1. JanasrayiByJanasraya TTD.djvu

गुजरज्ञपयातं खुड्डू नू॥ ५२ ॥

प्रहृष्टो .महेंद्र: प्रणष्टो निदाघ: प्रविट्टोडन्यपुष्ट: प्रहृष्टो मुजज्ञा:।। जलाद्रि गिरिन्द्रा मदाद्रि गजेन्द्रा: सदर्पा वृधेनद्रा: विवेरा नरेंद्रा: ॥ श्रीमता क्षरो ललहु ॥ ५३ ॥

मदमानमोहसुजगावलयं प्रशामामिरामसुखविप्रलयं । क इवाश्रयेऽमिसुखं विलयं बहुदुःखंतीत्रनिलयं निलयं ॥ दुतविलास्मितं माति ॥ ५४ ॥

उपगतापि करं परिवादिनी न वदति श्रवणी यमवादिता । पुरुष एव हि वादयते प्रिया परमृतामिव चूतनवकुरः ॥ वैश्रदेवी गूंजो जु ॥ ५५ ॥

वेगादायान्ती वीक्ष्य कोशान्तलीनां पडूक्तिसुक्तानां कूजतां घट्टपदानाम् । आलम्बोदर्याः किश्चित्केकराक्ष्या: तासान्निप्कृष्य त्यज्यते कर्णपूरः॥ नवमालिनी मितु ॥ ५६ ॥

निपतितमास्यमाकुलितकेसं विरहितमतमण्डललक्ष्मी कम् । सखि विगतोऽरागमपनिंदं कथयति ते वपुः खरविमर्दम् ॥ प्रमुदितवदना पीशु ॥ ५७ ॥

अविदितविभवा श्रुवा व्याध्य: प्रतिदिनभयदा तथोग्रा जरा । अपरिमितजवो यमोप्यन्तरे शुभमिह क्रिमसुल मिलं विना ॥

सौदामिनी गाल्ड् नी ॥ ५८ ॥

यथा—

नागायन्ते मदजलधारा: शैला: शैला: शैलायन्ते दिशि दिशि नीला मेघायन्ते व्युपहतरुपास्तारास्तारायन्ते दिशि दिशि सौदामिन्य: ॥ अतिजगती ॥ ५९ ॥

अतिजगती नाम द्विपद्याश्रादक्षरं छन्द: ॥

प्रहर्षिणी गको नि ॥ ६० ॥

यथा—

तन्मित्रं त्यजति विपक्षु यच्चमित्रं तज्ज्ञानं प्रशमकरं यदिन्द्रियाणि । य: पैशं धुरमवलम्बते स पुत्र: सा भार्या पतिहृदयप्रहर्षिणी रुचिता कै: नी ॥ ६१ ॥

यथा—

तत: शिवं कुशुमितवालपादपं परिभ्रमत्मसुदितमत्तकौकिलम् । विमानवस्तकमलुचासदीर्धिकं ददर्शी तद्वनमिव नन्दनं वनम् ॥ मत्तमयूरो गेजौ ॥ ६२ ॥

यथा—

नारोदधै: कोकनदै: पल्वलस्रै: पचौघवानां स्वरणां कतुंमशाक्ता । गन्धद्रवै: घट्टपदचोरै: हियमाणै: कोकूयन्ते कोकिलनादै: सह नन्दिनी लिरै ॥ ६३ ॥

यथा—

शायनोस्थितस्य शिवमादधातु ते मकरालये तिमिवर्तिताम्भसि वपुरिन्द्रनौलामणिभस्सलिभं पुरुषस्य शेषशयनाभिशायिन: ॥

भद्रं गादू नी ॥ ६४ ॥

इथ्येवं द्वौ दृष्टि समवयुतौ कृत्वा पच्चोपविष्टैरहणविधिरयै प्रोक्तः ।

उस्सादूर्वी वशमुपनयितुं नागान् कर्मस्करैवैयमृषिविहितो मार्गः ॥

शक्करी ॥ ६५ ॥

शक्करी नाम घट्टपच्चाशदक्षरं छन्दः ।

असंबाधा सूणू जु ॥ ६६ ॥

हस्तावष्टढयं सुखमिदमनलंकारं साज्जे संरक्ख भुकुटिविरहिते नेत्रे ।

स्वैरं वासीनं प्रवदसि न च मा किंचिदू भावं करतेऽयं सुतनु मयि चिरप्राप्ते ।

अपराजिता णीरी नृ ॥ ६७ ॥

अनिभृतनयनं सविभ्रमममानं कूषादर्शनपदं स्तनद्वयमुन्नतमम् ।

प्रशिथिलशिलारशनं महज्जघनं च ते सुतनु किमनलंकरिष्यसि मण्डनमू ।

प्रहरणगालिता दुंदु नृ ॥ ६८ ॥

उन्नियतकटिंं स्तनमिव हसवयै जघनकमनयनेन झुमझुमागतकरतलं ।

परिसवभवंनं भवति च नियतं यदुपहतमतिस्तदिदमिह घटे ॥

वसन्ततिलकं बाकिसू ॥ ६९ ॥

पश्य भ्रुवोर्गतिमिहाऽप्यनुसृतुमिच्छन्तेनेदृभाति नयनद्रयमायताक्ष्या: ।

श्रोणिपयोधरगतां गुरुता च विग्रजिज्ञासया तुल्यगतीव हि मध्यमस्या:

जानाश्रयी छन्दोविचितिः

इन्दुमुखी सैतवस्य ॥ ७० ॥

इदमेव वसन्ततिलकामिन्दुमुखी नाम वृत्तं भवति सैतवस्याचार्येस्मतेन ।

सिंहोन्नता काश्यपस्य ॥ ७१ ॥

इदमेव वसन्ततिलकं सिंहोन्नता नाम वृत्तं भवति काश्यपस्याचार्येस्य मतेन ।

विलासिनी तिलसू ॥ ७२ ॥

यथा——

कुञ्जरकरोडुपशुजाननमनूनं मन्दरशिखिलातलसमौरसमुदारम् ।

अञ्जनिनिभकरहुकुच्छितसुकेसं तं जिनमहं जितकलिङ्ग सुगतममीडे ॥

अतिशकरी ॥ ७३ ॥

अतिशकरी नाम पञ्चचामरं छन्दः ।

चन्द्रावर्ता णणु ॥ ७४ ॥

यथा——

अतिरुचिररुचिरसममसितधनं विकसितकमलदलरुचिरचिमदधरस्म ।

तव सुमुखि मुखकमलमिदमसितं जनयति खलु खुतनु मदनमतुलम् ॥

माला नू सैव ॥ ७५ ॥

सैव चन्द्रावर्ता पञ्चपदक्षरे यतिरह्नमाला नाम वृत्तं भवति ।

यथा——

शशिनिभमुखि तव भगतु सह मया कतकरुचिरतनु तनुरपि कलहः ।

तव च रमणि किमपरिचित इव मां समसितदलिते परुषयति परिजनः ॥

मणिगुणनिकरो नू ॥ ७६ ॥

सैव चन्द्रावर्ता अष्टमेडक्षरे यतिभवति चेत्मणिगुणनिकरो नाम वृत्तं भवति ।

यथा—— कमलरुचिरसुखि गणयसि शुभृशं स्वमसि रमणि मथि सुविमलहृदयम्। कमलरुचिस्तनु किमिदमसहशं विमलशिखरद्युति वद यत्पकृतम्॥ मालिनी पू डृ नू॥ ७७ ॥

यथा—— परसृतकुलनीला: पर्वतौतुरुच्छृङ्गा: सुरदुरुतररवियुक्तदृशौ पिङ्गलाक्षरागा:। पटहमभधुरमन्द्रध्वानिन: सेन्द्रचापा निखिलमनिलमार्ग नीरदैरछादयन्ति ॥ आष्ट: ॥ ७८ ॥

अष्टिनोऽ चतुःपष्टचक्षरं छन्दः । त्रयगजविलसितात ती दलू नू॥ ७९ ॥

यथा—— एष सर: प्रसन्नतनुवरतरखगरुतं पञ्चकृतोत्तररीयसुभयतटरुहवनम् । यूथपतिर्विहर्तुमभिपतति दिनकरोद्युद्युततपां सुरक्षमपनयति गजकुलम् ॥ ललना पाणू नृ॥ ८० ॥

यथा—— चारु भीरु निशितगुमसितसमदर्शनं लोकलोचनहरमभिनवकमलनिर्भम् । भाति भामिनि तव कुवलयदलनयनं सूनखशुभ्रवदनमतिशुभमिदममलम् ॥ चन्द्रलेखा दीमीशू॥ ८१ ॥

यथा—— सरलु चयं श्रिताग निलयं सुपुरतपङ्कं जरयति यस्स च स्तुतिपरो विष्णु पदाकम् । तमचलभेदानि:सृतमन: शिलाकुढकुमं नमत दधानमायतविसाणशंकुकुमम् ॥

जानाश्रयी छन्दोविचिति:

अत्यष्टि: ॥ ८२ ॥

अत्यष्टिरनुष्टुप्छषडक्षरं छन्दः ।

हरिणी म्लूश्री नूती ॥ ८३ ॥

यथा—

सरदुरुहवण्णं छलाभोगसफुटट्ठसनंधवण्णिं:

सविसयविषमा दंघंठोपच्छललद्दि घमेक्खण: ।

विवृतदसणसण्डाइज्झो दिट्ठकुसुमागतो

मुजगपतिरवयगक्रोधो मुणे शामितस्सवया ॥

शिखरिणी द्रुमूलपु नू॥ ८४ ॥

यथा—

न वक्खू संब्भादधरमणिसन्दंशकड्ढणं

न वाहुनीप्कृष्ट: सुरदसिमयूवैरनुसृतः ।

शरीरं नाकरणस्थितवरधनुर्मण्डलरुगंतं

स भगश्वानज्जो जय विधिरपुव्वों भगवत: ॥

पृथ्वी किरीरी ॥ ८५ ॥

यथा—

असंभृतपयोधराममलच्चन्द्रसौम्याननं

श्रमेण महता गतों मदनवागवegातुर: ।

परिष्वजति पीडितं रहसि य: पृथुमतां प्रियं

मृतोऽपि स न वन्सुभिः समल्कुशोचनोय नर: ॥

वंशपतलपतितं तीमारु नू॥ ८६ ॥

यथा—

पुष्पसमुज्ज्वला: कुरवका नदन्ति परभृत:

कान्तमशोकपुष्पसहितं चलन्ति किसलय: ।

चतुर्थोऽध्यायः

चूतशुगन्धयश्व पवना अमरस्तवहा: संपति काननेपु सधनुर्विचरति मदनः ॥ मन्दाक्रान्ता सेरुओ णीहु ॥ ८९ ॥

यथा—— बाला तन्वी स्मदुरियमिति त्यज्यतामल शड्का दृष्टा नैव अमरमर्तो मझरी भज्यमाना । तस्सादेसा रहसि भवता निर्देशं पीडनीयामन्दाक्रान्ता विसृजति रसं नेक्ष्युयुष्टिः समस्तम् ॥ धृतिः ॥ ८८ ॥

धृतिनां द्विसतयक्षरं छन्दः । कुसुमितलताव स्सायूशो णु ॥ ८९ ॥

यथा—— आमोदमत्तोद्डमरमरनयना प्रस्फुरतपल्वोष्ठी पुलकव्यापाण्डुः परभृतरुततद्गयकरक्तप्रगीता । नृत्योक्षित्प्तांसा प्रचलिततरा भाति कान्तेव मत्ता वायुव्याचूर्णा कुसुमितलतावेहिता चूतयष्टिः ॥ अतिधृतिः ॥ ९० ॥

अतिधृतिनाम घटूस्सतयक्षरं छन्दः । शार्दूलविक्रीडितं गुसुमुज णै ॥ ९१ ॥

यथा—— यस्यां मतच्चवरेभकुम्भदलनस्थूलप्रहारा रणे वीरा: संहति दन्तिदन्तकमणक्षुण्णोस्खलः: स्वल्ळाः । बद्धाच्छादसिधेनुसकटिततशारभ्योज्चलदूषणाराजद्धारसुपागता विदघते शार्दूलविक्रीडितम् ॥

वायुवेगा शुचिदु नै ॥ ९२ ॥

नीलैर्वींवृदुलंकृतोरुशिखरैरर्विपुलजलधैरै- व्योमच्छन्नसमुदारधीरनिनदैः क्षरद्गुल्मलतैः । केकारावमिदं विशुद्धति मुदा भृङ्गारिकुलं संशाप्ते जलदागमे डतिशिशिरो विश्रान्ति पवनः ॥ कृति: ॥ ९३ ॥

कृतिनामाशीत्यक्षरं छन्दः ।

सुवदना ग्नाददू नृनू ॥ ९४ ॥

तप्तीं हन्ति संज्ञां कलुषयति वचो बुद्धिं भ्रमयति हीधर्मान् प्रच्छादयति स्मृतिमपहरति द्वेषं जनयति । सुप्तान् प्रीतिमद्भ्यां मलिनयति मति तुं तु तल्याति तन्मोहाल्पनसंश्ञां यदि पिबति नरो मृत्युः स पिबति ॥ वृतं शिशिशिपू ॥ ९५ ॥

पुष्पपल्वह्वोज्वलेषु पथरषणडमण्टितेषु मत्तकोकिल- लालीलूजितेषु साधर्मेव माधवेन यो नरो जगान । मीनशालुमायतेन मायतेन सायकेन सन्त्रातृष्णि संयुय्चापवाणपाणिरणजचिरोहलेन च सुसम्भ्रमीव ॥ प्रकृति: ॥ ९६ ॥

प्रकृतिनां चतुरशीत्यक्षरं छन्दः ।

स्रग्धरा गोदुशो नृणू ॥ ९७ ॥

दन्ताग्रप्रोतचञ्चुयुतिदनुनतनयाश्र्वभसादिधदेहो यो भात्याजौ प्रधावद्जतगिरिरिवासक्तसन्ध्याभ्रलेखः ।

चतुर्थोऽध्यायः

सोऽव्यादैरावतो वः सकटघटटटपक्षरह्नानधारास्वादोनमच्प्रहष्टअमरसुगुमारावकोलाहलास्यः ॥

आकृति: ॥ ९८ ॥

आकृतिनोऽष्टाशीतियक्षरं छन्दः ।

मद्रकन्ती यिलुकनै ॥ ९९ ॥

यथा——

मृत्युपरायणे परमदुर्बले जगति तोयबुहुदसमें व्याधिजरातप्सके व्यसनभाजने रुदितशोकाश्रुप्रविहते । क्रन्दितमूर्छ्यभोजवसि निवसधीरिह च यत्न नोभयशतं तल्ल गतव্যধो विषयगोचरो गमयसीन्द्रियाणि किल नः ॥

अस्यैव न्नू पिङ्गलस्य ॥ १०० ॥

अस्यैव मद्रकस्य दशमेऽङ्कशरे यतिभवति पिङ्गलस्याचायेस्य मतेन ।

निकृति: ॥ १०१ ॥

निकृतिनो द्विनवत्यक्षरं छन्दः ।

अस्थललितं दीमीलिलु कुनै ॥ १०२ ॥

यथा——

मरकतशैलभित्तिसदृशोर्मिपातचलितप्रवालविटपप्रकुपितभीमनक्रमकरक्षुतक्षुभितधारिवारणझषः । विविधविकीरर्णरत्नाकिरणातपच्छुरितनिर्मलोदरजलं सज्जलपयोदर्गजितरवं स पालयतु वः कुलं जलनिधि: ॥

मत्ताक्रीडा सगूण्णु न्नू ॥ १०३ ॥

यथा ——

चिद्युत्कनदं खं नष्टाकं स सुरपतिधनुस्पनतजलधरं शषपद्यामा रम्पा: शैला द्रुतसुप्लवविरलनिपतितसलिलाः ।

वृक्षाकम्पो वायुश्रण्ड: परिपतनशिशिशिलजलवृपभयुत:फेनै: शुक्क: कीर्णा नद्यो नवसलिलविसरसमुपह्ततटा: ॥संक्रति: ॥ १०४ ॥संक्रतिनाम षण्णवत्यक्षरं छन्द: ॥

तन्वो तेमुक्तड सु नृ नू॥ १०५ ॥

कामवशार्तस्तव सखि रमण: सम्प्रति शुष्यति निशि शशिपादै:विहलुगाल: प्रपतति शयने निःश्वसिताकुलविगलितधैर्यै: ।प्राक्तलिनोक्त: प्रणमितशिरसा साधुवध्वारय रमणवचस्ल्वंमा तव कोपोज्जल वररिपुहा धक्ष्यति मामिति कथयति तन्वेमेघमाला पङ्क्तीशीर्षी ॥ १०६ ॥

चलकिसलयशोभिताशोकसालमपियातातपत्रागनागनादिभि-स्तरुभिरुभिरिरुज्वलैर्मत्तपुंसकोकिलैरादितैरभूषितं काननं ।विकसितकमलोत्पलामोदगन्धोस्कटो वात्ययं दक्षिणात्योऽनिल-सतव सुतनु समाहित: कामसन्दीपन: काल एष प्रिये सुन्दरीअभिकृति: ॥ १०७ ॥अभिक्रतिनाम शताक्षरं छन्द: ।

क्रौञ्चीपादा जौण्णु नृ नू॥ १०८ ॥

प्रोल्वणदपोंड्रूतसममन्तं अमदद्रुनिन्भकरि(कर)वरकलिलंप्रज्वलितसाखंघेभित्रौद्रद्रुततरगतिपरिभयकुलकबहुलं ।सिंहविगर्जद्द्वीपिपिवकीर्णं हरिरिव मृगगणमरिगणमभी:स त्वमनन्यो द्वावयसीति प्रचरति भुवसुरुः तव नृवर यशः ॥

चतुर्थोडध्याय:

उत्क्रति: ॥ १०९ ॥

उत्क्रतिरनाम चतुरश्राताक्षरं छन्दः ।

भुजझविजृम्भितं सगूणस्री नूने ॥ ११० ॥

यथा——

कोडिसत्यं मे कवि वाहं ते विराज शठ भमे निवासं मुहुः किमवरं

न व्यग्राहं जाने हीही तव शुभग दर्शनवसनं प्रियादर्शनादितमं

या ते रुष्टा सा ते नाहं व्रज चपलहदया निलयं प्रसादय कामिनी-

मिल्येवं वः कन्दर्पातोः प्रणयकृतकलहकुपिता वदन्तु वरस्त्रियः

अपवाहकं स्मणणुसू निनू ॥ १११ ॥

यथा——

भ्राजन्ते भ्रमदलिकुलमुदितविहगमधुरविरतरुचिरा वाप्यः;

हंसैः सङ्घशिखकलहकुलितविलसितनिलयकुसुमसुभगाननिलाः ।

वात्येष प्रमदवनपवनजवरत[तरुगण]कुसुमसुरभिरनिलो मन्दः

प्रावोडयं समदमदनमनुजहृदयदयितः कालः ? ॥

दण्डका: ॥ ११२ ॥

अधिकारोडयं इत ऊर्ध्वं यदक्ष्यामः तद्‌दण्डकसंज्ञं भवति ।

सगूणस्री जलदः ॥ ११३ ॥

जरद्राक्ष्यो दण्डको भवति प्रतिपादं सगूणश्री इत्यक्षरविन्यासो भवति चेत्

मध्ये दृट्टद्र्व्या मेघापीलीकापणवकरभोलितानि ॥ ११४ ॥

जरद्राक्ष्यस्य दण्डकस्य मध्ये दकारवृद्द्र्या यथाक्रमं मेघः पीलीका पण

करभः ललितामिति एते पश्च दण्डकान्ति भवन्ति । एतदुक्तं भवति । जलदस्यै

पादः त्रिंशदक्षरः; मेघस्य चतुर्विंशत्, पीलीकाया अपत्रिंशत्, पणवस्य द्विचत्वारिं

करभस्य पट्ट्रत्वा रिंशात् ललितस्य पश्चाशादक्षरः; एवं षट् दण्डकाः भवन्ति

तेषमन्त्यस्योदाहरणम्——

जानाश्रयी छन्दोविशितिः

सेन प्रांषुं क्रोञ्चस्यां मणिकण्ठकविमलनवरजतपटलहरहरवृषभसकलर्रा

कुमुदसहस्रां सिताम्भोजसहस्रिं, भित्तिं शक्त्या लील्यावत्यास्तटटविटपङ्कुरजसि

निशाधवरलादिरतिक्कतार्घगहनललितशिखरं लतागृहसट्कटं, कीडाभूमिरिगिंन्धर्वाणा

यमहिषरुचिरुष्णतचारभमृगमिथुनपरमबहुविविधशकुनिचरितं विपुल्लूतकिन्तरं,

दोद्दिर्देवो रोहात्तिथ इव पिवतु दहन इव दहति पवन इव वहति र

सहशरवदनो मयूरवरध्वजः॥

तदधिको निचितः॥ ११५॥

तेभ्योऽधिकस्ताजातीโย निचिताश्यो दण्डको भवति।

चण्डवृष्टिप्रयातो णीरशीऽशी॥ ११६॥

चण्डवृष्टिप्रयातो नाम दण्डको भवति प्रतिपादं णीरशीऽशी इत्यक्षर

भवति चेत्। यथा--

मुदितजनपदाकुला स्फीतमुस्साकुला भूसुधानी भवन्तं समभ्यर्च्चति,

रविलतसहितारक्तालीलवनास्त्रां नमस्यन्ति विन्ध्याद्रयः पर्वताः;, स्फुटितविग

नीगोर्णमुक्ताफलैहरिमहस्तैर्नमस्यन्ति वः सागराः;, मुदितजनपदाकीर्णकूल

कीर्त्तीयिष्यन्ति वर्णं महानिग्मगा॥

स्वृद्धचर्णवार्णच्यालजीमूतलीलाकरुदमारिसहससमुद्रधुजज्ञा:॥ ११

चण्डवृष्टिप्रयाताश्यस्य दण्डकस्य पादे पादे कमशः शकारवृद्धघा अर्थ

प्लवः व्यालः; जीमूतः लीलाकरः; उद्दामा सिंहः समुद्रः; मुजज्ञः इत्येते दश

भवन्ति। तल्लार्णवस्य पादे णकारात्परत: अष्टौ शकारा भवन्ति। अर्णस्य नव

दश व्यालस्य एकादश जीमूतस्य द्वादश लीलाकरस्य त्रयोदश उद्दाम्नश्वतुद्रः

पञ्चदश समुद्रस्य षोडश मुजझस्य सप्तदश। एवमेत च दश दण्डका भर्वा

शेषः प्रचिताः॥ ११८॥

उक्तेभ्यो दण्डकेभ्यः शकारवृद्धघा येऽधिकाः दण्डकाः प्रचिताः

भवन्ति। येषां पादे पादे अष्टादश एकोनविशति: ततोडधिकाः वा शक

भवेयुश्चेत्त

एव शेषः प्रचितास्त्वया दण्डका भक्तीत। तल्लार्णवो यथा--

वर इह न करिष्यति त्वंरिमित्तं नापि चालयै: कृतं लभ्यते स्वस्वक भुज्यते, न च भवति वृत्तस्य नाशो नचैवाकृतस्यापामो विद्यते बीजमुप्त्वा प्राप्त्यते, कृतमिति हृदयेन तुष्टेन मृत्यु: सुखं हृद्यते नहृकृत्या भवेत्स्वस्ति तरि भवे, कुरु कुशलमलं प्रमादेन गृण्हीष्व दीपं प्रवेष्टव्यमेकेन दीर्घं ज्ञानन्तं तमः ॥

अथांऽ यथाह—

शरणमनस्सूर्यवायुप्रतीघातनष्ट्राजयं तर्षमाचे तु मन्त्रं बृधं शैवभौगं वसनमपि शरीरकौपीनदोऽप्रतिच्छादनार्थ गति हेतेशानाशा च यानादयो विस्त शिशिरहामनसुषुम्णप्रणाश्राय शीतों विधिगांत्रविश्रान्तिहेतो:श्व राध्यासनापाश्रय पुरुषगुणमिमं परित्रातुमाचै:श्विकित्सेयमारस्स्यते यत् भोगार्थसंज्ञा नृणां जायते ॥

प्लवो यथाह—

जलधिनधिवसनापि भूर्येस कस्यैक एकाधिवास: पुरं तत् चैकं गृहं त? चैक एकालयो, निवसनयमेकेनरेकैकपौनरुक्त्येन कय शैथानिवासिं दृश्घातत्सु मुक्तभाव: सुख:(?) ॥

शेषाणामुदाहरणानि ग्रन्थविस्तरभयान्नोदाहत्तानि । तान्यपि कालं सूत्रालक्षारादिषु दृष्टव्यानि ॥

इति जानाश्रध्रयां छन्द्रोविचित्यां समक्ताॅध्यायक्षतुरश्र: ॥

श्री:

अथ पञ्चमोऽध्याय: ॥

वृत्ताश्रयुक्कानि । इदानीन् जातयो वक्ष्यन्ते । वक्ष्यति भवान् जातीति इदं तावदुच्यतां ज्ञातिवृत्तयो: किं नानात्वमिति । अन्तरेच्यते——जातिरेकाप्यनेकसु छन्दसि भवति, वृत्तमेकमेकस्मिन्नेव, इदमनयोर्नानात्वम् । साङ्ख्यनेकस्मिन् छन्द वर्त्मानपि मात्रालक्षणतः तुल्यजातीयैव । तत एतच्यते जातिरिति ।

तत्र तावद्वैतालोयं चतुर्दशायुजि हाः ॥ १ ॥

वैतालोयं नाम जातिरुच्यते । तस्य वैतालोयस्यायुजि प्रथमतृतीययो

पादयोश्चतुर्दश हकारो भवति ।

युजि पोडश ॥ २ ॥

तस्यैव युजि द्वितीयचतुर्थयोः पाद्योः अन्ते भकारोभवति । तद्यथा—

अभिनन्दितमभ्वराद्धैः घननादैः प्रतिगर्जितो घनः ।

गजरावितकन्दरो गिरिगिरिरितुयैरमिशिच्यते डम्बुदैः ॥

भा चौपच्छन्दसिकम् ॥ ३ ॥

तस्यैव द्व्योरयुष्युञ्जः पादयोरन्ते गुरुश्वापरो भवति । तद्यथा—

सलिलं विमलं तमार्जनोयलं स्वनिलोदूततरङ्गजुछूष्णम् ।

विलसत्कलहंसलोलमालं विलसत्कोकनदं मनो हरोति ॥

आपातलिका ॥ ४ ॥

तस्यैव वैतालोयस्यान्ते द्व्योरयुष्युञ्जः पादयोः जकारो भवति चेदापातलिक

नाम भवति । यथा—

अभ्योदयानमसितानां श्रुत्वा शब्दं सन्ततवहः ।

अभ्योभारान्नदगतीनामुदीरोडयं रौति मयूरः ॥

जातो औपच्छन्दसिकापातलिके ॥ ५ ॥

उपजाती इत्युच्यते । वैतालोयजातिमाश्रित्य जातत्वाद्वैतालोयस्यान्तर्लक्षण-

मुक्तम् । इदानोमितदलक्षणमुच्यते ।

नादौ परेण युगलधवः साधीयम् ॥ ६ ॥

सोपजातेवैतालोयस्यादौ अयुक्र पादे षडृघवः युक्रपादे अष्टौ लघवः तद

परेण लघुना युगलधुर्नं भवति । उभयावपि मिश्रीभूया एको गुरुर्र्ने प्रयोक्तव्य इत्यर्थः ।

सुकुपादे न णः ॥७॥

सोपजातेवैतालोयसादौ युकुपादे नैव णकारो भवति अयुकुपादे न विधिन्ते प्रतिषेधः तस्सादल भवति वा न वा ।

जलधरपटलान्तनिस्सृतः समये दीसमध्यूलमण्डलः ।

प्रावततातिमिरः प्रभेदं लभेसः क्रुद्धो हेवासिथ्थो रावः ॥

अयुजि यस्सिन् पक्षे णकारो न अवति तस्योदाहरणम्

मृदुतामुपयान्ति मात्ताःः पढमे यान्ति णवेल्लाहकाः ।

पुनरागतहंससारसा णारदाकाणति वार्षिकिं स्रियं ॥

युजि चतुर्थेनोत्तरः सार्के प्राच्ययस्सति ॥८॥

तस्सैव सोपजोतेवैतालोयसादौ युकुपादे चतुर्थेन लघुना साधर्म्मुत्तरा लघुर्म्मिस्सितो भवति च्चेद प्राच्यवयविरोणिम भवति । यथा—

पुलिन्दे: प्रतिमान्ति निम्नगा: सारसाग्रचरणाह्लक्दमे: ।

कलहंससविकीर्‌णे मेल्लाहा: कान्तसुक्तजघना इव स्रिय: ॥

अयुज्यपरान्तिका ॥९॥

तस्सैव वैतालोयस्सादौ अयुकुपादेडपि चतुर्थेन लघुना साधम्मुत्तरा: पद्मो लघुर्म्मिस्सितो भसति च्चेदपरान्तिका नाम भवति । यथा—

विध्यादितपयोधराग्ले निर्म्मेलोज्ज्वलव्वाशाह्लक्मण्डलम् ।

दिवाकरमरीचिसंक्षये धौतहंस्येस्सिव लक्ख्यते डम्बरम् ॥

सोपजातेवैतालोयस्सोकल्वाद प्राच्यवृत्तयपरान्तिकोदीच्यवृत्तिस्सिदक्खिणान्तका-

मसक्तानि औपच्छन्दसिकापातल्कियोरपि भवन्ति । तत्थपच्छन्दसिकम्प्राच्यवृत्तियेस्स्था—

अभिवीक्ष्य नितान्ततात्प्रपञ्चं संप्रदीप्तमिव केचिदभसण्डम् ।

न भयादुपयान्ति वारणेन्द्रा दावव्वहिंच्चिता: समुद्वदन्तः ॥

तत्ताद्दैतालीयं चतुर्दशायुजि हि: ॥ १ ॥

वैतालीयं नाम जातिरुच्यते । तस्य वैतालीयस्यायुजि प्रथमत्ततीयो

पादयोश्चतुर्दशौ हकारो भवति ।

युजि पोडश ॥ २ ॥

तस्यैव युजि द्वितीयचतुर्थ्यो: पादयो: अन्ते भकारोभवति । तद्यथा—

अभिनादितमम्बरार्द्रहै: घननादै: प्रतिगर्जितो घन: ।

गजरावितकन्दरो गिरिगिरिरितुलयैरभिचिच्यते डम्बुदै: ॥

भा चौपच्छन्दसिकम् ॥ ३ ॥

तस्यैव द्वयोरयुष्युजो: पादयोरन्ते गुरुध्वापरो भवति । तद्यथा—

सलिलं विमलं तमार्जुनीलं स्वनिलोद्धूततरङ्गतनुजृश्रियम् ।

विलसत्कलहंससलोल्मालं विलसद्वकोटिकदम्ब मनो हनोति ॥

आपातालिका ॥ ४ ॥

तस्यैव वैतालीयस्यान्ते द्वयोरयुष्युजो: पादयो: जकारो भवति चेदापातलिक

नाम भवति । यथा—

अम्बोदनामसितानां श्रुत्वा शब्दं सन्ततवह्न: ।

अम्बोभारान्मन्दगतीनाघूर्णीवोडयं रौति मयूर: ॥

जाति औपच्छन्दसिकापातालिके ॥ ५ ॥

उपजाती इत्युच्यते । वैतालीयजातिमाश्रित्य जातलवैदैतालीयस्यान्तर्लक्षण

मुक्तकम् । इदानীমात्रलक्षणमुच्यते ।

नादौ परेण युगलघव: सार्धम् ॥ ६ ॥

सोपजातेत्वैतालीयसादौ अयुक् पादे षड्लघव: युगुपादे अष्टौ लघव: तं

परेण लघुना युगलघुनी भवति । उभावपि मिश्रीभूत्वा एकं गुरुन्त्र प्रयोक्तव्य इत्यर्थ:

पञ्चमोऽध्यायः

युकुपादे न णः ॥ ७ ॥

सौपजातेऽवैतालोयस्यादौ युकुपादे नैव णकारो भवन्नि अयुकुपादे न विधि प्रतिषेधः तस्मात्तलं भवति वा न वा ।

जलधरपटलान्तनिस्सृतः समये दोसमयूरवमण्डलः । प्रवर्त्ततेतामिरः प्रभेदकं नमेऽत्रः कृच्छ्रं, इवास्थितो रविः ॥

अयुजि यसिन्ँ पक्षे णकारो न अवति तस्योदाहरणं----

मृदुतामुपयान्ति मास्ताः प्रहयं यान्ति धानैवेलाहकाः । पुनरागतहंससरससा षारदाक्रामति वार्षिकीं श्रियं ॥

युजि चतुर्थेनोत्तरः सारकं प्राच्यपयृत्तिः ॥ ८ ॥

तस्यैव सौपजातेऽवैतालोयस्यादौ युकुपादे चतुर्थेन लघुना साधर्म्युक्त लघुर्मिश्रितो भवति चेत् प्राच्यवृत्तिनोऽवतत् । यथा----

पुलिने: प्रतिबान्ति निम्नगा: सारसाग्रचरणाङ्कर्दमै: । कलहंससविकीर्णमेखला: कान्तमुक्तजघना इव स्त्रिय: ॥

अयुज्यपरान्तिका ॥ ९ ॥

तस्यैव वैतालोयस्यादौ अयुकुपादेऽपि चतुर्थेन लघुना साधर्म्युक्तः पश्चात् लघुर्मिश्रितो भवति चेदपरान्तिका नाम भवति । यथा----

विधृतितपोधरार्गलं निर्भरोज्वलराश्रयमण्डलम् । दिवाकरमरेचिसंक्षये धौतहर्म्यभितिमिव लक्ष्यते डम्बरम् ॥

सोपजातेऽवैतालोयस्योक्तवात् प्राच्यवृत्त्यपरान्तिकोदिच्छयवृत्तिदक्षिणान्तक प्रसक्तानि औपच्छन्दसिकापातलिकयोरपि भवन्ति । ततौपञ्चच्छन्दसिकप्राच्यवृत्तिर्येथा

अभिवीक्ष्य नितान्तताम्रपदं सम्पदीप्तिमिव केचित् श्रलणडसम् । न भयादुपयान्ति वारणेन्द्रा दाववहिंचकिता: समुदुदन्तः ॥

औपच्छन्दसिकापरान्तिका यथा— दौर्वींभ्राति पूणचन्द्रवक्त्रा प्रोन्मिषद्धिविधतारकाकुलाक्षा । चन्द्रिकादुकूलसंवृताङ्गी कन्यकेव हि विवाहवेषयुक्ता ॥ औपच्छन्दसिकोदिच्यवृत्तियेश्या— नवाम्बुधरचूचुम्बितालकाग्रा भान्ति सान्प्तं जलशाय्या । हंसचक्रवाकांशसम्पितैः प्रदीप्तकाननोपमा: पङ्कजैरिवबुद्धैः समाकु

द्वितीयेनोदीच्यवृत्तिः ॥ १० ॥

अस्तैव सोपजातेवींतालोयस्यादावयुकूपादे द्वितीयेन लघुना उत्तरलघ्विमिश्रितो भवति चेत् उदोच्यवृत्तिनाम भवति । यथा— मनोज्ञमपि सिन्दुवारकुसुमाग्रयं च षट्पदैः । न सेव्यते तथारब्धतत्क्ष्वेदालोकविशेषगीतलम् ॥

युज्यपि दक्षिणान्तिका ॥ ११ ॥

तस्यैव सोपजातेवींतालोयस्यादावौ युकूपादेडपि द्वितीयेनोचरसृतृतोयो लचेत् दक्षिणान्तिकां नाम भवति । यथा— कदम्बरन्ध्रोल्वणनावनि: प्रवान्ति केसरयूथिकानिलाः । सतोयभरलेख्मिनो घनाः अभान्ति मुदितरव जलागमे ॥

प्रवर्तकं प्राच्योदोच्यवृत्तिभ्याम् ॥ १२ ॥

प्रवर्तकं नाम भवति प्राच्योदोच्यवृतिभ्यां भवति चेत् । यथा— जलदोनमत्तमयूरभूषिताग्रा विन्द्रजितनेलविन्दुमाग्रा: । गिरयस्सर्जकदमम्बवासिताग्रा: ॥

औपच्छन्दसिकदक्षिणान्तिका यथा— गुणैरतु मैनैरसन्तकाळो मनो हरति नूणां मनोजरूप: प्रपुष्परपुष्टबृन्दपोष: प्रभुद्रकमलामोदबोधितालिः ॥

औपच्छन्दसिकमपर्वतकं यथा—— दिवाकरमरीचिसंघृतप्ता दाववहिपरितप्तगुल्मधृत्रा । जलैर्भ्रवृदाहकाभिवृष्टैरुच्छुसन्त इव भान्ति पर्वतेन्द्रा: ॥ आपातलिकायाश्रोदाहरणान्येवं जेेयानि । वैतालोयजाति: सोपजातिरुक्ता । इदानीं मालासमक्जातिरेक्ष्यते ।

गणाश्वत्वारो मालासमकम् ॥ १३ ॥

भयुकृ पादे युकृपादे च गणाश्चत्वारो भवन्ति चैन्मालासमकं नाम भवति । सू जान्त्यम् ॥ १४ ॥

तस्यैव मात्रासमकस्यैव गण: सकार ऊकारो वा भवति । तृतीयो लू ॥ १५ ॥

तस्यैव मात्रासमकस्यैकपादे युकृपादे च गणस्तृतीयो लकारो भवति । अझशशुलैर्वैवृष्मैर्दन्तैर्गभीराक्षैर्वेलिनासाग्रम् । निर्मांसहनुस्फुटितै: केशै: मात्रासमकं लभते डुःखम् ॥ क वानवासिका ॥ १६ ॥

तस्यैव मात्रासमकस्ययुकृपादे युकृपादे च तृतीयो गणो ककारो भवति चेत् वानवासिका नाम भवति । यथा—— वद किं कमलासि भीरु लक्ष्मीं मा चन्द्रप्रभारतिमूया: । वीमततुरथापरासि सैकक्षेमदायिन्या वानवासिका त्वम् ॥ विश्वोको द्वितीयादि: ॥ १७ ॥

तस्यैव मालासमकस्ययुकृपादे युकृपादे च द्वितीयो दक्षार इकारो वा भवति चेद्विश्लोको नाम भवति । यथा—— नष्टेन्द्रचापविधुप्तदानशकारा विकीर्णहारं समये । निस्तोयधरगतरवं राजति विश्वोककृततविभलं गगनम् ॥

तृतीयश्र ययोदिलं वा चित्ता ॥ १८ ॥

तस्यैव मालासमकस्य तृतीयो द्वितीयाक्ष दकारो वा रुक्कारो वा ; भवति चेत् चिला नाम भवति । यथा—

पञ्म्रियझुनिभामरलाझी पीनसनो कृञ्चास्स्मध्या । विभाजने डुकलेस्सदृशा जिता यथोचित्ता विचित्ता ॥ सा चोपचित्ता ॥ १७ ॥

तस्यैव मात्रासमकस्ययुक्तूपादे युकूपादे च तृतीयगणो द्वितीयाक्ष

वा आकारो वा भवति चेदुपचिला नाम भवति । यथा—

पल्वशरकसंपदझीपदझीरभीमरकुलकुलुमालव्या शाखा । वाहल्तानिलह्हीलावेगा नृत्यति वै सहकारलतेयम् ॥ एऽभि: पादाझुलकम् ॥ १८ ॥

पादाझुलकं नाम भवति । यथा—

अभ्भोभारसलम्बविभञ्चा झुन्दं प्रयान्ति गगने जलदा: । नृत्यच्छलवण्डिक्फिचता: शैला संकीर्णाभिभगोंपकसंधै: ॥

अभा गीत्यार्या ॥ १९ ॥

मालासमकस्यैव पादा गुरु विरहिता भवन्ति चेत गीत्यार्या नाम

वकुलकुसुमदकुसुमलयनपेटपमधुकराविरिचतरुवरभवति शुारभे- सलिलमिदमसितपटनिभमत्तितनुशिररदति शरदिति कथयति ॥

शिखार्द्धे भा: ॥ २० ॥

गीत्यार्यायो एवार्द्धे गुरुयो भवन्ति चेच्छिखा नाम । यथा—

कादम्बानां पक्खोदलै: पद्धै: कीर्णेराकोसद्धि: । सलिल्मिदमसितपटनिभमत्तितनुशिररदतिशरदिति कथयति ॥

पञ्चमोऽध्यायः

चूलिका ण्णाणयं ॥ २१ ॥

चूलिका नाम भवति अर्थे एते गणा भवन्ति चेतः । यथा——

वरयुवतिहतहृदय किमसितशुरतखुरभि भवसि मम च गृहम् ।

खलु विरम पुरथ वरयुवतिजधनगतमसि भवति नय च शुभम् ॥

हासिका तारा ॥ २२ ॥

इयसेव चूलिका अर्थे एकेन लघुनाधिका भवति नैतारा नाम भर्वा यथा——

चलनशिथिललसदृप्तिषु बहुविकृतर्गतिषु दुर..........गमतिषु शठकृतिषु ।

बहुविधमशुभमु........ हृदय किमिति विगणयसि करितयुवतिषु ॥

मात्रासमकजाति: सोपजातिरुक्ता । इदानींमार्गजाति: सोपजातिरुचक्ष्यते ।

सप्ताङ्गे चायांगा गणाः ॥ २३ ॥

इति चार्घे इति चाङ्गुर्वर्त्तते । अतोडङ्घे सप्त गणाः गणस्याधेम् । ......

वति तस्य गणस्य यः पूर्वो गणः षष्ठः तस्यान्त्येडक्षरे यतिर्‌भवति । यथा--

व्याकोशकुसुदतारकविलीनविमलेन्दुदनीलसमलिला: ।

हंसकदमरकचन्द्राः शरन्नलिन्यो युवद्वयालिङ्गिते ॥

पराधे पञ्चमस्थ ॥ २५ ॥

पराधे पञ्चमस्थ राणो यदिह हकारो भवति नभ्या मपारो तस्य गणस्य यः पूर्वो गणकृतु

तस्यान्त्येडक्षरे यतिर्‌भवति । यथा---

दिनकरदीधितिबोधितसरसिजमकरन्दसदस्थानः शरदि ।

नूपुरवमनुकुरवैर्निकूजति मदसुदितकलहंसः ॥

षष्ठो हः ॥ २६ ॥

आर्याया: पराधे षष्ठो गणो हकार एव केवलो भवति ।

पध्योमयोगोऽखिः ॥ २७ ॥

यतिरनुवर्तते मण्डूककूष्माण्डुल्या । आर्यायां उभयोरप्यर्धयोस्त्रितीये यतिर्यभवति चेत् पध्या नाम भवति ।

यथा—

चारित्रनिर्मलजलः सद्गुरुप्रणदो क्षयो भवतु नित्यम् ।

यस्य विभवारविन्दे मिलद्भ्रमराः कृतविहाराः ॥

विपुलान्या ॥ २८ ॥

या पध्यालक्षणाया आर्याया अन्य आर्यो सा विपुला नाम भवति । ए-

भवति । तृतीयेऽपि गण उभयोरप्यर्धयोरेतस्यां न यतिर्याति सा विपुला

भवति । यथा—

आपाण्डुराति शीतलाति लम्बालोकाति मोहनेति ।

मा कथय चन्द्र यांचे परविषयगतस्य कान्तस्य ॥

द्वितीयचतुर्थयोर्भामध्ये चपलाख्य ॥ २९ ॥

आर्याया उभयोरप्यर्धयोर्द्वितीयश्रुतुर्थश्र्व गणे गुरुर्मध्यो ककारो भवति

चपला नाम भवति । यथा—

साधारणोष्णशीत: प्रचण्डवातावधूतवनविटप: ।

अवगाहते वसन्तः सङ्क्रिड़तुकाशोकशतपत्रः ॥

मुखचपलाख्ये ॥ ३० ॥

आर्याया आद्येऽर्धे मध्ये द्वितीयश्रुतुर्थश्र्व गनः ककारो भवति

मुखचपला नाम भवति । यथा—

चित्रोत्पलाकचापोछितध्वजं जलधिनिनददप्डनिनदम् ।

दिनकररुपतिभयड्करजलधरसेन्यं समुपयाति ॥

जघनचपालान्त्ये ॥ ३१ ॥

आर्याया अन्त्येडप्ये द्वितीयश्वेतुर्थेश्व गणे भामध्य: ककारो भवति जघनचपला नाम भवति । यथा---

धारापातैर्वीताकृतैर्विप्रोषितेन्त्रनक्षतं । आज्ञावतीच दुःखेन तीव्रसूत्रकपिंटितं व्योम ॥

वामनिकाग्रे पञ्चो हः ॥ ३२ ॥

आर्याया आद्येडप्यर्धे षष्ठो गणे लघुरेख केवलो भवति चेत् वामनिक भवति । यथा---

प्रवितततारककुसुदे गतमेघे शारदि सौम्ये च । चन्द्रे विमति सम्प्रति हंस इव नभःसरस्येषः ॥

गीतिरनल्त्ये दि वा ॥ ३३ ॥

आर्याया अन्त्येडप्यर्धे षष्ठो गणे दकार इकारो वा भवति चेद् गी भवति । यथा---

अ्रमदलिकलुसतप्रविततकमला विभान्ति कमलिन्यः । भासुरमरक्तमणिनिभकोमलमुदचारवर्णसङछटा: ॥

ध्रुवोभयोग्नी ॥ ३४ ॥

सैव गीतिश्वरेऽर्थे गणे यतिरभयोग्रथेऽभवति चेत् भवा नाम भ यथा---

ललितनवनानि नीलालकानि ललितानि राजति । बन्धुजीवाधराणि रतिभोगसारसहितानि ॥

गीतिका सप्तमो यी वा ॥ ३५ ॥

सैव गीतिगीतिका नाम भवति सप्तमो गणे यकार ईकारो वा भवति

यथा—

त्वामिह धन्यां मन्ये विचित्रधर्मार्थकामसंश्रयांहु ।

यस्य चरितं तव मनो विद्रूजनवल्लभाषु गीतिकाषु ॥

कचिदृततीयश्व पञ्चमोडपि ॥ ३६ ॥

कचित्पयोगान्तरे उपयारण्ये; तृतीयपक्षे जनमाक्षरगणो यकार इ

अपिशब्दादेकस्मिन्नप्यर्थे भवति । प्रयोगयत्नः कार्यः ।

पूर्णोद्रार्योर्गीति: ॥ ३७ ॥

सैव गीति: पूर्णार्धा आर्यागीतिरिनाम भवति । यथा—

एतत्तद्भुजयुगलं मन्दरगिरिभित्तिषु हिताञ्जदवलयम् ।

अस्ति तुमुलसरपातितातमरविररागसंभृतं चर्मे ॥

आर्यागीति: सोपजातिरुक्ता । इदानीन्तनयक्ष काव्येष्ज्जातयो लोकव

वक्ष्यन्ते ।

प्रतिपादं पञ्चार्धे च गलितम् ॥ ३८ ॥

पञ्च गणा गणस्यार्धे च पादे पादे भवन्ति चेद्वल्लितं नाम भवति । य

न सरसि किं स्वदीरितशरभाखुरताना

अरवीनु चोयमकेसरिशरंभाखुरताना ।

अथवा—वसन्तस्य दृष्ट्या निगातदनतस्य ।

प्रातर्बिंधाय गृहे निगातदनतस्य ॥

चत्वारो निर्धार्यिका ॥ ३९ ॥

चत्वारो गणा: प्रतिपादं भवन्ति चेत् निर्धार्यिका नाम भवति ।

यी वान्त्य: ॥ ४० ॥

अन्त्यो गणक्षरतुर्णो पादानां निर्धार्यिकाया यकारो वा एकारो वा अथवा

कृ तृतीय: ॥ ४१ ॥

तस्मा निर्धार्णियकाया: प्रतिपादं तृतीयो गण: प्रायेण ककारो भवति । यथा—वाले वोलेऽदुक्खण्डधारिणा कोधाहड्घोडपि मनमथाधम: । सकलं लोकं हि चण्डमानं निशिततेऽण्णेऽभिनत्ति मर्मेसु ॥

पच्छ नकुकुटम् ॥ ४२ ॥

प्रतिपादं पच्छगणा भवन्ति चेत् नकुकुटकं नाम भवति तस्यैव नकुकुटकस्य द्वितीयतृतीयगणौ यकार ईकारो वा भवति ।

ततीयो ब्वा ॥ ४३ ॥

तस्यैव नकुकुटकस्य तृतीयो गणो बकारो वा भवति । यथा—उपरि विधूतमसंनिकरप्रवरशुरभित-श्रवणभुजङ्कवक्रमरुता दहणंकणसुचा । घचालितमिन्दुखण्डकिरणै: क्षरदसृतलवै: कपिशामयूखभिन्नतिमिरं नयनमव्तु व: ॥ इंदं वरं एष विजृंभमाण: कुसुदानन्द: स तु नवनो तिप्पणडसड्ढसस्तिमिरविमथन: । रजनिकरोडस्सुपैति शनकैर्गंगनं नील-सरस्स हव नीलं विहुलं हंस: ॥

घडधिकाक्षरा ॥ ४४ ॥

प्रतिपादं षटू गणा भवन्ति चेदधिकाक्षरा नाम भवति ।

युङ्ङ न कू ॥ ४५ ॥

तस्या अधिकाक्षराया प्रतिपादं युग्मण: ककारो न भवति ।

जानाश्रयी छन्दोविचिति:

तृतीय: ॥ ४६ ॥

तस्या अधिकाक्षराया: प्रतिपादं तृतीयो गण: ककार एव भवति ।

यी वान्त्य: ॥ ४७ ॥

तस्या अधिकाक्षराया: प्रतिपादमन्त्यो गणो यकार ईकारो वा भवति ।

कचित्‌दाघोगपि ॥ ४८ ॥

तस्या अधिकाक्षराया: कचित्पयोगान्तेरे आघोडपि गणो यकार ई भवति । यथा—

विकसितनीलोत्पलाचितमदनबाण-दीपं ध्रुवं महुचुषकाद्यतिशायितम् । दयितमुखसमर्पितं सुतनुनिषेवितं युवतिरतिरहस्तनुतरङ्गविहल्रम् ॥

नववागधिकाक्षरा (न च वाधिकाक्षरा) ॥ ४९ ॥

यथा च श्रुतिमनोडभिन्नन्दिनी ।

शीर्षकं गीतिकापरा ॥ ५० ॥

सैवाधिकाक्षरा गीतिकापरा भवति चेत्‌ शीर्षकं नाम भवति । यथा विचरन्ति महेन्द्रगोपिका नीलशाड्वलश्रिय: स्तोको-ग्रहचन्द्रभास्करा छादयन्ति नीरदा: । मेघोदचारिणी च विलसति तटित्समान्तत: प्रणदन्ति वनस्थलीषु मुदितमनसश्चातका: ॥ कुटजकुसुमाधिवासितशिलीनिर्घकन्दलभान्तसेविनश्र । वात्ति पवना: प्रवासिनां कुर्वेन्ति च सोत्सुकानि मानसानि ॥

एकैकवृद्ध्या ललितकुंभद्रविचित्रमवंशापतकुज्जरवंशपुष्पदन्तमालाः ॥ ५१ ॥

इत्येवं नामकानि सप्तशीर्षकाणि भवन्ति ।

तत्र ललितस्य पादः सप्त गणाः अन्ते गीतिका च ॥ ५२ ॥

एवं शीर्षकाणि एकैकवृद्ध्या ज्ञेयानि ।

निर्धार्यिकामध्ये लिखितयम् ॥ ५३ ॥

उक्तप्रकारेण शीर्षकं निर्धार्यिकामध्ये भवति चेत् लिखितयं नाम भवति ।

मादौ अधिकाक्षराः मध्ये निर्धार्यिका अन्ते गीतिका एवमेतल्लिखितयमिति ।

विकसितं कुसुमं निशागमे चन्द्रबोधितं सकलोत्तमपैति पदवीं अमर एवं सोत्थुको विनदन्ति मनोहराणि केदारोदरसस्थिताः कान्तासहिताः विचिन्त्य किमपि करहस्तगा ॥ ५४ ॥

हिता सारसा: शालारूढैरिवेदं गोपकैः पुष्पैः परिभान्ति च वनखुजीविकाः सर्वत्र उपविकर्णीतारका विकसितकुसुम विभान्ति शीर्षकाः सच्च्छदमकरन्दमविहाय कुसुमातिवातिलो लुप्तानि ।

मधुकरकुलैः सादरं श्रयन्ति कुसुमानि रेणुपाण्डुराणि ॥

गणाल्लयो भद्रदिपदी ॥ ५५ ॥

अथ्यो गणा: प्रतिपदं अम्बवन्ति चेत् भद्रदिपदी नाम भवति ।

गणाधिकारे वर्तमानि पुनर्गणप्रहणे चतुरस्त्वेभूनां च सर्वेषां गणानाम्भेदेन ग्रहणार्थम् ।

इतरथा हि चतुलिङ्धूनामेव ग्रहणं स्यात् ।

चत्वारः पक्षे पट्‌ सप्त वा ॥ ५६ ॥

तस्या एव भद्रदिपद्या न केवलं तय एव गणाः भवन्ति चत्वारो वा पक्षे वा षट्‌ सप्त वा भवन्ति ।

मान्ते वा ॥ ५६ ॥

तस्यां भजत्रिपद्या प्रतिपादं गुरुरन्ते भवति वा न वा ।

त्रिंशद्धा परमा ॥ ५७ ॥

लिङ्गाल्लघवे यस्या भजत्रिपद्या: सा भवति त्रिंशद्धा परमाधिका। भजत्रिपदतत: सर्वाभ्यो भजत्रिपदीभ्यो या परमा सा त्रिंशद्धा भवति तदधिकां नास्ति ।

द्विपदी गीतिका परा ॥ ५८ ॥

सैव भजत्रिपदी द्विपदीयुच्यते गीतिका परा। भवति चेत् । उदाहरणम्-क्षीणमभुवापीहु सरिल्खु च साम्रतं रक्ष्यमाणं बहुधनमिह भाग्यविपतस्पांथुरेषा च विटुबक्खनदुमाबद्धचोरसंत् एवं महती परितन्यते । अवसीदति श्रमासहं गलं महिषस्य घरंसूलिलतस्य बहुपोष्यनाल्पारजननग्र(ग्रृ)हतन्नामेवाहुरे निर्जयमस्तु जयमपरा ॥

द्विपदी

करणकरणणिष्करणेन। वायुना रिपुवारणदातनगन्धिना

बहुवहलभवहल्भावनिप्रयोजिनो जनकान्तो जनेश्वरताच दूयते ।

अधुना मधुकरवन्धुना वन्धूकेन सरञ्जसककेसरेण

भवतेव जगडहन्धुना कुळमण्डनमणिडितानि भवस्थलानि ॥

कविकुलदीपमध्यो कविभिरियोग्यन्तो भजत्रिपदीगीतिरोषेण्णे विदारी ।

विदारीलक्षणमुत्तरण वक्ष्यति । यथा—

अभिनवकन्दलीककुसुमे केसरलील,... घरस्थलीसुखा।

कुसुमितकुटचसुरभिपरागविराजितसानुकालु(न ?)ना ।

समदयूरमधुकरकोकारावा पूरितकन्दरोदरा

ससलिलमुखरजलद्मलिनानिरयो रमयन्न्ति मानस्स ॥

केतकत्नुचिमिदा मरुता वकुर्हजांसि समुद्रहता।

अभिमुखदृश्यितजनो डपि जनः सोत्सुक एव बलात्क्रियते ॥

अवनुन्नातपरेणुना करेणुनाथ मलिनेन तेयदेन।

उपगिरिसुदन्तविद्युताः सकलं जगदध्येये मनोभवांय ॥

विदारो भान्ति श्वेतुदर्श लघवः॥ ५९ ॥

प्रतिपादं भवन्ति चेत् विदारी नाम भवति।

मिश्रः पञ्चकः प्रायः ॥ ६० ॥

तस्या विदार्याः प्रतिपादं पञ्चमो रुघु: पूर्वेण वा लघुना परेण वा मि

गुरुभवति प्रायः।

उपान्त्या ॥ ६१ ॥

प्राय इति वर्त्तते। तस्या विदार्याः प्रतिपादमन्त्यस्य समीवे प्रायो भकारो

भवन्ति। अत्‌त‌नियमः।

सौयसुरभिरजधूसरया

मृदुमलयानीरक्षपितया।

कामिजनो नवमालिकया

निगलितम‌ानमनाः क्रियते ॥

तयोविंशति भङुरासकं ॥ ६२ ॥

भङुरासकं इति तु वर्त्तते। गर्वेन तु ख्यो‌येदृशो‌ऽपि विश्र‌लघवो यथेष्टं मिश्रिता भव

चेत् भङुरासकं नाम भवति।

द्वादशावलम्बनम् ॥ ६३ ॥

तस्या: प्रतिपादमन्ते प्रायो भकारो भवति।

उमे रासक‌म् ॥ ६४ ॥

उमे भङुरासकावलम्बने सहिते रासक‌मित्युच्यते। यथा--

कल्या बाहुमूलत्रिकदेशनिवेशितानि गूढसेन्य वसनेन

विमृदृ नखक्षतान्निति लक्ष(ण)मज्ज्ञालिङ्गनमनङ्गसाक्षिझषजन्‍म ।

तव भरति तृतीयमिवेदमक्षिदशनप्रचितेन

क्षतजलुबहारणितेन शोभितेन वाधरेण त्वमसि विलासधरे ॥

गाथा ॥ ६५ ॥

सा च गाथा आर्षेति श्रेया । ऋषेश्रेरेवेयमित्यर्थी । पक्षस्वनुष्णुनाादिजात्यनं

सा गाथा भवति ।

पादैश्वरतुरभिप्रडभिर्या ॥ ६६ ॥

सा गाथा नतुर्भिर्या षडृडभिर्या पादै: स्वजातीयैरेव भवति । यथा——

पश्यति पश्यति परदोष-

मात्मदोषं न पश्यति

भरतारमथ धनेन्‍च ।

कुलन्‍च हिरवा किं कि हससि

दश धर्मन्‍ न जानाति

धृतराष्ट्रं निबोधतात्‌ ॥

मत्त: प्रमत्त उन्मत्त: श्रान्त: कुद्धोऽतिसुक्रुद्ध: ।

त्वरमाणश्र्च भीतश्र्च कामी चोरश्र्च ते दश ॥

इति जानाश्र्रया छन्दोविचित्यां जात्यधिकार: पञ्चम: ॥

श्री:

अथ पञ्‍चोडध्याय: ।

प्रस्तार: ॥ १ ॥

प्रस्तार इत्यधिकार: । इत उत्तरं यदृदृक्ष्यमाणो प्रस्तार इति झेय: ।

आधे भा ॥ २ ॥

सर्वेषां छन्दसामाच्चे वृत्ते गुरव एव भवन्ति । णतदुक्तं भवति । सर्वेषां छन्दसामाचं वृत्तं सर्वगुरुर्भवति ।

आदौ हा ॥ ३ ॥

सर्वगुरुवृत्तमाच्चं कृत्वा ततो द्वितीयस्य वृत्तस्य छेदने द्वितीयवृत्तादौ लघुरेकः कार्य इति ।

पूर्ववच्छेषम् ॥ ४ ॥

द्वितीयवृत्तादौ लघुमेकं कृत्वा ततोऽनन्तरमुपरि न्यस्तं पूर्ववृत्तामिव शेषं कुर्यात् । शेषमिति क्रियामाणवृत्तशेषम् । इदं प्रस्तारनेतद्विसतयुक् सर्वेषां छन्दसां युक् वृत्तप्रस्तारे योज्यम् ।

भोहितुल्याः ॥ ५ ॥

अथ तृतीयवृत्तस्य छेदने पूर्ववच्छेषं कृत्वा परिमाते द्वितीये वृत्तेऽथ तृतीयस्य छेदने तृतीयवृत्तादौ गुरु द्वितीयवृत्तादिवत् तुल्यसंख्यः कार्यः ।

इति ह ॥ ६ ॥

अथ तृतीयवृत्तादौ पूर्ववृत्तरलघुसंस्थ्यं गुरुं कृत्वा तेषां गुरुणामनन्तरं ह इति लघुरेकः कार्य इति ।

शेषं पूर्ववत् ॥ ७ ॥

शेषमिति क्रियामाणवृत्तशेषमित्यर्थः । पूर्ववदिति अनन्तरमतितवृत्तललघुगुरुसंस्थ्यं गुरु लघु विन्यासं कुर्यादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । अनन्तरमतितवृत्तललघुगुरुसंस्थ्यं गुरु लघु विन्यासं कुर्यात् । इदं तृतीयवृत्तारनेत्रं लिसृकयुकं सर्वेषामयुकवृत्तप्रस्तारे योज्यः । आभ्यां प्रस्तारनेत्राभ्यां क्रमशो विभिन्नमानाभ्यां सर्वेषां छन्दसां चतुर्थोऽदिशु युगयुकवृत्तेषु प्रस्तारविधिः कार्यः । आसर्वेलघुवृत्तदर्शनादेश सर्वेषां छन्दसां प्रस्तारविधिः । अयमनन्यः क्रम ।

भाहौ मिश्रावधोडघ: ॥ ८ ॥

दिक्क्षितस्य छन्दस: वृत्तानां प्रमाणसंख्या लघुा यावच्चावत्तौ गुरुलघुमिशे एकान्तरितौ कार्यावधे: ।

भौ भौ परे ॥ ९ ॥

तेषां तथा न्यस्तानां परतो द्वौ गुरुलघू चाघोडघ: कार्यौ। पूर्वमेकान्तरितन्यस्त गुरुलघुसंख्या प्रमाणप्रसारित तदृपरित इत्यनुवर्तते। तथा न्यस्तानां तेषां परते द्विगुणं द्विगुणं गुरसो लघचक्राधोडघ: कार्या। आछान्दोक्षरप्रमाणपरिसमाप्तेरिति युक्त मेवार्थे निरूपयिष्याम: । आघा द्विगुणक्रिया चत्वारो गुरवक्षु लघवक्षु ततोडड्याने: द्विगुणद्विगुणवृद्धिं सेवेषां छन्दसामाच्छन्दोक्षरपरिसमाप्तेरिति ।

नष्टम् ॥ ९० ॥

नष्टमिदानिं वक्ष्यते । हत्वा होर्घं यस्य क्रयाचितं छन्दस: संभवा दश शांतं सहस्रतमें वा दर्शयेयुक्ते तेनोक्ता या संख्या तावन्ति रूपाणि विन्यस्त तदर्धमपनेयं लघुमेकं न्यस्य पुन: पुनरेवं कार्य: ।

दृश्शैैकं समे भा: ॥ ११ ॥

अधे पुनर्हियमाणे यदि विषमता स्यात् तत् ऐकैकं दृश्य वा समतां कृत्वा ततोडर्धमपनेयं गुरुमेकं विन्यस्य पुन: पुनरेवं कार्य: । यावदिदक्षितस्य छन्दसोऽक्षरारि परिपूर्णानि भवन्ति तावदेवं कृत्वा इदं तहृत्कोमिति दर्शयेत् ।

उद्दिष्टम् ॥ १२ ॥

उद्दिष्टमिदानिं वक्ष्यते ।

द्विगुणं द्विगुणं वर्धयेयेत्प्रतिलोमत: ॥ १३ ॥

कयाचिच्छन्दसो यत्किक्षिदूद्रां विन्यस्येदं वृत्तं कतमदियुक्ते तस्य वृत्तस् नत्याक्षरादारभ्य द्वि चत्वार्यंशौ घोडश इति मतिलोमतो द्विगुणं द्विगुणं वर्धयेत् ।

एवं प्रतिलोमतो वर्धयतो गुरौ वर्धिते एकेन हानिः कार्यो । एवं कृत्त्वा यथालब्धसंल्यावशाद्धक्लव्यमिति ।

अयमेकस्तूपदेशः ॥ १५ ॥

तत्र सोलहं छन्दसां वृत्तेषु त्रिविधं प्रस्तारतः पुनस्तेलादिमय गुरुन्ते भवति । अपर्मर्धे लघवन्तम् । तत्र लघवन्ते उदिष्टे वृत्ते उत्तरार्धे वृत्तमिति ज्ञात्वा तस्योत्तरार्धवृत्तस्यान्याक्षरात् प्रभृति द्विगुणं वर्धयित्वा गुरौ वर्धिते पूर्ववदेकानि कृत्त्वा आछन्दोऽक्षरपरिसमाप्तेः पूर्वोक्तवृत्तानि च वक्तव्यानिति । अयं तृतीयस्य क्रमः ।

लघुपरीक्षा ॥ १६ ॥

लघुपरीक्षणानि वक्ष्यते ।

एकैकवृदृदृमाच्छन्दसाम् ॥ १७ ॥

यस्य कस्यचिदच्छन्दस एककलखुवृत्तानामन्येषां च प्रमाणं जिज्ञासमाने एकैकवृद्दान्यक्षरस्थान् द्विदक्षितं छन्दोदक्षरप्रमाणानि क्रमात् न्यस्याति । एवं विन्यास्य पूर्वं पूर्वं परयुतमविनाश्यान्त्यमक्षरस्थानं पूर्वमेवापास्यान्त्यल न्यस्येत् । ततः पुनः पुनः पूर्वं परयुतं कृवान्यतल न्यस्यस्य परतः परतो न्यसितव्यम् । अन्यमेकमवशिष्टं भवति । ततस्तेषां परतो न्यसितव्यम् । एवं विन्यास्य प्रथममक्षरस्थानवेक्ष्य तदुपलब्धसंख्या-वशादेकलघुवृत्तानीन्तीति वदेत् ।

एवं तृतीयादीनवेक्ष्य त्रिलघुवृत्तादिदिनी द्व्यादिलिययमस्यः क्रमः ।

सबिन्दु ततः द्विदृदृः सबिन्दुः ॥ १८ ॥

सबिन्दु आद्यमक्षरस्थानं कुयात् । पश्चात् द्विगुणद्विगुणितानि द्विदक्षितं छन्दोदक्षरप्रमाणानि कार्याणि । एवं कृत्त्वा एककलखुवृत्तादिद्दक्षायां सत्यां तदधोरूपं नयेत् ।

क्रमाद् द्विन्यस्येत् ॥ १९ ॥

तेषां तथा न्यस्तानामक्षरस्थाने मध्यस्तादिवक्षितलघुवृत्तप्रमाणानि विन्यास्य क्रमान्त्रयेत् । एकं द्वे त्रीणि वा गण्याद्राच्चादारभ्यान्तादेवं नोत्वा यथा स्थितस्थाने कैकर्मति दे इत्युक्तमक्षरस्थाने नयेदिति । तानि पुंलिङ्गे इति जिज्ञासायां सत्यां युक्त्या रूपाणि विन्यास्य सरूपं बिन्दुना वदेत् । सह वर्त्तते इति सरूपं बिन्दुना सार्धं सरूपं विगणय्य यथालघुसंल्यावशादिदं चैति वक्तव्यम् । ते ते लघुवस्तेषु कस्मिन् कस्मिन् स्थाने स्थिता इति स्थानानि तान्येव ॥ २० ॥

तेषां लघूनां स्थानानि तान्येव भवन्ति । एतदुक्तं भवति-येषु येष्वकक्ष रुपाणयवस्थितानि तान्येव स्थानानि वृत्तेषु लघूनोमिति । यद्यपरा लघुपरीक्षा एकादेशस्य वृत्तस्य लघवः कियन्त इत्युक्ते पूर्ववदक्षरस्थानानि न्यस्य तावत् सर्वबिन्दुभिः स्थानैर्बिन्दुना सह यावदिरक्षरस्थानैरेकादशसंख्या परिपूर्णा तावन्तस्थ्यैकादशस्य वृत्तस्य लघवो भवन्ति । एवं विशेषणामपि ज्ञेयम् तत्स्थानानि तान्येव भवन्ति ।

संख्या ॥ २१ ॥

संल्येदानों वक्ष्यते । यस्य कस्यचिच्छन्दसः समवृत्तसंल्यादिर्द सत्यान् तस्य पादाक्षराणि विन्यास्य तत्—

भाष्यहते ॥ २२ ॥

विन्यास्तानां पादाक्षराणामर्धं हत्वा गुरुन्यासः पुनः पुनरेव कार्यः पुनर्हियिमाणे यदि विषमता स्यात्—

हो सममपास्यैकम् ॥ २३ ॥

एकमपास्य पूर्वन्यासतस्याधो लघुं न्यस्यैवं सर्व्वण्यनयेत् । एष संसदृ

षष्टोडध्यायः

मे दृशः ॥ २४ ॥

लघौ लघौ दृशौ कुर्यात् । तावता मे गुणयेत् वर्णयेदित्यर्थः । उत्कृष्टमेव निरूपयिष्यामः । तथाथा—

चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री तस्या: पादाक्षराणि घट्ट्वा तानि विन्यास्य ततस्तद् हत्वा गुरुं न्यस्य तत्क्षोण्यवशिष्ठानि भवन्ति । तलासमतया अर्थे हतं न शक्यते तत् एकमपास्य लघुं न्यस्येत् । अवशिष्टे द्वे भवतः । ततोडर्धमपास्य गुरुं न्यस्येत् एवमवशिष्टं तदुपनीयं लघुं न्यस्येत् । अयं संसर्गोऽर्थः । ततस्तु हे द्विरि परमेव लघू द्वे कुर्यात् । ततस्ते तूपरि न गुरुंनपनीय द्वाभ्यामेव गुणयेत् गुणिते चत्वार्यक्षराणि भवन्ति । तानि चत्वारि चोपरे लघुसुपनीय द्वि: कुर्यात् अष्टौ भवन्ति । तानि चाष्टौ शेषगुरुसुपनीयाष्टाभिरेव गुणयेत् । गुणिते : चतुष्षष्टिभर्वति । तदा गायच्याः समवृत्तसंस्यापरिमाणममेवं विधिः । सर्वेषु छन्दसामिह गायच्याः समवृत्तसंख्यां ज्ञात्वा तत्परस्योष्णिक्छन्दसः समवृत्तसंख्यादि गमे निधिर्वेद्यते । तदा द्विप्रस्त्व तानि गायच्याः समवृत्तानि भवन्ति तानि द्विगुणीकृतान्युष्णिह: । तानि द्विगुणीकृतान्तनुष्टुभ: । एवं सर्वेषामर्थे वेदितव्यम् । गायच्याः समवृत्तसंख्यां ज्ञात्वा पुनरुक्तादीनां षण्णां छन्दसां समवृत्तासर्वाणि सहैव ज्ञातुमिच्छतामुपयं ब्रूमः

झूनं तदनतानाम् ॥ २५ ॥

तदूद्विरेत्यनुवर्तते तद् गायच्याः समवृत्तसंख्यापरिमाणं द्विगुणीकृतं च द्वाभ्य हीनं तदनतानां गायच्यान्तानां षण्णां समवृत्तसंख्यापरिमाणं भवति । तत्सु षट्‌डिशत्यधिक कशातमेवं विशेषणामपि झेयम् । समवृत्ताधिगमे ब्रूमः—समवृत्तो वर्गमूलो गाध्र्वे समः । समतुल्येन गुणितो वर्ग इत्युच्यते । रागिणः समवर्गस्तस्य मूले गाश्वेदधे समवृत्ताधिकरणं भवति । समवर्गस्तु चत्वारि सहस्राणि षण्णवतिश्व स तु मूले नश्वन्त्वारि सहस्राणि द्वानिशदधिकानि ।

उभयवर्गो विषमः ॥ २६ ॥

मूलोन इति वर्तते । उभयेषां समानां वृत्तानां वर्गः स तु मूलोनः विषम वृत्तप्रमाणं भवति । उभयवर्गः क्रियानिति चेतं प्रतिलोम एकः षट् सप्ताथ स

६०

जानाश्रयी छन्दोविचितिः

द्वे चैकमेव षड्‌वर्गः समार्धसमयौर्गायतीया कथयेद्‌ध्रुवं मूलं तु चत्वारि सहस्राणि

षण्णवतिश्र तेन हीन उभयवर्गः ।

एवं षट्‌ सप्त सप्ताथ त्रीण्येकं द्वे च ध्रुवकम् ।

प्रमाणं विषमाणां तु गायत्र्या लक्षयेद्‌ध्रुवः ॥

एवमन्येषां छन्दसां ज्ञेयम् ।

अध्या ॥ २७ ॥

अध्या इदानों वक्ष्यते ।

वृत्तं द्विरेकोनम् ॥ २८ ॥

वृत्तानि द्विगुणी‌कृतानि एकेन हीनान्ति अध्यर्धमाणं भवन्ति । सर्वेषां छन्दस

तल गायत्र्या अध्यर्धयोगं दर्शयिष्यामः । अस्या: सर्वेऽपि वृत्तानि द्विगुणी‌कृतानि-

तानी त्रीण्यथ पञ्चापि पञ्च चत्वारि तत्त्वतः ।

चत्वारि त्रीणि चाप्येवं प्रमीतान्‌यझुलानि वै ॥

अझुलमष्टौ यदा द्वादशाङ्गुलानि चितस्तिहस्तो द्वौ हस्तौ किटकुधनुः धनु

सहसे द्वे कोशाश्चत्वारः कोशा योजनम् ।

तान्यकुलानि हस्तस्य संस्यया त्रयोदशालक्ष्याणि मनुव(?)दशशते चैकासत्तां

गुल्मानि । धनुः संस्ल्यया त्रीणि लक्षणि चत्वार्येकतानि नव सहस्राणि न

पञ्चशतानि पञ्चविंशतिश्र । विंशतिश्र? हस्तश्रैकः योजनसंस्यया तयश्रत्वारिंशद्यो

जनार्धयोजनक्ष धनुषां सहस्राणि पञ्चविंशत्यधिकानि पञ्च शतानि च सप्ताष्टाद्यधिकं

हस्तश्रैक इति समाहा च येनाक्षरेभ्योडधिकां स खलु गुरुभर्वति ।

गण्या कुरुतेऽविभाति सातवं नचरति इत्यादिचतुष्काभ्यां गणाभ्य

षट्कससकाछकैश्र मालासमूर्हैयथास्वमलुपभेदाविष्टप्तानां वैतालोयादीनां जाति

श्लोकानां लाघवे मातृा येन प्रमाणेन यावतार्द्धेनाक्षरेभ्योडधिकां भवतीति ।

इति जानाश्रयां छन्दोविचितियं प्रक्रियाध्यायः षष्टः ।

समासेयं छन्दोविच्चितिः

उदाहृत श्लोक सूची

अ

अतिरुचिररुचिरसम

अतिलोभशा कुडिलकेरी

अथ तत्सुचौ लतागृहे

अथ प्रजानामधिप: प्रभाते

अथ वासवस्य वचनेन

अनन्तरहप्रभवस्य यस्य

अनिभृतनयनं सविभ्र

अनियतरुदितं स्मित

अन्योन्यमुपपीडयदृपपक्ष्या

अभिनादितमम्बराद्रैनै

अभिभवकन्दलीककुसुमे

अभिवीक्ष्य नितान्तताश्रु

अम्भोददानामसितानां

अम्भोदैरनिलोद्वतै

अम्भोभारप्रलम्बबिम्बा:

अर्धेन मिश्र्रा: षड् मेदा:

अवनुन्नातपरेऽणुना

अवसीदति श्रमासहं

अविदितविभवा ध्रुवा

अश्मश्रुतमुरैर्विशमै:

असंभृतं मण्डनमझ्जयेष्ठै:

असंभृतपयोधरा

असितामलायात

आ

आपाण्डुरोति शिथिलेऽपि

आमोदामत्तौडमरनयना

आसीदयं चन्द्रमसो

जानकीहरणम् १-३७

....

पृ.प

४६

३३

२८

ई

इत्येवं द्वौ द्विषिसमन्वयुतौ

इदं वरं एष विजृम्भमाण:

इयत् पृथुलं कुरुदेहयष्टे:

जानकीहरणम् १-३०

....

७९

८९

३३

ई

ईश्वर: कुरते चेत्

....

२०

उ

उद्ब्रेगादपुनर्मेवे

उपगतापि करं परिवादि

उपारि विधूतभस्म

उपवनसलिल्लासां

उपवने वरतनो:

सौन्दरनन्द:

नाट्यशास्त्रम् १५-५३

....

२-६४

२७

८९

२६

१८

ऐ

एकं- पद्मसम

ऐतत्क्षणजुजुग्लां

एष सर: प्रसन्नमनवरं

....

६०

८२

३९

क

कदम्बगन्धोल्वणा

कमलरुचिरमुखि गणयसि

कमलाकरेषु रुचिरेषु

....

४२

३९

१०

क्या बाहुमूलविवदेकदेश

कयासिकामिन् सरसा कुमारसंभवम् ३-८

करुणाकरनिष्करुणेन

कश्चिदन्ता विरहगुरुणा मेघदूतम् १

कादम्बाकाणानना

कादम्बानां पक्षोद्गते: कामवशात्तव सखि

कालहा नाट्यशास्त्रम्

कुत्ररकरोडपसुजानन

कुटजकुसुमाधि

केतकरूचीभिदा: कोऽस्ति त्वं मे का वाडं ते वररुचेरमृताभिसारिका

ख

खमिव सततारं कुषुम

ग

गणैरनुपमैर्वसन्तकाळो

गतिराकुलिताच्युत

गम्यतां यथेष्टमेष:

च

चञ्चलायताक्षमुखुन्नतासित

चन्द्रं गता पद्मगुणा कुमारसंभवम् १-४८

चलत्किसलयर शोभिता

चलत्किसलयाश्रुको

'चलाशिथिलधृतिषु

चारितानिर्मलजलः

चारुभिर्निशितं शुभः

चित्रोत्पलकचापो

छलाकारं यदि तु क्रत्नं

जन्ममहास्मुनिधे:

जलदोन्मत्तमयूर

जलधरपटलान्त

जलनिधिवसनापि

जिनमदनमथन

ज्योत्स्नाप्रसाराधिक

ततः शिवं कुशुमित

तल्पीतं हन्ति संज्ञां

तन्मिलं त्यजति विपस्यु

तवास्यनीलोत्पल

तानी त्राणीयये

स्वामिह धन्यां मन्ये

दक्षिणानिल निश्वासो

दन्ताम्रप्रोतचञ्चदूयुति

दिनकरदरीधृतिबोधि

दिवाकरमरीचिसंप्रतां

दुष्टः स्वलः न सदृशः:

दुष्टैर नां श्रीजनानां

शौरिभानि पूर्णचन्द्रवक्

ध

धन्या तव धोारा

धारापतैर्वीतकृशैः

धुवमस्ति हि कन्दुक

न

नतामुखमांससीमलु

न वक्त्र संघ्रातद्रव

नतामुखधरधुन्द

नष्टेन्द्रियचापनिपतुपदा

न स्मरसि किं स्वदीरित

नागायनते मद्जल

नित्यं न भवेत्पुरुषो

निपतितमास्यमाकुलित

निःशङ्का भव वल्लभा

नीलैर्विदग्धदललोचनोः

प

पदं तुषारस्रुतिमधौत

पद्मप्रियखुनिभामला

परभृतकुलनीलः:

पर्याप्तगृहपसुतबक

पङ्कवशाटकसंवृता

पश्यति पश्यति परदोष

पश्य भुजङ्गेरितिमिहा

पुरश्वरीरमन्तकौ

पुलिने: प्रतिबिम्बान्ति

पुष्पपह्ववोज्ज्वलेपु

पुष्पसमुज्ज्वला: कुरवका:

पुष्पिता: किङ्कुकाशो

प्रविशति च निलीदघ

प्रवितततारकाकुलु

प्रहस्त्रो महेन्द्र:

प्राकारमभ्रंलिलिह

प्रोल्वणदपोढृत्त

वकुलकुसुमद्युवलद्य

बहुश्रुतश्शीलान्वित:

वामा तन्वी मृदुरिय

वाले तव भाति वक्त्रं

वाले वालेनदृशेपीड

बुद्ध्या करुणापेशल्या

भातीदं गगनं निस्पष्ट

भात्यशोक: किसलय

अमददलितकुलविरलत्

अथान्ति हरिणास्त्रुणा

आजन्ते ऽश्मभिलुक्रु:

आत्रुमात्रगुणादिति

भूक्षेमनन्दैरसुभि

मणिह्रिलङ्कलाद्रूता:

सता: प्रमद अजमपि:

रथमातङ्गौहयुजगां

सध्याध्वकेशयुग्म

मनोज्ञाभि सिन्धुवारकु:

मनोज्ञाभि सिन्धुवारत:

परस्त्रीरतिरं च

परस्त्रिरतिरेविसह

महां हरिणचाहुले:

मीनजालपथाहि्वानि

दुस्ता: केशा: भविरह

उदितजननदाहकुला

अत्युग्ररतणै: परमदुर्बल

उदन्तामुपयान्ति भारुता:

उदुखवदनैर्वाज्य

दुर्मेधुरवादि

सर्वेशैवला: परिकलप्य

: सततं शान्तमना:

स्थां मत्तवरे भकुम्भ

यानि वहन्त्यति वर्षाणि

येन मां शुकौषस्यामं

ललधीरशठा नैक्रत्या

ललनावनानि नीलालकानि

वद किं कमलासि मीरु

वकुलकुमुदड्कवलय

वर इह न करिष्यति

वरयुवतिहृतहृदय

वसन्तस्य दृष्ट्या

वसन्ते पृथ्पमालौधे

वातोद्भूता: कोमलकै:

वाध्यते च पट्टुुस्वनो

विकसितनीलोत्पला

विकसितं कुशुमं

विगतभयमथ न

विध्याटितपयोधराग्रं

विनसन्ति महेन्द्र

विद्युल्लतद्धं र्वे नष्टर्किं

विविवशुरन्त: सरसी

वेगादायान्तीं वीक्ष्य

व्याकोशकुसुद

व्यायतनेने सम्पेक्ष्य

व्योममध्येगतदीतिमण्डड

श

शयनमृदिततनु:

.... २९

शयनोस्थितस्य शिव

.... २८

शरणमत्रलसूत्रे

बुद्धचरितम् २२-३३

.... ३९

शशिनिभमुखि तव

.... ३०

शीतलैर्मुखुबि: क्षितिभृत:

.... ३०

शूर: सुसुल: सदृश:

.... ३

घ

पत्पदहृदचिकीर्ण:

.... ३०

स

सकलं सुरलक्ष्यटकपाले

.... १४

सविथरोगमदनतकेहा

.... ३३

सच्छद्मकनदनदनविहाय

.... ४९

सभूपतिरुदारधीर्जयति

.... ९

सरलं वयं श्रिताधनिलयं

.... ३९

सर: सरोऽहाततं

.... <

सलिलं विमलं तमालु

.... ८०

सविरोधमदन्त

.... ३३

साधारणोष्णशीत:

.... ८६

सायं सुरभिजधूसरथ्या

.... ५३

सा राजहंसैरिव

कुमारसम्भवम् १-३३

.... ३३

स्तोकधनानां संपत्ति

.... २२

स्किगधच्छायासुपसन्ना

.... २८

स्किभदनन्तमसिितायत

.... २५

सरदुरुनं छलाभोग

.... ३२

• संयमग्रहणोत्पत्तिः

• प्रतिभादिव्युत्पत्तिः

शाकुन्तलम्

हृदयदनमुत्पलमूर्धिका

हस्तावलम्बं मुसलानिदं

हस्ते निधिं पुरुषो भोगः

हितासक्तसौख्यतरहदे

मानकीडनकम्

मौद्गरसमाकृतिः

शुचिचारित्रः