यादिति चेत्-तर्हि न सत् भाति भमे, भ्रमत्वहानात्। न चानुमानादिधर्यो ज्ञानजनकः, लिङ्गादीनामेव संबन्ध- विशेषाद्विशिष्टार्थज्ञानोत्पादकत्वात्। भ्रान्तौ त्वर्थसंबन्ध- स्तज्नानहेतुर्नास्ति। दोषो ज्ञानहेतुश्चेत्-सोऽपि न लिङ्गादिस्थानौयः, चक्षरादिस्थानौयस्तु। अरतोऽक्षजस्येव भ्रान्तेरप्यर्थविषयत्वे अर्थव्यापारं विना न जन्म। अ्रतो नष्टस्यार्थस्य ज्ञानहेतुत्वे सर्व एवोक्ता दोषा: प्रसज्यन्ते। शुक्तौदमंशवद्रप्यस्य स्वकोयसद्रूपे ज्ञानविषयत्वे ज्ञान- हेतुत्वं प्रत्यक्षत्वं बाधकन्ञानेऽनुद्ृत्तिश्च ददमंशवदेव;

1 BCD (बर्थे ज्ञा०)। 2 CDE ( संभवत भ्त्र०)। : DE (• क्षज स्यैव)। · CDE (अर्थे व्या०)।

-III. 17] २५७

अन्यथा संसर्गवद्रप्यादेरपि न सद्रूपेण ज्ञानविषयत्वम्, संसर्गस्यापि तत्प्रसङ्गात्। अनुमानादिषु भूतभाव्या- दयर्थानां तज्ज्ानाजनकत्वान्नोक्तदोषः। जनकत्वे तु स्यादेव दोषः॥१५॥ यत :- भावि चेंद्भाविधौमेयं तत्प्रामाएयं च भावि तु। नर्ते मेयाद्ि तन्मानमस्ति चेत्कस्य भाविता॥१६॥ यदि भवदिव रूपं तद्वियः, भविष्यतीति धियो भावि वस्तु मेयम्-तदा तद्दौस्तत्फलं च भाव्येव, 'न त्विदानौं भवति। न हि मेयं विना मानाद्यस्ति। अ्रस्ति चेन्मेयम्, न कस्यचिद्भाविता ॥ १६॥ तथा- भूतं चेद्नूतधौमेयं भूतं प्रामारयमद्य न। मानत्वं न विना मानं मानं मेयं विना न च ।।१७।। पूर्वस्येवास्यापि व्यास्या॥ अतोऽनुमानादिष्वर्थस्य वर्त- मानस्यापि स्वज्ञानोत्पत्तौ न व्यापारः। यदि स्यात्, प्रत्यक्षवदापरोक्ष्यं चार्थस्य स्यात्। न चेत्-प्रत्यक्षेऽ्रपि न स्यात्, विशेषाभावात्। अरतोऽन्यकालादिसन्तप्यर्थोऽनु- मानादिनेव आरान्त्यापि भातौति न मन्तव्यम्। कथं च तदा असतोऽर्थस्य ज्ञानम्। ज्ायतेऽनेनेति हि ज्ञानम्। न च ज्ञानं ततोऽन्य्जेयं विना समस्ति। न चासतोऽन्यत्वं नयत्वं चेति चोक्तम्। ननु न भूतादयर्थो नमृङ्गसमः, कालान्तरे सच्वात्। किं सोऽद्यापि सन्, उत असन्। 1 D (नन्विदा०)। 2 D (. स्याज्ञानं)। 33

२५८ इछसिद्धिः। [1II. 17-

अमंश्चेत्स नाद नेयः। न हि तस्याद्य न्टशृङ्गाद्विशेषः, अन्यथा मन्नेव स्यात्। अतो नाद्य नेयः, किं त्वन्यदैव। तदापि न भृतादिज्ञानेन, सत्वात्तदा। अथोच्येत- कालान्तरे सत्येव अद्य भृतादिज्ञानं यथा देशान्तरे सति ध्रुवादौ तज्जानम्। न चान्यदा असत्ता स्वकाले सतोऽप्य- ज्ञाने हेतु: विद्युतोऽपि जञेयत्वदर्शनात्। अरतः कालान्तर- मंबन्ध्येवाद्य भृतादि ज्ञेयं भूस्थेनेव द्युस्थध्रुवादीति। तत्किं कालान्तरमद्यास्ति, उत नास्ति। अस्ति चेत्, तस्य मंबन्धिनश्च वर्तमानत्वान्न भृतता भाविता वा ; नास्ति चेत्, तस्याज्ञानात् तत्संबन्धिनोऽप्यज्ञानम्। न च तत् काला- न्तरेडस्ति, कालस्य कालमंबन्धाभावात्-अ्नवस्थानात्। ततो नाद्य कालान्तरस्य तत्संबन्धिनश्चास्त्वात् जेयत्वम्। देशान्तरतत्संबन्धिनां तु सत्त्वादद्य जेयत्वम्। अ्र्रतो न दष्टान्तस्सः। अस्मिंस्तु पक्षे 'नैतत्सारम्' इत्यादयश्स्रोका धौकालेऽर्याभावे न काचिद्वौस्सालम्बना इत्येवमर्था एव योज्याः। नन्वेवं मति कालस्य कालान्तराभावात् भृतादि- रूपासंभवादैकरूप्यात्तत्संबन्धिनां भावानां च तथात्वात् प्रागभावाद्यसंभवादज्ञेयत्वाच्चाभावस्य कथं भूतादिज्ञानं कार्यज्ञानं च प्रमाणम्। इत्थमेव-यथा त्वं पश्यसि। त्विद्यावस्थायामेव भेदादिज्ञानं सवें च जडज्ञानमित्यस- रच्छुत्वापि किमचैव भृतादिज्ञाने तदन्तर्गतेऽनुपपन्नं पश्यसि। न हि तत् आात्मवस्तुन्ञानम्, कूटस्थचिददेहत्वा- दात्मनः। अतस्तदा असतो न ज्ञानमिति स्थितम् ॥ १७॥ 1 CD (०त्मन्नाद्य)। 2 CDE (० तो विज्ञे०)।

-III. 22] ख्यातेरन्यथाख्यापकत्वखरडनम् । २५६

दोषाच्च दर्शनं सत्त्वे नासत्वे युञ्यते ततः। दोषोऽपि गुस एवार्थबोधकश्चेदटगादिवत् ॥१८॥ यतो नासतो दृष्टिरतो दोषादपि सत एव दष्टिः, नासतः। दोषोऽप्यर्थबोधकश्चेच्चक्षरादिवत्, गुण एव न दोपः ॥१८॥ ननु देशान्तरादिस्थबोधकत्वे गुशोऽपि सन्। अन्यथाबोधनाहोषस्सम्यग्बोधमपेक्ष्य तु॥१६॥ किं शुत्तावन्यथास्ातिः किं वा रूप्येऽन्यदेशगे। उतोभयोर्मता रूप्ये यदि न भ्रान्तिबाधनम् ॥२०॥ कथम्। यतः- दोषेऽसति न मम्यग्धी रूप्ये दोषाद्ि रप्यधौः । मति दोषेऽपि सा न स्याहोषाद्भान्तिर्हि ते मता ॥२१।

सदृशार्थग्रहे भ्रान्तिर्यदि सा तत्र न ग्रहात् ॥ २२॥ दन्द्रियैरसंप्रयुत्तस्यापि वस्तुनो दोषप्रसादात्प्रतिभान

सर्वदा च पश्येत्, विशेषाभावात्। स्यान्मतम्-मादृश्य- स्यापि दोषत्वात् सदशस्यैवार्थस्य ग्रहणे दोषादपि वस्तुभानं नत्वग्रहरो नापि यस्यकस्यचिद्रहगो ; न च सम्यग्धौर्दोषात्, अपि तु भ्रान्तिरेव; अतो न सर्व सर्वदा पश्येदुष्टाक्षो- पौति। तदापि तत्र गृहौते न सा भ्रान्तिः, गहौतत्वादेव; अन्यथा अतिप्रसङ्गाच्च। ननु तेऽपि गहौते भ्रान्तिः। न ह्यमात्यधिष्ठाने सा इष्टा। सत्यम्, भात्येवाधिष्ठाने भ्रान्तिः। न तु गहौतोरऽर्थो भ्रान्तिज्ञानस्य विषयः, भ्रान्ति- तद्देद्ययोर्मायात्मकत्वाभ्युपगमात्। न चाधिष्ठानस्य भ्रान्ति-

२६० इष्टसिद्धि:। [III.22-

गम्यत्वम्, रू्यवत् बाधादधिष्ठानत्वहानात्। अरगहौत- श्चात्मा अधिष्ठानम्, स्वयंप्रभत्वात्। अतो न गहीते भमो मत्पक्षे॥ २२ ॥ सर्वात्मनाग्रहात्सा चेत्स्यात्सदा न हि कात्स्र्यधौः। विशेषाग्रहगोऽप्येवं लत्स्ो हष्टः क्वचिन्न सः ॥२३॥ गृहौतेऽप्यंशे भुत्त्ादेस्सर्वात्मना अग्रहणात् भ्रमस्स्या- दिति चेत्, सदा स्यात्। न हि सर्वात्मनार्थो ज्ञानेन केन- चिद्रहौतुं शक्यः। तदुक्तम्-'सर्वात्मनार्थो ज्ञानेन केन चिन्न हि ग्रह्यते' इति। गृहौतेऽपि विशेषाग्रद्यात् भ्रमश्चेत्, सोऽपि सदा स्यात्। न हि सर्वो विशेषो ज्ञातुं शक्य: केनचिज्नानेन ॥ २३॥ एकस्याप्यग्रहो नाच विशेष पशुक्कता न किम्। सामान्यमाचधौनेषा ट्रव्यव्यक्रिस्सिता मिता॥२४॥ न सर्वो विशेषो ग्राह्यः; एकस्यापि ग्रहे न भ्रान्तिरिति चेत्-अचापि सदशशुताद्यर्थग्रहे शुक्कतादिरेको विशेषो गृह्यत इति भ्रान्तिर्न स्यात्। न च सामान्यमाचधी- पशुक्कतादिसदशार्थधौः, द्रव्यविशेषस्यैव सदशस्य प्रतौते- पशाक्कताद्युपेतस्य। न हि सामान्यमाचस्य सादश्यम्॥ २४॥ स सामान्यविशेषश्चेन्निर्विशेषो न दृश्यते। योग्यस्यानुपलम्भाच्चेदभावः प्रलयं गतः ॥ २५॥

नासाधारण इति चेत्-सत्यम्, तथापि स विशेष एव। शुत्रिरित्यपि विशेषः शुत्तन्तरसाधारण एव। अत- 1 BCDE (० पशकता)।

-III. 28] २६९

स्सामान्यविशेषग्रहेऽपि भ्रान्तिस्स्याच्चेत्, तनापि स्यात्। न च निर्विशेषो विशेषो द्रष्टुं योग्यः । तददर्शने चेङ्मः, सदा स्यात्। योग्यस्यैव विशेषस्यानुपलम्भाङ्भम इति चेत्-तस्य योग्यत्वं किं सविशेषत्वम्, उत उपलब्धिलक्षण- प्राप्तत्वम्। तचाद्ये कल्पे यद्दक्व्यं तदुक्रम्-एको विशेषः सदृशग्रहरोऽपि भाति, सवें तु न जात्विति। द्वितौये त्वभावज्ञानानुत्पत्तेरभावो नाम ते न स्यात् ॥ २५॥ तत्कथम्- ग्रहयोग्याग्रहे भ्रान्तिर्स्याच्चेन्नाभावधौः क्वचित्। दोषादंशाग्रहे चेत्ते नाग्रहोऽतोऽपि तु भ्रमः ॥ २६ ॥

चेत् भ्रान्तिस्स्यात्, न क्वाप्यभावधौस्स्यात्। अतोऽभावासं प्रमेयं न स्यात्। दोषादंशाग्रहे भ्रमः, अर्थाभावात्व- भावधौरिति चेत्-न, न ह्यग्रहो दोषात्वयेष्टः किंतु भ्रमः ॥२६ ॥ न च ग्रहरस्वतशशुक्तर्येन दोषात्तदग्रहः। स्वतो ग्रहेऽग्रहो न स्याच्छैत्यमभ्ेरिवान्यतः ।२७॥ मायां विनेति वाक्यशेषः ॥२७॥ दशोऽ शाग्रहशत्रिं घन्दोषो भ्रान्तिं करोति चेत्। सतोरेवान्यथास्यातावग्रह्मः क्वोपयोक्ष्यते ॥ २८॥ दन्द्रियस्यार्थांशग्रहे शक्रिं निरुन्धन्दोषो भ्रान्तिं करो- तौति दोषादग्रहं वचति, न तु स तं करोतौति चेत्- तदापि नान्याग्रहात् गहौते भ्रमः, अतिप्रसङ्गादित्युत्त- त्वात्। न च दोषादग्रहस्य विशेषः। न चाग्रहस्ते भ्रान्ति-

२६२ इषसिद्धि: । [III.28-

हेतुः किंतु दोषः। गृहौतेंऽशे दोषोऽपि न दोषः। न चाग होतेऽ शे दोषादप्यन्यथास्ातिः। स्थातो ह्यन्यथा स्थाति, नास्थातः। न च ग्रहो भ्रान्तिहेतु:, अ्रतिप्रस- द्गात्। न च दोपसहितो ग्रहः, ग्रहदोषयोस्संबन्धाभावात्। एकाश्रयत्वं मंबन्धश्चेत्, सति दोषे मर्वो ग्रहो भ्रान्तिहेतु- स्स्यात्। न च तयोरेकाश्रयत्वनियमः। किंच मतोरेवा- न्यथास्ातौ भ्रम इष्टे अग्रहो नार्थवान्। ग्रह एव त्वर्थ- वान्, अस्थातेर न्यथास्थात्ययोगादस्यातिकाल दव। न च गृहौते भमो युक्त इत्युक्तम् ॥ २८॥

न द्रव्यशुक्रिकाव्यतोरैक्यबुद्देश्च दर्शनात् ॥ २६॥ यद्यापि नास्यातेरन्यथास्ातिस्तथापि व्य्तोर्ग्रहे तयो- रैक्बुद्ययोगात् शुक्तिस्वरूपग्रह इदं रूप्यमिति भमा- मंभवात् शुतग्रहो भ्रमेऽर्थवानिति चेत्-किं व्यारत्तमाचं व्यत्तिं ब्रूषे, उत जातिव्यञ्जकं द्रव्यम्। व्याटत्तं चेत्, मिथो व्याटत्तयोरपि द्रव्यशुक्ति काजात्योरियं शुक्िका द्रव्यमिति सामानाधिकररयेन ऐक्यबुद्विदर्शनाद्यतयोरक्यबुद्ययोगोS- सिङ्ध: ॥ २६॥ एकामपेक्ष्य जातिं ये व्यक्तौ तचैकधौर्न चेत्। न गौरित्येकधौर्यस्ति गोव्यत्त्ो: खएडमुएडयोः॥३०॥ एकां जातिमपेक्ष्य ये व्यक्तौ तद्यञ्निके तन्नैकधौ- र्नास्तौति चेत्-तन्न्न, गोव्यत्यो: खएडमुएडयोगौरित्येक- धौभावात्। ३० ॥ 1 BCE ( होतोंडणे)। 2 BCD (०कारि०)।

-III. 33] २६३

जातावेवैकधौश्चेत्स्याद्गावाविति मतिर्मृषा। व्यत्तोस्तथापि नैकं चेनैकजातेरभेदतः ॥३१॥ न च सैका धौर्जातावेव, गावाविति गोशब्दाद्दिवचनो- त्पत्तेः। न च जातेर्द्ित्वम्, व्यत्तयोरेव तु। नन्वेवमपि न व्यत्तयोरैक्ं द्वित्वादेव-तन्न, एकजात्यभेदात्। न च जातिव्यत्तोर्भेद एव घटपटवत्, जातिव्यक्ित्वहानात्॥३१॥ जात्यात्मना तयोरैकं जातिवर्द्याक्तवन्न चेत्। जातिव्यत्तोश्च नात्यन्तमैक्ं ताद्रूप्यहानतः ॥ ३२॥ तर्हि जात्यात्मना तयोर्व्यतोरक्यम्, न तु साक्षात् जातिवद्यक्िवञ्जातिव्यक्िवद्रा। न ह्येकस्या जातेव्यकर्वा जातिव्यत्तोर्वा तज्जात्यात्मना ऐक्म्, किंतु स्वत एवेति चेत्-यर्द्याप तज्जात्यात्मना नैकं जातिव्यत्तोस्तथापि नात्यन्तमैक्म्, जातिव्यकित्वहानात्। न चेदं रूप्यमित्य-

दोषाय ॥ ३२ ॥

स्याच्चेदिदं रूप्यमिति किं न स्याच्छुक्तिकामितौ॥३३॥ ददमिति चैकवित्योपेतं [!] शुक्रिरूप्ययोः समानत्वात् सामान्यम्, रूप्यमिति विशेषरूपं शुत्तेर्विशिष्टत्वात्। रूप्यमिति वा सामान्यं जातिप्रतौतेः, ददमिति तद्यकिः। तयोस्सामान्यविशेषयो: प्रतौयमानान्यरूपयोरपौदं रूप्य- मिति यदि भ्रान्तिस्स्यात, किं सा न स्यात् शुक्रिविशेषरूपे

1 CD (० केर्जा०)। 2 BCDE ( ० क्रिः। सा०)।

२६४ इष्सिद्धि: । [III. 33-

ज्ञातेऽयि। ननु न भर्वात। सत्यम्, भवतीति न ब्रूमः किंतु विरोधाभावम् ॥३३॥ शुक्तिरूप्याऊती ये द्े तद्यत्योरेकधीर्न चेत्। न भिन्नजातिव्यत्तोस्स्यादेकधौरित्यवादिषम् ।३४॥ ये शुत्तिरूप्यजाती द्वे तत्संबन्धिन्योर्व्यत्तोस्तयोरेव वा व्याटत्तत्वाद्यत्तोरेकधौर्नास्तौति चेत्-न तावदादः पक्षः, यतशशुत्तिरूप्यव्यत्त्ोरिदं रूप्यमिति तवैकधौर्स्यादित्य- वोचं पूर्वश्लोकेन। न च तत रूप्यमिति जातिरेव भाति, व्यत्तयभाने तङ्भानायोगात्। न सर्वात्मना तरभानाद्यत- भानम्, अतिप्रमङ्गात्। यावच्च व्यत्तो रूपं भाति तचापि भेदो भातौत्युक्तम्। अरतो नाद्यः पक्षो युक्तः। नापि द्वितौयः, यतो भिन्नयोरपि जात्योर्द्रव्यं शुक्तिकेत्येकधौदृष्टि- मवोचं 'न द्रव्यभुक्तिकाव्यत्ोः' इत्यादिना। अतपशुक्ति-

शुक्तिकार जतव्यतोर्द्रव्यमित्येकधौर्ननु ॥३५॥ भिन्नयोरपि जात्योर्व्याप्यव्यापकयोरे वैक्यबुद्विरुत्ता नान्य योरिति चेत्-नायं दोषः, शुक्तिकारूप्यव्यत्तोर्द्रव्यं वस्विति वा एकधौदृष्टेः, जात्योश्च व्यत्तिभ्यामेदाङ्गेदे जातिव्यत्तित्वहानात्। अभेदेऽपि तद्ानात् भेदाभेद इति चेत्, तथापि अभेदस्य भावान्नैक्बुद्विविरोधो मेदरूपे भात्यपि। न च भ्रमेऽत्यन्ताभेदधौरिष्टेत्युक्तम्॥ ३५॥ ययोर्जात्योस्तु ते व्यक्तो तदालिङ्गितधौर्न चेत्। अन्यदेतद्भवांस्थक्का प्रक्रतं भाषतेऽधुना ॥ ३६॥

-III. 39] ख्यातेर न्यथाख्यापकत्वखरइनम्। २६५

कथं नाभाषि भातौति सर्वं सर्वच चापि तु।

भवांस्तु वक्ति नो भाति या जातिर्यच नास्ति सा। तचेति नैकधौर्व्यत्तयोर्विजात्योरिति नाधुना ॥ ३८॥ शुक्तिरूप्यव्यत्तयोस्तज्जात्यालिद्गिता शुक्तौ रूप्यमित्येक- धौर्नास्ति ददं रूप्यमितिवदिति चेत्, प्रक्तं हित्वा अन्यदिदानौं ब्रूषे। कथमिति चेत्-यतो नोकं मया सर्वं सर्वच भातौति शुक्ति [कौ?] रूप्यमिति चेति, किंतु भिन्नजात्योरभेंदेन भात्योरपि व्यत्तोरेकधीस्समस्तौत्येताव- न्माचम्। 'त्वं तु या यचर नास्ति जातिर्न भाति च, सा तच् नास्ति न भाति चेति ब्रषे; न तूत्तलक्षयोर्व्यत्तो- रेकधौन समस्तौति। अतोऽन्यद्रूषेऽप्रछ तम्। अ्र्रतो न मे काचित्क्षतिः। कथं च शुत्िरूप्ययोरभेदे तव एक- भावे भाने चान्याभावोऽभानं च ॥ ३६-३८॥ जा तिं मुखं विना व्यत्ोर्मिथ एका मतिर्न चेत्। नेयं शुक्तिरिति ह्येका सद्यत्तयोधौंर्न 'सन्मुखम् ॥ ३८॥ नैकां जातिं मुखं विना अ्न्योन्यैक्यबुद्दिर्व्यतयोरिति चेत्-तन्र, ुक्तिरूप्यव्यतोः शुक्ती रूप्यमिति वा ऐक्य- भ्रान्तिधौदृष्टेः। न च तयोर्जात्यात्मना सा ऐक्बुद्िः। तथा सद्यत्ोर्द्रव्यगुरयोः शुक्कः पट इति सत्तानाश्रया ऐक्यबुद्वि:॥३८॥

1 B (त्वया तु) । 2 BCD (० तो मतो न)। 3 CD ( तिर्मु०)। 4 BC ( संमुखं)।

इछसिद्धि: । [III. 40-

नाकारे हस्वताबुद्देर्न जातिव्यक्रिते तयोः ॥४०॥ दयं शुक्िरित्यादौ सामान्यविशेषभावात् सद्यतयोः शौकल्यपटयोश्च गुरागुशिभावादेका धौस्स्यान्नान्यथेति चेत्-तन्न्न, हस्वोऽकार दत्येकधौदृष्टेः। न हि हस्वस्य ध्वनेरकारस्य च मामान्यविशेषभावो गुणिगुसाभावो वा जातिव्यक्रिभावो वा वर्णनित्यत्ववादिनाम्। जातिव्यत्ति- भावशब्देन मामान्येतरभावादिरत विवक्षितः। तस्मा- क्कोपयोक्ष्यते' दति। अस्मत्पक्षे त्वग्रहात्मकत्वात् भमस्य, अ्रग्रहोऽर्थ- वानित्यमऊदुक्तम् ॥ ४० ॥ किंच- स्वतश्चेन्न मिथो व्यत्तोरैकं नास्येव चान्यतः। अन्येन चेत्कतं तत्ख्ं न चेद्भान्तिस्तदेकता ॥। ४१।। स्वतश्चेद्यत्तोरन्योन्यमेकता न स्यात्, न जातिद्वारे- णापि स्यात्। जातेरभेदे, तदात्मना ऐक्ं व्यत्तो- स्स्वत एव। भेदे तुन तदात्मना ऐक्म्, अन्यत्वादेव। अन्यत्वेऽपि तन्निमित्तं तयोरैक्यमिति चेत्-तत्कतं चेत्तयो- रैक्यम्, तत् स्वरूपमेवेति स्वत एवैक्यबुद्विस्स्यात्। न च भिन्नयोरक्ं साध्यमित्युक्तम्। अरऊ्रतं चेदैक्यमन्यनिमित्तं भिन्नयोर्भाति, तद्धान्तमेव स्यात्। तस्माद्यत्तोरैक्मस्ति चेत्, तत् स्वत एव। अतस्तयोर्भात्योरप्येकधौर्न विरुध्यते भवताम् ।४१॥

-III. 45] २६७

मौयमानान्यरूपेषु वस्तुधप्यन्यथामतिः । भवेच्चेन्ननु साम्माकं स्यात्सर्वच मुहुर्मुहः ॥ ४२॥ बाढं पश्यत वोऽभौष्टा एकानेकादिबुद्दयः । बाध्यबाधकतां यान्ति कल्लोला इव सागरे ॥४३॥ प्रतोयमानान्यरू पेश्वपि वस्तुषु अ्रन्यथा चेद्गुद्वि स्स्यात्- मा मर्व्र सदा स्यादिति नम्सर्वव्यवहारलेपप्रसङ्ग इति चेत्, सत्यम ; अस्ययं दोषो वः, सर्वचानेकान्ततामिच्छता- मेकमनेकं नित्यमनित्यं मदमदित्येवंरुपा बुद्धयोऽन्योन्य- विरोधिन्यो वस्सदा भवितुमर्हन्ति यतः; न वा कदाचित् क्वचित्, अनेकान्तत्वादेव। व्यवहारो न नास्तौति चेत्, मा तर्हि चौक्पोऽनेकान्तताम्। ममतु अ्यथावस्तु- व्यवहारो [यथा!] न तथा ममस्ति अरमायावादिनाम्। नातोऽग्रहोऽर्थवान् भवतां भ्रमे ॥४२॥४३॥ रूप्याऊृतिरसत्येव भाति शुक्तौ तदग्रहे। न तु ग्रहेऽतोऽग्रहसं भ्रान्तिज्ञानोपयोगि चेत् ॥४४।। सत्यं न त्वन्यथास्ातावन्यो भाति हि तेऽन्यथा। अग्रहे न ग्रहोऽपि स्याददूरतस्वन्यथाग्रहः ॥ ४५ ॥ शुक्तौ रूप्याऊ्वतिरसती शुत्तग्रहे भाति, न तु ग्रहे। अतो भ्रमेऽग्रहोरऽर्थवानिति चेत्-मत्यम्, अर्थवानस्मत्पक्षे न त्वन्यथास्यातौ। तत् ह्यन्यस्य स्वातोऽन्यथास्थानं नास्ातः। अस्ाने स्वातिरपि न स्यात्, अन्यथा- स्थातिस्तु दूरोत्सारिता ॥ ४४।। ४५ ।।

1 CDE (० स्स्यात्। सर्व०)। 2C (०न्तत्वम्)। 3 BC (उभयथा व्य०)। 4 CD ( ० हेगा ग्र० )।

२६८ इछसिद्धिः। [III. 46-

ददमंशो गहौतश्चेत्स चेद्भाति ततोऽन्यथा। नाग्रहस्योपयोगित्वं ग्रहस्यैवोपयोगिता ॥ ४६॥ नन्विद्मंशो गहोतो नास्यात्यन्तमग्रह इति चेत्, स चेहृहौतोऽ शोऽन्यथा स्ाति तदा ग्रह एव भ्रमेर्ऽर्थवान्ना- ग्रह: ॥४६ ॥ नन्वस्यंशान्तराज्ञानं सर्वाज्ञानं न किं तदा। अन्यस्याग्रहणाज्जाते भ्रमश्चेत्सुलभस्स वः॥४७॥ नन्विदमंशग्रहेऽपि शुत्तेरंशान्तरस्याग्रह्यात् भ्रमेऽग्रहो- उर्थवानेव-न, अन्याग्रहत्वात्। अन्याग्रहात् जञाते भ्रम- श्चेत्, घटाद्यग्रहादपि शुत्तौ भ्रमस्स्यात् ॥ ४७॥ अग्रहोऽनतिभेदाच्चेदंशेत्यन्तभिदा क्व वः। अंश्येकोऽस्यच चेदेको जगदात्मापि वस्तुषु॥४८॥ अंशान्तराग्रहोऽपि इदमंशाग्रहः, तयोरत्यन्तमेदाभावा- दिति चेत्-तुल्यमेतद्दो घटादिषु वस्तुध्पि। इदमंश- शुत्यंशयोरेकोऽ' शौ अस्ति न शुक्तिघटाद्योरिति चेत्- न, अविशेषात्। अंशिभावेऽय्यत्यन्ताभेदो नास्तौति चेत्, कोऽयं विशेषः। अंश्यात्मना एकेन अंशयोरभेद इति चेत्, सर्वस्य जगतो येनात्मना एकत्वं स जगदात्मा एको वस्सर्ववस्तुघस्त्तौत्यविशेषता। अतो नाग्रहो वो भ्रान्ति- हेतुः ॥४८॥ ग्रहस्य भ्रान्तिहेतुत्वे जाग्रतस्स्यात्सदा भ्रमः। गृहौतेऽ शे न च भ्रान्तिर्नेदं भात्यनिदंतया ॥४६। न च ग्रहो वो भ्रमहेतुः, जाग्रतस्सदा भ्रमप्रसङ्गात्। न च गृहौतेऽ शे भ्रमः, न हौदमंशोऽनिदंतया भाति॥ ४८।

-III. 52]

भातोदं रूप्यरूपं चेद्रूप्यमित्येव धौर्भवेत्। ददंरूप्यात्मना स्थाताविदमंशो द्विधा भवेत् ॥५०। ददमंशो रूप्यरूपो भाति, अतो गृहौतेऽप्यंशे भ्रमोऽस्ौति चेत्-न, उक्रोत्तरत्वात् 'नेदं भात्यनिदंतया' दति। यदि च इदमंशो रूप्यरूपो भाति, रप्यमित्येव धौस्स्यान्न- त्विदं रूप्यमिति। तदापि न गहौते भ्रमरस्यात्। ददमंशः स्वात्मना रूप्यात्मना च भातौति चेत्-एकदा एकस्य स्वात्मना अन्यात्मना च स्थानायोगादतिप्रसङ्गात्, इद- मंशस्य द्विधाभावोऽभ्युपेयस्स्यात्। तदापि तथास्थातोऽशस्य नान्यथास्ानम् ॥।५ू०॥ रूप्यात्मा भाति योऽशांशस्स चेङ्भातीदमात्मना। तस्य नैवान्यथास्थानमस्थानेऽस्ातभागवत् ॥५१॥ यश्चेदमंशस्यांशो रूप्यात्मा ते भाति सोऽपौदमात्मना भाति चेत्, न तस्यान्यथास्वानमितरांशवत्। न चेत्-नतरामस्यातभुत्त्ंशवत्। तस्मान्नान्यथा स्थाति किंचित् ॥ ५१ ॥ भाति रूप्यशिरस्कं चेत्तच्छिरस्वं किमुच्यताम्। सर्वथा नेदमनिदमैक्ं चेदुक्तमुत्तरम् ॥ ५२॥ यद्यपौदं न भाति रूप्यरूपम्, नापौदं रूपं रूप्यरूपं च; तथापौदं रूप्यमिति रप्यशिरस्कं तद्भातीति चेत्, किमिदं रूप्यशिरस्कत्वं नाम। किमिदमंशेन्तर्भृतमेव रूप्यं भाति चैच दव तच्छिरः, किं वा अन्यदेव। आद्ये कल्पे सशिरस्केडपोदं धौरेव स्याचैचधौरिव सशिरस्के, न त्विदं रूप्यमिति। न हि धौः चैचश्शिर इति। अन्यत्वे तुन

२७० इछसिद्धिः। [III. 52-

तच्छरस्वम्। न ह्यन्यत्वेन भाता शिरस्थेनापि घटादिना चैचस्तच्छिरा भाति। किं बहुनोक्रेन। सर्वथा नेदमनिदं भाति, अनिदं च नेदम्; अन्यथा रूप्यम्, इदमित्येव वा धौस्स्यान्न त्विदं रूप्यमिति। उभयथापि नेदमो रूप्य- शिरस्कता। अतो नास्य रूप्यशिरस्कत्वं विद्यः। तदैकं रूप्यशिरस्कत्वमिति चेत्, अस्योत्तरमुक्तं पूर्वपादेनैव। कथम्। यदौदं रूप्यादभिन्नं भाति इदमो वा रुप्यम्- तदा रूप्यम्, इदमित्येव वा धौस्स्यान्न त्विदं रूप्यमिति। द्विधापि नास्य रूप्यशिरस्कतेति हयुक्तम्। तयोर्मिथो भेदे भात्यपि तदंश्यैक्यादैक्यम्, तयोस्तदभेदादिति चेत्-न तावदेकोऽ शौ द्वाभ्यामभिन्नः, एकम्मादमेटेऽस्य तद्ददेव इतराभेदायोगात्। द्ाभ्यां चाभेदे द्वित्वमेव नैकता अंशिनोऽपि। एकस्माच्चांशिनस्तयोरभेदे तद्ददेवैक्यान्न भेदो भासेत। तवेदं रूप्यमिति च धौर्न स्यात्, अतद्रूपत्वा- दंशिनस्तयोश्च तदभेदात्। अतद्रूपोऽंशौ न भातौनि चेत्-न भात्येव, एकस्यानेकरूपताया निरस्तत्वात्। तस्मान्न वो ग्रहोऽग्रहश्च भ्रमोपयोगौ ॥५२ ॥ 'रूप्याऊतिरसत्येव भाति शुक्तौ तदग्रहे। न तु ग्रहे' इति यदवोचः, तच ब्रूम :- कथं रूप्याऊ्वतिपशाक्तावसतौ भात्यतद्रहे। ग्रहे कथंचिद्धातौति युज्यते व्यत्त्भेदतः ॥५३॥ कथं शुत्तग्रहे शुक्तौ रूप्याक्वतिर्भातौति युक्तम्; कथं वा शुक्तौ सा नास्तौति, तदभावधर्मिशुत्तग्रहे। ग्रहे 1 BCD (० धर्मो श्रु०)।

-III. 56] २७१

तु तदुभयं कथंचिद्युज्यते, व्यत्त्भेदतः। भिन्नरूपयो- रभेदादित्यर्थः । रूप्याऊ्ृतिराकारो जातिर्वा। द्विधापि तद्भावशशुक्तौ वो भाति, अरन्यत्वादन्योन्याभावधर्मत्वात् भावानामभेदाच्च। शुक्तर्भावे भाने च रूप्याऊतेरपि भावो भानं चास्ति। अतो भेदाभेदाश्रयाचुक्तावसती सा तन भातौति कर्थंचिद्युज्यते शुक्तिग्रहे, न त्वग्रहे ॥ ५३॥ शुक्तौ रूप्याऊतेर्भानं भ्रमे बाधादवैमि चेत्। न प्रतौतिं भ्रमे वक्ि बाधस्तत्तत्त्वह्दानतः ।५४।। शुत्ग्रहेऽपि भ्रमकाले शुत्तौ रूप्याऊ्ृतेर्भानमसत्त्वं च बाधकाद्वेद्ौति चेत्-न तदुभयमपि भ्रमे बोधयति बाधकः, बाधकत्वहानात्। स ह्यन्ञानं नुदन्नेव तज्जरूप्यादि नुदति, नान्यत्करोतौति युत्या असकद्वादिष्म। ५४॥ कश्च शुत्ग्रहो नाम ग्रहाभाव उतान्यधौः । भ्रमोपयोगी नाभावो यदि तुच्छोऽग्रही भवेत् ॥ ५५ ॥ कश्चामौ शुत्ग्रहो यस्वया भ्रमोपयोगी दष्टः। म किं ग्रहाभावः, उत अन्यवस्तुग्रहः। यद्यभावः-मोर्ऽपि तुच्छः, भावान्तरं वा। यदि तुच्छस्तदा न भमोपयोगी अग्रहः, तुच्छत्वादेव। भावान्तरत्वेऽपि ग्राह्यादिश्चेत्, तचोत्तरं वक्ष्यते। ग्रहान्तरं चेत्, शुक्तिग्रहान्तरं च शुत्त- ग्रहस्स्यात् ॥ ५५ ॥ अथ वस्त्वन्तरग्रहः, तच ब्रूम :-

अन्याग्रहे न तु भ्रान्तिपशुत्तौ शुत्ग्रहेऽपि च ॥५ ६॥ शुत्त्यग्रह्ोऽन्यवस्तुग्रहश्चेत्-तस्मिन् सति, सत्यपि

२७२ इछसिद्धि:। [III.56-

शुक्तिग्रहे, तच भ्रमप्रसङ्गः। अन्याग्रहे तु शुत्तग्रहेऽपि शुक्तौ भमो न स्यात्। नन्वन्यादृष्टावद्ृष्टेऽपि क्वचिद्धमो न दृष्टः-तन्न्न, अन्धकारेऽन्यादष्टावपि खद्योतादावग्न्यादि- भ्रमदृष्टेः। तच्ेन्द्रियान्तरदृष्टभावान्नान्याष्टौ भ्रम इति चेत्-तन्न्न, स्वप्नभमदष्टेः। स्वप्नस्य सर्वस्य भ्रमत्वादृष्टि- हेत्विन्द्रियाप्रटत्तेश्च न तच कस्यचिदृष्टिस्समस्ति भवतः । तस्मादन्याग्रहेऽपि भ्रमो युक्तः। स वो न स्यात्, अन्य- > ग्रहपशुत्य ग्रह इति वदताम् ॥५६॥ शुक्िग्रहोऽन्याग्रहएं तद्दीपशु तयग्र होऽप्यतः । नान्याग्रहेऽग्रहपशुक्तेरिति चेन्न सुषुप्तता । ५७। शुक्तिग्रहोऽन्याग्रहः, अन्यग्रह एव च शुत्तयग्रहः; ततो- ऽन्यग्रहं विना न शुत्ग्रह इति चेत्, तहि न ते सुषुप्तता संस्यात् ॥५७॥ ददमेव स्पष्टयति- एकस्य ग्रहणं नर्ते स्यादन्याग्रहणं यदि। सर्वदैकग्रहप्राप्तेर्न कदाचित्मुषुप्तता ॥५८॥

शुक्तिग्रह्ोऽन्याग्रहं तद्दौप्शु तयग्रहोऽपि चेत्। सहोभयोर्ग्रहश्चेत्स्यान्नाग्रह्ः किं सहोभयोः ॥५ट॥ यदि शुत्तेरन्यस्य च ग्रह एवान्योन्याग्रह्ो नान्यः, तदा उभयोरपि सदा सहैव ग्रहभावादग्रहोऽपि सहैव स्यात्। अतो 'नान्याग्रहे ग्रहश्शुक्ेः' इत्ययुक्तमेवोक्तम ॥५ट॥ 1 CD (० हो ह्यतः ।)।

-III. 62] २०३

किंच- सर्वज्ञत्वं सदा पुंसां ग्रह एवाग्रहोऽपि चेत्। सदान्ध्यं जगतः प्राप्तं ग्रहोऽप्यग्रह एव चेत् ॥ ६०। यदि ग्रह एवाग्रहो नान्यः, तदा सर्वपुंसां सर्वज्ता स्यात्। ग्रहोऽप्यन्याग्रह इति नोक्तदोष इति चेत्, तहि सदा आन्ध्यं प्राप्तं ग्रहोऽप्यग्रह एवेति। अतस्सर्वनत्व- मान्ध्यमुभयं वा सर्वेषाम्, न किंचिञ्ज ता कस्यचित्॥ ६०॥ अग्रहे सति नित्यस्स्याद्रहोऽनर्थक एव वा। ग्राह्यस्यात्मा प्रकाशस्स्यात्तदा ग्राह्यग्रहौ कुतः ॥६१॥ यद्यग्रहो ग्रहान्नान्योऽस्ति वस्तुनि ग्रहः सदैवास्ति, त्रस्ति चेत्; अन्यथा अन्योऽग्रहोऽभ्यपेयरस्यात्। अतस्स नित्यस्स्या- त्सर्ववस्तुषु। अतप्शत्यादिग्रहसहभावात् तदग्रहसहभावः, सर्वपुंसां च सर्वज्ञता आन्ध्यं वेत्याद्युक्तं नायुत्तम्। तरथवा -अग्रहेऽसति निव्त्याभावात् ग्रहो व्यर्थ एव। ग्रहोऽर्थ- प्रकाशार्थ दति चेत्-अग्रहाभावे प्रकाशोऽप्यर्थस्यात्मैव स्यात्, सदाभावेऽन्यक्वतत्वासिद्वे: रवेरिव। तदा स्वयं- प्रकाशत्वाद्दस्तुनो ग्राह्यग्रहादिभेदो न सिध्येत्। अतो- डद्दयर्स्वयंप्रभ आत्मैव वस्तु स्यात्। तस्मान्नान्यग्रह्ोऽग्रहस्ते युक्त: ॥ ६१ ॥ तर्हि पूर्वोक्तो ग्रहाभाव एवाग्रहोऽस्त्विति चेत्, अ्चो- च्यते- ग्रहादन्यो ग्रहाभावो नैव वा ग्रह एव वा। सर्वथा ग्रहकौटस्थं विभुत्वं च प्रसज्यते ॥ ६२ ॥ ' E (• तास्य क०)। 2 BD (० तोऽद्दयं खु० )। 35

२७४ इषसिद्धि: । [III.62-

म किं ग्रहाभावो ग्रहादन्यद्दस्तु, उत अवस्वेव, अथवा म एव ग्रहः। निरस्तपक्षाक्रिर्दोषान्तरं वक्ुम्। निधापि ग्रहस्य कौटस्थ्ं व्यापित्वं वस्तुनोऽद्दयत्वं च पूर्वव- त्प्रसज्यते ॥ ६२॥ एतदर्थ उत्तरो ग्रन्थः। तवादये पक्षे दूपसमाह- प्रागभावादिर न्यश्चेत्तत्सत्वेऽपि ग्रहो न न। अन्यासत्त्वे तु सत्त्वं चेद्दस्तुनोऽद्वैततापतेत् ॥६३॥

ग्रहस्स्यादेव ; अन्यथा अन्यवस्तुभावेऽपि न स्यात्। अन्या- भावे चेद्दस्तुनस्सत्त्वम्, अद्दैतप्रसङ्गः। ग्रहः पुनरन्यभावे न भर्वात चेत्-न भवत्येव, विषयाभावात्। ग्रहाभावे ग्राह्यं न भातौत्यान्ध्यं वा स्यात्। आ्रत्मप्रभं वा एकं वस्तु नः सिध्येत् ॥ ६३ ॥ प्रध्वंसे प्रागभावे वा मति नास्ति विरोधतः । ग्रहो भेदेऽपि तत्सत्वे नैवस्तस्तावपौति चेत्॥ ६४ ॥ तयोस्सतोस्स नास्तीति तावुक्तौ चेद्रहो ध्रुवः। ग्रहे 'सति स्तस्तौ नेति ग्रहोक्तौ तावपि ध्रुवौ ॥६५॥

योस्तु विरोधात् भेदेऽप्येकस्मिन् सति अ्रन्यो नास्तौति चेत्, वद इदं त्वम्-सति ग्रहाभावे तद्विरोधाङ्रहो नास्तौत्यच नास्तिशब्देन स एव ग्रहाभावोऽस्तौत्युच्यते, उत अन्यः, किं वा ग्रहस्सः, न वा किंचित्। चतुर्धापि न ग्रहस्य काचित्क्षतिः। न ह्यन्यभावेऽन्याभाव दृत्यु- 1 BCE (न भवतो०)। 2 BC (सतौस्तः)।

-III. 68] २७५

क्म्। उक्ताभावसत्वोत्तौ पुनरुक्रिश्च। ग्रहोक्तौ सुत- राम्। तदस्तिताग्रहे सति तदभावो नास्तीत्यचाप्येषैव गतिः ॥६४॥ ६५ू ॥ नैकदा चेद्रहाभावौ कस्य भेद: कुतः कदा। विरोधश्च द्वितीये हि सति भेदविरोधिते ॥६६॥ ग्रहतदभावयोर्भेदविरोधौ चेदिच्मि-इच्छ महभाव- मपि; अन्यथा तदयोगात् । ६६॥ सति तत्प्रागभावे चेद्रहो न स्यादिरोधतः। कदा स्यात्तन्निवत्तौ चेत्तन्ि त्तिर्ग्रहात्पृथक ॥ ६७॥ यदि ग्रहो न भवेत् स्वग्रागभावे सति, तस्य मदाभावा- न्न कदाचिद्भवेत्। तन्निटत्तौ भवतौति चेत्-तन्निर्ात्त- रपि तद्विशेधिनौ चेत्, तस्मिन् सति न भवेत्। निषत्य- न्तरकल्पनेऽनवस्था। अविरोधिनी चेत्, तया मह मोऽपि भवतीति तन्निव्ृत्तिभावेऽपपि ग्रहो न भवेत्। यदि नाम तन्निवत्तिस्तद्विरोधिन्यपि भवेत्, तद्भावे सोऽपि न भवेत्। तदापि तस्या एवामी प्रागभावः, तङ्भावेऽ- भावात्तदभावे च भावात् ; न तु ग्रहस्य। तस्य तदाप्य- जातत्वादन्योपि प्रागभावो वाच्यः। यदि ग्रहप्रागभावः तञ्जनिं विनापि न भवेत्, तदास्याप्रागभावत्वात् नश्नङ्ग- वज्जनिर्न भवेत् ॥ ६७ ॥ ग्रहोऽनादिर्यतो नास्य प्रागभावोऽप्यृते जनिम्। ग्रहे सति न च ध्वंसो ध्वस्ताध्वस्तेरनन्तता ॥ ई८॥

1E (० त्तिग्र०)। 2 DC (०भावं त०)।

२७६ इछसिद्धि: । [III.68-

आत्मवदनादित्वम्, जनिं विनाप्यस्य प्रागभावाभावात् जन्मना सत्त्वायोगात्। तथानन्तता चास्य, सतोऽध्वंसात् ध्वस्तस्य च ध्वंसेऽनवम्थानात् प्रागभावनिर्टत्तिग्रहजन्यो- रुक्रन्यायस्य ग्रहनिव्टत्तिप्रध्वंसजन्योस्समत्वाच्च। जनिनाशौ विना अन्येऽषि भावविकारा न सन्ति। अ्रतो ग्रहः कूटस्थः। तथैव सर्वे भावाः ॥ ६८॥ अभावौ च ध्रुवौ स्तश्चेत्कृत्ते नित्े च कस्य तौ। नेहेति चेद्रहादन्यद्वाच्यं किं न ग्रहो विभु: ॥ ईट॥ जन्यादयो भावविकारत्वादेव नाभावानां स्यु:। तेऽपि भावाश्चेदुक्तकौटस्थाः। तथा जन्यादयोऽपि। सर्वं चेत्कूट- स्थम्, कस्य तभावा जन्यादयश्च। न च ते स्वतन्त्रा इष्टाः। ननु कूटस्थेऽपि प्रध्वंसादिवत् नेतरेतराभावस्य विरोधः। तेनेह घटादौ शुक्तिग्रहो नास्तौत्युक्ेडस्य विभुत्वं तवेष्टं नामेधौति चेत्-इह घटादौ ग्रहो नास्तौत्युत्त्ा ग्रहा- दन्यदिहास्तौत्युच्यते चेत्, किं ग्रहो न विभुस्स्यात्। न हि घटादौ जलादिभावे खस्य अविभुता। देशतोऽनव- च्छिन्नं वस्तु विभ्वाहुर्भवन्तः। न च वस्वन्तरभावो देश- परिच्छेदो व इष्टः, खात्मनोरपि तत्प्रसङ्गात्। तस्मा- देशतोऽपरिच्छिन्नो ग्रहो विभुस्सिद्वः ॥ ६८ ।। शुक्तिग्रहे च कूटस्थे सर्ववस्तुगते सति। न स्याद्गहान्तरं तच शुत्त्द्दैतमतो भवेत् ॥७० ॥ एवमुत्तेन न्यायेन ुक्तिग्रहे कूटस्थे सर्ववस्तुविषये तिष्ठति सर्वस्य शुक्तित्वात्तच घटादिग्रहणान्तराणामसं- भवात् शुत्तयद्दैतं भवेत् ।।७० ।।

-III. 73] ख्यातेरन्यथाख्याप कत्वखरडनम् । २७७

भाति चेच्छुत्तिबुद्दैव सा चान्यच् भिदाच का। शुत्त्ात्मैव ग्रहोऽपि स्याच्छुक्तिबुद्यैव तद्रहे॥ ७१॥ ननु शुक्िग्रहवत् कौटस्थादेव ग्रहान्तराणं तद्राह्याणं च भावान्न शुत्तद्दैतता स्यात्। तथा शुक्तिग्रहस्यापि भावात्। नायं दोषः, शुत्तेस्तद्रहस्यान्यस्य च वस्तुजातम्य शुक्रिधियैव भानाच्छुत्तात्मत्वे भेदासिड्केः। ननु शुत्ति- धिया सा न ग्राह्या। अनया गिरा तयान्यद्वाह्यमिति चेद्वषे-युक्तमेव तत्, सर्वस्य तद्राह्यत्वेष्टेः। यद्यत्यन्ताभावो नाम कोऽप्यस्ति सोऽप्यनेनैव व्यास्यातः। तस्मान्नान्यो ग्रहात्तद्भाव: ॥७१ ॥ दतश्च-योऽन्यस्स किं ग्राह्यो ग्रहौता गही तिर्ग्रहान्तरं वा। निरस्तपक्षोत्तिर्दोपान्तरं वत्तुम्। सर्वथा अनिर्वाच्य- मग्रहमनिच्छतां तेषां ग्रहान्मिथश्चान्यत्वासिद्विः। कथम्। शृणु-ग्रहे तावङ्रम :- नाभिन्नेऽर्थे विभातौष्टं ग्रहान्यत्वं विनाऽग्रहम्। द्योरप्येकधौदृष्टेर्न इयोर्न बहुप्तः ॥७२॥ नार्थभेदाङ्रहान्यत्वं तस्मान्नापि ज़मेदतः । ग्रहे नित्ये विभौ चेष्टे नभेदेऽप्यस्य का भिदा ॥७३॥ एकस्मिन्नर्थेऽपि स्पष्टं भाति मध्येऽग्रहं विना ग्रहान्यत्वं नेष्टम्, एकस्मिन्नपि ग्रहेऽन्यत्वप्रसङ्गात्। अरतो धारा- वाहिकविज्ञानेध्वपि मध्ये अग्रहोऽभ्युपेयः। न चार्थभेदा- द्रहान्यत्वम्, द्योर्बहुघप्येकधौदृष्टेः। नापि जमेदात्, एकस्य ग्रहे संत्यन्यस्याग्रहो नास्ति चेत्, कुतो ग्रहान्यत्वगतिः। 1 D (० होति ग्र०)। 2 CDE ( ० त्यन्या० )।

२१८ इषसिद्धि:। [III. 73-

अमति चाग्रहे ग्रहस्य कौटस्थ्ये सर्ववस्तुविषयत्वे च संभवति सति, ऐक्यमेव न्याय्यं खार्कैक्यवत् जमेदेऽपि। न हि नातृखां भेदेऽपि खस्य अर्कस्य वा भेद दष्टः। ग्रहस्य ध्रौव्ये ज्ञानां ज्ञातृत्वमपि न स्यादिति चेत्-अस्वयमपि वो दोपः, अग्रहानिष्टेः॥ - किंच- न स्याद्राह्यज्भेदोर्ऽपि ग्रहैक्येऽव्यभिचारतः। नातो ग्रहोऽन्योऽतो नैव ग्रहाभावो ग्रहान्तरम्॥४॥ अर्थानां ज्ञानां च ग्रहान्मिथश्च भेदो न स्यात्- ग्रहैक्येऽव्यभिचारतः, अरग्न्यौषायवत्सहोपलब्धेः। औ्रष्यस्य त्वम्नौ दवौयमि दृष्टेऽग्रहात् भेदगतिश्च स्यात् ; न त्विह तथा, सहैव सर्वस्फुरणत् कस्यचिदप्यग्रहानिष्टेः। आातो नान्यो ग्रहो ग्राह्यो ग्रहौता गृहीतिर्वा ग्रहादस्ति। अ्रतो न ग्रहान्तरादिर्ग्रह्ाभावः॥७8॥ न च ग्राह्यो ग्रहाभावस्तङ्भावेऽपि ग्रहो न चेत्। न रूप्ये सति शुक्तौ वा तद्गहौ तन् वा न ते ।७५।। भावतदभावयोन सहभाव इति भवद्वाक्यविरोधादपि न ग्राह्यो ग्रहाभावः, ग्रहग्राह्ययोस्सहभावस्येष्टत्वात् ; अन्यथा तयोरसिङ्केः। ग्रहौतरि गृहौतौ चैतद्योज्यम्॥७५। ग्रहो न भवति ग्राह्य इत्युक्त्ो ग्रह एव चेत्। ग्रहग्राह्यैकतैवोक्ता नान्या गौर्भेदिका तयोः ॥७६॥ कस्यचि दप्यन्यत्वे प्रमाणभावाच्च न ग्रहादन्यो ग्रहा- भाव:। कथम्। ग्रहादन्यो ग्रहाभावश्चेत्, सोऽभावबुद्मैव ' BCDE ( ज्ञानानां)। 2 CD ( · दन्य०)।

-III. 80] ख्यातेर्न्यथाख्यापकत्वखराइनम्। २०६

ग्राह्यः। तन्रासिद्वे भेदे ग्रहग्राह्ययोरग्रहो न भवति। ग्राह्य इत्यनया अन्यत्वप्रमया ग्रह एव चेदुक्तः, तयोरेकतैव पूर्व- प्राप्ता उक्ता स्यात्। प्राप्ता हि तयोरेकता, एकस्यैव भेदं विना स्थातेः। न च सिद्धे भेद इयं भेदप्रमा, वैफल्यात् भेदप्रमाया अन्यस्या अभावाच्च। गौशशब्देनाच धौर्वि- वक्षिता, धौपूर्वत्वाद्दाचः। उभयं वा। नन्विष्टो भिन्नयो- रितरेतराभावः, अतोऽन्यैव भेदधौरिति चेत्-न, तस्या अपि भेदे मिद्ेडमिद्वे चाभेदकत्वात्॥ ७६॥ एवं सर्वेषु भावेषु मजातिषु विजातिषु । नान्योन्याभाव इ्त्येको भावो भावान्तरं न तु ॥७0॥ अस्मिन्नभावे प्रत्युक्ते प्रागभावादय: कथम्। न ह्यृते तमभावानां मिथो भावाच् भिन्नता ॥७८। अभावस्याभावे भेदस्य च भेढे अनवस्था। अतो ग्रहान्नान्यो ग्रहाभावः ॥७८॥ नाममाच्रभिदैव स्यात्वाभावो ग्रह एव चेत्।

स एव ग्रहस्तदभावश्चेत्-नामभेद एव, नार्थभेदः। तथा अभावापह वेऽि। अतो व्यवहारलोपः, अभावं विना तदसिद्वेः। तं च व्यवहाराङ्गं स्थापितवानस्मि। त्तो नापलपनीयस्स: ॥ ७ट॥ आत्मनोऽपरिामश्चेदग्रहोऽभ्युपगम्यते। प्रत्युक्तोऽपरिणामोऽपि परिखामान्तरं यदि॥८०॥ i E (० वेप्यव्यवेतो०)।

२८० इष्टसिद्धिः। [III. 81 --

आत्मैव चेत्सदाभावात्सदा शुत्त्ग्रहो भवेत्। तस्मादग्रह दष्टश्चेदनिर्वाच्यस्स दष्यताम् ॥ ८१॥ "आत्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वान्यवस्तुनि" दत्युक्तत्वात् आत्मनोऽपरिणामोऽग्रह इति चेत्-म किं परिणामान्तरम्, उत आत्मैव। आद्यः कल्प उत्नैव न्यायेन प्रत्युक्तः । आर्रात्मैव चेत्, तस्य सदाभावादनिर्टत्तेश्व मढ़ा शुत्ाद्यग्रहभावात् मदा आन्व्यं जगतः। सत्यप्य- ग्रहेऽर्थो भाति चेत्, स भ्रमः संशयो वा। सम्यग्धौश्चेत्- व्यर्थो वोऽग्रहः, अकिंचित्करत्वात्। अतोऽग्रह दष्यते चेत्, तनिर्वचनीयस्स एष्टव्यः॥ ८0- ८१॥ सदशार्थग्रहे भ्रान्तिरित्यवोचोऽच वन्ति ते। सदशार्थग्रहो भ्रान्तेरुपकारी क कथ्यताम् ।। ८२।। सदृशार्थग्रहे भ्रान्तिरित्यवादीः। तत्र पृच्छामि-स सदशार्थग्रहो भ्रान्ते: कस्मिन्नंशे तेर्ऽर्थवानिति ॥ ८२॥ रूप्यबोधेऽन्यथात्वे वा बोधे चेद्ोधयानयोः। धूमाग्न्योरिव संबन्धमन्यपक्षे कुतोऽस्य धौः॥८३॥ किं देशन्तरादिगतरूप्यबोधे, किं वा तद्वोधस्य अ्रन्य- थात्वे। बोधे चेत्, रूप्यसददशार्थयोरम्निधूमयोरिव संबन्धो वाच्यः। अन्यथात्वे चेत्, रूप्यधौहेतुर्वाच्यः ॥८३॥ सादृश्यादुपमानं वा स्मृतिर्वा तच न भ्रमः। दोषाद्भमश्चेत्किं तेन सदशार्थग्रहेण ते॥ ८४॥ सदशग्रहगो व्याप्तिग्रहं विनापि तत्सदशज्ञानदृष्टेः सादृटश्यस्य च विषयदोषत्वात्तेनान्यथा रूप्यबोधर्स्यादिति चेत्-न, यतः सादृश्यादुपमानं स्मृतिर्वा भवेत्। न

-III. 88] खव्यातेर न्यथाख्याप कत्वखराडनम्। २८१

तयोर्भमत्वं प्रसिद्धम्। सादृश्यस्य दोषत्वे तयोरपि भ्रमत्वं स्यात्। तस्मान्न सद्दशधौर्थमक्वत्। चक्षरादिदोषान्तरा- द्रप्येऽन्यथाग्रहो न केवलात् सद्दशार्थग्रहादिति चेत्-सोऽस्तु दोषान्तरादेव, तस्यैव भ्रमान्वयात्। न तु सा दश्याच्त, अनन्वयस्योक्तत्वात्। सादृश्यं विनापि भ्रमदष्टेश्च ॥८४॥ कथम्- शङ्ध: पौतः पयस्तित्तं तमो भानुर्नभोऽसितम्। द्वाविन्दू स्वरितोऽकार इति धौस्सदशात्कुतः॥८५॥ सर्वत किंचित्सादृश्यं सुसादश्यं न कुचचित्। सर्वचैव भ्रमो नो वा वस्तुमानग्रहे तथा ॥ ८६॥ शङ्खादिर्घ्ाप किंचित्सादृश्यमस्त्ौति चेत्, तत्सर्ववस्तु- पस्ति। सुसादृश्यं सर्वत नास्तौति चेत्, तन्न शङ्कादिष्पि क्वचिदस्ति। अतः किंचित्सादृश्यात्सर्वच भ्रमो नो वा, उत्रेश्वपि सुसादश्याभावात्। अचासादृश्यजत्वनिर्गाया- दन्यच सुसादृश्ये सत्यपि न तज्जो भ्रमस्स्यात्। वस्तु- मात्रग्रह्ाच्ेत्-भ्रमस्सर्वच न वा उत्तेश्वपि, अविशेषात्। तस्मात् 'अयुत्तभानेऽव्यापाराहुष्टाक्षस्सर्वदकादा' इत्येतन्न परिहृतम् ॥ ८६॥ मूढे निमौलिताक्षे च भ्रमोऽतीते ग्रहे स चेत्। भ्रमग्रहौ सक्च्ेद्दौ नैकचान्यच चेद्रहः ॥ ८७। ग्रहात्किं स्याद्मस्यैवं ग्रहांशोऽपि भ्रमेडस्ति चेत्। किं ना न्योऽ शो ग्रहो मैवमनक्नाप्तग्रहो हि सः ॥८८॥

1 BCD (०दृ.क्०)। 2 BCD (०ि."घ्व०)। 3 BCD (न. वि० )। 4 BC (०न्यो ... मै०)।

इर्ष्ास्िः। [III.88-

सदृशर्थग्रहो वस्तुमानग्रहो वा अतौतो भमहेतुश्चेत्, म सकज्जातस्सदा ऊध्वं भ्रमं कुर्यात्। अतस्मुषुप्तो निमी- लिताक्षा मूर्च्छितश्च भमेदित्यक्षव्यापारं विनापि दोषादेव भ्रमसिद्धेः 'दुष्टाक्षस्सर्वहक मदा' इत्युत्तं युक्तमेव। भ्रमग्रहौ स्तः सहैवेति चेत्-तन्न, सव्येतरगोविषाण- वद्वेतुहेतुमत्त्वायोगादेकमनमो युगपज्जानद्दयायोगाच्च। न च सहैकस्मिन्नर्थे भ्रमग्रहौ स्तः, विरोधादतिप्रसङ्गाच्च। अतो भिन्नार्थो चेत्, ग्रहात् भमस्य कोऽर्थः । न हि रूपग्रहाद्रमभ्रमः। अथोक्तदोषभौत्या एकमेव ग्रहभ्रमांशं न्ञानमिच्छमि, एवमप्येकत्वादेव न हेतुतद्दद्भावः। भ्रमस्य वा ग्रहत्वम्। भ्रमोऽपि ग्रह एव, अक्षामंयुत्तग्रहस्तु ;

भ्रमांशं च ज्ञानं भ्रमन्ञानमिति चेत्, अचोच्यते-

सोऽक्षाभावान्न हि स्वप्नेऽविशेषेऽ्म्ौ रमभ्रमः ॥८॥ रूपभ्रभस्य रूपग्रह एवांशो ग्रहमाचं वा। द्विधापि न सवप्रे रूपादिभ्रमस्स्यात्, तत्र सर्वाक्षापरमात् तज्जरूपादि- ग्रहासंभवात्। ग्रहमाचपक्षे अमौ दष्टेऽपि रसभ्रम- स्स्यात्॥ ८६ । स्वप्रेऽप्यवर्तमानस्य ग्रहश्चेन्मनसान्यथा। किं नेह नेह निद्रा चेद्गमस्सोऽपि ह्ययोगजः ॥६०॥ स्वप्नेऽपि मनसैव त्रवर्तमानस्य रूपादेर्ग्रहाद्रूपादिभ्रमः स्यादिति चेत्-तन्न्न, मनोमाचेरोह जागरितेऽ्वर्तमा नस्य 1 BC (·दृक ... तु०)। 2 BC (०तो ... र्थौ)।

-III. 93] ख्यातेर न्यथाख्यापकत्वखराडनम्। २८३

रूपादेश्वापरोक्षग्रहादृष्टेः खम्नेऽपि तदयोगादपरीक्ष- रूपादिभ्रमासिङ्वेः। न च परोक्षग्रहोऽप्यवर्तमाने मनसा लिङ्गादि विना अच टष्टः। दहादृष्टोऽपि ग्रहो निद्रा- दोषात् सवप्ने समस्तीति चेत्, सोऽप्यवर्तमानग्रहो भ्रम एव अमंप्रयोगजत्वेन दोषैकहेतुत्वात्॥ ८० ॥ मनोमाचेग तद्योग्यग्रहे स्वम्नेऽपि चेद्धमः । अतद्योग्यभ्रमो न स्यान्न चेच्छोचाद्रमभ्रमः ॥६१।। मनोमाचेगा तद्योग्यस्य ग्रहे स्वम्नेऽपि भमो नाग्रह इति चेत्, तदयोग्यरूपादिभ्रमो न स्यात्-न चेच्ोचादे: रसादिभ्रम दूव्यते। मनोमाचेगा सवम्ने कस्यचिद्रहोऽ- स्त्ीत्येतच निरुष्यम् ॥६ १ ।।

दष्टानां दोपदृष्टत्वात्प्रबोधी न कदाचन ।। ६२।। यदि स्वम्नेजप्यवर्तमाना रूपाद्यर्था विनाप्यश्षैरनिद्रादोषे- सैव भान्तोऽन्योन्याध्यामेन भान्ति-तेपामवर्तमानत्वा- देवाक्षायोग्यत्वात्, बहुतरत्वाद्रपादौनां चैकाक्षजज्ञाना- योग्यत्वात् युगपदनेकाक्षजानेकज्ञानासंभवात्, दोषदश्य- त्वाज्च, तेषां स्वरूपग्राही सर्वस्वप्रभ्रमबाधात्मा जाग्रद्ोधी न जातु स्यात्। नाप्येकदा अन्योन्याभावग्राही वा तद्वोधः, अनन्तत्वात् ॥६२।। स्याच्चेदोषाच्च सम्यग्धौर्नातो भ्रान्ति: कदाचन। दोषस्यादोषतैव स्यादन्यतो नियमे तथा ॥६३॥ तेषां दोषदृश्यत्वात्तज्जैव तत्सम्यग्धौरपौति चेत्, न जात्वतो भ्रम इति अदोष एव स्यात्। न चाक्षवत्स्रूप-

२८४ इषससिद्धिः। [1II.93-

बोधकोऽन्यथाबोधकः। अतिप्रसङ्गाच्च। म दोषान्तरेख अन्यथा बोधकश्चेत्, दोषान्तरग्राह्येऽपि बाधायोगस्समानः। दोपान्तरक्कृत्तौ चानवस्था। दोषान्तरजभ्रमबाधे च स्वम्न एव बाधस्स्यात्, न तु स्वप्नस्य। अतो निद्रादोषस्याभावे भावे च न स्वप्नबाधः। तथान्यभ्रमबाधोऽपि॥६३॥ न च रूप्ये भमो युक्तो न रूप्ये शुक्तिधीर्यतः। नेदं रूप्यमियं शुक्तिरिति यस्माच्च बाधधौः ॥४॥ शुक्तौ रूप्ये द्योर्वान्यथास्ातिरिति विकल्प्य 'रुप्ये चेन्न भ्रान्तिबाधनम्' इति सप्रपञ्चमुक्का तदेवेदानों युत्तन्तरेशाह। न च देशान्तरादिस्थे रूप्येऽन्यथा स्थाति :- सा शुक्तिरिति बुद्दष्टेरिदं रूय्यमिति च दष्टे:, नेदं रूप्यमियं शुतिरिति बाधेष्टेश्च॥८४। रूप्ये चेदन्यदध्यस्तं रूप्यधौर्बाधिका भवेत्। सम्यग्धिया यथादेशकालं रूप्यं मितं भवेत् ॥८५ ।। तर्ह्यस्तु शुक्तावन्यथास्ातिः, तन्न। कथम्। ऋृणु- शुत्तौ न रूप्यधौर्धान्तौ रूप्यद्ष्टेरसंभवात्। दृष्टेऽपि रूप्ये न भ्रान्तिर्यथावत्तस्य दर्शनात् ॥ ६६॥ अय थादर्शनात्स्याच्चेदयथादर्शनं वद। किं रूप्यांशाग्रहः किं वा तद्देशाद्यनवग्रहः ॥७॥ रूप्यांशाग्रहणो रूप्यधौपशु क्ताविति गौर्मषा। रूप्यांशधौपशुत्तिकायामिति वाच्यं तदा भवेत् ॥९८।।

1 B (० पी. न०)। 2 BC (रु ... यो०)। ' B ( ... वेदन्य०)। 4 C (रूरप्याम ०)। 5C (· धार्थ ... चे०)।

-III. 107] २प्य

रूप्यांशे रूप्यबुद्विश्चेत्ततराप्यंशाग्रहे कथम्। अंशे चेद्रूप्यधौरंशे भ्रान्तिपु कौ कथं भवेत् ॥६।। अयथादर्शनं रूप्ये तद्देशाद्यग्रहो यदि। तहेशाद्यग्रहे रूप्यबुद्धिपशुत्तौ कथं भवेत् ॥ १०० ॥ रूप्यस्य देशापेक्षत्वाच्छुक्तिदेशस्य दर्शनात्। शुक्तौ रूप्यमिति स्याच्चेन्मैवं रूप्ये हि रूप्यधौः ॥१०१॥ रूप्यं हि देशापेक्षं ते न तड्वी रूप्यदे शगा। शुक्तौ रूप्यमिति स्याद्ौस्तदा शुक्तौ न रूप्यधौः॥१०२॥ नायथादर्शनाच्छुत्तेशणक्तौ रूप्यभ्रमो भवेत्। रूप्यदृष्टेविवेकेनाविवेके ह्यन्यथामतिः॥१०३॥ शुत्ते रूप्याद्विवेके चेच्छुत्ते रूप्यं विविच्यते। अन्योन्याश्रयतैवं स्याच्छुक्तिरूप्यविवेकयोः ॥१०४॥ रूप्ये शुक्तौ चान्यथास्यातिं निरस्य, उभयोस्तां निरस्यन्ाह- नोभयोरन्यथास्ातिस्तद्र हे नाप्यतद्र हे। अविवेकग्रहात्स्याच्चेत्कोऽविवेको ग्रहे इ्योः॥१०५॥ सति ग्रहे नाविवेक ईत्यर्थः ॥१०५॥ अरविवेकोऽ शबोधाच्ेदेकांशेऽन्यांशधौर्भवेत्। न त्विदंरूप्यबुद्दिस्स्याद्रूप्यस्या बोधतोऽशिनः ॥१०६।

स्यादिदंरूप्यबुद्दिश्चेदसत्स्यातिस्तु रूप्यधौः ॥१०७॥

1 BC (.क्रे ... 11)। 2 BC (.प ... 1)। 3 B ( ... मि०)।

२८६ इष्सिद्धिः । [III. 108-

कथम्- नैकोऽशो रजतं न द्वौ नांशि रूप्यं ्योरपि। न चान्यरूप्यजा बुद्धिर्जाता तनेत्यसन्मतिः॥१०८॥ नैकैकोऽ' शो रूप्यम्, नापि दौ, नाप्यंशि तयोः। न चान्यरूप्यधौस्तयोर्भवति, रूप्यस्य ग्रहेऽग्रहे तदंशग्रहे च तद्वियप्रशुत्ताविवांशयोरप्यमंभवस्य तुल्यत्वात्। ततस्तयोर्न

शुक्रिरूप्यांशबोधेऽपि तद्विवेकात्कयं भ्रमः।

विवेकशून्यग्रहगं ग्रहगं वाविविक्तयोः । विवेकोऽपि स्वरूपं चेत्तद्रहे काविवेकधौः ॥११०॥ अविवेकोऽपि रूपं चेत्तद्रहे तु मदा भ्रमः। अरूपत्वे5शयोर्बुद्विर विवेकग्रहः कथम् ॥ १११॥ विवेकशून्योऽविवेकयुक्तो वा ग्रहोऽविवेकग्रहः। तन्न विवेकोऽप्यंशस्य स्वरूपं चेत्, तद्रहे नाविवेकग्रहः; वस्व- न्तरं चेत्-तदग्रहान्नांशभ्रमः, अतिप्रमङ्गात्। अविवेकोऽ- प्यंशस्वरूपं चेत्, तङ्गहोऽविवेकग्रह इति सदा भ्रमस्स्यात्। तस्वरूपत्वेऽशग्रहो नाविवेकग्रहः। अरविविक्तग्रहोऽस्तीति चेत्, कोऽर्थः। यद्यविवेकस्तद्योगश्च गृह्यत दति, तथापि नांशे भमो युक्तः। न ह्यन्यवस्तुग्रहादन्यत गृहीते भ्रमः, अतिप्रसङ्गात् ॥११०-१११॥ तस्मान्न रूप्यधौश्शुकतौ रजते नापि शुक्तिधौः। नोभयो रेकधौर्नान्य देशादावन्यधौर्भमः ॥११२॥ नोभयोः एकस्य रूप्यस्यान्यस्य वा तयोवैक्यस्य

-III. 116]

'धौः एकधौः। नान्यदेशादावन्यस्य देशादेस्तत्स्थस्य वा धौः अन्यधीः ॥११२॥ तोऽन्यथास्यापिका धौर्नान्यथास्ातिरिष्यते। अन्यथा स्वाप्यते चार्थ इति गौश्च विरोधिनौ॥११३॥ रूप्यबुद्यापि चेुत्िर्ज्ञायते रूप्यमेव सा। न चेत्सा रजतं रूप्यबुद्या जायेत सा कथम् ॥ ११४॥ रूप्यं चेत्तद्विया भाति तथा तद्भाति नान्यथा। न तथा भाति चेत्किंचित्सा कथं स्वातिरुच्यते ॥११५॥

यन्न् स्ाति न तत्स्याति यत्स्ाति न तदन्यथा। अन्यथास्थातिगौस्तस्मान्माता वन्ध्या ममेतिवत् ॥११६॥

दूति श्रमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यम्य श्रौमदव्ययात्मभगवत्पज्यपाद- शिष्यस्य विमुक्तात्मभगवतः कवताविष्टसिद्धौ ततौयोऽध्यायः ॥

1C(धौः। ना०)। 2 BCE ( fहजा.)

अथ चतुर्थोऽध्यायः।

अथान्यथा भवेद्या धौस्सान्यथास्ातिरिष्यते। ब्रह्मन्यथात्वं बुद्धेः किमन्यथास्ापनं न चेत् ।। १।। रूप्यधौजन्म शुतौ चेच्छुक्तिजा रूप्यधौः कथम्। तज्जास्तु रूप्यधौश्चेत्सा नान्यथा रूप्यबुद्दिता ॥ २॥ विनैवान्यथास्थापनं शुत्तौ रूप्यधियो जन्म धियोऽन्यथा- भाव दूति चेत्-नन्वेवं शुक्तिजा चेत्सा सम्यकशुक्तिधौरेव। नायं दोषः, अन्यकारसत्वात्। यथा बडबायां जातापि गर्दभेन न बडबा, अपि त्वश्वतरी-एवं दोषेण शुक्तौ जातापि न शुक्तिसम्यग्धौस्स्यात्। अस्वशुक्तिधीस्सा, अरूप्यजा चेत्कथं रूप्यधौः। यथाश्वतर्यामजाताप्यश्व- तरी, एवमिति चेत्-नैवम्, अच प्रसिद्यभावात्। न ह्यरूप्यजा दह काचिद्रप्यधौः प्रसिद्वा। अश्वतरौजाता तु नास्यश्वतरी। रूप्यधौरनुमावद्मेयजा, आपरोक्ष्यं च दो षजत्वादिति चेत्-सा अनुमावत्सार्था युक्ता। न चाच रूप्यमस्ति। अरस्ति चेदभ्रमस्स्यात्। न च रूप्यं विना तद्कौरिति ह्युक्तम् ॥ २॥

संस्कारचेत्स्मृतिस्सा स्यात्सा बाह्ये बाह्यवादिनाम्॥३॥ अरूप्यजापि रूप्याऊृतित्वाद्रूप्यधौस्सेति चेत्-तन्न,

1 CD (० षत्वा०)।

-IV. 8] ख्यातेरन्यथात्वखगड़नम् ।

तद्योगं विना तदाऊवतित्वायोगात्। संस्कारात्केवलाद्रूप्या- कतिस्सेति चेत्, सा स्मृतिस्स्यात्। स्मृतिश्च 'बाह्ेऽर्थे बाह्यवादिनाम्, अबाह्यवादिनां तु अबाह्येऽन्तःकरगे। तदुक्तम्-"अनालिङ्गितबाह्यार्था बुद्दावेव स्मृतिर्यतः" दति। द्विधापि न रूप्यधौपशुक्तिजा ॥ ३॥ तदाह- बाह्यरूप्यगता तद्दौस्तत्स्थत्वान्नैव शुक्तिगा। तथान्तराप्यान्तरत्वान्नैव स्याद्वाह्यशुक्तिगा॥ ४ ॥ अतो न रूप्यधौप्शुक्तावविवेके तयोरपि। रूप्येऽपि रूप्यधौर्न स्यात्तदा शुक्तौ तु सा कुतः ॥५।। यतो द्विधाप्यशुक्तिगैव रूप्यधौरतस्तयोस्सत्यप्यविवेके न रूप्यधौपशुक्तौ भवेत्। सत्यविवेके रूप्येऽपि रूप्यधौर्न स्यात्, किं पुनस्सा शुक्तौ। ५ ॥ कथम्। ऋृणु- कोऽविवेकोऽग्रहः किं वा विपरौतग्रहोऽ्थवा। अर्थयोरविवेकोऽर्थक्तो [ते:] दधिगुडादिवत् ॥ ६॥ अग्रहे न विवेकस्स्याद्विपरीतग्रहोऽस्थितः!]। कवते नान्यतरज्ञानं नातो भ्रान्तिस्तथा ग्रहे ॥७। स्पष्टार्थौ ॥ ई-७ शुक्तिधौरेव किं न स्याद्रूप्यधौपशुक्िजा यदि। तस्माद्वियोऽन्याथाभावो नान्यचान्यधियो जनिः ।८। यदौयं रूप्यधौपशक्तौ तामालम््य जाता शुक्तिधौरेवेयं

1 B (.स्स्यात्। स्मृतिस्व न भ्रमः। स्मृ०)। : ( (बाह्य वादिनाम्)। CD (•त्यप्यवि०)। 37

२६० इछ्टसिद्धिः। [IV. 8-

युक्ता, न रूप्यधौः। न ह्यशुक्तिधौशुत्तालम्बना इह कापि प्रसिद्वा अश्वतरीव बडबायां जाता। न चेयमेव धौरुदाहरगम्, अमिद्दत्वात्-शुत्तालम्बनत्वस्य रूप्यधौ- त्वस्य' च सिषाधयिषितत्वात्। न चासिद्वमसिद्वेन तेनैव तत्साध्यम्। कथं चेयं शुत्ालम्बना अज्ञायि, अनया चेन्नाज्ञायि शुक्तिः। न हि धौः कापि वः प्रत्यक्षा, अनुमेया तु। अतस्सा रूप्यसंविल्निङ्गा चेत्, रूप्यालम्ब- नैवानुमेया दतररूप्यधौवत्। शुत्तालम्बनैव चेदनुमेया, शुक्तिसंविल्निङ्गवेति शुक्तिधौरेव सा युक्ता। अ्र्न्य- संविदा चेदन्यालम्बना धौरनुमेया, अनियमस्स्यात्। न चेहास्ति रूप्यमंवित्, रूप्याभावात्। अतपशुक्तिभावात् तत्संविदेवास्ति चेत्, अस्ति; नास्ति चेत्-न कापौह़ धौरनुमेया, अलिङ्गत्वात्। अतोऽन्यचान्यधियो जन्म धियोऽन्यथाभाव इत्ययुक्तम् ॥८॥ तत्स्थापि रूप्यधौर्दोषाचुक्तिगेव विभात्यतः । सान्यथास्ातिरिति चेत्कश्चिद्रूयात्स पृच्क्यताम्॥८। किं तथासौ स्वयं भाति किं वा बुद्यान्ययेयते। न स्वयं रूप्यनिष्ठत्वान्नात्मानं भासयर्त्याप ॥ १०॥ भास्यत्वेन समाप्तत्वाद्भास्यत्वे भासिका न सा। भासिका चेन्न सा भास्या नानंशत्वात्सहोभयम्॥११॥ रूप्यधौर्नान्यबुद्यापि शुक्तिगेव विभास्यति। न शुक्ते रूप्यबुद्देश्च ग्रह एकधिया यतः ॥१२॥

' D (•स्य धौत्वस्य च)। - BC ( सिसाध०)। BCD (•वित् रूप्यसंवित् रू० )। 4 BC (० घोदोषात्)।

-IV. 14] काख्या त्यात्मखव्यातिख ए्डनम् । २६१

शुत्त्यग्रहे शुक्तिगेव कथं भास्यति रूप्यधीः। रूप्यबुद्यग्रहेऽप्येवं धौग्रहो नान्यया धिया ॥१३॥

अस्थातिरात्मस्यातिश्च प्रत्युत्तत तु दिशानया ॥ १४॥ भुत्िरूप्यधियो रेकया दाभ्यां वा ग्रहेपि शुक्रिगेवेत्यस्य 'दूव 'शब्दस्य कोऽर्यः, अन्यथाग्रहरो प्रत्युत्ते मायां मुक्का॥ त्स्यात्यात्मस्ातिपक्षौ चोकन्यायेन प्रत्युक्तौ। तयो- रप्यन्यथास्ानमेष्टव्यम्, अन्यथा भ्रमव्यवह्ारायोगात्। तथाहि-अस्यातिवादिनोऽपि शुक्रिरूप्ययोः पृथक्ततोः अपृथगवभासाभिमान इति केचित्। अनुत्पन्न एवैकत्व- ज्ञान उत्पन्नभ्म इति चान्ये। अपरे तुतृतीयं मानस- मैक्यज्ञानमाहुः। यदा त्वविवेकग्रह एव भमो विवेकग्रहश्च तद्दाध इति, तदा 'कोऽविवेको ग्रहे द्वयोः', 'कोऽविवेक- ग्रहो मतः' इत्यादौ कतेनाविवेकादिनिरूपरोन प्रत्युत्तः। आत्मस्यातिपक्षेऽपि रूप्यादि[दिःः]धियश्चेत् स्वरूपम्, न भ्रमः ; अस्वरूपं चेत्, स एव तेनात्मना स्ाति न तु धौः। न ह्यन्यस्य भानमन्यकर्तृकम्। अतो 'यन्न स्ाति' इत्या- द्युक्तदोषोऽनापि तुल्यः। अथ ब्रुषे-धौरेव आन्तरा बहि- रिव भाति, न तु बहिः किंचिद्भातौति। 'यदन्तर्ज्ञेयतत्वं हि बहिर्वदवभासते' इति ह्युक्तम्। इदमपि 'दवशब्दार्थः कोऽन्यथाग्रहसोऽसति' इत्ये तेनैव प्रत्युक्तम्। अस्ातिपक्षे- 5पि 'दूव' शब्दप्रयोग इदमेवोत्तरम् ॥१४॥

1C(·तेकने०)।

२९२ इछससिद्धि:। [IV. 15-

दतश्च नास्यातिपक्षा युक्त:, यतः- न ग्रहस्मृतितम्मेयविवेकोऽपि ग्रहान्तरात्।

गृह्यमागस्मर्यमासयोर विवेको भ्रमस्तद्विवेको बाध इति चायुक्तम्। न ग्रह्यमाणस्मर्यमाणाविवेको युक्त: ग्रह'ग- स्मरसयोस्सतोः, अन्यथा मदाविवेकप्रसङ्गात्। न हि तयोर्विवेको ग्रहान्तरात्, अशकेरनवस्थानाच्च। कथम्।

रूप्यतया गृह्यमासस्मर्यमाणतया वा न विवेकस्सिङ्डः, तदा कस्य कुतो ज्ञानान्तरात् तत्सिध्येत्। न च तद्विषयं ग्रहणं स्मरणं वा एकं समस्ति, ग्रह्यमाणस्मर्यमासत्वादेव तयोः। द्े चेज्जाने तद्विपये, ताभ्यामपि पूर्वाभ्यामिव न स्याद्दिवेकः ; अन्यथा पूर्वाभ्यार्माप स्यादित्युत्तरेऽप्यर्थे।रे व्यर्थे!]। न चाच दे बाधकज्ञाने। यदि स्नां स्वप्नादिषनन्तानि स्युः युगपत्। ज्ञानविषयविवेकाय ज्ञानान्तरापेक्षायां तस्यापि ज्ञानान्तरापेक्षा ममानेत्यनवस्था स्यात्। स्मृतिग्रहकर्मत्वे गृह्यमासस्मर्यमाणते, न च स्मृतिग्रहौ स्वकर्मते गमयतः; अतो ज्ञानान्तरगम्य एव तत्कर्मत्वविवेक इति चेत् -- न, एतदनुरूपबाधार्द्यानष्टेः। न हि सिद्वविवेकयोशशक्ति- रूप्ययो: ग्रहादिकर्मत्वविवेककारी इष्टो बाधः; शुत्ताद्य- विवेके कस्य ग्रहादिकर्मता विविच्येत। न चार्थयोस्तज्जञान- योश्च विवेक एकज्ञानलभ्यः, अयोग्यत्वात्। ग्रहादिकर्मत्व- विवेकलच्चेत् बाधः, ग्रहणस्मरणकर्मत्वयोर्गहौतयोस्तदविवेको 1 BC (०इस०)। 2 BDE (देधा बा०)।

-IV. 17] का ख्या तिखराइनम् । २६३

भ्रमोऽभ्युपेयः । न ह्यगहौताविवेको भ्रम दष्टः, त्रति- प्रसङ्गात्। ग्रहादिकर्मत्वे च तज्ज्ञानसिद्वे तद्विवेकाय न ज्ञानान्तरं मृग्यं, शुतत्ादेरिव। किं बहुना प्रलपितेन। ग्रहसस्मरएयोस्तदर्थयोस्तत्संबद्यो: शुद्योश्च स्वज्ञान- प्रकाशितयोर्नाविवेकस्तज्जानान्तर हेयस्समस्ति। नापि विवेकस्तज्जानान्तरलभ्यः, अशतनवस्थाभ्याम्। ग्रहण- स्मरसयोस्तद्विशिष्टार्थयोश्चाप्रत्यक्षत्वात् तद्विवेकाविवेकौ न प्रत्यक्षभ्रमबाधौ स्याताम्। ग्रह्यमाएस्मर्यमाणयोश्च प्रत्यक्ष- परोक्षत्वान्न प्रत्यक्षो नापि परोक्षो भमो बाधो वा स्यात्। द्विरूपस्तु युक्तः। स्वप्नादिषु च परोक्ष एव। न च तथेष्यते। अतो न ग्रह्यमासस्मर्यमाणाविवेको भ्रमः ॥१५॥ इतश्न- अवेद्यत्वात्स्मृतेश्चैवं सवेद्या चेतप्रमा न किम्। गृहौतेऽपि ग्रहो दष्टस्तुल्यो हौनोऽधिकऽर्थतः ॥१६॥ स्मृतेर्वेद्यार्थह्ौनत्वाच्च न स्मृतार्थाविवेको भ्रमः। सवेद्या चेत्प्रमावत्, प्रमैव स्मृतिस्स्यात्। गहौतार्थत्वात् स्मृतिर्न ग्रह इति चेत्-तन्न्न, यतो गृहौतेऽपि चन्द्रे ग्रहो हष्ट- स्तुल्यार्थो न्यूनार्थोऽधिकार्थश्च। अरतो गहौतार्थसाम्या- दिवाग्रहत्वेनाप्रमाणहेतुः स्मृतेरर्थवत्त्वे [!]। गहौतमिति ग्रहादप्रमेति चेत्-न, गहोतत्वस्य ग्रहात्मुतरां प्रामारयात्। न चागहौतग्रहोऽप्यप्रमा, अतिप्रसङ्गात् ॥ १६॥ नष्टस्मृतिः कथं सार्था तत्स्मृतिस्स्याद्दिनापि तम्। तदाऊतित्वादाकारोऽप्यृतेऽर्याश्नाणि संस्कृतेः ॥१७॥ 1 BC (० डेस्तवि०)। : (D (च य० )।

२६४ इषससिद्धि:। [IV. 17-

नष्टेडप्यर्थे तत्स्मृतिदर्शनान्न मार्ा स्मृतिः। कथं तत्स्मृतिस्तं विनेति चेत्, तदाकारत्वात्। तत्कथं तदाकारता अर्थेन्द्रियमंबन्धं विनेति चेत्, संस्कारादेव केवलात् ॥ १७॥

धौवन्न दृश्यस्साक्षौति नानवस्थात्मसंश्रयौ ॥१८॥ नष्टोऽप्यर्थः स्मृतौ भातौति चेत्, मो्र्यो बुद्देरेवा- कारोऽर्थग्रहणसंस्कारजो मुद्रामुद्रितप्रतिमुद्रावङ्भाति; न तु बाह्योऽर्यः, तस्य नष्टत्वात्। अनष्टेऽप्ययमेव न्यायः, स्मृतेरमानत्वात्। बुद्वेश्चेत्स आकार :- कथं तया हश्यः। न कथंचित्। साक्षिरीव तु दृश्यः। साक्षिसश्चाद्ृश्यत्वात् बुद्धेर्बुद्विदृश्यत्व द्व नानवस्थादिदोपप्रसङ्गो बुद्देस्त- दृश्यत्वे॥१८॥ आत्मस्यातिपक्षे च दोषान्तरमाह- बौद्धस्य साक्षिोऽभावान्न बुद्धिस्तेन दृश्यते। अनवस्थादिदोपोत्तेर्नान्यबुद्या न च स्वयम् ॥१८ ॥ नार्थदष्टिर्धियोऽदष्टौ द्दयादष्टौ न वासना। क्षणिकत्वाच्च नर्ते तां बुद्दे रूप्याऊ्ृतिस्ततः ॥२०॥ न भमो न च सम्यग्धौरन्धमूकं जगद्भवेत्। शास्त्रादि चैवं निर्मूलं नात्मस्ातिरतो भ्रमः ॥२१॥ दूति श्रमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रौमदव्ययात्मभगवत्पूज्यपाद- भिष्यस्य विमुक्रात्मभगवतः रताविष्टसिद्धौ चतुर्थोडध्यायः ॥

1 (' (नष्ौ व्यर्थसमृ०)।

ञथ पञ्चमोऽध्यायः ।

रूप्यं शुक्तेरभावोऽतपशुक्तौ रूप्यमतिर्मृषा। भा वान्तरमभावोऽन्यो नेत्युत्ं तच भखते॥१॥ रूप्यं शुततरभावः, भावान्तरत्वात्। अतशशक्तौ रूप्या- त्मना भातौ यथा नास्ति तथा भातौति शु्तौ रूप्यधौ- र्मषा-भावान्तरं ह्यभावो नान्य इति। तदुक्तम्- 'भावान्तरमभावोऽन्यो न कश्चिदनिरुपणात्' इति। भावान्तरधर्मश्चेदभावः-तदा शुक्तौ रूप्यधर्मात्मना धौर- भावात्मना धौस्स्यात्, न तु रूप्यात्मना धौः। न च धर्मात्मना अन धौरस्ति। मा सत्यपि न सत्स्ाति- स्स्यात्, अभावस्यातित्वात्। रूप्यात्मना तु धौस्स्यात् सत्स्यातिः, न तु भ्रान्तिः। न हि तदा यथा भुक्तिर्भाति तथा नास्ति, रूप्यस्य शुत्त्भावतानिष्टेः। तथा नास्ति चेत्, स भ्रमस्स्यात् ; न त्वन्यथा, स्वात्मना स्वातेरभ्रम- त्वात्। ननु शुत्तौ रूप्यात्मना नास्ति। तर्हि धर्म्ये- वाभावो न धर्म:, अभावद्दयानिष्टेः। ननु नासती शुक्री रूय्यात्मनेति वच्ि, किंतु न सतौति। तर्हि न सतौ नाप्यसतौ शुत्ते रूप्यात्मतेति अ्रनिर्वाच्यस्थातिप्रसङ्गः । अतः अन्यथास्यातिं सत्स्वातिमिच्छतां भावान्तरमेवाभावो युक्तो न तु तद्वर्म इति यत्पुरोक्तम्, तबनोच्यते- BCD (भावोन्त०)। 2 CE (शुक्रि रृ.)।

२हई इछसिद्धिः। [V. 2-

भावान्तरमभावश्चेदन्याभावानिरूपणात्। भावभावान्तराभावनामैको वः प्रसज्यते ॥२॥ यदि भावान्तरमेवाभावोऽन्यस्याभावस्य प्रमाण- भावात्-तदा भावः, भावान्तरम्, अभाव इति पर्यायास्स्युः ॥१-२॥ कथम्। ऋृणा- भावान्तरादभावोऽन्यो न चेद्भावान्तरं क्व वः। नान्योन्याभावसिद्या हि विना भावान्तरग्रहः॥३॥ यदि भावान्तरान्नान्योऽ्भावो न भावान्तरं सिध्येत्,

अन्यथा एकस्मिन्नपि तत्प्रमङ्गात् ॥३॥ नान्योन्याभावमद्विश्च विना भावान्तरग्रहम्। दूति चेद्ाढमेषोऽपि दोषो वोऽन्योन्यसंश्रयः ॥४॥ नान्योन्यात्मताव्यवच्छेदोऽपि भेदग्रहं विना, एकस्मिं- स्तदयोगादिति चेत्-मत्यम्, अस्येवान्योन्याश्रयत्वदोषो- डपि वो भेदाभावयो। ननु भिन्नयोरितरेतराभावः, त्रतो नायं दोषः। तर्हि न भिन्नौ भावौ अन्योन्याभावौ। तद्चर्मश्चेदभावः-उक्रो दोषः, भ्रान्तेः सत्स्ातित्वायोगः। न च भेदग्रहं विना भेदग्रहः, एकस्मिन्नपि तत्प्रसङ्गात्। अत आत्माश्रयो भेद ग्रहे अनवस्था वा॥ ४॥ किंच- भावो भावान्तरं नो वा भावश्चेत्का भिदा स्वतः। न चेद्जावान्यते न स्तामेकोऽतो वस्त्रिनामकः ॥ ५ ॥ ' D (·ग्रशोऽन०)।

-V.8]

किं भाव एव भावान्तरं नाम, उत न भावः। भावश्चेत्, स्वतो भेदा योगान्नास्ति भावान्तरम्; न चेत् भाव :- नतरां भावान्तरम्, अन्यताया अप्यभावात्। अन्यो हि भावो भावान्तरम्, न ते भावतेष्टा। न चासतोऽन्यता। अत एक एव भावभावान्तराभावनामा वस्स्यादिति सिड्म् ॥ ५ ॥ तघाभावात्मना स्ातिर्मषेत्युत्तोदितं भवेत्। भावात्मधौर्मषा सर्वामृषानिर्वाच्चधौरिति ॥ ६। एकस्यैव चिनामत्वे सति-अभावात्मना स्वातिर्मृषे- त्यनया गिरा सर्वैव भावात्मना धौर्मषा, अत एवानिर्वच- नौयधौरमृषेत्युत्तं भवेत्। तदाप्यननिर्वाच्यसिद्किः ॥ ६॥ भावान्तरमभावश्चेत्स्वतो नित्यास्त्वभावधौः । अपेक्षया चेन्नर्ते तां भमो भावान्तरात्मधौः॥॥ यदि शुत्तर्भावान्तरं रूप्यं तत्किं स्वत एव शुत्त्भावः उत शुत्त्पेक्षया। स्वतश्चेत्, मदा शुतयभावधौ रूप्ये स्यात् ; अपेक्षया चेत्-तां विना शुक्तौ रूप्यधौर्मो न स्यात्, स्वाभावात्मनाप्रतोतेः ॥७॥ व्यज्यतेऽपेक्षया रूप्येऽभावात्मास्य स्वतरस्थितः । नाक्षैर्भाति मदातश्चेद्भमा नेन्द्रियजा धियः ॥ ८॥ शुत्यपेक्षया न रूप्यमभावो भवति, किं त्वभावात्मा अस्य स्थितरस्वतो व्यज्यते अभावमानेन। अत एव सदा नाक्षैस्स भातौति चेत्, तर्हि नाक्षादिजा भ्रमाः। भाव- धियो न भ्रमास्स्युरित्यर्थः। स्युश्चेत्, अभावधिय एव स्युः । अतश्शतयादौ तदभावधियो भ्रमा एष्टव्याः। न तथेष्टं ' E (भावाभा०)।

इष्टसिद्धिः। [V.8

हष्टं च। इदमेवावोचाम पूर्वश्नोकेऽपि-न त्वपेक्षया रूप्यमभावम्स्यादिति ॥८॥ शुत्तर्भावान्तरं रूप्यं स्वतश्चेत्तन्मितिस्सदा। नर्ते तां रूप्यधौर्भान्तिर्यदि शुत्तिव्यपेक्षया ॥८। स्वाभावात्मना स्थातिर्भम इत्ययुत्तं चेत्-अर््रस्तु भावा- न्तरात्मना स्थातिर्भम इति चेत्, तच्चायुक्तम्-यतः शुक्ते- र्भावान्तरं स्वत एव चेद्रूप्यम्, शुत्तर्भावान्तरमिति बुद्धिस्सदा रुप्ये स्यात; शुत्त्पेक्षया चेत्-तां विना शुक्तौ रूप्यधौ- र्रमो न स्यात्, तभावान्तरबुद्वित्वात् ॥ ८ै। भावान्तरत्वं रूप्यस्य जन्यं चेच्छुत्त पेक्षया। ऊर्ध्व तद्यौस्मदा पुंमां जातं हेतुं विनास्यपि॥ १०॥ व्यज्यतेऽपेक्षया तच्चेद्रूप्ये भात्यपि तां विना। न स्याद्धावान्तरज्ञानं न च रूप्यभ्रमेऽस्ति सा ॥ ११ ॥ न तावद्रूप्यस्य भावान्तरत्वं शुत्तपेक्षया जन्यं व्यङ्गं च। न हि शुतर्भावान्तरत्वं स्वतस्सिद्वम्, अन्यापेक्षत्वे चानवस्था अन्योन्याश्रयत्वं वा। न चाभावान्तरमपेक्ष्य रूप्यस्य भावान्तरत्वं जन्यं व्यङ्गं वा, स्वापेक्षयापि तत्प्रसङ्गात्। यदि जन्यम्, सक्ज्जातं हेतुं विनापि तक्षोव वेश्म तिष्ठेत्। अतो जनेरुर्ध्वं विना ऽप्यपेक्षया भासेत। न च तथा। अतो न जन्यम्। यदि व्यङ्गं अपेक्षया-तद्यत्तिं विना शुक्तौ रूप्यधौर्भमो न स्यात्, तरभावान्तरधोत्वात्। तद्यकौ नतराम्, स्फुटभेदप्रतौते- र्भ्रमायोगात्।।१०-११॥ 1 BCD (० रत्वज०)। 2 BCDE (. ना व्यपे०)।

-V. 14] अन्यथाख्यातिख वडनम्।

नातो भावान्तरज्ञानं रूप्यमानेक्षणादतः । भावान्तरात्मना स्ातिर्न भ्रमोऽपि त्वसङ्रहः ॥ १२॥ अतो रूप्यमाचस्फुरणत् भावान्तरत्वज्ञानाभावात् भावान्तरात्मना स्थातिर्भ्रम इति चायुक्तम्। अर्रतस्सद्रहा- दन्या मायैव भ्रमः, सद्गहहौनो मायाविलासो वा त्स- द्रढ:॥१२। भावान्तरत्वं भावाच्चेद्विन्नं सत्त्वे पृथग्ग्रहः।

भावान्तरत्वं नाम भावाद्गिन्नमभिन्नं वा। भिन्नं चेत्, सत् अमद्दा। सच्ेद्ावान्तरत्वम्, रूप्यात्पृथक स्तम्भव- ह्ृह्येत। असच्येत्, तस्याभावबुद्या ग्रहान्न भावधौर्भम- रस्यात्। दोषात् भावधौग्राह्यतेति चेत्, तथापि न रूप्यधौर्भमस्स्यात्। कथं चासतो भेदोऽभेदो वा ॥१३॥ अभेदे नान्यथास्वातिस्सर्वा वा स्थातिरन्यथा।

अभेदे भावद्याभावात् स्वात्मनैव स्ातेर्न काप्यन्यथा- स्थातिः, अन्यथा अतिप्रमङ्गात्। न चापेक्षया भावा- न्तरत्वव्यक्तिः, अपेक्ष्यस्य भावान्तरस्याभावात्। अक्षैरेव च भावसिद्वौ तत्सिद्वेस्तदभेदात्। अतो भावान्तराभावात् भावान्तरात्मना स्थातिर्भमः, भावान्तरमेव चाभाव दूति चायुक्तम्। भाव एवाभाव इति चापास्तम्। न चाभावो नाम नास्ति॥ १४ ॥

1 CD ( ० हानाक्ष०)। 2 BCD (० हानभा०)।

३०० इष्सिद्धि:। [V.15-

यत :- मेयाभावस्य चाभावे मेयं सर्वं विभु ध्रुवम्। मानाभावस्य चाभावे मर्वज्ञस्सर्वदा जनः ॥ १५॥ उक्रोऽयमर्थस्तथापि प्राप्तावमरत्वात्पुनरुक्रम् ॥१५ ।। अभावव्यवहारोऽतो भ्रमस्संश्चेत्स मर्वगः। नाभावोऽस्तीति वाणीयं नाभावेऽसति शोभते॥१६॥ भावान्नान्योऽभाव इति वदतां मेयाद्यभावाभावात् सर्वे ध्रुवम्, अनन्तं विधापि, मदाप्रकाशं च भवेत्। अरतोऽ- भावव्यवहारो भमरुस्यात्। सोऽपि भ्रमस्संश्चेत्, उक्तलक्षण एवेति मर्वव्यवहारलोपस्स्यात्। भावान्तरादन्योऽभावो नास्ति, तस्य प्रमाणाभावादिति च वाणी अरभावाभावे अर्थभून्या। अतः अभावोऽमेयात्मा अभ्युपेयः, अन्यथा व्यवहारोच्ेदात् ॥ १ ६ ॥ भावान्तरमभावश्चेत्तथाप्युत्तं स्थितं मया। अन्यापोहा नुविद्वं चेद्भावेऽपोहे स्थितं तु तत् ॥ १७। भावान्तरस्याभावत्वात् मेऽपि नार्थभून्या त्रभाव- वाणौति चेत्, तथापि 'भावान्तरमभावोऽन्यो न कश्चि- दनिरूपणात्' दत्यस्य भावान्तरादन्योऽभावो भावान्तरं प्रमाणन्तरभावादिति चेदर्थ:, भावान्तरान्नान्योऽभावो- उपहुतः (? अपहवे चाभावान्तराभावाभ्यपगमः। अ्रथवा-अभावव्यवहारलोप इति यन्मयोक्नं तसस्थितमेव।

1 (D(विभुर्ध०) 2 BCD (०मागमभा०)। BCD ( • नुसिद्धं)। ' 1) (०वे वाभा०)।

-V.18] कन्यथाख्यातिख वनम्। ३०१

अन्यापोह्दानुविद्वं भावान्तरमभावो न शुद्धमिति चेत्- तदुक्तम् 'अन्यापोहानुविद्वा तु सैवाभावः प्रतीयते' इति- सोऽपोहोऽपि भावश्चेत्, मयोक्रं स्थितमेव; अ्भावश्चेत्, स एवास्वभावः किं तदनुविद्वेन। मम तु सर्वो व्यवहारस्सिध्येत्, मायाश्रयत्वात्। अ्रतो व्यवहाराश्रय- त्वान्मायात्मा त्रभावस्सर्वे रेष्टव्य: । १७। नन्विष्टश्चेन्न स मायात्मा, स्वमानगम्यत्वादिति चेत्- तन्न्न, तस्य अमानगम्यत्वात्। कथम्। ऋण- सत्यप्यभावेSप्रमितेऽनन्ते ह्यध्यक्षधौमिते। नाभावधौर्विरोधात्स्यान्न चो्ध्वं प्राक्कसंभवः ॥१८॥ दृष्टे सत्यप्यभावे तत्प्रसिद्या वस्तुसिङ्डे: प्रागप्रमिते। न ह्यसिद्वे भावे कस्यचिदभावः प्रमितः प्रमौयमाणः प्रमि- त्सितो वा संस्यात्, प्रतियोग्याद्यसिङ्वेः। अतोऽमितेऽ- मित्सिते वा अभावेऽक्षजा भावधौर्भवेत्। अतस्तया अ्रनन्ते देशा दिवितयानवच्छिन्ने मिते तड्मौविरोधान्नाभावधौस्तन स्यात्। तड्ुद्यभावे स्यादिति चेत्-न; भावबुद्याक्रान्ते अरभावधियोऽयोगादतिप्रसङ्गाच्च। प्राक्कमंभवस्स्पष्टः। उत च मया। न च देशान्तरे कालान्तरे वा प्रागूर्ध्व वा तस्याभावज्ञानम्, देशाद्यनर्वच्चन्नतयैव तस्य मितत्वात्। पश्चात्तदवच्छेदो मेय इति चेत्-न, देशादौनामन्योन्य-

निर्विषयत्वान्न काप्यभावधौः प्रमा ॥१८॥

1 BD (० वार्थखभा०)। 2 [) (०गोधस्स्या०)। 3 B ( •दितितयानव०)। . BCDE (० च्छेद्यत्वाव०)।

३०२ इष्सिद्धिः । [V. 19-

सदासद्यवहार स्स्याज्जिष्टक्षाप्यग्रहेऽफला ॥ १८॥ योऽपि मन्यते नाभावो नाम मेयोऽस्ति, अतो न मानं च; जिष्टक्षितार्थे तदग्रहात्तदभावव्यवहारः; अतोऽभावो न मायात्माप्येष्टव्य दृति-तस्य अर्थं विनापि तद्यवहार- स्चत्स्यात्, मदा स्यात्-अविशेषात्। भावव्यवहारोऽपि तथा अर्थं विना सदा च स्यात्। तदा नार्थेनार्थः। सार्थश्चेद्धावव्यवहारः, अन्योऽपि तथास्तु। न' च व्यवहारो धौशब्दौ विना। न च तौ, विना अर्थम्। अतस्तयो- र्भावेऽर्थभावोऽभ्युपेयः। अधौशब्दश्रेदभावव्यवहारः, सुषुप्ति- समस्स्यात्। मानानुदयाच्चेन्मेयाभावव्यवहारः, सुषुप्तौ सर्वाभावव्यवहारस्स्यात्। ननु जिष्टश्िताग्रहे तदभाव- व्यवहारो नाग्रहमाचे, जिष्टक्षितशब्दन चोपलव्धिलक्षण- प्राप्तिरविवक्षिता-इति चेत्, अभावमनिच्छतोऽभावा- नामन्योन्यानात्मतया भेदामिद्वौ जिष्टक्षाभावामिद्ौ च दूदं जिष्टक्षितं नेदमिति विभागो न युक्तः। जिष्टक्षा च ग्रहेऽर्थवती नाग्रहे। न च तस्या अभावे भावे चाग्रहस्य ते विशेषस्स्वगतोऽस्ति। नाप्यौपाधिकः, अरस्थातेः। न ह्यौपाधिको विशेषोऽस्याते भाति। न चाग्रहस्ते भाति, ग्रहाभावत्वात्। स चेन्न भाति, अग्रहेऽभावव्यवहार इति च कथं ह्यन्ञायि। ग्रहाभावश्चेन्भाति, भातितरां ग्राह्या- भाव:। तस्मान्नाभावापहवो न्याय्यः, तस्याप्यसिद्विप्रस- क्रात्। अथवा-अभाववादिपक्ष एवं अभावधियो विषया- 1 CD ( च घौव्य०)।

-V.21] कान्य थाख्यातिख राडनम् । ३०३

भावादुक्तमप्रामारयम्। तदनेन श्लोकेन हेत्वभावादुच्यते। न तावदक्षाद्यस्तद्ेतव इष्टाः, भावधौहेतुत्वात्। अ्रथं मुक्का जिष्टक्षादिसर्वग्रहससामग्रौपरिपूर्तौ अग्रहादभाव- व्यवहारोऽभावधौर्भवतौति चेत्-तदयुत्तम्, जिष्टक्षाद्य- भाव दव तङ्मावेऽप्यग्रहस्य स्वतो विशेषाभावात् अक्षादि- वद्ज्ञातस्यैव स्वशता नियताभावधौहेतुत्वायोगात्। तर्हि ज्ञातोऽस्तु तद्वेतुः नान्तरीयकत्वेन। नान्तरेणार्था- भावमयमग्रह्ो भवेत् परिपूर्गे जिष्टश्ादौ सति, अ्रसति तु तद्दैकल्यादपि स्यादिति। तदाप्यर्थविशेषासिद्ौ जिष्टक्षादेरग्रहस्य च विशेषामिद्वे: नाभावविशेषधौस्स्यात्। नार्थविशेषश्च सिद्वो मानस्यानवच्छेदकत्वादित्युत्तम्। अतोऽग्रहाच्चेदभावधौः-सदा स्यात्, जिष्टशादेरनिया- मकत्वात्। कश्चाग्रहोऽनन्ते वस्तुनि गहौते ॥ १८ ॥ अपि च- मानाभावे मिते चेत्स्यान्मेयाभावमतिस्तदा। मानाभावमतिर्मानमानाभावेऽमिते कुतः ॥२०॥ मानाभावान्मिताच्चेन्मेयाभावधौः, तदा मानाभावधौ- रपि तन्मानाभावान्मितादित्यनवस्था ॥ २० ॥ मानाभा वो विमानश्चेन्मानमप्येवमन्यथा। तन्मा नादि जिष्टक्षोस्तदज्ञानेऽभावधौर्भवेत्!]।२१ । मानाभावो विगतमानश्चेत्, मानमप्येवमस्तु; अ्रन्यथा मानवत्वात् घटस्येव मानस्याप्यभावो मेयस्स्यात्। मेय- स्याप्यभावोऽमेयश्चेत्, घटाद्यभावोऽप्यमेय एव स्यात्। अतो 1 D (· वोडपि मा०)। CD) ( ०नादिजि०)।

३०४ इछसिद्धि:। [V.21-

नाभावो मानं स्यात्। मानस्य च विमानत्वे तस्य

यस्य च सदा भानाज्जडत्वाभावाज्जन्मभेदाद्यसिद्वेरेकं स्वयं- प्रकाशं वस्तु स्यात्। अतो मानाभावो न विमानः । तस्य च स्वयंप्रभत्वे मदाभानात्ततोऽभावधौश्चेत्, सदा स्यात्। जिष्टक्षाद्यभावे नेति चेत्-स एव तर्हि तद्देतुः, तन्भावे भावात् तदभावे चाभावात्; न त्वग्रहः, व्यतरेका- भावात्स्वयंप्रभस्य च नित्यत्वात्। यदि जिष्टक्षादिभावे- जभावधौस्स्यात्, न भावधौस्स्यात्तद्वावे। यदि नाम[मा -! ] स्वयंप्रभोऽप्यग्रहः अज्ञात एवाभावधौहेतुस्तदापि स वेद्यः कदाचित्, अन्यथा तस्य तद्देतुत्वागतेः। न च तस्य मानं समस्ति। अतोऽग्रहान्नाभावधौः ॥२१॥ फलभावेन धौभावो मेयोऽतस्तददर्शनात्। माभावधौश्चेन्मैन्ै !]वं स्यान्मेयाभावो न माजनेः॥२२॥ मानफलस्य भावेन मानस्य बुद्दर्भावोऽनुमेयः, अतस्तस्य फलस्यादर्शनात् मानाभावधौश्चेत्, नैवं युक्तम्। न हि फलादर्शनं नाम किंचिन्मानाभावव्याप्तं गहौतमस्ति, येन

भावधौः। फलादर्शने फललिङ्गाभावान्मानाभावधौर्न भवतौति चेत्, मा भूत् [?]; तथापि न मानाभावान्मेया- भाव:, धूमानुमानाभावेऽय्यम्निभावेष्टैः ॥ २२॥ मानं क्रिया न सा स्थास्न्वी फलाभानेऽस्ति सा कुतः । स्थास्रौ त्वर्थे प्रमाभावे नाभावश्चेत्सदा न धौः॥२३॥ 1 D (०भावमा०)। 2 1E (०भावा०), ' BUI (०स्य ख०)।

-V.26] ३०५

मानं क्रियात्वादस्थासत्र, अप्रत्यक्षत्वाच्च नित्यानुमेयं

स्याभाव एव; अग्न्यादेस्तु स्थासुत्वादन्यतोऽपि सिद्वेश्व धूमाद्यनुमानाभावेऽपि नाभाव इति चेत्-कोऽभिप्रायः। न तावत्तत्फलमेव मानसिद्वि:, तस्यार्थसिद्वित्वात्। नापि फलाभावं बुद्धा मानाभावं वेझ्मौति ब्रूषे। फलाभाने

इति चेत्-न, मानानुद्येडपि मेयभावस्येष्टत्वात्। अर्था- भावोऽप्यभावधियैवेष्टः, न तु तद्भावमानानुदयादेव। न चाताभावधौहेतुः कश्चिदस्ति। मानभावज्ञानानुदया देव चेन्मानाभावस्तद्वौर्वा भवेत्, तव सदा नास्येव धौः। यदा ह्यर्थविषया धौभवेत् तदा तत्फललिङ्गा तदनुमा नार्येव। अतस्तदा सा नास्ति। अन्यदा तु नेष्टा। अतस्सा न जात्वस्ति ते। अतो धौगम्योऽर्थः धौफलं च नास्येव ॥२३। फलाभावे मिते मानाभावधौश्चेत्स किंग्रमः । स्ववित्तेर्नास्ति चेन्मानं नाभावोऽस्यापि मिध्यति ॥२४। फलाभावे मिते ततो मानाभावधौरिति चेत्, म फलाभाव: किंप्रमाकः। स्वयंप्रभत्वात्फलस्य भावेऽभावे च प्रमा नास्तौति चेत्, फलस्यापि नाभावो मानस्येव सिध्येत् ॥२४ । भावो यस्य मितो मानात्तदभावोऽपि मौयताम्। फलस्य स्वप्रकाशस्य भावाभावौ स्वतस्तु चेत् ।। २५।। यस्य भावो मेयस्तस्यैवाभावोऽपि मेयः। फलस्य तु स्वयंप्रभत्वात्तौ स्वत एव सिध्यत इति चेत्- 39

३०६ इषसिद्धिः । [V.26-

भावाभावप्रमैकैवं भावोऽभावस्सदा च सः । नानुमातस्सदाभावात्सदा वारुवनुमा न वा ॥ २६ ॥ फलस्य भावो येन सिध्यति 'तेनैव चेदभावोऽपि-एवं सति भावप्रमैव अ्रभावप्रमा। अतो भाव एवाभावः। अतस्सदा सोडस्ति। अतो न तेन धियोऽनुमा, अकार्य- त्वात्-सदाभावात्। सदा सतोऽपि चेदनुमा, सा सदा स्यात्। न चेत्, न जातु। सोऽभावोऽपीति चेत्, तथापि मदाभावान्न जातु धौभावानुमा। अरभावानुमा 'अ्रस्ति चेत्-सापि सदा न वा जातु, अविशेषात्। यदि च भावप्रमैवाभावप्रमा, अन्यचापि तथा स्यात्। अ्रतो भावान्नान्योऽभाव इति भाव एव सर्वः। भावाभावयो- रभेदेऽपि नाभाव एव भाव:, भावं विना तभावानिष्टेः। अतोऽभावमानान्वेषणं ते व्यर्थ स्यात् ॥ २६॥

नाभानेऽप्यर्थवन्नासद्भानमाचं फलं न चेत् ।।२७।। तर्हि भाव: स्वतः, फलस्य स्वयंप्रथनात्; अभावस्तु अभानात्। अतो नैका तत्प्रमेति चेत्, तथापि अरभानो- 5पि फलस्य नासत्वं यथा अर्थस्य, यदि भानमाचमेव फलं न भवेत् ॥२७। भानमाचतनुत्वेऽस्य नाभावोऽभानतः पृथक। नाभावस्सरस्वतस्सिध्येन्न फलाज् कुतोऽन्यतः ॥ २८॥ भानमाचत्वेऽस्याभानमभावः। स च न स्वतो न फलान्नान्यतोऽपि सिध्येत् ॥२८॥ 1 BCD (केनैव)। 2 D (अ्यत्तु ) । BC ( ०वि सर्वे भा०)।

-V.32] कान्यथाख्यातिख रडनम्। ३०७

कथम्- फलाभावे स्वतस्सिद्वे भावाभावभिदास्य का। स्वाभावो न फलात्सिध्येत्तदाभावान्न च स्थितात् ॥२६।।

स्वाभावः फलात्सिध्येत्, एकभावेऽन्याभावात् ।२६।। नान्यो वेन्यपि यो यस्य भावन्स्स त्वभाववित्। पुंसा वेद्यं फलं चेन्न स्वप्रकाशं प्रमा च का ॥ ३०॥ न चान्यो वेत्ति फलाभावम्, फलस्यावेद्यत्वात्। यो हि यद्धावन्तस्स एव तदभावं विद्यात्। पुंसा वेद्यं फलम्, अन्यथा अफलत्वादिति चेत्-तर्हि न स्वप्रकाशम्, वेद्यत्वात् रूपादिवत्। प्रमा चास्य वाच्या। अतोऽफलं स्यादित्यभिप्रायः॥३०॥ वेत्ति तच्चेद्विना मानं वेद्यं तन्न तु माफलम्। वेद्यत्वे तेन कोर्ऽर्थो नु दौपेनेव न मेयक् ॥ ३१ ॥ मानं विनैव पुमान्फलं वेत्तौति चेत्, तथैव बुद्या दिक- मपि विद्यात्। अतोऽस्य फलेन अनुमा व्यर्था। वेद्यत्वे च धौरूपादिवन्न मानफलम्, जडत्वात्। तेन च कोऽर्थः पुंसः। न च दौपादिनेव तेन मेयदर्शनं पुंसः प्रयोजनम्, जडत्वात्सर्वस्य। न हि जडेनैव जडस्य सिद्धिः। दौपादि- रपि व्यर्थो जडे प्रमाणफले ॥३१ ॥ किंच- फलात्फलेऽनवस्था स्यान्न फलं चेन्न दौपवत्। फले फले च तन्माला फलासिद्वि: फलेऽफले ॥ ३२ ॥ 1D (न प्र०)। 2 (नुर्दोपे०)। D (दिमि)।

३०८ इषसिद्धि: । [V.32-

रयदि फलादृपि फलमेव जडं भवेत्, ततस्तत्फला- त्फलान्तरमेव जडं भवेदित्यनवस्था। न चेत्फलात्फलान्तरं भवेत्, तदा दौपवत्करसमपि न स्यात्। किंच फलस्य मेयत्वे, अर्थ दव फले च अन्यत्फलमेष्टव्यम्। अतस्तच तच फलेऽन्यत्फलमित्यनवस्था। न चान्यत्फलं विना वेद्यं फलं मिध्येदर्थवत्; अन्यथा अर्थोऽपि फलं विनैव मिध्येत् ॥३२ ॥ प्रध्वंसप्रागभावौ कौ फलस्य ब्रूह्ि कुम्भवत्। फलं गुरश्चेत्कस्यामौ तदभावौ च कौ गुणौ॥ ३३॥ य्द्यानित्यं फलं तम्य प्रागूर्ध्वाभावौ घटस्येव वाच्यौ। फलं गुणो न घटवत् स्वतन्त्रं द्रव्यमिति चेत्, तर्हि गुखयपि तस्य वाच्यः। अभावौ च कौचित् गुणवन्यौ वा अस्य। तौ वाच्यावेवोक्तन्यायैरेव। तत्वरूपोक्िस्ते- शक्या आसौत् बाह्येऽपि, किं पुनः फल इत्यभिप्रायः। न हि फलाभावयोः फलस्य वा आत्मा स्वरूपं धर्मो गुी वा, तेषां दृश्यत्वे अनित्यत्वे च द्रष्टुर्नित्यस्य स्वरूप- त्वाद्ययोगात्। न चानात्मा, जडत्वात्फलाश्रयत्वा- योगात्। फलस्यापि जडत्व उक्तो दोपः ॥ ३३॥ गुरागुरयेकधौभावे सद्सत्त्वे गुरास्य ते। घटे चेत्संविदिष्टा ते भूतचैतन्यवादिता॥३४॥ गुरागुशिनोरविशेषणविशेष्यतया शुक्कः पट इतिवत् तद्राह्यैकधौसंभवे तस्मिन् गुणिनि गुरास्य सद्सत्वे ते सिध्यतः, न त्वेकबुद्ययोग्यत्वे तयोः। न च मातुर्मानस्य वा ' CDE (गुगं चे०)। 2 (E ( धर्मों वा गु० )।

-V.36] वान्यथाख्यातिख राडनम्। ३०६

गुरतया एकधौवेद्यं फलम्, तयोरवेद्यत्वादनवस्थानात्। घटस्य वेद्यत्वेऽपि फलस्यावेद्यत्वान्न तह्णो्ऽप संवित्। घटगुराश्चेत्संविदिष्टा, भूतचैतन्यवादिता स्यात्। सा चा- युक्ता अनिष्टा च। घटगुराश्चेत्संवित्, न तया घटो भासेत रूपादिनेव। न च जडगुोऽजडो रूपादिवत् ॥३४ ॥ मंविड्धियार्थे जाता चेद्वौनाशेऽप्यस्तु सान्नवत्। तन्नाशेऽपि क्रियाजं स्याद्ौनाशेऽप्यस्ति वासना ॥३५॥ संवित् धिया अर्थे जन्यते, न त्वर्थगुणो रूपादि- वदिति चेत्-न, मंविदोऽवेद्यत्वादर्थविक्रियात्वासिद्वेः । अर्थविक्रियात्वे न तया अर्थमिद्िर्विक्रियान्तरेेव। धौजन्या चेदर्थविक्रिया संवित् तणडुलानामिवौदनता पचिजन्या हेतुनाशेऽपि तिष्ठेत्। क्रियाजं ह्योदनघटादि क्रियानाशेऽपि स्यात्, धौजन्यं धौनाशे नास्ति चेत्-न, धौनाशेऽपि धौजन्यसंस्कारस्य स्थितेः ॥ ३५॥ नोत्पन्नायारस्वतो नाशो नानुत्पन्ना प्रकाशते। संविन्नार्थक्रियाजन्या न तयातो विनङ्द्यति॥३६॥ नोत्पत्या लव्धात्मिकायास्स्वतो नाशो युक्तः। न चालब्धात्मिका प्रकाशते प्रकाशयति वा अन्यम्। स्वरसभङ्गुरत्वे न लब्धात्मकतान्यप्रकाशकते मंस्तः। नाश- स्वभावस्य च कथं जन्म। अरजातस्य असतो न नाश दति चेत्, असतोऽसद्रूपाहानात् न जन्म। न च सतो जन्मे- चछसि। कथं च सतो नाशस्सद्रपात्यागे। त्यागे त्वसतो नाशस्स्यात्। तत्याग एव नाशश्चेत्, सोऽपि न सता शक्यः। अत्यागे नासत्वम्। न च त्यक्तत्याज्यभाव

३१० इर्षमद्धि:। [V. 36-

एकस्येत्युक्तम्। जन्मनाशयोरन्यत्वेऽनन्यत्वे च वस्तुनो न क्षणिकता। अवस्थात्वेऽपि तथा, अवस्थाद्दयेऽपि तस्य भावात्। तस्मात्स्तो नाशयोगान्नाशश्चेदस्ति, तद्टेतु- र्वाच्यः। न च घटवत् बाह्यार्थव्यापारजा संवित्। अतो न तेन नश्येत्। नापि धौस्तां हन्ति॥३६॥ कथम- तन्माता धौर्न तां हन्ति नाप्यन्यान्यफला हि सा। नाजाता हन्ति संवित्तां न जाताप्यविरोधतः।३७॥ या तावत्तज्जननी धौस्सा तज्जननोपक्षयान्न तां हन्ति। नाप्यन्या, अन्यसंविज्जननोपक्षयात्। अन्या मंवित्तां हन्तौति चेत्-सापि नाजाता, अजातत्वादेवाविरोधात्। नापि जाता, अविरोधेनैव जातत्वात्॥ ३७॥ मंविदं जनयन्त्यन्यां हन्ति धौः पूर्वमंविदम्। रुचकक्रियया ध्वंसरस्वस्तिकस्य यर्थेति चेत्॥ ३८।। नैक हेस्वि विकारौ दौ सह स्यातां विरोधतः। स्याच्चेत्प्रक्ृतिरे कैवं संविदां स्यादिरोधिता॥ ३६॥ सर्ववस्तुषु वा सैका प्रत्यथं वा प्रतिप्रमम्। प्रत्यक्षं प्रतिधौद्टत्ति प्रतिन्ञं वा प्रमेयगा ॥ ४० ॥ मर्ववस्तुषु सैका चेद्यदि क्वत्स्ा फलं भवेत्। सक्वत्कृत्तनप्रतौतिस्स्यात्फलमेकं हि सर्वगम् ॥ ४१ ॥ मेयांशस्थस्तदंशश्चेत्फलं स्यादमाचदक्। एकवस्तुसमोऽ शश्चेतवादिबोधेऽखिलज्ञता॥ ४२॥

1 CD (० रेवैवं )।

-V. 48] ३११

प्रत्यर्थमेका चेदर्थदृध्या तच्छक्तिवेदनम्। प्रत्येकमानमेका चेद्रूपदृथ्या रसेक्षरम् ॥ ४३ ॥ प्रत्येकेन्द्रियमेका चेत्सर्वरूपेक्षणं सक्वत्। प्रत्येकधौप्रमे यं चेन्न ध्वंसो जातसंविदः ॥ ४४ ॥ पूर्वेषु नान्यपुंसस्स्यात्तच संविद्दिरोधतः ।

पूर्वेषु चतुर्घपि पक्षेषु एकस्मिन्विषय एकस्यैव संवित्स्या- न्नान्यस्य, तदा विरोधात्। न ह्येकं हेम ऊतं रुचकी भवत्तदेव स्वस्तिकं भवेत्तदैव। भिन्नप्रक्ृतयस्तु संविदोऽ- विरोधादनेका एकस्य युगपत्स्युः ॥ ४५ ॥ प्रतिज्ञमेका चेदुत्तं स्मर सा चेत्प्रमेयगा। सर्वथा न सुषुप्तं वस्संवित्काचित्सदास्ति हि॥ ४६॥ जगतैका प्रतिज्ञं चेज्जयता किं तया जता। नज्ञेयता तया चेत्का ज्ञेयतार्थे तया विना॥ ४७॥ न पुंसां सं विदेकज्ञे स्यात्सदा संविदात्मनि। जञता तया चेत्तत्स्था चेत्संवित्कार्थेऽपरोक्षता॥४८॥ अस्मिन्पक्षेऽप्येकस्मिन्पुंसि एकस्यैव संवित् स्यान्नान्यस्य। अ्तो न ज्ञानं नान्यो वेद्य:, किंतु सुषुप्तसमा। सदा चात्मन्येका संवित्स्यात्, संविदन्तराभूतौ पूर्वसंविदनिटृत्तेः। न चात्मा ज्ञेय इत्युक्त्म्। अतो न जञेयत्वार्थापि सा। तर्हि जत्वमात्मनस्तयेति चेत्-न तावदात्मविषयं सत्वम्, तस्य अज्ञेयत्वात्। नाप्यनात्मविषयम्, आत्मासिद्वौ तद-

1 CD (• मेयखे० )। CE (• विदेक०)।

३१२ इषसद्धि: । [V. 48-

मिङ्टे:। स्वतस्सिद्वश्चेदात्मा, नास्यान्यापेक्षं जत्वं युक्तम्। किंच जस्था चेत्संवित्, तत्प्रक्वतेसस्थत्वात् तदा तद्डौनेऽथे का अपरोक्षता ॥ ४६-४८॥ सैव चेत्सा समार्थानां सा येनाजनि तस्य चेत्। किं तया तस्य भानं चेत्सैव चेद्धाति तस्य किम् ॥ ४८॥ मोऽपि भाति तयाप्तश्चेत्सैव व्याप्यापि भाति चेत्। नार्थे किंचित्कृतोऽर्थेऽपि प्रकाशश्चेत्स किंग्रमः ॥५०॥ या आत्मस्था मंवित् सैवार्थस्यापरोक्षता इति चेत्, सा सर्वार्थानां समाना। अतस्तया सर्वोऽर्थस्सिध्येन्न वा एकोऽपि, अविशेषात्। अस्ति विशेषो यो यस्या उत्पत्तौ व्यापृतोऽर्थः तस्यैव मा नान्यस्येति चेत्, किं तया तस्यार्थस्य स्यात्। भानं चेत्-किं सैव भाति, उत सोर्ऽप स्वतो भाति। उभयथापि सा तस्य व्यर्था। न व्यर्था तया व्याप्तस्सोऽपि भाति न स्वत इति चेत्-सैव तं व्याप्यापि भाति चेत्, नार्थस्य किंचिद्भानम्। अर्थेड्पि प्रकाश: ऊृत इति चेत्-तेन चेदर्थ सिद्धिः, व्यर्था उक्ता संवित्। तया स जन्यश्चेत्, तत्प्रमाणं वाच्यम्। किंचास्योपादानमर्थश्चेत्, नान्यमात्मानं च साधयेत्, घटवदन्यसाध्यञ्च स्यात्। संविदुपादानश्चेत्, स नार्थे ऊतस्स्यादतः !]। सा चेदवेद्या, कथं तदुपादानता अस्य न्ञायेत। वेद्या चेत्, रूपादिवदसंवित्स्यात्। छतेऽय्यर्थे प्रकाशे स एव प्रकाशेत, नार्थो जडत्वात्। जडोऽपि प्रकाशते चेत्, किं प्रकाशेन ऊतेन। न हि तस्मिन्कृतेऽपि जडोऽर्थः 1 BD (·र्घस्तद्धिः)। 2 BCD (० ते व्यर्थे)।

-V.51] कान्यथासव्यातिखएडनम्। ३१३

प्रकाशो भवेत्। भवेच्चेत्, जडो नाम न सिध्येत्। तदा जडः प्रकाशौभवतीत्यपि न जञायेत ।। ४ ८ ।। ५०॥ साप्नोत्ययें कथं नस्था तज्जन्याप्तो च किंग्रमे। जश्चेद्वेत्ति कथं नस्था प्रक्रतिः का तथा जता ॥५ १॥ जस्था चेत्संवित्, सा अथं कथमाप्नोति। जस्य विभु- त्वात्सापि विभ्वौति चेत्-तया सर्वोऽर्थस्सिध्येत्, सर्व- व्याप्तेस्सदा च जनिमत्वात्। न सदा व्याप्तिश्चेत्, तर्हि तज्जन्याप्ती किंप्रमे। मा चेत्वयंप्रभा स्यात्, जनिरर्थ- व्याप्तिश्च न तया अन्येन च मेया; अन्यथा अमंवित्स्यात् रूपादिवत्। न मा मानमेया; नस्तु तां वेत्ति; अतो न रूपादिसमेति चेत्-तहि न तया आत्मनो नत्वम्, तज्जत्वस्यातद्वेतुत्वात् स्वतस्मिङ्वः। अरतो न मंवित्त-

च जडस्य संवित्प्रक्ृतिता युक्ता मृद्दत्। अजडं च नात्मनो- जन्यत्किंचित् सिध्येत्, वेद्यत्वे जडत्वादवेद्यत्वे तस्या- त्मानं प्रत्यमिङ्वेः। अरस्तु तर्ह्यात्मैवा जडस्संवित्प्रक्तिरिति

आत्मविकार त्वेऽपि संविदोऽन्यार्थासिद्विस्ते ममानैव। मम त्वजडात्मविवर्तत्वात् ज डस्य सिद्धिः। अन्यत्वविषयत्वादि- व्यवहारोप्यत दर्पणादौ मुखादिवदविद्यामहिम्नैव न विरुध्यते। अतस्संविदो वस्वन्तराभावाच्च न तस्या: कुत- श्चित् जन्म भेदादयो वा संसन्ति, सर्वस्य तदात्मत्वात्॥५१ ॥

1 C (०जरसं०)। 2 ('l) (०त्वे सं० )। 3 ('D (· डम्यामि०)।

३१४ इष् सिद्धि:। [V.52-

अतोऽपरोक्षता सस्था नेयस्था वाषि भातु सा। स्वस्थैव सर्वथैकाजामेयोपेया बुभुत्सुभि: ॥५२॥ अतोऽपरोक्षता नस्था नेयस्था ज्ञानस्था वाविशेषेश भातु, अनुभूतेस्सर्वात्मत्वात् विचिचप्रज्ञत्वाच्च पुंसाम्; सर्वथा मा स्वमहिमस्था अभावविकारा एका अप्रमेया अन्यमेयरहिता चाभ्युपेया सवैः किंचिद्ोड्डुमिच्छद्धि :- अतोऽन्यथा बोधासिद्िरुक्ता यतः ॥५२॥ तर्ह्यस्याः कथं फलत्वमिति चेत्, शरण- अनुभूतिर जात्मस्था मातमानप्रमेयगा। व्यापाररक्रियान्येषां सुषिवत्कल्पते फलम् ॥ ५ ३॥ अजा आत्मस्थाप्यनुभूतिः खमिव घटादिगं विभुत्वा- त्सर्वात्मत्वाच्च माचादिगा तद्यापारैरेव स्वगतविक्रियां विनैव तदभिव्यत्ेस्तदुपाधिस्सा फलायते खमिव सुषि- कूपाकाशाद्यात्मना। अतोऽस्या: फलत्वं कल्पितमेव, जन्म-

फलस्य सदस्त्वाभ्यां भावाभावौ मतेरतः । नानुमेयौ फलादृष्टेर्नातोऽर्थस्यापि तौ तव॥। ५४॥। अतोऽनुभूतेः कौटस्थ्याददृश्यत्वाच्च न तद्भावाभावौ हश्यौ। अतो न ताभ्यां लिङ्गाभ्यां धौभावाभा वावनुमेयौ। न चेत्तयोर्मानान्तरन्-तदसिद्वौ मेयस्यापि भावाभावौ न सिध्यतः, मानाभावे मेया सिङ्ेः। सिद्वेऽपि मानभावे मानाभावे असिद्धे, न मानप्रागभावो मेयाभावधौश्च सिध्येत्। अतो न मेयप्रागभावश्च। अतो न मान- 1 B(' (खमिवेहेइया)। 2 BCD (·्यासिद्वेडय)।

-V. 56] कान्यथाख्यातिखराडनम्। ३१५

मेययोर्जन्मसिद्िः, तत्प्रागभावासिङ्ठेः। अ्रतोऽन्यस्यापि जन्मनाशौ न संस्तः। तौ कथं संविदस्स्ाम्॥५४॥ त्ञातेऽनुमार्थे न्ञातत्वं ज्ञानेऽज्ञाते न वेद्यते। नार्थमाचं धियो लिङ्गं कुतस्तचानुमा धिय: ॥५५ ॥ ज्ञाते त्वर्थेऽनुमानादवगच्छतौति वद्द्धि: ज्ञातेऽर्ये ततो धियोऽनुमा दष्टा। न चाज्ञाते ज्ञाने जञातता अर्थस्य न्ञायेत। ज्ञानसंबद्धं हि ज्ञातमुच्यते। न चार्थमाचं धियो लिङ्गमिष्टम्। अतोऽन्यतो ज्ञाने ज्ञाते तदनुमा व्यर्था, अज्ञाते त्वशक्या। अतो न जञातोऽर्थोऽपि धौलिङ्गम्। फल- संबद्ो ज्ञातोऽर्थ उच्यत इति चेत्, न स ज्ञेयः केनापि। अतो न धौलिङ्गम्। न ह्यन्नातं किंचिल्िङ्गं दष्टम् ॥५ू५ ॥। मातृमाने च मेये चेत्कार्ये ते कर्तृकर्मणी। तदानवस्था स्यान्मातमानकर्तृक्रियादिषु ॥५६॥ यदि मानमपि मानमेयं प्रमाता च तदा कर्तृकर्मणी अपि ते क्रियाकार्ये स्याताम्, तुल्यत्वाच्यायस्य। अतश्च मात्राद्यनवस्था स्यात्। ननु सिद्वं में यम्, असिद्धं कार्यम्; कथं तुल्यन्यायता। उच्यते-यथा न कर्तृतद्या- पारयोस्तद्यापारकर्म ता, एकस्य युगपत्कर्मकर्तृत्वायोगात्; व्यापारभेदेऽपि तद्दतोऽभेदात्; नापि कर्चन्तरव्यापार- कर्मता, तत्कर्तुरपि त थैव कर्जन्तरव्यापारकर्मत्वस्यैष्टव्य- त्वात् कर्तृतद्यापारकरणादिमालाप्रमङ्गात्। मातमानयो- रषि अयं न्यायस्तुल्यः। यथा क्रियासिद्वं न कार्यम्, तथा 1 B (०दस्ताम्)। ४ CD (लिङ्गं फलसंबद्ध)। 3 DE (·यं न सि० ) 4 DE ( तवकस्य)। 5 D (तदेव )। 6 CD ( न तत्का०)।

३१ ६ इछसिद्धि: । [V. 56-

मानसिद्वमपि न मेयम्। अतोऽसिद्धता कार्यमेययोस्तुल्या प्राक्कत्क्रियामानाभ्याम्। रूपान्तरसिद्िस्तु कार्यस्यापि तुल्या, अत्यन्तासतोऽकार्यत्वात्। नन्वसिद्ो नास्ति कर्ता, मातात्वमितोऽपि माता ; अन्यथा न तज्जानमप तज्ज्ानं विनेत्यनवस्था आरत्माश्रयता वा; अतस्सो- मितोऽपि माता, तथा मानमपौति चेत्-सत्यम्, अमिते अपि ते मातमाने स्याताम्, यदि मानं विनैव भात :- अन्यथा तदभाने त्भास्यं न भासेत आलोका- भान इव रूपम्। तयोरभानेऽन्यस्य भातोऽप्यन्यभास्यत्वा- मिद्वेस्स्वयंप्रभतैव नान्यभास्यता। अतर्स्वयं प्रभं ज्ञानं तद्धास्यं त्वज्ञानमनिच्छतो न भाति किंचित्। भाद्वा सरवें स्वयंग्रभं स्यात्। अतो न मातमाने मेये॥५६॥

भ्रमोऽतस्सति रूप्ये न भ्रमबाधौ न चासति ॥५७। उत्तन्यायेन भावान्तरस्याभावस्य चाभावात् नान्यथा- स्वातिरस्थातिरात्मस्ातिरसत्स्ातिश्च भ्रमः। अरतस्सति रूप्यादौ भ्रमबाधौ न युक्तौ, नाप्यसति; किं त्वनिर्वचनौय एवेति मिडम् ॥५७॥ भिन्नाभिन्नं जगद्येषां का तेषां स्वातिरन्यथा। तेषां चेदन्यथास्ातिस्सर्वैव स्वातिरन्यथा ॥ ५८॥ येषां सवें वस्तु भिन्नाभिन्नं तेषां शुत्ते रूप्यात्मता तस्तौति तथास्ातिर्नान्यथास्ातिः ; अ्न्यथा शुत्या- त्मना स्ातिरप्यन्थथास्यातिस्स्यात् ॥५८॥ 1 BC (०भं जं त०)।

-V. 64] कान्य थाख्यातिख राइनम् । ३१७

शुत्तरभिन्नं रूप्यं तत्ततो भिन्नमिति स्थितौ। = किंच बाधी भ्रमस्तेषां सोऽभिन्नं हि निषेधति। रूप्यधौरमृषा सा हि विधत्ते न निषेधति ॥ ६०॥ येनात्मना यतोऽभिन्नं यत्तत्तेनात्मना ततः। भिन्नं चेत्स्यादयं दोषो भ्रान्तिबाधविपर्ययः॥६१॥ न तु तथा। किंतु स्तः- द्वे रूपे वस्तुनस्ताभ्यां भिन्नाभिन्नं तदन्यतः । भिन्नरूपेऽभिदास्ातिर्मषा चेत्तचर भसयते ॥ ६२॥ चिचं तद्दस्तु याभ्यां ते रूपे भिन्ने मिथो यदि। नैकं चितरमभेटेऽपि भेदाभेदेऽमृषा भ्रमः ॥६३॥ याभ्यां रूपाभ्यां वस्तु त्रन्यतो भिन्नाभिन्नमिष्टं ते रूपे भिन्ने चेन्मिथः, नैकं द्विरूपं वस्तु। किं त्वेकैकरूपे दे। अभिन्ने चेत्, एकमेकरूपं वस्तु। भिन्नाभिन्ने चेत्- त्रमषा भ्रमः, बाधश्च मृषा ॥ ६३॥ तत्कथम्- भिन्नाभिन्ने स्वरूपाभ्यां रूपे चेदनर्वस्थितिः । न चेद्दस्वपि चितं स्यात्खतो बाधो मृषा भवेत् ॥६४।। रूपे अपि स्वकीयाभ्यां रूपाभ्यां चेन्मिथो भिन्नाभिन्न, तयोरपि भेदादि विकल्पम्। रूपरूपक्वप्तौ चानवस्था । स्वतश्चेद्रपे भिन्नाभिन्ने-वस्वेव तथा अस्तु, व्यर्थे रूपे। तदा भ्रान्तिबाधविपर्ययरस्थित एव ॥ ६४ ॥

1 D(०कैकं र०)।

३१८ इष्सद्धिः। [V.65-

भिन्नाभिन्नने मृषाभेदधौश्चेदंशाग्रहो भ्रमः । अब्रह्मधौस्सम स्तैव भ्रमस्सर्वात्मनाग्रहात्॥ ६५ ॥ भिन्नाभिन्ने वस्तुन्यभेदस्यैव ग्रहो भ्रमश्चेत्-भेदांशाग्रहो भ्रम इष्टस्स्यात्, न अन्यथाग्रहः। न चा न्याग्रहेऽपि ग्रहो भ्रमः। अन्यथा अब्रह्मधौस्स्वैव भ्रमरस्यात्, सर्ववस्त्व- ग्रहात्। ब्रह्मणि तु झाते न किंचिदज्ञातं स्यात्-'येना- प्रुतम्', 'आत्मनि विज्ञाते' इत्यादिश्रुतेः तदज्ञान-

भिन्नाभिन्ननेऽखिलेऽभौष्टे ज्ञाताज्ञातं सदाखिलम्। सर्वन्स्सर्व एव स्यादकिंचिज्नोऽथवा जनः ॥ ६६॥ भिन्नाभिन्ने च सर्वस्मिन, अभेदे च ज्ञाते-तदभेदात् भेदोऽपि ज्ञात एव। तौ चेद्धिन्नावेव त द्वदेव भिन्नत्वा- दन्ययोरपि भिन्नयोर्नाभेदस्स्यात्। तदा न भिन्नाभिन्नता कस्यचित्। अतस्तयोरमेदोऽप्यस्ति ; अ्रभेद एव वा, भेदस्य मेदेनवस्थानात्। तचाभेदश्रेज्जातः, भेदोऽपि ज्ञात एव। अन्यथा भेदोऽपि न ज्ञातस्स्यात्। तदा न ज्ञाताज्ञातांशं वस्त्वेकं सर्व वा जगत्। 'ततस्सर्वज्ञो वा अकिंचिज्जो वा, न तु किंचिज्जः कश्चित्। अतोऽछत्त्धौरपि न भ्रमस्ते, तदसंभवात्। तवापि हि योंशो ज्ञात इष्टस्स ज्ञात एव, नाज्ञातः। तदा तदभिन्नं चेत्सर्वम्-तदपि तद्दज्नातमेव, नाज्ञातं भवेत्। अतोऽएुमाचेऽपि जाते नाज्ञातं ते किंचित्स्यात्। न चेत्, नाभेदस्सर्वस्य ॥ ६६।।

1B ( सतैवं)। १D (चान्यग्र०)। 3 CD (०दृदभि०)। ' CD (तदा स०)।

-V. 67] ान्यथाख्यातिखराडनम् । ३१६

नाएमाचमपि जञातुं शक्यते चिदशैरपि। भिन्नाभिन्ने जगत्यस्मिन्नन्योन्याश्रयता यतः ॥६७॥ नन्वभेदे सत्यपि भेदस्यापि भावाननैकज्ञाने सर्वज्ञान- प्रसङ्ग:। यदि नाम एकवस्तुन्ञाने सर्वस्या भिन्नं रुयं भाति तथापि न भिन्नरूपं भाति। न च तयोरभेद एव, तज्ज्ानसामग्रोभेदात्। प्रतियोग्यपेक्षं हि भेदज्ञानम्, न तथा इतरत्। न च तयोरन्यवस्तुत्वम्-अ्रन्योन्यात्म- त्वेन प्रतोते:, अन्यथा अप्रतौतेश्च। भेदरूपं चानन्तम्, अनन्तप्रतियोग्यपेक्षत्वात्। अतो ज्ञाताज्ञातांशता न विरुध्यत इति चेत्-तर्हि सर्वस्य भिन्नाभिन्नरूपत्वात्, भेदस्य प्रतियोग्यपेक्षसिद्धित्वात्तत्सिद्वेश्व भेदसिद्विपूर्वकत्वा- त्तत्सिद्योरन्योन्याश्रयत्वात्, भिन्नाभिन्नरूपयोश्च अ्रन्यो- न्यात्मत्वेनैव प्रतोतेरन्यथाप्रतीतेश्चेष्टत्वात्, अरभिन्नरूपस्यैव शुद्दस्य भाने तस्यैव प्रामाणिकत्वात् स्वपश्षहानात्, न त्वत्पक्षे अणुमाचमपि ज्ञातुं शक्यं देवैरपि। ननु भाति सर्वम्। न च तद्भिन्नमेव भाति नाप्यभिन्नमेव किंतु भिन्नाभिन्नम्। न च तस्य भानासंभवः, तदृष्टेः । न हि दष्टेऽनुपपन्नं नाम। अतस्तथैव वस्तु। रूप्यादेस्व- स्त्रौति भातोऽपि नास्तौति बाधादसत्वम्, तद्वियश्च भ्रमत्वं नान्यथेति चेत्-तर्हि रूप्यादेरपि स स्वमसत्त्वं च, तथा भानात्। तड्वियोश्च प्रमाणत्वं ते युत्तम्, अ्रन्यथा न भानमाचाद्दस्तु सिध्येत्तेऽपि ॥ ६७ ।

1C(·भिन्नरु०)। 2 CD ( ० ्त्वं स० )।

३२० इछससिद्धि:। [V.68 --

किंच- शुक्त रूप्यात्मता शुक्तौ सती चेद्भाति किं भ्रमः। शुक्तौ न सा चेन्न क्वापि स्थातिबाधौ तदा कथम् ॥ ६८॥ शुत्त रूप्यात्मता शुक्तौ मतौ चेद्भाति-न सा नास्तौति बाध्या, अतिप्रसङ्गात्। नातस्तद्ीर्भमः। शुक्तौ सा नास्तोति चेत्, न क्वापि स्यात्। तथाहि-अरन्यन रूप्ये सर्त्याप शुत्ते रूप्यात्मता नाम न काचिदन्यच संस्यात्। ततस्सा सच्चेन ते न भाति। अतो न भ्रमबाधौ स्ताम्॥ अथवा-भिन्नाभिन्नपक्षे शुते रूप्यात्मता शुक्तावस्तौति न तद्वौर्भमः । शुक्तौ नास्तौति चेत्, तद्ददन्यतापि जात्यादेरन्यस्य अन्यव्यत्ात्मता नास्तौति भिन्नाभिन्नपक्ष- हानिः। तदापि अन्ययोरैक्यस्य तसतोऽस्ातेर्न भ्रान्ति- स्ातिबाधौ॥ ६८॥ न बाधप्शक्तिधौ रूप्यधियश्शुक्तिविधिक्षयात्। निषेधति च रूप्यं चेचुत्तौ चेत्त द्विधे: परम्॥ ईट॥ न च कश्चित्ते बाधस्समस्ति। न हि शुक्िधौ रूप्य- धियो बाधः, शुक्तिविधावेवोपक्षयात्। शुक्तिधौरेव रूप्य- मपि निषेधति, न च तद्वियो बाध इति चेत्-तथापि शुक्तौ चेत् स निषेधो न शुत्तौ रूप्यमिति, तदा तां विधायैव-न पूर्वम्, न च सह। न चैकस्या बुद्चे: क्रमवद्यापारद्दययोगः, जन्ममाचव्यापारत्वात्। तच्चेज्जन्म विधिरूपम्, न निषेधः। विहिते च शुक्िस्वरूपे निषेधी व्यर्थ: ॥ ६६॥ 1E (०्िघौ)।

-V. 73J कान्य था ख्यातिखरडनम् । ३२१

कथम्। यतः- शुक्तौदमंशविधितो निषेधश्रेङ्गमः कुतः । शुत्तात्मताविधाने तु निषेधो निष्फलः परः॥७॥ शुक्ोदमंशविधानादेव तम्या रूप्यधौमंभवे भ्रमो न स्यात्। पूर्व शुतात्मताविधाने तु नास्यां रूप्यत्वशङ्गापि। अतो द्विधापि निषेधो व्यर्थः ॥७0॥ ननु रज््वग्रहेऽपि स्यात्सर्पबाधोऽनुमादिना। सत्यं वस्त्वन्तरव्याप्तलिङ्गाद्यनहिताविधे: ॥७।। ननु रज्वां सर्पभ्रमे जाते रज्वदष्टावप्यनुमानादिना सर्पबाधस्स्यात्, तत् सर्पव्यवहारनिवत्तिदष्टेरिति चेत्- सत्यम्, सर्पाद्दस्त्वन्तरव्याप्तलिङ्गन आप्तवाक्येन वा वस्त्व- न्तरविधेस्सर्पव्यवहारो निवर्तते नत्वदष्टायामेव रज्वां तन्न सर्पनिषेधात्। न च रज्जुदृध्या विना अन्येन वस्वन्तरत्वे विहितेऽपि मर्पावभासो निवर्तते। न ह्यपरोक्षभ्रमो- 5परोक्षग्रहं विना निवर्तते। अतश्श तग्रहे न त रूप्य- निषेधो युक्तः। ग्रहे तु स व्यर्थ इत्युक्म्॥ ७१ ॥ न व्यर्थः । यतः- शुक्िरूप्यविवेकरस्यान्न निषेधं विनेति चेत्। अन्योन्याश्रयतैवं हि निषेधो नाविविक्रयोः॥२॥ तथाहि- अविवेके कदा कुत किं वा केन निषिध्यते। दाभ्यां िभिर्वातो जानैरन वो रूप्यनिषेधनम् ।७३॥

1D (यूगापु०)। 41

३२२ उष्मिद्िः। [V. 73- विवेके हि कस्मिंश्चिदेशे काले वा किंचित् केन- चिञ्जानादिना निषेडुं शक्यम्। अविवेके सुषुप्तादौ निर्भेदैकवस्तुग्रहे वा कदा कुच किं केन निषिध्येत। अतः पूर्वज्ञाने नाविविक्रयोश्शत्रिरूप्ययोः द्वितौयेन तृतौये- नापि ज्ञानेन वश्णाक्ौ रूप्यनिषेधपशक्यः। अरतः प्रत्यक्षेण शुक्रिग्रहे अभावधौ रूप्यबाधिकेत्येतदपि प्रत्युक्म् ।७३।

अविशेषनिषेधाच्च शुत्त्द्दैतं प्रसज्यते ॥७४॥ निषेधस्य प्रसिद्त्वात् प्रकारान्तराभावादेकविधि- रेवान्यनिषेध इति चेत्-शुक्तिधौस्सदा अन्यनिषेधात्मैव स्यात्, न तु तथा। विधिस्वरूपस्यैव निषेधत्वे प्राप्ता- प्राप्तादिविशेषाभावादविशेषेशैव सर्वनिषेधाचुत्तद्वैतप्र- सङ्गश्च। कथं च भेदासिद्वौ शुक्तिविधिरन्यनिषेधः, शुत्त- रपि निषेधप्रसङ्गात्। सिद्धे च व्यर्थोऽसौ ॥७४॥ ननु तेऽपप निषेधोऽस्ति नान्यथा द्वैतबाधनम्। अस्यप व्यवहारे ते मैवास्मांस्चूचुदस्ततः॥ ७५॥ 'अविशेषनिषेधाच्च शुत्तद्दैतं प्रसज्यते' इति वदता द्वैतस्य निषेधेन बाधादद्वैतसिद्विरिष्टेति मन्वानश्चोदयति- ननु तेऽपि निषेधोऽस्ति, अन्यथा द्वैतबाधायोगात्। नेदमिह नायमयमिति व्यवहारेष्टेश्व सोऽस्ति। अ्रतो मा अस्मानेव चूचुद:, तुल्यत्वात्तेऽपि दोषस्य।७५।। मैवं मंस्था: मया होष्टाविद्या संभावयत्यसौ। असंभाव्यमपि भ्रान्तिर्बाधोऽपि घटते ततः॥७६॥

-V. 76] कान्यथा ख्यातिखराइनम् । ३२३

मैवमावयोस्तुल्यदोषतां मंस्थाः, यतो मया अविद्यैव द्वैतहेतुरिष्टा। तां च सकायीं विद्या दन्दहीति। अतोऽ- द्वैतसिद्चिमें, न तु द्वैतनिषेधात्। अदग्धा त्वविद्या त्सं- भाव्यमपि संभावयति। अतस्सर्वो व्यवहारपणता- दावात्मनि च 'भ्रमस्तद्वाधश्च लौकिको वैदिकश्च मे घटते, न त्वन्येषां किंचिदपौति सिड्डम् ॥ ७६॥

दूति श्रमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रौमदव्ययात्मभगवत्पूज्यपाद- शिव्यम्य विमुक्कात्मभगवतः कताविष्टसिद्धौ पञ्चमोऽय्यायः।

1 CD (· यतस्स०)। 2 BCD (भमं)।

ञथ षष्ठोऽध्यायः।

अविद्याश्रयः पुमानित्युत्तम्। तस्य निर्भेदत्वं ब्रह्मत्वं च अमकदुक्तम्। तच्चायुक्तम्। यतः- ब्रह्मवाविद्ययैकं चेद्दध्यते मुच्यते धिया। एकमुक्तौ जगन्मुत्तर्न मुक्तान्यव्यवस्थितिः ॥ १॥ अतोऽविद्यास्तु जौवानां कल्पितास्तेऽप्यविद्यया। नान्योन्याश्रयतादिश्च दोषोऽस्यां म हि वस्तुनि ॥२॥ तेषां भेदाच्च मूढान्य बद्मुत्तव्यवस्थितिः । गुरुशिष्यौ च ते न स्तां न जौ नानौ च तौ यतः॥३। अ्चोच्यते- जाद्यान्न कल्पितस्येष्टाविद्या प्रागुक्तहेतुभिः। नाजडं कल्पते सिद्वेर्नात एव जडाजडे॥ ४॥ दतथ्त- न स्याद्रह्मष्यविद्या सा नेष्टा चेद्रह्मणस्तदा। न ब्रह्मधौरन सा मुत्तै तन्मोहान्न हि संसतिः ॥५।। न चेद्रह्माज्ञम्, नाज्ञातं च तत्स्यात्-तस्य त्ररविद्या- निष्टेः, अन्यस्य चेतनस्याभावात् 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादिश्रुते:, दृष्टियुक्तिभ्यां च चितो ेदासिङ्केः। तदा ब्रह्मास्मौति श्रौतो ब्रह्मधौन स्यात्-ब्रह्म णोSज्ञत्वाज्ञातत्वा- भावात् जञातृत्वज्ञेयत्वासिद्वे:, अन्यस्याज्ञस्य ज्ञातुरभावा- 1C (· बन्धमु०)।

-VI.5] व्विद्याश्रयः। ३२५

दस्मौति ज्ञानायोगाच। अतोऽभावान्न सा मुत्त्र्था। ब्रह्माज्ञानाभावाच्च न तज्जस्संसारः। न चाज्ञानतत्कार्ये मुक्का अन्यद्दस्तु नाशयेद्वौः। अतोऽपि न सा मुत्तर्था। न चान्यतोऽपि मुक्ति:, वस्तुनोऽनाशादात्मवत्। अ्रतो ज्ञानान्मुक्तिश्रुतेर्बाधस्स्यात्। ब्रह्मण एव कल्पितभेदस्या- विद्येष्टेरनोक्तदोष इति चेत्, तर्हि ब्रह्मण एव भेदकल्पना अरविद्या चेष्टा नान्यस्य। तदेव कल्पितमेदमन्यच्चेत्- तर्हि तस्यैवाविद्या, तदेव ह्यन्यत्, तस्यैवान्यता कल्पिता नान्यस्य। न चान्यस्यान्यता कल्प्ा, स्वतस्सिद्धत्वात्। ब्रह्मणः कल्पितान्यत्वस्यैवान्यत्वं कल्पत इति चेत्-किं तस्मिन्न्नेव अन्यत्वे कल्पिते तत्कल्पम्, उत अन्यस्मिन्। तस्मिंश्चेत्, आरत्माश्रयता ; अन्यस्मिंश्चेत्, अ्रन्योन्याश्रयता अनवस्था वा। अनादित्वेऽप्यन्धपरम्परा, पूर्वपूर्वासिद्वा- वुत्तरोत्तरासिड्वेः। कल्पितेऽप्यन्यत्वे तत्कल्पं चेत्, पुनः पुनः कल्प्त्वादनवस्थान्तरम्। नायं दोषोऽविद्यायाम्, न हि मायायां काचिदनुपपत्तिरिति चेत्-मुक्तानामपि पुनस्सा स्यात्, अनुपपत्यभावात्। तथा ब्रह्मराश्च किं सा नेष्टा। न मुक्तानां सा भाति, न च कल्प्ा-मुक्तत्वान्यायविरो- धात्। तथा ब्रह्मणो विद्यात्मत्वात्। अतस्सा यच यस्य यथा भाति तच तस्य तथेष्यते, नोपपत्तिर्मग्यते। अ्रन्यच तु न सा न्यायविरोधेन कल्पत इति चेत्-तर्हि त्रविद्या- कल्यितस्याविद्या कल्पितान्यत्वस्यान्यत्वकल्पनेति मा चौक्कृपः, अप्रतौतत्वान्यायविरोधाच्च। य्चोक्तं विद्यात्मत्वं 1 CD (०तो न सा)। ९ C (ते ब्र०)।

३२६ इषसद्धिः । [VI. 5-

ब्रह्मगः-न तद्देदजन्यविद्यात्मत्वम्, अनित्यत्वात्। चिदात्मत्वं चेत्-जौवानामपि तत्तुल्यम्, अन्यथा जत्वा- योगात्। चिदचिदात्मत्वं चैकस्य निरस्तम्। निरविद्यत्वं चेत्, तदसिद्वम्। न चामिद्देन तदेवासिड्ं साध्यम्। निरग्रहत्वं चेत्, तदप्यसिद्दम्। अग्रहाभावेऽप ते भमो न न स्यात्, अतज्जन्यत्वात्। तज्जन्यत्वे च स्वपक्षहानिः। अनाद्यग्रहस्य तत्कार्यभ्रमकल्पिताश्रयत्वायोगादनादि- ब्रह्माश्रयत्वसिद्वेः। न च सादिभ्रमकल्पितस्यानादित्वम्। सर्वे च भ्रमास्सादयः, कार्यत्वात्। तत्प्रवाहोऽपि भ्रमश्चेत्, कार्यः; अभ्रमश्चेत्, अकल्पकः । तस्मान्न कल्पितः कोऽप्य- नादिः। अतो न सोऽज्ञानी। अतस्सूत्तं ब्रह्म चेन्नाज्ञानि अज्ञातमपि न स्यादित्यादि ॥ ५ ॥ इतश्न- नाविद्या तद्दतोऽन्यच ज्ञातेऽज्ञातेऽपि सिध्यति। न वेद्ौति त्वविद्यावा न जानंस्तां भाति हि स्वरुकृ॥ई। न ह्यविद्यावतोऽन्यन अविद्या तस्मिन्नज्ञाते जाते च सिध्येत्। न हि तस्मिन्नज्ञायमान इंदं न ज्ञायत इति ज्ञातुं शक्यम्, ज्ञायमाने तु नतराम्। ज्ञाते तस्य पूर्वमज्ञातता न्ञेयेति चेत्-न, अज्ञातत्वासिद्वौ ज्ञातत्वासिङ्केः। अन्ञस्य त्वात्म नर्स्वरुत्तत्वात् तद्रचैव तचाविद्यापि भातौति युक्ा। तथाहि-न वेझीत्यवि'द्यावांस्तामवभासयन् स्वयं प्रथते ॥ ६॥ 1 CDE ( • जन्यावि० )। 2 B (.वान् ज्ञानंस्तां)। 8 B (• लवात्मरक्का०)। 4 D ( ० विद्यां भासयन्)।

-VI. 11] वविद्याश्रयः। ३२७

स्वरुचोऽज्ञातताज्ञानं जानतोऽपि यथाज्ञता। स्वरुक्रेनापि नाविद्याविषयो ब्रह्म भाति नः।७। स्वरुचोऽप्यज्ञातता स्यादथा अज्ञानं जान तोऽप्यन्ञता। न च स्वरुक्रेनाप्यज्ञानविषयतया अज्ञादन्यत् ब्रह्म भाति जनस्य ।७। स्वरुक च भाति यत्तत नाज्ञाताज्ञविभागधौः। अतोऽविद्या भवेद्यस्य भवेत्तद्विषयैव सा ॥ ८ ॥ यच्च स्वयंप्रभं भाति न तवेदमन्तमिद्मन्ञातमिति विभागो भाति। न च स्वयंप्रभे विभागो युक्तिमान्। अतो यस्याविद्या तद्विषयैव सा युक्ता ॥८॥ तचापरस्य विद्या चेत्सोजजातो नान्य इत्यतः । स एव वेद्यो वेदैश्च तदा कोऽन्यः परोऽबुधात्॥६॥ अबुधश्चेत्परोडबोधे नष्टे न स्यात्परो ननु। नाबुधोऽबोधनाशे हि तस्मादन्यः परोऽबुधात् ॥१०। उच्यतेऽबोधनाशे ऽज्तनाशश्रेत्कोऽच बुध्यते। बुध्यते ह्यबुधो नो चे द्ीमाला धौर्थैव वा ॥ ११॥ अबोधनाशेऽज्ञनाशश्चेत्, कोऽच बुध्यते। अबुधो हि बुध्यते। बुध्वा चेद्ुध्यते, धौमाला। बुद्धवतश्च बुद्धिरव्यर्था। सार्था चेन्न तदर्थः पूर्वसिद्ो विद्यया। अ्ज्ञनाशे न विदुषो जौवन्मुक्तिः। ततो विद्याप्राप्तिश्चान्येषां न स्यात्। न चाजौवन्मुक्तोऽपि विद्वान् संस्यात्, विद्यया तविद्दन्नाशे। अतो न ज्ञानौ गुरुशिष्यौ स्ताम्। धौफलाभा वाद्दा

1 I तो ह्यज़० )। 2 B ( . ज्ञानाप्०)। 3 D (० द्रोमान्वा घौ०)। 1) (०वाच धौ०)।

३२८ इछसिद्धि:। [VI. 11-

धौवयर्था। न चान्ाननाशः फलं फलिनोऽभावे। न हि रोगनाशः फलं रोगिखो नाशे ।। ११ ।। धौजन्मन्यपि सोऽनश्चेत्किं धिया जो न चेत्तदा। नष्टोऽन्त दति चेन्मैवं जस्य जन्मप्रमङ्गतः ॥१२॥ यदि धौजन्मन्यन्ञाननाशादन्ञो जो न भवेत्-'नतरां तन्नाशात्, उत्तदोषप्रमङ्गात्। जस्य जन्मप्रमङ्गाच्च॥१२॥ यतस्त्रे- जञोऽपि नामौत्पुरामौच्ेत्किं धिया कस्य वाज़ता। तत्वेऽप्यनत्वमिष्टं चेत् त्वच्ोदं कि बलादभूत् ॥१३॥ धौजन्मन्यन्नाशे जञातुर्जन्माभ्युपेयम्, अन्यथा ज्ञाना- योगान्नाज्ञनाशोऽपि स्यात्। प्रागभावाच्च। नञातुर्भावे तु धौव्यंर्था। कस्य वा अन्ञत्वम्। जस्यैव चेत्, ज्ञाजत्वे नैककाले युक्त। भिन्नकाले चेत्, त्वच्चोद्यं त्वयैव निरस्तम् ॥ १३ ॥ ज्ञाने ज्ञाने जनिध्वंसौ चितश्चेत्क्षणिकैव सा। चिज्जन्मनाशसंवित्तिर्न चितोऽन्यस्य सा कुतः ॥ १४ ॥ यदि धौजन्मन्यन्स्य नाशो नस्य च जन्म, तदा ज्ञाने ज्ञाने स्तां जनिध्वंसौ चितः। अतः क्षसिकैव सा इष्टा स्यात्। तच्चायुक्तम्। न हि चितो जन्मध्वंसौ स्वतोऽन्यतश्च सिध्यतः, स्वयंप्रभत्वात् ॥ १४॥ नान्तौ च सैव सातो जाज्ञा चाजाने हतेऽहते। कल्प्ते न स्वतो भेदश्चितो मेदे प्रमा न हि॥ १५॥ चितोऽन्यस्य जडत्वाज्जडस्य च नत्वाद्ययोगाचिदेव जान्ञौ नान्यौ। अतस्सैवाज्ञाने दग्धेऽदग्धे च ज्ञा अज्ञा च 1 1) (न तु तन्ना०)।2 DE (०फला०)। C (जाजौच)।

-VI. 16] अविद्याश्रयः। ३२६

कल्पते। न स्वतो भेद:, चितो भेदे प्रमाणभावात्। अतोऽकल्पितस्यैवाविद्या। कल्पितस्य चेत्, स्वकार्याश्रया अविद्या दष्टा स्यात्। अविद्यायाश्चेदविद्या सैव तया बध्येत, नान्यः। न च तस्या मोक्षः, जडत्वाङ्रह्मज्ञानस्य तद्धावस्य चायोगात्। न च बन्धोऽपि जडस्य। अतो बन्धमोक्षौ न ते कस्यापि ॥ १५॥ तत्कल्पितस्याविद्या चेत्तनिर्टत्तिर्न विद्यया। नाजबाधे हि विद्या स्यादज्ञोऽविद्यां विना न च ॥१६। अविद्याकल्पितस्य चेज्जौवस्याविद्या, नास्या विद्यया निष्टत्तिः। न हि जडस्य अजडं ब्रह्मास्मौति धौः। स्याच्चेत्, भ्रान्तिस्सा। न चान्याविद्यामन्यविद्या हन्तौत्युक्तम्। न चाज्ादन्यस्याविद्याहन्ती विद्या तरस्ति। अरस्ति चेत्, तस्यास्सदा भावान्नाविद्या कस्यापि स्यात्। अन्ञबाधे च विद्यावदाचार्याभावात् नाज्ञानां विद्याप्राप्तिः। 'आचार्य- वान्पुरुषो वेद' इति श्रुतिः धौश्च दथा तत्फलाभावा- दिति चोक्तम्। अतोऽज्ञाबाधेनैवाविद्यां हन्ति। त्रतो- ज्तस्याविद्यादेहत्वे नाविद्यां हन्ति ते विद्या, अज्ञबाध- प्रसङ्गात् विद्यात्वहानात्। ननु कल्पितभेदानां जीवाना- मविद्यां ब्रमः, न तु तत्कल्पितस्य। तरकल्पितस्य चेदविद्या, परस्यैव सा। न ह्यन्योऽकल्पितोऽस्ति, अद्दैत- हानात्। कल्पितमेदस्यैवाविद्या नान्यस्येति चेत्, तदापि कल्पितस्य मेदस्य नाविद्या दष्टा। अतो यस्य भेद: कल्पयते तस्यैवाविद्या। सत्यम्, किंतु कल्पितभेदस्यैव भेद: कल्पते नान्यस्येति चेत्-अनवस्था, तस्यास्तस्या

३३० इछससिद्धिः । [VI. 16-

भेदकल्पना यास्तत्तत्कल्पनान्तरापेक्षणात्। तदापि न कल्पितस्याविद्या इष्टा। कल्पितमेदस्य चेदविद्या-तस्यैव सा निवर्त्या, अज्ञस्याबाध्यत्वोक्ेः। कुतश्च कल्पितमेदस्य भेदकल्पना-किं परात्, उत स्वतः, किं वा जीवा- न्तरेभ्यः। यदि परात् सोऽपि कल्पितभेदो न वा। आदे कल्पे तस्यापि भेदकल्पना अविद्या च न विरुध्यते। द्वितीयेपि न पराद्वेदकल्पना अस्य स्वत दव, अकल्पित- भेदत्वात्। तर्हि स्वत इति चेत्, यास्य स्वतो भेदकल्पना सा परस्यैव स्वतस्स्यात्। परस्य तकल्पितभेदत्वे तयोर्भेद- कल्पनायोगात्, अभेदस्य चेष्टत्वात्। अतो जौवस्य जीवान्तरेभ्यो भेदकल्पनापि तथैव स्यात्। कल्पितभेदस्य चेत्कल्पना, तस्यैव सा निव्त्या। यत् हि यत्कल्पते तस्मिन् सत्येव तन्निवत्यं शुक्ताविव रूप्यम्। अतो न जात्वस्य सर्वो भेदो निवर्त्यः, अन्यथा सर्वभेदकल्पना अविद्या वा अकल्पितभेदस्याभ्युपेया। अविद्याकल्यितस्य अविद्यान्त- राभ्युपगमेऽप्ययमेव न्यायः। अतोऽविद्याकल्पितस्य कल्पित- भेदस्य वा अविद्याभेदकल्पना शयुक्ता ॥१६॥ विद्ययाज्ञस्य बाधश्चेद्वौफलं कस्य मुक्तता। नानविद्यस्य बन्धस्स्यात्कृतोऽबन्धस्य मुक्तता ॥१७॥ विद्यया यद्यविद्यादाहे तद्दतोपि दाहः, न तस्य विद्या- फलं मुक्तता ब्रह्मभावस्स्यात्; नाप्यन्यस्य। न ह्यन- विद्यस्य बन्धः। न चाबन्धस्य मुक्तता। किं त्वविद्यया

1 D ( ०यास्तत्क०)। 2 CD ( ०ना छाद्या वा)। 3 BC (०फलमु०)।

-VI. 19] काविद्याश्रयः। ३३१

बद्स्य विद्यया ब्रह्मभावो मुक्तिरिष्यते, तथा श्रुतेः। अन्यथा अपुमर्थत्वाच्च। अतोऽज्ञस्याबाध्यत्वात् तस्याविद्याकल्पितत्वे अविद्यायाश्चाबाध्यत्वम् ॥१७॥ अत :- स्वप्नविद्येव ते विद्या नाविद्यां हन्ति सा यतः। अतोऽविद्याक्षतिं वाञ्कन्धियानं परमिच्चतु ॥ १८॥ सवप्ने विद्या स्वप्नविद्या। सेव सैव वा तव विद्या, तविद्यानिवर्तकत्वात्। अविद्यावस्था स्वप्नः-'अनादि- मायया,' 'स्वम्ननिद्रा युतौ,' 'चय आरवसथास्त्रयरस्वप्राः' दत्यादिप्रयोगदर्शनात्। अतो विद्यया तरविद्यानिवत्ति- मिच्छता परस्यैव ते अभ्युपेये ॥१८॥ सर्वाज्ञहेतुरेका चेदविद्या तत्क्षये धिया। सर्वमुक्तिस्सळत्तेऽपि नैका चेद्हुकल्पना ॥ १६ । किं सर्वजीवभेदकल्पनाहेतुरेकैवाविद्या, उत प्रत्येक- मेका। आद्े कल्पे एकस्य धिया अविद्याक्षय एकमुक्तौ सर्वमुत्तित्वत्पक्ष एव; मत्पक्षे तु एकमुक्तावेकमुक्तिरेव, अनेकाभावात्। सर्वबुद्धिभिस्तत्क्षयो नैकुपुंधियेति चेत्- एकामुक्तौ सर्वामुक्रिस्ते, सति ह्येकस्मिन्मूढेऽन्यस्य विदुषो- जप्यमुत्तरविद्याक्षयात्तदा। न चास्ति विद्वान्, अविद्या- वत्वात्। अत एकश्चेन्मढः, सर्वो मूढः; एकश्चेद्दिद्दान्, विद्वानेव सर्वः; अन्य थास्य विद्दत्तायोगात्। नोभयथापि ते ज्ञाज्ौ गुरुशिष्यौ संस्तः, कुतो मुक्तामुक्तौ। तर्ह्यस्तु प्रत्येकमेका, अतः कल्पितजीवभेदानन्त्यादनन्तास्तद्वेतवो- 1 DE (• युक्कौ )। 2 CDE (० था खवि०)।

३३२ इषसद्धिः। [VI. 19-

डविद्या द्ति चेत्, बहुकल्पना स्यात्। ननु सा युत्तैव, मति कल्पके। किं तत्कल्पकम्। मुक्तामुक्तविद्ददविद्द- त्वगतिरादिभेदव्यवस्थेति चेत्-किं सा पारमार्थिकी, उत कल्पिता। आद्े कल्पे मा स्वसिद्र्थं नाविद्यां कल्पयेत्, विरोधात्। मेदे मानाभावात् कल्पितैव मेति चेत्-नर्हि कल्पितमेदान्नाविद्याभेद: कल्पः, एकयापि मिङ्डेः। अन्यथा एकस्यापि पुंसोऽनन्तास्ताः कल्पाः, कल्पितानन्तभावभानात्। अथैकस्यापि ताः कल्प्ाः, ताभिरेव मर्वकल्प्मिद्वर्नान्यस्य ताः कल्पाः। एक दवान्ये- डप्यज्ञा भान्ति, अतस्तेषामपि ता इष्टा इति चेत्- न तावत्ते मानतो भान्ति, अ्रमानत्वात्ते भेदस्य। कल्पिताश्चेत्-एकाविद्याभिरेव तत्कृप्तेर्नान्येऽविद्यावन्तो- Sविद्याश्च तेषां कल्प्याः, बहुकल्पनाप्राप्तेः। जौवस्य या स्वरूपकल्पिका अविद्या सैव तस्यान्यत्वकल्पिका च, उत अन्या। सैव चेत्-कल्प्भेदान्नाविद्याभेदः; स्वाश्रया च सा स्यात्स्वकल्पिताश्रयत्वात्। अथ तदौयाविद्या अन्यं कल्पयति, अन्यदौया च तम्-तदविद्याकल्पितस्य चेद- विद्या तं कल्पयति, अन्योन्याश्रयता; अन्याविद्याकल्पितस्य चेदविद्या तं कल्पयेत्, अनवस्था तस्य तस्यान्याविद्या- कल्पितान्याविद्याकल्पयत्वात्। अनादित्वाददोषो बौजा- ङ्ुरवदिति चेत्-तदापि एकैकस्य जौवस्य सादिता मंतानस्यानादित्वेऽपि बौजादिवदेव। अतोऽन्तवत्ता च। साद्यविद्याकल्पितत्वे सुतरां सादिता। अतो न मुक्ति- भाक्कम्। पूर्वपूर्वाज्ञानाक्षय उत्तरोत्तराज्ञानाक्षयाच्चा-

-VI. 21] वविद्याश्रयः। ३३३

निर्मोक्षः; पूर्वक्षये वा उत्तरक्षयात् सर्वमोक्षो युगपत् ; न चेत्, अनादौ पूर्वममुक्तिरुत्ता। आद्यस्याकल्पिताविद्या- कल्पितत्वान्नानवस्थेति चेत्-अकल्पिताविद्याक्षयेऽन्या- विद्याक्षयाद्युगपत्सर्वमुक्ति:, अक्षये चामुक्तिः। अ्रतो नाज्ञान्तर हेतवस्तदीयाश्चानन्ता अविद्या: कलप्ाः ॥१६॥ किंच- ब्रह्मादिभेदजातं 'चेतवन्मोहेनैव भाति ते। स्वप्नवत्किं न सिद्धं ते मोहोऽन्यो येन कल्पते॥२०॥ यथा सवम्ने ब्रह्मादिस्थावरान्तं चेतनाचेतनभेदजातं त्वन्मोहेनैव ते भाति नान्यमोहेन, न च वस्तुभूतम्, नाप्यन्येषां भाति त्वद्वोघेनैव बाधदष्टः; यैश्च सहासौ- त्संवाद स्ते ते पृष्टा न सोऽस्माभि: कवत इत्याहुः प्रबोधे; अतो नाज्ञा न्तराविद्यान्तरासि सवम्ने कल्पन्ते-तथा जागरितेऽपि त्वन्मोहेनैव सर्वस्य ते भानान्न तानि कल्पानि, तैर्विनापि सर्वभेदसिद्वेः। न चान्यमोहं तञ्जं च वेत्सि, अन्यथा स्वमोहक्षयेऽपि तङ्भानात्ते भूम- लक्षराब्रह्मप्राप्यभावादमुक्तिः। मोहिनोऽन्यमोहादि भाति नामोहिन इति चेत्-न, सम्ने मोहिनोऽप्यन्यमोहा- दयमानात्। गुरोश्च शिष्यदृष्टेस्वया दष्टत्वात् ॥२०॥ श्न्यथा- न स्यान्मोहान्तरेऽपौष्टे संगतिर्गुरुशिष्ययोः॥ न पश्येदि गुरुश्शष्यं तदविद्या हता यतः ॥ २१॥

1 CD (चेत्तन्मो० ) । 2 BD ( ०स्ते ते त ए नस्मि भि: ) । 4C (• ज्ञानान्त० )।

३३४ इछससिद्धि:। [VI. 21-

यद्यमोहिनोऽन्यमोहिमो इतज्जं न भाति, तस्मिन्निष्टेऽपि ते गुरुशिष्यसंगतिर्न स्यात्। न ह्यमोहित्वाङ्गरुषविशष्यं मूढं दुःखिनं पश्येत्। न चादष्टेन संगातः। न चाविद्यावान् गुरुः। न चामोहनुद्दिद्या। विद्वद्दहस्थितिश्च संस्कार- माचात् ते, न त्वविद्यागन्धेन। शाब्दज्ञानी गुरुः न माष्ठात्कृतिमान्, अमोही तु तद्वानिति चेत्-साक्षा- त्कृतिरपि विद्या चेत्, शाब्दीव ते न मोहं नुदेत्; अन्यथा शार्व्दाि नुदेत्। तदा अन्या व्यर्था। शाब्दौ चेन्मानजा न मोहनुत्, नतरामन्या। सा ह्यमानज- त्वात् भ्रान्तिर्भावनादिर्वा, न तु विद्या। न ह्यक्षजादि अस्या मानं तेडपौष्टम्। शब्दजा चेत्, शाग्द्येव नान्या। मा चेदात्मस्वरूपम्, तच्चेन्मोहनुत्-मदा नुदेत्। अतः शाब्द्येव मोहनुत्। न चेत्, सा व्यर्था। न व्यर्था,

भ्रमं नुदेत्। भरमो नाग्रहादभावाङ्भवेत्, किंतु पूर्व- भ्रमसंस्कारात् ; तत्संस्काराच्चोत्तरो भ्रमः; ततो विक्षेप- तत्संस्कारयोरन्योन्यहेतुतया भावोऽनादित्वात् बौजा- ङ्गुरादिवत्। तयोश्च ज्ञानाभ्यासात्क्षये तत्त्वं दष्ट स्यात्। अतोऽदष्टतत्वोऽप्यस्ति विद्वान्, स च गुरुर्न ध्वस्तसर्वाविद्य इति चेत्-तन्न्र, 'उपदेक्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्व- दर्शिनः' दति तत्त्वदर्शिनामुपदेष्ट्त्वस्मृतेः। अ्रग्रहश्चानि- र्वाच्योऽनादिः। तज्जो भ्रमः, नान्यजः। न च कायं कारणम्। विद्यैवाविद्यां नुदेत्, नान्या। विद्यापनोद्ै- 1 C (·मोहं त०)।

-VI. 22] कविद्याश्रयः। ३३५

वाविद्या, नान्या। सा च मानवस्तुतन्त्रा, न पुरुषतन्त्रा। पुंतन्त्ा चेत्, न विद्या कर्मवत्। न च विद्याभ्यासो मानं विना। न च विद्याफलं तदभ्यासात् घटज्ञान- फलवत्। विद्यार्थमन्यदभ्यस्यते, न तु विद्या साक्षात्। विद्या चाग्रहमेव नुदेत्, न तु तज्जं भ्रमादि साक्षात्। सर्वस्य च जनिमतोऽनाद्यग्रहं विना नान्यज्जन्मस्थित्यादि- कारणम्, अन्यस्यानात्मनः कार्यत्वादात्मनश्चाविकारि- त्वादित्यादेरर्थम्योक्तत्वात्, जौवन्मुत्तेश्र दर्शितत्वात्।

स्फुरणत्; ततश्च भ्रमानिष्टेरन्यथा अ्रमुक्त्ते, अन्य- मोहतज्जादेरसंस्कार माचत्वात्, अन्यथा गुरोस्संस्कार- वेगक्षये तत्क्षयात् गुरुणा सह सर्वमुत्त:, न गुरुर्विद्वान् मोहदुःखादिमन्तं शिष्यं पश्येत्। सोऽपि न गुरुम्, तस्याशेषाविद्यातत्कार्यदाहात् ब्रह्मभूतत्वात्। ब्रह्मराश्च गुरुं विना अदृष्टेः, दृष्टौ च मुक्तिविद्यासिद्टेः गुर्व- पेक्षाभावादशिष्यत्वात्। अतो नामोही अन्यमोहि- मोहादि पश्यतौति तेऽयुत्तम्, गुरुशिष्यासंगतेविद्या- मुत्त्प्राप्तेः। पश्येचेत्, मुक्तावपि तदृष्टेरमुक्रिरुक्ता। अतोऽन्यमोहादिकल्प'ना व्यर्था, व्यर्थेति च न सा कार्या ॥ २१ ॥ त्वन्मोहकल्पितं कृप्तेर्नान्यमोहेन कल्पते। नान्योऽन्यमोहजं विद्यान्मोहोऽन्योऽतोऽपि निष्प्रमः॥।२२॥

1 CDE (० हगामे०)। 2 C (.ना न जन्म०)। 3 CD (.मोही मो०)। 4 B (.नान व्य०)।

इषसिद्धिः। [ VI. 22-

कथं 'च सन्नपि मोहस्तेऽन्यमोहतज्जादिभाने हेतुः। तम्य कल्पकश्चेत् त्वन्मोहः, तस्य अ्रन्यमोहतज्जत्वहानिः। त्वन्मोहजत्वं च त्वन्मोहकल्पितत्वादितरत्वन्मोहकल्पितवत्। क्वृप्नत्वाच्च नान्यकल्प्यत्वम्, अन्यथा अनवस्थानात्। कल्पितं च नान्य कल्पकमितरकल्पितवत्। न च त्वन्मोहोऽन्यमोहादिबोधकवत्, अमानत्वात्। अमेयश्रोक्तो मोहः। स मोहो मोहमेयश्चेत्-न, समत्वात्। अभातो- डमानत्वात्, अस्वरुक्काच्च मोहस्य। स्वरुत्केऽमेयत्वं च। मन्मोहो मन्मेयश्चेत्-अन्योऽपि त्वन्मेयस्वत्संबन्धी च, ते भानान्मोहत्वाच्च। तथा तत्कार्यमपि, त्वन्मोहकार्यवत् मोहकार्यत्वात्ते भानाच्च। अत एव त्वन्मोहकार्य च तत् दतरवत्। न चान्यमोहजमन्यददश्यं सिद्धं मे। स्वमोहकायं स्वदृश्यमिति तेऽपि सिद्म्। अरतस्सर्वमोहकार्यं स्वमोह- कार्यं स्वदृश्यत्वान्मोहकार्यत्वाच्त इतरवत्। जडत्वात् कार्यत्वाद्दा मोहकार्यम्। अतः कार्येणाप्यन्यो मोहः तत्कारसं वस्वन्तरं वा नानुमेयम्। न च कारगो- जभाति कार्य भाति मृदौव घटादि। न चान्यमोहा- दयमिद्वावन्यो मूढस्सिध्येत्। अतोऽन्यो मोहस्तद्वान् तत्कायं च निष्प्रमाणकम्। अ्रतोऽन्यमोहादि भाति चेत्-स्वमो हे नष्टेऽपि तद्भानादमुक्ति:, स्वमोहस्य तद्भावभानहेतुत्वादिति सक्तम् ॥ २२ ।।

1 BCD (च न म०)। 2 E (०fि ते मो०)। 3 CI ( · कल्पित० )। 4 BC (अयक्का०)। 5 C (०त्वाद्दा)। 6C (·द्वा तन्मो०)।

-VI. 23] वविद्याश्रयः। ३३७

त्वन्मोहभातं तेऽन्येषां मोहैस्तेभ्यो विभाति चेत्। त्वद्िया सर्वमुक्तिम्स्यात्तन्नाशे तेऽपि नान्यथा ॥२३। यत् मोहकल्पितं मे भाति तदेवान्यमोहैः कल्प्ते तेभ्यश्च भाति, अतोऽसाधारगस्य मन्मोहकल्पितस्य मष्टस्य चाभावात् पूर्वश्रोकोक्तानुमानद्ृष्टान्ताभावः। बहुमोह- कल्पितं बहुदृष्टं चैकमस्ति इन्द्रजालमरौच्युदकद्विचन्द्रा- दौति चेत्-तत्किं त्वन्मोहकल्पितं सर्वं त्वड्िया नश्यति, उत न। नाशे त्वन्मुक्तौ सर्वमुक्ति:, त्वद्वियैव सर्वमोह्- तत्कार्यनाशत्; अन्यथा न तेऽपि मुक्ति:, सर्वस्यानाश- त्प्रागिव। ननु बहुमोहकल्पितं द्विचन्द्रादि एकधिया नष्टं तदेवान्येषां तिष्ठति-तन्न्र, नष्टस्य स्थित्ययोगात् ; अ्र्न्यथा यस्य नष्टं तस्यापि तत्तिष्ठेत्। न चैतदृष्टत्वेनोपपन्नम्। न हि मोहभेद: तत्कार्यैक्ं तस्य युगपतस्थितिनाशौ तटष्टर्भेदश्च मानदृष्टस्सन्। सत्यम्-तथापि लेोकमिद्:, मायादिद्दशां मंवादात् ; लोकमिद्श्च दष्टान्त इति

त्तस्यैकमोहजत्वमिद्वेरन्यस्यापि तथात्वप्राप्तरमयादावप्येक- स्यानेकमोहजत्वाद्यसिद्विः। मंवादस्तु तन सर्वेषामेकरूप- भ्रमोत्पत्तेस्तन्निमित्तशोकमोहहर्षादिमंवादवत्। तन्र चैक- मोहिकल्पितत्वासिद्वेरन्यमोहिमोहानां स्थितौ तत्कार्य- स्थितिस्स्यात्। तेऽपि यत कल्पिताः खप्ने न तन् ते तत्कार्य वा तिष्ठेत्तद्वेतुमोहक्षये। अतो द्विचन्द्रादेरेक-

1 CD ( ० भेदत०)। 2 B (.द्रषट्भे०)। 3 BC (संपादा०)। 4 D (.षां च वि०)। 43

३३८ इछ्सिद्धिः। [VI. 23-

स्यानेकमोहजत्वं स्थितिनाशौ च युगपदमिडौ। ततश्र मर्वपुंमोहजमेकं चेत्-एकस्य धिया सर्वमुत्तिर्वः, सर्वबन्ध- प्नयात्; नान्यथा एकस्यापि-तदक्षयात्, एकस्य युग- पद्धावाभावायोगात्। योगेऽपपि ज्ञानं दथा, प्रार्गाप तद्योगादित्युत्त्तं युक्तमेव । २३।। किंच- त्वन्मोहजाश्चेत्सवेऽजार्वन्मोहे ज्ञानतो हते। न स्युस्तेऽतो न तन्मोहास्मर्वरमुक्रिस्तदा न किम् ॥२४। अन्यमोहितन्मोहानां भावे तत्कार्यभावश्शङ्कोतापि। यदा तेऽपि त्वन्मोहजत्वात्त्वद्विया त्वन्मोहे हते न स्युः, तदा कुतस्तत्कार्यस्थित्याशङ्का। अतस्वड्िया सर्वमुक्तिरेव, अन्यथा न ते धौर्मोहनुत्स्यात्। सर्वस्यानात्मनस्सर्वात्म- माधाररये च साज्यादिपक्षदोषास्वत्पक्षेऽपि स्यु:॥२४॥ नैकमोहक्षये मुक्तिर्यद्येकस्सर्वमोहजः । अभावात्सर्वमोहानां मुक्तिश्चेत्सर्वमुक्तता॥ २५॥ नैकमोहजमेवान्यमोहजं ब्रूमः, उत्तदोषप्रमङ्गात्; किं त्वेकैकं सर्वमोहजम्। बहनां हि द्रव्यैः क्रौतं पक्कं च तेषां स्वं भोज्यं च, एकद्रव्यलोपे च तस्य न तत्वं भोज्यं च- एवमत्रापौति चेत्, तन्न्न ; सर्वमोहजमेकमोहजमेव, मोह- जत्वादेकस्य भानाच्च एकमोहजस्वप्नार्कसुष्यादिवदित्युत्त- त्वात् ; अन्यमोहजस्यान्यदश्यस्य चासिद्वत्वादन्यमोहत- ज्जानां चान्यदष्टानां तं प्रत्यसिङ्वेः ; जडस्य चामोहित्वा- दजडस्य चान्यादृश्यत्वादन्यत्वासिङ्केः । अन्यदृश्यत्वे च घट- वज्जडत्वादन्यमोह्यसिद्वौ तन्मोहाद्यसिद्वेश्च। अपि चैंकैकं

-VI.27] वविद्याश्रयः।

सर्वमोहजं चेत्-नैकमोहक्षया देकोऽपि मोहजोऽएमाचो- पि नश्येत्, तद्मेतुसर्वमोहाक्षयात्। अतस्सर्वामुक्तिरेक- मोहक्षयेऽपि। सर्वमोहात्मनो हेतोरभावान्नाशश्रेत्, मर्वनाशात्सहैव सर्वमुक्ति:। मोहोऽप्यन्यमोहकल्प्श्चेत्, न ततस्थितौ नश्येत्। अतः कल्पनायामिव नाशेर्ऽपि अन्योन्याश्र यत्वात् नैकोऽपि नश्येत्। त्रकल्पश्चेन्नान्य- मोहोऽन्यस्य भाति, तन्मोहाकल्पितत्वादतन्मोहत्वाच्च; अन्यथा स्वमोहक्षयेऽपि अ्रन्यमोहतज्जभानादमुक्तिः, बन्धात्मनैव तद्भानात्। अत उत्तन्यायेनैव त्वदुक्तदष्टान्त- दार्ष्टान्तिकवैषम्यं सिद्म् ॥ २५॥ एकस्य मोहे नष्टेऽन्यो मूढो न स्यात्तवाप्यतः । कल्पिताज्ञत्वपक्षेऽ्पि गुरुशिष्यस्थितिः कुतः ॥ २६॥ उक्तन्यायेनैकस्य मोहे नष्टे अन्यमूढासंभवादविद्या- कल्पितानामविद्येत्यस्मिन्ननयेऽपि पक्ष त शिश्रयिपिते गुरु- शिष्यमुक्तामुक्तस्वर्गौतरादिव्यवस्था न स्युर्भवतोऽपि ॥ २६॥ अत उपसंहरति- अतोऽविद्याऊतं बन्धं विद्यया हन्तुमिच्छता। एष्टव्या ब्रह्मणोऽविद्या न तया कल्पितस्य सा॥२७॥

।। दति श्रौमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रौमदव्ययात्मभगवत्पूज्यपाद- शिव्यस्य विमुक्रात्मभगवतः कताविष्टसिद्धौ षष्ठोऽध्यायः ॥

1 CD (० यत्वं नै० ) । 2 (DE ( ब द्धात्म ०)। : BC ( ·fप्िश्रिषि०)। 4 B (·मदव्य०)।

थ सप्तमोऽध्यायः।

अथेदानौं सर्वे द्वैतिन आहु :- नन्वेक एव चेन्मोहाद्वध्यते मुच्यते धिया। बोधे जातेऽम्य कश्शिष्यो मूढे जाते तु को गुरुः॥१॥ ऐेकात्यपक्ष आ्रात्मानात्मविद्याविद्यागुरुशिष्य मुक्तामुक्त- स्वर्गौतरादिव्यवस्था न स्युरित्यर्थः ॥ १ ॥ नर्ते विद्या गुरुं तेऽपि श्रुतेराचार्यवानिति। मोहाभावाङ्गरोस्सर्वं मोहादस्ौति नोत्तरम् ॥ २ ॥ न चात्मन्ञं गुरुं विना श्रुतिन्यायादेरेवात्मविद्या तेऽि स्यात्। कर्मविद्यापि ह्याचार्यापेक्षा, किं पुनरात्म- विद्या। कञ्चैकात्ये श्रुत्यादिः। स चेल्ोकप्रसिद्या त्रस्ति, गुरुश्च तथा। 'आचार्यवान्पुरुषो वेद,' 'आचार्याद्वैव विद्या' इत्यादिश्रुतेश्च। मोहकल्पितं गुरुश्रुत्यादि सवें

श्रुत्याद्यसिद्वेस्तद्विद्यादित्सया अप्रत्तेः; अन्यथा सवें म देव स्यात् ॥२ ॥ कथम्- विद्वानेव गुरुस्सोऽपि पश्येच्चेन्मूढमस्यसौ। न चेत्पश्यति कं शिष्यान्न चाभासमुपेक्ष्य तम्॥३॥

1 BCD ( ० ष्यमुक्तख०)। 2 CD (सदेव)। 3 B (० च्यतः)।

-V1I.9] द्वैतवाद: । ३४२

तथाहि- न ह्यब्धौ बहुभिम्साधें सवप्ने मग्नः प्रबोधकः। उत्तौर्गोऽमूढ उद्दतुं तान् स्मरन्नषि नेहते ॥ ४ ॥ ब्रह्मैवाहं न मंसारी न चान्योऽस्तौति पश्यतः। चित्राभं शिष्यसंघं च न न्याय्यं शासनं तथा । ५।। न चात्मानं कल्पितभेदं शास्ति। कथम्- निश्चिन्वन्नात्मनो मुक्तिं स्वमुत्त्ा चान्यमुक्तताम्। अ्रमुत्तंमन्यमप्यन्यं कस्माच्छिष्याद्वितो गुरुः ॥ ६॥

मन्मुत्तयैवामि मुक्तस्वं मा यत्नं कुरु मुक्ये ॥७॥ आत्मन एकत्वादनात्मनश्चामुत्ते :- एकमुत्त्ा जगन्मुत्तिं ऋृखन्मुक्रिं गुरोर्द्ढाम्। किं शिष्योऽपौहते मुत्तेरदृध्या चेत्तदापि किम् ॥८॥ गुरोमुत्तिं श्रुतवतोऽप्यात्मनो 'मुत्तदृष्टेः तदर्था ईहेति चेत्, न सा युक्ता; आत्मनो मुत्तदृष्टेरेवात्मैक्यादगुरो- रप्यमुक्तिनिश्चयान्न कस्यापि मुक्तिरस्तौति तदर्थेह्ोपरमस्य युक्तत्वात् ॥८॥ किंच- कस्य चिन्मुक्तिरासौच्चेदैकात्ये कस्य संसतिः। न चेन्मुत्तौ भविष्यन्त्यां मतौ वा कस्य निश्चयः॥। ददं तावदैकातम्यवादो प्रष्टव्य :- किमनादौ काले कस्यचिन्मुक्रिरासौन्न वा। न चेत्सा आसौत् नास्ति च,

1E (·घतः)। 2 CD ( · मुक्तदृ० )।

३४२ इषमद्धिः । [VII.9-

मा भविष्यतौत्यच का आशा। तङ्चेतुर्विद्यापि नासौच्चेत्, तस्यास्तत्सामग्या वा भावित्वे का आशा। नासौच्चेद्विद्या- न भविष्यत्येव सा, गुरुमंप्रदायाभावात् ॥ ८।। तस्मादयुक्तमैकात्यं ज्ञानाज्ञानाव्यवस्थितेः। गुरुशिष्याव्यवस्थानान्मुक्तामुक्ताव्यवस्थितेः ॥१० ॥ अतः पुंभेद एष्टव्यो द्वैतं च परमार्थमत्। तद्भावे गुरुशिष्यादिव्यवस्था युञ्यते यतः ॥ ११ ॥ उच्यते दोषतो नास्मान्मुक्ति: पुंसु बहुषपि। दष्टेष्वैकात्यमेवातो न्याय्यत्वाद्भ्युपेयताम् ॥१२॥ कथम्- यद्येककल्प एकोऽपि जो मुच्येत तदा जगत्।

तथाहि- एकैकापचयो येषां बहनामपि तत्क्षयः। दष्टः क्रमेण माषाणं भिन्नानां नाप्यनन्तता ॥१४।। न तेषामन्ञातसंस्त्वादानन्त्यम्। यतः- यद्यपि ज्ञायते संस्या नास्माभिर्गणितत्ञवत्। ईश्वरो वेत्ति तत्संस्थां न चेत्सर्वज्ञताहतिः॥१५। न चासङ्त्वं भिन्नत्वे घटादिवत् ॥ १५॥ किंच- भेदे घटादिवज्जाद्यमनात्मत्वं च सज्यते। पुंसां पत्युश्च जन्मैवं गुणानां च ततः क्षयः ॥ १६॥

1 CD (• तु वि०)। 2 CD (पुंच)।

-VII. 18] देद्दात्मवादः। २४३

भेदे न वस्तुत आनन्त्यम्। अत एव जनिमत्वान्न कालतोऽपि। तथा देशतोऽपि, भिन्नानामेकदेशत्वादृष्टेः । श्लोकार्थस्स्पष्टः ॥१६॥ आद्यन्तवत्वान्मायैव ज्ञाश्र वो रज्जुसर्पवत्। बन्धमोक्षौ तदा कस्य पुंभेदोऽतो न युक्तिमान् ॥१७। अचाहुर्बाईस्पत्या :-

देहाद्येवास्ति दष्टत्वान्नात्मा मुक्तिश्च नेति चेत् ॥१८।। भवद्धिरेवोत्तैन्यायैर्भेदेऽमेदेपि पुंसां मुक्तरयोगात्, देहघटादेरेव प्रत्यक्षेण दष्टत्वात्, देह एवाहं मनुष्य इत्यात्मधौद्ृष्टेः, ततोऽन्यस्यात्मनोऽदष्टेः, तस्य च भेदे

अभेदे देहस्यैवात्मत्वात्तवैवाहंधौदृष्टेः, तस्य च नत्वात्, जञेयत्वेऽपि अन्यतज्न्ादृष्टेश्च, तज्नस्य चान्यजयत्वे चानवस्थानात्, अज्ञेयत्वे तस्यासिङ्गे:, नेयस्य च जत्वयोगाद्वैत्यात्मवत्, अद्दैतिनोऽपि अदष्टैकात्यमिद्वावविशेषादनन्तात्म सिद्धि- प्रसङ्गात्, आत्मनो द्रष्टव्यत्वात्, तस्य च देहादन्यस्या- दृष्टत्वात्, देहस्य च दृष्टस्यापि द्रष्टत्वाविरोधात्, तस्यैव च द्रष्टृत्वप्रतौतेस्तस्यैव द्रष्टुरात्मत्वात्, देह्यादेरेव च हष्ट- त्वात् तस्यैव च सत्वाद्रज्जुसर्पवदबाधादमायात्मत्वात्, सर्पस्येवासर्पर ज्जुवन्निर्भेदाजन्मादृश्याभृतभौतिकस्याश्रयस्य

1 BC (जाश्पो०)। 2 ( (०त्वादिप्र०)। : D (तस्य तम्यान्य०)। 4 CD ( ० त्मप्रसि० )।

३४४ इछसिद्धि: । [VII. 18-

देहादेस्सर्वस्य मायात्मत्वे अभ्युपेयत्वात्तस्य चासिद्धत्वा- हंहादेर्मायात्मकत्वासिद्टे: सत्त्वमेव। मायायाश्च सत्त्वे तदात्मना सत्त्वम्; अमत्त्वे न तदात्मता देहादेः, सत्त्वेन भानात्। तस्मादेह्ाद्येवास्ति, दष्टत्वात्; नान्य आरात्मा, तस्याद्ृष्टत्वात्। न च तस्य मुक्ति:, भवद्भिरेवान्योन्यपक्टां दूपर्या्गर्दूपितत्वात्। अतोऽस्मन्मतानुसारेश वेढोऽपि नेयः। म च कार्यार्थः। ध्वनेस्तचैव व्युत्पत्तिस्तज्जैरिष्टा न तुभूते। म चेत् कार्ये द्विजानां मानम्, किमन्येनात्मना। फलं च तेषाम्। न ह्यकर्तु: फलम्। तदुक्तम्-'अगिहोचं चयो वेदाः' इत्यादि। अतो नेष्टमिद्िर्व दति ॥१८॥ अचोच्यते- मैवं भेदस्य मायात्वान्माय्यात्मैकोऽस्यबोधटक्।

देहाद्येवास्ति, दष्टत्वात् ; नात्मा मुक्तिश्च, अ्दृष्ट- त्वात्-दत्येवं मा वोचत, सर्वस्य भिन्नस्याद्यन्तवत्वाद्रज्जु- सर्पवन्मायात्मत्वात् तन्मायाश्रयैकादृश्याजन्मानाद्यनन्ता- त्मनोऽभ्युपेयत्वात्। न च भेदोऽबाध्यः, अनुमया बाधित- त्वात् द्विचन्द्रादिभेदवत्। न च भानानिट्टत्तर्भेदस्याबाधिका अनुमा, अनुमाप्तोत्तादिबाधितमेदस्यापि द्विचन्द्रादे-

अबाध्यं तेनेति चेत्, सिद्धमनुमानादेर्मानत्वम्। न ह्यनु- मानेनाबाध्यमित्येतत् प्रत्यक्षम्, ततोऽनुमानेन तत्साध्यम्। न चामानं साधकम्। अतस्तत् मानं तेर्ऽप। न मे तत् 1 CD (०त्यत्तेः) । 2 CG (वोचः)।

-VII. 19] देहत्मवादखडनम् । ३४५

मानम्, तव तु स्यात् ; अतस्तेन तव प्रतिपत्तिरिति तेन त्वया व्यवहरामौति चेत्, एतच्च कुतोऽज्ञायि। त्वद्वाक्यादिति चेत्-तर्हि मद्ाक्मपि ते मानम्, अज्ञातार्थबा धकत्वा- दक्षजवत्। तदर्थश्च सत्यः प्रत्यक्षार्थवत्। अतोऽनुमानस्य मानत्वं सिद्दम्। मद्दाक्यमपि चेन्मानम्, सुतरां वेदो मानम्। अतो मत्पश्नस्मिद्वः, त्वत्पक्षश्र हतः। त्रथ अमानं ते मद्ाक्यम्-तच्चेत्ते न बोधकम, न मया वादो युक्त्तः। बोधकं चेत्, बुद्धस्य उत अबुद्स्य। बुद्धस्य चेत्, त्वया उत मया। त्वया चेत्, तेऽनक्षजमपि मानम्। न हि 'अनुमानं मे प्रमागम्, तेन मम प्रतोतिर्भवति' दत्ययं मद्दाक्यार्थस्ते प्रत्यक्षः। म च त्वया ज्ञात उक्तः। न चेद्गुद्स्वया किं तु मयैव-तदापि मद्दाक्ं ते मानम्, अबुद्धबोधकत्वाद्दाधासंभवाच् मन्मानमूलत्वाच्च मद्दाक्स्य। त्वद्धान्तिमूलं त्वद्वाक्यम्, तदर्थे ते मानासंभवादिति चत्-एवं चेज्जानीषे नानुमया मया वादस्ते युक्तः, तस्या मद्ोधकत्वस्यासिद्देस्ते मद्दाक्यादन्यतश्चामिद्वेः। कथं चामानं ते मद्दाक्ं बोधकं चेत्। न चेत्, कथं तत् भ्रान्तिमूलं निश्चितम्। न हि तदर्थोऽन्यतस्ते सिद्ः। अतो न तच्र मानासंभवधौः, ययास्य भ्रान्तिमूलतां वेत्सि। सिद्धं चेत्, नतराम्। न हि मानसिद्धे तदमंभवः। भान्त्या सिद्धश्चेत्- त्वद्भान्त्या चेत्, नासौ मद्चोऽर्यः। अरतस्तन्मानासंभवेऽपपि न मद्चो भ्रान्तिमूलं स्यात्। मद्दान्त्या चेत्सिद्वः, म कथं ते सिद्धो महचोऽनुमां वा विना। न हि मद्धान्तिस्तरदर्थो 1 BCD (० धत्वा० )। 2 CD ( तद्भा०)।

३४६ इषमिद्धि:। [VII. 19-

वा ते प्रत्यक्षः । मद्निरा चेत्तं वेत्सि-सोरऽर्थस्सत्यः, सा च मानं ते। पुंगिरा-एवमयं पुरुषो वेद विवक्षति वा- इति धौस्स्यात्, न त्वेवमर्थ इति। अतस्तन्मानासंभवधिया तद्धान्तिमूलता निश्चौयत इति चेत्-तर्हि सत्यमसत्यं च भृतं शब्दाद्वेत्सि। अरतो भृते म व्युत्पन्नस्ते, अ्रन्यथा विवक्षा देरप्यबोधकत्वाच्छाब्दव्यवहारलापः पुंमाम्। अरतो मानमूलं स्वतन्त्रं वा अबुद्दबोधकं वचो मानमेव सर्वेषाम्, अन्यथा विवक्नार्द्या अतस्ते न विदुः। तच ह्यनपेक्षपशब्दो मानं तेषामपि। कथं च त्वया वक्तृविवक्षादिशब्दाज्ज्ातं भ्रान्तिमूलत्वं वा तदर्थे मानामंभवे। न हि स्वविवक्षा- वेदनभ्रमार्द्याि तेऽक्षजगम्यम्, रूपादिहौनत्वाच्चक्षराद्य- गोचरत्वात्। न च रूपादयो विवक्षा देस्स्वरूपम्, तद्विषय- त्वात्। न चैकस्य विषयविषयिभावो घटादिवत्। न च चक्षरादेरन्यत् रूपादिहीनवस्तुबोधकं करं तेऽस्ति, अदृष्टत्वादरू पादिमद्दस्त्वभावाच्च। भृतचतुष्टयतत्कार्यमाच- वस्तुवादिनस्सर्वस्य भौतिकत्वाद्रूपादिमत्त्वच्चक्षरादिवेद्यं विवक्नाद्यपौति चेत्, अन्यविवक्षादेरपि तद्रूपादिवत्प्रत्यक्ष- त्वात्ते वाक्यं व्यर्थम्। अतः स्वविवक्षाद्यपि नाक्षवेद्यम्। उत्तं चामऊत् मातृतत्संबन्धिना मानामेयत्वमनव- स्थादिदोषोत्ता। अतो देहश्रेन्माता, न तेन तदीयेन वा स्वयं स्वकया वा मेया। अतो न चैतन्यस्यापि तदौयत्वे अस्ति मानं रूपादिवत्। अतः स्वदेहा-

1 BCD ( विपक्षा०)। 2 CD (० देशात्मि०)।

-VII. 19] देहात्मवादखरड़नम्। ३४५

देहस्य घटवत्। अतो देहस्य मातृत्वे न किंचित्ते सिध्येत। चैतन्येन सर्वें भातौति चेत्-तदपि देहस्य चेत्, न तेन म तदौया रूपादयोऽन्यदेद्दघटादयश्च भान्ति तद्रपा- दिनेव। अतश्चैतन्येन चेत्स्वं भाति, न तस्यान्यो धर्मो धर्मो वेत्यभ्युपेयम्। अर्रतोऽस्य विक्रियान्यसंबन्धामिद्देस्तत् कूट स्थमद्वितौयं च। अतोऽस्यान्यथाभावो 'माययैव। माया- मायायाश्रामेयत्वात्। मानवत्वे च तयोस्सत्यत्वादात्मवत् मायातत्संबन्धत्वहानिः। त्तो मायामंबन्धो मायामंबन्ध एव। प्रपञ्चितं चैत- त्पुरस्तात्। अतो माय्यात्मैको मयेष्टस्सिद्ः । अती देहा- देराद्यन्तवत्त्वादिना उत्तस्य मायात्मत्वस्य नासिद्िः। अनु- मानादि च मानं तेऽपौति साधितं त्वत्प्रटत्त्यैव। तरपिच यदि नाम स्वविवक्षादि तेऽमिद्म्, कथं ते अ्न्य- विवक्षादि सिद्धम्। दृष्टायं विवक्षन्नन्यस्मे वाक्ं प्रयुञ्जे। अतोऽन्योऽप्येवमिति वाक्यप्रयोगादेव तदर्थज्ञान विवस्, तन्मानासंभवे च भ्रान्तिमूलतां तद्दाक्यस्यापि मद्दाक्यस्देव जान इति चेत्-तर्हि अनुमानार्द्याप मानमिष्टम्, वाक्य- लिङ्गेन तद्दकृज्ञानाद्यनुमानात्। न चैतत्प्रत्यक्षमिद्म्। अभुत्तपौतान्नपानादेः क्षुत्तृडादिनिटटत्तेर प्रत्यक्षत्वा त्तदर्थ- प्रषृत्त्ययोगान्न ते जौवनमप्यनुमानाद्यनिच्छतो युक्तम्। यदुक्तमदर्शनादात्मनो मुत्तेश्चाभाव इति-त्रदर्शनाज्ञे-

1E (मायैव ।)। 2 CE (दृषटाथं)। 3 C (अतान्यो०)। 4 BCD ( · विपक्षे)। 5 BCDE (भुक्तपो०)।

३४८ इषसिद्धि:। [VII. 19-

दभावः, देहादेरप्यभावस्मुषुप्तादौ। पश्चाद्दर्शनात् भाव- श्चेत्-न, असतो दर्शनायोगात्। दर्शनाच्चेद्भावस्स्यात्, दर्शनभावयोरन्योन्याश्रयता। अदर्शनमभावस्य बोधकं चत्, मानान्तरमिष्टम्। कारकं चेत्, तन्मानं किम्। नादर्शनाभावतत्संबन्धानां प्रत्यक्षं मानम्, देहवत् सत्त्व- प्रमङ्गात् अरूपादिमत्त्वादभौतिकत्वाच्च। तेषां भौतिकत्वे च मत्त्वं देहादिवदेव। अतस्तत्सत्त्वेऽपि नात्मनोSस्वं देहवत्, अन्यथैकमेव मत् स्यात्। अदर्शनमस्फुररं भावानां तत्कथं भाव इति चेत्-नाभावोर्डपपि, अदर्शना- दभाव इत्युक्त्तेः। अतो न भावाभावमानाभ्यां तन्मेयम्। प्रपञ्चितं चैतत्पुरस्तात्। कथं च ते अदर्शनं भावानां मिद्म्। न हि जडानां सिद्वावसिद्वौ च तत् तेषां सिध्येत्। अतस्तच्चेत्सिड्ं ते, स्वयंप्रभस्यैव तत् तेनैव च सिद्धं त्वयाभ्युपेयम्। तस्य ज्ञानान्निदृत्तिश्च ; अ्न्यथा ते शास्त्र- कति्व्यर्था, जौवनं च ते न स्यात्। तदेव च बन्धकारगम्। अत आत्मनो ज्ञानात्तन्निटत्तेर्मोक्ष उपपन्नः। देहादिस्तु अज्ञानजत्वान्नाभूदस्ति भविष्यति चेति सिड्म् ॥ १६ ॥ सुखदुःखे तदौहे च स्वभावाद्यस्य वादिनः। किं तस्य शास्त्रक्रियया स्वभावो हौयते न हि॥२० कथं च प्रासिनां सुखदुःखादिवैचित्ं अदष्टवदनेक- देहयोग्यनाद्यात्मानं विना। स्वभावेनैव चेत्मुखदुःखादि, सदा स्यात् अग्रेरिवौषयम्। अतस्तत्प्रेस्साजिह्ासाभ्यां प्रषृत्तिर्न स्यात्। सापि स्वभावश्चेत्, सदा स्यात्। याव- ट्रव्यं द्रव्यमपि भवनस्वभावं चेत्, सदा भवेत्। न चेत्,

-VII. 20] ३४६

न जातु स्यात्। उभयस्वभावं चेत्, सदा द्वैरूप्यम्। न चेत्, न जातु। स्वभाववादिनश्शास्त्रक्रिया च व्यर्था। नादष्टोत्तरथ मच्छास्त्रम्, किंतु तदभावात्क्रेशो न कार्यः पुंभिरिति-तदापि नार्थवत्। पुंसां क्रेशक्रिया स्वभाव- श्चेत्, अनिटृत्तेः । नतरामन्यथा न खं खादयेदितिवत्। मम स्वभावशशास्त्रक्रियेति चेत्, मदा स्यात्। न चत्, न स्वभावः । स्वो हि भावः स्वभावः स्वरूपमित्यर्थः । न चागमापायि स्वरूपं पुंसः वस्त्रादिवत्, अन्यथा तदा- गमापायाभ्यां प्रागृध्व च सोऽपि न स्यात्। त्र्रस्ति चेत्युमान, नास्यान्यत्सरूपम्; अन्यथा तदपि नाग- मापायि स्यात्, पुंवत्तस्य स्थितत्वात्। अतस्ते शास्त्रक्रिया स्वभावश्चेत्-तस्यास्वया सहैव जन्मस्थितिनाशाः, नान्यथा। अतस्वत्पिचैव सापि कार्या त्वत्स्वरूपत्वात्। त्वत्क्रियावत् तत्क्रिया च तत्ख्वभाव श्रेत्, तत्पिचैव कार्या। एवं तस्य तस्य तत्पिचैव कार्यत्वात् तत्स्वभावत्वात्पितभावे पुचाभावात् त्वं चाद्य न स्याः। पितृभाव एव पुतरभावात् पितादिवत् त्वं च पूर्वमेवामीः, नाद्य। पिचमेदे पुचस्य पितृपुनव्यवहारः तथा कार्यकारसव्यवहारश्च ते न स्यात्। त्वं चेद्द्या मि-त्वत्पिचादयश्चाद् सन्ति, अ्भेदात्। अतस्वमनादिरनन्तञ्च। अतो देहात्मवादेऽप्यात्मा अनाद्यनन्तस्सिद्वः । कूटस्थोऽत एव च। तथा सर्वं वस्तु। अतो नात्मसंबन्धादन्यवस्तुसिद्ि:, नापि च स्वतः।

1 BE (सो)। 2 CD (स्ितित्वात्)। 3 C (त्वत्कि०)। 4 BCD ( ०सत्पि०)। 5 BC (• दासो:)।

३५० इछसिद्धिः। [VII. 20-

तमिद्वस्वभावस्य च सिद्ययोगादात्मा एक: कूटस्थोऽद्दय- स्सिद्वरस्वभाववादिनोरऽपि। अतो मयेष्ट आ्रत्मा मुक्तिश्च मिद्वा॥ २०॥ बहुधपि पुंस्विष्टे घेकस्मिन्कल्य एकस्य मुक्तावप्यतौत- कल्पानन्त्यात् मर्वमुक्तर्नाद्य गुर्वादिव्यवम्था वस्स्यादित्युत्तं 'उच्यते दोषतः' दत्यादिना। पुनः 'भेदे घटादिवत्' इत्यादिना पुंभेदस्यान्याय्यत्वात् एकात्यमेव न्याय्यमिति प्रपश्चितम्। तदेवोभयं प्रकारान्तरेखह उत्तरग्रन्थेन- पुंमां विभुत्वे मर्वच सर्वेपां मंनिधेस्सदा। ज्ञानकर्मादि तुल्यं स्यात्तद्वेतुश्चाविशेषतः ।२१॥ पुंसां शरौरपरिमासत्वे परिच्छेदादनित्यत्वाद- माचत्वे च सकलदेहव्यापिवेदनायोगात् विभुत्वमिष्टम्। अतस्सर्वच मर्वेषां मंनिधानात् सर्वकार्यकरणमंघातेषु भवत् कर्मज्ञानसुखदुःखादि तद्देतुश्च मर्वेषां तुल्यं स्यात्, अविशेषात्। न चेत्, न कस्यापि। ननु आत्मनो विक्रिया गुखा वा ज्ञानप्रयत्नसुखादयो देहादिनिमित्ता अप्यात्मसमवायिन एव, ते कथं सर्वात्मसाधारणास्स्युरिति चेत्-तन्न, नित्यस्यानित्यगुराविक्रियायोगादनन्तरमपि निरूपितत्वात्। आरत्मसमवेतत्वे च आत्मना अज्ञयत्वं चोक्रम्। नयाश्च त इष्टाः। आरत्मसमवेतत्वेऽपि ते सर्व- पुंसां पृथक्पृथक तुल्याः सहैव स्युः, तद्देतोस्सव्यापारस्य दे हा देस्तुल्यत्वात् भानोरिव रूपदर्शनादि: ॥ २१ ॥

1 BCDE (०त्मा सिङ्ध:)। 2 BCD (पुंस्वि०)। 3 C (· छम्प्येक०)। 4 CD (गुगो वा)।

-VIT. 23| द्वैतवादखरड़नम्। ३५१

कर्मादिहेतुर्देह्यादिस्तस्यैव स्यात्स यत्कृतः। इति चेत्कर्मदे हाद्यो स्वत्वे तेऽन्योन्यसंश्रयः ॥२२॥ यत्कर्मज्ञानजं यत्सुखादि तत्तस्यैवेति चेत्-न, कर्मादे- स्तुल्यत्वात्। यत्कृतं यत्कर्मादि तत्तस्यैवेति चेत्-न। तत्कर्तृत्वमपि तुल्यम्, विशेषाभावात्। यद्देहादिक्वतं यत् तत् तत्कृतं कर्मादौति चेत्, देहादेश्च स्वत्वं तुल्यम्। यत्कर्मादिजो यो देहादि: स तस्यैवेति चेत्-कर्मादे- र्देहादेश्व तुल्यत्वात् एकस्य स्वत्वे अन्यम्य स्वत्वमिति अन्योन्याश्रयता, पूर्वपूर्वस्वत्व उत्तरोत्तरस्वत्वमित्यनवस्था वा। स्वात्माश्रयप्रयत्नजत्वात् कर्मादेम्ख्त एव स्वत्वा- न्नोकदोप इति चेत्-न, सर्वप्रयत्नजत्वात्तस्य सर्वपुंसां स्वत्वात्। एकात्मप्रयत्नजमेवेदं कर्म, देहान्तरेषु प्रयत्ना- दर्शनाच्छिबिकोद्दहनवदिति चेत्-न, एकस्मिन्नेव देहे सर्वपुंग्रयत्नसंभवात् त्वत्पक्षे देहस्य च तुल्यत्वात्। देहाद्यनपेक्षाच्ेत्प्रयत्नात् कर्मादि स्यात्, मदा म्यादित्य- मुक्तिः। देहमापेक्षत्वे च एकस्मिन्नेव देहादौ सर्वप्रयत्न- संभवात्तज्जं कर्मादि सर्वस्वं स्यात्। एकप्रयत्नोपेतादपि सर्वस्वदेहादेर्जातं सर्वस्वं स्यात्। अतः प्रयत्नस्य स्वत्वेऽप देहादे: कर्मादेरवा स्वत्वाभावात् स्यादेवोक्तदोपस्ते ॥ २२॥ नैकस्य पुंसो देहादिरुस्तोऽ्द्य स्वं न कर्म च। सर्वस्य 'नान्यतरस्वत्वं प्रामाएयं नान्यतो यथा ॥२३। ननु यत्कर्मारदेर्यों देहादिर्न तत एव स कर्मादि:, किंतु

1E (• हादाः)। 2 BC (तत्कतत्व०)। 3 CE (देश्दादि ख०)। 4 CDE ( नाप्यत०)।

३५२ इषसिद्धिः। [VII. 23-

अरन्यतो देहादेः, सोऽप्यन्यतः कर्मादेः। अ्रतो नान्योन्या- श्रयता ; नाप्यनवस्था, अनादित्वात् बौजाङ्करवदिति चेत्-अर्चेवं हेतुफलभावः कर्मादेर्देहादेश्च। न तावता स्वत्वं सिध्याति, एकस्यापि स्वतः स्वत्वासिद्वावन्यस्यापि स्वत्वामिद्वेर्मेरुप्ृष्ठगतानामिव बौजाङ्कुराणाम्। ब्रौह्यादा- वप्येकस्य बौजम्याङ्गुरस्य वा अन्यतरस्वत्वे सिद्धे अन्येषां तत्सिध्यति, न हेतुफलभावमाचात् ; अ्न्यथा त्रति- प्रसङ्गात्। अच त्वेकस्यापि नाय स्वतरस्वत्वं निरूपितं हेतु- फलभावं मुक्का। अतस्सर्वस्यान्यतरस्वत्वे अनवस्थानान्नैक- स्यापि स्वत्वसिद्वि: यथा परतः प्रामाएयवादिनां सर्वज्ञाना- नामेकस्यापि स्वतोऽनिश्चायकत्वान्न प्रामायसिद्िः। त्रन्यो- न्याश्रयता तु देहादिकर्मादिसंतानद्दयापेक्षया उत्ता ॥ २३। ननु व्यवस्थितं पुंसां देहादौ स्वत्वमौक्ष्यते। नान्यो वेत्यन्यदौयेन कर्मदुःखादिमान्न च ॥२४॥ अस्येतद्यदि पुंभेदो दृश्येत न तु दृश्यते। पुंसामदृष्टेस्तद्वेदो नाक्षैद्दश्यो न लिङ्गतः ॥ २५ ॥ ननु देहादौ स्वत्वं व्यवस्थितं पुंसां पश्यामः । न हि अन्यदौयेन देहादिना अन्यो वेत्ति करोति सुखौ दुःखौ वा भवति। अतस्तद्वेतौ च स्वत्वं व्यवस्थितमेवेति नोक्रदोष दति चेत्-स्यादेतदेवं यदि पुंभेदो दृश्येत। न तुम दृश्यते केनापि। पुंसां हि अक्षजादृश्यत्वात्तङ्वेदो न तदृश्यः। पुंसां तदृश्यत्वे अनात्मताज्ञत्वे स्तां देहादिवत्। नापि लिङ्गगम्य: पुंभेद: ॥२४॥ २५ ॥ 1 CDE (०f खत्वा०)। 2 CD (नाधः)।

-VII. 29] द्वैतवादख गड़नम्। ३५३

कथम्- पुंभेदलिङ्गसंबन्धे दष्टेऽदृष्टेऽपि नानुमा। व्यवस्थानुपपत्त्यापि न वेद्योऽन्योन्यसंश्रयात् ॥ २६॥ पुंभेदतल्लिङ्गयोस्संबन्धे दृष्टे पुंभेदस्य दृष्टत्वान्न सोऽनु- मेयः। अदष्टे नतराम्, लिङ्गामिद्वेः। न च देहादि- स्वत्वसुखदुःखादिव्यवस्थानुपपत्या पुंभेदो वेद्यः, पुंभेद- व्यवस्थासिद्योरन्योन्याश्रयत्वात्। अत एव न श्र्त्यापि, पदपदार्थभेदतत्संबन्धसिद्वो तत्प्ररत्तेः। नाप्यभावेन,

कर्मज्ञानव्यवस्थातो नेक्ष्यते न च युज्यते। स्वर्गौतरौ ते तौ न स्तां गुरुशिष्यौ सितासितौ॥२७॥ अतः पुंभेदासिङ्गे: कर्मज्ञानसुखादिव्यवस्थाया मान- युक्तिहौनत्वात् स्वर्गोतरगुरुशिष्य मुक्तामुक्तादिव्यवस्था भवतामेव न स्युः-मानं विना तदसिङ्के:, असतोऽभानाच् न तास्स्वप्नेऽपि वो भान्ति यतः ॥२७॥ नन्वव्यवस्था पुंभेदे त्वया मंपाद्ते बलात्। नास्मन्मता सा त्वत्पक्षे त्वयैवोक्ताभिदागिरा॥२८॥ नन्वस्मत्पक्षे स्वर्गोतरादेरव्यवस्था बलात्वयापाद्यते, न त्वस्म दिष्टा। त्वत्पक्षे तु त्वयैवोक्ता सा आ्र्रात्मा- भेदोत्ा॥२८॥ अचोत्तरम्- यथा भाति व्यवस्थेयं मयेष्टा निहुता कथम्। ऐकातम्ये सा विरुद्ा चेत्पुंभेदेऽपि तथोदिता ॥२६॥ 1 CDE ( ० मुक्कादि• )। 2 BCDE ( ० दिष्टार्थत्व०)। 45

इष्मिद्धिः। iVII. 29 --

यथा भातौयं स्वर्ग्यादिव्यवस्था तथैव सा मया इष्टैव । अतो नानिष्टा। न च निहुता। मा ऐकात्ये विरुद्धा, अतोऽनिष्टा निहुता च त्वयेति चेत्-द्वैतिनामप सा विरुद्वा उक्रा। अतस्तैरप्यनिष्टा निहुता च। अत- स्तत्कृतो दोपो गुणो वा यो मम स तेषां च तुल्यः। स्वपन्नामिद्विरेव तेषां विशेषः । अथवा-मयैवेष्टा सा, तस्या अनात्मगतत्वादात्मैक्येनाविराधात्। न ह्याका- शैकं घटादिभेदेन विरुध्यते, अन्यथा द्वैतिनामपि एकै- कस्यात्मन एक्ं घटादिभेदेन विरुध्येत। द्वैतिभिरेव मा अनिष्टा निहुता च, तस्या आत्मस्वेव तैरिष्टत्वात् विरोधस्य

इष्टा नापहुता च, ममैव तत्सिङ्ेः। पुंभेदव्यवस्थायास्ते मानामंभवात् सा ते विरुद्वेति चेत्-भवतार्माप तन्माना- संभव उक्तो मया घटादिभेदे मानमभ्युपगम्यापि। अतस्सा वो विरुद्वा। अयं तु विशेषः । मम सा भ्रान्त्या स्वप्नवत्सिध्यतति आ बोधात्; न तु वो भान्त्यापि सा स्फुरति, सदमतो धन्त्या अभानादनिर्वाच्यस्यानिष्टत्वाच्च। अतो घटादिभेदोऽपि न वो भाति, मानाभावाद्वान्त्य- मंभवाच। अतो नैकातम्ये व्यवस्थानुपपत्त्यादिदूषरं वः स्फुरति। अतो न मया परिहर्तव्यम्। किं बहुना-न जाग्रत्खप्नौ वो भातः, मानभ्रान्त्योरसंभवात्; न च सुषुप्तम्, अनिर्वाच्यतमोऽनिष्टेः; नापि तुरौयम्, तद- निष्टेः; नापि भून्यम्, भ्रान्त्यापि तदसिङ्गेः। अ्ररतो 1 BCI (०गोपायः)। 2 ('DE (०भान्त्यभा०)।

-- VII. 33| द्वतवादखरडनम् । ३५५

जाग्रदादि चेदो भाति-आत्मैकः कूटस्थोऽजी बोध- मात्रविग्रहोऽद्वयः, तदविद्याविलसितं सर्वमनात्मजातम्, आ्त्मनञ्च बहुत्वम्, पुग्यपापस्वर्गोतरविद्ददविद्दद्गरुशिष्य- मुक्तामुक्तादिविभागव्यवहारश्च स्वप्न दवेत्याद्यभ्युपेयम्। न च तदसिद्वि:, दष्टत्वात् स्वप्न इव आ बोधादप्रतिहत- त्वाच्च। अतो निरस्तसमस्तनाजञादिभेदं ब्रह्मात्मानमेव प्रतिपद्यते। तदुक्तं वार्तिककारः-'नेहात्मविन्मदन्यो- डस्ति न मत्तोऽज्ञोऽस्ति कश्चन। दत्यजानन्विजानाति यस्स ब्रह्मविदुत्तमः ॥' इति ॥ २६॥ पुंभेदपक्षे तल्लक्षराशास्त्रतज्नाभ्यामात्मन्ञानान्न मुकता, नापि कर्मसु प्रद्ृत्तिरित्येतरदर्य उत्तरो ग्रन्थ :- मिथो विलक्षणणास्सर्वे पुरुपा यदि वो मताः। त्वमेवंल्श्शोऽसौति नासर्वज्ञो वढेडुरुः ॥३०॥

न स्याच्छोता कुतः पुंमां नामभेटेऽमिते न तौ।३१॥ नामभेदश्च नामनामिस्वरूपतत्संबन्धाज्ञाने न ज्ञातुं शक्यः । वेदेऽप्ययमेव न्यायः ॥ ३१॥ स्वात्मज्ञोऽप्यन्यमात्मानमज्ञानान्न वदेदतः। पुंभे दे शास्त्रतज्नाभ्यामात्मज्ञानान्न मुकता॥३२॥ वैलश्षरयं न चेदैकं प्राप्तं नो चेत्कुतो भिदा। एकस्यापि भिदाप्राप्तेरेकाभावे कुतो भिदा ॥३३॥ वैलक्षएयं न चेत्युंमाम्, ऐक्ं प्राप्तमे कस्येव ; अ्र््रन्यथा 1E (• कग्ये०)।

३५ ६ इछ्सिद्धिः। [VII.33-

नाभेदस्तस्यापि, एकस्यापि भेदप्राप्तेः। तदा एकं न स्यात्। एकाभावे ततोऽन्याभावान् भेदोऽपि वः स्यात् ॥३३॥ अस्ति नास्तौति चेन्मैवं विरोधादेकवस्तुनि। वैलक्षरयं यतो यस्य सदास्ति स्यान्न तत्कथम् ॥३४॥ वैलक्षरायेतरे उक्रे अस्तिनास्तीति चेत्सती। वैलक्षएयं तदाप्यस्ति नान्यपुंवित्युमांस्तदा॥ ३५ ॥ वैलक्षयमस्ति नास्ति चेति वैलक्षयावैलक्षराये भाव- रूपे एवोक्रे, भावान्तरस्याभावत्वात्। न तु वैलक्षसय- स्यैव भावाभावौ। अतो न विरोध दति चेत्-त्दापि नान्यपुंवित् पुमान, अन्यस्य वैलक्षण्यस्य भावात्। भावाभावोक्तावपि तथा ॥ ३५॥ अवैलक्षस्यतोऽन्यं चे्गुरुर्वेत्ति स्वविद्यया। अवैलक्षणयमिष्टं चेङ्गुरुशिष्यभिदा कुतः ॥ ३६ ॥ वैलक्षस्यस्य चास्तित्वाङ्वेदाभेदौ तयोरतः । अभेदाद्वेत्ति चेच्छिष्यं गुरुश्शष्यो न किं गुरुम् ।३७।। अवैलक्षएयमेवेष्टम्, उत अन्यदपि। आद्े कल्पे न तयोर्भेदम्स्यात्। द्वितौयेऽपि तयोर्भे देऽप्यभेदभावात् गुरु: शिष्यं वेत्ति चेत्-सोरऽपि गुरुं विद्यात्, तदभेदात्। न हि स एव वेत्ति न वेत्ति च, अन्यथा गुरुरपि न विद्यात्॥ ३६-३७॥ शिष्यस्य धौहेतुर्नास्त्ौति चेत्, तन्न्र- गुरोर्धौ हेतुरेवास्य धौहेतुस्तदमेदतः। तदमेदेऽपि चेद्ेतुर्न स्यात्स नतरां गुरोः ॥ ३८॥

-VII. 45 ] द्वैतवादखरइनम्। ३५७

स्वात्मनो न गुरोर्भेदो भेदाभेदश्च शिष्यतः । धौहेतुम्स्याङ्गुरोस्तस्मान्न शिष्यस्येति चेन्नन हि॥ ३८ ॥

स्वतोऽभिन्नान्न भिन्नश्चेत्किं भिन्नोऽभिन्नशिष्यतः ॥४०।। गुरोरभिन्नस्य धौहेतुस्ततो भिन्नाभिन्नस्य न भवतौति चेत्, गुरौ ज्ञातेऽपि नान्यो जेयसस्यात् ॥३६-४०॥ भेद: कथं स्वतस्स्याच्चेदभेदो वान्यतः कथम्। स्वतोऽभेदे स्वयं कश्चेत्कोऽन्योऽभेदोऽन्यतोऽपि चेत्॥४१। किंच- शिष्योडभिन्नो गुरोश्षेत्स्याहगुरुरेव तदा गुरो:। शिष्याद्वेदे गुरोर्भेदो न गुरोरिति गौर्म्षा ॥४२॥ नात्मा गुरोरभिन्नोर्ऽपि शिष्यश्चेन्न गुरुर्गुरोः। आत्मेत्युत्तं भवेदेवं भेद एव स्वतो गुरोः ॥४३॥ किंच धौहेतुना वा किं गुर्वैक्यारत्ता्ियैव हि। शिष्यो विद्याङ्गरुं स्वं च यथा वेत्ति गुरुस्तथा ॥ ४४।। द्वावैक्या देकबुद्मैव दृश्यौ चेत्किं न पश्यतः। दष्टे शिष्यस्य मूढत्वे स्यादैक्यात्तन्ुरोरपि॥ ४५ ॥ अतो भेदाभेदपक्षे यद्येक आत्मवित्, सर्वस्तथा। न चेत्, नैकोऽपि। अतो न गुरुशिष्यौ। तथा सर्वविद्यासु। किं बहुना-घटादिन्ञोऽपि तथा। अतः पापौयानयं पक्षः। अथ भेदाद्यवस्था तदा स्वात्मन्ञेनापि नान्यात्मा नेयः। अन्यन्ञेयत्वे चात्मनामन्ञत्वमनात्मत्वं च घटादि- वत्। अतो नोभयथापि गुरुशिष्यौ त्वत्पक्षेऽ्रपि भेदपक्ष

३५८ इछसिद्धि: । [VII. 45-

इव। म एव च त्वयाप्याश्रितो व्यवस्थोत्ता, अ्रन्यथा उक्रन्यायेन सर्वचाव्यवस्थाप्राप्तेः ॥ ४५ ॥ कथम्-

मिथश्न भिन्नाभिन्नेषु व्यवस्था न क्वचिङ्गवेत् ॥ ४६॥ यतोऽव्यवस्था उत्तन्यायेन आरत्मसु स्वतोऽन्यतश्च भिन्नाभिन्नेषूत्ता, अतस्तेनैव पुंबन्धतद्वेतुमोक्षतद्वेतुषु मा

स्वरूपनियमासिद्वेरप्रृत्तिनिटत्ति सर्वं जगत्सर्वच स्यात्। ततोऽयं पक्षस्याज्यतमो दष्टाटष्टार्थिभिः ॥४६॥ प्रधानवादिपक्षे अन्येऽपि दोषास्सन्तौत्याह- विद्याविद्ये स्वतन्त्रकान्तप्रधानस्य नात्मनाम्। बन्धमोक्षौ च यैरिष्टौ तेपां काशा व्यवस्थितौ॥४७। जडस्य विद्याविद्ये निरस्ते। अतोऽस्य न ज्ञातत्वाज्ञातत्वे च। अतो न बन्धमोक्षौ। अतो न स्वातन््यम्, अन्यथा आत्मवदृशित्वमगुगात्वमात्मत्वं चेति जडत्वहानिः कार्य- कारणतानेकात्मकत्वपरार्थत्वहानिश्च। किं बहुना- यथा प्रधानं तद्रादिभिरिष्टं न तथा तत्सिध्यति। अस्वातन््येऽपि तथा। अतो न प्रधानं युक्तिमत्। नापि श्रुतिमत्-'तदैक्षत', 'म आत्मा तत्त्वमसि', 'मायां तु प्रक्वतिं विद्यात्' इत्यादौनि अ्रुतिवचांमि ईक्षिता आत्मा एकोडद्दयः कूटस्थचिन्माचविग्रहः स्वमायया सर्वस्य जगतः कारणम्, स एव च सर्वेषां नः प्रत्यगात्मेति 1 ('I) (वा)।

-VII. 48] प्रधानवादखराडनम्। ३५६

वदन्ति तद्विरुद्वरूपस्य प्रधानादेर्जगत्कारसत्वात्मभेदा- द्याशङ्गामुन्मूलयन्ति यतः, अतः प्रधानं नाम न किंचिद्वस्तु सिद्टम्। तथापि कैश्चित्कल्पितं तद्चेतनं निगुणमें क स्वतन्त्रम्, तस्यैव विद्याविद्ये बन्धमोक्षौ च; न पुंसाम्, निर्विशेषत्वात् स्वतो दशिमाचत्वादिति। अतोऽचाव्यवस्था उच्यते-ऐकात्य उक्तानां दोषाणामत सावकाशत्वात्, कथंचिद्भेदे मेदाभेदपक्षाक्तदोषप्राप्तेः। एतेन द्वैताद्वैत- पक्षा व्यास्थातः। ब्रह्मसश्चेतनत्वाज्जौवानां चौपाधिक- भेदत्वात् परमार्थतश्चाभिन्नत्वान्नैवमिति चेत्, तथाप्य- विद्याकल्पितजौवभेदपक्षेण व्यास्थातः। कथं च प्रपञ्चा- त्मकस्य चेतनता। प्रधानस्यैव चेद्िद्याविद्ये बन्धमोक्षौ च, पुरुपा व्यर्थाः। न व्यर्थाः, प्रधानस्य परार्थत्वादिति चेत्-अत्चेकः पुरुषः, तावता अस्य पारार्थ्यमिद्ेः ॥४9॥ किंच- प्रधानविद्याविद्याभ्यां किं पुंमां मुक्तिबन्धने। ज्ञार्थत्वाच्चेत्प्रधानस्य नार्थो जो मुक्रितम्स्वतः ॥ ४८॥ कथं चास्य पुमर्थता, अस्यैव चेद्दन्धमोक्षौ तद्देतृ च विद्याविद्ये। प्रधानस्य पुमर्थत्वात्तदीयौ बन्धमोक्षौ महेतू पुमर्थौ स्तामिति चेत्-पुमानर्थो, न वा। अर्थौ चेत- किं स्वत एव, उत अन्यतोऽस्यार्थित्वम्। स्वतश्रेत्-किं मुक्तौ, उत भुक्तौ। मुक्तौ चेत्, मुक्तिस्सदा। भोगे चेत्- अमुक्तिस्सदा, तदर्थत्वात्प्रधानप्ररत्तेः। उभयार्थित्वे चो- भयं सदा, स्वतोऽर्थित्वस्य स्वरूपत्वात्क्रमायोगात्॥४८॥ 1 CD (० कं तत्व०)।

३६० इषसिद्धि: । [VII.49-

नातोऽन्यतोऽपि ध्रौव्याच्च न जार्थानस्य चार्थिता। जार्था चेदर्थिताज्ञस्य तस्मिन्नन्योन्यमंश्रयः ॥।४८॥ न चान्यनिमित्तं तस्यार्थित्वम्। अन्यस्य सदा भावात् सदा अर्थित्वप्राप्तेस्सदा मुक्तिरमुक्तिरुभयं वा स्याद्यतः, अरतो नान्यतोऽप्यस्यार्थित्वम्। कौटस्थाच्चानाघेयाति- शयत्वात्। प्रधानस्यैवार्थिता पुंसस्स्यात्तस्य तदर्थत्वादिति चेत्-तदाप्युक्तदोपसस्यात्, तस्य तदर्थित्वस्य च सदा भावात्। अन्ञस्य ज्ञार्थत्वे सति अज्ञस्यार्थित्वम्, जस्यार्थित्व- सिद्धावन्ञस्य ज्ञार्थत्वमित्यन्योन्याश्रयता च। अतो न स्वतो नान्यतोऽप्यर्थौ जः ॥४८ ॥ अनर्थो चेत्, तवाह- नानर्थित्वे पुमर्थोऽन्यो न सोऽर्थोहास्य तइथा। सार्था वा सर्वपुंसां स्यान्न विशेषो हि पुंछतः ॥५॥ नस्य अनर्थित्वे न तदर्थस्स्यादज्ञोऽर्थः । न च सोऽर्थो, अज्ञत्वात्। अतोऽस्य प्रवत्तिर्न स्वार्था नापि पुमर्थेति व्यर्थैव। अथापि सार्था सा, सर्वपुंसां अन्ञस्य चार्थाय स्यात्। न हि पुंसां मिथोऽज्ञाच्च विशेषस्तां प्रति। पुंसां चेदृशित्वं विशेषः, अदृदशित्वमितरस्य। अस्यैव च विशेष- स्वयेष्टो न पुंसाम्। न तां प्रत्यप विशेषोऽस्यास्ति, तस्या- स्तदीयत्वात्। न च पुंभिः कतो विशेषोऽस्ति प्रधाने येन तत्प्रवत्तिः पुंसामेव एकैकस्य वा पुंसरस्यान्नान्ञस्य ॥ ५० ॥ प्रतिन्नं नियतं चित्तं तदयें नैकमेव चेत्। नियम: किमनादिश्चेत्कुतो नानियमस्तथा ॥ ५१॥ 1D ( ० तोऽप्यन्य०)। CDE ( ० सां जस्य)।

-VII. 53] प्रधानवादखराइनम् । ३६१

नैकं प्रधानं सर्वार्थं नाप्येकं चित्तं तज्जम्, किंतु प्रतिपुरुषमेकैकं चित्तं तादर्थ्येन नियतम ; अरतस्तत्प्रदत्ति- स्तदर्थैव नान्यनार्था स्वार्था वेति चेत्-कस्मादयं नियमः। अनादिश्चेत्, किं नानियमोऽनादिः। कथं च चित्तेन जनिमता मंबन्धोऽनादिः। नियमप्रागभावस्य तु हेत्वनपेक्षत्वादनादिता युक्ता। चित्तं चानाद्येव, प्राक् सतोऽप्यस्याभिव्यक्े: कार्यतेति चेत्-'साभिव्यक्ति- रप्यनादिश्चेत्, नास्याः कार्यता सुषुप्तादौ च भासेत सा। सादिश्चेत्, नाभिव्यक्ेन संबन्धोऽनादिः। न चानभि- व्यत्तन संबन्धः, सुषुप्तादावद्दष्टेः। अनादित्वेऽप्यनियमः "किं नानादिरित्युक्त्म् ॥ ५१॥ ऋपिच- दृष्टियुक्ती विनानादिगिरैवार्थो न सेत्स्यति। अतिप्रसङ्गात्ते न स्त इति पूर्वमतिष्ठिपम् ॥५२॥ दृध्या युत्त्ा वा अद् नियमस्सिद्श्चेत्, अदेव पुरा-

सर्वार्थसिद्विप्रसङ्गात्। न च नियमे दृष्टियुत्ती स्त इत्युत्तं 'असत्येतर्द्याद पुंभेदो दृश्येत' इत्यादिना ॥ ५२॥ बद्धाबड्ौ विशिष्टौ चेन्निविशेषवचो सृषा। न चेहथा तदर्थेहा किं च दध्या निवर्तताम्॥ ५३॥ बद्चाबद्मयो: पुंसोविशेषोऽस्ति चेत्, निर्विशेषाः पुरुषा दूति ते वचो मृषा। न चेद्विशेषः-पुमर्था प्रधानस्य प्रष्टत्तिर्न स्यात्, अकिंचित्करत्वात्। स्याच्चेत्-सदा 1 CDE (सादिव्य०)। 2 ('DE ( किं नादिः) ।

३६२ इछसद्धिः। [VII. 53-

स्यात्, विशेषाभावात्। न चेत्, न 'जातु। अत एव बन्धमोक्षार्थप्रदत्त्योश्च विशेषो न स्यात् पुंमां विशेषाभावे। बन्धमोश्षयोश्च एकार्थप्रदत्त्या अन्यो हौ वा किं न भवतः। विशेषाभावेरऽपि चेद्वन्धमोक्षौ स्तः, सदैव स्तां विनाप्यन्ञ- प्रटत्या। न चेत्-न जातु, तयाप्यविशेषात् ॥५३॥ बन्धमोक्षविभागाजं तदर्थ कथमौहते। नासत्सतोर्जनिध्वंसौ यस्य तस्य किमौहया॥ ५४॥ तया चेत्सदभि्व्यात्तिर्बन्धमोक्षौ मदैव ते।

कथम- बन्धव्यक्तौतरे एव मोक्षाव्यक्तौतरे यदि। बन्धाव्यतर्भ्रमाव्यक्रेम्मुषुप्तादौ च मुक्नता॥५६ ॥ बन्धव्यक्तौतराभ्यां चेन्मोक्षाव्यक्तौतरे प्रथक। मोक्षे व्यक्तऽि बन्धस्स्यान्मुक्तिव्यङ्ग हि बन्धनुत्॥५७। मुक्रिदो बन्धनुत्स्याच्ेद्दन्धनुन्मुक्तिदो न किम् । सुषुप्ते मुक्तिदो व्यर्थो नान्यश्चेन्नियमः कुतः ॥५८॥ अन्यथा मुत्त्योगाच्चेन्नायोगोऽचापि विद्यते। ज्ञानादज्ञानदा हेष्टेर्मुक्रिस्तेनापि योक्ष्यते॥ ५ू८ ।। व्यक्तौतरे चेद्िन्ने ते सहापि स्तां तयोरन ते। अभेदेनात्मभेदोडतो मुक्तिबन्धौ मदा न वा ॥ ई०॥ ये एकस्याभिव्यक्तौतरे ते भिन्ने मिथो न वा। भिन्ने चेद्वटपटवत्, सहापि स्ताम्। न हि तयोरन्ये व्यक्तौतरे, अनवस्थानात्। अतो मुकेस्ते सहापि स्ताम्, तथा बन्धस्य ' BCD (जातत्वत ए०) :

-VII. 62] प्रधानवादखरडनम् । ३६३ च। अथाभिन्ने ते तदा तयो रस्वरू पैक्ाद्यक्िरव्यक्तिरेव वा एका स्यात् बन्धस्य मोक्षस्य च, नान्या। अतस्तौ मदा स्ताम्, न वा जातु ॥ ६० ॥ व्यक्तौतरे भुक्तिमुत्तोरहेतू चेत्सदा न किम्। सहेतुत्वे च तद्भावे सदा स्तामप्यमौ तथा॥ ६१॥ भुक्रिमुक्तिव्यक्ौतर योर हेतुत्वे सदाभावो न वा। महेतु- त्वेऽपि हेतोर्भावे सदाभावः। न चेत्, न जातु। हेतो- गय्यहेतुत्वे सदाभावो न वा। महेतुत्वेऽि तद्ावे पूर्ववत्। न चामतः कदाचिद्भावः। नापि सतो नाशस्ते। अरतस्सत् मदेव मदा। अतः कूटस्थं वस्तु। अतो नान्यमंबन्धाद्भाति। अतो भाति चेत्, स्वयंप्रभमद्दैतं च। अतो जडं परिणामि द्वेतं चाविद्यावित्नसितमेव आ बोधात् स्वप्नवद्दस्त्विव भाति। उक्रा च व्यवस्था तवैव भाति, नात्मवस्तुनौति सिद्म् ॥६१।। अत उपसंहरति- अतस्सद्वादिनां सरवें मर्वदास्तौति न क्वचित्। व्यवस्था युज्यते तस्माद्वैतं न परमार्थमत् ॥ ६२॥ अतस्मतस्सदा मत्त्वे तस्योक्तकौटस्थादिमिद्वे: तवोक्त- व्यवस्थादिभेदव्यवहारायोगात् तस्यात्माविद्योत्यवस्त्वाभा- माश्रयतया सिद्गेरैकात्यपक्ष एव सकलदष्टादृष्टेष्टानिष्ट- प्राप्तिपरिहारमंभवात् तदर्थिभिस्म एवाश्रयगौयो नान्यः, अन्यच तदसंभवादिति सिड्म् ॥ ६२॥ ।। दूति श्रौमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रौमदव्ययात्मभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य विमुक्कात्मभगवतः क्वताविष्टमिद्धौ सप्नमोऽध्यायः ॥

' BCD (० योस्रू०)। 2 (IDE ( ०भावो न चेत् ) ।

अथ ञष्टमोऽध्यायः।

अचामायावादिनस्सर्व एवाहु :- ननु तेऽज्ञाननाशोऽपि सत्यश्चेद्वैतसत्यता। मिथ्यात्वेऽन्ञानसद्भावान्मायावादिन्न मुच्यमे॥ १॥ यस्तवाज्ञाननाशः स सत्यो मिथ्या वा। सत्यश्चेत, तेन आत्मा मद्ितीयस्स्यात्। नाशस्य सत्यत्वेऽनाशिनो- Sपि सत्यत्वात्त्जद्वैतसत्यता। मिथ्या चेत्, स खात्म- नाशवत्स्यात्। अतः खात्मवदेव तत् मिथ्यानाशन्न न स्यात्, किंतु स्यादेव; अन्यथा आत्मापि न स्यात्। अज्ञानं मिथ्यात्वात् मिथ्यानाशेनापि नश्यति, नत्वात्मा अरमिथ्यात्वादिति चेत्-किं तदेवाज्ञानं स्वमिथ्यानाश- पादनम्, उत अन्यत्। उभयथाप्यज्ञानसंभवात् नात्म- ज्ञानात्ते मुक्ति: ।। १ ।। अचोत्तरम्- उच्यते यादगज्ञानभावोऽभावोऽपि तादशः । मिथ्याभावेन भृतं किं मिथ्यानाशन्न नङ्क्ष्यति॥२। पृच्छामस्वाम्-किं त्वया नाशस्य सत्यत्वं मिथ्यात्वं च विवक्षितमिति, याभ्यां द्वैतसत्यताज्ञानसद्भावौ स्याताम्। यद्यात्माज्ञानाभ्यामन्यवस्तुत्वं सत्यत्वम्, तन्मया नेष्टम्। अज्ञानभावेऽपि नात्मनोऽन्यदस्वस्ति, किं पुनस्तदभावे। अथ अमायात्मकत्वेन आत्मनाशवद्बाध्यत्वम्, तत्विष्टम्। अतो मिथ्यात्वमपि मायात्मत्वं चेत्, नेष्टम्। अ्रथ

VIII. 2] वविद्यानिवत्तिः। ३६५

नाशिनोऽवस्तुत्वान्नाशस्यावस्वन्तरजन्मत्वं मिथ्यात्वं तदि- चामि। अतो नोक्दोषो मत्पक्षे। न हि वस्वन्तर- जन्मा अज्ञाननाशो युक्तः। न ह्यात्मा तज्जनिमद्दस्तु, अजनिमत्वात्। न चान्यत् सत् समस्ति-जडस्य स्वतो- ऽन्यतश्चासिद्वे:, अजडस्य चान्यत्वजनिमत्त्वायोगात्। कुत- स्रास्य जनिः। नात्मनस्साक्षात्, कौटस्थात्। जडत्वे च घटवद्तज्जत्वात्। अजडस्य चाजनेः। नाप्यज्ञानात्- सत्त्वहाने:, तज्जस्यासत्त्वाद्रुप्यादेः। तज्जत्वे च तद्भाव एव भवेत्, प्रछ्ृत्यभावे कार्याभावात्। न च मतस्सदात्मना तुच्छात्मना वा जन्म आत्मवत्। नाप्यमतः नश्रङ्गवत्। न चान्यदपि किंचिज्जन्मना तुच्छौभूतं दष्टम्। अतो- Sनिर्वाच्यस्यैव जन्म तदात्मनैव च रूप्यादिवत्। अ्ररतो- प्ज्ञानजमेव सर्वें जनिमत्। अतोऽज्ञाननाशोऽप्य- ज्ञानजश्चेत्, तदात्मा तवैव स्यादित्यज्ञानाहानिः। न चाहानिरेवास्य, तद्ञानेस्सवे रेष्टव्यत्वात् ; अन्यथा सर्व- व्यवहारोचेदात्। अतो नाज्ञाननाशो वस्तवन्तरस्य जन्म, नाप्यन्यस्य कस्यचित्। नापि तदेवाज्ञानम्, तन्नाशत्वहानात्। नाप्यन्यत्-तदपि तस्यैव चेत्, तद्वियैव नश्येत्। न चान्यो न इत्युक्तम्। अतो न द्वैत- सत्यताज्ञानसङ्भावौ॥ यद्यात्मनोऽन्यज्जडमजडं नित्यमनित्यमसत्सदनिर्वाच्यं वा किंचिन्नाज्ञानहनिर्नामेष्यते अस्वात्मैव त्ज्ञानहानि- रिति चेत्, अस्तु-एवमप मयेष्टा सा सिद्वा। आ्र््रात्मैव चेत्-सा सदास्तौति बन्धाभावस्सदैवेति चेत्, ताहि अ्रन्या

३६६ इषसिद्धि:। [VIII.2

अस्तु। नान्यापि, अन्यवस्वभावादिति चेत्-तर्ह्यन्याभाव एव सा अस्तु। सोऽन्याभाव आत्मैव चेत्, उक्रो दोषः; अन्यश्चेत्, अद्दैतहानिरिति चेत्-किं तदद्वैतं यदन्या- भावविरोधि। आत्मैव चेत्, सोऽज्ञानतत्कार्येश्चाविरुद्धः। सुतरां तदभावेन। तस्यैव द्वैतरहितत्वमद्वैतमिति चेत्- तदप्यात्मैव चेत्, तन्न जातु विरुद्म्; अ्रन्यथा न जातु बन्धः। ज्ञानदग्धाविद्यातञ्जद्वैतत्वमद्वैत मिति चेत्- तहाहोऽप्यात्मैव चेत्, उत्ता दोषः। अन्यश्चेत्, तवाप्यद्वैत- विरोधः। उत्तदोषप्रसङ्गान्नात्मैव तहाह इति तवान्यत्व- वाचोयुत्ति: न पुनरन्यत्वविवक्षया, मर्वान्यदाहस्यान्यत्वा- योगादिति चेत्-तर्हि मर्वान्याभावेनापि नाद्वैतविरोधः। दाह एव मयाप्यभाव उक्तः। दाह स्यानात्मत्वेऽपि नाद्वैत- विरोधश्रेत्, न तद्विरोधश्शङ्मः। नन्वात्मवद्दाहोऽप्यनादिश्चेत्, त्वयैवोक्तो दोपः। मादि- श्चेत्, सोऽज्ञानजत्वाद्वैतवन्नाजानदाहस्स्यात्। दाहो नामापमर्दमाचः, नान्यस्य जन्म तैलादिदाहवदिति चेत्-न. तैलादिदाइस्यापि दौपादिजन्मत्वाद्विरोधि- भावान्तर जन्मैव पूर्वभावध्वंसः; अन्यथा न ध्वंसो हेतुमान् स्यात्॥ मैवं चूचुद: यतोऽज्ञानदाहत्वयापौष्टः। सवैं च जनिमद्ज्ञानजम्। अत एव न तज्जस्तदाह़ः। श्रुतिजा चात्मधौरात्माज्ञानदग्धौति मया च साधितम्। अररतो- ज्ञानदाहो यच यथा प्रसिद्धस्स तथैवाभ्युपेयो लोके

1 (' ( ० तत्व मि० )। 2 (D ( ०वस्याभावो नापि ) । 3 BC (.हम्य ना0 ) । 4 D (· न्यस्सज्न०)।

VIII. 2] कविद्यानिवृत्तिः। ३६०

वेदेऽपि, अन्यथा सर्वप्रमारव्यवहारलोपस्स्यात्। अ्रतो नाज्ानदाह: कर्स्यच्चिज्जन्मेति युक्तम्। यत्तूत्तं भावान्तर- जन्मैव पूर्वभावध्वंम दूति, अस्वेवं भावेषु। अ्रज्ञानं तु न भावो नाप्यभाव इत्युक्त्म्। अरतो नास्य दाहो भावजन्म। न चास्य दाहस्सतोऽनिर्वाच्यस्य वा जन्मेति प्रसिद्धं युत्तं वा। न चाज्ञाननुदो मानस्यान्यकर्तृत्वं घटनुद इव कपालकर्तृत्वं द्ृष्टम्। नापि युक्तम्, अज्ञानत्वामानत्व- प्रसङ्गात्। नातोऽनिर्वाच्यं सच्च मानजन्यम्। मंविद- ्राजन्यता उत्ता। अतोऽज्ञानदाहो दाह एव, नान्य- जन्म। कथं च भावान्तरजन्मत्वे ध्वंसस्य हेतुमत्त्त्वं नान्यथा। अभावे हेतुत्याभावात् भाव एव तद्धंम इति चेत्-तर्हि न प्रागमतो भावान्तरस्य जन्म, असति हेतुऊत्याभावात्। नापि सतः, सत्त्वादेव तच्र हेतुळत्याभावात् ; अन्यथा हेत्वनुपरमात्। अथान्यचैव हेतुव्यापारेऽन्यङ्गवेत्, तथा उपमर्दोऽि स्यात्। सोऽभावः कथं भवेत्। न ह्यसतो भवनकर्तृता। तर्ह भावान्तरर्माप प्रागसन्न भवेत्। न हि तस्याि भृतस्य भृतिरिष्यते। भावस्याभावेन अमता न विरोधश्रेत, प्रागमतोऽि भावेनाविरोधादसत्त्वमेव सदेति नामतो जन्म। नापि सतस्सत्त्वादिति न भावान्तरजन्म स्यात्। भावेन चेत् भावस्य विरोध:, एकस्मिन्भावे भवति अन्ये सर्वे भावा न स्यु:, अविशेषात्। सोऽपि न स्यात् स्वभावविरोधात्। अन्येनैव विरोधो नात्मनेति चत्, तर्हि अन्यत्वाद्विरोधो न भावत्वादित्यभावेनापि विरोधरस्यात्, अरन्यत्वात्।

३६८ इछसद्धिः। [VIII. 2

नाभावस्यान्यत्वमसत्वादिति चेत्, नापि भावस्य स्वतो- ऽन्यत्वप्रसङ्गात्। अतो जन्म दष्टं चेत्-ध्वंसोऽप्यन्य ए्वैष्टव्यो न त्वेकजन्मैवान्यध्वंस द्ूति, उभयो: प्रसिद्देर्युत्तेश्च तुल्यत्वात्। अतो भावस्यापि ध्वंसो न भावान्तरम्। तथा प्रागभावोर्ऽपि। अतोऽन्यजन्म विनाप्यन्यध्वंसरस्यात्। अभावत्वात् न ध्वंसो जन्यः। तस्यापि जन्मध्वं साभ्युपगमे- Sनवस्थानाच्च। अतस्सन्नि स निः ]रोध एव भावस्य। जन्म विनाप्यस्य हेतुमत्वं कादाचित्कत्वं च जन्मवत्। न हि जन्मनो जन्म अहेतुमत्त्त्वं वा। न च जन्मध्वंसावन्या- वषि सहैव स्ताम्, तथादृष्टत्वादिति नियन्तुं शवयम्- तयोरन्योन्यापेक्षत्वे हेत्वभावात् उक्तन्यायेन। यदि नाम जनिमतां घटादौनां ध्वंसोऽन्यजन्मना सह अन्यजन्मैव वा, तथापि नानादेध्वसस्तथा। घटादीनां ह्येकमृ- द्विकाराणां तस्यां सहस्थित्ययोगात्तद्वंसस्तथा स्यात्। तथा हेमादिविकाराणं च। अनादेस्वकारणत्वान्न ध्वंसस्य तथात्वं युक्तम्। सादौनामेव ध्वंसदष्टेर्नानादेध्वैंस इति चेत्-सत्यम्, भावस्यानादेरध्वैंसो न युक्तः आरात्मवत्। नापि हष्टः। तथाप्यज्ञानस्यानिर्वाच्यत्वादनादिनोऽपि ध्वंस दूष्यते सर्वैः, अन्यथा मानवैफल्यात्। त्रतस्सा- दौनां दाहस्यान्यजन्मत्वेऽपि अनाद्यन्ञानदाहो नान्यजन्म, तेन वा सहेति सिद्डम्।। तर्ह्यज्ञानदाहस्य स्वरूपं ब्रृह्ि तन्मानं च। आरात्मा चेत् सः, उक्तो दोषः । अन्यश्चेत्, न स्वतस्सिध्येत्। अ्रतस्त- 1 BDE (०सादप०)। 2 C (ह्ेकं म्०)।

VIII. 2] कविद्यानिवृत्ति:। ३६६

त्साधकं वाच्यम्। अद्वैतात्मज्ञानोदये सर्वव्यवहार- लोपान्नासौ दर्शीयतुं शक्य इति चेत्, तथापि लोके तं दर्शयित्वा आत्मनि तं योजय। लोकेऽपि स त्वया दष्टः, अन्यथा तदसिद्वेः। उच्चते-न्ञातोऽर्थस्तञ्नप्तिर्वा तद- ज्ञानहानिः। न चाप्रसिद्ा सा। नापि मानसिद्वा, अनवस्थानात्। न च ज्ञातोऽर्योऽज्ातादन्यः। तथापि न मानोदयात्प्राक्न्ञातो नाप्युर्ध्वमन्ञातः, मानवैफल्यात्। न च नातत्वाज्ञातत्वे वस्तुनस्स्वरूपम्, व्यभिचारान्मान- वैफल्याच्, अन्यथा मानादज्ञातत्वाहानात्। तद्ञाने च वस्तुहानात्। ज्ञातत्वस्यापि मानादमिङ्गे:, सिद्त्वात्, अन्यथा वस्वसिद्ेः। न चामिदं वस्तु मानकार्यम्, सिद्धं माननाश्यं वा। मानमपि वस्तुजनिनाशकच्चेत्, प्रकाश- हेत्वभावादान्ध्यं जगतः। जञप्तिस्वरूपस्याप्यात्मनो मानात् ज्ञातत्वं व्यभिचार्येव, मानोदयात्म्ागभावात्। अतो न स्वरूपम्। उत्तन्यायेन च। तथा अज्ञातत्वमपप, ज्ञाना- न्निट्टत्तेः। ज्ञातत्वाज्ञातत्वे चेद्दस्तुनस्स्वरूपम्, तथैव तत् तन्मानेन मेयम्। न चाज्ञानस्यापि मेयेऽन्तर्भावः, अज्ञानान्तराभावात्। तद्भावे तस्यापि तथाभावादन्य- कल्पनेऽनवस्थानात्। अज्ञानाहाने च मानवैफल्या- त्तत्प्रटत्त्या विशेषाभावात्। न च मानमितस्य मेयत्वम्, विशेषाभावात्; अन्यथा अनवस्थानात्। तस्य तस्य मानस्यापि मेयत्वान्मानमितत्वसिड्यर्थम्॥ अतः 'दूदं सर्वें यदयमात्मा,' 'आत्मनि विज्ञाते, 'येनाश्रुतम्,' 'कस्मिन्नु भगवः' दत्यादावात्माज्ञानत- 47

इषसिद्धिः। [VIII.2

त्कार्यारयपि आत्मज्ञानेन नयानि श्रूयन्त इत्याशङ्का न कार्या, अज्ञानतत्कार्याणाममेयत्वस्योक्तत्वात्। आत्मज्ञान- ज्ञेयं चेत्सर्वम्-नाज्ञानकार्यं स्यात् आत्मवत्। किं त्वात्मवत् सत्यं आरत्मैव च स्यात्। नान्यथा आ्रत्मज्ञानं तत्स्यात्। यद्यनात्मापि तेन ज्ञेय:, अनात्मज्ञानमात्मा- नात्मज्ञानं वा किं न स्यात्। अनात्मन्नानमेव तद्युक्तम्, अनात्मनां बहुत्वात्तैर्व्यपदेशात् ब्राह्मराग्रामवत्। न चाचैकज्ञानेन सर्वज्ञानम्, किंतु सर्वज्ञानेनैव सर्वज्ञानं द्वैताद्वैतपक्षवत्। तत्तुल्यश्चायं पक्षरस्यात्। कथं तवैक- स्यात्मनो ज्ञानेन सवें ज्ञातं स्यादिति चेत्, मरणु- 'आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' इति नाज्ञातं ज्ेयं किंचिद्वशिष्यत इत्यर्थः। आ्रत्मन एवाज्ञातत्वात्, तस्यैव मानमेयत्वात्, अन्यस्यात्माज्ञानमाचशरौरत्वाद- ज्ञातत्वज्ञेयत्वायोगात्, व्यावहारिकस्य चाज्ञातत्वादेरप्रका- शात्मत्वस्य चात्मन्ञानेनाज्ञानतत्कार्यदाहे तस्यायोगात्। यथा घटादौ ज्ञातेऽन्यदज्ञातं नेयं लोके संस्यात्, नैवमात्म- नौति 'आत्मनि विज्ञाते सवें' विज्ञातं भवति' इत्युत्तम्- यथा अस्मिन्नपवरके शतं हस्तिनो धार्वन्ति, तान्विजानी- हौत्युक्तो विज्ञाता मयेत्याह अज्ञातज्ञेयाभावं विवक्षन्। न ह्येकवस्तुज्ञानेनान्यैकवस्तुज्ञानमपि समस्ति, किं पुन- स्सर्ववस्तुन्ञानम्। न चैकस्यानेकात्मकत्वमित्यसकदुक्तम्॥ अथवा-आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातमात्मतत्वमेव

1 BCD (तयव क०)। 2 BCD (०वं सवें वि० )। 8 BCDE ( तावन्वि०)।

VIII. 2] वाविद्यानिर्वात्तः। ३७१

भवतौत्यर्थः। यथा लोके तत्सर्वमुदकं पद्मिन्यादि, सा च सेना तहे शे निरौक्षिते स देश एवाभृदिति वदन्ति- एवमनापि ज्ञानादज्ञानतत्कार्यनिटटत्तेदेशवदात्मन एवा- वशिष्टत्वात् तथा व्यपदेशः ॥ अ्रथवा-आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातमात्मवर्तवेव भवतौत्यात्मविज्ञानेन सवें दग्धं भवतौ त्यर्थः । ज्ञातो ह्यात्मा अज्ञानदाह इत्युक्तम्। आत्माज्ञानजं च सर्व 'इन्द्रो मायाभिः,''मायां तु प्रक्रतिं विद्यात्' इत्यादिश्रुत्योत्तम्। अतोऽज्ञानदाह एवास्याने- नोच्यते, न त्वात्मवन्मेयत्वम्। 'येनाश्रुतम्' इत्याद्यप्येवं योज्यम्। 'अश्रुतं ्रुतं भवति' इति वचो मयोक्मेवार्थं स्पष्टयति। न हि वेदेनाप्युत्तेश्रुतं श्रुतं भर्वात मदुक्त- प्रकारं मुक्का। तज्जलसेनादि म देश एवेतिवत् 'इदं सर्वं यदयमात्मा,' 'ब्रह्मैवेदं सर्वम्' इत्यादि व्यास्थेयम्॥ तस्मान्न ज्ञातत्वाज्ञातत्वे वस्तुनर्स्वरूपम्। अतो न तन्मानमेये। न च तयोरन्यत्वाशङ्गास्पदमपि, तथा अस्फुरणत्। अस्वरूपत्वं च तयोरुत्रम्, वस्तुनो ज्ञानो- दयात्प्रागूध्वं च ज्ञातत्वाज्ञातत्वाप्रमिद्धेः। तव्राज्ञातेऽथे स्थिते मानात्तदाकारतया ज्ञाने जाते तस्य व्यवहार- योग्यता अर्थस्य ज्ञातता नाम। न च सा अप्रसिद्दा, अन्यथा व्यवहारासिद्वेः। न च साप्यर्थवन्मेया, अनव- स्थानादर्थासिङ्वेः। सा अज्ञाननिृत्तिर्बाह्ये। एवमपरोक्ष-

1 DE ( ० देशनि०), 2 CD (० त्यर्थज्ञा०)। 3 BC ( ज्ञाते)। 4 E (० तत्वा ना०)।

३७२ इषसिद्धि: । [VIII.2

स्फुरगामन्ञातत्वम्। तस्य च वेदान्तजन्मनोऽपूर्वादि- लक्षणौपनिषदपुरुषाकारतयैव समाप्तज्ञानात् या अपरो- क्षता सा तम्य ज्ञातता। मा चाविद्यानिवत्तिरेव। अविद्या चानादित्वानिर्हेतुः। अतो नष्टा सा नोङ्भवेत्, हेत्वभावात्। प्रागसतो हेतुं विना अनुद्धवाच्च। अ्र्र्जननि - मत्वाच्चास्याः। न च जनिमतोऽविद्यात्वम्, तद्मेतुत्वा- त्तस्याः। न च तां विना अन्यस्यापि जन्म। अ्रतो निषटत्तेर्न सा अन्यद्ा किंचिज्जायते। अकार्यत्वादेवास्या निवृत्तिर्न कस्यचिज्जन्म। नापि कारसभावः, कार्याण- मेव तथा दष्टत्वादिष्टत्वाच्च महाप्रलयादौ। न ह्यकार्यस्य कारसस्य निर्टात्तस्तथा दष्टा इष्टा वा केनचित्। अज्ञानस्य चाकार्यत्वं कारणत्वं ज्ञानानिनवत्तिश्च सर्वैरेष्टव्येत्यसक्- दवोचाम। अतोऽज्ञाननिृत्तिरात्मनः श्रुतिजन्ञानाद- परोक्षब्रह्मात्मनोऽपरोक्षानुभव एव। म यर्द्याप नात्मनो- जन्यः तथापि न ज्ञानोदयात्प्रागिति न मदा अज्ञान-

तवैषा अक्षरयोजना-यादगज्ञानस्य भावस्तदनुरूप एव तदभावो युक्तः। सर्वस्य जडस्याज्ञानशरौरत्वान्न जडस्तनाशः । न हि तदेव तन्नाशः, तथा अप्रसिड्वर्मान- वैफल्याच। नाय्यजड आत्मा तन्नाशः, तङ्गावेऽपि तस्य भावात्। न हि नाशनाशिनोस्सहभावः, सदा नाशप्राप्त- र्ेतुवैफल्यात्। अत एव न सत्यस्तन्नाशः । न ह्यात्मनो- ऽन्यत्सत्यमस्ति। अतो यर्द्याप मत्यस्सः, तथाप्यात्मैवेति न द्वैतसत्यताशा। न चासत्यस्य सत्यो नाशो हष्टः रूप्यादेः।

VIII.2] वविद्यानिर्वात्तः। ३७३

न 'शुक्िस्तन्नाश:, तेन सह भावात्प्राक् च तङ्भा वात्। यदि रूप्यादिनाशः सत्यं वस्तु, न ज्ञानात् स्यात्। न हि ज्ञानाद्दस्तु भवेत्, किंतु भाति। अतो नामत्यस्य सत्यो नाशः। न च सत्यं नश्येत् आत्मवत्। त्रतो नाशस्सत्य- श्चेति विप्रतिषिद्वम्। अरप्रतो न तत्सत्यत्वेन नाशिसत्यत्व- सिद्धिः, असत्यस्यैव नाशात्॥ ननु माभूद्रूप्यादिनाशो वस्तु तञ्नप्तिस्तु भवेत्, ज्ञान- हेतुत्वात्। मा च अजडत्वात् सत्या। नित्यापि सा शुत्तयादिन्नप्यात्मना न रूप्यादिना मह भवेत्। न च प्राक्। तदात्मनैव च सा मानफलम्। तङ्भावे चाज्ञानं मे नष्टं भ्रान्तिस्संशयो वेति लोके व्यवहारः। अतो वस्तुन्तपपतिरेव तदज्ञानादिनाशो लोके। तथा वेदेऽपौति चेत्-अस्वेवम्। उत्ं च न्ञप्तिर्वा अज्ञाननाश इति। एवमात्मन एवाजडस्य फलत्वात्तस्यैव सत्यतेति न द्वैत- सत्यत्वाशङ्का। आत्मैवाजडत्वात् कूटस्थोऽपि मानमेय- संबन्धात् फलायत इत्युक्तम्। तस्य नित्यत्वेपि फलात्म- नैवाज्ञाननाशत्वम्। मानोदये च फलात्मतेति न सदा अज्ञाननाशप्रसङ्गदोषः। न च घटादेरिवात्मनः तज्ज्ानो- परमेऽप्यफलत्वम्, मेयस्यैवात्मनः फलत्वात् मानसंबन्धे मितत्ववत्। यथात्मनस्सतोऽपि मानयोग एव मितत्वं न प्राक्-एवं फलत्वमपि। घटादेस्तु मानयोगेऽपि मितत्व- मेव स्यान्न फलत्वं, जडत्वात्। अतस्तचाप्यात्मैव तदवच्छिन्नः

' (D(प्रक्रि०)। ' CI ( न दृश््येत् )। + (D ( ० योग्य ए०)।

३७४ इष्ठससिद्धिः। [VIII. 2

फलमिति गौयते खमिव घटार्वच्छिन्नं घटाकाश इति। तच ज्ञानस्यैव ज्ञेययोगिनो जन्मादि, न तु हशः । तथापि तत् दृशौव भात्यविवेकिनां व्यो्नौव घटजन्मादि। त्रतो- न्यचापि न स्वतः फलस्य कादाचित्कता, किं पुनरात्मनि स्वयंफले। तर्हि नित्य आत्मैव फलम्। सत्यम्, तथाप्या- त्मैव तन्मा नमंबद्दः त दज्ञाननिवृत्तिरिति नोक्तदोषस्स्यात्। न चात्मनो मानमंबन्धः, विक्रियमाणस्यैव तदाकार- तयोत्पत्तेः। तस्य चानात्मत्वाज्जडत्वाद्देद्यत्वात्। तस्मा- न्ानयोगिन एवाज्ञाननाशत्वात् ज्ञात एवात्मा-फलभूतो वा उदितमान एव वा आत्मैव-अज्ञाननाशः नान्यः, न चातिप्रसङ्ग दति सिद्म्। अतो नाद्दैतहान्याशङ्का। ननु ज्ञानोदयेऽप्यात्मा अविशेषश्चेत्, मदा अज्ञान- नाशस्स्यान्न वा। तन्न, ज्ञानादज्ञाननाशेष्टेः; अन्यथा शास्वानर्थक्यात्। न च शास्त्रानर्थक्ं युक्तम्, तत्कारण- भावात्; अन्यथा सर्वप्रमाणनर्थक्यप्रसङ्गात्। सर्वथा शास्त्रप्रामारयादेव तदर्थाद्वैताविरोधेन आरत्माज्ञाननाशो- जभ्युपेयः। यथा जौवस्य मदा ब्रह्मता तदज्ञानं तन्निमित्तश्च संसारो द्वैतप्रपञ्श्न ज्ञानान्मोक्षः जौवन्मुत्तिश्चेत्याद्यभ्यु- पेयते शास्त्रप्रामास्यादेव, अ्न्यथा तदप्रामाएयादर्थान्तरा- प्रतौते :- तथा। यथा वा अज्ञानोपादानमप्यात्मज्ञानं घटादिज्ञानवन्नासम्यग्ज्ञानं किंतु श्रौतसत्यात्ममेयं पर- मार्थसम्यग्न्ानमेव तदज्ञानं च हन्ति, तद्वा मेयं स्वमान-

1C (•नसंबन्धः)। 2 CD ( तजज्ञान०)। 8 BC (०न्घोरऽपि क्रियामानस्थै०)। ' CD (०सत्योर्थमे०)।

VIII. 2] ३७५

फलकारू' ढं न तु स्वत एव सदात्मप्रकाशमपि; अन्यथा शास्त्रानारभ्भप्रसङ्गात्-एवमुदितश्रौतज्ञान एवात्मा स्वाज्ञाननिवृत्तिरिति निरवद्यम्। वाखारूढ 'द्रवागि- स्तृणादिकं मानारूढ आत्मा स्वाज्ञानं दहति। तह्हं- स्तदुत्यत्वान्मानमपप दग्ध्वा निरिन्धन दवाग्निः प्रमन्न आत्मैकलोऽवतिष्ठते। भावाभावविभागस्य अविद्याश्रय- त्वात्तनाशोऽतद्रूपो न्याय्यः । स चात्मैव। तदुक्तम्- 'स्वयमेव त्ववस्तुत्वादविद्यायाः परात्मधौः। मृतमारण- ्ज्जन्ती साभावमपि निर्दहेत्॥ भावाभावविभागं सा नेति नेत्यात्मवहिना। लुद्धापास्ततमस्तज्जविकल्पात्मा- नलं विशेत्॥' दति वार्तिककारैः। उत्रं श्रौवेदव्यास- भट्टारकेणापि-'अव्यत्तं पुरुषे ब्रह्मन्निष्किये मंप्रलौयते' दति। अतोऽज्ञानस्यानुरूपो नाशः सत्य आ्रत्मैव; न तु मिथ्या अनात्मा, तस्य तदात्मत्वात्। नातोऽद्वैतहानि- रज्ञानानाशञ्ञ॥ यत्पुनरुत्तमविद्यानाशाभ्युपगमे अविद्यामङ्गावान्नाश- दिद्वैतसद्भावाद्दा संसार इति तन्न्, हेत्वभावात्। अ्रनि- र्वाच्याज्ञानजो हि संसारः। अतस्तस्य तदनुरूपमिथ्या- नाशे मति कुतस्संभवः ॥ अथ मतम्-अविद्यान्तरकार्य- स्तन्नाश:, तन्निमित्तस्संसार इति चेत्-तच्च न, तस्याप्यात्म- विषयविज्ञानेनैव दग्धत्वात्। अथ नैकज्ञानेनैव लत्स्ात्म- विषयाविद्यादाहोऽनात्मनि [नौ?] वेति चेत्-यथा- नात्मनि घटादावेकविषये नैकज्ञानेनैव भिन्नाज्ञानध्वंसः, 1 BC (० हूढेन ख०)। 2 BCDE (एवाभि:)।

३७६ इष्टसिद्धिः। [VIII. 2-

एवमात्मन्यपौति चेत्, तदयुक्तम्। विषयभेदाद्भिन्नानाम- प्यन्ञानानां नैकज्ञानेन ध्वंसः आत्मनि त्वविद्याविषय- भेदाभावादेकयैव धिया कत्स्ाविद्याध्वंमोपपत्तेः, यथा तममो ह्यभिन्नविषयस्य एकेनैव प्रकाशेन ध्वंसो दृश्यते।?]। एवमपि नाविद्यान्तरकार्या र्योऽ!]विद्यानाशः, शुत्ादि- घदर्शनात्। भाववत्। न ह्यविद्यासद्भावोऽविद्यान्तरात्। किंच-अज्ञानान्तर कार्यश्रेदज्ञाननाशः, तन्नाशेनापि घटादेरव्तत्वादमिद्टि: रूप्यादिनेव शुत्त्ादेरिति मान- वैफल्यप्रमङ्ग: । तस्मान्नाज्ञानान्तरकार्योऽज्ञाननाशः ॥२॥ तन्मिथ्याभावजं दुःखं तन्मिथ्योष्टौ कुतो भवेत्। नाविद्यान्तर तोऽविद्या मिथ्यानाशोऽपि भाववत् ।३।।

अनिर्वाच्ेऽपि तहाहे नोष्टोऽहिस्स्या त्तथाग्रहः॥४॥ अनिर्वाच्यो हि दाहोऽहेस्तथात्वान्नाहिवर्तनात्। तथा त्मान्ञानदा होऽपि नात्माज्ञानानुवर्तनात् ।५II अनिर्वाच्योऽहिदा हस्स्यान्नु सद्ोहवर्तनात्।

मोहान्तराचेदानन््यं मोहानां स्यादतोऽक्षयः । यदि दग्धोऽपि मोहम्स्यादनिर्मोक्षः प्रसञ्यते ॥॥

प्राझ्मोहभावात्सर्पोष्टिर निर्वाच्यास्वविद्यया ॥८। यद्यात्ममोहजोऽहिस्स्यान्नान्यबुद्या म दह्यते। तहाहो नात्ममोहोष्टेर्द्दष्टान्तो युज्यते ततः ॥ । ' CD ( ० त्तदग्र० )। 2 BCD (.घाजाज्ञा०)।

-- VIII. 20] ग्रन्थोपसंहार:। ३७७

भ्रान्तिस्सर्वात्ममोहोत्थानात्मधौरिति ते स्थितिः । ज्ञानादज्ञानतत्कार्यदाहे नान्यन्नदर्शनम् ॥१०॥ आत्मैवाज्ञानहानिश्चेत्सा सदा स्यान्न्वा स्वयम्। पूर्वत संसृतिर्न स्यात्संसारी नोत्तरच तु ॥ ११ ॥ नाविद्यायां विचारश्चेत्तन्निटत्तौ क्व निश्चयः।

नैष दोषः प्रसिद्धत्वाद्दिद्याविद्याद्दयस्य तु। आबालपसिडतं विद्या यथावस्त्वन्यथेतरा ॥१३॥ विद्ययेतरहानिश्च प्रमिद्वैवाविचारतः। न ह्यन्यथा विचारोऽपि तत्तत्वं तु विचार्यते ॥१४॥ मदसत्किमनिर्वाच्यं तदनात्मन्युतात्मन। इति तच् नयाव्यत्वादन्त्यं पक्षमतिष्ठिपम् ॥१५॥ आत्मैवाज्ञानहानिर्वा तदाप्यात्मैव शिष्यते। आत्मनैवात्मवत्त्वाच्च मोहस्याहेम्सजा यथा॥१६॥ मो हाभावोऽपि चात्मेति मोहहानिस्सदा न हि। घटभावलयौ मृत्तु तथापि न सदैव तौ॥१७॥ जह्यादविद्याविद्यात्वं विचारं महते यदि।

निष्टत्तिर्निश्चिता लोके प्रद्ृत्तिर्न तु वस्तुतः। कल्पितौ बन्धमोक्षौ च वस्तुद्ृत्या न तौ मम ॥१६ै॥ तस्मादज्ञानहानेन मोक्षयोगादुपेयताम्। ऐकात्म्यमेव न द्वैतं पुंभेदश्रोक्तदोषतः॥२०॥

1 B (० हमा०)।

३७८ इषसिद्धि:। [VIII.21-28

तच व्यवस्था दृष्टत्वादुपपन्ना त्वविद्यया। नेष्यतेऽवस्तुतो दृष्टर्व्यवस्था न क्कचिन्मया ॥ २१॥ प्रत्यक्षादिप्रमाणनां कर्मविज्ञानकाएडयोः। प्रामायमविरोधश्च नर्तेडविद्यां यथोदिताम् ॥२२॥

दष्टानिष्टाः प्रसिध्यन्ति सर्वतीर्थदशां तथा ॥२३॥ दर्शनानि विरुद्वानि जगद्वैचित्रयमेव च। तस्मात्सर्वस्य सिद्यथं विचार्य निरधारि सा ॥२४॥ अरस्ति मुक्तिरमौ बोधाद्ोधोऽबोधनुदेकलः। आत्मन्यबोधस्तस्यैव तन्न्नाशोऽप्यात्मशेषतः ॥२५॥ आत्मैको निष्कियोऽनन्तोऽइ्दयोऽनुभवविग्रहः। अतमस्तज्ज आत्मस्थो ज्योतिषां ज्योतिरात्मभा:॥२६॥ सर्वेष्टः परमानन्दो वेदान्तात्मप्रमाणकः । दत्येषोर्ऽर्यो विशेषेण मयेष्टो वेदविन्मतः ॥२७॥ अर्थश्चायमनिर्वाच्या यद्यविद्या प्रसिध्यति। व्यचौचरमविद्यां तामत दष्टार्थसिद्वये ॥ २८॥

।। दूति श्रौमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रौमदव्ययात्मभगवत्पूज्य- पादभिष्यस्य विमुक्तात्मभगवतः कताविष्टसिद्धावष्टमोऽथ्यायः॥

॥ समाप्ता चेयमिष्टसिद्धिः।

1 CE (· धख्न्न०)। 2 E (०षता)।

दूष्टसिद्विविवरगाम्। ज्ञानोत्तमविरचितम्।

दूष्टसिद्िविवरगाम्।

प्रथमोऽध्यायः ।

यश्शिक्तयन् मुनौनाद्यानास्ते वटतरोरधः । तस्मे तेजस्त्रिनेचाय कस्मैचिहुरवे नमः ॥१॥

श्रुतौः प्रह्वादयन् जौयाद्विमुक्कात्मा नृकेसरौ ॥ २ ॥ चोलेषु मङ्गललमिति प्रथितार्थनाम्नि ग्रामे वसन् पिटगुरोरभिधां दधानः । ज्ञानोत्तमस्कन्नद र्पनपार दृश्व्वा व्याख्यामिमां वितनुते स्फुटमिष्टसिद्ठे: ।। ३।। प्रारिप्ितस्य प्रकरणस्याविघ्नेन परिसमाप्निप्रचयगमनाम्यां शिष्टा- चारपरिपालनाय चेष्टदेवतां नमस्यन्नर्थाद्विषयादिकं दर्भयति यानु- भूतिरिति। महदादिजगत्कारणेन ब्रह्मण प्रत्यगात्मन एकत्वाभिधाना- द्विषयसूचनं [?] प्रतिपाद्य अस्यानन्द सभावत्वाभिधानात्प्रकरणश्रवणजनित- ज्ञानेन तत्माक्षात्कृतवतस्तदाविर्भावः प्रयोजनमिति स्रचितम्। ददानीं सोकात्मकं प्रकरणं व्यास्यास्थन्नाचार्यसद्गता विघ्वादिसिद्र्थमिष्टदेवतां प्रणमति दृष्टानिष्टेति। दूषट मे भूयादनिष्ठं मे मा भृदिति निरति-

परमात्मानं मामस्दथं प्रत्यगात्मानं नमस्कृत्य दष्टिद्धिप्रकरणथं

३८२ इछसिडिविवरयम् । [Page 1

निरामेन मुमुच्तोरात्मदर्नायेत्यर्थः। यदा। प्रथमेन प्रत्यग्ब्रह्मणो- रेकत्वलक्षणो विषयः प्राधान्येनोथ्यते द्वितौयेनाशेषानर्थनिवत्तिनिरति- पायानन्दाविर्भावलक्षणं प्रयोजनं प्राधान्येनोच्यत दति विभागः ।

भूतिरिति परामर्भ दृत्यापङ्गामपनुदस्राद्यं पदं व्यत्पादयति येतौति । ... ननु यद्वस्तु तत्खातिरिक्रवेद्यमिति व्याप्निदर्भनात्संविदोऽपि वस्तुत्वात् घटर्वादितरवेद्यतानुमौयत दत्यापङ्म बाधकतर्कमाह अनुभूतेरिति ।

करादिना संविदस्सप्रकाशत्वेऽपि जन्मादि समारोपितं तदपाकरोति न च स्वतस्सिद्स्येति। प्रत्ादिभब्देन तज्जन्मरव्यापकौभूतकारणवत्वोत्तरकाल- संबन्धादयो ग्रह्यन्ते। न (च) प्रध्वंसः तद्रादित्यस्य नान्ये भावविकारा दूति जन्माभावेन साध्यमानलात्। ते तु संवेदनस्य प्रकाशा[प्राम?]- भावाद्यरसतः स्वप्रकाशतया न सिध्यन्ति संवित्वापत्तेः। यद्वा। स्वतस्तेनेव संवेदनेन न मिध्यन्ति स्वाग्रहणे स्वविभषितप्रागभावादिगहण- योगात् स्वप्रागभावादिकाले स्वस्य सङ्भावापत्ते:[?]। नापि संविदन्नरेण प्रागभावादिधर्मिभूतसंवेदनस्य स्वप्रकाशतया संविदन्तराग्राह्यत्वात्। एवं जन्म्रव्यापकानां प्रागभावादौनां प्रमाणतोऽमिद्धूत्वात्तद्याप्यस जन्मनोर्ऽपि प्रमाणतोऽसिद्धिः। संविञ्जन्प्रसिद्धिश् घटाकाशजन्ाप्रसिद्धिवदुपपद्यते। ... देइपरिमाणादिना चैतन्यस्यापि परिमाणदिरस्ौति चार्वाका मन्यन्ने। तदपा- करोति अतोऽस्या द्वति। . स्वप्रकाशत्वमजत्वं चाभ्यपेत्यापि दिगम्बरेण सततोर्ध्वगमनादयो धर्मास्संवित्सभावस्य जौवस्य वेद्यास्समारोपिनाः । तान्व्यावर्तयति चेत्यामां चेति। विमता न चिद्धूर्माश्चेत्यलात् रपादिवत्। विपचे चात्मनोऽपि चेत्यत्वप्रसङ्ग द्वति भावः। ननु येतिपदेन खतस्सिद्ूत्वद्योतिना पूर्वभेवानुभूतेरमेयत्वमुक्तम् । अ्रतः पुन- रुनिरित्याभष्ठ व्याचष्टे नाखया दति। तेनामेयतं द्योतितमनेन मेय-

Page 1] प्रथमोऽ्ध्याय: ३८३

धर्मराहित्यमुच्यते। ततो न पौनरुत्तयमित्यर्थः । रप्रकाशत्वेन सिद्धू- मवेद्यत्वं अ्पिशब्देन स्रचयति। स्वप्रकाशत्वमजत्वं मेयधर्मवैधुयं चाङ्गो- कृत्यापि साङ्ाम्मंविद: परिच्छेदमाङः। तान्व्यावर्तयति श्रतो- नन्नेति। अत इति हेतुत्रयपरामर्शः । स्वप्रकाशत्वादजभावत्वान्ीय - धर्मरहितत्वाद्वा देशतो वस्तुतश्च सा अ्रनन्तानुभूतिरित्यर्थः। तत्र तावत्ख- प्रकाशत्वेनानन्यं वितनोति अन्तम्यापौति। अन्तः किं मेयोऽमेयो वा। आद्ये नानुभृतिधर्मत्वं मेयत्वाटवत्।अ्े म्वप्रकाशो््रकाशो वा। आ्रद्येनुभृतेरपृथक्वादन्ये स्वरूपेणन्यतवन वामिद्ेर्नान्तवत्ता चित द्त्यर्थः। ननु देशतो वस्तुतश्च परि्छिन्नानामप्यजत्वाभ्यपगमात्कथमजत्ेनानन्यं सिध्यतौत्याशङ्माह कालत दति। यद्यप्यजतवेन देशतो वस्तुतश्ानन्त्यं न मिध्यति तर्थापि कालतस्तार्वात्पष्यति जनिमत एव भावस्य पूर्वापर कालावच्केददर्भनादित्युक्र्कम्। दूदानौमितरर्दाप मिध्यतौत्याह अत एवेति। अ्नुभृतिदेशतो वस्तुतश्चानन्ता अ्रजभावलात्। न यदेवं न तदेवं यथा घटादोत्यर्थः । विपने बाधकाभावादप्रयो- जकत्वमित्यापद्माह अन्यर्थेति। ननु जौवम्याजत्वेऽपि वस्तुपरिच्केदो दृश्यते। ततो व्याप्यभावात्प्रशिथिलमून्नस्तर्काभासोऽयमित्यापङ्घ मूल- भूतां व्याप्निमाह न ह्यजमिति। निरुपाधिकचैतन्यम्याजन्य विभागित्वं वस्तुर्पारच्केदो नास्ति। उपाधिविशिष्टम्य तु वस्तुपरिच्केदिनो नाजतम्। ततश्च वम्तुपरिच्क्ेदिनोऽजत्वाभावात्मिद्धा व्याप्निरित्यर्थः । ननु तर्हि परमाणषु व्यभिचार द्वत्यापद्माह नाएनां चति। ननु परमाणवोऽजाः निरंशद्रव्यत्वादात्मवदित्यापङ्म विशेषणा- सिद्धिमाह न चानंशत्वमिति। परमाणवम्मांभाः सर्वदिकांबन्धित्वा- द्टवत्। अ्रन्यथा एकदिकांबन्धेऽपि परमाणवपेक्षया प्राचौप्रतोचौ- विभागाभावादाकाशवद्यापकत्वप्रसङ्ग दति भाव:[?]। दूतश्च सांभा

दत्याह संयोगेति। परमाणवस्सांभास्स्रंयोगित्वात् पटवत्। श्रन्यथा

३८8 इछसद्धिविवर्यम्। [Page 1-

संयोगम्याव्याप्यवत्तित्वाद्युगपदेकोपाधौ भावाभावप्रमङ्ग द्वति भावः। [Page 2] ननु संयोगम्यांपवृन्तितायामंशयोरपि संयोगोऽपवृन्ति- रेवेत्यनवम्थायां परमाषवत्तिमंयोगोऽम्रत्यनस्स्यात् [?]। अ्रतरस्वर पेणैव परमाएवोस्संयोग दति न तद्वलात्मांश्त्वर्मिद्धिरित्याशङ्माह न ह्यनंप्स्येति। प्रत्यन्तासिद्धा मंयोगम्यांपवत्तिता न तर्केण पराकर्तुं पाक्या निरूपण- सहत्वं तु न दूषणममित्यर्थः । स्वरूपेण मंयोगे दूषणमाह अर्नंभस्यापि चदिति। परमाणोर्घटस्य वा यदेकेन संयोगस्तदेव नान्येन म्यात् संयुकरूपातिरिक्ररूपान्तराभावादित्यर्थः। ननु यदवादि अ्रनंशस्य संयोगो न दृष्ट दति तदसत् खमनमोरात्ममनसो्च दर्णनादित्याशद्दाह एतेनेति। द्वितौयसंयोगासंभवतर्केणा काशादेरपि संयोगो निरस्तो द्रष्टव्यः।ननु परमाणवम्मांशा द्त्येतत्मिद्साधनं कल्पितांशा-

प्रसङ्ग दृत्यर्थः। यम्मान्नि्निरंशम्य संयोगो न प्रतौतियुक्रिसिद्स्तस्मा- त्संयोगे सांशत्वं परमाणनां सिद्धममिति विशेषणासिद्धिस्सुम्येवेत्याह तस्मादिति। ननु भिद्यमानेध्ववयवेषु यतः परं विभागो नास्ति स परमाण:। ततो निरंभः परमाणस्तारतम्यविश्रमाधिकरणत्वादाकाश- वदित्याशद्माह शनंशत्वऽसंयोगादिति। संयोगासंभवप्रतिकूलतर्कपरा- हतत्वेनाप्रयोजको हेतुरित्यर्थः। यम्मात्परमाणषु न व्यभिचारस्तस्मा- द्विभक्रानां जन्मवत्वमिति मिद्धा व्याप्निरित्याह तस्मादिति। ...

ननु विभागाख्यान्ताभावेऽपीतरेतराभावास्योडन्तो भविष्यतौत्यत श्राह् अविभागे चेति। एवं तावदानन्यानुमानस्य विपने बाधकसङ्भावा- दप्रयोजकत्वे परिहृते प्रत्यन्तविरोधमिदानौमुद्गाव्यत नन्विति। ननु चेत्यम्य चेतन्यात्पृथकात्ताप्रतोतो एव न स्तः। तत्र कुतो भेदसिद्धिरित्या- पझाह वं चेति। विपने बाधकमाह अ्न्यर्थेति। चिच्चेत्ययोरभेदे सत्येकस्याश्ितोऽभेदाद्टादौनार्मप परस्परभेदो न स्वादित्यर्थः ।

-Page 3] प्रथमो्ध्यायः । ३८५

किंच विभऋ्कत्वादिहेतुना कार्यत्वानुमानादिव्यवहारसिद्यन्ट थानुपपत्त्यापि भेदो वक्व्य दूत्याह अन्यथेति। किंच यन्न्न प्रकाशते तन्रास्तौ- त्युच्यते। भेदस्य तु प्रमिद्धत्वादपन्रवोऽशक्य एवेत्याह प्रसिद्धेरिति। प्रसिद्धूत्वान्नात्यन्ताभाव एव भेदम्येत्येतदनुजानाति सत्यमति। अ्रत एव विभक्तत्वात्कार्यतानुमानादिव्यवहारोऽपि संभवतौत्याह अत एवेति । ननु तर्हि भेदम्य प्रमिद्धत्वादानन्यानुमानम्य बाधितविषयत्वं तदवम्य- मवेत्यत आह किंतु नाम्या दूति: प्रत्यन्ादिमूत्नत्वमुपन्यस्तमित्यभ- प्रेत्याह कर्थार्मात। यर्द्याप?] अन्योन्याश्रयत्वेन दृश्ययोरपि भेदो न दृश्येतेव तथाप्यनुभूत्यानन्त्यहान्यभावात् तमभ्यपगम्यानुभूतेम्तावद्धेदः प्रत्क्ो न भवतौत्याह उच्चत दत्यादिना। दृष्दृश्यभेदो न प्रत्यत्तः प्रत्यक्षा-

प्रतियोगिदृष्यपेक्षत्वादित्यर्थः । ननु सत्तयेव धर्मित्वं प्रतियोगित्वं वा म्यात्। नृभ्टङ्गे तु मत्तेव नाम्नौति तङ्वेदस्याप्रत्यत्तत्वम्। तम्मात्प्रत्यक्षा- प्रत्यक्तभेदत्वादित्यप्रयोजको हेतुरित्याशङ्माह न चादृष्ट दति। अ्रदृष्टम्य धर्मित्वे सर्वम्य भेददृष्टिप्रमङ्गात् अदृष्टम्य प्रतियोगित्वे मर्वतो भेददृष्टि- प्रमङ्गात् मंभयविपर्ययानुदयप्रसङ्ग दूति भावः। [Page 3] ननु भेदम्य प्रत्यक्तत्वे धर्मिप्रतियोगिम्परणमेवायेच्यते न तु दृग्यतया म्फरणं केवल्म्य व्यतिरेकाभावात् [?]। अतोऽप्रयोजक द्रति शङ्गते नन्वदृश्यापोति। ... स्वरुपर्दृष्टिरपि चेतप्रतियोगिसापेक्षा तहिं प्रतियोगिनोऽपि स्वरूप- दर्शने प्रतियोग्यन्तरापेक्षा वा पूर्वस्वरूपापेक्षा वा। आ्रद्ये अनवम्था द्वितौये परस्पराश्रयत्वमित्यक्तम्। तवानवम्थां परिहरन् शङ्गते दृष्टमेवेति। सर्वचेव स्वूपदर्शने प्रतियोग्यपेक्षायां भवेदनवस्था । न तु तथा। किंतु निरपेत्तदृष्टमेव स्वरूपं प्रतियोग्याद्यपेक्षया भिन्नमति दृश्यत द्ृत्यर्थः। .. तत्र किं स्वरूपदृष्यर्थव प्रतियोग्यपेक्षा किं वा दृष्ठन्तरार्था। नाद्य दृत्याह न दृश्यार्थति। द्वितौयं 49

३८६ इष सिद्धिविवरयाम् । [Page 3-

पराकरोति नापौति। दृष्न्तरस् किं पूर्वदृष्टस्वरूपमेव गोचरः किं वा स्वाधिकम्। आद्ये न प्रतियोग्यपेत्षा पूर्वसामग्रौत एव संभवात् अन्ये भेदम्य न स्वरूपत्वसिद्धिरित्यर्थः। दूदानौं धर्मपक्तमनुवदति अथ धर्म दृति। तत्रापि धर्मम्य धर्मिस्वरूपादभिन्नत्वे प्रतियोग्य- नपेक्षत्वप्राप्तेः परिणषात् भिन्नो भेदोऽभ्यपेय दृत्यनुजानाति सोऽपौ- त्यादिना। अत्यन्तभिन्नत्वे धर्मत्वासंभवं सचयति कथंचिदिति। भिन्नत्वे च रूपरसादिवञ्जानान्तरगम्योऽभ्युपेयः। तथा सति तस्मिन् ज्ञानान्तवे दृङ्ग भाति चेत्तदा भेद द्ृत्येव भायात्र्र तु दृग्धर्मलेन। अरतस्म्फरण- मात्रस्यानुपयोगान्नाप्रयोजको हेतुरिति भावः। भेदम्य भिन्नत्वानुज्ञा- मात्िपति नन्विति। भेदो न वस्तुनो भिन्नस्ततो भेदेनानुप- लभ्यमानत्वात् स्वरूपर्वाित्यर्थः । विपचे बाधकसद्भावाच्च न भिन्न दत्याह न चेति। भेदभेदिनोर्यो भेदस्स तावन्न स्वातन्त्र्येण ग्टह्यते किंतु विशेषणविशेष्यभावेनायमनयोर्भेद द्वति वा भेदो भिन्न दति वा। विशेषणविशष्यभावञ्च दएझादौ भेदग्रहपूर्वको दृष्ट द्वति प्रागेव भेदान्तरं ग्राह्यम्। तदपि तथेति ग्रहणकारणम्य पूर्वस्यासिद्धौ विशिष्टभेदग्रहणासिद्गमलक्ततिरित्यर्थः । भेदो वस्तुनो न भिन्न दूति कोऽर्थः। किं वस्वतिरेकेण नाम्त्येव किं वा वस्तुख्भाव दवति विकल्प दूषयति किं सर्वचेति। सर्वत दृग्दृश्ययोर्भेदभेदिनोश्वेत्यर्थः । उक्त्दोष- प्रसङ्ग दूति। भेदस्य प्रतियोग्यपेक्षा न स्यादित्ार्थः । अ्न्यथति।

वस्त्वभिन्न्त्वे सति भेदाभावप्रसङ्गाद्वस्तुमावं स्वादित्यर्थः । यदवादि पूर्वपत्तद्भायामितरेतराभावश्च चिच्चेत्ययोः प्रसिद्धू दूति तत्र भेदोक्रं दोषमतिदिप्नति एवमिति। यद्यन्योन्याभावो नाम भेदादन्योडस्ति तदा सोऽपि वस्तुनो भिन्नो वत्रय्यः। दृतरथा प्रतियोग्यपेन्षा न स्यादित्यतिदेशः कार्यः। भेदप्रयुक्कवयवहारातिरेकेणान्योन्याभावप्रयुक्र- व्यवहारादर्भनादन्योन्याभावो भेदादन्यो न चेत्तदा अ्रतिदेशोऽपि म

-Page 4] प्रथमोऽ्ध्यायः । ३८७

कार्यप्तन्तिरिराकरणेनेव निराऊृतत्वादित्यर्थः । [Page 4] फलितमाह एवं च सतौति। भेदेतरेतराभावग्राहकज्ञानान्तराविषयत्वाहृश दवत्यर्थः । ननु दृशो निरुपाधिकरूपं स्वप्रकाशं सोपाधिकं तु परप्रकाश्यम्। यत्मोपा- धिकं दृश्यं रूपं न तत् दृशो रूपं कन्पनामाचत्वादित्यर्थः। किंच यदि दृशो दृश्यरूपं स्यात्तदा सवप्रकाशत्वमेव हौयेत रुपिदृश्यता- मन्तरेण रूपदृश्यतानुपपत्तेरित्याह स्वयंदृष्टित्वेति। किंच यत्ख- सत्तायां प्रकाशव्यभिचारि तम्येवादृश्यता निश्चेतुं शक्यते। दृभस्तु सदा दृष्टेन सवसत्तायां प्रकाशव्यभिचार दति न दृष्न्तरं दृश्यत दत्याह न च स्वयंदृष्टेरिति। स्वरूपस्यैवान्यापेत्तत्वे को दोष द्वत्यत आह अन्यपेक्षत्व दूति। स्वरूपभूतभानस्यान्यापेत्षत्वे सत्त्वस्यैव कारण-

भेदाभावयोस्तत्संबन्धं निरस्य भेदाभावस्भावपर्यालोचनया तयोस्तदूर्मत्वं निरस्यन्ननयोर्द्श्यत्वमदृश्यत्वं वेति विकल्प्ाद्ये दोषमाह दृश्यत्वे चेति। द्वितौयेऽपि किं जडौ सप्रकाशौ वेति विकल्प प्रथमे दोषमाह अदृश्यत्वे चेति। चरमे दोषमाह स्वयंप्रभत्वे दूति। स्वयंप्रभत्वे दोषान्तरमाह सदाभानाच्चेति। उत्रं स्वरूपपत्तदूषणमुपसंहारे दोषान्तराभिधित्या परामृशति नापौति। दोषान्तरमभिदधाति न चैकस्या दूति। एकलक्षणं ह्ेकं भिन्नलक्षणं च भिन्नं प्रसिद्धमित्यर्थः । किं चेकम्या दृशो यदि भेदाभावास्ये दे रूपे तदा किं दृक ताभ्या- मभिन्ना ते वा दृशोऽभिन्ने। प्रथमे दृशो नेकत्वं द्वाभ्यामभिन्नवात्। चरमे तयोः परस्परभेदो न स्यादेकाभिन्नत्वादित्याह न च तयो- रपौति। किंच दृगभिन्नत्वे रूपयोरपि खप्रभत्वं वाच्यम्। तदा च प्रतियोग्यनपेन्तसिद्धित्वाद्धेदाभावतवहानिः। अ्रतो भेदाभावी दृभो रूपे दृत्यपि न सिध्यतौत्याह स्वयंप्रभत्व द्वति। दृगभिन्नलव भेदा-

इ्छमिड्धिविवरगाम्। [Page 4-

भावयोः परम्परभेदो न स्वादित्युक्त्मजानानशशङ्गते त्रथाभेद एवेति। स्वरूपलेन वर्तमानयोर्भेदाभावयोर्दृशि परम्परमभेद द्ष्यत ण्वेत्यर्थः । तत्र दूषणमाह दृश्येऽपि तथा म्यादिति। दृश्यभेदाभावावप्यभिन्नौ भेदाभावत्वात् दृम्भेदाभाववदित्यर्थः। प्रवें दृषि भेदाभावयोरक्या- मङ्गोकृत्य दृश्येडप्ापादितम्। दूदानों तदपि नाम्तोत्याह तत्राभेदे-

दृभ्यम्येति। भेदाभावयोरेक्ये भेदमातरावगषे भेदम्य दृश्यमाचले च दृश्यम्य भेदो न ्यादित्यर्थः। .. ण्वमभावदृ श्ययोरभेदेऽपि दूषण- मूह्म्। भेदम्याभावमाचत्वे दोषान्तरमाह किं चैत्यादिना। [Page 5] ननु वस्त्वन्तरम्य भेदम्याभावे कथमभावम्या सिद्धिरित्यत आरह भिन्नयोर्ह्यसाविति। ननु भेदाभावमा चेणक्ाप्राप्संभवात्किमितौ- भेदाभावे केनाप्याकारेण अभेदाव-

भेदावभासवतां भावानामित्याह भेदाभाव इति। दूदानौमभावम्य भेदमातत्वमिति शद्विकन्पे दोषान्तरमाह याि चेत्यादिना। ततः किमित्याशङ्क भेदम्याप्यसिद्धिरित्याह तदा कम्यति। ननु यत्रैकत्वं तचैव भेदोऽप्यस्तु द्वत्यापाद्म तदा भिन्नम्यकत्वायोगादेकमेव न सिधे- दित्याह न चैकस्यवेति। नन्वेकाभावप्रसङ्गम्तवैवाद्वेतवादिनो दोषो नास्माकमित्यत शरह एकाभाव दति। ततः किमित्याशड्ड शून्यवादः प्राप्त दत्याह तदा नेकमिति। ... पूर्वं दृश्यत्वमदृश्यत्वं वेति विकल्प्य दूषणमुक्क्म्। ददानौं तयोर्दृग्रूपत्वमदृय्रूपत्वं वेति विकल्प धर्मपन्े दोषान्तरमाह तयोक्चेति। भेदाभावयोरदृय्पत्वे दोषान्तरमाह न च दृग्दृश्ययोरिति। यत्र धर्मधर्मिभावम्तचैकज्ञानगम्यत्वं दृष्टम्। तत् व्यापकं व्यावर्तमानं खव्यापयं धर्मधर्मिभावमपि व्यावर्तयतौत्यर्थः। ननु शब्दा- काशादिध्वेकज्ञानागम्यत्वेऽपि धर्मधर्मिभावो दृष्टस्तथाचापि स्यादित्या-

-Page 6] प्रथमोऽध्यायः । ३८ट

पाङ्माह न चैकेति। नियामकाभावेन सर्वत प्रसङ्गादित्यर्थः। शब्दा- कापयोम्तु वाच्यवाचकयोर्नाम्ति धर्मिधर्मभावः। सुरभिचन्दनमित्यादौ विद्यत एवेंकसा त्तिप्रत्यय विषयत्व मे के कग्र हएसंस्का र सध्रौचौनमनोज नितेक- प्रत्ययविषयत्वं वेति द्रष्टव्यम्। एवं दृश्यप्रतियोगिकौ दृशो भेदाभावौ न स्त दृत्युपपादेदानों दृकप्रतियोगिकौ दृश्यम्यापि तौ न स्त दूत्याह अ्रत एवेत्यादिना। दृङ्ग दृश्यभेदाभावप्रतियोगिनौ ततो भेदाभावविधुर- त्वात् यदवं तदवं यथा दृश्यम्वरूपमित्युक्ा विपने बाधकमाह एकम्मिन्नपीति। यदि दृभ्याद्ेदाभावविधुरदृगपेक्षया दृश्यम्य तौ भेदाभावौ म्यातां तदा दृश्यम्य स्वस्मादपपि भेदाभावप्रसङ्ग द्त्यर्थः । स्वप्रतियोगिकी मेदाभावी म्यातां को दोष दृत्याशद्माह न च खत दति। म्वस्माद्गेदस्तथा स्वस्याभावम्म्वयं च वर्तत दूति न शक्यं वक्रुम्। तयोर्भेदाभावयोस्स्थितौ भावम्य वस्तुनो वा वस्तुर्नाम्स्थतौ तयोरवा श्रभाव- प्रमङ्गात् वम्तुतङ्भदाभावानां परस्परविरुद्धूत्वादित्यर्थः। तयोर्भावस्य चेति पाठे वस्तुतत्प्रतियोगिकभेदाभावानां विरोधान्मिथम्संबन्धाभावः ततक्चाविशेषात्तयाणामप्यभाव दृत्यर्थः । ... दृशो भेदाभावविधुरत्वाद्ृश्य- गतभेदाभावप्रतियोगित्वं न संभवतौत्युक्रम्। तद्युक्रम् स्वभार्वविशषादृश-

दृग्पस्य म्वभावविभषात् म्फरणमाच्रेण प्रतियोगितवं चेत्खस्मादपि भेदा- भावज्ञाने म्वस्य प्रतियोगित्वप्रसङ्ग दत्यर्थः । [Page 6] दृश्यम्य दृक्- प्रतियोगिकभेदाभावासंभवे हेत्वन्तरमाह मानासंभवाच्चेति। ... स्वयं- मानत्वे तयोदृश्यन सहैकज्ञानागम्यत्वान्न दृश्यधर्मतं यथा दृषस्स्यंमानाया न दृश्यधर्मत्वं तद्ददित्यर्थः । दूषणान्तरमाह स्वयंमानत्वे चेति। तयो- स्म्वयंमानत्वा देव दृग्वहकूप्रतियोगिकतया तयोर्भेदो न सिष्ठेत् दृश्यादपि तयोर्भेदो न मिष्येत्प्रत्यनाप्रत्यन्तभेदम्याप्रत्यत्तत्वात् तयोः परस्परमपि भेदो न सिध्येत् स्वयंमानत्वाविग्रषादिति। पूर्वोक्केन न्यायेन भेदेन सह्ैक-

३६० इछसिद्धिविवरगाम् । [Page 6-

ज्ञानागम्यत्वादिति न्यायेनेत्यर्थः। ... भेदा देरदृकप्रतियोगिकत्वे प्रयो- गान्तरमाह भेदाभावत्वाज्चेति। विमतो भेदो न दृकंबन्धी भेदतवात् घटादिभेदवत्। तथा अभावोऽपि न दृकांबन्धौ अ्रभावत्वात् घटाद्यभाव- वदिति पृथक् प्रयोक्व्यमन्यथा भागारसि्धिप्रमङ्गात्। ... पूर्वमन्यमानमभ्युप- गम्य दूषणमुक्म्। ददानौं तदपि नाम्तौत्याह सश्नेदित्यादिना। ... यदि भेदाभावज्ञानल्ोभेन दृशो गोचरत्वमिच्कसि तदा घटवददृकं स्यादित्याह गोचरत्वे चेति। ननु तर्हि दृकप्रतियोगिकभेदाभावयोदृगेव मानमस्वि- त्याशद्माह नापौति। दृग्गहणमन्तरेण तत्प्रतियोगिकभेदाभावग्रहणं न संभवति। न च स्वयं स्वम्य गोचरः कर्मकर्तविरोधादित्यर्थः ।

आत्ममानापौति। प्रतियोगितवेन प्रतियोगिमद्भेदाभावमानलेन च वर्तनं किं युगपत् कात्सर्येन किं वा अंशा्याम्। नाद्यः प्रतियोगिकतवेन वर्तमानायास्तथेव समाप्तत्वेन तन्मानत्वायोगादित्यर्थः। द्वितौयं प्रत्या- ख्याति अंशाम्यां चेति। दृषास्सांशत्वे दोषमाह अ्रित्यत्वप्राप्तरद्दकक- प्रसङ्गाच्चान्यथेति। ... [Page 7] पूर्वं भेदाभावौ साधारणेन निर- स्येदानोमभावनिरासे युन्न्यन्तरमाह अरभावज्ञानं चेत्यादिना। उपलब्धे- लक्षणं कारणं तत्प्राप्नस्यानुपलब्धौ विषयव्यतिरित्रकारणसंनिधानेऽय्यनुप- स्ब्धावभावज्ञानमिष्यत दत्यर्थः । अ्रथवा। उपलब्धिर्लक्षणं गमकं यम्योप- लब्धियोग्यत्वस्य तदुपलन्धिलक्तणम्। तेन रुपेण प्राप्तस्य प्रतोतस्य वस्तुनो- ऽनुपलब्धावभावज्ञानमिष्यत दत्यर्थः। ततः किमित्यत शरह न चेति। ननु तार्किकसमये योग्यानुपलब्धिर्नाभावज्ञानहेतु:। किंतु विशेषण- विशेष्यभावेमाचसंयोगादेव तञ्जानमित्याशद्माह न च प्राप्नति। तार्किक- समये नियतपूर्वक्षणभाविनः कारणत्वनियमादनुपलव्धे् कारणत्ाभावे कदाचिद्भावोपलब्धौ विद्यमानायामेवाभावज्ञानं स्थात् त्रनुपलब्धे: प्राग्भावनियामकाभावादित्यर्थः । नन्वनुपलब्धेरभावज्ञानकारणत्वाभावेड -

-Page 7] प्रथमोऽध्यायः । ३६१

प्यपलब्धेस्तत्प्रतिबन्धकतवेन तदभावतया अनुपलब्धे: प्राम्भावनियम द्वति पाङ्गते प्राप्तानुपलव्धाविति। प्रतिबन्धकाभावतयाप्यनु पलव्धेरभावज्ञानं प्रत्युपयोगो विद्यते न वेति विकल्प्यादं प्रत्याह तथापौति। अ्रनुपलब्धे- रभावज्ञानकारणत्वाभावेऽपि प्रतिबन्धकाभावतवेनाभावज्ञानं प्रत्युपयोगित्वा- हशश्चानुपल्यभावान्न दृकप्रतियोगिकाभावज्ञानं संभवतौत्यर्थः। द्वितीय- मुत्थापर्यात अ्रथति। यस्योपलब्धिस्म्वव्यतरिक्रास्ति तदभावज्ञानेऽनुप- लब्धेरुपयोगेऽपि दृषस्वनन्योपलब्धित्वात्तदभावज्ञाने तदुपयोगो नास्तौ- त्यर्थः। तर्हि स्फुरन्त्यामपि दृशि दृकप्रतियोगिकाभावज्ञानं स्यादिति परिहरति म्फुरन्यामपौति। किंच दृगभावज्ञानवद्ृश्याभावज्ञानमप्य- नपलब्धिं विनापि स्यादभावज्ञानत्वाविभेषादित्याह दृश्येऽपौति। ननु

स्यादित्याशद्माह न चेति। दृग्दृश्ययोस्स्रूपतो विशषऽप्यभावज्ञान- प्रतियोगितायां न विशेषोऽस्ति येन दृश्ये विनाय्यनुपलन्धिमभावज्ञानं न स्यादेन च दृशि तु विनापि स्यात्। तस्मादनुपलव्धेस्सर्व-

पेत्यापि विशेषं शङ्गते ननु दृषस्सेवेति। यर्द्याप सर्वतानुपलन्धि-

एवानुपलब्धे: दृकप्रतियोगिकाभावज्ञानं नातिरिक्ानुपल्धिरिय्यते

रिक्तानुपलळ्यनपेत्षा उच्चते किं वा अ्रभावविषयं ज्ञानं पृथगङ्गौक्वत्येति विकन्पयति किं दृष दूति। तवाद्ये मप्रतियोगिकम्याभावस्य स्वप्रकाशत्वा- संभव: संभवे चाभावत्वव्याघात दत्यादिदोषं विपदं मन्वानश्चरमं प्रत्याह यद्यस्तौत्यादिना। ननु दृगभावस्यानुभवसिद्ूत्वात्तदनुभवहेतोख्चानिरु- पणाद्स्तु तस्य निर्हेतुकतेति [?] तवाह न च तद्हेतिविति। ... कुत

३८२ इषटसिद्धिविवरगम् । [Page 7-

दृत्यत आह् अन्याभावेति। दृश्याभावज्ञानस्याप्य हेतुजन्मप्रसङ्गादित्यर्थः । र्ताईि कार्यानुरूपं किंचित्कारणमस्य कल्पतामित्याशद्माह न च प्रप्तति।

मन्वे चेति। आदिशब्दसूचितं हेतन्तरं निराचष्ट नापोति। दृगनुपलन्धि- मात्रम्य न दृगभावादन्यत्वम्। अ्रतो न तावन्मात्मभावज्ञानहेतुरित्यर्थः । नव्वस्तु स्वाभाव एवानुपलन्धम्सेव च दृगभावज्ञानहेतुस्म्यादित्याशद्माह म्वाभाव एव चदिति। दृगभावम्य मानतवे तन्मेयमभावान्तवं वाच्यं तच्च न मंभवतौत्यर्थः । दृगभावमनुपलन्धिभब्दार्थमङ्गौकृत्य तयान्य- हृगभावान्तरं मेयं नाम्तौत्युक्तम्। ददानौं साप्यनुपलन्धिस्तव न मिध्यतौ- त्याह नाय्यम्या दूति। अ्रनुपलउ््यन्तरवैद्यतवऽनवम्याप्रसङ्गादमतो नृग्टङ्ग- वदन्तायोग्यत्वाज्चानुपलधेरसिद्धिरित्यर्थः। ननु तर्हि कर्मतया घटम्य स्वज्ञानहेतुत्ववत् दृगभावस्येव स्वज्ञानहेतुत्वमतो न हेतन्तरापेत्त्याशद्दाह न च मेय एवेति। अनिष्टं च परोन्ताभाववादिनामभावज्ञानम्य विषयजन्यत्वमित्याह अिष्टत्वाच्चेति। प्रत्यक्षाभाववादिपचेऽपपि प्रमेय-

ज्ञानहेतुत्वमनिष्ट्मत द्रष्टव्यम्। तर्हि प्रतियोगिस्रणदिकं कारण- मस्तित्यापद्माह न चाचेति। अत्र आदिशब्देन प्रतियोगिग्रहणमुच्यते

ननु दृश्ये दृङ्गास्तौति सांभमिदं ज्ञानं तत्र दृक स्वप्रकापत्वात् प्रति- योगिम्फरणंशतया भासते सर्वताषि प्रतियोगिस्फुरणमेवाभावप्रत्ययेषु कारणं न तु दृश्यत्वमित्यत आह खात्ममानापौति। एकमेव हि निरंशमभावज्ञानं तदच प्रतियोग्यंभवदभावविषयत्वादंशवत्त्वेनोपचर्यते[?]। ततो नित्या संवित्प्रतियोगिस्फुरणत्वेनानित्यस्याभावज्ञानस्य नांशस्संभवे- नित्यानित्ययोरेकत्वासंभवादिति भावः। [Page 8] श्रंं्रस्याभ्युपगमे बाधमाह सर्वज्ञानांपत्वति। बाधमेवोपपादयति यद्येकस्येति। तत

-Page 9] प्रथमोऽध्यायः। ३६३

दृद्मनिष्टमापन्नमित्याह दति सर्दे भावाभावा दूति। यथा दृश- स्साभावज्ञानेऽपतया स्फरणाहृगभाव दति दृषा अ्रभावो विशेष्यते तथा दृड्गोलं दृकपौतं दृग्घटाभाव दति सर्व भावाभावा दृग्विभषणतां प्राप्तुयुः। .. यदि दृगभावजानम्य कारणं नाम्ति तर्ाहि तहगभावज्ञानं मा भून्कारणशून्यत्वाच्चर्ावषाणवदिति परिहर्रत मा भूर्त्तारह तिति। घटोडचेतन दृत्यनुभवबाधं पाङ्कते भवत्येवति चेदिति। तर्हि दृगभावज्ञानं

तथापौति। ननु रूप्भरान्तिः प्रमाणकारणच्चन्म्ंप्रयोगादृष्टा। तथा दृगभावज्ञानस्य भ्रान्तित्वऽपि प्रमाणकारणमन्वेषणौयमित्याशद्दाह न च भानतेरिति। गतिः प्रमाणकारणम्। नान्वषणोयं भ्रमकारणववेनाविद्यायाः प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । विपने दोषमाह गतिश्वेदिति। यस्मादृगभावज्ञानस्य भान्तित्वे गतिरम्ति तस्मादनन्यगतिलवेन स्वाभावज्ञानांपत्व दृशो न कन्पनौय- मित्युपमंहरति तम्मान्नात्ममानापौति। यदवाद्ययाह्यव्वादृश दति तर्दासद्- मित्याह नन्वेवमिति। ननु दृक स्वप्रकाशा मेयधर्मविधुरा चत्यादि- निरूपणाि ज्ञानत्वात्सरूपस्फरणमेव। अ्रतो नासिद्धिरित्याशद्माह न चेति। नित्यानित्ययोरेकत्वायोगादित्यर्थः । तर्ह्यविषयत्वऽपपि दृशो ... अस्तु तर्हि घटादिलनणविषर्यविषयेत्यत आ्रह न चान्यविषयेति। निरूपणान्तरनिवारणरूपा सा लदौया निरपणा न घटादिलन्षण- विषयविषया घटादौ निरूपणानिवारणम्यानिष्टत्वादशक्यत्वाच् तद्गोचर- प्रमाणविरोधादित्यर्थः । [Page 9] ननु तर्हि निर्विषयास्त्वित्यत श्राह्ह न चाविषयवेति। निरूपणास्वरूपहानप्रसङ्गादित्यर्थः। अतः परिशेषा- दविषयविषयेव तवदौया निरूपणा। तथा सति मत्रिरुपणापि तथा स्यादविशेषादित्याह अत एवेति। पूर्ववादी स्वनिरुपणाया विशेषमाह् त्रथ नेयमिति। ... यथा नृश्टङ्गं प्रमेयं न भवतौत्यप्रमेयेऽपि प्रमेयत्वप्रति-

३६४ [Page 9-

षेधः परेषामन्यथा मूकतापातात्तथा ममापोति साम्यमुक्काधुना सिद्धान्ति- निरूपणस्य [?] युत्व्यपेतत्वं विशेष द्ृत्याह द्ूयांस्विति। ... ननु यदि दृगात्मा निरूपणाज्ञानेन (न) विषयोक्रियते तर्ह्यम्याविषयत्वं न सिथेद- विषयत्वनिरूपणायामम्फरणात्। अ्र््रविषयत्वसिद्धये हि निरूपण क्रियते। तम्मादविषयत्वमिदूये निरुपणाज्ञानविषयत्वं दृगात्म्नि सवौकार्यमित्यत आह अन्यर्थेति। दृगात्मनो निरूपणाज्ञानाविषयत्वेऽप्यविषयत्वं सिध्यति। त्थाहि-दृगात्मनि स्वप्रकाशत्ेन प्रकाशमाने लोकप्रसिद्धाविषयत्वगोचर-

चाभिव्यको दृगात्मा स्वात्मन्यध्यम्तस्य विषयत्वावच्छिन्नरूपस्य व्यवहारहेतु- स्ंपद्यते। ततश्चाविषयत्वं सिध्यति। तम्मान्नाविषयत्वसिदूये निरुपणा- जानेन विषयौक्रियते। तथा सति अरिषयत्वनिरुपणताहानिप्रसङ्गा- दित्यर्थः। ... धर्मों चेत््रतियोगी तर्हि तथेव समाप्नत्वादगूर्मी न स्वादित्युक्र सिद्धान्याह मा भूदिति। मा भूद्गूर्मो किं तेन। न हि धर्मिसमर्थनायाहं प्रवृत्त दत्यर्थ:। [Page 10] ननु सर्वस्येव सर्वचेव चाभावज्ञानं स्यादिति नास्म्रांकं प्रसङ्गसर्वम्य सर्वचेतरेतराभावस्य विद्यमानलेन तञ्जानस्येष्टत्वादिति पङ्गते नन्विति। दूष्टत्वमस्तु तथापि प्रतियोग्याद्यविशषितत्वे सति दूतरेतरा- भाव दूति विशिष्टज्ञानं न स्वादिति परिहरति पटषति । ततः कि- मित्यत शाह अत दूति। तथापि किमायातमित्यत शरह शून्यतेति। नञ्रस्संकोचकाभावादविशषितनिषेधे शून्यतायां प्रमा प्राप्नत्यर्थः । अ्रप्र- मेति वा पदच्क्ेदः। तदा निस्खभावत्वाच्कन्यता अप्रमा प्रमाण- शून्या प्रसज्यत दत्यर्थः। ननु क्वचित्किंचिदेव निषेद्धूं शाक्यते न तु सर्वं सर्वताशक्यत्वादित्याशद्मात एव प्रसङ्ग दति परिहरति तथे- त्यादिना। ननु नायं प्रसङ्गपन्यवादिनामस्माकमिष्टत्वादित्यत श्राह अभक्यत्वादिति। .. उक्प्रकारेण यदि प्रामाणिकाभावो न घटते चेत्तर्ह्यप्रमेयोऽस्तिवत्यत शह न चास्यंप्रभ द्ूति। नन्वस्वयंप्रकाश-

-Page 11] प्रथमोज्ध्यायः। ३६५

भावस्यास्वयंप्रकाशत्ववत् स्वयंप्रकाशाभावस्य स्वयंप्रकाशत्वमित्यत श्राह स्वयं- प्रभत्वे चेति। ननु दृश्ये दृगभावे मानाभावात्तयोरितरेतराभावो मा भूत् तथापि तयोर्भेंदोऽस्तित्यत ब्राह दूतरेतराभावमिति। न विद्येते भेदाभावौ यस्यास्ा तथोक्रा। तद्भावोऽभेदाभावत्वम्। तस्मात् प्रामाणिकभेदाभावविधुरत्वाद्ृश श्नन्त्यं मिद्धमित्याह तस्माहशोडभेदा- भावत्वादिति। दूढानीं दृग्दृश्याभेदवादिना बौद्धेन यदन्तवत्त्वमवादि तदपवादेनानन््योपपादनाय चोद्यमुङ्भाव्यति नन्वेवमिति। भेदेतरे- तराभावयोरभावे सति ऐकां तादात्यं च म्यादित्यर्थः। . [Page 11] प्रसिद्धिविरोधो न दोष दति शङ्गते भेदनिराक्ृताविति। नेह नानास्ति

भवेत्। तथा न किमप्यभेदे मानमन्तौति परिहरति सत्यमिति । प्रमाणं विनाप्येवमेव [?] चेद्वाधस्तदा बाधनिश्चयोऽपि न म्यादित्यत श्राह् तम्य तस्येति। पूर्वं स्वस्य प्रसिद्धिबाधकत्वमभ्यपगम्योक्रम्। दूढानवं तर्दर्पप नासतौत्याह नाहमपौति। तत्त्वापरोच्यादर्वाक् प्रतिभाससंभवादित्यर्थः । अभेदे प्रमाणभावः कुतो निश्चौयत दति पृष्कति ननु कर्थमति । किमभेदतत्प्रतिभासौ प्रातौतिकौ नैयायिकौ वा। नाद्योऽनुपत्नब्धेः ।

ततः कथमभेंदे प्रमाणभाव दूति प्रश्नो न कर्तव्य दति परि- हरति किमत्र पृच्कात दत्यादिना। तत्प्रतिभासो (वा) तयोरभेद- प्रतिभासनम्। न प्रतिभाति नापि न्यायतस्संभवतौत्यन्वयः । यद्वा। पटोपरोन दूति सामानाधिकरण्यप्रत्यन्ात् नित्यद्ट कांनिधाना टृभ्यमिङ्ठौ सदासिद्धिप्रसङ्गात्प्रतिनियताभेदमंबन्धो वत्रव्य दति न्यायात् दूढं सवं यदयमात्मेत्यागमाच्चाभेदो भाति तत्कथमभेंदे प्रमाणभाव दति। कथंशब्दस्य प्रश्नान्तेपयोस्समत्वात् किमत्र-पृच्कात-दतिबलात् किं वातिप्यत दृत्यप्यायाति। तत्र न तावत्प्रत्यक्षनिमित्त ्रन्ेप इत्याह न

३६६ इछसिद्धिविवरगाम्। [Page 11-

ह्यभेद दति। सवितप्रकाशाहटः प्रकाशत दतिवदापरोन्यमंसर्गादपि मामानाधिकरणयोपपत्तेरिति भावः। व्यक्षकान्तःकरणपरिणामप्रति- नियमादपि प्रतिनियतदृश्यसिद्यपपत्तेन्ययतोऽपि नाभेदस्संभवतौत्याह

शा तत्प्रतिभाम इत्याह तत्प्रतिभासो वेति। आ्रक्ेपासंभवमुक्का प्रप्नामंभवमाह तमःप्रकाशयोरिवेति। एवं भेदभङ्गवादिनः प्रश्ना- नहतामुपपादेदानीमभेदवादिन ए्व प्रष्टव्यतामाह यदौति। प्रतोति- न्यायविरुद्धूत्वमेव प्रश्नपर्वक दर्परयत कर्थामत्यादिना। [Page 12] अथेम्यासंभावितत्वात्तज्जानमपि न संभवतौत्याह अत ण्वेति। दूतश् नाभेदतज्जाने सभवत द्ृत्याह कर्थ चेति। दृग्दृश्ययोरभेदे कि दृश्यम्य दृझ्माचत्वमुत दृषो दृश्यमात्रत्वमिति विकल्प् दूषयति रयादि चेत्यादिना। अभेदासंभवमुक्ता तज्जानासंभवमाह याि च दृश्यो दृगात्मनेति। दृश्यम्य दृगात्मना जयत्वे तम्य दृग्गोचरज्ानज्ञेयत्वं स्वप्रकाशत्वं स्यात्। तथा च तम्य दरक्कादि प्रसज्येत। दृभो दृश्यात्मना जञेयतवे तम्या दृश्यगोचरज्ञानज्ञेयत्वं स्यात्। ततश्चादृकादि प्रसज्येतेत्यर्थः । ननु शुक्रो घट दूतिवह्वटो दृष्ट दूति विशेषणविशेष्यभावादवश्यं धर्म- धर्मित्वं वक्रयम्। तच्च नात्यन्तभेद दृत्यभेदो वत्तव्य दत्यापाद्मार नापौति। किमिति धर्मधर्मित्वं न संभवतौत्यत आ्ह न हौति। दृग्दृभ्ययोर्धर्मधर्मित्वे एकजानगम्यत्वावश्यंभावाहृश एकस्या एव माकल्यन दृश्यम्य धर्मतेन धर्मितवेन वा दृश्यत्वं दृगन्तराभावात्तदानीमेव तहतं च प्रसन्चेत। तच्चायुकं विरोधादित्यर्थः । तर्चेकेनांशन दृश्यस्य धर्मलेन धर्मिलेन वा दृश्यत्वमंशान्तरेण तहकं चास्त्वित्याङ्माह नायंभाभ्यामिति। किंच दृश्यस्य धर्मतेन धर्मितेन वा दृश्यतया प्रविष्टभागस् दृश्यलादेवादृका- हृग्भृश्ययोर्धर्मधर्मित्वमित्येतन्न सिध्यति। दृशोऽ शाभ्यां दृश्यत्वं दृत्वं चेत्यपि न सिध्यति दृश्यभागस्यादृक्कादेवेत्याह दृश्यांपस्य चेति। किंच धर्म-

-Page 14] प्रथमोऽध्यायः । ३६७

धर्मित्वमपप म्वप्रकाश दृश्यं वेति विकल्प नाद्य द्ृत्याह न च धर्मधर्मित्वमपोति। स्वयंप्रकाशत्वे तम्य दृगभेदाद्ूर्मधर्मित्वहानिरित्यर्थः । किंच धर्मधर्मिभावम्य दृश्यद्यधर्मत्वं वाच्यम्। तच्च न सिर्ध्यात स्वयं- प्रकाशतवेन दृश्यसंबन्धायोगादित्याह दृश्यासंबन्धाच्चेति। द्वितीयं प्रत्या नापौति। दृश्यत्वे तम्य दृग्धर्मत्वं नोपपद्यते दृश्यस्य स्वयंप्रकापदृ कां- बन्धायोगादित्यर्थः । पुनरष्भेददूषणाय यथासंभव विकन्पयति किंच ये एते दत्यादिना। .. [Page 13] ननु जौवे भाति तदभिन्नं यथा ब्रह्म न भाति तथा किं न म्याटित्यापद्काह न ह्ेक- स्येवेति। ब्रह्म न भातौत्ययं भ्रम एव स्वरूपभानस्यानपायात्। तत्त्वतः पुनर्नैकम्य भानाभाने मंभवतः विरोधाढित्यर्थः। . एकम्येवांशनिनो दृम्दृश्याख्यांशाभ्यां व्यवस्थति ततौयविकल्पम्याभिप्रायमाह एकम्यैवेति।

भानाभाने मिष्यत दत्याह तदापौति। नन्वंभातिरिक्रोऽशौ वद्यत दृत्याशङ्का तदाप्येकरूपम्यांशिनो न भानाभाने म्यातामुक्तविरोधलक्षण दोषप्राप्तेरित्याह नांशिनोऽपौति। तर्ह्यविरोधायांभान्तराम्यां म्याता- मित्याशद्म तदा उत्तरांशमंबन्धोS पान्तरसंबन्धपुरम्सर द्त्यंभान्तरसंबन्धो- 5पि तथवेत्यनवम्था म्याटित्याह अंशान्तराम्यां चेदिति। अ्रनन्तांगभाना- भानाधौनत्वादंशिभानाभानयोर सिद्धेमंलवतरिति भावः । ननु भाद- भातोर्नभिद द्वति वदता महोपलभ्भनियमादभेदो नौलत्ियोरित्ये- तदेव साधितं म्यात्। तच्चास्म्रत्सिद्धान्त एवेत्याह नन्वेविति। ... [Page 14] ननु यथा चन्द्रभेदज्ञानस्येक एव चन्द्र आाल्म्बनं तथा मम भेदजानमभेदालम्बनं ततो न विरोध दवत्याशद्माह न च भेदज्ञान- स्येति। संवेदनानामपि भेदभानस्याभेदालम्बनत्वप्रमङ्गादेकैव संवि- क्यादित्यर्थः। ... नन्वनुमानादिकमभेदे मानं मा भूदाप्नवचनमेव विद्यत द्त्यापङ्म दूषयति नन्वित्यादिना। पूर्व सहोपलम्भलििङ्गम्य यथाशब्दं

३६८ इष्सद्धिविवर गाम् । [Page 14-

दूषणमुक्तम्। दूदानौमर्थविशषनिरूपणेन दूषणं वक्तमुपक्रमते कश्चायमित्या- दिना। पक्षत्रयेऽप्यसिद्धिरित्यर्थः । महोपलम्भशब्दस्य बजव्रौहित्वाव-

पव्दार्थोडपि नाम्नौत्याह यद्यपौति। ... [Page 15] अ्रभानादभाव- स्सिद्धू इत्याह विद्युदिति। श्रभानमसिद्धमित्यभिप्रेत्याह किं विद्युदिति। घटसंविन्काले विद्युदुपरागाभानेऽपि संविन्माचं भातौति नाभावर्सिद्धि- रित्यर्थः । अ्रन्या सा संविदक्रिकिरिति न वाच्यममित्याह न हौति । ननु घटसंवित् विद्युतंविन्न भवत विद्युदविषषितत्वाद्रजतभ्रमवदिति प्रमाणमाह ननविति। सुगतेन धर्मतानङ्गोकारात्सूपपक्तमादाय विकन्पर्यत किं विद्युदिति। तच प्रथमे हेत्वसिद्धिश्चरमेप्रयोजक दृत्युक्क्म्। दूदानौं दूषणान्तरमाह किंचति। न संविदस्म्वरूपमिति। वेद्यत्वाद्वटवन्न संवि- त्स्वरूपं स्थात्। अतो विद्युद्दिशषितत्वस्याभानेऽपि संविद्धानसिद्धिरिति भाव: । किंच विद्युद्गहणं विना मंविदो विद्युद्विषयत्वस्य ग्रहणयोगा- द्विद्युद्विषयमंविदन्तरं वत्रव्यम्। तम्यापि विद्युद्विषयत्वं संवेद्यमेवेत्यपरं विद्युद्विषयं संवेदनं वत्रव्यमित्यनवम्या स्यादित्याह अनवस्था चेति। प्रमाणन्तरमाशङ्गते ननु घटसंविदिति। भेदप्रसिद्धिर्जन्मविनाशादि- विरुद्ूधर्माध्यामश्च भेदे प्रमाणमित्यर्थः । ततर प्रत्यनं तावन्र संविद्धेदे मानमित्याह तन्नेति। न्षषिकत्वादिति। प्रत्यक्षात्मकसंविदो वर्तमान- विषयत्वनियमात् क्षषिकत्वादेव विषयत्वासिद्धेरन प्रतियोगिसंविदां ग्रहण- सिद्धिरित्यर्थः । ननु भेदस्य स्वरूपत्वान्न्र प्रतियोगिसंविदां ग्रहणपेक्षा किंतु संविदेव स्ात्मानं व्याटत्तरुपेण गोचरयतौत्याशद्माह न चैक- स्मिन्नेवेति। पूर्व संविदां संविदन्तरविषयत्वं नोपपद्यत दृत्युक्रम्। ददानौं भेट्ग्रहणलोभेन तासां संविदन्तरविषयत्वाङ्गीकारे दोषमा यद्येकस्था दूति। ननु भेदग्राहकलक्णविषयिसंविदो विषयसंविद्नन्यत्वेऽपि तासां विषयसंविदां परस्परभेदोऽस्वत्याशद्दाह एकस्या दति। विषयय-

-Page 16] प्रथमोऽध्यायः।

संविदोऽनेकरूपत्वप्रसङ्गात्तासां परस्परभेदो नास्तौत्यर्थः । यद्युक्कदोषभौत्या विषयत्वं नेय्यते तव्राह संविदामिति। ग्राह्यगाहकसविदां विषय- विरषयिभावादनन्तत्वं युक्रम्। तत्र विपने बाधकमाह त्रथ तासामिति । अ्रस्तु घटतत्संविदोरपि भेदस्ततः किमित्यत आ्रह ततश्वेति। पूर्व विषयत्वमङ्गाकृत्य भेदासिद्धिरुक्रा। संप्रति तदेव न मिध्येदित्याह संविदामपौति। माध्यविकलो दृष्टान्त दूति शङ्गते घटादयोऽपौति। [Page 16] घटतत्संविदोरपि भेद एष्टव्य दूति विषयविषयिभेदम्य साधितत्वात्तेषां संविदोऽन्यत् सिद्धे संवित्वे प्रमाणं नास्तोति परिहरति तन्नेति। संवित्वे दोषमाह यदि तेऽपौति। यद्वा। घटादयोऽपि संविद एवेति वदता किं तेषां म्वसंविदोऽन्यत्वे सति संविदन्तरात्मत्वसुच्यते किं वा सवसंविन्माच्नत्वमिति विकल्पादं प्रत्याह तन्न्नेति। संविदन्तरा- त्मत्वे प्रमाणादर्शनात्तन्न सिध्यतौत्यर्थः । द्वितौयं प्रत्याह यदि तेऽपौति। स्वसंविन्माचत्वे विषयत्वं न स्वात्तत्मंविदो विषयत्वाभावादित्यर्थः । अ्रथ घटसंविदपि विषयस्तर्हि किं स्वोत्पत्तिकाले कालान्तरे वा। प्रथमे किं घटस्य किं वा संविदन्तरस्य स्वस्थव वेति विकल्पाद्यद्वितौयौ निराचष्टे न हि घटमंविदिति। घटं जानामौति हि प्रत्ययो न संविदं जानामौति भावः। ततीयं प्रत्याह न चात्मनोऽपोति। न केवलं विषयत्वेनाभानमेव किंतु विरोधश्चास्तौत्याह एकस्या दूति। संविन्न स्वविषयः वस्तुत्वादसिधारावदित्यर्थः। किंच प्रकाशविषयस्य घटम्यान्यत्वदर्भनान्न स्वविषयत्वमित्याह विषयस्य चेति। संविदन्तर- विषयत्वे दोषमाह यदि संवित्संविदन्तरस्येत्यादिना। कालान्तरे वेति द्वितोयमनूद्य दूषयति घटसंविदोऽप्यन्यदेत्यादिना। घटसंविद्टसंविदिति विशिष्टरूपस्य कदाचिद्विषयत्वदर्शनेऽपि केवलसंविदः कदाचिदपि विषय- त्वादर्भनान्न कालान्तरेऽपि विषयत्वं संविद द्ूत्यर्थः। किंच पूर्वं विर्षाय- व्वादपि संविन्न कालान्तरे विषयस्स्ात् कदाचिद्विषयस्य घटादेरन्यदा

४.0 इष्सद्धिशवर्गाम् । [Page 16-

विषायत्वादर्शनादित्याह सकदिति। विपन्े दोषमाह कालभेंदेन चेति। कालान्तरेऽपि प्रत्यन्तविषयत्वे विषयमंविदम्म्यायित्वं प्रत्यक्तम्य वर्तमान- ग्राहित्वनियमात् अ्रनुमितिविषयत्वेSनुमातुस्स्थायित्वं स्मृतिविषयत्वे स्मर्तु- स्म्यायित्वमत्यर्थः । यदुक्रं स्वकाले कालान्तरे वा संविदोऽन्य- विषयत्वं न संभवतौति तत्मत्यम्। म्वसंवेद्यत्वमवभ्यं वत्रव्यममिति शङ्गते कथमसंविन्नति। अरसंविन्रा संवित् स्वविषयतामनापन्ना कथं स्वयं सिध्येत्। न कथंचित्। यथा वा घटान्तर्वर्तिनि दौपेऽनवभासमाने तदवभास्यं न बहिम्सिध्यति तथा म्वयममिद्धा कथमन्यं साधयेत्। अरतस्संविदुदया- नन्तरक्षणे घटो मया विदित इति विशिष्टपरामर्शानुपपत्या अनुमान- मपबाध्य स्वसंवेद्यता वत्तव्येत्यर्थः । यया (तर्ह्ि) अरनुपपत्तिदर्शनादन्यसंवेद्यता नेव्यते तथा स्वसंवेद्यतापि न वत्रव्येति परिहरतति यद्यसिद्वेत्यादिना । निवत्तेरिति। माध्यताया: प्रथमत एव नित्तत्वान्न सिद्धायाम्साध्यत्व- मित्यर्थः । साध्यता-अनिवृत्तिति पढच्केदे साध्यताया अिृत्तेः पुनः पुनः प्रसङ्गादित्यर्थः। [Page 17] घटसुखांदेरिति। बाह्याभ्यन्तरसंवेद्य-

रित्याह अत णतरेति। संवित् तत्त्वत एका घटादयवच्छेदं विनानवभास- मानभेदतवादाकाशवदिति प्रयोगः । दवतश्व भेदो न संविद्धर्म दूत्याह संवेद्यत्वाञ्चति। र्त् संविद्धर्मत्वाभावेप संवित्सरुपत्वं स्यादित्यत आह न वस्तुन दूति। किंच यो हि बह्हन्कन्प्यति कन्पयत्यमावेकमिति न्यायेन -

भेदवादिनोऽय्येका संवित्तावत्मिद्ा। तत्र संविदन्तराणभ्युपगम्यमानानि पुनम्संवेद्यन्यासंवेद्यानि स्वप्रकाशानि वेति विकल्प् दूषणमाह संवि-

दूतश्च संविदन्तरासिद्धिरित्याह भेदासंभवाच्चेति। भेदग्राहकमानामं- भवादित्यर्थः। यद्वा। संविदन्तर शब्दोक्रभेदस्य संवेद्यत्वा संवेद्यत्वस्प्रक्राशत्व - विकल्पेन दूषणसंभवान्र संविदन्तरसिद्धिरित्यर्थः । संवित् भिन्ना जन्मनाभा -

-Page 18] प्रथमोऽ्ध्यायः । ४०१

नन्वित्यादिना। वैलक्षएं विरुद्धधर्माध्यासस्ततो भेद दत्यर्थः। तच्रा- सिद्धो हेतुरित्याह। तन्नेति। कथमसिद्धिरित्यत श्राह भेदव्यवस्थेति । दूतश्च हेत्वसिद्धिरित्याह जन्मनाशावपौति। अ्रसंवेद्यत्व दूति। जन्म- नाशयोरवेद्यत्वेSसत्त्वान्न ताभ्यां संविद्धेदसिद्धिरित्यर्थः । स्वप्रकाशतवेना- वेद्यत्वे तयोरमिथस्संविदश्च भेदासिङ्गेर्न ताम्यां संविद्वेदसिद्धिरित्यर्थः । एवं सहोपलम्भनियमदूषणप्रमङ्गन संविदकं प्रसाध्योपमंहरति तस्मादिति। तस्माहृश्यं दृशो नाभिन्नं तङ्भानेऽयनवभासमानत्वाद्यथा अ्रवभासमाने घटे अ्नवभासमानो मेरुरित्यनुमानं सुष्टक्तामत्याह अ्रत एकस्िन्निति । अरतोऽनुमानस्य स्थितत्वात्तृतौयविकल्पोऽनुपपन्न द्त्याह दति द्योरिति। चतुर्थं दूषर्यात अरन्त्य दत्यादिना। . [Page 18] पूर्वमेकस्मिन् द्वयभानं न संभवतौत्युक्तम्। दूदानौमेकमेवास्तौति वक्रुं न पाक्यत इत्याह कथं च दृश्येति। अ्रस्त्यन्ते तु मायामयलेन सद्विलक्षणत्वादसत्त्वोकरि- रुपपद्यते। त्वया तु मायामयत्वानभ्युपगमान्नास्त्यवेति वाच्यम्। तन्न्न

मत्यन्ताभेदे निरम्ने भेदाभेदवादी प्रत्यवतिष्ठते त्रथोच्यत दृत्यादिना। दृग्दृश्याकारेण तयोरभेदाभावेऽपि सद्रूपब्रह्माकारेणाभेद द्वत्यर्थः । .. मिथो भिन्नयोरपि घटपटयोस्स्त्वादिरूपेण यथा स्तम्भादभेदो विद्यते तथा ब्रह्मणोऽपि दृग्दृश्ययोर्भविष्यतौति पङ्गते येन रपेणेति। तयोर्दट- गदृश्ययो: कन्पिते ये अ्रभेदरूपे ते किं ब्रह्मण सहाभिन्ने भिन्ने वा। प्रथमे किं ब्रह्मणे रूपमात्रतं रूपयोर्वा ब्रह्ममाचत्वमिति विकल्प दोषमाह ब्रह्मणोऽपि पूर्ववदिति। द्वितोयं प्रत्याह भिन्ने चेदिति। रूपयोर्ब्रह्मण सहाभेदो नास्तौति तद्दारको दृग्दृश्ययोरपि ब्रह्माभेदो न स्यादित्यर्थः । .. पूर्व रूपद्यमङ्गोक्कत्योत्रं तदपि नास्तौत्याह न चानयोरिति। किमिति नास्तोत्याभङ्म दृग्दृभ्यविलक्षणततौयरूपस्यासंभवात् संभवतश्च दृग्दूश्य-

51

इष्टसिद्धिविवरगाम्। [Page 18 -

र्ताईि भिन्नत्वमभिन्त्वं चास्तिवत्याशद्माह न चैकरूप एवेति। रुप- भेंढ दोषान्तरमाह एकमिति। विप्रतिषेधमेव विदृणोति एकस्मा- व्ञति। परम्परभिन्नन रुपे यथान्योन्य्वूपे नवतो यथा ंेक वम्तु ताम्यां भिन्न्नं न तयो रूपयो कपं भर्वत तद्देकस्माहृश्याहशो वा भिन्ने ते रूपे न तस्य तम्य रूपे भवत दत्यर्थः। कपित्वं रुपत्वं वा रूपत्वाभावे प्रयोजकं न भिन्ननत्वमिति शङ्गापनोदनायोदा- हरराद्यमुक्तम्। ... ननु पुरुषमगादिकमेकं द्विरपं दृश्यत दृत्यापाङ्म तदाप न मनुष्यत्वादिजातिमत् किंतु जात्यन्तरमेव। तम्मान्नैकम्य द्वैरुपं तंतरत्याह नाप्यन्यदिति। एकम्य द्वेरुपयविरोधादृश दृश्ये वा रूपदयं न संभवतौति यतोऽतः ब्रह्मात्मना तयोनाभिद दत्याह अत दति। [Page 19] अरच दृष्टविरोधं पङ्गते नन्विदमिति। ननु सुवर्णात्मनेकत्वं कुण्डला- द्यात्मना च नानातं यर्द्याप दृश्यते तर्थापि तदनुपपत्नमत्युपपद्यत।? दृत्याशद्माह न च दृष्ट दति। दर्शनम्य स्वतःप्रामाण्यात्तदनुगुलत्वाच्त तर्क- म्यत्यर्थः । किंच त्वयाप्यवभ्यं दर्शनबलमभ्यपेयममित्याह एकरूपं चेति। दृष्ट- दनुपपन्नं नास्तौति वढतां विचारानारभभप्रसङ्गोऽर्थापात्तविर्पात्तदेहादयात्म- वादापत्तिश्च म्यात्। अरतो दर्शनस्य सत्यासत्यसाधारण्यात्तत्त्वबुभुत्मुना निरूपणं कार्य निरूपणासहम्य सत्त्वव्याघातादित्यभिप्रेत्य परिहरति दर्शनं परामृभ्येति। प्रथमविकन्प एव विभेषं शाङ्गते अथोच्येतानेकानौति। ... अस्मिन् पत्तेनेकरूपाभिन्नस्य रूपिणो दर्नमेवाशक्यमित्याह तदापौति। द्वितौयं दूषयति अ्रथ भिन्नान्येवेति। तत प्रथमं रूपरूपिभावमङ्गौक्ृत्यानेक- क पसामानाधिकरणयमेकम्य न सिध्यतौत्याह तदेति। ददानों भिन्न्नत रूपरूपिभावोऽपि न सिध्यतौत्याह कथं चेति। ततौयं दूषयति अ्रथेति। तयोश्च रूपयोर्भेदाभेद दति प्रथमरूपगतरूपयोसखरूपिण प्रथमरुपेण भेदाभेदसिद्थं प्रथमरूपगतरूपयोः प्रत्येकं रूपदयमेष्टव्यमिति रूपरूपाण- मनवस्था स्यादित्यर्थः। तथा रूपिणोऽपि रूपैरिति। प्रथमरु पिण: प्रथमरूपे -

-Page 20] प्रथमोऽध्यायः । ४०३

भेदाभेदे तैरस्य भेदाभेदसिद्य्थ प्रतिरूप रूपिणि द्वे दे रूपे खवौकाये। ताम्यां प्रथमरूपिगतरूपाम्यां रूपिलो भेदाभेंदे तत्सिद्र्थमन्येऽन्ये दे डे रूपे खवौकार्य दूति रुपिरुपालामप्यनवस्था म्यादित्यर्थः। [Page 20] अनवस्थायां दोषमाह ततस्चेति। यद्ा। सत्तानवस्थात्वाद्यवद्वाराविरोध- माशड् प्रतौत्यनवम्याप्यस्तौत्याह ततश्ेति। उक्रमर्थमुपपादयत तथा होति। रूपयोस्ते ते रूपे रूपतद्रूपे। तयोरपि भेदाभेददृष्र्थ ये ते रूपे ते तद्वपतद्वपे तयोरिति विग्रहः। कम्माद्ूपे द्रष्टव्ये द्वत्याशङ्माह न हौति। अतो रूपपरम्परादर्पनमवश्यंभावौत्याह तम्मादिति। अ्रनन्तानि रूपाणि दरष्टव्यानि प्रसज्यन्ने तेषां च रूपाणं प्रत्येकमनन्तानि रुपाणि द्रष्टव्यानि प्रमञ्यन्त द्त्यर्थः । तर्हि दृश्यन्तामित्यापङ्म शक्रो घट द्रति प्रतौतिकाले तथादर्शनानैवमित्याह न च तरथेति। प्रौढ़वादेनानन्तरूप- दर्शनमङ्गोक्ृत्यापि भेदाभेदौ न क्योिदपि पदार्थयोस्सान्षातप्रतौयेते दूत्याह दृष्टेघ्वपौति। किमिति न प्रतौयेते द्वत्यापङ्माह तथाहौति। समानाधिकृतयोरपि ूपपिणोस्माक्षाद्वेदाभेदौ न प्रतोयेते किंतु रूपद्वारेशेव। किं पुनरसमानाधिक्वतयोरितरपदार्थयोरित्यर्थः । द्वार- भूतरूपयोरपि भेदोऽभेदश् व्यवम्थितावेव। अ्रतो नैकस्य भेदाभेदावित्याह रूपयोरपोति। रूपयोर्भेदाभेदव्यवस्थितावपि रपवति द्वावपि धर्मो भवत दूति शङ्गते तद्वत दूति। अस्मिन्प्रकरणे तद्दच्छब्देन रुपिण: प्रथमरूपमुच्यते। तस्य स्वात्मोयरूपाम्यां रूपवत्वादनयोनैकोऽपि तद्दतो- धर्मक्स्यात्। किं पुनस्तौ द्वावपि तद्तिरित्रधर्मत्वादिति परिहरति नैकोऽपोति। गुणस्य यथा स्वाश्रयभूतघटादिसमवायिम्तदादिगतत्वा- भावसतद्वद्वूपाश्रितयोर्न रूपवता संबन्ध दत्यर्थः । किंधर्मौ तर्हि तावित्यत आह रूपयोहौति। प्रथमरपे रूपवति कल्पिते ये रूपे तयोरहि तौ भेदाभेदौ धर्मो। तयोश्च घटत्वजातेर्मदूर्मत्वाभाववत्तद्द्गूर्मत्वं न भवतौत्यर्थः। एवं साक्षाद्विन्राभिन्नत्वं निराकृत्य रुपधर्मौ भेदाभेदो रूपवत्युपचर्यते रूपतद्वतोरभेदादित्याभङ्म परिहरति रूपधर्मावपौ-

इछसिद्धिविवरगाम्। [Page 20-

त्यादिना। रूपयो रूपवन्न्नाचत्वाभावादुपचार दत्याह भेदस्यापोति। ए्वं तर्हि रूपवति भेदाभेदयोरुपचाराद्वूपद्वये च व्यवस्थितत्वान्न क्वापि मुख्यं भिन्नाभिन्नत्वमिति दूषयति नास्ति तर्ह्ौति। सर्वत्र भेदा- भदयोरेवंभूतत्वादिदमेव मुखयं भिन्नाभिन्नत्वमिति चोदयति अथोच्यैतेति। अत्यन्तभिन्नगतस्यान्यत्न प्राप्निरुपचारः। दृह तु तथाविधत्वाभावा- नमख्यत्वमित्याह अथवेति। यत्त्वया हेतुतवेनोपान्ं भिन्नाभिन्नव्वमिदमेव कथं सिद्धूम्। किं साक्षादुपचारतो वेति परिहरति दूदमेव तहौति। कपान्तराभ्यामिति। रपान्तराभ्यां भेदाभेदावित्यन्वयः ।. [Page 21] प्रथमपन्ते दोषमाह न तावद्रूपयोरिति। मुख्यरूपरूपिणोरपि माना्भेदाभेदप्रसङ्गात्तम्य च त्वयानिष्टत्वाद्वपभेदं कन्पयतेत्यर्थः । द्वितौयं पनं दूषयति न चान्यगाविति। साक्षात्क्काप्यदर्भनादित्यर्थः । पूर्वोक्रौ रपगौ भेदाभेदौ रूपतद्र्मतया किमिति नोपचार्याविति पृच्कति कथ- मिति। उत्तरमाह न तावदिति। तन्न रूपवतौत्यर्थः। पूर्वमुप- हेतुमिद्धि- र्हेतुमिद्गौ चोपचारसिद्धिरिति। दूदानौमुपचारतोऽपि न द्वितौयरूप-

द्वितौयूपिरूपान्तराम्यां वा सकाशादपयोर्भेदाभेदौ धर्मों। ततस्तयो- भदाभेदयो रूपवत्युपचारेऽपि साक्षाङ्भावेऽपि वा न रूपतद्वतोर्भिन्ना- भिन्न्नत्वमन्योन्यं मिध्येत्। किंतु यदि सिध्येत्प्रथमरुपिरूपान्तराभ्यामेव मिध्येत् न स्वात्मौयरूपाभ्यां सह रूपवत दूत्यर्थः। प्रतियोगि- रुपिरूपान्तराम्यां भिन्नाभिन्नववमङ्गोकारमाचेणोत्नं न तु घटत दत्याह तदपि नेति। रूपतद्वद्भिन्राभिन्नव्वाधीनव्वात्तस्ोपचारस्थेत्यर्थः। ननु भेदा-

पाड्माह यदि नामेति। रूपिण: प्रथमरूपिण दृत्यर्थः। रुपस्य प्रथमरूपस्थेत्यर्थः । द्वितीयपन्ते दोषमाह त्रथेत्यादिना। दोष उक्र

-Page 22] प्रथमोऽध्यायः । 8०५

दति। रूपरूपिभावासिद्धिलक्षणे दोष उत्र दूत्यर्थः । यस्म्ादेक - स्यानेकरूपत्वं निरूपणसहं न संभवति तस्माद्विरोधदर्भनं नासतौत्युप- संहरति तस्मादिति। एवं ब्रह्मण एकस्यानेकरूपत्वायोगाहृन्दृश्ययोर्ब्रह्म- रूपेणाभेदस्सरूपेण भेद द्त्युक्मयुक्कमित्याह अ्रतो ब्रह्मात्मनेति। एवं ब्रह्मस्वरूपपर्यालोचनया दृग्दृश्ययोर्भेदाभेदासंभवमुक्का अरधुना दृग्दृश्य- स्वभावपर्यालोचनयापि तयोर्भेदाभेदासंभवमाह तथा दृग्दृशयोरिति। [Page 22] ननु यद्युक्नौत्या दृग्दृश्ययोर्ब्रह्मरूपता न घटते ताह्ि दति। ब्रह्मण उभाम्यां भिन्नव्वे साधारणदूषणमुक्का दृशस्सकाशाद्धिन्नत्वेऽधिकमार पदृके चेति। शशविषाणवद्गह्य न मिध्येदित्यर्थः। दृक्नंबन्धात्मिद्धि- माशङ्माह यदि सिध्ेदिति। दृकसंबन्धितया सिद्धत्वे दृश्याद्वलत्तण्या- सिद्धे्दृभ्यस्य [श्र?] ब्रह्मरूपत्वं न सिध्दित्यर्थः । दृश्यत्वे चेति। ब्रह्मणो दृश्यत्व दृश्यान्तरस्येव दृषास्पकाशाङ्गदोडभेदश्च न सिध्यति। दृश्यान्तरस्य च तयोरसिद्धिः प्रागेवोपपादितेत्यर्थः । यदि भेदपत्तोक्तदोषपरिजिह्ौर्षया ब्रह्माभिन्नमेवेष्यते तदा कि द्वाभ्यामभिन्नं किं वा एकस्मात्। यदि द्वाम्यां तदा ब्रह्मणे द्विरपत्वं स्ात्। यद्येकस्मान्तवापि दृश्याच्चेदभिन्नं

कश्विदपि दोष दत्याह अ्रथेत्यादिना। नान्यर्थति। दृगेव यदि ब्रह्म न भवति किंतु रूपभेदोऽप्यस्ति तदा न दोषाभावः। एकस्यानेकरूपत्वा- नुपपत्तिलक्षणदोषम्य विद्यमानत्वादित्यर्थः । ... दूदानीमभेदमङ्गौहृत्यापि दोषं परिहरति कथं चेति। दृग्दृभ्ययोरभेदाङ्गौकारेऽपि तादात्यम्य निरस्तत्वाहृग्वा दृश्यं वा अ्रवशिष्येतेति वाच्यम्। तच दृश्यावशेषे दृग- भावाहृश्यावभासायोगाज्च दृगवशेषे दृश्याभावाच्च दृशि दृश्यगतदोषप्राप्तिर्न स्यादित्यर्थः । दूदानीं भेदाङ्गौकारेऽपि नास्तौत्याह दृश्याद्वेदेऽपोति । सङ्गाभावादित्यर्थः। दृतश्व निर्दोषेव दृगित्याह दोषोडपौति। [Page

इष्टसिद्धिविवरगाम् । [Page 23 -

23] दृश्ये दोषसङ्भावमङ्गौकृत्य परिहतम्। दूदानौं तदपि नासौत्याह किंच दृश्येडपौति : दृश्ये दोषाभावमुपपादयति तथाह्ौति। अ्रन्यानन्य- त्वादिविकन्पेन धर्मधर्मिभावानुपपत्तेरधर्मकत्वाटृश्यस्य वस्तुनः परमार्थतो गुणटोषमंम्पर्शासंभवा्गेदजन्मादिमंस्पर्शो नास्तौत्यर्थः। भेदजन्मादोनां माधारण्यन दुर्निरूपत्वमुक्का प्रत्येकमाह किंच भेदस्येति। ... ननु दृशोऽप्येकत्वं धर्म दूतति नाद्ितौयत्वसिद्धिरित्याशद्माह न चाम्या दति।

धर्मान्तर संभवात्कथमधर्मकत्वमित्याशद्माह भेदधर्माभाव दूति। तदधौन- त्वमेवोपपादर्यत भिन्नयोह्तौति। ननु भावाभावरूपेण वस्तसंकरम्य वेन्नत्तण्यम्य विद्यमानत्वान्नेंकं वस्त्वत्याशङ्काह भावाभावानामिति।

तरेतराभावान्तरमभ्यपेयम् [?]। तस्याप्यन्यदित्यनवस्था स्यात्। अ्रनभ्युपगमे च वस्त्ववस्तुवलत्ण्यासिद्धिः। विशवं तत्त्वतो न विलन्षणमितरेतरा- भावविधुरत्वात् वस्तुम्वरूपवदित्यर्थः। जन्माद्यभावेऽधिकमाह न चाभावं विनेति। दूतरेतराभावाभावात्प्रगभावादिविभागामिट्ठेर्न जन्मादि- सिद्धिरित्यर्थः। तत्र प्रागभावाभावे जन्माभावं तावददशयति न ह्यज्ञात दति। प्रागभावशून्यत्वान्नरविषाणवन्र् कर्म्याच्तञ्जन्मत्यर्थः। समाध्यादिषु देवतादिजन्मप्रमङ्गादित्यर्थः । दर्शनप्रागभावस्यासिद्धौ नादृष्ृदृष्टिरपि मिध्यतौत्याह न चेति। [Page 24] कूटम्थमित्यस्यार्थमाह सदैक- रूपमिति। यद्ा। कूटम्यं विकाररहितं प्रागभावाद्यभावात्पदातनं अन्योन्याभावाभावादेकरूपमद्वितौयमित्यर्थः। कूटम्यं सदैकरूपं चेति

द्वैरूपयायोगान्चेति। .दृदानौं प्रागभावमङ्गौकृत्य जन्म निषेधति सत्यपि प्रागभाव दति। विमतं न जन्मार्हमसत्वास्नुश्टङ्गवदित्यर्थः। किंच

-Page 25] प्रथमोऽध्यायः । 809

जायमान: पदार्थ एव जनेः कर्ता वक्रव्यः। तम्यासत्त्वे जनिरकर्टका स्यात्। तच्च न घटत दत्याह न चेति। ननु प्रागभाववतो जन्म

म्यासतः पर्वकालम्य च प्रत्यक्षेणदृष्टेरनामञ्जन्म प्रत्यर्न्तामत्यर्थः। ननु प्रागसतो घटम्योत्तर कालसंयोगरसाश्रयातिशयप्रर्वकः कादाचित्कत्वाज्षेत्- ग्रामसंयोगवदित्यनुमौयत दत्यापद्माह अनुमेया चेदिति। मंयोग- विभागहेतोरतिशयस्य नमनादे स्सिद्धाश्रयत्वदर्शननियमादनुमेरयापि क्रिया सिद्धाश्रयवानुमेयेत्यर्थः। अ्रम्तु तर्हि सिद्धाश्रया जनिरित्याशख्घाह सिद्धूति। सिद्धम्य मिट्धौ पूर्वापि मिद्धिस्सिद्धम्येवेत्यनवम्थेत्यर्थः । प्रागमतो जन्मनि दोषान्तरमाह प्रागिति। अ्रन्यथेति। जनिमतः प्राक््त्वाभावे जने- स्स्ातन्त्यं म्यादाश्रयाभावादित्यर्थः। ... नाशादयोऽपि पर्वक पेण मतोऽसतो वा नाद्यम्तद्रपविरोधात् न द्वितौयो नेष्फल्यादित्याह एवमिति। ... आात्मपदव्यावत्यीं शङ्गामाह नन्वनभविचेति। अरनुभूतिरात्मनो भिन्ना तदाश्रितत्वादजानवदित्यनुमानविरोधात्साधितमप्यानन्तय न प्रतिष्ठां लभत दत्यर्थः। परूवं पाङ्गोत्तरत्वेन व्याख्यायदानों हेतुहेतुमङ्भावेन व्याचछे अ्नन्तत्वाच्चेति। अ्रनन्तत्वादनुभूतेरात्मव्वर्माप मिद्धमित्यर्थः । प्रवं त्वंपदार्थतया व्याख्यायेदानौं तत्पदार्थतया व्याचषे अथवति। यद्वा। श्रुतिप्रतिपाद्ये परमात्मनि विद्यमाने कथमनन्तत्वमित्याशद्माह अ्रथवेतति। मत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति लक्षणस्यानुभूतौ विद्यमानत्वाद्गह्मान्यतवे चानन्या- योगादित्यर्थः। ... [Page 25] विज्ञानानन्दशब्दी भिन्नार्थावपर्याया- नेकशब्दल्वाद्टपटादिशब्दवदिति शङ्गते नन्वपर्यारयेतति। यद्यखण्डे तव महान् स्नेहस्तर्हि दुःखनिवत्त्यर्थत्वमानन्दशब्दस्य वत्रव्यमित्याह श्रमुख्यार्थता वेति। स्वरूपभेदवादिनां तार्व्गिन्रो घट द्ृत्यत्रानेकान्तिकत्वमाह न भेदेति। ननु स्वरूपभेदवादे भिन्नघटयोः पर्यायत्वमेवेत्याशद्माह न हि भिन्न दूति। धर्मभेदवादेऽपि भेदो भिन्न दूत्येतौ शब्दाव-

इषसिद्धिविवर्गम् । [Page 25-

भिन्नार्थाविति तव्रानकान्तिकत्वमाह न च भिन्नार्थाविति। भेदा- भेदवादिनामनैकान्तिकत्वमाह अत एवेति। भेदस्य भेदेऽनवम्याभयादेव

ननु नेदमुदाहरणं ज्ञानानन्दशब्दयोर्भाववाचकयोरभेदभब्दस्य भेदनिव- न्यर्थत्वादित्याशद्माह न चात्रति। व्यवहारे भावरुपधर्मद्वयपरतया प्रयोगादित्यर्थः । अ्र्न्यथेति। यदि भेदशब्देन भेदमभिधायाभेदशब्दे न च तन्निवत्तिमुकका घटसमर्पणे तात्पयें तदा घटभब्द एव वाच्यो लाघवादित्यर्थः । अनिकान्तिकोदा हरणन्तरमाह तथा ततेवेति। तदेव विदृणोति अभेदस्नेदिति। अनवम्येति। भिन्नाभिन्न द्वत्यत्र योऽ्भेदस्सो- जय्यभेदो धर्मिणो भिन्नाभिन्नक्चेत्तताप्यभेदो भिन्नाभिन्न दत्यनवस्थेत्यर्थः । उत्तव्यभिचारपरिहाराय विशिनष्टि भेदाभेदेति। तन्रापि व्यभिचारमाह तन्नेति। ननु प्रकर्षो गुणः प्रकाशस्सामान्यमुभयविशिष्टा व्यत्तिर्वाक्यार्थः । कथमत्र व्यभिचार दूत्यापद्माह न हौति। सवितररि सवितप्राति- पदिकार्थ पृष्ट सति तावन्मात्रस्येव प्रतिपाद्यत्वादन्यथा प्रश्नाननुरूपत्- प्रमङ्गात्प्रकापव्यक्रिरेवेंका लच्यत दत्यर्थः। ननु प्रकर्षविशिष्ट- स्याभिधानं चेत्तर्ह्यप्रकष्टप्रकाशस्सविता स्यादित्याशद्माह तथापौति। अप्रक्ृष्टस्य प्रकर्षगुणधिकरणत्वविरोधाद्येन स्वभावविशेषण प्रकर्षगुणाधि- करणत्वं तम्येवाप्रकर्षव्यावृत्तिद्वारेण प्रकर्षशब्दलत्यत्वान्नाप्रक्ष्टप्रकाश दत्यर्थः। ननु प्रकर्षशब्देन प्रकर्षत्वाधारभूता गुणव्यात्तिर्लच्ते प्रकाशशब्देन

शङ्माह मिन्नौ चेदित्यादिना। लच्चौ प्रकर्षप्रकाशौ भिन्नौ चत्तर्हि प्रकर्षोऽप्रकाशस्स्ात्प्रकाशाभिन्नो न स्यात्। तथा च दोषो वच्चत दूति भाव:। ननु तर्ाि प्रकर्षोऽपि प्रकाश एवास्वत्याशद्द तदानौं प्रकाशाभिन्नववान्न लच्ष्यांगभेद दत्याह प्रकाशश्ेदिति।श्रप्रकाशत्वे दोषमाह अप्रकाशस्चेदिति। अ्रप्रकाशत्वे सवितस्रूपत्वाभावादविवचित-

-Page 26] प्रथमोऽध्यायः ।

लक्षणं स्यादिति भाव:। प्रकाग्करूपत्वमसिद्धूमित्याह नन्विति। असिद्ध च प्रकाशकरूपत्वे तदेवौष्णयं प्रकर्षशब्दार्थ दृति वा तद्वदप्रकाशोऽपि प्रकर्षस्वरूपं स्वादिति वाभिप्रायः। तत्र न तावदौष्णं सवितरूपं सवित- दर्भनविकलेनान्धेनाप्यपलभ्यमानत्वात्। तथा च न तम्य तत्सरूपतव- मित्यभिप्रेत्य परिहरति सत्यमति। श्रष्णं प्रकर्षशब्दार्थ द्ृति यद्गवीषि तत्मत्यं ब्रवोषि। तन्न्र मुख्यवत्त्या घटते शौतले चन्द्रे प्रयोगदर्पनात्। न

लत्यांश भेदस्तस्मादखणडार्थत्वमित्युपसंहरति तस्मान्नेति। सवितररि प्रति- पादे सतोति श्ेषः। [Page 26] नन्वेकार्थतवे प्ररुष्टप्रकाशशब्दयोः पर्यायत्वप्रसङ्ग दृत्यापद्माह तथापौति। प्रवृत्तिनिमित्तमेदादित्यर्थः । नन्वर्थभेदेऽनुपपत्तिदर्भनाद्यथा न भिन्नार्थत्वमिष्यते तथा प्रकष्टप्रकाश-

तन्ननति। ननु भेदभेदिनोर्भेदे बाधकसद्भावाङ्गवेत्तदभिन्नार्थत्वमित्या- पाङ्माह भेदभेदिनोरिवेति। ननु भेंदे बाधकसद्भावाच्चेतपरष्टप्रका- प्रायोरभिन्नववं तर्हि नौलोत्पलादेरभेदसामानाधिकरण्यानुपपत्तेर- भिन्नार्थत्वं स्यादित्याह नन्वेवमिति। नास्माकं नतिरित्याह सिद्धान्तौ संभवन्विति। किं बडना। अ्न्यान्यदाहरणानि संभवन्तु मा वा। सर्वथापि नाप्रकाशरूपः प्रकर्ष: प्रकाशविशेषणमति भवत्येवाच्र व्यभिचार दत्याह स्वथति। न केवलमनैकान्तिकत्वमेव शक्ः प्रजानघन एवे-

विरोधान्चेति।. आररागमविरोधमात्तिप्य समाधन्ते नन्वित्यादिना । उपक्रमोपसंहारेकरूपादिता त्पर्यलिङ्गदर्भनादनन्ताद्वितौयादिशब्दानां तत्- परत्वात्सिद्ूमभिन्नं वस्तवत्यर्थः । परिभिष्टं चोद्यांभमुङ्गावर्यत तहीति । दुःखाभावस्य व्यत्पत्तिसिद्धार्थत्वाभावान्नवमिति परिहरति तन्नेति। म्रदुःखत्वं चेति। न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्य दत्यादिशब्देरेवा-

४१० इषमद्धिविवरगाम् । [Page 26-

दुःखत्वं सिद्गूम्। तत् स्ववाचकतया नानन्दशब्दमपेक्षत दत्यर्थः । अ्रन-

अरतस्तन्नानन्दशब्द मपेक्षत दत्यर्थः । किं चापर्यायाणं भिन्नार्थत्वे ब्रह्मवाक्य- गतानां मत्यजानानन्तादिशब्दानामपर्यायत्वेन भिन्नार्थत्वाद्वङभेदयुकं ब्रह्म म्यादित्याह यद्यपर्यायाणामिति। किं चानन्दशब्दम्य दुःखाभावार्थत्े- नाभेदाविरोधित्वमुक्तमपि न मिष्यतौत्याह आ्रनन्दभब्दभ्चेति। ननु सत्य-

अथोच्येतेति। तव पुनरनिवृत्त्यर्था आनन्दादिशब्दा दूति भवन्त्ेवाभेद- विरोधिन दूत्यर्थः । अरन्यनिवृत्त्यर्थत्वं चेदभेदाविरोधे प्रयोजकं तदम्म-

तहौति। तन्र मुख्यार्थत्ं न रतयभिप्रायेण किंतु भावरूपे वस्तुनि तात्पर्यवृत्त्या। अर्थाच्च निृत्त्यर्थतेति द्रष्टव्यम्। कथं भावकपवस्तुपरतवन

ब्रह्मादिशब्दन सहै कार्थतावगमादानन्दशब्दस्य मुख्यार्थत्वमित्यर्थः। यद्ा। आरात्मानन्दांदे- रभिन्रार्थत्वे सिद्धे तदविरोधः प्रतिपादः। तदेव कुत दृत्यत श्राह तथाहौति। मामानाधिकरणयश्रत्या अ्रवगम्यत दूत्यर्थः। [Page 27] पर्वापरपर्यालोचनया तदेकत्वमेव विशद्यति तथाहौति। यदि वाक्य- तात्पर्यपर्यालोचनया ब्रह्मात्मानन्दानामेकतैव कथं तर्ह पृथग्व्यपदेश दृत्याप्झ्माह तत्र यथेति। भ्रमसिद्धभेदानुवादेनाभेद एव तात्पयं वाक्य- स्येत्यच लौकिकमुदाहरणमाह यथा चेति। .. [Page 28] नन्वन्त :- करणपरिणामो व्यञ्षकश्चेत्सर्वोऽपि किं न व्यञ्चक द्वत्यत श्रह अत- स्तस्मिन्निति। ... नन्वानन्दो नात्मस्वभावस्तस्मिन भात्यप्यभासमान - त्वाद्ृस्तन्तरवदित्याशख्माह रूपे भात्यपोति। मणिक्वपाणादौ प्रति- बिम्बितं मुखं सरूपं चाकषलात्। रूपस्य च शद्धिर्न मलविलयः धौतेऽपि मृतशरौरे स्वच्छताया अदर्शनात्। न गुणो निर्गणतवात् रुपस्य। न

-Page 31] प्रथमोऽध्यायः ।

जातिरुत्कर्षादिमत्वात्। अतो गौरश्यामादिवद्ूपविशेषस्य शुङ्धिस्खभाव एव । [मा?] न भात्युपाधिमहिम्नेत्यनेकान्तिकत्वमित्यर्थः । [Page 29] ननु तर्हि पुमपुमर्थमिश्रोऽस्वित्यापद्म तथा सति मोन एव न म्यादित्याह निरवद्य दूति। .. दूतश्व नात्मनोऽन्यशेषत्वमित्याह अन्यम्य चेति। शषस्य शषित्वादर्नादित्यर्थः। ननु पुरुषणषम्यापि घटम्य मदं प्रति शषित्वं दृश्यते घटार्था सदिति। ततश्शाषस्य न गषित्वमित्युक्तं न सिध्यतौत्याशद्काह घटार्थति। घटेन स्वप्रयोजनं साधयन्मृदुपादानेन साधयेदिति पुरुषार्थस्य घटस्य द्वारप्रदर्शनमेव क्रियते न तु शषित्वं प्रदर्श्यंत द्ृत्यर्थः । .. नान्यदिति। अ्रन्यच्चन्दन- वनितादिकमन्यार्थतवेन प्रियत्वान सुखमित्यर्थः । यद्वा। सुखतत्साधन- व्यतिवेकेण माधनमाधनम्यापि प्रियत्वं दृष्टम्। अतम्मखं तद्थं च मुक्ा अन्यत्प्रियं नास्तौति न वाच्यमत्याशङ्माह नान्यदिति। तम्यापि प्रणाद्या सुखगेषलवेन प्रियत्वम्। तम्मात्मखतत्माधनवयतरकेण प्रियं नास्तौत्यर्थः । .. [Page 30] यच्च नान्यार्थमुपादौयते तत्मुखमित्ये- तावदम्तु लक्षणमित्याशद्दाह दुःखमपौति। दुःखेडतिव्याप्निपरिहाराय यदर्थं सर्वमुपादौयत दूति विभेषणमित्यर्थः। ननु पात्रोः दुःखाथें पास्तमुपादोयते विधौयते च श्येनादिरित्याशद्काह पस्तश्येनाद्यपोति। दुःखपररिहारे डतिव्या्तिमाह दःखपरिहारोऽपौति। निरम्यतति नेति। दुःखाभावेडतिव्याप्निपरिहाराय यच्च नान्यार्थमिति विशेषणमित्यर्थः । मूर्ताभावम्या काशा भिव्यत्त्र्थतावङ्गाराद्यभावस्यात्मसखाभिव्य्तर्थता यतोन एव वृद्धवैशषिका भ्रान्ता दत्याह अत एवेति। दूदानोमव्याप्ति शङ्गते नन्वात्मार्थमिति। न तदथं न स्वप्रधानमित्यर्थः। .. [Page 31] उक्र- मथं संतिप्य कथयन्नुपसंहरति तम्मादित्यादिना। आ्रात्मनोऽन्यार्थता- - सखायाहं म्यास्यामौति प्रमिद्धरन्तःकरणविशिष्टात्मविषयत्वादित्यर्थः ।

४१२ [Page 31-

दूतश्वात्माथं सुखमिति प्रसिद्धिर्भ्ममूलैवेत्याह यदि ल्वात्मन द्वति। श्रात्माधिकरणत्वात्मुखं नात्मविलत्तणमित्यर्थः । मुख्यस्य सुखस्यात्म्ा-

दुःखादेरप्यन्तःकरणपरिणामस्य न भ्रमं विना श्रात्माश्रयत्वम्। तथा वेद्यत्वं चेन्मयोक्कं सिद्धमिति परिहरति

सिद्ध सति विज्ञानादिपदानां परस्परविरुद्धार्थत्वात्सामानाधिकरणं न संभवतौति चोदं निरस्तमित्याह एवं च सतौति। वाच्यांभभेदेऽपि लक्षणया एकरसपरता सर्वज्ञादिशब्दानामपि द्रष्टव्येत्याह एवं सर्वचेति । ननु मुख्येष्वर्थषु व्यत्पन्नाशशब्दाशशब्दान्तरवाच्ं प्रमेयं मुख्यार्थसंबन्धि चानुपपत्या लक्षयन्ति। न तथा ब्रह्म त्रवाच्यत्वादप्रमेयत्वादसङ्गत्वाच्च। ततो लक्षणा न संभवतौति न शब्दप्रमाणकं ब्रह्म। शब्दप्रमाणकत्वे वा तस्य विशिष्टसंसर्गात्मकवाक्यार्थत्वं वाच्यममित्याशद्माह मुख्ष्विति। शब्द- वाच्यतवेन मुख्येष्वित्यर्थः । अ्रमुख्येष्विति वा पदच्छेदः । तत्र स्वरूपसुख- मपेच्यामुख्यतवं न त्वनभिघेयत्वेनेत्यर्थः । नियम्यनियामकभावेनेति। विशेषणविशेष्यभावेनाव- स्थितानामर्थानां जानेन विशेषणाज्जडव्यावृत्तिरानन्देन विशेषणाद्दुःखस्य व्यावृत्तिस्सत्येन विशेषणादनृतम्य व्याटत्तिरनन्तेन विशेषणात्परिच्केद- व्यार्दृ्त्तिः। एवं जडदुःखानृतपरिच्केदव्याटृत्तेस्सर्वप्रमाणागोचरं यदेकरसं ब्रह्म ततोऽन्यत्र पर्यवसानासंभवात्तच्कब्दा अपि तदेव ब्रह्म शबलपदार्था- नामधिष्ठानतया मुख्यार्थसंबन्धिनं लक्षयन्ति सिद्धिमाचेण। तावन्भाच- मेव लत्यत्वायापेत्ितं न तु शब्दान्तरवाच्यत्वादिकं केवलव्यतिरेकाभावे- नाग्रिपेङ्गत्ादिवदविवत्तितत्वादिति भाव:[?]। [Page 32] श्रभेद- संसर्गात्मकेति। भेदो गवानयनादिवत्कियाकार कसंसर्ग:। संसर्गो नौलोत्पल- वद्विभिष्टः। तदात्मकवाक्यार्थतं नासतोत्यर्थः। लचएया भब्दप्रमाएकत्वं

-Page 33] प्रथमोऽध्यायः । ४१३

वाचो निवर्तन्ते शऔपनिषदं पुरुषं पृच्छामौति वाक्यदयमुपपन्नं भविष्यतौ- त्याह यतो वाच दूति। परर्वार्धव्याख्वानमुपसंहरति तस्मादिति। उक्रार्थभञ्जकत्वेनोत्तरार्धव्यावर्त्यामापङ्गामाह नन्वित्यादिना। सत्तया प्रपञ्चस्य मंबन्धानिरूपणान्नास्तित्वमेव गतिरिति सिद्धान्तिनो मतमा- ददाति अथायमिति। तदानों प्रत्यन्तादे: कर्मोपासनादिवाक्यानां च विषयाभावादप्रामाणयं प्रसज्यत द्त्याह तदेति। आराश्रय आ्रलम्वनं विषय दूति यावत्। न केवलं विषयाभावादप्रामाण्यमेव किंतु स्वरूप- सिद्धिरपि न स्यादित्याह स्वरूपासिद्केश्वेति। ननु कथं प्रत्यत्ादे: कर्मोपामनावाक्यानां च स्वरूपासिद्धिरित्यत श्राह प्रत्यक्ादेस्तेति। ननु प्रत्यत्तादेरप्रामाणं प्रपञ्चान्तःपातिलेन स्वरूपामिद्धिश्चास्तु। सविषयत्वात्मामाण्यं संभवति

स्वरूपमिद्धौ सविषयत्वेन प्रामाणयं संभवेत्तदेव प्रपञ्चान्तःपातितेन न सिध्यतौत्यर्थः । .. उत्तरार्धस्य तात्पर्यमाचन्ाणः परिहरति अतोच्यत दत्यादिना। [Page 33] प्रपञ्चम्यानिर्वाच्यमायात्वाभ्यपगमेन ब्रह्मासिद्धिः परिहता। तत्र प्रमाणभावं मत्वा श्राह नन्विति। ... स्वप्न- दृष्टपदार्थस्य परोक्षस्वैवापरोक्षतया भासमानत्वान्मिथ्यातवं वस्तुत्वं चास्तौ- त्याशङ्गते तन्मिथ्यावस्विति। मिथ्यात्वं वस्तुत्वं चेकम्य न संभवतौत्याह तदपि वस्त्वस्तु वेति। उभयथापि-स्वप्नस्य वस्तुत्वे सतति न व्याप्निग्रहण- स्थानत्वमवस्तुत्वे त्ववस्तुविषयत्वादप्रामाण्म्। प्रपस्चस्य तु तद्विलक्षणस्थानु- भवत एव सिद्धेर्न तथाप्रामाण्यमित्यर्थः। श्रस्व्ात्यन्यथाख्यातिपन्द्य- मवलम्ब्याह स्यान्मरतमिति। तर्हि तथाविधत्वाभावातत्यत्तादोनां ना- प्रामाध्मिति परिहरति न तहौति। सिद्धान्तिमतानुसारेण चोदमुङ्धाव- यति अथोच्ेतेति। सति प्रमातरि बाधात् खप्नज्ञानस्याप्रामाणम् ।

४१8 [Page 33-

तथाविधवाधाभावान् जाग्रज्व्वानमप्रमाणमित्याह तन्र बाधाभावादिति। एतंदेव परमुखेन विृणोति किमिति वेति। दूदानों जागज्जानानां साध्यमानमप्रामाणं विकल्प सिद्धसाधनत्वं माध्यवेकत्यं चाह किंचेति। विषयभूतप्रपञ्चस्वरूपस्य तत्कार्यस्य चार्थक्रियादेरभाव द्ृत्यर्थः। [Page 34] ननु द्विचन्द्रदिझ्मोह्ादिष्विव सर्वदा प्रतोतिदशायामप्रतौतिदशायां च बाधकप्रमाणज्ञानोदयो वा बाधकजानोदयात्प्रागेव काचादिनिमित्त- निवृत्त्या तन्न्निवत्तवद्वाधकबोधात्प्रागव बाघ्यत्ं वा अताप्रामाणमिति शङ्गते अय सर्वदेति। तत्त्वावेदकत्वाभावेऽपि व्यावहारिकं प्रामाणं न हौयते यम्मात्तस्मादप्रामा णप्रमञ्जनं प्रणथिलमृ्त्तमत्युपसंहरति तम्मादिति । तिक्ादिप्रतिभामो हेतु: येषां धून्कारादिपटत्त्तिनिृत्तिविशेषाणमिति बजव्रौहिः। ... [Page 35] महदादिजगत् तच्च मायाचित्रं चेति विग्रह- पङ्गायां मायाया अपि कार्यवर्गान्तर्भावः प्रमज्येतेत्याशद्दाह तयति। चायु पूजानिशामनयोरितिधातोर्निभामनार्थत्वानुमारेण चित्रशब्दार्थत्व- माह चित्रमिति। चित्रभित्तिरिति ममामेन विवत्तितार्थमाह दृश्य- मनुभूत्याश्रयमिति। दूदानौं चित्रशब्दस्य कत्यर्थमाह त्र्रथवेति। ... [Page 36] मार्येति विशेषणंशस्य व्यावर्त्यमाह चित्रस्येति। यथा चित्रम्य भित्या तुन्सत्यं द्रव्यान्तरमुपादानं नेवमनुभूत्या तुन्यमत्यं द्रव्यान्तरं जगच्चित्रम्योपादानमित्यर्थः । कुत द्ृत्यत श्राह् माया हौति । दृष्टान्तच्छ्लेनानुभूतेर्खप्रकाशत्वाजव्वादौ शास्त्रं प्रमाणयति यथा सत्यं ज्ञानमित्यादिना। ब्रह्मैवेकं परमार्थसत्तदितर न्मिथ्येत्यागमावष्टम्भेन प्रति- छठितम्। तदात्तिपति ननु सिद्धू द्वति। ... [Page 37] विग्रहसमये भित्तिसाम्यमुक्कमनूद्य प्रपञ्चयति भित्तिरिवेत्यादिना। ननु श्रोत्प्रवृत्त्त्यर्थं विषयादिकमेव दर्शनीयं न तु नमस्कार: कर्तव्यः प्रमाणप्रयोजनयो- रभावादित्यत श्रह देवतानमस्कारस्ेति। शिष्टाचारानुमितवैदिक- विधिः प्रमाएं प्रत्यूहृनिवत्तिः प्रयोजनमित्यर्थः। तर्हि बहिरेव

-Page 38] प्रथमोऽध्यायः । ४१५

क्रियतां किमिति ग्रन्थे निबध्यत द्ृत्यत शह देवतागुरुभत्तयोर्वेति। तत्र प्रमाणमाह यस्य देव दति। तर्हि गुरुभत्रिरपि दर्शनौया तदभावे संप्रदायरहितत्वशङ्गया अनादेयवचनत्वप्रसङ्ग द्त्यत श्राह् गरो- स्रेति।अथाप्यपाधितो ेदात्पृथक्वर्तव्य दत्यत श्रह प्रदर्शनार्थेति। उपलक्तणत्वादित्यर्थः । तर्हि गुरुनमस्कार एवोपलन्तणार्थतेन कर्तव्यः । तस्मिन् कते कैमुतिकन्यायेन देवतानमस्कारस्सिध्येदित्यत आ्रह अ्रत्र यथति। गुरुदेवतयोरविशेषण नमस्कार्यत्वोक्ेरुभयनमस्कारोऽपि तन्त्रण कत दूत्यर्थः । ननु नमस्कार्यदेवताविशेषणम्य गुरावसंभवात्कयं तन्त्रेण कत द्ूत्यत शरह अ्रविरोधादिति। गरोरप्यनुभूत्यादिस्वभावत्वादेकेनेव श्रोकेन तन्त्रेणोभयनमस्कारे विरोधो नासौत्यर्थः। ओरोके गरुसूचक- पदम्याभावाङ्गरुनमस्कारो न भातौत्यत श्राह र बहिरेव वेति। देवता- नमस्कारोऽपि तर्हि बहिरेव करणौय द्वत्यत श्रह देवतानमस्कार- स्विति। ननूत्तरचाषि प्रकरणर्थो ज्ञातुं शक्यते। ततः प्रकरणर्थ- प्रदर्शनार्थमपि निवेशो न कार्य द्ृत्यत आ्रह सखावबोधार्थमिति। तर्ह्यादावेव किमिति निवेश द्ृत्यत आह तत्ैवेति। अधिकारिणां प्रवृत्त्यङ्गत्वाय आरादावेव निवेश द्त्यर्थः । .. [Page 38] ननु तर्हौतः- पूर्वतनग्रन्थश्रवणप्रटृत्तये प्रयोजनादिकमादौ वत्रव्यमित्याह नन्विदमिति। सोकेन निर्दिष्टमेवावसरे व्यास्यायत दति परिहरति सत्यमिति । व्याख्यानमपि किमिति तत्रेव न कृतमित्यत श्राह मुक्किबन्धयोरिति ॥ १॥ प्रत्यक्षादिविरोधविध्वस्ये द्वितौयार्घेन प्रपञ्वस्यानिर्वचनौयता सूचिता। सा न तावत्प्रत्यनसिद्धा। अरत एव नानुमानगम्या दृष्टान्ताभावा- दित्याह ननु सदसत्त्वाभ्यामित्यादिना। अनिर्वचनौयाया अ्रविद्याया: कार्यमनिर्वचनौयं नाम न किंचित्प्रसिद्धमित्यर्थः। . रूपादि- विषयत्वादपि भ्रान्तेर्न रूप्यादिकारणत्वमित्याह तद्विषयत्वादिति। ... पूर्वमविद्याया अरनिर्वाच्त्वमभ्यपगम्य कारएलं न संभवतौत्युक्मिदानौं

४१६ इर्षास्धिविवरगाम् । [Page 38-

तर्दाप न संभवतौत्याह भ्रान्तेश्वेति। नेदं ज्ञानमिति बाधाभावा- त्प्रसिद्यभावाच्चेत्यर्थः ।। २। ... [Page 39] नृष्टङ्गमपि स्ववाचकभूतामाधारणशब्दस्पारक- तया भातौति शङ्गते यदि कश्चिदिति। अरपरोत्तप्रतिभासस्य हेतुत्वान्न तत्र व्यभिचार द्वति परिहरति तस्यापौति। पूर्व नृ्टङ्गादेर्भानमभ्युपगम्य वेषम्यमुक्रम्। दूदानों तर्दाप नासोत्याह न च भात्यपौति। ख्यातिमाचम्य हेतुत्वस्वौकारेडपि न व्यभिचार दूत्यर्थः । दूदानोममत्पन्तयुत्त्यभिधायक- शोकभागं व्याचष्टे मतो बाधायोगादिति। [Page 40] ततौयपत्युत्त्यभि- धायकश्नोकभागं व्याचनाण: सोकगतातशशब्दार्थमाह असतः ख्ात्ययोगा- त्मतो बाधायोगादित्याभ्यामिति ॥ ३॥ .. [Page 41]।। ४।। ५ ।। परिपषणास्यातिमुपपादयितुं पत्तान्तरं प्रतिषेधति नेयं रुप्यख्याति- रिति। संविद्विरोधमेव स्पष्टयति यथा रूप्ये ख्ातौति। नन्वसदप्य- विद्यावशात्सत्त्वेन भातौति न संविद्विरोध दृत्यापङ्माह अ्रसतोऽपौति । अन्यथास््यातिपक्षमप्यसत्ख्यातिपन्षोकैरेव दोषेः प्रतिषेधति नान्यथा- ख्यातिरप्यसाविति। आत्मख्यातिपत्तमपि तैरेव दोषः प्रतिषेधति नात्म- स्यातिरिति। ... [Page 42] सर्वचेति। पौतभङ्गादिप्रतिभासेष्वित्यर्थः । एवं पक्षान्तरनिरासकत्वेन प्रथमन्नोकं व्याख्याय द्वितौयन्नोकमवतार्य व्याचष्टे का तहौति। तत्राचजतवे हेतुमाह पुरोऽवस्थितेति। ... विमता रूपधौस्म्मतिः संस्कारमाचजत्वात्मंप्रतिपन्नस्मतिवदित्युक्कम् । तत्रासिद्धो हेतुर्दोषाणामपि हेतुत्वादित्यत श्रह कारणन्तरेति। कार्यप्रतिबन्धकत्वमेव दोषाणं न हेतुत्वमित्यर्थः। .. ननु द्वयोरपि ज्ञानयोर्यथार्थत्व कथं भ्रान्तित्वप्रसिद्धिरित्याशख्माह तेनेदं रुपयज्ञाने दति। उत्पन्न दूव व्यवहरति येन तेनायथार्थव्यवहारप्रवर्तकोपाधौ भ्रान्तित्व- प्रसिद्धिरित्यर्थः । ननु ख्ातौ एव चेङ्गान्तिस्तर्ह्यख्यातिपक्षन्तिरित्या- पझाह अरख्यातिरपौति। ।६H I

-Page 43] प्रथमोऽध्यायः । ४१9

[Page 43] एकान्तसत्त्व दति। प्रतिपत्नस्य कात्र्येन सत्त्व- नियम दत्यर्थः । अ्मत्त्व दूति। एकान्तास्त्व द्वत्यर्थः । दूदानौ- मख्यातिं प्रतित्िपन्नेकमतावलम्बनेनान्याख्यातिमुपत्िपति यद्यथेवेत्या-

मनुमानमित्यर्थः । अ्र्र्रतिप्रमङ्गलक्षणप्रतिकूलतर्कपराहतत्वेनाप्रयोजकत्वं चाह अन्यथातिप्रमङ्गादिति। परोक्रमनूद्य दूषयत नन्वित्यादिना। किं

नेच्क्ोत्पादनद्वारेश परम्परया वा। आद्ये विमते ख्ातौ न मान्षा- दयथाव्यवहारे हेत्ू भवतो यथार्थत्वात्मंप्रतिपन्नवदित्यक्तम्। द्वितौयं प्रत्याह पारम्पर्येण चदिति। कान्ताकरादिगतरजतस्व्यातौनार्माप संस्कार- परम्परया अयथार्थव्यवहारहेतुत्वसंभवाङ्गमत्वं स्यादित्यर्थः । ननु यथार्थ- व्यवहारहेतुत्वाभावे मति अ्रयथार्थव्यवहारप्रवर्तकत्वं भ्रमशब्दप्रवृत्त्युपाधि- रित्याह अन्यामामिति। यथार्थत्वे परम्परया चायथार्थव्यहारहेतुतवे ममानेऽप्यन्यामां यथार्थव्यवह्ार हेतुत्वं नानयोरित्येषव व्यवम्था कर्थं मिष्येत्। अतोऽस्या व्यवम्यायाम्िद्ूये तयोरयथार्थत्वं वाच्यमित्याह तर्ह्ययथार्थ- नेति। व्यवस्थापकान्तरं शङ्गते स्मृतौति। म्मृतिग्रहणयोम्मप्रकापत्वन भाममानयोम्नत्स्वभावभूतो विवेकोऽपि भासेतेव। अरतो ग्रहणात्मकाश- त्ममृतेम्सत्याः कोऽविवेको न कोऽपीति परिहरति म्मृतेस्सत्या दरति। ... प्रकारान्तरेणविवेक शङ्गते अथोच्येतेति। अर्थयोरविवेको नाम भेदा- ग्रहः असंसर्गाग्रहो वा। प्राभाकराणं च भेदासंसर्गयोर्वस्तुमाच- त्वादर्थयोर्भासमानयोस्तयोरपि भासमानत्वादभासमानयोस्वतिप्रमङ्गत्वात् मामान्यग्रहे सति प्रदृत्तिविरोधिविशेषग्रहणानुद्यलक्तणस्यानध्यवसाये- 5तिव्यापकत्वाच्च न कोऽप्यविवेकस्संभवतौत्याह कोर्ऽर्थयोरिति। ...

मुत्पन्नमित्यभिमानो भवति। तद्वलात्तयो: स्ात्योरयथार्थव्यवह्ार हेतुत्व - 53

इृछसिद्धिविवरगाम् । [Page 43 --

मिति शङ्गते अ्रथोच्येतेति। [Page 44] अनुत्पन्नेऽष्यत्पन्नाभि- मानो नामोत्पन्नज्ञानमुताविवेकः । प्रथमेऽन्यथाख्यात्यापातश्चरमोऽविवेक- निरामान्रिरम्त दवत्यभिप्रेत्य चिरंतनास्यातिमतमुत्यापर्यत ततौयं वेति! तर्ह्मनाश्नासादिदोषाम्ते म्यरित्याह तहोति। यद्ा। अ्रभिमानशब्दम्य ज्ञानातिने केणार्थानिक पणात्यत्तद्यस्यापि माधारग्येन दूषणमाह तह्ौति। किं चान्ततोऽपययथार्घज्ञानं चेदिच्कमि तर्ह्यादं दे?] किमिति नेच्कमौत्युके पर आह अनर्म्येतति। ननु मानममप नायथार्थं जानतादन्तजवदित्या- पमत दत्यापङ्माह मानमम्येति। मनोरथज्ञानानामययार्थव्ं प्रमिद्ध- मित्यर्थः । किमित्यन्तजम्य यथार्थत्वाग्रह द्ृत्याशद्माह यद्यक्षजादौनामिति। ननु संभावनामात्रेण यथा लोकप्रवृन्तिर्भवत तद्द्वेदप्रदट्त्तिरप संभावना- मात्रेण किं न स्यादित्यापद्माह वेंद यथार्थर्त्वेति। लौकिकप्रत्तर्दृष्ट-

स्संभवेत्। तद्वद्यि यागादिप्रवृत्तेरि म्वर्गादिरमिद्धि: फन्नं दृश्वेत अन्यचापि संभावनामाच्रेण प्रवत्त्तिरूपपद्येत। तथा न दृश्यते। तम्मा- द्यागाद्यनुष्ठारनमद्धये जानानां यथार्थत्वनियम इत्यर्यः।ननु प्रमाणकारणेभ्यश्ननरादिम्यो यदि यथार्थमेव ज्ञानं तर्हि मनमोऽपि

प्ङ्माह मनसस्विति। चिरंतनाख्यातिमते सुखादेम्म्प्रकाशतवात्रासा- धारणकारणं मन दूति भावः। यद्वा। मनोयतरकेण ज्ञानोदयासंभवा- त्तम्यान्यथाज्ञानजनकत्वे सवं दुछं म्यादित्याशद्दाह मनसस्वति । पसाधारणप्रमालकारणजन्यस्य यथार्थत्वनियमेऽि नाद्ययोर्यथार्थत्वं सिध्य- तौति मन्वानस्तावत्म्मृतेन यथार्थत्वमित्याह एवमपौति। तत्र हेतुमाह् अप्रमाणेति। संस्कारमात्रजन्यलेन प्रमाणसामग्रौभूतचक्षरादिजन्यत्वा- भावादित्यर्थः । दूदानौं ग्रहणस्थ न यथार्थत्वमित्याह तथेति। भ्रान्ते-

-Page 45] प्रथमोऽध्यायः । ४१६

ननु ग्रहणम्य स्मतिवत्संस्कारमाचजन्यत्वमसिद्धमित्याशङ् तम्य संस्कार-

नासिद्धमित्याह न होति। ननु प्रमाणमामग्रौभूतचनरादेेव भ्रम- कारणत्वमप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामवसौयते। ततः कथं प्रमाणप्रमाण- सामय्योम्तुल्यतवं न युज्यत दृत्युच्यत दृत्यापाड्म प्रमाणमामग्रौभूतचक्षरादे- रेव न तन्कारणत्वं दोषोपेतलेन सामग्यन्तरत्वादित्याह चक्षरादोनामिति। ... [Page 45] ए्वमसव्यातिपतं प्रतितिप्यान्ययास्यातिम्यदोषं परि- हरति भ्रान्तौ दृष्टम्येत्यादिना। अरकृप्यमपि रुप्याकारेण भातोति भ्रान्नौ यदष्टं तम्य परमार्थम्ले योजनादनाश्चासोऽस्व्यातिमतेऽि तुल्यः म्मृत्य- विवेकम्य वक् पक्यत्वात्। ज्ञानानालम्वनतावद्यवहारानालम्वनरतापि म्यादिति भावः। ननु यत्र दोषम्तत् वितकाग्रहो दोषाभावे तु सम्य- ग्ज्ञानमेव। अरप्रतोऽनाश्वामशङ्गा नाम्तौत्याशद्माह दोषेति। ननु दोषम्य कार्यावघातकत्वमेव न पुनराधिकाहेतुत्वम्। अतस्सत दोषे विपर्यय दतति न पाक्यते वक्तमित्याशद्काह दोषो होति। ज्वरादिदोषो हि निज- भोजनादिसाम्य्यं निरुन्धन् विपरौतं च कार्श्यादिकं कुर्दन् दृश्यत दत्यर्थः। प्रवें माम्यमन्यपगम्योक्रम्। ददानौं तर्दाप नाम्तोत्याह न चति। व्यापका- भावाद्याप्याभावोऽवगम्यत। न च दोषोडग्रहम्य व्यापकतया त्रवगतः ग्रहण- प्रागभावम्यानादित्वादित्यर्थः । .. न होति। न हि निर्दुष्टा मदित्येव घटं जनयति किंतु महकारिमंनिधाने। ततम्सम्यगज्ञानोत्पत्ते: प्रा- ग्दोषाभावेऽपि नाग्रहाशङ्गाव्यार्वत्तरित्यर्थः । अर्रस्वेवं तर्थापि सम्यगज्ञाने जाते निर्दुष्टकरणजन्यत्वात्केवन्ग्रहणत्मकत्वं नि्ौयत दत्याशख्माह दोषाभावेति। म्वतोऽपरोन्तत्वाभ्यपगमभङ्ग: प्राभाकरम्य प्रसज्यत दृत्यर्थः । सपने पुनर्ापकाभावाद्याप्यानुमानं युरक्ामत्याह विपर्यर्येत। किंच

ध्यवसायोऽभिमतः किं वा प्रामाण्यहानिः आहोख्वित्संशय दति विकल्प्ाद्यं

४२० इष्सिद्धिविवरगाम् । [Page 45-

प्रत्याह न चानाश्वास दूति। हुट्टादिषु रप्यादौ जायमाने रूप- मेवेदमितिनिश्चयविरोधात् किंसंजकोऽयममितिर्वत्किमिद मित्यनध्यवसायानु- मानायोगादित्यर्थः । ननु रूपकपरीचादौ संवादापेत्षादर्णनान्न प्रथम- ज्ञानोदयादर्थािक्चयः किंतु संवादादित्याशङ्माह अन्यतोऽपीति। संवाद़ो ज्ञानमज्ञानं वा। न तावदजानादर्थनिश्चयम्संभवति। जानं चेत्त- दम्त्यव किं द्वितीयज्ञानेन। रूपकपरौक्षादावि संगयादिल्न्तणप्रति- बन्धकविगमाय ज्ानान्तरापेत्ा न नि्चयारयेति भावः। अ्रथ प्रथम- जानमापातजमन्फुटं पश्मात्मविभेषज्ञानावनिश्चय दत्याशङ्माह न चान्य- म्येति। ... द्वितौयं कन्न्यं दूषयति न च व्यभिचारादप्रामाण्यमिति। . नन्ववभाम्याव्यभिचारः प्रमाणन्त्तणम्। तदुक्म्-अ्ररथ मत्येव भवनं प्रामाण्यरमिति। तवराह तद्भावादवेति। प्रमितिमाधनं प्रमाणमिति

नक्षणम्। अरतः फन्नभावादेव प्रामाण्यं नावभाम्याव्यभभिचारात् मित- व्यभिचारिणोऽपि चन्तषः प्रामाण्यात् अग्नयव्यभिचारिणोऽपि धूमम्य व्यात्ति- संस्कारानुद्वोधन तद्वोधकत्वाभावे सति अप्रामाण्यादित्यर्थः। किंच केवल- व्यतिरेकाभावादव्यभिचारस्य न प्रामाणप्रयोजकत्वमित्याह न च फल- भावेऽपोति। ननु नित्यशशब्दः प्रमेयत्वान्नभोर्वाित्यादी व्यभिचारा- दप्रामाणयं दृष्टमित्याशङ्माह प्रमेयत्वादेश्रेति। ननु तर्हि व्यभिचार: फलाभावे हेतुः। अतः परम्परया व्यभिचारोऽप्रामाण्यहेतुस्स्यादित्यत श्राह फलाभावश्चेति। प्रमेयत्वादेम्त्वे कथं हेत्वभाव द्ृत्यत श्रह अ्रव्यभि- चाराद्टोति। ननु व्यभिचारिणो लिङ्गाभासत्वमिष्टं चेत्ति तद्वज्वान- स्याप्याभासत्वं भविष्यतौत्यापद्माह ज्ञानं चानवदेवेति। ज्ञानं व्यभि- चार्यपि प्रमाए सत्तया बोधकत्वाच्चनुर्वत्। न लिङ्गवत् जानमव्यभिचारेण प्रमाणं प्रमातव्यापारलन्तणम्य ज्ञानस्य नित्यानुमेयलवेनाव्यभिचारग्रहण- संभवादित्यर्थः । ततौयं दूषयति न च निश्चित दति। ... [Page 46] ननु स्थाशर्वा पुरुषो वेत्यादिज्ञानमुत्पत्त्येवानिश्चयात्मकं दृश्यत दत्याशद्माह

-Page 47] प्रथमोऽ्ध्यायः । ४२१

अनिक्चयात्मकं तिति। अनिश्ठयात्मकं तु संशयज्ञानं नेह विचार्यलेन प्रस्तुतम्। झ्नोकाद्यपादव्याख्यानमुपसंहरति अ्रत दति। दूदानौं द्वितौयपादं व्याचष्टे त्होत्यादिना। ननु याि मन्वमसत्त्वं च न संभवति तर्ह्यनिर्वचनौयत्वमित्याशङ्म तद्त्तरतवेनोत्तराधं व्यास्याति तम्माच्ुक्रिरिति। ननु शयत्रिरुप्ययोरपि सत्चे स्व्यातेरभ्रान्तित्वं स्यादित्याशद्काह न चैव- मिति। ननु येन प्रकारेश स्वयातिम्नेन प्रकारेण नाम्ति चेत्तहि शून्यस्याति- प्रमङ्ग दृत्यापाद्ाह नापि शून्येति। मामान्यम्य भेढको विशेषः प्रकारः।

तम्यातुच्छ्रतवान शून्यस्यातिप्रमङ्ग दत्यर्थः। प्रकारम्यातुच्छवं कुत दत्या- पाङाह रूपम्य सत्त्वादिति। ननु प्रकारम्यातुच्त्ृतवमस्तु। कथमेतावता न शून्यस्यातित्वमित्यत आरह रप्यप्रकारा चेति रुप्यप्रकारस्य मत्त्वेपि कप्यम्य शुत्त्यभावत्वाच्कक रूप्यप्रकावतं नाम्यव। ततो यथा स्व्ाति तथा नास्येवेति वक शक्यत दृत्याह ग्टगिवति। भावान्तरम्येवा- भावत्वे म्वाचार्यवचनमुब्बे म्े?कः प्रमाणयति उत हौति। अन्योऽभावो

प्रमाणभावादित्यर्थः । [Page 47] एवमन्यथास्यातिवादी म्वपच्े भरान्तिमिद्धिमुपपाद्य बाधोडपि मपने सिध्यतौत्याह अ्रममत्पन्षे बाधो- डपौति आत्मस्वयातिरस््यातिरन्यथाख्यातिर्वास्तु भ्र्रान्तिः मर्व्थापि नासत्ख्यातिरनिर्वचनीयस्यातिर्वेति पूर्वपत्तमंत्षेपमाह मर्वथापौति ॥८ ॥

वेत्यर्थः। समस्ततत्त्वोपन्नववादिनो वैर्ताण्डकम्य शङ्गामाह ्यादि किदिति। यद्ा। अख्यातिवादी शङ्गते यदौति। निरस्यति तम्येति। प्रसिद्धिविषयौ भ्रन्तिबाधावेष्टव्यावित्यर्थः। पू्वें भ्रान्ति- बाधप्रमिर्टिबाधकयुक्िमभ्यपगम्यावचनौयत्वमुक्कम्। दूदानों युक्तिरपि नास्तौत्याह का चेति। यो हि यदिच्कति स तत्माधिकामेव युक्रिमभ्यस्यन् प्रसिद्धू दूत्यर्थः । यद्वा। ज्ञानस्य यथार्थत्वनियमाङ्गान्ति-

४२२ इषसद्धिविवरगाम् । [Page 47-

बाधप्रामिद्धरप जानलेन यथार्थत्वान्न तद्वाधिका युक्किस्संभवतौत्यर्थः।. नन ख्यातिबाधान्यथानुपपत्या अनिर्वाच्यतवं साध्यते। तन्रेदं रजतममिति- वदिदं जञानमिति ज्ञानविषयस्यात्यदर्शनान्नेदं रजतमितिवत् नेदं ज्ञान- मिति बाधाभावाच्च क्थ रजतज्ञानम्यानिर्वचनौयत्वं सिद्धमित्याशङ्माह पत ण्वेति। यत् निर्वाच्यं जानं तत् निर्वाच्यार्थ प्रसिद्ध यथा सद्विषयं जानम्। पत्र च निर्वाच्यार्थत्वं व्यापकं व्यावर्तमानं म्वव्यापं ज्ञान- निर्वाच्यत्वमपपि व्यावर्तयतौत्यर्थः । . [Page 48] सत्यत्वे मानगम्यत्वं प्रयोजकं न सत्योपादानत्वमित्यत आह मानगम्यत्वं चेति। अ्रस्त्वेवमित्यत

प्राह त्चेति। अ्म्मत्पन्ते तयोम्मान्तिमिद्धूतान्न मानगम्यत्वमित्यर्थः । ... न मादेरिति। कार्यान्वयिनो हि मृसुवणादेरुपादानत्वं दृष्टम्। न च कार्यम्य कार्यान्तरेडन्वयः । . किंच कार्यं चेत्कार्या- न्तरोपादानं तम्य तम्यान्यद्पादानं वाच्यमति निराकाङ्गकार्यकारण- भावप्रतिपत्तिरपि न म्यादित्याह अ्रनवस्थानाच्चेति। श्रचाप्रसिद्ध- विशेषणत्वं शङ्गते नन्विति। नन्ववभासात्मकभ्रान्ेः कथमावरणत्मका- ज्ञानत्वमित्याशङ्माह तम्या दूति। ज्ञानापनोद्यलेन भ्रान्ेरेवाज्ञानतवं प्रमिद्ूम्। तथा चायथावभामकतवेन यथात्वतिरोधायकत्वादावरण- त्मकत्वमित्यर्थः । . सुषुप्निप्रलयव्यवधानान्न पूर्वभ्रान्तेः कारणत्वमित्यत श्राह भ्रान्तितत्संस्काराणं वेति। उत्तरभ्रान्ेः पूर्वभ्रान्तिसंस्कार: कारणं तस्य पूर्वभ्रान्तिः तम्यास्तत्पूर्वभ्रान्तिसंस्कार दति भ्रान्तितससंस्काराणं वा कारणत्वमित्यर्थः । ... ननु यथा तत्र मृत् अन्विता दृश्यते तद्द- द्वान्यादि्वन्वितं किंचिन्न दृश्यत दृत्यापख्माह यत्तु तेष्विति। यत्तु तेष्वन्वितं मिथ्याजाद्रूपं दृश्यते तद्ज्ञानमुपादानमित्यर्थः। तस्यो- पादानतवं साधयति तस्येति। नव्वज्ञानमनादि यदि भ्रमकारणं तस्य सदा भावात्मदा कार्यप्रसङ्ग द्त्याशड्माह कारणभावेऽपौति। ... [Page 49] उभयथापौति। कार्यस्य नित्यत्े कारणस्यानित्यत च

-Page 50] प्रथमोऽध्यायः । ४२३

ममकालत्वाद्युगपदुत्पन्नयोः पुंसो: शटङ्गयोरिव च न कार्यकारणभाव द्ूत्यर्थः। नियतपूर्वत्तणभावि कारणम्। तस्मिन् सति कार्यमपि भवत्येवेत्यस्य कारणभावानन्तरं कार्यं भवति। तथा च नानयोरेक- कालतेति बौद्धः प्रत्यवतिष्ठते नन्विति। .. ननु बौजावमर्दनं विना अङ्गुरोत्यत्तेरदर्शनाद्वौजाभावोऽङ्गुरस्य कारणम्। ततः कारणभाव ए्व कार्यं भवतौति शङ्गते अ्र्थेति। बौजं तर्हि न कारणं भवतौत्यङ्ग- रार्थिनां बौजसंचयो न स्यादिति परिहरति तदकारणमति। यद्वा। तन्कार्यं कारणशून्यं स्यादित्यर्थः। किंचाङ्गूरभावेऽपि बौजप्रध्वंमाभाव- म्याङ्गुरकारणम्यानिवृत्ते: कार्यकारणे सहापि स्ताम्। तदा प्रवत्तण एव कारणम्य निर्वृ्त्तिरिति नियमभङ्ग दृत्यर्भिप्रेत्याह तत्कार्यभावेऽपीति । किंच नित्यत्ेन प्रध्वंसम्य कार्यनापडपि विद्यमानत्वात् तस्तिन् विद्यमानेऽपि कार्याभावात् कारणभावे कार्य भवत्येवति नियमो न म्यादित्याह कार्या- भावेऽपौति। अरभावकारणप्े कारणे सति कारयें भवत्येवेति नियमाभाव उक्रः। मंप्रति भावकारणपक्षऽि [तं?] अ्रतिदिर्पात तथा सदपौति। ... कारणं पूर्वोत्तरकालव्यापि कार्यं तु न तथा। अ्रतो न मति भवत्येवेत्यर्थः । पूर्वोक्कविकनपद्वयमध्येऽन््ये नियमाभावमुक्का आद्येऽप कारणे मति कार्यस्य भार्वनियमो नास्तौत्याह अरथ पूर्वत्ण एवेत्यादिना । [Page 50] उक्रमापि दूषणं चोद्यान्तरनिराचिकौर्षया स्मारयति अ्रतद्धाव- भावित्वाच्चेति। चोद्यान्तरमुद्भावयति नन्वित्यादिना। .. विवादम्य शाब्दव्यवहारत्वाद्यथाशब्दं व्यवहर्तव्ं न संकेतवभात् तस्याप्रमाणत्वादति-

विरुद्धं च च्लिकत्वानुमानमित्याह नणिकत्वं चेति। अप्रसिद्धविशेषणञ्ज पत् दत्याह न हौति। ननु यद्यपि स्यायित्वप्रिट्धिलेकि तथापि चणिकत्वं मया तत्त्वं ज्ञाप्यत दत्यापद्माह न च सर्वेति। श्रसौ कार्यकारण- भाव: क्षणिकम्यवेति शिष्यो नियम्यो न भवतौत्यर्थः। प्रत्यभिज्ञाप्रसिङ्धे-

४२४ दूष्सिद्धिविवर्गाम् : [Page 50-

भरान्तित्वं पङ्गते नित्यम्येति। विमता प्रत्यभिज्ञा न भ्रान्तिरबाष्यार्थत्वात् भिज्ञावत्। ... किंच नषिकम्येव कारणत्वमित्यनेनावष्टम्भेन तया ्यायिकारणप्रत्यभिज्ञाया भ्रान्तित्वमुच्यते। तदेव न घटत दत्याह न्णिकम्यवेति। कुतो न घटत दृत्यत आ्रह् तथाहौति। नषिकम्य कारणम्य स्वत्तणे प्रवोत्तरक्षणयोक्ष विभषाभावात्तत्क्षण तम्य कार्योत्यादकत्वे पूर्वोत्तरक्षणयोरपि तदुत्पादकत्व म्यादित्ययंः। स्वत्तणम्य पर्वोत्तरन्तणम्यां वैषम्यं दर्पयन् पङ्गने नन्विति। तत्र किं मध्यक्षण एव कायं किं वोत्तरक्षण दति विकल्पादं पत्याह तहीति। [Page 51] दूषण- नतग्माह उत्तरन्षोडपोति।अत्रातिरव्याप्तिपरिहाराय कार्यकारण- भावं शिक्यन शङ्गते ननु नेति। यदि पर्वोत्तरक्षणयोरन पर्वोत्तरक्षण- वर्तित्वं तदा पौर्वापर्यमेव न म्यादित्याह तहि न कान्नस्येति। नापि देशतः पौर्वापर्यमेकढेपडपि पौर्वापर्यदर्शनात्। न च मूतः पोर्वा- पर्यदपनं चतरम्य प्वकाले मेतरम्यापरप्रत्ययदर्शनात्। मा मू्ताह कालम्य पौ्वापयं ततः किमित्याशङ्काह दत्यपर्वापरत्वादिति। काल- पौर्वापर्याधौनं वम्तुनः पौर्वापर्यम्। तदभावे वम्तुपौर्वापर्याद्युक्तेरयुक्तत्वा- त्सटैकरपं वस्तु म्यादित्यर्थः । ननु भवन्मतऽपि कालम्य कालनान्तर- वर्तित्वाभावात्पौर्वापयासंभवचोदं ममानमित्यापङ्क परिहरति नन्वि- त्यादिना : तर्कामहं कालम्य कालान्तरवर्ति्त्वमिएं मया। अर्रतोऽस्मत्पन्ते न चोदमाम्यममित्यर्थः। दूढानों द्वितौयविकन्पमनुवदति नत्वेककालतवे मतौति। यर्द्ाप प्रथमविकन्पोक्कसकलकार्ययोगपद्यलक्षलो दोषो न स्यान्तथापि दोषान्तरं स्यादित्याह सत्यमिति। ननु पूर्व कारणम्य प्राग- भावः ऊध्वें प्रध्वंम दति विद्यने विशेष दृत्यापाङ्माह न चेति। विशेषोडपौति। प्रागभावादिगतविशेषस्याभावत्े प्रागभावादिस्वरूपा- नतिरेकसस्यादभावस्याभावान्तरानभ्यपगमात्। ततस्तद्विशाषत्वं तस्य न स्यादित्यर्थः । कथमिति। गुणादिधर्मिणो द्रव्यस्य गुणद्यधर्मत्ववदभाव-

-Page 53] प्रथमोऽध्यायः । ४२५

धर्मिणो भावस्याभावधर्मत्वं न स्वादित्यर्थः । यद्वा। यस्य धर्मित्वमेव नास्ति तम्य कथं भावधर्मापेक्षया धर्मित्वमित्यर्यः। तर्कसहविशेषाभावेऽपि व्यावहारिकं विशेषमन्यपगम्याह विशेषवत्त्वेऽपौति। प्रागभावप्रध्वंसा- भावयोविशेषवतत्वपि मध्यक्षणवर्तिनः कारणस्य विशेषोपेतप्रागभावप्रध्वंमा- भावाभ्यामम्पुष्टतेन पर्वोत्तरकान्योविभषाभावात् कारणभावा(दन)व- चकेदकाले कार्यं चेत्मदेव म्यादित्यर्थः। अ्रस्त्वेवमित्यत श्राह अत्तेति । तेन मृलकारणकार्यणव्याप्तकाल्नाभावान्र् तम्य कार्यम्य किंचित्कायें स्यात्। ततश्चार्थक्रियाकारित्वाभावादमत्त्वं म्यादित्यर्थः। [Page 52] यतः क्णिकत्वेनाभिमतकारणम्य यत्कारयं तम्य कायें न मंभाव्यते अतोऽनादेव कारणमित्यम्यपेयममित्याह अतस्तत्कार्यमति। अरनादित्- निरूपणम्य फलं दर्भयन्न्रद्वेतपक्तमाश्रित्य तावदाह अत एकस्यैवेति। मौमांमकादिपक्तमाश्रित्य मृत्वर्णनौरढौन्यनेकानि कारणनीत्याह यार्वान्ति वेति। अकार्यत्वेऽपि परमाशण्यामतवदनित्यतवं म्यादित्यत आह नित्यानौति। अरथक्रियाकारित्वं मनन्णमत्यप न वाच्यमत्याह कार्यम्येति। क्षषिकवादे दोषान्तरमाह किंच नणिकयोसेदिति। ... किंच कार्यम्य कारणसंबन्धे कार्यत्ायोगान्न संबन्धो वाच्यः । मच

संबन्धः किममिद्ूम्य मिद्धस्य वा। प्रथमं निराचष्टे कथं चति। मतोरेव द्वितौये दोषमाह सिद्धम्य [Page 53] पर्वं कार्यम्वभावपर्यालोचनया अ्रमतः कारणसंबन्धो निरूपयितुं न शाक्यत द्ृत्युक्त्म्। दूदानौं कारणम्वभावपर्यात्नोचनयापि स निरूपयितुं न शक्यत दूत्याह कार्यमंबन्धाच्चेदिति। ... न केवलं कार्यम्येव नणिकत्व- हानिः किंतु कारणम्यापि न्षणिकत्वं न स्यात्क्रमेणव्यत्रव्यक्रकार्ययोगि- त्वादित्याह कारणं चेति। ... ननु यद्युकनीत्या कारणसंबन्धो न घटते तर्ह्यकारणेन वस्तुमाच्रेण प्रागुत्पत्तः कार्यसंबन्धोऽस्विति शङ्गते अ्रथेति। तर्हि कार्यनियमो न स्यादिति परिहरति सोऽन्यदापौति। यम्याक्कुरत्तणाम्य

४२६ इषम्िविवर गाम्। Page 53-

येन कारणभूतबौजन्णन प्रागुत्यत्तेस्संबन्धितया तवोत्पत्तिरिय्यते तम्याङ्कुर- न्षणम्य ततः प्राक्नाकारणबोजन्णेरपि संबन्धात्तेम्योऽि जन्म स्वादित्यर्थः। सहकारिवशात्कार्यनियमं शङ्गते यत्संबद्धमिति। येन चितिजलादिना संबद्ध मत् बौजमकारणमेव कारणैभवेत्तेन महकारिण मंयोगे कार्यं भवतौत्यर्थः । अ्र्रकारणमप बौजमन्यसंबन्धार्द्यादि कारणौभवत तर््ह्ि ततः परर्वक्षणव्त्यप बौजमकारणभृतमेवान्यमंबन्धान्कारणौभवेदित्यनियम- स्तदवम्थ दृतति परिहरत सर्वमेवेति। विशेषाभावमेव विशदयति न ह्यत्यननति। मंबन्धविशषेपि कारणत्वनियामक विभेषं शङ्गते पूर्वा- परेतति। यद्यप्ययं विशेषो भवति तथाप्ययमिह न संभवत यम्मा-

ननु प्ूर्वापरभार्वनियमो मा भूत् पूर्वोत्तरत्वमाचेण कार्यकारणनियमोडस्विव- त्याशङ्माह पूर्वोत्तरक्षणेति। .. [Page 54] अ्रनन्वयादनवम्या नार्िति सरचितयोर्हेत्वोरनवम्थानादिति हेतुं विवृणोति किंच नणिकं चेदिति।

नादिप्रवाहो नाम एकैकन्षणमात्रोऽतिरिक्रो वेति विकल्प्ादं दूषयति तन्नेति। द्वितौयं दूषयति न चान्यदिति। ... दूतश्व न्षषिकत्वमसिद्ध- मित्याह प्रसाधकेति। प्रसाधयतौति प्रसाधकं प्रमाणं तदभावाच्च। यत्मन्तत्नणिकं यथा प्रदौपस्न्तश्वामी भावा दत्यांदेर्दृष्टान्ताभावेना- प्रमाणत्वान्र चणिकं कार्यमित्यर्थः। यद्वा। त्षलिकत्वानुसंधातुस्म्र्यात्मा- भावात् [?] चलिकत्वं न सिध्यतौत्यर्थः । यतो न मानमृलः चणिकवाद- स्तस्मान्मन्मार्गसमाश्रयणीय दत्याह अत दत्यादिना। कार्यकारणदौ- त्यच आरदिशब्देन कर्तुरेव भोकृत्वं प्रमातुरेव कर्तत्वमिति नियमस्संग्टह्यते। विनङ्धमि अ्रसन्न्नेव स भवतौति श्रुतेरित्यर्थः । महाप्रकरणमुपसंहरति तस्मात्कार्यस्येति। नणिकपन्ोक्रदोषं नित्यपनेऽपि पङ्गते नित्यं चेदिति। कार्यत्वादेव न सदा भाव दूति सिद्धान्याह सदा चेदिति। ...

-Page 56] प्रथमोऽध्यायः।

[Page 55] विच्क्ेदमभ्यपगम्य कारणम्य विशेषाभावात्कार्योत्यत्तेरव्यवस्थां चोटयति अम्तु विच्क्ेद दति। कालविशेषस्य महकारित्वाद्विशेषा- भावादित्यमिद्धो हेतुरिति परिहरति कालनियमादेवेति। ननु काल- विशेषोऽपि तदैव कस्मादित्यापद्माह कालस्य तिति। ननु कालस्य कालान्तरे वृत्तिर्नाम्तौति चेत्तम्य पौर्वापर्यं न म्यादित्याह कान्नम्येति। तत्र किं पौर्वापर्यिद्यनुपपत्या कालान्तरे वृत्तिर्वक्रव्या उताघटमान- त्वात्कालगतपौर्वापर्यस्य कालस्य वा अपलापोडभिप्रेत दूति विकल्प्ादं निरस्यति कालान्तरमिति। द्वितौयमुत्थाप्य निरम्यति अ्रथ कालम्येति। पूर्वमपल्ापमङ्गौहत्य चोद्यामंभव उक्ः । संप्रति सोऽप्यपाक्य दूत्याह कश्च काल दूति। प्रातःकालोऽयमित्याद्यनुभवविरोधादित्यर्थः। परमुखेन कालमापादयति ब्रवौमौत्यादिना। ननु ब्रवौमौति वर्तमानादि- प्रयोगम्यावश्यंभावित्वादिष्यते व्यावहारिकः कालः त्कतस्तु खएद्यत दत्यापङ्माह कथ चेच्कन्न्रिति। ननु यथा त्वं सदिति प्रतिपत्रस्य प्रपञ्चम्य सत्यत्वं दूषयमि तद्ददह्मप्यङ्गीकृतकालस्य मत्यत्वं दूषयामौति शङ्गते तम्य मत्यत्वर्मिति। ... दूतश्च कालो न दूष्य द्ृत्याह कालस्नदिति ।

तदर्वच्च्िन्नवस्तूनामपि दुष्टत्वं प्रमञ्येत। अ्रतः कालार्वाच्छ्विन्नानां सत्यत्व- मिच्छता कालो न दू्य दृत्यर्थः। [Page 56] ददानौमना - दित्वमात्िय्य ममाधत्ते ननु शुक्केरित्यादिना। . कुतो न शुत्नया- श्रयत्वमज्ञानम्येत्यत आह तस्या जडत्वादिति। तम्याप्शुक्रेर्जडत्वादिति। तस्य ज्ञानम्याजडत्वाद्वेत्यर्थः । नव्वज्ञानम्य जात्राश्रयतेSहमज दतिवदहं रू्यमिति स्यादिदं रूपमिति न स्यादिति शङ्गते ननु जाश्रयत्व दूति। अन्तःकरणवच्क्विन्नस्य चैतन्यम्य जाततं मन्वानस्येदं चोदं विभुचैतन्यस्य शत्त्याद्यर्वच्छन्नतवेन तदाश्रिताज्ञानजरुप्यस्य शुक्रिसंसर्गस्ापि विद्यमानलेन शुक्किसामानाधिकरण्योपपत्तेश्चोद्यानुदयादिति द्रष्टव्यम्।

४२८ इ छ सिद्धिविवरगाम् । [Page 56-

... ननु शुक्तयपादानस्याप्यज्ञानत्वान्न मत्यतप्रसङ्ग दत्याणङ्ग रूप्यम्या- ज्ञानजन्यत्वे मिद्धे तेनैव दृष्टानेन शुत्तयादेरज्ञानजन्यत्वम्य सिषार्धाय- षितत्वावेदानीं तत्मिद्धमिति परिहर्गत शुक्रकिकारणमपौत्यादिना। नन्वज्ञानविषयम्य तञ्जनितप्रकाशवरणलक्षणातियशालिवेन तद्विषयत्वा-

विरुद्धेति चोदर्यात नन्वज्ञानमिति। बाधात्पर्वमर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणसत्त्व-

परिहरतति मन्द मैवमिति। यद्ा। जडम्य शुक्रिरुप्यादिवदध्यासात्मक-

रज्ञानवषयत्वाभिधानं मिद्धान्तविरुद्धमिति शङ्गते नन्वज्ञानमिति।

ज्ञानविल्सितेयं तव शङ्केति परिहरति मन्देति। नन्वर्यक्रियासामर्थ्य- सत्त्ववयतरेके नाम्यज्ञानरमतति कुतोऽवगम्यत दत्याशद्द तथा शुत्रिरुप्ये दृष्टत्वादित्याह न हौति। मत्यत्वप्रमङ्गात् सति प्रमातर्यंबाध्यत्वप्रसङ्गा- दित्यर्थः । ननु नायं प्रमङ्गोऽत्यन्तासन्वम्यासंप्रतिपत्रत्वेन मत्यम्येष्टत्वादित्यत आह न च तदिति। मति प्रमातरि बाधादित्यर्थः । जाश्रयेति। ज्ञान्ाश्रयमेवाज्ञानं दौर्घप्रभान्यायन शुक्रिपर्यन्तं प्रकत्य रूप्याकारेण परिणमते। अतोऽहं कूषमिति मामानाधिकरणयं न भवतौत्यर्थः ।

भाससंसर्गो विद्यत दूति दृदं रूपमति सामानाधिकरणमित्यर्थः । .. [Page 57] ऋत न हि शुत्िरुप्ये कम्यचिञ्तानाज्ञाने स् दत्ये- तदमहमानोऽन्यथास्यातिवादौ भादृदेशौयः प्रत्यवतिष्ठते नन्ववोच दूति।

-Page 58 प्रथमोऽध्यायः । ४२६

न केवत्नं पूर्वापरविरोधादसामञ्नम्यं व्यवहारान्यथानुपपत्त्यापि रूप- ज्ञानमाश्रयणौयमित्याह कि चाज्ञातं चदिति। .. रपयविषयं प्रमाण- ज्ञानमेव मया नेय्यते अज्ञानजम्य तु रृपम्याज्ञानर्वात्तरेव माधि- केत्याशद्दाह न च तन्मानमति। .. किंच कप्यस्याजानजत्वे पारोच्यं म्यात्। तच्च न घटत द्वत्याह न चत्तदिति। पूर्व परोक्षज्ानाभावत्वात्परोत्तत्वमुक्तम्। तन्नाम्तौति शङ्गते अ्रथ मंवि- दभाव दति। क्रियात्वपन्ते हि ज्ञानमनुमेयं भवति। क्रियातोऽन्या संवित् फलरूपा। सा तवपरोक्षा। ततम्नदभावोऽप्यपरोन दत्यर्थः। यद-

कपेणापरोन्ततवं भावरूपं वा कार्यें न समस्ति अभावत्वादेवेति परिहरति

चत्यादिना। अज्ञानमिति नत्रममासः। तदभावतदन्यतद्विरुद्धाथ् नञ्रो- डर्याः । तत्राभावो नाम भावान्तराभाववादिपने तावङ्भाव ण्वति तम्य नानिर्वचनौयता कार्यत्वाच्च नानादितेत्यर्थः । ननु ज्ञानप्रागभाव- प्रध्वंसाभावयोर्ज्ञानान्तरले सुपुप्तिमृच्कादो ज्ञानान्तराभावादतौतजानम्य प्रध्वंसोऽनागतज्ञानम्य प्रागभावश्च न मिध्यतौत्याद्काह अन्यदेति। आत्मनोऽपरिणतं कृपं पर्वज्ञानजन्यसंस्कारो वा जानाभाव दत्यर्थः।

ननु भावान्तरत्वेऽपि जानकारणमेव ज्ञानाभावोऽस्तु तथा च कारणतवेना- नादित्सिद्गेरज्ञानमपि तावदनादि मेक्यतौत्याशङ्काह न हि कारण मवेति। ननु न कारणभावे कार्यनिवत्तिप्रसङ्ग: [?प्रध्वंसम्य कारण त्वाभ्युपगमादित्यत आह नापि प्रध्वंस दूति। यद्दा। प्रागभाव- प्रध्वंसाभावयोर्ज्ञानकारणसमवेतलवेन कार्यत्वमुक्तं तदयुक्ततं तयोरेव ज्ञान- कारणत्वादित्याशड् तयोः कारणत्वं क्रमेण निराकरोति न हि कारण- मेव प्रागभाव दत्यादिना। [Page 58] रूप्यादेश् सत्यत्वमिति। भावरूपकारणकत्वेना निर्वचनीयकार्यत्वाभावादित्यर्थः । भाट्टदेश्य एव

४३० इषसि्धिविवर्साम् । [Page 58-

नेयाथिका दिमतमुत्थापर्यत यदि कश्चिदित्यादिना। .. प्रध्वंसोऽपौति। प्रध्वंममद्भावे हि नष्टत्वव्यवहारः। तम्याभावेऽसी न स्यादित्यर्थः । प्राग- भावम्य कार्यत्वं भावतं चोक्रम्। तत्र कार्यत्वं तावन्तरस्यति प्राग-

भावम्य चेति। ददानों तम्य भावत्वं निरम्यति प्राग्भाव ण्वेति। शब्दार्थप्रमिद्धिविरोध द्त्यर्थः।. ननु तर्ह्यकदोषपरिहाराय प्रध्वंम- म्येत प्रागभावत्वमस्तित्याङ्म तर्हि भावत्ं न सिध्यतौति परिहरत तर्हि प्रध्वंस ण्वेत्यादिना। किंच पिण्डप्रध्वंस एव चट्टप्रागभावस्तदा प्रागभावप्रध्वंमाभावयोरवैन्नक्षण्यमप न म्यादित्याह द्वयोयेति। ततश् प्रसिद्धिविरोध इति भावः। ... अ्र्प्रत्ोऽ्नाद्यनन्त दूति । भाट्टानिष्टाना - द्यनन्तं ज्ानं प्रमञ्यत दति यतोऽतः प्रागभावम्य भावलं कार्यत्वं प्रध्वमम्य कार्यत्वडपि भावत्वं च न वक्वमत्युत्थापितं मतं निगमयत अ्ररतो न भाव दूति। उत्थापितं मतं प्रत्यास्याति असौ प्रष्टव्य दति। ... [Page 59] नन्वत्यन्नाभावम्य नित्यत्वमभाव्त्वपि दृश्यत दूत्याशङ्का तत्राकार्यतं नित्यत्वोपाधिरित्याह न हौति ! प्रागभावम्य कायत्ं माधर्यात अभावोर्डप प्रध्वंम दूव्यादिना। .. दूढानौं तम्य भावत्वं माधर्यात आद्यन्तव्त्वाच्चेति। आदिम्त्वादन्तक्त्वाज्च घटादिवदित्यर्थः। नन्वभावोऽपप भाव प्वेति वचनसेव विरुद्धारथंत्वादन्याय्यमित्याशख्मार दुतरेतराभाववरच्चति।. दूतय तार्किकमतमसगतमित्याह ज्ञानप्राग-

मभावत्वं वेति विकल्प् अभावपन्े दोषमाह यदौति। अरभावम्य निरवृत्तिरभाव दति तदनङ्गीकारादित्यर्थः। यथा तव भावस्य भाव एव

निवृत्तिस्तथा ममाप्यभावस्याभाव ए्व निर्वात्तरस्वत्यत आह म्याञ्ञे- दिति। तेन निवृत्तिलक्तणभावेन व्यवधानात्तस्य निवृत्तिमतो न ज्ञानप्रागभावतं सिध्यतौत्यर्थः। दूदानौं निटृत्तर्भावत्वपन्ेऽपि तदाह भावत्वेऽपि तथेति। निवृत्तर्भावत्वेपि तेन भावेन व्यवधानान्निवत्तिमतो

-Page 60 l प्रथमोऽध्यायः ।

न ज्ञानप्रागभावत्वमित्यर्थः । अ्रत्र प्रध्वंसम्य भावत्वप्रमङ्ग: स्फटत्वादनु- द्वावित दति द्रष्टव्यम् । दूममव भावपत्तमनूद्य दूषणान्तरमाह श्रथ निर्दात्तरिति।. उक्तदोषप्रसङ्ग दूति। प्रागभावानवस्था निवृत्त्यन- वम्था च त्वयोक्ा तवव प्रसज्यत दृत्यर्थः । [Page 60] ननु तर्हि ज्ानप्रागभावम्य प्रध्वंसो नाङ्गौक्रियत द्ृत्यत आ्राह तम्य चाप्रध्वंम दूति। ज्ञानप्रागभावम्यानिवृत्तौ न जानजन्म म्यादित्यर्थः। यद्वा। ज्ञानप्रागभावप्रध्वंमभूतम्य ज्ञानस्य ध्वंस एव मा भूदुक्रभौत्येत्यत आ्राह तम्य चेति। ज्ञानम्योत्तरकार्यं प्रति प्रागभावत्वाङ्गौकारात्तधवमे मतति उत्तर- कार्यं न स्यादित्यानन्यं ज्ञानम्य स्याटित्यर्थः । यम्मान्नष्टानष्टतवदि दूषएं परस्यापि समानं भावप्रध्वंसम्य नित्यत्वमभावप्रध्वंमम्यानित्यत्वं भाव- प्रागभावोडना दिरभावप्रागभावम्मादिरित्यादिकन्पनागोरवं चाधिकं तम्मा- ज्यानप्रध्वमप्रागभावयोभवलं कार्यत्वं चाङ्गोकर्तवयममित्युपमंहर्गत तम्मा- दिति। अरङ्गोक्वतेर्ऽप तार्किकमते नानिर्वा्च्यि्धिरित्याह यदि

कार्यत्वमुत्तं न तु प्रागभाववदनादित्वाभिप्रायर्णति द्रष्टवयम्। दढानों तदन्यं नञरर्थमापङ्कानिर्वाच्यामिद्धिमाह अथत्यादिना। ज्ञानादन्याद्धि जयज्ाचादि। तत्मर्वमम्तौति वा नाम्तौति वा प्रतौयत दति तथेव निरूप्यते। तम्मान्नानिर्वचनौवं जानादन्यलन्तणमप्पज्ानमित्यर्थः। ददानौं नञो विरुद्धार्थवपत्तमुत्थापयति अ्रथास्तौति। नन यर्द्यास्न नाम्नौति वा न प्रतौयते तथाविधप्रतौत्यभावादेव निर्वचनानहं च म्यान्तर्र्हि शून्य- मज्ञानं म्यादित्याशङ्काह प्रतिभासते चेति। प्रतिभासश्च मनोरथकन्पित- प्रतिभासवत्किं न म्यादित्याशङ्कयार्थक्रियासमर्थकपेण भासमानत्वानैव मित्यभिप्रेत्याह सर्वेति। . निरम्यति तदयुक्तमिति। प्रमारहित-

जडमिति। भावान्तराभावपने अप्तौतिप्रमाणन तार्किकमताभावपन्े

४३२ [Page 60-

नास्तौतिप्रमाणन वा जडरूपमपि प्रतौयत दति नानिर्वचनीय- मित्युपसंहरति तम्मान्मदुकोति। अरज्ञोऽह्तमित्यनुभवस्य सार्वजनौनल्वादप- ववस्तावदशक्यः । तम्य च ज्ञानविरोधिनो भावाभावप्रमाणगम्यत्वात्सद- मद्दन्नक्षण्यमनिर्वचनौयत्वभेवेत्यभिप्रेत्याह ऋ्तोच्यत दति। यश्च दोषः अप्रमाणं जडः प्रकाशते चति विप्रतिषेधलक्षणस्तवाह नायं दोष दति। अनिर्वाच्यत्वादविद्यापि भ्रान्तिगम्येव रप्यादिर्वदित्याशद्मोकं तत्कार्येति।

ननु नित्यमनुभवं न जानामि जानानां सर्वेषामनित्यत्वाभ्यपगमेन अर्र्यापि तदन्यतमत्वावभ्यंभावादित्याशद्याह अनुभवम्य चति। ननु विषयोनेखेन चनरादिजन्य ण्वानुभवम्साघको दृष्टः। तव तु नित्योऽनुभवम्तथा न जन्य दूति आकाशवन साधक दृत्याशङ्माह तथापौति। यर्द्यपि नित्य- म्नथापि तदैक्याध्यासन्नत्तणसंसर्गादेव जडमिद्धिः। प्रकाशसंसर्गो हि जडमिद्धौ प्रयोजको न तु जन्यता केवत्व्यतरे काभावादित्यर्थः। प्रकाश- ममर्गम्याप्रयोजकत्वे दोषमाह अन्यर्थेतति। ननु नित्यानुभवमंसर्गात्मिट्टौ सर्वम्य मर्वदा मिद्धिम्म्याच्चनरादिवय्थ्यें चेत्याशद्माह कपादौनां विति।

राधानर्थक्ं वृत्ते: कादाचित्कत्वान्न मदार्मि्धिप्रमङ्गय्वेत्यर्थः। [Page 61] ननु भवद्भिमतानुभवम्य कूटम्यत्ान्न प्रकाशयतौति कर्तत्वव्यपदेश उप- पद्यते असङ्गत्वाद्विषयसंसर्गोऽपि न संगच्कत दृत्याह यथा नित्योऽपौति। ... प्रमाणागम्यत्वं साधयति न हि प्रमाणमपौति। प्रमाणनिवर्त्यमपि प्रमाणमनवम्याप्रसङ्गान्त प्रमाणगम्यं किं पुनः प्रमाणनिवर्त्यस्याज्ञानादे- र्निवर्तकेन तज्जातौयेन वा प्रमाणन्तरेण न गम्यत्वमित्यर्थः। प्रमाण- गम्यत्वेऽप्यनुमानगम्यत्वं प्रत्यक्षगम्यत्वं वेति विकल्प्ादं प्रत्याह प्रमाणत- दभावाविति। किंच फलं नामार्थावच्क्िन्नं प्राकथ्यं भाटृस्य। स्मत्यादौनां तु यथार्थत्वनियमाभावान्नास्ति फलम्। भ्र्स्ति चेद्यथार्थत्वनियमात्प्रामाएय-

-Page 63] प्रथमोऽध्यायः । ४३३

प्रसङ्ग:। ततो नानुमेयतेत्या ्मृतिभ्रान्नौति। द्वितौयं दूषयति न च ज्ञानमिति। तर्हि तद्विक्रिया (गुणो वा) सात्मानमेव विषयौकुर्यादित्यत श्ाह नाप्यात्मानमिति। ज्ञानं न स्वात्मानं साश्रयं तद्गर्मान्वा विषयो-

मिति शङ्गते मृदादौत्यादिना विषयौक्रियन्ने चेदित्यन्तेन। निरस्यति तद्दिति। मनु सुखादौनां तदभावानां च समानाश्रयज्ञानविषयतावत् ज्ञानस्यापि स्यादित्यापङ्म न तेषामपि समानाश्रयज्ञानविषयत्वमित्या- चत्ताएस्सान्िवेद्यत्वमज्ञानस्योत्तमुपसंहरतति तम्मादित्यादिना। सुखादयो न समानाश्रयविषया अपरोक्षत्वाज्जानवदित्यर्थः। अन्वयव्यतिरेकयो- स्तूत्पत्तिहेतुत्वं न प्रतोतिहेतुत्वमित्यन्यथासिद्धिर्द्रष्टव्या[?]। [Page 62] नन्वस्तु सान्ित्रेद्यत्वं ततः किमित्यत शह अतो भावाभावेति। अ्रनाति- प्रसङ्गं पङ्गते नन्विति। भावप्रमाणगम्यत्वादात्मनो नास्त्यतिप्रसङ्ग दति परिहरति नेति। ननु येन यस्यातिशय: क्रियते स तस्य विषयः। आ्रात्मन- स्स्तस्मिद्ूत्वात्तचातिभयाजनकस्यागमस्य कथंकारं तद्गोचरतेति शङ्गते सोजडत्ादिति। यद्यपि रप्रकाशत्वादागमजनितप्रकाशतिशयशालितवं कर्मत्वं नास्तौत्येतत्सत्यं तर्थापि खप्रकाशत्वादेवान्याविषयत्वादागमैक- गम्यत्वम्। श्रागमस्य चाध्यस्ताप्रकाशव्यार्व्त्तिलकणातिभय हेतुत्वान्तद्विषयत्व- मित्यभिप्रेत्य परिहरति सत्यमिति। . प्रासङ्गिकमतिप्रसङ्गपरिहार- मुपसंहरति तस्मादित्यादिना। [Page 63] ब्रह्मजानस्य सत्यविषयत्वं कथमित्याशङ्म ब्रह्मणस्सत्यत्वे विप्रतिपत्त्यभावादित्याह सत्यविषयत्वं चेति। प्रकृतमुपसंहरति द्वत्यतिप्रसङ्गेति। पूर्व भावाभावप्रमाणगम्यत्वादनिर्वाच्यतवं प्रौढिवादेनोक्का रहस्यमिदानीमाह न च वर्यामति। यद्ा। पञ्चम- प्रकाराविद्यानिटृत्तौ व्यभिचारमाणड्माह न चेति। .. ननु ज्ानाप- नोद्यत्वेऽप्यनिर्वाच्यशब्दार्थत्वं तस्य कथमित्यत श्ह तदेकमिति। नैक- मज्ञानं सत्नििवत्ते तस्मिम् भ्रमाभावप्रसंङ्गात्। नाप्यनेक प्रमाएत- 55

४३४ इषसिद्धिविवरगाम्। [Page 63-

स्तदग्राह्यतात्। न वस्तु बाधात्। नाप्यवस्तु कारणलात्। नात्मनो भिन्नं म्वातन्त्रेणग्रहणात्। नाप्यभिन्नं जडतात्। न सावयवं कार्यत्व- प्रसङ्गात्। न निरवयवं कवक्तनिर्वात्तिप्रसङ्गात्। एवं निश्चित्य-वक्रमशक्य- त्वादनिर्वाच्यशब्दार्थत्वमित्यर्थः। आरद्यथ्चकारम्दमत्त्वाम्यां सह एकमित्यादि- प्रकाराणां समुच्चयद्योतनाय द्वितोयस्तनिर्वचनौयम्वरूपोपपत्या सह शब्दार्थत्वोपपत्तेम्समुच्चयार्थद्योतनायेति द्रष्टव्यम्। यद्दा। भवतु ज्ञान- मात्रापनोद्यत्वाच्कत्याद्यजानम्यानिर्वचनौयत्ं मायादेम्तु कथमनिर्वच- नौयतेत्यापङ्माह तदेकमिति। अ्रज्ञानम्येव मायादेरपेकत्वादौनां निश्चित्य वक्तमशक्यत्वान्निरृपणायोग्यत्वमवगम्यत दृत्यर्थः। ननु तर्हि भावाभावप्रमाण गम्यत्वं किमर्थमुक्तमित्यत आराह भावाभावेति। नन्वद्वेत- वादे जानसुखादौनामप्यनिर्वाच्यत्वाभ्यपगमात्कयं भावाभावप्रमाण गम्य- त्वस्य निर्वचनौयेर्व्वाप भाव द्त्याशङ्माह न हि तेषामिति। सपत्भत - रूपयम्या निर्वाच्यत्वनिश्चयात्यूवं ज्ञानादिषु नानिर्वचनौयत्वं सिद्धम्। ततो निर्वचनौयेघ्वपि भाव दूत्यर्थः । रजतम्यानिर्वाच्यत्वसाधनावस्थायां ज्ञानाद : पत्तत्वमपि नास्तौत्याह साध्यते वेति। अज्ञानाभावे रजताद्यभाव- नक्षणव्यतिरेकासिद्धिं शङ्गते ननु शुत्यज्ञान दूति। आ्र््राद्येन शुक्रिज्ञानेन तद्देशकालार्वाच्छिन्नशत्रयज्ञानरूपमेव निव्त्यते न तु ककतं वर्तमानमाच्- ग्राहित्वात्पत्यक्षम्य।अतपशतयज्ञानरूपान्तराणं सङ्भावान्न व्यतिरेका- सिद्धिरिति परिहरति तन्न पुनरपि होति। ननु तर्ह्ेकाज्ञानवाद- हानिरिति शङ्गते किमनन्तानीति। पुनःपुनः प्रवृत्तसामग्रौद्वारेणोत्पद्य- मानानां ज्ञानानामज्ञाननिवर्तनेनेवोत्पत्तिरिति नियमादेकस्यैव मूला- जञानस्यावस्थाभेदा एव वा कल्पितावयवभेदा एव वा व्यवहारकाले प्रतिज्ञानं निवर्त्यवाय खौक्रियन्ते। ततो नैकाज्ञानवादहानिरिति परिहरति बाढमनन्तान्येवेति। शक्रिज्ञानान्यनन्तानि चेत् तन्नििवर्त्या- भ्ननन्तत्वमेव विपर्यये बाधकथनेन

-Page 64] प्रथमोऽध्यायः । ४३५

विवृशोति यदि होति। ननूत्तरज्ञानान्यात्ममनस्संयोगा दिपुष्कलकारण- न्नाभाज्जायन्ते न पुनरज्ञाननिवर्तकानीत्यापङ्क तर्हि तेषां नैष्फल्यमिति परिहरति अथ तानौत्यादिना। नन्वज्ञानानिवर्तकत्वेऽपि विषये प्रकाश- द्वारेण व्यवहारफलत्वान्न नैष्फव्यमिति प्ङ्ित्वा तर्हि पूर्वज्ञानस्यापि तंदव प्रयोजनमित्यज्ञानानिटत्तेरज्ञातेव शक्िस्स्यात्। ततश्च भमस्याज्ञान- व्यतिरेको[?] न सिध्यतौति परिहरति त्रथाज्ञानानिवर्तकान्यपोत्यादोना। [Page 64] उक्तदोषपरिहाराय यदि पूर्वज्ञानम्य निवर्तकत्वमिष्येत तर्ह्युत्तरेषामपि ज्ञानानां निवर्तकत्वं प्रसज्येत ज्ञानानां सर्वेषामपि पृथक्- पृथकप्रवत्तसामग्रोजन्यत्वाविभेषादित्याह त्रथ पूर्वमित्यादिना। ननु सामग्रोजन्यत्ाविभषऽपि निवृत्ताज्ानं प्रति तेषामुत्यत्तेरनिवर्तकत्वमिति विशेषान्तरं पङ्गते अथ तानि निटृत्ताज्ञानस्येति। एवं तर्हि जात- मात्रम्य जन्तोयें कंचिदर्थमवन्नम्व्योत्पन्नेन ज्ानेनाजाने निवृत्ते सर्व- विषयाजानस्यापि निवत्तव्वादुत्तराणि सर्वविषयाणपि ज्ानान्यनिवर्त- कानि प्रसज्येरन्निति परिहरति तर्होति। ननु सर्वेष्वेव कुद्यादिघ्वेके- न्द्रियजन्यज्ञानज्ञेयेषु भिन्नेन्ट्रियजन्यज्ञानेव्वपि शब्दगन्धादिषु पृथकृपृथक् ज्ञाननिवर्त्यमज्ञानमस्ति ततो नेकेनैव ज्ञानेन सर्वविषयाज्ञाननिर्वत्ति- रिति शङ्गते अरथ सर्वेष्वपौति। विषयभेदेनैकम्य पुरुषस्यानन्ताज्ञानानि तत्तज्जाननिवर्त्यत्वात्संभवन्ति चेत् एकस्मिन् विषये तत्तञ्जाननिवर्त्यलाय श्रनन्ताज्ञाना न्यम्यपगन्तव्यानौत्यज्ञाननिवर्तकान्येवोत्तराणपि ज्ञानानि स्व- रिति परिहरति तर्ह्यनन्तानौति। ... यतो नाज्ञाननिबन्धनमभान- मतो जडस्य स्ाभाविकमभानमित्याह अ्त दूति। साभाविकमभान- मस्तु किमत दृत्यत आह अतोड़स्या द्वति। भ्रज्ञानाभावे शुक्रे- रज्ञातताया प्भावात्प्रमाणज्ञानमपि शुक्री न स्यात्। अ्रतः प्रमाण- प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या शत््यज्ञानं वत्रव्यमिति परिहरति तन्न प्ज्ञानाभाव दूति। यञ्च प्रकाशकमेव ज्ञानमित्युकं तदूषयति यद्यपौति। यच्छुक्रे-

४३६ इटटसिडिविवरयम् । [Page 64-

रखाभाविकमज्ञानं तत्तावन्न हेयं स्रूपह्ानिप्रसङ्गात् किंत्वतिरित्र एव ज्ञानाभावो हेय द्वति प्रकाशकमेवेत्यवधारणमयुक्क्तमित्यर्थः। [Page 65] द्वितौयस्य तवापिभब्दस्य निवत्ें न नास्तौत्यनेन संबन्धः । ज्ञानाभावस्य निवर्त्यत्वं व्यतिरेकमुखेन साधयति अनिवृत्तेऽपि चेदित्यादिना। ननु ज्ञानभानयोर्हेतुफलभावाज्जानभावे भानं भवति ज्ञानाभावभानाभावयो- रनादिलेन हेतुफलभावाभावात् ज्ञानाभावानिटत्तावपि भानमुपपद्यत ण्वेति पङ्गते अथोच्येतेति। ज्ञानाभावस्याभानहेतुत्वाभावेर्ऽाप भान- हेतुभूतज्ञानस्य स्वाभावानिटृत्तावसंभवादनिटत्तावपि भानमुपपद्यत दृत्य- युक्कमिति परिहरति तच्चायुक्कमिति। नन्वभावानिटृत्तावपि ज्ञानसंभवे को दोष द्ृत्यत शह अभावेऽपि चेदिति। सदा भाने का हानि- रित्यत शह सदा भाने चेति। शुक्केस्सदाभानवत्े भानस्यानादिलेन निर्हेतुकत्वान्तद्वेतुतया न ज्ञानसि्धिरित्यर्थः । ननु न ज्ञानप्रागभावा- निवृत्तौ ज्ञानभाव दूव्यते येन तस्य सदा भावाच्छक्ेससदाभानं प्रसज्येत किंतु निवत्त एव तस्मिन्निति चोदयति अ्रथ मतमिति। ननु प्राग- भावानिवृत्तौ शक्रिभानं चेन्न स्थान्तर्यकप्रागभावनिवृत्तावपि प्रागभावा- न्तराणं विद्यमानत्वाद्भानं न स्वात्तेषामप्यभावत्वाविभेषादित्यत ब्राह् अन्येषु तिति। विरोधिविधुराणामेव ज्ञानाभावानामभानहेतुतवं् स सति त्वेकस्मिन् ज्ञाने विरोधिसङ्भावान्नाभानहेतुत्वमित्यर्थः । एवं तर्ह्यज्ञानाना- मपि विरोधिविधुराणमेवाभानहेतुतवं सति त्वेकस्तिन् ज्ञाने विरोधि- सङ्भावान्न तेषामय्यज्ञानानामभानहेतुतवमिति साम्येन समाधन्त तर्ह्- ज्ञानेघ्वपोति। श्रभावप्रमाण गम्यलेन उक्रमप्यभाववैलतएं स्फुटोकर्तुं चोद्- मुद्धावयति ज्ञानाभावव्यतिरेकेणेति। शुक्रौ विपर्ययज्ञानस्य दोषेन्द्रियसह-

ज्वानाभावव्यतिरेकेण भावरूपमज्ञानं नासतोत्यर्थः। . अ्रज्ञानभेदस्यानु- भवमाइ पुनर्न जानामौति। त्रभावस्य प्रत्यचं प्रमाणमिति तार्किकाः।

-Page 67] प्रथमोऽध्यायः। ४३७

प्रभाव दति भाटटाः। भाटृपत्तेऽधिकमाह अपरोचत्वाच्चित । . तार्किकपन्ेऽधिकमाह प्रत्यक्षेति। धर्मिति प्रत्यन्े तद्विशेषणतवेनाभावः प्रत्यक्षो भवति। आत्मनश्चाप्रत्यक्तत्वा्तमिमिन् धर्मिष्यभावो न प्रत्यक्ष दत्यर्थः । [Page 66] भाट्टृपत्तेऽप्येतदतिदिपति ऋत एवात्मन दूति। ननु अम्वयंप्रकाशस्य प्रमाणमन्तरेण भानमनुपपन्न्नमित्याश्क शुत्रिरुप्या- दिवन्नित्यानुभवेनैवोपपन्नमिति परिहरति कथमप्रमाणमत्यादिना। ... ननु यद्यपि ज्ञानप्रागभावप्रध्वंसौ शुत्तयादौ न संभवतः तथापि दूतरेतराभाव- स्तत संभवत। अन्यथा ज्ञानजेययोरेक्यप्रमङ्गादित्यापङ्म सत्यं संभवति

भावान्न प्रमेय द्वति परिहरति दूतरेतराभाव दत्यादिना। तत्र तावत्प्रौढिवादेनाभावस्येवाज्ञानत्वमङ्गोकृत्य परिहरति अ्रस्तु एवमिति। पराभिमतं प्रामाणिकासत्त्वं निराचिकौर्षितं तन्नि्निराकरणं सिद्धमित्यर्थः । ददानौं प्रौढिवादं त्यका जानप्रागभावो नाज़ानं अरभावत्वादभावान्तर- वदिति दर्भयितुमभावान्तरस्य तावद्ज्ञानादन्यत्वं साधयति न चाज्ञान- मेवेत्यादिना। विषया श्रितत्वा द्विषयेऽप्याश्रितत्वादित्यर्थः। अ्रज्ञानस्य प्रध्वंसे- डन्तर्भावे दोषमाह प्रध्वंसस्य चति। ... ननु प्रध्वंसम्यापि निर्वा्त्तिरस्ति अ्रतो न वैलनण्मिति भावान्तराभाववादी भाटृय्वोदयति त्रथोच्येतेति। ननु उत्पन्नत्वेऽप्यभावत्वान्नित्यत्वमित्यत श्ह न हि भावादन्यस्थेति। भावादन्य- स्योत्पत्यसंभवात्प्रध्वंसस्याप्युत्पन्नत्वे घटवङ्गावत्वं विनाशित्वं च न्याय्यमित्यर्थः। ननु यद्युत्तरोत्तरं ज्ञानं सवप्रागभावम्य प्रध्वंसस्तत् कथं पूर्वज्ञानस्य प्रध्वंसो भवेदित्यत शह पूर्वः पूर्व दति। यद्यपि विनाशित्वाविनाशित्ववेलन्एं नास्ति तर्थापि जनिमत्त्वाजनिमत्त्ववैलन्ण्यभावान्न ज्ञानप्रागभावप्रध्वंसाभावयो- रज्ञानत्वमिति परिहरति तदापौति। ... [Page 67] जनिमत्त्वा- जनिमत्त्ववलक्षण्यमपि नास्तोति शङ्गते नन्विति। यथा नाशजन्म भाति तथा पुनरज्ञानं मे जातमित्यनुभवादज्ञानजन्ाप्यस्तौति भावः। यद्वा।

४३८ इष्सिद्धिविवर्गाम् । [Page 67-

प्रध्वंसमातवाङ्गोकारादज्ञानस्य तञ्जन्ानेव जन्मेति तञ्जन्मापि भात्ये- वेति भाव:। अरधाङ्गीकारेण परिहरति भात्विति। .. यस्माङ्भावा- न्तराभाववादिदूषएं पञ्चमे करिष्यते तस्मादु क्वेल्ननएसंभवास्नाज्ञानं ज्ञानप्रध्वंस दूत्याह तस्माव्नाज्ञानमिति। दूदानों प्रध्वंसादन्यस्याज्ञानतं[?] उपपादितमनूद प्रागभावस्याज्ञानादन्यत्वे हेत्वन्तरमाह प्रध्वंसस्येत्यादिना । ज्ञानप्रागभावो नाज्ञानं अ्रज्ञानत्ेनाप्रतोयमानत्वात्प्रध्वंसवदिति प्रयोगः । अज्ञानत्वेनाप्रतोयमानत्वादित्यमिद्मित्यत आह ज्ानाभावते सतोति। प्रागभावो हि परम्य ्रभावमानग्राह्यत्वादभावतया जायते न पुनरज्ञान- तया। ततो नामि्धिरित्यर्थः । अरत्रानुपत्नब्धिबाधं शङ्गते नन नेति परमुखेनानुपलब्धिबाधं परिहतुं विकल्पयति किं प्रध्वंसमिति। तच्रान्यं प्रत्याह न चेदिति। भेदेन प्रध्वंसं न पश्यस चेतु तर्हि भेदेनानुपल्ब्धोऽपि ज्ञानप्रध्वंसो यथा युक्किबलादन्यः तथा प्रागभावोऽपि भव्ष्यति। त्रयोग्य- त्वादप्यनुपलम्भमंभवादिति भावः। श्राद्यविकल्पमुत्थाय्य माम्यमाह नन्वासौदित्यादिना। अज्ञोऽहं मूढोऽहमिति निष्पतियोगिकमज्ञानमनु- भूयते। सप्रतियोगिकस्तु ज्ञानाभाव दूति सिद्धो भेदोपलभ्भः प्रध्वंस- वत्प्रागभावस्येत्युक्रम्। त पङ्गते स्पष्टमिति। स्पष्टं मान्ान्न जायते प्रागभावस्याज्ञानाङ्गेदो लोके त्वया तु परोक्ष एव युत्ा प्रतिपाद्यत दत्यर्थः । सिद्धान्त्याह प्रध्वंसोऽपौति। प्रध्वंसोऽपि तथा साक्षा्वेदेन नोपलभ्यते यम्य भाटृस्य जञानं तदभावश्च परोक्ष:ः। तथाप्यज्ञानादन्योऽसौ। ततः प्रत्यक्षेण भेदोपलम्भाभावो न दोषायेति भावः। पत्ान्तरे तु

रूपेणापि स्फुटो भेद दत्याह परोकजानवादिनस्चेति। एवमनुपलब्धिविरोधे परिदते अर्थापत्तिविरोधं शङ्गते ज्ञानप्रागभाव एवेति। ... ननु यर्द्याप भाट्टम्य सिद्धो दृष्टान्तस्तथापि तार्किकस्थासिद्धू दवति शङ्गते ननिति। [Page 68] खोदयकाल एव निटृत्तप्रागभावेनापि निवर्त्यतवात्तमसो

-Page 68] प्रथमोऽध्यायः । 88€

न प्रागभावत्वमिति परिहरति तन्न्न जातेनेति। ननु प्रदोपस् क्षषिक- त्वात्तत्र तन्न देशे खप्रागभावलक्षणतमोनिवर्तनेनवोत्पत्तिः तस्मात्िटृत्त- प्रागभावेन निवर्त्यतमसिद्गमिति शङ्गते क्षषिकत्वादिति। एवं तर्चेकत् तिष्ठतः प्रदोपस्य तत्र प्रागभावाभावादनुत्पात्तस्स्ात्। ततश्च प्रागभावतत्त्व- स्येवोत्पत्तिप्रयोजकत्वात् प्रदोपप्रवाहोच्केदप्रसङ्ग दृति परिहरति तर्ह्येकचेति। ननु पूर्वन्षणस्योत्तरक्षणजननसमर्थत्वादनुच्छ्ेद दत्यापङ्माह अ्नुच्कदे वेति। प्रासङ्गिकं प्रध्वंसत्वमपि तममो निरस्यति नापौति। यद्वा। विनष्टऽपि प्रदोपे तमःप्रतौतिदर्शनात्तत्प्ध्वंमस्तम दृत्यवाह?] नापौति! अविद्यमानेऽपि तममि प्रदोपज्वालानां प्रध्वंसादित्यर्थः । किंच देशा- देशान्तरं गच्कतः मण्यादेम्स्यिरत्वादेव जन्मविनाशाभावादेशान्तरे तन्न्नि- वर्त्यम्य तमसो न प्रागभावत्वं त्यक्देशप्राप्तस्य च तमसो न प्रध्वंसत्वम् । अतो न प्रागभावप्रध्वंसयोम्तमस्वमित्याह कथं चेति। परिशेषाङ्भावत्वं वक्कमभावान्तरमपि निषेधति नापौति। .. अप्रकाशिति। तत्र किं सर्व- प्रकाशाभावम्य तमस्वं किं वा एकप्रकाशाभावस्य उत एकेकाभावस्य एकैक- तमस्वमिति विकल्प् आद्यं प्रतित्तिपति सर्वेति। सवितर्युितेऽपि तम- स्म्यादित्यर्थः। आर्राद्यपत् एव दोषान्तरमाह सर्वास्मरण चेति। नो खल्वभाव दृत्येव ज्ायते किंतु प्रतियोग्याश्रयावच्छिन्न एव। ततोऽवच्केदकाभाने नावभामेतेत्यर्थः । अ्र्र्म्तु तर्ह्या्रयाद्यवभाम दृत्यापाद्माह न तम दूति। चानुषे ह्यभावज्ञाने चानष एवाश्रयोडभिमतः । तममा कुण्ठित- स्ापवरकादिदेशो न चन्तुषा ग्टह्यते। न च सर्यते सर्वप्रकाशप्रतियोगी पर्वानुभवासंभवात् त्रसर्वजम्यानन्तव्यक्िष्वित्यर्थः । ननु तमोदृष्टिकाले मा भूदाश्रयाद्यवभास: पूर्वसिद्धूप्रतियोगिस्रणदिपर्वकत्वं प्रकाणजातौयाभाव- तमोदृष्टर्भविष्यतौत्याशद्ताह न च प्रतियोगौति। अ्रन्धकारावष्टव्ापवरकेषु सुषुप्नस्योत्थानकाल एव सात्तिसिद्धतमोनुद्धिदर्णनान्न पूर्वत्तणभाविप्रति- योगिस्मरणदिपर्वकत्वं तमोबुद्धेरित्यर्थः। यद्दा। प्रतियोगिसमरण-

४४० इषटसिद्धिविवरगम्। [Page 68-

जिघनाम्यां विना भासमानत्ाव्नाभावस्तम दत्याह न च प्रतियोगौति।

त्वात् पटवदिति प्रयोगः । ... द्विनौयमनूद्य दूषयति अथकम्यैवेति। .ततौयमनूद्य तर्ाि प्रकाशसंपादनं न व्यवहारोपयोगौति निर- म्यति अथकेकस्येति। नन्वेकप्रकाशसङ्भावम्यले बहनां तमसां विद्यमान- ल्वेडपि तेषां तत्तत्प्रतियोगिनिवर्त्यत्वमेवालं न त्वर्यप्रकाशविरोधित्वममिति सदृष्टान्तं चोद्यति एकप्रकाशभाव दूति। ज्ञानान्तराभाववत्तमसा- मप्रतोयमानत्वान्नवमिति परिहरति न तर्थेति। वैषम्यमेवोपपाद्यति यर्थेति। [Page 69] प्रासङ्गिकमुपसंहृत्य प्रक्रते योजयति अ्रतो न प्रकाशाभाव दत्यादिना। नव्वज्ञानं चेत्न ज्ञानाभावः कस्तर्हि नञ्रर्थ दृत्याशद्माह तच्चेति। ननु यत् पर्युदामेनान्यव्यावृत्त्या उच्यते तत् विधि- मुखेनापि शब्दान्तरेणोच्मानं दृश्यते यथा शूद्रादिपब्देन अ्रब्राह्मण दत्याशङ्माह तदेवेति। यद्ा। तत् अ्रज्ञानं ज्ञानविरोधितेन हेतुना तत्पर्युदासेनाज्ञानमित्युच्यत द्त्येक एव पक्षः। तत वापब्दः पर्युदासेन निर्देशम्य पात्तिकत्वद्योतक दृति द्रष्टव्यम्। तदेव पात्िकत्वमाह तदेवेति। ज्ञानविरुद्धमज्ञानं ज्ञानादन्यदपि वेत्युक्तम्। तत जानशब्देन किमुच्यत दृत्याशद्माह तत्र ज्ञानमिति। यथायोगमिति। ज्ञानादन्यत्वपच्तेऽजडो यद्वा नेकस्मिन्नेव प्रयोगे बुड्धिबोधयोस्खौकारः किंतु प्रयोगभेद द्ूत्यर्थः । कुत द्त्यत आह उभयन्रेति। विज्ञानमानन्दं ब्रह्म वेदान्तविज्ञान- सुनिश्चितार्था द्वति च बोधबुद्धिवृत्ोर्ज्ञानशब्दप्रयोगादित्यर्थः । नन्वेकस्य शब्दम्य उभयत्र पाक्रौ गौरवं स्यादित्याशङ्माह एक दूति। अरजडो बोधशशब्दतात्पर्यलब्धत्वादर्यतो मुख्यः प्ब्दतस्तु लच्य एव प्रजानं ब्रह्मे- त्यादौ सचितिकान्त:करणपरिणामस्तु लौकिकशक्रिगोचरत्वाद्वाच्य दति

Page 70] प्रथमोऽध्यायः। ४४१

ननु शुक्रिज्ञानादज्ञाननिटत्तौ ब्रह्मज्ञानं व्यर्थमित्याशङ्क तेन ब्रह्माज्ञानां- पाम्येव निव्त्यत्वान्नवमित्याह अज्ञानं च रुप्यादिति। ननु ब्रह्मज्ञान-

कत्वं वा कथमित्याशख्माह अज्ञानशरौरत्वैडपीति। सत्यार्थतवेन ज्ञानतवं ब्रह्मेकाभासलेन चाज्ञाननिवर्तकत्वमित्यर्थः । ननु कार्यस्य कारणनिवर्त- कत्वादर्शनात् जानस्याज्ञानकार्यस्य तन्नि्निवर्तकत्वं न संभवतति संभवेऽपि तन्निवर्तकान्तरं वाच्यमित्यनवम्थेत्यापाद्काह यथा वेणज दति। यथा विनश्यदाश्रया विनाशक्रिया स्वाश्रयं नाशयति यथा च दाह्यसंयोगोऽपि स्वाश्रयस्योपादानम्य दाहहेतुस्तथा म्वोपादानमप्यजानं जानं नाभर्यति स्वयं च शाम्यतौति नानवम्थेत्यर्थः। निर्हेतुनापप्रसङ्गभयात्पक्षान्तरमाह ब्रह्मैव वेति। कथं बाष्योपेतस्य बाधकत्वमित्यत श्रह यथा राजेति। ...

अज्ञाननिवर्तकत्वा नुपपत्तिबाधोनिर्वाच्याज्ञानपच्ते नास्तौत्युक्म्। ददानौ- मनिर्मोत्षप्रसङ्गबाधं शङ्गते ननु ब्रह्माजानम्यापौति। ब्रह्माज्ञानं नाभा. दूर्ध्वमपि भवितुमर्हति पज्ञाननाशत्वात् शत्ज्ञाननापवदिति। अ्रनेन किं यदेव नष्टं तदेव वर्तत दति साध्यते कि वा अन्यज्जायत दूति विकल्प आद्यं निरस्यति तन्न्न दग्धस्येति। द्वितौयं निरस्यति अन्यस्य चेति। अ्रज्ञानम्य सादित्वाभावादेव अज्ञानान्तरोत्यत्तिर्न संभवतीत्यर्थः। दृष्टान्तोऽपि साध्यविकल दत्याह न हि शुकर्यज्ञानमपौति। अ्रस्वदग्धत्वमित्यत श्राह्ह प्रतौतिविरोधादिति। दग्धत्वप्रतौतिविरोधादित्यर्थः । ननु यदि दग्धो न पुनर्भवति नाप्यपूर्वमुत्पद्यते कथं तर्हि पुनःपुनः प्रज्ञानव्यवह्ार दृत्यत श्राह किंत्विति। ननु शुक्कर्यच्च यावच्च रूपं विद्यते तत्मवं प्रत्यक्षेण प्रकाश- मानमुपलभ्यते तत्कथं कार्त््र्यनाप्रकाशितत्वमित्याशङ्म वर्तमानकालक्षण- विशिष्टरूपग्राहिण: प्रत्यक्षस्यानागतानेकका लक्षणविभिष्टानेकरुपग्रा हक्व- योगात् कात्र्यनाप्रकाशितत्वमित्याह शुक्रेरिति। कार्त््र्येनानिवत्तिं

88₹ इष्टससिद्धिविवरगम् । [Page 70-

स्रत्वानिष्टं प्रमस्नयति नन्वज्ञानं चेदिति। सत्यं सांभत्वानंप्रत्वयोर्दोषो विद्यते। अत एव मांशत्वादिभिर्निरूपयितुं न शक्यत दत्युक्कवन्तो वयमति परिहरतति सत्यमत एवेति। [Page 71] सांभले कार्यत्वं स्यादित्युक्रम्। तथात्वे वा को दोषः फलतीत्याशख्माह तथाछौति। प्रागज्ञानोत्पत्ते: पुंसां मुक्कत्वाद्वन्धाभावस्स्यात्। प्रज्ञाने चोत्पन्ने मुक्ानां बन्धेऽनिर्मोन्तप्रमङ्ग दृत्धर्थः। निरंपत्वपचे कृक्ननिवृत्तिरनिदत्तिर्वा स्था- दित्युक्क्म्। तदा फलितमाह कक्नति। येन केन चिञ्नानेनाज्ञानस्य माकन्येन निटत्तेम्मदा मुकत्वमित्यर्थः । स्वयंप्रकाशत्वाच्च ब्रह्मणो नाप्रकाशमानं रूपान्तरमम्तौत्याह स्वयंप्रकाशत्वा्च्ेति। ... स्वयंप्रकाशताच् ब्रह्मणोऽप्रकाशमानं रूपमेव नास्तौत्युक्रम्। तत्र ब्रह्मज्ञानमेव न म्या- दित्यनिष्टं गङ्गते प्रकाशकमेवेति। ब्रह्मण्यप्यप्रकाशताध्यामात् प्रकाशकं ज्ानं भविष्यतौत्यभिप्रेत्य परिहरति अरम्त तर्थेत। ब्रह्मष्यध्यासादप्रकाशत्व- मित्युक्ाभिप्रायमजानानो ब्रह्मणोऽपि जडत्वं मांशत्वं च स्यादिति शङ्गते तर्हि शुक्किवदिति। निरम्यति तन्नेति। पङ्गते तर्हि विप्रतिषेध दृति। अ्प्रकाशम्य कल्पितत्वान्नन विप्रतिषेध दृत्यभिप्रेत्य दृष्टान्तमाह स्यं- प्रकाशापौति। परव्यामोहार्थ ते तथा वदन्तौत्यत आह श्रेयोऽर्थिनो- ड्रपोति। वदन्ति चेत्तथेव सा अस्तित्यापद्माह न च मेति। ... ननु मंवि्तेम्खप्रकाशत्वात् नाम्तप्रकाशः तम्मान्नाम्ति न प्रकाशत दूति तेषां वचनमर्थवन्न भवतौति शङ्कते संवित्तेरसत्त्वादिवचनमिति। यथावद्वस्तुप्रकाश भ्रमायोगात् भ्रमकार्यमवाप्रकाशं कन्प्यत। अ्रप्रकाशारोपस्य च खपर- निर्वाहकत्वान्नानवम्यापौति परिहरति भ्रन्तिरपौति। [Page 72] यर्द्याप स्वप्रकाशस्य कन्पितोऽनवभाम: स्वाभाविकस्तु जडस्येति वेषम्यमस्ति तथाप्यनवभासमाचे न विशेष दूत्याह तस्मादिति। अ्रनवभासमाचे न विशेष दति यतोऽत एव अविशेषेण जडाजडयोर्लोकायतिकानां नासौति व्यवहार दूत्याह अत एवेति। ... नव्वज्ञाननिवर्तनेनापि प्रमाएं बोधकं

Page 75] प्रथमोऽध्यायः ।

चेत् विषयोकरणेनेव वाच्यं सर्वचकरूप्यसिद्यर्थमित्याप्द्दाह अत एव न तदिति। उत्रवत्यमाणदृष्टान्तवशेन वस्तुसभाववैचित्यात् नैकरूप्यं सर्वचे- त्यर्थः । प्रकाशकमेव प्रमाणमिति भादृदृष्यवलम्बनेऽपि न स्वपन्षत्ततिरित्युप- पाद्य ददानौं खमतमाह यदा लिविति। मिद्धूं तत्त्वमस्यादिशास्त्रस्य प्रामाणयं

त्युक्कं ब्रह्मनन्दिभिरित्यर्थः। प्रासङ्गिकमुपसंहृत्य प्रक्ृतमनर्मोत्तप्रमङ्गपरिहारं निगमयति तम्मादित्यादिना। उक्रहेतुद्दयमप्रयोजकमिति वदन् पुनरष्- ज्ञानशेषसद्धावं शङ्गते नन्वेकरूपत्वमित्यादिना संसारम्स्यादिति चेदित्यनेन। परंवं विरोष्यभावात्परिपूर्णमज्ञानमासौत् दूदानौं विरोध्यदयान्र तच्छेषोS- पौति मिद्धान्ती शङ्गते ज्ञानविरोधादिति। ज्ञानम्याज्ञानपषेण न विरोध दति पूर्ववादो परिहरति न ज्ञानमपौति। ब्रह्मज्ञानं सावशेषाज्ञाननिवर्तकं ज्ञानवाच्छक्िज्ञानवदिति प्रयोग: । [Page 73] त्रत जडजानत्वमुपाधि- रिति पङ्कते न तथेति। साध्यममाव्यात्निकत्वान्नोपाधिरिति परिहरति

शेषाज्ञाननिवर्तकं वत्रव्यम् : अ्रतो यत्सावशषाज्ञाननिवर्तकं तज्जडज्ञान- मिति नाम्ति व्याप्तिरित्यर्थः। ननु फलम्य सांशत्वात् युत्नं एकस्य रपस्या-

न च तम्यापौति। तत्र किं परिप्रर्षब्रह्मजानानन्तरमप्यज्ञानगषम्माध्यते किं वा आपातज्ञानानन्तरमिति विकल्प आद्येऽनुपलन्धिबाध दति परिहरति तन्न प्रमाणभावादित्यादिना। द्वितौये सिद्धूसाधनत्वमाह प्राक्र यर्थात। ... [Page 74] जोवन्मुक्िसिद्दानुपपत्त्याप्यज्ञानशेषावगमान्नानुप- पत्तिबाध दति शङ्गते ननु यद्यपौत्यादिना। नन्वस्तु शरौरस्यिति: मा त्वन्नपानादिकमेव कन्पयेन्नाज्ञानशेषमिति तवाह तम्याश्चाज्ञानमूलेति। ननु जौवन्युक्तिरेव नास्ति ततोऽर्थापत्तेरनुदय द्वत्यापङ्माह यदि हौति। ... [Page 75] ननु विद्यार्थानां कर्मणां बलवत्त्वात्तद्दाहकत्वमित्या-

888 इषसिद्धिविवरगाम्। [Page 75 -.

पद्माह यत दति। .. यथा लकस्ततमोनिवर्तनसमर्थोऽपि सविता अपतरकप्रतिबन्धान्तद्गतं तमोलेशं न निवर्तयति तथा प्रदृत्तकर्मफलप्रति- बन्धा द्विद्याप्यविद्यालेशं न बाधते। तत्क्षयकाले तु संततिरुपेण वर्तमाना मैव अविद्यालेशमपि बाधत दत्याह अत आ प्रारब्वभोगत्तयादिति। ननु भोगोऽस्ति चत् स विद्याविरोधित्वात्तां बाधत एवेत्याशद्घाह तब यथेति। भोगस्य प्रतिभासमानत्वान्न विद्याविरोधित्वमिति भावः। ननु विद्यावतो- डपि चेद्धोगः तस्याजात्को विशेष दत्यापद्माह शरौरेति। अ्रहंकारपूर्वक- त्वाभावो विशेष दूति भावः । ननु भोगार्थमारखगरौरे विद्या न जायते ततो नास्ति विद्याभोगयोस्सहभाव दृत्यापङ्म परिहरति अ्रथोच्येतेत्या- दिना। पूर्व कन्पनागौरवप्रसङ्गात्स्वयमारब्धे विद्योत्पादकल्वमयुक्ततमित्युक्रम्। दूदानौमभ्युपेत्यापि दोषमाह तथा स्वयमारव्ेऽपौति। विद्यार्थः कर्मभि- रस्यमारब्येडपि देहे नान्यकाले विद्या म्यात् चित्तासास्थ्ाविभेषादि- त्युक्कम्। तदाक्िपति विद्यार्थशरौर द्वति। [Page 76] उत्क्रमणदि- निबन्धनं चित्तास्ास्थ्यं तच्च मरणभावे न संभवतौत्थेतत्तावदभ्यपगम्य जोवन्भुक्किरवश्यं वत्रव्येत्याह एवमपौति। ... नन्वाचार्याभावे कुतः कर्भणं नैष्फन्यं स्वर्गादिकर्मवदन्तरेणप्याचार्यं फलदातत्वोपपत्तेरित्या- पाद्माह न हि केवलान्येवेति। आचार्यनिरपेक्षाणत्यर्थः। एवमर्था- पत्तरनुदयं निरस्य अन्यथाप्यपपत्तिमाशङ्गते संस्कारादेवेति। संस्कारस्य तद्वतोऽन्तःकरणस्य चाविद्योपादानकत्वादुपादानाभावेऽसंभव द्ति परिहरति तन्न अविद्याभाव दवति। दृष्टान्तं विघटयति भयेति। भयकम्पादे- शशरोरोपादानत्वात् निमित्तापगमेऽप्यस्ति संभव दृत्यर्थः। प्रौढिवादेन संम्कारमात्रात्कार्यभावं दृष्टान्ेऽ्यपगम्य दार्ष्टान्तिके वैषम्यमाह भवतु वेत्यादिना। ननु रञ्ज्वास्सांशत्ादज्ञानगेषो घटते निरंशत्वात्वात्मनो नास्तय- जानलेश दृत्याशङ्माह सावशेषोऽपौति। ननु ज्ञाने जातेऽप्यज्ञानलेभ्नो- डस्ति चेत् जन्मान्तरारभ्भकोऽपि कस्मान्न भवेदित्याशद्माह न चैतावतेति।

-Page 78J प्रथमोऽध्यायः ।

नन्वपान्तरतमःप्रभृतौनां ज्ञानिनामेव पुराण व्यासादिभावेन प्रादुर्भाव- स्मरणदस्ति ज्ञानिनोऽपि देहान्तरभोग दत्याशख्काह न चारव्यशरौरेति। अ्रथ संपक्षय दत्यादिश्रुतिविरोधादपान्तरतम:प्रभृतौनामपि न प्रवृत्त- कर्मातिरिक्रकर्मबन्धनशशरोरान्तरभोगः। किंतु प्रारब्धकर्मवशादेव। ... [Page 77] ननु ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवतौति श्रतेः ज्ञानाद्गह्मोभूतस्य न प्रारब्धभोगसंभवः श्रनश्नन्नन्योऽभिचाकभौतौति ब्रह्मणे भोगप्रतिषेधा- दित्याशद्माह आरब्धभोगे विति। प्रवृत्तफलेन कर्मण प्रतिबन्धो

ब्रह्मौभावाभिधानं च अब्रह्मत्वभ्रमव्यावृत्त्यभिप्रायं न तु बिम्बसंपत्त्यभि- प्रायं अथ संपक््य द्वति श्रुतेरिति भावः। ननु ज्ञानोदयानन्तरमेव बिम्बभावापत्यभावे ज्ञानान्मुक्रो न स्थात् किंतु उपाधिध्वंसात्। तथा च विद्वानमत दह भवतौति श्रुतिः पौद्येतेत्याशद्घाह अतो जानोदर्येति। कुत दत्यत आह अभेषसंसारेति। आरगामिबन्ध कारणव्यावृत्त्यभिप्रायं जीवतोऽपि मुकत्वाभिधानम्। अ्रत एव जौवन्नथ च मुक्क्क द्वत्यविरुद्धूं पद-

वर्तमानबौजव्यवहारसंपादकत्वं तथा आगामिशरौराद्यारभभरपेण दग्धस्य जौवोपाधेरज्ञानस्य वर्तमानकार्यसंपादकरू पेणवस्थानं न विरुष्यत दूत्युप- मंहरति पूर्ववादी अ्रतो विदुषोऽपौति। ... [Page 78] यतो मुक्ति- स्सिद्धा अ्रतो नानिर्मोनप्रसङ्गबाध दत्युपसंहरति श्रतः शक्रिज्ञानस्येति। एवं तावदनिर्वाच्यमज्ञानं भ्रमकारणमित्यस्मिन् पत्ते न कोऽप्यनिष्टप्रसङ्ग दृत्युपपाद्य व्यतिरेकासिङ्धिपरिहवारमुपसंहरति शुक्रिज्ञानस्येति। अ्रन्वय- व्यतिरेकाभ्यामनिर्वचनोयाज्ञानजत्वे सिद्धू यद्वैतण्डिकेन चोदितं भ्रान्ति- बाधौ न स्त दति तत्परिहतमित्याह अ्रतो भ्रान्तिबाधौ नामेति। परिदतमप वेतणिडिकचोद्यमधिकविवचया पुनरुद्भावयति कस्चेत्यादिना। यदि दूषणादिव्यवहारसिद्यनुपपत्या भ्रान्तिबाधावेष्टव्यौ तर्ह प्रपख्वोऽि

४४६ इष्टसिद्धिविवरगाम्। [Page 78-

ममानन्यायतयेव एष्टव्य दूत्याह नन्वेवं तर्हीत्यादिना। ननु कन्पितान्ना- दिना जौवनादिसिद्धिरित्यत श्राह अदृष्टं वेति। किंच प्रपञ्चदूषणाय अद्वेतमाधनाय वा शब्दल्िङ्गादिप्रपञ्च एष्टव्य दत्याह नापि तस्येति। नन

प्रपञ्चमाश्रित्य मत्यरूपेण दूषयामौति शङ्गित्वा साम्येन परिहरति त्रथ तमित्यादिना। ननु यत्प्रतिपन्नं तत्सत्यमिति वदता भ्रान्तिबाधौ स् दूति ज्ञाने भ्रान्तित्वबाध्य ध?]व्वे प्रतिपन्ने चेत् तार्वाप सत्यावेवेति न दूष्याविति पङ्गित्वा तर्हि प्रपञ्चम्यापि सत्यत्वाभावे पपविषाणवदसत्त्वेन अनुपायत्व- प्रमङ्गात्सत्यत्वमभ्यपेयम्। तथा च न दूष्यत्वमिति परिहरति तौ चेदा- श्रितावित्यादिना। नन प्रपञ्ञास्यधर्मिणम्काशाज्जन्मादौनां धर्माणामनौ-

्पि मिथ्येति शद्गित्वा तर्हि भ्रान्तिबाधयोरपि भेदजन्मदोषचक्षराद्यपेक्ष- व्वेन तदमिद्धावमिद्धिरिति परिहरत अ्रथ भेदोत्पत्तौत्यादिना । [Page 79] ननु यद्यप्येवमनुपपत्री तथापि प्रमिद्ूत्वादभ्यपगन्तव्यावेवेति पद्गित्वा तुत्यमन्यत्रापौति परिहरति तथापि तावित्यादिना। एवं तुन्न्यायतामुक्ा विशेषमाह तयोरभावे तु सुतरामिति। .. परमत- मभ्रान्तं मला तनन्निषधाय प्रवृत्त्यनुपपत्तेरवश्यं वेतण्डिकेनापि भ्रान्ति- बाधावेष्टव्याविति परिहरति किमर्थमित्यादिना। [Page 80] किमि- त्युन्मत्तादपि हेयतवं ममेत्यापद्माह न हि तस्येति। अ्रस्ति नास्तौति वा भ्रमो भवति उन्मत्तस्य। भवतस्तु भरमबाधौ न स्त द्ति निश्चयकाल एव भमबाधौ स द्वति ज्ञाने भ्रमत्वबाध्य घ?]वनिश्चयो भवतौति विरुद्धू- द्वयवत्त्वं विरोधाज्ञानं चाधिकम्। ततस्तस्मादपि हेयत्वं तवेत्यर्थः । ... विप्रतिपत्तिरपौति। सत्त्वासत्त्वा निर्वचनीयत्वा ने कत्वैकत्व्र णात्वस््ट तित्वदि स्वरूपविशषे वा अ्धिष्ठानस्य भावाभावे[?] आरोप्यस् पुरोदेभभावाभावे[?] च विप्रतिपत्तिर्न तु भ्रान्तिबाधयोरस्तित्वेऽपोत्यर्थः । विप्रतिपत्तिधर्मितेन

-Page 81] प्रथमोऽध्यायः । 889

भ्रमबाधयोरनङ्गोकारे दोषमाह तयोरिति। अ्रवश्याभ्यपगन्तव्यारवप भ्रान्तिबाधौ तर्हि कस्मिन् पत्ते युज्यत दत्यापाद्घाह एवं च सति यद्यपौति। मत्यरूप्यखपुष्पादिवदिति। द्वितौयो व्यतिरेकदृष्टान्तः। नन्वनिर्वचनीयं न वाध्यमसद्विलक्षणत्वात् मत्यरप्यवत्। न च स्यात्यहैं सद्विलक्षणत्वात् नृश्टङ्ग- वदित्याशद्माह स्यातिबाधाभ्यामेव चेति। पत्ान्तरे भ्रमबाधयोरसं-

मित्यर्थः। .. यच्च वेर्तण्डिकेनोक्रं भ्रमबाधवत्प्रपञ्जोऽपि मत्य एवैष्टव्यः

हारोपपत्तेरन्यथाषयुपप्त्तिरित्यर्थः । .. [Page 81] जानतां िति । परोक्षबाधो नाभावपर्यवसायोति भावः। यदप्युक्रतं सर्वानिर्वेचनौयत्वे बाध्यस्य बाधकवद्वाध्यत्वं न स्यात् बाधकम्यापि बाध्यवद्वाधकत्वं न म्यादिति बाध्यबाधकभावो न सिद्यतौति तव्राह् भ्रान्तिबाधयोश्षेति। शुकरिज्ञानस्य बाधकत्वसिद्धौनं रूपज्ानम्य बाध्यत्वमनिर्वचनौयत्वं च। पश्चात्तेनैव दृष्टानेन शुक्तिज्ञानम्यानिर्वचनौयत्वं सिध्यति। तम्माद्वाध्यबाधकभावसिद्यधौनमनिर्वचनौयतं न तद्वाधकमित्यर्थः। .. पूर्वं बाधकस्य शत्त्यादिबोधस्यानिर्वचनौयतामङ्गौकृत्य बाघ्यबाधकभाव- संभव उक्र: । संप्रति दृष्टान्तसाधनावस्यायां बाधकम्य शुत्तयादिबोधम्य अ्निर्वचनौयतापि नास्ति दृष्टान्तमिद्युत्तरकालौनलात् तदनिर्वचनौय- ताया दत्याह न चेति। अदत्वे रूप्यभ्रान्नेरेव बाधात्तम्या ण्वानि- र्वाच्यतेत्यर्थः । अ्रथ यथा वृक्तादेविद्यमानापि मन्मयता स्फुटं घटादे- रिव न व्यज्यते तथा शत्त्यादिबोधस्य विद्यमानाप्यनिर्वचनीयता न व्यज्यते परं न तु नास्येवेत्याशङ्माह यदि तस्यापौति। उक्रमेव परिहारं सारयति बाधकस्येति। बाधकस्य बाधकत्वसिद्धावेव सपनसिद्धिद्ारेण निरूप्यमाण या अनिर्वचनीयता सिध्यति सा न तस्य

इष सि्धिविवरगाम् [Page 81-

बाधकतां हिनस्ौत्यर्थः । ननु निरूप्यमाणऽपि यस्यानिर्वचनीयत्वं तस्य बाधकत्वे दृष्टान्ताभावान्नात प्रश्नास दति पङ्गते ननु सत्यस्येति। सत्यं दृष्टान्तो नास्ति त्थापि दृष्टान्तसिद्धमेवेष्यत दवति नियमो नास्ति पदृष्टान्तसिद्धस्यापि मन्त्रादिप्रभावस्याङ्गौकरणत् अ्सत्यस्याबाधकत्व- मेवेत्यच प्रमाणादर्शनाज्च बन्यवादर्पनेऽपौहैव शुक्रकिबोधेडनिर्वाच्स् बाघ- कता दृश्यतामिति परिहरति सत्यमिति। प्रमाणदर्भनादित्यसिद्धो हेतु: अस्त्यनुमानमित्याह नन्वनिर्वचनौयत्वादिति। अनुमानानपपत्तनैवमिति परिहरति तन्नेति। कुतोऽनुमानानुपप्त्तिरित्याकाङ्गायां शुत्किज्ञानस्या- बोधकत्वे सति हेतुदृष्टान्तासंभवात्। तदेव कुत द्वत्याकाङ्गायां रूप- जानम्या निर्वचनीयत्वा दिसिद्धेश्शत्निज्ञाना निर्वचनौयत्वादिसिद्टेश् शुक्ति- जानस्य बोधकबाधकत्वादिसिद्यधौनत्वादिति योजना। नन्वनिर्वचनौयत्वं बाधाधौनमित्येतावता यद्यनिर्वचनीयपन्ते बाधोपपत्तिः तर्हि रूप्यस्य देशा- न्तरादौ सत्त्वमपि बाधाधौनम्। तुच्छत्वमपि तद्धौनम्। अ्रतस्तन्तुच्छ- पच्योरपि बाधोपपत्तिरित्यापद्माह न चैवं सत्यत्वमिति। त्रनिर्वचनौयत्वं

दर्भनात्। प्रत्युताबाध्यत्वप्रयुक्कमेव सत्यत्वम्। एवं तुच्क्वत्वमपि न बाध्यत्व- प्रयुक्नं तुच्छस्यास्याततवेन बाधानर्ईत्वात्। अतोऽनिर्वचनौयस्यैव बाध्यत्व- मित्यर्थः। एवं तावहृष्टान्तस्यासत्यत्वमुपपाध दार्ष्टान्तिके योजयितुं चोधमु- द्वावयति ननु यद्यपौति। बाधकं शश्त्यादिज्ञानं सत्यं बोधकत्वात् घटादि- ज्ञानवदिति प्रयोगः । तत्र हेत्वसिद्धिमाशद्कोत्तं न होति । [Page 82] साध्यविकलो दृष्टान्त दूति शङ्गते घटादिज्ञानस्यापौति। घटादिज्ञानं सत्यमर्थबोधकत्वात् श्रौतज्ञानवत्। अतो न साध्यवैकत्यमिति परिहरति तन्नेति। तदर्यं श्रौतज्ञानार्थम्। पदपदार्थादिविषयं पदपदार्थतत्संबन्ध- विषयम्। प्रत्यन्तादोत्यनेनोपजीव्यलेन प्रत्यचादे: प्राबत्धं न त्रुत्या बाध्यतव- मिति दर्णितम्। नन्वसत्यस्यापि वर्णदेर्घ्यादेस्सत्यार्थसाधकत्वादसत्य.ापि

-Page 83] प्रथमोऽध्यायः । 882

श्रौतं ज्ञानं सत्यार्थसाधकमेव। अ्रतस्साध्यवैकन्यमित्यापद्काह यद्यपौति। जानसत्यत्वे किं फलमित्याशद्काह पतो जानानामिति। विमतं सत्यं ज्ञान- विषयत्वादात्मवदित्यर्थः । प्रपञ्ञसत्यत्वानुमानं एकमेवाद्वितौयमित्यादि - श्रुतिबाधितमित्याशङ्म मत्यत्वानुमानविरोधे श्रुतेस्पत्तासामान्यैकत्वादि- रूपचरितोऽर्थो ग्राह्य दत्याह श्रुतेरिति। सत्यत्वानुमानविरोधे श्रतेरन्यो- डर्थो ग्राह् द्त्येतदसंगतमिति परिहरति तन्नेति। अ्रबाधितविषयत्वं ह्यनु- मानस्याङ्गम्। ततस्तत्परश्रुतिविरोघेऽनुमानस्याभासत्वात् श्रुतेस्तु शक्तितात्य- र्याम्यां बोधहेतोस्तदनपेत्षत्वात् प्रमन्नकतयोपजौव्यस्यापौदं रजतमति ज्ञानस्य नेदं रुपयमित्यनेनोपजौविना बाधदर्शनाच्च वृथेव श्रुत्यर्थत्यागः प्रसज्यत दूति भाव:। ... श्रागमानुग्राहकमनुमानमप्यम्नौत्याह अनुमानतोऽपोति। प्रपज्चम्य मिथ्यात्वे किं फलितमित्याशङ्माह ततो घटादिज्ञानस्येति। यदुक्रमसत्यं बोधकं न दृष्टमिति तच्चामिद्धमित्याह सर्वमेव चेति । ... यतस्स्रूपेणासत्यमपि जानं बोधकमतो बाधकज्ञानं संभवतौत्युपसंहरति अतर्स वस्येति । [Page 83] दूदानौं निवृत्तिनिरुपणद्वारेण पुनरननि- र्वाच्याज्ञानपत्तमात्तिपति का तहीत्यादिना। मंमारभ्मस्य स्वोपादाना- ज्ञानात्मकत्वम्य साधितत्वादज्ञाननिवृत्तिरेव भरमनिरवृत्त्तिरिति मिद्धा- न््यभिमतमनुवदति अज्ञाननिवृत्तिरेवेति। कामावज्ञाननिवत्तिरित्ययं प्रश्नो न कर्तव्यस्तिद्धत्वादिति मत्ा आह किं तामिति। आ्रत्ेपश्च न युक दत्याह सा त्वयापौति। ... अ्रज्ञाननिवृत्तर्मोक्षत्वानभ्युपगमात्किमिति सा मयेय्यत दत्याह न हि तामनिच्कन्रििति। जौवितुमपौति। शदनविषयाज्ञानानिवृत्तौ शदनोऽयमिति निश्चयाभावात् तदुपादान- भक्षणायोग द्वत्यर्थः । विवदितुमिति। त्वदुत्न्या पराज्ञानानिटृत्तौ त्वदुत्निवैयर्थ्यमित्यर्थः। कस्य पत्ते सा युज्यत दवति निरूपयितुमिति। अनिर्वचनीयाज्ञानपन्ते ज्ञानाभावाज्ञानपने तदापि भावान्तराभावपने केवलाभावपन्ते वा निवत्तिर्युज्यत दृति निर्णेतुमित्यर्थः । तां ब्रूद्धि किं सा 57

8५० इष्टसिद्धिविवरगाम । [Page 83-

मनौ उतामतौ किं वा सदमतौ ज्ञानमाचापनोद्या वा। तवादं दूषयति मा चेत्तोत्या दिना। अद्वैतवादिनां ह्यजानकतं सद्वितौयत्वमिति प्रज्ञान- भाव: प्रसन्यते। यदि तथा पज्ञानं न दृष्ट तर्हि तमज्ानभावं विनापि मद्वितौयत्वं म्यादित्यर्थः । यद्युक्रदोषभौत्या आ्रात्मत्वं स्वौक्रियते तव्राह मात्मैव चेदिति। हेत्वपेन्तलान्त्न मंदेत्याप्माह निर्हेतुत्वं चेति। यद्ा। सदा भस्तु को दोष दत्याणद्वाज्ञाननिवृत्त्यथं श्रवणदिविधानं न स्यादित्याह निर्देतुत्वं चेति। तर्हि सहेतुरस्वित्यत श्राह् सहेतुत्वेऽपौति। आ्रात्मनो- डपि तन्मावतवेन सहेतुत्वादनाद्यजानानाश्रयत्वं म्यादित्यर्थः। यदि तदा- श्रयत्वनिर्बन्धस्तवाह सादित्वं वेति। किंच सादेस्र्वस्याज्ञानकार्यत्वा- दान्मनोऽपि सादित्वे तन्कार्यतं स्थात्। ततश्च कारणं कार्याश्रितममिति विपरौतं स्यादित्याह अनित्याश्रयमिति। द्वितौयमनूद्य दूषयति अ्रथाभाव दूत्यादिना। अज्ञाननिवत्तेरमलक्षणया आत्ममाचतवे आ्रात्मवत्सदा मङ्भावस्स्यात्। आ्रत्मधर्मत्वे तम्य धर्मस्य धर्मिणम्मकाशाङ्वेदे सद्वितौयत्व- मतदूर्मत्वं च स्यात् श्रभेदे सदा सङ्भावस्स्यादित्यादिदोष उक्र द्ृत्यर्थः । ततौयं प्रत्याह तथा सदसत्त्वे चेति। सदसदूपायास्तस्या आ्रात्मनोऽन्यत्वे सद्वितीयत्वमनन्यत्वे चाज्ञानं न स्यादित्यर्थः । किंच विरोधात्मदसद्ूपं वस्तेव नास्तौत्याह न च तदिति। चतुर्थं दूषयति श्र्निर्वचनौयत्व दृति। ... नापौति। ज्ञानासंभवप्रमङ्गादित्यर्थः । मत्त्वादिपने दूषणन्तरमाह किंचेत्यादिना। नव्वज्ञानस्यानिर्वचनीयत्वात्तन्रिवत्तेम्त्वमसत्त्तवं सदसन्वं वा यदि न संभवति तर्हि तरितय विन्नत्तणप्रकारान्तरमस्वित्यत श्राह् न चान्य दूति। अनिर्वाच्यतवे दोषान्तरमाह न च तदेवेति। निरवात्त- निवृत्तिमतोर्वैलक्ण्यप्रसिद्धिविरोधादित्यर्थः । ननु यथा परेषां भाव- निवृत्तिर्भावान्तरं यथा वा सत्यस्य घटम्य ध्वंसस्पत्यस्तथा अनिर्वाच्याज्ञानस्य

जानहेतुकत्वायोगप्रसङ्गादपि नानिर्वचनौयत्वमित्याह ज्ञानहेतिति।

-Page 85J प्रथमोऽध्यायः । ४५१

[Page 84] न केवलमनिच्छेव किंच विरोधोऽप्यस्तौत्याह अ्रनादि

चाज़ानमान्रहेतुकत्वात् अनिर्वचनौयस्य ज्ञानहेतुकत्वं विरुद्धूमित्यर्थः । अज्ञाननिवृत्तरनिर्वाच्यतवे दूषणन्तरमाह तनरित्त्ववेति अ्रज्ञान- निवृत्तेर निर्वचनौयत्वे तान्विकत्वं न स्यात्। ततश्च अतात्त्विकनिवृ्त्तिप्रति- योगिचैतन्यम्यवाजानम्यापि तात्विकनिवत्तिर्न स्वादित्यर्थः। काढाचित्कत्वे सत्यनिर्वचनौयत्वादज्ञानोपादानकत्वं च स्यादित्याह अ्ज्ञानहेतुत्वं चेति। तम्मादज्ञाननिवत्त्यन्यथानुपपत्या नानिर्वचनौयमजानमित्याह अतोऽनिर्वच- नौयम्येति। किंच भावाभावयोगेव लोके प्रसिद्धिर्न त्वनिर्वाच्यम्य। तम्मादज्ञानमपि भावोडभावो वा स्यादित्याह प्रसिद्धेश्वेति। नन्वज्ञानं नाभावः स्वायमानत्वादित्युत्तं तवाह अ्रभावस्वेति। किमिति न तुच्छ दत्यापङ् तुच्छम्याप्रमेयत्वादित्याह अप्रमेयत्वेति। यद्वा। अभावस्याप्रमेयत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । अ्र्न्यथा तद्मवहारेति। भ्रान्तिविकल्प- प्रत्ययाभ्यामगम्यत्वात्प्रमास्याप्यभावे भावव्यवहाराभावप्रमङ्ग दूत्यर्थः ।

योगित्वायोगादित्यत शरह तस्य चेति। यच्चोक्रं भावाभावप्रमाणगम्यत्वे- नानिर्वचनौयतं तवराह जानाज्ञानयोस्चेति। अ्रस्वनुपपत्तिम्ततः किमित्यत आाह न हि तामिति। अज्ञानं जानाभाव दृत्यङ्गौकृत्य तन्निवत्ति- ज्ञानोदय एवेत्युकम्। भावपचेऽपि तथेवेत्याह यदा तिति। ननु तर्ाकि घटोऽपि भावान्तरत्वादज्ञाननिवत्तिम्म्यादित्याशद्मपूर्व ज्ञानलक्षणज्ञानस्य स्ाश्रयात्मन्युत्तरावम्थारूपज्ञानमेव निवृत्तिरित्याह ज्ञानभावेडज्ञान- निवृत्तिप्रसिद्धेरिति। ... यच्च ज्ञानमात्रापनोद्यलेनानिर्वाच्यत्वं प्रपञ्चितं तन्निराचष्टे अतो नावनेति। शत्तिशेषनाशो दाहः। श्रत्यन्तिकोच्क्ित्ति- निर्वत्ति:। [Page 85] ननु ज्ञानस्य प्रकाशते सति त्रभावनिवर्तकत्वा- पदोपस्येव सवाभावातिरिक्ाज्ञानतमो निवर्तकत्वं स्यादित्याभद्मासिद्ो हेतु-

४५२ इछ सिद्धिविवरगाम् । [Page 85-

रित्याह स्ाभावस्यापौति। ... ननु न बोधकत्वमाच्रेण बाधकत्वप्रसिद्धि- र्घटते सर्वज्ञानानां बाधकत्वप्रसङ्गात् अतो भ्रमप्रतिपन्नस्य निवत्तिं कुर्या- दित्याशख्माह यदि कुर्यादिति। विमतं नानिर्वाच्यं निवृत्तिमत्त्वात् घटादिवदित्यर्थः । एवं च सति दृष्टान्ताभावेन मिथ्यात्वानुमानं न घटत द्त्याह आद्यन्तवत दूति। ननु तर्हि ज्ञानान्मोत्तसिद्यन्यथानुपपत्या बन्धमिथ्यात्वमित्याशङ्क जानस्य तद्केतुत्वायोगान्नेवमित्याह सर्वस्य सत्त्वा- दिति। यच्च वेदान्तैकदेशिन: कर्मसमुच्चितं ज्ञानं बन्धनिवर्तकमिच्कन्ति तत्राह जानस्य त्विति। .. सदसत्सदमत्तद्वेलक्तण्यावच्छन्नजानमाच्ा प - नोदयरूपानिर्वचनौयविलक्षणं पञ्चमप्रकारमादाय परिह्रतति नायं दोष

दत्यादिना। अज्ञाननिटृत्तेरसंभव एव एकनिमित्तं यस्य स तथोक्रः । स दोषराशि: प्रकारान्तरसंभवे न भवतौत्यर्थः। .. [Page 86] नन्वनिर्वच- नौया निवृत्तिर्निर्वाच्यस्य न दृष्टत्याशद्माह अनिर्वचनौयापौति। नित्य- पदार्थानां निरवत्तिर निर्वचनौयातिरेकेण न संभवति मत्चे बाधायोगादमत्वे खवात्ययोगादित्यर्थः । नन्वनुरूपा चेत्रिृत्तर् तर ्या र्निर्व च्या ज्ञा न मे तादृशाज्ञानस्यानुरूपा निर्ात्तरस्ववित्याङ्म परिहरति तर्हि तदेव तस्थेत्यादिना। ननु यदि निवत्यमेव तन्निवत्तिरन भवति तर्हि तत्सजातीय- मन्यदेव निवत्तिरस्तु दत्यापद्माह अत एव नान्यदिति। प्रदोपप्रकाश- हेतुकतमोनिवात्तिर्यथा न तमोऽन्तरं तद्जजानप्रकापहेतुकाज्ञाननिवत्तिर्न निवर्त्यसजातोयाज्ञानमित्यर्थः । अत्र चाज्जाननिवृत्तेस्ादृ शमेवानिर्वाच्त्वं खएडाते यादृशमज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वनानिर्वाच्त्वम्। न तु सर्वथा वास्तव- रपेण निरूपणासहत्वम्। दूतरथा मिथ्यात्वानुमानभङ्गप्रसङ्गात्। अ्रष्टमा- ध्याये चानिर्वचनोयलाङ्गोकाराच। तम्मान्नेह मानास्ति किंचनेति श्रौतनिषेधेन आात्मातिरिक्रस्य अ्रवस्तुत्वावगमात्यञ्चमप्रकारा निवृत्ति- र्मिथ्येत्येव रहसयम्। न च मिथ्याभूतस्याविद्यातत्कार्ययोरन्यतरत्वनियमः श्रविद्यासंबन्धजीवविभागादौ व्यभिचारादिति द्रष्टव्यम्। ज्ञानहेतुकत्वा-

-Page 87] प्रथमोज्ध्यायः ।

देव शृन्यत्वमपि निराकरोति नापि शून्यमति। अर्थक्रियारहितत्व-

योगिकत्वरूपविशेषस्य विद्यमानत्वास्तवमिति परिहरति शून्यादित्यादिना । उऋ्रप्रकारनिटृत्तौ प्रमाणं पृच्कति अज्ञाननिटृत्ताविति। प्रज्ञान- निवृत्तिप्रसिद्धिरेव प्रकारान्तरेशानुपपद्यमाना उत्प्रकारतं गमयती- त्यर्थापत्तिरक्रा। दूदानौं प्रमाणप्रश्नोऽपि न घटत दत्याह यस्य स्वरूपे- ड्रपोति। यस्माद्ज्ञाननिवत्तिस्सर्वजनप्रसिद्धा तर्कबलाच्च पत्ान्तरशङ्गा निरस्ता तस्मादुकप्रकारेवेत्युपसंहरति तस्पाध्यथेति। उत्नप्रकारात्रकारा- न्तरमज्ञानतन्नवत्त्योर्न संभवतौत्यक्रम्। तत्प्रपञ्चयति न ह्यात्मन दृति। ... [Page 87] प्रागभावर्व्यातरे केण [?] ज्ञानाभावपनोक्तोषपरिजिद्दोर्षया प्रागभावनिवृत्तिज्ञानमिति पनं खौकरोति अथेतदित्यादिना। एवं तर्हि जानाज्ञानबजतं न म्यात् आत्म्परिणामस्य तत्प्रागभावलक्षणपरिणामम्य चेकत्वात्। ततश्च विषयान्तरे ऽप्यग्रहणभावाद्युगपत्सर्वाभासस्स्यादिति परिहरतति तदा एकस्येति। ... घटज्ञानस्य पटज़ानं प्रागभाव दति पक्षा- न्तरं परिग्टह्य क्रमपन्स्योपपत्तिं शङ्गते स्यान्मतमिति। आ्रात्मनो निरंशलेन पूर्वपरिणामानुपयुत्तरूपान्तराभावात् क्रमेणाप्यनेकपरिणमो न संभवतोति परिहरति तच्चायुक्मिति। तस्य रूपान्तरस्येति व्यधिकरणे षश्य । ... आत्मन एकरूपलेन परिणामान्तरोपादानत्वयोग्यरूपान्तराभावान्र क्रम- परिणाम दृत्युक्रम्। तचेकरूपत्वममिदूमित्याशद्माह न हि तम्येति। नन्वेकरूपस्य मत्पिण्डस्य घटरूपेण परिणतस्य पुनरप करकादिपरिणामा- न्तराणि दृश्यन्त दृत्यापाङ्म तच वायुजलयोरनुप्रवेभतारतम्यान्नन कारणस्येक- रूपमित्याह मृदादौनां विति। ननु यथा कटकमुकुटकुण्डलाद्यवम्था- सनुगतं सुवर्णमातं निरंभमेवोपादानं न च कार्यनिटत्तौ निवर्तते तथा आत्मापि परिणामापगमे नापगच्कति। तम्मात्तदभावेSभावादित्यसिद्ू- मित्याशङ्गते तद्भावेऽयात्म्यति। तत्र वत्रव्यं किं परिणामपरिणामिनो-

8५8 इषसिद्धिवित्र्गाम् । [Page 87-

रभेद एव उताभेद: किं वा भेदाभेदौ तद्िलत्तणता वा। नाद्य दत्याह न भेदेति। अत्यन्तभेंदे नौलपोतादिवत्परिणमपरिणामिभावायोगा- न्नानयोर्भेदः । ततश्च भेदाभावादात्मा चेदस्ति परिणामोऽप्यम्त्येव । स चन्नास्ति आत्मापि न स्यात्। ततश्व परिणामाभावेऽपयात्मा भवतौत्यकं न मिष्यतौत्यर्थः। [Page 88] नन्वभेदोऽस्तु भावोऽभावो वा सहैव मा भूत् किं बाधकमित्यत श्राह त्न्यथा एकम्येवेति। महैव स्यादित्यक्रमेवोप- पादयति तथाहौति। ननु परिणामस्य सांशत्वान्त्र क्तनिर्वृात्तिः । अ्रतो- डर्वशष्टांभरूप आत्मा भविष्यतौति शङ्गते यद्यप्यात्मेति। निष्ककार्यम्य

हरति तन्नेति । परिणामम्य मांशत्वेनाक्ृक्ननिटत्तावप्यात्मा न तिर्ात । तत उत्तरपरिणामानां नात्मपरिणामत्वमित्याह अं्थितावपोति। द्वितौयं दूषयति श्रभिन्नव्वऽपि तयोरिति। आ्रात्मनः परिणामाभिन्नत्वेन चौरम्येव नाशात्परिणामनिटृत्तावपात्मा भवतौति न सिध्यतौत्यर्थः । एतेनैव परिणाम एव तिष्ठति नात्मेत्यत्र हेतुरपको द्रष्टव्यः । जानाद- र्जन्माभावे निर्विकारत्वमय्यमदभिमतमात्मनम्मिष्टे दित्याह अतश्चेति। एक- परिणामम्यात्माभेदेपि परिणामान्तराणं भिन्नवेन जन्मसंभवात्म- विकारत्वमित्यत आह्सरवेति। अरम्तु निर्विकारत्वं ततः किमित्यत श्राह् अतोऽस्येति। आत्मेव परिणामादभिन्न दृत्यङ्गौकृत्य परिणामम्यात्म- मात्रतं निरस्तम्। दूदानौमात्मनः परिणाममावतं न मंभवतौत्याह ज्ानादात्मन दति। आरत्मनसखपरिणमज्ञानादभिन्नलवे तावन्माचलेन परिसमाप्नत्वात्पुनः परिणन्तुमात्माभावादेकमेव जानं स्यात्। यद्यनेक- ज्ञानेच्छा तर्ाि युगपदेवानेकज्ञानानि स्थः। ततश्व परिणाममाचस्या- त्मनः परिणामनाशे नाशस्म्यादित्यर्थः । परिणामभेदपन्षोत्रं दोषमपरि- एामेऽप्यतिदिभति एवमज्ञानासयोडपौति। पज्ञाननाणे ज्ञानोत्पत्ति- स्संभवति किमिति नेकमपि ज्ञानं स्वादित्याशद्माह ज्ञान्यभावादिति।

-Page 90] प्रथमोऽध्यायः । 8५५

ततौयमनूद्य दूषयति आ्रात्मा श्रज्ञानादिश्चेत्यादिना। [Page 89] नन्वात्मनोऽज्ञानादेश खात्मापेक्षयापि भेदो नानिष्ट दत्यत श्रह

दित्यर्थः । दूतश्च नाभिन्नयोरेव भेद दत्याह येन रूपेणत्यादिना । दिगम्बरादिमतं चतुर्थविकन्पमनुवदति न भिन्न दति। किं भेदादे- र्निरुपणास हत्वाद्वेलन्ग्यवाचोयुक्तिः किं वा तत्तद्वन्नग्यसमुच्चयम्य वस्तुत्वात्। आाद्यं प्रत्याह अ्रवस्तु तहीति। द्वितौयमनूद्य दूषयति वस्त्वेवेत्यादिना । परम्परविरुद्धानां विधौ ममुच्चयविरोधवन्निषधेपि ममुच्चयविरोधसा्म्यात् । अन्यथा विधिममुच्चयम्यापि प्रसङ्गात्। अतश्व भेदहौनत्वं चेत् श्र्भिन्नत्व- भवात्मस्वरूपवत् अ्रभेदहौनत्वं चेत् भिन्नत्वमेव घटाढिर्वादत्यर्थः । .. तहाति। अभिन्नाभिन्नत्वात् भेदाभेदहौनत्वादित्यर्थः। ज्ञानादिर्घटादि- खात्मस्वरपं ततो भेदाभेदह्यौनवात् आत्मम्वरूपवर्दिति प्रयोगः। ... दतर- म्यापि स्यरिति प्रमङ्गाभासोऽयं प्रत्यभिज्ञाविरोधादिति शङ्गते ननु जञानेति। ज्ञानाज्ञानयोर्भावाभावा: तेषु घटादयच्च तदभावाश्च तेषां भावाभावेषु दति विग्रहः। यम्मिन् परिणममाने तंदवेदमिति बुद्धिन विहृन्यते तत्परिणामिनित्यममत्यर्थः । भवेत्प्रत्यभिज्ञाविरोधी यद्यात्मनः प्रत्यभिज्ञा- विषयत्वं स्यादिति परिह्रति नेति। वस्तुमिद्धि: प्रमाणदेवेति नियमा - त्प्रत्यभिज्ञामन्तरेण तवापि वौद्धनान्िप्रस्य नित्यत्वस्य सिद्धिर्न स्यादिति शङ्गते प्रत्यभिज्ञानं विनेति । ... [Page 90] आरात्मनोरिव तस्येति । नैयायिकम्याभिमतयोरात्म्ननोरिवेत्यर्थः। आ्रात्ममनमी न संयोगारहे निरंशत्वादात्मर्वदित्यम्य साध्यवैकन्यमाशङ्का संयोगम्य कल्पकाभावान्ैव- मित्याह न हौति। न च विभुत्वमुपाधिः क्रियादौ व्यभिचरितलवेन माध्याममव्याप्निकत्वादिति मत्वा लोकसिद्धां व्याप्निमाह मांभयोगेव हौति। किं चात्ममनसौ न संयोगार्हे अ्रपरिणामित्वादात्मद्यवदित्याह नापौति। ननु कार्यानुगणसंयोगमिद्ूये सविकारत्वं सांशत्वं च कल्प्यतामित्याशद्दाह

४५६ [Page 90-

सविकारते दति। किं चात्मा न गुली अपरिणामित्वात्मत्तावदित्याह सविकाराणमेव चेति। आ्काशे व्यभिचारमाशड्माह नाकाशस्ेति। आकाशस्यापि जन्मवत्त्वश्रवणत्परिणामित्वमस्तौत्यर्थः । आ्रात्मा न गुली प्रजातत्वात्मत्तावदित्याह जातानामेव चेति। परमाणषु व्यभिचारपरि- हार स्ाव्यति यदौति। यस्माज्जातानामेव गुणा दृष्टा अत आ्रात्मनो- 5पि गुणवत्त्वे जन्मादि प्रसञ्येत। यद्येतदनिष्टं तर्ह्यगुणत्वमेवाभ्युपेय- मित्याह अत आत्मनोऽपौति। किंच गुणाः किं गुणिनोऽत्यन्तभिन्नाः किं वा अभिन्नाः किं वा भिन्नाभिन्नाम्तद्विलक्षण वा। आद्ये दोषमाह आत्मनस्चेदिति। यद्यतो भिद्यते तत्ततोऽन्य्रापि सत्तां प्रतोति च लभत दति घटादौ व्याप्रिदर्शनाङ्गुणनामपि तद्भयं स्यादित्यर्थः। घटादिगुरेषु व्यभिचारमापङ्माह तथान्येषामिति। अ्रस्मवेतत्वमुपाधिरिति शङ्गते नैताविति। समवायोऽप्यसमवेतस्चेत् समवायिम्यः पृथक दृश्यताम्। न चोप- न्नभ्यते स्वातन्त्र्येण। अतो न साध्यममव्याप्रिरिति परिहरति सोऽपौति। अथ सोऽपि समवेतस्तचाह न चास्तौति। ननु यथा प्रदोपस्स्व्यवह्दारे प्रदौपान्तरं नापेक्षते तथा समवायोऽपि स्वसमवेतत्वव्यवहारे समवायान्तरं नापेक्षते। अतस्तस्य स्वपरनिर्वाहकत्वान्नानवम्थेति शङ्गते संबन्धत्वादिति। ... [Page 91] परिणामानां मिद्धूवद्ेदाभावमङ्गौक्ृत्य दूषणमुक्तम् । दूषणप्रप्चस्तु गुणपन्तोक्तो योजनौय दत्याह परिणामानां चेति। परि- शिष्टपत्त त्रयेऽपि पूर्वोक्रदोषं स्मारयति न भिन्नास्नेदिति। ... द्ृतश्चात्म- मनस्संयोगजा ज्ञानादयो गुणा दुर्निरूपा दत्याह आ्रत्ममनसोक्चेति। यदि कार्यानुकूल: कश्विदतिपायविभेष दूव्यते तव्राह विशेषभावे चेति। सातिषायत्वादनित्यत्वादिप्रसङ्ग द्त्यर्थः । मनःपरिस्पन्दस्ंयोगादे: कादा- चिन्कत्वनियामक द्ति शङ्गते आत्मनो विशेषाभावेऽपौति। सर्वेषा- मात्मनां तन्र तब्र संनिहितत्वाविशेषान्मनःकर्मणि विश्रेषाभावाच्च तन्नि- मित्तः संयोगादिस्तेषां सर्वेषां प्रसज्यत दति परिहरति सर्वात्मभिरिति

-Page 93] प्रथमोऽध्यायः ४५७

मनःकर्मणि विशेषं पङ्गते यददृष्टेति । यस्य जौवस्यादृष्टनिमित्तं मनः- कर्म तेनवात्मना संयोगो न सर्वैस्संनिधिमात्ेणत्यर्थः। अदृष्टमपि प्रतिनियतं नाद्यापि सिद्धूं मनःकर्म हेतुर्यम्य संयोगस्य तज्जत्वाददृष्टस्यति परिहरति ऋदृष्टमपौति। यम्माददृष्टासाधारण्ये सिद्धे त्न्रिमित्तमनःकर्महेतुक- संयोगासाधारणयं सिध्यति तत्मिट्टौ चादृष्टासाधारणमिति परस्पराश्रयत्वं अनादित्वकच्पना चान्धपरम्परव तम्माददृष्टादौनां सर्वपुरुषसाधारग्या- त्सर्वैस्सर्वदा च मनस्संयोगम्स्थादित्यपसंहरति ततश्चात्मनामिति। दृतश्वा- ज्ञानतन्निटत्तौ न प्रामाणिके द्ृत्याह आत्मनस्ेत्यादिना। जानादौनां तङ्गुणतवे ज्ञानाद्यभावानां तद्विशषणत चाङ्गोकते दत्यन्वयः। .. [Page 92] तवदुकः पञ्चमप्रकार एवेति नियमः कुत दत्याशङ्म निवर्त्यम्यानिर्वचनीय- त्वादित्याह यतोऽप्रमेयत्वादिति। ननु तर्ह्यन्त:करणम्य प्रमेयत्वात्तदा- अयडज्ञानतिवत्तो प्रामाणिके भविष्यत दृत्यापाङ्माह यम्य विति। माध्यमेव प्रतिपादयति तस्य हौति।. अ्ज्ञाननिवृत्तिदूषणप्रकारेण संसारनिर्वृत्तिमपि दूषयति संसारनिवृत्तेक्वेति। सत्चे तिति। संसार- निवृत्तेस्सव्वे तु आत्मवत्दा भावात्मदा संसारनिरवत्त्तिम्स्यात्। तथा च शास्त्राचार्योपदेशादिवेयर्थ्यमित्यर्थः। अ्रज्ञानस्य निद्रास्व्ान्तःकरण- वत्तिरूपलेन [?] साह्मे: कार्यत्वमम्यपेयते। तम्य स्वकारणङ्वेदोऽभेदो वा स्यात्। नाद्य दत्याह किंचेति। कारणात्मना सन्वाभावाडमत्कार्यवादप्राप्रि- रित्यर्थः। द्वितौयेऽपि कारणभिन्नं वा कार्यं कार्याभिन्नं वा कारणमिति विकल्प् आद्यं प्रत्याह अभेदे तु कारणे तिष्ठतौति। तथा च कार्या- न्तरानुत्पत्तिम्स्ादिति भावः । ननु निवृत्तमपि कारणं पुनरुद्धवतौत्या- पद्ाह न च पुनरिति। [Page 93] नन्वज्ञानकारणम्यान्तःकरणस्य मूल- कारणं प्रधानं विद्यत दत्यापद्माह अस्ति चेदिति। ननु मून्नकारणस्या- नादितवान्न नाशो न्याय्य दत्याशद्माह तथा न कारणोत्पत्तिं विनेति। यद्वा। कारणोत्पत्तिमन्तरेण कार्योत्पत्तिवत् तन्न्ाशमन्तरेण कार्यनाथ इत्यत श्राह्ह

४५८ इषमिद्धिविवर्गाम् । [Page 93-

तथा न कारणेति। अ्रभेदे कारणम्यानादित्मनुत्पत्तिर्वा न स्वादतस्सर्व- नाशम्सर्वोत्पत्तिर्वा स्यादित्यर्थः । किं चाभेदे सर्वानुत्पत्तिस्स्ात्कारणे- त्यन्यसंभवादित्याह न च कारणम्योत्पत्तिरिति। तदनुत्पत्तौ कारण- कारणनुत्पत्तावित्यर्थः । किंच मर्वाभेदोऽप्यापद्यत दत्याह कारण- न्कार्याणममिति। द्वितौयविकनपं दूषयति अन्यथा कारणम्यापोति। कार्याभिनरपेण भेदोऽप्यम्तु को दोष दृत्यापाङ्माह न चैकस्येति।

... पज्ञाननिर्वात्तपरर्वपतदशायां रूप्यमज्ञानजं न भवतौति यदुकं तव्राह कप्पादेश्वेति। यदा। अज्ञाननिवृत्तेरुत्रप्रकारत्वैपि रूप्यादि- कार्यनिवृत्तर्वम्तुत्वममित्यत शह रप्यादेस््तति। [Page 94] ज्ञान- निमि्तेति। जाननिमित्ततवाच्च रुपादिनिर्वात्तर ज्ञाननिवृत्तिरेवेत्यथः। किमिति ज्ञाननिमित्ततादज्ञाननिवृत्त्यात्मकत्वमित्यत आरह ज्ञानं हयजान- मेवेति। अन्यथा अतिप्रमङ्गादिति। घटादिकमपि निवर्तयेदित्यर्थः। कुतो न संभवतौत्यत आह अ्रर्थति। अर्थंबोधनमाचमेवाम्य स्वरूपम्। ततम्तदतिरिक्रव्यापाराभावान्राम्य बाधकत्वसंभव दृत्यर्थः। ननु यथावद्दस्तु- बोधनेनैव बाधकं न तु निवर्तनेनेत्याणङ्काह न च बोधनमेवेति। नन ज्ञानस्यार्थबोधनमात्रकपेण जायमानम्य जन्मातिरिक्रव्यापाराभावात् भावे चार्थबोधनमावात्मकत्वादित्यच मात्रशब्द विरोधान्नाज्ञाननिवर्तकत्वसंभव दत्याशद्चाह निवर्तकं विति। अनिवृत्तप्रागभावम्य ज्ानम्य निवृत्ति- कारणत्वायोगात् स्वमत्तालाभमाचेण स्वभावविशेषादवान्तरव्यापाराद्वा

तच्च लोके प्रमिद्मिति नाव प्रमाणमन्वेषणौयम्। संभावितं व तमः- प्रकाशदृष्टान्तेन स्वविरोधिहन्तृत्वं ज्ञानम्येत्यर्थः । भवत्वज्ञानं ज्ञाननिवरत्य कप्यादे: किमायातमित्याशङ्माज्ञानात्मकत्वं सिध्यतौत्याह रुपाद्यपोति। निवर्तकत्वैन बाधकत्वं समर्थयितुं बोधनमेव बाधनमित्यम्मिन् पत्ते किं बाध्यविषयविज्ञानात्तस्य बाधनं ततोऽन्यार्थविषयज्ञानादेवेति विकल्प्य

-Page 95] प्रथमोऽध्यायः ।

क्रमेण निरम्यति बोधनमेव चेदित्यादिना। ननु निवर्तनमेव बाधन- मित्यम्मिन्नपि पत्ते रुप्यजानस्य खवविषयबोधकत्वं घटादिज्ञानानां बाधकत्वं चत्युभयप्रसङ्गोऽपि सम द्वति शङ्गते तुल्यमेतदिति। तत्र तावद्रूप्य- ज्ञानस्य स्वविषयबाधकत्वप्रसङ्ग दूषयति। तन्नेति। रुप्जानम्य प्राक्द्धू- कषविषयत्वेन जायमानत्वाभावान्न तद्वोधकत्वम्। बोधकत्वाभावादेव तन्नान्तरौयकनिवर्तनाभावान्न बाधकत्वप्रसङ्ग दवत्यर्थः । घटादिज्ञानानां बाधकत्वं दूषयति तद्भयमिति। न केवलमज्ञानमाचनिवर्तकं बाधकमुच्यते किंतु कार्यकारणपरिणताज्ञाननिवर्तकम्। ततो नातिप्रसङ्ग दत्यर्थः। यथा अन्नमेवादन्निति। यथाञक पेण परिणतमृद्गत्तक एवाब्नादो न तु केवन मृद्गत्तकः तद्दत्कार्यरूघेण परिणताजानं निवर्तयदेव बाधकं न त्जानमातं निवर्तयदित्यर्थः। नेदं रजतिति ज्ञानं केचिद्वाधकमिच्कन्ति। तान् प्रत्याह बाधकादेवेति। मानिसिद्धूरजताभावम्य परामर्भज्ञानं स्रणविशषो न व्वज्ञातरजताभावग्राहि प्रमाणमित्यर्थः । न केवलमप्रमाणत्वादबाधकम- नियतत्वादपौत्याह परामर्शकाभावे विति। यदा शुत्रकिज्ञानानन्तरमर्था- न्तरययामत्चंतस्नया रजताभावसंस्कारोद्वोधो न भर्वात तदा उदुद्ध- संस्कारादे: परामर्पहतोरभावे परामर्भज्ञानमप न भवत्येव। अरतोऽननु- गतत्वादपि तस्य न बाधकत्वमित्यर्यः। ननु त्वया चद्ाधकं विभष्य अ्रति- प्रसङ्ग: परिहियते त्हि ममाप्येवं वक्ं शक्यत दति शङ्गते नन्वेवमति । [Page 95] ननु निवर्तकत्वं दूदं नेतीत्यपहारकत्वं वा विना कथं बाधकत- मित्याशड्माह तत्पूर्वकं वेति। नान्यत्किंचिदिति। यत् पर्वमन्यथास्व्यातत्व- हौनघटादिभावज्ञानं यच्च तादृशयोरन्योन्याभावज्ञानं तयोः बोधकत्वमेव न बाधकत्वमित्यर्थः । भ्रमपूर्वकं सम्यगज्ञानं बाधकमुक्त्म्। भवेदेव यादि बाध्यं किंचित्रिरूपयितुं पक्येतेति मन्वानः किं रूप्यम्य बाध्यत्वं तत्ंसर्गस्य वा अन्यस्य वा कम्यचिदिति विकल्प् आद्यमुत्थाप्य निरम्यति कम्य तर्शोत्यादिना। नाम्ति तर्हि बाध्यत्वं रूप्यम्य सत्त्वेन अ्र््रबाध्यत्वादित्यर्थः ।

४६० इषसद्धिविवरयाम् । [Page 95-

ननु सतो नास्ति बाध्यत्वमित्येतत्सत्यं रूपयमपि शुक्रौ नास्तोति बाध्यं भविष्यतौति शङ्गते सत्यं नास्येवेति। ननु नास्त्येवेति चेद्वाध्यं तर्हि मद्ाद्हानिरित्याशझ्माह खात्मना तिति। तर्हि किं तदन्यच सत् प्रतियोगि किं वा अत् ख्यातमिति विकल्प् प्रथमे दोषमाह तर्हि स्वात्मनेति। ... द्वितौयमनूद्य दूषयति अ्रचेव शुत्यात्मना स्ातस्ये- त्यादिना। पूर्वं निषेधमङ्गौक्ृत्य निषेध्यस्य सत्त्वं न सिध्येदित्युक्रम्। ददानों निषेधोऽपि न घटत दृत्याह शत््यात्मना चेत्ख्यातस्येति। ननु त्वयापि शुक्रौ रुष्यम्य बाध्यत्वमिष्यते ततः किमिति मां प्रति तम्य बाध्यत्वं दूषयमौत्याशङ्म अरम्मदभिमतनिवर्त्यत्वस्य त्वयानङ्गौकारात् [?]। निषेष्यत्वं हि त्वया बाध्यत्वमम्युपेयते। निषेधश्च तस्य नास्ति। तस्मात्तस्य बाध्यलं दूष्यत दत्याह निषेधो होति। यद्वा। निषेधासंभवोऽस्तु ततः किमित्यत श्राह निषधो हौति। निषेधश्चास्य नास्तौत्युक्रम्। तत् व्याप्निपुरस्रं प्रपञ्चयति या्द्धि यद्रूपमित्यादिना। [Page 96] व्यभिचारशङ्गापाकरणय विपन्े बाधकमाह यस्मिन् देश दूति। ... जानप्राप्नत्वादुभयमविरुद्धूमित्या- प्राद्माह अ्रविरोधे तिवति। .. [Page 97] यदन्यथाख्यातिवादिना- मन्यथाबोधकत्वेनाभिमतमप्रामाणं तदूषयितुं पृच्कति कथं च रूप्यज्ञान-

नव्विति। किंकतः केन प्रयोजकेन वत दत्यर्थः । यद्यपि बाध्यबाधक- प्रसिद्धिरस्ति तथापि प्रयोजकान्वेषणो किमन्यथाबोधकत्वं बाध्यत्व प्रयोजकं किं वा विरुद्धार्थत्वं किं वा पूर्वभावित्वमुत निषेधात्मकत्वमाहोखिन्मिलितं सर्वमिति विकल्प् नाद्य दत्याह तथापि नान्यथाबोधनादिति। द्वितौय- मनूद निरस्यति विरुद्धार्थत्वादित्यादिना। [Page 98] ननु यधपि पूर्वस्योत्तर विरुद्धार्थतवेनोत्पत्तिर्नास्ति तथापि तयोर्भावाभावविषयत्वनार्थतो विरोधोडस्ति। तथा च पूर्वस्य बाष्यत्वमित्यानङ्म तर्ह्युत्तरस्थापि बाध्यत्वं स्यादिरुद्धार्थत्वाविश्ेषादिति परिहरति तथाप्यर्थत्यादिना। उत्तरस्य

~Page 99] प्रथमोऽध्यायः । ४६१

श्बाध्यत्वे पूर्वस्थापि बाध्यत्वं न स्यादविशेषादित्याह न चेत्रैकस्यापोति । एतदेव चोदपूर्वकं स्पष्टयति बाध्यस्येत्यादिना। ततोयमुद्गाव्य ताहि नेदं- रजतमिति-ज्ञानोत्तरकालभाविनो रजतज्ञानस्य बाधकत्वं स्यादिति परि- हरति पूर्वं बाध्यमित्यादिना। ननु तदपि तदुत्तरकालभाविना नेदं रजतमिति जानेन बाध्यत दवति न बाधकमिति शङ्गित्वा तथापि बाधकलत्तणस्य विद्यमानत्वाद्वाधकं च स्यादिति परिहरति तद्यत्तरेशे- त्यादिना। न केवलं पूर्वेषामेव नेदं रजतमिति जानानां रूपयज्ञानबाध्यत्वं किं तूत्तरेषामपि तदुत्तरकालमपि ददं रजतमिति ज्ञानम्य संभवादित्याह एवमुत्तरेषामपौति। फलितमाह एवं च सतौति। ब्रह्मज्ञानस्येवाबाध्यत्वं प्रपञ्जानस्य बाध्यत्वमेव स्यादित्यर्थः। चतुर्थमनूद्य निषेधात्मकत्वऽपि विरुद्धारथत्वेन बाधकत्वं तच्च रूप्यज्ञानस्याप्यस्तौति परिहरति रुपय- ज्ञानस्येत्यादिना। ननु विरुद्धार्थत्वे सति निषेधात्मकत्वं बाघकत्वे प्रयोजकमित्यापङ्म तर्हि व्यवधानात् निश्चलत्वादिति लिङ्गाभामनाच्च नायं पुरुषो न जौवतौति वा भ्रमः पूर्वप्रत्ययविरुद्धार्थत्वे सति निषेधात्मकत्वा- द्वाधक एव स्यादित्याह नायं पुरुष दूति। ... जौवतिप्रत्ययबाधोऽस्तु ततः किमित्यत आह अतश्ेति। कालभेदेन विरोधाद्विरुद्धार्थत्वविशेषणं दृष्टान्ते नास्तौति शङ्गते ननु पुंस द्वति। तत्प्रत्ययेषु च निवृत्तेषु दति विपरिणामेनानुषङ्ग: । [Page 99] पुंसो जोवने निवृत्ते तत्प्रत्ययेषु निवृत्तेषु जोवनस्थोपत्ब्धियोग्यम्यानुपलब्धौ जौवनाभावज्ञानं तन्र दृष्टान् भवतौति जीवनाजीवनयो: कालभेदेनाविरोधस्तत्रोच्यते चेत् तर्हि रूप्ा- भावज्ञानमप्यनुपलब्धिजन्यं अ्रभावज्ञानत्वात्संप्रतिपन्नाभावज्ञानवत्। अ्रतः कालभेदेनाविरोधादव्यापकं लक्षणमिति परिहरति एवमत्रापौति। तञ्नाने चासति चेत्यनुवृत्तिः। विरोधे दोषमाह अ्रन्यर्थेति। रूप्ये तञ्जाने चासति जायमानमभावज्ञानं पूर्वभावविरोधि चेत्तर्ि दृष्टान्नेपि जोवनाभावज्ञानविरोधात्पूर्वमपि जीवनं न स्यात् श्रन्येषां च विनाशिनां

इछसिद्धिविवरयाम् । [Page 99-

परर्वमद्भावो न म्यादित्यर्थः। पूर्व विरोधमभ्यपगम्य विरुद्धार्थत्वादि त्रप्रयोजक- मुक्कम्। दूदानौं विरोधोऽपि निरूपयितुं न शाक्यत दत्याह कश्ेति। दूढं रजतं नेदं रजतमिति ज्ञानयोस्खस्वविषयाबाधकत्वाद्विरोधो नाम्नौ- त्यर्थः । नन्वेकम्मिन् भावरूपधर्माणामविरोधात् तञ्ज्ानानामर्यरोध स्म्यात्। एक म्मिन्नेव पुरोवर्तिनि रूप्यस्य भावाभावयोर्विरोधात् तञ्जानयो- विरोधम्म्यादेवेति मन्वानश्चोदयति नन्वेकम्यायनेकानौति। रूप्यभावा- भावयोरिदमंश्र दृष्टिरस्ति वा न वा। अ्रस्ति चेत् एकम्मिन्नपि तयोर्दृष्टव्वैन संभवात्तञ्तानयोन विरोधः नास्ति चेत् तञ्ज्ानयोरभावादेव न विरोध दति परिहरति तन्नेति। एतंदेव विभदयतति तौ चेदिति। एवं भावा- भावयोदृष्टावृष्टौ च भावाभावज्ञानयोरविरोधमुपपाद्य जेययोरविरोधं दगयितुं पुनशशङ्गते नन्वनेकान्यपौति। नान्यत्र दृष्टमेवान्यच दृश्यतेऽनव- म्यानात्। अतः (प्रतोत्यनुसारिणी) ज्ञानद्वयानुसारेण भावाभावौ रप्यम्येष्टव्याविति परिहरति नायं दोष दृति। यच्चानेकानि भावरूपाि संभवन्तौत्युकरं तदपि प्रातौतिकमेव न यौक्रिकमित्याह भावरूपैरपौति। कुतो न न्यायत द्रत्यत आरह एकमिति। [Page 100] एकस्यानेकरूपत्वा- भावे हेतुर्भावात्मना एकरूपरपौति। संभवतितरामित्युक्ातिशये हेतुमाह टैरपयेति। भावते भेदायोगाद्वपाणमपि [?] तत्र नानेकतवं घटते। अत्न तु भावाभावतवेन वैन्नतणाद्रपभेदसंभावनाप्यस्तौत्येकस्य द्विरूपत्वं सुतरां संभवतौत्यर्थः । अ्र््न्यत्र भावाभावयोस् हादर्भ नमभ्युप ग म्या विरो घ्यय ्यधा यि दूदानों भेदाभेदवादे घटादिकं मदादेर्भिन्नं भवति नेति एकस्य भेदस्य भावाभावौ सह दृष्टावित्याह किंचेत्यादिना। ननु भेदाभेदवादिनो- ड्य्येकरूपे वस्तुनि भावाभावसहभावो नेष्ट दूति शङ्गते येन रूपेणेति। रूपद्वयद्वारकमपि भिन्नाभिन्नत्वमेकस्यैव रूपिए दवति सिंद्धो दृष्टान्त दूति परिहरति तथापौति। ननु सोऽपि रूपी नेकरूपो रूपान्तर- सङ्धावादित्याभश्माह रूपान्तरेति। रूपान्तराभ्यामपि भिन्नाभिन्नलव-

-Page 101] प्रथमाऽध्यायः । ४६३

मेकस्यैव स्थान्तवापि रूपान्तरभावे ततो भिन्नाभिन्नत्वमेकस्य स्यात् तत्परि- हाराय पुनश्च रूपान्तरमित्यनवस्थेत्यर्थः। एकं रूपमिति पाठे स्पष्टोऽर्यः। ननु भेदाभेदयोरन भावतन्न्रिषेधत्वं किंतु उभयोरपि भावधर्मत्वमेव। तम्माद्भावाभावयोस्सहभावो नदृष्ट दति चोदयति नन्वभिन्नमिति ।

भिन्नत्वमस्ति नास्ति वेति वक्तव्यम् [?]। ततश्च भावाभावावेकत् स्यातामिति मयोकं सिध्येदिति दर्भयितुं पक्षान्तरं प्रतित्तिपति तौ भेदाभेदाविति। ननु भेदाभेदधर्मयोरपि वस्तुनम्सकाशाङ्गेदाभेदौ धर्मावेव न तु भावा-

पङ्गते न भिन्नाविति। ननु भेदाभेदौ धर्मिणम्काशादभेदरहहितत्वात् ततो भिन्नौ यथा परम्परं यथा वा अन्यत दृत्यत आरह न च मिथ दूति। नञ्रर्थ- निरृपणोनानेकान्तवादं दूषयति श्रभेदशब्दे नञ्र दति। तदन्यतद्विरुदूपन्षे भेदाभेदयोः परस्परभेदो नास्तौत्युकमयुक्तं स्यादित्यभिधाय तदभावपचे मम दृष्टान्तस्सिद्ध दत्याह भेदाभावश्चेदिति। ततः किं फलितमित्या- पङ्माह एवं च सतौति। अत्र खशब्देन स्वयंशब्देन च धर्मिवस्तूच्यते । ... प्रक्ृते योजयति दूति सर्वस्थेति। तज्जाने रूप्यभावाभावज्ञाने न स्नो न चेत् स एव चेत् किमिति जानानुसारेण नेच्छसौत्यर्थः । [Page 101] भावाभावावेक जानम्यपगच्छतो भेदाभेदवादत्यागस्म्या दिति दोषमाह अथ रुपेति। तौ भावाभावावेकत्रानिच्छतस्तव तम्य भेदा- भेदाग्रहस्यासिद्ठेरित्यर्थः । एकस्यैकत्र भावाभावानभ्यपगमेपि भेदा- भेदपचस्मेक्यतौति शङ्गते न त्यजामौति। नं भेदाभेदवादाग्रहं न त्यआमि भावरूपधर्मद्वयवत्त्वात् तौ च भावाभावौ नेच्छामोत्यर्थः । तत्र हेतु: न होति। यद्चाभेदपदे नत्रो विरुद्धार्यत्वमाशद्म दूषितं तदपि व्यर्थमित्याइ नापोति। ननु भेदादन्यत्वाङ्गोकानेडप्यभेदस्याभावतं न निषिद्धूं स्यात् अरभावस्यापि भेदादन्यत्वादित्याशद्माह सन्नेवेति। भावरूप

४६४ इषससिद्धिविवरसाम् । [Page 101-

ए्वेत्यर्थः । नग्वभेदस्य भेदादन्यत्वमेव न भवतत किं तवनन्यत्वमप्यस्ति। ततक्च भेदाभेदयोर्भिन्नाभिन्नत्वे धर्मान्तरासंभवात्सू पेणव भावाभावात्मता वत्रव्येत्युक्रं मिध्यतौत्याङ्ड तदप्यसंगतमित्याह न चान्यानन्य दति। श्रयमनयोर्भेद द्ृत्येव प्रतौतेरित्यर्थः । भेदादन्य एवाभेद द्रत्यस्मिन् पक्षे भावरूपधर्मद्वयवत्तदपि [?] न सिध्यतौति परिहरति एवं तहौति। श्रभेदस्य परस्परभेदस्यष्टत्वाङ्गेदवस्तुनो- रपि भेदाभेदाङ्गोकारे भावाभावयोरे क चाम्यपगमप्रसङ्गादभेदहोनतवं वाच्यम् [?]। ततश्चाभेदह्ौनत्वाङ्गेदवस्तुनो भेदाभेदवदत्यन्तभिन्ने स्ाताम्। तथा च सति भेदवस्तुनोर्न धर्मिधर्मभावस्स्यादित्यर्थः। एवमभेदोर्ऽपि वस्तुनोऽत्यन्तभिन्नम्स्यात् श्रभेदहौनत्वाङ्भेदवत्। प्रत एवातदूर्मश्च स्ादित्याह एवमभेदम्यापौति। यत एवं धर्मद्यवत्तयापि भेदानुपपत्तिरतो भावा- भावात्मतानभ्युपगमे भेदाभेदवादहानिरिति युक्कमेवोक्कमित्याह अ्रतो नास्तोति। नन्वभेदह्हौनल्ादूर्मापेच्नया भेदानुमानं भेदभावाद्दस्वन्तर-

मतोऽन्येडपौति। मदुकं सिद्धूं भावाभावात्मत्वं सिद्धमित्यर्थः। नञ्रोऽर्थ- तयोकदोषपरिजिहौषया मतान्तरं शङते नन्वभेदेति। नत्समासत्वे भेदाभेदयोः परस्परभेदम्य दुर्वारत्वादनवस्था स्यात्। अतस्तयोः परस्पर- भेदरहितत्वात्तष्टान्तेन धर्मिणोऽपि तयोर्भेदानुमानप्राप्तातद्ूर्मत्वपरि- हाराय [?] भेदाभेदाङ्गोकारप्रमङ्गहेतुकभावाभावात्मता न सिध्यतौत्यर्थः। ननु शौकल्यादिधर्माणं भिन्नाभिन्नलेन धर्मधर्मित्वदर्शनात् तदभावे कथं भेदाभेदयोर्धर्मत्वं स्यादित्यापद्माह नाय्न्येषामिति। शुक्को घट दूति मामानाधिकरण्यस्य धर्मधर्मिभावसंबन्धालम्बनत्वात् भेदाभेदयोख्खाप्रति- भानादित्यर्थः । यस्मरात्क्वापि भेदाभेदनिबन्धनो धर्मधर्मिभावो न दृष्टस्तस्ता-

विरुष्यत दत्याह अतोऽनयोस्तेषां च धर्मत्वमपोति। कथं तर्ि भेदाभेद-

-Page 102] प्रथमोऽध्यायः। ४६५

धर्मद्यवत्तया भिन्नाभिन्नलं न तु भावाभावरूपतया। तत एकस्य भावा- भावात्मत्वदोषस्वदुक्रो न स्यादित्यर्थः। तदेतन्म्तान्तरं दूषयति तच्चायुक्त- मिति। ननु भेदाभेदधर्मकवस्वभावप्रसङ्ग द्वत्येतद्विरुद्मुच्ते धर्मिणां मिथो भेदाभेदाभ्युपगमादित्याशद्ड अ्रभ्युपगतहानप्रसङ्गो दोष दत्याह न हि मिथ दूति। धर्मिणं मिथो भेदाभेदान्युपगमेऽपि तद्गूर्मलेनाभि- मतानां भेदाभेदादोनां धर्मित्वेनाभिमतेभ्यस्काशाङ्गेदाभेदासंभवान्तेषां धर्मधर्मिभावो न स्यात् यत्र न भिन्नाभिन्नतं न तत्र धर्मधर्मिभावो यथा न धर्मेषु परस्परमिति व्याप्निदर्भनादित्यर्थः । [Page 102] विपचेऽतिप्रसङ्ग बाधकमाह अन्यथेति। भिन्ननाभिन्नत्वाभावेऽपि धर्मधर्मित्वाभ्युपगमे सर्वान् धर्मान् प्रति धर्मित्वं स्यात्म्र्वधर्माणाम्। तथा घटादिधर्माणं पटादि- धर्मत्वं स्यात् भेदाभेदराहित्याविशेषादित्यर्थः। ततोऽस्मिन् पत्ष दूति । अ्रभेदशब्दस्यानञसमासत्वपत दत्यर्थः । धर्मिणामेव परस्परं भेद दति यो भेद उकस्म तु भेद: किं धर्मो न [?] तट्वपरसादोनामेकको धर्म एवा- साधारणधर्मिनिष्ठत्वात् उत भेदस्य सप्रतियोगिकत्वाद्वूपादिभ्योऽन्य द्ृति विकल्पयति अपि चेदं भवानिति। ... तत्र तावद्दितौयं दूषयति यद्यभिन्न एवेति। यस्य यतो भेदो नास्ति तम्य ततोऽभेदस्तत्सवरूपत्वं च स्यात् -

यथकस्य धर्मस्य। स्वतो भेदहौनस्य स्वतोऽभिन्रतं स्वस्रूपतं चेतिव्याप्रि- दर्शनादेकधर्मव्यतिरिक्रास्सर्वे पदार्थास्ततो भेददौनास्तदात्मकारसरित्यशः । श्राद्यं दूषयति तथति। भेदस् खापेच्या भेदवदभेदश्व नासतत्या - पत्ते तत्सरूपात् भेदलचणाधर्मसरूपात् न किंचिदतिरि्यत द्ृत्युक्म्। तच को हेतुरित्यत श्ह ततो भेदाभेंदेति। यथा तत्स्रूण्स भेद- लक्षणधर्मस्वरूपस्य ततो भेदाभेदहौनलान्तत्वरूपत्वं तद्ददन्यस्यापि सर्वस्थ तम्वक्षणत्वान्ततो भेदाभेद्होनलान्तत्सरूपतवं सिध्यति। ततस्तत्खरूपान् किंचिदतिरच्यत इत्यर्थः। आद्यपचे भेदाभेदशैनलादिति हेतुमाचमेव 59

8६६ इर्षासङ्िविवरयाम् । [Page 102-

विभिष्यते फलं पुनः पत्तदयेऽप्यविशिष्टमद्देतवादापत्तिलन्षणमित्याह श्रत उभयोरिति। विजातौयानामेकत्वमयुकमित्याणद्तोकं एकरूपमिति। एकधर्मातिरित्रधर्मान्तराभावम्योपपादितलेन एकरूपत्वाद्वैजात्यं नास्ौ- त्यर्थः। नन्वेवंविधमपि तत् स्तो भिन्नाभिन्नं ततो नाद्वतवादापत्तिरित्या - शङ्माह तदपि यदौति। एकर पस्य तस्य रपान्तराभावात्सूपेणव भिन्ना- भिन्न्नत्वं स्यादित्यर्थः । ननु पत्तान्तराणमप्यनुपपन्नत्वात्तत कथमतिशय- वाचौष्ठन्प्रयोग दूत्याह ननु पत्तान्तरेऽपौति। नन्वभेदस्य भेदाभावलेन भाव-

6. रिति शङ्गते अथोच्येतेति। यद्यप्यभेदम्याभावतवेनाभेदानवम्था नास्ति तथापि भेदस्य भावरपधर्मत्वात् भेदे भेदाभेदे चानवस्थाप्राप्तिः श्रभेदे च वस्तुमाच्र- त्वेनेकम्य प्राप्नर्धर्मधर्म्यादिभावानुपपत्तिरस्त्येवेति परिहरति तथापौति। आदिशब्देन भेदत्वप्रतियोग्यपेक्षत्वाद्यनुपर्पा्त्तस्ंग्ट ह्यते। पक्षान्तरेव्वयय-

ग्रस्तत्वात्पक्षस्येति परिहरति सत्यमत एवेति। [Page 103] एतदेव स्पष्टयति श्रभेदशब्दस्येत्यादिना। अरवयवशत्तवार्थप्रतिपादकत्वमंभवे समु- र्् ढित्वकन्पन- मित्यर्थः । अ्र्र्रभेदो नाम भेदहौनतामावं प्रतोयते। तस्य भावरूपधर्मत्व- कन्पनं प्रतौतिविरुद्धम्। तस्य वस्वन्तरापेक्षत्वमपि प्रतौतिविरुद्धूम्। न हि घटपटयोरभेद: प्रकाशते। सत्त्वप्रमेयत्वादिना तवभेदप्रकाशः प्ान्तर- साधारणः। तथा वस्तुनम्तद्ूर्माणं च स्वरूपापेक्षया चात्यन्ताभेदो न भवतौति प्रतौतिविरुद्धम् [?]। तथा वस्तुनो भेदेनाभेदेन च यन्नास्ति तन्निरात्मकमिति व्याप्निविरुद्धं धर्माणामस्तित्वाभिधानम्। खतेन परकौय- त्वेन च व्यवस्थितानामपि केषांचिद्ूर्माणं भेदाभेदह्ौनतया सर्वसाधार एलवेन संकरप्रसङ्गश्चेत्यर्थः। पूर्व पत्तान्तरे ऽप्यनुपपत्तिसाम्यमङ्गौकृत्योक्रम्। ददानौं नाच्र प्रतिबन्दिगहस्यावसरो मम तत्माधनस्य तव वा तहूषएस्याप्रस्तुत-

-Page 104] प्रथमोऽध्यायः । ४६०

त्वादित्याह न चान्रेति। अ्रतस्तत्सिद्धं रूप्यस्य भावाभावत्वं सिद्धमित्यर्थः। प्रासङ्गिकं परिसमाप्य प्रक्ृतं मध्ये निगमयति प्रमेयाविच्क्ेदं दर्भयितुं तस्मादिति। तन्निषेधेन रूपनिषेधेनेत्यर्थः। रप्यस्य भेदाद्वेलक्षयं शङ्गते अथोच्येतेति। तद्विरोधित्वात् निषेधन्य स्वयमपहाररूपत्वादिति भावः । भवेदिदं वैलक्षण्यं यदि रूप्यमिथ्यात्वं सिद्धूं भवेत्। तदसिद्ध चक्र- कापत्तेरिति परिहरति कुतस्तर्होत्यादिना। .. अ्रभेदज्ञानं भेदम्य निषेधकमेव न भवत्यधर्मजानवद्गूर्मस्येत्याशद्माह भेदाभेदज्ञाने अपोति। [Page 104] ननु भेदाभेदज्ञानयोर्निषेध्यनिषेधविषयत्वमन्तरेण विरुद्धू- भावरूपविषयत्वे कथमेकत्रासंभवस्तयोरित्याशद्माह तथाहौति। तन्न ययोरेव धर्मिप्रतियोगिनोर्भेदज्ञानं तयोगेव किमभेदज्ञानमुतान्यच। आद्येऽभेदज्ञानतेनाभिमतम्यापि ममानधर्मिप्रतियोगिविषयतवेन संप्रतिपन्न- भेदजानवद्गेदगोचरत्वादत्यन्तभेदवादस्म्यादित्यर्थः। श्रभेदज्ञानमपि भाव- प्रमेयं भवेच्चेदित्यन्वयः। ... एवमाद्यविकन्पेऽत्यन्तभेदम्म्यादित्युक्तम् । दूदानौं द्वितौयमुत्थापयति भेदाभेदज्ञानयोरपौति। अ्रतापि भिन्नयो- रभेदज्ञानं नास्तौति भेदाभेदवाढहानिरिति परिहरति तर्हि न भिन्न- स्येति। उत्रमेव विवृणोति भिन्नं ह्यपेत्चेत्यादिना। अ्न्यर्थति। स्वापेक्षया

सतोत्यर्थः । एवं च सतौति। भेदज्ञानं भिन्ने भवतति स्वरूपे चाभेदज्ञानं भवतौत्युक्तविषय विभागेऽवभ्याभ्युपगन्तव्ये मतौत्यर्थः। यतः प्रकारान्तरेण भेदाभेदवादो न निर्वहृत्यतो भेदबाधकत्वमभेदज्ञानस्था-

तेत्यर्थः । पुनर्भेदाद्विलनणं शङ्गते न भेदो बाध्य दूति। ... ननु भेद- स्यानेकपुरुषदृश्यत्वमस्ति रूप्यस्य तु न तथा। तस्पादस्ति विशेष दूत्याभक्क बो[बा?] ध्यत्वसामान्यान्नवमित्यभिप्रायेणाह किं बडनेति। प्रपञ्जस्येति। भेदस्येत्यर्थः । दतश्च सत्ख्यातिवादिना रूप्यस्य मिथ्यात्वाद्वाध्यत्वं वक्र न

[Page 104-

पक्यत दति वच्यन् मिथ्यातं तावत्पृ्कति [?] किंचेति। [Page 105] प्रमाणहौनतं मिथ्यात्वमिति नेत्याह नापोति। शङ्गते ज्ञानं तस्ेति । निरम्यति ननु ज्ञानमेवेति। चक्षुरादिषु प्रमाणत्वोक्ति: प्रमाएसाधन- त्वाभिप्रायणेति भावः। उक्राङ्गोकारेण विभेषं शङगते सत्यमिति। ज्ञानं चेत् प्रमाणमेवेत्युपपादयितुमयथार्थत्वं विकन्पयति किमिदमिति। विद्य- मानशडक्रित्वलक्षणप्रकारस्याग्टह्ौतत्वात् ज्ञानम्यार्थापेक्षया न्यनतं श्रविद्य- मानरजतत्वप्रकारस्य ग्टहौतत्वादाधिक्ा मित्यर्थः। तत्राद्यं निरस्यति यदि न्यूनतेति। सर्वेषामपि ज्ञानानां जेयगतपरिमाणदिसर्वप्रकार विभिष्टतेन विषयाग्रहादयथार्थत्वं स्यादित्यर्थः । द्वितौयं दूषयति त्रथाधिक्यमिति । अ्रविद्यमानरूप्यत्वग्रहणत् ज्ञानस्यार्थशून्यत्वं प्राप्तम्। तच्चानिष्टं निरा- लम्बनवादनिषेधादित्यर्थः । भ्रमसंपादनाकारतया [?] श्रंशे निरालम्बनत्व- मिष्टमिति चेत्तवाह प्रयुक्रं चेति। युत्न्यपेतत्वाभावमेव प्रतिपादयति जायते- र्थ द्त्यादिना। ननु शुक्कौ रूप्याभावेऽपपि रूप्यज्ञानं प्रत्यचं तत्कथमपनह्यत दत्याशङ्माह प्रत्यक्तमपौति। .. प्रत्यक्षमपि प्रत्यनं ज्ञानमिति पक्षे- डपौत्यर्थः । यस्य तु फललिङ्गानुमेयं ज्ञानं भाटटस्य तेन तया सुतरा- मिदं वक्रं न पाक्यत दत्याह अनुमेयं तिति। अर्थाश्रयं हि प्राकय्यं प्रमातव्यापाररूपज्ञानानुमाने लिङ्गं भाटृस्य। अर्थाभावे च तदव- च्छित्नफलाभावादनुमानासंभवादर्थशून्यज्ञानमनुमातुं न पक्यमित्यर्थः । भ्रथानुमाना दिव्वर्थाभावेऽपि तत्मंविद्दर्भनान्नार्थसमवायि फलं किं ल्ात्मा- श्रयमित्याशङ्माह संविद्पौति। ... अ्रतः प्रमाणशून्यत्वं नाम मिथ्यात्वं नास्ति रूप्यस्येत्याह अतो ज्ञानमस्ति चेदिति। एवं तावत््रमाणशून्यत्वं नाम मिथ्यात्वं रूप्यस्य न संभवतौत्युपपाद्य यदुक्कमसत्त्वं मिथ्यातं न भवतौति तद्विवणोति नेदं रूप्यमस्तौति चेदित्यादिना। .. [Page 106] एवं तावदाद्यज्ञानपर्यालोचनया रूप्यस्य मिथ्याते प्रसञ्जिते [?] द्वितौय- ज्ञानबलेन पङ्गते ननु नेदं रजतमित्यादिचेदित्यन्तेन। मनु रूपयं शुत्यात्मना

-Page 108] प्रथमोऽध्यायः । ४ ६६

नास्ोति यदि निश्चितं तर्हि तदात्मना रूप्यज्ञानमपि नास्तयेव सार्थत्ा- ज्वानस्येत्यापद्माह तथापि दूदं रजतमिति। अस्याभावेऽपौति। रुप्यस्य श्उत्त्यात्मत्वाभावेऽयोत्यर्थः। तर्हि ज्ञानद्वयानुरोधेन तस्य रुप्यस्य सदसदा- त्मत्वमेव स्यादिति परिहरति अस्तु तहीति। गत्यन्तराभावः कुत द्ृत्यत आह उभयोरपि ज्ञानयोरिति। ज्ञानत्वादर्थशून्यत्वायोगाव्ना्ति गत्य- न्तरमित्यर्थः। पूर्वं शुत्रिरुप्यैक्यस्य प्रतिपन्नत्वादसत्त्वमनुपपस्त्मित्युक्कम्।

रजतमभावादित्याद्यनुभविद्धू रजतमिथ्यात्वादिकं तव न मिष्यतीत्याह र्यांि नामेति। तस्य ऐक्यस्येत्यर्थः । ननु शुत्तकिरुप्यैक्यम्याभावान्मिय्या - त्वादप्रमाणत्वाच्च तद्गतान्येवाभावादोनि रूप्येऽपपचाराद्वहियन्ते न तु तस्य तानि सन्येवेत्यापङ्म तर्हि शुक्रावि तद्वहारापत्ति: तस्या ऋपि रूपयवदसदैक्यप्रतियोगित्वा विभषादिति परिहरति अ्रथेत्यादिना। ननु तादात्यबो[बा? घदपि शुत्रस्तत्त्वान्नमिथ्यात्ाद्युपचार द्ृत्यापद्घाह सत्त्त्वं चष्टमिति। पुनर्विशेषमाशङ्म बाधोत्तरं स्वावच्केदकदेश शुक्रौदमंशस्येव रूप्यांपस्यापि प्रत्यक्षेण प्रतोति्पमानेति परिहरति शु्कः प्रत्यक्षेणापौ- त्यादिना। देशान्तरे दृष्ट रूप्यान्तरमित्याशद्माह अ्न्यथा तस्येति। अ्रन्यथा अबाध्रूप्या स्वादिति। देशान्तरे शुक्रे रुप्यात्मकतया दृष्टतेन सत्त्चान्नेदं रजतमिति तम्या रूप्यतादात्यं न बाध्यं स्यादित्यर्थः । रुप्यमपि तथेति। शुद्धूं दृष्टमित्यर्थः। . [Page 107] प्रवें तादात्यस्

तदपि नासतीत्याह नापि तयोरक्यमित्यादिना। ... उक्कदोषं परि- हरन ऐक्यस्यैव बाध्यत्वमुपपाद्यति पूर्ववादी नन्वैक्मित्यादिना। ... [Page 108] अरन्यथेति। ऐक्यज्ञानाक्रानने विषये जातं भेदज्ञानं यदि तद्िरोधि तद्वाधकं च स्यात्तदा उत्तरकाले तत्रैव जातमिदं रूप्यमिति ज्ञानं बाधकं स्यादित्यर्थः । आ्राश्र्रयह्ौनोऽयं प्रसक्गाभास दत्याह नन्विति।

890 इषसिद्धिविवरगम्। [Page 108-

शत्निरुप्ययोरेवेकं मया जायत दूति ज्ञानाभावान्न्न पूर्वसिद्धभेदनिश्चय- बाधकत्वमित्यर्थः । एवं वदतो यदि भेदाभेदज्ञानयोर्विरोधोऽभिमत- म्त्व्यैक्य निश्चयवतोऽपोद रुप्याद्भिन्नमिति ज्ञानं नस्वादिति परिहरति तहि ऐक्ेति। .. विपने भिन्न्नाभिन्नं वस्तु न स्यादिति बाधकमाह अन्यथति। एवं द्वितौयविकन्पस्य द्विधा विकन्पेन निरासं कृत्वा आध्मनूद्य निरस्यात अथ ज्ञाते भेद दूति। घटः पटो न भवतौत्यादिज्ञानानां बाधकत्वप्रसङ्गपरिहारं पङ्गते दूतरेतरभावज्ञाने जाते दूति। तर्हि किमितरेतरात्मकभावज्ञानगोचर एवाभावज्ञानं किं वा त्रन्यत। तत्रान्यं प्रत्याह कथमिति। तम्य भावज्ञानम्यागोचरे वर्तितुं शौलमस्थेति तद- गोचरवर्ति। कथमपहरेत् न कथंचित् परस्परवार्तानभिज्ञव्वाद्वटपटज्ञानव- दित्यर्थः । आ्राद्यं दूषयत यदौति। अ्रभावज्ञानत्वान्न तेन परर्वस्य दार्ढ्- मित्यापङ्माह भावार्थतवे चेति। नन्वेकगोचरतं न घटते चेन्मा घटौष्ट भिन्नगोचरमभावज्ञानमेव भावज्ञानबाधकमस्वित्यापाङ्म अभावज्ञानता- त्मंप्रतिपन्नाभावज्ञानवन्न बाधकमित्याह भिन्नगोचरं चेति। [Page 109] दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोवैलनएं शङ्गते नन्विति। भावज्ञानविषयावच्केदक-

तज्रव बोधकत्वेन विरुद्धूत्वाद्वाधकत्वमित्यर्थः । एवं वैलक्षणयऽपि विवनितांशे साम्यमाचनाण: परिहरति तथापौति तद्वदेव प्राप्तानुपलब्धावभाव- ज्ञानमिवेत्यर्थः । पुनरपि विकल्पयति अपि चेति। शुक्रेरेव सान्ादूप्य- भावो विरुद्धू द्ृत्यभिप्रायेणद्यविकन्पः । [ददं रजतं?] नेदं रजतमिति च ज्ञानद्वयानुसारेण द्वितौयविकनप दूति द्रष्टव्यम्। ... ननु भिन्नत्वेऽपि रूपरसयोरिवान्योन्यभावो न संभवतौत्यापद्म सत्यं स मया नोपपाद्ते किंतु लदङ्गोकारमुपजीव्योच्यत दत्याह प्रतो यदौति। अ्रभिन्न्न धर्मि- प्रतियोगिभावहौन द्रत्यर्थः। ... नन्वितरस्ेतरभाव दवति विभिष्टप्रत्ययस्थ

-Page 111] प्रथमोऽ्ध्यायः ।

विशेषणभेदज्ञानसापेक्षतं चेत् तर्ह्ोदंरूप्ययोरपि भेदः प्रतोत दति शङ्गते दूदं रूप्यांशयोरपौति। .. अंशिनिषेधे दोषान्तरमाह यदि नामेति।

ननु शुत्रिरुप्ययोः कल्पनयैव तदंशत्वं न परमार्थत दूति नांशिनिषेधेऽपि निषेध दवत्यापद्माह शत्िरूप्ययोरिति। उक्तदोषपरिहाराय विशेषं शङ्गते शत्रिरुष्ययोरिति। यद्यंभौ नाम अंदयममुदायात्मकस्स्यात्तदा तन्निरिषेधे तदंशयोरपि निषधस्स्यात्। न तु तथा। किंतु शुत्रिरुप्याभ्यामितरेतर- भूताभ्यामारब्धोऽन्य एव। म च नेदं रूपमितौतरेतरभावनिषेधेन निषेध्यस्तन्तुसंयोगविगमेनेव पटः। ततोऽशौ नास्तौति निषेधाभावो न दोष दत्यर्थः । [Page 110] तद्धानेऽपि शर्ंंिभानेऽपौत्यर्थः। यदि दूतरेतरभावनिषेधो बाधस्स्यात्तदा एतच्चोदं परिशद्ध म्यात्। स च न भेदज्ञानेऽज्ञाने च तादात्यम्यानुपपत्तेर्निषेध दत्याह न उक्रोत्तरत्वादिति। भेदजानपूर्वकमन्योन्याभावज्ञानं बाधकमित्याम्मन् पन्े दोषान्तरमाह अपपि चेत्यादिना। .. अभ्यपगम्य भेदज्ञानं बाधासंभवोऽभ्यधायि । तर्दप निरुप्यमाण न संभवतौत्याह कथं चेकतेनेत्यादिना। अ्र्पस्तु प्रतियोग्यपेक्षा किं तत द्त्याह अन्यश्चेति। धर्मिणम्सकाशादन्यत्वा- भावे प्रतियोगिनोऽपि धर्मित्वप्रसङ्गादिति भावः। नन्वन्य एव प्रति- योगौत्येतत्सत्यं किं तज्ातो भेढो यम्य स दृदमंशो रूप्यस्य भेदज्ञाने प्रतियोगो भविष्यतौत्याशद्काह न चाज्ञातभेद दूति। ... ननु येन केनापि प्रकारेण बाधकज्ञानमस्माकं सिषाधयिषितं तत् प्रतियोगि- ज्ञानम्य बाधकत्वेऽपि से्यतौत्याशङ्गते त्ह्ौति। [Page 111] प्रत्न धर्मित्वमेव न प्रतियोगित्वमन्यस्य प्रतियोगित्वादन्यस्मिन्न प्रतियोगित्व- मेव न तु धर्मित्वं ततोऽन्यस्यान्यधर्मित्वादिति [?] धर्मित्वप्रतियोगित्व- ज्ञानाय भेदापेक्षत्वादनवम्था स्यादिति परिहरति न स्वादिति। ददानौं दवतवादिनामभिनिवेभमाशक्क विभेषतः प्रक्वते भेदज्ञानासंभवमाह प्रत्यन्ने-

४७२ इट्ट सिडिविवरयम्। [Page 111-

शोवेत्यादिना। अन्यच भेदस्य प्रत्यन्त्वेऽपि प्रक्वते न भेद: प्रत्यन्तः प्रत्यक्ता-

भयधर्मत्वादुभयाप्रत्यत्षत्व भवेदप्रत्यत्तत्वम्। भैदस्तु प्रतिपदार्थमसाधारण:। ततस्संयोगविलत्तणारूपत्वाद्भेदस्य अ्रन्यतरप्रत्यत्तत्वेऽपि प्रत्यक्तत्वं स्ादित्या- पाख्माह तन यदौति। एकधर्मत्वमनेकधर्मत्वं चेत्येतदप्रयोजकं धर्म्यप्रत्यन्तत्वे तद्ूर्मतया न भेद: प्रत्यक्ष दृत्यर्थः। .. नन्वपुनरुक्रानेकशब्दवाच्यत्वा- त्रोलपौतादिवङ्भेदोऽनुमोयते तद्वाच्यत्वानुपपत्या वा कल्थत दृत्यापाक्क

नापौति। पुनर्भेदादिज्ञानमभ्युपगम्य तस्याबाधकत्वमाह कथं चेत्यादिना। भेदादिज्ञानं किं साक्षाङ्गमं नाशयति उत कारणनिवृत्या किं वा विषया- भावबोधनेन। न तावदाद्यौ पन्तौ भ्रमस्य तत्कारणस्य च आ्रत्मादेस्तव वस्तुत्वात् जानस्य च वस्तुनिवर्तकत्वासंभवादित्यर्थः। ननु भेदज्ञानस्य सप्रमेयबोधकत्वेनैव जातत्वात् न भ्रमनिवर्तकत्वं यद्यपि भवति तथा- प्यभावज्ञानस्य प्रसक्तप्रतिषेधरूपलेन भ्रमविरोधित्वाङ्भवेन्निवर्तकत्वं विरोधि- संनिपाते वस्तुनिवृत्तरपि लोके दर्शनादित्याशद्काह यदि भेदज्ञानादिति। प्रमेयद्वारकविरोधित्वस्य स्वप्रमेयबोधकत्वस्य च द्योरपि समानतवेन अ्ररभाव- जानस्य ततो वैषम्याभावादित्यर्थः । ननु वस्तुबोधकस्यापि ज्ञानस्य नान्त- रोयकमज्ाननिवर्तकत्वं चेदिष्टं तर्ह्ैक्ं तञ्द्ानं चान्योन्याभावाज्ञानमेवा- स्विति न वाच्यमित्याह न चाज्ञानमिति। ऐक्तञ्ज्ानयोरन्योन्याभावा- ज्ञानत्वस्थाप्रसिद्धत्वात् त्वयानिष्ठत्वाच्चेत्यर्थः। न केवलमज्ञानत्वानङ्गौकार एव विपरौतवस्तुत्वाङ्गीकारोऽप्यस्ौत्याह वस्तु चेति। ततौयं विकल्पमनूद्य दूषयति ऐक्यस्याभावमिति। प्रामाणिकस्येवाभावः प्रमाणग्राह्य दूष्यते। ततश्शडकिरुप्ययोरैक्मपि कचिदस्तु स्यादित्यर्थः। किं चैक्याभावोऽपि त्वया निरूपयितुं न शक्य दत्याह कक्चेति। असदेव ह्वैक्ं त्वयेष्यते न चासत्संबन्ध्यभावान्तरं प्रमाएभूमौ दृश्यत दत्यर्थः । ननु मा भूदर्था-

-Page 113] प्रथमोऽध्यायः । ४७३

न्तरमैक्वं सवयं नास्तिखरूपमिति शङ्गते ऐक्यमेवेति। तत्र यस्थ स्वयं- नास्तित्वं तम्य किमैक्ं रूपं किं वा नास्तितवमात्रमैक्यस्थ स्वरूपमिति विकल्पयति कोरऽर्थ दृति [Page 112] ब्राद्यं निरस्यति न तावदिति। अ्रभावस्य भावान्तरं रूपं न तु प्रतियोगिभूतो भाव एवेति हि भवतो राद्टान्तः। तस्पादैक्याभावस्य ऐक्मेव रूपं न भवतौत्यर्थः । द्वितीयं निरस्यति नाप्यैक्यमिति। ऐक्यस्य अभावो रूपं न भवति दूदं रजतमिति विधिरू पज्ञान विषयत्वा न्निषधरपज्ञानाविषयत्वाच्चेत्यर्थः।.दूतखैक्याभाव- बोधनेनाभावज्ञानस्य ऐक्ज्ञानबाधकत्वं न संभाव्यत दत्याह यदि चैक्यमेवेति। ऐक्यस्याभावस्वरूपत्वे शभावस्यक्यस्वरूपत्वे चाभावज्ञानमय्येक्ा- ज्ञानविषयमेव विषयोकरोति ऐक्यम्याभावत्वात् ततस्तेनाप्यक्ज्ञानं स्थिरं भवति न तु बाध्यत दूत्यर्थः । तदेव ऐक्यमेवेत्यर्थः । यथाज्ञातं पूर्व यथा जातं तथवेत्यर्थः। पूर्वं विधिमुखेन अरस्तौति बोध्यत दूति बाधकत्वं स्यादिति शङ्गते तदन्यथेति। तच् किमस्तित्ववन्नास्तित्वमैक्ास्य रूपान्तर- त्वेन बोध्यमुतैक्ादन्यत्वेनेति विकल्प् दूषयति किं तस्ैवेति। ऐकलच्ण- रूपिण्यसति तद्रपं तदवच्किरिन्नं वा अ्रन्यद्वोधयितुमशक्यम्। तस्मादेक्ास्तित्व- रूपस्य न काचित्क्षतिरित्यर्थः । अ्रन्यबोधनपच्ेऽधिकमाह तस्य चेति । अ्भावज्ञानेनैक्ादन्यस्थैव बोध्यत्वादेक्ास्य अरभावज्ञानाविषयत्वं सिद्धूम् । तस्मादेक्ास्य सत्त्वमेव स्यादित्यर्थः। नन्विदंरूप्यांशायोरेक्ं हद्टादौ सिद्धूमेव। तस्य शुक्किसंबन्धो निषिध्यत दति पङ्गते सत्त्वेपौति। [Page 113] निरस्यति सोऽपौति। सोऽपपि संबन्धः पुरोवर्तितया जञातो न वा। न चेत् अप्राप्तनिषेधकत्वान्नौलं न पौतमितिवद्वाधो न स्थात् ज्ञातस्चेत सब्नेव स्यादित्यर्थः । प्रक्तं मंत्िप्योपसंहरति तस्मादिति। अ्रभाव - ज्ञानं भ्रान्तिनिटृत्तौ यथा नोपयोगि तथा भेदज्ञानमपि नोपयोगोत्याह तर्थेत। उक्रमर्थमाप्नोत्तया ट्रढयन् संग्टज्जाति तदुक्रमिति। ... यस्मा- ड्रूप्यस्य तत्तादात्यस्यान्यस्य वा कस्यचिद्वाव्यत्ं निरूपयितुं न पक्यते

इष्सिद्धिविवरगम् । [Page 113-

तम्मादित्युपसंहरति तस्मादिति। अ्रन्यथास्वातिपत्तोक्रं दोषमात्मख्याति- पच्तेऽप्यतिदिशति तथेति। आत्मस्यातिवादिनोऽपि न काचिङ्गान्तिस्स्यात् मर्वमेव वा ज्ञानं भ्रान्तिस्मादित्यर्थः। तत्पनेऽधिकमाह बुद्याकार दति। यस्या बुद्धे: रूप्यमाकारस्स किं तयैव बुद्या सिध्यति किं वा बद्मन्नरेण। नाद्य एकम्या: कर्मकर्तत्वविरोधादित्युका न द्वितौय दत्याह बुद्धश्चेति। बुद्यन्तराविषयत्वे हेतुमाह समत्वादिति। ... यद्युक्कदोषभौत्या म्वप्रकाशत्वं म्वौकरोषि तचाह स्वयमिति। बुद्मन्तरस्य स्वस्य चाविषयत्वा- हुद्गेन रूप्याकारत्वसिद्धिरित्यर्थः । ननु स्वपरानधौनप्रकाशत्वं स्वप्रकाशत्वं न भवतत किंतु स्ववेद्यत्वम्। अ्रतो रूप्याकारसिद्धिरित्याशद्द तदापि मा बुद्धिर्मदाकारो रूपयं बहर्वद्भातौति किं स्वोदय एव जानौयात्किं वा कालान्तरे। प्रथमं प्रत्याह सेव चेद्दुद्िरिति। रूथमिदमिति हि जाला पुरोवर्तिनि प्रवर्तते न तु बहिरिव भातौति ज्ञानादित्यर्थः । द्वितौयं निराचष्टे न च सान्यदेति। सवसंवेद्यत्वं म्वप्रकाशत्वलक्तणमङ्गौकत्य दूषणमभाणि। तदप्यसंभवग्रस्तमित्याह न च सा म्वात्मानमिति। स्वस्य स्वम्कन्धाधिरोह्तकन्पाया वृत्तेर संभवात्म्वात्मानं् बाह्मिव गल्मति वुद्मनुल्नेखाच्च न स्वसंवेद्यत्वमित्यर्थः । यद्वा। म्वात्मानं चेत्खयं ग्टह्ौ- यात्मंविदाकारमिव रजताकारमपि बाह्यतया न गहौयादिति स्ववेद्यत्वे दोषमाह न च सा स्ात्म्मानमिति। स्ववेद्यत्वं न घटते चेत्तर्ि गत्य- न्तराभावात्परवैद्यत्वमस्तवत्यपि न वार्च्यमत्याह न चान्या तामिति। यद्वा। बाह्यत्वस्य बुद्यन्तरेण ग्रहणमस्तवत्याप्रङ्माह न चान्या तामिति! वन्मते बुद्धेरन्या विषयत्वात् तवापसिद्धान्तस्स्ादित्यर्थः । अ्रन्या- विषयत्वे हेतवन्तरमाह क्षषिकत्वादेश्वेति। .. [Page 114] ननु तर्हि यथात्माविद्याजं रुपयं तव भात्मनैव प्रकाश्यं तथा बुद्यविद्याजं रूप्यं बुड्धिबल्ना त्सेक्यतौत्याशद्दाह न चाविद्येति। चषिकाया बुद्धेरनाद्यविद्या- श्रयत्वायोगादित्यर्थः । ननु बुद्धिधर्मो नोभयधर्मो नान्तरालधर्म: न च

-Page 115] प्रथमोऽ्ध्यायः ।

नास्तौत्यर्थ: [?]। पञ्चमाकारा अ्विद्यास्ौति शङ्गते त्रस्ति चेदिति। तथाप्य- निर्वाच्या सा नेष्टा अस्न्मतापातात्। अतस्सती चेन्निरुपणसहत्वं वाच्यम्। ततश्च बुद्धेस्पकाशान्तस्या अन्यत्वमनन्यत्वं वा। अ्रनन्यत्वे बुद्धिस्वरूपवद्विषयत्वं न स्यात् अन्यत्वेऽपि तम्याम्मवेद्यत्वे तथा बुद्धिविषयत्वं न म्यादिति परिहरति तथापौत्यादिना। ... यम्या बुद्धे: रूप्यमाकारस्तयेव बुद्या बुद्न्तरेश वा तन्न सिध्यतीति भमासिद्धिरुक्रा। तत्र स्वसंवेद्यलवेन भ्रमसिद्धिं शङ्गते अरथ बुद्धेरिति। स्वसंवेद्यं तावद्वौद्स्य बुद्धिरुपम्। दूदानौं रूपं तद्वहिद्वं च यङ्गान्तं तदपि म्वसंवेद चेत्किं तदेव बुद्धे रुपं कि वान्यदर्प्स्त। प्रथमे सर्वैव बुद्धिर्मिथ्या स्यादिति बाधकाभावः चरमे तु सर्वैव बुद्धिर मिथ्यैवेति बाध्याभाव दति परिहरति किं तदेवेत्यादिना। दूतस्व स्वसंवेद्यत्वपत्तोऽनुपपत्र दत्याह मिथ्यारूपमपौत्यादिना। कुत द्वत्यत श्राह तथव ख्यातेरिति। रूपयमिदमिति चामिथ्याप्रकारेणव भाममानत्वा- दित्यर्थः । अर्रथापि बाधख्यानान्मिथ्यातवं स्यादित्यत श्र्राह न ह्ि यत्सय- मिति। स्वयंवेद्येऽन्यथात्वग्राहकप्रमाणप्रटत्तेर्बाध्यित्वस्यातिर्न म्यादित्यर्थः ।

बाधकभावनिश्चयो न स्यादित्यर्थः । यद्वा। वेदितुम्तम्य रूप्यवेद्यत्वा- योगादित्यर्थः । यद्येतद्दोषभौत्या रृष्म्यान्ययात्वं बुद्धिवेद्यमिष्यते तवाह वेद्यत्वे चेति। अ्न्यथात्वस्य बुद्धिवेद्यत्वे रुप्यम्याष्यन्यवेद्यत्वप्रसङ्गात्खसंवे्द्यता हानिरित्यर्थः । उक्रनौत्या रूपं तद्वहिष्ठत्वं च स्वसंबेद्य न घटते चत्तर्- स्वसंवेद्यं भवत्वित्याशङ्काह श्रस्वसंवेद्यत्वे चेति। .[Page 115] बुद्धस्स्प्रकाशकरूपत्वसिद्ठानुपपत्या बाह्योरऽर्थो वत्रव्य दृत्युपपाद् ददानौं नौला देर्ग्राह्यत्वसिद्यनुपपत्त्यापि बाह्योर्ऽर्थो वत्रव्य दत्याह यम्याश्ेत्यादिना। .पूरवं न बुद्धिरूपं रूपं बहिर्भाति किंतु बहिष्ठमेवेत्यात्मस्ाति- निरासाय खप्रकाशत्वावष्टम्भेन बाह्यार्थ: प्रसाधितः सांप्रतं रवप्रकाश- त्वावष्टम्भेनेव जन्मादिकमपि प्रतिषेधति नलिकबुद्यभिन्नरूपं स्ातौत्यात्म-

8७६ इछसिद्धिविवरयम्। [Page 115-

स्ातिनिरासायेव स्वयंप्रभत्वे चेत्यादिना। ऋ्रशठद्यादयसुखद्:खादय दूत्यर्थः। ... अ्रख्यातिमते भ्रमबाधासंभवमाह तथेति। ... [Page 116] पूर्वं प्राभाकरमतानुसारेलभावाभावमभ्यपगम्योक्रम्। ददानौं सोऽ- प्यशक्य दत्याह न चास्ातिर्नास्तौति। ख्यातिवत्परसिद्धूत्वान्नास्तौति प्रतिषेधानुपपत्तेश्वेत्यर्थः। किंच सर्वस््ात्यभावाभावे सर्वजत्वप्रसङ्ग:। प्रमाणनां चाज्ञातज्ञापकत्वात् भ्रज्ञानाभावे वैयथ्ं स्यादित्याह अ्रस्वात्य- भावे चेति। .. शृन्यवादिनोऽपि भ्रान्तिबाधकव्यवस्था न सिध्यतौत्याह तरथेति। आद्यजानात् यद्यपसत्त्वं न सिध्यति तथापि द्वितौयज्ञानात्मिध्यतौ- त्याह तस्यामत्त्वमिति। तत्र सिद्धान्ती विकल्पयति तस्यासत्वं नामेति।

न्तरमुत सद्ूपरूप्यप्रतियोगिकत्वात्ततोऽन्यदित्यर्थः । पक्तत्रयेऽपि पूर्वप्राप्रस्य सद्ठूपत्वस्य न क्षतिरित्याह तरिधापौति। तथा ततोऽन्यदपोति। कृप्या- दन्यदप्यसत्त्वं तस्मिन् सत्येव भवेत्प्रामािकमिति न पूर्वसिद्धम्य काचि- ्क्षतिरित्यर्थः। यदुक्रं रूपान्तरमपि तस्मिन् सत्येव भवतौति तदा- निप्य समाधन्ते एकस्य द्वे रूपे दत्यादिना। यतो रूपवत्यविद्यमाने रूपस्य सत्ता बोधनं वा न घटते ततम्मत् पूर्वप्रतिपन्रं सिद्धूम्। तस्य भावकाले यद्यसद्ूपं न भवेत्तर्हि कदाचिदपि न भवेदित्यर्थः । [Page 117] किमिति कदाचिदपि न भवति तस्य श्रभावकाले स्यादित्यत ाह पभाव दति। तस्य रूपिलोडभावे रूपाभावादन्यथा ख्वातन्त्र्या- पातादित्यर्थः। विरोधेऽप्यसत्त्वस्याभाव उक्रः। सांप्रतं विरोध एव नास्तोत्याह कच्च विरोध दूति। बाधकमपि तदेव दृढौकुर्यादित्याद्य- पत्तमात्तिपति ननु तदेवेति। ननु बाधकेनापि तदेव चेद्वोष्यते कथं न दृढौकुर्यादित्यत शाह किंतिवति। यदि बाधकेनाप्यस्ति रूपमित्येव बोध्येत तदा सद्ूपरूप्यम्य दाळं सात्। न तु तथा। किंतु नास्ौति बोध्यते। अतो न तद्दार्व्यमित्यर्थः । समाधन्ते नासौत्यपौति। पूर्वच

-Page 117] प्रथमोऽध्यायः।

भ्रसद्वादिसिद्धमसत्त्वमेव विकल्प् दूषितमिह तभावमाचमित्यपुनरुत्ति: । नन्वन्यस्यामपि शुक्रौ बोधितायां रूप्यम्यासत्यवदन्यस्मिन्नपि नास्त्यर्थ बोधिते रूपयमसत्यादिति शङ्गते अ्न्यस्मिन्नपौति। निरस्थति न ताव- दिति। अ्रकारकत्वात् ज्ञानस्य वस्तुनाशकत्वाभावादित्यर्थः । त्रन्यथाति- प्रसङ्गादिति। रूप्याद्विलक्षणनास्त्यर्थज्ञानम्य रूपयनिवर्तकत्वे घटादि- निवर्तकत्वमपि स्यादित्यर्थः । ननु बोधकमेव चेज्जानं कथं तवापि ज्ञानाद्ूप्यादिनिटृत्तिरित्यापद्माह प्जञानं विति। जानोत्पत्तिनान्त- रौयकतया विरोधिनोऽज्ञानात्मकम्य निवृत्तेन ज्ञानस्य अकारकत्वविघात- प्रसङ्ग दूति भावः। ननु जानं चन्नान्तरीयकतया खप्रमेयाज्ञानं निवर्तयेन्तर्हि नाम्त्यर्थज्ञानमपि खप्रमेयाज्ञानं निवर्तयेत्। ततश्च रूप- निवर्तकमपि भविष्यति रूपयस्यापि नास्त्यर्थाज्ञानात्मकत्वादित्याशद्घाह न च नाम्यर्थाज्ञानजमिति। अभावप्रमाणप्रमेयनास्त्यर्थाज्ञानात्मकतवं नैष्टव्यमित्यर्थः। ननु नास्त्यर्थस्य सद्ूप्यमाचत्वतदन्यत्वयोरसंभवात् शौकृन्यवत्तस्यैव रूपान्तरलेन ज्ञानबोध्यत्वं स्यादित्याशड्म तस्य बोध्यत्वेऽपि रूप्यस्यासन्वं न स्यादित्याह अरतो यद्यपौति। एवं तावत्तिधापि रूप्यासत्त्वं द्वितौयज्ञानान्न सिध्यतौति नासत्ख्याति- र्मान्तिरित्युक्र पूर्ववादो विभेषं पाङ्कते नास्त्यर्थ एवेति। शुक्रौ रूप्यं नास्तौत्युभयसंप्रतिपन्न्रो रूप्याभाव एव रूप्यवुद्या ग्टह्यते। ततो भ्रम- सिद्धिः अधिष्ठानरूप्याभावज्ञानाच्च रूपबाधसि्धिरित्यर्थः। यदनुविद्ू- मारोपितं भाति तदधिष्ठानम्। तत्र रूप्याभावश्चेदधिष्ठानं नास्ति रमित्यभावानुविद्धूं प्रकाशत न तथा प्रकाशत दूति परिहरति तन्नेति। सद्धिष्ठान एव भरमो वाच्स्दन्वयादित्युक्त्म् । तच पङ्गते अ्रसदेवेति। अ्सदेवाधिष्ठानं भ्रमादस्तौति भातौति न तदन्वयबलेन सदधिष्ठानत्व- मित्यर्थः । प्रमाणाभावेन परिहृत्य त्रभ्युपगम्याह भावेऽपौति। श्रम- त्सच्वेन भातौत्यच प्रमापभावेऽपि तत् प्रमाणं रूप्यस्य सत्त्वं न निवारये-

इषसिद्धिविवरगाम्। [Page 117-

दसत्संबन्धिसत्त्वबोधने पर्यवसितत्वाद्यथा बाधकज्ञानं रुपयसंबन्ध्यसत्त्व- बोधने पर्यवसितत्वान्न्न तत्मत्त्वं वारयति तद्वदित्यर्थः । अ्रसतो निरूपणा- सहत्वादपि नामदधिष्ठानो भ्रम दूत्याह किं तदित्यादिना। यत्म- दात्मना ख्याति तदसत् किमिति पृष्टः कथयति सदन्तरमिति। सदन्तरं सदन्तरात्मना [Page 118] तुच्छशब्दोऽन्पे गुणहौने निकष्ट च लोके प्रयुज्यते। तद- भ्यपगमेडभिमर्तासद्भावात्खाभिमतं संकेतं शृन्यवाद्याह निस्स्वभावमिति। प्रमिद्ठेनेवाप्रसिद्ध लव्तयितव्यं दकं तु न प्रसिद्धमिति परिहरति न तादृगिति। ननु नासंभवो [व ?] लक्षणदूषणमन्ति नाम्तिज्ञानेन संभा- वितत्वादित्या शङ्म तर्यव्यापकं लक्षणं तुच्छवेनाभिमतेऽपि निम्म्वभावत्ा- भावादित्याह तदपि हौति। मेयत्वमङ्गौक्ृत्य श्रव्यापकं लक्षणमित्युक्तम्। मेयत्वमपि न घटत दत्याह मेयं चदित्यादिना। विमतमतुच्कं मेयत्वाद्ट- वदित्यर्थः । माध्यवकत्यमापङ्म घटादौनां निरसभावत्वाभावात्रवर्मम त ा परिहरति तेऽपौत्यादिना। तुच्क्स्य मानव्याप्यत्वायोगान्मेयत्वे घटादि- वत्मत्त्वमुक्तम्। ततः किं फलतौत्याशद्माह अतोऽसत्सदात्मनेति। यतो- Sसत्ख्यातिः काचिन्न भ्रान्तिर्यथार्थत्वादतो यदि भ्रान्तिरिय्यते नेदं रष्य- मित्यसत्ख्यातिरेव भ्रान्तिरिय्यतां पूर्वप्रटृत्तस्यातिविरोधादित्यर्थः। ननु

सत्ख्यातौति तदौयबुद्धेरेव भ्रान्तित्वमिष्यतामसतः ख्थात्ययोग्यत्वादित्याह अथवेति। ख्यात्ययोग्यत्वमेव कुत दृत्यत आह ख्ातौ चेति। तुच्छत्वं न स्यादिति दोष उक्र दूत्यर्थ: । ... [Page 119] एवं मतान्तराि निराहृत्य परिभेषतस्स्मतमुपसंहरति तस्मादिति। श्रात्मख्यात्यादिपक्ष- तयोकं दोषं चिभिरापन्नोकैर्दृढोकरणाय संग्टलन् प्रथमन्नोकद्दयेन शून्यस्ात्यात्मख्यातिपन्तोक्तं दोषं संग्टल्लाति अ्रस्तिनास्तौति। श्रन्यथा- ख्यातिपन्तोक्रदोषसंगाहकाप्नस्नोकावतारकं तदुक्कमिति पदमचाप्यनुवर्तते।

-Pagc 120] प्रथमोऽ्ध्यायः। ४७ह

नास्तिधियाप्यस्तिधौविषयस्थैव साधनेऽस्तिधीर्दृढा भवति। भिन्नविषयत्वे

स्यात्। मितत्वतः ज्ञाततात् घटवत्। विज्ञानवादिपचेऽपि स्वयंप्रकाशं किंचिञ्जानमन्तरेणज्ञानम्रान््यादयो न सिध्यन्ति। तच्च स्वयंप्रकाणं वस्तु

विज्ञानं भ्रमबाधयोः ख्यातौति वदन्नौ शून्यविज्ञानवादिनौ भ्रान्तौ। तदुक्ि- रभान्तिमूलेत्यर्थः । ततौयश्नोकेनाख्यातिदोषं संग्टक्ताति स्थात्यस्यातौ दूति। ते तव मते पृथग्विरुद्धलक्षणे चेत्तर्यस्त्येव भवदनिष्टोऽय्यभावः तम्येव ख्याति- विरुद्धूत्वाद्वस्तुनः ख्यातिबाध्यत्वायोगाच्चेत्यर्थः। अ्र्परपिर्विरोधद्योतकः । यद्वा। अरख्यातेर्भान्तित्वे मर्वदा भ्रान्तित्वमप म्यादिति ममुच्चयद्योतकः। तेश्दस्य द्विवचनत्वे प्रग्टह्यतवेन प्रक्ृतिभावादस्तौत्यत् अ्रकारम्य स्वूपेण श्रवणाप्रसङ्गा- दकाराधिक्ं स्थात्। तम्मान्तवशब्दार्थत्वमेवेति। यद्युक्दोषभौत्या स्ात्य- ख्यातौ अपृथगेकलक्तणे दृष्टे ते तदा स्यातिस्सर्वा भ्रमस््यात्। नो वा कव्विदपि भ्रमः। तथा च शास्त्रं वृथा स्याङ्गमनिटत्तिप्रयोजनाभावा- दित्यर्थः । सिद्धान्तक्षोकस्य पूर्वपत्तदशायां परोक्रमनूद्य दूषयति यदक्- मित्यादिना। [Page 120] तेनेवेति। परमार्थतोऽमतम्मदात्मना- गव्यातिरसत्ख्यातिः। साम्माकं न प्राप्नोति प्रामाणिकासत्त्वानङ्गीकारात्

सद्भावप्रतिपादनाच्चेत्यर्थः । दूतश्व नामत्स्वयातिप्रमङ्गो वाच्य दत्याह किंच सद्ठप्यात्मनेति। पूर्ववाद्याह रुपयम्येति। रुप्यस्य तव मते सत्वेनानि- रवचनौयस्य सदित्येवंप्रकारेण निर्वचनानर्हस्य मद्रपं नाम्त्येव। अ्रथ च भाति। ततोऽसत्ख्यातिप्रसङ्ग दत्यर्थः। प्रामाणिकमत्त्वाभावेऽपि प्रातौ- तिकसत्त्वाङ्गोकारात् नासत्स्यातिरित्याह तदेव चेत्तथा भातौति। रूपयं सदिति भाति चेदित्यर्थः । प्राभाकरेण सुतरामिदं न चोद्यमित्याह यस्य चाभाव दूति। यदा। नास्तौति किमिति न जायत दूत्यत श्राह यस्य

इष्टसिद्धिविवरयम् । [Page 120-

चेति। त्वन्मतानुसारेण चोद्यत दूत्यापङ्म मन्मते परमार्थसत्त्वाभावे- 5पि रुपयम्य प्रातौतिकं सत्त्वमम्तौत्युक्रम्। तस्मान्नास्मन्मातानुसारेणपि चोद्संभव दत्यर्थः । तर्ह्य्भावप्रमाणवादी भाट्टम्सत्त्वाभावं जास्यतौत्या- शङ्माह श्रभावप्रमाणवाद्यपौति। नैनं जानौयादज्ञानकार्यरूपं नास्तौति न जानौयादित्यर्थः । किमिति न जानौयादित्यत श्राह्रुपयस्थेति । तन्मते हि कदाचित्प्रमाणग्टहौतस्यैवाभावः प्रतौयते। न च शुक्रिरपयं तम्यानिर्वचनौयाज्ञानकार्यत्ं वा कदाचित्प्रामाणिकम्। अ्रतो न तद- भावोऽपि प्रामाणिक दूत्यर्थः । निषेधप्रत्यय एव सत्त्वाभावे प्रमाएं विद्यत दत्याशङ्माह न हि तद्प्यमिति। ननु यथा भाति तथव निषेधो मा भूत प्रकारन्तरेण भविष्यतौत्याशङ्माह न चान्य्थेति। दूदं रप्यमन्यत्र नाम्तौति निषेधो न दृश्यत दूत्यर्थः। तर्हि निषेधाभावे सत्त्वप्राप्नर्नानिर्वाच्यतेत्याशङ्ाह न चान्यथा तम्येति। शुत््ात्मकरुप्यम्य देशान्तरादौ सत्चे प्रमाएं नास्ति। पुरोदेश च सत्त्वं नेव्यते। ततोऽनिर्वाच्यत्वमित्यर्थः । अ्रनिर्वाच्यत्वे फलितमाह अरतस्तस्येति। ... [Page 121] ददानौं सत्त्वानुभवविरोधं पाङ्गते अनिर्वाच्यं चेद्ूययमिति । ्रथवा। आरच्ेपे प्रत्युके सुहड्ूलवा पृच्कति अ्निर्वाच्यं चेदिति ! यथान्येषां वादिनां शक्रौदंतासंसर्गो रूप्ये भ्रमाङ्भाति तथास्माकमपि शुक्रिसत्ता- संसर्गो रुप्ये भ्रमाद्भाति। प्रामालिकसत्त्वविधुरस्यापि प्रातौतिकसत्त्वाभ्यप- गमाच्च न स्त्वानुभवविरोधो दोष दूत्याह भ्रान्तित्वादिति। तत्त्वतस्पद- सत्त्वविधुरस्य यदि सदात्मना प्रतिभास दूव्यते तर्ह्रसत्ख्यातिप्राप्तिरित्यि

त्वान्न सत्त्वानुभवविरोधो नाप्यसत्ख्यातिप्रसङ्ग: तुच्क्वत्वस्याप्रामाणिकत्वादतो निरपवादमनिर्वाच्यत्वमित्युपसंहरति श्रतो भ्रान्ताविति। ननु शुक्ति- सत्तासंसर्गोडनिर्वाच्े रूप्ये भाति चेत्तर्हि त्वयाप्यन्यथाख्यातिरङ्गौर्ता तथान्येषामपि वादिनां भ्रमोऽन्यथास्थातिर्भविष्यतौत्याभद्माह अ्रन्येषां

-Page 121] प्रथमोऽध्यायः ।

त्विति। अन्यथाख्यानसिद्धौ भरमसिड्धिस्सिद्टे च भमे तचान्यथाख्यान- मितौतरेतराश्रय द्वत्यर्थः । तर्हि तवापि ज्ञानस्य रूप्या देर्बाधासंभव- साम्यान्न भ्रान्तिसिद्धिरित्याशद्काह मत्पने विति। सत्यरुप्यवन्मिय्या- रूपया दे: प्रमातव्यापारभूतज्ञानविषयत्वाभावादज्ञानात्मकस्य ज्ञानादज्ञान- निवृत्या निवृत्तिमत्त्वं बाघ्यतमुपपद्यते। ज्ञानादज्ञाननिवृत्तेञ्व प्रमिद्धि-

एवं तावदन प्रत्यनं बाधकं तत्र सविलासाज्ञाननिरवत्तिर्बाध दृत्युपपाद अनुमानादिष्वतिदिपति अतः प्रत्वक्षवाधम्येति। ... एवंप्रकारा एव । सविलासाज्ाननिर्वात्तिरूपा एव न तु विषयापहाररूपा दूत्यर्थः। अन्यर्थेतति। विषयापहारपक्तेनुमानादौनामप्येकविषयत्वे भिन्न्नविषयत्वे वा बाधकत्वायोगाद्वाधप्रसिद्धिरेव न स्यादित्यर्थः । ... ननु यत्रापरोक्ष- भ्रमम्तत् किमनुमानादौनां प्रवत्तिरेव नाम्ति प्रदत्तानां वा वैयर्थ्मित्या- शद्माह अनुमानादयश्चेति। यर्द्ाप परोक्ष एवार्थे प्रवर्तमाना अनुमाना- दयो बडलमुपलभ्यन्ते तथाप्यात्मानन्दयोः प्रकाशक्यस्वयंप्रकापतया नित्या- परोन्ते प्रवर्तन्त दृत्यपिशब्देनोक्रम् [?]। ततः परोत्षे चन्द्रकत्वादावात्मा- नन्दयोः प्रकाशमाचत्वे [?] चापरोन्ते वर्तमानत्वान्नानुमानादेरप्रवात्तरित्यर्थः। तर्हि वैयर्थ्यमित्यत शह अतम्तेरिति। न च वैयथ्यं वस्तुविपरौतावभास- स्यानिर्वाच्याज्ञानात्मकत्वद्योतकत्वादित्यर्थः । नन्वद्यतनो यश्चन्द्रो न स

कस्मान्न जानाति कुतोऽनिर्वाच्याज्ञानात्मकत्वमेव प्रतिपद्यत द्त्याशद्दाह प्रत्यक्षबाध दूति। यत्र प्रत्यक्षबाधो बभूव तत्र विपरीतावभासस्याज्ञाना- त्मकत्वव्युत्पत्तेरिहाप्यज्ञानात्मकत्वमेव प्रतिपद्यते। न त्वभावं दिचन्द्रादौनां वेत्ति भावज्ञानाक्रान्ने विषयेऽभावज्ञानासंभवादुत्हेतुम्य द्त्यर्थः। ननु साभाविकचन्द्रद्वित्वाभावज्ञानेन भ्रमविषयस्य चन्द्रद्वित्वस्य हेयत्वमेव कस्मान्ेष्यत दत्याशद्माह प्रत्यक्वाधे चेति। अज्ञाननिवृत्त्वेव निवृत्ति- 61

इछसद्धिविवर्गाम्। [Page 121-

मत्वव्यत्पस्तेर्नाभावज्ञानहेयत्वमिष्यत इत्यर्थः । [Page 122] ननु चन्द्रा- दोनामेकत्वादौ जात दूति किमिति विभय्यते स्वातन्त्र्येणज्ञानात्मकत्व- मेव ज्ञायतामित्यापद्माह न चैकत्वादौति। मम्यग्वस्तु किंचिदवल्मव्ये- तरन्मिथ्यति वक्ुं शक्यते न तवेवमेवेत्यर्थः?]। ननु यावच्छब्दं शब्दार्थो ग्टह्यते न चाप्तवाक्ऽनिर्वाच्यशब्दोऽम्ति। किं त्हहि। द्विचन्द्राद्यभाव- वाचकनत्रशब्द एवेत्याप्ङ्ाह न दवौ चन्द्राविति। यो हि यत्र भाव- ज्ञानगोचरम्स ततैव निषेध्य दति पर्वोक्रव्यत्पत्तिबल्नान्नत्रो निषेधकस्य म्वाभाविकचन्द्रद्वित्वाद्यभावबोधनेन प्रतिपत्रम्यानिर्वाच्यतव तात्पर्यम्। अ्ररतो नञ्रशब्दतात्पर्यादनिर्वाच्यनिश्चय द्वत्यर्थः। लोके निषेधवाक्यम्य तात्पर्य- मुक्का वेदेऽयतिदिपत नेह नानेति। म्वाभाविकब्रह्मनानात लाभाव?]- बोधनेन प्रतिपन्ननानात्वमिथ्यात्वे तात्पर्यमित्यर्थः। दृष्टान्तानुवादेन दार्ष्टा- न्तिक निगमयत तम्मादित्यादिना। ननु शाब्दमग्निहोचादिज्ञानं परोक्ष- मेव दृष्टम्। कथ शाब्दं ब्रह्मजानमपरोक्षमुच्यत द्ृत्यापद्गाह शाब्द- मपौति। आपरोत्यव्यञ्जकं जानमपरोक्षम्। नान्यगतज्ञानं किंचिदपरोनं

नामास्ति। ब्रह्म तु यत्मान्तादपरोक्तादिति श्रुतेरापरोच्यम्वभावम् । अतस्तद्ञ्ज्रकं तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थमन्तःकरणटन्तिरुपं ज्ञानमपरोनं यथाहं स्वयंप्रकाश दूत्यादिवाक्यजन्यज्ञानमित्यर्थः । नन्वपरोत्ता ज्यानाच्चेदब्रह्मत्व- व्यावृत्तिम्तर्हि ततः प्राक प्रत्यक्षत्वाभिमतम्य कर्तत्वादिज्ञानम्य भ्रमत्वमपप न ज्ञायेत कारणभावादित्याशद्माह प्रागपोति। श्रतेरेकात्ये तात्पर्याव- धारणेन अर्थादितरम्य मिथ्यात्वं जातुं पाक्यत दत्यर्थः । अ्रत्र दृष्टान्तमाह यथा अनुमानेति। ... न केवलमार्थिकं मिथ्यात्वज्ञानं स्वमुखेनापि श्रत्यनुमानाभ्यां गम्यत दत्याह नेह नानेति। खपने भ्रान्तिबाधसंभवं पत्तान्तरे चासंभवमुक्तमुपसंहरति अ्रतोऽम्मत्पक्ष द्ूति। ... [Page 123] सत्स्यातिनिराकरण्परतयद प्रथमं योजनामाह त्रेषेत्यादिना। तथा अस्त्वे यथा भाति तथा अभावे पुरोदेशावच्किन्नरूप्याभावे न

-Page 124] प्रथमोऽध्यायः । ४८३

स्ातिस्स्यात्। अर्थशून्यस्यात्यसंभवोक्रहेतुम्य द्वत्यर्थः । ननु शुक्रौद- मंशात्मत्वमेवास्य कृप्यस्यामद्रपं न तु सर्वम्। अतर्स्रूपेण सत्त्वा- त्ख्यातिम्मंभवतौति पङ्गते न सवें रूपमिति। तर्हि रूप्यमात्रख्याति- रेव स्यान्न विंदं रुप्यमिति सामानाधिकरण्यख्यातिरिति परिहरति यद्रूपमिति। भावान्तरमभावोडन्यो न कश्विदित्युक्तत्वादमदपि तादात्यं न तुच्छम्। अतः ख्यातिम्संभवतौति ङ्गते अथोच्येतेति। यद्यप्यभाव- प्रमाणप्रमेयममदङ्गौकरोषि तथापि नाम्तौत्येव स््यातिप्रसङ्गादिंदं रूप्यामत मत्वन ख्यातिकपा भ्रान्तिर्न स्यादिति परिहरति तथापौति। तादात्य- मसदपि दोषवशात्मद्रपेण भातौति भ्रान्तिर्घटत द्ृति शङ्गते तदमिति। तर्हि येन मद्रपेण भाति तत्तम्याम्ति उत नास्तौति विकल्प आरद्ये बाधाभावान्न भमर्मद्धिरित्याह अ्ति चदिति। द्वितौये नाम्तौ- त्यव मम्यकृसवयातिम्म्यान्न तु भ्रम दत्याह नाम्ति चे्दिति। धर्मि- प्रतियोगिभेदज्ञानाभावान्नास्नौति मम्यकख्यातिन म्यादित्याशङ्क तहिं मापि मास्तु तथापि न भ्रम दत्याह न वा न तु भ्रम दति। द्वितीय- मेव पत्तमवत्नम््य भमं साधयत अ्रमतम्तत्सद्रपर्मति। मिद्धान्तौ विकल्प दूषयति किं तदिति। उक्रमेवोत्तरममिति। नाम्नौति ख्यातिस्स्या - दित्यर्थः । अप्रत उत्तप्रक रेश तादा ्म्याम्त्व मत््या्तर्न घटत दूति भ्रमो न सिध्यतौत्याह अतोऽसत्त्व दूति। सत्स्यातिममद्रपेपि तादात्ये- डम्यपगम्याह यदि नामेति। बाधकस्य किं तंदव प्रमय किं वा तम्येव रूपान्तरमित्यादयुक्केन न्यायेनेत्यर्थ: । [Page 124] एककपादमन्यथा व्याचष्टे अथवेत्यादिना। ... पुनरसत्पने द्वितौयं पादं योजयति अ्रथवा असत्वादिति। .. कथं द्वावपि पादार्थावसत्पन्तदूषकावित्याकाङ्कायां पाद्द्वयं योजयितुं बहिरेव विकन्पर्यात यदूययं भातोत्यादिना। ददानों योजयात मत्त्वे न भ्रान्तौति। तुच्छ्स्य सदूप्यात्मकत्वाभावेऽपि भ्रान्तित- सदात्मकत्वेन तम्य भानं स्वादिति शङ्गते सदूप्यरूपमिति। भ्र्रान्ति-

इषसिद्धिविवरगाम्। [Page 124-

सिद्धामि तदात्मतां तत्ंबन्धं च क्रमेण विकन्पर्यत सा किमिति। उत न - तुच्छसंबन्धितया नास्तौत्यर्थः । दूषयति निधापि पूर्ववदुत्तरं योज्यमिति। तुच्छ्तवे सत्स्यातिर्न स्थात् अरस्तित्वे बाधो न स्यात् नास्तित्वे नाम्तिख्यातिस्म्यादित्यर्थः । नास्तित्वपत्तमवलम्व्य विशेषं शङ्गते तम्य सा नास्तौति। ... पूर्ववदुत्तरं च योज्यमिति। तुच्क्तवे सत्ख्यातिर्न स्थात् अ्तित्वे बाधो न म्यात् नाम्तित्व नास्तिस्यातिस्स्ादित्यर्थः। यद्रूप्यं भाति तत्तुच्कं चेत्न भ्रान्तिख्यातिबाधकौ स्यातामिति पुरस्तादुक्म्। तत्र विभेषं पाङ्गते रूप्यमपौति। तत्राय्येष एव न्याय दवति। अ्रसतो यत्सदूपं तदपपि किमसदेव उत सत् सत्त्वेऽप्यम्ति उत नेति विकल्प परिहारो द्रष्टव्य दत्यर्थः । पूवें यथा कपयं भाति तथाम्ति उत नास्ति वेति विशेष- विकल्पाश्रयणेन सत्पन्षे पूर्वाधं योजितम्। ददानों यः कश्चिद्वाष्यांपास्स मत्चन भाति न वेति साधारग्येन सत्पक्षनिराकरणे झोकाधं योजयति सत्पन्तेऽपोत्यादिना। ननु बाध्यांभो दोषदृश्योऽन्यस्तु प्रमाणदृश्यः कथ- मितरांशवद्बाध्यः संञ्च स्यादिति साम्यमुच्यत द्रत्यत आ्राह न च तयो-

ननु द्वयोरपि सद्रूपेणबाध्यत्वं तुन्यमेव विरोधिभेदज्ञानादभेदबाधेन बाध्यत्वमपि तु्यमेवेति शङ्गते शुत्रिरूप्ययोर्भेदज्ञानादिति। [Page 125] किममावभेदो जातेऽपि भेदेऽनुवर्तते न वा। आद्यं प्रत्याह ज्ञाते- 5्पौति। विरोधेऽ्पि भेदस्येवाभेदबोधात् अभेदस्यापि भेदबोधादबाधी न्याय्यः अरन्यथा भेदस्यापि तत्प्रसङ्गात्। तस्मादभेदबाधेन तयोर्बाध्यत्वं न तुत्यमित्यर्थः। द्वितौयं दूषयति भेदज्ञाने चेदिति। अ्रन्यथेति । श्रभेदस्या - ज्ञानत्वाभावे जानादनिवृत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः । पूर्व जेयप्राधान्येन दूषणमुक्का ज्ञानप्राधान्येन वंदन् बाध्यांशस्य ज्ञानमस्ति वा न वेति विकल्प् आाद्यं प्रत्याह बाध्यांपस्ापि चेदिति। विज्ञानवादिपचेऽधिकमाह सर्वज्ञानानां

-Page 1261 प्रथमोऽध्यायः ।

चति। तथा-न बाघ्यबाधकभाव दूत्यर्थः । द्वितौयविकन्पे दोषमाह असत्त्वेन चेद्भातौति। तञ्जानासत्त्वे तु भ्रमाद्यसंभवस्स्पष्टः । यदापि ज्ञयशून्यं ज्ञानं तदापि न भ्रान्तिबाधौ युक्नौ निराल्म्बनस्य जानस्या- संभवादिति गमयितव्यम्। यद्वा। पूर्वप्रकारात् प्रकारान्तरेण आ्रराद्यं पादं व्याचषे बाध्यांस्यापि चेदिति। बाध्यांभविषयज्ञानस्य सत्त्वे तस्येतरांश- ज्ञानतुल्यता। तत्रोभयोर्ज्ञेयशून्यते जयवत्चे च न भ्रान्तिबाधावतिप्रसङ्गा- दित्याशयः। द्वितौयपादं योजयति। तथा अम्त्वेन चेदिति। बाध्यांशो रजतादिर्यद्यमदाकारेण भाति तदानों तथा भ्रान्तिबाधौ न स्याता- मित्यर्थः । कुत दत्यत आरह तस्य वेति। अ्रस््यातिनिराकरणपरतया पुनः श्नोकारधं योजयति अस््यातिपनेऽपौत्यादिना। तद्यथार्थमेवेति न भ्रम दूति। अररयथार्थज्ञानानङ्गौकाराटिति भावः। उत्तरार्धमुपमंहार- च्कलेन योजयति तम्मादित्यादिना। उकार्थेषु संर्वष्वपि योजयितुं शाक्यते ग्रन्थविस्तरभयान्न योज्यत दत्याह एषाक्तर्योजनादिगिति। एवं क्वचित्किंचित्पदमध्याहृत्य योजनां प्रदर्श्य शोकम्याक्षरताडितमर्थमाह अथवा मत्वे रूप्यांदेरित्यादिना। तदंशम्य प्रतोतेकदपाम्य कप्यांशम्य वा सर्वम्य वा प्रतौतम्य कृक्तम्वाधिष्ठानांपाम्य कप्यांम्य तयोरे क्ाम्य चत्यर्थः । एतावानेवा म्य शोकम्या? थ दूति। शब्दताडितोऽर्थ दृत्यर्थः। झ्रोकेनुक्रम्य कथनमयुक्तमित्यत आह उत्तरग्रन्थार्थ दति ॥ ८ ॥ [Page 126] सिद्धान्तन्नोके परिशषार्थापत्त्तिम्यां भ्रान्तौनां विषयेण महानिर्दचनौयाविद्यात्मकतवं ज्ञापितम्। तत्रानुपपत्त्यन्तरविरोधं दर्पयन शोकव्यावर्त्यमाह ननु यद्यविद्येवेत्यादिना। दूदं रजतमित्यच दूदमंशो रप्यांपास्तयोरक्ं च भाति। तस्य सर्वस्य बाधश्ेत्माधिष्ठानभममार्वधधिक- बाधप्रसिद्यनुपपत्तिः । एकांबाधेनापि बाधकम्य चरितार्थत्ान्न सर्व- स्यांशाम्य बाधश्वेत् न तर्हि कम्याप्यंशम्य बाधस्स्याङ्गमविषयत्वाविभषात्। तदा च बाधप्रसिद्यनुपपत्तिरित्यर्थः। ददमंभतञ्जानयोरभ्रमतं हृदि कृत्वा

इछ सिद्धिविवरगम् । [Page 126-

मर्वम्यवाविद्यात्वं न मयोक्रमिति सिद्धान्तौ स्वाभिमतमाह ननु भ्रान्ते- रिति। विशेषमुपादित्ममानम्य किमेकं ज्ानमभिमतं किं वा द्वे किं वा मांग्रमेवेकम्। तत्र प्रथममनुमोदते सत्यमिति। एकत्वानुभवं नाटयति। ददं रजतमिति। तर्हि न्यायमाम्यात्सर्वभ्यापि बाधोऽस्त्वत्याशद्माह न चति। किमित्ययुत्रिमानित्यत आह न हौति। भरमकाले त्वधिष्ठान- त्वाय बाधकालेऽवधित्वाय च बाधायोग्यतया दूदमंशम्यावम्यानाभावाङ्गम- बाधामंभव दृत्ययुक्रिमान् मर्वबाध दवत्यर्थः । दूतश्च न सर्वबाध दत्याह न हि भिन्नेति। भमविषयम्य सर्वम्य बाध्यत्े तदन्यविषयं ज्ञानं बाधकं न्यात् तच्चायुक्मित्यर्थः।. द्वितौयमभिप्रायमनूद्य दूषयात अ्रथेद- मित्यादिना। ... ततौयमभिप्रायमनूद्य दूषयातत अरथेकमेवेति। दन्द्रिय- मंम्कारदोषादिसामग्रीवशाढल्ीकिकमेकं ज्ानं यदि जायते तदापि मदात्मना ख्यातेर विशषादिदमंगवदूप्यमप्यवाध्यं म्याद्रप्यवद्वा दूदमंशोडपि बाध्यम्म्यात्। अतो मत्पक्ष दूव तवत्पन्नेप्यनुपप्त्तिरम्तौत्यर्थः । अ्र्विशेषा- दिति हेतोरमिद्ा परिहरति तन्न्रति। ज्ञानतदाभासयो विशषभावान्न मर्वम्यव बाध्यत्वम्। अर्थंतादात्यवज्जानतदाभा सतादात्यं मातिसिद्धमिय्यत दत्येकज्ञानव्यवहार दति भावः। नन्विदं-रजतमितिज्ञानम्य सविषय- म्याविद्याकार्यतवेना विद्यातवं सिद्धान्तम्लोके्यधायि। कथमिदानों ज्ञान- तदाभासविवेचनेनाभाम विषयम्यैव बाध्यत्वमुच्यत द्ृत्यापङ्माह न तावदिति। भ्रान्तांशम्य चेदविद्यात्वमुत्तं तर्हि भ्रान्तित्वमप सर्वस्य किं न भवतौत्यापङ्माह न चति। हेतुलेन झोकार्धं योजयति यावद्गौति। उक्रेन न्यायेनेति। निरवधिबाधादर्पनेनेत्यर्थः। दूदमिहाकृतम्-संसृष्ट- कपेण भमविषयस्येदमंशस्य तेन रपेण बाध्यत्ेि स्वरूपेण भ्रमा- विषयत्वादबाध्यत्वम्। अतो न बाधस्सर्वस्येति। यच्च सदान्मना प्रति- भासाविशेषात्किंचिदपि न बाध्यमित्युकं तवाह न च न किंचिदपौति। यच्चोदाहरणं पत्तान्तरवदिति तव्राह न चेति। ... [Page 127]

-Page 129] प्रथमोऽध्यायः ।

ननु शुक्िज्ञानं शत्ज्ञानं चेन्निवर्तयति कक्तमपि निवर्तयतु। ततः पुनस्तत भ्रभो न स्यादित्याशङ्माह पज्ञानम्य तिति। उत्तरार्धं व्याचछे तम्मादित्यादिना ॥ १० ॥

ममाधन्ते रप्याभाव दूति झोकेन। .. [Page 128] रप्याभावे कुतम्नद्धौरिति झोकभागं पत्षान्तरनिराकरणेडि योजयतति तथा आरात्म- ख््यातिरित्यादिना। नन्वसव्यातिवादिनामम्माकं पुरोवर्तिनि रुप्यज्ञानाभाव दृष्ट वत्यापद्माह अस्यातिपन्े विति। अमत्यार्थविषयज्ञानाभावे भ्रान्तिर्न मिध्यतौत्यर्थः ॥ १?॥ वत्तकोर्तनपर्वक झ्नोकान्तरमवतारयति यावद्याध्यमित्यादिना। भ्रम- प्रतिपन्नमध्ये यावत् बाधे भाति तावदेवाबाध्यमत्युक्तम्। तच्च शृन्यमिति शृन्यवादिनः । तान् व्यावर्तयति तावच्चाम्त्यवति। तम्येव विवरणं नास - दबाध्यमिति। भमे बाधे वा भानानहत्ादबाध्यं यत्तत्ासदित्यर्थः। अ्र्थ बाध्यं यद्रप्पं तत् काल्नान्तरे देशान्तरे वा अ्र््नौति केचित्। तान् व्यावतयत नापोति। कालान्रीयम्य देशान्तरीयम्य च व्यवधानाद्भाना- मंभवादित्यर्थः । यद्वाध न भाति तन्मिरथ्यंत्युक्रम्। तत्र के िदन्यथा - ख्यातिवादिनो बाधेऽनवभासमानमपि रप्यमन्यन् मदित्याऊ्क। तान् व्यावर्तर्यत बाधितं तिति प्रमाणभावादित्यर्थः। यत् लक्षन बाध्यमुक्त तद्दाहरणेन निर्दिरपाति अत दृदमंग पवेति। ... [Page 129] आात्मख्यातिमते दूषणान्तरमाह न च नणिकेति। शत्रिबुद्धिं प्रति रृप्य- बुद्धूरविषयत्वान्नष्टत्वाच्च न शत्िबुद्धौ रूप्य्मि्धिरित्यर्थः । भ्रान्तिकाले म्मृतं रूपयं स्वदेशसंसगं विना स्वरपेण शुक्रिज्ञाने प्रतौयतामित्य्वाति- माशङ्वाह न च म्मृतं परोक्षमिति। .. तद्रूयं सरामौति ज्ञानं बाधक- मस्विति न वाच्यमित्याह न च ममतौति। न च स्मतिज्ञानं बाधकं

इछसिद्धिविवरगाम् । [Page 129- 8 حد

प्रमाणस्येव भ्मनिवर्तकत्वेन प्रसिद्धेरित्यर्थः । अ्रसदधिष्ठानं तञ्जानमेव च बाधकमिति शून्यवादौ तव्राह न चासदिति ॥ १२ ॥ बाधितं न कुचचिदिति प्रतिज्ञामात्रमकारि। तत्प्रपञ्च उत्तरो ग्रन्थ दत्याह बाधितं तिति। किमन्यन्न ख्यातिबलाद्वाधितस्य मत्त्वं किं वा अनुपपत्तिबलात्। नाद्य दत्याह न तावदिति। दूह बाधितं रूपयमन्यत्ा- स्नौति तावन्न भातौत्यन्वयः । न केवलं ममैवान्यत ख्यात्यभावः किंतु तवापौत्याह दह बाधात्विति। अ्रमतः ख्यातिर्न संभवति ख्यातिं विना च बाधो न घटत दृत्यनया युत्या पत बाधाच अ्न्यत त्या सत्त्वं कल्पते न तु प्रतोतिबलादित्यर्थः । न द्वितीय दत्याह न च सा कन्पनालभ्यति। अ्रमत एव शुत्रिरूप्यसंसर्गम्य ख्ातिवदसत एव रप्यम्य स्यातिर्भविष्यतौत्यन्यथाप्यपर्पात्तरित्यर्थः। नन्वस्व्ातिवादिना मामानाधि- करण्यख्यातेरनभ्यपगमात्तं प्रति नाम्ति दृष्टान्त दत्याह यम्तु ब्रयादिति। तदुत्तरतेनापि झ्ोकं व्याचष्टे तम्य प्रतौतिविरोधम्म्याद्यतो नान्यत् भातौति। दूतश्चाचेव भानं नान्यचेति मन्तव्यमित्याह दूह बाधादेव चति। दूह बाधादन्यत्र सत्त्वं कल्पते न पुनस्स्ानुभवत एवान्यच सत्त्वं मिद्धूं दूह बाधय्च रूध्स्यात भानमन्तरेणनुपपन्नमिति दह भानमेष्टव्य- मित्यर्थः। स्वानुभवत एवान्यच सिद्धूत्वे दोषमाह यदि मिद्धमित्यादिना। [Page 130] अस्तिहैव भानमथापि रूपं नास्तौत्यापङ्म परिहरति दूहासदपौत्यादिना ॥ १३ ॥

असतः खात्यनुपपत्त्या क्वापि रूप्यम्य सत्त्वं वत्त्यव्यमित्यर्थापत्तेरन्यथा- युपपत्तिमुक्का सांप्रतमन्यथेवोपपत्तिमाह सत्तां चेदिति। अ्रसतः ख्याते- रसंभवात् सत्तां चत्ख्यातिः कन्पयेत्तर्हि द्हैव तां कन्ययेदित्यर्थ: ॥ १ ४। बाधविरोधादिहैव सत्ताकल्पनमशक्यमिति शङ्गते यत्र रूपं भातौति। झलोकाद्वहिरेव पूर्वोकं परिहारान्तरं स्पारयति तदयुक्तमित्यादिना। ... किंच रूप्यख्यातेः अरूप्येणापि सार्थत्वऽन्यन रूप्यम्य सत्ताकल्पनं व्यर्थ

-Page 133] प्रथमोऽध्यायः ।

म्यात्तस्यास्सार्थत्वाय हि तत्कन्पनमित्याह रूप्यस्येति। ... विरोधमभ्यप- गम्याह विरोधेऽपौति। अरन्यविषयत्वं वेति। पारमार्थिकरूप्याभाव- विषयत्वं स्यान्न तु प्रतौयमानरूप्याभावविषयत्वं प्रतौतिविरोधात्। प्रतौय- ... [Page 131] रूप्यख्यातेः प्रत्यत्तत्वमिद्टौ भवेद्वलौयस्वं तंदवामिद्धमित्या- शद्माह न च रध्यस्यातेरिति। उद्गन्थं परिहारान्तरमुपमंहरति अ्रत दूति। दूदानों सोकं योजयति तत्र बाधान्न कल्प्ा चेदिति। ... पुनर्बाध्यत्वाबाध्यत्वकृतं विशेष शङ्गते गवि विषाणस्याबाध्यत्वादिति। सिद्धान्तौ निषेधप्रयोजकनिरूपणन माम्यं वक्र विकन्पयति किं यत्रास्तौति। तत्रादं निरम्यति आद्य दति। द्वितौयेऽि किं पुरोदेशख्यातमेव तन्न्रिषेध- प्रतियोगि किं वा देशान्तरस्यमिति विकल्प् आद्यं निर्स्यात द्वितौये वििति। ततौयमुत्थापर्यात अन्यचेति। ननु कृप्नकल्प्ययोः कृप्नग्हणं वरमति न्यायेन नेह मत्ताक्पनं युक्तं किं तवन्यत कृन्नं सत्त्वं ग्राह्यं तम्य चात्र निषेध दूति शङ्गते अन्यत्र मदेवेह निषिध्यत दति। तर्ाहि देशान्तरस्थस्येव कध्यम्य निषेध्यत्वात्पुरोदेशम्यम्यानिषेधो देशान्तवे मत्त्व- क्पनानुपपत्तिश्च स्यादिति परिहरति अ्रम्यानिषधादिति। नन्वन्यत्र सतय्षेत्निषेधोऽग्गौकतः तर्ह्यम्यापि निषेध्मिद्ध एव। अतम्तदेवेदं कषमति पाङ्गते अन्यत्र सदेवेदं रूप्यमिति चेदिति। ... ।। १५ ।। [Page 132] स्यातिबलादन्यच सत्त्वार्सि्िम्यपगम्य वाधबन्नादन्यत् सत्त्वं साधयति पूर्ववादी ननु यद्यपौति। दूह निषेधानुपपत्यान्यत्र सन्वमित्येका अर्थार्प्त्तिः। तामुक्रा अधुना अ्न्यत निषधाभावानुप पत्त्या अन्यत सत्त्वमित्यर्थापत्त्यन्तरमाह यदि सा अन्यचापौति। ननु पुरुषः कल्पयति न बाध द्ृत्याशद्दाह तत्कल्पनाहेतुरिति । ·. ॥ १६ ।। [Page 133] निरम्तं सत्ख्यातिपनं संचेपतोऽनूद्योत्तरश्नोकतात्पर्यमाह अ्रन्यत सदेव रूपयमित्यादिना। ... तथार्थत्वात्- यथार्थप्रतिभासमर्थ -

इष्सिद्धिविवरगाम् । [Page 133-

वत्त्वादन्यथाख्यातिवादिप्रभ्तिभिर्नान्यथा सत्ता रूप्यम्य कन्पनौयेत्यर्थः । नेदं कथमति बाधदर्शनादसदेव रुपं भातौति मत्ा शून्यवादिभिरपि तदसत्ता न कन्पनौयेत्याह नाप्यमत्ता अमदेव भातौति। यद्वा। रूप्यं संदव भाति यस्मात्तम्मात्तस्यासत्ता न कन्पनौयेति योजना। यथा- ज्ञानं सद्भावनियमो नाम्नौनि द्वितौयपन्े दोषमाह द्वितौये तिति। अन्यथामत्ताया असत्तायाश्च कन्पनाबौज द्वितीयपने कुतो न म्यादित्यत

षज्यते। ... यथार्थत्वनियमाभावेऽपौति। दृदं बाध्यमिदं बाधकमिति

[Page 134] एवं तावत्पनान्तरनिराकरणेन मिद्धान्तमुपमंहत्य पुनरन्यथास्व्यातिनिराचिकौर्षया व्यर्वहहितं संबन्धमाह यद्यपौदमिति। अपरोक्षजानसामय्या विषयस्याप्यन्तर्निवशात्ख्यातिम्स्वरूपलाभाय अ्रन्यथा- नुपपत्त्यव रप्यसत्त्वं कन्पयतौत्यर्थः। विमतं रपं नाम्यां ख्ातौ विषय- लेनोपयुज्यते तचास्यायमानत्वात् घटवदित्यनुमानविरोधादन्यथाप्यपपत्ति- पङ्गति [?] परिहरति तथाभान दूति। झोकगतमन्यर्थेतिपदं व्याचष्े अज्ञायमानेनेति। ननु यथा त्वत्पने शुक्रिमत्ता अनुपलव्धापि रूप्य- भरमोपयोगिनौ तद्वदज्ातमथ्धन्यत् मत्त्वं रूप्यज्ञानोत्पत्त्यपयोगि भवेदित्या-

अविद्योपादानकत्वायोगादित्याह अवि्द्यानिमित्ते तिति। ... प्रकारा- न्तरेण शोकं योजयति कथंचति। .. [Page 135] उत्तरार्धमुत्तरते- नावतारयितुं शङ्गामाह यद्यपौति। रूप्यवयक्तिविशिष्टजातिस्फुरणं परिपूर्- विषयत्वम्। तदभावेऽपि कष्यजात्याकारेश सफरणदपरिपूर्णविषयत्वमस्त्येव

विषयत्वं तद्ददित्यर्थः । वैषम्यकथनेन निरस्थति नेति ॥ १८ ॥ ननु सत एव बाधकजाने ानदर्शनादन्यथाख्यानमपि सत एवेति

-Page 137] प्रथमोऽध्यायः ।

वत्रव्यम्। अतोऽजातरप्यसत्त्वस्य भ्रमोपयोगोऽस्ौति शङ्गाभागं व्याचष अ्मतापौति। तर्हि कन्पनालाघवाच्ुक्िरेव सतौ रुप्यात्मना ख्यातौ- त्यङ्गोकार्यमति परिहारभागं व्याचष्टे किं रुप्ेणोति ॥ २० ॥

षानत्वमित्याह द्योरपौति। विशिष्टरुपेण द्वयोरपि भ्रान्तिबाधी दृष्टा- वित्यर्थः । दयोरिति विषयसप्रमौ।. [Page 136] एवमुक्त्प्रका रेणा मद्विलन्तणं ख्यातियोग्यं च निदर्शनं मिद्धमित्याह तम्माद्रप्स्थेति ॥ २१ ॥ दूतश्वासन्न स्वयातौति न शक्यते वक्रमित्याह किंचेति। स्वाभि- प्रायणामच्ब्दार्थमाह अरमच्व्देनाचेि। पराभिप्रायेणामच्छब्दार्थमाह भावो वेति। उत्तरे च केचिक्चोका उभयविषयतवेन योज्या दत्याह उभयचेति। उभयनाक्तरयोजनया किं दूषितमित्यत आरह येऽनि- वचनौर्यामति। ये चाख्यातिवादिनो्ऽनिर्वचनीयमभावं च नेच्कन्ति ये चान्यथाख्यातिवादिनोऽनिर्वचनौयमेव नेच्कन्ति तद्भयदूषणं सिद्धमित्यर्थः। नन प्रक्ृतानुपयोग्यसत्समर्थनमख्यातिवादिनः प्रति किमिति क्रियत दृत्यत आह असत्ममर्थनं चति। एवं कतिपयन्नोकम्य तात्पर्यमुक्का शनोकं योजयति अ्रमन्न खयातौति। ... ।। २२ ॥

[Page 137] ननु यथा आत्मन्यज्ञायमानेऽप प्रमेयत्वं तया निषिध्यते तद्वदमत्यप्यज्ञायमाने ख्यातिर्मया निषिध्यत दत्याणङ्क वेषम्य- माह आर्त्ति। कुतरस्यंज्योतिष्षमित्यत आ्रह तम्येति। स्वयं- ज्योतिषौति। आरात्मनस्सयंज्योतिद्टेन भानात्तस्मिन् प्रमेयत्वप्रतिषेधो न विरुध्यत दूत्यर्थः । तम्य स्वयंज्योतिद्वमपप श्रुतितम्सिध्यतौत्यपेरर्थः। यद्वा। विज्ञात दूव स्वयंज्योतिष्यपि धर्मप्रतिषेधादिरुपपद्यत द्वत्यपेरर्थः । नाम- दौदृगिति। स्वयंज्योतिरित्यर्थः । नान्यदीदृ शमिति। आ्र्प्रात्मनोऽन्यन्न्न स्वप्रकाशमित्यर्थः । उत्तराधं व्याख्याति अ्रस्त दूति ॥ २ ३ ॥

इछसिद्धिविवरगाम् । [Page 137-

पूर्वमसदर्वच्च्न्नसव्यातिनिषेधानुपपत्या सद्भानमापादितम्। ददानों

माह मतोऽर्थादिति। तर्हि विवेकेन ज्ञानमस््वित्यत आह अ्रसन्न भातौति वचनर्मिति। अमन्न्न भातौतिवचनं न चत्सविभेषणं तदा माता मे बन्ध्येतिवद्विरुद्धाथं म्यादिति योजना ॥ २ ४ ॥ मविशेषणनिषेधोऽप्यन्यथास्यातिवादिना कतुँ न पाक्यत दत्याह असद्पमिति। असद्रूपं भाति न मद्रपेण भाति चेत् एवं सति नाम- त्ख्यातिर्निषिद्विवेति योजना। व्याचष्टे यदि मविशेषणमिति। अ्रन्य- स्यान्यथाख्याननिषधादन्यथाख्यातिपतननिषेध एव स्यादित्यर्थः ॥ २ ५ ॥ अत्रान्यथाख्यातिवादी स्वमतं दर्शयन् नायं निषेधोऽस्माकमनिष्ट दृति ङ्गते म यदौति। अ्ररमन्न् मद्रपेण स्वातौत्यनेन नान्यथास्यातिमातरं निषिध्यते। किं ्वमदन्यथा स्व्ातौत्येतत्। न तु सदन्यथा ख्यातौ- त्येतर्दाप। अ्रतो नाम्माकमनिष्टमित्यर्थः । मदन्यथा ख्याति न तवमदित्यत हेतुर्वाच् द्ति सिद्धान्तिना उक्रे पूर्ववाद्याह नात्मा अस्त दूति। अ्रमतो- जन्यत्सत् तम्य नात्मा स्वरूपम्। एवममदपप मतो नात्मा न स्वरूप- मित्यर्थः । विविक्रमदसतोरेक्यज्ानं च नाम्तौत्याह नामद्ौरिति। ततः किमित्यत आह अत दति। सदसतोम्तत्ख्यात्योश्च परस्परानात्मतालक्ष विरोधात् क्वापि तादात्यादर्शनान्न भ्रमेऽपि तादात्यावभामस्संभवति।

तौति भाव: । मम्यकम्थले रूप्य ण्वेकस्मिन् पुरोदेशावच्किन्नलवन ददंशब्द- प्रयोगदर्पनान्न द्वयोम्तादातम्यं क्वचिदपि दृष्टम्। अरतोऽमतोऽन्यथास्यात्यनुप- पत्तिवत् सतोऽपि सदन्तररूपेण असद्ूपेण वा अ्रन्यथास्यातिर्न घटत दूति परिहरति तथा सतोऽपौति। [Page 138] किंच सदन्यथा स्यातौति वदतां किं सत् खात्मना ख्ातौत्युच्यते किं वा सदन्तरात्मनेति विकल्प् आद्य निरम्यति कथं चेति। द्वितौयमनुवदृति सदन्तरेत । न्तर

-Page 138] प्रथमोऽध्यायः । ४६३

मपि किं सदेव उतासदिति विकल्प आद्यमनूद्य निरस्यति न स्यादिति। विलक्षणाकारमन्तरेण व्यावृत्त्ययोगात्मन्माचस्वातौनां भ्रान्तित्वप्रसङ्गा- न्नान्यथास्यातिस्मिध्येदित्यर्थः । द्वितौयमुत्थाप्य निरम्यति अ्ररथेति। सदन्तर- म्यामत्वादेकमेव सत् स्यात्। ततम्सतस्सदन्तरात्मना स्ातिर्नामासदातना स्यातिस्स्यात्। सा च त्वयव निषिद्धेत्यर्थः । विपन्े दोषमाह द्वितीयवत्त्व दूति। मदन्तरस्यासत्त्वाद्दयोरप्यन्योन्यापेक्षया सदन्तरतवेन द्वयोरपि सतो- रसत्वप्रसङ्ग दृत्यर्थः । ननु सदन्तरम्यामत्त्वं वदतम्मतोऽसत्त्वमिष्टमेवेत्या- पाड्माह असच्चेत्सदुच्येतेति। न पर्यायतवेन लोकोऽवगच्क्तोति भावः । दत्चामत्सदन्तरमित्ययुक्तं तवेत्याह अरसच्चेत्सदन्तरमिति। अ्रमत एवा- मदात्मना स्ातिरन्यथाख्यातिरित्युकं म्यात्। तथा च नामतोऽन्यथा- ख्यातिररिति तव प्रतिज्ञाहानिरित्यर्थः। पूर्वमसतोऽन्यथाख््यातेरन्यथा- स्यातित्वं अ्रङ्गौकृत्यापादितम्। ददानौं तदपि न सिध्यतौत्याह कथं चेति। घटादेरपि घटात्मना स्वयातेरन्यथास्यातित्वप्रसङ्गादित्यर्थः । नन्वसदन्त- रात्मना ख्यातित्वादन्यथास्यातित्वमम्तौत्यापङ्म असदन्तरमप सदन्तर- वद्दिधा विकल्प् क्रमेण दूषयति अरसदन्त रात्मनेत्यादिना। सतम्सदन्तरा- त्मना ख्यातिरन्यथास््यातिरित्युत्रवतम्तव श्रमतम्सदात्मना स्ातिरन्यथा- स्ातिरित्यापद्यत दत्यर्थः। उक्र प्रमेयं संततिप्य दर्भयन्तुपसंहरति। तम्मा- दिति। उन्रेन न्यायेनेति। मत एव सदात्मना स्ातेर्यथार्थत्वात् तस्याञ्च -

भ्रमत्वे सर्वख्यातेरपि भ्रमत्वप्रसङ्ग द्रत्यर्थः। नन्वसत्सद्रूपेण न भातौत्यच अ्रसच्छब्देनानिर्वचनौयस्य विवत्तितत्वात्तस सद्ूपेण भानं प्रतिषिध्यते न पुनरमत एव तसतोऽपि शुत्तकिरुप्यतादात्यस्य सद्ूपेण भानाङ्गोकारादिति चोदयित्वा परिहरति अ्रसदित्यादिना। किंच यदसत् त्वयाङ्गौकतं तदपि निरप्यमाएमनिर्वाच्यमेवेति दर्भयितुं विकन्पयति तच्चासदिति। नन्वसत्सद्पि न भवति तुच्कमपि न भवतौति पद्ङित्वा तर्ुभयविलक्षणत्वादनिर्वाच्य- मेवेति परिहरति नोभयमित्यादिना। नन्वसतोऽभावप्रमाणविषयत्वा-

इषसिद्धिविवरगम् । [Page 138

क्ानिर्वचनौयत्वमिति शङ्ित्वा परिहरति प्रमाणवत्त्वादित्यादिना । नन्वसतः प्रमाणवतत्वाभावे तत्खयातिरेव न स्यादित्याशद्माह अप्रमाणवत्चे- जगौति। .. [Page 139] ख्वयातिव्यवहारयोरभावे तदपन्हवद्च न सिध्यतौत्याह तदपञ्वम्येति। तम्मात्मतोऽन्यथाख्यातिरविद्यां विना न मिध्यतोत्युपसंहरत तम्मादिति। उक्रऽर्थे श्रोकमवतारयति तदेतदिति। सद्वम्तु अरन्यथा स्व्याति नामिति चत्त्वयोच्यते तर्हि तत हेतुरुच्यताम् । पूर्ववादौ हेतुमाह नात्मेति। अ्रमतोऽन्यम्मन् श्रमतो नात्मा न म्वरपं अमद्गौवा न सत्सयातिरिति चेत्तत्र मिद्धान्याह तथा सत दति। मतोऽि नान्यम्मन्नात्मा म्यात्। अतो नान्यथास्यातिमिद्धिरित्यर्थः ॥ २ ६॥ नन्वमत दृन्द्रियामंबन्धात्प्रत्यन्तभ्रमे स्यातिरेव न संभर्वत मतस्तु संभवतौति वैषम्यमाशद्म माम्येन परिहरति अमदत्तेरिति। सतोऽपि

ननु देशान्तरस्यमप दोषबलादिन्द्रियमंबद्धू भविष्यतौत्याशङ्क तर्ह्य- मदेव तथा किं न न्यादित्याह दोषादिति। किंच नान्यत् मंदव भ्रान्ती भातौत्याह रपं भातौति। ननु देशान्तरस्यरूष्यम्यासंनिहित- त्वेडि मत्त्वादेव स्वमपेणेन्ट्रिययोग्यत्वादिन्द्रियेण ग्रहणं दोषबलात्मंभवेत् न त्वेवं त्दभिमतम्या निर्वचनीयस्येति वैषम्यभाशद्म ईदृषां वेषम्यमभ्युपगम्यापि तम्वैव कालान्तरौयम्य नेन्द्रियेण ग्रहणं संभवतौत्याह यद्यपौत्यादिना। असत्त्वात्तदेति। तदा भ्रमदशायां तस्य नष्टतवेनामत्त्वादित्यर्थः । तम्य वर्तमानेति। चन्तुषो वर्तमानसंबन्धित्वनियमादित्यर्थः। पूवं दोषवशाद्देगा- न्तरस्थग्रहणमम्युपगम्योक्तम्। ददानौं तदपप न घटत दवत्याह दोषोऽपौति। ... तर्हि चनुरन्तरमसंनिहितसंबन्धं मृष्टा देशान्तरम्थं ग्राहयेदित्याशद्दाह न चनुरन्तरमिति। तथा सति दोषापगमेऽपि चनरन्तरस्यावस्थानप्रमङ्ग द्वत्यर्थः। तर्हि पूर्वसिद्धमेव चत्तुरन्यच नौला ग्राहयेदित्याशद्दाह तदेव वेति। नेत्यनुवतते। विपन्ते दोषमाह नयेच्चेदिति। द्रदमंशस्य चत्ुषा

-Page 140] प्रथमोऽध्यायः ।

ग्रहणं न स्यादित्यर्थः । ननु नौयमानं चततर्न पत्तिवद्गच्कति किंतु सवितकिरणवदित्यापाङ्म तर्हि मध्यम्यानामि ग्रहणप्रसङ्ग दत्याह मंततं चदिति। मध्यम्यानामग्रहणे देशान्तरस्यमपप न ग्टह्येतेत्यर्थः । [Page 140] दूतश्च न देशान्तरम्यग्रहणमित्याह व्यवधानाच्चिति। व्यर्वाहतस्या- ग्राहक हय?त्वमनुभवेन दर्पयति समोपम्थमपौति। समौपम्यमप घटादि- व्यवधाने चन्तुषा न ग्टह्यते किं पुनर्दूरम्थं पर्वताद्यनेकव्यवधानसंभवा- दित्यर्थः । दूतश्व न भ्रमविषयम्यन्द्रियसंबन्वित्वमित्याह क्थं चेति । ... दूतश्चान्यत्र मंदेव भ्रान्ती भातोति न क्यत द्ृत्युत्तरार्धं योजयन्राह दूदमात्मना चेति। पूर्वमन्तजत्वमभ्यपगम्योक्रम्। ददानौं तदप कृप्यज्ञानम्य नाम्तौत्याह अत दूति। अतशशब्दाभिहितमेव स्फट्यत अ्रसिति। मद्विषयत्वाभावादित्यर्थः । महाप्रमेयमुपमंहरति अर्परतोऽमदिति ॥ २ ८ ।। अरमद्भाननिराकरणमंभव युतन्तरमाह मदन्नरमति। अनुवादाय तुच्छम्यापि प्रतोतिर्वक्रव्येत्याह तुच्छ्मुक्रेति। नन्वमन्र ख्यातौत्युत्या स्व- कपेणपि सत्त्वहौनम्यानिर्वचनौयम्याख्यानमुच्यते न तवमत दति शङ्गते अनिर्वचनीयममिति। निरम्यति तच्चेति। अनिर्वचनीयम्यापि रूप्ादेः ख्यातिदर्शनादित्यर्थः। दृतथ्ानिर्वाच्यम्य स्वयातिस्वयाङ्गौकने्यामतो- ड्रपोति। असतोऽस्मत्यच्ेऽनिर्वाच्यव्वात्तम्य च तया भानाङ्गोकारदनि- रवचनौयम्यापि भानं त्वयाङ्गोकतमेवेत्यर्थः। नन्वमतस्मटन्तरतवेन तत्ख्याति- स्संभवति। अनिर्वाच्यम्य तु मद्विलक्षणत्वात्सरूपमत्त्वहौनतुच्छम्येव ख्यातिर्न संभवतौत्यत आह तुच्कमिति। यद्ा। अरमत्ख्यानमनिर्वाच्य- ख्यानं वा न निषिध्यते किंतु तुच्क्म्य ख्ानं तम्य निम्म्वरूपत्वादित्यत आ्राह तुच्छ्मिति॥ २८॥ ननु रूप्यम्यानिर्वचनौयत्वमिदूये तुच्क्वस्याख्यानं तवयापक्म्। तत्र तदनुवादाय स्वातिर्वाच्या। तथा च न स्वातिनिषेध दूति तदुक्दोषस्य तावकौनपरिहार एवास्ाकमपि भविष्यतौति प्रतिबन्दौं शङ्गते नन्विति।

इषसिद्धिविवरगाम् । [Page 141-

... [Page 141] कथमिति। तत्र तावदन्यथाख्यातिवादिनस्तदसंभवमाह उच्यते न तावदिति। शुक्रौ रूप्यसंसर्गभ्रम दूव अतुच्छे तुच्छसंसर्गभ्रम

वा शुत्किख्यातौ कृप्यस्यातिभ्रमवदतुच्कख्यातौ तुच्क्स्यातिभ्रम द्वति तन्नन संभवति तुच्क्वतत्स्यात्यो - रपयतत्ख्यात्योरिवान्यतानम्यपगमादित्यर्थः । अ्र्भ्यपगमे को दोष द्रत्यत आह मिदूत्वे चेति। रूपस्येव तुच्छ्वम्याप्यन्यच प्रमाणसिद्धत्वावश्यंभावात् क्वापि तुच्छं नास्तौति निषेधो न शाक्य द्त्यर्थः। दूदानौमख्यातिवादिन- स्तादृशपरिहारासंभवमाह तथा अस्यातिवादिनापौति। ... ननु ग्टह्य- माणम्मर्यमाणाद्यविवेकरूपस्तुच्क्रव्यात्यादिभ्रमो मया नेव्यते येन रूप्य- वन्तुच्कादेरन्यच सत्त्वं म्यात् किं त्वख्यातौ स्वात्यभिमानो बालाना- मिति शङ्गते अ्रख्याताविति। अ्रत विकल्प् दूषयति किं सर्वाख्याता- विति। सर्वविषयाख्यातावित्यर्थः । किंच वस्तवख्यातौ सत्यामसत्ख्यातौति योऽभिमानम्सोऽपि किमात्मक :- किमख्व्ात्यात्मकः किं वा स्ात्यात्मक इति विकल्प् दूषयति कश्चेति। अ्रमत्सव्यातिभ्मः अ्रसत्स्यातिरुपभ्रम दूत्यर्थः । उक्रो दोष दूति। सर्वास्व्यातिश्वेत सुषुप्नादावेवासत्ख्यात्यभि- मानस्स्यात् यम्य कम्यचिदस्यातिश्चेत्मदा म्यादित्यर्थः । अ्रसत्ख्यातिरूप- भ्रमम्याख्यातित्वे दोषान्तरमाह अ्रस्वातावख्यातिरिति। [Page 142]

पुनरुत्किव्यर्थत्युक्र तन्र सार्थत्वं शङ्गते न वृरथेतति। प्रथमास्यातिभब्देन वस्तवदर्शनं द्वितौयेन चादर्भनाभावदर्भनयोर्विवेकाग्रहणं विवत्तितमित्यर्थः । तर्हि रूप्यख्यातिरिवाभावस्यातिरपि क्वचिदिष्टा स्यात् अ्रन्यथा तद्विवेका- योगादिति परिहरति अ्रप्रदिति। द्वितौयविकल्पमनुवद्ति श्रथ स्यातिरिति। तर्हि स्वातेस्ताल्म्वनत्वनियमात् किमख्यातिरालम्बनमुता- सत्ख्यातिरिति विकल्प् शाद्यं प्रत्याह तस्येति। तस्य भ्रमस्यास्ाति-

-Page 143] प्रथमोऽध्यायः।

श्ेद्विषयः किं सर्वविषयास्यातिः कतिपयविषयास्यातिर्वत्युक्र एव दोष दूत्यर्थः । द्वितौयं प्रत्याह असत्स्यातिरेवेति । अ्रसत्स्यातिरेव चेदालम्बनं तदा शुकौदमंशम्यानिर्वचनौयत्वादसत्ख्यातिरिष्टा स्यादित्यर्थः। ख्ाते- रसत्ख्यात्यालम्बनत्वे दोषान्तरमाह अरभ्रमत्वं चेति। अ्सत्स्वात्या- लम्बनाया: ख्यातेरभ्रमतवं च म्यात्। न हि घटख्यातौ घट-

हारायापङ्गते अथास्यानिमिति। दोषवशादखव्यातिमेवासत्ख्यातिं मन्यन्ते न त्वमत्ख्यातिर्नाम वस्त्वस्तौत्यर्थः । परिहरति अ्रन्यथास्यातिस्मेति । मा तावदस्यातेरसत्ख्यात्यात्मना प्रतोतत्वादन्यथास्यातिस्स्यात्। सा च त्वयापौष्टा स्यादित्यर्थः । सेति पदं मध्यप्रदौपवदुभयत्र संबध्यते। यद्वा। मा च दूष्टा म्यात् असत्स्यातिरपौष्टा स्वादित्यर्थः। एवमख्याता- वसत्ख्या तिभ्रमशब्दार्थं दू्षययत्वा संप्रत्यधिष्ठानभूतास्यातिरपि किं ख्ात्य- भावः किं वा ख्यातिरेवेति विकल्प् आद्यं प्रत्याह अ्रख्यातिरपोति। असदभावस्तत्ख्या तिश्चाधिष्ठानम्फरणर्थमिष्टा म्यादित्यर्थः। द्वितौय प्रत्याह स्यातिरेव चेदिति। . दूदानौं विज्ञानवादिनापि तुच्क खातौ- त्यादिर्भम दृत्याश्रयितुं न शाक्यत दूत्याह तथा आरात्मस्यातौति। वुद्या- कारत्ाभ्यपगमे च क्वापि नास्नौति निषेधो न युज्यत द्ृत्युक्तामत्यर्थः । किं च अरभावानङ्गोकारे नाम्तयद्वेतमित्या दिव्यव हारोऽनिर्वचनौयानङ्गोकारे जगतश्शून्यत्वं न युज्यत दूत्यादिव्यवहारत्च विज्ञानवादिनो न सिध्यतौत्याह कथं चाभावमिति। ननु त्वयापि तुच्क्वादिभ्रममिच्कता कचित्तुच्छादे- स्मिद्धिरेष्टव्या नो चेङ्गमजनकपूर्वानुभवसंस्काराभावाङ्गमाभावप्रसङ्ग द्ृत्यत आह मत्पने तिविति। प्रमाणसंस्कार एव न भरमहेतुर्भमसंस्कारादपि भमदर्शनात्। अतः क्वापि प्रमाणतोऽसिदस्यवाविद्यामहिस्ा भ्रान्तौ भानान्नान्यत्र सिद्धिरेष्टव्येत्यर्थः ।. ॥। ३० ॥ [Page 143] पूर्वमसदनिर्वाच्यं वा सद्वादिभिर्निषेद्धं न शक्यत द्ति 63

इछसिद्धिविवग्गाम् । [Page 143-

प्रतिपादितम्। दूढ़ानौं मद्वादिनामेव परम्परं प्रधानं नाम्ति नियोगो नास्तौत्यादिनिषेधोऽपि न सिध्यतौत्याह भवतामन्योन्यपक्ता दूति। प्रधानादेर्भान्तिविषयत्वेऽन्यन्त सत्त्वप्रमङ्गादित्यर्थः। .. नन यथा तवदभि- मताविद्याजन्यतया परम्य सानिसिद्ध तदुत्ा प्रतिपन्न्रं पत्तान्तरमनूद्य तवया युत्न्ा निर्राक्रियते तददस्माभिरय्मदङ्गौकृतम्रान्या परेषां सिद्ध- मनूदय निराक्रियत दृत्याशङ्म तर्यमद्विलत्तलेन प्रतोतियोग्यं मद्ित्- क्षणत्वेन निरामयोग्यं च पन्तान्तवं जनयन्तौ त्वयाप्यविद्या म्वौकार्या म्यात्। अन्यथा लदभिमताग्यात्या दिलनणभ्रम मिद्धम्यान्यत्र प्रामाणिकलेन दूष्यत्वासंभवादित्याह अविचारितेत्यादिना। प्रामाणिकस्य निराकरणं कुतो न मंभवतौत्यत आ्राह न्यायेति। परेष्टमित्यम्य अ्रध ऊध्व च संबन्धः।

... चार्थ इत्याह परेष्ठं वा आत्मभेदमिति।.॥३१।३२।।

[Page 144] लौकिकभ्रमसिद्यनुपपत्या पत्तान्तरनिरामसद्नप- पत्या वा अविद्या यतो न वादिभिरपलपनौया अतो दृष्टान्तिद्धिरित्याह ऋत दति ॥३३ ॥

एवं दृष्टान्तसाधनेनानुमानतः प्रपञ्ञम्य मायामयत्वलक्षर्णमथ्यात्व- मभिधाय आगमतोऽप्याह मायाविदयति। ननु मायाप्रकृतिकत्वमस्तु तावता कथ मिथ्यात्वमित्यत श्रह यतो मायामया दति। लोके मायावि- दर्शितहस्त्वरथादिषु शुक्रिरजादिम्मेषु च्मिथ्याभृेपु मायापदम्य व्यत्पन्तवेदेऽपि तथाभूतार्थग्रहणम्य न्याय्यत्वान्मायाप्रक्ृतित्वमेव मिथ्यात्- मित्यर्थः । एकरपे वस्तुनि नानाविधविचित्रावभासनचतुरतामाह मार्येति। आत्मना सह स्थितत्वेऽप्यभिव्यक्ात्मना निर्वात्तयोग्यतामाह प्विद्येति। आश्रयविषयभेदमन्तरेलाइये वस्तुनि स्थितियोग्यातमाह तम दूति। प्रसिद्धतमोवन्न चलनादिमात्रहेतु: किंतु सर्वकारणमित्याह कारणमिति। लयभूमित्वादुपादानमेव न निमित्तमाच[?]मित्याह लय

-Page 145] प्रथमोऽध्यायः ।

पात्रिरिति। आत्माधिष्ठानत्वान्र तम्याः पृथकात्तेत्यर्थः । स्वाधिषान-

स्यात्मनसस्वावभामकरूपं प्रति अनाच्काढकत्वमाह सुप्निरिति। अद्या-

नन्दाकारावभास प्रति आ्रच्ादकत्वमाह महासुप्निरिति। एकम्मि-

शास्वजन्यज्ञानं विना न

निर्ात्तरित्याह पत्तरमिति।

आकाशमतति। दृश्यप्रपञ्चम्य मायाप्रक्रतिकत्वे तव किं फनमत्यत आह तम्मादिति। कर्त्वादिप्रपञ्चम्य मायामाचलेन निवर्त्यत्वादात्ानो-

डद्दयतवं फन्नमित्यथेः ॥ ३४ ।। मायाशन्दम्य वेदनिघाट्ववष्टमभनार्थमाचनावप्भ्नोकम्य व्यावर्त्यमाह ननु मायाशब्द दूति। परिहारलेन झ्नोकं योजयति तन्न तन्कार्यम्यति। कथमवगम्यत दृत्यापङ्म प्रतिपत्तोपाधी ब्रह्मात्मनि प्रत्या द्वेततद्दपनयो- तयाहौत्यादिना। अ्रप चैव प्रतिपत्रोपाधो ब्रह्मात्मन्यरेत्यर्थः । [Page 145] नन्वम्तु दवततद्दर्शनयोरनिर्वचनीयत्व मायायाम्त कर्थामत्यत आ्ह तन्कारणमपोति। .. पर्वं मायाशब्दम्य प्रजानाभस पाठेउपि प्रक्ृतिपदमामानाधिकर्यवरोधातज्ञार्थत्ं हित्वा कार्यानुकपा अनिर्वाच्या माया लोकसिद्धा तदर्धलेन म्वौकार्यत्युक्रम्: ददानौं प्रज्ञावाचित्वमम्यपेत्यापि किं ब्रह्मचेतन्यलक्षण प्रक्ञा तदर्थः कि वा बुद्धिन्नन्तेति विकल्प् नाद्य दत्याह प्रज्ञानामतेऽपौति। कुत दत्यत आह दृतरेषामिति। मनो महान् मतिर्ब्रह्मा पर्बुद्धि: स्व्यातिरोश्वरः । माया प्रजा तथा धौ्च स्मृतिथ्ठ परिपद्यते॥ दृत्यत प्रज्या मह पठितानां मनश्रादिशब्दानां तदर्थवाभावा- दित्यर्थः । .. द्वितौयख्वङ्गौक्रियत दत्याह अत दृति। मौयतेऽर्थोऽनयेति व्यत्पत्या मायाशब्दो बुद्धिलत्तणप्रज्ञानाम स्यादित्यर्थः ।.॥ ३५. ॥

५०० [Page 145-

नेह-नानास्तौति-वाकयेन परमाएष्विव कारणे ब्रह्मषि नानालवं नास्तौत्युच्यते न तु प्रपञ्चो नास्ौति। तवाह नान्यनेति। कारणे कारयं निषिध्यते। ततोऽन्यत् च कारणधौनसत्ताप्रकाशस्य कार्यस्य मत्वं न संभवति। तम्मात्कार्यप्रपञ्चो नाम्त्येवेत्यर्थः । नन्विवशब्दस्योप-

म्त एवेत्यत आह नानेवेति। अ्रम्य प्रर्वश्नोकेनापौनरुत्र्ाय भाम्करमताव- लम्बनेन पर्वश्नोकार्थभञ्रिकामाशङ्गामाह ननु नेहेति। प्रत्यक्षादेर्व्याव- हारिकप्रमाणत्वमेवेत्यत आरह सृष्टिप्रुतेरिति। ननु नानेव पश्यतौति वाकेन कार्यप्रपञ्चो निषिध्यत द्ृत्यत आह नानेवेति। अ्रनेनापि वाकघेन ब्रह्मणि नानात्वदृ ष्टिरेव निषिध्यते न तु कार्यप्रपञ्नदृष्टिरित्याह्ा?] ब्रह्मषि नानेव पभ्यति कार्यप्रपञ्च दव नाना यः पभ्यतौत्येवमर्थत्वाद्वाक्यम्येत्यर्थः । ननु नानाशब्दम्य नानाभूतकार्यप्रपञ्चवाचित्वमेव न तु नानातववाचितम्। अतः कार्यप्रपञ्चनिषेधकमेवेदं वाक्मित्याद्द तथापि नानाभूतप्रपञ्च- म्योपमानत्वन रच्चतान्न तहष्टिनिषेध दत्याह कथं चेति। अ्रत्र किं नानाशब्दो नानात्ववाचितवेन वयत्पन्नः किं वा तदुपलन्ततवस्तुवाचित्वेनेति विकल्प् नाद्य दत्याह न तावदति। एकादिशब्देध्वदर्शनादित्यर्थः । विपने दोषमाह वदेच्चेदिति। .. द्वितीयसवस्दभिमतानुकृन् दत्याह अतो नेहेति। नानाशब्दस्य नानाभृतवस्तुवाचित्वान्नानाभूतं कायं ब्रह्मणि निषिध्यत दति सिध्यति। तथा च न तत् क्वापि स्यात् कारणधौनसत्ताप्रकापाम्य तत्र निषेधेऽन्यत् सत्त्वासिद्धेरित्यर्थः । [Page 146] किंच यदन्यत सदेव नानात्वं ब्रह्मणि निषिध्यत दृत्युच्यते तत्किं कार्यमकार्यं वेति विकल्प् आद्ये तस्य नान्यच् सत्त्वसिद्धिरित्याह नानात्वमपौति। द्वितौये तु न निषेधार्हमित्याह त्रकायं चेदिति। तर्षि तदुभयविलक्षणमस्तित्यत आह न चेति। भास्करमते ब्रह्मणो- द्वितीयतं नाम सकार्यात्तस्माद्विलक्षणशून्यत्वम्। तस्य हानिप्रसङ्गा-

-Page 148] प्रथमोऽध्यायः । ५.०१

दित्यर्थः। . एवं नानात्वस्य दुर्निरूपत्वं प्रसाध्य कार्यप्रपस्चस्यापि भेदाभेद विकल्पेन दुर्निरपतामाह कार्यकारणयोश्रेति। कार्यस्येव कारण स्यापि भेदस्यात् : ततश्च कारणभेद: श्रुत्या निषिष्यत दृत्ययुक्रमुक्क्त- मित्यर्थः । कार्यकारणयोरभेंदे कार्यस्य कारणदिव कारणस्यापि कार्या- द्वेदस्स्यान्। ततश्च यावद्विकारं तु विभागो लोकवदिति न्यायेन ब्रह्मणोऽपि कार्यत्वप्रसङ्ग द्ृत्याह भेदे कारणस्यापौति। भेदपन्ते दोषा- न्तरमाह भेदे चेति। भेदाभेदपन्ते दोषमाह भिन्नाभिन्नं चेदिति। ब्रह्म अ्रब्रह्मात्मकं म्यात् ब्रह्मणो ब्रह्मत्वं हौयेत कार्येषाभिन्नत्वादित्यर्थः । तत कार्यम्य ब्रह्मात्मकत्वांशे दोषमाह तदापोति। कार्यस्य ब्रह्मात्मकत्वे कारणभूतब्रह्मवत्कार्यम्यापि परम्परभेदो न म्यात् म्याच्चेत् ब्रह्मणोर्ऽप स्यादित्यर्थः । दूदानोमब्रह्मात्मकत्वांश दोषमाह अ्रब्रह्मत्वे चेति। ब्रह्मात्मकत्वांग दोषान्तरमाह ब्रह्मरूपस्य चति। .. [Page 147] उत्तरार्धयोजनया श्रतेरर्थमाह् अत ण्वेति। अत एव उपमानभूतस्य नानावस्तुनः क्वचिदप्यभावादेवेत्यर्थः। माणवकादावग्न्यादिदर्पनम्य यथा मुख्यापेक्षया आभासतं न तद्वदिहाभासत्वमित्याह अज्ञानेति ॥३६॥ अन्वयवयतिरे क गर्भाच्करृत्यन्त रादपि देतप्रपञ्चम्य मिथ्यात्वं कण्ठोक्रमित्याह यत्र हौत्यादि। ·. । ३७॥

वकव्यमित्याशद्माह दृषयदृष्ोरिति। प्रमाचादेरमिथ्यात्वेऽपि श्रतस्य ज्ञानस परमार्थात्मदृष्टिव्याप्नतवेन तदाकारस्य ब्रह्मजञानस्य संभवादन्यथा- प्युपपत्तिरित्यर्थः । यद्ा। आ्र्रात्मनो दृक्न्तयर्थवत्त्वाय द्वेतप्रपञ्चम्य सत्यत्वं वक्नव्यमित्याशद्म दृक्शक्रिस्स्ात्मापेक्षया अर्थवतौत्याह दृश्यदृष्ोरिति। न्ात्मनः आ्रात्मविषया दृष्टिरित्यर्थः। यदा। दृश्यतद्दर्पनयोरिव दृश्य- तत्सरणयोरप्यभावस्यादित्यत शरह दृष्यदृश्योरिति। ... [Page 148] कूटस्थदृष्टिरात्मैव परमार्थवस्तु द्वैतं पुनरवस्वित्यस्थार्थस्यानेकयुत्युपष्टहहितत्वा-

५०२ इष्सिद्धिविवर्गम् : [Page 148-

दपि न द्वेताबाधाशङ्गा द्त्याह युक्तिभिय्चेति। श्रुतियुत्तियुक्तत्वेऽपि प्रत्यक्षादौति। दर्शितो दर्पयिष्यते चेत्यनुवर्तते॥ ३८ ॥ ज्ञानान्मोत्तय्रत्यनुपपत्त्यापि बन्धम्य मिथ्यात्वमवगम्यत दत्याह ज्ान- माचेति। .. ॥ ३६ ॥।

मुक्रिशुक्रौ दति। बन्धम्येत्यपन्नन्णम्। रूप्यम्यापि नागस््यादित्यर्थः । कप्यम्य शुत्रिकृती नाण एवास्तु को दोष द्ृत्यत आह् रुपये मृद्दिति। तथा च नष्टमृत्पिण्डम्येव मप्यम्य सत्यत्वं म्यात्। मत्ये च रुपे मत्पिण्ड-

जानम्येव कपयजानम्य भ्रान्तित्वं शुकिज्ञानम्य घटजानवद्दाधकत्वं च न

्यादित्यर्थः। एतद्वन्धम्याप्यपलत्णम् ॥ ४० ॥

प्रवें बन्धृप्ययोः क्रियया मुक्रिशुक्रिभावमङ्गौऊत्याभिहितम्। दूदानोमन्यथाभाव एव न संभवतौत्याह भवत दूति। अ्रन्यथाभावो नाशो वा भवतो न भवेदभवतश्च न भवेदित्यर्थः ।. [Page 150] रूपं च तं्थति। प्रज्ञानजं जानमात्रापनोद्यं चेत्यर्थः।। ४१।।

दृष्टान्तम्य स्यातिबाधान्यथानुपपत्या यदनिर्वचनीयत्वमुपत्तिप्रं तङ्गा- स्करमतावलम्बनेनान्यर्थेवोपपन्नमति शङ्गते नन्वनिर्वचनौयत् दूति। ... नन तर्हि ख्यातिबाधाम्यां रूप्यम्य मदसदात्मकत्वप्रसङ्ग दृत्याणङ्क ख्यायमानत्वेन तावत्सत्त्वं साधयन्न्नन्यथास्याति परिषषयति तर्रतोऽसत दूति। तर्हि सत्यरूप्यवद्वाधो न मिध्येत्। यदि सिध्येत् सत्यरूप्यम्यापि स्वादित्यत

वक्रव्ये प्राथममिकन्यायानुसारेण सत्त्वमेव युक्कम्। तथा च बाधोऽपि यदि भवेत्सत एव भवेत्। न तु सतस्सर्वतर[चा?]बाध दूति भावः। नासच्चेत्तन्न सत्कथमित्यंशं व्याचष्ट किंचेति। यथायमब्राह्मणे न भवतौ-

-Page 152] प्रथमोऽध्यायः । ५०३

त्येवमसन्न्र भवति चेत्सदेव स्वादित्यर्थः । तस्मात्त एव कथंचिदिति । स्वमपेणाबाध्यत्वैपि संसष्टरपेण बाध्यत्वमिति भावः ॥ ४२ ॥ [Page 151] यस्मात्सतोऽन्यम्य स्व्यातिबाधौ न युञ्येते तत उप- संहरति नात इति। ... मा भूद्रा कार्यम्य सत्यत्वश्रवणं तरथापि युत्या तम्य सत्यत्वं सिध्यतौत्याह कारणम्य चेति। श्रुतियुत्तिहौनतवेऽपि प्रतोत्या मिध्यात्वत्यत आ्रह तत्प्रतौतिरिति। नन नाम्नोति प्रतोतिम्मत्तुच्क-

ब्रह्म विकार तेना का शादिवत्सत्यत्व मेवेत्यर्थ। उपमंहरत तम्मादिति। जनेः सयातश्वासंभवादिति कार्यप्रपज्ञम्यामन्वाभावे तुच्छग्वात्यसंभवमात्र शुक्रिकप्यम्यासतत्वाभावे हेतुरिति ट्रष्टयम् ॥ ४३ ॥

उच्चते नामत दूति। अमतशशविषाणंदः स््यातिजन्मादर्णनात् प्रपञ्ञम्य ख्यातत्वाज्जातत्वाच्च नामत्वं रूप्यम्य स्यातत्वात्नामत्त्मित्यर्थः। दूदानों सत्पन्त निरम्यात विनेति । मत आत्मनो बाधनाशयोरदर्पानाद्वाध्यमानस्य रु प्यम्थ नापवतश्च प्रपञ्चम्य न सत्त्मित्यर्थः । दूदानों निष्कृष्य दार्ष्टान्तिक- स्यव जन्मनापश्रत्यन्यथानुपपत्या अिर्वाच्यतं साधर्यति सदसज्जन्मनाशौ नेति सत आरात्मनोऽसतश्च पप्विषाणादे जन्मनाशादर्शनाज्जगतश्च तचक्रवणादुभयवल्नामित्यर्थः । प्रर्वश्नोक व्याख्याति त्वयापोति। शुद्धम्य संसर्गादिर हितम्येत्यर्थः । शुन्नब्रह्मलञ्च तप्प्रसङ्गदि ति । ु्रर्ध धिप्र ग र् द्रह्मणो नापप्रसङ्गादित्यर्थः। उत्तरश्षोकमाक्षेपसमाधानप्रर्वक व्याख्ातु- मान्निपं तावदाह ननु सतोऽपौति। ... [Page 152] प्रभदपन्ते भवेदयं दोष: प्रपञ्जब्रह्मणोर्भेदोऽप्यस्तौत्यापङ्माह अन्यत्वऽपौति। दूदानों स्ोकं योजयति अतो न सत दूति ॥ ४ ४ ॥४५ ॥

पूर्वश्नोकेन जगतस्तत्वे जन्मनाशासंभवमुक्का अरधुजा रूप्यम्य मत्त्वे बाधा- संभवमाह सतोऽपौति। भ्रान्तिविषयत्वादूप्यांपम्येत्यत श्राह बाध्येतरां-

५०४ इषसिद्धिविवरगाम् । [Page 152-

वा ममानं स्यादित्यर्थः। तर्ह्यसत एव बाधोऽस्वित्यत श्राह अ्रसत- स्विति ॥ ४ ६ ॥ यदुकं नामच्चेत्तत्र सत्कथमिति तव्राह किं चादुष्टान्षोऽपौति।

[Page 153] श्रत् प्रतिबन्दिन्यायेन शङ्गते ननु मायेवेति। यथा स्वपनस्याविद्यात्वेपि तद्वहारदशायां कम्यचिद्रप्यांशम्येव भ्र्रन्तिविषयत्वं बाध्यत्वं च न वििदमंशस्येति नियमस्तद्ज्जाग्रद्वहारदशायामप ्यादिति परिहरति स्वप्नवदिति। ननु मिथ्याभूतमप यदि किंचिदवाध्यं भवेत्तदा ब्रह्मजानादि कक्तबन्धबाधो न म्यादित्यत श्रह प्रबोधे स्वान्नवदिति । सर्वो व्यवहार दूति। अ्रभ्रान्तत्वेनाबाध्यतेन च प्रतिपन्नं तद्विषयव्यवहारख्च निवतत दूत्यर्थ: ॥ ४८॥ ४६ ॥ खपने परिहारमुकका परपचे तदभावमाह व्यवम्या व्यवहारेऽपोति। ... ननु त्वत्पन्तेऽपि दर्नबन्नादेव भ्रान्तिबाधव्यवम्था न पुनर्युक्रितः तद्दस्मत्यचेऽपि म्यादित्याशद्म मत्यन्ते युक्तिरप्यस्तौति परिहरति ननु सेत्यादिना। झोकम्थेन तेशब्देन द्योतितमर्थमाह मम तिति। ननु सा दृश्यत दवति भागं व्याचषे नन्विति। तद्दस्माकमपि सर्वस्य मत्त्वेपि दर्नादेव व्यवस्था अस्तिवति भावः। बाढमित्याद्यंशं व्याख्याति सत्य- मित्यादिना ॥ ५० ॥ [Page 154] किं चानिष्टतुच्क्स्वातिप्रसङ्गपरिहाराय रुप्यादे- र्मायामयत्वं वक्रव्यमित्याह यतो मायामनिच्छृत दति। रप्यतत्संसर्गयो- र्मायामयलमनिच्कत द्त्यर्थः । ननु रूप्यादेरन्यत्न सत्त्वान्न तुच्छतम् । ततो न तुच्कस्यातिप्रसङ्ग द्ृत्यत आह यतो न शुक्काविति। अ्रन्यत्न सत्त्वपरामर्भमन्तरेण निषिध्यमानत्वादित्यर्थः । मायाभ्यपगम एव श्रेया- निति। ख्ातिबाधसंभवादिति भाव: ॥ ५ १ ॥

-Page 156] प्रथमोऽध्यायः। ५०५

सिद्धान्तश्लोके सदसद्वादनिराकरणं सूचितम्। तत्र सद्वादनिराकरणं प्रप्च अरधुना श्रसद्वादनिराकरणं प्रपञ्चयितुमवमरप्राप्नं चोद्यमुङ्गावर्यात प्ताहेति। अपरोत्षतया प्रतौयमानस्य रूप्यादे: कथ तुच्क्वतेत्याह तथा बाधादिति। नेदं रजतमिति ज्ञानविषयत्वात्तच्छत्वं गम्यत द्त्यर्थः । ननु न बाधो कप्यादेस्तुच्छलं बोधयति किंतु रूपादि नापयत्येव। ततो नाश्यलाय अतुच्छत्वं रप्यादेरित्याशङ्काह न हन्तौति। कुत दूत्यत आह सा हौति। ज्ञानस्य बोधकत्वमन्तरेण वस्तुनाशकत्वादर्पना- दित्यर्थः । किंच बाधकजानसमनन्तर रूप्यम्याभानादभावाच्च न तत्- दित्याह बाधकज्ञाने हौति। ... अत्राधिष्ठानज्ञानस्य बाधकत्वं मन्वानम्य मायावादिनो मतमाशङ्गते न म दूति। तज्च मद्वेल्क्षणं बाधानुप- पत्या वेत्ति न तु बाधकज्ञानात् तम्य मद्पशक्रिगोचरतवेन तद्गोचरत्वा- योगादित्यर्थः ।. ॥ ५२ ॥ [Page 155] नन्वसतस्पदन्तरत्वात्ख्या तिमंभवेऽपि तुच्कस्य ख्यातिर्न संभवतौत्यापङ्माह न स्यादिति। ... ॥ ५ ३ ॥ तुच्कं मदात्मना भमे भातौत्येतत् विपन्ते बाधकाभिधानेनाप्यापाढरयात नासत्सत्त्वेनेति । ५ ४ ॥ [Page 156] दूदानौं प्रमाणभूमौ तुच्कस्य स्वरूपेणापि ख्ात्यर्हत्वं साधर्यति न भाति तुच्कमिति। दूतश्व तुच्छस्यातिरङ्गीकार्येत्याह न चेत्तदिति। झ्ोकव्यावर्त्यमाह नन्विति। नेदं रजतममिति ज्ञानम्य तुच्छ- विषयत्वं व्यतिरेकमुखेनोपपादयति न हौति। सत्त्वबोधकत्वाभावेरऽपपि न तुच्छबोधकत्वं तुच्छ्ातिरिक्ाभावबोधकत्वादिति सद्दादिमतमनूद्य निरस्यति यदि रूप्येत्यादिना। वेत्युक्म्। ननु न तस्याबाधकत्वमनिष्टम्। दूदं रजतमित्यपरोक्षम्मस्य ने ं रजतमिति परोक्षज्ञानबाध्यत्वायोगादतः प्रत्यनं शक्रिज्ञानमेव बाधक- मित्यन्यथास्यात्येक देशौ शङ्गते प्रत्यन्भ्रमस्येति। परोक्षलवेन ततो दुर्बलल्ा-

५०६ इषससिद्धिविवरगाम्। [Page 156-

दित्यर्थः । दृदं रजतमिति ज्ञानम्यापरोक्तलेऽपि भ्रमत्वाहुर्बलतम्। नेदं रजतमिति जानम्य परोत्तत्वैऽपि प्रमाणतात्प्रबलत्वम्। अरप्रतोऽम्य तद्वाधकत्वं नानुपपन्नमति परिहरति नायं दोष दूति। तर्हि रुप्यज्ञानस्य न भ्मत्वमित्यत आह अभ्रमत्व दूति। ... पू्वें शुक्रिज्ञानम्य बाधकत्वमङ्गौह्ृत्य नेदं-रजतमतिज्ञानम्य बाधकत्वमुपपादितम्। दूदानौं तम्य बाधकत्वमेव न संभवतौत्याह प्रत्यन्षं चेति। अत्र विरोधाद्वाधकत्वमाशद्म विरोधमेव निरस्यति विरोधादित्यादिना। मायावादिनापि नेदं रजतमित्यभाव- ज्ानम्य बाधकत्वमेष्टवयमित्याह मायावादिनापोति। .. [Page 157] ननु तृच्कं स्वातौति तद्वादिना म्रान््या उत विकन्पेन प्रतिपाद अ्रनूदय त्गान्तिनिवत्त्यर्थमेवोच्यते न तु मया तुच्क्ानमङ्गौक्रियत द्ृत्यतुच्छ- स्यातिवादौ शङ्गते लङ्गान्तीति। तुच्वाद्युकं विकन्पेनापि प्रतिपाद्य अनुवदितुं सद्वादिभिन शक्यत दति परिहरति न मद्वादिनामिति । मर्वात्मना क्वापि तुच्क्वतत्खयातौ न न दूति मद्वादिभिवक् न पाक्यत दत्यर्थः । तर्हि भमामिद्धम्यान्यत्र सत्वमनिच्छता मायावादिना अ्रनूद्य निषेद्ध पाक्यत द्ृत्यत आह मायावादिनापौति। तेनापि मङ्गमे स्वविकलपे च तुच्कम्य भानाङ्गोकारादित्यर्थः। ननु न वादिसिद्ध तुच्छं सम्यग्ूप्यं च न भ्रमविषयौ किं त्वविद्याविलमित एव तुच्छूरूपतुच्चे तद्विषयलेन ख्ात दूति शङ्गते न भ्रान्ताविति। यर्द्ाप मायावित्नसितव्वं तर्थापि माया-

मिध्येदिति परिहरति तथापौति। तस्मान्न मायावादिनम्द्वादिम्यो विशेष दत्याह तस्मादिति। कुत दत्यापद्म तुच्छज्ञानस्य तढौयम्य मदौयस्य च भ्रमत्वाभ्यपगमऽप तत्र तम्य स्वातत्वावश्यंभावादित्याह तुच्छम्माभ्युपगमेडपौति। भ्रमे तस्य स्यातत्वाभावे को दोष द्रत्यत श्राह् नान्यर्थेति। सर्वथा भमसिद्धस्यान्यन्र सत्त्वपच्तेऽसत्त्वपन्ते चेत्यर्थः ॥ ५ ५ ।। पूवें तुच्छं न भातौति वदता तुच्क्रमानमङ्गोकार्यमिति तर्केण-

-Page 158] प्रथमाऽध्यायः । ५०७

पादितम्। दूदानौं तर्केणापि न कत्यमित्याह किंचेति। भ्रान्तौ यथा भातं न तथा क्वाप्यम्तौत्यर्थः । यथाशब्दस्यार्थमाह शुक्रिसामानाधिकरगये- नेति। रूपयमन्यथा सदपि देशान्तरे बुद्धौ वा सदपि यथा शुक्िसंृष्ट- तया भ्रान्ती भाति न तथा क्वचिदप्यम्तौत्यर्थः । तथास्तित्वे दोषमाह अन्यर्थेति। तम्माङ्गान्तौ भातस्य संसर्गम्य मद्वादिभिरमत्त्वाम्यपगमादमङ्गानं तेरङ्गोकतमित्याह अत दूति। ननु मायावादिमते भ्रान्तौ भातम्य मायामयलवाङ्गीकारान्र तुच्छसव्यात्यम्यपगम दत्यत श्रह तथा मायाया इति। [Page 158] यतस्तुच्छ्वमेव भ्रान्ती मद्रूपेण भाति ततम्नत्वभाव- बोधकबाधोऽि तुच्छबा बो?धक छषव दत्याह तथा तद्वाधोऽपौति। अत एत्रति परामष्टं म्पष्टर्यात न हौति ॥ ५ू६ ॥ यन्कनापि रुयेण नाम्ति तन्तच्कमुच्यते। कप्पादेम्तु उपादानरपेण मत्वान तुच्छतमित्याशङ्क बाधके कप्परपेणास्तौत्यमानात्पाश्चात्यम्य कायम्ध स्त्वमित्याह्ह योन्यात्मनेति। .. शोकम्य प्रथमपादं व्याचष्टे यदौत्यादिना। द्वितौयपादं व्याचष्े तथापौति। अथापि भ्रान्तावतुच्छ्मेव भायादित्यत बह अतो भ्रान्तावपौति। नन्वन्यम्मिंस्तुच्क््वयात्या (नान्यत्) अन्यनापि तुच्छखयान- साधनेऽतिप्रसङ्ग दृत्यत आरह अन्यर्थति। भ्रान्तिबाधयोरेकविषयत्व- नियमादित्यर्थः। न त्वबोधीति। बाधकेनातुच्छता न अरबोधि बोधितेत्यर्थः। यद्वा। न शरबोधि बुद्धवान् कश्विदतुच्क्वतामित्यर्थः। नन माद्धय एव बाधकत्वाभ्यपगमान्न बाधकेनातुच्छ्ता श्रबोधौत्यसिद्धमित्यत आ्रह न च मद्गौरिति। घटादिबुद्ेबाधिकत्वादर्शनान्न सद्धियो बाधकत्वमित्यर्थः । प्त घटादिधियम्काशाच्क्रिधियो वैषम्यं दर्यन बाधकत्वं शङ्गते ननु सच्छुक्रिधौरिति। सविलासाज्ञानदाहकम्य बाधकत्वान्न घटादिधियो बाधकत्वमित्यर्थः । शुक्रिज्ञान् ात्ं ्र ्र न ि्ति नैतदयुक्मिति। ननु रुप्यादेश्शुत्यज्ञानजत्वेन तञ्ज्ाननिवर्त्यतान्न तुच्छ-

[Page 158-

तया नेदं-रजतमितिज्ञानबोध्यत्वमित्यत शह रूप्यादेय्ेति। त्रत्रापि

6. नानिर्वाच्यत्वसिद्धिरित्याह अज्ञानं चेति । ... [Page 159] ज्ञानाभाव एवाज्ञानं मैव च मायेति स्वाभिप्रायेण दूषणमुक्का पराभिप्रायेण मायाया अनिर्वाच्यत्वमङ्गोकृत्याह अनिर्वाच्यतवेऽपौति। ननु मायाजम्य मायात्मकत्वमेव म्यात्कार्यकारणयोरनन्यत्वनिश्चयादित्यत श्ह न हौति। नन्वसज्जन्माभ्युपगमे जायमानस्य कारणात्मकत्वमयुत्तं स्यान्नन तु तथा किंतु मंदव जायत दत्यत आाह न च मत्व दति। जन्मनस्सार्थत्वमाशङ्क परिहरत्त्तराधं योजयति अनभिव्यक्रत्यादिना। अ्रभिव्यक्रेम्तद्वेशिष्यम्य

नन्वनभिव्यक्म्य प्राकात्वादभिव्यक्रमपि तदानौं सदेव तयोरे क्यादित्या- पाङ्माह व्यक्ाव्यकात्मनोरिति। अथात्यन्ताभेदो नेय्यते किंतु भेदो- जप्यम्तौत्याप्द्ाह भेदे तिति। . अ्रमन्जन्मापि मायाधौनमस्वित्या- पद्चाह अ्रमच्चेदिति। विद्यमानस्य हयपेक्षा नाम धर्मसंभवतौत्यर्थः । तर्हि जन्माख्यधर्मोऽपि नाविद्यमानम्य संभवतौति शङ्गते नामत दति। जन्मव्यवहारसिद्यन्यथानुपपत्या जन्म असत एव वाच्यमिति परमुखेनोप- पादयितुमुपक्रमते न मतोऽपौत्यादिना। अ्रसिद्भेनात्मना जायते चेद्सतो जन्मप्रसङ्ग द्ृत्यर्थः। ननु तर्ह्सतो जन्मवत् कारणकाङ्गा भविष्यतौत्यापङ्काह असतश्चेज्नन्मेति। कार्यानुरूपस्यासत एव कारणस्य सर्वत सुलभत्वा्र कारणन्तराकाङ्गत्यर्थः ॥ ५ू८ ॥ किंच अनिर्वचनौयं प्रातौतिकं यौक्रिकं वा। नोभयथापि घटत दत्याह किंचेति। न केवलमयौक्रिकमेव प्रत्युत युक्तकिविरुद्धूं चेत्याह तन्न सच्चेदिति। कुतोऽसत्प्राप्तमित्यत बाह असत्सदिति। अ्रमद्तिरेकेणन्यस्

[Page 160] ऋसत द्वानिर्वचनौयस्यापि सद्विलक्षणत्वात्सत्प्पति-

-Page 161] प्रथमोऽध्यायः ।

योगिकत्वं किं न स्यादित्यापङ्म द्वयोरपि सत्प्रतियोगिकत्वे सति सत्र्र भवतौत्युक्तौ संदेहप्रसङ्ग द्वत्याह सम्नेत्युक्त दवति। किंच कार्यममिदं कारणममिद्मिति नियमोऽि तवत्पन्े न मिष्येदित्याह कार्यकारणयो- रिति। मंदेहप्रकारं दर्भयति अपनिर्वाच्यं नु तदिति। द्वितौयार्धं व्याचषट अपि चेति । ६० ॥। एवं तर्कतप्शून्यवादमुपपाद् तन वेदसंमतिमप्याह अ्रमद्दा दूति। मोक्षे मंजञाभावाभिधायिन्या स्रत्या मदभिमत एव शृन्यप्राप्तिलक्षणो मोक्ष दत्यप गम्यत दवत्याह संजाभाव दूति। अनावृ्त्तिश्रृत्यन्यथानुप- पत्तिरपि शून्यभावम्येव मोक्षत्वे प्रमाणमित्याह ततोऽनावृन्तीति। मदन्नरात्मतापन्नानां मदादौनां प्रत्यापत्तिलक्षा्वृत्तिर् नि् र्थ नन्वमतः कारणतवे समस्तजगत्कारणभूतब्रह्मप्राप्निश्नतिर्वाध्यत द्ृत्यत श्रह अतम्समम्नेति । ६ १ ॥। [Page 161] मिद्धान्तमुपक्रमते पतोच्यत दत्यादिना। अ्रसतम्सत्ता- प्रतौत्योरन्यनिर पेन्तसिद्धितवेऽपि चत्तम्ांप्रयोगाद्ययोग्यम्य तम्य प्रमाणर्ताम्मद्या -

मायामनिर्वाच्यामिति। एवंशब्दार्यमाह शून्यपन द्वत्यादिना। माया- मित्यादिश्नोकभागं विवृलोति यतोऽनिर्वा्च्यामिति। न किंचित्सिध्येत स्वयमेव सत्ताप्रतोत्योरन्यनिरपेनतया न मिध्येदित्यर्थः । किरमिति दूरोत्सारितत्वमित्यत श्रह तम्या दूति। निर्विषयज्ञानाभावादिति भावः। असत्तत्स्यातिश्य मा भूत कि तत द्ृत्यत आ्रह अतोऽसत दूति। नन्वसदपाश्रयार्थासंभवेऽपि मनोरथमात्रं कुतो न संभवेदित्यत श्राह् अ्रसतोऽप्रमिदूत्वादिति ॥ ६२ ॥ भेदाभेदा दिविकन्पास हत्वेनापसतो मायामाचत्ं साधयति सतोऽन्य- दिति। यद्ा। असतोऽनादित्ात्खतन्त्रत्वाच्च सजनकतया स्वाश्रयतया वा अन्यानपेक्षत्वान्मायां विनापि संभव दत्याशङ्क विकल्पासहत्वेनासंभवमाह

५१० इष्टसिद्धिवितरगम् । [Page 161-

सतोऽन्यदिति। अ्रसतोऽस्तितवे तुच्छतं न म्यात् नाम्तित्वे चासत्पदार्था- भावादेव तत्खव्यात्यभावान्न तम्य मद्रपेण ख्यातिर्भरान्तिरिति मिध्यतीत्यर्थः। तङ्गान्तिमृन्नमेवेति। तद्चो भ्रान्तिमृत्मेवेत्यर्थः॥ ६३॥ ननु नास्तौतिप्रतिर्पा्त्तिपर्वक प्रयुज्यमानना ्निशब्दा भिधेयलवन सद्वि- लक्षणं तृच्कं त्वर्यवाभ्युपगतमिति चौदरयति न्न्वस्तिनास्नौति। नन्व. निर्वचनीय ए्व मया नाम्निशब्दः प्रयुज्यने न पुनम्दभिमते तुखें तम्य ग्व्यात्यनहत्वादित्याणद्म तदभिमतप्रयोगान्तरे तथा उकिरस्त यदा मदुकं तुच्छं विकन्प् दूषयम तदा तम्य जयत शब्दवाच्यलं च व्वयाङ्गाकृतमित्याह अमदत दति। द्वत् तयोर्भिन्नर्थंत्वमित्याह् अ्र्ति नाम्नोति। अवापि व्यचौक्कप दृत्यम्य संबन्धः। अ्र्भिन्नार्थत्

गतिम्ममानेति नेकश्चोदनौय दत्याह समा अत दति । .. ॥ ६ ४ ॥ [Page 162] ननु तवदाश्रितम्य मायात्मकम्यामतस्वयव विकल्प् दूष्यत्वायोगान्मदिष्टम्यव दूष्यत्वाय स्वातित्व शब्दवाच्यतं त्वयाभ्यपय- मित्यापद्म निरृपयमाणे ग्वयातिशब्दाहं तदेव मायात्मकममत् अमायात्ाकं तुच्छमिति मान्या [? तुच्छं पश्यामौति तुच्छवादिनो वाक्यात्तम्य तुच्छभममद्भावं बुद्धा तद्वाक्यमिद्ध तदभिमतं तुच्कं तङ्गमय्ावत्तय विकल्प् दूषितवानस्मि न पुनरम्मदनुभवमिद्धमित्याह तच्च बयचोकृप- मिति। किंच भममद्ूम्य रप्यम्य न्यायर्मायामाचव्वसाधनानतुच्कम्यापि भ्रममिद्धम्य मायामातत्वं निरपितमित्याह न्याययति। यदुतां त्वयापि सदसत्पदार्थयोरङ्गौकारान्न मां प्रत्यमद्विकन्पः कार्य दतति तत्र म्वपने पदार्थपरिशा्िं तावन्करोति सत्यमित्यादिना। मयापि व्यवहारे तयो-

विरोधादिति भावः। अ्रन्यथा तद्वह्ारासंभवादिति : मदसतोभेदा- नम्यपगमे तयोरन्यतरव्यवहारासंभवप्रसङ्गादित्यर्थः । यदि भेदेनाभ्यपगती

-Page 163] प्रथमोऽध्यायः । ५११

तहि किमिति मां प्रति अरसत् विकल्प् दूष्यत द्ृत्यत आ्रह तथापौति। व्यवहारे मदभिमतम्यासच्छ्दार्थम्य तुच्छवाद्यभिमततुच्छवानङ्गीकारा- दित्यर्थः । कुत द्ृत्यत आह तम्येति। तुच्क्वम्याभिधेयत्वायोग्यत्वा- दित्यर्थः । ननु मायासिद्धमप्यसदेवेति चत्कृतम्तदाश्ररयणमित्यत श्राह् तम्य अतुच्क््वादिति। शब्दविषयत्वयोग्यातुच्तमायाविवर्ततया तन्या- तुच्छतवेन श्ब्दाभिधेयत्वयोग्यत्वादित्यर्थः । [Page 163] ननु लदाश्रित- म्यासतोऽतुच्छवे तम्य सत्त्वमेव कुतो न स्यादित्यत आह अतुचछले-

परिशेषादनिर्वाच्ममदित्यक्म्। अत शून्यवादी तुच्चम्य ख्यात्यनहंत्- शब्दावाच्यत्वोक्रिममहमानम्म्ोकं स्मारर्यात ननु तुच्छ््यापोति। ... किंच म्ान्तिप्रतौतम्य रप्यवत्क्कचितम्यक्खयात्यर्तत्वमित्यत्किं मत्ख्याति- वादयनुमारेणोच्यते कि वा लदभिप्रायेग किं वा मायावाद्यभिप्रायेणति विकल्प् नाय द्त्याह तुच्क्म्य चि। सत्स्यातिवादिमते तुच्कम्य कप्वत्क्कविदमिद्धविषमो दृष्ान्त दत्यर्थः । द्वितौयं प्रत्याह न च क्वापौति। तव अपसिद्धान्तवापत्तेरित्यर्यः। ततीयं प्रत्याह न च रुष्य- मपौति। मायावादिमतेऽपि न माजाद्रयं भमे ग्ययाति तन्याज्ञन- वत्तित्वेनाकप्पत्वाम्यपगमादित्यर्थः । अतो मदभिप्रायेण बढता तया यथा मम म्रान्तावरध्मेव रमति सयाति तथा तवानिर्वाच्याविद्याविवर्तलन मात्मकमेव तुच्के निरात्मकमिति म्वोत्प्रेनामाचिणा भातोत्यम्यपेयमत्याह अतोऽरप्मिति।अतो न क्वचिदिति। अभावभ्रमो न म्यानुच्क- ख्यातिरपभ्रमो न म्यादित्यर्थः । कुतः कचित्तुच्कभ्रमो न म्यादित्यत आह त्वत्पन्नेभावभ्रम दूति। असत्ख्यात्यसंभवादिति पदच्कंदः । यथा त्वत्पन्े तुच्छ्ाधिष्ठानरूप्यभ्मेधिष्ठानभूतस् तुच्म्य तुच्करुपेण ख्ातिन संभवति तद्वत्तुच्कवम्नमेऽपि तुच्छाधिष्ठानभूतस्य सम्यक् तुच्क््य तुच्छरुपेण

इछस्िविवर्गाम् । [Page 163-

म्मदात्मख्यातिन्त्तणो भ्रमो न स्वादित्यर्थः । कुत द्वत्यत श्रह त्वत्पत दति। अ्स्मिन् व्याख्याने तु सत्स्वयात्यसंभवादिति पदच्क्रेदः । तुच्छा- धिष्ठानतुच्छभ्मे सम्यक तुच्छम्याधिष्ठानभूतस्य सदात्मना स्ात्यसंभवा- नच्काधिष्ठानरुप्यभ्रमेप्प् तुच्क््प्यात्मन्ात्यसंभवादित्यर्थः। ... [Page 164] परिशेषान्मन्मार्गमेव तर्हि समाश्रयेति परिहरति त्ररनिर्वाच्यविषयाविति। निवृत्तेः पञ्चमप्रकारत्वेऽपि सदसद्विलत्तणत्वे- नानिर्वाच्यत्वोकिरिति द्ष्टव्यम्। भ्रमं चेति। कप्यम्मं चानिर्वाच्य- विषयमिच्केति पूर्वेण संबन्धः। .. न्यायेश्चेत्यंशनोकं लौकिकन्यायं दर्शर्यात भ्रम एव चेति। न केवलं सत्त्वासत्त्वविकन्पेनासतो मायामाचत्वं किं तनुमानाच्चेत्यर्थः । मायामाच्मिति निरपितवानस्ीति संबन्धः । मायामयत्व उकरिति। अज्ञानान्वयव्यतिरेकित्वबाधान्यथानुपपत्ादिभि- रन्यायरित्यर्थः। उत्तराधं व्याखयाय फलितमाह रूप्यस्य मायामयत- निरपणनेति। न्यायेरिति बञ्वचनस्चितन्यायान्तरमाह अस्दादि- पब्दानामिति। ... ननु यद्यमर्दाप मायापरिणाम एव तर्हि सदिद- ममदिदमिति व्यवहार नियम: कथमित्यत शराह तथापौति। शुक्रिरुप्परज्ज- सर्पादोनामविद्यात्मकत्वाविभषपि यथा रूपयं हर्षहेतुस्पर्पो भौतिहेतु- रिति नियमम्तथा प्रतिव्यक्त स्वभावभेदात्किंचिदविद्याकार्यं सद्दु्धिवेद्यं किंचिदसद्दु्गिवेद्यमिति सर्वसत्यवादिनामिव व्यवहारनियमस्तिध्यतौत्यर्थः । यद्ा। स्वाप्नशक्निरुप्ययोर्मायामयत्वाविशेषेऽपि सदसत्त्वव्यवहारनियमः यथा तद्ददित्यर्थः ।॥६५ ॥ [Page 165] एवं सपने सदसत्पदार्थाव्यवम्थां परिहृत्य शून्यत्वा- सत्त्ववादिमते तदसंभवमाह तवासदिति। मदभिमतस्येवासतस्वद भिमत- स्यासतः सत्वासत्त्वभिन्नला भिन्नत्वा दिविकल्पासहा निर्वाच्यमायामयत्वा- नङ्गोकारात्तस्य सतस्प्काशाङ्गेदादिकं वाच्यमित्यर्थः। नन्वहमपि मायामसदिव विकल्प दूषयामौत्यत शरह सदसद्धामिति। न च

-Page 166] प्रथमोऽध्यायः । ५१₹

सास्तौति। साम्यवचनस्य मतभेदापेत्तत्वा देकपच्षतवे समानगतितापि नास्तोत्यर्थ: ॥ ६६॥ अत तुच्छ्वादी पङगते असन्नास्तौति। असतोऽभावः शसत्पदार्थस्या- विद्यमानतेत्यर्थः । अ्रसतो लिलनयिषया त्रसतस्स्वरूपबुबोधयिषयेत्यर्थः । मायायामस्तिशब्दवदिति। मान्त्याद्यवम्यासु मायात्मकरूप्यादिषु प्रयुको- ड्स्तिशब्दो यथा तामेव मायामाह न तु तत्त्वं तथेत्यर्थः। वृत्तानुवाद- पूर्वकं पूर्वपन्तश्नोकद्वयं व्याचष्टे सतोऽन्यदित्यादिना। द्वितौयस्नोकं व्याचषे एवमस्तौत्युकेऽपौति॥ ६७॥ ६८॥ [Page 166] एवं तुच्छ्वादौ सदमत्त्वविकन्पं परिहृत्य भेदाभेद- विकल्पेनामदसिद्धिमापख्माह सतोऽन्यत्वमिति। तदेतव्िद्धान्ती परिहरति उक्रमुत्तरमिति। श्र्नोकगतपूर्वपतभागव्यावर्त्या सिद्धान्तिनशशङ्गामनुवद्ति सतोऽर्थादित्यादिना। . किंच भावरूपभेदं प्रति धर्मित्वप्रतियोगि- त्वानपपत्या च असदर्थम्य सत्त्वमेष्टव्यमित्याह यद्यमत दति। किं सतो- इन्यदिति। मत्त्वहौनं न भेदधर्मो म्यादित्यर्थः । सद्वा कुतोऽन्यदिति । सत्त्वहौनं न प्रतियोगौत्यर्थः । पङ्गाया उत्तरत्वेन पूर्वाधं योजयति नेकोपोति। न त्वमद्गेदसत्तयेत्यस्यार्थान्तरमाह भेदधर्मम्य वेति। तस्य असत दूत्यर्थः । पटादोनां भेदधर्माश्रयत्वात्मत्त्वं नासतो भेदधर्माश्रयत्व- मस्तौत्युक्रम्। तर्ह्यसदर्थस्य सदर्थाद्भेदधर्माभावात्तन्माचत्वप्रसंङ्ग द्वत्यत शह भेदाभावेऽपौति। अतदूपत्वेन प्रतौतेः सद्रूपत्वेनाप्रतौतेरित्यर्थः । भेदाभावेडपपि न तन्माचतेत्यत् दृष्टान्तमाह यर्थेति। भेदस्य भेदिन- स्पकाशाङ्वेदाभावेऽपि न भेदिस्वरूपत्वं तद्ददित्यर्थः । ततीयपादं शङ्गा- पूर्वकं व्यास्याति असतो भेदाभाव दत्यादिना। अ्रसतां स्वगत- भेदाभावेऽपि घटादिलक्षणप्रतियोगिभेदान्मुख्यानेकतवे दृष्टान्तमाह यथा घटयोरिति। घटे घटान्तरे च पटे पटान्तरे च यो भेदो वर्तते तस्य स्वगतभेदाभावेऽपि प्रतियोगिभेदान्मुख्मनेकत्वं तद्ददित्यर्थः । . 65

५.१४ इष्सिद्धिविवरगम्। [Page 167-

[Page 167] दूदानौमसतामेकत्वमेव न तु खगतो भेदोऽस्तोत्यङ्गोकारे- डपि प्रतियोगिभेदाङ्भेदव्यवहारस्सिध्यतौत्यच दृष्टान्तमाह यथा चेति। नापि तत्नेति। तत असति त्वया कतम्य घटसत्त्वविकल्पस्यासद्रूपा- विरोधेनोत्तरवचनं मम संभवेदित्यर्थः । तद्चनसंभवस्थेति । उत्तरवचन - संभवम्येत्यर्थः। सिद्धान्तपादमवतारयति उत्रमुत्तरमिति। अ्रत्र सिद्धान्तौ स्वोक्ं तावद्विव्ृलोति तथाहौत्यादिना। म्मदन्यत्वमस्तित्वं चोकम्। तचास्तित्वावष्टम्भेन दूषणमुक्तं स्मारयित्वा अ्रन्य- त्वावष्टम्भेनोत्रं समारयति सतोऽन्यत्वे चेति। यदुकं भेदधर्माभावेप्यसट्रप- त्वान्नामतम्म्त्वमिति तंदेतननिरस्यति मतोऽनन्यत्वे चेति। सतोऽपि तर्थेति। नातद्रपत्वमित्यर्थः । तथा च मिद्धे भेदेऽतद्रपत्वसिद्धिरतद्रपत्वाच्च भेद- मिद्धिरिति परम्पराश्रयत्वमिति भावः । भेदाभावेऽप्यतद्रपत्वे दोषमाह यादि म्यादिति। असदप्यसद्ूपमित्यत्रापि न स्यादित्यनुवर्तते। एवं तावद्भेदधर्माभावेऽतद्रूपत्वासिद्धिमुपपाद् अतद्वपतवेन [?] भेदमिद्धिमाह अनन्योन्यरूपत्व चति। स्त्वं घटपटयोरभदधर्मवत्त्वे प्रयोजकमित्यत आ्रह् मत्त्वं चेति। तथा चातद्रूपत्वे शृन्यतवं न मिध्येदिति भावः। पर्वं भेदाभेद- विकन्पनामन्निराकृत्य दूदानौं याम्यां रपाभ्यां सदसतोवैलक्षणयं त्वयोच्यते ते मदसद्टपे परम्परविलक्षण न व्रेति विकल्प्य निराकरोति मदमद्पयोश्च्ेेति। यहा। धर्मभेदस्य सत्त्वप्रयोजकत्वान्न स्वरूपभेदमात्रादसतस्पत्त्वसिद्धिरित्यत श्राह सदसदूपयोश्चेति। तयोम्म्वरूपभेंदे स्वरूपम्येव मद्रपम्यापि मत्त्वं म्यादभेदे तत्मद्रूपमेव वा स्यादसद्ूपमेव वा स्यान्नान्यम्येत्यर्थः[?]। दूतश् नासत्सिद्धिरित्याह असतोऽपि रूपवत्त्व दूति। कस्यातद्रपत्वमिति । रूपवत्वाभावेऽतद्रूपत्व विशेषएं कस्य स्यादित्यर्थः । अ्र्पतद्ूपत्वे दोषान्तरमाह अर्रपत्वे चेति। भेद्धर्माभावेऽप्यतद्ूपतया भेदव्यवहारविषयत्वे भेदो न दृष्टान्तस्स्ादित्यर्थः । ननु तर्हि दृष्टान्तत्वसिूये भेदस्याप्यरूपत्वमिष्यत द्ूति चेत्तवाह अरपश्चेदिति। भेदस्याप्यसत द्वासिड्धिरेव स्थात्सरूप-

-Page 168] प्रथमोऽध्यायः । ५१५

शून्यस्यास्तित्वव्याघातादित्यर्थः । एवं भेदस्यादृष्टान्तत्वमुक्का आकाशादे- रदृष्टान्तत्वमाह तथा आ्रकाशदिरिति। अरसता व्याख्यात इत्यर्थः । रूपवत्वे च न रुपहौनम्यासतो दृष्टान्त दत्याह

किं लम्यत द्त्यत आह रूपवत्त्वे भेदस्येत्यादिना। अरसतम्स्वरूपहौनतया उपाधिसंबन्धम्याप्यसंभवान्न भेदाकाशयोरिवोपाधिभेदादपि भेदव्यवहार- संभव दत्यर्थः । अ्र्प्रसति निर्स्वभावे भेदव्यवहाराङ्गोकारे दोषमाह असत्यपौति। [Page 168] पर्वं भे दिनम्काशाद्गेदहौनमतद्रपं च भेदं दृष्टान्तववनोक्रमभ्युपगम्य तम्यामद्वेषम्यमुक्रम्। दढानौं निरुप्यमाण सोऽपि न भेदोडम्तौत्याह भेदभे दिनोश्चेति। स्वमूपभेदे[ न ?]न्योन्य पवत्त्व दत्यर्थः। तम्मादमदपि भ्रान्तिमृत्मभ्यपगम्य भेदं दृष्टान्तववेनोदाहरेत्याह अर्प्रत इति । यद्वा। यदि भेदं दृष्टान्तमिच्कसि तर्ह्यमतो म्रान्तिमृल्तायां दृष्टान्त्तनेच्क न तु तदभिमतार्थ दत्याह अरपरत दूति। यस्तसति अ्रस्तिनाम्तिशब्दप्रव्ृत्ति- प्रकारस्वया दर्णितम्सोऽपि निर्मन्न दत्याह असतर्श्ेति। मन्माययो- रिव अमत्यपि तत्प्रवत्तिसंभवो दर्णित दृत्यत आरह् मन्माययोस्विति। सतो वाम्नवरपेण मायाया आरभासुपेण स्वरूपमिद्धेरित्यर्थः ॥ ६६॥ त्वयैव तवोत्तरमुक्त्कमित्येत द्विद्टणोति सदेव सर्वमिति। ... द्वितौयम्या- भावे च-पब्दः कर्थममत्येवं व्याख्याय दूढानोममतति द्वितोयलवनाभिमते निम्म्वभावत्वेनाभिधेयत्वाभावादेव च-प्रब्दो न युज्यत दति व्याख्यानान्तर- माह असतश्तेति। द्वितौयतेनाभिमतस्यासतशशब्दावाच्यलेन शब्दप्रतृत्य- संभवस्य दर्णितत्वात्तत्र च-शब्दोऽनुपपत्न दत्यर्थः ॥७॥ द्वितौयाभावे तत्मुच्चयार्थश्चकारो न संभवतीत्युक्रमेवार्थं विपचेऽति- प्रसङ्गदर्शनेन साधयति सद्वितौयमिति। दतश्वासतः सद्वितौयत्ं न म्या- दित्याह सतोऽपोति। स्त्वेन भिन्नत्वेन च द्वितीयत्वयोग्यस्यापि सतस्- द्वितौयत्वमयुक्रं सत्सरूपे भेदाभावात् किमुतासतः सत्त्वाद्यभावेन तदयोग्य-

५१६ [Page 168-

स्येत्यर्थः। सतो द्वितौयमसदिति समासाभिप्रायेण व्याख्ाय सत् द्वितीय- मस्यासत दति समासान्तराभिप्रायेण व्यास्याति मद्ा असत दति। [Page 169] परार्धसंख्या महासंख्या। तद्विपषाभावादिति। चित्वादि- संख्यापूर कत्वमन्तरे द्वित्वसंख्यापूर कत्वमेवासतस्तो वा येन भवेत्तादृश- विशेषाभावात्तम्येत्यर्थः।. उत्तराधं व्याख्ाय कैमुतिकन्यायेनासङ्गेदं निराकरोति किंचेति। ... यदुक्मसद्गेदम्ङ्गेदादिति तन्निराकर्तुमनुवदति सदन्तरमिति। तत्र सच्छन्दानुसारेण तावददूषणमाह तदपौति। अ्रन्तर- शब्दानुमारेण दोषमाह अ्रमच्चेदिति। पूर्व सदन्तरस्यासत्त्वमङ्गौह्ृत्य तन्न मतो द्वितौयमित्यक्रम्। दूढ़ानौं तस्य नामत्त्वं संभवतौत्याह सदन्तरं चति। तथा च न सदन्तरम्यासत्त्वमित्यर्थः । ततः किमित्यत श्राह न च सदेवेति। ... दतक्च न सद्गेदम्मिध्यतौत्याह भेदोडपौति। यद्वा। स्वाश्रयसिद्धये विशेषान्कन्ययेदित्यत शह्ह भेदोऽपौति। तर्हि भेदादि- निरूपणाभावादमझ्वहारस्थ निर्विषयता स्वादित्यत आरह् अररतो भेद- व्यवहारवदिति। कुत द्ृत्यत आह सन्तुच्कयोरिति। व्यवहारविषयत्वा- नुपपत्तेरित्यर्थः ॥ ७१॥ प्राधान्येन प्रसाध्य अ्रधुना अभिवदनव्यवहार विषयत्वायाप्यतुच्छ्त्वमसतरखीकार्यमित्युत्तर- ग्रन्थम्य तात्पर्यमाह एतंदेवेति। ... ।। ७२ ।। [Page 170] अभिन्नयोन वाच्यवाचकभावस्संभवतीत्युक्रम्। तत्र वैयाकरणमतावलम्बनेन शून्यवादो चोदयति श्रहेति। विमतशशब्दः स्ववाचक: शब्दत्वात् शब्दशब्दवत्। वाच्म्य वाचकेऽन्तर्भावे दाचकस्य वाच्येऽन्नर्भावे क्रमेण दोषमाह न तदिति। ... ।।७३। एकस्योभयासंभवे हेतुमाह तथाहौत्यादिना। ... शब्दशब्दवदिति- दृष्टान्ने दोषाभिधित्सया तमुङ्भावयति ननु शब्द दूति। परिहरति तथापौति। शब्दो वाच्यो येषां तेऽपि शब्दादयशशब्दा: श्ब्दतवसामान्य-

-Page 172] प्रथमोऽध्यायः। ५१०

लक्षणमन्यमथं वदन्त एव अविनाभाववशेन व्यत्रिं लक्षयन्तस्खात्मानमपि लक्षणया वदन्ति न तु मुख्यया वत्त्या। तदेव हि वाचकत्वम्। तत- शशब्दशब्दादोनामपि स्ववाचकत्वाभावात्माध्यविकलो दृष्टान्त द्वत्यर्थः। अर्थो घटादिलक्षणे वाच्यो येषां ते तु घटादिशब्दाम्स्ववाचकतया नोपलभ्यन्ते स्वातिरिक्ार्थवाचकतयेवोपलभ्यन्ते। ततोऽनुपलब्धिबाधः प्रत्यक्ष- बाधस्ेत्याह अर्थवाच्यास्विति। किं तत दृत्यत आरह अ्रतो न शब्दा- द्वैतेति। घटादर्थानां स्ववाचकघटादिशब्दविवर्ततया तदभिन्नत्वात्तेषां च पब्दानां सववाचकशब्दविवर्ततया तदभिन्नव्वात् तव यदभिप्रेतं शब्दाद्वयत्वं तन्न सिध्येत् शब्दार्थयोर्भेदादित्यर्थः । [Page 171] किंच जगदान्ध्य- प्रसङ्गलक्षणप्रतिकून्नतर्कपराहतत्वादप्रयोजको हेतुरित्याह अभेदेऽि तयो- रित्यादिना। नन्वजडात्म्ाभिन्नलवेन आ्रत्मशब्दस्याजडत्वात् तेनान्यम्य सिद्धिसंभवान्न जगदान्ध्यप्रसङ्ग दति शङ्गते अ्रजडात्माभेदादिति। तर्ह्यर्थम्य स्वम्वभावपरित्यागेन स्ववाचकशब्दस्वभावतार्पात्तरिति यस्तव पत्तस्तस्य हानिस्स्ादिति परिहरति तह्ौति। यथा आ्रात्मशब्दमम्वार्था- भिन्न्न: तथा घटादिशब्दा अपि स्वार्थाभिन्ना एव स्यरिति न शब्दाद्वित- मिद्धिरित्यर्थः । ननु वाच्यो हि वाचकादभिन्नः तथा चात्मनो लक्यरूपस्य सप्रकाशत्वेनावाच्यतान्न तम्य वाचकाभेद दत्यजडात्मसंनिधानादितरस् मिद्धिर्घटते। तम्मान्न जगदान्ध्यप्रसङ्ग दति शङ्गते त्रथोच्येतेति। ... नन्वसदुद्वेरर च्व्दस्य चासच्छब्द एव विषय: तथा च तयोरन निरालम्बनत्व- मिति शङ्गते अ्रसच्कब्द एवेति। अ्रमच्क््दस्य सद्ूपत्वादसड्ुद्यादि- विषयत्वमयुक्मिति परिहरति न तस्येति। विपन्े दोषमाह तथापि स्याच्चेदिति। कुतो न स्यादित्यत शरह द्योरिति। सद्वुङ्गिविषयस्यैवास- दद्िविषयत्वे अ्रन्यत्न घटादिशब्देव्वपि सदसद्वङ्किविषयत्वप्रसङ्ग दत्यर्थः। [Page 172] पूर्वें वाचके वाच्स्य कल्पितत्वमभ्युपगम्योक्रकम्। दूदानी तदपि न संभवतौत्याह वाच्यस्य चेति। वाचकस्यापि वाच्यलात्-शब्द-

५१८ इषसिद्धिविवर्याम्। [Page 172

शब्दवाच्यत्वादित्यर्थः । ननु स्वान्नशुत्रौ कूप्यकन्पनान्नाकल्पिताश्रयत- नियम: कन्पनाया दृत्यापङ्म तवापि रूप्यस्य शुत्श्चात्मन्येव कन्पितत- मित्याह न हि कन्पिताश्रयेति। ननु शब्देऽर्थकन्पना शब्दकल्पना तु वाच्यवाचकभावविधुरे चिदात्मन्यस्तिवत्याशद्ाह तौ चेति॥ ७४ ॥

भेदसंभवाद्वाच्यवाचकयोशशव्द्त्वमिति चोदयति शब्दब्रह्मति। ब्रह्मणे- Sशब्दत्वात् शब्दत्ेऽपि तेन वाच्यवाचकयोरभेदायोगाच् न तयोशशब्दत्व- मिति परिहरति मैवमिति। वाच्यवाचकाविति। वर्णत्मकशब्दतद्वाच्या- वित्यर्थः। ननु वाच्यवाचकयोशशब्दब्रह्मविवर्तत्वे शब्दब्रह्माभावः प्रसज्वेत तत्त्वविपर्ययेण वर्तनं विवर्त दवति निर्वचनात्। तथा च तयोः कथ शब्दत्रह्माभेद दृत्यत आ्रह तचैवेति। ... [Page 173] ननु यदि श्रुतियुक्रिपर्यालोचनया प्रपञ्जम्य कन्न्पितत्वं का तर्यभेदवादिवचसां गति- रित्याशङ्ड म्याएोर दत्यादिवाक्यानां या गतिस्मा तेषामपौत्याह अ्रत दूरदममिति! अत प्रति्बन्दिन्यायेन शङ्गते नन्ववं त्ह्तौति। आ्रत्मेव सर्वमित्यादिवचसां म्यालश्ोर दत्यादिवाक्यवद्यथा प्रपञ्चमथ्यात्वबोधने- नात्मैक्यबोधकत्वमेवं स्फोटाख्यशब्दो वाच्यवाचकावित्यादेरप वाच्य- वाचकममिथ्यात्वबोधनेन शब्दब्रह्मैक्यबोधकत्वमित्यर्थः । श्रातम्यक्यबोधकवाक्य- वच्छब्दैक्यबोधकं वाक्यं तव नास्तौत्याशद्माह तदुकमिति। ... पूर्व पाब्दम्याम्वप्रकाशत्वं स्वप्रकाशत्वं वेति विकल्प् दूषणमुत्तम्। ददानों तदभिमतस्य ब्रह्मणो जयत्वमज्ञेयत्वं वेति विकल्प् क्रमेण दूषयति ऋज्ञेयम्याशन्दत्वादिति। अज्ञेयम्य ब्रह्मत्वेऽपि जेयशब्दत्वाभावात् जेयस्य ब्दत्वेऽप्यजेयब्रह्मत्वाभावान् ब्रह्मणशशब्दलसिद्धिरित्यर्थः । [Page 174] नन्वस्य श्रौतत्वान्न तर्केण निरास द्वत्यत श्रह न च शब्द दवति। नन्वेतदवै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकार दत्यादिश्रतिरस्तौत्याशद्माह र्याि

-Page 175] प्रथमो्ध्यायः। ५१६

नामेति। परापरब्रह्मदृष्या ओंकारोपासनविधिपरा सा श्रुतिरित्यर्थः। ननु कम्मादोंकारस् ब्रह्मत्वबोधनेऽपि श्रुतेस्तात्पयं न कल्पत दृत्यापाङ्माह उक्रम्य दूति। वाच्यत्वादिन्द्रियग्राह्यलवाह्ुद्विवेद्यत्वादित्युत्तम्यो हेतुम्य दूत्यर्थः । ब्रह्मणश्चाशब्दत्वे कथितं हेतुं स्फुटयत ब्रह्मणश्च शब्दतव द्वति। ब्रह्मणशशब्दत्वाभावे श्रुतौराह यद्वाचेति। यद्वाचानभ्युदितमित्यशब्दवत्त्व- मुकतं येन वागभ्युद्यते द्वति शब्दराशस्मस्तस्य तत उदयाभिधाना- त्तम्याशब्दत्वमुक्तमिति द्ष्टव्यम् । सिध्यतौत्युक्तम्। तत्र प्रतिबन्दिन्यायेन शङ्गते नन्वेवं तहाति। कुत द्ृत्यत आह आत्मनोऽब्रह्मत्वादिति। कुतम्तम्याब्रह्मत्वमित्यत श्राह आ्र्रात्मा

मेवेति मिद्धान्तौ पङ्गते अहंकर्तापौति। तम्यैवाहं स्वयमत्याद्यात्म- वाचकशब्दवाच्यत्वं नान्यम्य कम्यचित् ततो न तम्धानात्त्वमिति परिहरति न तम्यवेति। ... तर्हि मत्पक्षेऽपि शब्दशब्दवाच्यम्य वर्ण्य नाम्ति ब्रह्मत्वं किंतु लत्यम्येव स्फोटम्येति परिहरति एवं शब्दोऽपौति। अतो ब्रह्मैवेति। स्फोटाख्यन्रह्यैवेत्यर्थः । शब्दम्य ब्रह्मत्वे प्रमाणभावादयं पन्तः पूर्वमेव परिहत दत्याह उक्ोत्तरव्ादिति। अज्ञेयत्वप्रसिदधिरिति चोक्ोत्तरता- दित्यन्वयः ! ... [Page 175] अरतद्विषयत्वाद्िति। आ्रात्मनः प्रत्यनाद- विषयत्वात्तम्य ज्रह्मत्वं न प्रत्यक्तादिविरुद्धूमित्यर्थः । नन्वहं सुखौ दुःखौति सुखादिविशिष्टम्यात्मनः प्रत्यक्षादि विषयत्वदर्गनात्तदविषयत्वमसिद्धम्। ततो विरोधोऽप्यस्तौत्यत आह सुखदुःखेति। सुखदुःखादिविशिष्टितया सान्तिणा अनुभूयमानम्या हंकारत्वान्न तम्य ब्रह्मत्वं बोध्यते किंतु तत्साचिण एव। तम्य च प्रमाणन्तराविषयत्वान्न विरोधगन्धोऽपौत्यर्थः। ननु सान्िणोऽपि ब्रह्मत्वं शब्दरेव बोध्यते। तथा च शब्दवाच्यत्वात्परमाणन्तर- विषयत्वमपि म्यादित्यत श्रह स चात्मेति। ननु तर्ह्यहंशब्दस्य चिदात्मनि वृत्त्यभावादहं ब्रह्मोति शब्दाद्वोधनमयुक्तमित्याशङ् श्रहंकार-

५२० इूषसिद्धिविवरयाम्। [Page 175-

विशिष्टे प्रयुक्कोऽहंशब्दो ब्रह्मब्दसामानाधिकरण्यानुपपत्तेलत्षणया तदनु- गतं सानिएं ब्रह्मलेन लक्षयतौत्यभिप्रेत्य अ्रहंकारविशिष्टात्मनि प्रयोगं दर्भयति तस्मिन्नपौति। यस्माच्चिदात्म्नो न जेयतवंर्नापि बाह्यतं तस्मान् तस्य ब्रह्मत्वं विरुष्यत दत्याह तम्मान्नात्मन दूति। एवमात्मनो ब्रह्मत्वं प्रसाध्य अधुना ब्रह्मणोऽप्यात्म्त्वं प्रमाधयति न चानात्मन दूति। यद्ा। त्वंपदार्थस्वभावालोचनया आत्म्नो ब्रह्मत्वं प्रसाध्य ददानौं ब्रह्म- पदार्थपर्याल्ोचनयाप्यात्मनो ब्रह्मत्वमाह न चानात्मन दति। अ्रनात्मनः आत्मनोऽन्यम्य ब्रह्मणे घटादेरिव ब्रह्मत्वं न युक्मित्यर्थः । सर्वज्ञत्वश्रुति- बलात्तम्य चेतनत्वमभ्यपगम्यत दृत्यापङ्म तर्ह्यात्मलक्षणवत्त्वेन तदभेदा- न्नात्मनोऽन्यत्वमित्याह चेतनत्वेऽपौति। ननु चेतनत्वेऽपि तस्य आ्रत्मन- स्सकाशा्वेदोऽस्वत्यापङ्म तर्हि तस्य ब्रह्मपदार्थतं न स्याद्रह्मपदात्खरमेन प्रतौयमानस्य त्रिविधपरिच्केदराहित्यम्य वस्तुपरिच्छेदे सति अ्संभवा- दित्याह भेदेऽपौति। स्वमतमुपसंहरति तस्मादिति। ब्रह्मात्मनश्चेतनलेन शब्दशब्दलत्यस्फोटात्मत्वायोगान्र शब्दशब्देन तस्य लत्चत्वमित्यर्थ:॥ ७५॥ परपन्े दोषान्तरमाह अपिचेति। . प्रमाणन्तरेण प्रत्यकाव- गमात्परागर्थवाचकेनापि लत्यस्य प्रत्यक्मवगम्यत द्वत्यत श्राह् अ्रज्ञं बोधयतेति। ... [Page 176] ननु चन्द्रस्य परागर्थशाखाशब्देन लच्चत्वान्नाप्रत्यक्वप्रतौतिः किंतु प्रागेव चन्द्रस्य प्रतिपन्नतवादित्याशद्द जन्मप्रभृति चन्द्रप्रतिपत्तिहौनोऽपि न तद्ाक्यात्प्रत्यकं चन्द्रस्य प्रतिपद्यत दूत्याह न हि शाखेति। .. प्रासङ्गिकं विचारमुपसंहरति तस्मादात्मेति।

त्ममोडद्दयत्वं वक्ं शाक्यते न तु शब्दस्य तस्य ब्रह्मत्वाभावात्तद्विवर्तस्य शब्दवित्र्तत्वाभावादित्यर्थः। घटाद्वैतं वेत्यच वा-शब्द दूवार्थः। एव- मुकतप्रकारेण वाच्यवाचकयोरभेदे वाच्यवाचकभावो न स्यादित्युकं सिद्धमित्याह अत इति ।।७६ ।।

-Page 178] प्रथमोऽध्यायः । ५२१

श्रसतशशब्दवाच्यते तस्य शब्दाद्धिन्न्नत्वं सत्त्वं चाभ्यपगन्तवयमति प्रतिज्वाय भिव्नत्ं तावतपस्य सत्त्वमिदानौं प्रपञ्यति अस्ति तु वाच्य दत्यादिना। अर्थमुक्का सोकमवतारयति तदेतदाहेति। अ्रसच्छब्द- स्सन्नपि नासतो वाचकस्स्यात् असति शब्दप्रटत्तिनिमित्तासंभवादित्यर्थः। अ्रसतशशब्दवाच्यते दोषमाह ततोऽसदिति ॥७ । तुच्कस्य शब्दावाच्यत्वे युक्त्न्तरमाह दतस्चेति। शून्यस्याज्ञेयत्वं कथ- मित्यापङ्म निस्स्रूपस्य तम्य बुद्धावाकारप्रदलेन बुद्धिजन्यफलाधारता- भावादित्याह बुद्धिरिति। .. ।।७८ |। [Page 177] एवमसदादिशब्दम्य सालम्वनत्वसिद्न्यथानुपपत्त्या तुच्छस्य मात्मकत्वं प्रपञ्च ददानीममटुड्गेस्सालम्बनत्वसिद्न्यथानुपपत्या तस्य सात्मकत्वं प्रपञ्जयति शृन्यं चेज्जायत दत्यादिना। अन्यत्तदिष्यताम्- अन्यत्वं तुच्छ्चवाद्यभिमतासद्वेलक्तणयं च तर्म्यष्यतामित्यर्थः। तन्र ताव- द्विज्ञानवादिमतेनानन्यलाङ्गोकारे दोषमाह बुद्धेस्नेति। कुत दृत्याषङ्म ज्ञानव्यावर्तकतया भासमानस्य सात्मकम्येव जेयत्वदर्पनात्खरुपशून्यस्य जयत्वासंभवादित्याह शून्यस्येति। शून्यस्य तुच्छतवेऽजयत्मुक्तमत्यन्वयः । उत्तरार्धं व्याचष्टे अ्रनन्यच्चेदिति॥ ७८। द्ूतश्च न बुद्धर्बोध्यत्वसंभव दत्याह अपिच बुद्या चेदिति। ...

= [Page 178] बुद्धेरन्यत्मदिव्यतामित्यवान्यत्वं सत्त्वं च सरचितम्। तचान्यत्वं प्रपञ्च्य सत्त्वं प्रपञ्चयति बुद्धिमालम््येत्यादिना। बुद्ूरना-

ननु मा भूत्तर्ि पूर्वबुद्यालम्बना उत्तरा बुद्धिः किंतु खात्मानं स्वांभं वा श्ालम्व्य जायतामित्याशद्दाह श्रात्मानमित्यादिना। ... ।। ८३।। तर्हि निरालम्बनत्वमेव बुद्धरस्वित्याशद्माह न निरालम्बनेति। ... मन्वसतो बुड्धिबोध्यलेन हेतुना तुच्छ्वतवं निरस्यता तया तस्यानिर्वाच्-

प२२ इछसिद्धिविवरगाम् । [Page 178-

म्यात्। तच्च तवायुक्कमनिर्वचनौयरूप्यादिबुद्धेस्या बुद्याभासत्वाङ्गौ- कारादित्याशद्म तवदभिमतमेव बुद्धिबोध्यत्वमुपादाय अतुच्छ्वववसाघनान्न दोष दत्याह न चेति॥ ८ ४ ॥ [Page 179] मैवं मा चूचुदो मायामनिर्वाच्यामते यतः। नासतिमिध्धिरिति सचितां तुच्क्रामिद्धिं व्यास्ायोपसंहरति स्वरूपेण- पौति। शून्यत द्वति भावप्रधानो निर्देशः । शून्यत्वादित्यर्थः ॥ ८५ ॥ ददानौममर्त्सि्िमभ्युपगम्यापि शून्यख्यात्यसंभवमाह यदि सद्ूपेति। भ्रञ्नसा मान्ादित्यर्थः ॥८६॥ स्वत दति। अरग्न्यौष्ण्यादिवत्खाभाविकमित्यर्थः । अ्रन्यत दृति। देशा- न्तरादितम्समायातमित्यर्थः । तद्रपत्वादित्येतन्न ततोऽपेयात् न शृन्यतेति पूर्वेण उत्तरेण च मंबध्यते। तत्र पर्वेण संबन्धे तम्य शृन्यस्वरूपत्वादित्यर्थः। उत्तरेण संबन्धे तन् रूपयं रपमस्य शृन्यम्येति बहव्रौहिः। सदात्मक- रुप्यम्व्टपत्वात्त्र शृन्यत्वमित्यर्थः। रूप्यरूपत्वादित्येतदेवोत्तरचापि हेतुलवेन परामृशति अतक्तेति। परामृष्टम्येवार्थमाह अ्रम्य रर्पेत॥८। शृन्यतापाये को दोष दृत्याणङ्म भ्रान्तिबाधवपरौत्यं स्यादित्याह अतश्च शून्येति। तत्र रुप्ये नेदं रजतमिति शून्यत्वबोधिका बुद्धिर्मषा स्यादित्यर्थः । यद्वा। तत्र शृन्यत्वाभावे मतौत्यर्थः । ननु बाधकबुद्धित्वा - दमषा म्यादित्याशद्म ततो नेदं-रजतमितिज्ञानाह्वाधोऽपि न स्यात् अतम्तस्य बाधकत्वमपि मृषेवेत्याह तत दति। रूप्यबुद्धर्मषालेन बाध्य- त्वान्नेदं-रजतमितिबुद्धेर्बाधकत्वं स्यादित्याशद्दाह अरमषेति। प्रम्षात्वं तम्या: कुत दृत्यत श्राह वस्तुतत्वेति। वस्तुनपशून्यस्य तत्त्वं रूप्यात्मकत्वं तम्य तथैव बोधकत्वादित्यर्थः। दूतश्च न शृन्यस्य रूप्यात्मकत्वं स्वाभाविक- मित्याह कप्यापाये तयोरिति॥ ८८॥८॥ [Page 180] आरागन्तुकत्वपत्ते सत्ख्यातिरिष्टा स्यादित्याह देशान्तरा-

-Page 181] प्रथमोऽध्यायः । ५२३

दिगामति। वा-शब्दादनागतमेव भातौति कोय्यन्तरमाचिप्यते। शृन्ये- दूति पदस्य भातौति पूर्वेण सत्ख्यातिरिष्टेत्युत्तरेण च संबन्धः । वृथ्वेति। अ्धिष्ठानमेव [?] सदित्येतत्पक्परित्याग दत्यर्थः ॥ ०॥ देशान्तरादिम्यम्य कृप्यस्य शून्ये भानाङ्गोकारे दोषान्तरमाह रूपयमन्यम्यमिति। वा-शब्दादनागत्य वेति कोय्यन्तरमातिप्यते। आ्रगत्य अनागत्य वा भाति यदौत्यर्थः। तदेव भातौति। तंदेव रूप्मेव कप्यात्मना भातौत्यर्थः । नो शृन्यमिति। न शून्यं रप्यात्मना ख्याति शून्यं कष्यमित्येक्ेन भानादर्शनादित्यर्थः ॥८१॥ किंच यच्कन्ये रप्यमागतं भाति तत्किं शृन्यम्य स्वभावादेव किं वा कामा मला ? दिहेतुवशात्। तत्रादं प्रत्याह शृन्यगाविति। यथा शुक्र-

तथा शृन्यम्य संभवति तम्य कानतयेऽपि विशेषाभावात्। तथा च तत्र चेङ्गमबाधौ म्यातां सदैव म्यातां यदि विरोधान्न म्यातां तर्हि न कदाचिदपि म्यातामित्यर्थः । तत्काल दृति। भ्ररान्तिबाधयो- समद्भावकाल दृत्यर्थेः । विभेषाभावे हेतुमाह तुच्छ््त्वादिति। द्वितौयं प्रत्याह अत एव न हेतुतोऽपौति। अरत ए्व शन्यम्य विभषाभावादिव

शृन्यपेक्षया देशान्तरादिसङ्भावमङ्गौकृत्योक्रम्। दूदानों शृन्यम्यानव- च््विन्नलवेन तदपेक्षया देशान्तरादयभावान्न रुप्यम्य देशान्तरगतत्वोक्ति संभवोऽपौत्याह कालादोति। बाधस्चेत्यच सदैव स्यान्न वा कदाचि- दित्यनुवर्तते ॥ ८२ ॥ [Page 181] ननु यद्यपि शून्यम्य कप्यं न स्वरूपं नापि देशान्तरा- दागतं त्थापि तस्य रूप्यात्मता सिध्यति शून्यपरिणामत्वाङ्गोकारादित्या- पङ्माह शन्यं रूप्यात्मनेति। ... ॥ ८ ३ ।। पूर्व जन्माङ्गोह्ृत्य भ्रमबाधौ न सिध्यत द्ृत्युक्र्म्। दूदानों शृन्टम्य

५२४ दष्टसिद्धिविवर्यम्। [Page 181-

रुपयात्मना जन्मादि न संभवतौत्याह अनंशत्वादिति। अ्रनित्यता चास्तिता च अनित्यतास्तिते। अ्रनित्यत्वाशृन्यत्वे स्यातामित्यर्थः। .. ये तु मायां विना ब्रह्मेव वा प्रधानं वा परिणमत द्वति वदन्ति तन्मते ऽप्यक्दोषमति- दिशति अतस्तोऽपौति। उत्तराधं व्याचष्े निरंशम्यापि चेदिति ॥८४।। ननु निरंभस्य यद्यर्पि न युगपदनेकपरिणामस्संभवति तथापि क्रमेण संभवतौत्याशद्दाह नान्यदापौति। ... । ८ ५ ।। [Page 182] विपन्ने दोषमाह म्यास् चेदिति। .. एवमिति। कृक्तनाश: एवं सकदित्यर्थः । ततः किमित्याणङ् सदा सक्कत् करक्तम्य जन्म सदा सकत् कक्तस्य नाशो वा स्यादित्याह सकत्सदेति। ... सक्क- त्सदेत्यंग व्याचष्े सदा चेति। .. ।८६ ।। पूवें जन्मनाशयो: क्रममङ्गौक्ृत्य कक्तजन्मयौगपद्यं कक्तनाशयौगपद्यं वा उक्तम्। दूदानौं जन्मनाशयोरपि न क्रमसंभव दत्याह सह वा सनामिति। कुतम्तौ सह भवतामित्यत श्ह नियम दूति। जन्मनाशयोर्हेतुभुते शृन्ये सत्यपि तयोः क्रमेणव भावे हेत्वभावादित्यर्थः। विरोधात्तयोस्सह- भावासंभवमाशङ्म तर्हि तावेव न सिध्यत दत्याह मिथ दति। जनिध्वंमौ कदाचन न स्नामित्यन्वयः। .. अ्रसतो जन्म न स्यादित्येत- द्विवृशोति भावो हौति। यस्य शून्यस्य जन्माख्यो भावस्तदसत् प्रभाव- रूपमित्यर्थ: ।12 [Page 183] द्ूतश्व स्यास्तु स्थितिशौलं निर्विकारमेव शृन्यं जायत द्ृत्ययुक्रकमित्याह अ्रविकारयेवेति। शृन्यस्य परिणामक्रियया रुप्परुपा- पत्तिरित्यनम्युपगमे रूप्यस्य शून्यकार्यत्ं न स्यादित्यर्थः । ननु रुप्यस्य शून्य- कार्यत्वमनिष्टं तस्य वासनापरिणामलवेन तत्कार्यत्ा[न?]भयपगमादित्याशङ्द तर्हि कारणतेन शून्यकल्पनं व्यर्थमित्याह स्याच्चेदिति। [Page 184] कुतो दृथेत्यत श्राह तदसिद्गेरिति। शून्यस्य रूपयकारणत्वाभावेन त्रन्यथा-

-Page 1847 प्रथमोऽध्यायः । ५२५

पिएडावस्यानाशेन घटभाववच्कन्यावस्थानाशेन रप्यभावे द्वितौयं सर्पादिकारयं शून्यं[न्यात् ?] न स्यादित्युक्रम्। तच विशेषमाशङ्म दूषयति अपि नष्टमिति। दधिभावे चौरमिव रूपयभावे नष्टमपि शून्यं प्रदोपनाशे तम दूव पुनर्जातं फलो भवेद्यदौत्यन्वयः । कुतस्तज्जायते शून्यं रुप्या- त्तन्नाशाद्वेति विकल्प्य शद्यं प्रत्याह स्वकार्यत्वान्न रुपत इति ॥। ८६ ।। रूप्याच्चून्यजन्मेत्यचैव दोषान्तरमाह रूप्याच्चेज्जायत दति। मञ्न- घटस्य मृद्ूपत्ववत् रुपयजम्यापि शून्दस्य रूपयरूपत्वं स्यादित्यर्थः। किंच रूप्यादनष्टात्किं शून्यजन्म उत नष्टादिति विकल्प आद्यं प्रत्याह रुप्ये- ऽनष्ट दूति। उत्तराधं व्याचष्टे यथा च मद्यनष्टायामिति। कुतो न युक्तमित्यत आह सति रूप दूति। सति रुपे कारणलेन स्थिते सति मर्वशून्यत्वं न मंभवेदित्यर्थः । यद्ा। सच्चेद्प्यं कारणं तदा तहृष्टान्तेन अन्यदपि कारणं मदेवेति सर्वस्यापि कारणस्य न शून्यत्वसंभव दृत्यर्थः ॥ १००॥ द्वितौयं प्रत्याह रूप्यनाणडपोति। रुप्यात्त्राशद्विति प्ूर्वतर विकल्प- द्यगते द्वितौयपच्ेऽपि किमनष्टाद्ूप्यनाशाच्कन्यजन्म किं वा नष्टादिति विकल्प्ादं निरस्वति तन्नाशादप्यनष्टान्नेति। रपनाशम्याप्यशून्यत्वे तस्या- नष्टम्य शून्यहेतुत्वे ततम्सर्वशून्यं न सिध्येदित्यर्थः। द्वितौय निरस्यति नाशनाप्डपौति। प्रववत् रूथयनाशे रूप्याच्कन्यजन्माभाववत् नाशनाशपि नाशाच्कन्यस्य जन्म न म्यादित्यर्थः। ततीयपादं व्याचषे रप्पनाशा- दित्यादिना। चतुर्थपादं व्याचष्टे नाशस्यापौति॥ १०१ ॥ एवं शून्यजन्मनि विकल्प् खणिडिते शून्यवाद्याह तन्नाश एवेति। यदेव भवतां रूप्यनाशजन्म तदेव मम शून्यजन्। तम्ाष्कन्टस् रूप्यजन्यत्वं संभवतौत्यर्थः । रूप्यनाशजन्मनोऽप्यस्माकमनिर्वाच्यलान्न वस्तुत- पशून्यजन्म सिध्येदिति परिहरति सति रूप्य द्वति। रुप्ये सिथिते सत्येव तन्नाशस्य विरुद्धूत्वात् अ्रविरोधे सर्वदा तन्नाशप्रसङ्ग दत्यर्थः । तर्ह्यसत्ेव

५२६ इछसिद्धिविवरगाम् । [Page 184-

रप्ये तन्नाशोऽस्तित्यत शह् रुप्येऽसतौति। अरसत्त्वस्येव नाशलादसत्वे सिद्धे पुनर्नाप्रवियर्थ्यादनवम्यानाच्च असति रुप्ये न नाशसंभव दत्यर्थः ॥१०२॥ [Page 185] येन न्यायेन रूप्याच्छन्यजन्म निरम्नं तं न्यायं शून्याद्प्यजन्मन्यनिदिशति एवं शृन्यम्येति। यथा रूप्यनाश कप्यान् शृन्यजन्म म्यात् एवं शृन्यनाशडपि न शृन्याद्रूप्यजन्म म्यादित्यर्थः । तर्हि शृन्यनाशाद्रप्यजन्म श्रस्तु शृन्यनाश एव वा रूप्पजन्मोत्याद्काहशृन्ये मतौति। रृप्ये मत्यमति च रुप्यनाशवच्छन्ये सत्यमत च तन्नाभोऽपि न युक् दत्यर्थः । ॥। १ ० ३ ॥ विम्तुतं प्रमेयं संत्तिप्योपसंहरति नातोऽमत द्ति। अ्रस्रतः प्रागमतः कार्यम्यत्यर्थः । नातोऽमतो जनिस्याती दूत्यत्र जन्यभावं तावद्विट्ृणोति अत उत्रोनेत्यादिना। नाप्यमतः कारणादित्यत् सतोऽमतो वा कारणादित्यध्याहर्तय्यम्। ननु यद्यसतः कार्यम्य मद्ठपेण जन्म अ्रयुक्त्तं तम् अरमद्रपेणव जन्मास्वित्याशङ्म्ाह नाप्यमदात्मनेति। मतः कार्य- म्यासदात्मना जन्म विरुद्धूम्। अरमतश्चामदात्मत्वम्य पूर्वमेव सिद्धत्ान्न तदात्मना जन्म नाम संभवति। ततो नामतोऽसदात्मनापि कुर्ताश्न- त्कारणज्जन्मसंभव दत्यर्थः। नाशबाधौ तदा कुत द्ृत्यत्र जनिसव्यात्यो- रसंभवादेव नाशबाधारवपि न संभवत दृत्युक्त्कम्। तत्र जन्यसंभवान्नाशा- संभवं तावद्विवृलोति अतो नाश दूति। अतश्शब्दार्थमाह जाताभाव दति। ... उत्तराधं योजयति अतोऽसतोऽस््यातेरित्यादिना ॥ १०४ ॥ [Page 186] यच्चोत्रं शून्यभावे मोक्षेनावृत्तिश्व घटत दूति तवाह शृन्यापत्ताविति। शृन्यस्यापि मोक्षस्य जन्यत्वान्न तत्पन्तेप्यना- वृत्तिरित्यर्थः । किंच शून्यत्वापत्तिनतएमोत्तपन्ेSनावृत्तिश्रुतिरनर्थिकेत्या ह मोक्षे चेति। वत्तिसंभव द्वति पदच्छ्ेदः। यम्मिन् मोन्ते शून्यभूत- स्यात्मनस्ङ्धावास्यवत्तिरेव न संभवति तन आवृत्तिशङ्गा न म्यादित्यर्थः। आवृत्तिसंभव द्ति वा पदच्केदः । तदा अर्िरादिना देशान्तरगतस्येव

-Page 188] प्रथमोऽध्यायः । ५२७

खदेशे शून्यभूतस्य पुनरावत्त्यसंभवादावृत्तिषङ्गा न स्यादित्यर्थः । ननु न शून्येक्प्राप्तिम्साध्या येन अनित्यता स्यात्किं त्वसाध्यैव तथापि त्वत्पन्ष दूव श्रविद्यावशात्तदप्राप्तिभ्रमव्यावृत्तये साधनापेक्षा तन्रिटत्तौ मुकत्ववयप- देशञ्च म्यादिति शङ्गते शून्यम्येवेति। वृत्तिसंभव दृति पदच्केदानुमारे- णोत्तरार्धं व्याचष्टे त्वदिष्टे चेति। शून्यम्य वृत्त्यभावादिति। शून्यभूतम्या - त्मनम्मङ्भावाख्यवत्त्यभावादित्यर्थः। आरवृत्तिसंभव दवति पढच्छेदपत्तानु- सारेण व्याख्याति देशाद्ेशान्तरमिति। आरगमनयोग्यत्वसंभवे सति आवृत्तिशङ्गा ्यात्तदभावे प्रतिषेधो व्यर्थस्म्यादित्यर्थः ॥ १०५ ॥ किंच शून्यभाव एव तावन्र संभवति। दूरे तम्य मोत्तत्वमित्यभि- प्रेत्याह शृन्यभावः कुत दूति।. ॥१०६॥ [Page 187] या च श्रतिर्मोत्षम्य शून्यभावे प्रमाणतेनोदाहता तस्या अभिप्रायमाह विभेषज्ञाननाण दति। .. ॥१०७॥

ननु मा भूदज्ञाननिर्वात्त्शून्यभावम्तथाप्यविद्यया मह देहायुपाधि- निवृत्तिनिमित्त विशेष विज्ञाननाशश्शून्यभावोऽम्तु यथा मोन्तादन्यन विशेष- विज्ञाननाशश्शून्यभाव एव तद्ददित्याशद्क मत्कार्यवादालम्बनेन दृष्टान्तं विघटयति नाशो न शून्यतेति। व्यवहारदपायामपि विशेषविज्ञान-

नाशम्य न शून्यात्मकत्वमित्येतत्कुत द्ृत्यत आराह भावादिति। नाशोत्तर- कालमपि ज्ञानानां कारणत्मना मत्त्वादित्यर्थः। कारणरपेण सत्त्वमेव विपन्े बाधकेन द्रढयति शून्यभाव दूति। पुनरित्येतत्प्रागित्यस्याप्यप- लक्षणम्। ... ॥। १० ८ । ननु कार्यस्य कारणत्मना सत्त्वे कार्यात्मनापि तम्य मत्त्वं म्यात्तयो- रैक्यात्तथा च कार्य कारणमिति भेदव्यवहारम्व का गतिरिति तङ्गेढ- वादिनो मतमाप्ङ्म गतिमाह तदेव कारणमति। ... ।। १०६ ।। [Page 188] ननु स्वरूपैक्ऽपि विशिष्टरूपभेदान्नात्यन्ताभेदः कार्य- कारणयोरित्यत आह श्व्यक्रमेव च व्यत्रमिति। अ्भिव्यक्किसिद्यन्यथा-

५२८ इष्टसिड्िविवरयाम् । [Page 188

नुपपत्या अनभिव्यक्रमेवाभिव्यक्रमिति गम्यते। तम्माद्विशिष्टभेदोऽपि न प्रामाणिक दत्यर्थः । यद्वा। श्र्ररभिव्यत्रयन भिव्य क्र्क्किल ्र वि रुादू धमर्ममा ्र् यत वेन कार्यकारणयोर्भेद ए्वेत्यापङ्म तयोः कालभेदेनेकस्मिन्नप्यविरोधमाह श्रव्यक्रमेव चेति। .· ॥। ११० ।। दूतश्ाभित्यत््यनभिय्यक्रिविषिष्टयोर्न भेद दवत्याह किंचेति। ... ॥११ १।।

जायते वा न वा। न चेत् तदानौमनभिव्यक्रम्य व्यक्ता का। न कापि।

स्मकाशाद्धेद एव स्यादिति शङ्गते नन्वव्यक दति। तथा चाभिव्यत्रे- स्ताकतविशेषम्य च सार्थत्वान्यथानुपपत्त्या विभिष्टोसन्नेव जायत दत्यङ्गो- कार्यमिति भाव: ॥ ११२ ॥ [Page 189] भेदपन्ेऽप्य भिव्यक्रसार्थकत्वा नुपपत्तिम्मा नेत त् पर हरत मैवमिति। ... ॥। ११३। नन्वभिव्यक्रस्यानभिव्यक्रनेकत्वात् प्रागसत्त्वं मा भूद् भिव्यक्रेस्तत्कतवि भेषम्य च प्रागमत एवोत्पत्तिरस्वित्याशङ्म तयोरप्यसत्त्वं शोकदयेन निषेधति नाव्यकस्येति। ... द्वितौयश्नोकं व्याख्याति न ह्यसिद्योरिति। अ्रम्य व्याख्य्या असतोरिति। नान्यदौयतेति। कम्यचिदूर्मो न स्यादित्यर्थः । यथान्यस्थति। धर्मिणो यथा न धर्मधर्मतेत्यर्थः ॥११४॥११५॥ [Page 190] असतम्मदूपेण जन्माभावे सतश्शून्यताभावे च न केवलं न्यायसद्भाव एव किंतु श्रुतिम्मतौ अपि विद्येते दत्याह द्तक्व

निरस्ेति मत्ा आह न च सच्कून्यतामियादिति। कारणभावापत्ति-

एवं सद्वादावलम्बनेन शून्यवादं निरस्थ शरनिर्वचनीयवादमुपपादयिघ्यन सद्वादमाच्ितिपति नन्विति। अरनभिव्यक्वस्तुस्थितिकालेSभिव्यका स्सत्त्वं तंदि क्यं

-Page 191] प्रथमोऽ्ध्यायः । पूरह

चास्तौत्यम्यपगमे सर्वदा अ्रभिव्यत्किरेव स्थात्। तथा च न कदाचिद-

व्यत्त्यव्यत्योरिति। अ्रभिव्यक्ररनभिव्यत्या सह स्थिततवेन तन्निवारका- भावादनभिव्यत्रिस्सदा स्ादित्यर्थः। नन्वनभिव्यत्रया सह वर्तमाना अ्रभि- व्यत्रिरनभिव्यक्रा। सा यद्यपि तां न निवर्तयेत् तथाप्यभिव्यक्ा सा तां निवर्तयेदनभिव्यत्र्या सहास्थितत्वादित्याशङ्म तर्ह्यसत्कार्यापत्तिरित्याह तत्राव्यक्रेति। सापभिव्यक्रिस्तनानभिव्यक्रास्तौत्याशद्घाह व्यक्करिति स्याच्चेदिति। अरभिव्यत्रिकालेऽप्यनभिव्यक्किस्साच्चेदित्यर्थः । तद्गेत्वभावा- दिति। निवत्तिहेत्वभावादित्यर्थ: ॥ ११७॥११८॥ [Page 191] तर्हि परिशेषादनिर्वाच्म्येव ते जनिस्यातौ स्ातामिति परिहरति सत्यमिति। अतोऽभिव्यत्वयनभिव्यक्रौ अपि जनिख्यातिमत्त्वा- दनिर्वाच्ये एत्रेत्याह व्यत्यव्यक्रो चेति। नन्वनिर्वाच्यस्येव ख्यातिजनी दृत्युक्तमयुक्तं सतोऽप्यात्मनः ्यातिदर्पनादित्याशङ्काह स्यातिरचेति।

वेति। अ्रख्यातस्वभावस्य- श्रसंवित्खभावस्येत्यर्थः । नन्वबाघ्यघटादे: कथं बाध्यरूप्यादेरिवानिर्वाच्यत्वमित्यत आह सर्वस्थेति। नन्वत्र ख्यातिर्नाम रूप्यादिख्यातिः जडमाच्रस्यातिर्वा अस्तु सा कथमनिर्वाच्स्य संभवेदित्यत आह श्स्यातस्वभावस्य चेति। शुकस्य कष्णताया दव पसंविद्ठपस्य जडस्य ख््ातताया असंभवादनिर्वाच्यस्यैव जडस्य ख्यातिरित्यर्थः । नन्वख्यात- स्वभावस्येव जडस्य प्रमान्नाश्रयज्ञानात् ख्यातत्वमस्वित्यापद्म किं तेन तम्मिन् ख्यातत्वस्य कवतत्वात् ख्ातिरस्त्त्युच्यते किं वा न क्रियते ज्ञान- माच्रात् ख्ातो[ तिरि ?]त्युच्यत द्वति विकल्प् श्द्यं प्रत्याह त्रख्व्ातम्येति। श्रख्वातस्य ख्ात्या सह संबन्धानिरूपणात्मा कता चेदनिर्वाच्यस्येव तस्य सा कता भवितुमर्हतौत्यर्थः। द्वितौयं प्रत्याह न क्रियते चदिति। यदि प्रमाचाश्रयज्ञानेन जडे ख्यातता न क्रियते तदा जडं ख्ातौति जडस्य 67

५३० इछ् सिद्धिविवरगाम् । [Page 191-

ख्यानमामानाधिकरणयेन ख्ानव्यवहारो निरालम्बनस्स्ादित्यक्कम्। तन्र हेतुमाह तम्य सत दूति। यतः ख्यातिरपि काढाचित्कौ जनिरिव सतोऽमतञ्च निरूपययितुं न क्यते ततोऽनिर्वाच्यस्येव सा भवितुमर्ई- तौत्याह अत दूति। जनेरनिर्वाच्यत्वं तद्वतोऽनिर्वाच्यत्े प्रयोजकमित्याशद्द [१] तर्हि जडन्य स्वात्येकत्वलक्षणा स्यातिरपि विरुद्धू क्यर पत्वाद्ज्जुसर्पैक्य- वदनिर्वाच्यैवेत्याह स्वयं चेति। ख्यातिजनिमतोऽनिर्वाच्यतनिच्चया- दभिव्यत्नभिवयत्ोरपि ख्यातिजनिमत्वादनिर्वाच्तवमवेत्याह अतोडभि- व्यक्रौति। यत उक्रेन न्यायेन अ्ख्यातम्वभावस्यानिर्वाच्यम्येव ख्यातिः मापयनिर्वाच्येव अतोऽप्यसतम्तात्विकौ स््यातिरयुक्केत्याह अतोऽपौति। अ्रत्र मायाप्रतिबन्दिग्रहेण शून्यवादी शङ्गते नन्विति। जडस्य स्फरणक्ये जडत्वहानिवत् मायाया अपि स्फुरणक् मायात्हानेमल्फुर णैक्यासंभवान्न ख्यातिसंभव दत्यर्थः । परमार्थशृन्यम्यापरमार्थमायाप्रतिर्बन्दिग्रहो न युक्र दति परिहरति सत्यमत एवेति। मायायाम्म्फरणक्यस्याभामलात् ख्यातिरप्याभाम एवेत्यर्थः । अररनाभासत्वे दोषमाह अ्र्न्यर्थेति। सापि मायापौत्यर्थ: ॥११८॥ [Page 192] परूवं जनिस्यात्यन्यथानुपपत्या जडम्यानिर्वाच्यमायात्- मुक्त्म्। दूदानौं शब्दवाच्यत्वस्य मायायामेवोपपत्ते: तदन्यथानुपपत्त्यापि तम्य मायात्वमित्याह मा चेति। ..· ॥ १२० ।। ननु तर्ह्यात्मन दूव शून्यम्याप्यविद्ययव जन्मादिसर्वव्यवहारास्पदत- मस्वित्यत आरह नाविद्ययापौति। ... ।। १२१ ।। [Page 193] ननु विद्यया विना स्वत एवाविद्यानिवत्तिरन्याश्रय- विषयविद्यया भविष्यतौत्यापद्माह अरविद्या यस्ेति। समानाश्रयविषययोरेव विद्याविद्ययोर्निवर्त्यनिवर्तकभावः प्रसिद्ध दत्यर्थः। दृतश्व अ्रम्तो न विद्या- श्रयत्वविषयत्वे द्ृत्याह सतोऽपौति। न तद्विय्यां विनेति। त्रसदाश्रयविषयां विद्यां विनेत्यर्थः। अ्रन्यविद्ययेति। अ्रस्तदन्यवस्वाश्रयविषययेत्यर्थः ॥१ २२॥

-Page 194] प्रथमोऽध्यायः । ५३१

शून्या विद्यानिरासप्रसङ्गन मान्याभिमतजडाश्रयामविद्यां निरस्यति यम्याज्ञानमिति। ... विद्याभावादिति। विद्याश्रयत्वाभावात्तत्निवर्त्त्या- विद्याश्रयत्वं नास्तौत्यर्थः। वेद्यत्वेऽपि विद्याश्रयत्वं कुतो न स्यादित्यत आ्रह न ह्येकम्यैवेति ॥ १२३॥ किं चार्थानर्थौ मुत्रिबन्धावज्ञानकार्यभमतननिवत्तिलक्षणौ जडस्य न संभवतः । तस्मादपि न जडस्य मरमोपादानाज्ञानाश्रयत्वमंभव दत्याह प्रज्ञानिन दति। जडं न ज्ानाश्रयः पुरुषार्थाभागित्वाच्कन्वदित्यर्थः । विपक्षे बाधकमाह यदि जडम्याविद्येति। कुत द्वत्यत आ्रह तम्येति। तम्य जडम्य अविद्याविरोधिविद्याश्रयत्वाभावादित्यर्थः ॥१२४ ॥। [Page 194] अज्ञानग्राहकप्रमाणभावाच्च न जडम्याज्ञानसिद्धि- रित्याह अज्ञान्यम्मौति। न दृक अदृक् तम्या शदृशः । दृश्यम्य जडम्या- ज्ञान्यम्मौत्यज्ञानानुभवोर्ऽपि कथं स्यात्। न कथंचित्। अतस्तस्य नाज्ञानाश्रयत्वमित्यर्थः । आर्रद्यख्चकारोऽनुक्कसमुच्चयार्थः। न केवलं जड- स्याज्ञानासंभव एव किंतु ग्राहकप्रमाणमपि नाम्तौत्यर्थः [?]। नव्वज्ञानम्य

भवतौत्याशङ्माह अ्रमानमेयमिति। अ्रमानमेयत्वं कुत द्वत्यत श्रह प्राक्तिद्धेरिति। जडगोचरप्रमाणप्रटृत्ते: प्रागेव मिद्धतवान्तत् अ्रज्ञानं जड- विशेषितं मितेर्मानात्कथं मिष्येत्। न कथचित् नाग्टहौतविशेषण विशष्ये बुद्धिरिति न्यायात्। अ्रतो न मानमेयमित्यर्थः । प्रमाणप्रृत्ते: प्रागेवाज्ञानस्य मिद्धौ युक्तिं पृष्कति काचेति। प्रमाणप्रवृत्ते: प्रागेव तत्मिद्धेस्वयाप्यम्युपगन्तव्यत्वान्न् मां प्रति युक्ति: प्रष्टव्येत्यभिप्रेत्य मिद्धान्तौ पृच्कति तां किमजानन्निति। जाते प्रश्नानुपपत्तेः द्वितोयमुलङ्म प्रथममादाय निरस्यति प्रजानन् पृच्छामौत्यादिना। तदज्ञानं युक्ति- विशेषितमज्ञानमित्यर्थः । तञ्नानात्प्राक युक्किज्ञानातप्रागित्यर्थः। त्रसिद्धूं चेदिति। युक्तिविशेषितज्ञानात्रक तद्विगेषितमज्ञानमप्रतिपन्रं चेत् प्रज्ञान-

५३२ इषटसिद्िविवरयम् । Page 194

मित्यज्ञानमङ्गावनिश्चयस्तच्क्दाभिधानं च न स्ादित्यर्थः । तर्हहि युक्रि- विषयप्रमाणज्ञानात्प्रागेव तदजानसिद्धिरस्वत्यापद्माह सिद्धूं चेदिति। ततः किमित्यत आह अत एवेति। विमतं प्रमेयाज्ञानं तत्ततमेय- प्रमाणप्रवृत्ते: प्रागेव मिध्यात अ्रज्ञानत्वादुन्त्यज्ञानवदित्यर्थः । विपने च अनवस्थाप्रसङ्गो बाधक दत्याह दतस्ेत्यादिना। प्रमाणस्याज्ञातार्थबोधक- त्वादज्ञानस्यापि प्रमाणगम्यत्वे तदवगमात्पूर्व तद्गोचरमज्ञानान्तरमेष्टव्यं तदपि प्रमाणगम्यमेवेति तदवगमात्पूर्वं तद्गोचरमज्ञानान्तरमेष्टव्यमित्यनव-

रित्यर्थः। तदज्ञानं तदज्ञानं चेति। प्रमाणगम्याज्ञातविषयमज्ञानं तद्विषय- मज्ञानान्तरं तद्विषयमज्ञानान्तरं चेत्यर्थः । तस्य तस्य जेयस्य- प्रमाण- गम्याज्ञानप्रवा हम्येत्यर्थः। पूर्वें जञाल्ा तत्तञ्जयमिति। उपर्युपर्यागच्कदज्ञानं प्रूवें जात्ा पश्चादुत्तरमुत्तरमज्ञानं जेयमित्यर्थः । खपन्े पुनरज्ञातार्था- सिद्धिलक्षणो दोषो नाम्ति सानिसिद्त्ाङ्गोकारादज्ञातवस्तुन द्त्याह नित्यात्मानुभवेति। सान्िचतन्यम्य प्रमाणत्वाभावान्निवर्त्याज्ञानान्तरा- प्रसङ्गात् नानवस्थापौत्याह पज्ञानान्तरेति। अ्रज्ञानं प्रामाणिक प्रमेय- त्वाह्वटवदित्यनुमानविरोधं शङ्गते अथोच्येतेति। सर्वस्याज्ञानम्-सर्वविषय- मज्ानमित्यर्थः । यच्चानुमानं श्रज्ञानं तत्तप्रमेयज्ञाना ्प्ा्गेव सि्य्तति तत्मिदूसाधनं प्रमाणज्ञानात्प्रागपि तम्य स्वरूपेण विद्यमानताङ्गोकारा- दित्याह स्वरूपतस्सिद्धूमिति। खपरनिर्वाहकत्वादनवस्था नासतौति भावः। दृष्टान्तश्च साध्यविकल दत्याह त्वघ्युक्व्यज्ञानमपौति। प्रमाणनेवाहं जाला- युक्तिविषयप्रमाणेनेव तद्विशेषितमज्ञानं ज्ातेत्यर्थः । युन्त्यज्ञानस्य प्रामा- लिकत्वमभ्यपगम्य तावत्परिहरति एवमपोति। युक्तिविभेषितस्येवाज्ञानस्य प्रामाणिकत्वाद्विशेषणभूताया युक्केरपि प्रामाणिकत्वं सिध्येत् नाग्टहीत- विशेषण विभेष्य बुद्धिरिति न्यायात्। ततश्च प्रमाएं विनेवाज्ञानं प्रतोतितस्सिरिध्यतौत्यस्य प्रतिज्ञातार्थस्य युत्नुपेतत्वान्त्त्प्रतिज्ञा निरुपद्रवा

-Page 195] प्रथमोऽध्यायः। ५३३

सिध्यतोत्यर्थः । [Page 195] नन्वज्ञानस्य युत्त्यपलत्तितत्वमेव म तु

मधुक्के: कदाचित्प्रामाणिकत्वमेष्टव्यं त्रन्यथा तदजानस्य प्रामाणिकत्वा- योगादित्याह प्रामाणिकस्यापौति। ... नन्वज्ञानग्राहकप्रमाणदज्ञान- विशेषणतया तदुपलत्तणतया वा सिध्यन्तौ युक्किर्न सम्यग्युक्ति: किंतु युत्याभास एव। तस्माद्युत्त्याभामस्यैव प्रमाएसिद्त्वान्न तव प्रतिज्ञातार्थ- सिद्धिरित्यत शराह न च युत्त्याभास दति। पूर्वें युत्याभासस्य प्रामाणि- कत्वं तदज्ञानस्य सत्त्वं प्रामाणिकत्वं चाभ्यपगम्य तस्य युत्याभासाज्ञानलान्न युत्त्यज्ञानत्वमित्युक्र्म् । ददानौं युत्याभासस्य रूप्याभासस्येव भ्रमसिड्ू- त्वेन अप्रामाणिकत्वमत एव [सत्त्वं?] प्रमाणनिवत्यें तद्विषयमज्ञानं च न सिध्येदित्याह न च युत्त्याभासस्थेति। .. भ्रान्तिसिद्धस्य चेति। भ्रान्ति- सिद्ूस्य चाज्ञातत्वाभावात्खयमज्ञानात्मकत्वाच्च प्रज्ञानात्मके चाज़ञाना- न्तराम्युपगभेऽनवस्यापातात् न तवाज्ञानं तन्निवर्तकं ज्ानं च संभवति किं त्ववभासमात्रमेव स्यादित्यर्थः । फलितमाह अ्रतो मदयुक्रकेरिति । युक्रे: प्रामाणिकत्वे सम्यग्यक्किविषयत्वादेवाज्ञानगतमप्रामािकत्वं सिध्धेत् अप्रामाणिकत्वे तद्ज्ञानस्य स्वयमभावादेवाप्रामाणिकतवं सुतरां मिष्ये- दित्यर्थः । तस्य चेति। युत्त्यज्ञानस्य चेत्यर्थः । नन्वज्ञानम्य प्रमाणागम्यत्वेऽपि जडस्य प्रमाणविषयत्वात् तद्राहकमानेन तम्याज्ञानाश्रयत्वमपि प्रतोयता- मित्यत शह तस्मादज्ञानस्येतति। ... ननु बाह्यस्य तमस दव श्रान्तर- स्याप्यज्ञानास्यस्य तमसः किंचित्साधकं प्रमाणमङ्गोकार्यम्। अ्रतस्तेना-

ज्ञानस्य जडाश्रयत्वं ग्टह्यतामित्याशङ्म केवल्ाजानग्रा हकप्रमाणभ्युपगमे- डपि तद्राइकाज्जडाश्रयत्वमज्ञानस्य ग्रहौतुं न शाक्यत दत्याह प्ज्ञान-

प्रमाणमपौति। नव्वज्ञानप्रमाएगम्यमेव किंचिज्जडान्तरमस्ति। ततस्तेन तस्य तदाश्रयत्वमपि ग्टह्यतामित्यत श्रह न चाज्ञानप्रमाणति। प्रज्ञान- ग्राहकमानगम्यत्वे च तम्याप्यज्ञानत्वमेव स्यादिति भावः । किं च

५३४ इछस्धिविवरगम्। [Page 195 --

प्ज्ञानाश्रयभूतं तञ्ज्डं किमन्तःकरणादि किं वा प्रधानम्। नाद्य दत्याह अन्तःकरणदोनां चेति। द्वितौयमनूद्य तत्किं विभक्नमविभक्रकं वेति विकल्प आद्यं प्रत्याह अन्यदपोति। द्वितौयं प्रत्याह अविभक्रं चेति।

सिध्येदित्यर्थः । ननु तवाप्यात्मनोऽन्तःकरणदिम्योऽन्यलेन सादित्प्रसक्क्े- रजानाश्रयत्वं न घटत दृत्यत आह अ्जडम्य तिति। नव्वज्ञानस्य तामसत्वादनादित्वमसिद्धमित्यत आरह अ्रज्ञानं चति। अन्यर्थेति सादितवे घटादिवदज्ञानमेव तन्न स्यादित्यर्थः । प्रज्ञानशब्देन विरोधि- भावोदयनिवर्त्यत्वाभिधायिना तदुदयात्प्राक् समस्तकानवर्तित्वमज्ञानत- मित्युकं भवति। तत् सादिते न स्यादित्यर्थः । द्रतश्वाज्ञानमनादौत्याह प्राझुकानामिति। अरज्ञानोत्पत्ते: प्राग्बन्धहेत्वज्ञा ना भावे मा सतत्ति्मुक्रा -

तदवष्टम्य पाङ्गते नन्वात्माज्ञानमेवेति। [Page 196] प्रज्ञानस्य जडा- श्रयत्वमभ्यपेत्य तावत्परिहरति तन्नेति। जडस्य प्रामाणिकत्वेऽप्यज्ञानम्य प्रमाणनिवर्त्यत्वान्निवर्तकेन निवर्तकसजातौयेन वा तस्य अ्रगम्यतवान्न जडा- श्रयमप्यज्ञानं प्रामाणिकमित्यर्थः । अज्ञानस्य जडाश्रयत्वमेव न संभवत कुतस्तदांश्रितत्वेन तम्य प्रामाणिकत्वमित्याह न चेति। ... [Page 197] ननु ज्ञातत्वमिवाज्ञातत्वमपि न मानान्निष्पद्यते किंतु पूर्वसिद्धमेवा- ज्ञातत्वं जडविषयप्रमाणप्रवृत्यनुपपत्या जायत दृत्यापङ्गते ननु मानेति। किमतो लभ्यत दत्यापङ्म पूर्वोक्तदोषाप्रसङ्ग दत्याह अतो नाज्ञातार्थेति। अ्ज्ञातम्य जडस्याप्रतोतिप्रसङ्ग दूति यो दोष उत्रस्स न स्यादित्यथः । मानादज़ातत्वमेव निष्पन्नं म्यान्न तु जातत्वमिति यो दोषः प्रसञ्नि्निस्सो दपि न स्यादित्याह नापि मानादिति। अ्रनन्यथासिद्धपूर्वभाविप्रमाणस्य ज्ञातत्वमात्रहेतुत्वादित्यर्थः । अ्रत एवैकस्य मानस्योभयार्थत्वाप्राप्तरुभयार्थ-

-Page 198] प्रथमोऽ्ध्यायः । ५३५

त्वनिषेधोऽप्यप्राप्नप्रतिषेध दत्याह न चाज्ञातत्वसेति। मानहेतुत्वप्राप्ति :- माननिष्पाद्यत्वप्राप्निरित्यर्थः । निरस्यति तथापौति। मानादज्ञातत्वमेव निष्पन्नं म्यादित्यापा[दि?]तो दोषो यद्यपि नास्ति तथापि मानप्रवत्ते: प्राकृ सोऽजात दति न शक्यं जातुं मानेनेत्यन्वयः। कुतो न पक्ं जातुमित्यत आह पूर्वमज्ञातत्वासिद्धाविति। जडविषयमानप्रवत्ते: पूर्व जडम्याज्ञात- त्वाप्रतोतौ मानादेव जडं जायते न पुनस्म्वत द्वति ज्ञातुमशक्यत्ा- दित्यर्थः। कुतो जातुमशक्यमित्यत श्रह तत्सभावत्वेति। जडस्य जातता-

तम्य तथैवेति। यथा शक्कात्मना दृश्यमानम्य घटस्य न कदाचिदपि कृष्णात्मत्वं तथा जडम्य जातमितिरुपेणेव दृश्यमानस्य न कदाचिदप्य- जातरूपत्वम्। ततस्तत्स्वभावत्वनिश्चय दत्यर्थः। ननु तर््रि मानप्रवृत्त्य- त्तरकालं जडस्याज्ञातत्वप्रसिद्धिरस्वत्यत आह प्रदृत्तेपौति। प्रवृत्तऽपि माने सोऽज़ात दति न शक्ं जातुं मानेनेत्यन्वयः। कुतो न शक्य- मित्यत आह तत्पटत्तौति। मानप्रृत्तिनिश्चायकम्य फलभृतज्ञातत्वस्या- भावादित्यर्थः । मानप्रागभावस्तत्प्रवृत्तिनिश्चयहेतुरस्तु प्रागभाववतामुत्तर- काले प्रवृत्तिदर्पनात् मानस्य च तलिकलेन प्रागभाववत्वादित्याशङ् प्रागभावप्रतौत्यभावान्नवमित्याह मानमपौति। ननु मेयाभाववन्माना- भावोऽपि प्रतोयतामित्याशद्काह अत एवेति। ... भावम्याभावाद्भेदादि - प्रतौतिवत् अभावस्यापि भावाङ्वेदादिप्रतोतिरस्वित्यापद्द भावम्यापि ज्ञातत्वे स्वयंप्रकाशत्वापत्तेन भेदादिसिद्धिरित्याह भावस्यापौति। ततः किमित्यत आह् अतस्सर्वस्यवेति। ननु तर्हि स्वयंप्रकाशस्येवाज्ञातत्वं मानाज्नायतामित्यत श्ह न च तस्याज्ञातत्वमिति। स्वाभाविक- मज़ातत्वं मानाञन्ायत द्वत्येतन्न संभवति म्वयंज्योतिस्स्भावविरोधा- दित्यर्थः । [Page 198] किंच स्वयंप्रकाशतवे मानात्प्रागज्ातत्व- मित्यवधिरपि न घटते स्वूपस्फरणरूपस्य मानस्य सदा सिद्धूत्वादित्याह

५३६ Page 198

अवधौति। निरस्तमपि चोदं दोषान्तराभिधित्या अ्नुवदति यत्त्वयोत्र- मिति। अ्स्य जडार्थस्येत्यर्थः। यत्तावदर्थज्ञापकं मानं तस्यार्थग्रहण एवोपनयादज्ञातत्वसाधकं मानान्तरं वाच्यम्। तदपि किमर्थविषयमेव उताज्ञाततवविषयमिति विकन्पयति अर्म्येति। द्वितौयं तावदनूद्य निरस्यति अन्यविषयं चेदिति। अर्थविषयत्वाभावे तत्मंबन्धबोधनायोगादर्थसंबन्धित्वे- नाज्ञातत्वं न बोधयेदित्यर्थः । आ्र््राध्यमनूद्य निरस्यति तद्विषयमेव चेदिति । मानान्तरेशेव भ्रज्ञातत्वज्ञापकतयाभिमतादन्येनार्थविषयमानेनेवेत्यर्थः । विपने दोषमाह त्थ न तेनेत्यादिना। अर्थविषयेण मानान्तरेणप्यर्थस्य जातत्वं कुतो न भवेदित्यत श्रह तद्विषयत्वेति। अर्थविषयत्वाविशेषा- दित्येतदसिद्धूमित्यत आह न चातद्विषयेणेति। अ्रतिप्रसङ्गादिति भावः । पूर्वमर्थस्याज्ातत्वसाधकं मानमर्थविषयं न वेति विकल्प उभयथाप्- ज्ञातत्वसाघकत्वं तस्य न संभवतौत्युक्रम्। ददानौं तस्य तत्माधकत्व- मभ्यपगम्य जाप्यमज्ञातत्वं विकल्प दूषयति अ्रथ किंचिदित्यादिना । अर्थोऽपि ज्ञात एव स्यात् तथा च तम्याज्ञातत्वं न सिध्येदित्यर्थः । तत्मंबन्ध्यजाततं न जाप्येतेति। अर्थस्याज्ञातत्वे तत्संबन्धि त्रज्ञातत्वमित्यपि ज्ञातुं न शक्ेत संबन्धिबोधाधौनत्वात्संबन्धबोधस्येत्यर्थः । तर्हि मा भूद- ज्ञातत्वज्ञापनमित्यत आह परज्ञाततवमपौति। तस्मादभिनिवेशे कतेऽपि केवलाज्ञातत्वसाधकं मानं तव न घटत दत्याह अतोऽजातत्वमिति। अ्रङ्गो- कृतमपि मानं तव निष्फलमित्याह यस्मादित्यादिना। यदि तस्मान्नार्थस्य ज्ञातत्वं भवति- कृष्णम्य शुक्कतववद्ज्ञातस्य अ्रज्ञातत्वविरोधात् न माना- दर्थस्य जातत्ं भवतौत्यर्थः । अर्थगतातिशयाजनकत्वेऽपि मानस्याज्ञातत्व- विशिष्टरूपेण बोधकत्वाम्र नैष्फव्यमिति शङ्गते अथ मनुष दूत्यादिना। ... [Page 199] मानस्यातिशयाजनकत्वे केवलं नाज्ञातत्वसिद्धिरेव किंतु जडमावं न सिध्धेदित्याह एवं चेदिति। अ्रन्यचाप्यज्ञातत्वव्यति- रिकजडेव्वप्येवमतिभयाजनकत्वमेव प्रमाणस्य वृत्तं खभावस्चेत्तदा जडमाचं

-Page 200] प्रथमोऽ्ध्यायः । ५३७

म सिध्येद्विशेषाभावादेवेत्यर्थः । ननु त्वत्पन्तेऽपि मानम्याकारकत्वेन खविषये ज्ञाततालक्षणतिशयकरत्वाभावादसाधकत्वं समानमिति शङ्गते ननु न मानमिति। निरस्यति सत्यमत एवेति। जडे मानस्य वैफन्यमिति विशेषण- दजडे साफल्यमिष्टम्। तदात्तिपति नन्वजडस्यापौति। श्रतिशयाजनकत्वे- डय्यज्ञाननिवर्तकत्वात्साफल्यमिति समाधन्ते तन्नेति। ननु स्वरूपस्फुरणेनेव

द्वैफल्यमेवेत्यत शह सवतस्तिद्स्यापौति। ननु साधकमिवेत्यमुखयं साध- कत्वमुक्कम्। मुख्मेव तु साधकत्वं किमिति ना्यपगम्यत द्वत्यत श्राह् साधकत्वेति। स्वयंप्रकाश स्फरणलक्षणातिशयजनकत्वेन मुख्यसाधकत्वा- संभवात् तिरोधायकनिवर्तनेनामुख्यसाधकत्वमुक्क्कमित्यर्थः। जडेडप्येवं मानस्य साफल्यं किं न स्यादित्यत आह जडस्य तिवति। जडेप्यज्ञानं तव्ित्तिं च प्रौढिवादेनाभ्यपगम्याह निवर्तितेऽपौति। जडं प्रकाशत दूति जड- सामानाधिकरणयेन प्रकाशव्यवहारो न स्वादित्यर्थः। ननु मानम्य शुक्कादि- लक्षणविशेषाजनकत्वेऽपि जञाततालक्षणविशेषजनकत्वं म्यादेव। तथा च तादृभव्यवहारस्प्रिध्यतौति शङ्गते अथ मनुष द्वति। [Page 200] तर्ह्हि मानादज्ञातजडवस्तुसिद्धिर्न स्यादिति मयोकं सिद्धमिति परिहरति तर्हिं यावदिति। एवं जडस्य प्रसाधितमप्रामाषिकत्वमज्ञानस्याप्यतिदिपति अ्नेनापौति। ननु जडविषयमानस्य मानगम्यत्ववद्ज्ञानस्यापि जडविषय- त्वान्मानगम्यत्वमस्तवत्यत आह मानम्यापोति। जडमानस्यापि तथा- जडत्वाविशेषान्मानगम्यत्वं प्रत्युक्कमित्यर्थः । जडे तदज्ञानमानयोञ्च माना- भावे फलितमाह अतो जडमिति ! परमतनिराकरणमुपसंहरति अ्रतो- ज्ज्ञानेति। आत्माज्ञानव्यतिरेकेणेत्यर्थः । तम्य तन्र चेति। तस्य जडस्य तच जडेऽज्ञानासंभवात् जडाश्रयम्य जडविषयम्य चाज्ञानम्यासंभवादित्यर्थः। समतमुपसंहरति अतः परमार्थति। ननु सिद्धान्तम्नोके शुत्त्याद्यज्ञानजतं रूप्यादेर्दृष्टान्तत्वसिद्धये दर्णितम्। दवह तु शत्या देर्जडस्याज्ञानमेव

५३८ दछससिद्धिविवर्याम् । [Page 200-

नास्तौत्युच्ते। ततः पूर्वापरविरोधो दृष्टान्ताभावश्चेत्याशङ्माह अ्रम्ये- वार्थम्यति। लोकानुभवसिद्ध शत्तयाद्जानं प्रर्वत्ोक्रम्। दह तु तस्य प्रामाणिकत्वं निषिध्यते। ततो न पूर्वापरविरोध द्वत्यर्थः । शुत्यज्ञानाभावे रप्यम्य तज्जत्वाभावात्प्रपञ्चमिथ्यात्े दृष्टान्तो न सिध्यतौति ना्ि- तवयमत्युक्तम्। तत्र हेतुमाह लोकप्रमिद्धेति। सकत्द्वेतानृतत्ववादिना

भावो नार्षाङ्कतव्य द्त्यर्थ: ॥ १२५ ॥ शून्यम्य जडम्य च प्रत्येकमविद्यां निराकृत्य साधारणं दूषणमाह शून्य दति। भ्रमः फननमित्याशङ्क किं म्वाश्रय एव भ्रमः फलं किं वा द्रष्ट्राश्रय दति विकल्प आद्यं निरस्यति भ्रमत दूति। ते शृन्यजडे न भ्राम्यत दत्यर्थः । द्वितौयं निसम्यतति दृश्यम्थेति । .. ।। १२ ई ।। [Page 201] पर्वोकातिप्रसङ्गपरिहाराय नियममाशङ्कते द्रष्टरविद्या- वंशनेति। यदा यम्य द्रष्टुरविद्या भवतति तदैव तम्यव दृश्यम्थाविद्ययेव भ्रमस्स्यात् नान्येषामम्यापि नान्यदेति नियमसिद्धिरित्यर्थः। तर्द्चि भ्रमस्य

कन्पनं व्यर्थमिति परिहरति वृथेतरेति। दृश्यस्थामविद्यामन्तरेण रुप्याद्य सिद्धेस्तत्कन्पनं न व्यर्थमित्यापङ्क परिहरति नर्ते तामिति। दतश्व व्यर्थत्याह तज्जत्वे चति। दृश्याविद्योपादानते भमस्योपादानतन्त्रत्व- नियमाट्रष्टा संबन्धस्तदाश्रितविद्यया निवत्तिश्च न म्यादित्यर्थः । ततौय- पादं व्याचष्टे यद्यपौत्यादिना। यच्कत्तयाद्यज्ञानजं न भवति तच्छत्या- श्रयं न भवति यथा रज्जुसर्पोषरोदकादि। ततश्शत्त्यादिरूप्यादिसिद्या- न्यथानुपपत्या दृश्याज्ञानं वत्रव्यमित्यर्थः। अ्रन्यथाप्यपपत्त्या अर्थार्पात्तिं निरस्यं्तुर्थं पादं व्याचष्टे तन्नेति ॥ १२७ ॥ [Page 202] शत्त्यभावादिति। खप्न शतिरूप्यज्ञानं शुत्यज्ञानात् न भवति तन्र शत्त्यभावादित्यर्थः । द्तश्व जडाज्ञानजत्वं भ्रमविषयस्य

-Page 203] प्रथमोऽध्यायः । ५३६

न स्यादित्याह तत्रात्माज्ञानेति। ... पूर्वाधं विद्ृणोति न हौत्यादिना। उत्तरार्धं व्याचषे तथा शुत्तादयोऽपौत्यादिना। दृश्याः-संनिहितदेश- वर्तिन द्ूत्यर्थः। बाह्या गिरिनदौसमुद्रादयः- व्यवहितदेशवर्तिन दत्यर्थः। दवौयोदेशादिसंबद्धा :- दूरदेशसंबद्धा अतिव्यवहितदे शम्था द्त्यर्थः। तत्त- दनुरूपेति। मंनिहितदेशादिम्यस्य व्यवहितदेशादिम्यम्य दूरदेशादिस्यस्य

संनिहितादिकपेण भान्तौत्यर्थः । दार्ष्टान्तिकमाह एवं जागरिते सत्ख- पोति। द्रष्टविद्याजत्वे रूप्यादे: कथ शुत्ताद्याश्रयत्वप्रतिभाम दूति तव्राह द्रष्टुरेव तचेति। ननु सन्ने दृश्यान्तरम्य शुत्यादेरभावात्तदाश्रयाविद्या न कल्प्यते। जागरिते तु तस्य सत्वात्तदाश्रयवाविद्या तन्र रुप्पादि- प्रतिभासबाधयोर्नियामिका कल्प्यतामित्यत आ्रह मत्यपौति। तस्य तदाश्रयति। जडविषया जडाश्रया चत्यर्थः । किमिति न कन्पनौयेत्यत आह दृश्येष्विति। एवमन्यथाप्यपपत्तिमुक्ता अन्यथेवोपप्त्तिमाह दृश्यस्थेति। कुत दृत्यत आह न हौति। दष्टविद्याजन्यत्े द्रष्टस्वरूपेणाघिष्ठानभूत- चैतन्येन दृश्येत दृभ्याविद्याजन्यत्वे तु रूप्यादे्दृभ्यस्थत्वाहृथ्यम्यम्य रूपादे- रिव मानमन्तरेण दृश्यत्वायोग द्वत्यर्थः । तर्हि मानेनैव दृश्यतामित्यत

दृश्येतेत्याह सर्वश्चति। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां दुष्टेन्द्रियजन्यज्ञानवद्गम्यत्व- दर्शनान्न द्रष्ट्रगम्यत्वमानगम्यत्वसर्वदृश्यत्वा नि प्रसज्यन्त द्वति शङ्गते भरान््यवेति। रूपयादिज्ञानस्यार्थबोधकलान्न भ्रान्तित्वमिति परिहरति मान्त्यापि चेदिति। किंचित् वस्तित्यर्थः । रूप्यादेरर्थाभासत्वान्न रूपादिमाम्यमिति शङ्गते रूादिरिति। रूप्यादिदृष्टेर्भान्तित्वसिद्धौ कृप्या देरर्थाभासत्वमिद्धिस्तत्सि्ठौ च तहृष्टर्भ्रान्तित्वमिति उतरेतराश्रयत्वान्नैवमिति परिहरति नेति।

मिति शङ्गते बाध्यत्वादिति। ततर पूर्वोक्रमेव दोषं स्मारयन् परिहरति

4.80 इ्षसद्धिविवरयाम् । [Page 203-

तन्नेति। रुपादितञ्जानयोर्बोष्यबोधकत्वाद्टतञ्जानयोरिव न ज्ञानान्तर- बाध्यत्वं अतिप्रसङ्गादित्यर्थः । पूर्व बाधकसङ्भावेऽपि न वाध्यत्वमित्युक्रम् । दूदानौं दृक्स्यस्य खममानाधिकरएं बाधकमपि नास्तौत्याह न च दृर्श्येति। ननु रूप्यादिज्ञानस्येव बाध्यतवात्तस्य द्रष्टम्यलवेन समानाश्रयं बाधकमस्तौति शङ्गते तञ्जानमिति। जानस्य बाध्यतायां नेदं रजत- मित्यर्थबाधप्रसिड्धिविरोधप्रसङ्ग दति परिहरति तन्न कुप्यादेरिति। जेये स्थिते ज्ञानस्य यत्तिरोधानं तत् नाश एव न तु बाधस्तथापि तं बाघ- मन्यपगम्य पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गं दोषमाह ज्ञानं बाधितमपोति। ददानों जये स्थिते ज्ञानस्य बाध एव न स्वाद्िषयापहारलक्षणत्ाद्वाधस्येत्याह कथं चेति। ननु जानबाधकाले रुप्यादेस्सकारणस्य ज्ञानान्रिवत्तिरूप- बाधाभावेऽपि स्वकारणे लयरूपबाधमङ्भावात् ज्ञानम्य बाघ्यतवं संभवेदिति पङ्गते ज्ञाने बाधित दति। तथापि रूप्या देर्बाधितत्वप्रसिद्धिविरोध- स्तदवस्य एव लयस्य बाधितत्वप्रसिद्यभावादिति परिहरति तथापीति। तर्ि विद्यानाश्यत्वमेवास्तवित्यत आ्ह विद्याना्यमिति। एवं जागरिते

तदावरणविद्यावैयर्थ्यमाह अतो यत्राविद्ययेत्यादिना। . द्ृतञ्न न दृश्याश्रयाविद्याजसखप्नप्रपञ्च दत्याह दृश्याविद्याजते चेति। एवं जाग- तौव स्वप्नेऽपि जडसङ्गावाभ्युपगमेऽप्यविद्यायास्तदाश्रयत्वं न भ्रमोपयोगौ- त्याह तस्मादिति। पूर्वें जाग्रति सप्ने च जडसत्त्वमम्यपगम्योक्क्कमिदानौं तदभ्युपगमं त्यजति न च जडस्येति।। १२८।। [Page 204] ननु यदि शक्यादिजडं नाम्ति तर्हि रूप्या देश्शत्या- द्यज्ञानजत्वप्रसिद्धिः कुत दृत्यापङ्म शुत्ाद्यवस्थापन्नात्माज्ञानजन्यतवा- दित्याह शुत्यवस्थात्मेति। प्रसिद्धरन्यथातवे सिद्धान्तक देश्य भिमतमुदाहरण- माह मृदवम्येति। शरोकनिरस्यां शङ्गामाह यदौति। उत्तरत्वेन झोकं योजयति शटखित्यादिना। ननु दोर्घप्रभान्यायेन शुक्कोदमंशपर्यन्तमात्मा-

-Page 207] प्रथमोऽध्यायः । ५.४१

विद्या प्रसरतौति किमित्यम्यपगम्यत दृत्यत श्राह शउत्यादोनामपौति। ... आा चरमकार्यादिति। अन्त्यकार्यपर्यन्तमित्यर्थः ॥ १२८॥

प्रामाणिकोमाह परज्ञानजत्वसाम्येऽपौति। उक्रं चैतत्पुरस्तात् सद्वादिनः प्रतिबन्दिगहपरिहारप्रसङ्गेन। दह तु सपनसिदर्थमिति विभाग: ॥१३०॥ [Page 205] आवरणं वित्तेपस्तेत्यविद्याया: कृत्यद्दयमात्मनि। तत्र वित्ेपलक्षणं कार्यमनात्मनि निरम्य आवरणकत्यं निराकर्तुमुपक्रमते न चाजातत्वमित्यादिना। प्रज्ञाततवमप्रकाशमानलम्। अरज्ञतं जातत- बैधुर्यम् ॥१३१ ॥ विपने दोषमाह प्ज्ञातमजं वेत्यादिना ॥ १३२ ॥ १३३ ॥ तत्कस्मादिति चेदिति। एतदेव म्फुटौकुर्वन् झ्ोकं व्याचष्टे नन्वविद्या- लते चेदित्यादिना ॥ १३४॥

ज्ञेयत्वं समानमित्याह नन्वात्मापौति। अरहंकारसान्तिण एव श्रुतिरख- प्रकाशतामाह न तसयाहंप्रत्ययवेद्यतेत्याह जेयत्वगन्धेति। .. स्तो जञातत्वं चेति। स्वयं दासास्तपख्विन द्ृत्युक्े यथा दासान्तरव्याटृत्तिर्विवतिता तथाचाप्यात्मापरोच्ये संविन्नेरपेच्यं विवत्ितमित्यर्थः । उक्रं प्रमेयजातं संतिप्योपसंहरति तम्माज्जेयज्ञाचोरित्यादिना। तम्मात् जेयज्ञात्ोर्ज्त- जञेयत्वयोरसंभवादित्यन्वयः । यथासंख्येनोदाहरणम्। यथा प्रकाश्यस्य घटादेर्नालोकता आलोकस्य च नालोकान्तरप्रकाश्यतेति ॥ १३५ ॥ [Page 207] निरुप्यमाण यथा अ्रनात्मनोऽविद्या न संभवति तथा आत्मनोऽपौत्याह नन्विति। अ्रविद्या आत्माश्रितत्वानर्हा तदिरुद्धरूपलात् तमोवत्। यदि वा आत्माश्रिता तदा किं खाभाविको कादाचित्की वा। नोभयथापोत्याह न हौत्यादिना। यच्चोक्तमात्मन्यविद्याव्यावृत्ति: प्रमाएफलमिति तदपि नेत्याह त्रतस्तां विनैवेति । ... ॥। १३६ ।।

५४२ इछ्टसिद्धिविवर्गम् । [Page 207-

मिद्धान्तौ परिशेषादात्माश्रयत्वमुपपादयितुं पत्तान्तरं तावत्प्रतिषेधति प्रमिद्ूत्वादित्यादिना ॥ १३७॥ [Page 208] सातन्व्यमनात्मनोऽपि भवि्ष्यत। ततस्मंदिग्धो व्यतिरेक दृत्यापद्माह न चान्यम्य स्वतन्त्रतेति। स्वातनत्यं सत्तापरोच्ययो- रन्यनेरपेन्यं तन्न्नानात्मनस्ंभवतौत्यर्थः। सत्तायां परनैरपेच्यं स्वातन्त्य- मितिमतमाशङ्म प्रतिषेधति तम्याः प्रतौतेरित्यादिना। दूतश्चाविद्या न स्वतन्त्रेत्याह अ्रिद्यायाञ्च म्वतन्त्रत्व दृति। ... ॥ १३८ ॥। संबन्धम्य भावनिरुपणेन पुनरात्माविद्यामातिष्य समाधत्ते ननु पुंस दूत्यादिना। [Page 209] संबन्धमत्यतामाच्रेण किमित्यविद्याया- स्त्यत्वमित्याशद्दाह न हि सत्यामत्ययोरिति। तर्ह्यवि्द्यापि सत्या अस्वित्याशद्माह न च सत्यम्येति। अविद्यास्वभावानुरोधेन संबन्धस्य मिथ्यात्वमुक्ता संबन्धम्वभावानुरोधेन मिथ्यात्वमाह अपिचेत्यादिना। दूतस्व न मत्यम्संबन्ध दत्याह पुंसोऽन्यम्य चेति। पुमानेव चेत्संबन्धः तदा तम्य निरंशम्य संबन्धलनेव समाप्तत्वात्संबन्ध्यभावात् विद्यया च तस्यानिवर्त्य- त्वात्मर्वप्रमाणवेफन्यं स्यात् श्रविद्यानिवत्त्यसंभवादनिर्मोक्षोऽपि स्यादित्यर्थः । किं त्वविद्यवेति। अ्रविद्यातन्त्र दूति। तथा च तङ्भावाभावयोर्भावाभाव- नियमो यथा वैशषिकादौनां द्रव्यतन्त्रता गणदेरिति भाव: ॥१३८॥ पूर्ववादी यथाश्रुतं ग्टहौत्वा शङ्गते ननु न संबन्ध्ेवेति। संबन्धत्वा- विशेषादात्मैव कस्मादविद्यासंबन्धो न भवतौत्यसौ सत्यः प्रसज्यत दृत्युक्कम्। तत्र विशेषमाशङ्म परिहरति आत्मनश्चिन्माचेत्यादिना। अ्रषध्यर्थत्वा- दिति। निम्संबन्धत्वादित्यर्थः । . [Page 210] परस्स्ोत्रं स्प्रारयति नन्वात्मनोऽपौति। संबन्धवत्येव षछठी भवतौति न नियम दत्याह न तस्येति। आत्मतन्त्रता संबन्धं विना न घटत दवत्यपि संबन्धे व्यभिचरती- त्थर्थः । अ्रथ संबन्धातिरित्रस्य घटादेसंबन्धेन आ्रात्मोयत्दर्शनादविद्या संबन्धेनात्मोया स्यात् तर्वविद्यातिरित्रमात्मौयं संबन्धेनैवात्मोयमिति

-Page 213J प्रथमोऽध्यायः। ५४३

घटादावेव दृष्टत्वात्संबन्धस्यापि संबन्धान्तरेण अर्थनिष्ठता स्यात्। सा च त्वया नेष्यत दत्याह संवन्धस्य संबन्धान्तवेण नात्मौयतेति। एवं च सति अविद्यासंबन्धयोम्मानयोगच्तेमत्वमित्याह तत्र संबन्ध दत्यादिना।

. दूतश्च नाविद्यासंत्रन्धो मृग्य दत्याह तम्याश्चेदित्यादिना। ...

[Page 211] द्वतश्नामङ्ग ण्वात्मन्यनाद्यविद्याध्याम दूत्याह संबन्धवत- सेदिति। प्रामङ्गिकममङ्गत्वं साधर्यात म चद्ेद्य दत्यादिना। परोक्रमनूद्य श्नोकं योजयति यत्तक्तमित्यादिना ॥ १४० ॥ उत्तरग्रन्थम्य संन्ेपतम्तात्पर्यमाह आ्रत्माविद्यति। प्रामालिकेम्य एव जातं ज्ञानं सम्यग्दृष्टं न मिथ्याधूमबुद्धिग्टहौतबाष्पादेः । अ्र तो ब्रह्मज्ञानम्य मम्यक्मिद्यनुपपत्या शब्दादेः प्रामाणिकत्वं वत्रव्यं तत्मिद्यर्थमविद्या वक्रव्येत्यर्थः । श्र्न्रोकैरिति विशेषणात्पूर्वमप्येतदुद्न्थभवोक्रमिति कथयत। अ्रतो न पौनरूत्र्यम्। [Page 212] किं स्वाभा विकमप्रकाशमानत्वं मानं निवर्तयति ज्ञाततां वा करोति। नाद्य दत्याह तथाहौति॥ १४१ ॥ द्वितौयं दूषयति जाततामिति ॥ १४२ ॥ जातताकरणे दोषान्तरमाह जातता मानजन्या च्दिति। ज्ञानस्य प्रमातव्यापारत्ऽपि श्रजन्यफलत्वात्क्रियाविलन्षण्यम्। तन्ननव्यते चेत् तदा- त्मोयत्वमेव स्यात्। तथा च विधेयत्वादिप्रसङ्ग दति भावः। आपरोच्च- हेतुत्वं विशेष दूति न वाच्यमत्याह न हौति। .. द्वितौयार्धं व्याख्याति यदि स्वगतेनापौत्यादिना। ... [Page 213] निवृत्ता- विद्यं जडं नापरोनं स्यादिति यञ्जडश्नोके गदितं सिद्धान्तिना तद्नूद्य

परोच्चं प्रसिद्धं तन्मत्यचेऽपि न घटत [?] दत्यापद्मार न च तन्मान- जन्यमिति। ज्ञानजन्मेवापरोन्यमिति नैयायिकादयः । तव्राह न च

नाधिकरणयप्रसिद्धेरर्थधर्मोडप्यापरोच्यम्। तच्च तदविद्यानिटत्तौ व्यज्यते

५88 इछसिद्धिविवरयम्। [Page 213-

पारोद्यमिवानुमानादावित्यर्थः । किंच येनाप्यापरोच्चं मानजन्यमिष्यते तेनाप्यविद्यानिवर्तकं मानमेष्टव्यमेवेत्याह कुर्वदपौति। ... ननु यदि जडम्यापरोच्यं नाम धर्मः मवौक्रियते तदा तेनेवापरोत्यव्यवहारसिद्गेर्मानं जडविषयं न स्यादित्यापद्माह न चेति॥ १४३ ॥ जडम्याज़ानमातत्वात् तत्ाजानान्तरासंभवान्नास्ति प्रमेयत्वमित्या-

विषयाभावादप्रामाण्यमुक्तम्। तत्राङ्गते पक्षजादिरेवेति। बौद्धानु- सारेल मानस्य सवविषयत्वं वेदान्तिदेश्यानुसारेण?]। आ्रत्मनो रूपादि- रहितत्वेनायोग्यत्वाच्च न प्रत्यक्षादिप्रमाणकत्वमित्यर्थः ॥१४५ ॥ [Page 214] दतश्वात्मा प्रत्यक्षादेरन मेय दत्याह प्रत्यक्षादिभिरिति ॥ १४ ६। श्वान्तरप्रमेयमुपसंहरति नात्मेति। ... । १४ ।

यद्यात्मैवेति ॥ १४८ ॥ यस्मादनात्माविद्याङ्गोकाराभावे ब्रह्मज्ञानं मोक्षसाधनं न सिध्यति तम्मादित्युपसंहारः ।। १४८।। किमनयानुपपत्या जडाज्ञानं प्रामाणिकं साध्यते प्रातोतिकं वा । नाद्योऽन्यथाप्यपपत्ते: । प्रातौतिकं तु यथाप्रतौति खौक्रियत एवेत्याह अत्ोत्तरमित्यादिना। .. ।। १५० ॥ [Page 215] यदुक्रमविद्याभावे प्रमाणव्यवहारो जडे न स्वादिति तत्राह न चाविद्याभावेऽपौति ॥ १५१॥ दृष्टान्तद्वयविद्ृणणोति तथाहौत्यादिना॥ १५२॥१५३॥ [Page 216] नन्वेवं च सतौत्यादिना पराभिप्रायं पूर्वोक्कमनूद्य खोकद्यं व्याख्याति तब्ेत्यादिना। ... बाष्पा देमिथ्याधूमबुद्धिग्टह्ौतस्य

-Page 217] प्रथमोऽ्ध्यायः। ५४५

सत्याग्निसाधनत्वं नेष्टं तथाचापि न स्यादित्यपि न वत्रव्यमित्याह असत्यादेवेति। हसदीर्घादिपरिमाएं शब्दस्य गुरभावाब्ास्ति नैया- यिकादोनां भाट्टानां च द्रव्यत्वेऽपि विभुत्वान्नास्ति। तथापि भ्रमाङ्भाति। ततस्सम्यगज्ञानं च दृष्टमित्यर्थः। बाष्यत्वपङ्गयाप्यप्रामाएं न वाच्यमित्याह आत्माज्ञानोत्थेति। प्रयोजनस्य प्रवृत्तिनिरवृत्तिसाध्यत्वात्सिद्धूज्ञानं निष्फल- त्वादप्रमाणमित्यपि न वाच्यमित्याह रज्ज्वज्ञानोत्थेति। उत्रं संच्िप्य निगमयति तस्मादित्यादिना ॥ १५४॥१५५॥ नन्वविद्याध्वंसे पूर्वावस्थातः कश्चिदात्मन्यतिभयो वत्रव्यः। ततस्पाति- पयत्वादनित्यत्वादिप्रसङ्ग दृत्यापद्माह अनात्मत्वादविद्याया दति। अध्यस्तनिवृत्तिमनिर्वाच्यां विना न स्वरूपातिशयः कव्विद्रगन दूव निर्मले भवतौत्यर्थः । एवमनात्मन्यविद्यां निरस्य तत्फन्नमुपसंहरति प्रमाणस्य स्- प्रमेयाविद्येत्यादिना। अद्वितौयात्मातिरित्रस्याप्रामाणिकतवान्न परमार्था- द्वितौयवस्तुनिष्ठसमन्वयस्य कश्चिद्विरोध दति यदाद्यक्षोकस्य द्वितीयार्धेनोक्रं तत् सुस्थितमित्यर्थः । [Page 217] स्थिते चाविरोधे यः पूर्वार्धन समन्वयस्सचितस् सुस्थित इत्याह अरतः प्रत्यगात्मवेति। प्रमाणन्तर- विरोधो मा भूत वेद एव कर्माण्यपासनानि च विद्धानोऽद्वैतवादविरोधी भातौत्या पङ्माह कर्मोपासनादौति ॥ १५६ ॥

॥ दतौष्टसिद्धिविवरे प्रथमोऽध्यायः॥

69

अथ द्वितौयोऽध्यायः।

[Page 218] वत्तानुवादपूर्वकं संबन्धमाह शुत्रिरुप्ादौति। शुक्ति- रूपादोनामनिर्वचनीया विद्योपादानत्वप्रतिपादनादद्वितौयात्मनि वेदान्न- समन्वयस्य लौकिकवेदिकद्वैतावभासविरोध: पर्यहारि। उत्तरेषु त्वध्यायेषु पक्ान्तराणं मायामयत्वोपपादनेन समन्वयस्य पत्तान्तरविरोध: परिह्वियत दृत्यविरोधाध्यायसंबद्ध एवायं सर्वो विचार: प्रकरणस्य शास्त्रेकदेशसंबद्ध- त्वात्। त्रध्यायभेदस्ववान्तरार्थभेदाट्रष्टव्यः। तत्र मायासिद्यधौनं माया- मयत्वोपपादनमिति हेतुहेतुमन्नन्तणस्ंबन्धः । नैतेऽपोति। न केवलमस - त्ख्यातिर्मायां विना न सिध्यति सद्वादा अपि मायामाचा एवेत्यर्थः॥१॥ तेषु मध्ये प्रथममन्यथास्यातेर्मायामाचतं प्रतिजानौते तन्नेति ॥ २ ॥ कथं मायां विना न सिध्यतौत्यपेच्षायामन्यथाख्यातिस्वरूपं वि- कन्पयति ब्रहौति। सिद्धान्तसंन्ेपमाह तरिधापौति ॥ ३॥ [Page 219] अ्रथें वा अ्रन्यथा स्वापयति सान्यथास्यातिरिति द्वितौयकल्पदूषणं ततौये भविष्यति। स्यमेव या अ्रन्यथा भवति सा ऋ्रन्वथासव्यातिरिति ततौयकल्पदूषएं चतुर्थेकदेशेन। श्रख्यात्यात्मख्यात्योश्च तचवातिदेशेन दूषएं भविष्यति। प्रथमकल्पदूषएमिहोपक्रमते यदौष्टा मेत्यादिना॥ ४ ॥ नन्वाकाशादेमूलकारणान्यथाभावरूपस्य बुद्धिः किमिति भ्रान्ति-

भवतः । च-कारात् अ्रन्यथाभूतस्य वा। नाद् दत्याह तथव भवतो

लम्भाज्चेत्यर्थः। विपचे दोषमाह स्याच्चेदिति ॥ ५ ॥

-Page 221] ५8७

अविशेषादित्यस्यासिड्िमाशङ्म परिहरति देशकालेति। देशादि- प्राप्निरपि निरूपयितुं न शक्यत दत्याह तत्प्राप्तिविभेषोऽपीति। देशादि- राहित्यसङ्भावे देशादिप्राप्तिर्न घटते विरोधात्। अपगते तस्मिन् प्राप्निश्चेत् अन्योन्याश्रयत्वं देशादिप्राप्ा तद्राहित्यापगमः तद्राहित्यापगमे देशादिप्राप्निरिति। किंच देशादिप्राप्नेर्निमित्ताभावे सदा भावस्यात् । देशान्तरादिविशेषभावेऽनवस्था स्यात् देशान्तरादिप्राप्नेरपि विशेषान्तरा- = द्वितौयं कल्पं दूषयति त्रथ भूतेति ॥ ७॥ [Page 220] भाविरूपापेक्षया पूर्वस्थितरुपेणावस्थानमन्यथाभाव द्रत्यत्र दोषान्तरमाह अन्यस्मिन्निति। ... पूर्वरूपावम्यानमन्यथाभाव दत्यङ्गाकृत्योक्रम्। वस्तुतस्तु न तदन्यथाभावशब्दार्थ द्वत्याह भावि- रूपापेक्षयेति। .. ॥ ८ ॥। पत्तद्योक्रदोषपरिहाराय विशेषं शङ्गते ननु यदौति। न तथाभूत- स्यान्यथाभावो नाप्यन्यथाभूतस्य। किंतु त्यत्तपूर्वरूपस्य। ... पूर्वरूपत्याग- मङ्गोक्ृत्यान्यथाभूतस्यान्यथाभावो विरुद्धू दत्याह उच्त दृति। पूर्वरूप- परित्यागेनान्यथाभूतत्वमप्यवगतमिति [?] न वाच्यमित्याह न स त्याग दति। .. ॥ < ।। १० ।। [Page 221] पूर्वरूपत्यागमङ्गौह्ृत्यान्यथाभावोऽभञ्च्र। सोऽपोदानों न संभवतोत्याह तथेवेति॥ ११ ॥ यच्च पूर्वरूपं त्यज्यते तत्किं स्वरूपं व्यतिरिक्रं वा। नाद दत्याह स्रूपं चेदिति ॥ १२ ॥ युगपदुभयं विरोधान्न घटते चेत् क्रमेणस्तवित्याभ्द्माह त्यक्का विनेति। कदाचित्याज्यमेव भवतौति न शक्ं वत्रुं त्यकृसापेचलात् त्यक्व कदाचिद्भवतोत्यपि न भक्यं वत्रु त्याज्यं विना त्यक्कृरूपायोगादित्यर्थः । परस्परसापेन्ं त्यकृत्याज्यरूपद्दयमेकस्मिन मा भूत्। ततः किमित्या-

दष्सिद्धिविवरयाम् । [Page 221-

प्रङ्माह इयं विनेति। त्यागस्योभयसापेत्तत्वादुभयाभावे ततौयमपि न संभवतौत्यर्थः ॥ १३ ॥ द्वितौयविकन्पं दूषयति न चान्यदिति। तत्किमप्राप्नं प्राप्नं वा। आद्ये त्यागो न संभवति अप्राप्तत्वादेव। विपने दोषमाह त्रप्राप्ं त्यज्यते यदौति। त्यक्रता तस्मिन् पत्ते अन्तं समाप्निं न यास्यतौत्यर्थः ॥१४॥ द्वितौयं प्रत्याह संबन्धादिति। संबन्धोऽपि त्यक्ककत्याज्याभ्यामन्योऽनन्यो वा। आद्ये सोऽपि न प्राप्त दूति त्यागो न घटत दूत्यर्थ: ॥ १५ ॥ अ्नन्यत्वेऽपि एकैकाभिन्नो द्वयाभिन्नो वा। आ्ररद्यं प्रत्याह त्याज्यानन्यो न स प्राप्त दूति। त्याज्यस्याप्राप्नत्वात्। त्यक्कनन्यो न हौयत दूति। एकस्य त्यक्तत्याज्यत्वासंभवादित्यर्थः । . ॥ १ ६ ॥ पूर्वोक्कदोषपरिजिह्तौषया विभष शङ्गते न साक्षादिति। स्वोकस्य पूर्वाधें परिहारतवेन योजयति तन्नेति। [Page 222] अ्रन्यानन्यपच्ते बहिरेव दोषान्तरमाह न अ्रनन्यस्येत्यादिना। दृष्टान्तासिद्धिं शङ्गते अन्यो नाम नास्तौति। अ्रन्यानन्यशब्दयोर्लोकेऽत्यन्तभिन्नार्थतेन प्रसिद्धू- त्वाल्ोकसिद्धो दृष्टान्तो भविष्यतौत्याह न अ्रनन्यभब्दार्थादिति। लोकसिद्धू- पदार्थानभ्युपगमे तव सपनासिद्धिरेवेत्याह न चेदिति । अ्र्नन्यशब्दार्था - दन्यशब्दार्थोऽन्यो न भवति चेत् तदा अत्यन्ताभेदवादस्स्ात् त्यागा- संभवश्चास्मिन् पत्ते स्यादित्याह अतोऽप्रगुणदिरपौति। पुनः पूर्ववादी स्वसमयबलेन शङगते अ्रन्यशब्दार्थ दूति। यद्यन्यशब्दस्यान्यत्वमात्रमर्थो न भवति तदा श्रन्यो न भवतौत्युक्रेनन्यत्वमपि निषिदूं स्ादिति प्रत्येक- निषेधो व्यर्थसस्यात्। तथव अन्यशब्दोच्चारणडनत्वन्यमपि लभ्यत द्वति समु- च्चयाभिधानं व्यर्थ स्यात्। अतस्तदचना देवान्यामन्यपब्दयोर्भिन्नार्थत्ं सिद्धू- मित्याह दृदमेवेति। न केवलं त्वद्चना देव भिन्नार्थतं मयापि भिन्नार्थ- त्वाभावे बाधकमुक्मित्याह यदि चेति। तस्माद्यो यतोऽन्यस्स ततो नानन्यो यथान्यपदार्थोS(न)न्यपदार्थादिति लौकिकव्याप्तिसिद्ध: भेदाभेद-

-Page 225] द्वितोयोऽध्यायः।

पत्ासिद्धिः। प्रकारान्तरेणासिद्धिमाह किं शक्त एवेति। गुणदेरंभा- भावात् भावेऽय्यंभयोर्व्यवस्थितत्वादंशपवं परित्यज्य शकस्तपचे दोषमाह कत्न्र- सेदिति। विरोधाद्युगपत् मा भूत क्रमेणस्तवित्यापद्दाह नाप्यन्यदेति। क्रमपन्तेऽप्यन्यरूपस्य भावेऽभावे चान्यस्यानन्यतं न घटत दृत्युक्त्तम्। ददानोमनन्यस्यान्यत्वमपि न घटत दत्याह तथा अनन्यत्वेनेति। दत- स्ानन्यस्यान्यतं न घटत दत्याह यद्यनन्योऽपौति। त्रभ्युपगम्यान्यानन्यत्वं सोकस्योत्तरार्धं व्याचष्टे यदि स्वादित्यादिना। कल्पान्तरं दूषयति न चान्यानन्यस्येति ॥ १७॥ [Page 223] शरोकचतुष्टयस्य संच्ेपतस्तात्पर्यमाह दूदानोमिति ।१८ ॥ गुणत्यागे स्वरूपत्यागप्रसङ्ग वत्रुं गुणस्य भिन्नत्वं तावत्पराकरोति तन्न शुक्क दूति। अ्रभेदपत्ते गुणत्यागे गुणिनस्स्रूपत्यागो भवेन्न भेदा- भेदपन् दृत्याशख्माह अन्यानन्यतऽपि हौति। भेदप्रयुत्या चेङ्भवेत् श्रभेद- प्रयुत्या न भवेदित्यर्थः । भेदाभ्युपगमेऽप्यन्यथाभवितुं गुणत्यागो न घटत दूत्याह नागुणोडपौति। .. । १ ८ ।२० ।। [Page 224] नन्वविविक्रानि प्रमाणान्येव प्रसिद्धिर्नाम। अ्रतस्तत्सिद्धूत्वे कर्मत्यागयोर्वस्तुत्वं भविष्यतौत्यापद्माह प्रसिद्धिमाचाच्चेदिति। दतस्व न प्रसिद्धेः प्रमाणत्वमित्याह प्रसिदूस्यैव चेति ॥२१ ॥ एवं तावदन्यथाभावसिडूये स्रूपसंबन्विरूपत्यागो न संभवतौत्युक्रम्। ददानौं किंपुनर्न्यायमाह संबन्धादेश्चेति । ... ।। २२ ।। इूदानोमन्यरूपत्यागमन्युपगम्याह अथ्यन्यरूपेति । २ ३ । २ ४ । [Page 225] नष्टस्य पुनर्भावमङ्गौकृत्य त्रन्यथाभावसंभवोऽभाणि। सोऽपि नास्तोत्याह नषटस्यापोति ॥ २५ ॥ २६॥ प्रकारान्तरेणान्यथाभावस्यावस्तुत्वं दर्भयति किंचेत्यादिना॥२२८॥ कस्यासावस्ति कस्य नेत्येतद्विवणोति अपि भेद इति । २६॥

५५० इषसिद्धिविवरगम्। [Page 226-

... [Page 226] यञ्च स्वरूपेण सत एवान्यथाभावश्चेत सदैव म्यादित्युक्ं तवाह तच्च हेतुलाभ दति। यश्चानवस्थादिदोषोऽवादि तव्राह् न चेति॥ ३० ॥ .. ॥ ३१ ॥ रुचकम्य तदवस्थम्य वा हेव्ररखम्तिकादिभावो न दृष्टस्त रुचका- द्याकारादर्भनादित्युक्रम्। दूदानौं दृष्टत्वमभ्युपगम्याह दृष्टोऽपौति। अन्तर्वहि्व रुचकादिनिरौक्षणे हेमव्यतिरेकेण रपान्तरानुपलम्भाद्रेम्न- श्ान्यथात्वाभावान्नास्ति रुचकादेरप्यन्यथाभाव दत्यर्थ: ॥ ३२ ॥ अ्वम्थावस्थावङ्गावेन भेदस्यापि विद्यमानतान्न हेममाचतं रुचकादे- रित्याह नन्वेकहेत्र दूति। अरवम्यावत्वेन्यथाभावोऽपि सिद्धू दत्याह न चावम्ये त दति ॥ ३३ ॥ [Page 227] हेम्त्रोऽवम्यावत्त्वमेव निरूपयितुं न शाक्यत दति सिद्धान्तिमतमाशङ्गते नव्वेकं हेमेति। अनुद्ृत्तव्याटत्तरूपेण परस्पर-

विपन्ने बाधकमाह अन्यर्थेति। हेम्ोऽवस्थावत्वाभ्यपगमेऽवस्थाद्वयाभिन्न- त्वाद्टेम्नोऽपि भेद: प्रसज्यत द्वत्यर्थः। यदि हेव्रो भेदो नेव्यते तत्राह तयोरवैति। तत्रावस्थावस्थावद्भावो नासतोत्येतत्तावपपर तौतिपरा हतमित्याह पूर्ववादो नेति। किंच अन्वितस्य हेव्रो व्याटृत्तं रुचकादि त्रवस्था न भवतौति कोडभिप्रायः-किं व्यावृत्तस्यैवावस्था किं वा नासत्येवेति। तत्रादयं प्रत्याह यदौति। व्याटृत्तस्यावस्थाशब्दार्थत्वादवस्थावस्थावङ्भावो न स्यादित्यर्थः। अ्रनवम्थेति। सावस्थस्य चेदवस्था पूर्वाष्यवस्था सावस्थस्येत्यनवस्था स्यादित्यर्थः । द्वितौयं प्रत्याह न चेति। दृष्टाप्यवस्थापलप्यते चेदवस्था- वतोऽप्यपलापप्रसङ्गाच्छून्यवादस्यादित्यर्थ: ॥३४॥. ॥३५॥३६॥ [Page 228] दूतख् पूर्वावस्थया सहाभेदो न घटत दत्याह नष्टाभिव्नस्येति। भ्वस्थातो हेम भ्रभिन्नं हेखवो वा त्रवस्था अ्भिन्नेति विकल्प दूषणं द्रष्टव्यम् । ३७॥

-Page 230] ५५१

भ्रभेंदे दूषणान्तरमाह हेम्न्रोऽवम्था स्वरूपं चेदिति ॥ ३८॥ ददानों भेदपचोऽपि न घटत द्त्यार हेवोऽन्य दवति। उक्र संत्तिप्योपसंहरति अ्रन्यत्वे अनन्यत्वे चेत्यादिना। यदुक्रमवस्थाभावे तद्दतो- डप्यभावप्रमङ्गाच्कन्यवादस्यादिति तवराह अवम्याभाव दूति। लोके

एकं भविष्यति सकलविकल्पातौतत्वादित्यर्थः। मृदादिष्वतिदिभति मदाद्यपौति। यथा हेम्त्रोऽन्यथाभावः प्रातौतिक एव न वस्तु तर्का- सहत्वात् तथा मदादेरपोत्यर्थ: ॥ ३८ ॥ [Page 229] प्रकारान्तरेणान्यथाभावस्यावस्तुत्वं द्योतयति खत- श्चेदित्यादिना॥ ४० ॥ ४१ ॥ -

किं यस्यान्यथाभावस्स एवान्यथाभावरूपेण जायते किं वा तदभिन्नो- जन्यथाभावो जायते ततोऽतिरिक् एव वा। नाद्य दत्याह ऋपिंच यस्येति। द्वितौयं प्रत्याह यद्यनन्य दति। ततौयेऽपि किमसौ सनतासन्। आद्ये सत्वाविशेषात्कारणवन्न जायते। द्वितौयं प्रत्याह कोऽसत्त्व द्वति। दूममेव भागं व्याचष्टे असतश्चेदिति। कारणसामर्थ्या- दसदपि जायत दति न वाच्यमत्याह असतश्चेति। ... ॥ ४२।।४३।। सहेतुकान्ययाभावस्य दूषणन्तरमाह हेतुयोगादिति। तथाभावो- जन्यथाभावो वेति कोटिद्वयमेव। तत्रान्यथाभावात्पूर्वभाविनौ हेतुयोग- विशेषौ तथाभावकोटिनिविष्टावेव स्याताम्। ततः किमित्याणद्तार तन्न सत दूति। [Page 230] श्राद्यं खोकं व्याख्ातुमपेत्ितं पूरयति यदापौत्यादिना ॥ ४४॥४५ ॥ हेतुयोगविशेषावेव तस्यान्यथाभाव द्त्याशघ्घाह हेतुयोगविभ्रेषौ चेति॥ ४ ई ॥ दूतश्चान्यथाभावो निरूपएं न सहत द्त्याह किं खभावादिति। अभक्रित द्त्येतत् शङ्गोत्तरत्वेन व्याचष्ट येन येनेति। च-कारादागन्तुकस्य

५५२ इछसिद्धिविवरयम्। [Page 230-

पूर्वसिद्धूवस्तुखभावत्वमपि न घटत द्त्यर्थः। .. त्र्भावरूपेण चेदिति । प्रभावरूपमपि स्वरूपमस्वरूपं वा। श्राद्ये खभावादन्यथाभावोऽभकय एवेत्यर्थः। द्वितौयमनूद्य दूषयति श्रभावरूपेणति। अ्रभावरूपमस्वरूपं चेत्तहि तेन रूपेण भवत दति भवच्छब्दो न घटत दत्यर्थः। किंचाख- रूपभूतं यद्भावस्वरूपं तत्कल्पनामाचं ब्रह्मवादिनामिव भावरूपान्तरं वा परेषामिव। श्राद्यं प्रत्याह खभावादिति। .. वस्तुतस्खभावा- दन्यथाभावो नास्तौति कूटस्थत्वं वस्तुनस्तिद्धमित्यर्थः। द्वितौयं प्रत्याह भावरूपान्तरेणेति। [Page 231] एकस्खभावो निवृत्तोऽन्य: प्रभवतौति निवटत्तिप्रभवलक्षणविरुद्ूधर्माक्रान्तत्वाङ्भावरू पेऽन्यत्वं सिड्म्। ... निटृत्तोऽपि स्वभावः किं भावो न वा। यदि भावस्दा विरुद्धू- धर्माक्रान्तत्वमसिद्धमेकस्येव विरोधानुपलभ्भादित्याह सोऽपौति। द्वितौयं प्रत्याह अभावश्नेदिति। स च भवति वा न वेति विचारणयां न भवत्येवाभावप्रतियोगिकः अ्रन्यथाभावप्रतियोगिकलेन प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । निवृत्तिमभ्युपगम्य भावस्य स्भावादन्यथाभावो नास्तौत्युक्रम्। ददानों निवृत्तिरपि नास्तौत्याह कथं चेति। एकस्तावङ्भावस्तिष्ठतौति निवृत्ति- वादिनाप्यभ्यपगतम्। भावान्यते च न प्रमाएं पश्यामः । अ्र्रत: कस्य निटृत्तिं प्रतिपद्येमदौत्यर्थः। पूर्वोक्तविकल्पद्वयमध्ये प्रथमविकल्पदूषण- मुपसंहृत्य द्वितौयविकल्पं दूषयति नाप्यन्यत दत्यादिना। योऽन्यः प्रति- योगो तस्य भावले भवेद्दयाभावो लक्षणाभेदाभावात्। त्रभावतवे कथं इयाभाव द्वत्याशद्माह न चेति। असतो निरात्मकत्वाद्वेदधर्माधारतं न संभवतौत्युक्रम् । भवतु वा। तथापि भावशब्दादेव तद्याटत्तेस्सिङ्ड- त्वादन्यथाशब्दो व्यर्थ दृत्यर्थः। प्रौढिवादेन विभेषान्तरसंयुक्रं वस्तन्तर- मभ्यपगम्याह त्रथान्यदस्तौति। निर्विकारस्ापि वस्वन्तरापेक्तमन्या- दृशत्वमल्तौति परेष्टः परिणामरूपोऽन्यथाभावो न सिध्यतौत्यर्थः। प्रौढिं परित्यजति न चेति ॥ ४७॥

-Page 234] द्वितीयोऽध्यायः। ५५३

यदुकमन्याभावादन्यतोऽन्यथाभावो न संभवतौति तदात्तिप्य समाधन्ते नन्वित्यादिना। ननु रुचकखस्तिकयोरन्यत्वसिद्यधौनं तत्र्रकारयोरन्यतं न भवति किंतु स्वगतप्रकारान्यतवेनेत्याशद्दाह न च प्रकारान्यत्वमिति। व्यावर्तको विशेष: प्रकारः खस्तिके स्वस्तिकत्वं रुचके रुचकत्वम्। तयोः रुचकत्वखस्तिकत्वप्रकारयोरन्यत्वं स्वगतप्रकारान्यलेन चेत् तदा स्वगत- प्रकारयोरप्यन्यत्वं किं प्रकारान्यतेन आश्र्रयभेदेन वा। आ्रद्येऽनवस्था । द्वितौयेऽन्योन्याश्रयता। तत्र हेतुमाह तदन्यतासिद्धाविति। ... द्ूतश्च न प्रकारभेदाद्वस्तुभेद दत्याह न च प्रकारयोरपौति। यथा भावाभावयो- रन्यत्वं प्रकारभेदात्तथान्यत्राप्यस्वित्याशद्दाह प्रकारवत्त्वेडपौति। भावा- भावयोरभें दे सिद्ध तत्प्रकारभेदसिद्धि: प्रकारभेदाच्च तयोर्भेद दृत्यन्योन्या- श्रयत्वाद्युक्रन्यायेन भावाभावयोरपि भेदो न प्रामाणिक दत्यर्थः । [Page 232] दार्ष्टान्तिकं निगमयति तस्मादिति। अ्रनयोरिव भावा- भावयोरिवेत्यर्थ: ॥४८॥॥॥॥५॥॥५१॥५२॥ [Page 233] तच्ेति। विकन्पद्वयमध्येऽन्त्यविकन्पस्य पूर्वार्धेन दूषणं प्रथमविकल्पस्य द्वितीयार्घेन। यच्चोकरं प्राप्नस्तवन्यथाभावो न दोषार्येत तत्र दोषमाह यो यद्ूपश्चेति॥ ५३ ॥ अ्रन्यथाभावे सति प्राप्निर्न घटते चेत्तर्हि परिशेषान्निस्चलस्वैव प्राप्निरस्वित्ाशद्याह निश्लस्यापि चेदिति॥ ५ ४ ॥ तमेव प्राप्निप्रसङ्गं परिहरति त्रथ प्राप्ुरिति। ... प्राघ्तुर्विशेषमभ्युप- गम्य बहिरेव दोषान्तरं स्मारयति तन्नेति। ददानौं प्रापुर्विशेषोऽपि निरूपयितुं न शक्यत दत्याह प्राप्तुर्विभेषोऽपौति। ... [Page 234] तद्शान्नियम: कुतः दृत्यस्यार्थमाह प्राप्तुर्विभषऽपौति॥ ५ ५् ॥ ... प्रतिबन्धनिवृत्तिमभ्युपगम्याह तदापौति। अ्रनात्मवस्तुप्राप्तिर्मा भृत् श्रात्मभूतवस्तुप्राप्निस्तु भविष्यतौत्याभद्म्ाह अ्रभेदे त्वप्राप्तिः मषोक्रेति ।

५५४ इष्टसिद्धिविवरयाम् । [Page 234-

भ्न्यस्यान्यभावाप्निः वस्तुतो न घटत दति यन्मयोत्रं तदेव सिद्धूमित्यर्थः =

प्रतिबन्धनिवत्तिमभ्यपगम्यान्यात्मताप्राप्तिर्न घटत द्ृत्युक्म्। ददानों प्रतिबन्ध एव निरूपयितुं न शक्यते कुतस्तन्निवत्तिरित्यभिप्रेत्याह प्रतिबन्धोडपोति। आभ्यां प्राप्यप्राप्तृम्यां यदि भिन्नः का प्रतिबन्धता अत्यन्तभेदे संबन्धनियमासंभवादित्यर्थः ॥ ५८ ॥ अथाभिन्नः प्रतिबन्धस्तदा कि प्राप्यादभिन्नः प्रापनर्वा। पन्द्येऽपि दोषमाह स्रोकेन प्राप्यादभिन्न दत्यादिना। .. ॥। यू८ ।। प्राप्याभावातप्निर्न म्यादिति यदुक्रं तावन्माचमात्तिप्य समाधत्ते द्वयोरपौति ॥ ६० ॥ [Page 235] रूपान्तरमुभाम्यां प्राप्नं यथा चूर्णहरिद्राम्यामित्यङ्गो- कारमाच्रेणोक्रम्। तदपि दुर्निरूपमित्याह न च तत्प्राप्यत दत्यादिना ॥६१॥ ६२ ॥ पक्षान्तरे सत्यपि कथमन्यथास्यातेर्मायामाचत्वोपसंहार द्वत्याप्द्माह अ्न्यथास्यापनान्यथाभावयोस्चेति। यदा अर्थस्यान्यथाभावो नास्ति तदा पत्तान्तरमपि निरस्तमेव भवति। प्रपञ्चस्तवस्योत्तरत् भविष्यति ॥ ६३ । विज्ञानकर्मविधायकशास्त्रस्यार्थवत्तान्यथानुपपत्त्या अन्यथाभावं साध- यति। नन्वित्यादिना ॥ ६४ ॥ [Page 236] न केवलमनुपपत्तिसिङ्ध: श्रुतिस्मरतिसिद्धोऽपोत्याह दतख्चेति ॥ ६५ ॥ तचार्थापन्तेस्तावदन्यथाय्युपपत्तिमाह उच्चत दत्यादिना। श्विद्यया सिद्धूमन्यथाभावं व्याख्यातुं प्रामाणिकत्वखण्डनं स्पारयति न तावदिति।

तेषामन्यत्वादोनामित्यर्थः। सुखप्राप्निदुःखपरिहारौ मया संपादनीयाविति

-Page 237] ५५प

शास्त्रं विनेव भान्या गोपालादेरपि सिद्धूम्। उपायविशेषं तु न जानाति। तद्वोधनेन शास्त्रस्यार्थवत्वादन्यथाययपपत्तिरुक्रा। ततर साध्यसाधनसत्ताया- मपि तात्पर्यमिति न वाच्यमित्याह न तु साधनस्येति। विचारालगे- वानादविद्यया सिद्धूं लोकसिद्धसुच्यते। तत्र च कारकेः क्रिया साध्या क्रियया च फलं साध्मिति प्रसिद्धमेव। अ्रन्यथा व्यत्पत्तिविरहाद्वेदेनापि माध्यमाधनसंबन्धो न बोध्येत। म्रतो लोकसिद्धपदोपादानेन दूदमनेन साध्यमित्येतावदेव शास्त्रं बोधयति न तु सत्यमेतदित्यपि वाक्यभेद- प्रसङ्गादिति भावः ॥ ६६॥ ननु निर्विकारस्याविद्यया कथमन्यथाभाव द्ृत्यापख्माह कूटस्य- स्यापौति। ।६७॥ आान्यवेत्येवकारेणान्यथवोपपात्तस्सचिता। तां विवृणोति यदि पुंस दत्यादिना। [Page 237] मवनाशः पुंसः फलं मा भूत् कर्मफलं [?] तु भविष्यतौत्यापङ्माह न च फलस्यैवेति। फलं हि भोग्यं तदवभ्यं कस्य चिद्धऋ्व्यमित्यर्थः । खवनाश: फलं न भवतौत्येतदात्तिप्य समाधन्ते नन्वि- त्यादिना। तौव्रवातरोगाद्याक्रान्तस्याग्निप्रवेशाद्युपायेन यन्मरणं तदपि फलििनोऽभावे युक्नं न भवतौति संभावनामाचेणोक्रम्। दूदानौं नास्त्ये- वात्मनाशो मरणमिति निश्चयमाह न चात्मनाश दूति। सुखविशिष्टस्य भोकुरुङ्धवस्तर्हि फलमस्वित्याप्ङ्माह नायुद्व दूति । ... ॥ ६ ८ ॥ दूतश्चात्मनोऽन्यथाभावोऽसंगत दत्याह न च पूर्वस्वेति। ... उच्कोक- मेत दूषणन्तरमाह अपिचेत्यादिना। भोग: किं विक्रिया स्वरूपं वा। आद्यं प्रत्याह यदौति। द्वितौयं प्रत्याह स्वरूपमेव चेदिति। साध्य- भोगासंभवन्यायं साधनासंभवेऽप्यतिदिभति तथा ज्ञानकर्मणी दत्यादिना। किंच कर्त्वमपि कुर्वतोऽकुर्वतो वा न घटत इत्याह कुर्वश्चेदिति। पूर्वतनमपि कर्तलं कुर्वत एव तदपि तथेति पूर्वासिद्धावुत्तरासिङ्ठे- र्सूलक्षतिरित्यर्थ: । ॥ ई |

इष्टसिद्धिविवरयम्। [Page 237-

उत्तरक्षोकनिरस्यां शङ्गामाह नन्वित्यादिना। कर्त्ता विना क्रियादेरसंभव द्ृत्येवं सति न कर्तत्वासंभवः पुंस: परिणामिनित्यलेन अन्यथाभावेऽपि भावात् यः कर्ता स एव च भोक्रेति नाऊृताभ्यागमादि- दोषोऽपौत्यर्थः। [Page 238] न तावत्खरूपाभिप्रायेण यः कर्ता स एव च भोकेति वक्रं पक्यते नभोवन्नरवयवस्यासङ्गस्य सर्वगतस्य क्रियायोगा- संभवादित्याह तत्रोच्यत दूति। .. न च भेदाभेदाविति। तत् हेतु- माह अकर्तुरिति। अ्रकर्तुस्पकाशादभिन्नस्य कर्तुस्ततो भेदासंभवादकर्- स्वरूपवदित्यर्थः । विपन्ने दोषमाह भावेऽपीति। अरकर्तुर्भेदा [द?]भावे- डप्यकर्तेव सवस्मात्स्यं भिन्न्नो नान्य द्वत्यापद्येतेत्यर्थः। .. उक्न्यायमन्यत्ा- प्यतिदिपति तथति। यो यतोऽभिन्नस्तम्य ततोऽन्यत्वासंभवादित्यर्थः । भेदव्याप्नत्वाच्च् भिन्नस्य नाभिन्नत्वमित्याह स्वतश्ेदिति। .. खपने लाभ- माह तथा चेति। अनाद्यविद्याप्रतिबिम्बितचिद्धातोर्जीवस्य सवोपाध्यहंकार- विकार: कर्तत्वादिसंभवान्नैकोऽपि दोष इत्यर्थः ॥७॥ [Page 239] दूदानीं वेद्यस्याहंकारादेः कर्तत्वाद्यन्यथाभावमङ्गौ- रत्य प्ात्मनो निषेधति दतस्चेत्यादिना ॥७१॥७२॥ वेद्योऽन्यथाभाव आत्मधर्मो न भवतौत्युक्तम्। तत्न खवप्रकाशत्व- माशद्वाह अ्रथात्मन दत्यादिना। अनित्यत्वधर्मत्वादिरन्यथाभावस्य न सिध्यतौत्येतदनुभवबाधितमित्यापद्माह अनित्यते दृश्यत्वादिति। किं चात्मा मान्यथाभावगुणवान् नित्यत्वात्प्ध्वंसवदित्याह न चानित्यगुण- मिति। अन्यथाभावसिद्यर्थमनित्यतमात्मन दूव्यतामिति न वाच्यमित्याह नित्यश्चात्मेति ॥ ३ ॥ आत्मनोऽन्यथाभावं निरस्य भावान्तरापत्तिं निराचष्टे भावान्तरा- त्मतामिति। [Page 240] किंवापुनर्न्यायमाह विक्रियाद्वितौयवतो- डपोति॥ ७४ ॥ .. अ्रन्यथेति। आ्त्मभावस्य सदासिद्त्वाभावे कर्मादिसाधनमपि

-Page 242] द्वितीयोऽध्यायः। ५५७

न स्यात्साधकाभावादित्यर्थः। .. यतो वस्तुतः परिच्छ्विन्नस्यात्मतवं न घटते तत एव यद्वैशषिकादय ईश्वरादात्मा अ्रन्य दति कन्पयन्ति तन्निरस्मित्याह अत एवात्मापोति। .. आरात्मत्वे च कुतोऽन्यतेति- भागमुत्तरतेन योजयति तर्हि सर्वस्थति। पूर्वोक्रं विप्रतिषेधं परमुखेन स्फटयति नन्वन्य एवेत्यादिना पुनर्विप्रतिषेधमात्तिय्य समाधत्ते नन्वन्य आ्ात्मेत्यादिना। [Page 241] उत्रं संतिप्योपसंहरति अ्रत आ्ररात्मा- न्तराभावादित्यादिना ॥ ७५ ॥ ज्ञानकर्मसाध्यं रूपान्तरमात्मनो नास्तौत्युक्रम्। तत श्रुतिविरोधं पङ्गते नन्विति। श्रतिरप्यन्यस्यान्यभावं न ब्रूते। अ्रतो न विरोध दत्या- पाद्माह न च ब्रह्मण एवेति। अ्न्यथेति। यदि ज्ञानाड्रह्यभावस्स्ात्तदा पूर्वं ब्रह्मासिङ्धिसस्यादित्यर्थः । यच्चोत्रमात्मनोऽन्यस्यात्मलं घटवन्न युज्यत दूति तङ्रह्मणे जाततश्रतिविरुद्धमित्याह न च जडस्येति। जौवब्रह्मभावेन चेतनविभागं भावान्तरापत्तिं चोका प्रतिशरौरमात्मभेदं साधयति दूष्टे चत्यादिना। न केवलं पण्डितमूर्खादिव्यवस्थान्यथानुपपत्या जौवभेदः आत्माभेदे आत्मविद्यालाभानुपपत्यापौत्याह विदुषश्चाचार्यादिति। किंच स्वाध्यायोऽध्येतव्य दूति विध्यनुपपत्त्यापि जोवभेद द्त्याह त्ध्ययन- मपौति। नन्वन्यतोऽध्ययनमिति न नियमः हिरण्यगर्भस्य स्वयमाविर्भृत- वेदत्वादित्यापद्माह तथा हिरण्यगर्भस्यापौति। सिद्धान्तिनो मतमाशड्द भिन्नाभिन्नं च तत्तत दूति-पाद्मवतारयति नन्वेवं च सत्येक- मेवेत्यादिना। [Page 242] उत्तराधं योजयति अतोऽभेदाङ्रह्मण दूत्यादिना। खपचे सकलव्यवहारोपपत्तिमुक्ता पनान्तरे तदसंभवमाह अत्यन्ताभेद दति। अ्रत्यन्ताभेंदे जेयज्ञातत्वाद्यसंभवः श्रत्यन्तभेंदे च ब्रह्मभावमोच्ासंभव दत्यर्थः । ये च मायावाद्यभिमतास्तर्कासे तर्का- भासा एवेत्याह प्राप्यप्राश्ोस्चेति। उच्कोकमेव सिद्धान्तमाह प्रतोच्त इत्यादिना। ... एवं जीवब्रह्मणोर्भिन्नाभिन्नत्वं श्ास्त्रगम्यं न भवतौ-

इष्सिद्धिविवर्यम्। [Page 242-

त्युपपाद प्ृथिव्यादिब्रह्मणोरपि भिन्नाभिन्नतवं न शास्त्रार्थ दत्याह तथा जगद्रह्मणोरित्यादिना। ... [Page 243] किंच यदि पूर्वप्रतिपन्नभेद- माश्रित्य अ्रभेदं बोधयेच्क्वास्वं तदा भिन्नाभिन्नं ब्रह्म भवेत्। न तदस्ति। किंतु नेह नानास्ति किंचनेति सकलमेदनिषेधनेवाभेदं बोधयतौत्याह न चैकस्मिन्नेवेति। ... अ्रभेद्धर्मबोधकत्वेन सम्यग्ज्ञानत्वमापङ्गते त्रथ सर्वभावानामिति। एकादिपदाभ्यासादत्यन्ताभेंदे तात्पयं श्रुतेर्गम्यते ।

परिहरति भेदे सत्यपौत्यादिना। ब्रह्मणस्पर्वाभेदो विद्यते न घटादेरिति विशेषं शङ्गते घटादेरिति। भेदाभेदवादिना एतद्दकं न पाक्यत दत्याह नेति। ... येनाभेदेन घटादेरभिन्नलं ततोऽन्येन ब्रह्मणोऽभिन्नतम्। अ्रतो न साम्यमिति चेत् तथा सन्तु सर्वे भावाः। . त्र मानं स्यात्- तत्त्वतो बोधकत्वाभावात्। दृष्टिक्रियायां वा मानं स्यात् नाम ब्रह्मतिव- दित्यर्थः । ऋ्रस्तु दृष्टिक्रियाविधायकमेवेति न वाच्यमित्याह न चेति। सोडयं देवदत्त द्तिवत् कस्पितभेदपरामर्भेनेकस्वरूपनिष्ठतोपलम्भादित्यर्थः। [Page 244] ननु कर्मकाण्डे शब्दान्तरादिभि: प्रमाण: कर्मभेदस्सिङ्धः । कर्म च ब्रह्मकार्यम्। अतस्तेन रूपेण ब्रह्मण एव भिन्नत्वमित्या- प्रद्माह कर्मणोऽपौति। सिद्धूतेऽनुवादकत्वादसिदूत्वेऽपाक्यत्वाद्यत्पत्ति- विरहादित्यर्थः । लोकेऽपि भेदसिङ्धि: प्रामाणिको न भवतौत्याह न चाचजादिनापौति। प्रमाचनादेरप्रामाणिकत्वादपि न तङ्गेद: प्रामाणिक इत्याह मेयमेदे तद्गम्येऽपौति। ... दृतश्न न भिन्नाभिन्नं ब्रत्यह्मोह यद्यभिन्नमित्यादिना। अ्रनन्तब्रह्मप्रसङ्गं परिहरति सर्वे भेदा दति। ... यच्चोत्तं जौवा ब्रह्मणोऽ शाः प्रतिपरौरं भिन्ना दति तन्राह् न च तदंशानामिति। सवं खल्विदं ब्रह्मेति श्रुतेस्सर्वस्य ब्रह्मपदवाच्यत्वात् ब्रह्मणखैकत्वान्नावान्तरभेदो घटत दत्यर्थः ॥ ६॥ झोकमवतारयितुं विकल्पयति अपिचेदमिति। एकलक्षएलन्तितत्वा-

-Page 247] द्वितोयोऽध्यायः। पूपूह

ज्जौवब्रह्मणोस्तत्त्वभेदो नास्त्येवेत्यस्पदिष्टमेव स्यादित्याह चिन्माचते कुतो भिदेति। [Page 245] द्वितौयविकल्पे दोषमाह ब्रह्मात्मत्वे न हौति। ततोयविकल्पमुन्मलयति चिदात्मत्वे जडांभत्ं न स्वादिति। चतुर्थकनपं बहिरेव पराकरोति तथकस्याचिद्व्पत्वेSपौति। न केवलमंशांशिभावा- संभवश्चतुर्थकन्पे श्रभेदोऽपि न घटत दत्याह चिद्चिदूपत्व दृति ॥७७

= किंच सप्रपञ्चब्रह्मवादौ प्रष्टव्य :- किं जगत् ब्रह्मवेद्यमुतावेद्यम्। श्राद्यं प्रत्याह न जगद्रह्मणो रूपमिति। द्वितौयं प्रत्याह श्रवेद्यत्वे तेषामसिद्धि- रिति। किंच ब्रह्मापि जौवानां वेद्यमवेदं वा। प्रथमं प्रत्याह ब्रह्मणञ्च जीववेद्यत्व दति। वेद्यपन्ने दोषान्तरमाह जीवब्रह्मणोद्योरपौति। [Page 246] नन्ववेद्यब्रह्मपन्ते वा कथं ब्रह्मज्ञानसंभव द्वत्याणद्घाह तस्य ज्ञानमिति। .. ।। ७६ ।1 खपचे सर्वज्ञत्वादिसंभवमुक्ता सप्रपञ्चवादिनामेव तदसंभवमाह यदि खादि सर्वमित्यादिना। सप्रपस्चब्रह्मवादी प्रष्टव्य: सवें चेङ्रह्म तत् किं वेद्यमेव उत वेदितेव किं वा परस्परभिवन्नं उभयमपि ब्रह्म समुच्चितं वा। आद्ये दूषणमाह न वेदिचवशिष्यत दति। द्वितौये दोषमाह वेदितते न वेद्यतेति। ... एतदेव सर्वकृत्वाभावेऽप्यतिदिभति तथा नास्य सर्वक्ृत्वमपौति। ... दूतश्च न सर्वकर्तत्वमित्याह न चासिदूस्येति। ...

ततौयविकन्पं दूषयति ब्रह्म चेदिति। [चतुर्थविकल्पं दूषयति?] ब्रह्मकमिति समुच्चितरुपस्योभयविलक्षणत्वाद्वेव्यवेदितविलक्षणं ब्रह्म स्ा- दित्यर्थः ॥ ८१ ॥ अंभेदेन वेद्यवेदितभावमाशक्म परिहरति तदेकांशस्येति। [Page 247] अंभभेदमङ्गौह्तत्य सर्वज्ञलं न सिध्यतौत्युक्रम्। सोडपि नासोत्याह तदंभयोरपौति ॥ ८२ ॥

५६० इष्टसिद्धिविवरयम्। [Page 247-

एवं तावत्मर्वज्ञत्वनिरासं प्रपर्य अधुमा सर्वकत्त्वनिरासं प्रपस्चयति ब्रह्मणख्चेदित्यादिना। सप्रप्ं ब्रह्म वदन् प्रष्टव्य :- किं प्रपञ्जो ब्रह्मणः कार्यः तेन सह वर्तत दूति सप्रपञ्वं किं वा प्रपस्चोऽपि स्तन्त्र एव ब्रह्म- पदार्थ: कार्यं कारणं च समुच्चितं वा ब्रह्मेति। पत्तत्रये झोकद्येन दूषण- मुक्म्। तत्र समुच्चितपन्तमादाय शङ्गते जगज्जने: प्रागिति। अंशिसंबन्धं विना अंशत्वादर्शनादंश्यभावेऽपि तदंभोऽन्तौत्यसंगतमित्याह नांश्यभाव दूति। तत्र किं जगज्जातिकालेऽशिसिद्धि: पूर्वमेव वा। पच्तदयेऽपि दोषमाह जगज्जनौ चेदित्यादिना। ... परमार्थसर्वक्ृत्त्वे दोषान्तरमाह तत्कार्यस्य मत्यत्व द्त्यादिना। मायाप्रदेशरूपास्वविद्यासु प्रतिबिम्बाभि- प्रायेण जीवभेदश्चाविद्याकन्पित दृत्युक्तं न तु प्रपञ्चवत्सरूपकल्पनाभिप्रायेण षछ्ठे निराकरिष्यमाणवात् ॥ ८३॥ ८४ ॥ [Page 248] न केवलमद्देतश्रुतेरप्रामाएं सप्रपञ्चब्रह्मवादे मोक्ष- व्यवम्थापि न संभवतौत्युक्तम्। तत्र तावन्मोक्षासंभवमाह सप्रपञ्चं यदोति॥ ८ ५ ॥ तदात्मप्राप्निर्मा भूत संयोगलक्तणा तु भविष्यतौत्याशद्माह पृथक्- स्थितम्य तिविति। अंशांशिनोस्संयोगस्य सदासिद्तान्न साध्यत्वमित्यर्थः॥

किंच अंशत्वं हित्वा जौवो ब्रह्म भवति सिथिते वा अंभत्वे। नोभयथापि संभव दूत्याह ब्रह्मांशत्वं परित्यज्येति। अंशत्वे स्थिते ब्रह्मता कुतः। न कुतोऽपि अंभस्य परिच्छ्विन्नतवादित्यर्थः ॥ ८६॥ निरंशस्य ब्रह्मणो न साभाविकोऽशः किं त्वौपाधिक द्वति विभेषमाशड्म दूषयति जोवस्येत्यादिना। श्रपाधिकस्य प्रतिबिम्ब- श्यामत्ववन्मिथ्यात्वाद्विद्ययैव नाशोपपत्तेः कर्मसमुच्चयाङ्गौकारो व्यर्थ दत्यर्थ:।0।।६१॥ यद्यौपाधिकतवमङ्गोक्ृत्यापि मिथ्यालं नेव्यते तदा वृथव नैयायिका-

-Page 250] द्वितीयोऽध्यायः। ५६१

दभिमतजौवभेदत्याग इत्याह शपाधिकोऽपि चेदिति ॥ ८२। ..

[Page 249] यदयुक्दोषभौत्या पूर्वपूर्वमप्युपा ध्यन्तर विशिष्टजौवसिद्धि- रिष्यते तव्राह प्राक्तिद्भाविति। यत उपाध्यन्तर विशिष्टस्योपाध्यन्तर- योगेऽनवम्था अतः परम्येवोपाधियोगो वाच्यः। स चोपाधियोगः कक्तस्येव निरंशत्वात् यथा गोत्वस्य शक्तस्येव खण्डादिघ्वभिव्यक्तिः। एवं सति कम्य कुतो भेद: प्रमाणतो जायेत। न कम्यचित् न कुतोऽपि सवूपभेदाभावात्। ... 1६७६६।। पूर्ववादी त्वाधिभेदक्वतो नरसुरतिर्यगादिलन्तणभेदोऽपि विद्यत दत्याह आधिभेंद जीवभेद दवति चेदिति। यथा मणिकपाणदर्पणेषु वर्तुलत्व- श्यामत्वादिलक्षणभेद: प्रतिबिम्बानामुपाधिधर्म एव न सुखगतस्तथा जौवेषु सुरत्वादिलक्तणभेद उपाधिधर्म एव न जौवगत दत्याह नेति। हेतुतवेन श्ोकमवतारयति यत दूति। आधिभेदे त्या प्रामाणिके

द्वारेणविरोधे सतोत्यर्थः । कृकस्तस्यवकोपाध्यवच्क्रेंदे द्वितौयोऽवच्कंदो विरुध्यत द्वति चेत् तर्हि वृथा तवावच्क्ेदवादिनोऽनेकोपाधिकल्पना । यथा मया अनिर्वाच्याविद्याधौनो जौवभेद दूव्यते तथवास्तु प्रामाणिको- पाधिभेदकन्पनं तु व्यर्थमित्यर्थः ॥ १०० ॥ दृष्टान्तलेनानेकावच्छेदाविरोधमाशङ्म परिहरति एकस्यापौति

॥१०२॥ ... यच्चोक्रं श्रुतिरेव चेतनस्य चेतनान्तरभावं जानकर्मम्यां श्रावयतौति तदप्येवं सति परिहृतमित्याह शपाधिकस्य भेदस्येति ॥ १०२-१०३ ॥ [Page 250] यदुक्रमुपाधिसत्यत्वं तत् निराकरणयानुवदति नन्वाधिरित्यादिना॥ १०४॥ १० ५ ॥ उपाधि: किं ब्रह्मणे रूपं नो वा। आ्द्यं प्रत्याह उच्यत 71

पू६र इषटसिद्धिविवरगाम्। [Page 250-

दत्यादिना। अ्न्यर्थेति। ब्रह्मणः चयाभावे सति उपाधेरपि च्यो न भवति तद्रपत्वादित्यर्थः ॥ १० ई।। ब्रह्मणः परिणामशक्रिरेव कार्याकारेण विकसिता कार्यमुच्यते। कार्यम्य लयो नाम शक्रिमाचरूपेणवस्थानम्। ततः कथं ब्रह्मणः च्षय दति चोदिते सिद्धान््याह शक्रिशेष दूति। प्रलये शत्रिरुपेण म्थितानां यथा सृष्टिकाले पुनरुद्धवस्तथा मुक्ौ लौनम्योपाधेम्सर्गकाले पुनरुद्भवादनिर्मोच्ष दत्यर्थः। तर्हि शत्ररपि नाशोऽस्विति न वाच्यमित्याह अभेदादिति। शक्रेशशक्रिमत्तादात्यात् शत्िमतो ब्रह्मणे नापं विना शक्रिर्न नभ्यतौत्यर्थः ॥१०७॥ अथोपाधिरत्रह्मरूपं न भवति ब्रह्मानापपि नाप्रस्म्यात्। तवराह यद्यगोति। तथापौत्यस्य अनिर्मोत्षः प्रसज्येत दति झ्रोके[कभागे?]न संबन्धः । ... एकोपाधिविनाश यद्युपाध्यन्तरमपि न भवेत्तदा एकमुक्कौ जगत्क्षयस्स्ादित्यर्थः ॥ १०८॥ दूतश्चौपाधिकभेदधौर्ब्रह्मि दुर्निरूपा दत्याह न चेत्यादिना। यत्रौपाधिकदृश्यता तत उपाध्युपहितदृश्यता दृष्टा। सा व्यावर्त्यमाना ब्रह्मण शपाधिकभेदं व्यावर्तयतौत्यर्थः । यस्मादौपाधिकभेदः परमार्थो न घटते अत दृत्युपसंहारः। [Page 251] दूदानौमुपाधिभेदस्य मिथ्यात्वमाह आधिभेदोऽपि भेदत्वादिति। ... ॥ १०८-१११। विपचे दोषमाह उपाधिर्त्रह्मणो रूपमिति। भेदोऽय्यपाध्यन्तरभेद- निबन्धनस्सत्य एवेति न वाच्यमित्याह न चाधिभेदादिति॥ ११२-११४॥ [Page 252] प्रासङ्गिकविचारसुपसंदृत्य प्रकृतमेव शक्रे रूपात्म्मत्वं दृष्टान्तच्लेन स्मारितमध्यायशेषेण विवृणोतोत्याह तदेव शक्रेरिति। ध्यायभेषतात्पर्यमुक्का समनन्तरझ्ोकस्य तात्पर्यमाह पूर्वें वस्तुन इति॥ ११५॥ शत्किपरिणामत्वे रूप्यस्य घटवद्वाधो न स्यादिति जन्म त्रङ्गौक्यत्योक्रम्।

-Page 253] ५६३

दूदानौं हेत्वभावाज्जन्मापि न घटत द्त्याह शक्के रूप्ात्मना जाताविति। कुभ्भकारादिव्यापारादिस्थानीय: कश्विद्वाह्यो हेतुर्यद्यपि नोपलभ्यते तथा- प्यान्तरो हेतुर्जानाख्योऽस्तवत्यापङ्माह ज्ञेयजन्म न चेति। ... ।।११६।। शुक्के रुप्यात्मना जन्मनि हेवन्तरमाशङ्क परिहरति शुत्रिकेति

। १ १७॥ ... शुत्यालम्वनापि काचिदेव भ्रान्तेत्यम्यपगम्य दूदानौं दोषमाह यदौति। प्रभ्रान्तेश्वेति। अ्रभ्रान्तैरेव दृश्यताम्। तन हेतुमाह म्रान्या तिविति। तत्वतौ शुक्रे रूप्यात्मताकृतौ भानतेरुपक्षयादित्यर्थ: ॥११८॥ [Page 253] किंच निमित्तापगममाचान्नमित्तिकापगमासंभवा- दोषोत्थमान्यपगमेऽपि रूपं तिष्ठेदित्याह रुप्योत्यत्ताविति। श्रध्यायार्थ- सुपसंहरति अतो मायवेति। अन्यथाभूतायां शुक्रौ रूप्यस्यातिश्वेत् तदा तम्या भ्रान्तितवं हौयेत घटाकारपरिणतायां मदि घटस्यातिवत्। अ्रत- पशुकिरूप्यख्यातेरन्यथाख्यातितं वदता मायामयत्वमेवाश्रयणैयमित्यर्थः ॥ ११९॥

॥ दतौष्टसिद्विविवरसे द्वितौयोऽध्यायः ॥

अथ तृतौयोऽध्यायः।

[Page 254] द्वितौयाध्यायोपक्रमकतविकन्पतयमध्ये द्वितौयविकनपं दूषयितुं ततौयाध्याय आरम्यते। अर्ान्यथाभावनिरासपूर्वकत्वाद्गद्यन्यथा- भावनिरासस्य हेतुहेतुमलन्तणास्मंबन्धः। [यान्यथेति।?] तच् पूर्वार्धे- नानुवाद उत्तरार्घेन दोषप्रतिज्ञा। हेतुं स्पारयति न हौति॥ १ ॥ ज्ञानम्य सतो निराकारत्वादर्थोपाधिकमेवान्यथास्यापनं वाच्यम्। अर्थे चान्यथाभावाभावे तन्न् संभवतौत्युक्तम्। तच शङ्गते अ्रथेति। ... ॥२॥३। ... अन्यदेशादौति। सामान्याकारेण ग्टहौतस्य विशेषतश्चाग्टह्हौतस्य लोकेऽधिष्ठानत्वं प्रसिद्धम्। देशान्तरादितत्स्थार्थानां सर्वथवाग्रहान्न तन्रा- न्यथामतिम्संभाव्यत द्वत्यर्थः । विपन्े बाधकमाह सुषुप्नेऽपौति। सर्वथे- वाग्रहेऽपि यदि भ्रान्तिस्स्यात्सा सुषुप्नेऽपि निद्रादोषाक्यादित्यर्थः ॥४॥ अन्यदेशादग्रहणे हेतुं पृच्क्वति कुत दति। त्र््योग्यत्वादित्याह यत दूति। कालान्तरीयसेदानौं रूपादिमत्त्वाभावात् देभान्तरौयस्य च संनिकर्षाभावा्जागरितभ्रमेऽपि न देशान्तरादिस्थार्थदृष्टिः। खप्ने त्वक्षमपि संहतम्। अतम्मुतरां तचार्थदृष्टिर्न संभवतौत्यर्थः ॥ ५ ॥ उत्तरक्षोकभागस्थापेत्तितं प्ररयति अक्षाद्यभावेऽपौति। खाप्नाना- मन्ताद्यभावेऽप्यर्थानां दोषाद्दर्पनमिति चेत् सिद्धान्याह दोष: कथमिति। वस्तुबोधकत्वे दोषत्वमेव न स्यादित्यर्थः । भ्रमहेतुत्वाद्दोषलं चेत् तचाह दृष्टौ कुतो भ्रम द्वति। वस्तुदृष्टिर्न भ्रम दत्यर्थः। दोषात् विद्यमानदृष्टिमभ्युपगम्य भ्रमत्वमुक्तम् । सापि नास्तौत्याह भ्रान्तौ नष्टस्थेति। भोक्रादिदोषात् भ्रान्तौ नष्टस्यापि पुत्रादे: स्ातेर्न विद्यमानख्यातिर्भान्तिरित्यर्थः ॥ ६॥

-Page 256] ततीयोऽध्यायः। ५ूर६५ू

[Page 255] कालान्तरीयसत्त्वं तत्रापि बोध्यमिति पूर्ववाद्याह पूर्वमासौदिति॥७॥ अतः किं फलितमित्याशङ्माह वेद्यते स इति ॥८॥ सिद्धान्ती कालान्तरोयस्यापरोन्तभ्रमे भानं न संभवतौत्याह नैत- त्मारमिति। यदि निरालम्बनत्वपरिहाराय धोकालौनोऽर्थ दृव्यते तव्ाह अस्ति चेदर्थः न भ्रान्तिरिति। तर्थेतति। यथा जानकालीनार्थाभावे भावे च न सत्ख्यातिर्भ्रान्तिस्तथा स्मृतिसंभयादेरि न सत्ख्यातित्वम्। अन्यर्थेति । सत्ख्यातित्वे प्रमाणवत् म्मतित्वादिहानादित्यर्थः ॥ ८ ।

। १ ० ॥ । १ १ । पूर्व नासौच्चेदिदानोमेवास्तु नृत्तविषयेत्युक्रम्। तत्र दूदानौमभावा- वृत्तविषयत्वं न संभवतौत्याशद्माह नेदानौमिति। परूर्वतनमत्त्वेन यथा ददानौमविद्यमानोऽपपि घटस्वया वेद्य दूष्यते तथा अद्याविद्यमानापि धौनृत्तवेदिका भविष्यति पूर्वतनमत्त्वेनेत्यर्थः ॥१२॥॥१३ ॥ दृतश्चावर्तमानग्रहो न घटत दृत्याह धौकारकं चेदिति। नष्टमपि पुत्तादि धियः कर्मकारकं चेत्यात् तर्हि श्रद्धाद्यर्थक्रियामप कस्मान्न करोति विनिगमनकारणभावादित्यर्थः। भवतु तर्ह्यर्थक्रियाया अ्र््पपि कारकं ततः किमित्याशद्माह द्योरिति। ज्ञानार्थक्रिययोर्नष्टमपि कारकं चक्यात् अ्रनष्टाद्विंशषो न स्यादित्यर्थः । [Page 256] अ्रतौताद्यर्थस्य ज्ञानकारकत्वमपलपत्युक्तदोषपरिहाराय नन्विति । ·. ॥। १४ ।। उत्तरक्नोकस्यापेत्ितं पूरयति नष्टं चेति। नष्टमपि भाति चेत् त्रजातं दृश्यतां भविष्यता विशषण विशिष्टम्। तेन रूपेण करोत्वर्थक्रियां च। तत्र तव भाविन्यर्थे न चेष्टा स्यादित्यर्थः। .. प्रकारान्तरेणनुमानादिवेषम्यं भ्रानेराह न चानुमानादिष्विति। अरनुमानादौ नार्थस्य ज्ञानजनकत्वं भक्ं कन्पयितुं अ्रन्यत एव सिद्धूत्वात्। सरमे तु कारणन्तरासंभवादर्य- व्यापारः कारणम्। तच्रार्थाभावे भ्रमो न स्यादित्यर्थः। .. चत्तुरादि-

५.६६ Page 256

म्यानीयसु-अपरोक्षजानहेतुत्वाद्वर्तमानार्थसापेन दत्यर्थः । किं फलित- मित्याशद्माह अतोऽक्तजस्येवेति। धीकारकं चेव्ननष्टं स्यादित्यादिना उक्का दोषा: प्रसज्यन्त दत्यर्थः । ... [Page 257] अ्रन्यथेति। बाधकज्ञानेऽनु- वृत्त्यभावे सतौत्यर्थः । .. ॥१५॥ भृतादर्थस्यापि यदि स्यात्सज्ञानजनकत्वं तदा स्यादेव दोष दृत्युक्र्कम्। तत्र हेतुलेन झोकमवतारयति यत दति। भाव्येव प्रामाणयं स्यात्। अ्रच्न हेतुमाह नर्ते मेयाद्वि तदिति। हि यस्मान्मेयादृते मेयं विना तन्मानं न जायते मेयम्य जनकत्वपन्ते कारणभावे कार्याभावात्। तथा च कस्य प्रामाण्यं स्यादित्यर्थः । प्रामाण्यसिदये यदि मेयमपि जनकमस्ति तदा कस्य भाविता। प्रत्यक्षतैव स्वादित्यर्थः। यदि भर्वादति। वर्तमानं रूपं यथा वर्तमानधियो मेयमित्यर्थ: ॥ १ ६ ॥ ... यतोऽर्थस्य ज्ञानजनकत्वे प्रत्यत्तत्वं स्यादेव त्रतोऽनुमानादि त्रर्जन्यं न भवतौत्याह अतोऽनुमानादिष्वर्थस्येति। ... प्रवें भूताद्यनुमानस्य ज्ञान- कालौनार्थाभावेऽपि सालम्बनत्वमम्यपगम्य भ्रान्तस्तद्वैलक्षणमुक्कम्। ददानों भूतादयनुमानस्यापि सालम्बनत्वं दुर्निरूपमित्याह कथं चेत्यादिना । ज्ञानकाले भूतादेरसत्त्वान्ृ्टङ्गवत् न ज्ञानं संभवतौत्यर्थः । दूतश्व न भूतादिज्ञानं संभवतौत्याह न च ज्ञानमिति। शून्याद्विशेषमाशङ्म परि- हरति ननु नेत्यादिना। [Page 258] श्रन्यथेति। नृश्टङ्गाद्विशेषवत्त्वे सति सन्नेव स्यादिति भूतादिलहानिरित्यर्थः। ज्ञानज्ञेययोरेक देशत्व नियमाभावव देक कालत्वनियमोऽपि नास्तोति मन्वानशङ्गते अ्रथोच्येतेति। यच्च श्रमत्त्वाद्ज्ञेयत्वमुक्कं तवाह न चान्यदेति। खकाले सतोऽप्यर्थस्यान्यदा यदसत्त्वं तदज्ञेयत्वे हेतुर्न भवति विद्युतः नणिकतवेनाक्संयोगक्षणादनन्तर- चणेSसत्वेऽपि जेयत्वदर्भनादित्यर्थः । सिद्धान्तौ त्ववच्छ्रेदकस्य कालान्तरस्य दुर्निरूपलवेन तदवच्क्रिन्नस्य जञेयलं दुर्निरूपमित्याह तत्किं कालान्तर- मित्यादिना। दृष्टान्तश्न विषम दत्याह देशान्नरेति। भ्रान्तेस्खकाली-

--- Page 260] ततोयोऽध्यायः। ५६७

नार्थाभावे निरालम्बनत्वं स्यादित्येवमर्थपरतया योजिता: स्लोकाः। ते भूताद्यनुमाननिरासपरतयापि योज्या दत्याह अ्स्मिंस्विति। ... सिद्धान्तौ विचारासहमेव प्रामाण्यमित्याह दृत्थमेवेति। भूतादिज्ञानस्य जडज्ञानान्तर्भृतत्वमेवाह न होति ॥ १७॥ [Page 259] यदुच्यते दोषादसतोऽपि दर्शनमिति तदुक्रन्यायेन निरस्तमित्याह दोषाच्चेति। दोष: कथ दृष्टौ कुतो भ्रम द्ृत्येतन्न्रिगमयति दोषोऽपि गुण एवेति ॥ १८ ॥ यच्चावाचि अन्यथाबोधनादेव दोषतं चेति तदुद्भाव्य निराकरोति नन्वित्यादिना ॥ १८ ॥ आद्यन्त विकल्पयोर्दूषणमध्यायपेषे भविष्यति। मध्यमविकल्पे तावददोष- माह रृप्ये यदि न भ्रान्तिबाधनमिति॥ २०॥. ॥ २ १ ॥

स्यादित्युक्त्म्। दूदानौं दोषाद्देशान्तरम्यग्रहणामेव न घटत दत्याह

अरतिप्रसङ्गपरिहाराय सदृशार्थग्रहे भ्रान्तिर्यदौत्यम्यार्थमाह स्यान्मतमति। सा तत न ग्रहादित्यस्यार्थमाह तदापौति। ... सम्यग्ज्ञानेन ग्टहौतो- डप्यर्थो यदि भ्रान्तिख्यातेरालम्बनं तदा घटादिरपि म्यादित्याह अ्न्यर्थेति। दोषसाम्यं शङ्गते ननु तेऽपौति। अरधाङ्गोकारेण परि- हरति सत्यमिति। अनिर्वाच्याविद्याजं भरमालम्बनमस्माकं न लिदमंशः । तव दृदमंश एवालम्बनम्। अ्रतो नावयोस्समानदोषत्वमित्यर्थः । दूतश्न भरान्तिर्नेदमंशालम्बनमित्याह न चाधिष्ठानम्येति। [Page 260] स्वरहम्यमाह अरग्टहौतश्चेति। शक्कौदमंशरवच्छिन्नोऽनुभव एव रूप- भ्रमाधिष्ठानमित्यर्थ: ॥२२॥॥२३॥-॥२४। शक्कत्वादिप्रतौते विशेषप्रतौतित्वमभ्युपगम्य भ्रमाविरोधित्वं शङ्गते शुक्र- तादिरिति। बहिरेव दोषमाह सत्यं तथापौति। विशेष एव कृष्णतादि-

५६८ इ्षासद्धिविवरगाम् । [Page 260-

व्यावर्तकत्वात्। ... किंच सामान्यविशेषग्रहस्य भमाविरोधितवेऽतिप्रसङ्ग दूत्याह शुत्िरित्यपौति। ... [Page 261] न च निर्विगष दति । द्विविधो हि विभेषो वैशेषिकैः कल्पितः। शुक्रित्वादिः सामान्यविशेषः स्वव्यत्रिष्वनुट्टत्तप्रत्ययहेतुत्वाझक्यन्तरेभ्यो व्याटृत्तप्रत्ययहेतुतवाच्च सामान्यं च तत् विशेषश्च स दूति। योगिप्रत्यक्षगम्यानां नित्यद्रव्यालामत्यन्तसलक्षणनां व्यावर्तका अन्त्यविशेषाः। तेषां नित्यानुमेयत्वादग्रहे चेङ्गमस्पदा स्यादित्य- तिप्रसङ्ग:। अन्त्यविशेषमङ्भावे प्रमाणभावादुपलब्धियोग्यम्यव विशषस्या- ग्रहाङ्गम दवति मौमांसकदृष्या चोदम्। तन विकल्पमुखेन परिहारमाह तम्य योग्यत्वं किमित्यादिना ॥ २५ ॥ न ह्यगहो दोषात्वयेष्ट दवति। प्रागभावम्यानादित्वादित्यर्थः ॥ २ ६॥ .. कथं तहिं प्रकाशस्वभावब्रह्मणोप्रकाश द्ृत्यापद्माह मायां विनेति। प्रकाशस्वभावस्य ब्रह्मणे नान्येनाप्रकाशः क्रियते किं त्वप्रकाशभ्रम एवेत्यर्थः ॥ २७॥ दोषादग्रहाभिधानस्याभिप्रायं शङ्गते दृशोड'प द्वति। ... [Page 262] संयोगादिसंबन्धस्याभावेऽप्येकपुरुषाश्रयत्वं संबन्ध दत्यापाद्माह एकाश्रयत्वमिति। न चेति। ग्रहस्यात्माश्रयत्वाद्दोषस्य गोलकाद्याश्रय- त्वान्नकाश्रयत्वमपोत्यर्थः । ... अ्रख्यातिकाल द्वेति। सुषुप्नादाविवेत्यर्थः । ग्रहोऽर्थवानिति त्वयोकं चेत् तर्हि तथ्वास्विति न वाच्यमित्याह न चेति॥ २८॥ अग्रहः कोपयोच्यत दृत्येतदात्तिय्य समाधन्ते व्यक्ष्ोरैक्धिय इत्यादिना ॥ २६॥

किं वा भिन्नजातिव्यञ्सकव्यत्योरिति विकल्प प्रथमं प्रत्याह एका- मपेच्येति ॥ ० ॥ [Page 263] कदाचितवण्डमुण्डयोस्संनिरष्टयोरग्रहं विनापि गौ-

-Page 264)

सितिष्ठतोत्येकधौर्दृष्टेत्युक्म्। तस्या जातिविषयत्वमाशङ्म परिहरति जातावेवैकेति। गोप्रातिपदिकस्य जातिवाचकत्वाज्जातावेवैकधीख्चेत्तदा गावाविति द्विंत्वमतिर्म्टृषा स्वात् जातेर्द्वित्वाभावात्। विद्यते च गोप्राति- पदिकाद्दिवचनोत्पत्तिः । तम्मान्न गोशब्दस्य जातिमात्रे पर्यवसान- मित्यर्थः । . व्यत्तयोरेकजात्यभेदोऽसिद्धू दत्याशङ्माह न च जाति- व्यत्योर्भेद एवेति॥ ३१ ॥ दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोवैषम्यं पङ्कते जात्यात्मनेति। खण्डमुण्डयोरैक्ं जात्यात्मना न साक्षाज्जात्यादेरिव शुत्रिरूप्ययोस्तु मान्षादेकां नाग्रहं विना घटत दूत्यर्थः। जात्यादेरिव सात्तादक्रयोनैक्यमत्युक्म्। तच जात्यादेर्वा कथं साक्षादेकत्वमित्याशद्माह न ह्येकम्या दूति। ... यद्यपौति। खणडमुण्डयोर्जात्यात्मना ऐक्ं वदता आत्यन्तिकमक्ं जात्यादिवत्रास्तौ- त्युक्म्। तद्मत् जात्यादेरपि तदभावादित्यर्थः । ... ॥ ३२ ।। एवं तावदयथा गोव्यत्त्योर्भेदे भाममानेऽप्यैक्ाधौम्तया प्रुत्रिमप्ययोरय ग्रहं विनेवाभेदधीर्भविष्यतौत्यग्रहस्यानुपयोग उक्रः। पुनरगहस्यानुपयोगे हेत्न्तरमाह सामान्येतरयोरिति। मौयमाने विलक्षण रूपे ययोम्तौ मौयमानविरुपौ सामान्यविभेषांभी। तयोरग्रहं विनापि यथा भ्रमस्तथा श्यतयग्रहं विनापि स्याङ्गमगोचरवट्ट्रव्यत्वाविशषादित्यर्थः॥। [Page 264] अ्रनुभवावष्टम्भेनाह नन्विति। ... ।। ३३। . नव्विदं रूपमिति रूपयजातिरेव भाति न भिन्नजातौयव्यतयो- स्तादात्यमित्याशङ्मा न च तन्नेति। जातिसाक्षात्कारस्य व्यक्रिपरतन्त्र- त्वोपलम्भादित्यर्थः। . यावच्चेति। अपुनरुक्रशब्दद्वयप्रयोगाङ्भेदो भातौ- त्युक्मित्यर्थ: ॥ ३ ४ । द्वयोर्जात्योर्वयावृत्ततवेन व्यत्तोर्यथेकधौरग्रहं विना तथा शुत्रिरुप- व्यत्त्योरपि भविष्यतौत्युक्तम्। तत्र वेषम्यं शङ्गते व्याप्यव्यापकेति। शुक्तकित्वं व्याप्यं द्रव्यत्वं व्यापकम्। तन्निरिबन्धनेव तत्रेक्बुद्धिः। शक्तिरूपयो-

इषसिद्धिविवरगम्। [Page 264-

म्तदभावादग्हं विना नैक्यधौस्स्ादित्यर्थः । सिद्धान्याह शक्किकेत्यादि। शक्रिकार जतव्यत्योर्संनिलष्टयोर्व्याप्यव्यापकसामान्यरूपतां विनैव द्रव्य- मित्येकधौः ननु प्रसिद्धा। तद्दत् ददं रूप्मिति बुद्धिर्भविष्यतौत्यप्रयोजको व्याप्यव्यापकभाव दूत्यर्थः ।॥३५॥ [Page 265] ... कथं प्रक्ृतं त्यक्ा अन्यभाषणमित्याकाङ्गायां प्रकृतं तावदाह नाभाणौति। ददानौं परस्थान्यभाषणमाह भवांस्विति। या शुत्कित्वजातिर्यत रूपे नास्ति तत एव तत्र नो भाति च सा रूप- व्यत्रिगततवेन शुक्रो रूपयमिति न भातौति भवान् वक्ति विभिन्नजात्यो- व्यंत्रयोरक्यधोर्नाम्तोत्यधुना भवान्न वत्रौति योजना। एतदुकं भवति- मया भिन्न्नजात्योरव्यत्रयोरेक्धौरस्तौत्युक् तया तत्प्रतिषेध एव कर्तव्यो न शुक्री रूप्यमिति बुद्यभावो वत्तव्य दूति। ननु वादकथायां यावद्वादिनो मूकता न भवति तावन्न पराजय दूति प्रमाणन्तरनिराकरणं [?] च कार्यमेवेत्यापङ्काह कथं चेति। .. ॥ ३ ६-३८।। परूवें गोव्यत्त्योरैक्यधौर्जातिद्वारं विना न घटत द्वति यद्वेलक्षएं शङ्कितं तदनूद्य निराकरोति जातिं मुखं विनेति। शुक्रिरुप्यखण्डयोः कदा- चिच्छुक्किरित्येकधौर्भवति कदाचिद्रय्यमिति च। असावेकबुद्धिर्न तयो- र्जात्यात्मना भवति। नाप्यग्रहात्पुञ्जग्रहणदेव। न हि भेदाग्रहे पुञ्ज- धौर्जायत दति भावः। उदाहरणन्तरमाह सद्कयोरिति। सद्यन्यो- र्द्रव्यगुणयोरक्यधौर्विद्यते। न च सन्तत्र मुखं द्वारमित्यर्थः ॥ ३८॥ ... [Page 266] न जातिव्यक्किते तयोरित्येतावच्क्रोकेडस्ति। कथ-

योगमाह अस्मत्यन्ते तिति॥ ४० ॥ जातिद्वारं विमा व्यत्योरक्धौर्नास्तोत्यन दूषणन्तरमाह किंचेति। ... नान्यत द्वत्यस्यार्थमाह जातेरभेद द्वति। .. द्वितौयार्धं व्याचषे श्रन्यत्वेऽपोत्यादिना ॥४ १ ॥

-Page 270] ततीयोऽध्यायः। ५७१

[Page 267] अरग्रहं विनापि भिन्नयोरभेदधीरन्यथाख्यातिशे- त्तदा अतिप्रसङ्ग:। अतस्तत्परिहारायाग्रहस्योपयोगो वत्रव्य इत्याह मौयमानेति। न मया अतिप्रसङ्गस्तवापाद्यते त्वत्पचपर्यालोचनयैवाति- प्रसङ्ग दृत्याह बाढमिति। दृष्टत्वादेव व्यवहारो न नाम्तौति चेत् तर्हिं मर्वत् भिन्नाभिन्नतां मा चौक्कपो मा कल्पय तदनुसारिव्यवहारा- भावादित्युक्तम् । तवापि वस्त्वनुसारिव्यवहारो नास्त्येवेत्यापद्काह मम विति। .· ।४२।।४३॥ अन्वयव्यतिरेकवत्त्वादग्रहृस्य भ्रमोपयोगितवं शङ्गते रूप्याक्वतिरिति। अन्वयव्यतिरेकसिद्धमग्रहस्य भ्रमोपयोगित्वमित्येतत्त्यम्। किंतु तदस्म- त्पन्ने घटत दत्याह सत्यमिति ॥ ४४ । ४५ ॥[Page 268] ...

=

घटादयग्र हाद्विल्क्षण्यमाशड्क दूषयति। =

पूवें संक्ेपतो निरस्तं ग्रहस्य भ्रमहेतुत्वमिदानौं प्रपञ्चयितुमुपक्रमते ग्रहम्य भ्रान्तिहेतुत्व दत्यादिना ॥४८ ॥ .. [Page 269] ।i ५.c।। दृतश्च गहौते नान्यथास्यातिरित्याह रप्यात्मा भातौति। तम्य नैवान्यथाख्यानम्-ख्यातत्वादेव। नो खल यत्स्वयाति तदन्यर्थेति संविदनुसारिणामनुरूपमित्यर्थः । न चेदिदमात्मना भाति रुप्यांशस्तदा सुतरामन्यथाख्यानं न घटते अ्रख्यातत्वादेवेत्यर्थः ॥ ५१॥ पुनरनुभवानुसारेणान्यथास्यातिमाशङ्क परिहरति भाति रूप्य- शिरम्कं चेदित्यादिना। [Page 270] पूर्वपादेनेवेति। मर्वथा नेद- मनिदमित्यनेनेत्यर्थः। . तत्र पूर्ववादी स्वाभिमतमैक्यमाणङ्गते तयो- र्मिथो भेंदे भात्यपौति। अंश्यभेदात् दूदंरूप्यांपायोरेक्यमित्युक्रम् । तत्राभेद एवांशयोर्न घटत दत्याह न तावदिति। ... अ्र््वयविवादिना- मेकेकावयवविलक्तणरूपत्वादवयविन दृदमिति रूप्यमिति रूप्यमिदमिति

५७२ इछसिद्धिविवरगाम्। [Page 270 --

वा धौ्न स्यादित्युक्रम्। यद्येतद्दोषभौत्या विलन्तणरूपोऽ शौ नेष्यते तच्राह अतद्ूपोऽ शोति। विलक्षणकारप्रत्ययो ह्यवयविनि प्रमाणम्। तदभावे

रूपवान् किं नाङ्गोक्रियत दत्याप्रड्माह एकस्येति। ... ।। ५ २ ।। पुनप्शुत्त्यग्रहस्यानुपयोगं दर्शयितुं परोक्रमनुभाषते रूप्याक्ृतिरिति। यथा भूभागागहे तत घटाभावो ज्ञातुं न शक्ते तथा रूप्याभावधर्मिणी या शुक्िस्तदग्रहे तत्र रुपं नाम्तौति जातुं न शक्यत दृत्युक्रम्। तद्दपरौत्यमाह। ग्रहे तु तदुभयमिति। [Page 271] रूप्याक्वतेरसत्त्वं भानं चेत्येतदुभयं ग्रहे युज्यते भिन्नयोपशत्रिरूप्ययोरभेदादित्युक्ततम्। तन्कथमित्याकाङ्मायां भेदप्रयुक्तं तावदसत्त्वमाह रूप्याऊ्वतिरित्यादिना । अरभेदप्रयुक्तं भानं चाह अ्रभेदाच्च शुक्रेरिति ॥ ५२ ॥ शक्री रूप्याऊृतेरसत्त्वं भानं च भ्रमबलात् यर्द्याप न सिध्यति तर्थापि बाधबलात् मेक्यतौत्यापङ्माह शुक्तौ रूप्याऊतेर्भानमित्यादिना। ... ।।५ ४।। दूदानोमग्रहस्वभावपर्यालोचनयाप्यनुपयोगं दर्भयितुसुपक्रमते कश्चेत्या- दिना ॥ ५५ ॥ अथान्यधौरिति द्वितीयविकल्पानुवादः । तन दूषणम्- अ्रन्यम्य ग्रहे सति भ्रान्तिस्सात् शत्रिग्रहेऽपि तव अग्रहस्य भ्रमकारणत्वात्तस्य चान्य- ग्रहरूपत्वादिति। दूषणन्तरमाह अ्रन्यागरहे न तु भ्रान्तिरिति । [Page 272] यद्यन्याग्रहे सति अरग्टहौतेऽपि क्वचिङ्गमो दृष्टस्स्ात्तदा तदभावो मम दोषस्स्यात् न तु दृष्ट दृत्याह नन्विति। प्रदृष्टि- पब्देन चानुषज्ञानाभावो विवत्तितः किं वा ज्ञानमाचाभावः। श्राद्यं प्रत्याह तन्नेति। द्वितौयमनूद्य दूषयति तच्ेन्द्रियान्तरेत्यादिना॥ ५ ६॥ दूदानोमन्यायडे शुत्यग्रह एव न संभवतौत्याशङ्म दूषयति शुत्ति- ग्रहोऽन्याग्रहणमित्यादिना। ... ।५०।५ू८॥ पुनः परोक्रमनूद्य अन्यग्रहै शुत्तयगहो न घटत द्ृत्येतमंशं पराकरोति

-Page 275J ततोयोऽध्यायः। ५७३

शुत्कियहोऽन्याग्रहणमित्यादिना। यदि ग्रहदयातिरिकस्तत्मंबन्ध्यग्रहो नास्ति तदा ग्रहदयं नित्यं स्यात् स्वव्यतिरित्रस्वाभावशून्यत्वादात्मवत्। अतम्महोभयोश्च ग्रहस्ेक्यादग्रहः किमित्युभयोस्सह न स्यात् यहदयस्येवा- न्योन्यापेक्षया अरग्रहत्वादित्यर्थः ॥ ५८॥ [Page 273] दूतश्चान्योन्यग्रह एवान्योन्याग्रह दति पत्षो न घटत दत्याह किंचेति ॥ ६० ॥ ग्रहातिरिकोऽय्रहो नास्तौति कोरऽर्थः । किं ग्रहप्रागभावादिर्नास्ति उतानिर्वाच्यः । प्रथमं प्रत्याह अग्रहेऽसतौति। अ्रस्ति चेद्वस्तुनि ग्रह- स्तर्हि मदेवास्तौति वाच्यम्। अरन्यथा कादाचित्कत्वे सत्यग्रहोऽन्योऽभ्य- पेयस्स्यात्। मच त्या नेष्टो यतोऽतः म ग्रहो नित्यस्स्यात्मर्ववस्तुष्वित्यर्थः। अ्नेनेवाभिप्रायेण ग्रहसहभावादि मया आपादितमित्याह अतश्शत्त्ा- दोति। द्वितौयकन्पं दूषयति अरथवेति। निवर्तकत्वाभावेऽपि प्रकाशकत्वे- नार्थवत्त्वमाशङ्म परिहरति यहोऽर्थप्रकाशार्थ दत्यादिना ॥ ६१ ॥ कख्च शुत्तयग्रहो नाम ग्रहाभाव उतान्यधौरिति विकल्प् अ्रन्यधीपक्ष- निरास: प्रपञ्चितः। अ्रधुना ग्रहाभावनिरासं प्रपञ्चयितुमुपक्रमते तर्ह्ोत्यादिना। ... ॥ ६२ ॥ [Page 274] ॥। ६ ३।। .भेदेऽपौति। ग्रहात् प्रागभावा देरन्यवस्तुत्वेऽि तत्मत्वे तम्य ग्रहस्य सत्वे तावपि प्रागभावप्रध्वंसाभावौ नैव स्तो न संभवत एव भेदमाचस्या- प्रयोजकत्वादविरोधाधौनव्वात्महभावस्ेत्यर्थः । अ्र््रस्ह्भावे सिद्धे विरोध- स्सिष्येदसहभाव एव त्या निरूपयितुं न शक्यत दृत्यभिप्रेत्याह सिद्धान्तौ तयोस्सतोरिति। ... ॥। ६ ४ । ६५ । [Page 275] प्रूरवं विरोधामि्धिरुक्रा। अ्रधुना तद्भ्युपगमेऽप्यसह- भावासिद्धिमाह नैकदा चेदिति। .. द्वितौये हि सतौति। भेद - विरोधयोरुभयाश्रयत्वादाश्रयाभावे चाश्रितासंभवादित्यर्थः ॥ ६६॥ दूतश्च प्रागभावकाले ग्रहो न भवतौति वक्रं न भक्यत दत्याह

५७४ इछसिद्धिविवरगाम् । [Page 275-

सति तत्प्रागभावे चेदिति। सोकाद्वहिरेव परिहारं तावदाह तव्निवत्ति- रिति। तन्निवत्तिरपि प्रागभावविरोधिनो नो वा। आरद्ये प्रागभावे सति न भवेत् ग्रहवदित्यर्थः । अ्रनादिप्रागभावावरुद्व काले निवृत्तिर्न भवति चेत् तहि निवृत्ते प्रागभावे तम्रिटत्तिरस्वित्याशद्दाह निवृत्यन्त- रेति। पूर्वपर्वनिवृत्त्यसिद्धावुत्तरोत्तर निवृत्त्यसिद्गेरित्यर्थः। द्वितौयं दूषयति श्रविरोधिनौ चेदिति। ग्रहो न भवेत् विरोधिनः प्रागभावस्य विद्य- मानत्वादित्यर्थः । विकनपद्वयोक्रदोषम्याभावमङ्गौक्ृत्य तनरिि त्तिर्राहात्पृर् - गिति सोकभागम्यार्थमाह यदि नामेत्यादिना। प्रागभावनिवृत्तिः प्रागभावविरोधिनी चेत् न भवेदिति दोष उक्रः। तत्राङ्गोकारो विरोधिन्यपि भवेदिति। अविरोधपन्ते निवृत्त्या सह प्रागभावोऽपि भवेदिति दोष उक्रः । तत्राषङ्गीकारस्तङ्भावे तस्या निवृत्तर्भावे सोऽपि प्रागभावो यदि न भवेदिति। तदापि तन्निवत्तिर्य्रहात्पृथक पूर्वभाविनौ वाच्येति तस्या एवासौ प्रागभावस्स्यात् निवृत्तर्भावे तस्याभावान्निटत्ते- रभावे च भावादित्यर्थः । ग्रह्यापि किं न भवतौत्याशद्ाह न तु ग्रहम्येति। निवृत्त्यनन्तरक्तणे जन्माभ्यपगमादित्यर्थः। तर्हि निर्वात्तरेव प्रागभावो भवत्वित्याशङ्माह अन्योऽपि प्रागभावो वाच्य दूति। सत्यां निवृत्तौ ग्रहभावासंभवात् निवृत्तेर्निटत्तावन्योऽपि प्रागभावो वाच्य दृत्यनवस्था स्यादित्यर्थः । यद्यनवस्थापरिहाराय प्रागभाव एव ग्रहस्य नेव्यते तत्राह यदौति। ६७।।. ।। ६ ८ ।।

... [Page 276] ददानों विभुत्वमाच्तेपपूर्वकं प्रपञ्चयति ननु कूटस्थेडपोत्यादिना। घटादौ शुक्रियहो नास्तौत्यनेन तया न ग्रहो निषिध्यते भावान्तराभाववादिल्वात् किं तन्यदस्तौत्युच्ते। अ्रतः परि- च्छेदे मानाभावाद्िभुत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥६८॥ एवं तावद्रहस्य कूटस्यलवं विभुत्वं च प्रपञ् ददानौं वस्तुनोऽद्वितोयत्वं प्रसच्चितं प्रपस्नयति शुक्कियहे चेत्यादिना। ... ।७ ।

-Page 278] त्तीयोऽ्ध्यायः। ५२५

[Page 277] श्त्यद्वेतमेवात्तिप्य समाधन्त ननु शुक्किग्रहवदित्या- दिना। एकस्य कर्टत्वकर्मत्वविरोधं मत्ा आह नन्विति। सिद्धान्याह भ्नया गिरेति। .. । ७ ? ।। ग्रहाभावस्य भावतवे साधारणेन दूषणमुक्ता अरधुना भावविशेष- विकलपेन दूषणमाह दतश्चेत्यादिना। पत्तचतुष्टये तावत्साधारणं दूषणमाह सरवथेति। तेषां ग्राह्यादोनां ग्रहादन्योन्यं वा अ्रन्यत्वामिद्धर्भावभेदे माना- भावान्नान्यो ग्रहाभावः प्रभातुं शाक्यत दूत्यर्थः। कथं भावभेढे प्रमाण- भाव दूति चेत् विम्मृत्य पृच्कमि। भ्टण-गहे तावङ्गेदे प्रमाणभावं ब्रमः । किं स्वत एव ग्रहभेद: किं वा अर्थभेदादुत जातभेदात्। न तावदाद्य दत्याह नाभिन्न दति। एकाकारम्फरणं हि वस्तुन एकत्वे प्रमाणं भिन्नाकारस्फुरणं च भेंदे। गरहम्वरूपे च वेलन्त्यास्फुरणन्न भिन्नत्वं संभवति। अ्रन्यथा स्वरूपादपि भेदप्रसङ्गात्। अतः प्रामाणिकत्वाभावे यस्स्फरति भेद: सोऽनिर्वाच्याजानमहिन्ेवेत्यर्थः । द्वितौयं प्रत्याह द्यो- रपौति। दतौयं दूषयति तम्मान्नापौति। तम्मादिति ग्रहस्वरपभेंदे प्रमाणभावादित्यर्थः । एतदेवाह विवरण एकस्य ग्रहे मतौति । एकस्य पुंसश्शक्तिगहे सति यद्यतङ्ग[न्यस्याग्र?]इस्स्ात्तदा जातभेदाङ्गहमेदस्स्यात्। तव च ग्रहप्रतिषेधानभ्यपगमान्न्न ग्रहान्यतवं मिध्यतौत्यर्थः। [Page 278] अ्थ भिन्नव्यवहारसाधनत्वात्प्रतिपुरुषं ग्रहभेदस्तवाह असति चाग्रह दति। ज्ञानक्रियाया स्तन्त्रो जाता भवति। नित्यत्वे तु ज्ञानम्य तन्न्न म्यात् । अतश् ज्ञातत्वसिद्यन्यथानुपपत्या ग्रहमेदो वाच् दत्याह ग्रहस्य ध्रौव्य

युभाकमेवायं दोषोऽस्तवनिर्वाच्याज्ञानानिष्टेरित्यर्थ: ॥७२॥ ३॥ ग्रहमेदे मानाभावमुकका ग्राह्यादिभेदे मानाभावमाह किंचेति । एकग्रहाव्यभिचारतस्सर्वस्य तत्खभावत्वनिश्चयसंभवादित्यर्थः । श्रगन्यौष्एयव- त्वहोपलव्धेरित्युकं बौद्धानुसारेण। ददानों ततो विभेषमाह त्रष्णयस

इषसिद्धिविवरयाम् । [Page 278-

तिविति। दूरतरेऽऔौ दृष्टऽप्यौष्यस्याग्रहात्कथंचिद्वेदगतिरपि तत्र स्यान्न लिह तथा स्फुरणाव्यभिचारनियमादित्यर्थः । उपसंहरति अरतो नान्यो ग्रह दति। ग्रहपदं श्ोकम्थं ग्राह्यादोनामुपलक्तणार्थम् ॥ ७४॥ एवं तावत्साधारण्ेन ग्राह्यादेर्हाभावत्वं प्रतिषिष्य ददानों प्रत्येकं दूषणान्तरमाह न च ग्राह्य दूति। तङ्भावे तम्य ग्रहाभावस्य भावे ग्रहो न चत्तव महभावविरोधात् तर्हि ग्राह्यो ग्रहाभावो न वत्रव्यस्तयोस्सह- भावाढित्यर्थः । विपने दोषमाह न रुप्ये सतौति। ग्राह्यस्य ग्रहा- भावत्वपक्ते रृप्ये सति शुक्रौ वा सत्यां तद्रहौ न स्यातां तयोर्वा ग्रहयो्सतोः ते शुत्रिरुप्ये न स्यातामिति सहभावासंभवे ग्राह्यगाहकभाव एव न स्यादित्यर्थः । एतदेव विवरणे दर्षितं अ्रन्यथा तयोरसिद्धेरिति । अ्रसति रप्ये मिथ्याभूते शुक्रौ च परमार्थरपायामसत्यामालम्बनाभावेन तद्गहौ न संभवतः । तद्रहयोश्च. दृति केचित्। ग्राह्मम्य ग्रहाभावत्ा- संभवे दर्शितन्यायमन्यत्राप्यतिदिभति य्रहौतरौति। ग्रहौतादेरपि ग्रह- महभा वित्वाङ्गहाभावत्वं न संभवतौत्यर्थः ॥ ७५ ॥ प्रकारान्तरेण भेदस्याप्रामाणिकत्वाभिधानेन ग्रहादन्यवस्तुत्वं तद- भावम्य निषेधति य्रहो न भवतौत्यादिना। [Page 279] अ्रन्योन्या- भावधौः किमसिद्धे भेदे अन्यत्वं साधयति उत सिद्ध। प्रथमेऽसंभवो भेद- साधनस्येत्याह तत्रामिद्ध दत्यादिना। द्वितौयं प्रत्याह न च सिद्धू दति। नान्या गोर्भेदिका तयोरिति श्रोकपदविरुद्धूं विवरणममित्याशख्काह गौश्शव्देनेति। अ्रन्या भेदप्रमा नास्तौत्युक्रम्। तब पङ्कते नन्विष्ट दूति। परिहरति न तस्या अपौति। पूर्वभेदप्रमाया अपि धर्मिप्रतियोगिभेदे मिद्धेSसिद्धे च भेदसाधकत्वं न भवति वैययर्थ्यादभक्यत्वाच्चेत्यर्थः ॥७६॥ उक्रन्यायमन्यचाप्यतिदिशति एवं सर्वेष्विति। प्रमाणन्तरेण भेदे सिद्धेडसिद्टे च नान्योन्याभाव: प्रमाणतस्स्रिध्यतौत्येक एव भावसस्यात् न. तु भावान्तरं यस्य तया ग्रहाभावतं वर्ण्घेतेत्यर्थः ॥७७॥॥७८॥

-Page 281] त्तोयोऽ्ध्यायः। ५७७

ग्रहादन्यो ग्रहाभावो नैव वा ग्रह एव वा दति चिधा विकन्पितम्। तत्रादं विस्तरेण निरख परिशिष्टपचदयं निराचष्टे नाममाचभिद्वेति। अ्रभावो नाम वस्तेव नासौत्यपश्वेऽपि एवं नाम- मात्रभेद एव स्थात्। अपर्यायत्वेम प्रसिद्धयोर्ग्रहाग्रहशब्दयोः पर्यायत्वं प्रसज्यत दति भाव: ॥। ७८।। प्रकारान्तरेणाग्रहमापड् दूषयति आत्मनोऽपरिणामश्चेदित्यादिना

[Page 280] एवं तावद्ग्रहस्य अन्यथाख्यातिवादिनां दुर्निरुप- त्वादनुपयोगमभिधाय सदृभग्रहस्यानुपयोगं दर्भयति सदृशार्थग्रह दत्या- दिना ॥ ८२ ॥ सदृशार्थग्रहः क्कोपकारो कथ्यतां त्वयेत्युक्कत परस्य मौनमालच्य खयमेव सिद्धान्तौ विकल्प्याह रूप्यबोधेऽन्यथाते वेति ॥८३॥ यत्र अन्यदर्शनादन्यदर्शनं तत्र संबन्धग्रहणाधौनमिति व्याप्रस्संबन्धो वाच्य दृत्युक्क्म्। त् नेयं व्याप्निरिति शङ्गते सदृभग्रहणे व्याप्रिग्हं विनापोति। परिहारलेन झोकं योजयति नेति ॥ ८४॥ [Page 281] अन्वयव्यतिरेकाम्यां हि कार्यकारणभावावधारणम् । सादृभ्ये तद्भावान्न कारणत्वमित्युक्र्म्। तदुपपाद्यति गङ्ग: पौत दति। उलूकानां भानौ तमोऽय्यासो विद्यते। न च किमपि सादृश्यमस्ति। नभोऽसितं ख कष्णमिति सार्वजनौनो भ्रमः । आकाभ्का्षययोर्निर- वयवत्वान्न गुणावयवसाम्यं नाम सादृश्यमस्ति। द्वौ चन्द्रावित्यत्रापि न द्वित्वस्य चन्द्रसादृश्यमस्ति। तथा त्रकारे खरितत्वधौसदृभदर्भनात्कुतः । न कुतोऽपोत्यर्थः । त्रथ तचराप्यग्टह्यमाएभेदलं नाम एकवस्तुसादृश्यमस्ति तच्राह सर्वत किंचित्सादृशमिति। खण्डो गौपशक्को घट दृत्यादेरपि भ्रमत्वप्रसङ्गः। सादृभ्यदोषस्याग्टह्यमाएभेदत्वस्य विद्यमानत्वादित्यर्थः। यचर सादृशयं नास्ति तत्र मा भूत सादृश्यजो भ्रमः शतिरुप्पादौ भविष्यतोत्या- 73

५७८ दष्सिद्धिविवरगाम् । [Page 281-

पाद्माह पतासादृश्यजत्वेति। दोषान्तरेणापि भमे संभवति न सादृश्यस्य कारणत्वं कन्पयितुं भक्ं वन्हिपेङ्गन्वद्वहिरङ्गत्वादित्यर्थः । अ्रस्तु तर्हि वम्तुमाचग्रहो भ्रमहेतुरित्याशद्माह वस्तुमातग्रहाच्चेदिति ॥८५ ॥८ह ॥ किंच सदृभग्रहस्य वस्तुमात्रग्रहस्य च भ्रमहेतुत्वं किमतौतम्य वर्त- मानस्य वा। नाद्य दत्याह मूढे निमौलितान्े चेति। द्वितौयमनुवदति भ्रमग्रहौ सक्च्चेदिति। ताहि किमेकविषयौ भिन्नविषयौ वा। नाद्य द्वत्याह नैकचेति। विवरणे त्वधिकमुक्रं न सव्येतरेति। अन्यत्र चेद्गह द्वति द्वितौय विकन्पानुवादः। तत्र दूषणमाह ग्रहात्किं स्याङ्गमस्येवमिति। [Page 282] ग्रहांभोऽपि भ्रमेडस्ति चेदित्यस्यार्थमाह अ्रथोक्तदोषभौत्येति। किं नान्योऽ' शो ग्रह द्ृत्यस्यार्थमाह भमस्य ग्रहत्वं किं न म्यादेकज्ानांप- त्वाविशेषादित्यर्थः। .. कथं तर्हि लोके भ्रमग्रहविभाग दृत्याशख्माह पत्तासंयुत्तग्रहस्विति। यथा बलौवर्दस्य गोत्वेऽपि गौरियं बलोवर्दोडसा- विति भेदव्यवहारोऽवान्तरभेदात् तथा ग्रहस्य भ्रमत्ेऽपि दोषोत्थत्वाङ्गमत्व- मित्यर्थः ॥८७॥८८॥ किंच भमज्ञानमिति भमगतज्ञानत्वप्रसिद्यन्यथानुपपत्त्यापि ग्रहांश- स्सर्वेरेष्टव्य दत्याह भ्रमांगं चेति। अधिष्ठानसामान्यांशग्रहतादातम्यात् भमे ग्रहत्वव्यवहारो न तु ग्रहांशकत्वादिति मन्वानस्तिद्धान्ती गरहस्यांशत्वं निषेधति अतोच्यत दूति। स्वशब्देन भरमो भण्ते। खवम्यार्थस्खार्थः। स योग्यो यस्याक्षस्य तत्स्वार्थयोग्यान्म्। तद्योगाज्जातो ग्रहांशो यस्य स तथोक्रः। एवंभूतग्रहांशकस्ेङ्गमः सोऽचाभावात्न न भवेदित्यर्थः। अ्रविशेष ग्रहमाचे भमहेतौ सति अ्रगौ दृष्टे कदाचिद्रसभ्मस््यादित्यर्थः ॥ ८८॥

[Page 283] श्रवर्तमाने परोक्षग्रहहेतुत्वं मनसोऽभ्यपगम्यापरोक्षग्रह हेतुलवं निरस्म्। ददानौं केवलम्य परोच्षग्रहहेतुत्वमपि जागरे न दृष्टमित्याह न च परोचग्रहोऽपौति। जागरिताद्वेलन्ष्यमाह दहादृष्टोऽपौति। तथापि ग्रहांभत्वं भ्रमस्य न सिध्यतीत्याह सोऽपौति ॥ ० ॥

-Page 284] ततोयोऽध्यायः ।

मनोमाच्रयोग्यस्य सुखादेगहे खप्नपि भ्रमो भवति। अतो न केवलभ्मत्वं सवप्नस्येत्याशद्माह मनोमावेणेति। श्रोचात्पयस्तिक्र्कमित्यादि - रसभ्रमो नेव्यते चेत्तर्हि मनसो योग्यं न भवति यत् रूपादि तङ्गम- स्सप्ने मनसा न वक्तव्यस्स्यात् श्रोवाद्रसभ्रमस्यापि प्रसङ्गादित्यर्थः । पूर्वं मनमा सुखादिग्रहमङ्गौकृत्य सुखे दुःखभ्रमो दुःखे सुखभ्रमो वा स्यान्न नौलपौतादिभ्रम द्ृत्युक्कम्। ददानौं मनसा सुखादिगहोऽपि नास्ति सात्तिवेद्यत्वाभ्यपगमादित्याह मनोमाच्रेण खप्ने कस्यचिदिति

= बाधानुपपत्तिप्रसङ्गादपि नावर्तमानार्थग्रहरखप्ने घटत दत्याह स्न्नेडपौति। अधिष्ठानयाथात्यज्ञानं बाधकं तन्योन्याभावज्ञानं वा। आराद्ये अनेकाधिष्टानग्राहकमेकमनेकं वा ज्ञानं दुस्ंपादमित्युक्रम्। द्वितौय- मपि न संभवतौत्याह नाय्येकदेति । ८२ । निद्रादोषोत्थमेव बाधकज्ञानमपौत्यापङ्म दूषयति स्याच्चेिति। ... [Page 284] अरवान्तरप्रमेयमुपसंहरति अ्रतो निद्रादोषम्यति। दोषा- भावे जानकारणमेवास्ति दोषभावे च न सम्यग्ज्ञानमित्यर्थः । पूर्वप्रकृत- मुपसंहरति तथान्येति। देशान्तरादिगे रुप्ये चेङ्गान्तिः तदा दोषे सत्यसति च बाधो न स्यादिति प्रक्ृतम्। तत् सिद्धूं दोषम्यावर्तमान- ग्राहकत्वाभावादित्यर्थः ॥८३।।।।६४ ।। ... रुप्ये चेदिति। अधिष्ठानज्ञानम्य बाधकत्वम्योपपादितत्वात् तद्पयं न शुक्रिरिति बाधकस्स्ात् न तथानुभव दत्यर्थ: ॥ ८५ ॥ एवं तावद्विकन्पत्रयमध्ये मध्यविकल्पं बजवक्व्यतेन निरस् आद्यमनूद्य निराचष्टे तर्ह्यस्तित्यादिना। शुक्ौ रूप्यधौर्भ्ान्तिस्थले न संभाव्यते

दर्भनोत्थापितसंस्काराद्वहितस्यापि स्फुरणं संभाव्यते तवाह दृष्टेऽपौति। वद्देभकालावच्छिनं रूप्यमनुभूतं तसय तथव स्पत्या अ्रवगतत्वात् न

इषसिद्धिविवरयाम्। [Page 284-

भान्तिगोचरतवं संभवति संप्रतिपन्नसर्यमाणवदित्यर्थः। त्रथ दोषसह- कारिवभाध्यथावन्न सर्यते तवराह श्रयथादर्णनादित्यादिना। प्रथमं दूषयत रूप्यांभाग्रहण दति।.1८ई -6 ८ ।। [Page 285] यद्यपि रूप्यांभ एव स्मर्यते तथापि दोषवशान्तचैव परिपूर्णकप्यबुद्धिर्भवतौत्याशद्दाह रूप्यांशे रूप्यबुद्धिश्वेदिति। एकस्यांश- म्याग्रहे परिपूर्णवुद्धि: कथम्। न कथंचित् निरालम्बनत्वप्रसङ्गाद्गद्यंश- स्येत्यर्थः । दूतश्व नांग रूप्यबुद्धिरित्याह श्रंे चेदूप्यधौरिति ॥ | द्वितौयविकल्पमनूद्य दूषयति त्रयथादर्शनमिति। स्वातन्त्येण ग्रहौतु- मशक्यत्वादित्यर्थः ॥ १०० ॥ पूर्ववादौ रूप्यस्यावच्छेदकदेशादिग्रहं विनापि रूप्यबुद्धिं संभावयति रूप्यम्य देशापेत्षतादिति। सिद्धान्याह मैवमिति। .·. ॥ १० १ ॥ दूतश्च न शुक्रौ रूपयधौससांभवतौत्याह रूपं हौति।. ॥१०२॥ यर्द्याि रूप्यम्यायथादर्पनाङ्गमो न संभवत तथापि शुक्रेरयथा- दर्शनादस्वित्याशद्माह नायथादर्भनादिति। शुक्रेस्काशाद्विवेकेन रुप्यस् दृष्टत्वादुकप्रकारेणायथादर्भनस्य निरस्तत्वादित्यर्थः । ऋ्रस्तु रुप्यस्य विवेक: किमित्येतावता भ्रमो न स्यात् तचाह अविवेके हौति।। १०३ ॥ ननु रप्यात्मकाशाद्यावच्छक्रेर्विवेको न ग्हह्यते कथं तावद्रप्यम्य विवेक- स्सिध्यति। ततोऽसिंट्धो हेतुरित्याशद्माह शुक्रे रूप्यादिवेके चेदिति। .. ॥१० ४ ॥ दूदानों ततौय: कन्पो निरस्यत दत्याह रृप्ये शक्कौ चेति। तयो- रुभयोर्ग्रहे सति तद्विरोधादेव नोभयोरन्यथाख्यातिस्संभवति नाप्यतद्गहे सुषुप्नादावदर्शनादित्यर्थः । त्रथ स्वरूपद्यग्रहेऽपि विवेकग्रहाभावाङ्गम - स्सात् तवाह अ्रविवेकग्रहात्याच्चेदिति॥ १०५ ॥

अ्रविवेकोऽ पबोधाच्चेदिति। ... । १०६-१०७।

-Page 287] ततोयोऽध्यायः। पत्र

[Page 286] ... ्ताई कान्ताकरादिगतलौकिकजातिव्यत्यात्मक- रूप्याकारा बुद्धिरंभद्दयालम्बनास्तवत्याशद्ञाह न चान्यरूप्यधीरिति। ... । १ ० ८ ॥ पूर्वमंश्नग्रहे सत्यपि विवेकमङ्गौकृत्य रप्यवुद्यसंभव उक्रः। दूदानौ- मंशयोरप्यविवेको न संभवतौत्याह शक्तिरूप्यांभबोघेऽपौति ॥१०८॥

॥ १ १० ॥ ॥ १ ११ ॥ श्रवान्तरप्रमेयमुपसंहरति तस्मादिति ॥ ११२ ॥ [Page 287]

। ११३ ॥ विरोधमेव विवृशोति रूष्यबुद्यापि चेदित्यादिमा। अ्रन्यथास्ापन- वादो प्रष्टव्य :- किं रूप्यबुद्या शकिर्ज्ञायते किं वा रूप्यमेव न वा किंचित्। आद्ये सा शुक्किरपि रूपमेव स्यात् रूप्यबुद्धिवेद्यत्वात्स्ंप्रति- पन्नरूप्यवदित्यर्थः । विपने बाधकमाह न चेदिति। न चेत्सा शुत्रो रजतं तदा घटवत् रूप्यबुड्धिवेद्यल्वं न स्यादित्यर्थ: ॥। ११४ ॥ द्वितौयं प्रत्याह रूपयं चेदिति। ततीयं पराकरोति न तया भाति चेदिति। त्रिधाय्यन्यथाख्यापनं विरुद्धूमेवेति भाव: ॥ ११५॥.

। १ १ ६ ॥

अथ चतुर्थोऽध्यायः।

[Page 288] ततौयविकनपनिरासाय चतुर्थैकदेशमारभते त्रथान्यथा भवेदिति। .. ॥ १ ॥ प्रकारान्तरेणान्यथात्वमापङ्म परिहरति रूप्यधौजन्मेति। बडबाया- मश्नायाम्। .. ॥ २ ।। शुत्रिजा रूप्यधौः कर्थामत्युक्रम्। तदात्तिप्य समाधन्ते रुपा- कृतित्वादित्यादिना ॥ ३-५ ॥ [Page 289] सत्यविवेके रृप्ये रूप्यधौर्न स्वादित्युक्र्म्। तद्दर्ण- यितुमविवेकं विभजते कोऽविवेक दूति ॥ ६॥ प्रथमं प्रत्याह अग्रहे न विवेकम्स्यादिति। शत्त्यादिग्रहणनुदये मति प्रस्प्रकाशत्ान्न स्वरूपावभाम एव म्यात् कुतपशक्ी रूप्यबुद्यवसर दूत्यर्थः । द्विंतौयं प्रत्याह विपरीतग्रहोऽस्थित दूति। पूर्वमेव निरस्त दत्यर्थः । ततौयं प्रत्याख्याति ऊते नान्यतरज्ञानमिति। यथा दधि- गडाम्यां कृतायां शिखरिण्यां न दधौति गुड द्वति वा धौः तथा शुक्ि- कप्याम्यां कते वस्वन्तरेऽन्यतरज्ञानं न म्यात्। अतो भ्रान्तिर्न घटत दूत्यर्थः । अर््रविवेके चेङ्गान्तिर्न म्यात् तर्ह्यस्तु द्योस्स्रूपग्रहे। तव्राह्क तथा ग्रह दूति। स्वरूपग्रहविरोधान्न रूपयधीय: शुत्तालम्वनत्वं घटत दत्यर्थ: ॥७॥ ... [Page 290] द्ूतश्च रूप्यधियः शुत्त्यालम्बना वतं न शक्यत दूत्याह कथं चेयमिति। अनया धिया शुत्रिसेत्वया नाज्ञायि न ज्ञाता तदा कथं शुत्तालम्बनेयं धौस्वया अज्ञायि। का अनुपपत्तिरित्यत आहन हौति। .. । ८ ॥

-Page 292] चतुर्थोऽध्यायः । ५८्३

भातौति मतमाशङ्काह तत्स्थापौत्यादिना ॥ ८॥१० ॥ स्वभासकत्वाभावान्न खान्यथाभानमाधकत्वं संभवतीत्युक्रम्। तद्वि- णोति भास्यतेनेति॥ ११ ॥ द्वितौयविकन्पं दूषयति रूपधौर्नान्यबुद्यापौति॥१२॥ [Page 291] शुक्रे रूप्यबुद्धेख्तेकया धिया ग्रहो मा भूत्। किमित्येतावता शुक्िगेव न भातौत्याशङ्काह शुत्रयग्रह दूति। रूप्य- बुद्यग्रहेऽप्येवमिति। ... ॥ १३ ।। प्रोढवादेन ग्रहणमभ्यपगम्याह ग्रहणेडपौति।शुक्रिख रुप्यधौस्च शुत्िरृषधियौ तयोरिति विग्रहः। .. द्वितौयाध्यायोपक्रमे सत्स्याति- पक्षो मायया विना न सिध्यतौति प्रतिज्ञातम्। तच्रान्यथास््यातेरसिद्धिं प्रपञ्च अतिदेशन दूतरयोरसिद्धिं प्रपञ्चयति श्रस्व्यात्यात्मग््यातिपत्तौ चेति। यथार्थख्यातित्वे भ्रमव्यवहारायोगादवभ्यमन्यथाख्यानमेष्टव्यम्। तच्च मायां विना न संभवतौत्यर्थः । न केवलमस्माभिर्बलादन्यथाख्यान - मापाद्यते तैरपोष्टमिति तेषां मतमाह तथाहौत्यादिना। चिरंतना - ख्यातिमतपर्यालोचनया अ्रन्यथाख्यानमापाद्य आधुनिकास्यातिमते दोषा- न्तरमतिदिपति यदा त्वविकेकग्रह ण्वेति। ·. ।। १४ ।। [Page 292] ... उभयविषयं ज्ञानान्तरमङ्गौकत्य तेन विवेको ग्रहौतुं न पाक्यते धर्मिप्रतियोगिविभागासिद्धेरित्युक्रम्। ददानौं तरदप नास्तौत्याह न च तद्विषयमिति। नोभयवषयमेकं ग्रहणं संभवति स्मर्यमाणम्य ग्रहणकर्मत्वविरोधात् नाप्येकं स्मरणं ग्टह्यमाणस्य सरण- कर्मत्वविरोधादित्यर्थः। .. एवं तावदशात्तं व्याख्याय अनवम्यां व्याचष्टे ज्ञानविषयविवेकारयेति। दृति। यदि ज्ञानान्तरग्टहौतस्य ग्रहणाय जानान्तरापेत्षा तदा ज्ञानान्तरसापि तदपेक्षा तुन्ेति स्यादनवस्था। न तु तथा। किंतु

[Page 292-

प्रथमज्ञानेन वस्तुमाचं सिद्धूं ज्ानान्तरेण तद्गतकर्मतवे विविच्येते द्ूत्यर्थः। भवेदनवस्थापरिहारो यदौयं कल्पना अनुभवानुसारिणो स्वादित्याह न एतदनुरूपेति। नेदं रूपं शत्किकेयमित्यादि ज्ञानं बाधकं प्रसिद्ध न लिविदं ग्रहणकर्म तत् स्परणकर्मेत्यनुभूयत द्त्यर्थः । सिद्धूविवेकयोरिति किमिति विभष्यते तत्राह शउत्तयाद्यविवेक दति। दृतक्ष न कर्मत्व- विवेको बाध दूत्याह न चार्थयोरिति। ... [Page 293] उक्रं प्रमेयं संचिप्याह किं बजनेति। दृतश्चाविवेको भ्रमो विवेको बाध द्ृत्ययुक्त- मेवेत्याह ग्रहणसरणयोरिति। .. ॥। १५् ॥ पूर्व म्तेर्बाह्यार्थविषयत्वमङ्गौक्ृत्य सार्यमाणविवेको न भ्रम द्ृत्युक्रम्। ददानों म्मृतेर्बाह्यार्थविषयत्वमेव नास्तौत्याह दतश्चेति। पौर्णमास्यां चन्द्रं दृष्टवतः कृष्णपन्ते चन्द्रग्रहो न्यूनार्थो भवति शक्कपन्ते चाधिकार्थो भवति पौर्णमास्यन्तरे तुत्यार्थो भवति। तथापि ग्रह एव सः ... पुन- रप्रामाणं स्मतेराशङ्गते ग्टहौतमिति । ... ॥। १ ६ ॥ [Page 294] दूतस्व स्यतिर्बाद्यालम्बनेत्याह नष्टस्मतिरिति ॥ १७॥ नष्टोऽप्यर्थस्तावत्ममतौ भाति ततो बाह्यालम्बनत्वाभावे कथ स्मृते- र्सार्थकत्वमित्याशद्माह बुद्याकार दति। यथा मुद्रया लाञ्क्विता प्रतिमुद्रा तत्मदृशौ भवत तथा पूर्वानुभूतार्थसदृभो बुद्धूरवस्थाविशेष- र्संस्कारनिमित्तो भवतौत्यर्थः ।॥१८॥ उत्तरसोकानां तात्पर्यमाह आत्मस्यातिपन्े चेति। ... भमाभावे तद्वाधिका सम्यग्धौरपि न स्यात्। एवं सति सवें जगदन्धमूकं संभवेत्

सति सम्यग्ज्ञानपूर्वकमाचार्यस्य शास्त्रप्रणयनं तदुपदेशाच्रिष्यभ्रमनिवृत्ति- रित्येतत्वं निर्मूलं स्यात्। अ्रतो बजदोषतान्न्नात्मख्यातिर्म एष्टव्य रत्यर्थ: ॥१८-२१॥

अथ पञ्चमोऽध्यायः।

[Page 295] एवं तावत्सद्वादास्रयोऽपि मायां विना न सिध्यन्तौ- त्युपपाद्य ददानौं सिद्धान्तश्लोकोपक्रमे योऽन्यथाख्यातिपन्ते विशेष उद्भावितस्तस्य दुर्निरूपत्वं दर्भयितुसुपक्रमते रूपं शुक्केरभाव दत्यादिना । भावान्तराभाववादी खयथ्यं दूषयति भावान्तरधर्मश्चेदित्यादिना। ... यथा भाति तथा नास्तित्वं मा भृत् किमित्येतावता भ्मतं न स्यादित्या- शदाह तथा नास्ति चेदिति। यथा भाति तथा नास्ति चेत्तदैव भ्रमस्थात् न तु प्रकारान्तरेण स्वरूपस्व्यातेरलोके भ्रमत्वाभावादित्यर्थः । ... धर्माभाववादो खानुभवं व्याचष्टे ननु नासतौति। ... तत्रापसिद्धान्तं प्रसञ्नयति तरौति। यतो धर्माभावपन्तोऽपसिद्धान्तस्स्ादत दत्युप- संहारः। पूर्वोक्तमनूद्य दोषमाह ततोच्यत दति ॥ १-२ ॥ [Page 296] भावान्तराभावशब्दयोः पर्यायत्वं स्वात्। भाव- भावान्तरभब्दयोस्तु कर्थमत्युक्रक भावे भेदासंभवादित्याह भटप्विति । .. ।। ३ ।। भ्न्योन्याभावं विना भेदसिद्धिर्नास्तीति वदतोऽन्योन्याश्रयत्व- मापद्यत दत्याह नान्योन्याभावसिद्धिश्चेति। ... भेदस्य वस्तुस्वभाव- तया अन्योन्याभावनिरपेच्स्यैव सिद्धरन्योन्याश्रयत्वदोषो नास्ति प्रागुक्रस्न हेतुरप्रयोजक दत्याह ननु भिन्नयोरिति। भिन्नयोरिति षष्ठौप्रयोगा- द्विन्नौ भावावन्योन्याभावौ न भवत द्ृत्युक्रम्। धर्मपन्े च त्वयैव दोष उक्र दत्याह तडूर्मस्ेदिति। पूर्वें निरपेक्भेदयहमङ्गौकृत्यान्यो न्याभावो निरसः। दूदानों सोऽपि न संभवतौत्याह न चेति। प्रतियोगिभेदयहं विना न धर्मिभेदग्रहसरंभवति एकत्मिन्नपि धर्मिषि भेदयहप्रसङ्गात्। भतः किं य एव धर्मिभेदग्रहस्त एव प्रतियोगिभेदयहः किं वा प्रतियोग्य-

इषसिद्धिविवरगाम् । [Page 296-

न्तरभेदग्रहाधौनः प्रतियोगिभेदग्रहः । प्रथमे तस्मिन्नेव सिद्धे स सिध्यतौ- त्यात्माश्रयत्वं चरमे चानवस्थेत्यर्थः ॥ ४ ॥. [Page 297] ।। ५ ।। ... ।। ६ ।। ददानौं भावान्तरमन्यपगम्य तस्य स्वाभावत्वं किं प्रतियोगिनिरपेनं तत्मापेवं वेति विकल्प्य आद्यं दूषयति भावान्तरमभावस्सेत्खत दति।

निरस्तविकनपद्यमध्ये प्रथमविकन्पमाश्रित्य विभेषं शङ्गते व्यज्यत दति। ... सिद्धान्याह भरमा नेन्द्रियजा धिय द्वति। रूप्यमिदं सर्पोऽयमित्यादिभावधियो भ्रमा न स्ः। [Page 298]पू्वे चोद्यावकाशमभ्यपगम्य उत्तरमुक्कम्। ददानों सोऽपि नाम्तोत्याह दद- मेवावोचमिति। प्रतियोगितवेनापेत्चमाणशक्िप्रतौतिं विना या रूप- प्रतौतिर्भवति सा भ्रान्तिर्न स्थात् अरभावप्रतौतित्वाभावादिति ददमेव

यदि प्रपत्तयपेक्षया रूपयमभावस्स्यादिति मयोक्रं भवेत् तदा तत्प्रतिषेधेन चोद्यावकाशम््यादित्यर्थः ॥८॥ पत्तान्तरमाणङ्म तव्निरासाय स्रोकं योजयति स्वाभावात्मना ख््ाति- रित्यादिना। I ई ।। किंच भावान्तरत्वं जन्यं व्यञ्ञ वेति विकल्प दोषान्तरमाह झोक- द्वयेन भावान्तरत्वमित्यादिना। उच्कोकमेव तावत्पनद्वयेऽपि साधारणं दोषमाह न तावदिति। यां शुक्रिमपेत्य रूप्यम्य भावान्तरतवं स्यात् तस्या: किं स्वतस्सिद्धूं भावान्तरत्मन्यापेनं वा। नाद्यस्सदा तद्ुाद्धि- प्रसङ्गात्। अन्यदपि किं वस्वन्तरं रूप्यं वा। वस्त्वन्तरं चेत् तस्यापि भावान्तरत्वं वस्वन्तरसिद्यपेक्षमित्यनवस्था। रूपं चेत् अन्योन्याश्रयत्वं रुप्यस्य भावान्तरतवे सिद्धे तदपेक्षया तत् शक्रेस्सिध्यति तत्सिद्धौ च तदपेक्षया रूप्यस्य सिध्यतौत्यर्थः । शुक्कर्भावान्तरत्वं मा भूत् भावमाचेण

-Page 300] पच्चमोऽध्यायः।

प्रतियोगित्वमस्वित्यापङ्काह न चेति। भावान्तरं न भवतौत्यभावान्तरं भावमात्रं तदपेक्य रूप्यस्य भावान्तरत्वं जन्यं व्य्म वा न भवति स्वरूपापेत्यापि रूप्यस्य भावान्तरत्प्रसङ्गादित्यर्थः। सोकयोजनया प्रत्येकं दोषमाह यदि जन्यमित्यादिना। ··· ।। १० ॥। ११ ।। [Page 299] पत्तान्तरदोषमुपसंहृत्य परिशेषतस्खमतमाह नात दति॥१२ ॥ दूतश्च भावान्तरात्मख्यातिर्न भ्रम द्वत्याह भावान्तरत्वमिति। दोषादसतस्द्वुड्भिगम्यत्वेऽपपि न रूप्यधौर्भमम्म्यात् किंतु असति सद्रुद्धि- रित्याह तथापौति। भावान्तरत्वं रूप्याद्भिन्रमसदित्यङ्गीकारमाचेणोक्रम् । तदपि न घटत दत्याह कथं चति॥ १३ ॥ द्वितौयविकन्पे दोषमाह अभेंदे नान्यथाख्यातिरिति। भावान्तर- धर्मस्य भावादभेंदे सति भावमातत्वप्रसङ्गान्न कापि भावान्तरधौ-

अतिप्रसङ्ग दूत्यर्थः । किंच अस्मिन् पत्ते प्रतियोग्यपेन्तापि न स्यादित्याह न चापेक्षयेति। प्रतियोग्यनपेत्तत्वे हेत्वन्तरमाह अत्तेरेव चेति। उत्नौत्या भावान्तरमेवाभावो भाव एव वा अ्रभाव दति अन्यथास्यातिप्रत्यास्यान- प्रसङ्गन निरस्त्चेत्ति नास्त्येवाभाव दृत्यापद्माह न चाभावो नामेति

= [Page 300] ततौयाध्यायगतेनाग्रहविचारेण पौनरूत्ं परिहरति उक्रोऽयमर्थ दूति। अन्यथाख्यातिवादिनं प्रति श्रग्रहस्यानिर्वाच्यत्वसिद्यर्थ- मुक्तोऽयमर्थः । दूह त्वभावापन्ववादिनं प्रति व्यवहाराङ्गभूताभावसमर्थ- नार्थमुच्यते। अतो वादिभेदादपौनरुत्तयम्। नो खलु लोके देवदत्तं प्रति गामानयेत्युक्वतो यज्ञदत्तं प्रति कदाचित्तदभिधानं पुनरुत्रं प्रतियन्ति । किं चात्र तावत्सप्नशत्यां नोत्तरग्रन्थपौनरुतयम् । तस्य सकलप्रकरण- संग्राहकाद्यक्लोकविवरणत्वात्। सिद्धान्तओ्लोकविवरणेन चोत्तर ग्रन्थ पौनरुत्रयं

इछसिद्धिविवरगाम् । [Page 300- ٨ حد

स्वयमेवाचार्य: पर्यहार्षोत्। उत्तरग्रन्थेव्वेव यत्पौनरुत्रयं भाति तद्वादि- भेदेन तत्त्वे च परमगभौरे शिव्याणामनुसंधानसिद्धर्थलेन प्रसिद्धदूषण- मनूद्याप्रसिद्धदोषविधानार्थतवेन च परिहर्तव्यमिति नेष्टसिद्धौ क्वापि पौनरुश्रम् । १ ५ । .किंच अपन्ञवोऽपि न सिध्यतौत्याह भावान्तरादन्योऽभावो नास्तोति॥ १ ६ ॥ पूर्ववादो ख्ववाण्या अर्थवत्त्वं शङ्गते भावान्तरमभावश्चेदिति। यर्द्याप सालम्बनत्वं सिध्यति तथापि अरभावापन्रवायोगान्निष्प्रयोजनत्वमानर्थक्यां यन्मयोक्रं तन्स्थितम्। एतझाचष्टे तथापि भावान्तरमिति। यदि सार्थ- कत्वसिद्यर्थं नञ्रो भावान्तरार्थकत्वं हित्वा अ्रपन्हवार्थकत्वमिष्यते तत्राह अपन्वे चेति। भावान्तरं न भवतौत्यभावान्तरं नाम योऽभावः तम्या- भ्यपगम: प्रसज्येतेत्यर्थः । तथाप्यक्रं स्थितं मयेत्यस्यार्थान्तरमाह अ्ररथरवेति।

दित्यर्थः । [Page 301] अ्रन्यव्यावृत्तिविभिष्टस्य श्रभावव्यवह्ारयोग्यत्वं

सेव बुद्धिरेव त्रभावः प्रतोयते व्यवह्यत दति। त्रपोहोऽपि भावोऽभावो वेति विकल्प् शद्यं प्रत्याह सोऽपोहोडपौति। भावमात्रस्याभावव्यवह्वारा - नर्हत्वादभावव्यवहारलोप दति मयोतरं स्थितमित्यर्थः। द्वितौयं प्रत्याह शभावश्नेदिति। .. । १७ ।। मायात्मत्वमसहमानस्य प्रभावप्रमाणवादिन: प्रासङ्गिकं चोद्यमुद्भाव्य परिहरति नन्विष्टस्चेदित्यादिना। त्रभावप्रसिद्या त्रभावेऽङ्गौकतेऽपि वस्तु- सिद्धू: प्रागमिते न तम्य प्रमितिसंभव दृत्यव्याहारः। वस्तुसिद्धः प्रागमिति-

तत्प्रमाया: प्राथम्यं नोपपद्यतेऽतोऽभावप्रमायास्दिच्छ्ायास उदयात्प्रागेव भावधीर्भवेत्। भवतु ततः किमित्याशख्ाह अतस्तयेति। ... न चेति।

-Page 303] पच्चमोऽ्ध्यायः। पूच्ट

कालान्तरे वेत्यम्य व्याख्यानं प्रागूर्ध्व वेति। सन्माचग्रहणरूपेण जाते निर्विकल्पकप्रत्यन्ते देशाघवच्केदास्फुरणान्न वस्तुनो रूपभेदसिङ्धिरित्यर्थः । ...

विषयम्यासंभवास्त्र काप्यभावधौः प्रमेत्यर्थः ॥ १८॥ [Page 302] एवं तावद्भावस्याप्रामाणिकतवं नाम मायामयत्व- मुका पुनर्मायात्मकमपि अ्रभावमनिच्तः प्राभाकरस्य दोषान्तरमाह मेयाभावेति। जिघृच्िते ग्रहोतुमिष्टे संनिहितग्रहणकारणकेऽर्थे माया: प्रमाणस्याभूतेरनुदयादभावव्यवहारो भवत्यभावं विनेवेति चेत् तत्र दूषणं सदासझवहारसस्यादिति। घटादिग्रहणकाले नियमेन घटाद्यभावव्यव- हारसस्यात् अपेन्षणैयाभावज्ञानस्य पृथगभावादित्यर्थः। अ्रसझ्वहार द्रति पदच्क्रेदेन व्याख्याय सद्वहारोरऽप मदा स्यादित्यपि व्याचष्टे भाव- व्यवहारोडपोति। यदि विज्ञानमात्र[वाद?]परिहाराय भावव्यवहारसार्थ दूष्यते तत्राह सार्थश्चेदिति। अ्रभावव्यवहारस्खानुकूलालम्बनो व्यवहार- त्वाङ्भावव्यवहारवदित्यर्थः । दृतश्वाभावः प्रमेय एष्टव्य दत्याह न चेति । .जिघृन्ताप्यग्हेऽफलेति भागं शङ्गापूर्वकं व्याचष्ट नन्वित्यादिना। ... दूतश्चाग्रहे जिघना व्यर्थत्याह न च तस्या दूति। विशेषवतत्वे भावत्व- प्रमङ्गादित्यर्थः । अग्रहस्योपाधिसंबन्धिनः स्ात्यभावादित्युक्म्। तद्विद्टणोति न हौति। सत्यमग्रहो न भाति किंतु ग्रहानुदये सति श्रग्रह- व्यवहार दृत्यापख्माह स चेन्न भातौति। अनुदयभब्दवाच्यो ग्रहाभावो न भाति चेत् तदा अग्रहेऽभावव्यवहार द्ृति त्या कथं विज्ञातमित्युक्रम्। तर्ह्यस्तु ग्रहाभावभानमित्याशड्माह ग्रहाभावस्नेदिति । ग्रहस्य खप्रकाश- स्यासंभाव्यमानोऽप्यभावस्ेङ्भाति तर्ि सुतरां ग्राह्याभावो भाति यहा- भावस्येव ग्राह्याभावभानकारणत्वादित्यर्थः । प्रकारान्तरेण लवोकमव- तारयति त्रथवेति। ... [Page 303] तार्किकाभिमतमभावज्ञान- कारणं निरस भाहादिमतमनूद्य निराचष्टे त्रथं मुक्केत्यादिना। ...

इष्ट सिद्धिविवरयम् । [Page 303-

किंच अज्ञातस्याग्रहस्यान्तवत्कारणतं ज्ञातस्य वा लिङ्गवत्। नाद दत्याह अत्ादिवदिति! .. द्वितौयं शङ्गते तहौति। ननु जातस्य हेतुत्व- मविनाभावादिबलेन दृष्टम्। अग्रहस्य तु केन बलेन हेतुत्वमित्याशद्घाह नान्तरीयकत्वेनेति। अनुपपत्तिबलेनेत्यर्थः । एतदेव विटणोति नान्तरे-

नार्थविशेषश्चेति। भावमात्रगाहकम्य व्याटत्तिग्रहण व्यापाराभावादित्यर्थः।

... [Page 304] मानस्य चेति। अप्रमेयं मानं जडमजडं वा । आद्ये जगदान्ध्ं द्वितौये चाद्वतापात दत्यर्थः। किंचाप्रमयो माना- भावस्म्वयंप्रभोऽस्वयंप्रभो वा। आद्यं प्रत्याह तस्य चेति। व्यतिरेका- भावादिति। अग्रहाभावेऽभावधौन भवतौत्यवगन्तुं न शक्यते। अग्रहम्यावेद्यत्वे तदर्वच्छ्वन्नाभावस्यापि प्रमातुमशक्यत्वादित्यर्थः । जिघृनादेः कारणत्वमाश्रित्याग्रहस्य कारणत्वं निरस्तम्। तदपि नाम्तौत्याह यदौति। भावाभा्वधियोर्विरुद्धकार्ययोरेककारणकत्वा- संभवात् अर्थस्य चानुमेयादे: कारणत्वकन्यकाभावादित्यर्थः। द्वितौय- कन््यमभ्युपगम्य दोषमाह यदि नामेति। कदाचिद्प्यवगममन्तरेण कार्यकारणभाव एवावगन्तुं न शक्यते चेत् अरस्तु तर्ह्यवगतिरित्याशद्माह न चेति ॥ २ १ ॥ मानस्य सान्तिसिदूस्याभावोऽपि सानतिसिद्धू द्वति स्वाभिप्रायेलोक्रम् । ददानों भाट्टाभिप्रायमाशख्माह फलभावेनेत्यादिना ॥ २२ ॥

धत्ते मानं क्रियेत्यादिना। ... [Page 305] भृतले घटाभावप्रमाण- नुदयात् [?] घटाभाव दष्टः । तथा साधकाभावः किं न स्वादित्याशद्माह अर्थाभावोऽपौति। दूतख न फलाभावान्मानाभावसिङ्धिरित्याह माना-

-Page 307] पच्चमोऽध्यायः । पूहर

भावज्ञानानुद्यादेव चेदिति। सदा न धौरिति सोकभागं विवृणोति यदा हौति। ... ।। २३।। पूरवें फलाभावं बुद्धा मानाभावं वेद्मौति न त्रूष त्वमित्युक्र्म्। ददानों तदभिधानेऽपि नाभिमतसिद्धिरित्याह फलाभावे मित दूति ॥ २४ ॥ स फलाभावः किंप्रमाणक दृत्युक्म्। तदसंगतमित्याशङ्गते भावो यम्येति। यत् यत्प्रयुक्तव्यवहारयोग्यं तत् तत्प्रमेयं प्रसिद्धम्। संविदश्व भावाभावौ संवित्स्वरूपप्रयुक्तव्यवहारयोग्याविति संवित्स्वरूपमेव तयोर्मन- मित्यर्थ: ॥ २५ ॥ ... [Page 306] सदेव भावमात्तिपति सोऽभावोऽपौति। त्रभावा- दिति पदच्क्ेदेनोत्तराधं पुनर्योजयति तथापौत्यादिना। द्वतक्व येनैव भावर्सि्धिस्तेनवाभावसिड्डिर्न घटत द्वत्याह यदिं चेति। भावादन्यो नास्त्यभाव द्वति कस्मात्। तस्मादन्यो नास्ति भाव दति कुतो न भवति भावाभावमानयोरभेदाविशेषादित्याशङ्माह भावाभावयोरभेदे- डपौति। भावतन्त्रत्वादभावस्येत्यर्थः । यतम्मर्वस्य भावत्वमापद्यत अ्र्प्रत द्ृत्युपसंहारः॥ २६॥॥२७॥॥२८ ।। [Page 307] कथं चिधाप्यसिद्धिरित्याकाङ्कायां पचद्वयासंभवं ताव- दाह फलाभावे म्वतस्तिद्ध द्वति। तदेति। अ्रभावकाले फलस्या- भावात्। अरविद्यमानस्य साधकत्वासंभवादित्यर्थः । न चेति। स्थिता-

ततौयपचासंभवमाह नान्यो वेत्यपौति ॥ ३० ॥ यया प्रमया पुमान् फलं वेत्ति सा प्रमा वाच्ेत्यक्म्। तच्न केवलात्मस्वरूपवेद्यत्वमाशङ्म दूषयति वेत्ति तच्चेदिति। ... वेद्येनापि दोपेन मेयदर्शनं यथा स्यान्तथास्वित्याशद्दाह दौपेनेवेति। दोपस्था- प्यन्धकारव्यावृत्तिमाचकरत्वमेव न तु जडस्य क्वाप्यापरोत्यव्यवहारप्रवर्तकत्वं दृष्टमित्यर्थः ॥ ३१॥

पूहर [Page 308-

[Page 308] फलस्य वेद्यलवे दोषान्तरमाह किंचेति ॥ ३२ ॥ एवं तावत्फलस्यावेद्यत्वात्तदभावोऽपि न वेद्य द्ृत्युपपाद्य अ्रभावासंभवे हेत्वन्तरमाह प्रध्वंमेति। नन्वातमव भावान्तराभाववादिपने फलाभावयोसखूपं फलस्य गुणी च भवष्यति। अतः कथमभावस्वरूपोक्किरशक्येत्याशद्दाह न होति। यहश्यमनित्यं च तट्रष्टुस्स्रूपादि न भवति यथा घटादौति व्याप्रि- दर्शनादित्यर्थः।॥ ३३ ॥ दतश्चात्मादिगुण: संविन्न भवतौत्याह गुणगुण्येकेति। तौ गुणगुणिनौ ग्राह्यौ यया एकया धिया सा तद्राह्ैकधोः तत्संभवे सतोत्यर्थः। [Page 309] अनात्मगुणतेऽर्थप्रकाशस्याश्रिते लोकायतमतापातोऽपो- त्याह घटगुणश्चेदिति। जडगुणत्े दोषान्तरमाह घटगुणश्चेत्ंविदिति।

जडगुणत्वदोषपरिहाराय विक्रियात्वमाप्नङ्म दूषयतति संविद्धियेति

।। ३५ ॥ एवं तावत्संविदो गुणत्वविक्रियात्वानिरूपणादभावासंभवाच्च नित्यत्- मुपपाद्य ददानौं स्तः परतश्व नाशासंभवादपि कूटस्येव संविदित्युप- पादयितुसुपक्रमते नोत्यन्नाया दत्यादिना। लब्धात्म्नकस्य घटादेस हेतुक विनाशदर्शनात्संविदोऽपि लव्धात्मिकाया निर्हेतुनाभो न घटेत तर्ह्यलव्धात्मिकाया एव नाशोऽस्वित्याशद्माह न चालव्धात्मिकेति। ... किंच क्षिकवादिना निर्हेतुकं नाशं वदता नाशसभावत्वमिष्टं स्यात्। तदा च नाशव्याप्तत्वात् जन्म न स्वादित्याह नाभखभावस्य चेति। नाश- सिद्दानुपपत्येव जन्म वत्रव्यमित्याह ऋ्रजातस्येति। तर्षि यत् त्या जन्म कल्प्यते तत् असतस्सतो वा। नोभयथापोत्याह असत दति। असतो नाशो म संभवतौति वद्ता सतो नाश दूष्टः। स न घटत दत्याह कथं चेति। सद्ठूपत्याग एव नाशस्चेत् सोऽपि न सता भक्यर्ख-

-Page 311] पच्चमोऽ्ध्यायः।

रूपविरोधादित्यर्थः । तर्ह्यसता त्यज्यत दृत्याप्रद्मा त्रत्यागे नासत्वमिति। सद्ठूपत्यागादसत्त्वमसता च सद्ठूपत्यागः क्रियत द्ृत्यन्योन्याश्रय द्त्यर्थः । दूतश्च सद्ूपत्यागस्सता कतुं न शक्यत दत्याह न चेति। [Page 310] एवं तावत्मद्सतोर्जन्मनाशानिरूपणात्र तषिकं वस्वित्युक्कम्। हेलन्तरं क्षणिकत्वासंभवे पुनराह जन्मनाशयोरिति। हेतुरपि किं बाह्यव्यापार: किं वा आन्तरधौः संविदन्तरं वा। नाद्य दृत्याह न च घटवदिति। ... द्वितौयविकल्पं दूषयति नापोति ॥ ३ ६ ॥ ततौयं प्रत्याह नाजातेति ॥ ३७ ॥ उत्तरकार्योदयात्पूर्वकार्यध्वंसः प्रसिद्ध द्त्याह संविदं जनयन्त्यन्या- मिति॥३८॥"॥३९ ॥ संविदां चेदेका प्रक्ृतिसस्यात् तदा सहम्थितिविरोधिता अ्रस्ती- त्युत्तरोत्यादे पूर्वध्वंसस्यात्। सा च नास्तौत्युक्तम्। कथं नास्तौ- त्याकाङ्कायां विकल्पयति सर्ववस्तुषु वेति। जं प्रति संविज्जनकतया व्यवस्थिता प्रक्ृतिरेका। सा चाप्रमेयगा प्रमेयगा वेति पदच्छेद: ।।४० ।। आाद्यमनूद्य दूषयति सर्ववस्तुष्विति। ... ।। ४ १।।।।४२ ।। [Page 311] आद्यं विकन्पं सप्रपञ्व निरम्य द्वितौयं निराचष प्रत्यर्थमेकेति। यावहुणको यावच्छक्किको यावदंभको वार्थः तं प्रति चेदेका संवित्प्रक्वतिस्तदा घटदृष्या तच्कत्रि: [?] प्रत्यन्ता स्ात् लवक्तघटव्यापक- प्रक्ृते: फलौभूतत्वादित्यर्थः। ततौयं प्रत्याख्याति प्रत्येकमानमिति। एकस्य मानस्य यावानर्थो गोचरः तं प्रति एका संवित्प्रक्वतिश्चेत्तर्ि रूपदृध्या रसेनएं स्यात् दन्द्रियपस्चकजनितज्ञानस प्रत्यनत्वादित्यर्थ: ॥ ४३ ॥ चतुथें निराचष्टे प्रत्येकेन्द्रियेति। एकैकस्थेन्द्रियस्य यावान्गोचर - स्तदवभासकसंवित्प्रक्कतिरेका चेत् तदा सर्वरूपदर्भनं युगपक्यात् सर्वस्यापि रूपस्य चानुषत्ात्मर्वरूपावभासकसंवित्पक्कते: फलौभूतत्वादित्यर्थः । पक्चम- विकल्पमुन्मूलयति प्रत्येकेति। एकस्या बुद्धिटृत्तर्योऽर्थस्तं प्रत्येका चेत्ंवि- 75

इष्टसिद्धिविवरयम्। [Page 311-

त्क्ृतिः तदा जातायास्संविदो ध्वंसो न स्यात्। उत्तरसंविदुत्पत्या हि पूर्वध्वंसस्वयेष्यते न चैकधीवृत्तिविषये संविद्दयं दृश्यत द्वत्यर्थः

= पत्तचतुष्टये साधारणं दोषमाह पूर्वेध्विति। एकस्य पुंस: यस्मिन्नर्थे संविद्वर्तते तत्र नान्यस्य पुंसः स्यात् युगपदेकस्या: प्रक्रतेरनेकपरिणाम- विरोधादित्यर्थः । पञ्चमः कल्पः कम्मादुपेत्तित दूत्यापद्म विशेषमाह सहैकस्येति। .. ॥ ४५ ॥ षछ्ठं कन्पं विघटयति प्रतिज्ञमिति। सर्ववस्तुषु सैका चेदित्यादिनोक्रं स्मरेत्यर्थः । साधारणं दोषान्तरमाह सर्वथेति ॥ ४ | ४ | अ्रचैव दूषणान्तरमाह न पुंसामिति। ... बहिरेवाच दोषान्तरमाह न तावदित्यादिना। .. ॥ ४८ ॥ [Page 312] संविद आ्रात्मगतत्वे बाह्यार्थापरोच्यं न स्यादित्युक्त्तम् । एतदेव झोकदयेन विवृणोति सैव चेदित्यादिना। संवित्खजनकं प्रकाशयतौति वक्रं न भक्यते चक्तुरादेरपि प्रकाशप्रसङ्गात्। .. यद्युक्तक- दोषभया त्स्ंविदेवार्थप्रकाशस्योपादानमिष्यते तवराह संविदुपादानस्चेदिति। ... ।1 ४८ -५o ॥ [Page 313] पूर्वमर्थव्यापकत्वमभ्यपगम्यात्माश्रयसंविदो बाह्यापरोच्यं न स्यादित्युक्रम्। तदपि नास्तौत्याह साप्नोत्यर्थमिति। ... अ्र्रन्यथेति । श्रस्वप्रकाशत्वे सति त्रसंवित्यादित्यर्थः। रूपादिवेलनण्यमाशङ्म परिहरति न सा मानमेयेत्यादिना। .. श्रात्मवेद्यमपि बुड्िसुखादि श्रात्माश्रयं दृष्टमिति व्यभिचारमाशख्माह तद्देद्यान्तरेति। तेनात्मना वेद्यान्तरं यत् बुड्धिसुखादि तस्याप्यात्माश्रयत्वाभावाविभेषान्न व्यभिचार द्ृत्यर्थः । . प्रौढवादेनाह आत्मविकारतवेडपौति। क्रियायास्खाश्रयं हित्वा श्रन्यच गमनायोगादित्यर्थः । तव वा कथं जडसिट्टिस्यादित्याभद्माह मम त्विति। मिथ्याचित्संसर्गाव्नडस्य व्यवहारविषयत्वं संभवतौत्यर्थः । तथापि

-Page 315] पच्चमोऽध्यायः। पूहपू

चित एकत्वात्कथं वेदितवेदनव्यवहार दत्याप्रड्ाह श्रन्यतवेति। ... किंच चिद्तिरिक्रस्य कन्पितत्वे कारणसंभवेन चितो जन्माद्यपि निरस्तं भवतौत्याह अतस्संविद दति ॥ ५ १ ॥ [Page 314] यतः कूटस्थाद्वितौयैव चित् अत दृत्युपसंहारः। प्रमात- गतं विषयापरोत्यमिति प्रभाकरप्रमृतयः प्रमेयगतमिति भाट्टाः प्रमाण- गतमति सौगता दत्याह विचित्रेति। खतन्त्रा जन्मादिभावविकारवर्जिता स्वूपेणवेद्या परिमाणदिमेयधर्मरहिता चेत्यर्थ: ॥५२॥. ॥५३॥ अ्रवान्तरप्रमेयमुपसंहृत्य प्रकृतमुपसंहरति फलस्य सदसत्त्वाभ्यामिति। . दृदानौं मानभावसिद्धिमङ्गौकृत्याभाव[वा?]सिद्धौ दोषमाह सिद्ध- पोत्यादिना। अनुपलभ्भो ह्यभावमाननिदानं तदिद्धौ न क्वाप्यभाव-

[Page 315] अर्थसंवित्याखं फलं साधनपुरस्तरं फलत्वादोदनवदिति धौभावानुमानं फलाभावेन तदभावानुमानं च न संभवति हेत्वसिद्धे- रित्युक्त्म्। ददानौं जातव्यवहारो विशेषणसिद्धिपुरस्सरो विशिष्टव्यव- हारत्ाइण्डौतिव्यवहारवदिति [ज्ञातार्थभावेन?] ज्ञानानुमानं जातार्था- भावेन च ज्ञानाभावानुमानमित्येतव्निराचष्ट ज्ञातेऽनुमेति। ज्ञानसिद्धौ ज्ञातार्थसिद्धिस्तत्सिद्गौ च ज्ञानानुमेति परम्पराश्र्रयादसिद्धो हेतु- रित्यर्थः । परिशेषादर्थमातरं लिङ्गमस्तु द्ृत्यापद्माह न चार्थमाच्रमिति। यत्रार्थस्तन ज्ञानमिति नास्ति व्याप्तिः ज्ानाभावेऽपयर्थसङ्भावाभ्यपगमा- दित्यर्थः ।॥५ू५ू॥ किंच प्रामाणिकधर्मिप्रतियोग्यवच्क्विन्नोऽभावः प्रामाणिक दूव्यते। ज्ञानाभावधर्र्मप्रतियोगिनोश्च प्रमात्प्रमाएयोरप्रमाणसिद्धूत्वान्न ज्ञाना- भावसिद्धिरित्याह मातमाने चेति। प्रमाणं न साश्रयं खात्मानं च व्याप्तोति परतन्त्रत्वात्कियावत्। विपचे च क्रियापि व्याप्तुयात् कर्तप्रमाचो- राश्रयत्वसाम्यात् क्रियामानयोक् पारतन्व्यसाम्यादित्यर्थः । वैषम्यमाशङ्गते

इषसिद्धिविवरगम् । [Page 315

दोषं स्फुटोकर्तुं नन्विति। शङ्गितं वेषम्यमङ्गौकत्य सिद्धान्नौ खाभिमतं साम्यमाह उच्चत दति। अन्यो व्यापारः क्रियतेऽन्यस्य च स्वयं विषयो भवतौत्याप्द्माह व्यापारभेदेऽपौति। व्यापारवतः कर्तुरभेदाद्ापारा- न्तरकर्मत्वेऽपि कर्तकर्मत्वविरोधस्तदवस्थ द्वत्यर्थः । तर्हि कर्चन्तरव्यापार- कर्मता अस्तिवत्याप्ङ्माह नापौति। एकश्चेत्कर्ता कर्न्तरव्यापारगोचर: तर्हि कर्तत्वाविशेषादन्योऽपि तथैव कर्वन्तरगोचरो वाच्यः। करणपूर्वकत्व- नियमाच्च व्यापारस्य करणन्तरमपि वाच्यमिति बजकन्पना म्यादित्यर्थः। यथा कर्ततझापारयोन स्वपरव्यापारकर्मता तथा मातमानयोरपि न स्वपरमानकर्मता स्यादित्याह मातमानयोरपौति। यच्च सिद्धत्वामिद्धत्- वेल्कणयं श्ितं तदपि नास्तौत्याह यर्थोत। [Page 316] त्रथ मानात्प्राक् मितत्वरूपाभावेऽपि स्वरूपेण सिद्धूं वस्तु काय तु न केनापि रूपेण सिद्धमित्याशङ्माह रूपान्तरसिद्धिस्विति। पुनर्वैलनं शङ्गते नन्वसिद्धू दूति। अन्यथेति। मित एव चेद्िषयमाता तदा मातुरपि स्वयं मितस्य स्वमातत्वमन्येन वा। आ्द्े स्वसिद्धौ खसिद्धिरित्यात्मा- श्रयः अन्ये मात्रन्तरस्थापि मात्रन्तरमितस्यैव मातत्वमित्यनवम्थेत्यर्थः । अर्धाङ्गोकारेण परिहरति सत्यमिति । प्रामाणिकत्वं नास्तौत्येतत्त्यम् । तथाप्यवश्यं भानं मातमानयोर्वाच्यम् । अ्रन्यथा विषयसिद्यनन्तरं कदा- चिन्मयेदं विज्ञातं न वेति संदेहयोग्यतापातादित्यर्थः । अ्र्भाने दोषा- न्तरमाह ब्रन्यथेति। ... ।। ५ू ६।। प्रक्ृतं महाप्रमेयमुपसंहरति भावान्तरस्थेति ॥ ५७॥ दूदानों दिगम्बरपादपातिनां सर्वत्र भिन्नाभिन्नत्वमिच्छ्तां मतं प्रत्याख्याति भिन्नाभिन्नमिति ॥ ५८ ॥ [Page 317] ननु भेदधौबाधिता यत्राभेदधोः तत्रान्यथास्थातिः न सर्वचेत्याशश्माह शक्रभिन्नमिति। भोभत दति विरुद्ूलक्षणा । भेदाभेदयोद्भयोरपि प्रामाणिकत्वान्त शोभत इत्यर्थ: ॥५८॥॥६०॥

-Page 321] पच्चमोऽ्ध्यायः !

उक्रदोषपरिजिहौषया शङ्गते येनात्मनेति॥६१॥ . भवतु रूपभेदेन भिन्नाभिवं वस्तु। ततः किमित्यत श्राह् भिन्नरूप द्वति। .. सिद्धान्तमुपक्रमते तत्र भग्घत दति ॥ ६२ ॥ रुपभेंदेन भिन्नाभिन्नत्वस्य दुर्निरूपत्वादन्ततोऽपि गत्वा स्वत एव वस्तु भिन्नाभिन्नं वाच्चम्। तदा प्रागुक्त्तदोषस्तदवस्य द्रति स्नोकद्वयार्थः ॥६२ | ६४ ।। [Page 318] प्रकारान्तरेण भ्रममापङ्म परिहरति भिन्नाभिन्न मृषेति। .. ॥ ६५ ॥ ॥ ६६ ॥। [Page 319] अत्यन्ताभेदवादित्वाभावान्न ममायं दोष दत्यापद्माह नन्वभेदे सत्यपौति। . अ्रन्यथेति। अत्यन्तभिन्नतया स्वातन्त्येण- प्रतौतेरित्यर्थः । अ्रक्रृक्न्धौसंभवे हेत्वन्तरमाह भेदरूपं चेति। भेदस्य दुर्निरूपत्वप्रयुत्या दूषयति तर्हीत्यादिना। तर्हि त्वत्पन्ते नाएमात्रमपि जञातुं शक्यमिति संबन्धः । भेदम्य दुर्निरूपत्वेऽप्यभेदम्य जञातुं शक्यत्वात् किमित्यएमाचमपि न जेयमित्याशद्माह भ्रनुभवसद्ूमाणड्म परिचरति ननु भातोत्यादिना ॥ ६७॥. [Page 320] I। ई ८ 1 दूदानौं बाधकज्ञानस्वभावपर्यालोचमयापि बाधासंभवमाह न बाघ- पशत्रिधौरित्यादिना। तां शुक्किं बोधयित्वेव निषेधो वाच्यो न पूवें नापि सह धर्मिज्ञान्य निषेधप्रत्ययकारणत्ादित्यर्थः । तर्हि शुक्ति- मवबोध्यैव रूप्यनिषेधोऽस्त्वत्याद्दाह न चैकस्या इति॥६६॥ [Page 321]I1 9. 11 शक्तकिबोधं विना त रूपनिषेधो न घटत द्ृत्युक्कम्। तच व्यभि- चारमाशङ्गते मनु रज्ज्वग्रहेऽपौति। तत्रापि धर्मिग्रहं विना न निषेध दूति न व्यभिचार दत्याह सत्यं वस्तन्तरेति। .. ।। ७१॥.

1२/७३॥

इषटसिद्धिविवरगम् । [Page 322-

[Page 322] एकविधिरेवान्यनिषेध द्ति बौद्धमतानुसारेण बाघ- माशद्ाह विधिरेव निषेधस्नेदिति॥७४॥ प्रतिबन्दिन्यायमाशङ्क परिहरति ननु तेऽपौत्यादिना ॥ ७५। [Page 323] Il O |l

॥ दतोष्टसिद्विविवररो पञ्चमोऽ्ध्यायः॥

ञथ षष्ठोऽ्ध्यायः ।

[Page 324] एवं तावन्मतान्तराणमनिर्वाच्याविद्यां विना दुस्स्थित- सिद्धिकत्वात्तद्विरोधं परिहृत्य श्रधुना स्वयूथ्यविप्रतिपत्तिपरिहाराय चोद्- मुद्धावयति ्रविद्याश्रय दूत्यादिना ॥ १ ॥ जौवानां ब्रह्मातिरेके अद्वैतहानिरनतिरेके ब्रह्मण एवाविद्येत्याशद्दाह कल्पिताम्तेऽप्यविद्ययेति। ... नान्योन्याश्रयतादिस्चेति। हि यस्मात्स दोषो वस्तुनि विचारसहे म्यात् नाविद्यायामघटमानस्वभावायामित्यर्थः ॥२ ॥ सपन्षे व्यवस्थालाभमाह तेषां भेदाच्चेति। आ्रात्मन एकत्वादेव न दौ जाजौ गुरुशिय्यौ संभवत दत्यर्थः ॥ ३ ॥ सिद्धान्तौ चिन्मानतन्त्राविद्या सकलव्यवस्थाहेतुरिति वत्रु स्वयूथ्यं प्रत्याख्याति अत्ोच्यत दति। जउश्नोकोत्त्ेतु भिर्जडस्याविद्याश्रयत् निरासात्कन्पितस्य जौवस्यापि रज्जुसर्पवज्जडत्वान्नाविद्या दूष्टेत्यर्थः । कल्पितोऽप्यजड दूति न वाच्यमित्याह नाजडमिति। सत्ताप्रतोत्योरन्य- निरपेक्षलेन सिद्धेरित्यर्थः । चिदचिद्ूपो जौव द्ृत्यपि न वाच्यमित्याह नात एव जडाजडे दूति। कल्प्ेते श्रजउस्याकल्प्त्वादित्यर्थः ॥ ४ ॥ कन्पितस्याविद्यानाश्रयत्वे हेतवन्तरमाह दृतस्चेति। माभूद्ज्ञातं ब्रह्म तदा वा को दोष दृत्याशद्दाह तदा ब्रह्मास्ीति। [Page 325] अज्ञस्य ज्ञाततमज्ञातम्य च प्रमाणन ज्ञेयत्वं प्रसिङ्म्। ब्रह्मणस्तदभावा- दन्यस्य चावस्तुत्वान्नन ब्रह्मविद्या नाम स्यादित्युक्रम्। मा भूद्विद्यापि ततः किमित्यापद्काह अतोऽभावान् सा मुन्यर्थेति। दतस्व तव ब्रह्म- ज्ञानान्मोनो न घटत दत्याह ब्रह्माज्ञानाभावाच्चेति। मा भूज्दानान्मुक्ि: कर्मण तु भविष्यतीत्यापद्माह न चान्यतोऽपौति। भाश्रयाभावा-

६०० इष्सिद्धिविवरगाम् । Page 325 -

दविद्याया श्रसंभव उक्रः। तत पङ्गते ब्रह्मण एवेति। संज्ञान्तरेण त्या मत्यक्ष एवाश्रित दत्याह तर्द्ोति। स्वयथ्य श्रह तदेवेति। किं कन्पितो भेद उपलन्तणं विशेषणं वा। आद्यं प्रत्याह तर्हि तम्ैवेति। ... द्वितौयविकन्पमुद्धाव्य निराचष्टे ब्रह्मणः कन्पितान्यत्वस्यैवेत्यादिना। पूर्वोक्रं पराभिप्रायमुद्धाव्य पराकरोति नायं दोष दत्यादिना। स्वयूथ्य श्राह न मुक्ानां सा भातौति। ... प्रतोत्यभावाच्चेन्मक्रानामविद्या नेष्यते तर्हि त्वत्कन्पनापि न सिध्यति तथाविधप्रतौत्यभावादित्याह तहौति। अनवम्यादिन्यायविरोधाच्चेत्यर्थः । परोक्रमनुभाषते यच्चोक्त- मिति। [Page 326] नन्वविद्या विपरौतप्रत्ययः। तदभाव- स्साध्यते। निरग्रहत्वं च तत्र हेतुरित्याशद्माह निरग्रहत्वं चेदिति। ब्रह्म नाविद्याश्रयो निरग्रहत्वान्मकवदित्यचान्यतरासिद्धिरुक्रा। पर- मतानुसारेण अप्रयोजकत्वमाह अग्रहाभावेऽपौति। भमतत्संस्कारयोरेव हेतुफलभाव दूति स्वयथ्यम्य सवपन्ः तम्य हानिस्यादग्रहकार्ये सतौत्यर्थः । दतश्च स्वपन्हानिरित्याह अनाद्यग्रहस्येति। अ्रथ कल्पितोऽपि जौवो- डनादि: तदाश्रय एवाग्रह द्ृत्यापद्माह न च सादौति। त्रथ जीव- कन्पको भ्रमोऽप्यनादिम्तवाह सर्वे चेति। ननु भमव्यक्ौनां सादितैपि तत्प्रवा हस्याना दित्वाज्जौवस्याप्यनादित्वं तत्कन्पितम्य भवतौत्याशङ्माह तम्प्रवाहोऽपौति ॥ ५ ॥ ब्रह्म भ्ज्ञानस्य विषयः कल्पितो जौव आश्रय द्ृत्यत्र दोषान्तरमाह दतश्चेति। तत्र वा कथमविद्या सिद्यतौत्यापङ्माह न वेद्यौति तिति।

स्वरुक स्वप्रकाश: ॥ ६। [Page 327] स्वप्रकाशस्याज्ञातता विरुद्धा क्थं घटत दृत्याशख्ताह सरुचोऽज्ञाततेति। स्वरुक्रेनापौति। कल्पितजौवातिरिक्रं ब्रह्म। तत् स्वतःस्फुरदप्यज्ञानविषय दवति नास्माकमनुभवोऽस्ौत्यर्थ: ।।७। दृतश्च नाज्ञानस्याश्रयविषयभेद दत्याह स्रुक च भातौति। ...

-Page 330] षछोऽध्यायः । ६०१

पतोऽविद्या भवेदयस्थेति। अ्रविद्या नाश्रयविषयभेदापेक्षा श्ावरणत्ा- त्तमोवदित्यर्थः ॥ ८ ॥

= प्ज्ञाननाण यद्यज्नाशस्यात् तदा भवेदयं दोष: न तथाम्तौत्याह उच्यत दत्यादिना। दतश्व विद्यया नाजनाश दत्याह ऋ्रज्ञनाश दति। मा भूज्ोवन्मुक: शास्त्रीयज्ञानवान् भविष्यतौत्याशद्दाह न चाजौव- न्मुकोऽपौति। धौर्दृयेव वेति भागमन्यथा व्याचष्टे धोफलाभावाद्वेति l ११ ॥ ... ॥ [Page 328] १२ ।। ... ॥। १३ ।। धौजन्मन्यज्ञनांश जस्य जन्म स्वादित्युक्तम्। तदा वा को दोष दृत्यापाद्माह ज्ञाने ज्ञान दति ॥१४ ॥ ·.. [Page 329] दूतश्च चित एवाज्ञत्वमित्याह कन्पितस्य चेदित्या- दिना। ननु कार्यस्य भिन्नव्वे सति कार्यतन्त्रं कारणमिति दोष- स्स्यात्। अविद्याकन्पितं तु अ्रविद्यामात्रमेवेत्यापद्माह अ्विद्यायासेद- विद्येति। अविद्यया आत्मनो बन्धप्रसिद्धिद्तायेतेत्यर्थः। किं चाविद्याया बदधूत्वे न कदाचिन्मोक्ष: स्यादित्याह न च तस्या दति। बन्धमभ्युपगम्य विरुद्धूम्वभावलान्मोत्तासंभव उक्रः । सुखद्ःखोपलन्धि: बन्धशब्दार्थोडपि न घटत दूत्याह न च बन्धोऽपौति ॥ १५ ॥

दूतश्च कल्पितस्ाविद्येति पत्तो न घटत दत्याह तत्कन्पितस्येति। भ्रजडस्य ब्रह्मणो विद्यया जडाविद्या निवर्तत दति न वाच्यमित्याह न चान्याविद्यामिति। ... नाज्बाधे हि विद्या स्यादिति भागं व्याचषे ्ज्ञबाधे चेति। अज्ञोऽविद्यां विना न चेत्यस्यार्थमाह अतोऽजाबाघे- नैवेत्यादिना। उक्रदोषपरिजिद्ौरषया मतान्तरमाशङ्गते नन्विति। कल्पितो भेद: किमुपलन्षणां विशेषणं वेति ब्रह्मषि जौवेष्विति [?] विकल्प् दूषयति भ्क्पितस्य चेदित्यादिना। [Page 330] बनादित्वान्नानवस्थेत्याशड्माह

६०२ इछसिद्धिविवरयाम् । [Page 330-

तदापोति। ... किंच भेदस्य सप्रतियोगिकत्वात् कुतस्पकाशात् कल्पित- भेदस्य भेदकन्पनान्तरमिति विकल्पयति कुतश्चेति। ब्द्यं द्विधा विकल्प दूषयति यदि परादिति। .. द्वितौयमनूद्य दूषयति तहौति। त्रस्य जौवस्य स्वकपात् या भेदकल्पमा सा परस्यैव स्वरूपात् सात्। तत्र हेतु- माह परस्थाकन्पितभेदत दति। ततीयं दूषयति श्रतो जौवस्येति। तथैवेति। परमात्मन एव स्यात् परजौवयोरकन्पितभेदत्वादभेदेष्टेश्वेत्यर्थः। पक्तचयेऽपि साधारणं दोषमाह कल्पितभेदस्य चेदित्यादिना। अ्रन्यथेति। ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतौति श्रतेरर्थवत्त्वाय यदि सर्वभेदनिवृत्तिरिय्यते तर्हि सर्वापि भेदकन्पना अ्रविद्या वा चिन्माचस्याभ्यपेयेत्यर्थः। उक्रदोष- मन्यचाप्यतिदिभति श्रविद्याकल्पितस्ेति। न कदाचित्मर्वात्मना अ्रविद्या- निवृत्तिस्सादित्यर्थ: ॥ १६॥॥१७॥ [Page 331] जागरणे मम जायमाना विद्या कथं खप्नविद्या स्यादित्याशद्माह अ्विद्यावस्था स्प्न दवति। खप्नो विपरौतप्रत्ययः । तत्त्वाग्रहएं निद्रा। ताभ्यां युतौ। विश्वतैजसावित्यर्थः। आ्रावसथा: भ्रवस्था:। गौडपादे[दोये?] श्रुतौ च प्रयोगदर्पनात् अ्रविद्यावस्था खप्नः। तत्तल्या सेव वा विद्या स्वादिति संबन्धः । एवे चानियोग दूति सूचावष्टम्भेन द्विधा पदं छ्विन्नमिति मन्तव्यम् ॥ १८ ॥ यच्च स्वयूथ्यनकमुक्रौ सर्वमुक्तिदूषणं प्रसञ्नितं तवाह सर्वाज्ञहेतु- रित्यादिना। अनेकाभावादिति। एकजीवाविद्याकल्पितानेकजीवा- भावादित्यर्थः । या सर्वजीवकन्पनाहेतुरेकाविद्या तस्याः यस्सर्वपुंसां ब्रह्मज्ञानर्भवति। श्रतो न युगपत्षर्वमुक्तिरित्याह सर्वबुद्धिभिरिति। तर्ह्यैकस्य ज्ञानेन अ्रविद्याया अणमातस्याप्यत्यात् ज्ञानवेयर्थं तव निर्मोक्षश्त प्रसज्यत दत्याह एकामुक्काविति। द्वितौयमनूद्य दूषयति तर्यसतु प्रत्येक- मिति। [Page 332] कल्पकाभावे बज्कन्पना दोषस्स्ात् न तु विद्यमाने कन्पक दत्याह नन्विति। सिद्धान्तौ पृक्कृति किं तत्कल्पकमिति। कल्पकं

-Page 334] षषाउध्यायः। ६०३

व्यवस्थादर्भनमनूद्य विकल्प् दूषयति मुक्कामुक्केत्यादिना। एकयापौति। चित्तन्त्राविद्यया सर्वव्यवस्थासिद्गेरन कल्पिताश्रयाविद्याभेद: कल्पः। यदि कल्यस्तचाह अ्न्यथा एकस्यापौति। नायमनिष्टप्रसङ्ग दत्याह अथेकस्था- पौति। सिद्धान्याह ताभिरेवेति। अ्नुभवावष्टम्भेन स्वयथ्य आ्रह एक द्वेति। किं प्रमाणतो भान्ति कल्पिता वेति विकल्प दूषयति न ताव- दित्यादिना। ... [Page 333] न चेदिति। पूर्वत्यादुत्तरक्षयो न चेत् तर्हि दवतः पूर्वमनादौ संसारेऽमुक्रिरुक्रा स्यादित्यर्थः । प्रकारान्तरे- णानवस्थापरिहारमापङ्ड दूषयति शाद्यस्येत्यादिना ॥ १८। कल्पिताश्रयाविद्यान्तरनिरासे हेत्वन्तरमाह किचेति। न तावत्त्व- च्कव्देन पुरोवर्तिस्वयूथ्यग्रहणं परिच्छ्विन्नाश्रयाविद्यानङ्गीकारात्। किंतु वदनादिव्यापारेण तन्नि्िमित्तं चिन्माचमुपलच्ते। तदविद्ययेव सर्वो व्यवहारो न तु कन्पिताश्रयाविद्याभिरिति रहस्यम्। किंच यत्र नान्य- त्यभ्यति नान्यच्कणोति नान्यद्विजानाति स भूमेति भूमलक्षणत्रह्मपाप्त- न्यथानुपपत्त्यापि [सवें ?] खमोहजमेव ते भातौति त्या श्रभ्युपेयमित्याह न चान्यमोचमिति। अन्यथाप्युपपत्तिं शङ्गते मोहिन दृति। मोहिनो- जन्यमोहादि भातौति वक्रुं न पक्यमित्याह न खप्न दूति। .. ॥२० । [Page 334] गुरुरपि मोहौत्याशद्माह न चाविद्यावान् गुरुरिति। विदुष एव गुरुत्वप्रसिद्धेरित्यर्थः। विद्या तदौया कक्तमोहनुन्न भवतौत्या- पद्माह न चेति। .. विद्वद्दद्स्थित्यनुपपत्या गुरोर्यविद्यागन्धो वाच्य दत्याशद्माह विद्द्देहेति। चुरोवादी गुरोर्मोहितं शङ्गते शाब्दज्ञानोति। संभवतोत्याह् साचाळतिरपौति। अ्न्यथेति। सान्षात्तर्मोहनिवर्तकत्वे शाञ्दपि मोहं नुदेत् ब्रह्मविद्यात्ा- त्सान्षात्तिवत्। तदा अन्या साक्तात्तिरवर्थत्यर्थः । किंपुनर्न्यायमाह शाब्दो चेदिति। साक्षात्कतिर्ाम श्रात्मस्वरूपम्फुरणमेवेत्याशद्घाह सा चेदात्मसरूपमिति। ... शाब्दज्ञानस्य मोहनिवर्तकत्वे किं मानमित्या-

६०४ इषसिड्धिविवरगम् । [Page 334-

पद्माह न चेदिति। शाब्दविद्या मोहनुन्न भवति चेत् तदा सा व्यर्था स्यात्। अतम्सार्थत्वसिद्यनुपपत्त्या मोहनिवर्तकत्वमित्यर्थः। अ्रन्यथा- प्यपपत्तिं शङ्गते न व्यर्थत्यादिना। शब्दौ भरमनुत्र भवति चेत् कस्तर्ि भ्रमनिवर्तक दत्याशद्माह म च भरमं नुदेदिति। विद्या्यास एव भर्मविरोधित्वात्ततिवर्तक दत्यर्थः। ननु शाब्दविद्याया अग्रहनिवर्तकत्व- मिछं चत् तर्हि भ्रमनिवर्तकत्वं सिद्धूमेव ममम्याग्रहमूल्त्वादित्याशद्दाह भ्रमो नाग्रहादिति। अरभावतवाकप्रटङ्गवदग्रहो न भरमकारणं चेत् कुतस्तर्ह्कि भ्रम दत्याह किंत्विति। यच्चोक्रं साक्षात्कारोऽन्यो नास्तौति तब्राह तयोक्चेति। अदृष्टतत्वोऽपि गुरुर्भवतौति वक्ुं न पाक्यत दत्याह तन्नेति। यच्चावाचि अग्रहस्याभावत्वात्कारणत्वं न घटत दति तवाह अग्रहस्तेति। श्रभावम्य प्राङ्गिरस्तत्वात् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां श ?]कारणत्वस्य साधितत्वा- दित्यर्थः । यदप्यगादि संस्काराङ्गम द्ति तव्राह न च कायें कारणमिति। यदभाणि विद्याभ्यासोऽविद्यानिवर्तक दूति तव्राह विद्यैवेति। नान्या अ्भ्यासक्रियेत्यर्थः । नन्वनित्यत्वादिदोषभावनया शरौरादौ नित्यत्वादि - वासना निवर्तते। अतः कथमुच्यतेऽभ्यासादविद्यानिवत्त्तिर्नास्तोति। तवाह विद्यापनोद्येति। ... [Page 335] भवतु विद्यापनोद्यैवाविद्या तथापि विद्या अभ्यासरूपैवेत्यापद्काह सा चेति। ... विद्याभ्यासस्यानु- ष्वेयत्वमङ्गौकृत्य विद्यातं निरस्म्। दूदानौं प्रमाणभावादनुष्ठेयत्वमपि नाम्तोत्याह न च विद्याभ्यास दूति। ननु विद्याभ्यासे सति विद्याफलं प्राप्यते तद्भावे न प्राप्यत दृत्यन्वयव्यतिरेकावेव मानमित्याशख्माह न चेति। ज्ञानोदयमाचप्रयुत्तं ज्ञेयसाक्षात्कारलक्षएं फलं ना्यासाधौनं घटादिज्ञानस्याभ्यासं विनापि फलवत्त्वदर्भनात्। अ्रतो व्यतिरेकोऽसिद्ध दूत्यर्थः । निदिध्यासितव्य दत्यादिश्रतिर्विद्याभ्यासं विदधातौत्याशक्काह विद्यार्थमन्यदिति। विद्योदये कर्तत्वादिभ्रमनिटत्तौ विद्याधिकारप्रति- पत्यभावान्नाभ्यासविधानं किंतु विद्योदयसिङ्ठयं श्रवणदिसाधनं

-Page 336] षछोऽध्यायः । ६०५

साभ्यासं विधौयत दत्यर्थः । .. तर्ह्यनाद्यनिर्वाच्याग्रह सकलभ्रमादि- कारणत्वमेव कथं सिद्धमित्याशङ्काह सर्वस्थ चेति। जन्मादि- कारणमन्यन्न संभवतौति कुत दृत्याशद्काह अन्यस्यानात्मन दति। नन्वग्रहस्य संसारभ्मकारणत्वे तस्य विद्योदयेन सकृत् निटत्तर्जीवन्मुकिर्न स्यादित्याशद्माह जोवन्मुकश्चेति। ददानौं स्वयूथ्यमत एव जौवन्मुकिर्न घटत दत्याह तव चेति। ततश्चेति। संस्कारादपूर्वभ्रमानिष्ठेर्विद्वान् मोह- दुःखादिमन्तं शिष्यं न पश्येदित्यर्थः । अ्रन्यथेति। संस्कारादपूर्वभ्रमोत्पादे सति अ्रमुत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः। प्रकृतमुपसंहरति अ्रतो नामोहौति। श्रयुक्िति पदच्छेदः ॥। २१ ।। [Page 336] एवं तावदमोहिनोऽन्यमोहादि न भातौत्यम्य दोषं प्रपञ्च मोहिनो भातौत्यस्य प्रपञ्चर्यात कथं च सन्नपौत्यादिना। तव विद्यमानोऽपि मोहः कथमन्यमोहादिभाने हेतुः। किं स्वरूपसंपादनेन बोधमात्रकरणन वा। आद्यं दूषयति तम्य कन्पकख्चेदित्यादिना। अ्रन्य- मोहेन कल्प्यत्वादन्यमोहजत्वमप्यास्वत्यापद्दाह क्रृप्नत्वाच्चेति। लन्मोहेन यन्कन्पितं तम्य कन्पितत्वादेव नान्यमोहेन कल्पतं मंभवति। दतरथा पुनःपुनः कल्प्त्वं स्यादित्यर्थः । किंच यत् त्वन्म्रोह्यकन्पितं मोहान्तरं तत् नान्यकन्पकं स्वातन्त्येण रज्नुमर्पवत्। अतस्सर्वस्य त्वन्मोहकन्पितत्वान्न मोहिनस्तवान्यमोहादि भातौत्यर्थः। द्वितौयं दूषयति न च त्वन्मोह दूति। प्रमाणं हि प्रमेयसाधकं प्रसिद्धम् । मोहम्य प्रमाणत्वाभावाद्वोधकत्वं न संभवतौत्यर्थः । प्रमाणबाध्यत्वप्रसङ्गादन्यमोहादे: प्रमेयत्वमपि न संभवतौ- त्याह अ्रमेयश्षोक्त दवति। प्रमाणग्राह्मत्वाभावेऽपि मोहयाह्यत्वमन्यमोह्ादे- रस्वित्याशद्माह स मोहो मोहमेयश्चेदिति। दोपसथ दोपान्तर विषयत्व- वन्मोहस्य मोहान्तरविषयत्वमपि न संभवतौत्याह न समत्वादिति। ... मन्मोहकार्यस्य मत्ंबन्धितं मोहकार्यत्वमाचेण न भवति किंतु मन्मोह- कार्यत्वेनेत्यापद्माह अत एवेति। यदन्यमोह्कायं मन्यसे तदपि तवन्नोह-

६०६ इषसद्धिविवरगाम् । [Page 336-

कार्यं मोहकार्यत्वात्संप्रतिपन्नत्वन्मोहकार्यवदित्यर्थः। द्वतश्व सरवं मोहकार्य- मित्याह न चान्यमोहजमिति। दूतश्च कार्येण वस्तुतः कारणनुमानं न घटत दत्याह न च कारणेडभातौति। यथा मदि अनवभासमानायां तदात्मकघटादिज्ञानं न घटते तथा उपादानकारणडनवभासमाने तत्कायें न भाति। अतः कारणसिट्गौ कार्यनिश्चयस्ततः कारणसिद्धिरिति परम्पराश्रयान् तत्त्वतः कार्येण कारणनुमानं सिध्यतोत्यर्थः ।. । २२ ॥ [Page 337] त्वच्कब्देन चैतन्यमात्रमुपलच्य सर्वत्र तस्यैव मूढत्व- मवादि। कन्पिताश्रयश्च मोहमेदोऽपावादि। पूर्ववादी तु तदबुद्धेव मुख्यमेव त्वच्च््दार्थमादाय चोदयति यत् मोहकन्पितमिति। एकमोह- कल्पितमेवान्यमोहकन्पितमित्यच दृष्टान्तो नास्तौत्यापद्माह बडमोहेति। सिद्धान्तो तु पराभिप्रायेणैव त्वच्छब्दार्थमादाय विकल्प्य शोकमवतारयति तत्किं त्वन्मोहकन््पितमित्यादिना। .. यदुक्रं मायाद्विचन्द्रादिदर्शिनां संवादादेकस्याप्यनेकमोहजत्वमिति तव्राह संवादस्विति। मायाविना सौताहरणे रावणवधे वा प्रदर्शिते यथको ब्रते मम शोको हर्षो वा जातस्तथा परोऽपौति। त्रयं संवाद: यथा शोकादे: प्रातिस्विकत्वेऽपि [?] सादृश्यनिबन्धनस्तथा खमोह्तकार्यद्विचन्द्रादि यद्यप्यन्यदन्यदेव तथापि सादृश्यात्संवाद द्वत्यर्थः । . यतो द्विचन्द्रादौ कारणसङ्भावात्कार्यान्तर- सद्भावो न तु नष्टस्यावस्थानमत द्ृत्युपसंहारः । .. ॥ २३ ॥ ... [Page 338] एकमोहकल्पितस्यैवान्यमोहकल्प्यतं वदता सर्वो- Sनात्मा सर्वसाधारण दृत्युक्तकं स्यात्। तदा च साद्यादिपचे वत्यमाणा: अ्रनियमादिदोषास्वत्पनेऽपि सयुरित्याह सर्वस्यानात्मन दति ॥ २४ ॥ उक्रदोषपरिजिशौषया विशेषमाशङ्गते नैकमोहजमेवेति। उच्छोक- मेव पूर्वोक्रं तावद्दोषं स्पारयति तन्नेति। सोकयोजनया दोषान्तरमाह भपिचेति। [Page 339] पूर्व मोहमेदमङ्गोक्कत्य सर्वमोहजत्मेकेकस्य

-Page 339] षछोऽ्ध्यायः। ६०७

खण्डितम्। ददानौं मोहमेदोऽपि निरूपयितुं न शक्यत इत्याह मोहोऽप्यन्यमोइकल्प्यश्चेदिति। ... त्वदुकदृष्टान्तो बहनां द्रव्यैः क्रौत- मित्यादि: तेन दार्ष्टान्तिकस्य वेलनएं सिद्धूम्। बञ्द्रव्यसंभवात्तकोतमेकं घटते। प्रक्ृते तु मोहमेदासिद्गेर्न सर्वमोहजमेकमस्तौत्यर्थः ॥ २५॥ स्वयूथ्यमते दर्णितामव्यवस्थां निगमयति एकस्थेति। अ्रनये निर्युक्रिके पच्ते आाश्रयितुमिष्टेऽपौत्यर्थः ॥ २ ६॥ अत उपसंहरतौति। स्वयूथ्यं निरस्य खमतमुपसंहरतौत्यर्थः ।. =

॥ दतौष्टसिद्धिविवरसे षष्ठोऽ्ध्यायः ॥

ञथ सप्तमोऽध्यायः।

परिहत्य दूदानों काणदादयुङ्गावितव्यवम्यानुपर्पा्त्तविरोधं परिह्न्तें चोद - मुद्धावर्यात अ्रथेदानौमित्यादिना ॥ १ ॥ विद्याविद्यावतोरे कत्वाद्विलन्षणगुर्वभावेऽपपि श्रत्यादेरेवात्मज्ञानं भवि- व्यतौत्याशद्ाह नर्ते विद्या गुरुमिति। तद्विदादित्सयेति। तस्मै शिव्याय विद्यादानेच्कया प्रवृत्तिर्न स्यात्। यदि म्यात् तदा सवें गुरुशिय्यादि- भेदजातं सत्यमेव स्यात् ॥ २ ॥ कर्थामत्याकाङ्गायां सम्यगज्ञानादूर्ध्वमपि भावादित्याह विद्दाने- वेति। विपने दोषमाह न चेत्पभ्यतीति। मृढं कें शिष्यात् उपदिष- दित्यर्थः । जौवाभासं प्रति उर्पादशतौत्याशद्माह न चेति ॥ ३ ।। [Page 341] उपेक्षणौयत्वं दृष्टान्तेन स्पष्टयति तथाहौति। ...

= उत्तरक्षोकम्यापेत्ितं पूरयति आ्त्मन एकत्वादिति। मुक्ेरदृष्या चेत्तदापौति भागं व्याचषे गुरोमुक्रिमित्यादिना॥८॥ एवं गुरुशिष्यव्यवस्थानुपपत्तिमुक्का बन्धमोक्षव्यवस्थानु पपत्तिमा ह ा किेति = [Page 342] ऐकातम्यवादं निरस्य द्वैतवादौ खपन्षमुपसंहरति अ्रतः पुंभेद दूति ॥११ ॥ सिद्धान्तमुपक्रमते उच्त इति। ... ॥। १२ । कथं द्वैतिनां तर्कतो व्यवस्थानुपपत्तिरित्याकाङ्गायामाह यद्येककल्प दति। एकैकस्मिन् कन्पे यद्येकैक श्रात्मा न मुक्ः तदा भविष्यतौत्यच

-Page 344] सप्मोऽध्यायः ।

का आशा। प्थ मुकस्तदा श्रद्य जगन्न्न स्ात्। अनन्तैः कन्पेरनन्तानां मुकत्वात् कल्पानामियत्ताकरणे संसारस्य सादित्वप्रसङ्गादित्यर्थः ॥१२॥ ... ।। १ ४ ॥ पुरुषा अनन्ता अज्ञातसंख्याकत्वात् कल्पवदित्याशद्माह न तेषा- मिति। ... येषां संख्या अस्मदादिभिः परिक्केत्ुं न पार्यते तेषामन्येन पाक्यत द्त्यत दृष्टान्तमाह गणितज्ञवदिति। यदि विद्यमानां संख्या- मौश्वरो न विद्यात् तदा भवेत्तत्सर्वज्ञताहानिः । [संस्येव ?] नासतौत्या- पङ्ाह न चासंस्यत्वमिति। .. ॥। १५ ।। प्रकारान्तरेणद्वेतवादस्य न्याय्यत्वमाह किंचेति। पत्युरौश्वरस्य गुणानां सास्न्ाभिमतानां च जन्म प्रसज्यते प्रामाणिकभेदवत्त्वा- नोकवत्। ततश्च नयप्रसङ्ग द्रत्यर्थः । [Page 343] उच्कोकमेवानन्य- निरासे हेत्वन्तरमाह भेंदे न वस्तुत दति।

अवसरप्राप्नं लोकायतिकमतमुद्भावयति प्रचाऊरित्यादिना। देह- घटादेरेव प्रत्यन्षेण दृष्टत्वात् सत्यत्मुका देहस्यात्मतवे प्रमाणमाह देह एवाहमिति। यथा अग्रिव्याप्तत्वेनायो दहतौति व्यपदेशस्तथा आात्मव्याप्नलवेन देहे अ्रहंधौरित्याणद्दाह ततोऽन्यस्येति। . किंच भव- दभिमत आ्रात्मा देहाद्विन्नोऽभिन्नो वा। नोभयरथापि सिध्यतौत्याह तस्य च भेद दत्यादिना। .. ऋद्वैतवादिनाप्यतिप्रमङ्गपरि हारायैकात्यस् ज्ञेयत्वं वाच्यमित्याह ऋद्वैतिनोऽपौति। ... यच्चोच्यतेऽद्वैतवादिना देहादि- र्माया जडत्ाद्रज्जुसर्पवदिति तत सत्त्वग्राहकप्रत्यन्षविरोधं बाधानुपलम- विरोधं चाह देहादेरेव चेति। ... [Page 344] उत्रमर्थजातं संत्तिप्योपसंहरति तस्मादित्यादिना। किंच कर्ममोमांसापर्यालोचनया च न देहादतिरिक्रात्मसिद्धिरित्याह स च कार्यार्थ दूति। शब्दस्य वृद्धू- व्यवहारात्कार्ये व्यत्पत्तिरिष्टेति यद्यपि कार्यपरो वेदस्तथापि तस्य कत्यु- देश्यलक्षणकार्यस्ाश्रय आरत्ा तपेचित दत्यापक्माह स चेत्कार्य दूति। 77

६१० उष्टसिद्धिविवरयाम् । [Page 344

वेदसत्कार्ये चैवर्लिकानां मानं किं देहव्यतिरिक्रनात्मना। देहस्वैव कार्याश्रयतासंभवादित्यर्थः । फन्नलाभायातिरिक्त आत्माप्यपेत्य दत्यपि न वाच्यमित्याह फलं चेति। .. अ्क्वताभ्यागमक्वतप्रणाशप्रसङ्गादपि न देहातिरिक्रम्यात्मनः फननमित्याह न ह्यकर्तुः फलमिति। अग्रिहोतादि- कर्मफलं व्यतिरिक्रात्मभोग्यं नाम्ति आ्रत्मा वा वेदवेद्यो म विद्यत द्ृत्यम्मिन्नर्थ वहस्पतिवाक्यमाह तदुक्रमिति ॥ १८ । सिद्धान्तमुपक्रमते अतोच्यत दवति। वपुरादि न- देहादिवस्तेव न विद्यते। कम्य त्वयात्मत्वं प्रतिपाद्यते कुतो वा आत्मनो भेदाभेदविकन्पः क्रियत दूति भावः। तम्या मायाया आश्रयश्वासौ अदृश्यश्चासावजन्मा चामावनादिश्चासावनन्तश्वासावात्मा च। तम्याभ्युपेयत्वात् आरात्मा नाम्तोति मा वोचत यूयमित्यर्थः । यच्चोत्रं भेदस्य रज्जुवदबाधात्मत्त्वमिति तवाह न चति। देहादिप्रतिभासानिटृत्तेरनुमा बाधिका न भर्वात सविलासा- विद्यानिवृत्तिर्हि बाध दत्यापद्माह न च भानानिवृत्तेरिति। परोन्षबाधे प्रतिपन्नस्वभावानुपमर्देन अवस्तुत्वबोधनमेव बाध दत्यर्थः। यत्चोक्रं प्रत्यक्ष- मेवेकं प्रमाणमति तन्निरासाय चोद्यमुङ्भावयति अनुमानादेरमानता- दिति। परमुखेनेव मानान्तरे प्रसच्चिते परः प्रत्याह न मे तत् मानमिति। ... [Page 345] मानमूलं पौरुषेयं वाक्ं मानम्। तव चानुमानं मानमित्यच प्रमाणभावाङ्गममूलं तत् वाक्यमित्याह तङ्गान्तिमूलमिति। सिद्धान्याह एवं चेदिति। ... प्रूवें स्ववाक्यस्य भ्र्रान्तिमूलत्वमङ्गौकृत्योक्रम् । दूदानौं मद्ाक्यार्थावगममन्तरेण तन्र मानासंभवे भ्रान्तिमूलतं वा वक्रुं न शक्यमित्याह कथं चेत्यादिना। [Page 346] मदोयगिरा चेन्मद्वाक्यार्थं वेत्सि तर्हि सोऽर्थस्पत्यः सा च मद्गौस्ते मानमित्युक्रम्। तन्र कर्ममौमांसानुसारेण लोकायतशशङ्गते पुंगिरवमिति। .. त्रथ लिङ्गतया लौकिकशशब्दो बोधक द्वति न व्यृत्पत्त्यपेचेत्यापद्घाह अ्रन्यर्थेति। शब्दस्य व्यत्पत्त्यभावे लिङ्गत्वे च सति विवना देरबोधकत्वाल्लो के

-Page 349] सप्तमोऽध्यायः। ६११

शाब्दव्यवहारोच्क्रेद एव प्रसज्घेत। .. यञ्चोकं कर्ममौमांसकानां कार्य- परस्सर्वो वेद दति तव्राह तन्र हौति। अपौरुषेयत्वेन अनपेन्तशशब्दः कार्ये मानं मौमांसकानाम्। तन् सिद्धेऽप्यविशिष्टमित्यर्थः। किंच- यद्यथन्यैर्वादिभिशशब्दाद्विवत्तादि ज्ञातुं शक्यते तथापि लोकार्यतकेन न शाक्यत दत्याह कथं चेति। मानमूलात् [?] शब्दाद्दकविवत्तादि कथं त्या ज्ञातम्। कथं वा वाक्यार्थे मानासंभवे सति भ्रान्तिमरत्नत्वम्। न कथंचित् परविवन्तादेरप्रत्यन्ततवेन संबन्धग्रहणयोगादित्यर्थः। अ्रथ स्वम्य विवनादि- पूर्वकशशब्दप्रयोगः प्रत्यन्त द्ति स्वात्मनि व्याप्रिग्रहणं भविष्यतीत्यागद्माद न हौति। रूपादिहौनतमसिद्धमित्याशद्दाह न च रूपादय दति।

दूषयति सर्वम्येत्या दिना। यतम्सविवत्तावत् परविवन्ादेरपि चान्षुषत्वा- पाताद्वाक्यं ते व्य्थ स्यात् ततो वाक्यप्रयोगमभ्यपगच्छता स्वविवत्ताद्यपि नाक्षवेद्यं वाच्यमित्यर्थः । .. [Page 347] पुनः परपन्मनूद्य निरम्यति यदुक्रमित्यादिना। [Page 348] किंचादर्शनादभावो जायते क्रियते वेति विकल्प्याह अदर्शनमभावस्य बोधकं चदिति। सत्त्वे चादर्शनाभाव- तत्ंबन्धानां किमनिष्टं स्यादित्याशद्काह अतस्तत्सत्त्वडपौति। यथा देहे विद्यमानेऽप्यमत्त्वमात्मनो न स्यान्तददर्पनादिसत्त्वेपि न म्यात्।? एक-

चोद्यमुद्धावजति श्रदर्भनमित्यादिना। क्थं चेत्यादिना सात्तिसिद्धूतमाह। या च खपने पूर्वे मुक्तिः प्रतिज्ञाता तां स्फुटौकर्तुसुपक्रमते तस्य ज्ञानादित्यादिना।.।। १ ६ । दूतश्वासंबद्धोडयं पक्ष दूत्याह सुखदुःखे द्वति। [Page 349] न तरामन्यथेति। क्रेशक्रिया सभावो न भवत चेत् नतरां प्रास्त्रम्यार्थवत्त्व-

न घटत दृत्यक्रम्। दूदानों सभावपक्माशङ् प्रतिषेधति मम स्भाव

६१२ [Page 349-

दत्यादिना। यत आगमापायो सभावो न भवति अतस्सभाववादे किंचिदप्यागन्तुकं न स्यादित्याह शरतस्ते शास्त्रक्रिया स्वभावश्चेदित्यादिना। ...

कृटम्थत्वेनान्यसंसर्गानर्हत्वात्। नापि स्वतम्मिदूतेन अन्यत्वायोगप्रसङ्गा- ज्न डम्वभावम्य मिद्मंभावाच्चेत्यर्थः ॥ २०॥ [Page 350] वत्तानुवादप्र्वक मंबन्धमाह बजव्वपोत्यादिना । विक्रियात्वाङ्गुणत्वाच्च अरसाधारणे पङ्गिते अ्रसिद्या परिहरति तन्न्ेति। अनन्तरमपि स्वभाववादे कूटम्यत्वम्य निरपितत्वादित्यर्थः। जेयत्वाच्च रृपा दिवन्रात्मसमव्रेततेत्याह आ्रात्मसमवेतत्वे चति। .. ।२१।। [Page 351] निमित्तासाधारण्ेन नेमित्तिकासाधारग्यमाशद्

देड़े मर्वपुंसां प्रयत्नसंभवान्न मत््रयन्नजमेवेत्याह न एकम्मिन्रेव देह दूति। किंच देहादिनिरपेक्षात्प्रयन्नात्किं कर्मादि स्यादुत सापेक्षादिति विकल्प् दोषमाह देहादयनपेन्तादिति। दूदानौं प्रयत्नम्यासाधारग- मङ्गौकृत्याह एकप्रयन्नोपेतादपौति ॥२२ ॥ अन्योन्याश्रयत्वमनवस्था चेति दोषद्वयमगादि। तदात्तिय्य समाधन्ते ननु यदित्यादिना। [Page 352] ननु ब्रौह्यादौ हेतुफलभावादेव सत्वमपि दृष्टम्। तथा अतापि स्यादित्याशद्माह ब्रौह्मादावपौति। श्रन्यत दूति। क्रियादिनेत्यर्थः ।. ॥ २३ ॥ व्यवम्थादृष्टिविरोधं शङ्गते ननु व्यवस्थितमिति। व्यवस्थाया त्रनेक- पदार्थधर्मत्वात् भेदाप्रमितौ न प्रामाणिकव्यवम्थादृष्टिरित्याह अ्रस्त्येतदिति। तद्गतौ तस्य सुखादेरह्ेतौ देहादिलक्षणे साधने तथा तस्य देहादेरहैंतौ कर्मादिलन्षणे। अ्रस्त्ेतदित्यस्यार्थमाह स्यादेतदेवमिति। स्वात्मनः प्रत्यन्तत्वेऽपि परस्थाप्रत्यन्तत्वात् प्रत्यन्ाप्रत्यन्युगलधर्मस्य वायुवनस्पति- संयोगस्येव अप्रत्यन्त्वान्न्र पुंभेद: प्रत्यक्ष दत्याह न तु स दृश्यत दूति।

-Page 355] सप्तमोडध्यायः । ६१३

आ्रात्मा अभिन्न द्ृत्येतत्तावदनुमातुं न पाक्यते स्वात्मनोऽपि भेदप्रसङ्गात्।

दित्यभिप्रेत्याह नापि लिङ्गगम्य दूति ॥ २४ ॥ २५ ॥ [Page 353] अनुपपद्यमानदर्शनासंभवात्[?] अर्थापत्तेर नुदय दत्याह व्यवम्ानुपपत्त्यापि नेति। यतः प्रत्यक्षादिभिर्भेदो न सिद्ोऽत एव न प्रमाणन्तर मिद्धोऽपौत्याह अरत एव न श्रृत्यापीति ॥ २६॥॥ २०।। ... ।। २८।। व्यावहारिकभेदावलम्बना व्यवम्था तत्त्वाभिप्रायेणभेदो मयोच्यते। अतो नाभेदोक्तया शव्यवम्था मयाङ्गौकततति साम्यमाह प्रतोत्तरमित्या- दिना। [Page 354] प्रवं साम्यमुक्ता स्वपन्ेऽधुना विभेषमाह् अथरवेति। बद्धो 5हं मुक्तोऽहमित्यहंकारगतव्यवम्थादर्नान्नात्मकं तेन विरुध्यत दृत्येकदेशिमतेन परिहारमुक्का आ्रात्मस्वरूपगतैव बन्धमोत्तव्यवस्थत स्वरहस्यमाह अ्थवा मयैव सा इषति।. ॥ २८। [Page 355] उत्तरश्नोकत्रयम्य तात्पर्यमाह पंभेदपक्त दति। तेषां पुंसां लक्षणशाम्त्रं च तञ्न आचार्यश् ताम्यां ह्यात्मज्ञानं वाच्यम् । पुंभेदपन्ते तदसंभवान् मुकता स्यादित्यर्थः । ममैवायं विधिरित्यसाधारण- स्वरूपज्ञानपूर्वकमनुष्ठाने प्रवर्तितव्यम्। तच्चाशक्ां अ्रनन्तत्वात्सकलपुरुष-

गुरुद्वारकं तावदात्मज्ञानं न संभवति गरोरमर्वजत्वन सर्वपुंव्यावृत्त- शिष्यस्वरूपाज्ञानादित्यक्तम्। दूदानौं सर्वज्ञेनेश्वरेण योगिना वा प्रणौताच्चरास्त्रादपि न संभवतौत्याह सर्वज्ञोपौति। सवज्ञश्ेत्पुंमामियत्तां परिच्क्विनत्ति तदानन्यं व्याहन्येत। तदपरिच्छेंदे तु पृथकपृथालन्ण- शास्त्रकारी न स्यादित्यर्थः । किंच पुंभेदे श्रोतापि न स्थात् आ्र्प्रात्म- लक्षणशास्त्रमेवेदमित्यसर्वजम्य निर्धारणभावादित्याह श्रोता कुत दति। ननु यन्नामाङ्ितं यच्कास्त्रं तच्छ्रवणे तस्य प्रवृत्तिर्भविष्यतीत्याशङ्ाह पुंसां मामभेदेडमित दूति। न तौ श्रोतवक्रारौ स्यातामित्यर्थः। नामभेद-

६१४ इछ्ठसिद्धिविवर गाम् । [Page 355-

ज्ञानं वा कस्मान् संभवतौत्याभश्माह नामभेदस्ेति। वेदाच्छ्रिव्यस्वरूपं जञात्वा गुरुरूपदिपातौत्यपि वत्रुं न ाक्यते नामनां नामिनां च स्वरूपाज्ञाने तयोम्संबन्धाज्ाने च नामभेदाज्ानादित्याह वेदेऽपौति॥३१॥ उक्रम्थं निगमयति सात्मज्ञोऽपौति ॥ ३२॥ यद्युक्नौत्या लक्षणभेदो नेव्यते तवराह वेलक्षणं न चेदिति। नो चेदिति। एकलक्षणत्वऽप्यभेदो नेव्यते चेत् तर्हि अ्रभिदा कुतसस्यात्। न कुतोऽपि। तत्र हेतुमाह एकस्थापि भिदाप्राप्नेरिति। मा भूदेक: कश्चिदपि किं नष्किवन्नमित्याशङ्काह एकाभावे भिदा कुत दति ॥ ३३॥ [Page 356] भेदाभेदवादे तर्यात्यन्तिकवेलत्तणयाभावाङ्गरुशिष्य- व्यवस्था भविष्यतौत्यापङ्म त्यं पक्ष एव तावन्न घटत दत्याह अ्रस्ति नास्तौति॥ ३४ ॥ यथकस्मिन् भूभागे घटोडस्ति नास्ति चेति विरुद्ध तथा गुरुशिष्ययो- वैलनग्यमस्ति नास्ति चेति विरोधादयं पत्तो न संगच्कत द्वत्युक्क्म्। तन्र विरोधपरिहाराय नास्तिशब्दस्य भावविषयत्वं शङ्गते वेलक्षण्थेतरे द्वति। अ्रस्तिनास्तिभब्दाभ्यां वैलक्षण्यस्य भावाभावोक्कावपि तथा-नान्य- पुंवित् पुमान् स्यात् वेलचएयांगसङ्भावादित्यर्थः ॥ ३५ ॥ पुनरवैलत्तणयांभप्रयुत्त्या शिव्यवेदनमाशङ्म परिहरति श्रवेलक्षणतोऽन्यं चेदिति। सार्धसोकं विकल्पपुरस्सरं व्याचष्े त्रवेलत्तणमेवेष्टमित्यादिना। अ्न्यथेति। अ्रभेंदे सत्यपि शिष्यस्ेङ्गरुं न वेत्ति गुरुरपि शिष्यं न विद्यात् भ्रभेदाविशेषादित्यर्थः ॥ ३६-३७॥ शङ्गोत्तरत्वेनोत्तर शवो कमवता राय्ति त्ा शिव्यस्य धेुिति े जपोति। तस्माङ्गुरोस्सकापादभेंदेडपि चेङ्टौहेतुशिशिव्यस्य न स्यात् तर्हि स धौह़ेतुस्सुतरां न गुरोस्यात् खात्म्मनि वत्तिविरोधादित्यर्थ ॥ ३८॥ [Page 357] गुर्वाश्रयधौहेतोरिव्यस्यासंभवे विशेषमाशङ् परि- हरति खात्मन दति। खात्मनो गुरोरभिन्नतवं शिव्याद्विन्नाभिन्न्त्वमित्ययं

-Page 357] सप्तमोऽध्यायः । ६१य

विशेषो नोपपद्यत द्ृत्युक्क्कम्। एतद्विवृणोति शिष्यादभिन्नादिति। अ्रभिव्रा-

अतशिशिष्यादिव स्वस्मादपि भिन्नाभिन्नत्वमविशिष्टमित्यर्थः । अ्रथ स्वस्मा- दभिन्नान्न भिन्नः तर्हि अ्भिन्नशिष्यतः किमिति भिन्न दूति स्वात्मन दूव शिय्यादप्यभिन्नत्वमेवेत्यर्थः। गुरोः धौहेतुशिशिय्यस्य न भवतौति कोऽर्थः- किं शिष्याश्रयो न भवति किं वा शिष्यविषया धौहेतुर्न भवति। प्रथमे तावदुक्र एव परिहार: शिव्याश्रयो न भवतत चेद्गर्वाश्रयोऽपि न स्यादविभषादिति। द्वितौयं प्रत्याह गुरोरभिन्नस्येति। गुरौ ज्ञातेऽपौति। गुरुणा स्वात्मनि ज्ञातेऽपि नान्यशि्शिष्यो जेयस्यादित्युपदेशो न स्वादित्यर्थः॥३८॥४०॥ स्वतोऽभिन्नान्न किं तथेत्युक्रम्। तत् शङ्गते भेदः कथमति। स्स्माङ्गेदे स्वरूपाभावप्रसङ्गादसौ न घटत द्त्याह स्वत दृति। मिद्धान्ती प्रतिबन्दिन्यायेनाह कोऽन्य दूति। अन्यतोऽपि चेच्छ्रिय्यादभेदस्यात् तदा अन्यो न स्यादित्यर्थः। एतदुकं भवति- यथा विरुद्धूमपि भिन्ना- दभिन्नत्वं त्वयेष्यते तथा स्वस्माद्भिन्नत्वमपि स्यात्। अ्रतः गुरुषिष्ययो- र्भिन्नाभिन्नत्वमविभिष्टमिति ॥४१ ॥ दृतश्च गुरोस्खम्माद्गेदो नास्तौति वक्रुं न शक्यत दत्याह किंचति। गुरोरभिन्नशिशिय्यस्तत एव यदि भिन्नस्म्यात् तदा गुरुरेव गुरोर्भिन्न द्ृत्युक्क्कं स्यात्। एतदुत्तरार्घेन विवृणोति। गुर्वभिन्नाच्क्रिष्याद्गुरोर्भेंदे सति गुरो- स्मकाशाद्गुरोर्भिदा नासौति गौर्मषेत्यर्थ: ॥ ४२॥ अथ गुर्वभिन्नोऽपि श्िष्यो गरोरात्मा न भवतौति विशेषमाशद्माह नात्मा गुरोरिति। अभिन्नोऽपि शिष्यो गुरोरात्मा न भवति चेत् गुरुरेव तदा गुरोरात्मा न भवतौत्युत्रं स्यात्। एवं च सति भेद एव खतो गुरोरिष्टस्यादित्यर्थ: ॥ ४३ ॥ ... श्रभेदप्रयुकदोषान्तरमाइ दूष्टेति। भेदाभेदपनेऽपि विद्वान् गुरुरविद्वान् शिष्य दृति व्यवस्थानुपपत्तिं लोकोक्रां स्ुटयति अ्र्तो भेदा- भेदपन दत्यादिना ॥ ४४॥४५ ॥

६१ ६ इष्सिद्धिविवरगाम्। [Page 358-

[Page 358] कथमिति। गुरुशिष्यव्यवस्थानुपपत्तौ उक्रन्यायेन सर्वत् मोक्षा दिष्वव्यवम्थाप्राप्निरित्याश्द्माह तम्मात्युंबन्धेति॥ ४ ६।। पुरुषभेददूषणेन साल्यपन्ो यर्द्याप दूषितो भवति तथापि दोषान्तर- सुच्यत दत्याह प्रधानवादौति। उच्छोकमेव तावत्प्रथमाध्यायोक्रं दोषं समारयति जडम्येति। अ्न्यथेति। स्वातन्त्ये मत्ताप्रतौत्योर्निर पेत्षत्वलक्षणे सति दृग्ूपत्वं सत्त्वादिगुणराहित्यमात्मव्वं चात्मवदेव स्वादिति जडत्हानि: प्रमज्यत दत्यर्थः । स्वातन्त्ये सति अनिष्ठान्तरं चाह कार्यकारणतेति। ननु प्रलये यम्मिन् जगत्प्रन्नौयते तत् प्रधानं मायादिशब्दाभिधेयं त्या- पौष्यते कथं खएझत दत्याशद्माह कि बडनेति। सेश्वरसाज्याभिप्रायेणह अस्वातन्त्र्येऽपि तर्थेति। असिद्धिरेव प्रमाणभावात्। सत्यं चानुभवमात्रा- दमिद्वेरित्यर्थ: [?]। यर्द्याप युक्तिसिद्धूं न भवति तथापि श्रौतं भविष्यतौ- त्याशद्दाह् नापि श्रुतिमदिति। वदन्ति सन्ति वचांस्यन्मलयन्ति यत दति योजना। [Page 359] उक्रमुपसंहृत्य शोकं योजयति अतः प्रधानं नामेत्यादिना। एकं प्रधानमविद्यया बष्यते विद्यया विसुच्यते र्तहि एकमुक्कौ जगन्मक्किरित्यादिदोषाणमेकातम्यपत् उक्रानां साझ्मवादे- 5वकाशलाभादेकात्यवादे नाव्यवस्था किंतु साल्वाद एव स्यादित्यर्थः । अथ प्रधानमेवेकं तदात्मकान्यन्तःकरणदौनि भिन्नानौति व्यवस्था तवाह कथंचिदिति। भेदाभेदपन्तोक्दोषो धौह़ेतुसाङ्गर्यादिः। तस्य प्राप्नेरव्यव- स्थेत्यर्थः । प्रसङ्गादन्यत्राप्यतिदिभति एतेनेति। .. साङ्मपत्ाद्विशष पङ्गते ब्रह्मण दूति। माझ्यपताद्वेलन्तणयमङ्गौक्ृत्य षछाध्यायोक्क्दोषो- डतिदिष्टः । श्रपाधिकानां स्फटिकलौहित्यवन्मिथ्यात्वादिदानीं वैलक्षण- मपि नास्तौत्याह कथं चेति। परमार्थत आकाशद्यात्मकस्य ब्रह्मणः कथं चेतनता। न कथंचित्। तः प्रधानान्न विशेष दवत्यर्थः। प्रासङ्गिकं हित्वा प्रक्ृतमनुसरति प्रधानस्येव चेदिति। सार्थकत्वमापङ्म परिहरति न व्यर्था इति ॥ ४०॥

-Page 362] सप्तमोऽध्यायः । ६१ ७

दूदानों प्रधानस्य पुरुषशेषत्वमपि निरूपयितं न शाक्यत इत्याह किंचेति। मुक्तितोऽमुक्तितश्चेति पदच्छेदः ॥ ४८ ॥ [Page 360] अरन्यतोऽस्वर्थित्वमित्यत्र दोषमाह नातोऽन्यतोऽपोति 1 8 < ॥ पुमानर्थों न वेति विकन्पितम्। तत्राद्यं निरस्ान््यं निराचषे अ्नर्थो चेत् तच्राहेत्यादिना। ... ।। ५०॥ उक्रदोषभौत्या विभेषमाशङ्म परिहरति प्रतिज्ञमित्यादिना। [Page 361] प्रतिबन्दिन्यायेनोक्का विभेषमाह कथं चेत्यादिना। चित्तस्य जनि- मत्त्वमुपचार द्ृत्यापङ्म परिहरति चित्तं चेत्यादिना। अ्रभिव्यक्र- स्पादित्वादभिव्यक्रन संबन्धोऽनादिन घटते चेत्त्ि अनभिव्यक्रेन संबन्धो- डनादिरस्तवित्याशद्माह न चानभिव्यक्रनेति। अरनभिव्यक्स्य चित्तपद- वाच्यतैव नाम्तौति भावः। अ्रनभिव्यक्रचित्तसंबन्धस्य अनादित्वं प्रौढवादे- नाङ्गौकत्याह अनादितवेऽपौति ॥ ५ १ ॥ नियमम्यानादित्वकल्पना अन्धपरम्परेवेत्याह अरिचेति ॥ ५ २ ॥ दूतश्च साद्स्य व्यवम्था न सिध्यतौत्याह बद्धाबद्भाविति। [Page

दिना ॥ ५३ ॥ दूदानों प्रधानप्रवृत्तिरपि न घटत दत्याह बन्धमोक्षेति। बन्धोऽयं मोक्षोऽयनिति विभागानभिज्ञं प्रधानं तदर्यं कथं चेष्टते। न कथं चिदित्यर्थः । व्यर्था च सेत्याह नासत्मतोरिति ॥ ५ ४ ॥

व्यक्रोतराम्यां चेति।। ५ ५ ॥। कथमित्याकाङ्गायां तत्र वत्रव्यं किं बन्धव्यत्व्यक्ो एव मोक्षाव्यक्रिव्यक्र्रो किं वा अन्ये। प्रथमं प्रत्याह बन्धव्यकौतरे द्वति। तदा सुषुप्नादौ

६१८ इषसिद्धिविवरगाम्। [Page 362-

मुक्ता स्यात्। चकारात्मम्यगज्ञानानर्थक्यम्। तत्र हेतु: बन्धाव्यक्रे- र्श्माव्यक्रेरिति । ५ ६।। द्वितौयमनूद्य दूषयति बन्धव्यक्ौतराम्यां चेदिति। मुक्रिं व्यनक्रौति मुत्किव्यङ साधनविशेषो न बन्धनिवर्तकः विरोधाभावादित्यर्थः ॥५७॥ विपने दोषमाह मुक्किद दति। ... ॥|५ ८ ॥ नियमे प्रमाणमाशङ्गते अन्यथेति। .. ।। ५ ६ ।। पूर्वं व्यत्त्यव्यक्रौ सवौक्ृत्य दोषो दर्शितः। दूदानौं ते अपि निरूपयितुं न शक्येते दत्याह व्यक्रौतरे चेदिति ॥ ६० ॥ [Page 363] किंच साझ्ममतपर्यालोचनयापि वस्तु कूटस्थमद्वेतं प्रापोति। न तत्रातात्त्विकव्यवम्थासंभव दत्याह न चासत दत्यादिना

॥६?॥ ॥६२ !

॥ द्तीष्टसिद्विविवरगे सप्तमोऽध्यायः ॥

अथाष्टमोऽध्यायः।

[Page 364] एवं तावदविद्याधौनव्यवस्थाश्रयणेन शद्वैते व्यवस्थानुप- पत्तिं परिहृत्य अधुना अविद्यानिवृत्त्या द्वेतमाशङ्म परिहरति भ्रत्ा- मायावादिन दूत्यादिना। .. तर्हि मिथ्याकार्यमज्ञानोपादानमिति व्याप्नेः नाशस्योपादानमज्रानं वाच्यमित्याह किं तदेवेति ॥ १ ॥ सिद्धान्तश्रोकोक्रं पञ्चमप्रकारपक्षमादाय परिहरति उच्चत द्वत्या- दिना। यादृगज्ञानस्य भावः परमार्थतस्र्वथानिर्वाच्यस्तादृगभावोऽपि तत्त्वतो निरूपणासह द्वति नाद्वैतव्याघात दत्यर्थः।. उच्कोकमेव तावद्दोष- मुपक्रमते पृच्छामस्वामित्यादिना। आ्रत्मनाशवदिति वैधर्म्यदृष्टान्तः। .. [Page 365] यदात्मातिरिक्रं मत् तत्किं जडमजडं वा। आ्रद्यं प्रत्याह जडस्येति। जडत्ादेव न स्वतस्सिद्धिर्नाप्यन्यतः प्रमाणत् संसर्गानिरूपणात्। अ्जडस्य सान्िणोऽपि वेद्यतया न सिध्यति। तम्य स्वाध्यस्तसाधकलन सत्साधकत्वाभावादित्यर्थः । द्वितौयं प्रत्याह अ्रज्डम्य चेति । किंच सद्स्वन्तरं जायते चेदात्मनस्सकाशादज्ञानाद्वेति विकल्प तद्दूषयति कुतय्ेत्यादिना। किंच जायमानस्वभावपर्यालोचनायामपि न वस्तन्तर- जन्मेत्याह न च सत दत्यादिना। परिशेषादज्ञानमेव तन्न्नाण दूत्यपि न वाच्यमित्याह नापि तदेवाज्ञानमिति। त्रज्ञानान्तरमप्यात्मसंबन्ध्य- नात्मसंबन्धि वा। आद्यं प्रत्याह तदपौति। समानाश्रयविषययोर्ज्ञाना- ज्ञानयोर्विरोधादित्यर्थः। द्वितौयं प्रत्याह न चेति। अनात्म्संबन्धि प्रज्ञानं प्रागेव निरस्तमित्यर्थः । एवं द्वेतिषु निरस्तेषु एकदेशी परिशेषादात्मे- वाज्ानहानिरित्याह यद्यात्मन दवति। सिद्धान्ती तु ऋद्दैताविरोधिनो

६२० इछसिद्धिविवरयाम् । [Page 365

अ्रविद्यानिवृत्तिरेकदेशिना यथा यथेष्यते तथा तथा मयापोष्यत दति मत्वा अनुजानाति अस्तेवमपौति। [Page 366] अ्रन्याभावेन ऋ्रद्वेतह्ानि- रित्युक्रम्। तचैक देशिनं पृष्कति किं तद्द्वैतमिति। अ्रन्यथेति। आ्रात्माति- रित्रद्वैतरहितत्वं नाम यदि वस्तु किंचित्यात्तदा न कदाचिद्वन्धसस्या- द्विरोधिसङ्भावादित्यर्थः। एकदेशी स्वाभिमतमद्वतपदार्थमाह ज्ञानदग्धेति। मिद्धान्याह तद्दाहोऽप्यात्मैव चेदिति। उक्ो दोषः-सदा स्यादिति। त्रात्मा- तिरिकरश्चेत्तर्कदेशिनोऽप्यद्वैतविरोधस्तुन् दत्यर्थः। एकदेशौ साभिप्रायं विदृणोति उक्रदोषप्रसङ्गादिति। ... पुनरेकदेश्यन्तरचोद्यमुङ्गावयति नन्वा- तमवदित्यादिना। सादिलानादित्वनिरूपणेन किमज्ञानदाह एव नासौति विवचितं वस्तन्तरजन्मत्वं वा। आद्यं प्रत्याह मेवं चूचुद द्वति। द्वितौयं प्रत्याह सवं चेति। वस्वन्तरत्वं जायमानस्य नोपपद्यते शत्रिरूप्यव- दज्ञानजम्यावस्तुत्वादित्यर्थः। अत एवेति। यतो जनिमत एवाज़ानजतमत एवाज्ञानजस्तददाहो न भवति जनिमत्त्वाभावादित्यर्थः । कुतस्तर्हि तद्दाह दत्यापद्माह प्रतिजा चेति। अभ्यासजा आ्त्मधौरज्ञाननिवर्तिकेति न वाच्मित्याह दति मया च साधितममिति। उक्तमुपसंहरति अ्रतोऽज्ञान- दाह दूति। [Page 367] परोक्रमनूद्य अंंनानुजानाति यन्तक्तमित्या- दिना। प्रमाणभावाच्च नाज्ञानदाहः कम्यचिन्जन्मेत्याह न चास्य दाह दूति। दूदानौं प्रमाणस्भावपर्याल्नोचनयाप्यज्ञानदाहः कस्यचिज्जन्म न भवतौत्याह न चाज्ञाननुद द्त्यादिना। सतौ संवित् मानजन्या प्रसिद्धा। अतः कथं सत् मानजन्यं न भवतौति तव्राह संविदश्चेति। पूर्वक्वतमंश्रा- भ्यनुजानमपि त्यजति कथ चेति। ध्वंसस्याधिकजन्मरूपल्वे सत्येव हेतुमत्त्वं स्यात् न पूर्वरूपप्रचुतिमाचत्वे सतोत्येतत्कथम्। निर्युक्किकमेवेदमित्यर्थः । पूर्ववादो युत्तिं शङ्गते प्रभावे हेतुऊ्ृत्याभावादिति। प्रतिबन्दिग्रहेण परि- हरति तर्हौति। मदादिषु कुलालादिव्यापारे सति घटादिकार्यं जायते न तवसति। तन्र हेतुकत्यमित्याह अ्रथान्यत्रैवेति। तार्हि घटादावेव

-Page 369] वछमोऽध्यायः। ६२१

मुसल्ादिप्रटत्तावुपमर्दोऽपि स्ात्। अतो हेतुमत्त्वं भावाभावयोरवि- भिष्टमिति भावः। भवति प्रयोगानुपपत्तिमाशङ्म परिहरति सोऽभाव दत्यादिना। पुनः पूर्ववादो युत्यन्तरं शङ्गते भावस्येति। पूर्वकालौनस्य भावस्योत्तर का लो नेनाभा वेनासदूपेण न विरोधस्ंभवतौति अभावे जातेऽपि भावसयात्। तम्माङ्भावध्वंसव्यवह्ार सिद्यन्यथानुपपत्या विरोधिभावान्तर- जन्मैव ध्वंस दूत्यर्थः। भावाभावयोन विरोध द्वत्येतत्प्रथमं निराचष्टे प्रागसतोऽपौति। यङ्भावान्तरस् विरोधित्वमुत्तं तदिदानों निराचष्टे भावेन चेदित्यादिना। ... [Page 368] नम्यापौति। प्रध्वंसम्य चज्जन्मेष्यते तर्हि जायमानत्वात्तस्यान्यो ध्वंसो वक्रव्यम्तस्यापि जायमानत्वा- दन्य दूति न कुतापि विश्रमस्यादित्यर्थः । जन्माभावेऽपि कथं हेतुमत्त्वं कादाचित्कत्वं चेत्याशद्माह जन्म विनापौति। ननूक्प्रकारेण घटादि- ध्वंसस्य जनिमत्त्वासंभवादज्ञानध्वंमोऽपि जनिमद्दस्तु मा भूत। तथाष्यन्य- जन्ममहभावस्स्याङ्ंसत्वात्। यो ध्वंसम्स तथा यथा घटादिध्वंसः कपा- लादिसहमावौत्यापङ्माह न च जन्मध्वंमावन्यावपौति। ... प्ूर्वोक्रसुप- संहरति अतस्सादौनामिति। तहौति। यद्यज्ञानदाहम्यानुमानतो वस्तव- न्तरजन्मत्वं खएडते तर्ाि तम्य निश्चितं स्वरूपं तन्मानं च ब्रह्धि। अ्रन्यथा मंदिग्धविभय्यः पनाभास आश्रयासिदूश्च हेतुस्यादित्यर्थः। मिद्धान्यभि- मतमुद्गाव्य निराचष्टे आत्मा चेत् स दत्यादिना। [Page 369] पराभिप्रायेलैव तावदुत्तरमाह उच्चत दूति। प्रसिद्धिमाच्रेणाश्रयत्वसंभवे प्रमाणन्वेषणं च विफन्नमित्याह न चेति। प्रमाणसिद्धूतवं न संभाव्यते चेत्याह नापौति। अज्ञाननिवृत्ते: प्रामाणिकत्वे तचान्याज्ञाननिरवात्तर्वक्रव्या। तस्ा अपि प्रामाणिकत्वेऽन्येत्यनवस्थायामज्ञाननिवृत्तिर्मे जातेति व्यवहारासिद्धि: (मूलत्तिः) प्ज्ञान निवृत्तिविषयाज्ञाननिवृत्त्यप्रकाशे तदसंभवादित्यर्थः। ननु ज्ञातोऽर्यः किमज्ञातादन्योऽनन्यो वा। आद्ये ज्ञानोदयेऽप्यज्ञातोऽर्थस्तदवस्थ- स्यात् अन्थे ज्ञानात्पूर्वमपि ज्ञातस्स्यादित्याशद्दाह न च ज्ञात दति।

६२२ इषसिद्धिविवरयम् । [Page 369-

य एवार्थोऽज्ञानसंबन्धादज्ञातस्स एव ज्ञानोपलच्ितो ज्ञात उच्यते। ... एवं तावत्पराभिप्रायेण परिहारमुक्का अ्रधुना प्रज्ञाननिवत्तेरनिर्वाच्यतवं स्वरहम्यं स्फुटोकर्तुं जातत्वं वस्तुस्रूपं व्यतिरिक्रं वेति निरूपणं न महत दत्याह न च जाततवाजातत्व दत्यादिना। जातत्वम्या निर्वचनौयत्व प्रतिपादनं प्रासङ्गिकं द्रष्टव्यम्। एकैकस्य वस्तुस्वरूपत्वं न संभवतौत्युका उभयत् साधारणं दूषणमाह न चासिद्धं वस्विति। ... आरात्मनो जप्निस्वभाव- ववात् जातत्वं स्वरूपमेव। अ्रतः कथं व्यभिचारित्वमित्याशद्घाह ज्ञ्ति- स्वरपम्यापौति। उक्रन्यायेन चेति। मानवैफल्यादिन्यायेन ज्ञातत्वं न वम्तुम्वरूपमित्यर्थः। ज्ञाताजातरूपेणैव वस्तु मानमेयं स्यादित्युक्रम्। तदा वा को दोष दृत्याकाङ्गायामज्ञातरूपेण मेयते दोषमाह न चति। भ्रज्ञातम्य मेयले मेयविशेषणतया अज्ञानस्यापि मेयत्वमापादितम्। तच्व न संभवति। तत्र हेतु: पज्ञानान्तराभावादिति। अ्रज्ञानान्तराङ्गोकारे दोषमाह तद्भाव दूति। दूत्वाज्ञातरूपेण मेयतवं न घटत दत्याह प्ज्ञानाहाने चेति। एवं तावदजातरूपेण मेयत्वं न संभवतौति प्रपञ््य दूदानौं जातरूपेणापि मेयत्वं न संभवतौत्याह न चेति। मिते वम्तुन मितत्वान्तरकल्पने दोषमाह अन्यर्थेति। दोषान्तरमाह तस्येति। ... [Pages 370-371] एवं तावत् ज्ञातत्वाज्ञातत्वयोर्वस्तुस्वरूपलवेन अ्रन्यलेन चानिर्वचनौयत्वमुक्का सप्रक्रियया ज्ञातत्वादिपदार्थं कथयति तताज्ञात दत्यादिना। [Page 372] ननु मानोत्थज्ञातताया अनित्यत्वादविद्यानिटत्तेरनित्यत्वं स्थात्। अतः पुन- रविद्योदयोऽपि स्यादित्याशद्घाह अविद्या चानादित्वादिति। पुनरज्ञानो- दयानुपलन्भादेव ज्ञाततायास्सदातनत्वं तावत्सिड्ूम्। तत्र मानोपरत्त- रूपेणा नित्यतैऽपि स्वरूपेण ज्ञातताया नित्यत्ान्नाविद्यानिटृत्तेरनित्यत- प्रसङ्गो मिथ्यात्वाच्च निवत्तेर्नित्यत्वाद्यनिरुपणं भूषणमेवेति द्रष्टव्यम्। हेत्वभावात्पनरनुदय उक्रः । दूदानीमविद्याया जनिधर्मत्वासंभवादपि

-Page 375] काषमोऽध्यायः। ६२६

पुनरनुदय द्वत्याह अ्जनिमत्वाच्चास्या दवति। जनिराहित्यं कुतस्तिङ्क- मित्यत शह म चेति। किंपुनर्न्यायमाह न च तामिति। भ्रकार्य- त्वावष्टमभेन पुनरृदयं निरम्य शङ्गान्तरमपि तेनैव हेतुना निराचषे अकार्यत्वादेवेति। प्रकृतमुपसंहरति अ्रतोऽज्ञाननिवृत्तिरिति। अनुभवस्यात्मख्वभावत्वात् सदा पज्ञाननिवृत्तिः प्रमाणवियर्थ्यं चेत्याश्ाइ स यद्यपौति। एवं तावदु ककोकमेवार्थमुपवर्ण स्रोकार्ध योजयति तन्रैषेत्या- दिना। प्रौढिवादेनाज्ञाननाशस्यासत्यत्वमाश्रित्य पूर्वचोदिता प्रपञ्चसत्यता पर्यहारि। ददानों प्रौढिं त्यजति न चामत्यस्येति। [Page 373] असत्यस्य मत्यो नाशो न घटते चेत् तर्ह्यज्ञानमपि मत्यमस्वित्याशद्दार न च सत्यं नश्ेदिति। एवं तावन्न जडोडविद्यातत्कार्ययोरन्यतर- स्तन्न्नाशो नाप्यजडस्सत्य आरत्मा। परिशषादनिर्वाच्यम्तन्नाश दूति स्थितम्। ददानों प्रकारान्तरं दर्शाययय्यन् चोद्मुङ्गावर्यात नन्विति। ज्ञप्नर्नित्यत्वात् रूप्या दिसहभावादूप्यादिनाशतवं नोपपद्यत दत्यापद्माह नित्यापि मेति। . प्ाङ्गितमनुजानाति मिद्धान्तौ अरस्वेवमिति। यच्चाविद्यानिवृत्ते- रनित्यत्वं शङ्गितं तदप्यस्मिन् पत्ते नास्तौत्याह न च घटादेरिवेति। चित्प्रतिबिम्बं ह्यस्माकं फलमिष्टम् । तम्य च विम्बात्मना नित्यत्वादविद्या- निवृत्तनित्यत्वं न विरुध्यत दृत्यर्थः। [Page 374] जन्मादिमत्त्वेन भासमानं फलं कथमात्मवेत्यापद्माह तत जानस्यवेति। अ्रधिकविवत्तया निरस्तमय्युङ्धाव्य निराचष्टे तर्होत्यादिना। तर्दाधिकमाह न चेति। मानमप्यात्मनससरूपं धर्मो वेति तदुदये स्याद्विकारित्वमित्याशद्दाह तस्य चेति। पुनरात्तिपति नन्विति। ... [Page 375] उदितं यच्छ्रौतं ज्ञानं तस्य भावे कथमद्वैतस्वरूपावस्थानमित्याशद्काह वायवारूढ द्वेति। कथमेकन्नत्वमित्याशद्माह भावाभावेति लौकिकभावाभावविलक्षणरूपोऽज्ञाननाश आ्रात्मातिरिक्रो न वस्तुभूत

ई२8 इछसिद्िविवरगम् । [Page 375-

दूत्येकलत्वं संभवतोत्यर्थः। ब्रह्मज्ञानस्थापि नाभे श्रद्वैतस्वरूपावस्थानं घटत दृत्यनाप्तवाक्यमाह तदुक्रमिति। तदुकं वार्तिककाररिति संबन्धः । .. ।। २ ।। [Page 376] ननु कारणस्याज्ञानस्य नाभो यदि मिथ्या तर्हि तत्कायं संसारदुःखं नापगच्क्ेदित्याशद्माह तन्मिथ्येति। तस्याज्ञानस मिथ्योष्टौ मिथ्यादाड़े सतोत्यर्थः । ननु शुक्किरुप्यांदेर्मिथ्यात्वमविद्याकार्य- त्वाधौनं दृष्टम्। तथा नापस्यापि मिथ्यात्वं चेत् तर्ह्यविद्याकार्यत्ं वाच्य- मित्यापद्माह नाविद्यान्तर दूति। यन्मिथ्या तद्विद्याकार्यमिति न व्याप्निः यतो नाविद्यान्तरादविद्या मिथ्येत्यर्थः । ततः किमित्यत श्राह् मिथ्यानाभोऽपौति। अरविद्याया भावो यथा अविद्यान्तरं विनैव मिथ्या तद्त् नाशोऽपि मिथ्या भविष्यतौत्यर्थः ॥ ३॥ ननु वम्बादेस्त एव लोके दाहदर्पनात् अनिर्वाच्यस्याज्ञानस्य दाहे दृष्टान्तो नास्तौत्याशड्माह अनिर्वाच्योऽपौति ।.।४। ... ॥ ५ू । पूर्ववादौ दृष्टान्तवेषम्यं पाङ्गते अनिर्वाच्य दति। .. उत्तरकालेऽपि स्रजि सर्पभ्रमदर्शनात् विद्यत एव तत्कारणभूतो मोह दत्याह नेति = = वेदान्यैकदेशिनो मतमाशङ्म दूषयति ऐकाक्येति ॥ ८ ॥

सिद्धमित्युक्रम्। दूदानौं तदपि न घटत दूत्याह यद्यात्ममोहज दूति। ब्रह्मजानादेव सर्पादिदाहस्स्यान्न रञ्ज्वादिबुद्येत्यर्थः ।.॥८॥ [Page 377] दृष्टान्ताभावं विदृणोति भ्रान्तिस्सर्वति। सर्वाप्यनात्म- धोरात्ममोहोत्था भ्रान्तिरिति तव स्थितिः। ततस्सरम्यगज्ञाजादज्ञान-

पचान्तरमाशङ्क निराचष्टे अत्मवेति। पूर्वत्रेति। सदा अ्रज्ञान- निवृत्तिपचे संसारो न स्ात्। उत्तरतन तिति। सदा आ्त्माभावे संसारो न स्ात्। ततश्च शास्त्रानारभ्भप्रसङ्ग द्त्यर्थ: ॥ ११॥

-Page 377] काषमोऽध्यायः । ई२५ू

यच्चाविद्याया विचारासहत्वमवोच: तदप्यसदित्याह नाविद्यायामिति।

.. ।। १२ ॥ यद्यपि तत्त्वपर्यालोचनया नास्ति दृष्टान्तः तथापि लौकिको भविष्यतौति परिहरति नेष दोष दत्यादिना। यथावस्तु विद्या प्रसिद्धा। ्रन्यथेति। श्रयथावस्तु अ्रविद्येत्यर्थः ॥ १३ ॥ निवर्त्यनिवर्तकभावोऽपि [तयोः?] प्रसिद्ध दत्याह विद्ययेति। लोकत एवाविद्यादिसरूपं सिद्धूं चेत् तर्हि विचार: किमर्थ दत्याणद्माह तत्तत्वं ििति ॥ १४ ॥ सद्सदिति। विचारे क्रियमाणे तेषु पच्ेषु अन््यं पच्तमनिर्वाच्मज्ञानं तच्चात्मनौति प्रतिष्ठापितवानस्मौत्यर्थः। नयाव्यतवात् न्यायोपेतत्वादित्यर्थ: ॥ १५ ॥

अधिष्ठानप्राधान्येनाह आत्मवेति। निरविद्योऽह्मिति तादात्यप्रत्यया-

15

वाच्चमित्याह तदापोति। निवत्तितादाक्येऽप्यात्मैव सदूपः शिव्यते म त्वभावतां गच्कति रूप्यतादात्येऽपि शुक्रश्शत्ित्वहान्यदर्भनादिति भावः । किंच मोहस्य आत्मसत्तयेवात्मवत्वात् अधिष्ठानं विना श्रन्यच सत्ता- भावात् तदभावोऽपि तदात्मक एव ॥ १६ ॥ यच्चोत्रं सदा अज्ञानहानिस्यादिति तव्राह मोह्ाभावोऽपौति। भावान्तराभाववाद्यनुसारेण दृष्टान्तमाह घटभावेति। यद्यपि घटस्य भावाभावौ मदेव तथापि तव तौ यथा सदा न भवतस्तथा ममापौत्यर्थः = यञ्चोत्नं तर्षि निवृत्तिनिस्यो न स्यादिति तवाह निवृत्तिरिति। प्रवृत्तिनिद्ृत्योर्वास्तवत्वाभावे बन्धमोत्तौ न स्यातामित्युक्रम्। तचाह कल्पिताविति॥ १८ ॥ 79

६२६ इछसिद्धिविवरयम् । [Pages 377-8

खपनमुपसंहरति तस्मादिति॥ २० ॥ [Page 378] दवतं पुंभेदश्च सप्नमाध्यायोक्कदोषतस्तया नेव्यते चेत् तर्हि कथं तव व्यवस्थालाभ दत्याप्द्माह तच्नेति। अ्रवस्तुतोऽपरमार्थतः । क्वचिदपि व्यवस्था मया नेव्यत द्वति न। किंतु सर्वथापोष्यते मायाभूमौ दृष्टत्वादित्यर्थः ॥ २१ ॥ विभेषतश्चाविद्यासाधने कारणमाह प्रत्यवादौति ॥२२॥२३॥ २४।। उक्मर्थजातं संचिप्याह अस्ति मुक्किरित्यादिना ॥ २५-२८॥

॥ द्वतौष्टसिद्धिविवरगे अ्रष्टमोऽध्यायः ॥

। समाप्तं चेदमिष्टसिद्विविवरणम्॥

NOTES.

NOTES. Page. Stanza. 1 1 दृष्टसिद्यथं विटगोमि-This shows that originally the name इछसिद्धि was applied only to the verse portion of the work; but the prose part, which is the author's own commentary on it, has also come to be designated by it. This is clear, for instance, from the following state- ment of Jñanottama at the beginning of his commentary, which explains the verse as well as the prose portion: ज्ञानोत्तमस्सकलदर्प्नानपारदृश्वा व्यास्यामिमां वितनुते स्फटमिष्सिद्े :.- चेत्यानां च न चिद्वर्म- त्वम्-चेत=दृश्य. Cf. Sarnksepa-sariraka, i. 37-8. This statement is cited in NM (com.), p. 30. -संयोगाभ्यपगमाच्च-'कगनां सांपात्वं सवेदिक्तंबन्धाहर्ितम्। इदानौमवयवायत्तसंयोगाभ्यपगमादपि सांप्रतेत्याह संयोगाम्यप- गमार्च्ेति।' (G'). 2 द्वितीयस्संयोग :- contact with a second object at the same time .- कल्पिताखेदित्यादि-If the संयोग between two anus be kalpita, the समवायिकारय of the effect that is to result therefrom will be kalpita; and that would strike at the root of Nyaya-Vaisesika cosmology .- तदुक्कमित्यादि- 'जन्माभावभेदाभावयो र विनाभावा संभ व निरासाय पारमर्षं सुन्र- मुदाहरति तदुक्कं यावद्विकारं तु विभागो लोकवर्दिति।' (G). -भेद and इतरेतराभाव-To judge from the re- ferences to these in the text and in the com. (see e.g. pp. 5, 10, 23, 107-110, 395), the con- ception of भेद is positive and that of इतरेतरा- भाव, negative. It also seems that the former is identifiable with वस्तुतः परिच्छेद and the latter, with देशतः परिच्छेद. भेद again may be looked upon as वस्तुखरूप or as वस्तुधर्म (p.3). In con- nection with this distinction, the following

६३० NOTES [Page 2- Page. Stanza. ślokas may be cited from Bhāskara's com. on VS. (p. 99)- खरूपमेव वस्तूनां परस्परविलक्षगाम्। मानात्वं तत्मृसंवेद्यं भेद इत्यभिधोयते॥ घटरूपं पटे नासिति पटरूपं घटे न हि। इति देशान्तराभाव कान्योन्याभाव उच्चते॥ See also Khandana-khanda-khādya (p. 1141 Chowkhamba Edn.). Not all the systems re- cognise this distinction, e.g. the Nyāya-Vaiśe- sika. Compare Nyaya-manjari (p. 312) 'प्रतीति- भेदाङ्गेदोऽस्ति देपभेदस्तु नेव्यते' .- वं चावोच :- implying belief in the separate existence of चेत .- आातोच्यत इत्यादि-Now begins the refutation of भेद be- tween चित् and चेत्य. Incidentally, the notion of aa itself is rejected. See p. 3 and com., p. 385 .- अन्यथा विभागादित्यादि-This is said in reference to Bādarāyana's sūtra quoted above as an authority .- सत्यं प्रसिद्धिरित्यादि-The state- ment is cited by Vedānta Deśika in his Śata-dūsanī, p. 191. 3 कान्यथा प्रतियोगिन इत्यादि-If घटखरूप for being known needs पटज्ञान (say), then पटखरूप also for being known requires the ज्ञान of a प्रतियोगिन् which may be कुद्य (say) or घट itself. In the former case, there is वनवस्था; in the latter, वन्योन्याश्रय .- किं सर्वतैवेत्यादि-The first alternative implies that भेद is कल्पित; the second that it is real but identifiable with the object in ques- tion .- न चेम्नातिदेश इत्यादि-See the purva-paksin's statement on the previous page: 'वतन्तयोभेदः प्रसिद्धतरो लोके। इतरेतराभावस.' 4 - भेदाभावल्व दानि :- Because both भेद and बाभाव pre- suppose प्रतियो गिज्ञान. दृशो दृश्यकुपं (com.)-Read दृषयं रूपं. 5 - तयोर्भावस्य चेति-The com. refers to this reading as alternative to तयोर्भावस्य वा, explaining the

-Page 12] NOTES ६३१ Page. Stanza. latter first. नास्ति धर्मिधर्मभाव: (com.)-Read धर्म- धर्मिभाव :. 6 - अन्यभेदादिवत्-By आादि here should be under- stood इतरेतराभाव. 7 तादृकुप्रतियोगिकी = वन्यप्रतियोगिकी. - उपलब्धिलक्षरो- त्यादि-For this expression, see Sarikara on VS. II. ii. 17 .- उपलब्धावपि तत्प्रसङ्गात्-i.c. विषयोप- लब्धावपि . 8 - यस्मात् ... म्रान्तित्वे गतिरस्ति (com.)-भ्रान्तित्वं which is found in one MS. is better .---- नन्वेवं नैवमित्यादि- This refers to the siddhantin's statements that व्धनुभूति is eternal, etc. The form न्यल्यप: does not seem admissible, but our author uses न्यरूयपं in i. 65 where it cannot be taken as a scribal error .- नन्वेषापौत्यादि-This is said in reference to the opponent's statements about eya and the like .- वविषयत्वप्रसङ्गात्-निरूपणाया इत्यर्थः .- कान्यथा छि ... निवारयेत् -- We should understand an expression like भवान् or कोऽि to be construed with निवारयेत्. 9 सिध्येत्। दृषठस्तु दृष्टठत्वादेव अवषयो न सिध्येत्। (G). 10 भेदानुपपत्तेरक्रत्वात्-Sce p. 5.नन्वेवममित्यादि -Here begins the refutation of अ्रभेद between दृक and दृश्य, as held by the Yogacara school for ins- tance. Such बभेद, the opponent thinks, is the natural corollary to denying a between them. But the Advaitin does not place भेद and अभेद on the same footing. See Introduetion. 11 तत्प्रतिभासो (वा) तयोरित्यादि-This statement in the com. (p. 395) is probably correct without the brackets and without the stop after प्रतिभासनम्. 12 - दृश्योऽप्यदृश्यस्स्यात्-For lack of दृक .- जडज्ञानाभाव: -I.e. there would be no need for a separate ज्ञान, viz. वत्तिज्ञान, to know non-sentient objects.

६३२ NOTES [Page 12- Page. Stanza. -किंच ये एत इत्यादि-The four hypotheses here mentioned are those of (i) the Lokäyata, ac- cording to whom matter as well as चैतन्य as an emergent from it exists, (ii) the Yogācāra who explains objects as forms of cognition, (iii) the Bhatta to whom ज्ञान is परोच् and (iv) the Vedāntin, according to whom Brahman is the sole reality and shows itself both as know- ledge and as object. 14 - तयोर्भेद :- 'तयोर श्वमह्िषयोरित्यर्थः' (G) .-- दृश्नि तेषा- मित्यादि- See pp. 1-2 .-- न चैकस्या इत्यादि-See p. 12 .- तथापि दृश्यं विनेत्यादि-as e.g. in सुषुप्ति. 15 - नदि संविद इत्यादि-See p. 2 .- चरमे काप्रयोजक: (com.)- हेतुरिति पोष :. The reading काप्रयोजकत्वं found in one of the MSS. is better .- संविदामन्यो- न्याविषयत्वे च भेदासिद्धियक्का-See above: संविदां खसं- वेद्यत्वादित्यादि .- ततख्ख घटनीलेत्यादिThis seems to mean what is stated on p. 17 as सर्वस्यैव भेदस्य संवेद्याश्रयत्वात्. 16 न ष्ि घटसंविद्ठटस्येत्यादि-Note that, according to the view now being considered, az also is संविद्प .- कथमसंविन्नेत्यादि-It should be observed that बसंविम्ञा here is derived from विद् 'to attain' (तुदादि ) and not from विद् 'to know' (वदादि). See Siddhānta-kaumudī on Pāņini VIII. ii. 58. This seems to be the reason why the com. explains it by खविषयतामनापन्ना or विषयतामनापन्ना (as another MS. of the com. has it) and not as वज़ात. 17 न वस्तुनस्खरूपं भेद :- See p. 3 .- एकस्येव भावेडयोत्यादि -ABD agree in having अभेदज्वानं. But it does not fit in with अभेदतअज्ञाने in the latter part of the sentence. C and E read अभेदतज्ज्ञानं which also is unsatisfactory .- न भेदाभेदी इयोरेकस्य वा-'भेद- ज्ञानस्य भेदोऽर्थ: अभेदज्ञानस्याभेदोऽर्य इत्येतन्र सिध्यति डयोरप्ये-

-Page 22] NOTES ६३२ Page. Stanza. कार्थत्वादित्यर्थः। एकस्य वेति। एकस्य भेदज्ञानस्याभेदज्ञानस्य च भेदोऽभेदखार्थ इत्येतम्र सिध्यात भेदज्ञानस्याभेदार्थत्वायोगा- दभेदज्ञामस्य भेदार्थत्वायोगात्। तथा च पचदयेऽषि भिन्नयो- रभेद इति न सिध्यतौति भावः ।' (G) .- उकं चैतत्परस्तात् -See pp. 13-14 .- एकमस्ति यदौत्यादि -All MSS. agree here; but one expects तत् before यदि. कसति perhaps is to be taken here as an in- declinable, equivalent to विद्यमानं. 18 दृझ्मान्त्व इत्यादि -- See pp. 2 and 15 for instance .- - अथोच्ेतेत्यादि- Here begins the refutation of the view that the relation between दृक and दृश्य is भेदाभेद .- ब्रह्मात्मना काभेदोऽि -- i.e. in addition to भेद. (. Bhaskara on VS. I. i. 4 (p.18): कार्यरूपेया नानात्वमभेदः कारयात्मना। हेमात्मना यथाभेदः कुरडलाद्यात्मना भिदा।. ऐकार्थ्यप्रसक्गादित्यक्रम्-Sec pp. 13-14. 19 एकं रूपमित्यादि-(f. Bhaskara on VS. I. i. 4 (p. 16) : एकस्यैकत्वमस्तौति प्रमामादेव गम्यते। नानात्वं तस्य तत्पवं कस्माद्वेदोऽपि नेष्यते / .- भेदाभेद :- We should take it as equivalent to भेदसाितोऽभेदः. 20 अथोच्येतेत्यादि-We expect an इति at the end of the prima facie view, but it is not found in any MS .- तदभेदात्तद्वर्मौ -The reading तदभेदान्त- दद्धर्मौ found in C E is better. 21 प्रथमपक्षे (com.)-In the passage omitted, there is a reference to two paksas; but it is very corrupt and has therefore been left out. The two paksas, however, are clear from what is stated in the printed part of the com .:-- तयोख पक्षयोर्दोष उक्क :- See p. 18 .- अतो ब्रह्माप्येकमित्यादि- See p. 18. 22 दृश्यत्वे चेतरदृश्यवदित्यादि-This points out, by the way, the contradiction with the statement

६३४ NOTES [Page 22- Page. Stanza. above that Brahman is different from the दृश्य. -दृश्यादभेद उक्को दोष :- See above: दृश्यत्व चेतरदृशय- वदित्यादि. Cf. also p. 12 .- कातो दृम्दृश्ययोरित्यादि- Sec p. 11 .-- तस्मराहृम्दृश्ययोरभेद इत्यादि -What follows तस्मात् up to खगतदोषाभावाच is explanatory of it and is to be taken as parenthctical .- दोष here stands for all kinds of limitations. 23 न्यानन्यत्वं च निरस्तम्-See pp 18-22 .- भिन्नयोहीं- तरेतराभाव :- See pp. 2 and 5. -वस्वसंकरासिद्ध :- That is how the Advaitin puts it. Cf. the use of निर्भेद and अद्वितीय above for एक. कासंकर here stands for असांकर्य. (f. Bhagaradgita (i. 41): 'जायते वर्सासंकरः'. It means वैलक्स्य .- इतरेतरभावे- त्यादि (com.)-It should of course be इतरेतराभाव in both the places; but the sentence is not intelligible even with this correction. 24 सदा-The second interpretation in the com. seems to take सदा separately and as equivalent to सदातमं .- सत्यपौत्यादि -Becausewhat is yet to be is असत् .--- नमनादे: (com.) -- Read गमनादेः .-- वतो जन्म नामेत्यादि-(. Gaudapada's Karika : iii. 20-8 and iv. 3 ff .-- तां वच्याम :- See pp. 32 ff. 25 मिन्नो घटः-say, from पट .- मिन्नोभिन्रख घट :- i.e. from म्त् .- प्रकाश्नख्वेदित्यादि-Punctuate thus प्रकाप््ेत्, न ततो भिन्नः। काप्रकाशख्ेत्, न ... प्रक्ृषप्रकाप- स्सविता-Cf. Samksepa-sariraka, i. 226 ff. 28 शुभकमगात्यादि-जाते qualifies वन्तःकरगवत्तिविशेषे .- वैश्वरूप्य = variety .- नन्वकरूपस्येत्यादि -The final

योगेन खयंन्योतिषस्सदा भातत्वेन चाभिव्यङ्मत्वायोगात् वस्तु-

वशुद्धवच्च भाति -- i.e. if it does show itself. 29 त्हि दुःखप्राप्तभावादित्यादि-'तार्किकार्यं हि मिथ्याज्ञान- निमिस्तवशाइःखादिगुययोगो न खत इत्यभिप्रेतयाह तर्शति।'

-Page 34] NOTES ६३५ Page. Stanza. (G) .- न हि तस्िन्नप्रिय इत्यादि -Cf. Panca-padika, p. 94. 30 उपादित्स्यते-C reads उपदिश्यते. Probably उपादीयते is the correct reading .- सुखबोधयोः-बोध is given only as an illustration in the previous passage. But here it is coupled with gu which alone is the point that is being discussed .- The reading सुखत्वम्मः found later on may be replaced by सुखम्रमः, on the analogy of बोधभ्म used in the same context. 32 व्यभेदसंसर्गात्मकवाक्यार्थत्वं-There seems to be some difference in the use of these terms भेद and संसर्ग for the import of propositions. See note on Naiskarmya-siddhi, iii. 2 (Bombay Sans. Series). See also Pañca-dasi, vii. 75. 33 ज्ञारपरयिष्याम: See Siddhanta-kaumudi on root No. 811: मारगतोषगानिभ्नामनेषु ज्ञा .- तन्न, बाधाभावात् -व्यवहारकाले बाधाभावात; or, as the com. has it. सति प्रमातरि .- त्वमेव तर्हौत्यादि-I.e. empirical objects are neither something nor nothing. 34 - खाप्रैरेव निमित् :- Like the roaring of a lion in a dream that may wake the dreaming person.

मिथ्यात्वज्ञानादित्यर्थः' (G) .- किंतु द्वैतसत्यत्वत्ादि-'ननु मिथ्यात्वज्ञाने सत्यप प्रवृत्तयस्संभवन्ति चेत् ज्ञानिनामज्ञेभ्यो वैषम्यं न सिध्येत्। ततः प्रवृत्तयो न संभवन्तौति वाचममत्ाप्नम्माह

निमित्ता: प्रवृत्तयो न भवन्तौति वैषम्यमित्वर्थः। किंच मिथ्यात्व- ज्ञाने किं काखिदपि प्रवृत्तयो निवत्तयख न भवन्ति किं वा पूर्व- वन्न संभर्वन्ति। तत् प्रथमं प्रत्याह तन्मिथ्यात्वज्ञाननिमित्तास्विति। हिरस्यगर्भपर्यन्तं कर्मफलस्य मिथ्यात्वे ज्ञाते कर्मभ्यो निवृत्तयः तत्त्वज्ञानाय च प्रृत्तयो भवन्त्येवेत्यर्थः। द्वितौये दोषमाह

तथा दृष्ठत्वादित्यर्थः।' (().

६३६ NOTES [Page 35 Page. Stanza. 35 खाविद्यामायाव्यपाश्रयेय-Cf. VPS. p. 37 for this use of बविद्यामाया. See also Samkara on VS.I. iii. 19. ईदृकचोद्यं तवैव श्रोभते-Here is a possible reference to Bhaskara. See his com. on VS. II. i. 14 (p. 95). 36 ननु सिद्धेऽर्थ इत्यादि-See p. 72. 39 3 न हि नरि पूटक्कं भाति गवोव-Quoted in NM.p.109. 41 6-7 वबुद्धो बुद्धिख्यातिसंभवांत्-Note that the Vijnana- vādin admits cognition alone as real. 42 वयथार्थज्ञानाभ्यपगमे चोक्ता दोषा: कानाख्ासादिदोषा उक्ता इत्यर्थः' (() .- अख्यातिमेव नुदन्-'व्ाख्यातिमविवेक- मित्यर्थः' (G). 43 8 'ननु पुरोवर्तिनि शुक्रित्वांस्य रजते देशान्तरादिवैप्िष्यांभस्य वा अग्रशे विवेकाग्रह इत्याप्रङ्माहयदि का्नोनेत्यादिना।' (G). 44 त्तौयं वेत्यादि-Here is a reference to an older school of Präbhäkaras for which see Intro- duction .- एवमपौत्यादि-Note that, according to the Prabhakaras, स्मृति may be यथार्थ though it is not admitted to be प्रमा .- तथा भ्रान्ते :- स्पृति and यहय being the two elements involved in the present case. 45 दोषो होत्यादिSee NM. pp. 60 and 75 .- तदुक्रमर्थे सत्येवेत्यादि (com.)- Here one of the MSS. substi- tutes तथा च पंभु: for तदुकं .- सितासितादिव्यभिचारिया- मित्यादि -- That is, the eye (say) as a प्रमाय may or may not be co-present with a particular white or its opposite, black. Cf. Nyāya-vārtti- ka-tatparya-tika on I. i. 7: 'न चाविनाभावः प्रत्याय- नाफ़ं चक्षरादयो नौलादिभेदव्यभिचारियोऽपि दृषापत्प्रति- पादका:'; also Nyaya-kanika (p. 162): 'वन्यथा चक्षरादोनां नोलादिभेदव्यभिचारियां तप्प्रमिति हेतूनामप्रामाख- प्रसङ्गात्'। 46 तदसिद्ौ=र्थासिडौ .- तहि स नास्येव-सः सर्थः .- ननु वेन प्रकारेयोत्यादि (com.)-ख्याति found in one MS. is better than ख्याति :.

-Page 52] NOTES ६३७ Page. Stanza. 47 9 सत्वे न भ्रान्तिबाधावित्यादि-Quoted by Vedanta Deśika in his Sarvārtha-siddhi, p. 417. 1 तामिच्कतः-का च ताविच्कृत: is perhaps a better emendation.

48 - न च निमित्तकारगामात्रादिति-See NM. pp. 122-3 .- न च सादेयपादानता -- For this idea which is deve- loped in the next few paragraphs, see Sam- kara on VS. I. ii. 27.

50 --- ननु पूर्वस्मिन्नित्यादि -I.e. causation is mere temporal sequence .- कायें चेत्तत्तो भवेत्सदा भवेत्-i.e. not merely in the instant after that in which the cause is; but in all instants, excluding of course that of the cause.

52 - तत्कार्णकाल इत्यादि-'ननु मूलकारगाकालः कार्येगा।व्याप्रो- जस्ति। तत्र कार्यस्य कार्यं स्यादित्याह तत्कारगाकाल इति। तस्य कारयकालस्य तदा कार्यकालेडतिव त्तत्वन्नैवमित्याह तब्नेति। यद्ा। तम्य कार्यस्य तदा कारगाकालेऽनुपलम्भान्नैवमिति परि- हरत तञ्नेति। विपक्षे दोषमाह भाव इति। द्वितीयकार्य- काले मूलकारयाकालस्य भावे मूलकारगामप तत्कालसंबन्धि भवेत्। तदा न किंचित्कायें स्यात् यतः कारसक्षमादूध्वें कार्य- मिति पक्षो वर्तत इत्यर्थः। यद्दा। द्वितौयस्य कार्यस्य मूल- कारगाकाले भावे मूलकारगा्म तत्कालसंबन्धि भवेत्। तदा न किंचिदपि कारयं स्यादित्यर्थः।' (G) .- कार्यस्य कार्यान्तराभावा- दसत्त्वात्-See Samikara on VS. II. ii. 22 .- लासं बन्धस्य चेत्यादि-What is suggested by the opponent here is that the कार्यप्रागभाव is related to the कारग. The answer is that कारमा and कार्य being correlatives, there is no कारया at all until there is the कार्य. The reading of C is असंबद्स्य which is probably correct. G also seems to adopt that reading. The next sentence is thus intro- duced in the com. 'किंच प्रागभावो न कारयाश्रितः अनादित्वान्नभोवदित्याह कार्यस्य चेति। व्यकारयात्वात् कारय-

६३८ NOTES [Page 53- Page. Stanza. 53 'नन्वसद्रपेय सदा संबन्धि कार्यमप्यस्त्येवेव्याप्रझ्माह वासतखे- दिति। वपकारयमेव तदुत्पन्नं घटादि स्यात्। व्यतो निष्कारया- त्वान्नित्यत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः' (G). प्रागपोत्यादि-'उत्पत्तेः प्राग- प्यव्यक्तकार्यसंबन्धोऽस्ति चेत् ताई यदेव प्रागव्यक्तं तदेवेदानों व्यक्तं कार्यमस्तौति क्षर्गिकत्वहानिरित्यर्थः' (G) .- पूर्वोत्तरक्षय- भावित्वं-Cf. p. 50.

54 दर्पनहानि := खसिद्वान्तहानिः .- तथा प्रसिद्धनाश्रयगेडपि- विनडयसौति पोषः. -अनन्वयादनवस्थानाश्चेति सुत्रितयोः (com.)-See p. 48 .- क्रर्गिकपक्षोक्रदोषं नित्यपक्षेर्जय प्ङते (com.)-Strictly spcaking, we should have क्रर्णिकत्वपक्ष and नित्यत्वपत्त .- विष्किद्य विष्किद्े- त्यादि-'र्ताि कारयस्य नित्यत्वात्सदा भावः कार्यत्वसिद्ये मध्घे विच्केदस्वास्तौति पराभिप्रायमुद्भाव्य भवत्वेवं तथापि विच्केद- दशायां कारये सत्याप कार्याभावात् कारगो सति कार्यं भवत्वेवेति नियमो न लभ्यत इति मत्वा परिहरति विष्किद्येत्यादिना । ननु बञकालविच्केदख्वनेत् भवेदेवम्। न तथा। किंतु क्षगमाच्विच्केद एव। तस्मान्न कारये सत्यपि कार्याभाव इति प्रद्तित्वा परिहरति क्षगमात्रमेवेति।' (G). There is some difference in the reading here: B leaves out तथा after भवत्येव and C D E read सदास्तु in place of तथास्तु. 55 --- वास्तु विष्केद इत्यादि-This is the criticism of the opponent and the Advaitin's reply begins with कालनियमादेवेति ब्रमः. 56 वाकाल्मयोगिनि तु कार्ये-'कालयोगरहिते कालाख्ये कार्ये' (G). The advaitic view of काल, as commonly stated, is that it is चनादि, but the Vana-mala (p. 121) on Samkara's com. on the Tait. Up. mentions the view that it is a कार्य .- न ह्यहमित्यादि -It is true that the Advaita admits no वज्ञान in respect of a अडपदार्थ; but that is only from the metaphysical standpoint. When we con- fine our attention to the empirical and the apparent, the doctrine does recognise ajñana with reference to objects like a shell. Then

-Page 62] NOTES Page. Stanza. the possibility of व्पज्ञान like that of ज्ञान is denied only of appearances like shell-silver .- न हि शुक्तिरूप्य इत्यादि-In this sentence, ज्ञान stands for प्रमा. The so-called शुक्तिरुप्यज्ञान is not ज्ञान but only प्रतिभास. See p. 121. 57 .-- किं चाज्ञातं चेदित्यादि-I.e. if a thing is not known, how can any details be predicated of it ?- कादाचित्कतया वा कार्यता कथंsince the Advaitin deseribes रूप्य as व्ाज्ञानकार्य. This also is a detail which could not be averred if &u were un- known .- कारगभावे कार्यनिवत्तिप्रसङ्ग: (com.)This should obviously be कार्यभावे कारगनिटत्तिप्रसफ्ग: 58 कार्यस्यापि कारगात्वं-Because प्ज्ञान must be a कार्य according to the pürva-paksin. Note that, unlike the Advaitin, he does not trace the 'silver' to व्रज्ञान .- कतकम्यापि तस्य नित्यत्वात् -- नित्यत्वात्=कानन्तत्वात् .- यो यस्येत्यादि-'यो घटः यस्य पिराइस्य प्रध्वंसः स पिगड़ः तस्य प्रध्वंसात्मकघटस्य प्रागभावो न सर्व इत्यर्थः' (G). 59 तथापि तस्येत्यादि-'तस्य ज्ञानलक्षगास्य प्रागभावप्रध्वंसस्यापि कार्यत्वेन प्रध्वस्तत्वावश्यंभावात् प्रध्वंसस्यापि प्रध्वंस इछ एव स्यादित्यर्थः। किमत इत्याह वातस्ेति। ननु विरोध्यदयकाले नष्टस्य प्रागभावस्य तव्नाशोत्तरकालमवस्थानं न संभवतौत्यत आह पुनरत्पत्तिर्वेति।' (G).

60 न ह्यनिवस्ते प्रागभाव इत्यादि-See p. 58 .- अपनुभवस्य च नित्यत्वमवोचाम-See pp. 1 ff. 61 प्रमाणतदभावावित्यादि-See e.g. ch. v. 62 विषय्यन्तराभावात्-there being no other saksin to be its witness .-- तम्य जडत्वात्-It is जड because, by bypothesis, it is not आागमैकसमधिगम्य. The relevant portion of the com., according to one MS.,is as follows :- 'वात्मा व्यागमैकसमधिगम्यः प्रत्यक्षा- द्यमम्यवस्तुत्वात् धर्मवदित्यक्कम्। विपक्षे बाधकमाह अन्यर्थेति । कगमैकगम्यत्वाभावे घटादिवत्प्रत्यक्षादौनामेव विषयरुस्यात्

६४० NOTES [Page 62-

Page. Stanza. न्टपूटक्रवद्दा न कस्यचित्। प्रमान्नन्तराभावादागमगम्यातिरिक्रस्य जडत्वादित्यर्थः ।' -सरूपसत्यत्वमसत्यत्वं-खरूपस्य सत्यत्व- मसत्मत्वं would be better. But no MS. gives it. जाग्रङ्गान्ति :- 'सवित्सुष्यादिः' (G.) 63 .- न च वयमित्यादि-The लक्षण of परज्ञान is ज्ञाननिवत्थेत्व; नैकं नानेकमित्यादि indicates the reason why it is deseribed as अानिर्वचनीय .- मायादेश्प्येकत्वादौनां (com.) -एकत्वादिना seems better. 66 उक्तं चैतत्परस्तात्-See p. 60 .-- यदि नाज्ञानमित्यादि- The idea is that even as ज्ानाभाव, वज्ञान is काप्रमेय and that the siddhantin cannot on that score establish that it is not व्भावरूप. The omitted portion of the com. is: 'ननु येन न्याये- नाज्ञानस्याप्रमेयत्वं तेनैव ज्ञानाभावस्याप्रमेयत्वादज्ञानत्वमेवेति प्रङ्गते यदि नाज्ञानमिति। यदि स ज्ञानाभावः कोऽप्य- ज्ञानादन्य: प्रामाशिकस्समरति कस्तह्यसी विम्टश्यताम्। विमरणे सति सोऽपि नान्यस्समसति। तस्माज्ज्ञानाभाव एवाज्ानमित्वर्थः। नन्वात्मनोऽप्रमेयत्वेन तत्र ज्ञानाभावस्याप्रमेयत्वेऽपि प्रमेये शुक्रादी नाभावोऽप्रमेयो भवत। तम्मान्न प्रमागाभावोऽज्ञानमित्या- पाझाह अन्यत् चेति। मुक््यादेः प्रमेयत्वेऽपि प्रतियोगिभूत- ज्ञानाश्रयत्वाभावादेव तदभावं प्रत्यनाश्रयत्वान्ज तन्राभाव: प्रमेय इत्यर्थः' .- एवमपि नाज्ञानस्येत्यादिना-on the principle that अनिर्वचनीय is कासङ्भिन्. 67 इदानों प्रध्वंसादन्यस्याज्ञानत्वं (com.)-Read प्रध्वंसस्या- ज्ञानादन्यत्वं .- अपरोक्षत्वादित्युक्कम्-See pp. 57 and 65. 68 काप्रकाशाश्रय इत्यादि-The just previous statement has shown that of two prakaśas, each is charac- terised by the negation of the other but that neither is तमस. It is now stated that, though when the अनुयोगिन् is प्रकाशात्मक the प्पभाव may not be तमस्, it may be so when it is चप्रकाशात्मक, say, भूतल .- सर्वाभावे न निवर्तेत-I.e. even if one light is there, it disappears; but it should not. -तमसा कुगठतः (com.)-I.e. तमसावकुषठ़तः

-Page 74] NOTES ६४१ Page. Stanza. as one MS. has it :- वथेकस्येत्यादि-Note that, ac- cording to this विकल्प, only one प्रकाश्नाभाव is तमस्. In the next विकल्प, each प्रकाशाभाव is तमस् .- तद्दतां=probably, तमोवताम्. 69 - आभावास्तु भान्ति तेषां-Contrast with नमांसि भान्ति in the previous sentence. तेषां=प्रकाशान्तरागाम्. -सत्यार्थत्वादित्यादि-See p. 62. 70 - बुद्यादेख्वित्यादि-'ननु ब्रह्माज्ञानतत्कार्यनिवत्तौ ब्रह्मज्ञानमपि निवर्तत इत्युचते। तद्दष्ककज्ञानतत्कार्यनिवत्तौ शुक्रिज्ञानमपि निवर्ततामित्याप्ङ्क निवर्त्याज्जानविलसतत्वं तत्र निवत्वत्वे प्रयो- जकमिति तदभावात् न निव्त्यत्वममित्याष् बुद्यादेस्विति। सत्यत्वेग म्रुक्नय ज्ञानात्मकत्वाभावेनेत्यर्थः ।' (G) .- आाज्ञाननापत्वात् मुक्य- ज्ञाननापवत् (com.) -- व्यज्ञाननाप =नष्ाज्ञान. One MS. reads व्ज्ञान for अज्ञाननाम in both places .- सत्यमत एवेति-See p. 63.

71 - अप्रकाप and अप्रकापता are indiseriminately used in the com. on this page .- सयंप्रकाशापौत्यादि- E.g. संवित्, as conceived by the Prabhakaras, is denied by others. 72 - सिद्धं तु निवर्तकत्वात्-This is a quotation commonly ascribed to Dramidācārya. See e.g. Ananda- jñana's com. on the Mānd. Up. Bhāsya ii. 32. But here as well as in the com. it is referred to Brahmanandin. C reads भाष्यकार who is Dramidācārya. Note the resemblance of this aTaa to Vararuci's Varttika on Pāņini I, i. 1. 'किमथं प्रास्त्रमिति चेन्निवर्तकत्वात्मिड्म्:' Sce Sarksepa- Sariraka i. 125: उपनेयाभावेऽप्यपनेयमस्तीति न मान- हत्याभाव:

74 - सर्वभ्रमागामित्यादि-'उक्तमेव प्रमेयं संक्षिप्य कथयति सरवं- भ्मागामित्यादिना।' (G) .- In the light of this explanation found in one of the MSS. of the com., the query does not seem necessary .- The opponent is speaking for जौवन्मत्ति as distin- 81

६४२ NOTES [Page 74 --- Page. Stanza. guished from वद्योमुक्ति; but he suggests आज्ञानपोष which alone is unacceptable to the siddhantin. See p. 77. It is interesting to compare the dis- cussion here with that in the Tattva-pradīpika of Citsukha : pp. 383-8 (Nirņaya-sāgara Edn.). 76 संस्कारदेवेव्यादि-This seems to be the view of Mandana Miśra. See Tattva-pradīpikā, p. 385, and the com. on it. See also Bhaskara on VS. IV. i. 15-साव पोषोऽप्यज्ञानदाह इत्यादि -See p. 73. 78 See p. 63 with reference to the वयतिरेकासिद्धि- परिष्ार mentioned in the com .--- जन्मादौनां धर्मागाम् (com.)-This should be भेदजन्मादौनां धर्मागाम्. 79 तेख विना तम्यासिङ् :- भेदादिभिर्विना प्रपक्वस्यासिद्े-भ्रान्ति- बाधौ तु तममित्यादि-'तं प्रपस्नं विना भ्रान्तिबाधी न सिध्यतः ाश्र्यविषयकारणानामभावात्। वातस्तस्य सत्यत्वमित्वर्थः।' (G) .- तः प्रपक्षप्रतिभासस्येत्यादि-'सत्यत्वे प्रपश्वस्य किं सिद्धमित्याप्रङ्वाह अातः प्रप्ेति। ननु भ्रान्तिबाधव्यरिक्रस्य सर्वम्यानिरूपितत्वममिष्यते न तु म्रान्तिबाधयो: तो तु निरूपित- रूपावित्यापङ्म ता्ि तदाश्रयविषयकार साभूतप्रपत्चम्यापि निरू- पितरूपत्वमिति परिहरति म्रान्तिबाधी चेदित्यादिना।' (G). 80 - सदसतोस्तयोरसंभवात्-'सदसतोः तयोर्बाधख्यात्योर संभवात्' (G). 82 सर्वमेव चेत्यादि-Some MSS. read सत्यं for कासत्यं. But to judge from the com., there are not two negations in the statement but only one, viz. the latter. The former clause assigns only the reason therefor. Construe thus: सर्वमेव ... इूति हेतोः (according to the Advaitin, all दत्तिज्ञान is finally false) अासत्यं ज्ञानं ... चासिडम्. The particle च before वसिद्धं implies समुच्चय of कसिद्धि with वपनुपपप्ति. 83 कासावज्ञाननिवात्ति :- This point is considered again in ch. viii. Cf. also NM. pp. 352-60 .- कातो- ज्ज्ञानस्येत्यादि-Because आाज्ञान is neither a भाव

-Page 89] NOTES ६४३ Page. Stanza. nor an छभाव, its negation can be neither an काभाव nor a भाव and therefore not भावाभाव .- ज्ञानहेतुत्वायोगाच-Whatever is क्निर्वचनीय, if it is a कार्य, is आज्ञानहैतुक, not ज्ञानहेतुक. 84 तदेव तम्रिवत्ति :- I.e. as ज्ञान, the two are the same; but they are not identical .-- पज्ञानं हि नामेत्यादि -- See p. 280 and cf. SV. p. 475, st. 11. 85 - खाभावस्यापौत्यादि-'सति प्रागभावे ज्ञानभावायोगादलब्धात्म- कस्य घातकत्वायोगात्सवप्रागभावस्थापि न निवर्तकं ज्ञानमित्यर्थः। यदि न निवर्तकं र्ताई्टि तस्य वैयर्थ्यमित्यत वह बोधकमेवेति। यस्मान्नेदं रजतमिति ज्ञानं म्रान्तिप्रतिपन्नार्थाभावबोधकमेव न तु

नामातरतति।' (() .- त व्ाद्न्तवत इत्यादि See p. 82:

86 यक्षानुरूपो कि र्बाि: -Samikara uses this proverbial expression in his com. on Ch. Up. VI. iii. 2, though the context is different. See NM. p. 355 .- न ह्यात्मन इत्यादि-See p. 84 .-- 'नन्वपरियातं रूपान्तरं मा भूत् ततः किमित्ापङ् सवज्ञानपरिामानां यौग- पद्यं स्यादित्याह वतस्तदाश्रितानौति। नन्वपरियामान्तराय- मभावे कुतस्तदैव सर्वज्ञानपरिमामास्स्यरित्यापङ्क तजज्ञानप्राग- भावरूपागामपरियामान्तरागां निवत्तत्वादित्याह सर्वेति।' (G). 89 - खरपममत्यादि- 'अनुमानद्वयेऽपि साध्यवैकल्यं प्रङ्गते खरूप- मनोति।' (G) .- उभयथापौत्यादि- 'ज्ञानादेर्जन्माद्यभावे निर्विकारत्वमात्मनस्स्यात् आत्मनो जन्मादिमत्त्वे व्नित्यत्वात् ज्ञानान्तरोत्यत्यसंभव इत्यभयर्था दोष उक्र इत्यर्थः।' (G) .- न ह्यविषयस्येत्यादि-'आपरिष्किन्नत्वेन वाजडत्वेन च तस्य क्रिया- ज्ञानयोरविषयत्वादित्याह न ह्यविषयस्येति।' (G) प्रत्यभ- जानभपोत्यादि-'मम वान्तःकरयविभिषस्य प्रमातुः प्रत्यभिज्ञा- विषयत्वं सोऽहमित्यनुभवावयम्ेनसंभवतति। परिगाम- वादिनस्तु न घटत इत्ाह प्रत्यभिजानन्नपौति। (G) .- न च तयोर नुमेयतेति वच्चाम :- See ch. v. st. 22 ff.

NOTES [Page 90- Page. Stanza. 90 तम्यापौत्यादि-By denying आात्ममनस्संयोग which is the असमवायिकारय of ज्ञान, the siddhantin is deny- ing that ज्ञान can arise as an आ्ात्मगुय and serve to remove ज्ञानप्रागभाव or आज्ञान .- निरंप्रत्वादात्मवत् (com.)-Read आयात्मद्दयवत् .-- सविकारत्व इत्यादि-See p. 88 .- यदि परमागाव इत्यादि-See pp. 1-2 .- कयं चेत्यादि-'संयोगस्य संबन्धापेक्षत्वे गुगत्वं प्रयोजकमिति प्रद्मित्वा न गुगत्वमेव संबन्धापेक्षायां प्रयोजकं द्रव्यादेि तइ्दर्पनादिति परिहरत अायं चेति।' (G). 91 न भिन्नाखदित्यादि-See pp. 87-9, where only three alternatives in respect of the relation between परिगाम and परियामिन् were considered, leaving out the possibility of भेद between them. आदृष्टमपौत्यादि-See Prasastapada's Bhasya, p. 272 (Vizinagaram Sans. Series). 92 -- न म्यात् .-.. बन्धमोक्षयोरित्यादि - बन्धमोक्षयोस्तयोर भिव्य क्ष्य - नभिव्यक्रयोः पुनः पुनर्भावादनिर्मोक्ष इति भाव: 94 कप्याद्यषि ज्ञानबाध्यम्-That is, रूप्याद्यपि ज्ञाननिवर्त्वम All the MSS. agree in this reading .- रूप्यादि- वत्ततज्ञानमपौत्यादि-See pp. 47-8. 95 र्ताि खात्मनेत्यादि-अस्मिन् पक्षे नेदं तदप्यमिति निषेधरस्यात् न तु नेदं रूप्यमिति. 96 दे रूपे वस्तुनः-'द्विरूपसत्त्वे न भ्रान्तिबाघसिद्धिः' (G). 97 बाध्यत्वादेवेत्यादि-Note that the अन्यथाबोधकत्व of रूप्यज्ञान was sought to be shown first on the strength of the बाधकज्ञान; it is now attempted on the basis of the बाध्यत्व of the रुप्यज्ञान .- 'ननु विमतमन्यथाबोधकं बाध्यत्वात् न यदेवं न तदेवं यथा प्रमागामित्यापनश्वाह न तावददिति। रुप्यज्ञानस्य खार्धापेक्षया

ननु ज्ञानान्तरापेक्षया रूप्यज्ञामस्यान्यथाबोधकत्वं साध्यत इत्या- प्रझाह अान्यार्थापेक्षया तिति।' (G). 98 रुप्यज्ञानस्यानिषेधात्मकत्वात्-We must understand here the second and further rūpya-jnanas,

-Page 105] NOTES ६४५ Page. Stanza. because there is reference to पूर्वाबाधकता later .- निश्लत्वादिति लिङ्गाभासनाच् (com.)-लिङ्गाभामाचच found in one MS. is better .- अभ्मस्वित्यादि-'विरुद्धार्थत्वे समति निषेधात्मकं सम्यगज्ञानं बाधकं चेत्तत्राह अ्राम्मस्विति। मते सति जायमानो न-जौवतीति-प्रत्ययो विरुद्धार्थत्वादि- विशिषृत्वे सति सम्यरज्ञानत्वाज्जीवतीति प्रत्ययान् बाधेतेत्यर्थः। मुतशमित्यक्रातिपये हेतुमाह व्याबाध्यत्वादिति। काबाध्यत्वे हेतु- माह कान्त्यत्वादिति। अन्त्यत्वे हेतुमाह पुनर्जीवतौति।' (G). The fifth fिकल्प, as mentioned in the com., is not separately referred to in the text. 99 तच्ेत्यविरोधस्तन्-Sce com. for the proper con- struing of तत्र here .- पुरस्ताननिरस्तत्वाच्च-See pp. 19 ff. 102 ततोऽस्मिन्नित्यादि-अाधर्मकत्वं वस्तुनः अानियमो वा धर्म- धर्मिगाामित्यर्थः-'रूयादयोऽन्यो वा भवतु। तत्ापि स भेदः खापेक्षया खयं यथा न भिन्नः तथा किं खापेक्षया नाभिन्नख आहोखिदभिन्न एवेति विकन््पर्यात खतोऽयि खर्यामति' (G). -अथोच्येते त्यादि-This is what is supposed to be the contention of a भेदाभेदवादिन other than the one whose view is now being criticised. The latter's answer, showing that even in such a view the circular reasoning is not avoided, begins with तथापि. The statement beginning with सत्यं is made by the siddhantin. 103 नैवर्मामथ्यात्वेयादि- 'ननु तवाप्यमिथ्यात्वे रूप्यम्य सिद्धे तउज्ञानस्य प्रमागात्वं ततो निषेधेन तुल्यबलता ततख्ख दौर्बल्या- भावादंबाध्यत्वं ततस्व्ामिथ्यात्वमिति समानं चक्रकमित्यापद्माह नैवममथ्यात्वति। वत्र हेतुमाह बोधकस्य ज्ञानस्येति।' (G) .- अन्यथा मिथ्यात्वमित्यादि-i.e. in भेदाभेद which the opponent recognises. 105 - ममसंपादनाकारतया (com.)-Read ममसंपादनकातरतया as one MS. has it .- G gives an alternative explanation of प्रत्यक्षमपि-'नो खलु ज्ञानमत्येव प्रत्यक्षं किंतु रूप्यार्वच्किन्नम् । ततस्तदभावे प्रत्यक्षमपि न स्यादित्यर्थः।'.

६४६ NOTES [Page 105- Page. Ntanza. -ज्ञायते अर्थोडनेनेति दि जानम्-This appears again under iii. 17 .-- 'संविदपौति। आत्माश्रयाषि संवित् व्वभास्यार्थाभावे तत्संविन्न म्यात्। अनुमेयादिष्वपि ज्ञानानु-

106 -भावज्ञानं as distinguished from रूप्यम्य शुक्यात्मना भावः -पूर्वोक्त द्वेरूप्यं-See p. 96. 107 वमत्त्वबाध्यत्वेत्यादि-The corresponding compound which occurs on the previous page is used in the plural .- तच्व सत्त्वादित्यादि'तर्षि रजतबाधे सति अर्ा- देक्बाध इत्यत वह तच्चेति। ननु यदि रूप्यम्य सत्त्वादबाध्यत्वं र्ताई ऐक्स्य सत्त्वाभावात् बाध्यत्वं स्यादित्याश्झ्माह ऐक्ं च ज्ञायते चेदिति। ज्ञानस्य सार्थत्वादित्यर्थः। ज्ञानप्राप्तत्वादेव रजतवदैक्यस्यापि बाधो न संभवतौत्याह बाधाभावार्त्चति।' (G) .- उतान्यदभावज्ञानम्- 'भेदज्ञानादन्यदित्यक्ा प्राप्त- मभेदज्ञानं व्यावर्तयतति वभावज्ञानमिति।' (G) .- स्वमेव बाधेत .- because it is गभावज्ञान merely. 108 यदि भेदाभेदज्ञानयोरित्यादि (com.)-The other विकल्प is stated as follows in the com. 'क्रथ पूवें सामान्य- विशेषयोरैकाज्ानमुत्तव काले विपोषयोेव भेदो जायत इत्य- विरोधस्तव्ाह भवदपीति।'

109 तर्होतरेतरभाव इत्यादि-भेद and इतरेतरभाव being different. 110 -- प्रुक्रिरूप्ययोर्भेद इत्यादि-See pp. 107-8 .- ज्ञायमानभेदस्य -- This is the reading of Cand D. A has जाय- मानम्य भेदस्य. 111 तदेव तस्याभाव इत्यादि -In one case, ऐक्ा is positive ; in the other, negative. 113 तथैव भिन्नमेयत्वे-because the two jnanas point to distinct objects .- नात इत्यादि-अातः धिया बाध्या धौनास्ति .- सर्वज्ञानानामित्यादि-'कतिप्रसङ्गेन परिहरति सर्वज्ञानानामिति। विरोधान्न वान्यम्रान्तित्वमेकस्येति तत्राह भ्ान्तित्वमेवेति।' (G).

-Page 125| NOTES Page. Stanza. 114 ननु बुद्धिधर्म इत्यादि (com.)-Read न बुद्धिधर्मो न बाद्य - धर्मो नोभयधर्मो नान्तरालधर्मो न च नास्तौत्यर्धपक्माकारा विद्या वसतौति प्रङ्गते. To judge from the context, this seems to be the view of some Vijñana- vādins. There is a reference to this peculiar conception of वविद्या in Vedanta Desika's Sarvartha-siddhi p. 425 and Tattva-tika Pt. ii. pp. 10-11. 116 कातस्सम्यगित्यादि-One expects स्यात् at the end of the sentence, but no MS. gives it. 118 --- भान्तित्वप्रससिद्धिविरोधात्-(com.) .- Read मान्तित्वं as one MS. has it .- यद्यमदपीत्यादि-'इतखनासतो न मेयत्व- मित्याह यद्यसदपौत्यादिना। ननु नेदं-रजतमति-ज्ञानात्मकस्य वासन्मानस्य वस्तुतोऽसत्त्वं मया इष्यत एवेत्याप्रक्का तस्य ताईि विशेषाभावात् सर्वदैव तेन अासन्मानेन वासङ्गायात्। ततख भ्मम्यावसरो न स्यारदिति परिहरति स्याच्चेदित्यादिना।' (G). -- आसदपि चेदित्यादि-'किंच मानस्यासत्त्वाङ्गौकारे नेदं रजत- मिति ख्यातिस्सदा स्यात्। ततख्ख असत्ख्यातेरवसर एव म म्यादित्याह कासदपि चेदिति।' (G). 119 यदुक्कमित्यादि -- Sce p. 42. 120 न्वि तद्गप्यमत्यादि-See pp. 95-6. 122 वद्यन्तवत्वादिहेतुभि :- See pp. 82, 85. -सवाभाविकब्र ह्मे- व्यादि (com.)-One MS. reads खाभाविकब्रह्मानानात्व-

मिष्ट एवाज्ञानजो ममः। कथमन्ये नेच्कन्तीत्यचते। तत्राह इष्टोडपौति।' (G). 123 न ह्ि बुद्धिरित्यादि-Sec p. 113 .- अज्ञानं च निरसं- See p. 114. 124 तथाषि तुच्कस्यागव्यातेः-Though the रूप्य as it appears may not be तुष्क, its बाध presumes that तुच् can be apprehended. And that is impossible .-- तदात्मना=सदात्मना .- नापि बाधक :- because तुष्क,

125 its ground, cannot be known. --- सोडज्ञानमेव स्यात् -- because it is भेदज्ञाननिवर्त्य.

NOTES [Page 126- Page. Stanza. 126 10 तदापि नेत्यादि-'तदापि न सर्वात्मना भमविषयस्य बाधस्सं- भ्वत उत्तेन न्यायेनेत्येव निरवधिकबाधप्रसङ्गलक्षगोन न्याये- नेत्यर्थः ।' (G) .- वेद्येस्तष म्माः-See i. 9 .- न ि ज्ञान- प्राप्तमित्यादि-'ज्ञानान्तरं न ि मुसलसंपातादिवत्साक्षाङप्या- दिकमुपम्ट्ाति प्रकारन्तरेग वा भावरुपविरोधिवस्तुप्रदर्पनेन बाधकमिति न ह्यस्मत्पक्षे येन ज्ञानप्राप्तम्य ज्ञानान्तरेग बाधो विरुद्धस्खीकार्यम्स्यादित्यर्थः।' (G). 127 अजानस्य त्वित्यादि-See pp. 63-5 .- मत्पक्ष एवं बाध्य- म्येत्याटि -- C'onstrue बाध्यम्य and कवधे: or कधिकानस्य as वयाधकरगो षको or read अबाध्यम्य as in CD E. There are many repetitions of मत्पक्ष here, and some MSS. leave out one or two of them. 11 'आक्षेपमध्ये प्लोकभागं शङ्गाव्याजेन व्याचछे रूप्याभाव इति। रुप्याभावे तजज्ञानमषि नास्ति निर्विषयज्ञानव्यक्ययोगात्। किंतु घौसामान्यमेव स्यात यथा रूप्याभावे रूप्यात्मिका शुक्रिर्नारिति किंतु शुक्रिमात्रं म्यात्। एवं च सति व्रज्ञानवत्ती ज्ञानतादा- त्यात् ज्ञानविभ्रमो न तु रुप्यज्षानमस्तीति वास्त्येव ज्ञानस्याि यौक्रिको बाघः। कारगनिवत्या निर्वत्तम्त्त्वं च बाधोडसिति । परामर्पास्तु मिद्स्य भवतीति नियमो न तु भवत्येवेति। ततो नेदं ज्ञानमति परामर्णाभावो न दोष इति भावः।' (G). चोद्यते-C'onstrue with काश्रयगौयमति on the next page. 128 12 वात इदमंप्ा इत्यादि -- Understand रूप्यादि or वबाध्यं after अन्यत्. 129 न च तदित्यादि-Read दोषहेतुत्वात्तत्ख्याते: as found in CDE .- न च समृतमित्यादि-'स्मृतमेव तदेशं गतस्य ग्रहगो भासेतेति। तद्यावर्तयत तत्रम्थस्यैवेति।' (G). 13 न च मा-सत्तत्यर्थः 130 15 तन्राभावस्याते :- i.e. owing to the बाधकज्ञान .- न रप्यख्यातिस्स्यात्-'न रूप्याकारता वुद्धेस्स्यात्' (G) .- प्राप्तानुपलब्धावित्यादि- According to the Bhattas, whose view is now being considered, बपभाव is known through बनुपल्धि.

-Page 133] NOTES Page. Stanza. 131 - प्रमाणन्येषत्वात्-The comparison here is between प्रत्यक्ष and अनुपलब्धि .- वाद्ये कल्पे गवीत्यादि-This seems to overlook the point made out before that a thing's being elsewhere is implied only when it is ाfधa here. But see later .- इदं रुप्य- मित्येवेव्यादि-i.e. as presented here and now .--.. बाधोऽप्यत्ैवेत्यादि-'बाधः किमन्र सत् निषेधति किं वा अन्यत उतोभयनेति। वध्यमनूद्य निरम्यति बाधोडपौति। कात्र सत्त्वादेव निषेधायोगादन्यत्रेव निषेधस्स्यादित्यर्थः । द्वितौयमनूद्य निरस्यति अन्यत् सन्चेदिति। देशान्तरस्थस्थेव निषेधप्रति- योगित्वात्परोदेशस्थत्वेन भातस्य निषेधो न स्यात् किंतु देशान्त- स्थम्येवेत्यर्थः। ततीयमनूद्य निरस्यति उभयत्र सच्चेिति। उभयचापि सत्त्वेन निषेधासंभवात्ततोऽन्यत्रैव निषेधरस्या- दिव्धर्थः ।' ((). 132 - न तु तन्ैवेत्यादि -The eom. suggests that यत्र सत् is to be construed with न तु तत्रव. S0 तत्रव चेत् begins a fresh sentence.

• 16 अन्यतैव बाध इत्यक्कत्वात-See last part of the विबर गा on the previous stanza .-- तत्रव सत्तां रूप्यस्येत्यादि -- so that &u both is and is not there, or rather that it neither is nor is not .-- यतख्त्यादि आन्यत् प्रसक्यभावादनिषधस्तथा रूप्यस्यापौत्यर्थः ।' (().

133 18 नाप्यमत्तेत्यादि-According to the alternative ex- planation given of this in the com., we should read सदेव भातौति .- रुप्यखव्यातेरित्यादि'यथाज्ञानमर्थ- सद्भावनियमाभावे रूप्यस्यातेरर्थसत्तया विना अानुषयच्भावात् सत्ता कल्पयितुं प्राक्या बाधकवव्यातेरप्ययथार्थत्वसंभवान्ज तट्ला- च्ून्यवादिनाप्यसत्ता कल्पयितुं पाक्ेत्यर्थः ।' (G)-अयथार्थत्व- संभवात्-This is the equivalent of the fourth पाद of the stanza .- न च भिन्नार्थयोरित्यादि-See p. 113.

६५० NOTES [Page 134 Page. Stanza. 134 19 न चान्या व्यक्तयो भान्ति-'किंच जातिप्रत्ययस्यानेकव्यकयनु- गमानुसंधानापेक्षत्वात् न प्रथमदपूनं जातिप्रत्यय इत्याह न चेति।' (G). 135 20 न चासदात्मनेत्यादि-Sec pp. 118-9. 136 21 तत्रोभयमित्यादि-यथा दो वनस्पती इति .- मुक्तिरूप्ययो- रित्यादि -- This refers to अाख्यातिवाद, and बाधकज्ञाने इ्योरप्रतोते: assigns the reason why that view is untenable .- यत्सन्न भवत-i.e. सद्विलक्षय or कानिर्वचनीय.

-- 22 असत वज्ञात इत्यादि-Understand पज्ञातायां after वाख्यातौ. 'ख्याती चेति। वज्ञातायामिति लिक्गविपरिणामे- नानुषङ्ग:।' (G). 137 24 सतोऽर्थादित्यादि-The very word असत् implies its सरूप as known, viz. that it is सद्विलक्षगा .- न चेत्सविशेषगमिति-See latter part of the prose com. on stanza 22.

-- 25 निषिद्वैवं-The com. seems to read निषिद्वेव. According to the reading adopted, एवं mav be construed with चेत्. 138 26 अासतोऽप्यन्यथास्ातिरिषा म्यात्-This was rejected by the opponent before .- तम्यास् भ्मत्वे (com.)- च seems extra .- अनिर्वचनौयस्यापि रूप्यादेरित्यादि- See e.g. p. 121. 139 28 दोषोडपीत्यादि-दोषस्य गुरुत्वादेरिव अाश्र्यपरतन्त्रस्य खाश्रये साश्र्यमंयुक्के वा कार्यकरत्वात् वसंनिह्ितस्य खाश्रयसंबन्धा-

(G). 140 29 क सत्ख्या तेस्खय मित्यादि -This is so because बसत् is सत् itself .- दर्र्नितत्वात्-The reading suggested by the com. is दपूूनात्, but it is not supported by any MS. 141 30 तथा वाख्यातिवादिनापौत्यादि-Some of the alter- natives mentioned here are probably specula- tive in character. -एतेनेत्यादि-'उक्लेनेव न्यायेन

-Page 146 NOTES ६५१ Page. Stanza. काभावायन्हववादिना प्राभाकरेशाभावः ख्यातौत्ययं भ्रम इति न पक्ं वक्कमित्याह एतेनेति।' ((). 142 सा चेछा स्यात्-'अन्यथाख्यातिखौकारः कापसिद्वान्तः' (G'). The punctuation follows the second explana- tion given in the com. According to the first. सा is part of the previous sentence. -न f रूप्याद्यपोत्यादि-See st. 12 .- कुपक्षाश्रय गदोषात्- 'कुपक्तो भ्मदृषृस्य देभान्तरादी प्रमायसिद्धतवपक्षः।' (G). 143 31 परेष्ं in the stanza goes with कपविचारितिसंसिद्धं and with भेदम्. भेद itself is interpreted in two wavs सर्व प्रागिभ्मसिद्धं and वादिसिद्धं. 145 35 न च वस्तुन इत्यादि-See p. 121 and st. 41 .- कार्यस्य च कारगात्वस्य प्रत्युक्तत्वात-Seo pp. 48 ff .- न हि बुद्धेरित्यादिSee p. 113 and st. 79 H. 36 नान्यचेत्यादि-The first half of this stanza is cited in VPS. p. 198, as also on p. 134 of Ananda- jnana's Tarka-saigraha. - ननु नेहेत्यादि -See Bhāskara on VS. II. i. 14 (p. 95). 146 ब्रह्मगोवेत्यादि-'तदपि नानात्वं ब्रह्मगीव कार्यं निष्पाद्यं न तु कावमान्तरेग यथा कार्यखरूपमित्यर्थः। ब्रह्मगोव निष्पाद्यमस्तु किमत इत्यत क्राह वातस्तदिति। ननु सर्वस्य कार्यस्य प्रामागिक- त्वात् न निषेधाष्टत्वमिति चेत् तत्राह् अन्यर्थेति। कार्यानन्यत्वन नानात्वस्यापि प्रामागिकत्वाविषेषादित्यर्थः।' (G) .- न कारगास्येत्ययुक्तं-I.e. भेद or variety should be found in Brahman also .- भेदे कार यास्याि भेदोर्डास्ति -Here भेद stands for 'distinction' and the sentence means: 'As the world is distinct from Brah- man, Brahman also should be distinct from the world'. This disposes of कार्यकारगाभेदपक्ष. -कार्यामामिवान्योन्यं-This is the reading of C D E. A has कार्यागामिव चान्योन्यं where च appears extra .- नानात्वनिषधेऽपोत्यादि-'नानात्वस्य कार्यादन्यत्व- मिति द्वितीयपक्षं दूरषययतुमाद्यपक्षोतं दोषं व्यर्वाहतत्वादनुव्ददतत

NOTES [Page 146 Page. Stunza. नानात्वनिषेद्ेडपोति। इदानीं दूषयतति भेदे तयोगिति। तयोर्नानात्वकार्ययोरित्यर्थः।' (G). See above for the

147 कार्यप्रप्चे विद्यमानमेव नानात्वं ब्रह्मागि निविध्यत इति न प्राक्ं

149 वह्तं नानात्वस्यापि ब्रह्मकार्यत्वेन ब्रह्मगोऽन्यत्राभावात्।' (G). वच्यते चोत्तरच्ेदं-Sec ch. ii. 150 42 Note the reference in the com. to Bhāskara as an अन्यथासव्यातिवादिन् .-- न तु सतः सर्वत्र बाधः (com.)- The emendation suggested is not necessary. 153 50 मायामयत्वात्-This is the reading of D. A has only मायात्वात्. 154 मायामयत्वे-This again is the reading of D. A has मायात्वे. 155 53 नतदित्यादि-'अत्र किं भ्रान्तिबाधधियोस्सद्विषयत्वं साध्यते किं वा तुष्कविषयतायामुपर्पात्तः एच्कात इति विकल्य वाद्यं निरस्यति नेतद्यक्मित्यादिना। बाध्यबाधकत्वायोगमेव स्फटर्यात न होति। सङ्ोस्सत्याजतधौस्सद्विया शुक्तिधिया वास्धिया नेदं-रजतमिति धिया वा न बाध्यते। नामि सङ्ीस्सत्वरजतधी- स्सद्धियं प्रुक्रिधियं कासडियं नेदं-रजतमिति धियं वा बाधत इत्यर्थः। सद्धियोरेव बाध्यबाधकत्वे बाधकमा कान्यथेति। सर्वासामि घियां बाध्यत्वं बाधकत्वं च स्यादित्यर्थः। द्वितौयं प्रति व्ह् वातस्सद्धियोगिति।' (G). 157 55 न सद्दादिनामित्यादि- See st. 30 .- तुच्क ख्या तेस्तच्छस्य वेत्यादि -See com. on p. 141. 56 The object of this stanza is to show that वसत्ख्याति is directly involved in the opponents' view -- not merely implied. 158 57 मायाविवर्तत्वात्=मायापरियामत्वात् .- न च सङोरित्यादि -- Sce st. 53. 159 न ह्यसत इत्यादि-This is stated on the supposition that the non-existent alone can come into being.

-Page 166] NOTES ६५२ Page. Stanza. 161 62 भान्तिबाध ... मोक्षादि-Understand a word like सवें as the विशेष्य. B reads भान्तिबाध ... मोक्षादि: 162 64 'वान्यथेति। वयभिन्वार्थत्वे तद्यवहारस्य वसद्यवहारस्य विद्ञि-

प्रतौत्येत्यन्वयः।' (G).

दित्यर्थः ।' (G) .- भ्रान्तिमात्रात्-'भररान्तिप्रतिपन्नत्वमात्ा- दित्यर्थः।' (G) .- अतस्तुच्कमित्यादि-निग्सं संक्षिप्योप- मंहरति वतस्तुच्कमित्यादिना। म्र्रान्तावाप नास्ति तुष्कस्य ख्याति :- मायातस्तत्वान्तरभूतस्य तुच्कस्य ख्यातिर्नास्तीत्यर्थः। उक्कादेव न्यायात् चोद्यान्तरमषि त्वदुकं निरस्तमित्याह कातो म्रान्तावपौति। तुष्कस्य भ्रान्ती ख्यातत्वे म्ान्तिप्रतिपन्नरूप्यस्येव क्वचित्मम्यकख्यात्यर्हत्वप्रसङ् इत्यक्ं चोद्यान्तरम निरस्तममत्यर्थ। उक्रमेव न्यायमाह भ्रान्तौ स्फरत इति। रुप्यादेरि भ्र्रान्तौ स्फरितस्य मायामात्रदेहत्वेन अन्यन्न सम्यकखव्यात्यहत्वाभावा- दित्यर्थः।' (() .- तुच्कं चेदित्यादि-'यद्गान्तौ भाति रप्यादि तन्तष्कतया बाधकज्ञानेन गम्यत इति तव मतम्। तथा तुष्क- मषि यदि ममे भायात् तस्यापि बाधकज्ञानगम्यमधिषानभूतं तुच्कान्तरं वाच्म्।' (G) .- भाव एवेत्यादि-'व्ात्रानवस्था- परिहाराय शङ्ते भाव एवेति। म्रन्तिप्रतिपम्जस्य तुष्कस्य बाधगम्यं तुच्कत्वं नाम न तुच्छान्तरं किंतु भाव एव। ततो नानवस्थेत्यर्थः। तत्र ्ून्यख्यातिभङ्गप्रसफ्क इत्याह भावेऽपोति। सर्वत्र-रूप्यं नास्तौत्यादिषु।' (G). 164 - सतोऽन्यदस्यसन्राम-See st.63 .- 'यचचोकं विकल््य दूषगाव- सरे यदि तुच्छख्यातिविवक्षया मां प्रति वसदादिपब्दो न प्रयुन्धते तदानोमतुष्कख्यातिरेव दूषिता स्यादिति तव्निरस्यतति सतोऽन्य- दित्यादिना। नतु सिद्धान्तपलोके रूप्यादेरनिर्वाच्चमायामयत्व- सिद्धये सत्त्ववदसत्त्वममि निराकुर्वता तस्यानिर्वाच्चमायामयत्वं निरामटतमेवेत्यत व्याह न सव्नाप्यसदिति। त्वदुतप्रेक्षासिद्धा सम्विरासार्थत्वात् नासतोऽनिर्वाच्यत्वं निरुस्तमित्वर्थः।' (G). 165 67-8 उभयथापोत्यादि-See st. 63. 166 69 वयतान्गप्यात्-तम्ग्पनिषधमात्रस्य विवक्षितत्वात् according to the बपोहवाद.

६५ ४ NOTES [Page 167- Page. Sunza. 167 - तद्वचनसंभवस्योक्ततवात्-See st. 67-68 .- त्वये-As to what this is, see next stanza .- मया वेत्यादि-See st. 63 .- अरूपवत्त्वे-There is disagreement be- tween MSS. in regard to the use of कारूपवत्त्व and अरूपत्व. The latter is preferable, as the former is tautological. The printed text follows A. 168 70 न त्वसद्गेदसत्तया-See previous stanza .- 'च' कारस्या- नुपपत्ते :- i.e. in मच्चासच्च. 169 71 पुरस्ताच्च निरस्तो भेद :- Sce p. 3. 72. वर्भिन्नेऽमति वा वाच्चे=वाच्चे वाचकादभिन्ने, वाच्चे वसति वा. 170 73 पाब्दः in the sense of वैयाकरगा is the reading of D E. A has only पब्द :. 172 74 नर्ि कन्पिताश्रयेत्यादि-See ch. vi. 75 कन्पिताकन्पितयोरित्यादि-See previous stanza .- ब्रह्मगास्तद्गेदह्ौनत्वात्-'ब्रह्मागिा वाच्यवाचकादिभेदाभावात् तदभिन्न प्रपच्चेऽपि तन्न म्यादित्वर्थः ।' (G) .- अत एवेत्यादि- 'ननु प्रपश्चस्य ब्रह्माभिन्नत्वं मा भूत्। ब्रह्मगाः प्रपस्चाभिन्नत्व- मस्वित्यत वाह अात एवेति। वयात एवं वाच्यवाचकादिभेद- हौनत्वादेव ब्रह्मगाः प्रपख्चाभिन्नत्वमपि नेव्यते। तस्य तद्गेदवत्वा- दित्यर्थः। विपक्षे दोषमाह् डष्यते चेदिति। प्रपस्चस्य सचचिदा- नन्दादिव्रह्मलक्षमाभावादभिन्नं ब्र्माप्यसच्चिदानन्दात्मकं स्यादि- त्यर्थः ।' (G). 173 भेदो भेदाभेदख निरस्ती-See pp. 2-10 and 18-22. 174 इति चेत् न तस्यैवात्मत्वं-The suggested emendation is not necessary, if this is punctuated as fol- lows : इति चेन्न, तस्यैवात्मत्वं. But see the com. 175 -- न त्वेवमब्रह्मत्वं-This is the reading of C E. A has न त्वेवं ब्रह्मत्वम्. 176 76 प्रत्यक्कया कवगतं तदा परोक्षवाचकप्रब्दलत्त्यमपि प्रत्यक्तया विद्यात्। न त्ववगतम्। वातपूशब्देंकसमधिगम्यं ब्रह्म यथाशब्दं पराक्केनैव विद्यादित्यर्थः।' (G) .- आात्मपब्देनानुक्तत्वाथ्न- 'ननु यथा परागर्थसत्यज्ञामादिभब्देन लक्षितस्य सत्यादिरुपस्य

-Page 182] NOTES

Page. Stanza. ब्र ह्मयः प्रत्यक्कप्रतौतिः तद्दत् प्रब्दभब्देन लक्षितस्य पब्दरूपस्यापि ब्रह्मगा: प्रत्यक्कप्रतीतिस्स्यादित्याप्रङ्म वयमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यगर्थ- वाचकात्मप्ब्देनापि तस्य लक्यत्ववत् प्रब्दरूपस्यात्मपब्देन लच्ष्यत्वा-

आहं ब्रह्मत्येवंरूपविद्ृदनुभवविरोध्न स्यादित्याह् प्रत्यक्ष- विरोधस्तेति।' ((). 177 78 श्रून्यस्य व्यज्ञेयत्वमवाच्यत्वं चोच्ते न्यायेनेति पूर्वमेवोक्रम्-See st. 65. - 80-81 बोध्यान्यये वेत्यादि -This explains अनवस्थिति .- बोद्धा च -This is added since it is the वज्ञानवाद that is eriticised here .- अन्य :- One expects अन्यत् and काभ्यपेयं. 178 83 नित्यत्वमन्यथा-'कन्यथा खोदयकालात्पर्वकाले खोत्पत्तिं विनापि सस्य सांपस्य वा सत्त्वाक्गोकारे बुद्धेर्नित्यत्वं स्यादित्यर्थः ।' (G). - 84 उपेदि-This is the reading of E. A has उपद्हि. 181 94 ब्रह्मवत्-ब्रह्मग इ्व .- न च तम्येत्यादि-See p. 1 and st. 119 and 121. 95 'ननु ्ून्यस्य निषेधसभावम्य निषेधात्मकनाप्रायोगेन काव- स्थानात्तस्मिन्नवस्थित एव रूप्यं जायत इत्याप्र्माह पृन्य तिषतीति।' (G).

182 - न तच्कन्यजन्म-प्रून्यजम्म is to be taken as a bahu- vrihi or tatpurusa according as aa is taken as referring to रूप्यं or जन्म. 96 जायते=जनिकर्ता भवति .- सदा जन्म-रूप्यादेरिति पेष :- 97 'कार गास्यकत्वादिति। एकरपश्रून्यवयतरिक्कस्य क्रमभावहेतो- रभावादित्यर्थः। उत्तराधं पाङ्गपूर्वकं व्याख्याति नन्मेत्यादिना । पूवें विरोधमम्यपगम्य जन्मनाश्नी न स्यातामित्यक्रम्। इदानों तयोर्विरेधोऽयि नास्तोव्याह यदि च जन्मनापा योरिति। जन्म- नापयोर्भावाभावात्मकत्वात् सहभावविरोधख्वेत् अासतपृशन्यस्य वभावरूपत्वात् तस्य भावात्मकं जन्म विरोधात् न म्यात् सतखर भावरूपस्य प्रून्यात्मकनाशोऽपि न सिध्येदित्वर्थः।' (G) .- 'ननु प्रून्यजन्मनोस्सहभावाभावात् न विरोध इत्यभिप्रायेय पाङ्ते भावाभावा वेकस्येति ।' (G).

६५६ NOTES [Page 183 Page. Stanza. 183 - जन्मनि चेत्यादि-'किंच वसत्वनिवृत्तो जन्म तम्रिवृत्तिख जन्मान्तरममिति पक्षे अनवस्था स्यादित्याह जन्मनि चेति। कमत्वनिवृत्तिर जनमेति द्वितौयकोऽि सत्त्वप्राप्तिर्नो वेति विकल्प व्याद्यमनूद्य निरस्यति काजन्मत्वेऽपौत्यादिना। किंच कासत्त्वनिवत्तेः सत्त्वप्राप्तिरपत्वाक्गीकारे सत्त्वस्य जनिसाध्यत्वं त्वदभिमतंन सिध्ये- दित्याह किचेति। द्वितौयमनूद्य सहभावप्रसञ्जनेन निरस्यति

प्राक न मन्नाप्यसत्। व्तो नोकदोषप्रसङ्ग इति प्रङ्गत

म्यादिति परिहरति शनिर्वचनीयस्येति।' (G) .- एतेनेव्यादि -This is said in reference to what was stated above: वसतो जन्म सतख्न नाशो न स्यात् .- सज्जन्मपक्ष -i.e. ब्रह्मपरिगामवाद. 'स्रून्यपकोक्रमेव दूषयं सद्धह्मा आकाशादिरूपेय परियामते इत्यस्मिन्क्षेऽप्यतिदिप्नति इदं दूषगामिति। करथं योज्यमित्याशङ्क अाशून्यमिति पदच्केदेन सत्पक्षेर्ऽाप पलोकद्यस्य योजयितुं पाक्यत्वादित्याह स्थास्त चे- ज्जायतेऽप्रून्यमिति।' (G). 184 99 पितुरिव पुत्नात्-Cf. Gaudapada's Karika : iv. 15. 185 104 'वसतो न जनिः। जन्यभावान्न नापः। तयोर्जन्मनाप्रयोर- भावात् न ख्यातिबाधाविति विभिद्य योजनया भ्रन्तिबाधयो- रसंभवं व्याख्याय इदानों अासतोऽसत्त्वादेव न ख्यातिस्तंभवति ख्यात्यभावे च बाध: कुत इति यथास्थितयोजनया भ्रान्तिबाधयो- रसंभवमाह अामतर्ेति। वसतो निम्खरूपत्वात् खरूपेयापि न ख्यातिः किमुत सदात्मनेत्यर्थः ।' (G). 186 106 'यदा उपपादितं तदा वातितरामयुक्त इत्यन्वयः' (G). 187 107 न चाज्ञाननिवत्तिरित्यादि-See p. 86. 108 कासतो जनेरित्यादि-See e.g. st. 104. 190 116 एवं चेत्यादि-because आसौत and सत् are सत्तावाचक and तत् is पूर्वकालवैप्निध्याभिधायक. 192 120 सर्वसत्यवादिनामिव-सर्वसत्यत्ववादिनां would be better, but no MS. gives it. Cf. सर्वास्तिवादि used some- times in respect of Buddhistic realists.

-Page 197] NOTES ६५७

Page. Stanza. 121 व्सतत चेतयादि-See st. 78 .- असतोऽपि सा न संभवेत्- कागतो वेदितु: सा कविद्या न संभवेत् .- अ्पसति चासिद्व इत्यादि -How can we then speak of तस्य विद्या ? 193 122 तां इन्तौति-This is the reading of C D E. A has विहन्ति .- Similarly निवर्तते in the next sentence is the reading of D E. A has निवर्तत. 194 125 This is referred to in the com. as जडश्लोक. See e.g. G. on vi. 4. -न केवलं जडस्येत्यादि (com.)- Insert the following before this and remove the query at the end: 'न केवलमज्ञान्यसमौति भावरूपाज्ञानानुभव एव न घटते किंतु न जानामौति ज्ञान- प्रागभावरूपाज्ञानानुभवोर्षाप न घटत इत्यर्थः। द्वितीयस्त

युक्त :- नित्यात्मानुभवसिद्धत्वे त्वज्ञानम्य इछ्टे नायं दोष :- See p. 60 .-- It should be remembered that in this diseussion the siddhantin tries to establish his position by considering a specific case of ब्ज्ञान, viz. युक्नयज्ञान, i.e. the वज्ञान of the युक्ि for प्रमाग- प्रवत्ते: प्रागेवाज्ञानसिद्धि. 195 भान्तिसिद्वम्य चेव्यादि-Seep.56. This is introduced as follows in Gi .- 'ननु भ्रमसिद्धमपि रूप्यं भमोत्पत्तेः प्रागज्ञातं भर्वात। तद्दत् ममसिद्वोऽषि युक्र्याभासरखविषय- भ्मोत्यत्ते: प्रागज्ञातो भविष्यतौत्या पङ्माह म्ान्तिसिद्म्य चेति।'. -अजडस्य त्वात्मन इति-See p. 2 .- पपाज्ञानं चाना द्याा क्क्र्ामम् -See p. 48 .- प्राझ्मकानामित्यादि-See p. 71. 196 - 'ज्ञातत्वाज्ञातत्वव्यवह्वार सिद्यन्यथानुपपच्या जडस्य ज्ञातत्वा- ज्ञातत्वसिदिरिति अङ्गते नन्वज्ञानमिति। ज्ञानाजानाविषयत्वेऽपि जडस्य द्वितीय चन्द्रवत्वल्पितत्वादेव उभयव्यवद्वरोऽषि सिद्धेदिति परिहरत नायं दोष इति।' ().

197 - खयं ज्ञातमेवेति -- i.e. known without any external aid and s0 खप्रकाश .- न हि खयंप्रकाशस्येत्यादि-Sec pp.1 and 10 .- वत एव-'वज्ञातत्वासिद्ौ ज्ञायमानस्य

83

NOTES [Page 199 Page. Stanza. 199 - 'न मानाङ्कवत :- न मानाभ्िष्पद्येते इत्यर्थः' (G) .- तथाप्य- ज्ञातमर्घ-This is the reading of C E. A has वज्ञातत्वं .- Again तत्माधकमिव is the reading of CDE. A has तत्साधक मेव. 200 - आत्मैव खाविद्यामाययेत्यादि-This view is specifically associated with the present work. See VPS. p. 225 .- गिरिनदोसमुद्गादिव्यव हारस्यास्पदं is found in C while A reads गिरिनदोसमुद्रादिव्यव हारास्पदं. - 126 आजञत्वात्-'ज्ञाटत्वाभावादित्यर्थः।' (G) .- यस्याज्ञानमित्यादि -See st. 123. 201 127 सर्पोदकपुरुषादिवत्-Note that these are not trace- able to शुत्तय के म एडलाद्यविद्या. 202 128 तथा प्रुक्कादय :- The reading तथा मुक्कयादयोऽषि, sug- gested by the com .. is better .- तेन तेन रुपेया- This is the reading of C. A has only तेन रुपेगा. 203 - न च दृश्याविद्याजमित्यादि-See st. 126 .- जडमजडमिश्र शुद्धमेव वा शुक्रिस्थानीयं-कजडमिश्रजडं प्रमातरूपं शुद्धजड गगनादिक जाग्रङ्गमविषय रप्याधिकानश्रुक्रिस्थानीयम्.' (G). 204 129 This stanza is cited in the Nayana-prasādinī, com. on Citsukha's Tatva-pradīpikā, p. 83 (Nirn. Sag. Press). 205 132 तत् खाभाविकं-We have probably to understand by तत् here ज्ञातत्व and जत्वं separately. - 134 खस्य=व्ात्मनः .- सविद्ययात इत्यादि-See p. 200. 206 135 त्वयाप्यतं-See st. 133. 207 136-7 These two stanzas are quoted in VPS. (p. 49) and ascribed to Viśvarūpācārya. By Viśva- rūpacārya, Vidyāranya seems to mean Sure- śvara. See Ibid., p. 92. But the stanzas are not traceable in the printed works of Sure- śvara; nor is there anything in the context here or in the com. to suggest that they are quotations. So they have been regarded as belonging to the present work. 208 138 अज्ञातरूपस्य जडस्येत्यादि-See pp. 196-7.

-Page 229] NOTES ६५ूह Page. Stanza. 210 140 तां विनेत्यादि-See p. 48. 211 - रूप्यादिव्दःखादिबच्च-This is the reading of C D. A has रूपादिवत् which is wrong. 212 141 निहन्ति is the reading of C D. A has विहन्ति. 213 145 वेदान्तिदेश्यानुसारेग (com.)-Insert the following after this and remove the query and the stop : 'वात्मविषयत्वमाप्नङ्गितम्। तन्न प्रथमं दूषयत तम्नति। आनात्मत्वाविषेषादेकस्य ग्राह्मग्राहकत्वायोगाच् नाक्षजादिरेव सप्रमेय इत्यर्थः । चर्मं प्रत्याह वातस्तम्यासिद्वेिति।' .- तम्य वाक्षजादे: वासिड्वे: खरूपासिङ्घे :. 214 150 आमक्कन्मयोक्त-Sce e.g. st. 127-8. 215 - न चात्मन इत्यादि-See st. 125 and 131 ff. 216 155 निवर्तत इति च सिद्धत्वात्-The partiele च is not required here; but all MSS. give it. Some MSS. read प्रसिद्धत्वात् for सिद्धत्वात .- कासंदिग्वात्म- ज्ञानांत्यते :- This is the reading of (' D E. A has ज्ञान instead of आत्मज्ञान. Similarly आत्मज्ञानोत्य- प्रमातादि is the reading of C.D E, while A sub- stitutes प्रमाया for प्रमात. 220 8 भयाच्च कान्यथाभावान्तरं नेषम्। ततस्खमिद्वी स्वसिदिरिित्यक्क म्यादित्यर्थः।' (G). - 9-10 तदर्थत्वात्तस्य-'त्यागस्य ान्यथाभावार्थत्वादित्यर्थः।' (('). 221 11 ान्योन्याश्रयता च तयो is the reading of A and B which is obviously wrong. C D E leave out the च. 222 17 अान्यो नाम नास्तौत्यादि-That is, monism of the type advocated by Bhaskara or Bhartrprapanca. 224 22 संबन्धादि-i.e. संबन्ध and pratiyogins like मुया etc. So far the anuyogin alone was considered. 226 30 कातस्सतो नाप्ोऽसतस् जन्मायि वृश्यते-सतः प्रकारस्य नापू: वासतः प्रकारस्य जम्म. 228 39 तद्विना=वस्तु or कधिकानं विना. 229 40 हेतोरपि=हेतुतोऽपि.

६६० NOTES [Page 229 Page. Stanza.

• 43 यत्विंचिदित्यादि-'संबन्धाभावेडषि चेत् कार्यकारयाभावस्तदा यत्विंचित्कायें यस्यकस्यचित्कारगास्य स्यात् यत्विंचिद्दा कारयां यस्यकस्यचित्कार्थस्य स्यादित्यर्थः। संबन्धाभावं स्फटयति न हौति।' (G). 230 45 ततो योऽन्यथाभाव :- खरूपभूतहेतुयोगविशेषाभ्यां योऽन्यथा- भाव :.

• 47 खभावात्=खरूपापेक्षया .- भावपनब्दविरोधात्-The rcad- ing भवच्छब्दविरोधात suggested by the com. is better. 231 भर्वात वा न वा-The com. implies that the read- ing is म च भवतत वा न वा. -न चासतो द्वितीयतेत्यकं- See st. i. 71. -प्रकाशन्तर्वत्=विपेषान्तर संयुक्त. 232 50 'देहेनेवेति दृष्टान्तं वदता अन्यस्यान्यथाभावस्खौकमत इत्याप्रङ्माह देहैक्मपौति।' (G). 235 63 कातोऽन्यथाभूतस्य गव्यातिरित्यपि-The अि here probably suggests what has already been shown, viz. that the so-called अ्मत्ख्याति also involves माया.

237 69 अकुवरंख्ेदित्यादि-'निखल एव यदि कुर्यात् सदा कुर्यात्। तदा न कुर्वतोऽप्यन्यथाभावस्म्यात्।' (G) .- तथा भोग इत्यादि- यथा कर्तुरन्यथाभावे सति खरूपनाप्नात् त्दाश्रिता क्रिया न म्यात् तथा भोक्रादेरप्यन्यथाभावे सरूपह्दानात् भोगादयो न स्यरिति कान्यथाभाववादिनस्सर्वव्यवहारलोप इति भाव :. 240 75 This stanza is introduced as follows in G -- 'निरस्तमपि प्रौढवादेनाम्ययगम्य सर्वथा व्यात्मनो भावान्तरभावो न संभवतौत्याह सत्यप्यात्मन इत्यादिना।'. 243 76 'न केवलं सर्वात्मकब्रह्मानन्यत्वेन घटादेस्सर्वात्मकत्वं साक्षादि विद्यत इत्याष अभेदधमे गौवेत्यादि।' (G) .- कथ भिन्नेनैवे- त्यादि-'प्रत्येकमभेदधर्मेग सर्वेडभिन्नाः प्रमेयत्वात् ब्रह्मवत्। न च तथेक्कसि बञब्रह्मवादप्रसङ्गात्.' (G). 244 77 Construe the first half thus-ब्रह्म चिन्मान्मेव चेत् (तत्) आात्मना सदा प्राप्तम् .

-Page 257| NOTES ६६१ Page. Stanza. 245 79 ब्रद्मगा एव बन्धमोक्षी- because everything else is जड .- अजञत्वात्=ज्ञाटभिन्नत्वात्. 246 80 न चासिद्स्य कर्टतेत्याि-'सवें कायं यदा ब्रह्म तदा किं कार्यस्य ब्रह्ममानत्वं ब्रह्मगो वा कार्यमातरत्वम्। तत्र वसिद्ध- कार्याभिन्नत्वे ब्रह्मतः कर्टता न म्यात् सिद्धब्रह्माभिन्वत्वे च न कार्यता स्यादित्यर्थः ।' (G). 247 83 ब्रह्मशब्दं-ब्रह्मभव्धं (=ब्रह्मपब्दभन्धं) is probably the correct reading .- न च ब्रह्मेत तदंप: This is the reading of C D E. A has न ्ि ब्रह्मैव तदंप :.- तस्यैकत्वात्= ब्रह्मगा एकत्वात्. 249 97 'परे भवेदिति विशेषगामा्षिप्य समाधत्ते नन्वित्यादिना। उपाध्यत्पत्तेः प्राक जौवस्यासिद्धत्वात् न जौवस्य मनसा योगः। वतस्सप्रपञ्चवादे बन्धो न स्यार्दिति यत्प्रतिज्ञातं तत्सिद्धमित्यर्थः।' (G). 254 1 न्ि ज्ञेयमित्यादि-See p. 105. 3 'अन्यदेशादिगस्येति। यदि तावदेप्ान्तरादिगतस्य एतदेशा- दिस्थत्वं विनैत एतदेशादिस्थत्वस्यातिस्स्यात् सा निरालम्बना स्यात्। व्यतस्तत्परिह्वारय कान्यदेश्रादिगतस्य एतदेप्ादिस्थत्- संभवो वाच्यः। स च देभान्तरादिस्थार्थस्य एतद्ेशपर्यन्तं दौर्घो- भावलक्षणान्यथाभावं बिना तद्देशा देर्वा एतदेश्ादिना सह वभेद- लक्षगान्यथाभावं विना करथं म्यात् वद। न करथचचिदित्यर्थः।' (G). This shows that the reading is देशादेर्वा, but no MS. gives it. 4 सा कयहेऽपौष्यते यदि-सर्वाग्रह इति भाव :. 255 7 पूर्वसत्तव वेद्याद-This is C. Areads पूर्वसत्तैव वेद्या चेत्. 256 14 वच्यते च म्मृतेव्यर्थत्वं-See iv. 16-18 .- स्पृतेर््न्तिख- The order of the words is reversed. CD E read correctly भ्ान्तेस्स्पृतेख. 15 करोत्वर्थक्रियां seems intended but no MS. has it .- 'भूताद्यनुमानमेयसाम्ये दोषमाह ममेऽपौति। यथास्थित- ख्यातित्वे भरमो न स्यादिति चेत् ताई सत्खव्यातित्वमप नाभ्यप-

257 17 न चासत इत्यादि-See i. 62 ff.

ई६२ NOTES {Page 258- Page. Stanza. 258 - दस्यध्रवादोति-This is the reading of D. A has दस्थब्रवादि .- नन्वेवमित्यादि-'खकालेऽर्याभावे धोनिरलम्बना स्यादित्येवं सति कथं भूतादिज्ञानं कार्यज्ञानं च प्रमायं स्यादिति संबन्ध:। भूताद्याकारबोधनेनैव प्रामासमिति न वाथ्यमिताह कालस्येति। कालस्यैकरूप्यान्तत्संबन्धिनां भावानामप्यैकरूप्यं न भूतादिरूपसंभव इत्यर्थः । मा भूत् भूतादिरूयं वस्तुनस्तयापि भविष्यति वषििरिति ज्ञानेन वृछ्े: प्रागभावो जायते अभूदषिरिति च प्रध्वंसः। ततः प्रामाखलाभ इत्याप्रझ्माह प्रागभावाद्य संभवादिति। सिद्धे पूर्वापरकालभेदे प्रागभावादिसिद्धि: तदसिडी न प्रागभावादिसिद्धिरित्यर्थः। किंच व्यभावस्य न्टपूटङ्गवदप्रमेय- त्वादपि न प्रागभावाद्यालम्बनं भूताद्यनुमानमित्याह वज्ञेय- त्वाश्चति।' (G) .- कासक्वष्क्रत्वापि-This is CDE. A leaves out वपि. 259 20 वध्यन्तविकल्पयोरित्यादि (com.)-See pp. 284 ff. 21 'देशान्तरस्थ यद्रप्यं तम्यैतद्दे स्थत्वख्या त्व ा रुप्येऽन्यथ । ख्था तिख्व्वित् तदा मान्तेर्बाधो न भवेदित्यक्कम्। तत्कस्मादित्याकाङ्कायां देशा- न्तरस्थरूप्यम्याधिछानस्य ग्रहये कारमाभावादित्याह यत इति । रूप्येऽधिछानभूते तावत् अमति दोषे न सम्यग्धोस्संभवति। हि यस्मात् दोषादेशान्तरस्थरूप्यधौस्तवेत्यर्थः। त्हि सत्येव दोषे सम्यग्धौरस्वति न वाच्यमत्याह सति दोषेऽपौति।' (().

• 22 सादृश्यस्यापि दोषत्वात्-That is, वस्तुगतदोष which co- operates with इन्द्रियदोष. This point is con- sidered at length later. See st. 82 ff. 260 23 सर्वात्मनार्थ इत्यादि-Quoted also in NM.p.127. 261 25 तददर्पने चेङ्रम :- This is the reading of D E. A has तदशने. 26 तत्र चेत् भान्ति :- This is the reading of C D E. A inserts तत्रापि after चेत्। 262 28 'एवं तावद्वद्िरेव यहस्य अमहेतुत्वं निरस्य इदानोमग्रहस्य समहेतुत्वं द्वितोयार्धयोजनया निरस्यति किंधेत्यादिना।' (G).

-- 30 एकधी :- एकधौः and ऐक्ाघो: occur indiscrimi- nately. They have been retained as found in the MSS. both in the text and in the com.

-Page 271] NOTES Page. Stanza. 263 31 जातावेवैकधो :- So read D and E for जातावेकैव घो: of A .- नन्वेवमपोत्यादि-'मा भूज्जातिमात्रवाचकत्वं गोभन्दस्य तथापि व्यक्ष्योनेव्यमग्रहं विना द्वित्वादेव। न। एकजात्थ- भेदात् काग्रहं विनायि व्यक्योरेकधौर्भविष्यतोत्यर्थः।' (G). 264 33 'नन्चिति। शुक्तियहे भमो भवतौति वयमपि न ब्रमः किंतु त्वत्पक्षे विरोधाभावं ब्रमः सामान्यविशेषांपयोभें देन भासमानयो- रप्यभेदभ्रमस्य त्वया दष्टत्वादित्यर्थः।' (G).

• 34 यावचेत्यादि-See st. 32 .- अरतपूश क्रिरूप्यजात्य्यो - This is the reading of D E. A has तच्कक्किरूप्यजातोः. 36 The stanza is explained thus in G-'एवं ताव- द्यक््योरक्यधियोऽयोगार्दिति हेती निरस्ते मुक्कौ-रुप्यम्-इत्ा- कारबुद्यभावानुपपत्या मुक्नग्रहस्यार्थवत्त्वं प्रङ्गते ययोर्जात्यो- स्विति। जल्पकथायां वितरडायां वा प्रथमोपन्यस्तप्रमाये दूषिते वादिनः पराजय इति सूचयन्नाह् कान्यदेतदिति।' 265 38 कथं चैत्यादि-'सर्वत्र भेदाभेदवादिनस्तव पुक्तिरूप्ययोरभेदे सति एकस्य रप्यस्य शुक्तभेदेन भावे भाने च कथमन्यस्यापूशक्क रूप्यगतत्वेनाभावोऽमानं च। न कर्थचदित्यर्थः ।' (G). 266 40 वस्मत्पक्ष इत्यादि-See e.g. i. 9. 267 43 सर्वत्रानेकान्ततामिच्कतां-A has only अानेकान्तमिच्कतां. The reading adopted is found in C D E. 268 46 'अय हे न ग्रशोऽि स्यादित्येतद त्यन्ताग्रह्ग दूषयं न त्वस्म्नाकं इदमंभग्रस्येषत्वादित्याह इदमंप्रो गहौतखेदिति।' (G).

269 50 तदापि तथाख्यातोऽभस्य नान्यथाख्यानं-'द्विधा भावेऽपि तथा- स्थातः इदमात्मनाख्यातस्य न रूप्यात्मना भानमिदमित्येव भातत्वात् रप्यात्मना च स्वयातस्य नेदमात्मना भागम्। वातः प्रतिनियत- भानविष यत्वाज्वान्यथाख्यातिरित्यर्थः ।' (G). 52 नापोदंरूपं is the reading of C D E. A has only इदं. 270 - एकस्यानेवरूपताया निरस्तत्वात्-See pp. 19 ff. 53 रूप्याक्कतिरित्यादि-See st. 44. 271 55 तत्रोत्तरं वच्यते-See st. 72 ff .- मुक्तियशन्तरं चेत्यादि मुक्रियः सुक्िग्रहाभाव इत्यतं स्यादित्यर्थ :.

६६: NOTES [Page 274 Page. Stanza. 274 62 पूर्ववरदिति। वस्वन्तरग्रहपक्षे नित्यत्वं ग्रहस्य खप्रभत्वेगा- द्वितीयत्वं वस्तुनो यथापादितं तथा स्यादित्यर्थः।' (G). 275 67 यदि नामेत्यादि-Re-punctuate as follows: यदि नाम ... सोऽि न भवेत्, तदाषि ... न तु ग्रहस्य, तस्य तदाप्यजातत्वात्। 68 पूर्वारधेनानादित्वं प्रपञ्च उत्तरार्धेनानन्तत्वं प्रपश्चयति ग्रहे सति न चेति। इतख ग्रहोनन्त इत्याह प्रागभावनिटत्तौति ! ग्रहनिवृत्तिग्रहविरोधिनौ चेतु सति ग्रहे न म्यात्। ववि- गेधिनो चेत् तया सह मोडपि म्यात्।' (G). 276 70 'शुक्रिग्रहे चेत्यादिना। गथा घटज्ञानव्याप्ेजर्ये न पटज्ञान- प्रतेपास्तथा पुक्रिज्ञानव्यासे नगति ज्ञानान्तराप्रतेशात् सर्वस्य सरुक्रित्वं प्राप्तं पुक्रिज्ञानव्याप्तस्य पुक्रित्व प्रसिद्धेरित्यर्थः ।' (G). 277 71 'अनया गिदेति। भावान्तराभाववादिना नजो निषेधार्थत्वा- नश्रोकारत् खवयतिरिक्रशुक्नयादिरनया गह्यत इति चेदर्थः तदा

(G). 278 75 The sentence left out from the com. in this stanza after संभवतः is-'तदह्योख्तासतोः साधकाभावात् ते शुक्रिरूप्ये न सिध्यत इति सहभावसमर्थनं क्रियते द्वितौयारधचे- नेति क्रेचित्।' 279 79 तं च व्यवहराङ्गमित्यादि-See i. 65. 80 See p. 84. 280 82 See st. 22. 282 88 The following is the portion left out from the com .- ' पूर्ववाद्याह मैवमिति। तम्य विवरगाम्-भमोऽपि यह एवेति। कतो मैवमनिछं वोच इत्यर्थः।' 283 92 खरूपग्राही-This is the reading of E. A has

284 93 'इतख् न दोषोत्या सम्यग्धौरबाधिकेव्वाह दोषान्तरजेति । खप्रमध्ये कस्यचिद्वाधरुस्यात् न तु सर्वम्य खप्रस्येत्यर्थः ।' (G). 94 See st. 20.

-Page 290] NOTES ६६५ Page. Stanza. - 95 'नेदं रूप्यमिति पुरोवतिनि रप्यनिषेधप्रतीतेन देशान्तरस्थे स उत्यक्कम्। विपक्षे दोषमाह रूप्ये चेदिति ।' (G).

285 102 रुप्यं शौति। रूप्यमेव तव देशसापेक्षम्। न तद्ौः यतस्ता सविषयलक्षगदेपेन चरितार्था। अतः पुक्कौ रूप्यमिति व्यधि- करगाा भूतले-घट-इतिवत्साडी। तदा च इदं-रुप्यमति मुक्रयालम्बना समानाधिकरगा धौन स्यादित्यर्थः ।' (G). 286 108 नांशि रूप्यं-This is the reading of C. A has नांध रप्यं.

112 कन्यधौर्ध्म :- This is the reading of C' E. A has आन्यधौमम ..

288 2 तज्जास्तु रप्यधौख्ेमा-मा रुप्यधीख्चेत रुप्यना आरसतु .- 'सिद्धान््याह वस्वशुक्रिधौस्सेति। दोषोत्यत्वात्सम्यग्धौर्मा भूत्। तथाप्यरूप्यना चेत् कथं रूप्यधौः। (() .- 'विषयस्यापि ज्ञाने कारगात्वात् कारगाभावे कार्यासंभव इत्यक्रम्। तत्रार्थव्यापारं विनापि धोजन्म दृष्मित्याप्ङ्गते रूप्यधौरनुमावदमेयजेति। परोक्षज्ञानमर्थयापारं विनापि स्यात् अपरोक्षज्ञानं पुनरथं बिना न घटत इताप्रज्वाह आपगेद्यं चेति। या घौयेन व्यावर्तते सा तदालम्बनेति व्याप्रिनियमात्तावत् रूप्यधौपूशक्रयालम्बना न संभाव्यत इत्याष सा कानुमावदिति।' (G).

3 सा बाह्ये बाह्मवादिनाम-This is to be construed in two ways. See Vivarana.

289 द्विधापौत्यादि-See next stanza.

• 7 विपरौतग्रशेडस्थित :? ]-The query may be removed in view of the explanation given of कास्थित: in the com. 290 8 'पूव रूप्यसंविदमभ्यपगम्य तस्िककत्वे मुक्नयालम्बनत्वं निरस्म् । इदानों सायि तव नास्तोत्याह न चेहासौति। संविद्यति-

नास्तोत्याप्रझ्ाह नासिति चेदिति। लिङ्रशून्यत्वादित्यर्थः। यतो रूप्यबुद्धे: मुक््यालम्बनत्वे प्रमायं नास्ति वत इत्यपसंहार:।' (G).

NOTES [Page 291- Page. Stanza. 291 13 'कप्यबुद्यग्रहे ऽप्येवमिति। रप्यघौपप्तिगेव भातोति कथं ज्ञातुं प्राकाम्। न कयंचचत् व्यवच्छेदकग्रहं विना ववष्शिनग्रहा- योगादित्यर्थः। वस्तु तहि रूप्यघौयह इताप्रशाइ घौगरहो नान्यया धियेति। अनवस्थादिदोषादित्यर्थः।' (G). 14 एकया दाम्यां वा-See stanza 12 .- आन्यथाग्इय इत्यादि -i.e. the अन्यथाग्रहम admissible logically being due to maya .- तथाहौतयादि-For the varicties of वाख्याति here mentioned, see Vivarana on i. 8 and the note thereon .- कोडविवेक इत्यादि-See iii. 105 and 109 .- यव्न ख्यातौत्यादि-See iii. 116 .- यदन्तयमित्यादि-Quoted in the Sarva-darsana- samgraha: ch. ii. 292 15 'पूर्वमतिदेशेन पक्षदय निरस्य वधुना वास््यातिक्षेधिकमाइ इतस्ेत्यादिमा। ग्रहास सृतयख तन्मेयास्त तेषां विवेको न ग्रहान्तरात् संभवति। तत्र हेतुद्वयं वयाभक्केरनवस्थानाच्चेति। पूलोकं व्याख्यातुं दोषान्तरं तावदाह गटह्यमायस्तर्यमागयोरिति।' ((i) .- तत्मिध्येत-The reading स सिध्येत्, found in D, is more correct .-- सप्रादिष्-'खप्रोकादिम्मेध्वनन्तानि बाधकज्ञानानि स्यरनन्तानां तत्राविवेकादित्यर्थः' (G). -न चार्थयोरित्यादि -- 'प्रत्यक्षपरोक्षयोरेकज्ञानविषयत्वायोग्यत्वा- दित्यर्थः। दूषगान्तरमाह ग्रहादिकमत्वेति। वस्तु तहि ग्रहय- समरयकर्मत्वयोम्चीतयोरविवेको भ्रम इत्याप्रझ्माह ग्रहादि- कमत्वे चेति। वनवस्थाप्रसफ्क इत्यर्थः।' (G). 293 - ग्रहगास्मरययोरित्यादि-'ज्ञानं फललिक्गानुमेयत्वात् परोक्ष तदि- प्रिष्टोऽर्थोडपि व्यवहारानुमेय इति पक्षमाश्रित्य तद्धिवेकाविवेकौ प्रत्यक्षी न स्यातामित्क्रम्। इदानों ज्ञानं प्रत्क्षं प्रत्यक्षज्ञान- गोचरोडपि प्रत्यक्षः परोक्षं च किंचितज्ञानं तट्रोचरोि परोक्ष इति पक्षमादायाह गह्यमामस्र्यमागायोख्तेति। खप्नादिषु चेति। खप्रशोकादिषु च परोच एव सरमस्स्यात् परोक्षाविवेकतवात् सर्यमाणानाम्। परोक्षतवेऽपि दोषादपरोक्षते अन्यथाख्यात्या- पातादिति भाव:।' (G). --. 16 'मशौतमिति। पूर्वज्ञानेन वस्तुमात्रं मटशोतम्। स्मृत्या तु म्शेततवम ज्ञातमेव म्ह्यते। वतः प्रामां सिद्धमित्याइ म

-Page 2991 NOTES ६६७ Page. Stanza. म्ट छौतत्वस्येतति। स्पृतिः प्रमायं कास्टहौतांप्रग्राइकलवादनुमान- र्वदित्यक्म्। विपक्षे बाधकमाह न चेति।' (G).

294 18 बु्धेत्तहृशयत्वे = बुड्ेस्सात्तदृ श्यत्वे. ---- 20-1 'मा भूता बुद्धे: प्रकाश इत्याप्रझ्माह नार्थदृषिर्धिय इति।' (G) .- 'द्वयादृष्टौ न वामनेति। कर्थबुद्धिजन्या हि वासना तदसिद्ी म स्यादित्यर्थः। माभूत् वासनापि ततः किमित्याप्न्माह नर्ते तामिति। वासना प्रापितो हि बुद्धे रूप्याकारः तां वासनाम्टते न स्यादित्यर्थः। ततः किं फलतौत्याकाङ्गायां न भर्मास्सध्यत बुद्याकाररूप्यस्य बािर्वद्धानस्य ममत्वाङ्गोकारादित्यर्थः।' (G). 295 1 कान्यो नेत्यकं-See p. 46 .- तदा पुक्कावित्यादि-i.e. if, instead of taking मुकनभाव to be रूप्य, we take it as रूप्यधर्म .- न चेत्यादि-'कास्तु ता रूप्यधर्मात्मनैव म्रान्तिकाले धौरितयापद्माह न चेति। रूप्यसामानाधि- कररयमेव हि म्रान्ती भाति न तद्वर्मसामानाधिकरययममिति भाव:। अङ्गोकार दोषमाह सा सत्यपौति।' (() .- रूप्यात्मना त्वित्यादि-This may give us सत्ख्याति but it is not भ्म ; for, on the view now being considered, मुक्न्यभाव is not रप्य but रूप्यधर्म .- ननु नासतौति-मुक्ले रूप्यात्मत्वस्य सत्त्वप्रतिषेधमानं क्रियते न पुनपूशत्तयसत्त्वरूपत्वमिष्यत इत्यर्थः' (G). 296 4 उक्को दोष :- See p. 295. 297 7 आपेक्षया चेदित्यादि-'तामपेच््यमागप्रतियोगिप्रतौतिं विना पुक्की रूप्यधोभंमो न स्थात् मुझ्के: खात्मना प्रतोत्यभावात्। खाभावात्मना प्रतोतिहि भ्रान्तिः। खाभावत्वं च रप्ये न भर्वात खतः किंतु प्रतियोगिक्वतम्। वतो यत्कतं रूप्यस्याभावत्वं तद- प्रतोती न आ्ान्तिस्स्यादिति भावः ।' (G).

298 8 व्वोचाम-कावोचं is the reading according to the com. and is found in E.

9

299 12 छसदूर :- This is interpreted in two ways in the Vivarana-as सद्गषभिन्न and सट्टहविरद्ध.

NOTES [Page 299 Page. tanza. 14 अक्षैरित्यादि-अ्क्षैर्भावसिद्ञिः। तदभेदात् सिङ्धभावाभेदात् तत्मिङ्वेः प्रतियोगिन: सिद्धेरित्यर्थः। 300 15 मप्रपूाव्यां (com.)-The Ista-siddhi contains only 606 stanzas. The alternative reading found in another MS. of G, सप्रदपन्ां is not more intelligible .- C D E read पुनरुक :.

-- 16 'सवं वस्तु सर्वगतं कूटस्यं मदाप्रकाश च यदा प्राप्तं तदा कात्ेदं नाक्ति इमं न जाने इत्यादिव्यवद्दारो म्म इत्यापम्मत्याह अभावव्यवहारोडती भ्रम इति। सोडि संख्ेत् सर्वगतः कूटस्थख

इ त्यर्थः ।' ((). सपर्थशरून्या-निरालम्बना. 301 18 'न हसिद् इति। नेत्येवाभावप्रमा तावन्न जायते किं त्विदमिह नास्ति इदामदं न भवतौति भावावच्कन्नेव। कातः प्रागेव भावे असिद्धे नाभावप्रमासंभव इत्यर्थः ।' (G). 303 19 'भावधौहेतुत्वादिति। अन्वयव्य तिरे कर्योर धर्मिग्रहोपक्षयादक्षस्य च संयुक्तग्राह्हिगा: मंयुक्कविशेषणे ज्ञानजनकतायाः कल्पयितु- मशक्ात्वात् गौर्वाद्सादावपि प्रसङ्गात् श्रव्यादिकल्पनायाखरो- प्पेक्षामात्रसिद्धत्वात् लोकप्रसिद्धिसिद्ध भावग्राहकत्वमेव वराक्षा- दौनामिति भाव:'(()- 'अक्षादिव्दति। यदज्ञातं कारगा तच्छक्तिव पोनेति नियतम्। काभावस्य च भावरूपप्नकाश्रयत्वा- योगात् तदात्मत्वे वा आभावत्वह्ानात् नाज्ञातस्य कारगत्- मित्यर्थः ।' (() .- 'इदानोमग्रहमात्रमपि न सिध्यतीत्याह कखेति। प्रत्यक्षेय मन्माते गहौते विरोधात्तत्र तावदयरहो न घटते कान्यचाद्याप्यसिद्धं यत्राग्रहस्स्यादित्यर्थः।' (G). 304 21 तस्य जडत्वेऽसिद्े-This should, of course, be तस्य जडलवेऽसिड्डे: and D seems to support this em- endation. व्यतिरेकाभावादित्यादि- 'किं च सयंप्रभस्य नित्यत्वात् कभाव एव कदाचिदपि नासतौति न व्यतिरेकावगम इ त्यर्थः ।' (G) .- तद्वेतुत्वागतेः=तद्ेतुत्वानवगतेः. 307 31 *न केवलं मानपलव्याघातः वयर्थता चापदत इत्याह वेद्यत्वे तेन कोरऽर्थो न्षिति।' (G) .- धौरूपादिवत्-धौ as much as रूप is in this doctrine वेध.

-Page 310] NOTES

Page. Stanza. 308 33 'यच घटादेरेव फलाश्यत्वं भाट्टा बभरास्तच्राह न चानात्मेति। फलमपि अडमेव। कातः किमिति जडाश्रयं न भवतीत्यापक्षाह फलस्यापौति।' (G).

309 36 'किंच उत्पत्तिमात्रेगा नाप्नख्वेत् तदा उत्पत्यनन्तरं सत्तालाभान्य- प्रकाप्रकत्वे न स्यातामिति जगदान््यप्रसङ्ग इत्याह खरसभकरत्व इूति।' (G) .- न च त्यक्तत्याज्यभाव एकस्येवक्रम्-See ii. 12.

310 - जन्मनाशयोरन्यत्व इत्यादि-See Samkara on VS. II. ii. 20. 38 अन्यां संविद जनयन्तौ धौः पूर्वसंविदं हन्ति. - 39-40 Because there is one and the same substratum, viz. gold, for all modes, we say that one mode necessarily suceeeds another. But in the case of संवित्, there is no such identical substratum. If, however, such a substratum is assumed, there are six vikalpas possible in each of which there are difficulties. The sixth nikalpa is split up into two प्रमेयगा and काप्रमेयगा. These are con- sidered in the following stanzas. Stanza 39 is explained as follows in (i. -'यावन्मात्रेगा हेम स्वस्ति- काकारेय परियातं तावन्मात्र एव सति खस्तिके रुचकाकार- परिगामो विरुध्यत इत्यत्तरकार्योत्यादे पूर्वध्वंसी युज्यते। न तथा संवित्प्र्तेरेकत्वं सिद्धमिति वैलक्षशयमाह सिद्धान्तौ नैक हेम्नौति।'

-- 41-2 These are explained as follows in G .- 'सर्ववस्तु- ख्विति। सापि किं ल्क्ता पालं भवतत तदंथो वा। बाद्य युगपत्सर्वप्रतोतिस्स्यात्। फलसंसर्गो हि जडप्रतीतिसचते। पलं च सर्वगं सर्वव्यापकप्रक्तते: कार््स्ौन पलीभूतत्वादित्यर्थः। कांप- परिशामेडयि किमेकमेयांपास्थः प्र्त्यंपः फलायते किं वा एक- मेयसमः। आदं प्रत्याह मेयांभस्थ इति। वगमाचदर्भनं तदा प्रसन्येत तावन्मानांपस्य फलौभूतत्वात्। वातो घटादिभानं न स्यादित्यर्थः। द्वितौयं प्रत्याह एकवस्विति। आकाश्ादिबोधे सर्वज्ञता स्यात् तावत्परिमायास्य प्रह्ृतयंभस्य पलौभूतत्वादित्यर्थः।'

६७० NOTES [Page 311- Page. Stanza. 311 45 'सव्हैकस्येति। भिव्नाः प्रकृतयो यासां ताः भिन्नप्रक्ृतिसंविदः सह् एकम्यार्थम्य स्यरनेकप्रक्ृतौनामनेकपरिणामाविरोधात् धौटत्तिं धौटातिं प्रति प्रक्कतिभेदाभ्यपगमादित्यर्थः।' (().

47 The following is the commentary-'ं प्रति ं प्रति संविव्जनकतया या प्रक्नतिस्ता किं प्रमेयाश्रिता उत अप्रमेयाश्रितेति पूवें विकल्पितम्। तत्राद्यं निरस्य द्वितीयं निरस्यति जगतेकेति। तया जान्ाश्रयया प्रक्लत्या किं जम्य जञेयता भवति ज्ञातता वा। आपदं प्रतयाह नजेयतेति। इजे- यता तया चेत्सात् ताई तया प्रद्त्या बिना कार्ये का जेयता। न काि। जान्नाश्यप्रक्रतेः ज्ञातुरेव जञेयत्वसंपादने परिक्षया- दित्यर्थः ।'

48 'न पुंसामिति। एकं खात्मानं जानातोत्येकज्जः। तसिन् खात्मे पुरुषे सति वयन्येषां पुंसां तद्विषयसंविन्र स्यात् खसंवि- त्प्रक्ृतेस्खसंविन्मान्ने परिक्षयादित्यर्थ। स्यात्मदा संविदात्मनौति दूषयान्तरम्। उत्तरकल्पं प्रत्याह जता तया चेदिति।' (G).

313 50 जडः प्रकाशौभवति-So reads C in place of जडं प्रकाशौभवति of A.

51 'साप्रोत्यर्थमिति क्रियागुगयोराश्रयमतिल्य गमनायोगा- दित्यर्थः। साश्रयसंयोगद्वारा विषयसंसर्गमाशङ्क परिहरति ज्ञम्य विभुत्वादित्यादिना। संविञ्जनिविषयव्यास्योः प्रमागाश्ून्यत्व- मुक्तम्। ताद्विट्टगोति सा चैत्यंप्रभा स्यादिति।' (G) .- मदा च जनिमत्त्वात् -This is the reading of E. A leaves out च .- Also कन्यथा कासंवित्स्यात् is the read- ing of C D E. A has न संवित्स्यात् .- 'किंच सा प्रक्ृतिः किं जडं वस्तु उत वजडम्। नोभयथापि घटत इत्याह न चेत्यादिना।' (G).

317 60 'आान्तिबा धविपर्येयोऽप्यापद्यत इत्याह किचेति। यथास्थिता- भेदनिषेधेन कान्यथाबोधकत्वाद्वाघस्य समत्वं रूप्यधियख मानत्वं यथास्थितबोधकत्वादित्यर्थः ।' (G).

• 62 'यद्वस्तु यत्मकाश्ाद्येन रुपेयाभिन्नं तेनैव रुपेया तत्काभ्रात् भिव्नं चेत्यात् तदा बाधकस्य प्रामामिकाभेदनिबेधकत्वभावे तदुक्क-

-Page 328] NOTES ६७१ Page. Stanza. दोषप्राप्तिः। न तु तथा। तदेतदाह दे रूप इति। किंतु स्तः-इत्यस्य फ्लोकस्थेन दे रुपे इत्यनेन संबन्धः ।' (G).

318 66 'पूर्वमद्यतन्न्वज्ञानमन्नोक्कत्य ममत्वमापादितम्। ददानौं तर्दाप तव न सिध्यतीत्याइ भिन्नाभिन्नेडखिल इति। वश्क्न्रबुद्धसंभवं पुनससंन्षिप्याह तर्वापि हौत्यादिना।' (G).

320 68 'भानमात्राद्वस्तुसिद्धिं वदतः क्वापि न भ्रमबाधी स्ामित्यक्रम्। पुनर्भ्नमबाधासंभवे हेत्न्तरमाह किंचेति।' (G). 324 3 ते=तव.

5 'इतस्वेति। प्रमागप्रवत्तिसिद्धये ब्रह्म तावदज्ञातमषम्। तम्र स्यात् यदि ब्रह्म व्ज्ञानाश्रयो न स्यात् वाज्ञानस्येव झाश्रया- संभवेन कासंभवप्रसक्गादित्यर्थः।' (G).

327 7 'सयचोज्ञाततेति। ख प्रकाप्रस्य स्फरगोडपि वेदान्तवेद्य- खाभाविकानवच्छेदस्य वाज्ातता न विरध्यते यथा घटाज्ञानं जान- तोर्ऽपपि घटाजतेत्यर्थः।'

-- 8 'यस्माचचितोऽज्ञाताज्ञविभागबुद्यविष यत्वान्ना श्रयविषयभेदर्सं- भवत तम्मात् यथा वापवरकाश्रयं तमः कपवरकमेवाळयोति तथा चित्तन्त्राविद्या चित एव ब्रह्मखरूपावभासं प्रतिबभ्ातीव्याह वातोऽविद्या भवेद्यस्येति।' (G).

10 'अबुधस्याज्ञानप्रतिबिम्बितचिद्वातोः ब्रह्मरूपेगा वेदान्तवेद्यतया ततोऽतिरिक्: पर वात्मा प्रमामाभावादेव न संभवतौत्यक्तम् । तन्नानियं प्रसन्जयति वबुधसदिति। दाडाभावे दवझभाववद- रोधनाशे नास्यवुध इति पराभाव: प्रसन्यत इत्यर्थः।' (G).

• 11 पूर्वसिद्धो विद्यया-It is better to end the sentence at पूर्वसिङ्धः and construc विद्यया with what follows as one MS. of the com. suggests. 328 12 'पूर्ववाद्याह धौजन्मन्यपौति। वज्ो यस्त घौजन्मन्यप्यक्ञ एव चेत् किं धिया क्रियेत। न किमपौति वैयर्थ्मेव धियरस्या- दित्यर्थः। सिद्धान्तिनो मतमापङ्गते बज्ञो न चैत्तदेति। धियस्सार्थकत्वसिद्ये यद्यक्षस्तदा नेव्यत इत्यर्थः। ्ताई् मदुक्र- मेवायातमित्याह पूर्ववादी नषोऽज् इति। चेष्ळब्दस्सर्वपूर्वपक्ष-

६७२ NOTES [Page 328- Page. Stanza.

जन्मन्यज्ञाननाप्नादिति।वज्ञो यः पूर्वमासौत् स धौजन्मन्यज्ञो न भवेददिति यन्योक्ं तदज्ञानस्य विषेषयास्य नाभ्ात् न तु सरूपनाभनात् फलिनी नापे फलाभावप्रसक्गस्य उक्तदोषस्य प्रसक्गादित्यर्थः।' (G). 13 'किंच वजम्य खरूपनाणे भिन्नस्य जस्य जन्म व्यपद्येत। बत्र हेतुत्वेन पूलोकभागमवताश्यति यतस्त इति। विपक्षे दोषमाह आसौच्चदिति। यः प्रागज्ञ वासौत् स एवोत्तरकाले यदि जस्तदा धोजन्मन्यज़ो नषट इति त्वच्चोदं केन बलेन जातमित्वर्थः।' (G). 15 This stanza is introdueed as follows in G: यदि प्रतिज्ञान क्षागकत्वपरिष्ाराय जरूपचिती जन्म अज्ञरूपचचतखव ध्वंमो नेव्यते ता्टि चितोर्जतरिक्रम्य जञत्वमज्ञत्वं वा व्ास्तु काचि- चित् मदा काज़ा काचिच ज्ञेति भेदो वा अ्वित्याप्रद्माह ज्ञा जो च मेवेति।' 330 16 'तदापौति। यदाप्यनवस्थादोषी नेव्यते तदापि न कल्पितस्या- विद्या इछा त्वया। अतः कन्ितभेदावच्किन्नस्य चेदविद्या तरि तथाभूतस्यैत् निवर्त्या स्यादिति अविद्यानिवृत्तावि मोक्षो न भवेदित्यर्थः ।' (G). 17 पूर्वपूलोक कज्ञपरिरक्षगोनेवाविद्यां विद्या हन्यादित्यक्म्। तत्र विपक्षे दोषमाह विद्ययाजस्य बाधसेर्दिति' ((i).

331 19 द्वितौयमनूद्य दूषयात (com.) --- The implied reference to प्रथम is not found; but the two vikalpas are clear from the stanza. 333 20 'अमोहिनो न भातौत्यपि वक्षुं न पाक्धत इत्याह्य गुरोख्ेति।' (G). 334 21 'न चेति। तमोविरोध्येव यथा प्रकाशस्तथा वाविद्याइन्लाव विद्येत्यर्थः।' (G). 335 जोवन्मक्रेखव दर्षितत्वात्-See pp. 74 ff. 336 22 कमेयखोको मोह :- See e.g. i. 125 .- मन्मोहो मन्मेयखेत् -This is the reading of C E. A has तन्मोइः- 'उक्कनौत्या चिन्मान्तन्त्रमो इविलक्षयमोहान्तरासिडी किं फलितमित्याप्रझ्माइ न चान्यमोहादिति।' (G).

-Page 342] NOTES ६७३ Page. Stanza. 337 23 'इूतस्तरेकस्य कार्यस्य युगपत्स्थतिनाभ्नयोन द्विचन्द्रादि दृषान्त इत्याह तत्र चेति। तत्र द्विचन्द्रादिदृष्ठान्ते अन्यमोहिमोद्दाना- मेकमोहकल्पि तत्वासिद्गे: ए कमो इकषयेडि कान्यमोह्िमोइस्थिते- स्तत्कार्यस्थितिस्स्यात्। यत्र पुनरखप्रे तेजप्यन्यमोहिमोडा: एकमोहकल्पितास्तन्न कन्यकमोहक्षये ते तत्कायें वा न तिकत्थे- वेत्यर्थः ।' (G). 338 'योगेडपौति। एकम्य भावाभावयोगेडपि तव ज्ञानं वृथा त्वज्ज्ञानातागप्यादिमुक्तम्य कस्यचज्ज्ञानिनो बन्धाभावम्य कतत्वा त्तवापि बन्धाभावयोगात्।' ((1). 24 This stanza is introduced as follows in G -- ' ya- पूलोके यावन्भात्रो बन्धर्वन्मोहेन कल्पितस्तावन्माच्स्यैवान्यमोहै: कल्प्यत्वप्रयुक्नया सर्वमुक्तिरापादिता। वात्र त्वज्ञानान्तगगासपि त्वन्मोहकल्पितत्वप्रयुक्नया सर्वमुक्रिमापादयत किंचेति।' ((). 341 4 नेहते=ना पुमान् ईहते .- प्रबोधतः seems to be the right reading and means 'through waking'.

9 मती=ज्ञाने.

342 12 पुंसु-The reading of three MSS. is पुंक्; and it is also the reading acceptable to the commen- tator Jnanottama, for he says पुत्वित्यसंभवद्योत- नार्थः. But the form is obviously ungramma- tical and has been changed in the text on the authority of (' and D. Anandänubhava also prefers पुंस, saying पुंखित्येव पठितव्यं. For a legend connected with this form, see Tarka-saingraha of Ānandajñāna (Gaekwad's Oriental Series), p. x.

• 13 वर्कतो व्यवस्थानुपपत्ति: (com.)-Cf. न्याय्यत्वात् used in the previous stanza.

14 'क्रमेगा बहनामषि क्षयं दृष्ान्तेन संभावर्यात तथाछौति। ननु परिमितानामेवान्तवत्त्वादियोग: पुंसां त्वनन्तत्वादेव न कदाचिदपि समाप्तिरस्तौत्याप्नड्जाह भिन्नानां नाप्यनन्ततेति। पुरषा न तत्त्वतोऽनन्ताः भिन्नत्वात् माषराशिवदित्वयर्थः।' (G). 85

NOTES [Page 343- Page. Stansa. 343 18 ततोऽन्यम्येत्यादि-'प्रत्यक्षमेव हि प्रमागम्। तेन च देहाद्यति- रिक्त वात्मा न दृष इति मुख्य एवायं देहगोचरोऽइंप्रत्यय इत्यर्थः' (G) .- 'देशोयमज्ञोऽनात्मा वन्यज्ञेयश्न स्यात् ज्ञेयत्वात् घटादिवदित्याप्माह तस्य च जत्वात् जेयत्वेडपौति। मनुष्यो- उद्दमात्मानं जानामौति प्रत्यक्षविरोध इत्यर्थः । देह्वस्य चिद्यति-

सेति। किंच यो देहज्ञाता तवाभिमतस्स किमन्यज्ञेयो न वेति विकल्पाह तञ्जस्य चेति। यचोकं देहो ज्ञाता न भवात जयत्वादिति तत् द्वेतिभिस्तावद्वक्ं न पाकां खयं ग्राह्यग्राष्क- भावाभ्यपगमादित्याह् जेयम्य चेति।' (G) .- 'अद्वैतिमो- डपौति। वात्मा वा करे दषव्य इति पतिरेवात्मनो जेयत्व- माहित्याह वात्मनो ऋषृव्यत्वादिति। ज्यत्वं व्रत इत्याप्रद्ा्ह तस्य चेति। मष्व्यपब्दम्य चान्तष रूढत्वादित्यर्थः। न दृष्टेर्मछारं पश्येरित्याद्या श्रत: दषृत्वमाच देहस्य च चाक्षषत्वाद्वटवद्रकृत्वं न घटत इत्याप्रद्माष् देम्य चेति। विपक्षे बाधकाभावेन काप्रयोजकत्वमुक्का वानुभवविरोध- माह तम्यैव चैति।' (().

345 19 'सिद्धान्ती पुनः पमप्रवृत्त्र मानान्तरमापादयति एतच्च कुत इत्यादिना। विपक्षे दोषमाह अथामानमति। काबोधकत्व- पक्षे वादासंभवपरिह्ाराय बोधकत्वं मद्ाक्म्यक्कति चेत्तत्र विकल्पय मानान्तम्मापादयति बोधकं चेदित्यादिना।' (G) .- सिद्धं चेत् नतराम्-मिद्धख्वेत, as found in D, is the right reading.

346 भूते स व्यत्पन्न :- So read C D E. A has स ह्यत्पन्न :- वन्यथा विवक्षादपौत्यादि-'नन्वङल्यग्रे हरितियथप्नतमास्त

सुप्तोन्मत्तपब्दम्य विवक्षादिपूर्व कत्वाभावात् विव्तारद्याि पब्दा- लौकिका मोमांसकाख न विदुरित्याह अन्यर्थेति।' (G) .- भूतचतुष्ठयतत्कार्यमात्रवस्तुवादिन :- The com. shows that this should form part of the previous sentence.

-Page 362] NOTES ६७५ Page. Stanza. 347 - तेन स तदौया कपादय :- सः found in CE is omitted in A .- प्रपच्चितं चैतत्परस्तात् -See i. 139. 348 - जीवनं च ते न स्यात्-ते is found in C D E but not in A.

349 20 'पुत्र करगां पितुस्खभाव इति वदता क्रियातद्वतोस्तावदभेद इछः। तद्वत् कार्यकारययोरपौति मत्वा दोषान्तरमाह पित्रभेदे पुत्र- म्येत्यादिना। सर्वस्याद्यन्तर्रा्ट्रितत्वन कूटस्थत्वे वस्तुनो ् द्वि त् य त्वं च सिद्धमित्याह कातो नात्मसंबन्धादिति।' (G). 352 25 कान्यथा व्यवस्थादर्नमेव न सिध्येत् is inserted in A after पुंभेदो दृश्येत. It has been left out on the authori- ty of E. 356 35 स्स्ति नास्ति चेति in the Vivarana is according to C. A reads वस्ति नास्तीति च. 37 वैलक्षस्यम्य चास्तित्वात् is the reading of E in place of वैलक्षसयम्य वास्तित्वे of A.

359 47 एतेनेत्यादि-'भेदाभेदपक्षे जगद्ह्मेव न भर्वात किंतु ब्रह्मणा भिन्नाभिन्नम्। द्वैताद्वैतपक्षे तु कारय कारगां च सवं ब्रह्मात्मकमेव। तथा च सर्वस्येव ब्रह्मात्मकत्वात् न कापि व्यवस्था सा्ठपक्ष- वत्स्यादित्यर्थः।' (().

360 50 'पुंसां चेटृय्ूपत्वं विशेषः तर्ा्टि प्रधानम्याद्यपत्वमिति साम्यमुक्कम्। तर्दपि नास्तोत्याह कास्येव चेति। दृझ्मात्खभावत्वात्युंमा न दृषा सविशेषत्वं सिद्धमित्यर्थः। प्रधानगतविशेषेगव तार्क्ि प्रतिनियता प्रर्वात्तरस््वित्याशद्माष्ट न तां प्रत्ययीति। पुरुष पुरुषं प्रति नियतप्रवत्तिं प्रति न प्रधामस्य क्िद्विपोषोऽस्ति तम्याः प्रधान- प्रवत्ते: सकलपुवषसाधारगत्वादित्यर्थः। तर्ा्ि पुंभि: कवतः प्रधाने कविद्दिपेषोऽन्त्वत्याप्नद्काह न चेति। पुंा विशेषाधाना- कर्टत्वादित्यर्थः।' (G).

• 51 तदथं नैक्मेव-So read C.D E. A has तदर्थ नैकमे.

362 58 'मुक्रिदो यस्साधनविशेषः स बन्धनुत्स्याच्चेत् तर्ारह्नि सुषुप्े बन्धनुत् कर्मविशेषो मुक्रिदः किं न म्यादितर्थः। पूर्ववाद्याह मुक्रिदो

६७६ NOTES Page 362 Page. Stanza. व्यर्थस्तदा स्यात् वातो नान्यो मुक्तिद इति। सिद्धान्याह नियम: कुत इति। मुक्रिदो बन्धनुङ्गवति बन्धनुन्मक्तिदो न भवतौति नियमे किं प्रमागाममित्यर्थः।' (G). 59 'अन्यथेति। सुक्किदस्य बन्धनिवर्तकत्वाभावे मुक्रिरेव न स्यात्। वतो मोक्षभास्त्रप्रामारान्यथानुपपत्या मुक्रिदो बन्धनुङ्गवति बन्धनुन्मक्रिदो न भवतौति गम्यत इत्यर्थः। कयोग इति। मुक्किदस्य बन्धनिवर्तकत्वमनुपपत्त्यापि कल््पयितुं न पाक्ते यतः सत्यो निवर्तत इत्यत्रापि क्पयोगो विद्यते। सत्यत्व बन्धस्य आत्मादिवत् ज्ञाननिवर्त्यत्वं न घटत एवेत्यर्थः। मोक्षपास्त्र- प्रामारमन्यथापि घटत इत्याह ज्ञानादिति।' (G).

363 62 'व्यवम्थानुपपत्तिविरोधं परिहत्योपसंहरतौत्याह् वात उपसंहर- तौति। यतस्सद्वादिनां व्यवस्था निरूपगां न सछते कात ऐकातम्य-

रित्यर्थः ।' (G). 364 1 'का ज्ञामं नाशादूर्ध्वमपि म्यात् मिथ्यानाशनत्वादित्यक्रम्। विपक्षे बाधमाह अन्यरथेति। मिथ्यानापेडप चेद्वस्तु न भवेत् व्ात्मापि न स्यादित्यतिप्रसङ्क इत्यर्थः। परमार्थसत्त्वं तत्र प्रयोजकं न मिथ्यानाप्नत्वमित्याह वज्ञानं मिथ्यात्वादिति।' (G). 2 The second half of this stanza is cited in NM.

यथा विद्यया निवर्त्यत्वं बाध्यत्वं तथाभूतं बाध्यत्वमज्ञाननाणम्य अविद्यात्मकत्वाभावेन नास्ति तत्त्वांप्ापरतिषेधरूपे बाधे विद्य- मानेडपोत्यर्थः। यतस्सम्यगज्ञानानाश्यत्वं नाम सत्त्वमिषमतो मिथ्यात्वमप्यविद्यात्मकत्वं चेत् तन्नेषम्। वात एव मिथ्याभूतेपि नापे पञ्चमप्रकारवाचोयुक्तिः। अज्ञानस्यासत्त्वात् तन्नापख न वस्त्वन्तरजम्मा भवतौति मिथ्यात्वमिषम्। तद्विदगोति न हौत्यादिना।' (G). 366 - तज्जद्वैतत्व-This is the reading of C D E. A leaves out the termination त्व-'उक्लदोषप्रसक्गादिति। सदा- ज्ञानहानिप्रसक्गादात्मैवाज्ञानदाहो न भवतौत्यन्यत्ववाचोयुक्ति: न पुनरन्यसत्त्वाभिप्रायेया। वतो नाद्वैतविरोधोऽपि सदद्वैताभ्यप-

-Page 376] NOTES Page. Stanza. गमादित्यर्थः। एवं चेत्तवाभिप्रायम्ताह ममाप्यभावस्यावस्तुत्वा- न्राद्वैतह्ानिरितया तर्शौति। नास्तीत्याह दाह एवेति। दित्यर्थः। यद्यप्यक्नौत्या नाज़ानदाहैन अद्वेतविरोधस्तथाप्यज्ञानं मे नषममिति तत्प्रतौत्या स्यादित्याश्द्माह दाहम्यानात्मतवेडपौति। दाहवत् तत्प्रतौतेगय एथक्सत्त्वाभावादित्यर्थः ।' (C).

367 उपमर्दीऽपि-This is (D.E. A has उपमर्देडि.

368 --- 'भावान्तरभावत्रादिना प्रागसतो जन्म वाभ्यपगच्कता ध्वंसीऽा्यन्य रषव्य इति प्रस्तुतं प्रतिर्बन्दिग्रहं निगमर्यात कातो जन्म इछं चेदित्यादिना। यदुकं प्रध्वंसो नाम पूर्वससिद्धभावप्रचुतिमात्रं नाधिकजन्म तदसिद्धमित्यापङ्काह् अभावत्वादिति। क्राभाव- त्वान्न ध्वंसो जन्यः प्रागभावर्वदित्यर्थः। विपक्े बाधकमाह तम्यापौति।' (().

369 --- ज्ञातोरऽर्थस्तञजप्तिर्वा तदजानहानि:Qnoted in Tattra- pradipila. p. 381 .--- न च जातार्थ: is the reading of A. The reading in the text has been taken from D E .- Again न स्वरूपं is found in E. The other MSS. read अखरूपं -उक्रन्यायेन च-This is E. A leaves out च.

371 पझ्मिन्यादि -- So reads D. A has पदमिनोत्यादि .- व्यात्मा- ज्ञानजं च सर्व-This is in C, while A has only वजानजं च सवें.

375 वायारुक इवामि: (fp. 69 .- सयमेवेत्यादि-These two stanzas ascribed to the Vārttika-kāra here are not traceable in his printed works .-- नाश्ादिद्वेतसंभवात् is the reading of A. नाप्रादिद्वेत- सङ्भावात् is taken from D. 376 4 'अज्ञानं नामादूर्ध्वम स्यात् मिथ्यानाप्रावत्त्वादित्यस्याप्यनै- कान्तिकत्वमाह अनिर्वाचेऽपौति। उष्टो दग्घोर्ाह्स्सर्पः पुनः यथा न भर्वात अनिर्वाच्चेषि तद्ाहे तद्वदय्रहोऽषि न भवि- ष्यतौत्यर्थः।' (G).

६७८ NOTES [Pages 376-377] Page. Stanza.

9 'दाह्हो मा भूत् लयस्तु भविष्यति मुसलेनेव घटस्येत्याप्रड्माह तहाह इति। आत्मज्ञानात्त्मोक्ृदाहस्य दृषान्तो न स्यादस्मिन् पक्ष इत्यर्थः।' (G).

377 12 'नाविद्यायामिति। प्रामाशिकस्यैव निर्वृात्तः प्रामागिकौति भाव:। वथाविद्यायास्तत्वतः प्रवृत्त्भावात्निवृत्तिरपि तात्विको न भर्वात तन्राह नाप्रवत्तरिति।' (G).

• 18 'यच्ाविद्याया अि विचारसत्वं वाचमत्यवाचि तन्रा जह्यादिति।' (G).

INDEX OF QUOTATIONS.

(Quotations from the ten well-known Upanisads are not included.)

षष्म् कंभो नानाव्यपदेश्ात्-VS. Il. iii. 43 २४२ म्रिहोत्र त्रयो वेदा :- Brhaspati ... ३४४ कानादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम्। विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगती यतः ॥ Vākya-padīya, i. 1 १७३

कानादिमायया-Gaudapada's Karika, i. 16 ३३१ कनारब्यकार्ये एव तु पूर्वे तदवधे :- VS. IV. i. 15 99 अनालिक्गितबाह्यार्था बुद्धावेव स्मृतिर्यतः। ? आन्यापोह्हानुविद्वा तु सैवाभावः प्रतीयते। ? ३०१ पथतं पुरुषे ब्रह्मन्निष्किये संप्रलयते। Mahabharata ३२५

hrv तथव भिन्नमेयत्वेऽसच्चातुच्कं मितत्वतः। ? ... ११६

आत्मनोऽपरियामो वा विज्ञानं वान्यवस्तुनि। SV'. p. 475 २८० इन्द्रो मायाभि: पुवरूप ईयते-Rgveda, vi. 47. 18 ३६, ८२, १२२, १७३. ३७१ उपदेच्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्त्त्त्वदर्भिन: । Bhagaradgita. iv. 34 ७4, ३३४ कषायरप्कि: कर्माणि ज्ञानं तु परमा गति:।। कषाये कर्मभि: पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते॥ ?

कायें बादरिरस्य गत्यपपचे :- VS. IV. iii. 7 99 ख्यात्यख्यातौ एथक चेत्तेऽस्त्यभावोऽप्यट्टथग्यदि । स्ातिस्सर्वा ममो नो वा भमपशास्तं टथा तदा ॥ ? ११६

तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोर पूलेषविनाशौ तद्यपदेभात्-VS. IV. i. 13 99 तमेव विदित्वा व्पतिम्टत्यमेति नान्यः पत्था विद्यतेऽयनाय। Svetasvatara Up:, iii. 8 १४८ धर्मात्मुख च ज्ञानं च ज्ञानान्मोक्षोऽधिगम्यते। ... १४८ नात्मप्रभं विनाज्ञानम्ान्तिबाधादि सिध्यति।। तच्चानन्तमतो म्रान्ती शून्यविज्ञानवादिनौ। ? ... ११६

६८० INDEX OF QUOTATIONS

ष्ृष्ठम् नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। Bhagavadgrta, ii. 16 १६० ने हात्म विन्मदन्योडस्ति न मत्तोऽज्ोड्ति कखन। Naiskarmya- इत्यजानन्विजानाति यस्स ब्रह्मविदुत्तमः ॥ siddhi, iv. 53 ąw4 प्रकालनाद्ि पङ्कम्य दूरादस्पर्शनं वरम्। ? २५. २१५ भावान्तरमभावोउन्यो न कच्विदनिरूपगात्। SV. p. 245 ४६, २६५, ३०० भावाभावधियोरेक मेयत्वे भावधीर्दृढा। तथेव भिन्नमेयत्वे नातो बाध्यास्ति घौर्घिया॥ ? ... ११३

भावाभावविभागं मा नेति नेव्यात्मवहरिना। Vārttika-kāra ३७५

भागेन तिवितरे क्षर्पायत्वा संपद्यत-VS. IV. i. 19 ममैत्रांप :- Bhagavadgrta, xv. 7 २४२ माया ह्येषा मया सटक्ा-Mahabharata: Narayanrya ३६ मायां तु प्रक्ृतिं विद्यात्-Sretasralara Up:, iv. 10३६.३६, १४४, ३9१ मायिनं तु महेश्वरम्- १४५ यं यं वापि-Bhagaradgila, viii. 6 २३६ यदन्तर्जेयतत्त्वंि र्बवहिर्िद् व भा स ं त । ... २६? यदा चर्मवदाकाप वेष्ठयिष्यन्ति मानवाः। Śretāsratara Up:, तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भतिष्याति॥ vi. 20 १४६ यम्य देवे परा भक्रिर्यथा देवे तथा गुरै। तस्यते कथिता ह्यर्थाः प्रकापन्त महात्मनः॥ vi. 23 ३७

यावद्विकारं तु विभागो लोकवत्-VS. II. iii. 7 २ प्रब्दज्ञानानुपातौ वस्तुश्ून्यो विकन्प :- Yoga-sutra, i. 9 ३६ सचक्षरचक्षरिव सकरगोडकर्ग दव- ? ... सर्वात्मनार्थो ज्ञानेन केनचिन्र हि गह्यते। ? २६० *सिद्धं तु निवर्तकत्वात्-Vakya-kara ... ७२ खप्रमिद्रायुती-Gaudapada's Karika, i. 14 ३३१ खयमेव त्ववस्तृत्वादविद्याया: परात्मधौः। म्टतमारगान्जज्जन्ती माभावमप निदहेत्। Vārttika-kāra ३७५

• See Notes.

INDEX OF KĀRIKĀS.

कदुषाक्षोऽपि तत्पश्यत् १५२ प्ृष्टम् कादृ षत्वादमत्खव्या ते: 80

अक्ष जा देश्नात्मत्वात् २१३ कानं प्रात्वान्न जन्मास्य १८१ अग्रहे न विवेकस्स्यात् २८६ ३७६ अग्रहे सति नित्यस्म्यात् २७३ २६८ कनिर्वाच्यो कि दाहोऽहे: कजातं चेच्यतां तेन २५६ ३१४

अच्ातमज़ वा श्ून्यं २०५ कान्यत्वे चान्यथाभावः २३१ काजान जत्व साम्येऽपि २०४ अन्यत्वेऽपि सवयं मंस्ेत् २२६ काज्ञानिनो भमो म्ान्त: १६३ आन्यथाग्व्यातिर ख्यातिः २१८ अज़ान्यस्मौति चाज़ान- १६४ आज्ञेयत्वान्न प्रृन्यन १७६ आान्यथा स्याति सन्नामत् १३६

आातः पुंभेद एषव्य: ३४२ आान्यथाभूत एवासी २३३ अतस्सद्वादिनां सवें ३६३ अन्यथा मुक्योगाच्चेत् ३६२ वतो न रूप्यधौपृशत्री अन्यदेपा दि गम्येतत्- २५४

२८७ आन्य देशादितत्स्थार्थेष ..

अतोऽपरोक्षता जम्था ३१४ २२०

वतोडविद्याकृतं बन्धं ३३६ कान्यऽमतः ग्व्यात्ययोगात् 82

कातोऽविद्यां विना भ्ान्ते: १४४ अषि नष्ं पुनर्जातं १८४ वतोऽविद्यास्त जौवानां ३२४ कापि भेदेऽन्यथाभाव: २२५

पचाह तुच्छं भातोति १५४ काप्यन्यथा भवज्न्य: २३२

आत्ोत्तरं मयावादि २१४ आप्यन्य रूपमं त्यागे २२४

अथ प्राप्तविशेषेगा तत्प्राप्ति :... २३३ नबुधखेत्परेडबोधे ३२७

काथ प्राप्तविशोषेगा प्रतिबन्धः २३४ कभावव्यवहारोऽतः ३०० अथ भृत्वान्यथा पूवें २१६ काभावी च ब्रवी स्तख्ेत् २७६

अथातदेश्कालं या ₹48 आभेदे नान्यथार्याति: रहह

काथात्मनोऽन्यथाभावः २३६ अ्मुक्कम्ान्तिनुत्य चेत् ३४१ वाथान्यथा भवेद्या घौ: कायथादर्पून रूप्ये ... २८५ अथान्यधौर्यहै ऽन्यम्य २७१ २८४

INDEX OF KĀRIKĀS

पृष्ठम् पृषुम्

२५६ आत्मैव चेत्सदाभावात् २८०

३७८ आत्मैवाज्ञान हानिर्वा ३७७

कावस्था हेस एवेछा २२७ आत्मेवाज्ञान ह्ानिखेत् अविकार्येव पून्यं चेत् १८३ कद्यन्तवत्त्वान्मायेव ३४३

१४३ २४६

अविद्या यस्य यत्रात १६३ वाह पब्दस्खयं वाच्य: १७०

अविद्याया निवत्ेत्वात् २१६ कविद्याया निवत्तिस २५० दू

कविद्यापरमास्तऽपि १४३ इतोडि नान्यथाभाव: २३८

काविवेके कदा कुत्र ३२१ इदंधौरक्षजा रूप्यधी: ... ४१

अविवेकोरऽपि रूपं चेत् २८६ इदमंभ्ो गह्ौतखेत् २६८

काविवेको ऽ' प्राबोधाचत् १

का वे द्यत्वात्म्मृ ते खैवं २६३ ... २५०

ववैल द्रयतो ऽन्यं चेत् ३५६ काव्यक्तमेव च व्यक्तं उ १८ट वसतः ख्ात्ययोगात्सत् ३६ उच्चते दोषतो नास्मात् ३४२

कसताप्यात्मना भाति १३५ उच्चते नासतः ख्यातिः .. १५१

१ ६५ उच्चते पूर्व रू पस्य .. २२०

का सदक्षैर संयोगि १३६ उच्चतेऽ्बोधनापोऽज्- ... ३२७

का सभय मसङ्गाति १३७ उच्चते ब्रह्मगो रूपं ... २५०

कसद्वा कास दे वे दं १ ६० उच्चते यादृगज्ञान- ३६४

१ ६५. २२७

कास्ति नास्तौति चेन्मैवं ३५६ उच्चतेऽविद्यया सिद्धं २३६

वास्ति मुक्किरसौ बोधात् ३७८ उपाधिब्रह्मगो रूपं २५१

वस्त्येतद्यदि पुंभेद: ३५२ उपाधिर्ब्रह्मरूपं चेत् ... २५०

अस्मिम्रभावे प्रत्यके २७६ उभयोरन्यथाभावे .. २३५

ऋा ए

२७६ एकमुक्न्या जगन्म्तिं ... ३४१

१३७ एकस्य ग्रहगां नर्ते .. २७२

व्ात्मानमंपं वालम्व्य १७८ एकस्य मोहे नष्टऽन्य ... ३३६

आत्मैको निष्कियोऽनन्तः ... ३७८ एकस्यापि निरंभस्य ... २४६

INDEX OF KĀRIKĀS

प्टष्नम् पृ्टम्

ए कस्याप्यग्रहो नात् २६० किं पुक्तावन्यथाख्याति: ... २५६ एकान्तसत्त्वेऽभ्रान्तत्वात् ४३ कुतस्तु खन्नु सोम्यैवं १६० एकामपेच्य जातिं ये २६२ कोडविवेकोऽग्रहः किं वा २८६ एकेन सिद्धयोर्भान्ति- १३५ क्रिया न कुर्वता त्याज्या २२४ एकेकापचयो येषां ३४२ ग ए कोपाधिविनापोऽपि २५० एवं नांपगुगादिस् गुमागु स्यक धौभा वे ३०८ २२? एवं ब्रह्मैव सन् जौव: गुरेधौहेतुरेवास्य ३५६ २४८ ग्ट ह्यतेऽवर्तमानोऽर्थः २५५ एवं श्रून्यस्य नापोऽि १ ८५. २६१ एवं सर्वेषु भावेष २७६ ग्रहयोग्यायहे म्रान्ति: .. २६१ एष्टव्येव च सन्माया- १५७ ग्रहम्य भान्तिहेतुत्वे ... २६८ ऐ ग्रहात्किं स्याङ्गमम्यैवं .. २८१

.. ३७६ ग्रहादन्यो ग्रहाभाव: २७३

त्री ग्रहो न भवति ग्राह्य: ... २७८

औपाधिकसेद्गेदोमौ ग्रहोऽनादियतो नाम्य २७५ ... २४८ ...

औपाधिकोऽपि चेङ्गेद: च

औपाधिकोऽपि भेदोऽतः २५१ चितं तद्दस्तु याभ्यां ते .. ३१9

क चिन्मात्मेव चेट्रह्म ... २४४

कर्ट्भोकोरभिन्नत्वे २३८ ज

कथं नाभागि भातौति २६५ जह्यादविद्याविद्यात्वं ३७७

कथं रूप्याक्ृतिपशक्रौ २७० जाद्यान्न कन्पितस्येषा ३२४

कर्म ज्ञानव्यवन्पातः ३५३ जातावेवैकधौखे्यात् २६३ कर्मादिहेतुर्देहादि: ३५१ जातिं मुखं विना व्यक्योः २६५

कश मुक्ग्रहो नाम जात्यात्मना तयोरैक्ां .. २७१ २६३

... ३४१ जौवस्य ब्रह्मभावोऽतः २५० कस्य दृष्टोऽन्यथाभाव: २२६ जौवम्यौपाधिको भेद: ... २४८ किंच धौहेतुना वा किं ३५७ जगतैका प्रतिजं चेत् ... ३११ किंच बाधो समस्तेषां ... ३१७ ज्ञाजौ च सैव सातो ज्ञा ... ३२८

किंच यस्यान्यथाभाव: २२५ ज्ञाततां कुरुते नाम्य २१२ किं चार्थस्थान्यथाभाव: २१६ जातता मानजन्या चेत् ... " किं तथासौ खयं भाति २६० ज्ञाता जेयं तदज़ानं ... २१५

INDEX OF KĀRIKĀS

पष्टम् पृष्तम्

ज्ञातेऽनुमार्थे ज्ञातत्वं ... ३१५ तस्मान्ना्त्यन्ययाभावः २२५ जानमात्रापनोद्यत्वं १४८ तिषन्नांपी त्यजेदंपं २२३ जाने ज्ञाने जनिध्वंमो ३२८ तेषां भेदाच्च मूढान्य- ३२४ ज्ञोडि नामोत्परमोच्चेत् .. .. त्यक्का विना न हि त्यान्य २२१

त त्याज्यानन्यो न स प्राप्तः "'

तत्कल्पितस्याविद्या चेतु ३२६ त्वन्मोहकन्पितं कप्तेः ३३५

तत्यागे नास्ति भावोर्षाप २२५ ३३८

तत्र बाधान्न कल्प्या चेत् १३० त्वन्मोहभातं तेऽन्येषां .. ३३७

तत्र व्यवम्था दृष्त्वात् ३७८ द तत्र सिद्ापूश्तिन्यायाः २१५ दरपनानि विरुद्धानि ३७८ तत्र स्वतोऽन्यथाभाव: २२६ तत्रापरम्य विद्या चेतु दुर्घटत्वमविद्यायाः २१० ३२७ दृशोऽंशे ग्रहप्ति घ्रन् ... २६? तन्राभावात्मना ख्याति: तन्राव्यक्कास्ति चेद्य्रि: दृशयदृष्योग्भावे्डप १४७ १६० तत्म्यापि रूप्यधौर्दोषात् दृष्टियुक्ती विनानादि- ३६१ .. २६० देवो भृत्वा ब्रह्म वेद २३६

... १३४ तर्थाह्टि भाति यद्रप्यं देपाकालनिमित्तानां ... २१६ २१५ तथैव भवतः पूर्व- देशान्तगदिगं रूप्यं १८० २२१ तदेकांपास्य बोडत्वात् दोषाच्च दर्पनं सत्त्वे २५६ २४६ तदेव काम्यं कार्यं दोषाचेद्दर्पानं दोष: २५४ १८७ दोषादियात्खयोगं सत् तम्नाप एव शून्यं चेत १३ १८४ तन्माता धौन तां हन्ति दोषेऽसति न सम्यग्धौ: २५६ ३१० दष्ट्रविद्याव पोनेव २०१ तन्मिथ्याभावजं दुःखं ३७६ २४७ तया चेत्सदभिव्यात्त: द्यं समुच्चितं ब्रह्म ३६२ तयोरेकात्मकत्वं चेत २३४ २३५ नयोस्सतोस्स नास्तौति द्ाभ्यामभेदे नैकत्वं २२७ २७४ तवासन्न तु मायेव १६५ द्वविक्ादेकबुद्मैव ३५७ द्े रूपे वस्तुनस्ताभ्यां ३१७ ३५८ तस्मादज़ञानहानेन ३७७ ध

तस्मादयुक्मैकातम्यं .. ३१₹ धर्मार्थकाममोक्षाख्या: ... ३७८

तस्मादविद्यानुच्ययं २१४ घौकारकं चेन्नषं स्यात् .. २५५

तस्मान्न रूप्यधौपशकी ... धौजन्मन्यपि सोऽजख्ेत् ... ३२८

INDEX OF KARIKĀS ६८५

न प्ष्म्

पृष्म् नन्वेक एव चेन्मोहात् ३४०

न गुणे गुसिना त्याज्य: २२३ नन्वक हे स्रो स्थे े २२६

न ग्रहम्मृतितम्मेय- २हर न पुंमां संविदेकज़े ३११

न च ग्रहस्खत पृशके २६१ ३२०

न च ग्राह्यो ग्रहाभावः २७८ न भाति तुच्कमिति गौ: १५र ६

न च रूप्ये भमो युक्तः २८४ न भमो न च सम्यग्धौ:

नचान्यत्यज्य तेSप्राप्रेः २२१ नर्ते विद्या गुरुं तेडप ३४०

न जगट्ट ह्मणो रूपं २४५ नष्टम्मृतिः कथं सार्था २६३ ... न निरालम्बना बुद्धि: ... १७८ नषस्यापि पुनर्भाव: २२५

३६४ नषाभिन्नम्य न स्थानं २२८

ननु तेऽपि निषेधोऽस्ति ३२२ २७८

ननु दृष्टोऽन्यथाभाव: २२६ न स्याद्ग ह्मरयविद्या सा ३२४

ननु देश्ान्तरादिस्थ- २५६ न स्याङ्गान्तिस्तया सच्चेत् १५५

ननु ब्रह्माप्यते जौवैः २४१ ३३३

ननु मायेव ते सवें १५३ न ह्यन्धौ बऊभिस्साधें ३४१

ननु यद्यन्यथाभावस्तथा- २२० नागामावर्माप ज्ञातुं ३१६

ननु यद्यन्यथाभावो नास्ति .. २३५ १५०

ननु रञ््वग्रहैऽपि म्यात् ३२१ नातोऽन्यतोऽपि ध्रौवाच .. ३६०

मनु व्यवस्थितं पुंसां ३५२ नातोऽन्यथा भवेष्कक्रि: ... २३५

नन्वनात्मन्यविद्या चेत् २१२ नातो भावान्तरज्ञानं

नन्वनिर्वचनीयत्वे ... १५० नातोऽसतो जनिख्याती १८५ नन्वभागि त्वयापौदं १४० नात्माक्षजा देमेयोऽतः ... २१४

*नन्वविद्याखयंज्योतिः ... २०७ नात्मा गुगेरभिन्नोऽपि ३५१

नन्वव्यक्के विशेषसेत् ... नात्मात्मनस्खतो भिन्नः २५१

नन्वव्यक्ऽस्यनन्या च ... १६० नात्मानं नान्यथाभावं ... २३६

नन्वव्यवस्था पुंभेदे ... ३५३ नाधिभि: क्रियते किंचित् .. २४६

... १ ६१ नानर्थित्वे पुमर्थोऽन्यः ... ३६०

... २६८ नान्यत् कारगात्कायें १४५ नन्वाधिजोऽयि नाविद्या- २४८ नान्यत भाति रूप्यं तत् १२६ नन्वाधिस्सन्नसौ नश्येत् ... २५० नान्यदामि फगो श्रून्यात् ... १८१

• See Notes.

६८६ INDEX OF KĀRIKĀS

पृषम् पृष्म्

नान्योन्याभावसि्धिख २हई नैतत्सारं यदा धोस्स्यात् .. २५५ नान्यो वेक्यपि यो यस्य ३०७ नैव कल्प्यान्यथासत्ता १३३ नाभिभ्रेडर्थे विभातोषं २७9 नैष दोष: प्रसिद्धत्वात् ३७७ नाममान्तभिदेव स्यात् २७६ नोत्पन्नायास्खवतो नाप: ... ३०६ २८५ ... २८५

२६४ २७७ प

नावस्था तद्दता त्याज्या 1 २२३ परम्यव्राधियोगस्स्यात् ... २४६

नाविद्या तद्वतोऽन्यत्र ३२६ पर्स्यैवाधियोगोऽतः

नाविद्ययापि श्रून्यस्य ... पुंभेदलिङ्गसंबन्धे ... ३५३

नाविद्यायां विचारख्ेत् ... ३७७ पुंसां विभुत्वे सर्वत्र ३५०

नाव्यक्म्य विशेषस्स्यात् ... २५५

नाव्यक्ाङ्भिद्यते व्यक्कं .. पूर्वषु नान्यपुंसस्म्यात् ... ३११

नाशो न प्रून्यताभावात् एर्थाकस्थतम्य त्वब्बिन्दोः ... २४८

नासतो वाच्तासत्त्वात् १ ७६ प्रतिजं नियतं चित्तं ३६०

नासत्व्यातौति वागौयं १३६ प्रतिज्मेका चेदुक्कं ३११ नासत्मत्वन भातौति १५५ प्रतिबन्धनिवृत्त्यैव २३४ नासिद्वयोख संबन्ध: प्रतिबन्धोरऽप यद्याभ्यां निवत्तर्निखिता लोके ३७७ प्रत्यक्षादिप्रमागानां ३७८ निख्लस्यापि चेतप्राप्ति: २३३ प्रत्यक्षादिभिरत्मा चेत् २१४ निश्चिन्वन्नात्मनो मुक्रिं ३४१ प्रत्यक्षादेरमानत्वं ... २१३ नेदानों सास्ति चेन्मा भृत् .. २५५ प्रत्यर्थमेका चेदर्थ- ३११ नेयादनात्मतामात्मा २४० प्रत्येकेन्द्रियमेका चेत् नेष नानास्ति म्टत्योस्स: १४४ प्रधानविद्याविद्याभ्यां ३५६ ने शानिर्वचनौयत्वं .. १५६ प्रध्वंसप्रागभावी कौ ३०८ नेकदा चेद् हाभावौ २७५ प्रध्वंसे प्रागभावे वा .. २७४ नेकमोइन्तये मुक्रि: ३३८ प्रबोधे खाप्नवत्सर्वः नैकस्य पुंसो देशादि: ... १५३ ... ... नैक हे त्व्रि विकारौ हौ ३५१ प्रमागाव्यवहारोऽपि २१५ ३१० *प्रसिद्धत्वादविद्यायाः .. २०७ नैंको5 प्रो रजतं न हौ .. २८्६ प्रागभावादिर न्यख्तेत् ... २७४

• See Notes.

INDEX OF KARIKĀS

पष्ठम् पृष्ठम्

प्रागाध्यन्तर युक्तस्य २४६ ब्रस्मैवाविद्ययैकं चेत् ३२४ प्राप्यस्याप्यन्यथाभावे २३२ ब्रह्मैवाहं न संसारी ३४१ प्राप्याद भिन्ने तद्धंमे २३४ ब्रहि किं सान्यथाख्याति: २१८ २३३ भ

फ भवती नान्यथाभावः १४६

फलभावेन घौभाव: भवांस्तु वक्रि नो भाति २६५. ३०४ भाति चेच्क्रिबुद्येव २७७ फलस्य सदसत्त्वाभ्यां ३१४ फलात्फलेऽनवस्था स्यात् भाति रूप्यापरस्कं चेत् २ ६६ ३०७ फलाभावे मिते माना- भाति रूप्यात्मता यास्य १७६ ३०५ फलाभावे खतस्मिद्धे भातौदं रूप्यरूपं चेत् २६६ ३०७ भानमात्रतनुत्वेऽस्य ३०६

ब भावस्खतस्खयं भानात् ".

बद्धाबद्दी विभिषटौ चेत् भावान्तरत्वं भावाच्चेत् ३६१ बन्धमोक्षविभागाज़ं भावान्तरत्वं रूप्यस्य ३६२ ३०० बन्धव्यक्तौतराम्यां चेत् ", भावान्तरमभावख्वदन्या- २ह६ बन्धव्यक्ञोतरे एव भावान्तर मभावख्ेतवतः बाढं पश्यत वोडमौष्ा: ... २६७ ३१६ बाधोर्डि कल्पयेत्तत्र .. १३२ २३६ बाह्मरूप्यगता तडौ: २८६ भावान्तरादभावोऽन्य: २ह६ बुद्धिमालम्ज्य बुद्धिस्ेत् .. १७८ भावाभावप्रमेकैवं ३०६ २६४ भावि चेङ्गाविधीमेयं २५७ बुद्या चेद्वद्वया बुद्धि: .. १७७ भावो भावान्तरं नो वा २६६ बुद्यान्ययेव चे्द्वाद्धि: भावो भावान्तरात्मत्वं २३२ बौद्धस्य सा्िगोऽभावात् २६४ भावो यम्य मिती मानात् ३०५ ब्रह्म चेग्ज्ञाट वेद्यं च २४६ भाम्यत्वन समाप्तत्वात् २६० ब्र ह्मगा सेज्न गज्जातं २४७ भिन्नत्वे कोऽन्यथाभाव: २२५ ब्रह्मात्मत्वे न हि स्यातां २४५ भिन्नाभिन्नं जगद्येषां ३१ ६ ब्रह्मादिभेदजातं चेत् ३३३ ३१८ २५१ भिन्नाभिन्न म्यषाभेद- ब्रह्मांशत्वं परित्वन्य २४८ भिव्नाभिन्ने खरूपाभ्यां ३१७ ब्रम्मां पस्तन्गर्जोव: " भूतं चेद्भतधीमेयं ... २५७

INDEX OF KĀRIKĀS فرحد

प्रष्म् य भेद: कथं खतस्म्याच्चेत् ३५७ प्रष्ठम् भेढ़े घटादिवज्जाडं ३४२ यत्र हौताद्यविद्यायां १४७ भेदेडभे देऽप्ययुक्कत्वात् ३४३ यथा भाति व्यवस्थेयं ३५३ भमख्ेतवार्थ योग्याक्ष- २८२ यथेव सप्नमायादौ २१५ ३७७ यदि धौकमगो कर्ता २३७ २०४ यदि पुंसोऽन्यथाभाव: २३६ मान्या चेद्रप्यता शुक्के: २५.२ यदि सद्रप्यरूपेया १७६

म यदौषा सान्यथासव्याति: २१६ यरद्याप ज्ञायते संख्या मगावरुणिमोपाधे: ३४२ २४६ मनोमात्रेगा तद्योग्य- ३७६ २८३ मयाश्रितमसन्माया- १६२ यद्यात्मेवात्मनो मानं २१४ ... माटमाने च मेये चेत् यद्यच्यते Sसच्कब्देन १ ६६ ... ३१५ मानं क्रिया न सास्थासन्ो यद्येककल्प एकोर्डपि ... ३४२ ... ३०४ मानाभावे मिते चेत्स्यात् यन्न ख्याति न तत्ख्याति ... ३०३ ... मानाभावो विमानख्ेत् ययोर्जात्योस्तु से व्यक्तो २६४

" यस्याज्ञानं भमस्तस्य ... १६३ १५४ ... मायाविद्यादिशब्दैर्या २२६ १४४ २०८ मिथो विजक्णासवे यादृश्यविद्या तद्दत्ता .. .. ३५५ मोयमानान्यरूपेषु यानुभूतिरजामेया ... १ ... २६७ ... २५४ मुक्रिदो बन्धनुत्सयाच्चेत् यान्यथा प्रथयेदथें ... ३६२ मुक्रिमुक्तौ क्रियेते चेत् यावन्त बाध्यते तावत् १२६

... १४६ यावद्वाधेडपि भात्येव १२८ मूढे निमोलिताक्षे च ... मेयाभावव्यवहति: येनात्मना यतोऽभिन्नं ३१७ ... ३०२ मेयाभावस्य चाभावे योन्यात्ममास्य सत्त्वेऽप ... १५८ ... ३०० मेयांप्रस्थस्तदंपख्तेत् ३१० र ... मैवं भेदस्य मायात्वात् .. ३४४ रजतं भाति यङ्गान्तौ ३६ मैवं मंस्था मया होछा ... ३२२ .. २५४ मैवं मा चूचुदो मायां ... १ ६१ रूप्यं चेतड्िया भाति ... २८७ मैवं विशेष: को व्यक्केः ... रुप्यधोजन्म मुक्की चेत् ... मोह्दान्तराखेदानन्यं ... ३७६ ... २६० मोशभावोऽपि चात्मेति ... ३७० रुप्यभाप्ेऽयि श्रून्यस्य ..

INDEX OF KARIKAS

पष्म् पृष्ठम्

रूप्यबुद्यापि चेष्कक्रि: ... वैलक्षस्यम्य चास्तित्वात् ३५६ रूष्यबोधेऽन्यथात्वे वा .. २८० वैलक्षरयेतरे उक्के रूप्यमन्यस्थमाभाति ... १८० १५ह रूप्यं शुक्केरभावोऽतः .. २६५ व्यक्तौतरे चे्भिन्ने ते इ६२ रुप्यम्य देशापेक्षत्वात् ... व्यक्कौतरे भुक्रिमुक्योः ३६३ रूप्यं हि देशापेक्षं ते २६२ " व्यज्यतेऽपेक्षया तच्चेत् २६७ व्यन्यतेऽपेक्षया रुप्ये २६७ रूप्याच्चेज्नायते प्रून्यं १८४ व्यवस्था व्यवहारेऽपि १५३

रूप्यात्मा भाति योऽंप्ांप: २६६ व्याप्यवायकसामान्य- ... २६४ रप्यापाये तयोषक्ात् १७६ रूप्याबाधाच् युक्ेस 80 प्रक्तिशेषे क्षये तम्य ... २५० रूप्याभावे कुतस्तङ्ी: १२७ रूप्यां प्राग्रहगा रूप्य- प्राङ्: पौतः पर्यास्तकं ... २८१ २८४ .. रूप्यांपे रूप्यबुद्धिख्ेत् प्राब्दब्र्मविवर्तत्वात् १७२ .. २८५ रूप्ये चेदन्यदध्यस्तं शब्दप्रब्देन लक्ष्यत्वे १७५ २८४ रप्योत्पत्तौ निमित्तं चेत् ्रिष्याद भिन्नाद्भिन्नख्वेत् ... २५३ ३५७ प्रिष्योऽभिव्नो गृगेसे्यात् .. ल प्रुक्रिकालम्बना बुद्धि: २५२

... २४६ प्रुक्तिग्रहे च कूटस्थे २०६

व वक्कत्वेन समाप्तत्वात १७० पशातयग्रहोरऽि च्ेत् ... २७२ विद्ययाज्म्य बाधखेत ३३० मुक्रियहोऽन्याय्रहमां तङ्ौ- .. विद्ययेतर हानिस्व ३७७ पूशकय ग्रहोजप्यतः विद्याक्रिया्भ्या न ब्रह्म २४८ मुक्तिधौरेव किं न स्यात् २८६ विद्याविध खतन्व्रैका- .. ३५८ ३२१ विद्वानेव गुरुस्सोऽषि ३४० २६४ विधिरेव निषेधखेत् ३२२ शुक्रिरूप्यां पाबोघेर्ऽि विवेक श्रून्यय् हयां २८६ मुक्तिरूप्यांभरयोबोधात् २८्५

... १८० ३२१ वेत्ति तच्चेदिना मानं ३०७ मुक्ती रूप्यात्मना जाता २५२ वेद्यते मोऽन्यथा च्ेति २५५ शुद्तर्भावान्तरं रूप्यं ... वैलक्षएयं न चेदेकां ... ३५५ पुझ्तेरभिन्नं रुप्य तत् ... ३१७ 87

६६० INDEX OF KĀRIKAS

पृष्म् मुत्त रूप्यात्मता शुक्की मुक्के रुप्यात्मना जातौ ३२० १ ६८ २५२ सव्नेत्यक्े न मंदेहः १६० पुक्त रूप्याद्विवेंके चेत् २८्५ू सप्रपख्चं यदि ब्रह्म २४८ शुक्को न रूप्यधौर्ान्तौ सं बन्धात्प्राप्तमेवान्यत् २२१ शुक्ती रूप्याक्ृतर्भानं ₹७१ मंबन्धादेख्व नेव स्यात् २२४ स्ुक्रग्रहे पुक्रिगेव २६१ सवं चेद्र ह्म तद्देद्यं २४६ मुकयभावात्तद ज्ञानात् २०२ सर्वजत्वं सदा पुंसां २७३ सुक्रय व्रस्थात्ममोहोत्या २०४ मर्वज्ोरऽपि पमानन्त्यात् ३५५ शृन्यगी ्ान्तिबाधी चेत् ... १८० मर्वत्र किंचित्मादृश्यं २८१ पृन्यं चेत् ज्ञायते बुझ्मा १७9 सर्ववस्तुष वा मैका ३१० प्ून्यबुद्धिमषा तत्र १७६ सर्ववस्तषु सेंका चेतु प्रून्यभाव: कुतो बोद्ध: १८६ सर्वास्तहेतुरेका चेत ... ३३१ प्रून्यं रूप्यात्मना जातं ... १८१ सर्वात्मनाग्रश्ात्मा चेत २६०

.. १८६ संविदं जनयन्त्यन्यां ३१० श्रून्य जडेऽप्यविद्याया: ... २०० संविद्धियार्थ जाता चेत ३०६

स सवछ: परमानन्द: ३७८

सच्चेद्धाति कर्थं बाध: १३३ स मामान्यवपोषख्वेत २६० सति तत्प्रागभावे चेतु २७५ सह वास्तां जनिध्वंसौ १ ८२ १६६ मा चानिर्वचनौयत्वात् १ह२ सतोऽन्यद स््यसन्नाम १ ६१ मात्मैव म्यातखतन्त्रा चेत २०८

सतोऽपि बाध्यता चेत्वात् १५२ मादृश्यादुपमान वा २८० सतोऽसन्र विवेकेन १३७ साप्रोत्यथं कथं सस्था ३१३ सत्तां चेत्कल्ययेतव्याति: १३० सामान्यतम्भावातस्यात २६६ सत्त्वे न भ्रान्तिबाधौ रतां 8७ सामान्येतर योर्भान्ति: २६३ सत्यं न त्वन्यथाख्यातौ २६७ मुखदुःखे तदौहे च .. ३४८ सत्यप्यभा वेडप्रमिते ३०१ सैव चेत्मा समर्थानां ३१२ सत्यमेवमतोऽवोचं १६१ मोर्डपि भाति तयाप्रख्वेत .. सदन्तग्मसद्येषां १४० स्थास्न चेज्जायते श्रून्यं १८२ १५.१ स्थास्नोग प्यन्यथाभाव: २३६ सदसत्किम निर्वाच्चं ३७७ स्याच्चेदन्धोर्ऽपि संयश्येत २५५ सदृभार्थग्रहे भ्रान्ति: ... २८० स्याच्चद्दोषाच्च सम्यग्वी: २८३ सदेव सर्वमित्यक्कं ... १६८ खकाले गोचरोऽप्यर्थः २५५

INDEX OF KARIKAS

प्ृष्म् पषम्

स्तस्ेदन्यथाभावः ... २२६ खरूपं चेन्न तत्याज्य २२१ खतस्ेन्न मिथो व्यक््योः २६६ खरूपेगापि न ख्यातिः १ ७६ सतो ज्ञातज्ते युक्के .. २०६ खात्मज्ञोऽप्यन्यमात्मानं ३५५ सतो जातजते खस्य २०५ खात्मनो न गुरोर्भेद: ३५७

खतो ज्ञातो ज वात्मेव ह खप्नविद्येव ते विद्या .. ३३१ हेतुयोगविप्रोषौ च २३० २८३ हेतुयोगाद्विपीषे चेत स्प्रेऽप्यवत मानस्य २८२ हेतोख्त हेत्वपेक्षायां खभावान्नान्ययाभावः २३० हेम्रोऽन्यथात्वं नो दृषं २२६ खरुक च भाति यत्तत्र ... ३२१ हेम्नोऽन्ये यद्यवस्थे ते २२८ खरुचोऽज़ातताज्ानं हेम्नोऽवस्ा खरूपं चेत ",

ADDITIONS AND CORRECTIONS.

Page. Line. 11,13,15 1 Read दृग्दृश्ययोरभेदनिरामः । 14 22 " मदाभानोपपत्े: 21 23,, अनेकरूपत्वायोगात्। 22 19-22 Re-punetuate as follows: नम्मान्-दृग्दश्ययोरभदे दृश्यमाचतवे .. दृयदोषाप्राप्त दसचल. दशसदोषाप्राप्ः, स्वगनदोषाभावाच्च-नि्देषव, 34 17 प्रतिभामानुद्टत्तिस्तु-This should be प्रतिभामानुद्टत्ति तु, but no MS. gives it. C D read प्रतिभासानिरष्टा्तिं तु. 36 18 Read एतद्प्रमय

43 2-3 एकान्तमत्त्व इत्यादि-('f. Mandana's Vibhrama-viocka, st. 46- एकान्तसत्त्वे का भ्रान्तिरमत्व किं प्रकाशताम्। द्वयानुगुण्याद्ृद्वानां ममता वातिरन्यथा॥ 48 2 Read जयस्थानिर्वाच्यत्वे

49 14-5 Re-punetuate as follows-वकारणं स्थात्। .. तदभावानिष्टसः कार्यकारण ... ।

71 16-7 Read ढोकत एव 73 22 विधन-One expects a past form like विटध, seeing जगी and विद्धो in the preceding and succeeding sentences respectively, but no MS. has it.

78 23 Read त्वया सत्यवादिना. The word मत्य here seems to be used for चनिर्वचनौयभिन्न.

83 13 Read निहतुतवं च तस्याः । 90 22 The query is not necessary. 116 12 Read अतिप्रसङ्गात्। 134 6 मथाभाने

20 " नेड व्यक्िरस्नि।

135 10 अन्यथा म्थ्रिता-This should be अन्यथास्तिता as in E. 137 3 Remove the stop after सयंञ्योति्दात्.

140 18-9 The second interpretation given in the com. requires that gw should begin a new sentence. 141 1 Read स्वातिवादाम्तरासंभवः ।

143 9 Remove the comma after मर्यप्रागिव्रममिडम्.

ADDITIONS AND CORRECTIONS.

Page. Lane. 149 13 तत्कतशुक्रिज्ञान is probably the correct reading, but no MS. gives it .. 151 24 Remove the query after कायम्य. 154 25 Read बान 155 16 Remove the stop after भ्रान्ति :. 177 19 Read यदि बद्धिर्बद्या 182 2 Remove the query after भभ्रन. Read मद्व जन्म स्यात् विशेषाभावात् 11-2 ,, जन्म, मदा च मलत् ... । 22 तद्म[न्: घ्?]त: 183 17 वास्नां 19 सञ्न्पक्षपि योञ्म्-i.e by reading जायतेऽशन्यं in stanza 9t. 187,189 1 Read परिणामवादः। 187 3 , 191 16-8 Re-punetuate as follows: व्वानामंभवान्। अ्व्यातम्य ... ातिः, तम्य म्वतोऽध्वातेः ।

199 13 Read स्वतस्ामिद्दः ॥

221 11 त्यक्तान्तं न याम्यति

242 3 ऋद्धितौयत्व

215 16 दए रूप 247 17 ., पश्चात्मिध्यत् 261 20 दशोड़ श ग्रहशक्रि 262 11 Remove the query at the end. 266 10 Read कोपयोच्यते 269 20 नापौदंकपं

271 5-6,, भावानाम्। श्रमदाय शुक्तभववि 273 अग्र हेऽसति C.

275 16-9 Re-punetuate as follows: सोउपि न भवेत्. तदापि ... ग्रहम्य, तम्य तदाप्यजातत्वात्। अन्योऽपि ... । 279 2 Remove the stop after भवति. 282 14 भ्रमांशं-बमांशः is required as found in E. 285 18 Read इत्यर्थ: ॥ 20 "' रप्यस्याबोधतः 286 3 नेको शो रजतं

291 20 यदम्तरज्ञेयमित्यादि-Quoted in the Nyaya-manjari (p. 178) also, but with रूप substituted for तत्वं. 293 15 Read हौनोऽधिकोउर्थतः

ADDITIONS AND CORRECTIONS. Page. Line.

298 20 Read विनायपेक्षया 300 3 पुनरुत्रं=पुनरत्ति :. - 13 अमयात्मा-This should be मायाम्मा as in (' 21 Read चपऋतः [?] for अपकतः (?) 302 15-8 अभावमनिच्छन इत्यादि-कयमय न भवतौत्यन्योन्यात्ताव्यवच्केदेन दि भदस्सिध्यति। अभावमनिच्छतस्तु भदामिद्ो जिष्टक्षायाथ् चभावामिद्दी जिष्ट चिताजिष्टत्तितविभागो न युक्नस्स्यात्। भवतु वा तथापि जिष्टक्षा यह चर्थवती तत्कायत्वात् नाग्रढे ग्रहप्रागभावस्य चनादित्वादित्यर्थः' ((i). 303 4-5 चभावव्यवहारोआवश्ी :- The MSS. are defective here. अ्रभाव- व्यवहार। भावशीः seems to be required. 306 18-9 Read अभाने पि 309 14 नास्नि चेत्-E has नाम्नौति चेत which is better. 311 9 Read नान्यस्य तदा, विरोधात्। 312 20-1 The com. seems to construe wa: with the next sentenee. C'leaves it out. 317 3 Read तद्वाधति शोभते. (f. 'पौडा बाधा व्यथा' (Amara). 318 17 Read अन्यथाभेदोऽपि 319 6 भिन्न रपं as in (1 321 5 .. नम्यारूप्य धीमंभवे 322 24 मेवं मंस्या मया हौएा 328 4 ,. धियाज:

337 15 ", तड्रष्टभदस 20-1,, एक मोहकल्पितत्वसिंद्ध: as in E. 345 20 मिदसत् as in C. 346 10 वक्तविवत्तादि पब्दाउज्ञानं 355 22 "' कुनोडभिटा. Greads मिदा कृतः instead of कुनो भिदा in the fourth pāda. 362 21 Read सभेदे नात्मभेदोऽनः 364 6 सत्यत्वे नाशिनोरऽपि 11-2 ,, स्वमिथ्यानाशोपादानम् 365 20

370 2 श्रयम्त दति 394 4 [न ?]for (न) 395 13 ,. स्यादित्याह 396 7 सभद्भङ्वादिन: 400 22 संवेद्यान्यसंवैद्यानि 402 6 तस्य रूपे for तम्य तम्य रुपे

६६६ ADDITIONS AND CORRECTIONS.

Page. Line. 102 24 तयोस रूपयोभेदाभद इति is a pratika.

403 20-1 Read मद्दतो धर्म:

404 & The correct reading seems to be वेत्याच्. 13 Read रपतद्वद्दमंतया

408 16-7,, प्रकषविश्िष्टम्यानभिधानं

412 22 मुष्ाथेमंबन्धि

423 4 कार्यं भवति -- It would be better to read कार्यं भवतौत्यर्थः .

424 20 Read नम्चककाल्लत्वे

425 19 मिद्म्य चेदिति।

426 9 ", मंबन्धाविशेषऽपि

432 5 जड

433 3 [गुणो वा ? ] for (गुणणे वा). 434 9 एकत्वादिना appears better than एकत्वादौनां.

441 3 The pratika is कप्यादीति

143 22-3 चनुपपत्तिबाध :- This should probably be चनुपलब्धिबाध :. 447 3 Read युञ्यते 448 10-12 नदेव कुत इत्यादि-A query is to be inserted at the end of the sentence.

451 15 Read चभावव्यव दाराभावप्रसङ्ग:

452 22 मिथ्यात्वान्मानभङ्गप्रसङ्गात्-Of. Citsukha's Tattna-pradipika, p. 381.

455 6 Read दिगम्बराभिमनं

457 12-3 ,, तदात्रये वज्ञानतव्निष्टत्तौ

458 19 The pratika should be निवरनकत्वं त्विति. 21 Read बज्षाननिवर्तकत्वं

26

459 9 कार्याकारेण परिणताज्ञाननिवर्तकम्। 460 21 The fourth vikalpa should be चनिषेधात्मकत्वं.

461 13 Read बाधकते

17 अविरोधात्

464 9 भेद्बसुनौ 12 भेदानुपपतति: seems to be a mistake for भेदाभेदानुपपतिः. Simi- larly धर्मधर्मित्वदर्शनात्, for धर्मत्वदर्णनात् in line 21. 466 14 Read छन्प्रयोग: 469 9 "' रजतमभादित्यादि 482 7 The pratika is न च दो चन्द्राविति.

ADDITIONS AND CORRECTIONS.

Page. Line.

482 8 Read तचव न निषध्य: 492 2 असङ्धानं

497 4 एुकौदम शम्थानौयतात्

• मन्यते

505 8 बोधकत्वमन्तरेण seems to be a mistake for बाधकत्वमाचेण. 506 18 Read पविद्याविलमिते एव

520 22 ऋत एव

532 9 चज़ातत्वसिद्धि:

533 & The pratika should be युक्न्याभासति. 536 13 Read प्रज्ञातत्वसाधकत्वं 21 जातत्वविरोशात् 537 14 It would he better to read एक्नतादिलक्षण for शुक्तादिलक्षण. 540 4 The context requires दृशयम्धम्य in place of दृकम्घम्य. 543 24 Read ज्ञानधम एवापरोष्यं

544 23 "' दृष्टान्तद्वयं विष्णोति

547 16 अनन्यथाभूतम्य 17 Remove the query. 578 11 Read चम्यार्थमा भ्रमस्यति। सभम्य

14 " भ्रमम्य ग्रहत्वऽपि instead of ग्रहस्य समत्वि

581 5

582 17 रूप्यधिय:

19

584 10 स्मयमागाविवेक:

15 द्न न स्मृतिः 587 12-3 भावान्तव स्य instead of भावान्तरध्रमेस्य 5.89 10-1

590 25 मानभावज्ञानानुदयात् 605 2 चनाद्यनिर्वाच्ाप्रदस्य for बनाद्यनिर्वाषाग्रद् 606 2 मवें सवमोद्कायं

613 2 वात्मा भिन्न:

621 3 भवतिप्रयोगानुपपतिं 622 5 "' अज्ञातत्वस्या निवचनौयत्वप्रतिपादनं

624 9 The pratika should be नाविद्यान्तरत दति. 642 15 Read नस्यासिङ्धे:

664 9 ग्रहनिष्टषति: ग्रहविरोषिनौ "'

• 16-7 ,, शुत्यात्मकत्वाभावात्

Gaekwad's Oriental Series

CATALOGUE OF BOOKS

1933

ORIENTAL INSTITUTE, BARODA

SELECT OPINIONS

Sylvain Levi: The Gaekwad's Series is standing at the head of the many collections now pub- lished in India.

Asiatic Review, London : It is one of the best series issued in the East as regards the get up of the individual volumes as well as the able editorship of the series and separate works.

Presidential Address, Patna Session of the Oriental Conference: Work of the same class is being done in Mysore, Travancore, Kashmir, Benares, and elsewhere, but the organisation at Baroda appears to lead.

Indian Art and Letters, London: The scientific publications known as the " Oriental Series" of the Maharaja Gaekwar are known to and highly valued by scholars in all parts of the world.

Journal of the Royal Asiatic Society, London : Thanks to enlightened patronage and vigor- ous management the "Gaekwad's Oriental Series" is going from strength to strength.

Sir Jadunath Sarkar, Kt .: The valuable Indian histories included in the "Gaekwad's Ori- ental Series" will stand as an enduring monument to the enlightened liberality of the Ruler of Baroda and the wisdom of his advisers.

The Times Literary Supplement, London: These studies are a valuable addition to Western learning and reflect great credit on the editor and His Highness.

GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES

Critical editions of unprinted and original works of Oriental Literature, edited by competent scholars, and published by the Oriental Institute, Baroda

I. BOOKS PUBLISHED. Rs. A. 1. Kāvyamīmāmsā: a work on poetics, by Rajaśekhara (880-920 A.D.): edited by C. D. Dalal and R. Ananta- krishna Sastry, 1916. Reissued, 1924 .. 2-4

This book has been set as a text-book by several Universities including Benares, Bombay, and Patna.

2. Naranārāyaņānanda: a poem on the Pauranic story of Arjuna and Krsna's rambles on Mount Girnar, by Vas- tupala, Minister of King Viradhavala of Dholka, com- posed between Namvat 1277 and 1287, i.e., A.D. 1221 and 1231 : edited by C. D. Dalal and R. Anantakrishna Sastry, 1916 .. Out of print.

3. Tarkasangraha: a work on Philosophy (refutation of Vaisesika theory of atomic creation) by Anandajñana or Anandagiri, the famous commentators on Sankara- carya's Bhasyas, who flourished in the latter half of the 13th century: edited by T. M. Tripathi, 1917. Out of print.

4. Pārthaparākrama: a drama describing Arjuna's re- covery of the cows of King Virāta, by Prahlādanadeva, the founder of Pälanpur and the vounger brother of the Paramara king of Chandravati (a state in Marwar), and a feudatory of the kings of Guzerat, who was a Yuvaraja in Samvat 1220 or A.D. 1164: edited by C. D. Dalal, 1917 .. Out of print.

5. Rāsțraudhavamsa: an historical poem (Mahākāvva) describing the history of the Bagulas of Mayüragiri, from Rastraudha, king of Kanauj and the originator of the dynasty, to Narayana Shah of Mayüragiri, by Rudra Kavi, composed in Saka 1518 or A.D. 1596: edited by Pandit Embar Krishnamacharya with Intro- duction by C. D. Dalal, 1917 .. .. 1-12

6. Lingānuśāsana: on Grammar, by Vāmana, who lived between the last quarter of the 8th century and the first quarter of the 9th century: edited by C. D. Dalal, 1918 0-8

7. Vasantavilāsa: an historical poem (Mahākāvya) de- scribing the life of Vastupala and the history of

2

Rs. A. Guzerat, by Balachandrasūri (from Modheraka or Modhera in Kadi Prant, Baroda State), contemporary of Vastupala, composed after his death for his son in Samvat 1296 (A.D. 1240) : edited by C. D. Dalal, 1917 1-8 8 Rūpakasatkam : six dramas by Vatsaraja. minister of Paramardideva of Kalinjara, who lived between the 2nd half of the 12th and the Ist quarter of 13th cen- tury : edited by (1. D. Dalal, 1918 2-4 9. Mohaparājaya : an allegorical drama describing the overcoming of King Moha (Temptation), or the conver- sion of Kumarapala, the Chalukya King of Guzerat, to Jainism, by Yasahpala, an officer of King Ajava- deva, son of Kumarapala, who reigned from A.D. 1229 to 1232 : edited by Muni Chaturvijavaji with Introduc- tion and Appendices by C. D. Dalal, 1918 2-0 10. Hammiramadamardana : a drama glorifying the two brothers, Vastupala and Tejahpala, and their King Vira- dhavala of Dholka, by Javasimhasūri, pupil of Vīra- suri, and an Acarya of the temple of Munisuvrata at Broach, composed between Samvat 1276 and 1286 or A.D. 1220 and 1239 : edited by ( !. D. Dalal, 1920 .. 2-0 11. Udayasundarīkathā : a romance (Campū, in prose and poetry) by Soddhala, a contemporary of and patronised by the three brothers, Chchittaraja, Nagarjuna, and Mummuniraja, successive rulers of Konkan, composed between A.D. 1026 and 1050 : edited by C. D. Dalal and Pandit Embar Krishnamacharya, 1920 2-4 12. Mahavidyavidambana : a work on Nyaya Philosophy, by Bhatta Vadindra who lived about A.D. 1210 to 1274 : edited by M. R. Telang, 1920 2-8

13. Prācīnagurjarakāvysangraha: a collection of old Guzerati poems dating from 12th to 15th centuries A.D .: edited by C. D. Dalal, 1920 .. 2 -- 4 14. Kumārapalapratibodha : a biographical work in Prakrta, by Somaprabhacharya, composed in Samvat 1241 or A.D. 1195 : edited by Muni Jinavijayaji, 1920 7-8 15. Gaņakārika : a work on Philosophy (Pasupata School), by Bhasarvajna who lived in the 2nd half of the 10th century : edited by C. D. Dalal, 1921 1-4

14. Sangītamakaranda: a work on Music, by Narada : edited by M. R. Telang, 1920 .. 2-0 17. Kavīndracarya List : list of Sanskrit works in the collection of Kavīndrācārya, a Benares Pandit (1656 A.D.): edited by R. Anantakrishna Shastry, with a foreword by Dr. Ganganatha Jha, 1921 .. 0-12 18. Vārāhagrhyasūtra : Vedic ritual (domestic) of the the Yajurveda: edited by Dr. R. Shamasastry, 1920 .. 0-10 19. Lekhapaddhati : a collection of models of state and pri- vate documents, dating from 8th to 15th centuries A.D .:

3

edited by C. D. Dalal and G. K. Shrigondekar, Rs. A.

1925 2-0 20. Bhavişayattakahā or Pañcamīkahā: a romance in Apabhramsa language, by Dhanapala (circa 12th cen- tury) : edited by ('. D. Dalal and Dr. P. D. Gune, 1923 6 -- 0 21. A Descriptive Catalogue of the Palm-leaf and Im- portant Paper MSS. in the Bhandars at Jessal- mere, compiled by (. D. Dalal and edited by Pandit L. B. Gandhi, 1923 3-4 22. Paraśurāmakalpasūtra : a work on Tantra, with com- mentary by Ramesvara: edited by A. Mahadeva Sastry, B.A., 1923 Out of print. 23. Nityotsava : a supplement to the Parasuramakalpasutra by Umanandanatha : edited by A. Mahadeva Sastry, B.A., 1923. Second revised edition by Swami Tirvik- rama Tirtha, 1930 .. 5-0 24. Tantrarahasya: a work on the Prabhakara School of Purvamimamsa, by Ramanujacarva : edited by Dr. R. Shamasastry, 1923 1-8

25, 32. Samarāngana: a work on architecture. town- planning, and engineering, by king Bhoja of Dhara (1lth century): edited by Mahamahopadhyava T. Ganapati Shastri, Ph. D. Illustrated. 2 vols., 1924-1925 10-0 26, 41. Sadhanamāla : a Buddhist Tantric text of rituals, dated 1165 A.D., consisting of 312 small works, com- posed by distinguished writers: edited by Benoytosh Bhattacharvya, M.A., Ph.D. Illustrated. 2 vols., 1925- 1928 14-0 27. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Central Library, Baroda : compiled by G. K. Shrigondekar. M.A., and K. S. Ramaswami Shastri, with a Preface by B. Bhattacharyya, Ph.D., in 12 vols., vol. I (Veda, Vedalaksana, and Upanisads), 1925 6-0 28. Mānasollāsa or Abhilașitārthacintāmaņi: an ency- clopædic work treating of one hundred different topics eonnected with the Royal household and the Royal court, by Somesvaradeva, a Chalukya king of the 12th century : edited by G. K. Shrigondekar. M.A., 3 vols., vol. I, 1925 2-12 29. Nalavilāsa: a drama by Rāmachandrasūri, pupil of Hemachandrasuri, describing the Pauranika story of Nala and Damayantl: edited by G. K. Shrigondekar, M.A., and L. B. Gandhi, 1926 2-4

30, 31. Tattvasangraha : a Buddhist philosophical work of the 8th century, by Santaraksita, a Professor at Nālandā with Pañjikā (commentary) by his disciple Kamalaśila, also a Professor at Nalanda: edited by Pandit Embar Krishnamacharya with a Foreword by B. Bhattacharyya, M.A., Ph.D., 2 vols., 1926 .. 24-0

4

Rs. A. 33, 34. Mirat-i-Ahmadi: by Ali Mahammad Khan, the last Moghul Dewan of Gujarat: edited in the original Persian by Syed Nawab Ali, M.A., Professor of Persian, Baroda College, 2 vols., illustrated, 1926-1928 19-8 35. Mānavagrhyasūtra: a work on Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda with the Bhāsva of Astavakra: edited with an introduction in Sanskrit by Pandit Ramakrishna Harshaji Sastri, with a Preface by Prof. B. C. Lele, 1926 .. 5-0 36. Nāțyasāstra : of Bharata with the commentary of Abhinavagupta of Kashmir : edited by M. Ramakrishna Kavi, M.A., 4 vols .. vol. I, illustrated, 1926 6 -- 0 37. Apabhramsakāvyatrayī: consisting of three works, the Carcari, Upadesarasavana, and Kalasvarupakulaka, by Jinadatta Nuri (12th century) with commentaries: edited with an elaborate introduction in Sanskrit by L. B. Gandhi, 1927 4-0 38. Nyāyapraveśa, Part I (Sanskrit Text): on Buddhist Logie of Dinnaga, with commentaries of Haribhadra Suri and Parsvadeva: edited by Principal A. B. Dhruva, M.A., LL.B., Pro-Vicc-Chancellor, Hindu University, Benares, 1930 4-0 39. Nyayapravesa, Part II (Tibetan Text): edited with introduction, notes, appendices, etc., by Pandit Vidhu- sokhara Bhattacharyya, Principal, Vidyabhavana. Vis- vabharati, 1927 1-8 40. Advayavajrasangraha : consisting of twenty short works on Buddhist philosophy by Advavavajra, a Bud- dhist savant belonging to the 1lth century A.D., edited by Mahamahopadhyava Dr. Haraprasad Sastri, M.A., C.I.E., Hon. D.Litt., 1927 2-0 42, 60. Kalpadrukośa : standard work on Sanskrit Lexico- graphy, by Kesava: edited with an elaborate introduc- tion by the lato Pandit Ramavatara Sharma, Sahityacharya, M.A., of Patna and index by Pandit Shrikant Sharma, 2 vols., vol. I (text), vol. II (index), 1928-1932 14-0 43. Mirat-i-Ahmadi Supplement : by Ali Muhammad Khan. Translated into English from the original Persian by Mr. C. N. Seddon, I.C.S. (retired), and Prof. Syed Nawab Ali, M.A. Illustrated. Corrected reissue, 1928 6-8 44. Two Vajrayāna Works : comprising Prajñopavaviniś- cayasiddhi of Anangavajra and Jñānasiddhi of Indra- bhuti-two important works belonging to the little known Tantra school of Buddhism (8th century A.D.) : edited by B. Bhattacharyya, Ph.D., 1929 3-0 45. Bhāvaprakāśana : of Saradātanaya, a comprehensive work on Dramaturgy and Rasa, belonging to A.D. 1175-1250; edited by His Holiness Yadugiri Yatiraja Swami, Melkot, and K. S. Ramaswami Sastri, Oriental Institute, Baroda, 1929 7-0

5

Rs. A. 46. Rāmacarita : of Abhinanda. Court poet of Haravarsa probably the same as Devapala of the Pala Dynasty of Bengal (cir. 9th century A.D.) : edited by K. S. Rama- swami Sastri, 1929 7-8 47. Nañjarājayasobhūsaņa; by Nrsimhakavi alias Abhi- nava Kalidāsa, a work on Sanskrit Poeties and relates to the glorification of Nañjaraja, son of Virabhūpa of Mysore : edited by Pandit E. Krishnamacharya. 1930 5-0 48. Nāțyadarpaņa: on dramaturgy, by Ramacandra Sūri with his own commentary : edited by Pandit L. B. Gandhi and G. K. Shrigondekar, M.A. 2 vols .. vol. I. 1929 4 -- 8 49. Pre-Dinnaga Buddhist Texts on Logic from Chinese Sources : containing the English translation of Satasastra of Aryadeva, Tibetan text and English translation of Vigraha-eyarartani of Nagarjuna and the re-translation into Sanskrit from Chinese of Upayahr- daya and Turkasastra : edited by Prof. Giuseppe Tucci, 1930 9-0 50. Mirat-i-Ahmadi Supplement: Persian text giving an account of Guzerat, by Ali Muhammad Khan: edited by Syed Nawab Ali, M.A., Principal, Bahaud- din College, Junagadh, 1930 6-0 51. Trisasțisalākāpurusacaritra: of Hemacandra, trans- lated into English with copious notes by Dr. Helen M. Johnson of Osceola, Missouri, U.S.A. 4 vols., vol. I (Adiśvaracaritra), illustrated, 1931 15-0 52. Dandaviveka: a comprehensive Penal Code of the ancient Hindus by Vardhamana of the 15th century A.D .: edited by Mahamahopadhvava Kamala Krsna Smrtitirtha, 1931 .. 8-8 53. Tathāgataguhyaka or Guhyasamāja : the earliest and the most authoritative work of the Tantra School of the Buddhists (3rd century A.D.): edited by B. Bhatta- charyya, Ph.D., 1931 4-4 54. Jayākhyasamhitā: an authoritative Paňcaratra work of the 5th century A.D., highly respeeted by the South Indian Vaisnavas: edited by Pandit E. Krishnama. charyya of Vadtal, with one illustration in nmne colours and a Foreword by B. Bhattacharyva, Ph.D., 1931 .. 12-0 55. Kāvyālankārasärasamgraha: of Udbhata with the commentary, probably the same as Udbhataviveka of Rajanaka Tilaka (11th century A.D.): edited by K. S. Ramaswami Sastri, 1931 2-0 56. Parananda Sūtra: an ancient Tantrie work of the Hindus in Sutra form giving details of many practices and rites of a new School of Tantra : edited by Swami Trivikrama Tirtha with a Foreword by B. Bhatta- charyya, Ph.D., 1931 3-0

6

Rs. A. 57. Ahsan-ut-Tawarikh : history of the Safawi Period of Persian History, 15th and 16th centuries, by Hasan- i-Rumln : edited by C. N. Seddon, I.C.S. (retired), Reader in Persian and Marathi, University of Oxford. 2 vols., vol. I (text), 1932 .. 11-0 58. Padmānanda Mahākavya: giving the life history of Rsabhadeva, the first Tirthankara of the Jainas, by Amarachandra Kavi of the 13th century: edited by H. R. Kapadia, M.A., 1932 14-0 59 Sabdaratnasamanvaya: an interesting lexicon of the Nanartha class in Sanskrit compiled by the Maratha King Sahaji of Tanjore: edited by Pandit Vitthala Sastri, Sanskrit Pathasala, Baroda, with a Foreword by B. Bhattacharyya, Ph.D., 1932 11-0

61. Saktisangama Tantra : a voluminous compendium of the Hindu Tantra comprising four books on Kali, Tāra, Sundari and Chhinnamasta: edited by B. Bhatta- haryya, M.A., Ph. D., 4 vols., vol. I, Kalikhanda, 1932 2-8

62. Prajñāpāramitās: commentaries on the Prajñāpāra- mita, a Buddhist philosophical work: edited by Giuseppe Tueci, Member, Italian Academy, 2 vols., vol. 1, 1932 12-0 63 Tarikh-i-Mubarakhshahi: an authentie and contem- porary account of the kings of the Saiyyid Dynasty of Delhi: translated into English from original Persian by Kamal Krishna Basu, M.A., Professor, T.N.J. College, Bhagalpur, with a Foreword by Sir Jadunath Sarkar, Kt., 1932 7-8 64. Siddhāntabindu : on Vedānta philosophy, by Madhusū- dana Sarasvati with commentary of Purusottama : edited by P. C. Divanji, M.A., LL.M., 1933 11-0

63. Istasiddhi: on Vedanta philosophy, by Vimuktātmā, disciple of Avyayätma, with the author's own comment- ary : edited by M. Hiriyanna, M.A., Retired Professor of Sanskrit, Maharaja's College, Mysore, 1933 14-0 66. Sabara-Bhāșya: on the Mīmāmsa Sūtras of Jaimini: Translated into English by Mahamahopadhyaya Dr. Ganganath Jha, M.A .. D.Litt., ete., Vice-Chancellor, University of Allahabad, in 3 vols., vol. I, 1933 16-0 67. Sanskrit Texts from Bali: comprising a large num- ber of Hindu and Buddhist ritualistic, religious and other texts recovered from the islands of Java and Bali with comparisons: edited by Professor Sylvain Levi, 1933 .. 3-8

II. BOOKS IN THE PRESS.

l. Nāțyaśāstra: edited by M. Ramakrishna Kavi, 4 vols., vol. II.

7

Rs. A. 2. Manasollasa or Abhilașitarthacintamani, edited by G. K. Shrigondehar, M.A., 3 vols., vol. II. 3. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Jain Bhan- dars at Pattan : edited from the notes of the late Mr. C. D. Dalal, M.A., by L. B. Gandhi, 2 vols. 4. Portuguese Vocables in Asiatic Languages : trans- lated into English from Portuguese by Prof. A. X. Soares, M.A., LL.B., Baroda College, Baroda. 5. Alamkaramahodadhi: a famous work on Sanskrit Poeties composed by Narendraprabha Suri at the request of Minister Vastupala in 1226 A.D .: edited by Lalchandra B. Gandhi of the Oriental Institute. Baroda. 6. Süktimuktāvalī: a well-known Sanskrit work on Anthology, of Jalhana, a contemporary of King Krsna of the Northern Yadava Dynasty (A.D. 1247) : edited by Pandit E. Krishnamacharya, Sanskrit Pathasala, Vadtal. 7. Ahsan-ut-Tawarikh: history of the Safawi period of Persian History : edited by C'. N. Seddon, I.C.S. (retired), University of Oxford, 2 vols., vol. II (English transla- tion).

8. Kāvyamimamsa : A Sanskrit work on Poeties of Rajase- khara: third revised edition by K. S. Ramaswami Nhastri of the Oriental Institute, Baroda. 9. Sabara-Bhasya : on the Mimamsa Sutras of Jaimini : Translated into English by Mahamahopadhyaya Dr. Ganganath Jha, M.A., D.Litt., ete., Vice-Chancellor, University of Allahabad. in 3 vols., vol. II 10. Ganitatilakavrtti: of Sripati with the commentary of Simhatilaka, a non-Jain work on Arithmetic and Algebra with a Jain commentary: edited by H. R. Kapadia, M.A. 11. Nārāyana Sataka : a devotional poem of high literary merit by Vidyakara with the commentary of Pitambara : edited by Pandit Shrikant Sharma. 12. Dvādaśāranayacakra: an ancient polemical treatise giving a résumé of the different philosophical systems with a refutation of the same from the Jain stand- point by Mallavadi Suri with a commentary by Simhasuri Gani: edited by Muni Caturvijayaji. 13. Nāyakaratna: a commentary on the Nyāyaratnamāla of Parthasarathi Miśra by Ramanuja of the Prabhakara School: edited by K. S. Ramaswami Sastri of the Oriental Institute, Baroda. 14. Rajadharma-Kaustubha: an elaborate Smrti work on Rajadharma, Rājanīti and the requirements of kings, by Anantadeva : edited by Mahamahopadhvaya Kamala Krishna Smrtitirtha.

Rs. A. III. BOOKS UNDER PREPARATION. 1. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Oriental Institute, Baroda : compiled by the Library staff, 12 vols., vol. II (Srauta, Dharma, and Grhya Sutras). 2. Prajñāpāramitās: commentaries on the Prajñāpāra- mita, a Buddhist philosophical work : edited by Prof. Giuseppe Tucci, 2 vols., vol. II. 3. Saktisangama Tantra : comprising four books on Kali, Tara, Sundari, and Chhinnamasta : B. Bhattacharyya, Ph.D., 4 vols., vol. II. edited by

4. Natyadarpana: introduction in Sanskrit giving an account of the antiquity and usefulness of the In- dian drama, the different theories on Rasa, and an ex- amination of the problems raised by the text. by L. B. Gandhi, 2 vols., vol. II. 5. Gandavyuha : a Buddhist work describing the history of Nudhana in search of perfect knowledge, and the exploits of Mapjusri (3rd century A.D.): edited by B. Bhattacharyya, Ph.I., 2 vols. 6. Gurjararäsävali : a collection of several old Gujarati Rasas: edited by Messrs. B. K. Thakore, M. D. Desai, and M. C. Modi. 7. Paraśurāma-Kalpasūtra : an important work on Tantra with the commentary of Ramesvara: second revised edition by Swami Trivikrama Tirtha. S. Tarkabhasa: a work on Buddhist Logic, by Moksakara Gupta of the Jagaddala monastery: edited with a Sanskrit commentary by Pandit Embar Krishnama- charya of Vadtal. 9. Trişaşțisalākāpurușacaritra: of Hemacandra: trans- lated into English by Dr. Helen M. Johnson, 4 vols., vols. HI-IV. 10. Madhavanala-Kamakandala : a romance in old Western Rajasthani by Ganapati, a Kayastha from Amod: edited by M. R. Majumdar, M.A., LL.B. 11. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Oriental Institute, Baroda : compiled by the Library staff, 12 vols., vol. III (Snirti MSS.). 12. An Alphabetical List of MSS. in the Oriental Insti- tute, Baroda : compiled from the existing card cata- logue by K. Rangaswamy, Superintendent, Printed Section. 13. Pracina Gurjara Kāvya Samgraha: explanatory and linguistie notes on the texts printed as No. 13: by B. B. Mehta, in 2 vols. 14. Chhakkammuvaeso : an Apabhramsa work of the Jains containing didactic religious teachings: edited by L. B. Gandhi, Jain Pandit.

9

Rs. A. 15. Samrät Siddhanta: the well-known work on Astro- nomy of Jagannatha Pandit: critically edited with numerous diagrams by Pandit Kedar Nath, Rajjyotisi, Jaipur. 16. Vimalaprabha: the famous commentary on the Kala- cakra Tantra and the most important work of the Kalacakra School of the Buddhists: edited with com- parisons of the Tibetan and Chinese version by Giuseppe Tucci of the Italian Academy. 17. Prajñāpāramitās : commentaries on the Prajnāpāra- mitā, the Bible of the Mahayana Buddhists: edited by Giuseppe Tueci, in 2 vols., vol. 1l. 18. Nispannayogambara Tantra: deseribing a large number of mandalas or magie circles and numerous deities : edited by B. Bhattacharyya. 19. Basatin-i-Salatin: a contemporary account of the Sultans of Bijapur: translated into English by M. A. Kazi of the Baroda College and B. Bhattacharyya. 20. Saktisangama Tantra: a voluminous compendium of Hindu Tantra comprising four books on Kali. Tara, Sundari, and Chinnamasta : edited by B. Bhattacharyya, 4 vols., vols. II-IV. 21. Sabara-Bhāsya: on the Mimamsa Sūtras of Jaimini: translated into English by Mahamahopadhyaya Dr. Ganganath Jha. 3 vols., vols. II-II. 22. Madana Maharnava : a Smrti work principally dealing with the doctrine of Karmavipaka composed during the reign of Mandhata son of Madanapala: edited by Embar Krishnamacharva. 23. Hamsa-vilāsa: of Hamsa Bhiksu forms an elaborate defence of the various mystie practices and worship: edited by Swami Trivikrama Tirtha.

For further particulars please communicate with -- THE DIRECTOR, Oriental Institute, Baroda.

10

THE GAEKWAD'S STUDIES IN RELIGION AND PHILOSOPHY.

1. The Comparative Study of Religions: [Contents: Rs. A.

I, the sources and nature of religious truth. II, super- natural beings, good and bad. III, the soul, its nature, origin, and destiny. IV, sin and suffering, salvation and redemption. V, religions practices. VI, the emo- tional attitude and religious ideals]: by Alban A. Widgery, M.A., 1922 15-0 2. The Philosophy and Theology of Averroes : |Contents: I, a decisive discourse on the delineation of the relation between religion and philosophy. Ia, on the problem of eternal knowledge which Averroes has mentioned in his decisive discourse. II, an exposition of the methods of arguments concerning the doctrines of the faith|: by Mohammad Jamil-ur-Rahman, M.A., 1921. (Cloth Rs. 5) 3-0 3. Religious and Moral Teachings of Al Ghazzali: [Contents: I. the nature of man. 1l, human freedom and responsibility. III, pride and vanity. IV, friend- ship and sincerity. V, the nature of love and man's highest happiness. VI, the unity of God. VII, the love of God and its signs. Vlll, rizu or joyous sub- mission to His willl: translated by Syed Nawab Ali, M.A., 1921 2-0 4. Goods and Bads: being the substance of a series of talks and discussions with H.H. the Maharaja Gaekwad of Baroda. [Contents : introduction. I, physical values. 1I, intelleetual values. 11l, æsthetic values. IV, moral value. V, religious value. VI, the good life, its unity and attainment]: by Alban G. Widgery, M.A., 1920. (Library edition Rs. 5) 3-0 5. Immortality and other Essays : [Contents: I, philos- ophy and life. Il, immortality. III, morality and religion. IV, Jesus and modern culture. V, the psychology of Christian motive. VI, free Catholicism and non-Christian Religions. VII, Nietzsche and Tolstoi on Morality and Religion. VIII, Sir Oliver Lodge on science and religion. IX, the value of con- fessions of faith. X, the idea of resurrection. XI, religion and beauty. XII, religion and history. XIII, principles of reform in religion]: by Alban G. Widgery, M.A., 1919. (Cloth Rs. 3) 2-0 6. Confutation of Atheism : a translation of the Hadis-i- Halila or the tradition of the Myrobalan Fruit : trans- lated by Vali Mohammad Chhanganbhai Momin, 1918 .. 0-14

Conduct of Royal Servants : being a collection of verses from the Viramitrodava with their translations in English, Gujarati, and Marathi: by B. Bhattacharyya, M.A., Ph.D. 0-6

SELLING AGENTS OF THE GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES

England

Messrs. Luzac & Co., 46, Great Russell Street, London, W.C. 1.

Messrs. Arthur Probsthain, 41, (reat Russell Street, London, W.C. 1.

Messrs. Deighton Bell & Co., 13 & 30, Trinity Street, ('ambridge.

Germany Messrs. Otto Harrassowitz, Buchhandlung und Anti- quariat, Querstrasse 14, Leipzig, C. 1.

Austria

Messrs. Gerold & Co., Stefansplatz 8, Vienne.

C'aleutta

Messrs. The Book Co., Ltd., 4/3, College Square. Messrs. Thacker Spink & Co., 3, Esplanade East.

Benares City Messrs. Braj Bhusan Das & Co., 40 5, Thathari Bazar.

Lahore

Messrs. Mehrchand Lachmandass, Sanskrit Book Depôt, Said Mitha Street. Messrs. Motilal Banarsidass, Punjab Sanskrit Book Depôt, Said Mitha Street.

Bombay Messrs. Taraporevala & Sons, Kitab Mahal, Hornby Road. Messrs. Gopal Narayan & Co., Kalbadevi Road. Messrs. N. M. Tripathi & Co., Kalbadevi Road.

Poona Oriental Book Supply Agency, 15, Shukrawar Peth.