1. Janasrayi by Janas ( Prosody).djvu

SRI VENKATESVARA ORIENTAL SERIES--No. 21

EDITOR:--PROF. P. V. RAMANUJASWAMI, M.A.

JANASRAYI

BY

JANASRAYA

EDITED BY

SRI M. RAMAKRISHNA

READER IN SANSKRIT

SRI VENKATESVARA ORIENTAL INSTITUTE

TIRUPATI

PRINTED AT

TIRUMALA-TIRUPATI DEVASTHANAMS PRESS

TIRUPATI.

1950

Re. 1-0-0.

INTRODUCTION.

Janāśrayī or Jānāśrayī was produced by the King iśraya otherwise called Mādhava-Varman. He was assisted

iunasvāmin or to put it in another form, Gunasvāmin e it in the name of his Master Janāśraya. "It was written

ūtra form (aphorisms) with explanations in prose and it is that the sūtras were composed by the King and the

anations by the poet, Gunasvāmin. Janāśraya lived bet-1 580 and 620 A. D. and seems to have been a Buddhist.

The work extends over six chapters the first of which s with the nomenclature in the work. The next four

sters treat of the metres of different prosodical length and last chapter treats of the rules of prosody. The work is

ll and includes 197 quotations given as examples, from

Budhist works, Bharata, Vararuci, Śūdraka, Kālidāsa, nāradāsa, Bhāravi, Vikatanitambā and Sundarapāndya; ong the Buddhist writers Aśvaghoṣa may be mentioned

1 his two works Buddhacuarita and Saundarananda from eh quotations are given and Sūtrālaṅkāra of Aśvaghoṣı

lentioned as a source ot a vast number of quotations which author has not given. As to Vararuci and Śūdraka, a

e from each of their Lanas is quoted. * From Bhāravi a e citation of his verse is shown. Quotations are taken

1 Kālidāsā's Raghuvamśa, Meghasandeśa, Kumārasambhava Śākuntala; and Aśvaghoṣa, the Buddhist and Kumāra-

1 are found quoted. But Vikatanitambā is a character in rce and its author's name is not known but it may be

indasvamin. Another quotation is from Sundarapāndya's sasṭi wich must have been composed not later than 500

D, Sundarapāndya has also written a commentary on anta Sutras of Vyāsa or upon its comentary. These two

ters Vikatanitambā and Sundarapāndya are considered as x writers, but from the existence of their quotations in this

work, both of them are to be considered as earlier writers.

From the mode of quotations given under Kālidāsa and

Bhāravi, it has to be considered that Kālidāsa must have

lived about the second or third century, while Bhāravi in 560

A. D., much nearer to our author. The other quotations are

from Buddhists and older Hindu writers. Two verses are from

Nāṭyaśāstra of Bharata and the verse (Dhruvam asti kanduka)

is oft-quoted, but we do not know its real author. The other

quotations are found in various works of the Buddhists and the

Hindus in Sanskrit. They will be about 175 verses, a large

number from our point of view. Most of them must have

been from the Buddhist works like Sūtrālaṅkāra.

The poet Guṇasvāmin must be the author of the Sūtras

and their commentary. The king lived between 580-620 A. D.

and was called Janāśraya Mādhava Varman. It cannot be

decided whether he was a Buddhist or a Hindu but he might

be a Hindu. He is evidently a very good scholar in Sauskrit.

The verse quoted under sūtra 114 of chapter IV on page 38

seems to be of Guṇasvāmin, upon the king, which shows that

he had a peacock dhvaja.

The first verse in the book belongs to the poet. The

author adopts a peculiar method in chandas (prosody) and to

furnish examples he gave quotations from various early works.

His concept of the gaṇa is entirely new and he asserts that

changes were made by him to enlarge the dimensions of

the metres but he has restricted himself to laukika-poetry.

In the description of gaṇas which he has innovated, the last

letter of the name must be taken as the sign of the gaṇa and

from the eighth sūtra to the end the vowels attached to the

first consonants can also be taken as representatives of those

gaṇas. For instance गजोङ्ग नदीज must be represented as

Sa-gaṇa, Ja-gaṇa etc. while नूनसाग and the gaṇas that follow

can also be represented by ऊ etc. It is this eccentricity that

has delayed the publication of the work.

The concluding portion of the book is not very correct in

the last chapter as it contains much that is new. The author

has changed the names of several vrttas from Saithava (whom he calls Saivata) Pingaḷa and Kāśyapa. In the treatment of the subject in the fifth chapter, he entirely differs from older writers.

Two copies of the work have been obtained for this work, one copy from British Malabar and another from Trivandrum, and with the help of these copies Sri P. V. Ramanujaswami Garu M.A., Director of the Institute and the Principal of the College has given me extremely valuable assistance in the publication of this work without which I could never have published it at all.

M. Ramakrishna Kavi.

श्रीः

जानाश्रयी छन्दोविवितिः

प्रथमोऽध्यायः।

सू अप्यनितिरुदारधीजीया मति सद्धेकाश्रयो

जनाश्रय इति श्रीया वदति नाम्ना साध्वी विश्रुः।

मदैश्वरभिरद्भुतैर्मेधसतो जयश्रीरूपि

जिता विजितशत्रुगा जगति येन रुद्राचरत्॥

अथातः छन्दोवृत्तजातीनां तत्त्वज्ञिज्ञासया पौराणिकेषु पैङ्गलादिछन्दोविविचितिषु

यथासंभवं न्यूनातिरेकं परीकष्य परिहृत्य तदोषपरिहृतामिमामप्र श्लाघ्यमनाकुलां जानाश्रयीं

छन्दोविवितिं गणस्वामिरचितवृत्ताश्रयां न्यास्यास्यास्यामः।

तत्र तावच्छन्दांसि पदवृंञ्शातिः॥१॥

अर्थचान्याश्रयेतया छादयतीति छन्दांसि। तानि षडूविंशतिरिति जेयानि।

तत्रामानि स्वतन्त्रेषु॥२॥

तेषां छन्दसां नामानि तेषु वृत्तेषूत्सृष्ट वक्ष्यमाणेष्वाध्यात्मवृत्त्यनुकरण

वक्ष्यन्ते। तथथा—

१.उत्तमम्। २. अत्युक्तम्। ३. मध्यमम्। ४. प्रतिष्ठा ५. सुप्रतिष्ठा।

६. गायत्री। ७. उष्णिक्। ८. अनुष्टुप्। ९. वृहती। १०. पङ्क्तिः।

११. त्रिष्टुप्। १२. जगती। १३. अतिजगती। १४. शक्वरी। १५. अतिशक्वरी।

१६. अष्टिः। १७. अत्यष्टिः। १८. धृतिः। १९. अतिधृतिः। २०. कृतिः।

२१. प्रकृतिः। २२. आकृतिः। २३. विकृतिः। २४. संस्कृतिः। २५. अभिकृतिः।

२६. उत्कृतिः।

जानाश्रयी छन्दोविˉचिति:

मत्स्थार्थाघाक्षराणि भवन्ति ॥ ३ ॥

भूाधात्प उत्कार्यस्म छन्दस्स्थत्वार्थक्षराणि भवन्ति ।

चतुश्रतुर्यीदिरन्येपाम् ॥ ४ ॥

अन्येषामत्युक्तादीनां छन्दसां चतुरिंश्रतुरिंरक्षैररनुक्रमेण बुद्धिरिंवति ।

तद्ग्रथ:- अन्युक्तस्त्वातीनां मध्ये॑स्स्य द्वादेशौ प्राप्तौौषा: पौषेशावीत्यवसाद ।

उत्कृते: ॥ ५ ॥

तस्याˉश्रतुरक्षरान्यक्षराणि भवन्ति ।

दृश्येकैरुने विराजिण्वृतो ॥ ६ ॥

दृश्ये कदाचन, तै: दृश्येकैरिति विग्रह: । तैर्‌नियमिताक्षराणां छन्दसां द्वाघ्यामक्षराभ्यां रूना विराट् नाम भवति एकेनोना निष्पत्‌ भवति ।

वैदिकार्थोंडयमारंभ: । लौकिकं विशेषितलक्षणसेव वृत्तं वा जातिंवें भवति ।

लौकिकविराट् यथा——

सूर: सुभुच: सदय: शान्तो धीरस्त्यागी गुणवान् भक्त: ।

कुलजोऽसाकं नित्यं मित्रं भवतु श्वाःयम् ॥

लौकिकनिवृत्तथा——

अभ्योद्यानामसितानां श्रुवा शब्दं सन्ततवर्ह: ।

सम्भोभारान्नद्गतिनामुदग्रीवोऽडयं रौति मयूर: ॥

स्वराड्भूरिजालधिक्ष ॥ ७ ॥

दृश्येकैरित्यसुवर्तते । नियमिताद्वराणां छन्दसां द्वाघ्यामक्षराभ्यांधिकाः स्वराड्

इम भवति, एकेनाधिकाः भुरिक् नाम भवति । लौकिकस्वराट् यथा——

अथ तत्त शुचौ लस्तागृहे वसुमोद्वारिणि तौ निषीदतु: ।

स्रदुमिं्र्टलुमारुतैरितैरुपगूढाचिव बालपल्ववै: ॥

लौकि·कभुरिग यथा——

मनोजमपि सिन्धुवारत: कुन्ददृशुसुमगधयं च घट्टपद: ।

न सर्पति सुषारशकित स्यन्दालोकविशेषशीतलस्म ॥

चतुर्थोऽङ्गः पादः ॥ ८ ॥

यस्य छन्दसो यावन्त्यक्षराणि तेषां यश्रतुर्यों भागः स पादसंज्ञो भवति । तद्यथा——उक्तसैंकक्षरं पादः अत्युक्तस्य द्वे मःयमस्य त्रीणि एवं सेऽप्यामपि ॥

उक्तकृतेः ॥ ९ ॥

उक्तकृतेः पादूशत्यक्कराणि पादः ।

स्वरोऽक्षरम् ॥ १० ॥

चत्वार्याचक्षराणि (अ. १ सू. ३) अतुश्रतुर्योदिकारश्चैषाम् (अ. ३. सू. ४) इति सैवं छन्दसामक्षरप्रमाणमुक्तम् । अक्षरशास्त्रस्तु स्वरव्यञ्जनसामान्यवाची वर्णपर्यायतवात् । अलिओ व्यज्जननयुदासार्थनाह——स्वरोऽक्षरमिति । स्वरोऽक्षरमिति स्वर एवाक्षरं छन्दोविशितिषु न व्यज्जनम् । व्यज्जनस्याप्यक्षरत्वे सति, स्वयम्भूरुद्रसेनान्यो नारायणपुरंदरौ । इत्यैवमादीनोभ्रूष्ठत्वं होयेत, उत्करमाणाधिकाक्षरत्वात् । स्वरो व्यज्जनयुक्तो भवति न केवलः ॥

उकालो लघुः ॥ ११ ॥

उ इत्येवंकालस्वरो लघुसंज्ञो भवन्ति । काले माला सत्वक्षणनिमेषः अल्पलिस्फोटो वा ।

संयोगाद्यो योगवाहादपरो गुरुः ॥ १२ ॥

संयोगाद्र्योगवाहीद्र्शः संयोगायोगवाहादृशः ते परे यस्य उकालस्य स संयोगयोगवाहपरः स गुरुसंज्ञो भवति । कः संयोगः व्यज्जनानन्तराणि भवन्ति । के अयोगवाहाः विसर्जनीयजिह्हामूलौीयोपध्यानीयानुस्वाराः । तत्र संयोगपरस्तावत्——अक्षः कक्षः——इत्यदिकारः रुद्रशो वृक्षः इति रेफकारः । अयोगवाहपरोडपि——कः पचति कं पचति त्वं यासि ।

पादान्ते वा ॥ १३ ॥

पादान्ते वतंमानभृङ्ग उकालो यथा गुरुसंज्ञो भवति । तद्यथा——

स्वाधीनसुलभमेतन्निरवधं विधते ममैव खलु ।

अतिथिजनप्रतिपूजनसमर्थैररूपं शरीरधनम् ॥

अस्याश्र्यार्याया आध्यात्मस्यार्थस्यांत्यस्यरोडनेन लक्षणेन गुरुभेवा

भैयेयं न स्यात् हीनमालाल्वादिति । वाग्वब्दो विकलपवाची । कचित् भवो

भस्यैव प्रथममन्त्रतत्त्वयोः पादयोः । यद् तल्लोपी गुरुत्व स्वाधिकारम्

उक्‍कालः ॥ १४ ॥

उक्‍कालश्व स्वरो गुरुसंघो भवति । अल्लाह—

उक्‍कालेो दीर्घों द्विमात्रः लिमात्रस्तु प्लुतः किं लघवो

तन्नोच्यते । उ इत्येवं संहिताकरणादीर्घस्पष्टयोग्रहणं भवति ।

तौ ह्रस्वौ ॥ १५ ॥

तौ लघुगुरू यथाक्रमेण 'ह', 'भ' इत्येवंसंधौ भवत: ।

तच्चेदो रसवत् ॥ १६ ॥

तयोर्लघुगुरूणां छेदो र इव गकार इव च भवति ।

सोडजुलेडजुले ॥ १७ ॥

सः ह्रस्वोः छेदोऽजुलेऽजुले कर्त्तव्यः । अनुुल्या सम्मितमकुरुह

रस्मो ह्युतरार्थे: ।

गड्‌नासू ॥ १८ ॥ > ००

नदीजू ॥ १९ ॥ > १०

चन्द्रप् ॥ २० ॥ > ०१

नथुर् ॥ २१ ॥ > ११

न चरतिद् ॥ २२ ॥ : १११०

कमलिनीयं ॥ २३ ॥ : १११०

जय नरवरेण ॥ २४ ॥ : १११११

प्रथमोऽध्यायः

नूनं भागु ॥ २५ ॥ > ००० (भगण)

कुज्ञाड़ीड़ ॥ २६ ॥ > १०० (यगण)

धीचऱाशु ॥ २७ ॥ > ०१० (रगण)

कुरतेलु ॥ २८ ॥ > ११० (सगण)

ते श्री कणु ॥ २९ ॥ > ०॥१ (तगण)

चिभातिकु ॥ ३० ॥ > १०१ (जगण)

सातवतु ॥ ३१ ॥ > ०॥१ (भगण)

तरतिमु ॥ ३२ ॥ > १११ (नगण)

लोलमालापु ॥ ३३ ॥ > ०१००

धैर्यमस्त तेटु ॥ ३४ ॥ > ०१०१०

रौति मयूरोऽसु॥ ३५ ॥ > ०॥१००

ते (त्रिक-चतुष्क-षट्क-त्रिक-पञ्चक-वर्णका वृत्तविधाने ग्रन्थलपरिगृहीता:

अन्तेऽन्ते उत्तानि व्यकजगान्त्येषां संज्ञा ॥ ३६ ॥

उच्कानां सूत्राणामन्तेऽन्ते परिगृहीतानि व्यक्जनान्ति पदाश्रुत्कानां यथारचनानां संज्ञा भवन्ति ।

आदिस्वरैरैश गौदिसंज्ञाः ॥ ३७ ॥

गादयो नूनसागुरित्येवमादयः । तेषां य आदौ वर्तमानाः

आदय: तैर्धान्तेऽन्ते उत्कैर्व्यञ्जनैश संज्ञा भर्वाति ।

गणाश्रयतुदीः ॥ ३८ ॥

ये चतुरलघवो वर्णसमूहाः ते गणसंज्ञा भवन्ति ।

पञ्चहास्त्र ॥ ३९ ॥

पञ्च लघचतुष्क गणसंज्ञा भवन्ति । पञ्च लघवस्वस्वविधा: । तथ्यथा--

जानाश्रयी छन्दोविन्चितिः

राख्षय आदिमध्यान्तलघवः । चतुरक्षराक्षस्वार आदिद्वितीयतृतीयान्तगुरुः । पञ्चाक्षरपञ्चस्वरलघु: । कुशाम्री । । धीवः । । ते श्रीः क । । चन्द्र ननु ।। नदी ननु । ।।, नचु चन्द्र ।।।, कमलिनी ।।।, ननु तरति ।।।। पृथगारम्भ एतेषां व्यवहारे प्राचुर्येऽज्ञानार्थः । चशब्दो यसिद्धादेशे स्वरूपे च परिग्रहीतास्त्रैव तेषां प्रवेशो भवति नान्यत्रेति ज्ञानार्थम्‌। " चत्वारो निधं यिका यी वान्त्यः" इति वक्ष्यति । तत्रान्य एव स्थानेऽकार ईकारो वा भवति नान्यल् । नवन्येडपि पञ्चलघव इति ।

यतिः पदछेदः ॥ ४० ॥

यतिरवधिः छेद इति पर्यायाः । पदस्य छेदः पदछेदः । स तु यतिसंज्ञो भवति सा पादान्ते ॥ ४१ ॥

सा यतिः सर्वेषां पादस्यान्ते भवति ।

जातिषु भुजोङ्वक्रमः ॥ ४२ ॥

सा तु यतिर्यात्यादित्यादिष्वादिषु युजः समास्यां भवति ।

अयुक्पादान्ते ॥ ४३ ॥

अयुक्पादान्ते नियमो नास्तीत्यर्थादापादं भवति । तथाहा—स्वाधीनशुभभमेतद्धिरवचं वर्तते ममैव स्वल्प् । स्मृतितिथिजनप्रतिपूजनसमर्थरूपं शरीरधनम्‌ ॥

ईयं पुनरावृत्ति: पदवृत्तौ छन्दसि । दर्शदशाक्षराण्यस्याः पादबन्धाः । तत्रैव प्रथमस्य पादस्यान्ते यतिरन्त जाता द्वितीयस्य युजः पादस्यान्ते यतिरजाता । तस् चुकुपादान्त एव जातिषु नियमः ।

स्वरैः सनेैः ॥ ४४ ॥

सा तु यतिः स्वरैः सनकैरैः ग्रन्थेषु विधास्यमानेषु वक्ष्यते । तथाथा—मन्दाक्रान्ता सेतुरो नील् इति । तत्र चतुर्थस्वर ईकारो नकारेण सह

इत्युक्तं, षट्प्रश्न उपारो नू इति । तल श्लोकोडपि मन्दाक्रान्ताल्यः, चतुर्थे षट्ठे चाक्षरे च यतिर्भवति । उदाहरणमु--

कन्ध्रिकान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारास्पमचः । इत्यादि ।

द्विनोन्तेः ॥ ४५ ॥

सा तु यातिः सनकारान्तैर्यलोच्यते तल द्विरुक्ता भवति । तद्यथा--नुन्

इत्युक्ते पञ्चमेडक्षरे पुनरथ पञ्चमेडक्षरे यतिर्भवति । एवं शेषेऽपि जेयम् ।

भाहौ ॥ ४६ ॥

एको भा गुरुर्द्वे लघू गणयित्वयौ ।

इति केन्दोविचित्यां जानाश्रभ्यां प्रथमोडध्यायः ॥

अथ द्वितीयोऽध्यायः ।

वृत्तानि ॥ १ ॥

आधारोडयम् । आचतुर्थोध्यायपरिसमाप्तेर्यावनि वक्ष्यमाणानि तानि प्रायशो वृत्तानिति जेयानि ।

विषमार्थसंसमसमानी ॥ २ ॥

तान्यधिकृतानि विषमवृत्तान्यर्धसमवृत्तानि समवृत्तानीति चेतिं । तल विषम-

वृत्तानि भवन्ति चतुर्णां पादानां मालाक्षराणां विन्यासासाम्यात् । काचित्संल्या-

वैषम्यादर्धंसमवृत्तानि भवन्ति । (समवृत्तानि भवन्ति) चतुर्णां पादानां साम्यात् ।

एषामुदाहरणान्युत्तरल वक्ष्यामः । रक्खणं त्वेषां स्वसंज्ञयैव जायते इति न सूचितम् ।

भाहेति समानम् ॥ ३ ॥

(भा्ह ०१) यस्स छन्दसो यावन्यक्षराणि तानि सर्वीणि च भा इति भवति । तद्यथा--

च ह इति च एकान्तरितानि भवन्ति चेत्सस्य छन्दसस्तथाभूतं तद्वृत्तं समानसंज्ञं भवति ।

८

जानाश्रयी छन्दोविविचितिः

मीनजापषडित्तानि

सूर्येरहिमयोधितानि ।

मचतषटूवदाकुल्लानि

पश्य भीरु पङ्कजानि ॥

सथव्वायमन्थोर्डे माहोति समार्नान्ति । भा इत्येव सर्वाण्यक्शराणि सर्वे

छन्दसः प्रवृत्तानि भवन्ति चेतद्वृत्तं समानसंख्यं भवति । तथा ह इति च प्रवृत्ता

चेत् । भा इति प्रवृतं यथा ---

कार्दम्बाकीर्णानां

कान्ते पश्यातुल्याभ्र ।

आम्भोजैरालव्यालानां

त्वं लोयानां शोभाम् ॥

ह इति प्रवृतं यथा---

जिनमदनमथन

जनदमनकुशाल ।

मम शरणमजर

भव सततमममर ॥

हभेइति प्रमाणम् ॥ ४ ॥

(हंबो । ३) सर्वस्स छन्दस्सः सर्वाण्यक्शराणि ह इति भा इति

कघुमादिं कृत्वा पथान्तरितानि भर्वान्ति चेतद्वृत्तं प्रमाणसंख्यं भवति । तथ्यथा---

सरः सरोरुहातं विराजते

सपुष्पपादपैयुतं वनं गायुतम् ।

निचितुजुधीरवाजिनायुतं कुलं

बहुश्रुतं नरक्षं शान्तमानसः ॥

द्वितीयोऽध्यायः

वितानमन्यत् ॥ ५ ॥

यत्समानपाण्योःपाणिभ्यां मिलिलक्षणं तदन्यातद्वितानं नाम वृतं भवति । बुद्धधा करुणापेशालया ... पचिराज्जीवितमिष्टम् । बुद्धो भगवान् लोकहितार्थं शुद्धं तनवान् कीर्तिंवितानम् ॥

उदृतता श्लोके-श्लोकैस्त्रिभिः-श्लोकेन-नेन ॥ ६ ॥

अनूदितानुवाकरणे पादविभागो नास्तीति केपाश्चिदर्शनम् । तत्तु न सम्यक् । भगवता पिङ्गलेन उद्दतामेकतः (पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् अ० ५. सू० २८) इति सूत्रकारेण सूचितम् । तस्मात्कर्तृच्योदित यत्न इत्थोद्याः उद्दताया: पादविभागः । रीरि (नतुरू, धोराशू, नतुरू, विभातिकू ॥१॥, ०१०, ॥१, ०१) इति प्रथमः पादः । मै (तरतिम्, नतुरू, धैर्यमस्तुतेत् ॥१॥, ॥१, ०१०) इति द्वितीयः । तज्जु (सातवत्, तरतिम्, नरीज़ू, कुरतेलू ०॥१॥, ॥१, १०, ११०) इति तृतीयः । लिरै (कुरतेलू, विभातिक, नतुरू, धैर्यमस्तु तेत् ११०, १०, ॥१, ०१०) इति चतुर्थः । ने इति नकारारण सह दशम-

स्वर उक्तः । ततः श्लोकस्यापि दशमेऽक्षरे यतिः । तस्मैव स्वरसस्य नकारान्त-निर्देशाश्च पुनश्च दशमेऽक्षरे यतिः । उदाहरणम् “अथ वासवस्य वचनैन” इत्यादि1।

तजुस्थान इति ऋषु सौरभकं नेनेन् ॥ ७ ॥

नेनम् इति वज्रगात दशमे पुनश्र दशमे पुनरपि दशमेऽक्षरे यतिभवति । तथ्याथा--असितामलायतविशाल रुचिरतरलोचनद्वयम् । चारुभाति तव वक्त्रमिदं परिपूणेँबिम्बमिव 'चन्द्रमण्डलम् ॥

आलिलितं नेहै ॥ ८ ॥

उदृतैव तजुस्थाने आलिलिताक्षराविन्यासो (तरतिभे, तरतिम्, कुरुतेढू,

1. किरातार्जुनीयेऽ स १२, श्लो ९.

2

९ ।

जानाश्रयी छन्दोविवितिः

(११, ११, ११०, ११०) भगति चेत॔ललितं नाम वृत्तं भवति । नैतद् हि

वचनात् दशमे पुनश्रद दशमे पुनरपि द्वादशोदक्षरे यर्तिभवति । तद्यथा—

कमलाकरेषु रुचिरेषु तरुणरविरोधितेष्वमी ।

अङ्गरमधुकरगणा मुदिता विचरन्ति पद्मजरोजविलोभिता: ॥

उपस्थितप्रचपितमात्रः: पादो गुरुः ॥ ९ ॥

उपस्थितप्रचुपितं नाम वृत्तं भवति, तस्याद्यपादे गुरु (नूनसागू, कुरुतेल्

विभातिकू, रौतिमयूरोऽ ०००, ११०, १०१, ०१००) इत्यक्षरविन्यार

भवति चेत् ।

लको द्वितीयः ॥ १० ॥

(कुरुतेल्, तरतिम्, विभातिकू, लोलमालाष् ११०, १११, १०१, ०१०

गुरु तृतीयः ॥ ११ ॥

तृतीय: पादो गुरु (जयनरवरुण , कुरुतेल् १११, ११०) इति भवति

चतुर्थों मदौ ॥ १२ ॥

ससैयव चतुर्थः: पादः मदौ (तरतिम्, तरतिम्, नचरतिद्, रौतिमयौ

१११, '१११, १११, ०११००) इति भवति । तद्यथा—

भातीदं गगनं विनष्टवारिदजालं शारदा विरचितशोभमगध भद्रे ।

चिततरणचिरतरभं विशदतरकिरणचयपूर्णशशाङ्कम् ॥

द्विस्‍तततीयो वर्धमानम् ॥ १३ ॥

तस्यैवोपचतिमत्वुपितस्य तृतीये पादे गुरु इति नियमो द्विर्भवति चेद् वृधम

नाम वृत्तं भवति । तद्यथा—

उद्गादपुनर्भवे मनः प्राणिधाना-

त्स यौ शयिकवराङ्कनादनास्यः ।

निरशि नृपतिविलयनाद्‌द्रवनगमनकृतमना:

सरस इव मथितनलिनात् कलहंसः1 ॥

1. अश्रुधोषस्य सौन्दरनन्दे (स २.श्लो ६५)

सै शुद्धविराडृषभम् ॥ १४ ॥

तस्यैव तृतीयपादे सै (गज्ञासू, नचतिदू, धैयंसत्थ तेदू ० ०, ॥, ० । ० । ०) इत्यक्षरविन्यासो भवति चेत् शुद्धविराडृषभं नाम वृत्तं भव्यात् । तद्यथा-

अम्भोदैरनिलोद्वतोरुपर्वतरूपै: ।

स्थगितं गगनमशेषमध्य रम्यै: ।

नीलैर्जलभारमन्थरै-

विंततरोचिरविराजदशचीपतिचापै: ॥

आपीड आघो मस् ॥ १५ ॥

`आपीडो नाम वृत्तमुच्यते तस्याऽऽदौ पादो मसू इत्यक्षरविन्यासो भवति चेत् ।

आदौ दृश्यादिरन्वेषाम् ॥ १६ ॥

अन्येषां तयाणां पादानामादिपमाणेन न्यस्ताक्षराणामादौ क्रमेण दकारेण

दकाराभ्यां हकारैर्वीर्यादिभवन्ति । एवं सत्यग्रे द्वादश शोडश विंशत्यक्षराणि भवन्ति पादानाम् । तद्यथा---

(तरतिम्, तरतिम्, गज्ञासू ।।।, ।।।, ० ०, नचरतिदू तरतिम्, तरतिम् गज्ञासू ।।।, ।।।, ।।।, ० ०, नचरतिदू, नचरतिदू, तरतिम्, तरतिम्, गज्ञासू ।।।, ।।।, ।।।, ।।।, ० ०, नचरतिदू, नचरतिदू, नचरतिदू, तरतिम्, तरतिम्, गज्ञासू ।।।, ।।।, ।।।, ।।।, ।।।, ० ०.)

प्रविशति च निदाघ:

सकुलकुलकुलयकरवीर: ।

शुकमुखविलिखितफलगुरुसहकार:

स्तनतटविम्वदितमणिनिभसकमलसुखवतोय: ॥

आघास्य विपर्ययासे मञ्जरीलवन्यमृतधारा: ॥ १७ ॥

अस्यैवापीडस्याऽऽद्यस्याऽऽनयैर्विपर्ययासे सति यथाक्रमं मञ्जरी, लवली, अमृतधारा इत्येव संज्ञितानि लेणि वृत्तानि भवन्ति । उदाहरणश्लोकौ: पूर्वोक्तौ एव क्रमेण पादव्यत्यासं कृत्वा त्रष्टव्यौ: ।

प्रत्यापीडोद्न्यथा ॥ १८ ॥

आपीडस्थैव पादानामुक्तक्रमो यो विन्यासस्तेन विनान्यथा विपर्य प्रत्यापीडो नाम वृत्तं भवति ।

अनुष्टुप् ॥१९ ॥

अनुष्टुप् नाम छान्दोडधिकृतम् इत । उत्तरं यदृक्ष्यामोडध्यायर्पा स्तदनुष्टुपछन्दसि भवतीति वेदितव्यम् ।

तसिन्ननुष्टुपच्छन्दसि वक्तुं नाम वृत्तिमिदानीं यदृक्ष्यमाणं ततस्य मिल्येवमवान्तव्यम् ।

मु नाघातः ॥ २० ॥

अस्य वक्त्रस्य सर्वेऽपु पादेऽपु आच्याक्षरात्परतो मकार (तरतिम् !१) (कुरते; ! o) न भवतः । आघोडनियमात् लघुवो; गुरुवा भवति ।

डुपान्त्यम् ॥ २१ ॥

अन्र्यस्य समीपे डुपान्त्यम् । अल् सर्वल डकार (कुराझीट ! o भवति । तथथा—

वसन्ते पुष्पमालौधे द्विजानां भ्रमराणां च ।

अतिपातेन मत्तानामपि पानाकये न स्यात् ॥

युजो: कू पथ्या ॥ २२ ॥

असिन्नेव वक्त्रनियमेऽन्त्याक्षरसमीपे युजो: ककारो (विभातिव् भवति चेत् पथ्या नाम वृत्तं भवति । तथथा—

दक्षिणानिलनिश्वासो विनिद्रकमलेक्षण: ।

कोकिलाखिलवाग्धोष: कालो भवति प्रभुद्धदृश्वत् ॥

द्वितीयोऽध्यायः

विपरीतपध्यायुञ्जोः कू ॥ २३ ॥

असिन्नेव वक्त्रनियमेऽयुञ्जोः पादयोरन्यत्रापूर्वं ककारो (विभातिक १०) भवति चेत् विपरीतपध्या नाम भवति । यथा---

चलत्किसलयांशुको भाति चूतद्रुमो रम्यः ।

मुक्तरीमणनोज्ज्वलो राजायते समुत्कः ॥

चपला मु ॥ २४ ॥

असिन्नेव वक्त्रनियमेऽयुञ्जोः पादयोरन्यत्रापूर्वं मकारो (तिरतिम् ११) भवति चेत् चपला नाम भवति । यथा---

भात्यशोकः किसलयकुसुमस्तबकैर् रम्यैः ।

श्रियां हस्ताधरगतां लज्जयतिव च स्त्रीणाम् ॥

चिपुला ह युजोः ॥ २५ ॥

असिन्नेव वक्त्रनियमे युजोः पादयोरन्यत्रापूर्वं लघु(ह) भवति चेत् चिपुला नाम वृत्तं भवति । यथा---

पुष्पिता किंशुकारोका कोकिलाक्षी वसन्ता ।

वसन्तं कथयन्त्येते विविधैर् वाचांकरान् ॥

सर्वल सैतवस्य ॥ २६ ॥

असिन्नेव वक्त्रनियमे सर्वेषु पादेष्वनत्यापूर्वं लघुर् भवति विपुला नाम वृत्तं भवति । यथा---

वाच्यते च पद्धत्स्तनी मृगदुनुदुभिरम्बर् ।

..........................वायुवेगवशाल्कता ॥

तीमे च ॥ २७ ॥

असिन्नेव वक्त्रनियमे सर्वेपादेष्वनत्यापूर्वं तकार (सातवत् ०१), ईकारश्व (धीरराश्व ०१०), मकारश्व (तरतिम् ११), एकारश्व (तेश्री कवि००१) एकैकशो भवति चेत् विपुलासंज्ञितानि चल्वारि वृत्तानि भवन्ति । तत्र तकारविपुला यथा---

१४

जानाश्रयी छन्दोविचितिः

नित्यं न भवेत्पुरुषो दुःखीष्टः सत्को मतिमान् ।

दहनाच्छलाच्च विषाद् घोरं खलु श्रीहृदयम् ॥

ईकारविपुला यथा—

दुष्टात्मनां श्रीजनानां दुष्टं वाक्यं नित्यमिष्टम् ।

निरर्थं वक्तुमेधं नैव निन्दिताशिक्षिततत्त्वः ॥

मकारविपुला यथा—

दुष्टा: खलु न सदया: प्रमदा दोषरहिताः ।

शीतोडनलश्र मनुजैलौके कदाचिदपि वा ॥

एकारविपुला यथा—

वहश्रुतः शीलान्वितः प्रसूतो विस्म्याते कुलेऽ ।

लघुलं तु याच्जापरः प्रयाति लोके सग्मतम् ॥

इति जानाश्रय्यां छन्दोविचित्यां विषमवृत्ताध्यायो द्वितीयः ॥

श्री:

अथ तृतीयोऽध्यायः ।

द्वितीयेऽध्याये तिविधानि वृत्तान्यधिकृतानि ।

तत्र बाहुल्येन विषमलक्षणमुक्तम् । इदानों तावदर्थसमुच्यते ।

अर्थः ॥ १ ॥

अधिकारोऽध्यम् । इत ऊध्वं यद्वक्ष्यामस्तदर्थलक्षणमिति ज्ञेयम् । शेषम-

मनैन तुल्यलक्षणमिति पृथङ् नोच्यते ।

उपचितं हरीताजू ॥ २ ॥

उपचित्रकं नामार्थसमवृतं भवति । तस्य हरीतस्येकः पादः (कुरूते

कुरुतेऽपि, ननु॑र्, धीवराश॑ी॥ ०, ॥ ०, ॥ १, ०॥ ०) तावितोतरः (सातवत्, सातवत्, रौतिमयूरोशू ०॥, ०॥, ०॥ ०)॥ द्वावेतावधे शेषमप्यर्धमनेन तुल्यलक्षणं भवति । तथाहा—

हरिचन्दनसुपरलयूधिकां कोकिलने॒ानिभा मदिरा च । तपसों न क॒रास्य फलं नॄणां रू॑पगुणा॑ध्यधिकाश्च युध्यः ॥

द्रुतमध्या तौ॑ ताव्॥ ३ ॥

तौ इत्थेकः पादः ताविति द्वितीयः । द्रुतमध्या नाम वृत्तं भवति तस्य ताविति एकः पादः ताविति द्वितीयः । (तौ, ननु॑र, सातवत्, रौति म॑यूरोज॑,॥ ०॥, ०॥, ०॥ ०॥, ०॥ ०) (ता सातवत्, सातवत्, जू रौतिम॑यूरोज॑, ॥ ०, ॥ ०॥, ०॥, ०॥, ०॥ ०)

यथा—— सकलं सुललाटकपोलं दीर्घ॑भ्रुजं मधुपिङ्गलनेत्रम् । सुविभक्त॑समन्न॑त्तनासं श्रीरपि वेरवती न ज॑धाति ॥ भद्रविराट् स्वीक्रीड॑ग्रीडू॥ ४ ॥

यथा—— जाले तव भाति वक्त्र॑मेतच्चारु॑ल॑याततलो॑ल॑न॑नेल॑म् । श्रीमच्छ॑ुभगालि पुण्यगन्धं प्रातर्मो॑स्कर॑वोधितं यथाब्जम् ॥ औपच्छ॑न्दसिकजातिरियम् । लघुगुरुविन्यासाविशेषापेक्षया भद्रविराडिति नामनिर्देशः कृतः ।

केतुमती स्त्रीक्रीड॑पित॥ ५ ॥

यथा—— अतिलो॑मशा कुडिलके॑शी चायस॑जंधिका कृषकपोलाः । अहिता नॄणां भवति कन्या केतुमती च दस्युजनसेना ॥ आख्यानिका ब॑जु॑क॑ेजु॥ ६ ॥

यथा—— अन्यो॑न्यमुपीडयद॑ुपलाक्ष्या: स्तन॑न्द्र॑यं पाण्डु तथा प्रवृद्धम् । मध्ये यथा इ॑याम॑सुखस्य तस्य मृणालसू॑त्रा॑न्त॑र॑म्प॑यल॑भ्य॑म् ॥

विपरीतार्धयानिका देवगृंहेजु ॥ ७ ॥

यथा— पदं तुपारमुतिर्धौतररक्तं यसिच्चहृच्छोपी हतद्विपानाम् । विदन्ति मार्ग नवरनश्रुयुकै: मुक्ताफलै: केसरिणां किराता: ॥

हारिणश्रुता लघीरगुती ॥ ८ ॥

यथा— गतिरकुलिता च्युतमुत्पलं अमति दधिरससंयुतमञ्जुकम् । सकलितं च वचो हसितोत्तरं मदगुणैररिसि. चण्डि विभूषिता ॥

अपरवक्त्रा पैदाढृ ॥ ९ ॥

यथा— मरतकहसितं च यामुनं शशिकरपाण्डुरमभु जाहिवम् । तदुभयमिदमस्तु पावनं हरिहरयोर्व सकृतं वपु: ॥

वैताललीयजातिरियम् । गुरुलघुविन्यासेपक्ष्याल प्रक्षेप इति ।

पुष्पिताग्रा पीठदाशृ ॥ १० ॥

यथा— मृदुसुखपवनैन वीज्यमानां शिथिलिकृतनन्धनविप्रमुक्तवनधा । प्रवितततिमिरं समीक्ष्य कालं कुलजकधूरेव मल्लिका जहास ॥

यमवती शिशिरीकीजू ॥ ११ ॥

यथा— चञ्चलायताक्षमुनत्तासितभ्रु जपानिभाधरं प्रियझुसारगौरवम् । प्रियासुखं विचिन्त्य विक्कवस्य तथैव जाग्रत: प्रयान्ति रालयो हि

देवगीतिका शिशिरीकीजू ॥ १२ ॥

यथा— भात्रमात्रुपुलमिलसौहृदोप घातिका: कुञ्जापवादकारिका रजस्तमोवृधा द्य: ।

शीलशौचधैर्यैश्वर्यो मनुष्यवागुरा

लियो न वेत्सि येन ताकु रज्यसि त्वं ॥

शिक्षा णनरणरुणरणदु ॥ १३ ॥

यथा——

चिगलभयमयमनमथनमुभयहितवचनमुत्तर(वर)करणं

विविधचिपुलरुचणगणनिलयनमतिशयरुचिरतरकपुष्मसविलोमिदम् ।

असुरसुरसुजगमनुजवरमहितगुणमहितनुदममरमजरं

प्रणतसुनिवरमिह दशबलधरमिति विपुलविमलतरवरयशासम् ॥

खंजो गुझ्जयुजि ॥ १४ ॥

इथमेव शिक्षाखल्ना नाम वृतं भवति युजिपादे । अयुजि सति । एतदुक्तं

भवति । द्वितीयचतुर्थपादौ प्रथमवृततीयौ भवतश्रेष्ठं सैव शिक्षाखल्ना नाम वृतं

भवति ।

दंडकेशवस्योपसंघुयानं कर्तव्यम् ॥ १५ ॥

पूर्वोधनेन पश्विमार्धस्य साम्यादलोपन्यासः कृतः ।

इति जानाश्रध्यां छन्दोविंचित्यामर्धसमवृत्ताध्यायस्तृतीयः ॥

श्री:

अथ चतुर्थोऽध्यायः ।

अत: परं समवृत्तावसरः । द्वितीयेऽध्याये विविधानि वृत्तान्यधिकृतानि ।

तल्लोभ्यतेऽनुबृत्त्या विशिष्टवृत्तलक्षणमुक्त तृतीयेऽध्ययेसमानां । इदानीं समवृत्तान्

वक्ष्यन्ते । समाने वृत्तानीत्यानुवर्तते । ततः समाने वृत्तानिति द्वयमप्यधिकृतं

वेदितव्यम् ।

उक्तम् ॥ १ ॥

उक्तं नाम चतुरक्षरमाचं छन्दो विज्ञेयम् । अनन्तरमेव वक्ष्यमाणं समवृत्तमसिनं

छन्दसि भवति ।

भा श्री: ॥ २ ॥

भा इत्येको गुरु: पादे भवति चेत् श्री नाम वृत्तं भवति । कथमेतदुपलभामहे । सूत्रानुक्तत्वात् । पादे पाद इति समस्तार्थीयोरसंभवात् । कथमस्संभव: उत्क्षस्य चतुरक्षरत्वादेकमक्षरं समस्तमर्थं च न भवति ।

या श्री: । सा गौ: ॥

अलैकस्य पादस्य लक्षणमुख्यते । शेषाणां लयाणां पादानां तत्तुल्यत्वपादग्रहणमिति योज्यमध्येायपरिसमाप्तेरिति ।

अत्युक्तम् ॥ ३ ॥

अनन्तरमेवोच्यमानं वृत्तमस्मिन् छन्दसि भवति ।

साश्री: ॥ ४ ॥

तस्य पादे पादे सकारो भवति चेत् आशीरीनां वृत्तं भवति । शान्ति: श्लाघ्या । भूषा नृणां ॥

मध्यमम् ॥ ५ ॥

मध्यमं नाम द्वादशाक्षरं छन्द: ।

चष्वला शु ॥ ६ ॥

तस्य पादे पादे शकारो भवति चेत् चष्वला नाम वृत्तं भवति । यथा--काल्हा शूलधृक् । शर्र: पातु व: ॥

प्रतिष्ठा ॥ ७ ॥

प्रतिष्ठा नाम षोडशाक्षरं छन्दोडधिकृतम् ।

कुसुमिता य् ॥ ८ ॥

भस्या: पादे पादे यकारो भवति चेत् कुसुमिता नाम वृत्तं भवति यथा--उपवने वसनो: । कुरवका: कुसुमिता: ॥

चतुर्थोऽध्यायः

सुप्रतिष्ठा ॥ ९ ॥

सुप्रतिष्ठा नाम विंशत्यक्षरं छन्दोऽधिकृतम् ।

भामिनी वृ ॥ १० ॥

तस्य पादे पादे टकारो भवति चेत् भामिनी नाम वृत्तं भवति । यथा—

मतकुब्जरं हतपतगोवृषम् । हृष्टनागरं राजते पुरसम् ॥

गायत्री ॥ ११ ॥

गायत्री नाम चतुर्विंशत्यक्षरं छन्दोऽधिकृतं वैदितवृत्तम् ।

तनुमध्या वृ ॥ १२ ॥

तस्य पादे पादे ब्रकोरो भवति चेतनुमध्या नाम वृत्तं भवति । यथा—

धन्यास्तव धीरा सूक्ष्माज्ञुलके शी ।

श्रोणी स्तनगुर्वी कन्या तनुमध्या ॥

उष्णिक् ॥ १३ ॥

उष्णिक् नामाष्टाविंशत्यक्षरं छन्दोऽधिकृतम् ।

कुमारललिता वसू ॥ १४ ॥

तस्य पादे पादे जकारश्वाकाकारश्व सकारश्व भवति चेत् कुमारललिता नाम वृत्तं भवति । यथा—

मृदुमधुरवाणी प्रद्योतनमद्युत्कः ।

रुचिरसुलभचित्तो नर्रो नरविशेषः ॥

सोपानं पिङ् ॥ १५ ॥

यथा—

जन्म महामुनिध्वेस्तारयिता तु तृणाम् ।

कारुणिको भगवानेस्तु गतर्जगतः ॥

जानाश्रयी छन्दोनिचिति:

उद्यता पै। १६ ।

यथा—

ईश्वर: कुरते चेत्पत्कान्यकिलानि ।

तत्त भक्तिविशेष: कं गुणं नु समीक्ष्य ।।

अनुष्टुप् ॥ १७ ॥

अनुष्टुप् नाम द्वात्रिंशदक्षरं छन्दोडधिकृतम् ।

माणवकक्रीडितं जु ॥ १८ ॥

माणवक्रीडितकं नाम वृतं भवति पादे पादे जुकारश्च

भवति चेत् । यथा—

यय: सततं शान्तमना: स्यात्स कथं पानरत: ।

पादरतिस्ततस्म मतं माणवक्रीडितकम् ॥

हंसगतं तौ ॥ ९९ ॥

तौ इत्यक्षरविन्यासो भवति चेत् हंसगतं नाम वृतं भवति । यथा—

षट्पदपद्गुन्दवेकीर्ण: कोकिलनादितशाख: ।

भामिनी भाति कसान्ते छूततरु: कुसुमाक्ष्य: ॥

पद्मिनी श्रीसू ॥ २० ॥

यथा—

सीत्कारेन्धुभि: दिग्वधू: पञ्जरस्थै: पुलै: ।

षट्पदैराकुलैरहृष्टै: पद्मिनी राजते मधाम् ॥

वालगभिणी जूजजू ॥ २? ॥

यथा—

पुरा शरीरमन्तको मिनत्ति रोगसञ्चयै: ।

प्रसभ जीवितक्षये शुभं महत्समाचरतै ॥

नतुर्थोडध्नाम:

वृहतती ॥ २३ ॥

वृत्तती नाम पड्‌टू‌लिशादकं छन्दोऽधिकृतम् ।

सुजडणहियुसूता णू ॥ २३ ॥

यथा—

मणिहरितफलजूत्ता: ककुभसरभयो वातः ।

विकसितकमला बाध्यो द्रुतमभिपतितो भीष्मः ॥

मणिमध्यं तूलं ॥ २४ ॥

यथा—

व्यायतने सम्प्रेक्ष्य शिवं पूर्णेशाशाख्रो प्रीतमनाः ।

चारुतरं ते वक्त्रमिदं भामिनि लीनस्तोबधरे ॥

पड‌ूक्तिः ॥ २५ ॥

पड‌ूक्तिनाम चत्वारिशादकं छन्दोऽधिकृतम् ।

शुद्धविराट् साड्‌ृ ॥ २६ ॥

यथा—

मध्याह्नार्कयुगोपमेक्षणा दीप्तानुजवलशूलधारिणी ।

कुढा शुभ्भानिशुभ्भासुदिनी स्वच्छतून मिहन्तु कौशिकी ॥

पला गदू ॥ २७ ॥

यथा—

निरशाक्रा भव बटका तेडह संवन्धे सन्ति तु भवत्कोपः ।

यस्या: स्पास्यति सलु सम्भन्थः तस्मा: स्वात्मणमवशात्कोपः ॥

उपस्थितता सुरी ॥ २८ ॥

यथा—

ज्योत्स्नाप्रसरराशिकपाण्डुरैरापीतकरः ।

आवेदयतीव गताम्बुदां चन्द्रः शरदं समुपस्थितः ॥

जानाश्रीया खदोविचिती:

रुपमती जौ ॥ २९ ॥

यथा——

सतोकघनानां सम्प्रति यूनां शोकानिदानो वाति च वायुः ।

पाटलागन्धी नित्यमनोज्ञः कोकिलसक्न्नानां मदहेतुः ॥

• मयूरसारिणी विधिः ॥ ३० ॥

यथा——

सविथरोमदन्तकेशाक्ष्मां पाणिपादतलावृततनुग्राम् ।

तां मयूरसारिणीं तु कन्या यो लभेच्चारः स नन्दतीह ॥

विलासिता सैत्र ॥ ३१ ॥

यथा---

छिद्राक्षदृशं यदि तु वाराङ्गनेत्रे चोभे कमलदलाभे ।

चक्षुः वरीयं करचरणौ च श्रीमतेयं विलासिति तस्मिन् ॥

तिष्ठुप् ॥ ३२ ॥

निष्ठुप नाम चतुश्श्रृङ्गारिशदक्षं छन्दोदधिक्षितम् ।

इन्द्रवज्रा वेष्ट्र ॥ ३३ ॥

यथा——

श्रौषेममदेस्तनुमिस्तरङ्गैः कामंवपक्षैरमिवाच्यमाना: ।

नद्ध: शरस्संभृतसौकुमार्या: कालेन विद्या इव संप्रसेध: ॥

उपेन्द्रवज्रा वेष्ट्र ॥ ३४ ॥

यथा——

नतांसु मांसी मलयोध्द्रथानां न वारणानां ......... ।

समांशयुक्तस्ते मध्ययोजितायं शुभाङ्क्षि धूपो रतिकेशपाश: ॥

उभयमिश्रेन्द्रवाला ॥ ३५ ॥

इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्राभ्यां मिश्रा इन्द्रमाला नाम वृत्तं भवति । सा चतुर्दश

मेदा। आस्ल्यानिकाविपरीतारल्यनिकाष्यां सहार्धिसमव्रत्ते द्रे व्युदस्याच्चेवां

द्वादशावृत्तानसुदाहरगालि वक्ष्यन्ते । यथा—

चन्द्रं गता पद्मगुणाच्च मुहूर्त्ते पद्मस्थिति चान्द्रभसीममिश्र्याम् ।

उमासुरकं तु प्रतिपच्च लोला द्विसंध्रयां प्रोतिमवाप लक्मीः ॥

असंभृतं मण्डनमञ्जयद्धेरणासवारयं करणं मडस्य ।

कामस्य पुष्पव्यतिरिक्कमस्त्रं वाल्यात्परं साथ कयः प्रपेदे ॥

सां राजहंसैरिव सन्नताङ्गी गतेष्टु लीलाच्चितविक्रमेषु ।

तननीयत प्रत्युपदेशलुढैरादिस्खुभिन्नून्पुरशिक्षितानि ॥

कयासि कामिनं सरसापराध्धः पादान्तः कोपनयैवधूतः ।

तस्यां करिष्यामि हढानुतापं प्रवालराग्याशरणं शरीरम् ॥

पर्याप्तपुष्टस्तनककुत्सनाभ्या स्तुरत्नवतीभिःष्ठमनोहराभ्यः ।

रतावधूभ्यस्तरतरवोढ्यवापुः विनम्रशाखासुजननन्धानि ॥

अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जायाङ्गपतिम्राहिलतग्धमाल्याम् ।

वनाय पीतप्रतिबद्धदुक्सां यशोधनो धेनुमृपेऽषुमोच ॥

अनन्तरस्त्रप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपी जातम् ।

एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणैरिवाद्रेः ॥

इत्यन्तपुष्टं हसदेहयष्टिंनितान्तक्चक्रस्य परं प्रमाणम् ।

इतीव वच्चा रथनागुणेप श्रोणी पुनरेधिनिषेधतोडस्या: ॥

विविक्षुरतस्सरसीमलड्घ्यचामासाद्ध हंसः समुदीक्ष्य वमसू ।

सस्मार नूतं हढ.................कत्भागच्छदो मार्गवमार्गणस्य ॥

प्राकाराभ्रंलिहमभ्रकोटिमपासुल्ललितयितं पुरस्तात् ।

यलारुणः संहृत्याहररिमः तिर्यग्विधत्ते रथसंपुधाम्नः ॥

आसीदयं चन्द्रमसो विशेष: त्वद्रूचूचन्द्रमस्य च भाखुरस्य ।

बभार पूर्वं: सकलकुमुदं तस्यैव नेत्रद्वितयं द्वितीय: ।

यं सवैशैला: परिकलव्य वसुं मेरौ स्थिते दोषधरि दोहदक्षे ।

भास्वन्ति रबानि महौषधीश्रृ पृथूपदिशं दुुदुर्धरिललीम् ।।

सकूहूश्लोक: ।

अथैन मिश्र: षडूभेद: पादेनाष्टौ द्वयों: क्रमाात् ।

इन्द्रमालाविभागेन सर्वास्तात्स्तु चतुर्दश ।।

दोधकं ताजू ।। ३६ ।।

यथां—

यानि वहन्त्यतिवर्षहतानि व्याकुलकेसरपर्णमधूनि ।

षट्चरणा अपि तानि विस्तृज्य स्फीतंमधूनि न यानि विशान्ति ।।

शालिनी गेसू नी ।। ३७ ।।

यथां—

स्विभ्रहच्छाया सुप्रसन्नायताक्षी पीनश्रोणी दक्षिणावर्त्तनाभि ।

संक्षिप्तांसां नासिरोमा नताज्ञी कन्या धन्या नन्दिनी बान्धवानाम् ।।

वातोर्मिमाला गासू नी ।। ३८ ।।

यथां--

हस्ते वक्त्रं परुषं भयकेशी वांस: कृश्टं मालुरनं तडय गालिम् ।

नेत्रे चुक्के त्वधरो रागहीनध्विन्ताशून्यं हृदयं मां दहन्ति ।।

अमराविलासिता गारू नी ।। ३९ ।।

यथां—

मुक्ता: केशा: प्रविरलकुकुमा: करर्णासक्तं कुवलयमासितम् ।

वासशैैकं शशारधिरनिभं वेष्टते डयं मृगयति रमणम्‌ ।।

चतुर्थोऽध्यायः

स्थोद्यता रमै ॥ ४० ॥

यथा——

द्यौसमध्यगतदीप्तमणडलः प्रस्फुरत्किरणवीर्णमणडलः ।

गां दिशं सुरिव चोप्रमणडलः सांप्रतं रविरुदीर्णमणडलः ॥

स्वागता रमो ॥ ४१ ॥

यथा——

क्षुभधदनतमसितायतनेत्रं चारुपीनशुकतुण्डनिभोष्टम् ।

वस्तुमेतदसिं विनतभ्रु प्रेक्षते हि मनुजः स्ववशः स्वात् ॥

वृत्ताझी णुसू ॥ ४२ ॥

यथा——

शयनमृदितवपुरसूयें चपलहृदय किमसि प्राप्तः ।

प्रसरलसघु तरमयं जातस्तव च मम च न कथां युक्ता ॥

स्थेनी णिटू ॥ ४३ ॥

यथा——

गम्यतां यश्रेष्ठमेष टेढालिस्वां चिकित्सितसुं कुतेो मनोरथः ।

तस्य ते गृह्हीतरोषया मया पादताडितस्य दौत्यमागतस्‍म् ॥

सज्जता कुजी ॥ ४४ ॥

यथा——

मही हरितशाद्वैलैरावृत्ता घनेरहिमिराकुल्या: पर्वतः ।

जलौघव्वतरीजा: सिन्धव: प्रिये घनसमागमो वर्त्तते ॥

जगती ॥ ४५ ॥

जगती नामाष्टचत्वारिंशदक्षरं छन्दोऽधिकृतम् ।

4

वंशस्थं केकी ॥ ४६ ॥

तवास्य नीलोत्पलपत्रवच्चकुष्पो मुखस्य तद्रेणुसमानगात्रनिःसृत् । प्रसन्नचन्द्रप्रियदर्शनस्य मामदर्शिनं भार्मिनि कर्षीयिष्यति ॥ इन्द्रवंशा वंकी ॥ ४७ ॥

लटधा: शठा नैक्रृतिका गुणद्विष: कामातुरा: स्वार्थपरा दुरासदाः । वज्र्या नराः सद्विरुदीरिता हितैर्नोपीन्द्रवंशप्रभवो गुणप्रियैः ॥ तोटक छुह ॥ ४८ ॥

श्रुवमस्ति हि कन्दुक ते हृदयं प्रमदास्तनसङ्गमलुलुबध्यिय: । वान्तेऽकरतामरसामिहतः पाततः पाततः पुनरुत्पत्स्यसे ॥ पुटो णूड नू ॥ ४९ ॥

उपवनसलिल्लानां बालपङ्कैरभरमरमधुकराणां कण्ठनादैः । मदनमदमिलासैश्वाझिनानां जनयति चतुरस्वं पुष्पमासः ॥ जलोद्भतगतिः क्रुं नू ॥ ५० ॥

भ्रमोऽन्तः हारीणास्त्रुटा पारगता न भान्ति गिर्योडपि शुष्कतरवः । दवाग्न्युपगमैर्मेषीकृततृणां पुनर्द्रहति गां पडरीदनकरः ॥ क्रुधुमविचित्रा मुह नू ॥ ५१ ॥

खामिव सतारं कुसुमविकीर्णैः सलिलमगाथं शशिनिभवक्त्रं । विधति शशाङ्कं विपुलतराक्षी जलपिहिताड्री जयति तरन्ती ॥

यथा—— मुजर्झश्यातं खुडूड़ नू॥ ५२ ॥ प्रहृष्टो .महेन्द्र: प्रणष्टो निदाघ: प्रविष्टोऽन्यपुष्टः । प्रहृष्टो मुजर्झा:॥ जलाद्रि गिरेन्द्रा मदाद्रि गजेन्द्रा: सदर्पा वृहेन्द्रा: विवेरा नरेभ्द्रा: ॥ 'ग्रामिताक्षरा ललहु ॥ ५३ ॥

यथा—— मदमानमोहमुजगावलयं प्रशमामिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेऽमिसुखं विलयं बहुदुःखंतीन्रनिलयं निलयम् ॥ दुतविलास्मितं माति ॥ ५४ ॥

यथा—— उपगतापि करं परिवादिनी न वदति श्रवणीयमवादिता । पुरुष एव हि वादयति प्रिया परमृता मिव चूतनकुलम्: ॥ वैश्रदेवी गूंजो नु ॥ ५५ ॥

यथा—— वेगादायान्ती वीक्ष्य कोशान्तलीनां पडूक्तिमुक्तानां कूजतां घट्टपदानाम् । आलम्बोदर्या: किश्चित्के कराक्ष्या: तासान्निप्कृष्य त्यज्यते कर्णपूर:॥ नवमालिनी मितु ॥ ५६ ॥

यथा—— निपतितमास्यमाकुलितकेसं विरहितमतमण्डलकमीकम् । सखि विगतोत्सरागमपनिन्दं कथयति ते वपुः खरविमर्दम् ॥ प्रमुदितवदना पीशू ॥ ५७ ॥

यथा—— avिदितविभवा श्रुवा व्याध्य: प्रतिदिनभयदा तथोग्रा जरा । apरिमितजवो यमोप्यन्तरे शुभमिह किमसुल मिलं विना ॥

सौदामिनी गाल्ड् नी ॥ ५८ ॥

यथा—

नागायन्ते मदजलधाराः शैला: शैला: शैलायन्ते दिशि दिशि नीला मेघायन्ते व्युपहततरुपास्तारास्तारायन्ते दिशि दिशि सौदामिन्य: ॥

अतिजगती ॥ ५९ ॥

अतिजगती नाम द्विपदचतुश्चतुराशादक्षरं छन्दः ॥

प्रहर्षिणी गको नि ॥ ६० ॥

यथा—

तन्मित्रं त्यजति विपस्तु यच्चमित्रं तज्ज्ञानं प्रशमकरं यदिन्द्रियाणि ।

य: पैलैः धुरमवलम्बते स पुत्रः सा भार्या पतिहृदयमहर्षिणी

रचिता कैर् नी ॥ ६१ ॥

यथा—

ततः शिवं कुशुमितवालपादपं परिभ्रमत्समुदितमततकोकिलम् ।

विमानवस्तकमलचारुदीधीकं ददर्शी तद्वनमिव नन्दनं वनम् ॥

मत्तमयूरो गेजौ ॥ ६२ ॥

यथा—

नारोदधै: कोकनदै: पल्लवहस्तै: पचौघवानां शतसङ्गां कतुमशक्ना ।

गन्धद्रवै: घट्टपदचोरै: हियमणै: कोकूयन्ते कोकिलनादै: सह

नन्दिनी लिरै ॥ ६३ ॥

यथा—

शायनोस्थितस्य शिवमादधातु ते मकरालये तिमिवर्तिताम्भसि ।

वपुरिन्द्रनौलमणिभृत्सलिङ्गं पुरुषस्य शेषशयनाधिशायिन: ॥

चतुर्थोऽध्यायः

भद्रं गादू नी ॥ ६४ ॥

इथ्येवं द्वौ दृष्टि समवयुतौ कृत्वा पच्चोपविष्टैर्हणणविधिरयं प्रोक्तः । उस्सादूर्व्वे वशमुपनयितुं नागान् कर्मस्कंघेव्वयमृषिविहितो मार्गः ॥

शाकरी ॥ ६५ ॥

शाकरी नाम घट्टपच्चाशादकर्शं छन्दः ।

असंबाधा सूणू जु ॥ ६६ ॥

हस्तावष्टढं सुखमिदमनलंकारं साज्जे संरक्खे भुकुट्टिविरहिते नेत्रे । स्वैरं चासीनो प्रवदसि न च मा किञ्चिदू भावः कत्तेऽयं सुतनु मयि चिरप्राप्ते ॥

अपराजिता णीरी नु ॥ ६७ ॥

अनिभूृतनयनं सविभ्रमममाननं कूशादर्शनपदं स्तनद्वयमुन्नतमम् । प्रशिथिलशिथिलरशनं महज्जघनं च ते सुतनु किमनलंकिरिष्यसि मण्डनमू ॥

प्रहरणगलिता दुडु नु ॥ ६८ ॥

अनिभृतकलिङ्गं स्पितनकं हत्थवागं जलजगुमुत्तणं झुम्मइरागितक्खरं । परिसवभवणं भवति च नियतं यदुपहतमतिस्तादिदमिह घडे ॥

वसन्ततिलकं बाकिसु ॥ ६९ ॥

पश्य भ्रुवोर्गतिमिहाऽप्यनुसर्तुमिच्छन्नतेद्रिभाति नयनद्वयमायताक्ष्या: । श्रोणीपयोधरगतां गुरुता च विग्रजिज्ञासया तुल्यततीव हि मध्यमस्या: ॥

इन्दुमुखी सैतवस्य ॥ ७० ॥

इदमेव वसन्ततिलकमिन्दुमुखी नाम वृत्तं भवति सैतवस्याचार्येस मतेन ।

सिंहोन्नता काश्यपस्य ॥ ७१ ॥

इदमेव वसन्ततिलकं सिंहोन्नता नाम वृत्तं भवति काश्यपस्याचार्येस्य मतेन ।

विलासिनी तिलसू ॥ ७२ ॥

यथा——

कुञ्जरकरोडुपभुजाननमनूनं मन्दरशिलालतलसमैरसमुदारम् ।

अञ्जनिनिभकरहकुचितसुकेशं तं जिनमहं जितकलिङि सुगतममीडे ॥

अतिशङ्करी ॥ ७३ ॥

अतिशङ्करी नाम पञ्चचामरं छन्दः ।

चन्द्रावर्ता णणु ॥ ७४ ॥

यथा——

अतिरुचिरुचिरसममसितधनं विकसितकमलदलरुचिमदधरम् ।

तव सुमुखि मुखकमलमिदमसितं जनयति खलु खलनु मदनमतुलम् ॥

माला नू सैव ॥ ७५ ॥

सैव चन्द्रावर्ता पञ्चडक्षरा यतिरघनमाला नाम वृत्तं भवति ।

यथा——

शशिनिभसुखि तव भवतु सङ् मया कतकरुचिरतनु तनुरपि कलङ्कः ।

तव च रमणि किमपरिचित इव मां समसि-तदलिते परुषयति परिजनः ॥

मणिगुणनिकरो नू ॥ ७६ ॥

सैव चन्द्रावर्ता अष्टमेडक्षरे यतिर्भवति चेनमणिगुणनिकरो नाम वृत्तं भवति ।

चतुर्थोऽध्यायः

यथा——

कमलरुचिरसुखि गणयसि शुभृशं स्वमसि रमणि मायि सुविमलहृदयम्‌ ।

कमलरुचिरतनु किमिदमसहशं विमलशिखरद्युति वद यत्पकृतम्‌ ॥

मालिनी पू डृ नू ॥ ७७ ॥

यथा ——

परमृृतकुलनीला: पर्वतोसुजु शृङ्गा: सुरदुरिततरविच्यु द्रू पिक्नि क्ज्जरगा: ।

पटहमभधुरमन्थ्रःख्वानिन: से न्द्रचापा निखिलमणिलमार्ग नीरदैरछादयन्ति ॥

आष्टिः ॥ ७८ ॥

अष्टिनोऽ चतुःपष्टचक्षरं छन्दः ।

ऋषभगजविलसितां तीदलू नृ ॥ ७९ ॥

यथा——

एष सर: प्रसन्नमनवरतरखगरुतं पद्माकरतोत्तरीयसुभयतटसु हवनम्‌ ।

यूथपतिर्विहर्तुंमभिपतति दिनकरोडप्युदधतपां स्सुरक्षमपनयति गजकुलम्‌ ॥

ललना पाण्‌ नृ ॥ ८० ॥

यथा——

चारु भीरु निशितगुभसितसमदर्शनं लोकलोचनहरमभिनवक्मलनिर्भम्‌ ।

भाति भामिनि तव कुवलयदलनयनं सूतनु शु भुवदनमतिशुभमिदममलम्‌ ॥

चन्द्रलेखा दीमीश्‌ ॥ ८१ ॥

यथा——

सरलु चयं श्रिताच निलयं सुरतपङ्ककं

जयति यस्य च स्तुतिपरो विष्णु पदाकम्‌ ।

तमचलभेदनि:सृतमन: शिलो कुकुङ्कुमं

नमत दधानमायतविभाणशङ्कुंकुसम्‌ ॥

जानाश्रयी छन्दोविविचितिः

अत्यष्टिः ॥ ८२ ॥

अत्यष्टिरिन्द्रमात्रषड्यच्यक्षरं छन्दः ।

हरिणी म्लूशी नूती ॥ ८३ ॥

यथा—

सरदुरुदयन्न छलामोऽगस्फुटश्वसनध्वनि:

सविश्रमिषमा द्रङ्ग्टोपश्वलद्रविघमेक्शन: ।

विवृतदशनश्रृङ्गाजिहो दिग्धकुरुपागतों

मृगपति: तरवि यक्रोधो मुने शमितस्वया ॥

शिखरिणी द्रुमूलपु नू॥ ८४ ॥

यथा—

न वक्त्रं संराब्धधरमणिसन्दंशकडुष्टं

न बाहुनि:प्कृष्ट: सुरदसिमयूथैरतिसृजत् ।

शारीरं नाकर्णस्थितवरधनुर्मण्डलरुचतां

स भगेश्वानन्दो जय विधिरपूर्वो भगवत: ॥

पृथ्वी किरीशी ॥ ८५ ॥

यथा—

असंभृतपयोधराममलचन्दनसौम्याननां

श्रमेण महता गतों मदनवागवेतातुर: ।

परिष्वजति पीडितं रहसि यः पृथुस्तां प्रियां

मृतोऽपि स न वन्सुभिः समल्कुशोचनोय नरः ॥

वंशपत्लपतितं तीमारु नू॥ ८६ ॥

यथा—

पुष्पसमुज्ज्वलां कुरवका नदती परभृत:

कान्तमशोकपुष्पसहितं चलति किसलय: ।

चतुर्थोऽध्यायः

चूतसुगन्धयश्र पवना अमरस्तवहा:

संपति कानने ऽपु सधनुर्विचरति मदनः ॥

मन्दाक्रान्ता सेरुघो नीपु ॥ ८९ ॥

यथा——

बाला तन्वी स्मदरियमिति त्यज्यतामसौ शर्

डा नैव अमरमभतो मञ्जरी भज्यमाना ।

तस्सादेशो रहसि भवता निर्देश्य पीडनीय

मन्दाक्रान्ता विसृजति रसं नेक्ष्युषि: समस्तम् ॥

धृति: ॥ ८८ ॥

धृतिनौ द्वित्रिसत्यक्षरं छन्दः ।

कुसुमितलतां स्सायंशो नु ॥ ८९ ॥

यथा——

आमोदमत्तो ऽपि ऽमरनयनया प्रस्फुरत्पल्वो ष्ठी

पुष्पव्यपाण्डु: परभृतसुतव्यक्तकरक्तप्रगीता ।

नृत्योक्षित्प्तांसा प्रचलिततरा भाति कान्तेव मत्ता

वायव्याचूर्णा कुसुमितलतावेल्हिता चूतयष्टिः ॥

अतिधृति: ॥ ९० ॥

अतिधृतिनौ षट्सप्तसत्यक्षरं छन्दः ।

शार्दूलविक्रीडितं गुसुमज्ज नै ॥ ९१ ॥

यथा——

यस्यां मचच्वरे ऽभकुम्भदलनस्थूलप्रहारा रणे

वीरा: संहतिदान्तिदन्ततकषणक्षुण्णौष्ठस्वल्लभा: ।

बद्धोच्छलासिधेनुसकटिततारम्भोजवरद्दूषण

राजद्धारमुपागता विदधते शार्दूलविक्रीडितम् ॥

वायुवेगा शुचिदु नै ॥ ९२ ॥

नीलैर्वीन्दुदलंकृतोरुशिखरैर्‌विपुलजलधैरै- व्योमच्छन्नसमुदारधीरनिनदैः क्षरद्गुल्मलतैः । केकारावमिदं विशुद्धति मुदा बुझगरिप्रकुलं संशाप्ते जलदागमे डतिशिशिरो विश्रति पवनः ॥ कृति: ॥ ९३ ॥

कृतिनिमाश्रीत्यक्षरं छन्दः ।

सुवदना ग्‍वाददू नृन्‌ ॥ ९४ ॥

तप्तीं हन्ति संज्ञां कलुषयति वचो बुद्धिं भ्रमयति हीधर्मं प्रच्छादयति स्मृतिमपहरति द्वेषं जनयति । सुप्तां नयति प्रीतिमध्यां मलिनयति मति तु‌ं तु‌ल्ययातिं तन्मोहात्पानसं‌ज्ञं यदि पिबति नरो मृत्युः स पिबति ॥ वृतं शिशिशिषु ॥ ९५ ॥

पुष्पपक्ववोज्वलेषु पङ्कषणमण्‌डिततेषु मत्तकोकिल- लालीकूजितेषु सार्धमेव माधवेन यो नरौ जग्‍वान । मीनशालुमायतेन मायतेन सायकेन सन्तताक्षि- संज्ञयचापबाणपाणिरणजच‌ऽरुलोचने सुषुभ्रममीव ॥ प्रकृति: ॥ ९६ ॥

प्रकृतिनो‌म चतुरशीत्यक्षरं छन्दः ।

स्रग्धरा गोदुशो नृन्‌ ॥ ९७ ॥

दन्ताग्रम्रोतचञ्चुयुतिदनुतनयाश्र्वभसादिधदेहो ग्रो भात्याजौ प्रधावद्जतगिरिरिवासक्‍कसन्ध्याभ्रलेखः ।

चतुर्थोंडध्यायः

सोऽन्वयादैरवतो वः स्वकटघटटटपक्षरह्नानधारास्वादोन्मचप्रहष्टश्रमरुसुगुमारावकोलाहलास्व्यः ॥

आकृति: ॥ ९८ ॥

आकृतिनोंमाष्टाशीतियक्षरं छन्दः ।

मद्रकन्ती थिलुकनै ॥ ९९ ॥

यथा——

मृत्युपरायने परमदुर्बले जगति तोयबुहुदसमे व्याधिजरातप्सके व्यसनभाजने रुदितशोकाल्यापविहते । क्रन्दितमूर्छ्याभोजवसि नित्रधीरिह च यत्न नोभयशातं तल गत्वयधो विषयगोचरो गमयसीन्द्रियाणि किल नः ॥

अस्यैव न्तू पिङ्गलस्य ॥ १०० ॥

अस्यैव मद्रकस्य दशमेऽङ्कशरे यातिभवति पिङ्गलस्याचायेस्य मतने ।

निकृति: ॥ १०१ ॥

निकृतिनों द्विनवत्यक्षरं छन्दः ।

अथ्वललितं दीमीलिलू कुने ॥ १०२ ॥

यथा——

मरकतशैलाभित्तिसदृशोर्मिपातचलितप्रवालविटपप्रकुपितभीमनक्रमकरक्षुतक्षुभितघारिवारणझषः ।

विविधविकीर्यरत्नावकिरणातपच्छुरितनिर्मलोदरजलं सज्जलपयोदरजितरवं स पालयतु वः कुलं जलनिधि: ॥

मत्ताक्रीडा स्मगूणु न्तू ॥ १०३ ॥

यथा ——

विद्युल्लते खं नष्टकं स सुरपतिधनुरुप्तनतजलधरं र्षपद्ध्यामा रम्या: शैला द्रुतमुपलविवरनिपतितसलिलाः ।

जानाश्रयी छन्दोविचिति:

वृक्षाकम्पो वायुश्रण्ड: परिपतनशिशिशिजलवृषभयुत:फेनै: शु्क: कीर्णा नद्यो नवसलिलविसरसमुपह्ततटाः ॥संक्रति: ॥ १०४ ॥

संकृतिनाम षण्णवत्यक्षरं छन्दः ॥

तन्वी तेमुक्तड सृ नॄ नॄ॥ १०५ ॥

कामवशार्तस्तव सखि रमणः सम्प्रति शुष्यति निशि शशिपादैःविहुलगात्रः प्रपतति शयने निःश्वसिताकुलविलसितधैर्यैः ।प्राक्तनिलोक्तः प्रणमितशिरसा साध्वसाध्वारय रमणवचस्ल्वंमा तव कोपोज्ज्वल वररिपुहा धक्ष्यति मामिति कथयति तन्वंमेघमाला णीरूशीशी ॥ १०६ ॥

अभिकृति: ॥ १०७ ॥

अभिकृतिनाम शताक्षरं छन्दः ।

क्रौञ्चीपादा जौण्णु नॄणॄ ॥ १०८ ॥

प्रोल्वणदपोंड्रुत्सममन्तं भ्रमदुरुनिभकरि(कर)वरकलिलंप्रज्वलितार्कभ्रदीधितरौद्रद्रुततरगतिपरभयकुलवहुलं ।सिंहविरर्जद्द्रीपिविकीर्णं हरिरिव मृगगणमरिगणमभी:स खमवनन्न्यो द्वावयसीति प्रचरति भुवसुरू तव नृवर यशः ॥

चतुर्थोडध्याय:

उत्क्रति: ॥ १०९ ॥

उत्क्रतिरनाम चतुरश्राताक्षरं छन्दः ।

भुजझविजृम्भितं सगूणस्त्री नूने ॥ ११० ॥

यथा——

कोडिस्सि ज्ं मे का जाहं ते विरूअ रिअ ममे निव्वाणं मुहुङ किमवरे

न वग्राहं जानए हीही तव सुभग दसणवसणं पियादसणाड्ढितं

जा ते रुस्सिआ सा ते णाहं व्रज चपलहदया णिलयं पसादय कामिनी-

मिलियेवं वः कन्दर्पतोः प्रणयकृतकलहकुपिता वदन्तु वरक्रियः

अपवाहकं रमणिजुस्स निनू ॥ १११ ॥

यथा——

भ्राजन्ते भ्रमदलिकलुसमुदितविहगमधुरविरतरुंचिरा वायोः;

हंसैः सन्ध्याविकमलकुललुलितयाचञ्छुलितवमथुसरिल्लिः। पूर्णाः ।

वात्येष प्रमदवनपवनजवरत[तरुगण]कुसुमसुरभिरणिल्लो मन्दः

प्रासोदयं समदमदनमनुजहृदयदयितः कालः? ॥

दण्डका: ॥ ११२ ॥

अधिकारोडयं इत ऊर्ध्वं यद्वक्ष्यामः तद्धण्डकसंज्ञं भवति ।

सगूणस्त्री जलदः ॥ ११३ ॥

जरद्रव्यो दण्डको भवति प्रतिपादं सगूणस्त्री इत्यक्षरविन्यासो भवति चेत्

मध्ये द्रु द्रद्रच्या मेघापीलीकापणवकरभललितानि ॥ ११४ ॥

जरद्रव्यस्य दण्डकस्य मध्ये दकारवृद्धद्र्या यथाक्रमं मेघः पिपीलिका पण

करभः ललितामिति एते पश्च दण्डकान्ति भवन्ति । एतदुक्तं भवति । जलदस्यै

पादः त्रिंशदक्षरः;, मेघस्य चतुर्विंशत, पिपीलिकाया अपत्रिंशत, पणवस्य द्विचत्वारिं

करभस्य षट्त्रिंशत् ललितस्य पञ्चाशदक्षरः; एवं षट् दण्डकाः भवन्ति

तेषमन्त्यस्योदाहरणम्——

तदधिको निश्चित: ॥ ११५ ॥

तेभ्योऽधिकस्तजातीयो निश्चितास्यो दण्डको भवति ।

चणडवृष्टिप्रयातो णीरशीऽशी ॥ ११६ ॥

चण्डवृष्टिप्रयातो नाम दण्डको भवति प्रतिपादं णीरशीऽशी इत्यक्षरभवति चेत । यथा——

मुदितजनपदाकुला स्फीतसमाकुला भवधाने भवन्तं समभ्यर्च्चति, रविलसितहिमतालालीवनास्वां नमस्यन्ति विन्ध्याद्रय: पर्वता:, स्फुटितविभनीगिर्णमुक्ताफलैहरिमहस्तैर्नमस्यन्ति व: सागरा:, मुदितजनपदाकीर्णकूलकीर्त्तीयिष्यन्ति वर्णं महानिग्गगा ॥

स्वृद्धचर्णवर्णव्यालज्जीमूतलीलाकरुदामसिहसमुद्रधुजरज्जा: ॥ ११७

चण्डवृष्टिप्रयातोऽस्यस्य दण्डकस्य पदे पदे कमश: शकारवृद्धघ्या अर्णप्लव: व्याल:; जीमूत: लीलाकर: उद्धामो सिंह: समुद्र: मुजरझ: इत्येते दशभवन्ति । तत्रार्णवस्य पदे णकारारस्परत: अष्टौ शकारा भवन्ति । अर्णस्य नवदश व्यालस्य एकादश जीमूतस्य द्वादश लीलाकरस्य त्रियोदश उद्धामनश्वरुद्र: पञ्चदश समुद्रस्य षोडश मुजरझस्य सप्तदश । एवमेते च दश दण्डका भर्वान्ति

शेष: प्रचित: ॥ ११८ ॥

उक्तेभ्यो दण्डकेभ्य: शकारवृद्धघ्या येऽधिकां दण्डका: प्रचिताभवन्ति । येषां पदे पदे अष्टादश एकोनविशति: ततोऽधिकां वा शकभवेयुश्छ्रेष्ठ एय शेष: प्रचितास्ल्या दण्डका भवतीति । तत्रार्णवो यथा——

पञ्चमोडध्याय:

वर इह न करिष्यति स्वश्रिमित्तं नापि चालयै: कृतं लभ्यते स्वस्वक भुज्यते, न च भवति वृत्तस्य नाशो नचैवाकृतस्यापि मो विद्यते बीजमुप्त्वा प्राप्त्यते, कृतमिति हृदयेन तुष्टेन मृत्युः सुखं दृश्यते नहाकृत्वा भवेत्स्वस्ति तरि भवे, कुरु कुशलमलं प्रमादेन गृण्हीषु दीपं प्रवेष्टव्यमसेकन दीर्घे ज्ञान्तं तमः ॥

अथोऽध्यायः

शरणमनसि सूर्यकवायुप्रतीघातनष्ट्राजवं तर्षमाचेष्टुमत्रं बुधं शौचमौंगं वसनमपि शरीरकौपींनदोषप्रतिच्छादनार्थं गतिदेशनाशा च यानादयो विस्त शिशिरशामनमुष्णसुष्णप्रणाशाय शीतो विधिग्रात्रविश्रान्तिहेतोश्व शध्यासनापाश्र पुरुषगुणमिमं परित्रातुमातैश्रिकित्सेयमारभ्यते यत् भोगार्थसंज्ञा नृणां जायते ॥

पञ्वो यथाः—

जलनिधिवसनापि भूर्येस कस्यैक एकाधिवासः: पुरं तत् चैकं गृहं तं चैक एवालयो, निवसनयमप्येक एवालोककौपींनरहितयथैकः शय्यासनिकेत् व्रतितस्तसै मुक्तभावः सुखः(?) ॥

शोषाणाश्चुदाहरणानि ग्रन्थविस्तरभयान्नोदाहततानि । तान्यपि कालं सूत्रालङ्कारादिपु दृश्यव्यानि ॥

इति जानाश्रयों छन्दोविचित्यां समकृताध्यायक्ष्वतुर्थः ॥

श्री:

अथ पञ्चमोडध्यायः ॥

वृत्तानि युक्तानि । इदानीन जातयो वक्ष्यन्ते । वक्ष्यति भवान् जातीति छन्दसि भवति, वृत्तमेकमेकस्मिन्नेव, इदमनयोर्नानात्वमिति । अन्तरच्यते—जातिरेकाप्यनेकसि वृत्ते वर्तमानेपि मात्रालक्षणतः तुल्यजातीयैव । तत ए वोच्यते जातिरिति ।

तत्र तावद्वैतालोयं चतुर्दशाक्षरोज हाः ॥ १ ॥

वैतालोयं नाम जातिरुच्यते । तस्य वैतालोयस्यायुजि प्रथमतृतीययोः पादयोः श्वेतुर्दश हकारो भवति ।

युजि पादश ॥ २ ॥

तस्यैव युजि द्वितीयचतुर्थयोः पादयोः अन्ते भकारोभवति । तथथा——

अभिनन्दितमश्वराधैनैः घननादैः प्रतिगर्जितो घनः । गजरावितकन्दरो गिरिगिरिरितुल्यैरभिशिख्यते डम्बुदैः ॥

भा चौपच्छन्दसिकम् ॥ ३ ॥

तस्यैव द्वयोरयुजुजोः पादयोरन्ते गुरुश्वापरो भवति । तथथा——

सलिलं विमलं तमालवनोशं स्वनिलोदूततरङ्गयुतशृङ्गम् । विलसत्कलहंससङ्कुलोर्मिमालं विलसत्कोकनदं मनो हरेति ॥

आपातलिका ॥ ४ ॥

तस्यैव वैतालोयस्यान्ते द्वयोरयुजुजोः पादयोः जकारो भवति चेदापातलिक नाम भवति । यथा——

अभ्भोदयानमसितानां श्रुत्वा शब्दं सन्ततवहः । अभ्भोभारानमन्दगतीनामुदधो वोऽयं रौति मयूरः ॥

जातो आपातलिकोऽपातलिके ॥ ५ ॥

उपजाती इलुच्यते । वैतालोयजातिमाश्रित्य जातत्वाद्वैतालोयस्यान्तर्लक्षण-मुक्तम् । इदानीमादिलक्षणमुच्यते ।

नादौ परेण युगलधवः साधीयम् ॥ ६ ॥

सोपजातेवैतालोयस्यादौ अयुक्र पादे षडृङ्घवः युक्रपादे अष्टौ लघवः तद् परेण लघुना युगलधुनं भवति । उभयावपि मिश्रीभूय एको गुरुः प्रयोक्कव्य इत्यर्थः ।

सुकुपादे न णः ॥ ७ ॥

सोपजातैवैतालोयसादौ युकुपादे नैव णकारो भवति अयुकुपादे न विधिनि प्रतिषेध: तस्माद्वल भवति वा न वा ।

जलधरपटलान्तनिसृत: समये दोसमयूकलमण्डल: ।

प्रवर्ततातिमिरे प्रभेदकं नभेस: कृत्ते हवैस्थिता रविः ॥

अयुजि यस्मिन् पक्षे णकारो न अवति तस्योदाहरणम्---

मृदुतांबुपयान्ति माक्त्ता: पङ्कगे यान्ति धनेैलाहका: ।

पुनरागतहंससारसा धरदाकागति वार्षिक्रीं श्रियं ॥

युजि चतुर्थेनोत्तर: सार्क प्राच्यप्रच्युति: ॥ ८ ॥

तस्यैव सोपजातैवैतालोयसादौ युकुपादे चतुर्थेन लघुना साधर्म्यसूत्रा लघुर्मिश्रितो भवति चेद् प्राच्यवृत्तिनियमो भवति । यथा---

पुलिनै: प्रतिभान्ति निम्नगा: सारसाग्रचरणाक्रदंमै: ।

कलहंसाविकीर्णमेखला: कान्तभुक्तजघना इव स्रिय: ॥

अयुज्यपरान्तिका ॥ ९ ॥

तस्यैव वैतालोयसादौ अयुकुपादेडपि चतुर्थेन लघुना साधर्म्यसूत्र: पञ्चमो लघुर्मिश्रितो भवति चेदपरान्तिका नाम भवति । यथा---

विध्याद्रितपयोधराग्रैल निर्भरेज्वलवाराशाङ्कमण्डलम् ।

दिवाकरमरीचिसंक्षये धौतहंस्येमिव लक्ष्यते डम्बरम् ॥

सोपजातैवैतालोयसोकल्वात प्राच्यवृत्त्यपरान्तिकोदीच्यवृत्तिदक्षिणान्तका-

मसक्तानि औपच्छन्दसिकापातलतिकयोरपि भवन्ति । तत्पञ्चलक्षणसिकप्राच्यवृत्तियेथा-

अभिवीक्ष्य नितान्ततात्प्रपञ्चं सम्पदीप्तमिव केचिदभ्रखण्डम् ।

न भ्यादुपयान्ति वारणेन्द्रा दाववह्निचकिता: समुद्रदन्त: ॥

तत् तादृद्वैतालीयं चतुर्दशायुजि हि ॥ १ ॥

वैतालीयं नाम जातिरुच्यते । तस्य वैतालीयस्यायुजि प्रथमद्वितीयो-

पादयोश्चतुर्दश हकारो भवति ।

युजि पोडश ॥ २ ॥

तस्यैव युजि द्वितीयेचतुर्थयोः पादयोः अन्ते भकारोभवति । तद्यथा—

अभिनन्दितमम्वराद्धनैः घननादैः प्रतिगर्जितो घनः ।

गजरावितकन्दरो गिरिगिरिरितुलयैरमिशिच्यते डम्बुदैः ॥

भा चौपच्छन्दसिकम् ॥ ३ ॥

तस्यैव द्वयोरयुष्युञ्जः पादयोरन्ते गुरुय्वापरो भवति । तद्यथा—

सलिलं विमलं तमालननीलं स्वनिलोच्चैस्ततरजस्तुविष्णुचृङ्गम् ।

विलसत्कल्हंससलोल्मालं विलसत्कोकनदं मनो हृनोति ॥

आपातालिका ॥ ४ ॥

तस्यैव वैतालीयस्यान्ते द्वयोरयुजुजः पादयोः जकारो भवति चेदापातलिक

नाम भवति । यथा—

अम्बोदनामसितानां श्रुत्वा शब्दं सन्ततवहेः ।

अम्बोम्भारान्नद्गतीनाङ्कुद्रीवोडयं रौति मयूरः ॥

जाति औपच्छन्दसिकापातालिके ॥ ५ ॥

उपजाती इत्युच्यते । वैतालीयजातिमाश्रित्य जातत्वाद्वैतालीयस्यान्तर्लक्षण

मुक्तकम् । इदानोंमातिदलक्षणमुच्यते ।

नादौ परेण युगलघवः सार्धम् ॥ ६ ॥

सोपजातेवैतालीयस्सादौ अयुक् पादे षडलघवः युक्पादे अष्टौ लघवः तं

परे ण लघुना युगलघुनौ भवति । उभावपि मिश्रयित्वा एकौ गुरुन् प्रयोक्तव्य इत्यर्थः

पञ्चमोऽध्यायः

युकूपादे न णः ॥ ७ ॥

सौपजातेऽवैतालोयस्यादौ युकूपादे नैव णकारो भवति अयुकूपादे न विधि प्रतिषेधः तस्मात्तल भवति वा न वा ।

जलधरपटलान्तनिस्सृतः समये दीसमयूवरण्डलः ।

प्रवर्ततेतौमिरः प्रभदेक नभेसः कृच्छ्र इवास्थितौ रावः ॥

अयुजि यस्मिन् पक्षे णकारो न भवति तस्योदाहरणं---

मृदुतामुपयान्ति मास्ताः प्रहपं यान्ति धानैर्विलाहकाः ।

पुनरागतहंससारसा षारदाकामपतिं वार्षिकीं श्रियं ॥

युजि चतुर्थेनोत्तरः सारकं प्राच्यपश्चिमः ॥ ८ ॥

तस्यैव सौपजातेऽवैतालोयस्यादौ युकूपादे चतुर्थेन लघुना साधर्म्युक्त लघुर्मिश्रितो भवति चेत् प्राच्यपश्चिमोऽवतल । यथा---

पुलिने: प्रतिबान्ति निम्नगा: सारसाग्रचरणाक्रदंमैः ।

घुलहंसविकीर्णेमेखला: कान्तमुक्तजघना इव क्षियः ॥

अयुज्यपरान्तिका ॥ ९ ॥

तस्यैव वैतालोयस्यादौ अयुकूपादेऽपि चतुर्थेन लघुना साधर्म्युक्तः पश्चात् लघुर्मिश्रितो भवति चेदपरान्तिका नाम भवति । यथा---

विघातितपयोधरागलं निर्भरोल्लवळशाशरश्मण्डलम् ।

दिवाकरमरौचिसंक्षये धौतहंस्येमिव लक्ष्यते डम्बरम् ॥

सौपजातेऽवैतालोयस्योक्तवात् प्राच्यगृत्त्यपरान्तिकोदिच्छृत्तिदक्षिणान्तक प्रसक्तानि औपच्छन्दसिकापातलिकयोरपि भवन्ति । ततौपचछन्दसिकप्राच्यगृत्तियेथा

अभिवीक्ष्य नितान्तताम्रपदं सम्पदीप्तिमिव केचिदश्रणण्डसम् ।

न भयादुपयान्ति वारणेन्द्रा दाववहिंचकिता: समुद्रदन्तः ॥

औपच्छन्दसिकापरान्तिका यथा—

धौरींभ्राति पूर्णचन्द्रवक्त्रा प्रोन्मिषद्धिविधतारकाकुलाक्षा ।

चन्द्रिकादुकूलसंवृताङ्गी कन्यकेव हि विवाहवेषयुक्ता ॥

औपच्छन्दसिकोदिच्यवृत्तियेशथा—

नवाम्बुधरबन्धद्युन्मितालकाग्रा भान्ति सान्प्तं जलाशया ।

हंसचक्रवाकांशसम्पितैः प्रदीप्तकाननोपमा: पद्मजैरिवबुद्धैः समाकु

द्वितीयेनोदिच्यवृत्तिः ॥ १० ॥

अस्यैव सोपजातेवींतीलोयस्यादावयुकूपादे द्वितीयेन लघुना उत्तर

लघुरिमिश्रितो भवति चेत् उदीच्यवृत्तिरिनाम भवति । यथा —

मनोज्ञमपि सिन्धुवारकुसुमाग्रं च षट्पदः ।

न सेवति तं शरद्वितकान्तद्वालोकविशेषगीतलम् ॥

युज्यपि दक्षिणान्तिका ॥ ११ ॥

तस्यैव सोपजातेवींतीलोयस्यादौ युकूपादेडपि द्वितीयेनोचरसृतृतियो ल

चेत् दक्षिणान्तिका नाम भवति । यथा—

कदम्बरन्ध्रोल्वणनावनि: प्रवान्ति केसरयूथिकानिलाः ।

सतोयभरलम्बिनो घनाः भ्रमन्ति मुदितरव जलागमे ॥

प्रवर्तकं प्राच्योदिच्यवृत्तिभ्याम् ॥ १२ ॥

प्रवर्तकं नाम भवति प्राच्योदिच्यवृत्तिभ्यां भवति चेत् । यथा—

जलदोनमत्तमयूरभूषिताग्रा विन्द्रजितनेलविन्दुमाग्रा: ।

गिरयस्सर्जिकदम्बवासिताग्रा: ॥

औपच्छन्दसिकदक्षिणान्तिका यथा—

गुणैरतिरमैरेसन्तकाळो मनो हरति नूणां मनोजरूप:

प्रपुष्परपुष्ठबृन्दपोष: प्रभुद्रकमलामोदबोधितालिः ॥

औपच्छन्दसिकमपर्वतकं यथा--

दिवाकरमरीचिसंघृतप्ता दाववहिपरितप्तगुल्मधृत्रा ।

जलैर्भ्रवृकाहकाभिवृष्टैरुच्छुसन्त इव भान्ति पर्वतेन्द्रा: ॥

आपातलिकायाश्रोदाहरणान्नेयं वैतालेयजाति: सोपजातिरुक्ता ।

इदानीं मात्रासमक्जातिरिदक्ष्यते ।

गणाश्वत्वारो मात्रासमकम् ॥ १३ ॥

भयुकृ पादे युकृपादे च गणाश्चत्वारो भवन्ति चैन्मात्रासमकं नाम भवति ।

सू चान्त्यम्

॥ १४ ॥

तस्यैव मात्रासमकस्यैव गण: सकार ऊकारो वा भवति ।

तृतीयो लू

॥ १५ ॥

तस्यैव मात्रासमकस्यैक पादे युकृपादे च गणस्तृतीयो लकारो भवति ।

अंशमश्रुलैर्विषमैर्दन्तैर्गंभ्भीराक्षैर्वेलिनासाग्रम् ।

निर्मांसहनुस्फुटितै: केशै: मात्रासमकं लभते डुःखम् ॥

क वानवासिका ॥ १६ ॥

तस्यैव मात्रासमकस्ययुकृपादे युकृपादे च तृतीयो गणो ककारो भवति चेत्

वानवासिका नाम भवति । यथा—

वद किं कमलासि मोरु लक्मीं मा चन्द्रप्रभारतिभृशूया: ।

वीमततुरथापरासि सैकक्षिद्रेमदान्या वानवासिका त्वम् ॥

विश्वोको द्वितीयादि: ॥ १७ ॥

तस्यैव मात्रासमकस्ययुकृपादे युकृपादे च द्वितीयो दकार एकारो वा भवति

चेद्द्रिश्लोको नाम भवति । यथा—

नष्टेन्द्रचापविद्युत्प्रदालम्बकारा विकीर्णनेहारं समये ।

निस्तोयधरगतरवं राजति विश्वोककृततविभलं गगनम् ।

तृतीयक्ष ययोगदिलं वा चित्ता ॥ १८ ॥

तस्स्यैव मालासमकस्य तृतीयो द्वितीयाक्ष दकारो वा लकारो वा ; भवति चेत् चिला नाम भवति । यथा—

पञ्म्रियझुनिभामलाझी पीनस्तनी कृशांसमध्या । विभाजते डुकलेनदूष्या जिता यथोपविन्ना विचित्रा ॥ सा चोपचिता ॥ १७ ॥

तस्स्यैव मात्रासमकस्यायुकूपादे युकूपादे च तृतीयगणो द्वितीयाक्ष

वा आकारो वा भवति चेदुपचिला नाम भवति । यथा—

पल्हवशाटकसंपदझींपदझींभीरिमरकुलकुसुमाढ्या शाखा ।

वाहरत्नानिलर्हीलावेगा नृत्यति वै सहकारलतेयम् ॥ एभिः पादाकुलकम् ॥ १८ ॥

एभिरन्ववसिकावि श्लोकचित्रोपचित्रालक्ष्यैरेकस्मिन् रूपे सह

पादाकुलकं नाम भवति । यथा—

अभ्भोभारपलम्वविम्बा भुजन्दं प्रयान्ति गगने जलदा: ।

नृत्यच्छर्वाण्डर्‌फिचता: शैला संकीर्णाभिर्गोपकसंधै: ॥

अभा गीत्यार्या ॥ १९ ॥

मालासमकस्यैव पादा गुरु विरहिता भवन्ति चेत् गीत्यार्या नाम

यथा—

वकुलकुसुमदृकुलयन्त्रपेटमधुकरद्विरोचतकर‌न्मलमदतिसुराभि-

सलिलमिदमसितपटनिभमतितनुशिखरदतिशरदिति कथयति ॥ शिखार्धे भा: ॥ २० ॥

गीत्यार्यायो एवार्थे गुरवो भवन्ति चेच्छिखा नाम । यथा—

कादम्बानां पक्षोद्लूतै: पद्धै: कीर्णैराकोशद्धि: ।

सलिलमिदमसितपटनिभमतितनुशिखरदतिशरदिति कथयति ॥

पञ्चमोऽध्यायः

चूलिका णयणयुं ॥ २१ ॥

चूलिका नाम भवति अर्थे एते गणाः भवन्ति चेत् । यथा---

वरयुवतिहतहृदय किमसितगुरतरुभि भवसि मम च गृहम् ।

खलु विरम पुरथं वरयुवतिजधनगतमसि भवति नय च शुभम् ॥

हाधिक्या तारा ॥ २२ ॥

इयसेव चूलिका अर्थे एकेन लघुनाधिका भवति नैतार नाम भर्वा यथा---

चलनशिथिललघुतिषु बहुविकृतर्गतिषु दूर.............. रमतिषु शठकृतिषु ।

बहुविधमशुभमु....... हृदय किमिति विगणयसि करितयुवतिषु ॥

मात्रासमकजाति: सोपजातिरुक्ता । इदानींमार्गोजाति: सोपजातिरेवक्ष्यते ।

सप्तार्धे चायोया गणाः ॥ २३ ॥

इति चार्ध इति चायुवर्त्तते । अतोडर्धे सप्त गणाः गणस्याधेम् ।

वति तस्य गणस्य यः पूर्वों गणः षष्ठः तस्याऽन्येडक्षरे यतिर्‌भेवति । यथा---

व्याकोशकुसुमदतारकविलीनविमलेन्दूदनीलसमलिलाः ।

हंसकदमकचचन्द्राः शरन्नलिन्यो युवद्वान्ते ॥

पराधे पञ्चमश्र ॥ २५ ॥

पराधे पञ्चमश्र राणो यतिः हकारो भवति नभ्या गायार नभ्यो तस्य गणस्य यः पूर्वों गणकृतु

तस्यान्त्येडक्षरे यतिर्‌भेवति । यथा---

दिनकरदीधितिबोधितसरसिजमकरन्दसदस्थानः शरदि ।

नूपुरवमनुकुरवैनकूजति मदसुदितकलहंसः ॥

षष्ठो हः ॥ २६ ॥

आयार्या: पराधे षष्ठो गणो हकार एव केवलो भवति ।

पथ्योभयोक्तिः ॥ २७ ॥

यतिरनुवर्तते मण्डूकस्थूल्या । आयाम्या उभयोरप्यर्धयोस्त्र्तीये यतिर्यभवति चेत् पथ्या नाम भवति ।

यथा—

चारित्रनिर्मलजलः सद्गुरुशनदो क्षयो भवतु नित्यम् ।

यस्य विभवारविन्दे मिलभ्रमरा: कृतविहारा: ॥

विपुलान्या ॥ २८ ॥

या पथ्यालक्षणाया आर्याया अन्य आर्यो सा विपुला नाम भवति । ए- भवति । तृतीयेऽ गणे उभयोरप्यर्धयोरेतस्या न यतिर्याति सा विपुला यथा—

आपाण्डुरोऽपि शीतलतेऽपि लम्बालोकेऽपि मालिनेपि ।

मा कथय चन्द्र यांचे परविषयगतस्य कान्तस्य ॥

द्वितीयचतुर्थौँ भागमध्ये चपलाकृ ॥ २९ ॥

आर्याया उभयोरप्योर्धयोर्द्वितीयश्रुतुर्थश्र्व गणे गुरुर्मध्यो ककारो भवति चपला नाम भवति । यथा—

साधारणोष्णशीत: प्रचण्डवातावधूतवनवेध्र: ।

अवगाहते वसन्तः सङ्क्रिड़तशुकशोकशतनत्न: ॥

मुखचपलाग्रे ॥ ३० ॥

आर्याया आद्येऽर्धे भागमध्ये द्वितीयक्ष्रुतुर्थश्र्व गณ: ककारो भवति मुखचपला नाम भवति । यथा—

चित्रोत्थकचापोच्छ्रितध्वजं जलधिनिनदप्रतुदनिनदम् ।

दिनकररु्रपतिभयङ्करजलधरसंघ्यं समुपयाति ॥

पञ्चमोऽध्यायः

जघनचपालान्त्ये ॥ ३१ ॥

आर्या या अन्त्येडपरे द्वितीयश्वेतुर्थेश्व षण्णो भामध्यः ककारो भवति जघनचपला नाम भवति । यथा---

धारापातैर्वींषात्कृतैर्विप्रोषितेन द्रतनक्षतं । आश्रावतीच दुःखेन तोत्रसूत्रकंपितं व्रजेत् ॥

वामनिकागे पञ्चो हः ॥ ३२ ॥

आर्या या आद्येडप्यर्धे षष्ठो गणो लघुरेव केवलो भवति चेत् वामनिक भवति । यथा---

प्रविततततारककुसुमद गतगेहे शारदि सौम्ये च । चन्द्र्रो विमति सम्प्रति हंस इव नभःसरस्येषः ॥

गातिरेल्त्ये दि वा ॥ ३३ ॥

आर्या या अन्त्येडव्यर्धे षष्ठो गणो दकार एकारो वा भवति चेद् गी भवति । यथा---

अ्रमदलिकलुसतप्रविततकमला विभान्ति कमलिन्यः । भासुरमरक्तमणिभिनिमकोमलमुदचारुवर्णेसज्ज्ञाताः ॥

ध्रुवोभयोत्ती ॥ ३४ ॥

सैव गीतिश्वरस्थे गणो यतिरभयोरध्योमवति चेत् भवति नाम म

यथा---

ललितनावनानि नीलालकानि ललितानि राजति । वन्धुजीवाधराणि रतिभोगसारसहितानि ॥

गीतिका सप्तमो यी वा ॥ ३५ ॥

सैव गीतिगीतिका नाम भवति सप्तमो गणो यकार ईकारो वा भवति

यथा—

त्वामिह धन्यां मन्ये विचित्रधर्मार्थकामसंश्रयांहु ।

यस्य चरितं तव मनो विद्रूजनवल्लभासु गीतिकासु ॥

कचितृतीयेऽत्र पक्षमोडपि ॥ ३६ ॥

कचितृतीयेऽन्तरे तथोक्तार्थद्योः तृतीयैकश्र पञ्चमैकश्र गाणो प्रकार ए

अपिशब्दादेकस्मिन्नप्यर्थे भवति । प्रयोगयत्नः कार्यः ।

पूर्णोद्द्रार्यौगीति: ॥ ३७ ॥

सैव गीति: पूर्णार्था आर्यागीतिरिनाम भवति । यथा—

एतत्तद्रुजयुगलं मन्दरगिरिभित्तिषु हितैषिदवलयम् ।

अतितुमुलसरपातिततामरसभिररागसंभृतं चर्म्मे ॥

आर्यागीति: सोपजातिरुक्ता । इदानीन्तनयाक्षराश्रिज्जातयो लोकव

वक्ष्यन्ते ।

प्रतिपादं पञ्चार्धे च गलितम् ॥ ३८ ॥

पञ्च गाणा गणस्यार्धे च पादे पादे भवन्ति चेद्वलितं नाम भवति । य

न सरसि किं स्वदीरितशरभाखुरताना

अरवीषु चोयमकेसरिशरभाखुरताना

अथवा—वसन्तस्य दृष्ट्या निगातदनतस्य ।

प्रातरौन्ध्राय गणे निगातदनतस्य ॥

चत्वारो निर्धार्यिका ॥ ३९ ॥

चत्वारो गाणा: प्रतिपादं भवन्ति चेद् निर्धार्यिका नाम भवति ।

यी वान्त्य: ॥ ४० ॥

अन्त्यो गणकृतुर्णां पादानां निर्धार्यिकाया यकारो वा एकारो वा अर्वा

कॄ तॄतीय: ॥ ४१ ॥

तस्मा निर्धारियकाया: प्रतिपादं तॄतीयो गण: प्रायेण ककारो भवति । यथा—वाले वालेन्तुक्खण्डधारिणा कोधाहङ्खोडपि मन्मथाधम: । सकलं लोकं हि चण्डमानं निशिततैऽणैरिभिनत्ति मर्मसु ॥

पक्ख नकुकुटम् ॥ ४२ ॥

प्रतिपादं पक्खगणा भवन्ति चेत् नकुकुटकं नाम भवति । तस्यैव नकुकुटकस्य द्वितीयतॄतीयगणौ यकार ईकारो वा भवति ।

तॄतीयो ब्वा ॥ ४३ ॥

तस्यैव नकुकुटकस्य तॄतीयो गणो बकारो वा भवति । यथा—उपरि विधूतमसंनिकरप्रवरशुरभित-श्रवणभुजङ्खवक्रमस्ता दहनकरणमुचा । घचालितमिन्दुखण्डकिरणै: क्षरदमृतरलवै: कपिशामयूखभिन्नतिमिरं नयनमवतु व: ॥ इंदं वरं एष विजृम्भमाण: कुसुदानन्द: । स तु नवनीतपिण्डसदृशस्तिमिरविमथन: रजनिकरोडप्युपैति शनकैर्गगनं नील-सरस इव नीलं विहुलं हंस: ॥

घडधिकाक्षरा ॥ ४४ ॥

प्रतिपादं षटू गणा भवन्ति चेदधिकाक्षरा नाम भवति ।

युग् न कॄ ॥ ४५ ॥

तस्या अधिकाक्षराया: प्रतिपादं युग्मण: ककारो न भवति ।

जानाश्रयी छन्दोविचिति:

तृतीयः ॥ ४६ ॥

तस्या अधिकाक्षराया: प्रतिपादं तृतीयो गण: ककार एव भवति ।

यी वान्त्य: ॥ ४७ ॥

तस्या अधिकाक्षराया: प्रतिपादमन्त्यो गणो यकार ईकारो वा भवति ।

कचित्‌दाघोगपि ॥ ४८ ॥

तस्या अधिकाक्षराया: कचित्पयोगान्तरे आचोदपि गणो यकार ई भवति । यथा—

विकसितनीलोत्पलाचितमदनबाण- दीपनं भुवं महुचुषकाद्यतिशायितम् । दयितमुखसमर्म्पितं सुतनुनिषेवितं yुवतिरतिरहस्तनुत्तरक्जविहुलम् ॥

नववागधिकाक्षरा (न च वाधिकाक्षरा) ॥ ४९ ॥

यथा च श्रुतिमनोडभिनन्दिनी ।

शीर्षकं गीतिकापरा ॥ ५० ॥

सैवाधिकाक्षरा गीतिकापरा भवति चेत्‌ शीर्षकं नाम भवति । यथ

विचरन्ति महेन्द्रगोपिका नीलशाड्‌वलश्रिय: स्तोको-ग्रहचन्द्रभास्करा छादयन्ति नीरदा: । मेघोदचारिणी च विल्सति तटित्समान्तत: प्रणदन्ति वनस्थलीषु मुदितमनसश्वातका: ॥ कुटजकुसुमाधिवासितशिलीन्धकनदलवनान्तसेविनश्र । वात्ति पवना: प्रवासिनां कुर्वेन्ति च सोत्सुकानि मानसानि ॥

एकैकवृद्ध्या ललितकुंभद्राविचित्रुमवंशापतकुज्जरवंशपुष्पदन्तमालाः ॥ ५१ ॥

इत्येवं नामकानि सप्तशीर्षकाणि भवन्ति । तत्

ललितस्य पादः सप्त गणाः अन्ते गीतिका च ॥ ५२ ॥

एवं शीर्षकाणि एकैकवृद्ध्या ज्ञेयानि ।

निर्धार्यिकामध्ये लिखलयम् ॥ ५३ ॥

उक्तप्रकारेण शीर्षकं निर्धार्यिकामध्ये भवति चेत् लिखलयं नाम भवति ।

मादौ अधिकाक्षरा मध्ये निर्धार्यिका अन्ते गीतिका एवमेतत्‌त्रिखिलिखितलयमिति ।

विकसितं कुषुमं निशागमे चन्द्रबोधितं

सद्यो‌ऽक्षो‌उत्पत्ति पद्मजं अमर एव सो‌उत्कुफको

विनदन्ति मनोहाराणि केदारो‌दरसंस्थिताः

कान्तासहितान् विचिन्त्य किमपि कुरुतां ॥

हिता सारसा: शालारूढैरिवेन्द्रगोपकैः पुष्पैरपर्विंभान्ति च वनखुज्जीविकाः

शर्वण्य उपविकर्णीतारका विकसितकुषुमां विभामिति शीर्षकाः ॥

सच्च्छदमकरन्दमविवाहय कुषुमातिवातिलो‌उलुपानि ।

मधुकरकुल्लानि सादरं श्रयन्ति कुषुदानिने रेणुपाण्डराणि ॥

गणाल्लयो भद्रद्रिपदी ॥ ५४ ॥

ज्यो गणा: प्रतिपदं अवन्ति चेत् भद्रद्रिपदी नाम भवति । गणाधिकारे

वर्त्तमाने पुनर्गणंग्रहणं चतुरुद्भवूनां पश्चाल्लघूनां च सर्वेषां गणानाम्भेदेन ग्रहणार्थम् ।

इतरथा हि चतुरूधूनामेव ग्रहणं स्यात् ।

चत्वारः पक्षे पट्‌ सप्त वा ॥ ५५ ॥

तस्या एवं भद्रद्विपद्या न केवलं तय एवं गणाः भवन्ति चत्वारो वा पक्षे वा

षड्‌ सप्त वा भवन्ति ।

मान्ते वा ॥ ५६ ॥

तस्या भञ्जनद्रिपद्या प्रतिपादं गुरुरन्ते भवति वा न वा ।

त्रिशाद्दा परमा ॥ ५७ ॥

लिङ्गालङ्घने यस्या भञ्जनद्रिपद्या: सा भवति त्रिशाद्दा परमाधिका। भञ्जनद्रिपदतत: सर्वाभ्यो भञ्जनद्रिपदीभ्यो या परमा सा त्रिशाद्दा भवति तदधिकां नास्ति ।

द्विपदी गीतिका परा ॥ ५८ ॥

सैव भञ्जनद्रिपदी द्विपदीयुच्यते गीतिका परा। भवति चेत् । उदाहरणम्—क्षीणमबुकवापीषु सरित्सु च साम्प्रतं रक्ष्यमाणं बहुधनमिह भाग्यविपतस्पांखुरेषा च विटुष्कवचनदुमाबद्धचोरमत् एवं महती परिणम्यते । अवसीदति श्रमासहं गालं महिषस्य धरंनौक्षितस्य बहुपोष्यवेलापारजननम्र(ग्रृ ?)हतन्नामेवातुरे निघ्यमस्त्र जयमुपरा ॥

द्विपदी

करुणकरणनिष्करणेन। वायुना रिपुवारणदान्तगन्धिना बहुवह्लभवह्लभवतिप्रयोजितो जनकान्तो जनेश्वरताच दूयते । अधुना मधुकरवन्धुना वन्धूकेन सरञ्जसककेसरेण भवतेच जगडण्हुना कुळमण्डनमण्डितानि भवस्थलानि ॥

कविताद्विपदीमध्य कोविदपयोगान्तरे भञ्जनद्विपदीगीतिरेषांने चित्रकाव्यमुतरतरन वक्ष्यति । यथा—

अभिनवकन्दलीकदुकुसुमे केसरलील,... धरस्थलीसुखा।

कुसुमितकुटचसुरभिपरागविराजितसानुकानु(न ?)ना ।

समदृशयूरमधुकरकокарावा पूरितकन्दरोदरा

ससलीलमुरजरलद्मलिनानिरयो रमयन्न्ति मानस॑ ॥

केतकसूचिभिदा मरुता वकुर्हर्जांसि समुद्रहता ।

अभिमुखदृश्यितजनोऽपि जनः सोऽत्रुक एव बलात्क्रियते ॥

अवनुन्नातपरेणुना करेणुनाथ मलिनेन तेयदेन ।

उपगिरिसुदन्तविद्युताः सकलं जगद्‌ध्येते मनोभवांय ॥

विदारो भान्तिाश्रितुदरेऽलघवः ॥ ५९ ॥

प्रतिपादं भवन्ति चेत्‌ विदारी नाम भवति ।

मिश्रः पञ्चकः प्रायः ॥ ६० ॥

तस्या विदार्याः प्रतिपादं पञ्चमो रघु: पूर्वेण वा लघुना परेण वा मि

गुरुभवति प्रायः ।

उपान्त्या ॥ ६१ ॥

प्राय इति वर्त्तते । तस्या विदार्याः प्रतिपादमन्त्यस्य समीवे प्रायो भक

भवति । अत्नियमः ।

सौयसुरभिरजधूसरया

मृदुमलयैर्निरक्षपितया ।

कामिजनो नवमालिकया

निगलितमालमनाः क्रियते ॥

तयोर्विंशति भङुरासकं ॥ ६२ ॥

भानता इति तु वर्त्तते । गर्वेन्तराश्रयोद्भवो यथेष्टं मिश्रिता भव

चेत्‌ भङुरासकं नाम भवति ।

द्वादशावलम्बनम् ॥ ६३ ॥

तस्याः प्रतिपादमन्ते प्रायो भकारो भवति ।

उमे रासकम् ॥ ६४ ॥

उभे भङुरासकावलम्बने सहिते रासकमित्युच्यते । यथा——

कया बाहुमूलत्रिकदेशानिवेशितानि गूढसेव्य वसनेन

विमृग् नखक्षतानोति लक्ष(ण)मझानालिङ्गनमनङ्गसाक्षिझषजन् ।

तव भरति तृतीयमिवेदमक्षिदशनप्रचितेन

क्षतजलुवारुणितेन शोभितेन वाधरण त्वमसि विलासधरे ॥

गाथा ॥ ६५ ॥

सा च गाथा आर्षेति श्रेया । ऋषेरेवेयमित्यर्षी । पक्षस्वनुष्ठुनादिजात्यनं

सा गाथा भवति ।

पादैश्वरुभिष्णडभिर्या ॥ ६६ ॥

सा गाथा वतुर्भिर्या षड्भिर्या पादैः स्वजातीयैर्वा भवति । यथा—

पश्यति पश्यति परदोष—

सामदोषेऽपि न पश्यति

भर्तारमथ धनेन् च ।

कुलन् च हित्वा किं किं हससि

दश धर्मन् न जानाति

धृतराष्ट्र निबोधतात् ॥

मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः कुद्धोऽतिसुक्रुद्धः ।

त्वरमाणश्व भीतश्व कामी चोरश्व ते दश ॥

इति जानाश्रय्यां छन्दोविचित्यां जात्यधिकारः पञ्चमः ॥

श्रीः

अथ पञ्चोदध्यायः ।

प्रस्तारः ॥ १ ॥

प्रस्तार इत्यधिकारः । इत उत्तरं यदृच्छयमाणो प्रस्तार इति झेयः ।

आधे भा ॥ २ ॥

सर्वेषां छन्दसामाच्चे वृत्ते गुरव एव भवन्ति । एतदुक्तं भवति । सर्वेषां छन्दसामां वृत्तं सर्वगुरुर्भवति ।

आदौ हा ॥ ३ ॥

सर्वगुरुवृत्तमाच्च कृतवा ततो द्वितीयस्य वृत्तस्य छेदने द्वितीयवृत्तादौ लघुरेकः कार्य इति ।

पूर्ववच्छेषम् ॥ ४ ॥

द्वितीयवृत्तादौ लघुमेकं कृतवा ततोऽनन्तरमुपरि न्यस्तं पूर्ववृत्तामिव शेषं कुर्यात् । शेषमिति क्रियामाणवृत्तशेषम् । इदं प्रस्तारनेतद्वितयुक् सर्वेषां छन्दसां युक् वृत्तप्रस्तारे योज्यम् ।

भोक्तुल्याः ॥ ५ ॥

अथ तृतीयवृत्तस्य छेदने पूर्ववच्छेषं कृतवा परिमिते द्वितीये वृत्तेऽथ तृतीयस्य छेदने तृतीयवृत्तादौ गुरु द्वितीयवृत्तादिवत् तुल्यसंख्यः कार्यः ।

इति ह ॥ ६ ॥

अथ तृतीयवृत्तादौ पूर्ववृत्तलघुसंस्थ्यं गुरु कृतवा तेषां गुरुणामनन्तरं ह इति लघुरेकः कार्य इति ।

शेषं पूर्ववत् ॥ ७ ॥

शेषमिति क्रियामाणवृत्तशेषमित्यर्थः । पूर्ववदिति अनन्तरमुपरिन्यस्तवृत्तमूल-वदित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । अनन्तरमतितवृत्तलघुगुरुसंस्थ्यं गुरुलघु विन्यासं कुर्यो-दित्यर्थः । इदं तृतीयप्रस्तारनेतृं लिसूक्तयुक्तं सर्वेषामयुक्तवृत्तप्रस्तारे योज्यः । आभ्यां प्रस्तारनेत्राभ्यां क्रमशो विवर्तमानाभ्यां सर्वेषां छन्दसां चतुर्थोऽधिकषु युगयुकवृत्तेषु प्रस्तारविधिः कार्यः । आसर्वेलघुवृत्तदर्शनादेश सर्वेषां छन्दसां प्रस्तारविधिः । अयमन्न्यः क्रम ।

जानाश्रयी छन्दोविचितिः

भाहौ मिश्रावधोडघः ॥ ८ ॥

दिक्क्षितस्य छन्दसः वृत्तानां प्रमाणसंख्या लघू यावच्चावत्तौ गुरुलघुमिश्र एकान्तरितौ कार्यावधोडघः ।

भौ भौ परे ॥ ९ ॥

तेषां तथा न्यस्तानां परतो द्वौ गुरुलघू चाघोडघः कार्यौ । पूर्वंमेकान्तरितन्यस्तगुरुलघुसंख्याप्रमाणप्रसारित तद्विपरीत इत्यनुवर्तते । तथा न्यस्तानां तेषां परते द्विगुणं द्विगुणं गुरवो लघवक्षराघोडघः कार्या । आछन्दोक्षरप्रमाणपरिसमाप्तेरित्युक्तमेवार्थे निरूपयिष्यामः । आख्या द्विगुणक्रिया चत्वारो गुरवक्ष्र लघवक्ष्र ततोडघ्वां द्विगुणद्विगुणवृद्धिं सेवेषां छन्दसामाच्छन्दोक्षरपरिसमाप्तेरिति ।

नष्टम् ॥ ९० ॥

नष्टमिदानीं वक्ष्यते । हत्वा होर्घं यस्य क्रयाचितं छन्दसः संवर्गा दश शतं सहस्रतमें वा दर्शयेयुक्ते तेनोक्ता या संख्या तावन्ति रूपाणि विन्यस्तदर्धमपनीय लघुमेकं न्यस्य पुनः पुनरेवं कार्यः ।

दृशैकं समे भाः ॥ ११ ॥

अर्धे पुनरिह्यमाने यदि विषमता स्यात् तत् दृशैकं दृशवा समतां कृत्वा ततोडर्धमपनीय गुरुमेकं विन्यस्य पुनः पुनरेवं कार्यः । यावद्दिक्क्षितस्य छन्दसोडक्षराः परिपूर्णाःनि भवन्ति तावदेवं कृत्वा इदं तदृक्तोमिति दर्शयेत् ।

उदिष्टम् ॥ १२ ॥

उदिष्टमिदानीं वक्ष्यते ।

द्विगुणं द्विगुणं वर्धयेत्प्रतिलोमतः ॥ १३ ॥

कथयिच्छन्दसो यत्किचिद्द्रूतां विन्यास्येदं वृत्तं कथमदियुक्ते तस्य वृत्तस्य नत्याक्षरादारभ्य द्वि चत्वार्यंशौ घोडश इति मतिलोमतो द्विगुणं द्विगुणं वर्धयेत् ।

वष्टोडध्यायः

एकहानिर्मे ॥ १४ ॥

एवं प्रतिलोमतो वर्धयतो गुरौ वर्धिते एकेन हानिः कार्यो । एवं कृत्त्वा यथालब्धसंल्यावशाद्धक्लव्यमिति ।

अयमेकस्तूपदेशः ॥ १५ ॥

तत्र सोलहं छन्दांसि वृत्तानि त्रिविधतां प्रस्तारतश्च तलोच्चयार्थं गुह्यन्ते भवति । अपर्मर्धं लब्धवन्तमू । तल् लब्धवन्ते उदिष्टे वृत्ते उत्तरार्धं वृत्तमिति ज्ञात्वा तस्योत्तरार्धवृत्तस्यान्याक्षरात् प्रभृति द्विगुणं वर्धयित्वा गुरौ वर्धिते पूर्ववदेकाहानि कृत्त्वा आछन्दोऽक्षरपरिसमासे: पूर्वोक्तवृत्तानि च वक्तव्यानोति । अयं तृतीयस्य क्रमः ।

लघुपरीक्षा ॥ १६ ॥

लघुपरीक्षेदानिं वक्ष्यते ।

एकैकवृदृमाç्छन्दसम् ॥ १७ ॥

यस्य कस्यचिद्छन्दस एककलखुवृत्तानामन्येषां च प्रमाणं जिज्ञासमाने एकैकवृद्दान्याक्षरस्थानी द्विकक्षिं च्छन्दोदक्षरप्रमाणानि क्रमात् न्यस्यानी । एवं विन्यास्य पूर्वं पूर्वं परयुतमवि नास्यान्त्यमपास्य पूर्वमक्षरस्थानं परेणाक्षरस्थानेन युक्तं कर्तव्यम् । अविनाश्यान्त्यमक्षरस्थानं पूर्वमेवापास्यान्यल न्यस्येत् । ततः पुनः पुनः पूर्वं परसुतं कृ्वान्यतल न्यस्यस्य परतः परतो न्यसितव्यम् । अन्थमेकमवशिष्टं भवति । तत् तेषां परतो न्यसितव्यम् । एवं विन्यास्य प्रथममक्षरस्थानवेक्ष्य तदुपलब्धसंल्या-

वशादेकलघुवृत्तानोन्तीति वदेत् ।

एवं तृतीयादोनवेक्ष्य त्रिलघुवृत्तादोनि द्वूयादिलयमयः क्रमः ।

सविन्द्राद्यं ततो द्विद्रिः सबिन्दुः ॥ १८ ॥

सबिन्दु आद्यमक्षरस्थानं कुर्यात् । पश्चात् द्विगुणद्विगुणितानि द्विकक्षितं छन्दोदक्षरप्रमाणानि कार्याणि । एवं कृ्वा एककलखुवृत्तादिदिक्षायां सत्यां तद्घोरूपं नयेत् ।

क्रमाद् द्विन्यस्येत् ॥ १९ ॥

तेषां तथा न्यस्तानामक्षरस्थानमध्यस्तादिवक्षितलघुवृत्त प्रमाणानि विन्यास्य क्रमान्नयेत् । एकं द्वे त्रीणि वा गण्याद्यादारभ्यान्तादेवं नीत्वा यथा संल्यावशादेकादिलघुवृत्तादीनि वक्तव्यान्येतावन्तीयनेन स्वेषु रूपेषु विन्यासं यथा शितस्थानमेकैकस्मिन् दे इत्युक्तमक्षरस्थाने न्येतदिति । तस्मिन् पुंवत् द्वे इति जिज्ञासायां सत्यां युक्तितः रूपाणि विन्यास्य सरूपं बिन्दुना वदेत् । सह वर्तमान् इति सरूपं बिन्दुना साधं सरूपं विगणय यथालघुसंल्यावशादिदं चैति वक्तव्यम् । ते ते लघुवस्तेषु कस्मिन् कस्मिन् स्थाने स्थिता इति स्थानानि तान्येव ॥ २० ॥

तेषां लघूनां स्थानानि तान्येव भवन्ति । एतदुक्तं भवति—येषु येष्वक्षरुपाणयवस्थितानि तान्येव स्थानानि वृत्तेषु लघूनोमिति । यथम्परं लघुपरीक्षा एकादेशस्य वृत्तस्य लघवः कियन्त इत्युक्ते पूर्ववदक्षरस्थानैर्न्यस्य तावत् सबिन्दुमिः स्थानैरबिन्दुना सह यावदिरक्षरस्थानैरेकादशसंख्या परिपूर्णा तावन्तस्तस्यैकादेशस्य वृत्तस्य लघवो भवन्ति । एवं विशेषणामपि ज्ञेयम् तत्स्थानानि तान्येव भवन्ति ।

संख्या ॥ २१ ॥

संल्येदानां वक्ष्यते । यस्य कस्यचिच्छन्दसः समवृत्तसंल्यादिर् सत्यां तस्य पादाक्षराणि विन्यास्य तत्—

भार्द्रहते ॥ २२ ॥

विन्यास्तानां पादाक्षराणामर्धं हत्वा गुरुन्यासः पुनः पुनरेवकार्यः पुनर्हि यमाने यदि विषमता स्यात्—

हो सममपास्यैकम् ॥ २३ ॥

एकमपास्य पूर्वन्यासतस्याधो लघुं न्यास्यैवं सर्व्वण्यनयेत् । एष संसदर्

मे दृशः ॥ २४ ॥

लघौ लघौ द्विद्रि कुryānt । तावता मे गुणयेत् वर्णयेदित्यर्थः । उत्तमेवा-

निरुपयिष्यामः । तथाथा—

चतुर्विंशतयक्षरा गायत्री तस्या: पादाक्षराणि षट् तानि विन्यस्य ततस्तद्

हत्वा गुरुं न्यस्य ततखोण्यवशिष्टानि भवन्ति । तलासमतया अर्थ हतु न शक्यते

तत् एकमपास्य लघुं न्यस्येत् । अवशिष्टे द्वे भवतः । ततोडर्धमपास्य गुरुं न्यस्येत्

एवमवशिष्टं तद्रुपानीयं लघुं न्यस्येत् । अयं संसर्गारम्भः । ततस्तु हे द्विr्दी

परमेव लघू द्वे कुryānt । ततस्ते तूपरि न गुरुं पनীয় द्वाभ्यामेव गुणयेत्

गुणिते चत्वारिक्षराणि भवन्ति । तानि चत्वारि चोपरे लघुपननीय द्वि: कुryāt

अष्टौ भवन्ति । तानि चाष्टौ शेषगुरुपनीयाश्राभिरेव गुणयेत् । गुणिते :

चतुष्षष्टिभर्वति । तदा गायच्या: समवृत्तसंस्यापरिमाणमध्यमेव विधि: । सर्वेषा-

मे निधिद्वयस्य मे । तदा द्विप्रस्थ तानि गतानि गायच्या: समवृत्तानि भवन्ते

तानि द्विगुणीकृतान्युण्णाह: । तानि द्विगुणीकृतान्तनुष्टुभ: । एवं सर्वेषार्मि

वेदितव्यम् । गायच्या: समवृत्तसंख्यां ज्ञात्वा पुनरुक्तादीनां षण्णां छन्दसां समवृत्तास-

र्वाणि सहैव ज्ञातुमिच्छतामुपयं ब्रूमः ।

झूनं तदनतानाम् ॥ २५ ॥

तदूद्विरेत्यनुवर्तते तद् गायल्या समवृत्तसंख्यापरिमाणं द्विगुणीकृतं च द्वाभ्य-

हीनं तदनतानां गायध्यन्तानां षण्णां समवृत्तसंख्यापरिमाणं भवति । ततु शडिशत्यदि-

कशतमेवं विशेषणामपि ज्ञेयम् । समवृत्ताधिगमे ब्रह्म:-समवृत्तो वर्गमूलो गाध्रे

सम: । समतुल्येन गुणितो वर्ग इष्यच्यते । रागिण: समवर्गस्तस्य मूले गाश्वेदधे

समवृत्ताधिकरणं भवति । समवर्गस्तु चत्वारि सहस्राणि षण्णवतिशतं स तु मूले

नश्वत्वारि सहस्राणि द्वात्रिशदधिकानि ।

उभयवर्गो विषमः ॥ २६ ॥

मूलोन इति वत्तन्ते । उभयेषां समानां वृत्तानां वर्ग: स तु मूलोन: विषम

वृत्तप्रमाणं भवति । उभयवर्ग: कियानिति चेत् प्रतिलोम एक: षट् सप्ताथ स

६०

जानाश्रयी छन्दोविचितिः

द्वे चैकमेव वर्डर्गः समार्धसमयौर्गायलीया कथयेहुधः मूलं तु चत्वारि सहस्राणि

ऋणवतिश्व तेन हीन उभयवर्गः ।

एवं षटू सप्त सप्ताथ त्रीण्येकं द्वे च ऋण्यकम् ।

प्रमाणं विषमाणां तु गायत्र्या लक्षयेहुधः ॥

एवमन्येषां छन्दसां ज्ञेयम् ।

अध्या ॥ २७ ॥

अध्वा इदानीन्तं वक्ष्यते ।

वृत्तं द्विरेकोनम् ॥ २८ ॥

वृत्तानि द्विगुणीकृतानि एकेन हीनानि अध्वप्रमाणं भवति । सर्वेषां छन्दस

तल गायत्र्या अधव्येगं दर्शयिष्यामः । अस्या: सर्वाणि वृत्तानि द्विगुणीकृतानि-

तानी त्रीण्यथ पञ्चापि पञ्च चत्वारि तत्त्वतः ।

चत्वारि त्रीणि चाप्येवं प्रमीतान् यजुष्कुलानि वै ॥

अजुलमष्टौ यवा द्वादशांगुलानि चितस्तिहस्तो द्वौ हस्तौ किय़कुधनुः धनु

सहसे द्वे कोशाश्चत्वारः कोशा योजनम् ।

तान् यजुष्कुलानि हस्तस्य संस्यया त्रयोदशलक्ष्याणि मनुव(?)दशशाते चैकासत्तां

गुल्मानि । धनुः संस्यया त्रीणि लक्षाणि चत्वार्युक्तानि नव सहस्राणि न

पञ्चशतानि पञ्चविंशतिश्व । विंशतिश्व? हस्तश्रैकः योजनसंस्यया तयश्रतवारिंशद्यो

जनार्धेयोजनश्व धनुषां सहस्राणि पञ्चविंशत्यधिकानि पञ्च शतानि च सप्ताशीकुलाधिकं

हस्तश्रैक इति समाहा च येनाक्षरेभ्योडधिका स खलु गुरुभवति ।

गण्ना कुर्वते विभाति सातवं नचरति इत्यादिचतुष्काभ्यां गणाभ्य

ष्टकससकाष्टकैश्व मालासमूर्हैयथास्वमलयभेदाव्रिपञ्चतानां वैतालोयादीनां जाति

श्लोकानां लाघवे मातृा येन प्रमाणेन यावताड़ेनाक्षरेभ्योडधिका भवतीति ।

इति जानाश्रयियां छन्दोविचित्यां प्रक्रियाध्यायः षष्ठः ।

समासेयं छन्दोविच्चितिः

उदाहृत श्लोक सूची

अ

अतिरचिररुचिरसम

अतिलोभाशा कुडिलकेरी

अथ तत्सुचौ स्तागृहे

अथ प्रजानामधिप: प्रभाते

अथ वासवस्य वचनेन

अनन्तरहप्रभवस्य यस्य

अनिभृतनयनं सविभ्रम्

अनियतरुदितं स्मित

अन्योन्यमुपीडयदुपप्लक्ष्या

अभिनादितमम्भराद्र्रैनै

अभिभवकन्दलीककुसुमे

अभिवीक्ष्य नितान्तताश्रु

अम्भोददानामसितानां

अम्भोदैरनिलोद्वतै

अम्भोभारप्रलम्बबिम्बा:

अर्धेन मिश्रा: षट् मेदा:

अवनुन्नातपरेऽणुना

अवसीदति श्रमासहं

अविदितविभवा ध्रुवा

अश्मश्रुतमुरैर्विशमै:

असंभृतं मण्डनमध्यष्टे:

असंभृतपयोधरा

असितामलायात

आ

आपाण्डुरोति शिथिलेक्ति

....

४६

आमोदामचौड्रमरनथनाआसीदयं चन्द्रमसो

जानकीहरणम् १-३७

....

३३

....

२८

ई

इत्येवं द्वौ द्विषिसमन्वयुतौइदं वरं एष विजृम्भमाण:

....

७९

....

८९

इयत् पृथुलं करदेहयष्टे:

जानकीहरणम् १-३०

....

३३

ई

ईश्वर: कुलते चेत्

....

२०

उ

उद्ब्रेगदपुनर्भवे

सौन्दरनन्द:

....

२-६४

उपगतापि करं परिविदि

....

२७

उपरि विधूतभस्स

....

८९

उपवनसलिल्लानौउपवने वरतनो:

नाट्यशास्त्रम् १५-५३

....

२६

....

१८

ए

एकं- षट्सस

....

६०

एतत्क्षुज्जुयुगलं

....

८२

एष सर: प्रसन्नमनवत्

....

३९

क

कदम्बगन्धोल्बणा

....

८२

कमलरुचिरमुखि गणयसि

....

३९

कमलाकरेषु रुचिरेषु

....

१०

कया बाहुमूलविकदेश

कुमारसंभवम् ३-८

...

५८

कयासिकामिन् सरसा

...

२३

करुणाकरनिष्करुणेन

...

५२

कथितकान्ता विरहगुरुणा

मेघदूतम् १

...

७

कादम्बानोकाणांनो

...

८

कादम्बानां पक्षोद्गते:

...

४८

कामवशार्तस्तव सखि

...

३६

कालहा

नाट्यशास्त्रम्

...

३७

कुज्जरकरोडपसुजानन

...

३०

कुटजकुसुमाधि

...

१०

केतकरूचीभिदा:

...

४३

कोडसि त्वं मे का वाहं ते

वररुचेरमथ्याभिसारिका

...

३९

ख

खमिव सततं कुशुम

...

२८

ग

गणैरतुपमैर्वैसन्तकालो

...

८२

गतिराकुलिताच्युत

...

१५

गम्यतां यथेष्टमेष:

...

२४

च

चञ्चलायताक्षमुन्नतासित

...

९६

चन्द्रं गता पद्मगुणा

कुमारसंभवम् १-४२

...

२८

चलत्किसलयशोभिता

...

३५

चलत्किसलयांशुको

...

९३

'चलाशिथिलधृतिषु

...

४९

चारितानिर्मलजलः

सुन्दरपाण्डवस्य

....

४१

चारुभिरनिशितंगुभः

....

३१

चित्रोत्पलचापो

....

४१

ल

छलाकारं यदि तु क्रातुं

....

२१

ज

जन्ममहाम्बुनिधे:

बुद्धचरितम् ११-४९

....

९६

जलदोन्मत्तमयूर

....

८१

जलधरपटलान्त

....

८१

जलनिधिवसनापि

....

३६

जिनमदनमथन

....

८

ज्योत्स्नाप्रसाराधिक

....

२८

त

ततः शिवं कुशुमित

....

२८

तल्पीतं हन्ति संज्ञां

....

३८

तन्मिलं त्यजति विपस्यु

....

२८

तवास्यनीलोत्पल

....

२८

तां न त्राणीयये

....

१८

स्वामिह धन्यां मन्ये

....

८१

द

दक्षिणानिल निश्वासो

....

१२

दन्ताम्रप्रोतचञ्चदूयिते

....

३४

दिनकरदीधीतिबोधि

....

८४

दिवाकरमरीचिसंप्रतसा

दुष्टः खलः न सद्दया:

दुष्टान्नां श्रीजनानां

शौरिभानि पूर्णचन्द्रवक

ध

धन्या तव धौरा

धारापतितैरवींतकृते:

भुवमस्ति हि कन्दुक

न

नतामुखमांससीमलु

न वक्त्र संम्भातदश्वर

नतामुखधरधुन्न

नष्टेन्द्रव्चापनिचुत्पदा

न स्मरसि किं स्वदीरित

नागायनते मद्जल

नित्यं न भवेत्पुरुषो

निपतितमास्यमाकुलित

निःशङ्का भव वल्लभा

नीलैर्विचदललकान्ततू

प

पदं तुषारस्रुतिमधौत

पद्मप्रियखुननिभामला

परभृतकुलनील:

पर्याप्तगृहपस्स्तबक

पङ्कवशाटकसंवृता

पश्यति पश्यति परदोष

पश्यति भुवोर्गीतिमिहा

पुरषारीरमन्तको

पुलिने: प्रतिबिम्बान्ति

पुष्पपह्लवोज्ज्वलेपु

पुष्पसमुज्ज्वला: कुरवका:

शूद्रकस्य पद्मप्राभृतकम्

पुष्पिता: किङ्कुराशो

प्रविशति च निलांघ

प्रवितततारकाकुलु

प्रहृष्टो महेन्द्र:

प्राकारमभ्रंलिलिह

प्रोल्वणदपोढृत्त

वकुलकुसुमकुवलय

बहुश्रुतशशीकान्ति:

वामा तन्वी मृदुरिय

विकटनितम्बा

बाले तव भाति वक्त्रं

बाले बालेन्दुशेखरे

बुद्ध्या करुणापेशल्या

भातीदं गगनं निस्पष्ट

मात्यशोक: किसलय

अमन्दलिलिकुलविरुत

अथान्तः हरिणास्त्रुणा

आजन्ते ऽश्मभिदुरस्र

आत्रुमात्रगुणाश्रित

भूक्षै ऽपदैः सायुधि

मणिह्रिलङ्कलावृता:

स्रजः प्रमृज्य तन्मतः:

रत्नमालाग्रहयुजगा

सध्याधः केशयुग्म

मनोज्ञाभि सिन्धुवारकुरे

मनोज्ञाभि सिन्धुवारत:

परस्ताद्रसितं च

परस्ताद्रसितैरिविसह

महां हरिणचाहुले:

मीनजा(प)थाह्वितालनि

द्युता: केशा: भविरह

उदितजननदाहुल्या

अत्यक्राथणे परमदुर्बल

अदन्तामुपयान्ति भारुता:

अदृष्टपूर्वनेत्रे वाज्ये

दुर्मेधुरवादि

सर्वैशैवला: परिकलप्य

: सततं शान्तमना:

स्थां मत्तवरे भकुम्भ

यानि वहन्त्यति वर्षाणि

येन मां शुकौष्ठस्यामं

ल

लड्धारशठा नैक्रत्या

ललनाजवनानि नीलालकानि

व

वद किं कमलासि मीरु

वकुलकुमुदड्कवलय

वर इह न करिष्यति

वरयुवतिहृतहृदय

वसन्तस्य दृष्ट्या

वसन्ते पृष्ठमालोक्य

वातोद्भूतै: कोमलकै:

वाद्यते च पडुस्वनो

विकसितनीलोत्पल

विकसितं कुशुमं

विगतभयमथ न

विधाटितपयोधराग्रं

विनसन्ति महेन्द्र

विद्युल्लतद्धं र्वे नष्टर्किं

विविक्षुरन्त: सरसी

वेगादायान्तीं वीक्ष्य

व्याकोशकुसुम

व्यायतनेने सम्पेक्ष्य

व्योममध्येगतदीतिमण्डड

श

शयनमृदिततनुपु:

....

२९

शयनोस्थितस्य शिव

....

२८

शरणमनुत्तमं च

बुद्धचरितम् २२-३३

....

३०

राशिनिभमुखि तव

....

३०

शीतलैर्मुखुभि: क्षितिभृत्

....

३०

शूर: सुसुल: सदृश:

....

२

घ

पत्पदद्युन्दचिकीर्ण:

....

३०

स

सकलं सुरलोकटेकपाले

....

१४

सविथरोगमदनतकेश

....

२२

सच्छद्मकरन्दमविहाय

....

४९

सम्भूपतिरिवदारधीर्ययति

....

१

सरलं वयं शिताधनिलयं

....

३९

सर: सरोद्धतातं

....

<

सलिलं विमलं तमालं

....

८०

सविरोधमदन्त

....

२२

साधारणोषणशीत:

....

८६

सायं सुरभिजधू:सरथ्या

....

५३

सा राजहंसैरिव

कुमारसम्भवम् १-३३

....

२३

स्तोकधनानां संपत्ति

....

२२

क्षिग्धच्छायासुप्रसन्ना

....

२८

क्षिग्धदन्तमसितायत

....

२५

सरदुरुवतनं छलाभोग

....

३२

• संयमग्रहणोत्कर्षः

• प्रारंभिकसूत्रसंग्रहः

ह

हारचनदनमुत्पलमूर्धिका

हस्तावग्रहणं मुसलानिदं

हस्ते कृत्वा पुरुषो भीषु

हितासांशलालरहटे

ज्ञानकीर्तनिरूपणम्

पौर्वापर्यविचारः

शुभाशुभरतिः