1. Jivan Mukti Viveka ASS 20 1

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलि:।

ग्रन्थाङ्ग: २०

श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितः

जीवन्मुक्तिविवेक:।

एतत्सुस्तकं वेदशास्त्रसंपन्नः पणशीकगेपाद्वर्वसुद्ेव्शाम्रा: के० वं० शा० ग० गोग्वले इत्युपाद्वर्गगेग- शास्त्रिक्षिश्र मंशोवितम् तच् हरि नारायण आपटे इत्यत: पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये

प्रकाशिनम् ।

शालिवाहनशकाब्दा: १८३८ खिस्ताव्दा: १९१६

(अस्य सर्वेञ्रविकारा रानशासनानुमारेण स्वायतीकृना:) मूल्यं पादोनं रुपकचतुष्टयम् (३४१२)

Janskr ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः।

श्रीमद्विदयारण्यमुनिविरचितः जीवन्मुक्तिविवेक:।

तत्र प्रथमं जीवन्मुक्तिप्रमाणप्रकरणम्।

यं वेदान्तवसन्तलब्धिजनितस्वाचार्यसत्कोकिल- द्योतद्वाक्यकलादवाप्य निजमात्मानं तदीयार्भकाः ॥ पञ्चम्यादिकभूमिकाम्रलतिकास्वद्वैतविद्यामनः- संस्कारक्षतिमञ्जरीकलनतः क्रीडन्ति तं नौम्यहम् ॥ १ ॥ मत्स्यः श्रीपृज्यपादः कमठवपुरसौ विश्वरूपो वराहः । पद्माड्घ्रिस्त्रोटकाख्यो नरहरिरथ हस्तामलो वामनोऽभृत्। सर्वज्ञात्मा भृगुभ्राड्रविकुलतिलकोऽसौ प्रकाशात्मना आ+ । नन्दज्ञानस्तु कृष्णो भवभुजगभयान्मामिमे मोचयन्तु ॥ २ ॥ अत्यन्तद्रुतंहमवर्णरुचिरं कारुण्यरत्नाकरं श्रुत्यन्तस्थिरलोचनाम्बुजयुगं सर्वात्मनासर्वगम् ।। संपूर्णामृरकान्तिकान्तवदनं भक्तष्टसंवर्धनं दत्तत्रेयमुपास्महे गुरुवरं भस्मकभूषाम्बरम् ॥ ३ ॥ वेदस्वः शाखिशाखाविकसनमतुलं लेभिरे यत्र नित्यं किं चाऽडस्वादि द्विजेन्द्रैरमृतफलमपि स्वेच्छमानन्दसान्द्रैः ।।

विद्यारण्येऽद्य तस्मिन्मम चिरममृतैर्मानसं पूर्णमस्तु ॥ ४ ॥ नित्यं यद्धदि वेदमौ।लिविलसल्क्ष्मी: मुखं राजते यत्कण्ठे पदवाक्यमानविकसद्रेखात्रयं भ्राजते ॥ यो वादीन्द्रमहोग्रदैत्यनिचयं विघ्वस्य भेजे यशः श्रीनारायणदेशिकेशमनिश तं नौमि पूर्णाशिपम् ॥५॥

• छन्द्ोभङ्गभिया सधिर्न कृतः।

२

गोपाल्कृष्णभजनैकसुधाममुद्रे शेने विरक्तिरमया सह यः सदैव। वन्दे महापर्टचर मनोतांजं श्रीरगुरुं शवपदरमरणप्रदं मे ॥६॥ यं। Sज्ञ नशधनुर्वभक्ष यमधनेश्वर्यम,गावशं येनानाशि तमश्चरार्वत्रदाद्यस्म स्वमख्यं हरिः । यम्माद्रात्रिचरेड विभ्यद्दलद्यस्येक्षणेनाSSमुरी संपद्यत्र रघृत्तमे गुरुवरे दृश्यं स मां पात्वलम् ।। ७।। श्रीविद्यारण्यवाणी क गहनवितताद्वनसन्यार्थयुक्ता क्वाहं निन्यं प्रकृत्याऽन्नरि बहिरपि स्पष्टमालिन्यशाली ॥ एवं सन्यप्यहं स्यां किनु न पदुरलं तद्गतार्थप्रकाे सदृष्टिं प्राप्प मिद्धाज्ञनकण इव वै गृहरत्नाढ्यभुमो ॥। ८॥ अवल्म्बाय पदं में नैव न वाक्यं न चास्ति मानमपि। मुनिमनम इव तथाडपि श्रीगुरुकरुणावलाद्यने स्वमुंदे॥९ ।। संन्यासो वेदनन्छाृत इह गढितो विद्यया च द्विधाऽपि र्जावन्मक्तं: स्वरूप बहुतरमुदितं लक्षणं च प्रमाणम् ।। अप्युक्तो वासनानां क्षय उपगदितश्चेतसोऽपि प्रणाशः । प्चाम्याः स्युः फलारनत्यभिहितमथ तद्वािवेदान्तवृ्तिः ॥ १०॥। अथ पर्णानन्देन्दुकौमयाः पं.डशप्रकाशम्य जीवन्मुक्तिविवेकटीकात्मकस्य मङगलक्षोक- दशकीयविषम वितृतिः यं वेदान्नेति। वेदेत्यादि कलादित्यन्तमेकं पदम्। वेदान्त उपनिप- द्धागः स एव वसन्न इत्याद। सर्वत्राग्रे रूपकम् । तदीयेत्यत्र लुप्तोपमत्र विद्याजन्मभ्यामपि वंशदर्शनान् । तथा चाऽडथर्वणिकाः समामनन्ति-'त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयमि' इनि ॥ १ ॥

एवं शब्दापगेक्षवादप्रतिपादनपुर्वकं प्रकृतप्रकरणप्रतिपाद्यमवद्योन्य ्श्रमद्धाष्यकारादीन्प्र- धानपूर्वाचार्यानष्टमर्त्यभिन्नचेनैत्र धवनयन्मस्यादयष्ट,वेव भगवदवतारत्वेन श्रीकृष्णान्तान्सांप्रदा- यिकत्वसिव्दर्थ प्रार्थयते मत्स्य इति। श्रीति। वेदवद्वेदान्तोद्गरणल्ीलासाम्याद्भगवि भाष्यकारे भगवदवतारीभृत- मस्यरूपकम्। कमठन्यादि। संसाग्धिमथनपूर्वकिवेकाघँद्वनब्रह्म। म क्यसाक्षा ्कारान्तरन्न -

पाचार्ये कुर्मरूपकमपि। वराह इत्यादि । पञ्चपादिकाभिधायाः श्रीशारीरकभाष्यटीकायाः प्रकटनन्छल्ेनाद्वतब्रह्मविद्याया एव भुत इव समुद्रणल्टलासाम्येन पद्मपादाचार्ये वराहरूपक- मपि। त्रोटकेति। त्रांटकाचायें नृसिंहरूपकं तु भब शंकरदेशिक मे शरणम्' इत्यादि-

जीवन्मुक्तिप्रम,णप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः ।

मार्गैकप्रतिष्ठापनत एव। अथशब्दः प्रतिज्ञाताष्टव्यक्तपूर्वदलतिर्यग्वैलक्षण्यार्थः । हरतेति। हस्तामलकाचार्यः प्रसिद्ध एव । तत्र-

'घनच्छन्नदृष्टिर्घनच्छन्नमर्क यथा मन्यते निष्प्रभं चातिमुदः । तथा बद्धवद्भाति यो मृददृष्टेः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा'॥ इत्यादिप्रसिद्धस्वात्मानुभवमात्रनिवेदनेन त्रिपादपरिमितभमिमात्रयाचनात्रलोक्यव्यापनवद- खिलाद्वैनशास्त्ररहस्योक्तिस्तद्रपकम्। सर्वेति सर्वज्ञात्ममुनीश्वरः संक्षेपशारीरकाचार्यः । तत्र भृगुभ्राजः परशुरामस्य रूपकं तु याव्वेदवादिराजसादिसंपद्विदलनेन ब्राह्मणश्रेष्ठ एव खवारा- ज्यप्रतिष्ठापननेव। रवीत्यादि। प्रकाशान्मेति। विवरणाचार्यः मुप्रित एव । तत्रापि श्रीरामरूपकं मीमांसकोपल्क्षितनिग्विलभेदवादिगक्षसक्षपणादिना समुचितमेव्। आनन्देति। आनन्दगिरिरितिभाष्यादिटीकाकार: प्रख्यात एव। तुशब्दो त्रनकग्रन्थकर्तृत्वरूपवैलक्षण्यायैव। तेनात्रानन्तलीलाकर्तश्रीकृष्णरूपकर्मीप सुघटमेव। फलितमाह भवत्यादिशषेण। अत्र भुजगरूपकेण द्वैतरूपसंसारस्य कल्पितत्वादि द्योन्यते ॥ २ ।। अथ श्रीदत्तात्रेयमप्युसंधत्त-अत्यन्तेति ॥ ३ ॥ इदानीं मूलकारं श्रीविद्यारण्यं महीकुर्वस्तदवन्छेदेन स्वाभिमतं याचने- वेदेति। वेद एव स्वःशाग्वी कल्पद्मस्तस्य याः शाग्ाः शाकलतैत्तिगीयादयाः प्रसिद्धा एव। आमोदेति। 'आमोदः सोडनिनिर्हारी' इन्यमगत्मुरभिगन्धस्नेन मोदर्भोगमोक्षानन्दैः।

त्यर्थः । अगुञ्जि। 'एनसाम गायन्,स्ते' इन्यादिश्रुतेः स्वानुभवप्रकाशनमप्यकारि। अमृतैः पञ्चम्यादिभुमिकानन्देः । शिष तु स्पष्टमेव्र H ४।। अथाद्वतशास्त्रप्रदं स्वा्चार्य प्रगमति- नित्यमिति। वेदति। सर्वोपनिषद्रहस्वविचारात्मकोत्तरमीमांसात्मक द्वैन विद्या रूपश्री- रित्यर्थ:। अपरं तु सरलमंव ।। ५ ।। एवं शिवभक्त्युपदेशप्रदं श्रीगुरुमपि प्रणमति- गोपालेति। महापदेति । महादेवाभिधम् । शिषं तु स्पष्टमेव । ६ ।। अथ श्रीरघुवीर क्षत्रनियन्तारं परमगुरुवरं प्राथयन्सप्काण्डगमायण,र्थे मङ्गलाष्टकरूपवा- क्यसार्थं नवरसलक्षणव्यङ्गयार्थ च कथयति प्रथमादिमर्त्तवर्भक्तभिरपि य इत्यादिना- यः । अज्ञानेति । अज्ञानमेवशधनु निर्गुणत्वाददुर्भेद्यत्व त्रयम्बकशरसनं बभच्जाखण्डयदि त्यर्थः । अत्र प्रथमा विभ,क्तर्वालकाण्डार्थो राँदो रसः। यममत्यादि। यमैश्वर्य सार्वभौम- राज्यं पक्षेऽणिमादि, आशावशं तृष्णापरं न.धान्नैव संपादय,मःसेत्यर्थः । अत्र द्वितीया विभक्ति:, अयोध्याकाण्डार्थः, शान्तो रसः। येने या,द। येन तमश्चरावलिः खरादिचतु-

४ पूर्णानन्देन्द्ुका मुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथर्मं-

र्दशसहस्रराक्षसपङ्गिः। पक्षे कामक्रोधाद्यासुरसंषत्। अनाशि विध्वंसिता। अत्र तृतीया विभक्ति:, अरण्यकाण्डार्थः, अद्भुतो रसः । अदादित्यादि। हरिः सुग्रीवः, पक्षे परमात्मा यस्मै स्वसख्यमदाद्दत्तवान् । अत्र चतुर्थी विभक्तिः, किष्किन्धाकाण्डार्थः, हास्यो रसः । यस्मादित्यादि। अत्र प्चमी विभक्तिः, सुन्दरकाण्डार्थः । रात्रीति । रावणः पक्षे महामोहः। अबिभ्यद्गीति प्रापेति भयानको रसः । अदलदित्यादि। यस्येक्षणेन कूरतरकटाक्षेणैवाSS- सुरी संपत्सकलसकुलरावणश्री: पक्षे दम्भदर्पाद्यासुरसंपत्प्रसिद्धैव, अदलद्विदीर्णाडभूदित्यर्थः । अत्र पष्टी विभक्तिः, वीरो बीभत्सश्च रसः, युद्धकाण्डार्थः । यत्रेत्यादि । अत्र सप्तमी विभक्ति:, सर्वोत्तमत्वादिनोत्तरकाण्डार्थ:, शृङ्गारो रसश्च। स इत्यादि। करुणो भक्तिश्व रसः ॥ ७ । अथ प्रकृते स्वानधिकारमाशङ्कय सदृष्टान्तं तत्पादवं स्पष्टयति- श्रीति ॥ ८ ।। तत्रापि मानित्वं वारयति- अवलम्बायेति ॥ ९ ॥ प्रकरणभेदमनुक्रामति- संन्यास इति ॥ १० ॥ इह खलु सकलकारुणिकशिरोमणिर्भगवान्विद्यारण्याचार्यः प्रस्थानत्रयाद्यद्वैतशास्त्रे मन्दम- ध्याधिकारिणामसामर्थ्य पश्यन्सूत्रभाष्यस्य तात्पर्यमधिकरणमालया संपूर्णोपनिषद्धाष्याणामनु- भूतिप्रकाशेन वार्तिकविवरणयोश्च तत्साराभ्यां समुद्धार्य तत्राप्यशक्तानां मन्दतरमन्दतमाधि- कारिणामनायासेन बोधसिद्धये स्वगुरुं भगवन्तं भारतीरतीर्थं संप्रार्थ्य तत्त्वविवेकादिविवेक- पञ्चकं चित्रदीपं च स्वकृत प्रदर्श्य ततस्तुष्टन तेन तृप्तिदीपादिदीपचतुष्टयं योगानन्दाद्यान- न्दपञ्चाध्यायीरूपो ब्रह्मानन्दश्च कृतः, सेयं पञ्चदशी सर्ववेदान्तगुरुलघुग्रन्थमथनसारात्मिका लोके प्रसिद्धा, तत्र तावद्ग्रन्थसरलत्वनाधिकारिणामनधिकारिणां च सर्वेपां साधारण्येन पाटवात्प्रायशाऽनधिकारिणाडपि तत्त्वविदंमन्याः सन्तस्तत्पैौर्वापर्यतात्पर्यमविचार्यैव रागित्वाद्या- सुरादिप्रकृतिवशादेव भरतादेरप्रवृत्तिः पुराणक्तिति चत्तदा - 'जक्षन्क्रीडन्रन्ति विन्दन्नित्यश्रीरपीर्न कि श्रुतिम्'। इत्यादिचित्रदीपादिवाक्याभासांस्तथा 'जनकादेः कथं राज्यमिति चेद्टढबोधतः । तथा तवापि चत्तर्कं पठ यद्वा कृषिं कुरु' इत्यादितृप्तिदीपादिवाक्याभासांस्तथा तन्मूलीभूतं 'जक्षत्रीडन्रममाण: स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वेति न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापम्' इति च श्रुतिवाक्यजातं तथा-

१ 'सहि तर्क पउ कृ° इति पाठान्तरम्।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । ५

'सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मय वर्तते। सर्वथा बर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते॥ हत्वाडपि स इमालोकान्न हन्ति न निबच्यते'। इत्यादिस्मृत्यादिवाक्यजातं च प्रमाणत्ेनोदाहृत्य यथेष्टचेष्टाः स्वयं कुर्वन्तः सन्तोऽन्या- नपि मुमुक्षून्वञ्चयन्ति तदिदमसहमानः सन्नश्रीमद्गगवद्गीतानां सर्ववेदार्थत्वात्तद्गाष्याख्यप्र- स्थानतात्पर्योद्धरणमिष्ेण यावदद्वैत निष्ठापरायणश्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासका व्यादिवाक्यानां

नराणां जीवन्मुक्तिसाधनादि प्रदर्शयितुं ज्ञानितां मन्यानां तु तद्भ्रमभञ्जनपुरःसरं सन्मार्ग- प्रवृत्तिं द्योतयितुं च तथा मुमुक्षूणामपि पण्डितंमन्यवञ्चनान्मोचनपूर्वकं ज्ञाननिष्ठान्तप्रवृ्त्यु- रसाहार्थ च प्रसन्नमपि प्रौढकर्तृस्वाभाव्याद्रभीरतात्पर्य जीवन्मुक्तिविवेकाख्यं प्रकरणं विस्तरेणा- करोत्। अतोऽस्य पञ्चदश्या शेपशेपिभावः संबन्धः । तद्रतवाक्यार्थविवरणहेतुत्वात्तेनैतनमे- लनपूर्वकं षोडशप्रकरणीत्यपि समाचक्षते केचिच्छिष्टाः । तत्र शिष्टाचारानुमितप्रयोजनकं 'मङ्गलादीनि मङ्गलमव्यानि मङ्गलान्तानि प्रथन्ते शास्त्राणि वीरपुरुपकाण्यायुष्मत्पुरुषकाणि च भवन्ति' इत्यादिमहाभाष्याख्यस्मृतिमूलश्रूतिबोधितकर्तव्यताकं निर्विन्नग्रन्थसमाप्तितत्प्र- थितिफलकं- 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महामत्मनः'॥ इति श्रुतेः श्रीगुर्वर्भिन्नेश्वरप्रणामात्मकं मङ्गलं स्वयं विधाय शिष्यबोधायानेकार्थगर्रभतेन स्वकीयमुद्राभृतेन प्रकृतप्रकरणविपयादिसृचकेन श्रोकेनाSSदौ निबन्नाति- वस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्। वस्येति।'अस्य महतो भृतस्य निःश्वसितमतद्यद्दग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वा- ङ्विरसः' इतिश्रुतेर्यस्य मायावच्छिन्नब्रह्मणः प्रजापतिरकामयत। प्रजाययेतीन्युपक्रम्य 'स भूरिति व्याहरत्' 'स भूमिमसृजत' 'अग्निहोत्रं दर्शपृर्णमासौ यज ५पि' इत्यादितै-

श्रवणाद्वेदाक्षरोच्चारणानन्तरमित्यर्थः । यद्वा रजःप्रधानेश्वरस्य निःश्वसितमिव श्वासोच्छास व्यापारजातमिवानायासेन समुत्पन्नवात्सर्वेडप्यृगादिवेद्रा इन्युपलक्षणमितिहासादीनामपि तथा च यावच्छब्दब्रह्माडपि यस्य निःश्वसितमवेत्यर्थः । तथा यः परमात्मा वेदेभ्यः, वेद्यन्ते ते वेदाः साक्षिदृश्या मायासंकल्पारतेभ्योऽनन्तरमखलं संपूर्ण जगत्। जति ईशो

१ ग. घ. निश्वसतं।९ घ. 'दा मायया योऽखि।

६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्या्यव्याख्यासमेतः- [१ प्रथमं-

निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोर्भिदा । अविद्या त्चितोर्योगः षडस्माकमनादयः' इति वच-

यथा ह्यैन्द्रजालिकः स्वसंकल्पादेव मन्त्रादिविशिष्टान्नगरादिकमुत्पादयत्येवं परमेश्वरोऽपि मायिकसंकल्पेभ्यो विश्वमुत्पादितवान्यस्तमहं वन्द इत्यन्वयः । माययेति पाठस्तु मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । तस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत्' इतिश्रुति- मूलकत्वादादेय एव। अहं व्युत्थितस्थितप्रज्ञो ग्रन्थकृत्। वन्दे कायिकादिनिविधप्रह्वीभावेन नमस्कारोमीति भावः । एतेन ब्रह्मणो जगज्जन्माद्यभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वं तटस्थलक्ष- णमुक्तम्। स्वरूपलक्षणार्थ विशिनष्टि-विद्येति। विद्या 'विद्ययाऽमृतमश्रुते' इतिश्रुते- ्रह्मविद्यैव तीर्थमुपायो यस्मिन्विषये । यत्प्राप्तये ज्ञानं विनोपायान्तरं नैवास्तीत्याशयः । एतेन निर्गुणत्वं द्योतितम् । सगुणब्रह्मणस्तृपासनादिलभ्यत्वात् । स चसौ महेश्वरश्वेति कर्मधारयः। महत्त्वं त्रिविधपरिन्छेदशृन्यत्वम्। ईश्वरत्वं चानन्तकोटिब्रह्य,ण्ड,त्मकानादि- प्रपञ्चाधिष्ठानत्वेऽपि शुक्तिकादिवत्कालत्रयेऽपि तदस्पर्शित्वरूपं सामर्थ्यम्। उभयपदाभ्याम- नन्तता कालत्रयाबाध्यत्वरूपिणी सत्यता च सूचिता। उपलक्षणमिदं ज्ञानत्वादेरपि । तं सच्चिदानन्द्वाद्वैतभृमात्मानमित्यर्थः । गुरुपक्ष तु-योगभ्रष्टत्वादीश्वरावतारत्वाद्वा स्वयं- प्रभातवेदवेद्यस्य वेदाश्चत्वारोडपि न त्वेक एव द्वौ त्रयो वा तेऽपि निःश्वसि- तमिव श्वासोच्छुवासवदनायाससाध्या आसन्। उपलक्षणमिदं शास्त्रादेः । यस्य महामहिम्रः सद्गुरोवेदचतुष्टयमप्यनायाससद्धं तस्य शास्त्रादिसिद्धेः कैव कथा। सकलश व्दब्रह्मपारंगतत्वोक्त्याऽनया श्रत्रियत्वाख्यं श्रीगुरोः प्रथमं लक्षणं ध्वनितम्। तथा य आचार्यो वदेभ्यः, तृतीयार्थे पञ्चमी पूर्वो त्तरकाण्डात्मकर्वेदैरित्यर्थः । तथा च पूर्वकाण्डोक्तोपन-

जगत्, स्वमनआदिस्वद्वैतम्। अखिलम्। अकारो वासुदेवः स्यादिति कोझीत्तेर एव वासुदेवाख्यः परमात्मैव खिलं नामरूपादिबाधेनाविष्टोंडशो यस्य तत् । निर्ममे कृतवान्। एतेन वैदिकैकपूर्वोत्तरकाण्डोक्तसकलसाधनः सर्वमपि द्वैतं वासुदेवमात्रात्मकं यः सद्गुरु: कृतवानिति वर्णनेन 'वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः' इति श्रीमद्गगवदुक्तर्ब्रह्मनिष्ठ- त्वाख्यं द्वितीयं श्रीगुरुलक्षणं द्योतितम् । तथा च श्रतिः-'तद्विज्ञानार्थ सद्गु- रुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्' इति। स्मृतिरपि-'उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः' इति । अत्र ज्ञानित्वं निरुक्तश्रोत्रियत्वम्। तत्त्वद- र्शित्वं ब्रह्मनिष्ठत्वमिति। अहं तं विद्यातीथमेहश्वरं वन्दे । 'तीर्थं शास्त्राध्वर- क्षेत्रोपायनारीरजःसु च । अवतारर्पिजुष्टाम्बुपात्रोपाध्यायमन्त्रिषु' इति मेदिनीकोशो- क्तेर्विद्यायै तीर्थ शास्त्रं यस्य, विद्यैव तीर्थमध्वरो यस्य, विद्यैव तीर्थ क्षेत्रं काश्यादिरूपं यस्य विद्यायास्तीर्थमुपायो यस्मिन्, विद्यैव तीर्थ पुष्करादि यस्य, विद्यायास्तीर्थमुपाध्याय उप-

७

देष्टा, विद्यैव तीर्थ मन्त्र्यमात्यो यस्य यतिराजस्य स तथा। एतेनानुदरंभरित्वतत्त्वानुसंधान; परायणत्वतत्त्वविद्यान्यानपेक्षत्वमन्दाधिका रितत्वविद्योपायप्रदत्वोपरागादिनैमित्तिकस्नानार्थमहा-

नान्वर्थनामत्वमुक्तम्। अत एव स एव महेश्वरः शिवः 'मायिनं तु महेश्वरम्' इतिश्रु- तेरन्तर्यामी वा निरुक्तनिर्गुणपरमात्मा वा तम्। शेषं प्राग्वत् । अत्र 'आत्मनाम गुरोनाम नामातिकृपणस्य च । श्रेयस्कामो न गृह्लीयाज्ज्येष्ठापत्यकलत्रयोः' इतिवचनाद्गारतीतीर्थ इति स्वगुरोर्नाम तत्र भारतीस्थाने तत्पर्यायीभूतविद्याशब्दः । प्रयुक्तः । वस्तुतस्तु भारती- तीर्थः परमगुरुरेव विद्यातीर्थ एव स्वगुरुरेपाम्। तदुक्तमेतैः पूर्वाश्रमे पाराशरमाधवे- सोऽहं प्राप्य विवेकतीर्थपदवीमाम्नायतीर्थे परं मज्जन्सज्नसङ्गतीर्थनिपुणः सद्वृत्ततीर्थ श्रयन् ।। लब्धामाकलयन्प्रभावलहरीं श्रीभारतीतीर्थतो विद्यातीर्थमुपाश्रयन्ह.दे भजे श्रीकठमव्याहतम् । इति॥ एवं च यथाश्रुतमेव ज्याय इति ध्येयं धीरैः । अत्र हि प्रथमव्याख्याने यस्येत्यादिनि- र्मम इत्यन्तग्रन्थेन ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणवोधितजन्मादिसृत्रशास्त्रयोनित्वसूत्रयोरर्थः संगृहीतः । तथा तमहं वन्द इत्यनेन गुर्वभिन्नपरमेश्वरचरणारविन्दयोरखण्डं कायिकादित्रिविधप्रह्वीभा- वेन मुमुक्षुर्वेदान्तविचारपरायणो भवेदिति जिज्ञासासृत्रार्थोडपि सूचितः । 'तद्विद्धि प्रणि- पातेन' इतिस्मृतेर्वेदान्तविचारस्य तत्पूर्वकत्वात्। शेषेण स्वरूपलक्षणबोधिसमन्वयसूत्रा- र्थश्च। ननु भाष्यादौ जन्मादिमत्र एव ब्रह्मणः सत्यज्ञानानन्तानन्दादिस्वरूपलक्षणमपि विचारितं त्वया तु समन्वयमूत्रस्येव तत्परत्वमुच्यत इत्यनुचितमंवेदमिति चेत्। सत्यम्। तैत्तिरीयकोपनिषदि ब्रह्मवल्ल्याख्यप्रथमप्रश्ने 'ब्रह्मविदाप्नोति परम् ' इति सर्वमण्युत्तरक- ण्डार्थ संक्षेपतः सूत्रित कृवा किंलक्षणं तद्रह्मेत्याकाड्क्षायां 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति ब्रह्मण: स्वरूपलक्षणमुक्तम्। भगुवल्टयाख्यद्वितीयप्रश्ने तु भृग्वाख्यपुत्रस्य वरुणाख्यस्त्रपितरं प्रति ब्रह्मविपयकं प्रश्नमुपन्यस्य 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्त्र । तद्रह्मति' इति ब्रह्मणस्तटस्थलक्षण- मेत्र जन्यजगज्जन्माद्यभिन्ननिमित्तोपादानत्वरूपमुक्तं तदेव च सूत्रकृता जन्माद्यस्य यत इति कण्ठतः सूत्रे संग्रथितम्। भाष्यादौ तु प्राक्तनमपि स्वरूपलक्षणं गृहीत्वोभयमपि विचारितं यद्यप्यथापि शुद्धस्वरूपलक्षणनिर्णयस्तु समन्वयसूत्रनिर्णीतब्रह्मात्मैक्यलक्षणाभेदमन्तरा नैव संभवतीति तथोक्तम् । एतेन शास्त्रैकदेशसंवद्धत्वमस्योक्तम्। शास्त्रात्कार्यान्तरस्थितत्वं तु वक्ष्ये विविदिषान्यासमित्यादिनाऽनुपदमेव वक्ष्यति। तदुक्तं पाराशरपुराणे-

शास्त्रैकदेशसंबद्धं शास्त्रात्कार्यान्तरे स्थितम्।। अ्रन्थं प्रकरणं प्राहुः प्रकरणज्ञा मनीपिणः' इति ॥

6 पूर्णानन्देन्दुकी मुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

अत्र तमहं वन्द इति गुर्वादिभक्त्युपलक्षितसकल साधनवान्मुमुक्षुरधिकारी। विद्येत्यने- नाद्वैतात्मतत्त्वं विषयः । अहंपदेन जीवत्वादिद्वैतानर्थनिवृत्तिः प्रयोजनं च सूचितम्। संब- न्धस्तु ग्रन्थविषययोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः सुप्रसिद्ध एवेति सर्वमवदातम् ॥। १॥

तदाशयविवरणात्मकत्वादस्येति द्योतयंस्तत्त्वज्ञानतत्फलप्रयोजकसंन्यासयोर्विवेचनकथनं प्रति- जानीते वक्ष्य इत्यर्घेन- वक्ष्ये विविदिषान्यासं विद्वन्र्यासं च भेदतः । वेत्तुमद्वैतात्मतत्त्वमपरोक्षीकर्तुमिच्छा विविदिषा तया न्यासः ससाधनकर्मादित्यागस्तम्। तथा विद्वदिति। अद्वैतात्मत्त्व्रापरोक्षरूपब्रह्म विद्यावानेवात्र विद्वान्। ज्ञानस्य वृत्यात्म- कत्वेन त्रिक्षणावस्थायित्वेSपि तत्फलस्याज्ञानध्वंसस्य शुक्तिरजतादिध्वंसवदारोपितप्रतियोगि- कत्वेनाधिष्टानीभूताद्वैतात्मस्वप्रकाशैकरूपत्वान्नित्यापराक्षतया तद्रपेण सर्वदा वर्तमानतेति तद्वत्ता संगता। तेन क्रियमाणो न्यासः ससाधनकर्मादिकलापस्य विधिव्त्यागस्तमित्यर्थः ।

इ.ते योजना। तथा हि श्रीमद्गीताभाष्य उपक्रमे तावदुक्तम्-तस्यास्य शास्त्रस्य संक्षेपतः प्रयोजनं परं निःश्रेयसं सहेतुकस्य संसारस्यात्यन्तोपरमलक्षणं तच्च सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकादा- त्मज्ञाननिष्ठ, रूपाद्ध्मीद्भवतीति। उपसंहारेऽपि सर्वधर्मान्परित्यज्येतिक्रोकव्याख्याने-ततश्च सर्वकर्मसंन्यासाज्ज्ञाननिष्ठायामात्यन्तिकः संसारोपरम इति सिद्धमिति च । अत्र सर्वकर्मसं न्यासपूर्वकादिति सर्वकर्मसंन्यासादिति च पदाभ्यां विविदिषासंन्यासावश्यकतोक्ता। आत्म ज्ञाननिष्ठारूपाद्धर्मादिति ज्ञाननिष्ठायामिति च पदाभ्यां तु विद्वत्संन्यासावश्यकताऽप्युक्ता । वस्तुतत्त्व्रापरोक्ष्यदा र्ढ्र्यपूर्वकब्हि: करणान्तःकरणोपरमणलक्षणज्ञाननिष्ठाया विद्वत्संन्यासं विनाड संभवात्। तदुक्तं वार्तिकसारे- 'अनन्यचित्तता ब्रह्मनिष्ठाऽसौ कर्मठे कथम्। कर्मत्यागी ततो ब्रह्मनिष्ठामर्हति नेतरः' इति । तदस्मिन्भाष्यग्रन्थेSपि संन्यासद्वयं संकीर्णवदेव भातीत्यतो युक्तैवेयं तद्गेदकथनप्रतिज्ञा। तथा मध्येऽपि वेदाविनाशिनं नित्यमितिश्लोके भाष्यम्-'तस्माद्गीताशास्त्र आत्मज्ञानवतः संन्यास एवाधिकारो न कर्मणीति तत्र तत्रोपरिष्टादात्मज्ञानप्रकरणे दर्शयिष्यामः' इति । व्याख्यातं चेदं भाष्यं संन्यासद्वयोपपादकमिति श्रीमदानन्दज्ञानैः-तस्मादिति। सर्वव्यापा- रोपरमात्मनः सर्वकर्मसंन्यासस्याविक्रियात्मज्ञानाविरोधित्वात्प्रयोजकज्ञानवतो वैधे संन्यासेधि कारः । सम्यग्ज्ञानवतस्त्ववैधे स्वाभाविके लात्मनीति विभागमभ्युपेत्योक्तेयें वाक्यशेषाऽवै. गुण्यं दर्शयति-तत्र तत्रेति। अस्यायमर्थः-प्रयुज्यते प्रेर्यते निवृत्तिमार्गेडधिकारी येन नित्यानित्यवस्तु विवेकलक्षणेन ज्ञानेन तद्वतो मुमुक्षोरित्यर्थः । वैधे 'एतमेव प्रव्राजिनो लोक

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:।

मिच्छन्तः प्रव्रजन्ति' इति विधिप्राप्त इत्यर्थः । स्वाभािके फलात्मन्यवैधे संन्यासे तु श्रुतिः 'एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति' इत्यादिः सुप्रसिद्धैवेति।

ननु किमर्थ संन्यासद्वयं श्रुत्योक्तं यद्गेदकथनं विविदिषादिसंज्ञया भवतेदं प्रतिज्ञात- मित्याशड्क्य तत्प्रयोजने क्रमादभिधत्ते- हेतू विदेहमुक्तेथ जीवन्मुक्तेश तौ क्रमात् ॥२ ॥ हेतू विदेहेति। तौ पूर्वोक्तौ विविदिषासंन्यासविद्वत्संन्यासौ। क्रमादनुक्रमेण। विदेहमुक्ते: 'ज्ञानसमकालमुक्तः' इतिशेषार्यास्मृत्यादिमूलीभूताभिः 'ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः' इत्यादिश्रु- तिभिः पञ्चदशीतत्त्व विचेकोक्तज्ञानसमकालभाविदेहाभावरूपस्याद्वैतात्मकैवल्यस्य तथा जवि- न्मुक्तेः पञ्चम्यादिवक्ष्यमाणभूमिकस्थितिलक्षणसदेहकैवल्यस्य च हेतू कारणे भवत इत्य- न्वयः । विविदिषासंन्यासः श्रवणाद्यभ्यासजन्यासंभावनादिप्रतिबन्धध्वंसे सति विचारिततत्त्व- मस्यादिमहााक्यकरणकतत्त्वज्ञानद्वारा विदेहमुक्तर्हेतुः । विद्वत्संन्यासस्तु मनोनाशवासना- क्षयाद्यभ्यासजन्यपञ्चम्यादिभूमिकाद्वारा जीवन्मुक्तिहेतुरित्याशयः ॥ २ ॥ तदेवं ससाधनो जीवन्मुत्त्याख्योऽस्य प्रकरणस्य विशिष्टो विषयः सूत्रितः, संप्रति याव- त्संन्याससाधारणकारणमाह

संन्यासहेतुर्वैराग्यं यदहविरजेत्तदा। प्रवजेदिति वेदोक्तेंस्तन्द्ेदस्तु पुराणँगः ।।३ ।। संन्यासेति । विगतो रागो विषयप्रेमा यस्मात्तद्धावः संन्यासकारणं भवतीत्याशयः । त्त्र प्रमाणत्वेन श्रुतिमर्थतः संग्रथयति-यदहरिति। तथा च श्रूयते लघुजाबालोपनि- षदि-'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रत्रजेत्' इति। एवकाराभ्यां विना वैराग्यं संन्यासः, सति च तस्मिन्विलम्बश्च वार्यते। तदुक्तं विश्वेश्वरीसंगृहीतस्मृतौ- 'यदा मनसि संजातं वैतृष्ण्यं सर्ववस्तुषु। तदा संन्यासमिच्छन्ति पतितः स्याद्विपर्यये' इति ॥ 'बुद्वाप्यत्यन्तवैरस्यं यः पदार्थेषु दुर्मतिः । बघ्नाति वासनां भूयो नरो नासौ स गर्दभः' ॥ इति वासिष्ठेऽपि। किं सर्वसंन्यासहेतुरेकविधमेव वैराग्यम् । तथात्वे कुटीचकादिनद्वेदे को हेतुरित्यत आह-तन्भेदस्त्विति । तुशब्दः शङ्काशामकः । तद्गेदो वैराग्यादिभेदः । ज्ञेय इति शेष: ॥ ३ ॥

१ ग. हेतु वै० । २ ग. के तद्दे० । ३ घ. छ. "णतः ॥ ३ ॥

पूर्णानन्देन्दुको मुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

तदेवाऽडह-विरक्तिरित्यादिना स्वकृतलघुपाराशरस्मृति विवृत्युदाहृतपाराशरपुराणवाक्य द्वयेन- विरक्तिद्विविधा प्रोक्ता तीव्रा तीव्रतरेति च। सत्यामेव तु तीव्रायां न्यसेद्योगी कुटीचके ॥४ ॥ एवं तीव्रादिभदेन विरक्तर्द्वैविध्यमुक्वा तीव्रविरक्तौ वक्ष्यमाणलक्षणायां सत्यामेव 'लोकेडस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ। ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेण योगिनाम् ' इतिश्रीमद्गगवद्गीतोक्तभगवदे कार्पणबुद्धया काम्यादिशून्यनित्यादिकर्मानुष्ठानपरो योगिशब्दे- ष्टगृहस्थाद्यधिकारी वक्ष्यमाणलक्षणे कुटीचकाख्ये संन्यासे कर्तव्ये सति तद्विरुद्वं कर्म त्यजेदित्युक्तं, तत्रोक्तविरक्तौ सत्यां किमयमेकविध एव संन्यास उतान्योऽपि कश्चिदस्तीत्य- त्राऽडह शक्त इत्यादिद्वितीयवाक्येन- शक्तो बहूदके तीव्रतरायां हंससंजञिते। मुमुक्षु: परमे हंसे साक्षाद्विज्ञानसाधने ॥५॥ शक्तस्तीर्थयात्राद्यनुष्ठानसमर्थदेहादिरित्यर्थः । बाह्विति। वक्ष्यमाणलक्षण एव संन्यासभेद इति यावत्। शिष्टं तु प्राग्वदेव। वक्ष्यति चैवमेवात्र यात्रादीत्यादिना। ननु भवत्वेवं तीव्रविरक्तौ संन्यासद्वयं तीव्रतरायां तु प्रागुपन्यस्तायां तत्कथं तत्साहचर्यसिद्धमित्यत आह- तीव्रेत्यादिना। 'द्वयं तीव्रतरे ब्रह्मलोकमोक्षविभेदतः' इति वक्ष्यमाणत्वात्तीव्रतरायां वक्ष्यमाणलक्षणायां विरक्तो सत्यां ब्रह्मलोककामश्चेद्वक्ष्यमाणलक्षण एव हंससंजञिते संन्यासे कर्तव्ये सति योगी कर्माणि न्यसेदित्यादि प्राग्वदेवाध्याहृत्यान्वयः । ननु ब्रह्मलोककामनाभावे कः संन्यास इत्याशड्क्य समाध ते-ममुक्षुरित्याद्युत्तरार्धेन। मुमुक्षुः स्वात्मानं द्वैतबन्धान्मो क्तुमिच्छुस्तीव्रतमायां क्षुधायां सत्यामन्नं बिना यथा दीयमानेऽप्मैहिकपारत्रिकादिविषयजाते तत्तणीकृत्यान्नप्राप्त्ये व्यवधानलेशमप्यसहिष्णुः संस्तदेकार्थी भवति तद्वदद्वैतब्रह्मात्मतारूपमो- क्षमात्रार्थीत्यर्थः। उक्तं हयेवमेव श्रीमद्वार्तिककारचरणारविन्दपरागैर्वार्तिकामृते- नरकादिव निर्विण्णो यावन्नाऽड ब्रह्मणो नरः । न तावदधिकागेऽस्ति कैवल्यज्ञानवत्मनि ॥ सर्वासङ्गविनिर्मुक्तो मोक्षमात्रप्रयोजनः । अतोऽधिक्रियते प्रन्यग्ज्ञानोत्पत्तौ न रागवान् ॥ इति ॥ सतु-साक्षादिति। लोकान्तरगतिव्यवधानं विनेहैवेत्यर्थः । विज्ञानेति। दष्टादिद्वाराऽऽत्मज्ञानहेतावित्यर्थः । परमे हंस एतन्नामके वक्ष्यमाणलक्षणे संन्यास इयादि पूर्ववदेत्र योज्यम् । तथा चोक्तं छान्दोग्ये 'सर्व एते

१ ग. शक्तौ।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ११

पुण्यलोका भवन्ति' इति ब्रह्मचार्यादिव्याश्रमिणां फलमुक्त्वा 'ब्रह्मसंस्थोऽमृततव- मेति' इति। अत्रेदं भाष्यं श्रीमद्भगवत्पादीयम्-'अवशिष्टर्त्वनुक्तः। परिव्राडब्रह्म संस्थो ब्रह्मणि सम्यकिस्थितः सोऽमृतत्वं पुण्यलोकविलक्षणममरणभावमात्यन्तिकमेति नाऽपेक्षिकं देवाद्यमृतत्ववत्। पुण्यलोकात्पृथगमृतत्वस्य विभागकरणात्। यदि च पुण्यलोकािरयमा- त्रममृतत्वमभविष्यत्ततः पुण्यलोकाद्विभक्तं नावक्ष्यत् । विभक्तोपदेशत्वादात्यनतिकममृतत्वमिति गम्यते' इति । विवृतमिदमानन्दज्ञानैः-'आश्रमिषु प्रदर्श्यमानेषु कि परिव्राण्मुख्यो न प्रदर्श्यते तत्राऽऽह-अवशिष्टस्विति। कुतो हि पुण्यलोकवैलक्षण्यममृतत्वरयेत्याशड्क्यो- क्तम्-आत्यन्तिकेति। तस्याऽडपेक्षिकत्वाभावे हेतुमाह-पुण्यलोकादिति। अमृत- त्वस्य पुण्यलोकात्पृथग्विभागकरणात्ततोऽन्यत्वादात्यन्तिकत्वसिद्धिरिति योजना। उक्तमेवार्थ व्यतिरेकमुखेण साधयति-यदि चेत्यादिनेति' इति ॥ ५॥

ननु का सा विरक्तर्मन्दता यदपेक्षया तस्यास्तीव्रत्वादिकमुक्तमित्याशङ्कय तहक्षणमभिनीय दर्शयति- पुत्रदारेधनादीनां नाशे तात्कालिकी मतिः। धिक्संसारंमितीदृक्स्याद्विर क्तर्मन्दता हि सा ॥ ६॥ पुत्रेति। दारा: स्वरमणी। आदिना तादृक्प्रेमपात्रं मित्रादि। तात्कालिकी। पुत्रादिनाशाव्यवहितोत्तरक्षणमारभ्य यदाऽरय तद्विपयकप्रमोदयरतदव्यवहितदितीयक्षणमात्रा- वस्थायिनीत्यर्थः । अत्राग्रे सेति तच्छव्दाद्येति यन्छब्दो बोध्यः ॥ ६ ॥ एवं तीव्रादिवैराग्ययोरपि रक्षणे क्रमेण साभिनयमाहास्मिन्नि त्यादिपादोनद्वाभ्याम्- अस्मिञ्जन्मनि मा भूवन्पुत्रदारादयो मम। इति या सुस्थिरा बुद्धि: सा वैराग्यस्य तवरिता ॥७॥ आदिना धनादि । अत्रापि प्राग्वत्तद्विनाश एव प्रयोजको ज्ञेयः । अत्रास्मिञ्न्मनी- त्युक्त्या निरुक्तविरक्तेर्नित्यानित्यविवेकाजन्यत्वमेव। एवमपि तपसा जन्मान्तरे तादृग्पुत्रादि- लाभाशासंभवात् , विवेकजन्यत्वे तु 'कर्मचितो लोकः क्षीयते। एवमेवामुत्र पुप्यचितो लोक: क्षीयते' इत्यादिव्याप्तिघटितश्रत्या सर्वरयाषि वैपयिवसुखर्य विनश्वरवक्या तद- संभवाच्च। तत्रापि क्षणिकत्वसंभवेन पूर्वत्रातिव्याप्तिव्यादृत्तये त्रेतिपदेनाभिनीतवुद्धि वि शिनष्टि-सुस्थिरेति। तत्त्वमाधिदेविकादिविश्नैरष्यचलखम्। एवं चहिकपुत्रध्यनिच्छाद्ा ढर्यमेव तह्क्षणम्॥ ७॥

१ क. 'रगृहादी' । २ ङ. च. 'र इती'।

१२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यध्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

पुनरावृत्तिसहितो लोको मे माडस्तु कश्चन। इति तीवरतरत्वं स्यान्मन्दे न्यासो ने कोऽपि हि ॥ ८ ॥ कश्वनेति। ब्रह्मलोकोडपि। 'इमं मानवमावर्त नाऽडवर्तन्ते' इति श्रुतेर्मन्वन्तरा- न्तरे पुनरावृत्तिप्रदोपासनादिसाध्यस्तु मे मैवास्त्वित्यर्थः । ननु मन्दवैराग्येऽप्यस्ति कश्वित्सं- न्यासभेद इत्यत्राSह-मन्द इत्यन्तपादेन।। ८ ॥। अस्त्वेवं वैराग्यद्वये प्रत्येकं संन्यासद्वयात्तच्चातुर्विध्यमथापि कि प्रत्येकमेव तेषां लिङ्गभेद उत द्वयोरद्वयारवेत्यत आह-यात्रादी त्यादिद्वाभ्याम्- यात्राद्यशक्तिशक्तिम्यां तीवे न्यासद्वयं भवेत्। कुटीचको बहूदश्रवेत्युभावेतौ त्रिदृण्डिनी॥ ९॥ आदिना स्वबनध्वितरभैक्षम् ॥ ९ ॥ द्वयं तीवतरे ब्ह्मलोकमोक्षविभेदतः । तीव्रतर इति। अत्रापि वैराग्ये सतीति पूर्ववदेवाध्याहारः । ब्रह्मलोकेति। इह तद्विषयकेच्छाभेदादिति शाकपार्थिवादिवत्समासः । हंसादिलक्षणं संक्षिपति तदित्यर्धेन- तल्लोके तत्त्वविद्धसो लोकेऽस्मिन्परहंसकः ॥१० ॥ तस्मिन्ब्रह्मलोके। तत्त्वविदिति भाविनीं वृत्तिमाश्रित्यैवोक्तम् । अस्मिल्ीके यस्तत्त्ववित्सन्सं- न्यासी भवेत्सोऽपि परहंसक एवेति विद्वत्संन्याससंग्रहः । कुटीचकाद्योरेव त्रिदण्डत्वोक्तेरन- योर्हंसवि विदिषुगौणविद्वत्परमहं सयोरे कदण्डत्वमार्थिकमेव। अत्रास्मिल्ँीके तत्त्वविदित्यनुकृष्य भवितुमिच्छुः सन्नित्यध्याहृत्य परहंसको भवेदिति विविदिषासंन्याससंग्रहः ॥ १० ॥ नन्वेवमपि कस्तत्तदाचार इत्यत आह- एतेषां तु समाचारा: प्रोक्ता: पाराशरस्ृतौ। व्याख्यानेडस्माभिरत्रायं परहंसो विविच्यते॥ ११॥ एतेषां त्विति । पाराशरेति। विषयसप्तमीयम्। षष्टयन्तपाठे तु सरल एवार्थः । तर्हि कि प्रकृते निरूप्यत इत्यत्राऽडह-अस्मामिरित्यादिना। अयं, वक्ष्ये विविदिषान्यास- मिति प्राक्प्रतिज्ञातत्वेन प्रकृत इत्यर्थः । विविच्यते, लक्षणसाधनप्रयोजनप्रमाणेतिकर्तव्यतानि- रूपणैर्विद्वदादधिकारिभेदेन द्विविधोऽपि परमहंससंज्ञः संन्यासः पृथक्कथ्यत इत्यतत्। एतेनात्र जीवन्मुक्तेरेवोपपाद्यत्वात्परहंसो विविच्यत इति प्रतिज्ञाऽनुचितेति परास्तं तस्या एतत्प्रयोज्यत्वात् ॥ ११॥

१ घ. न वश्वन ।२ ड. दंसलो । ३ ङ. बां सुस।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १३

तद्विवेकमेव सूत्रयति- जिज्ञासुर्ज्ञानवांश्वेति परहंसो द्विधा मतः । प्राहुर्ज्ञानाय जिज्ञासोन्यांसं वाजसनेयिनः ॥१२ ॥ जिज्ञासुरिति। मतः श्रत्यादेः संमत इत्यर्थः । जिज्ञासोः संन्यासे 'एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति' इति बृहदारण्यकश्रुति प्रमाणयति- प्राहुरिति। वाजसनेयिनः। वाजमन्नमिति तैत्तिरीयकवार्तिकोक्तेर्वाजपदवाच्यमन्नं सनोति षणुधातोर्दानार्थत्वादतिथिवृन्दाय ददातीति वाजसनस्तस्यापत्यं वाजसनेयो याज्ञवल्क्यस्तेन प्रोक्तं शुक्कयजुरधीयते विदन्ति वेति ते तथा काण्वादिशाखिन इत्यर्थः ॥१२॥ उक्तश्रुतेरर्थ संगृह्णाति प्रवाजिन इत्यर्धेन- प्रवाजिनो लोकमेतमिच्छन्तः प्रवजन्ति हि। प्रव्ाजिनः। प्रोक्तविरक्त्या मनुष्यपितृदेवलोकतृणी करणान्नित्यादिकायिकादिसर्वकर्मभ्यः प्रव्रजनलक्षणतदनादरशीलाः सन्त इत्यर्थः । एतमेव। प्रकृतमेवाद्वैतस्वप्रकाशमेवाSS- त्मानं साक्षित्वोपलक्षितं स्वरूपमेव्र । इच्छन्तः । दशमादिवदज्ञानपिहितत्वादाप्तवाक्य- जज्ञानेनाऽडसुमिवाभिलषन्तः। प्रवजन्ति। प्रकर्षेण पारमहस्यं संपाद् ब्रह्मनिष्ठमाचार्य प्रति श्रवणादिजन्यज्ञानार्थ गच्छन्तीति यावत्। यद्वा त्रिदण्डिनो वाऽत्र प्रव्राजिनः । तदुक्तं वार्तिके- प्रवराजिनोSत्र गृह्यन्ते प्रसिद्धेर्यदि वा परे। त्रिदण्डिन: समाख्यायास्तेष्वेवातिप्रसिद्धितः ॥ इति। अवधारणेन मनुष्यादिलोकत्रयेच्छूनां नैव पारमहंस्येधिकार इति ध्वन्यते। एवमेवात्र श्रुत्यन्तरमपि-'अथ परिव्राडिवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः शुचिरद्रोही ब्रह्मभयाय भवति' इति। सिद्धान्तलेशे त्वाश्रमान्तरे नैव श्रवणादौ मुख्योऽधिकार इत्युक्तम्। अपरे तु 'ब्रह्म- संस्थोSमृतत्वमेति' इतिश्रुत्युदिता यस्य ब्रह्मणि संस्था समाप्तिरनन्यव्यापारत्वरूपं तन्निष्टत्वं तस्य श्रवणादिषु मुख्योऽधिकारः । गच्छतस्तिष्ठतो वाऽपि जाग्रतः स्वपतोऽपि वा। न विचारपरं चेतो यस्यासौ मृत उच्यते॥ आ सुप्तेरा मृतेः कालं नयेद्वेदान्तचिन्तया।

१ह. तदिच्छ°। २ क. ख. घ. स्र्थ तु ग । ३ व. वक्ष्ये मन्दृत्वेबु।

१४

इत्यादिस्मृतिषु सर्वदा विचारविधानात्। सा च ब्रह्मणि संस्था विना संन्यासमाश्रमान्तरस्थस्य न संभवति स्वस्वाश्रमानुष्टानविहितकर्मानुष्ठानवैययर्यादिति। एवं वक्ष्ये विविदिषान्यासमित्यादिसार्धैकादशश्रोकैः सूत्रितमर्थ विवृण्वन्प्रतिजानीत एतस्येत्यर्घेनैव एतस्यार्थं तु गद्येन वैक्ष्ये मन्दविबुद्धये ।१३॥ गद्येन, अनियताक्षरण दण्डकापरनामकगाथास्यच्छन्दोविशेषेणेत्यर्थः । तत्प्रयोजनं मन्देति॥ १३॥ वक्ष्य इत्यादिप्रतिज्ञायां विविदिपासंन्यासस्य प्राथमिकत्वात्ततप्रतिपादिकाम् 'एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रत्रजन्ति' इति श्रुति विवृण्वस्तद्रतलोकशब्दार्थ कथयति- लोको हि द्विविध :- आत्मलोकांडनात्मलोकश्चेति। लोको हीति। द्वैविध्यमेव विशदयति-आत्मेति। लोक्यतेऽवलोक्यते साक्षितया दृश्यमनेनेति लोक: स्वप्रकाशः परमात्मा । नन्वेवं व्युत्पत्ती न शुद्धब्रह्मसिद्धिः । साक्षिसा- कष्यादिसंबन्धः परमात्मनि कल्पितः 'साक्ष्याभावे न साक्षित्वं केवलानुभवात्मनि' इति वार्तिकस्य, 'चेत्योपरागरूपा मे साक्षिताऽपि न तात्विकी' इत्यद्वैतमकरन्दस्य, 'अविद्यातद्वृत्त्यन्यतरप्रतिबिम्बितं चैतन्यं साक्षि' इत्यद्वैतसिद्धेः, 'मोहातीतो विशुद्धो मुनिभिरभिहितो मोहसंक्रान्तमूर्तिः साक्षी ' इति प्राचीनाचार्यवचनस्य च स्वारस्येन तस्य सोपाधिकत्वादिति यदि विभाव्यते तदा लोक्यते मुमुक्षुभिस्तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यदृढापरोक्ष- ज्ञानेन साक्षाक्तियत इति लोक: शुद्धाद्वैतः प्रत्यक् । अत एवाSत्मेति कर्मधारयः। तदुक्तम्- 'यच्चाSSप्ाति यदादत्ते यच्चात्ति विपयानिह। यच्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति भण्यत '॥! इति। अनात्मेति। लोक्यते साक्षिचिता भास्यत इति तथा। अनात्मेत्यादावपि कर्मधारये सर्वोडपि दृश्यपदार्थः । अत्राSSत्मलोकस्य दृक्त्वेनाव्यभिचारित्वादेकत्वेन श्रोतृबुध्दारोहसंभवेSप्यनात्मलोकस्या- सथात्वेन श्रोतृबुध्द्यारोहासंभवात्तदनुग्रहाय सप्रमाणं त्रैविध्यमभिधत्ते तत्रं त्यादिना- तत्राSडत्मलोकस्य त्रैविध्यं बृहदारण्यके तृतीयाध्याये श्रूयते-"अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति। सोऽयं मनुष्यलोक: पुन्नेणैव जय्यो नान्येन कर्मणां कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोक:" इति। जय्यः प्रसिद्धया जेतुं शक्यः । अत्रान्यशब्दः पुत्रसाहचयाद्वन्ध्वादिपरः । कर्मणा, १ क, ग. च. 'स्यार्थस्तु ग'। २ क ख, ग. ङ. च. वक्ष्यते मन्दबु। ३ म. 'प् पि।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विर्द्यारण्य प्रणी तजीवन्मुक्तिविवेक:। १५

नित्यादिना। पितृलोकः, स्वर्गाख्यश्वन्द्रलोक इति याबत् । विद्यया, दहराद्युपीस- नया। देवलोकः, सत्यलोक एव ब्रह्मलोकाख्यः । अनयोश्वन्द्रादिलोकयोः पितृलोकादित्व वक्ष्यत्यत्रैव तपःसिद्धिरूपजीवन्मुक्तिप्रयोजननिरूपणे 'य एवं विद्वानुदगयमे प्रमीयते' इत्यारभ्य 'सायुज्य' सलोकतामामोति' इन्यन्तश्रुतिव्याख्याने। आत्मलोके किं मानमित्यत्राSSहाSSसमलोकश्रेव्यादिना- आत्मलोकश्र तत्रैव श्रूयते-"यो ह वा अस्माल्लोकात्स्व लोकमदद्टा प्रति स एनमविदितो न भुनक्ति" इति। "आत्मानमेव लोकमुपासीत स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हैस्य कर्म *क्षीयते" इति च। यो मांसादिकपिण्डलक्षणात्स्वलोकं परमात्माख्यमहं ब्ह्मास्मीत्यविदित्वा म्रियते स स्वलोकः परमात्माऽविदितोऽविद्यप व्यवहितः सन्नैनमवेत्तारं प्रेतं सृतं न भुनक्ति शोकमोहादिदोषापनयनेन न पालयति। उपासकस्य ह निश्चितं कर्म न क्षीयत एकफलदानेनोपक्षीणं न भवति। कामितस- र्वफलं मोक्षं च दृदातीत्यर्थः । षठ्ठाध्यायेऽपि-"+किमर्थ वयमध्येष्या- महे किम्थ वय यक्ष्यामहे कि प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माडयं लोक इति। येxप्रजामीशिरे ते इमशानानि भेजिरे। ये प्रजा नेशिरे तेऽसृतत्वं हि भेजिरे " । तत्रैव, तृतीयाध्याय एव । हकारः प्रसिद्धौ। वा इत्यवधारणे । अस्मालोकान्मनुष्यलो- कात्। प्रैति लोकान्तरं गच्छति। स यतोSविदितोऽज्ञानी, अत एनमद्वैतस्वप्रभानन्दमात्मानं नैव भुनक्ति तदभिन्नात्माऽमृतत्वेन नैव तिष्टतीति प्रसिद्धमवेत्यन्वयः । उपासीत, ध्यायीत। अस्याऽऽत्मोपासकस्य कर्म, पुण्यकर्मफलं सुखं नैव क्षीयत इति योजना। तदुपासनस्य चित्तनिरोधद्वारा सकलप्रतिबन्धनिरासपुर्नकं महावाक्यार्थस्फूर्त्याऽज्ञानध्वंसान्मुकक्तिरूपत्वेनैवो- क्तमुखस्याक्षयत्वमित्याशयः । अत्राऽडदरार्थं वाक्यान्तरं संवादयति-षष्ठेति। प्रजा पुत्रादि: । नन्वस्वेवमात्मलोकादिभेदेन लोकद्वैविव्यं तथाऽपि प्रकते किमायातमित्याशङ्कय प्रकृ- तश्वुतीष्टार्थ एवति कथयत्येवं चेत्यादिना-

• ग. व. छ. पुस्तकेषुः क्षीयत इति चेत आरम्य, षष्ठाध्यायेऽपीत्यतदन्तःपाती ग्रन्थो न विद्यते।+क. ख. ग. घ. छ. पुम्तकेषु किमर्थमित्यारम्य कि पजयेत्ये नदन्तर्वर्ती विषयो नि। x क. ख. ग. घ. छ. पुस्तकेषु ये प्रजानित्यतो भेजिरे इत्यवधिको ग्रन्थो न विद्यते।

१ व. हास्याऽडयु: क्षी° । २ क. नेवम।

१६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

एवं च, एतमेव प्रवाजिनी लोकमिच्छन्तः प्व्रजन्तीत्यत्राऽडत्मलोको विवक्षित इति गम्यते। विवक्षितः । श्रुतेरिति शेषः । तत्र हेतुमाह स वा एष इत्यादिना- स वा एष महानज आत्मेति प्रक्रान्तस्याऽडत्मन एतच्छब्देन परामृष्टत्वात्। एवं श्रौतप्रसिद्धया लोकशब्दस्याऽऽत्मवाचित्वं प्रकृतश्रुतावुपपाद्य योगवृत्त्याऽप्युपपादयितुं स्वाभिमतां लोकशब्दव्युत्पत्तिमाह- लोक्यतेऽनुभूयत इति लोकः । तथा चाऽडत्मानुभवमिच्छन्तः प्रव्रज- न्तीति श्रुतेस्तात्पर्यार्थः संपद्यते। लोक्यत इति। अधिकारिभिरिति शेषः । फलितमाह-तथा चेति। उत्तेर्ये स्मृर्ति संवादयति- स्पृतिश्र-"ब्रह्मविज्ञानलामाय परहंससमाहयः। शान्तिदान्त्यादिभि: सर्वैः साधनैः सहितो मवेत् ॥" इति। स्मृतिश्र्वेति । ब्रह्मणः, वृह बृहि वृद्धाविति स्मरणात्संकोचे कारणाभावान्निरति- शयम हत्त्वशालित्वेन त्रिविधपरिच्छेदशून्यस्य सच्चिदानन्दात्मनो यद्विशिष्टं दृढापरोक्षसाक्षा त्काररूपं ज्ञानं तदेव लाभ इष्टवस्तुयोगस्तस्मा इत्यर्थः । 'आत्मलाभान्न परं विद्यते' इति सत्यापाढापर।भिधहिरण्यके शिधर्मसूत्रोक्तेरात्मप्रदं तज्ज्ञानमपि लाभत्वेनोक्तमित्याशयः। शान्ति- रन्तःकरणस्य स्वाधिकारानुपयुक्तानां लौकिकादिवृत्तीनां वैयर्थ्यनिश्चयेन त्यागः। एवं स एव बहिष्करणानां दान्तिः । आदिना तितिक्षादिः। सर्वैरित्युक्ते: शमादिपु श्रौतेष्वमानित्वादिषु स्मार्तेष्वेकमपि साधनं नावशेषणीयमिति भावः । एवं विविदिषासंन्यासे प्रमाणमुपपाद्य विविदिषासंन्यासशब्दार्थमा हे हे त्यादिना- इह जन्मनि जन्मान्तरे वा सम्यगनुष्ठितैरवेदानुवचनादिमिरुत्पन्नया विविदिषया संपादितत्वादयं विविदिषासंन्यास इत्यभिधीयते। 'अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् इति श्रीमद्गगवद्गीतोक्तर्जन्मान्तर इति युक्तमेव। सम्यक्वं तु कर्तृत्वाभिमानफलेच्छाभाव- पूर्वकान्तर्यामीश्वरचरणैकसमर्पितत्वम्। एतदप्युक्तं तत्रैव- 'मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि' इति। 'एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चित मतमुत्तमम्' ॥ इति च । १ ग. विज्ज्ञा।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १७

वेदानुवचनेत्यादि। अत्राऽडदिना यज्ञदानतपांसि। तथा च श्रयते बृहदारण्यक- षष्ठे-'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन' इति। अयमर्थ :- वेदानुवचनादिषु त्रैवर्णिकानामप्यधिकारादत्र ब्राह्मणशब्दो द्विजपरस्तेन ब्राह्मणा ब्राह्मणक्षधियवैश्यास्तं पूर्वोक्तमेतं स्त्रप्रकाशत्वेन नित्यापरोक्षं साक्षित्वोपलक्षितमद्वैतचिदात्मान मित्यर्थः । वेदानुवचनेन यथाविध्यधीतसाङ्गस्वशाखाजपेन। तथा यज्ञेन। 'अफलाकाड्क्षि- भिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते। यष्टव्यमवेति मनः समाधाय स सात्त्चिकः' इति स्मृतेः पञ्चमहायज्ञान्तर्गतब्रह्मयज्ञेतरदेवयज्ञादिरूपेणेत्यर्थः । तथा दानेन। 'दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे। देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्' इति श्रीमद्गगवद्गीता- विवृतेन सात्विकवित्तवितरणेनैव। तथा तपसा कृच्छादिलक्षणेन। यद्वा- देव द्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्। ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाड्मयं तप उच्चते ।। मनःप्रसाद: सौम्यत्वं मौनमात्मविनिप्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतोक्तं कायिकादीति यावत् । तथाऽनाशकेन, अनशनव्रतेन। ' तप इति तपो नानशनात्परं तद्दुर्धर्ष तद्दुराघर्ष तस्मात्तपसि रमन्ते' इति तैत्तिरीयकश्रुतिप्रसि- द्रेनेत्यर्थः । विविदिषन्ति वेदितुमिच्छन्ति। अत्र वेदानुवचनं ब्रह्मचर्ये यज्ञो दानं च गार्हस्थ्ये तपोऽनाशकं च वानप्रस्थ्य इत्याश्रमविभागोऽपि ज्ञेय इत्याशयः । ननु यदि वेदानु वचनादिकर्मभिरेव ब्रह्मज्ञानं चेक्किं संन्यासेन शमादिना चेति चेन्न। कर्मणां तत्त्वज्ञानं प्रति बहिरङ्गसाधनत्वात्संन्यासादेस्वन्तरङ्गसाधनत्वाच्च। तदुक्तं वार्तिकसारे श्रीमद्विद्यारण्यगुरु- भिरेव- 'बहिरङ्गं कर्मजातं सन्यासस्यान्तरङ्गता। प्रत्यासन्नतराः शान्तिदान्त्याद्या इत्यसौ क्रमः' ॥ इति। तथा वेदानुवचनादिपदार्थोडपि तत्रैवोक्त :- अधीतवेदस्य जपो यज्ञो दर्शादिकस्तथा । दानं धान्यधनादीनां तपः कृच्छादिरूपकम् ॥ अनाशकं निजाहारसंत्यागो मरणावधि। एतैर्वेदितुमिच्छन्ति ब्राह्मणाः शास्त्रकोविदाः ॥ इति। अत्रेच्छाशब्देन ब्रह्मज्ञानरुचिः । तदप्युक्तमस्मिन्नेव ग्रन्थे-'इच्छेति रुचिरत्र स्यात्सा घोक्तैः कर्मभिर्भवेत्' इति। रुचीच्छयोर्भेदस्त पित्तद्ितरसनस्य गुड इच्छाऽत््येव ३

१८ पूर्णानन्देन्दुकी मुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं

परं तु रुचिस्तिक्तत्वावभासेन प्रतिबद्धेति प्रसिद्ध एव । वाचस्पतिमिश्रास्तु प्रक्ृतश्रुता- चनाशकतपःशब्देन सोपपत्तिकमर्थान्तरमेवाऽSहुः । तद्यथा जिज्ञासासत्रे भामत्याम्-कामानश- नमेव तपः । हितमितमव्याशिनो हि ब्रह्मणि विविदिषा भवति न तु सर्वथाऽनश्रतो मरणान्नापि चान्द्रायणादितपःशीलस्य धातुवैपभ्यापत्तेरिति। नन्वेवं तर्हि किमशनाभाव एव श्रुतीष्टः किं वा यथेष्टाशनाभाव एवति चेदुभयमपि व्यवस्थयाऽधिकार्यवस्थाविशेषण ग्राह्यम्। तथा हि- कायेन मनसा बुद्या केवलेरिन्द्रियेरपि। योगिन: कम कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्वाSSमशुद्धये। इतिस्मृतेश्चित्तशुध्न्तमंत्र कर्मकलम्। ज्ञने्छादिकं तुयत्नान्तरसाध्यमिति केचित्। तथाऽश्वेन जिगमिषतीतिवद्वदानुवचनादिकर्णस्य विद्ध,त्वर्थेन ज्ञानेन सहान्वयाद्वह्मज्ञानान्तं सर्वर कर्मफल्मवेत्यपरे। वस्तुतस्तु वेदनरूपप्रकृत्यर्थापक्षयाSपीनछार्थकसन्प्रत्ययस्य प्राधान्यात् 'आरुरुक्षोर्मुनयोंगं कर्म कारणमुन्यंत' इति विशिष्टस्मृतेश्व 'प्रत्यग्विविदिपां वुद्ेः कर्मा- ण्युत्पाद्य शुद्धितः । कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्रावृडन्ते घना इव ' इतिनैष्कर्म्यसिध्धुक्तश् चित्तशुद्धिपूर्वकत्रह्मज्ञान-छैत्र कर्मसाध्याऽस्यन्यत्तु सप्तमभूमिकान्तमुक्तं वक्ष्यमाणमपि च साधनजातं स्वप्रयन्नसाध्यमव्रेति दिक्। नन्वेवं तत्त्वजिज्ञामुना संन्यास एव कर्तव्य इति चन्मत्रेय्यादीनां तददर्शनात्तत्फलस्य तत्त्वज्ञानस्य 'इन्यक्तानुशासनाऽसि मैत्रय्येतावदरे खल्वमृतत्वम् ' इति 'अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि' इत्यादिश्रुतिपु दर्शनान्नायं विविदिपोः संन्यास एवापेक्षित इति नियम इत्या- शङ्कय त्र भविद्याहेनुभृतसंन्यासशव्दार्थ द्वैविव्येन प्रतिजानीते- अयं च वद्नहेतु: संन्यासा द्विविधः, जन्मापादककाम्यकर्मादि- त्यागमात्रात्मकः परेषाच्चारणपूर्वकदण्डधारणाद्याश्रमरुपश्रेति । "*पुंजन्म लभते माता पत्नी च प्रेषमात्रतः । ब्ह्मनिष्ठः सुशीलक्ष ज्ञानं चैतत्प्रभावतः ।।" अय चेति। तदेव सलक्षणं प्रतिपादयति जन्मेत्यादिना । आदिना कर्मसाधनधनादि। मःत्रचा शिग्वमत्रादित्य गपर्वकदण्डादिग्रहणव्यावृत्तिः । एतेन तव्रतमविविदिपया भगवदाज्ञापरिपालनमात्रबुद्धया स्वयनित्यादिश्र तस्मातानष्टानपूर्वकमव- शिष्टाखिलकर्मतत्साधनधनाद्यनादरदार्द्य त्याग,ख्यसंन्यासलक्षणं फलितम्। दण्डधारणा- दीति। अत्राऽडदिना 'अथ विवर्णवासाः' इति श्रत्युक्तकापायवत्रग्रहः । एवं च तीव्रतम-

*क. ख. ग. घ छ. पुस्तकेष्व श्लोको न विद्यते।

विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १९

विविदिषया धर्मपल््यादिप्रतिबन्धाभवे सति यथाविधिप्रैषोच्ारपूर्वकदण्डकमण्डलुकाषायाङ्कि- तकन्थाकौपीनद्दयाचारवस्त्रै कशाव्याख्य बहिर्व।सात्मकवसनपञ्चकेतरपरिग्रह राहित्यमेव चतुर्थाश्र- माख्यविविदिषासंन्यासत्वमिति तल्क्षणमपि ज्ञयम्। तत्र प्रथमे प्रमाणमुपन्यसति- त्यागश्च तैत्तिरीयादी भ्रूयते-"न कर्भणा न प्रजया धनेन त्यागे- नैके अमृतत्वमानशुः "इति। अस्मिंश्व त्यागे स्रिरयोऽ््यधिक्रियन्ते। + भिक्षुकीत्यनेन स्त्रीणामपि प्रग्विवाहाद्दा वैधव्यादू्ध्व संन्यासेSधि- कारोडस्तीति दर्शितम्। तेन मिक्षाचर्य, मोक्षशास्त्रश्रवणम्, एकान्त आत्मध्यानं च ताभि: कर्तव्यं, त्रिदण्डादिकं च धार्यम्। इति मोक्षधर्में चतुर्धरीटीकायां सुलभाजनकसंवादः। शरीरकमाप्य वाचक्रवीत्यादि श्रूयते। देवताधिकरणन्यायेन विधुरस्याधिकारप्रसङ्गत्वेन तृतीयाध्याये चतुर्थपादे। अत एव मैत्रेयीवाक्यमाम्नायते-"येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्या यदेव भगवन्वेत्थ तदेव मे बहि" इति । त्यागश्रेति। आदिशब्दः शाग्वान्तरसमुच्चयार्थः । तथा चाऽडम्नायते कैवल्योपनिष- द्यपीदमेव वाक्यम्। तथा वार्तिकामृतादावप्युदाहरन्ति स्मृति श्रमतमुरेश्वराचार्य चरणसरो- जपरागा :- त्यग एव हि सर्वेपां मोक्षसाधनमुत्तमम् । त्यजतैव हि तज्ज्ञयं त्यक्तः प्रत्यक्परं पदम् ॥ इति। अस्यायमर्थ :- सर्वेपां साधनानां मध्ये त्याग एवेति संबन्धः । ननु सर्वीपिक्षाधिकरण- न्यायेन काम्यकर्मण मदि, परम्परयाऽधिकाराधायकत्वमस्वित्यतो विशिनष्टि-उत्तमममिति। तदुक्तं श्रीभगवता-

एनान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्वा फलानि च। कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ इति। एतान्यपि तु, काम्यान्यपि वत्यर्थः । एतेन 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्' इत्यधि- करणं त्वसंकोच्येव व्याख्यातम् । तस्मात्- कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन। सङ्गं त्यक्वा फलं चव स त्यागः सात्विको मतः ॥

• क ख. ग. घ. छ. पुस्तकेषु भिक्षिर्कीत्यारभ्यात एव चतुर्थपाद इत्यन्तो ग्रन्थो नहि। अयं चाधिकोऽसंगतश्र।

२० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेतः- [१ प्रथमं-

इति स्मृते: कर्मसु कर्तृत्वाभिमानफलानुरागराहित्यलक्षणस्तत्साधनधनादिषु तु प्रीत्यभाव- रूपश्च निश्चय एवोत्तममन्तरङ्गं मोक्षसाधनं भवतीत्याशयः । अत एव त्यजतैव हीत्यादि। न कर्मणेति। निरुक्तत्यागहीनवैदिकव्यापारेण। प्रजया पुत्रादिरूपया। धनेन तत्साध्य- दानादिना। तर्हि किममृतत्वसाधनं तत्राऽऽह-त्यागेनेत्यादि। आनशुः प्रापुरिव्यर्थः । ततः किं तत्राऽऽह-अस्मिंश्वेत्यादि । अपिना जनकादिः कैमुत्यसिद्धः । तत्र मानमाह-अत एवेत्यादि। अमृतत्वस्येत्यादिमुन्युक्ते सति।

स्त्योदरपि मुकरः परमात्मज्ञानरुचिसाधारणः संन्यासमेदः सप्रमाणं सोदाहरणं च निर्णीतो नासावुपपद्यते। तथा हि-अत्र कर्मादित्यागशब्देन किमननुष्ठानमेवोच्यते यद्वाSहंकारफले-

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयंत' ॥ इत्यादिस्मृतिसिद्धम्। नाऽडद्यः ।

'विहितस्याननुष्ठानान्निन्दितस्य च सेवनात्। अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति' ॥

इतिस्मृतेः प्रत्यवायापत्तेः । म च जन्मापादकेतिविशेषणात्काम्यकर्मणामेव देवादिजन्म- दातत्वात्तत्याग एवात्र विवक्षितो न तु नित्यादिकर्मण इति वाच्यम्। 'कर्मणा पितृलोकः' इत्युदाहृतश्रुतेः कर्मत्वसाधारणेन नित्येनापि कर्मणा पितृलोको जायत एवातो नित्यादिकर्म- स्वपि विशेषणसत्त्वात्। न द्वितीयः । तस्य विविदिपोत्पत्तेः प्रागेव जातत्वात्, तं विना चित्तशुद्धयसंभवेन विविदिपोत्पत्तेरेवासंभवाच्च । न च स्त्रीशूद्रार्थमेवायं संन्यासः कल्पित इति तयोर्नित्यं कर्म नास्त्येवाता जन्मापादकस्य काम्यादिकर्मणस्यागात्मकोऽसावपपद्यत एवेति वाच्यम्। स्त्रीणां पतिपरिचर्यादिरूपनित्यकर्मणः सर्वत्र प्रसिद्धेस्तथा शूद्राणामपि स्मृत्यादाव- मन्त्रकविवाहेन गार्हस्थ्यमात्राश्रमस्य कथनात्ततप्रयुक्तामन्त्रकाणामेव पञ्चमहायज्ञादिनित्यकर्मणां सद्गावाच्च। तदुक्तं पारशरमाधवीये-"गार्हस्थ्यमुचितं त्वेकं शूद्रस्य क्षणदाचरेतिवामनपुराण- वाक्यमाश्रमाणां ब्राह्मणादिचातुर्वर्ण्येन व्यवस्थाबोधप्रसङ्गेनोदाहृत्य ननु शद्रस्याSSश्रम एव नास्ति 'चत्वार आश्रमास्तात तेषु शूद्रस्तु नार्हति' इतिनिषेधात्ततः कथं तस्य गार्हस्थ्याङ्गी- कारः । उच्यते । समन्त्रक एव विवाहो निषिध्यते न त्वमन्त्रकः । अन्यथा विवाहप्रकर- णोहृतानि शूद्रविषयाणि वचनानि पञ्चमहायज्ञादिगृहस्थधर्मेषु शूद्राधिकारवचनानि च विरु- ध्येरन्। तस्मादस्ति शूद्रस्य गार्हस्थ्यम् " इति। तरमादयुक्तेयं विविदिषासंन्यासद्वैविध्यव्य- वस्था किं त्वेकविध एवासौ पारमहंस्यरूपोऽ्ङ्गीकार्यः । न च तथात्वे ब्राह्मणेष्वपि नारदा-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २१

दीनां ब्रह्मचारिणां वसिष्ठादीनां गृहस्थानां तथा पराणादिप्रसिद्धानां केषांचिद्वानप्रस्थानां च तद्वत्क्षत्रियेष्वपि जनकादीनां वैश्येषु तुलाधारादीनां शूदेषु च विदुरादीनां स्त्रीषु मैत्रेय्यादीनां च विनैव पारमहंस्यं छान्दोग्यादौ तत्त्वज्ञानस्य दर्शनं बाधितं स्यादिति वक्तव्यम्। ताद्ृशस्थले पूर्वाचार्यर्जन्मान्तरीयसंन्यासकल्पनात्। तदुक्तं श्रीमत्सर्वज्ञात्ममुनीश्वरचरणैः संक्षेपशारीरके तृतीयाध्याये- जन्मान्तरेषु यदि साधनजातमासी- त्संन्यासपूर्वकमिदं श्रवणादिरूपम्। विद्यामवाप्स्यति ततः सकलोऽपि यत्र तत्राSSश्रमादिषु वसन्न निवारयामः ॥ इति। एतेन वामदेवादेर्गर्भादावपि नचिकेतःप्रभृतेः कौमारादावपि तत्त्वज्ञानाविरोधो व्याख्यातः। इति चेत्सत्यम्। तृतीय एव त्यागशब्दार्थोडत्रेष्ट इत्याशयी जन्मापादककर्मादित्याग इति त्यागलक्षणसंन्यासप्रतिपादकरववाक्यतांत्पर्य द्योतयन्नविरोधमाह ब्रह्मचारी त्यादिना- ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थारना केनचिन्निमित्तेन संन्यासाभ्रमस्वीकारे प्रतिबद्धे सति स्वाश्रमधर्मेष्वनुष्ठीयमानेष्वपि वेदनार्थो मानसः कर्मादि- त्यागो न विरुध्यते। उपलक्षणमिदं स्त्र्यादेरपि। तत्रापि वर्णाश्रमादिप्रयुक्तपतिसेवादिरूपनित्यादिकर्मसत्त्वात्। केनचित्, दृष्टेनादृष्टेन वेत्यर्थः। सामग्रीसत्त्वेऽपि प्रतिबन्धकविशेपेण कार्यस्यानुत्पद्यमानत्वमत्र प्रतिबद्धत्वम्। तथा च जातायामपि ब्रह्मज्ञानाभिरुचौ संन्यासाश्रमर्वीकारे दृष्टादृष्टान्यतर- प्रतिबन्धेन प्रतिबद्धे कर्तुमशक्ये सतीत्याशयः । मानसेति । मनसा कृतो यः कर्मादीनां स्ववणाश्रमधर्मतत्साधनधनादीनां त्यागः । चित्तशुद्धिद्वारा विविदिषापरपर्यायब्रह्मविद्यावि- लम्बासहिष्णुता रूपस्याहं कारेफलेच्छाराहित्येनेश्वरार्पणबुद्धया च बहुकालानुष्टितस्वाधिकारवि- हितश्रौतकर्मफलस्य इत्यर्थः। अत्रेयं व्यवस्था-'त्याग एव हि सर्वेपां मोक्षसाधनमुत्तमम्' इत्याद्युक्तसावधारण- स्मृतिप्रभृतिस्मृतिशतेभ्यः । तथा- नात्यक्त्वा मुखमाम्नोति नात्यकचा विन्दते परम्। नात्यक्त्वा निर्भयः शेते सर्व त्यक्त्वा सुखी भवेत्।। इत्यादित्यागव्यतिरेकान्वयप्रतिपादकस्मृतिशतेभ्यश्च संन्यासपर्यायान्तरीभृतत्यागशब्दित- पारमहंस्यं विना ब्रह्मसाक्षात्कारो जीवन्मुक्तिश्च नैव जायत इति नियतम्। तेन विविदिषोत्पत्तौ सत्यामपि दृष्टादिद्वारा प्रेषोच्चारणपूर्वकप्रतिबद्धाश्रमसंन्यासानामुक्तरूपत्याग एवाधिकारः । अन्येषां चाडडश्रमरूप एव दृष्टद्वाराऽदृष्टद्वारा च ज्ञानाङ्गं संन्यास इति निश्चीयते। तत्र दृष्टं द्वारं तु निर्विक्षेपेण गुरुशुश्रूपादिपूर्वकश्रवणाद्यवकाशप्रद्त्वरूपं प्रत्यक्षसिद्धमेव। अदृष्टं तु

२२ [ १ प्रथमं-

द्वारं द्विविधं ज्ञानप्रतिबन्धकपापरूपदोषापनयनं ज्ञानजनकविचित्रपुण्यलक्षणगुणाधानं च। तत्राऽडद्ये पाराशरमाधवीये-मनुः-

मृत्तोयैः शुध्यते शोन्यं नदी वेगेन शुध्यति। रजसा स्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमः ॥ इति । द्वितीये तु विश्वेश्वर्यां स्मृन्यन्तरम्- संन्यस्तमिति यो ब्रृयात्प्राणैः कण्ठगतैरपि। न तत्क्रतुसहस्त्रेण फलं प्राप्ोति मानवः ॥ इति।

श्रुतिस्तु तैत्तिरीयके नारायणीये सत्यादिप्रशंसां कृत्वा- 'तानि वा एतान्यवराणि परा५ से न्यास एवात्यंग्चयत्' इति 'तस्मान्न्यासमपां तपसामतिरिक्तमाहुः' इति च सत्यतपोदमशमदानधर्मप्रजननाग्रिहोत्रयज्ञमानसकर्मभ्योडपि संन्यासस्य महाफलत्वं स्फुटमेव दर्शयति। अतः श्रुन्यादिप्रसिद्धानां यावतां पारमहंस्यहीनतत्त्वज्ञानिनां निरुक्तविविदिपोत्प्त्यन- न्तरं योऽयं निरुक्तत्यागत्क्षणः संन्यासोडद्गीकृतः स तु दृष्टद्वारेव तत्त्वविद्योपकारी कर्मत- त्सावनेष्वरुच्याSवश्यानुष्ठेयभिन्नकाल श्रवणाद्यवकाशद।तृत्वात्। न हि कर्मादिष्वरुचिं विना संभवत्यप्यवकाशे कश्षिच्छूवणादौ गुमुशुश्रपादौ च प्रवर्तते। न हि साऽपि कस्यचित्सति प्रयोजने कर्मण जायते । प्रत्युत संभवत्यप्यवकाशे कर्मसाधनपँष्कल्यार्थमेव यतते। यद्यपि निष्कामकर्मानुष्टानदशायामपि कर्मसु फलेच्छाभावादरुचिरेव स्थिता तथाऽप्यद्वैते ब्रह्मि रुचिर्न स्थितति कृत्वा परमेश्वरार्पणबुध्द्ा सर्वदा स्वप्रयोजनशृन्यत्वेऽपि वैधानि कर्माण्यनुष्ठे- यान्येवतिनिश्चयवशात्कर्मैकपगायणतं स्थितम्। यद्वा तदानीमपि फलेच्छानिपिद्धचरणकर्तृ- त्वाहंकारराहित्यपूर्वकमीश्वरप्रीतिद्वारा स्वचित्तशुद्ध्यर्थ नित्यादिकर्मणामनुष्टीयमानत्वास्त्रचित्त- शुद्धिरूपप्रयोजनवशादुचिः स्थितँव । तदुक्तं शतपथब्राह्मणे-'सं ह वा आत्मयाजी यो वेदेदं मेSनेनाङ्गं संस्त्रियत इदं मेऽनेनाङ्गमुपधीयते' इति। अस्यार्थस्तृक्तः कल्पतरौ- अनेन कर्मणेदं ममाङ्गमन्तःकरण संस्क्रियते क्षीणपापं क्रियते पुण्येन चोपधीयत उपचीयत इति यो विदित्वा चरति कर्म स आत्मशु्धर्थ यजन्नात्मयाजी स च देवयाजिनः काम्यकर्तुः श्रयानिति शातपथश्रत्यर्थ इति । श्रीमद्भगवताऽप्युक्तम्-'योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं न्यक्त्वाSSत्मगद्धये' इति। यस्तु श्रीमत्सक्षपशारीरकाचार्यैरसंन्यासिनां तत्त्वज्ञानिनां ज्ञानानुपपत्या जन्मान्तरीयः पारमहंस्यरूपः संन्यामाडङ्गीकृतः स तृक्त- दोषापनयनगुणाधानलक्षणादृष्टद्वारोपकारकस्तत्त्वज्ञानं प्रतीति तद्वाक्येन सहाप्यविरोधः । ननु यदि गृहस्थादीना ज्ञानिनां पूर्वजन्मनि संन्यासः कल्प्यते चदस्मिंश्वरमजन्मनि येपां ब्राह्मण्यं न तत्र विवादः। येषां तु जनकादीनां क्षत्रियत्वं तुलाधारादीनां वैश्यत्वं विदुरादीनां शूद्रत्वं मैत्रय्यादीनां स्त्रीतवं च निकृष्टं जन्म तत्कथं जातमिति चेत्कर्मवैचित्यादित्येव निश्चिनु।

जीचन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:ः । २३

अथ वा यमस्य माण्डव्यशापवशाद्विदुरतवमिति पुराणप्रसिद्धेः शापादिकं निमित्तं कल्प्यताम्। वस्तुतस्तु शापादावपि कारणं कर्मैवेति न किंचिदवद्यम्। न च देवानाभिन्द्र,दीनां संन्या- साभावेडपि कथं तत्त्वज्ञानमिति वान्यम्। देवताधिकरणन्यायेन प्रत्याख्यातत्वात्। इंदं हि तदधिकरणे निर्णीतम्-त्यागस्य प्राप्तिपूर्वकन्वादवानां कर्माप्राप्तेस्तत्संन्यासस्याभवेपि ध्यानाधिकारवन्सत्वगुणाधिक्यात्साधनसंपत्तौ सत्यां ज्ञानाधिकारस्यापि संभवोऽस्तीति । एवं च योगभ्रष्टस्मृतिवशाज्जन्मान्तरीयसंन्यासादिसंस्कारेणेह जन्मनि केनचिन्निमित्तेन संन्यासाभावेऽपि स्ववर्ण.श्रमप्रयुक्तनित्यादिकर्ममु भगवदाज्ञारूपवैदिकविविपरिपालनेतरप्रयो- जनराहित्यनिश्वयरूपस्तत्साधनेषु धनादिष्वपि प्रेमाभावलक्षणश्च जन्मापादककमादित्यागमा- त्रात्मकः संन्यासो वेदनार्थो नारदादीनां ब्रह्मचारिणां वसिष्ठादीनां गृहस्थानां तथा पुराणा- दिप्रसिद्धानां केपांचिद्वानप्रस्थानां च जनकादीनां क्षत्रियाणां तुलाधारादीनां वैश्यानां विदु- रादीनां शृद्राणां च मत्रेय्यादीनां स्त्रीणामपि युक्ततर एव। न च भगवदाज्ञापरिपालनेऽपि रुचिश्चेद्वतम त्रेडप्यसज्ज डदु:गवाशुचिपरिच्छिन् वर्वुद्धिपूर्वकमद्वैत्रह्रणि नित्यशुद्धबद्दमुक्तसत्य- ज्ञानानन्तानन्दकूटस्थात्मबुद्धि बिना तद्विविदिपैव न संभवेदिति वान्यम्। तादृशरुचेभर्गव- द्क्तित्वेन ज्ञानाङ्गत्वाद्विविदिपोत्पत्यनन्तरमेव तत्संभवाच्च। भक्तर्ज्ञानाङ्गत्वं तु- यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः । इति ॥ भक्या मामभिजानाति यावान्यश्वास्मि तत्त्वतः । इति च श्रुनिम्मृ तिन्यां सिद्धमेत्र। भगवदाज्ञापररिपालनमात्रवुद्धया स्वचिहितनित्यादिक- म.नुष्ठानस्य सातत्विकभ,क्ततृतीयभेदरपन्मुक्तं मुक्त फले विष्णुरभक्तप्रकरणे वेदेवैरपि श्रीम द्भागवतवाक्यमुदाहृत्य- सात्विकी त्रेधा-कर्मक्षयार्थी विष्णुप्रत्यर्था विधिसिद्ध्यर्थी च। कर्मनिर्हारमुदिश्य परस्मिन्वा तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भावः स सात्विकः ॥ इति। अत्र क्रमाच्चरणत्रयेण कर्मक्षयार्थत्वादिभदैः कर्ममिश्रसात्त्त्रिकाख्यविष्णुभक्तित्रैविव्यं द्योनितमिति तात्पर्यम् । एवमिहानुक्रमेण विविदिपो्पत्त्यर्थत्वात्संपादितसाधनचतुष्टयसंपत्तिदा-

श्रीमद्भगवद्गीतास्वप्येवं यज्ञादिकर्मण एव सात्विकतवन भक्तित्वं द्योनितम्- अफल काङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिद्ृष्टी य इज्यते। यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्विकः ॥ इति। ननु माडस्तु ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थस्त्रीविधुरक्षत्रियवैश्यशद्रादीनां तत्त्वज्ञानमेत यदनु पपत्त्याऽयमुक्तक्षणस्यागात्मकोडपि विवविदिपासंन्यास इयता प्रयासेन कल्प्यत इत्याशक्कय तत्र मानमाह श्रुतीत्यादिना-

२४ पूर्णानन्देन्दुकमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु लोके च तादृशां तत्त्वविर्दा बहूनामुपल- म्मात। श्रुतिपु तावदुद्दालकश्वेतकेतुसनत्कुमारनारदादयश्छान्दोग्ये, अजातशत्रुदध्यड्डाथर्वणया- ज्ञवल्क्यमैंत्रयीकहोलोपस्तगागीजनक.दयो बृहदारण्यके, एवमन्येऽपि प्रतर्दनप्रभृतयः कौपी- तक्याद्युपनिषतप्रसिद्धाः समुदाहार्याः । स्मृतिषु च श्रीमद्भगवद्गीतादिष्वर्जुनादयः। पुराणेषु च श्रीभागवतादिषु सृतशौनकव्यासकर्दमकपिलदेवहू तिप्रियव्रतर्पभसौभरिजडभरतरहूगणयदु विदुर- बसुदेवोद्धवपरीक्षिदादयः । इतिहासेषु च श्रीमहाभारतादिषु कश्यपादयः सहस्रशः सन्ति। उपलक्षणमिदं महारामायणादेरार्पकाव्यस्यापि। तत्रापि वल्मीक्यादयः शतशः सुप्रसिद्धा एव योगवामिष्ठाद।। लोके चति। मुले चकारोडप्यर्थे। तथा चेह श्रीहर्पवचस्पति- मिश्रादयोSपरमहंसा अपि ब्रह्मविद उपलभ्यन्त एवातो युक्तवेयं संन्यासद्वैविव्यव्यवस्थेति सर्व- मतिरम्यतरमेवंति निर्धीर्यमेव्र सूरिभिरिति दिक्। एवम्- ब्राह्मणग्रहणं श्रुत्वा विप्राणामेव भाष्यकृत् । संन्यासेऽधिकृति प्राह चतुर्थाश्रमरूप्यसौ॥ विद्याङ़गं तत्फलात्मानं गार्गीविदुरयोरपि। स्त्रीशृद्रयोर्भाष्यकारः संन्यासमनुमन्यते ॥ इति स्वोक्तवार्तिकसारव्यवस्थारीत्या पारमहंस्येतरं ब्रह्मचर्यादिवानप्रस्थान्ताश्रमत्रयसुकर-

संन्यासशब्दार्थमुपपाद्य मुख्यपारमहंस्यरूपिवविदिप,संन्यासशव्दार्थस्य प्रतिपादनावसरे सति तस्य श्रीमद्भगवत्पृज्यपादपादपओ्मोपजीविभिः श्रीवार्तिककारप्रभृतिभिः पूर्वाचार्यैर्भूर्युपपादित- त्वान्नास्माभिस्तदर्थ यत्यत इत्याह गस्तिव त्यादिना- यस्तु दण्डधारणादिरूपो वेदनहेतु: परमहंसाश्रमः स पूर्वेरचार्येर्बहुधा प्रपश्चित इत्यस्माभिरुपरम्यते । इति जीवन्मुकतिविवेके विविदिषासं- न्यास: ।। दण्डधारणादीति। अत्राSडदिशब्देन 'अथ विवर्णवासा मुण्डः' इत्यादिश्रुतिप्रसि- द्वकाषायवस्त्रादि ग्राह्यम्। तथा चाऽडहुः श्रीमद्भाष्यकारचरणारुणनलिनपरागाः श्रीमन्छारी- रकभाष्ये तृतीयाध्याये 'विधिर्वा धारणवत्' इतिसूत्रे 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्व्मेति' इतिश्रुतिविचारे- तस्मात्रय आश्रमिण: पुण्यलोकभाजः पररिशिष्यमाणः परित्राडमृतत्वभागित्युक्वा ब्रह्मज्ञानपरि- पाकाङ्गत्वाच्च पारिव्राज्यस्य नानविकृतविषयत्वमिति। तथा श्रीसुरेश्वराचार्यचरणा अपि

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: ।

त्यक्तसर्वक्रियस्यैव संसारं प्रजिहासतः । मुमुक्षोरेव चैकात्म्ये त्रय्यन्तेष्वधिकारिता ॥ इति। एवं सर्वज्ञात्ममुनीश्वरा अपि संक्षेपशारीरकप्रथमाध्याये- उत्सर्गतः सकलकर्मनिवृत्तिनिष्ठा

अस्ति प्रतिप्रसवशास्त्रमुखात्प्रतीता चेष्टाSSत्मबुद्धिपरिपाकफलाSपि काचित् ॥ इति। तथा विवरणे तृतीयवर्णके प्रकाशात्ममुनीश्वरा अपि-' त्माद्युक्तमेवाSSत्मज्ञानाङ्गभूतः संन्यास:' इति। एवं वाचस्पतिसिश्रा अपि भामत्यां तृतीयवर्णक एव-" एवं चाननुष्ठि- तकर्माSपि प्राग्भवीयकर्मवशादो विशुद्धसत्त्वः रंसारासारतादर्शननिष्पन्नवैराग्यः, कृतं तस्य कर्मानुष्ठानेन वैराग्योत्पादेपयोगिना, प्राग्भवोयकर्मानु्टानादेव तत्सिद्धेः । इममेव च पुरुपधौरियभेदमधिकृत्य प्रववृते श्रुतिः-' यनि वेतरथा ब्रह्मचर्यदिव प्रत्रजेत् ' इति" इति। एतेन श्रीभगवत्पूज्यपादादीनां परमहंसपरित्राजकान्वार्यव्वात्तैः स्वस्वग्रन्थेषु परमहंससंन्यास एव भूरितरं समुपपादितस्तत्त्वज्ञानान्तग्ङ्गतवेन न तसौ श्रत्यादेः संमतोऽल्यतथाविधानामपि श्रुत्यादौं ब्रह्मवित्वादिदृंष्टेरिति, ये रागित्वादिना कान्तादिल्यागाशक्ता अपि वयं जनकादिव- ज्जीवन्मुक्ता इति लोकान्वञ्चयन्तो द्विपादगर्दभाः प्रलपन्ते तेऽपि परास्ताः । भामतीकृतां गृहस्थत्वात् । अस्य संन्यासस्य तत्ज्ञानं प्रति साक्षात्कारणन्वं तावन्नात्त्येव तस्य तत्त्वम- स्यादिप्रमाणजन्यत्वात् । तथा च विंचिट्ठारं वाच्यम्। तच्चोक्तं मतभेदेन सिद्धान्तलेशसूक्ति मञ्जरीकारै :- संन्यासस्यात्र किं द्वारेणोपयोगोऽन केचन। कर्माविनाश्यदुरितिनाशद्वारेति चक्षते ।। अन्ये त्वदष्टद्वांरण श्रवणेडस्वाङगतां जगुः । दृष्टेन निर्विक्षेपेण नियमं तिवितरे बुधाः ॥

तत्र केचन संन्यासमादु: क्षत्रियवैश्ययोः ॥ अन्ये तु ब्राह्मणस्यैव संन्यासो बहुधा श्रुतेः। देवादिवदसंन्यासं श्रवणं क्षत्रवैश्ययोः ॥ ब्रह्मसंस्थश्रुतेर्न्यासी मुख्यः श्रवणविद्ययोः । क्षत्रियादेरनुमति जन्मान्तरफलां परे । इति। तस्मात्सिद्धोडयं विविदिषासंन्यास इति दिक्। ४

२६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथरम-

पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यां प्रकाशे षोडशे गुरोः ॥ अभूद्विविदिषान्यासोल्लासः पादप्रसादतः ॥ १ ॥ तदेवं प्रतिज्ञानुसारेण विविदिषासंन्यासमुपपाद्येदानीं तत्क्रमेणैव प्राप्तं विद्वत्संन्यासमुपपाद- यितुं प्रतिजानीते- अथ विद्वत्संन्यासं निरूपयामः। सम्यगनुष्ठितैः अ्रवणमनननिदिध्या- सनैः परं तत्त्वं विदितवद्धिः संपाद्यमानो विद्वत्संन्यासः।तं च याज्ञ वल्क्यः संपाद्यामास। तथा हि विद्वच्छिरोमणिर्भगवान्याज्ञवल्क्यो विजिगीप्ुकथायां बहुविधेन तश्वनिरूपणेनाश्वलप्रमृतीन्मुनीन्वि- जित्य वीतरागकथायां संक्षेपविस्तराम्यामनेकधा जनकं बोधयित्वा मैत्रेयीं बुबोधयिपुस्तस्यास्त्वरया तत्त्वाभिमुख्याय स्त्रकर्तव्यं संन्यासं प्रतिजज्ञे। ततस्तां बोधयित्वा संन्यासं चकार। अथेति। विविदिषासंन्यासनिरूपणानन्तरम् । तल्लक्षणमाह-सम्यगित्यादिना । साघनचतुष्टयपुष्टिपूर्वकत्वं सम्यक्त्वम्। श्रवणादिलक्षणं तूक्तं मूलकारैरव वार्तिकसारेऽनुभूतिप्र- काशे च-

श्रत्यर्थाविष्कृतेर्हेतुः शब्दशाक्तिववकेकृत्। श्रुतिलिङ्गादिको न्यायः प्रोक्त: श्रोतव्य इत्यतः ॥ अर्थासंभावनोच्छेदी तर्को मननमीरितम्। वेदशास्त्राविरोव्यत्र तर्को ग्राह्यो न चेतरः ॥ अपरायत्तबोधोऽत्र निदिध्यासनमुच्यते। ध्यानाशङ्कानिवृ्त्यर्थ विज्ञानेनेत्युदीरणात्। इति ॥ न चैवं तर्हि सगुणादिध्यानं न ज्ञानसाधनं स्यादिति वाच्यम् । तस्य साधनचतुष्टयनि- विष्टशमादिसंपत्तौ समाहितो भूत्वेति श्रुतिविहितत्वेन प्रागेव सिद्धत्वात् । श्रोतव्य इत्यादिवि- धिवाक्यात्प्रागुपक्रमेऽपि व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्व्ंति मत्रेयीं प्रति याज्ञवल्क्यवाक्यस्य व्याख्यानेऽपि च । निरन्तरविचारो यः श्रतार्थस्य गुरोर्मुखात्। तन्निदिध्यासनं प्रोक्तं तच्चैकाग्र्येण लभ्यते ॥

बन्धाक्षुण्णत्वेन मोक्षपदेष्टमूलाविद्याध्वंसप्रदानायान्यानपेक्षः शुद्धाद्वैतब्रह्मात्मैक्यविषयकः साक्षा- त्कारो न प्राह्यः किंतु तद्गिन्नत्वे सति तत्सदृशमेव श्रवणमननपरिपाकफलीभूतं ज्ञानान्तरमेव

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २७

ग्राह्यम्। यतोऽपरायत्तेत्यादि तु वार्तिकमेव वार्तिकसारादौ संग्रथितम् । तस्याऽऽशयस्तु संक्षेपशारीरिक एवमेव विव्ृत इति। तथा ह्युक्तं तत्र तृतीयाध्याये- श्रवणमननबुध्दोर्जातयोयर्त्फलं त- न्निपुणमतिभिरुच्चैरुच्यते दर्शनाय।। अनुभवनविहीना यैवमेवेति बुद्धि: श्रतमननसमाप्तौ तन्निदिध्यासनं हि। इति ॥ एवं च प्रमाणासंभावनोच्छेदिवेदान्तार्थाध्यवसायः श्रवणम्। स एव प्रमेयासंभावनो- च्छेदिलौकिकशास्त्रीययुंक्तिपूर्वको मननम् । पुनः स एव साधनफलोभयविपरीतभावनोच्छेदि- निरुक्तयुक्तिपूर्वको निदिध्यासनमिति तल्क्षणं फलितम् । सांख्याद्यभिमततत्त्वव्युदासाय पर- मिति तत्त्वविशेषणम् । 'पुरुषान्न परं किंचित्' इतिश्रुतेः 'यो बुद्धेः परतस्तु सः' इति स्मृते- श्वाद्वैतब्रह्मात्मतत्त्वमित्यर्थः । विदितवद्भिः। तत्त्वमस्यादिमहावाक्यजन्याखण्डाद्वबात्माकार वृत्तिरूपज्ञानेनापराक्षी कृतवद्धिरित्यर्थः। एवं चापरोक्षतत्त्वविद्विहितत्वे सति ससाधनवैधा - खिलकर्मत्यागत्वं विद्वत्संन्यासत्वमिति तल्लक्षणं पर्यवस्यति। तमुदाहरति-तं चेति। तत्र बृहदारण्यकपञ्चमपष्ठाध्यायकथां प्रमाणयति-तथा ही- त्यादिना। वीतरागेति। वीतोऽपगतो रागो यावदृश्यमुखलालस्यं ययोस्ताभ्यां जनकमैत्रे- यीभ्यां सह या कथा तस्यामित्यर्थः । नानावक्तृकः पूर्वोत्तरवाक्यसंदर्भः कथेति कथाल- क्षणं प्रसिद्धमेव ।

तदुमयं मैत्रेयीबाह्मणस्याऽऽद्यन्तयोराम्नायते-"अथ ह याज्ञल्क्योऽ- न्यद्वत्तमुपाकरिष्यन्मैन्नेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः प्रव्जिष्यन्वा अरेऽहम- स्मात्स्थानादस्मि "इति, "एतावद्रे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञः वल्क्यो विजहार" इति च। तदुभयमिति। मैत्रेयीं प्रति ब्रह्मविद्योपदेशप्रतिपादकं ब्राह्मणं मैत्रेयीब्राह्मणम्। ब्राह्मणमिति काण्बादीनां वेदवाक्यसमुहविशेपे रूढिः । प्रतिज्ञाश्रुतिमाह-अथ हेत्यादिना। अथशब्दोऽत्र याज्ञवलक्यस्य ज्ञानोत्तरमपि जीवन्मुक्त्यर्थं संन्यासस्वीकारप्रयोजकचिन्ताविशे- षानन्तर्यार्थः । सा च चिन्तोक्ताऽस्त्यात्मपुराणे सप्तमाध्याये मैत्रेयीब्राह्मणव्याख्यानावसरे याज्ञवलक्यवाक्यैः- अहो निष्पन्नयोगोऽपि सङ्गात्पतति निश्चितम्। अहमेतादृशो विद्वान्नरकेऽत्र यतः स्थितः ॥

२८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्या्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं- नरके स्त्रीरूपे, नरकवदशुचित्वादिना दुःखदे विषय इत्यर्थः । इदमपि तत्रैवोक्तम्- 'मूर्तिमानेप नरको द्विपाद्योपिदितीरितः' इति । मोक्षधर्मेऽपि- अन्तक: गवनो मृल्ः पातालं वडवामुखम्। क्षुरधारा विपं सपों वहिरित्येकतः स्त्रियः । इति ॥ अयमर्थ :- अन्तकादयो नवापि पपुःखं जनयन्ति तत्तुल्यमेकाडपि स्त्री यावद्रुणवती चेन्नश्वरत्वावश्यंभावित्वाद्विरहेणातथा चेत्सहयासेनापि दुःखं जनयिष्यत्येवेति। अपि चाऽडत्म. पुराण एव- कामकोधादिसंपव्शद्धं जायते मनः । अशुद्टे मनसि : हहानं तद्व विनश्यति॥ महावाते स्थितो दीपो था कार्यकरो न हि। सङ्ग सति तथा ब्रह्मव्ञानं कार्य करोति न ॥ इति च। कार्यमत्र पुनर्ग्रन्थ्याच्याहंताव्यामानुदय एव पञ्चमी भूमिकारूपा जीवन्मुक्तिः, सकार्यका- ज्ञाननिःशपवाघसवतानुमंवानद्वारति यावत्। तथा च प्रतिबन्धविशेपेण प्रतिबद्धस्य ब्रह्म- ज्ञानस्य निरुक्तवा रानुत्पादकत्वमद मधिनन्त्राहिना प्रतिवद्धस्य वह्वेस्तृणादिदाहानुत्पादकत्वव- दिव्याशयः! एवंसेवोंके संक्षपशारीरकेऽचयव्यनरेकाभ्यास्- परुणापरा घमन्टिना पिपगा निरवचचश्रुरुदयाडपि यथा। न फठय नर्जुविपया भवति श्रतिसंभवाडपि तु तथाऽडत्मनि घीः ॥

मणिमन्त्रयोरपगमे तु यवा सति पावकाङ्गवति धूमलता ॥ इति। अयनाराय :- प्रतिबन्धका रवस्योत्तेजकाभावविशिष्ठतदभावस्यापि वा यावत्कार्यत्वाव- च्छिनं प्रति कारणत्वं सर्वसंमतमेत्रेति प्रकृते ज्ञानस्योत्पत्ति प्रमाणासंभावनादेः साधनविप- रीतभावनादे: प्रति-न्धकलवतदत्प्त्यनन्तरं तत्फलीभृतपञ्चम्यादिभूमिकारूपतत्फलात्मकजी- वन्मुक्तिमुखं प्रति निरुकासंपाधनादिसंस्काराणामपि प्रतिबन्धकत्वम् । भर्जुप्रत्यक्षप्रमोत्तर- मपि 'भर्तुर्मुतः पिशाडो जातः' इत्यमात्यवाक्यजन्यसंस्काराणामसंभावनादिरूपाणां प्राग्वत्तन्मैतर्यादिसुखप्रतिबन्तकत्वमुचितमेव मण्यादिप्रतिनद्धाग्निवदन्वयादिना। अत्राप्यग्रे ज्ञानरक्षाप्रकरजे भूरितरमुपपादायेष्यन्तेवाऽSचार्याः । हकारस्त्ववधारणे ! उक्तचिन्तानन्त- रमेव याज्ञववक्यो भुनिः । अन्यदृवत्तं, गार्हस्थ्यांन्नं पारमहंस्यरूपं वृत्तम् । उपाकरिष्यन्, शीघ्रमेव चिकीर्पुः सन् । मैत्रेयीति ज्येष्ठपत्नीमामन्त्र्य। अरे इति भार्यात्वान्नीचसंबोधनम्। अरे मैत्रे।ये, अह मस्माद्वर्तमानाद्रार्ईस्थ्यलक्षणात्स्थानादाश्रमात्प्रव्रजिष्यन्पारिव्राज्यं करिष्यन्नस्मि वै इति निश्चये। पारमहंस्यमनुष्ठातुभहमुद्युक्तोऽस्म्येवेत्यतोऽनुमोदनमेव मह्यं देहीत्यभि- प्रायः। तदुक्तं वातिके-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २९

भार्याद्यनुज्ञापूर्वो हि संन्यासो विहितः श्रुतौ। अतोऽनुज्ञार्थमेवाSSह मैत्रेयीमृषिरात्मनः । इति॥ सा च श्रुतिरेतट्टीकायां शास्त्रप्रकाशिकाख्यायामानन्दज्ञानैरुदाहृता 'मातरं पितरं भार्यामनु- मोदयित्वा ये चास्यर्तिविजस्तान्तर्वान्पूर्ववद्वणीत्वा वैश्वानरीमिष्टिं कृत्वा सर्वस्वं दद्यात्' इति। कौपीतकीश्रुतिमाह-श्रुतावितीति। अरे मैत्रेय्यमृतत्वममृतत्वाख्यकैवल्यसाधनं ब्रह्म- ज्ञानमेतावदेव नातोऽधिकमिति होकतवाऽनयाSSनुपूर्व्यैवोपदिश्य याज्ञवलक्यो विजहार पारि- ब्राज्यं चकारेत्यर्थः । अत्र लाक्षणिकत्वास्वारस्ये तु याज्ञवलक्यस्यास्य कृतोपास्तित्वात्सं- न्यासेन वैधेन सङ्गत्यागभात्रे सति परमहंसोपनिपदुक्तविधया जीवनमुत्तयैव सह विहारं कृतवानिति व्याख्येयम् । कामं त्रैवर्णिकत्त्रीणां तथा क्षत्रियवैश्ययोः । विज्ञानं वेदवाक्यन कारयेद्राह्मणः स्वयम् ।। इत्यस्पिन्नेव प्रकरणे तावदा:पुराणवचनादनयाSSनुपूर्व्यैवेति यद्वयाख्यातं तद्युक्तमेव्रेति भावः। ननु स्त्रींणां वेदनदर्यश्रपगे शृद्रसमानतैव तेपां तु वेदतदर्थश्रतणानधिकारित्वस्य श्रुत्यादिपु सर्वत्र प्रसिद्धत्वादसंगतभिदमात्मपुराणवाक्यम्। तथा च सूतसंहितायां शिवनाहात्म्यखण्डे सप्तमाध्याये श्रवणाधिकारविचारे-

अस्ति शृद्स्य शुश्रपो: पुराणेनैव वेदनम् ॥ इत्युक्त्वाडग्रे निर्णीतम-'वदन्ति केचिद्विद्वांसः स्त्रीणां शृद्रसमानताम्' इति। अत्र टीका माधवी-द्विजस्त्रीणापिति ! अथ हैनं गार्गी वाचक्वी पप्रन्छेत्यादौ गार्ग्यादेविद्याव्य- वहारदर्शनादस्तिपदस्य पूर्वधन संबन्धः । शूद्रस्य शुश्रपोरिति। स्वधर्मनिष्ठस्य। द्विजशु- श्रृपा हि शृद्रस्य मुख्या वृत्तिः । 'शृद्रस्य द्विजशुश्रपा तयाऽजीवन्वणिग्भवेत्' इति स्मृतेः । पुराणेनेवेति। पेदवाक्यश्रवणस्य निपिद्धत्वात् 'अथ हास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुज- तम्यां श्रोत्रप्रतिपूरणम्' इति। इदमवोक्तं व्यासेन-श्रवणाव्ययनार्थग्रतिपधात्स्मृतेश्वेति। स्तीणां शूद्रसमानतामिति। यधाऽडहु :- स्त्रीशूद्रद्विजब ृनः त्रयी न श्रुतिगोचरा। इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ।। इति। गार्गीमैत्रेय्यादीनामपि श्रुतिवाक्यान्न तत्त्वबोध: किंतु पौरुपेयैरेव वाक्यैर्जातस्तत्त्वावबोध आख्यायिकारूपया श्रुत्या व्यवहृत इत्येतावदिति हि ते मन्यन्त इत्यर्थ इति। न चात्रापि केचिदितिमूलवचनादिति हि ते मन्यन्त इतिटीकावचनाच्च 'अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति नातिरात्रे षोडशिनं गृह्लाति' इतिश्रुतेरतिरात्राख्यकरतौ पोडशिनामकपात्रविशेषस्य ग्रहण-

३०

विकल्पवदत्रापि पूर्ववाक्येण साकं विकल्प एवास्त्विति वाच्यम्। उत्तरवाक्ये केचिद्विद्वांस इति निर्णायकत्वावद्योतकविद्वच्छब्देन विशेषितत्वात्। तस्मादुक्तात्मपुराणवचनं चिन्त्यमेवेति चेन्न। तद्वचनस्य युगान्तरस्त्रीपरत्वात्। युगान्तरे तु स्त्रीणामप्युपनयनादिकं निर्णयसिन्धु- तृतीयपरिच्छेदे सप्रमाणं निर्णीतं तद्यथा-यत्तु हारीतः-द्विविधाः स्त्रियः । ब्रह्मवादिन्यः सद्योव्वश्च। तत्र ब्रह्मवादिनीनामुपनयनमग्नीन्धनं वेदाध्ययनं स्वगहे च भैक्षचर्येति। सद्योवधूनामुपनयनं कृत्वा विवाह: कार्य इति। तद्युगान्तरविपयम्। पुराकल्पेपु नारीणां मौजीबन्धनमिष्यते। अध्यापनं च वेदस्य सावित्रीवाचनं तथा॥ इतियमोक्तेरिति। ब्रह्मवादिन्यः पूर्वपुण्यात्कौमार एव वैराग्यादिना ब्रह्मविचारपराः । एतेन सुलभायास्त्रिदण्डादिलिङ्गकः संन्यांस: सूचितो मोक्षधर्मेपूपपन्न एव। तद्यथा- अथ धमयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता। महीमनुचचारैका मुलभा नाम भिक्षुकी।। इति समुपक्रम्य- तदेकस्मिन्नधिष्टाने संवाद: श्रूयतामयम् । छत्रादिपु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डके ।। इति। जनकस्य राजस्तनुं योगेन प्रविष्टायास्तस्यास्तत्र तेन सह संवादोऽयं वक्ष्यमाणस्त्वया श्रयतामिति धर्म प्रति भीष्मेण त्रिदण्डच्छत्रादिस्थूलदेहोपकरणराहित्यं तयोरुक्तम्। तथाडग्रे तया स्ववर्णकथनमपि तं प्रति कृतम्- तव राजन्सवर्णाडस्मि शुद्धयोनिरविप्लुता। प्रधानो नाम राजर्पिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः । कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम्। साऽहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे। विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम् ।। इति। अत्र सवर्णेत्युक्तावनुपदोक्तयमोक्तौ नारीपदं त्रैवर्णिकनारीपरं ्ञियम् सदयो्व , शीघं स्वाभीष्टवरकामुक्यः । एवं च मैत्रेय्याः कृतादियुगोत्पन्नत्वेनोपनयनादिसत्त्वेऽपि विवाहोत्तर- मेव ब्रह्मैकपरायणत्वेन बृहदारण्यकपष्टे ब्रह्मवादिनीत्वमुक्तमतस्तत्प्रकरणगात्मपुराणवचनेन तादृशामेव वेदाद्यधिकाराद्युक्तमेव वेदवाक्येन ज्ञानकारयितृत्वप्रतिपादनमिति दिक्। एवं चोदाहृतसूतसंहितावचनं प्रथमं कृतादियुगस्त्रीविषयं द्वितीयं तु द्वापरादिस्त्रीविषयमिति ज्ञेयम्। न चान्त्यवचनगतेन गार्गीमैत्रेय्यादीनामपीति माधवाचार्यटीकया सह विरोध इति वाच्यम्। तदाशयस्य प्रकतानुकूलत्वात्। तत्र गार्गीमैत्रेय्यादीनामपीत्यपिशब्दं प्रयुअ्जतामा-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ३१

चार्याणां यद्यपि गार्ग्यादीनां कृतादिगतत्वेनोक्तस्मृतिवशादुपनयनादिपूर्वकं वेदाध्ययनाद्यधि- कारोऽस्त्येव तथाऽपि श्रुत्यादिप्रसिद्धत्वेन महाभागानामपि स्त्रीत्वसाधारण्येन वेदानधिकारमेव केचिद्विद्वांसो यदा वदन्ति तदा किमु वक्तव्यं द्वापरादिस्ीणामिति कैमुतिकन्यायस्यैवेष्ट- त्वाच। यथा- ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा। बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ॥ इत्यादौ ज्ञानिशब्दो योगरूढिम्यां ब्रह्मनिष्ठपरः । 'तेपां ज्ञानी नित्ययुक्तः' 'ज्ञानी त्वात्मैव , मे मतम्' इति च स्मृतेः, तस्य तु निर्मूलितमायातत्कार्यत्वन तत्कर्तृकचेतआकर्षणमनुपपन्न- मपि सत्तद्विन्नानामेव मायापारवश्यदाढर्घमपिना द्योत्यते तद्वत्। विस्तरस्त्वत्र मदीयसाहित्य सार एवापिशब्दविचारे बोध्यः । इदानींतनस्त्रीणां तु सत्यप्यधिकारे श्रवणादौ शूद्रसाम्यं कैमुत्यसिद्धमेव । तत्रापि 'श्रावयेच्चतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः' इतिपुराणश्रावणविधर्ब्रा- ह्मणपुरस्कारेणैव श्रवणाधिकारो न तु केवलम्। तथा सहस्रनामभाष्येऽपि 'शूद्रः सुखमवाप्नु- यात्' इत्यत्र शूद्रस्य पठननिपेवात्तन्न्यायेन स्मृत्यादेः स्त्रीणां श्रवणमेवेति ध्येयम्। ध्यानादौ तु पत्याद्यनुज्ञया न कोऽपि बाघः । गार्गी तु ब्रह्मवादिन्यपि केनचिन्निमित्तेन प्रतिबद्धत्रि- दण्डसंन्यासा युगान्तरगतत्वन नैष्टिकब्रह्मचारिणी यदि जिज्ञासुस्तर्हि जनकसदसि ब्रह्मवि- न्निर्णयोऽद्य भविष्यतीति तत्र गत्वा तादृशमाचार्य पृष्ट्रा मत्संशयो्छेदं करिष्यामीति घिया तथा व्यवहृतवती। यदि वा विदुपी तथाप्यप्राप्तजीवन्मुक्तिकेति ब्रह्मवित्वेSपि निजसंशयसं- स्कारसत्त्वेनानवाप्तजीवन्मुक्तिकस्य शुकस्य व्यासादेशान्निश्चितब्रह्मनिष्ठाकं जनकं प्रति प्रषुं गमनमिवास्या अपि जनकसदःप्रवेशपूर्वकं प्रश्नादिव्यवहारः संगत एवेति नियम्यते। नो चेत् 'विद्याङ़गं तत्फलात्मान गार्गीविदुरयोरपि ' इत्याद्युदाहृतवार्तिकसारविरोधः । तत्र हि तस्याः पूर्वोक्तत्यागलक्षण एव संन्यासोऽङ्गीकृतः । तेन मुलभेव त्रिदण्डादिलक्षणः स नेति सिद्धमेव। यदि सा कुमारी यदि वोद्वाहिता तदा जिज्ञासुत्वादिस्त्वेडपि स्वातन्त्र्येण सद:प्रवेशाद्यनुपपन्नमेव । यत्तु विधवेति केचित्तत्रापि निरुक्तवाक्येन तस्यास्त्रिदण्डादिलिङ्ग- कसंन्यासाभावाद्वह्मजिज्ञासायाः सत्त्वेऽपि सदःप्रवशाद्युक्तमंव। मुलभायास्तु तादृक्संन्या- ससत्त्वाद्वैक्षादिवशात्तथा व्यवहारः संगत एव । तस्माद्रार्गी नेष्टिकब्रह्मचारिणीति स्वीकारे सुलभेव प्रश्नादिकं वेदवाक्येन तत्त्वविबोधनं त्यागात्मकः संन्यासश्रोपपन्न एव। अधिकं तु पुराणादौ तत्कथामालोच्य यथायथमविरोधेन व्यवस्थापनीयं सूरिभिरित्यलं प्रसक्तानुप्रसक्त्येति सर्व मुमङ्गलमेव। एवमुदाहते विद्वत्संन्यासे तद्वि्यपेक्षायामुक्तवाक्यस्य भूतार्थवादत्वेSपि 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इतिन्यायेन महत्प्रवृत्तिविषयीभूतसंन्याससाफल्यद्योतकत्वेनोक्तवा-

३२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

क्यस्यैव 'भृगुर्वै वारुणिः। वरुणं पितरमुपससार। अधीहि भगवो ब्रह्मेति' इत्यादिवाक्यानां

न्तरापेक्षेति मनसि निधायोक्तविद्वत्संन्यासावश्यकत्वदार्ढ्यार्थ बुहदारण्यकपञ्चमप्रपाठकवाक्यं संवादयितुमुपक्रमते- कहोलब्राह्मणेऽपि विद्वत्संन्यास आन्नायते-"एतं वे तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणा: पुत्रैषणायाश्र वित्तेषणायाश्र लाकेषणायाश्र व्युत्था- याथ मिक्षाचर्यं चरन्ति"इति। न चैतद्वाक्यं विविदिषासंन्यासपरमिति शङ्कनीयम्। पूर्वकालवाचिनो विदित्वेति क्त्वाप्रत्यस्य ब्रह्मविद्वाचिनो ब्राह्मणशब्दस्य च बाधप्रसङ्गात। कहोलेति। कहोलनामा मुनिः। आम्रायते पूर्ववदेव तत्रापि विधेयत्वपर्यवसायिवा- क्यवृन्दसंग्रथितत्वेनाध्येतृभिः पठ्यत इत्यर्थः । अथोपक्रान्तश्रुतिमेव पठति-एतमित्यादिना।

ब्रह्मात्मनोर्यदेकत्वं ब्राह्मणद्वयनिश्चितम् । एनं तमितिशब्दाभ्यां तदकात्म्यमनृद्यते । अत्येति योऽशनायादीन्येतं सर्वान्तरं पुगा। उदितं तं विदित्वाडय व्युत्तिष्टत्येपणात्रयात् ।। ब्रह्मप्रश्नेन पृष्टे ते तद्वंधफलसाघने। इति मत्वोत्तरत्वेन व्युन्थानद्वयमुच्यते ।। पूर्व विदिन्वा पश्चात्तु व्युत्थायेत्यन्वयाच्छतात्। विद्वत्संन्यास आभाति ब्रह्मविद्याफलात्मकः ॥ व्युत्थायाथ विदित्वेति व्यत्ययेनाडर्थिकान्वयात्। सिद्धो विविदिपात्यागः स्पष्टः श्रत्यन्तरेष्वसौ।। स्वात्मलोकं समिच्छन्तः प्रत्रजन्तीति वक्ष्यति। त्यागेनेकेऽमृतत्वं तु प्राप्ता इन्यपरा श्रतिः ॥ इति। पुत्रेपणैति पुत्रार्थं दारस्वीकारवाञछनम्। कर्मणां साधने वित्ते तृष्णा वित्तैषणा मता ॥ लोकैपणेति देवादिलोकार्थोपासनाडर्थिता। न कश्चिदन्यः संसार उक्तादस्त्येषणात्रयात् ॥! मनुष्यलोक: पुत्रेण पितृलोकस्तु कर्मणा।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३३

न्याय्यां वृत्तिं समुल्लड्ध्य तद्विरुद्तया स्थितिः । व्युत्थानमुदितं राज्ः सामन्तो व्युत्थितो यथा ॥ भिक्षया लक्ष्यते चर्या परिग्रहविवर्जिता। कि भोग्यं परिगृह्हीयात्सर्वरभोग्यषु दोषदक्।। लोकत्रयार्थैपणाभ्यो व्युत्थानं चापरिग्रहः । द्वयं बोधमहिम्नैव विदुपां न तु यन्नतः ॥ आनन्दैकस्वभावं स्वमात्मानं पश्यतः कुतः । काम: परिग्रहो वा स्याद्योडकाम इति वक्ष्यति ॥ इति च तत्रैव । उदाहृतश्रुतेरर्थान्तरत्वमाशड्क्य निरस्यति-न चेति। तत्र हेतु आह-पूर्वकालेति। ननु तार्ह व्यत्थायाथ विदित्वेत्याद्युदाहृतानुभूतिवाक्येन सह विरोधः, तत्रैतद्वाक्यस्य विवि- दिपासंन्यासपरत्वस्याप्यङ्गीकृतत्वादिति चेत् । सत्यम् । तथाऽपि तत्र मुख्यत्वेन विद्वत्संन्या- सपरत्वमेव। पूर्व विदित्वा पश्चात्त्वित्यादिनोक्वा ततो व्युत्थाय विदित्वेन्यनेनाऽडर्थिकान्वय- मुरगीकृत्य विविदिपासंन्यासपरत्वममुख्यव्वेनवोक्तम्। नो चत्स्पष्टः श्रुत्यन्तरे डप्यसाविति किमिति श्रृत्यन्तरोदाहरणम्। तस्मादत्राऽडर्थिकान्वयादुक्तो विविदिपासंन्यास इति किष्ट: श्रुत्यन्तरे त्वसी स्पष्ट इति नेदं तत्परमिति। द्वितीयहेतौ ब्राह्मणशब्दस्य ब्रह्मविद्वाचित्वमुक्तं तत्रार्थीन्तरपरत्वमाशड्क्य समाधत्ते न चात्रे त्यादिना- न चात्र ब्राह्मणशब्दो जातिवाचकः । वाक्यशेये पाण्डित्यवाल्यमी- नशव्दाभिधेयै: श्रवणमनननिदिध्यासनैः साध्यं ब्रह्मसाक्षात्कारमभिभे- त्याथ ब्राह्मणे इत्यमिहितत्वात्। ननु तत्र विविदिषासंन्यासोपेतः पाण्डित्यादौ प्रवर्तमांनोपि ब्राह्मणरब्देन परामृष्टः। तहमाङ्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिठासेढिति चेतु। मैवम्। भाविनी तृत्तिमा- श्रित्य तत्र ब्राह्मणशब्दस्य प्रयुक्तत्वात्। अन्यथा कथमथ ब्राह्मण इति साधनानुष्ठानोत्तरकालवाचिनमथशब्द्ं प्रयुख्त। तत्रैतं वै तमित्याघुदाहृतवाक्यशेषं विवृष्वन्हेतुमाह-वाक्येति। वाक्यशेपेडि विवि- दिपुः संन्यास्येव ब्राह्मणशब्देनोक्त इनि शङकते-नन्विति। तमेव वाक्यशेषं प्रदर्शयति- तस्मादिति। समाधत्ते मैवमिति। तर्हत्त्राह्मणशव्दम्य का गतिगिति चत्तामाह- माविनीमिति। तत्र हेतुमाह-अन्यर्थेति। यदि ब्राह्मणशब्दोडत्र ब्रह्मविद्वाची श्रृत्य- भिमतो न स्यात्तारहै 'अमनं च मौनं च निर्विद्ाथ ब्राह्मणः' इनि तत्त्वज्ञानसाधनान्यभिधाय

१ ङ णरुब्द इ। २ ४ निर्वेद्य। 5

३४

तत्त्वज्ञानोत्तरकालवाच्यथशब्दप्रयोगः श्रत्या कथं कृतः स्यात् । तस्मात्तदन्यथानुपपत्यैव द्धमेतं वे तमित्यादिपृर्वोक्तवाक्यस्य विद्वत्संन्यासपरत्वमिति भावः । तदुक्तं श्रीमद्वार्तिककार- पादारविन्दपरागः- अन्यथानुपपत्तिश्रेदस्ति वस्तुप्रसाधिका। पिनष्टयदृष्टिँत्रमत्यं सैव सर्वबलाधिका ॥ इति। ननु प्रन्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीति गौतमेक्तेः प्रत्यक्षादीनि चत्वार्येव प्रमा- णानि तथा च यद्यन्यथानुपपत्तिः प्रमाणतवेन परिगणिता स्यच्चद्धवेदपि तया प्रकृतवर्णित- वाक्यार्थसिद्धिः । संव त्वादौ न तथाऽस्तीति चेन्न। त्वदुक्ताक्षेपदिरेव तद्वटितत्वेन तत्सिद्धौ तदभाववादस्य मन्माता वन््येत्यािवदेव व्याहतत्वात्। तथाहि आपादकोपलब्ध्यैवाSSपाद्य- कल्पनमन्यथानुपपत्तिः । सैवार्थीपत्तिरित्युन्यते। यथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्ग इति दिवाभोजनाभावविशिष्टर्पनत्वस्याSSपादकस्योपलव्व्यैवार्थादापादं रात्रिभोजनं कल्प्यत इति। एवं च प्रकृते त्वया यदाक्षिमं यद्यन्यथानुपपत्तिः पृथक्प्रमाणं स्याच्चित्तदोक्तवाक्यार्थऽपि संभवेत्परं तु सैव तु तथा नास्नीति निरुक्तवाक्यार्थोपि नव सिध्यतीति तदेवान्यथानुपप- त्तिघटितमत: स्फुट एव व्याघातः । तम्मात्सर्वप्रामाणिकमर्धन्योक्तवार्तिक सिद्धान्यथानुपप-

रक्तडर्ये बृहदारण्यकपष्टप्रपाठकसंमतिमाह- शारीरव्राह्मणेऽपि विद्वत्संन्यासविविदिपासंन्यासौ स्पष निर्दिष्टौ- "एतमेव विदित्वा मुनिमंवत्येतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्र- जन्ति"इति। सुनित्वं मननशीलत्वं तच्चासति कर्तव्यान्तरे संभवती- त्यर्थात्संन्यास एवामिधीयते एतच्च वाक्यशेषे स्पटीकृतम्-"एतद्ध स्म वै तत्पूर्व विद्वांस: प्रजा न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माडयं लोक इति ते ह स्म पुत्रेषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकै- षणायाश्च व्युत्धायाथ भिक्षाचर्चं चरन्ति" इति। अय लोक इत्यपरोक्षेणातुंभूयत इत्यर्थः । नन्वत्र मुनित्वेन फेलेन प्रलोभ्य विविदिपासंन्यासं विधाय वाक्पशेषे स एव प्रपश्चितः । अतो न संन्यासान्तरं कल्पनीयम्। शाररेति। शरीरे देह आध्यासिकसंवन्धेनाहं ब्राह्मण इन्याद्यभिमन्तृतया भवो जीवः शरीरस्तत्स्व्ररूपप्रतिपादकत्वाद्राह्मणमपि शारीरं तस्मिन् । तद्वाक्यमुदाहरति-एतमेवेति। आद्ं विद्वत्संन्यासपरं द्वितीयं तु विविदियासंन्यासपरमिति विभागः। विविदियासंन्यासप्रति-

१ व. 'नुभवत। इ०। २ घ. फलत्वेन।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३५

पादकवाक्यस्य प्रागेव तत्प्रकरणे मृल एवोदाहृत्य व्याख्यातत्वादत्र तत्प्रकरणाभावेडपि नन्वत्र मुनित्वनेत्यादिशक्कानिरासाय संन्यासद्वयं प्रतिज्ञाय वावयद्वयोदाहरणमिति भावः । नन मुनि- शब्देन प्रथमवाक्ये संन्यास्येव ग्राह्य इत्यत्र कि नियामकमित्याशङ्कय रढ्यभवेऽपि योग वृत्या तत्साधयति =- मुनित्वमिति। उत्तेऽर्ये वाक्यशेपानगुण्यमाह-एतञ्जेति । तमुदाहरति-एतद्ध स्म वतदित्यादिना। अयमर्थः-एतमव विदितवा मुनिर्भवतीति पूर्व- वाक्येऽद्वैतात्मतत्त्व्रमपरोक्षीकृत्य संन्यास्येव भवतीति निर्णीतम्। तत्र किं कारणमित्याश- ङ्वायां तदेतन्कारणम्। ह रम वै निश्चयेनेत्यर्थः । एतदिति । किम् । पूर्वे विद्वांसः, अतिक्रान्तकालीना ज्ञानिनः। प्रजां पुत्रादिरूपिणीम्। उपलक्षणमेतह्ी कत्रयसाध्यसाधनादेः। तत्र हेतुः-किं प्रजयेति। 'सोडयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा' इति श्रुते: पुत्रादिसत्त्वरं देवदत्तस्य मरणेऽपि तस्य पुत्रादिर्वर्तत इति जनश्राघनमेत्र मनुष्यलोक- जयस्ताद्क्कीर्र्या, परलोंके किचित्मुखं यत्तत्तु येपां नोडरमाकमयमग्वण्डापरक्ष आत्मादवयप्रत्य- गेव लोक: स्वप्रकाशमुखकरूपः संपादयतीति। शेपं तु 'पुत्रपणेति पुत्रर्थं दारस्वीकारवा- ञ्छनम्' इत्यादयुदाहृतानुभूतिप्रकाशव।क्यरेव व्याख्यातम्। लोकशव्दस्य प्रकृतोपयोगिनमर्थ- माह-अयमिति। लोक्यत इति लोकः । लोक्यते घटादिरप्यवल्ोक्यत एवेति न वाच्य- म्। तथात्वेऽयमात्माडयं लोक इत्यात्मशब्दसामानाधिकरण्यानुपपत्तः । अयमेवार्थ उक्तो वाततिकसारे- अपन्यैः किं करिष्यामः सवदा दुःग्वहेतुभिः । परमानन्द आत्माऽयमस्माभिर्वीक्ष्यतSनिशम्। इति ॥ यन्निरासाय संन्यासद्यवाक्ययोरप्युपन्यासस्तामाशक्कां प्रकटयति-नन्विति। खण्डयति- मैवम्। वेदनस्यैव विविदिपासंन्यासफलत्वात्। न च वेदनमुनि. त्वयोरेकत्वं शङूनीयम्। विदित्वा मुनिर्भवतीति पूर्वोत्तरकालीनयो. स्तयो: साध्यसाधनभावप्रतीतेः । नतु वेदनस्यैव परिपाकातिशयरूप- मवस्थान्तरं मुनित्वम्। अतो वेदनद्वारा पूर्वसंन्यासस्यैवेतत्फल- मिति चेत्। बाढम्। अत एव साधनरूपात्संन्यासादन्यं फलरूपमेतं संन्यासं बमः। यथा विविदिषासन्यासिना तत्वज्ञानाय श्रवणादीनि संपादनीयानि, तथा विद्वृत्संपान्यासिनापि जीवन्मुक्तये मनोनाशवा- सनाक्षयौ संपादनीयी। एतच्जोपरिष्टात्प्रपञ्चयिध्यामः । मैवमिति। तत्र हेतुमाह-वेदनस्यवेति। यदि मुनित्वं विविदिपासंन्यासफलं स्यात्तर्हि

१ ग. घ. छ. मेनं सं"।

३६ पूर्णानन्देन्दुकामुद्याख्यव्याख्यासमेतः-[ १ प्रथमं-

त्वदुक्तरीत्या विद्वत्संन्यासाभावोऽपि स्यात्तत्तु नास्त्येवेत्येवकारार्थः । वेदनमुनित्वयोरभेदे- मेष्टापत्तिमाशड्क्य प्रत्याह-न च वेदनेति। तत्र हेतुः-विदित्वेति। पकत्वा भुङ्गे पायसं देवदत्त इन्यादिस्थले पचनभोजनयोर्यथा साध्यसाधनभावेन भेदस्तद्वदत्रापीत्यर्थः ! ननु यद्युक्तरीत्या वेठनमुनित्वयोः साध्यसाधनभावो भवदभिमतश्वेत्तर्हि सिद्ध नः समीहितम्। तथा हि-यथाऽपूर्वद्वाराऽग्निहोत्रस्यैव स्वर्गः फल्मेवं विविदिषासंन्यासस्य तत्त्वज्ञानं फलं तद्द्वारी- कृत्य मुनित्वमपि तस्यैव फलमतो न विद्वत्संन्यासकल्पनेति शङ्कते-नन्वि त्यादिना । किमत्र मुनित्वं विद्वत्संन्याससहितमभिप्रेतं केवलं वा नान््यः । तदसंभवस्य तच्चासति कर्तव्यान्तर इन्यनन प्रागेवोक्तव्वात्। आद्यस्वस्मदिष्ट एवंत्यङ्गी करोति-बाढमिति। इष्टत्वमेव स्पष्टयति-अत एवेति। उभयसंन्यासयोरुक्तरीत्या साध्यसाधनभावादेवेत्यर्थः। ननु विद्वत्संन्यासस्यँव फल्त्वे तदुत्तरं साध्याभावात्कृतकृत्यतव । तथाचेदिष्ं तर्हि 'ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः' इत्यादिमोक्षफलवादिश्रुन्यादिबाधः । प्रागुक्तं यन्मुनित्वलक्षणं मननशीलत्वास्यं तदपि च स्वस्य निर्विक्षपेण सिद्धयर्थ विद्वत्संन्यासमपेक्षमाणं सत् 'एतमेव विदित्वा मुनिर्भत्रति' इतिश्रुत्याSSक्षिप्तस्य विद्वत्संन्यासस्यैव फलतवे दत्तजलाअ्लिकं स्यादि- त्याशड्क्य ज्ञामस्य तु फलं मुक्तिरेव ज्ञानद्वारा प्रथमसंन्यासस्यैवायं फलमित्यङ्गीकृतेविद्वत्सं न्यासिनोऽपि मुनित्वाख्यजीवन्मुक्ते: संपाद्यत्वात्साध्यविशेपसाधनत्वस्य संन्यासद्वयेऽपि तुल्य- त्वाच्च न कोउपि दोषलेश इति द्योतयति-यथेत्यादिना ननु। कि लक्षणं मनोनाशदेस्त- त्साध्या जीवग्मुक्तिरपि किरूपा किंप्रयोजना चेत्याक्षिप्याग्रिमप्रकरणे तन्निरूपणप्रतिज्ञया समाधत्ेएतदिति। एवं बृहदारण्यकवाक्येविद्वत्संन्यासे सिद्धे तत्र संन्यासिनस्तु कुटीचकादयश्चतुिधा एव। तदुक्तं पाराशरमाधवीये चातुर्विध्यं च भिक्षणां हारीत आह- चतुर्विधा भिक्षवस्तु प्रोक्ता: सामान्यलिङ्गिनः । तेषां पृथक्प्टथग्ज्ञानं वृत्तिभेदात्कृतं श्रुतम् ।। कुीचको बहृदको हंसश्चव तृतीयकः । चतुर्थ: परमो हंसो यो यः पश्चात्स उत्तमः । इति ॥ अयं तु पञ्चमो जात इत्यतस्तदविरोधमाह सत्यपीत्यादिना- सत्यध्यनयोः संन्यासयोरवान्तरमेदे परमहंसत्वाकारेणैकीकृत्य "चतु- विधा मिक्षवः" इति स्मृतिषु चतुःसंख्योक्ता। पूर्वोक्तयोस्तयोः संन्या- रयो: परमहंसत्वं जाबालश्ुताववगम्यते। तत्र हि जनकेन संन्यासे पृष्टे स- ति याज्ञवल्क्योऽधिकार विशेष विधानेनोक्तकाला नुष्ठेयेन च सहितं विविदि- पासंन्यासममिधाय पश्चादत्रिणा यज्ञोपवीतरहितस्याSSक्षिस्े ब्राह्मण्ये १ क. ख. ङ, च. वोत्तरयोरुभयो: । २ क, ख. ग, ङ, च. नोत्तरका।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३७

सति पश्चादात्मज्ञानमेव यज्ञोपवीतमिति समादधौ। अतो बाह्ययज्ञोपवी- तामावात्परमहंसत्वं निश्चीयते। तथाऽन्यस्यां कण्डिकार्या तत्र परमहंसा नामेत्युपक्रम्य संवर्तकादीन्बैहुविधान्त्रह्मविदो जीवन्मुक्तानुदाहृत्य "अध्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तः" इति विद्व- त्सन्यासिनो दशता:। उभयो: परमहंसत्वे कि प्रमाणमित्याशड्क्य लघुजावलोपनिपन्छृतिरेव तत्र प्रमाण- मिति प्रतिज्ञाय ग्रन्थगीरवभिया तदतं कण्डिकादवयमलििग्वित्वैव तदर्थ संक्षिपन्समाधत्ते - पूर्वोक्तयोस्तयोंित्यादिना। अत्राऽडथिंकमेव संन्यासदवयस्य पारमहंस्यं न तु शाब्दमि- त्यरुच्या तत्रत्यामेव पञ्चमीं कण्डिकां प्रमाणयति-थेति । तदुपक्रमं दर्शयति- तन्रेति। तत्र परमहंसा नाम संवर्तकारुणश्वेतकंतुदुर्वासऋभुनिदाघजडभरतदत्त त्रेयरैवत- कप्रभृतय इति वाक्यशपणेत्यर्थः । संवर्तको बृहस्पतर्बन्धुर्महाभारते प्रसिद्धः । आरुणिरुद्दा- एकः । उद्दालको हाऽडरुणिरिति च्छान्दोग्यश्रुतेः । श्वतकेतुस्तत्पुत्रः । श्वेतकेतुं पुत्रमुवा- चति च तच्छेपात्। दुर्वासास्तु प्रख्यात एव। ऋभुनिदाघी तु ज्ञानरक्षाविचारे मूल एवाग्रे विपर्ययस्य निदाघ उदाहरणमित्यादिनोदाहतौ। जडभरतस्तु श्रीमद्भागवंत पञ्चमस्कन्धे नव. माध्यायमाग्भ्य त्रयोदशाध्यायपर्यन्तं समुपाख्यात एव। परं तु तत्र जडभरतमुपक्रम्य कुप- टावृतकटिरुपवीतेनो रुमपिणा द्विजातिरिति ब्रह्मन्वधुरिति संज्ञया तदज्ञजनावमतो विचचारेति रहगण उवाच 'कस्वं निगृश्षरसि द्विजानां बिभर्षि मृत्रं कतमोऽवघृतः' इति चेत्या- दिवाक्यवशात्तम्योपवीनवर्त्व्दिद्गाद्यर्थाप पारमहंस्य न भाति तथाऽपि प्रकृतश्रुत्यविरोधार्थ तदनन्तरं तर्त्तास्मिन्कन््पनीयमेत्र। दत्तत्रेयः प्रिद्ध एव । रवतकोडपि पुगणादितो ज्ञेयः । एवमेतेपां सर्वेपां संवर्तकादानां मध्ये येपां पाग्महंस्यं पुगणादावपलभ्यते न तत्र विवाद:, यपां तु नोपलभ्यते तेपमि जडभरतन्यायेनोदाहृतश्र्यविरोधार्थ कल्प्यमेव विवुधैः । बहुविधानिति। अनेकरुपस्थितीनित्यर्थः । उक्तं हि स्वागव्यसिद्धी -- केंडपि वर्णाश्रमाचारनिष्टापर मुग्धवालप्रमत्तोपमाश्चापरे। रागिणीं भोगिनो योगिनश्वेतरे ज्ञानिनां लक्ष्यते नैकरूपा स्थितिः ॥ इति। अत्र वर्णाश्रमाचारनिष्टापरत्वं प्रकृतश्रुत्युक्तपारमहंस्यानुगुणम्। लोकसंग्रहमेवापीति स्मृतेरल्ोकसंग्रहार्थ प्रथमवर्णचतुर्थाश्रमधर्मपरत्वमेव। अत एवोक्तं श्रीभारतीरतर्थेस्तृ्तिदीपे विद्वदनुभवाभिनयपुर्वकम्- देवार्चनस्नानश।चभिक्षादौ वर्ततां वपुः । तारं जपतु वाक्तद्वत्पठत्वाम्नायमस्तकम् ॥

१ क, ख, ङ, च, बाह्योप0। २ क, ख. ङ, च. °न्बहून्ब।

३८ पूर्णानन्देन्दुकी मुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [ १ प्रथमं-

विष्णुं ध्यायतु धीर्यद्वा ब्रह्मानन्दे निमज्जताम्। साक्ष्यहं किंचिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये। इति ॥ अन्यत्त्वग्रे स्पष्टी भविष्यतीति। ब्रह्मविदो जीवन्मुक्तानिति । यद्यपि ब्रह्मवि- त्वेऽपि जीवन्मुक्तत्वं मनोनाशाद्यभावे सति न संभवेत्तदर्थ जीवन्मुक्तानितिपदसार्थक्येऽपि जीवन्मक्तानित्येवोक्तौ ब्रह्मवित्त्वं विना तदसंभवस्य प्रसिद्धत्वान्न ब्रह्मविद इतिपदोपयोगस्तथाऽपि कृतोपास्तित्वेन ब्रह्मविद्योत्तरक्षण एव पञ्चम्यादिभूमिकास्व्रन्यतमभम्यवस्थितिलक्षणजीवन्मुक्ते- रुत्पन्नत्वं द्योतयितुं ब्रह्मविद इति पदप्रयोगः । यथा नैष्कर्म्यसिद्वा द्वितीयाध्याये- यथा जात्यमणे: शुभ्रा ज्वलन्ती निश्चला शिखा। संनिध्यसंनिधानषु घटादीनामविक्रिया॥ इत्यत्र जात्येतियन्मणेर्विशेषणं तदनुपयुक्तम् । यदि सामान्यमणिव्यावृत्यर्थ जातावत्युत्त- मजातौ भवो जात्य इति तन्न। शुभ्रा ज्लन्ती निश्ला शिखेति तत्कान्तिच्छटाया विशे- पणत्रयेणैव साधारणमणिव्यावृत्तिसिद्धेरिति शङ्कां र्वीकृत्यापि प्रायशो मणयः शाणादिनिघ- र्पणाधरेव कान्तिमन्तो भवन्त्ययं तु यदा जातस्तदारम्यँवाचलितदीप्श्वेतदीघितिमानिति- द्योतयितुं जात्येति मणिविशेषणम्। न चेति कल्पने मानाभावः शङ्कयः ।

संनिध्यसंनिधानेपु धीवृत्तीनामविक्रियः ॥

तत्प्रकाशस्य स्वाभाविकत्वेऽपि संस्काराद्व्यङ्गयत्वस्यावश्यकल्प्यत्वात्। तस्मात्तत्र यथा मणे: शुभ्रा ज्लन्ती निश्चला शिखेत्येतामन्मात्रोक्तावुत्तमजातिजन्यत्वं जात्यत्वं यद्यप्यन्तर्भवति तथाऽपि स्वोत्पत्तिमात्रादेवोक्त्तकान््यादिमस्त्रसिध्धे जान्यपदं तद्वव्प्रकृतेऽपि ब्रह्मविद इति पदम्। यथा वा लोके प्रसुतां पयस्विनी धेनुं देहीति प्रयोगे प्रसूतत्वेऽपि पयस्विनीशब्दवा- च्यविपुलपयोवत्त्वाभावस्य कचिहृष्टत्वात्तन्घुदासाय पयस्विनीपदसार्थक्येऽपि प्रसुतत्वं विना पयस्विनीत्वाभावध्रीव्यात्पयस्विनीं देहीत्येतावतैव यद्यपीष्टसिद्विस्तथाडपि यदा प्रसवस्तदा- रभ्यैवोपचाँर विनैव विपुलदुग्धवत्त्वविवक्षया प्रसृतामितिपदसार्थक्यं तद्वत् । अव्यक्तलिङ्गा इति। अस्पष्टवर्णाश्रमचिह्ना इत्यर्थः। तथात्वं तु जडभरते कुपटावृतकटिरित्यादिनाSनुपद- मे वो दाहृतम्। उपलक्षणमेतदितरेष मपि। भर्तृहरिरप्याह- चण्डाल: किमयं द्विजातिरथ वा शृद्रोऽथ किं तापसः किंवा तत्त्वनिवेशपशलमतिर्योगीश्वरः कोऽपि किम्॥ इत्यत्पन्नविकत्पजत्पमुस्वरैः संभाष्यमाणा जनै- ने त्रद्धा: पथि नैव तुष्टमनसो यान्ति रयं योगिनः ॥ इति।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजावन्मुक्तिविवेकः । ३९

ननु माडस्तु वर्णादिचिह्नस्फुटता तथाऽपि शौचाचमनाद्याचार्रैर्वणाद्यनुमानं भवेदेवेति चेन्न। तदाचारस्याप्यस्फुटत्वादित्याह-अव्यक्ताचारा इति। गृदधर्माश्रितो विद्वानज्ञातचरितं चरेत्। संदिग्धः सर्वभृतानां वर्णाश्रमविवर्जितः ॥ अन्धवज्जडवच्चापि मुकवच्च महीं चरेत्। इति विश्वेश्वरीनिबन्धलिखितपितामहस्मृतेः । 'अद्वैतं समनुप्राप्य जडवलोकमाचरेत्'

बुद्धतत्त्वस्य लोकोडयं जडान्मत्तपिशाचवत्। बुद्धतत्त्वोऽपि लोकस्य जडोन्मत्तपिशाचवत् ।। इति बृहद्वार्तिकोक्तेश्व तेपामाचारोऽप्यव्यक्त एवेति भावः। एवं चेक्कि यथेष्टाचारा नेत्याह- अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्त इति। अप्रमाठिनोऽपीत्यर्थः । अत एवोक्तगौडपादी- यवाक्यादौ सादृश्यबोधको वतिर्जडवज्जडोन्मत्तपिशाचवदिति च संगतः । तादृगाचरणं दत्तात्रेयस्य दुर्वाससश्रोक्तं मार्कण्डेये दत्तत्रेयावतारमत्रेर्गहे प्रकृत्य पोडशाध्याये- दत्तत्रयोऽपि विपयान्योगस्थो वभुजे हरिः । दुर्वामाः पितरं त्यक्वा मातरं चोत्तमं त्रतम् ।। उन्मत्तागव्यं समाश्रिन्य परिवम्राम मेदिनीम् । इति। दत्तत्रेयस्य दर्वाससक्षोन्मत्तवदाचरणं प्रतिज्ञाय पुनरनुपदमेत्र दत्तात्रेयस्य कथं योगस्थत्वडपि विषयभोगो येन तत्रान्मत्तमाम्येऽपि नान्मत्ततेत्याशङ्कय तदविस्पष्ट्यति- मुनिपुत्रवृतो योगी दत्तत्रेयोडप्यसङ्गिनाम्। अभीप्समानः सरसि ममज्ज सुचिरं विमु:॥ तथाऽपि नं महात्मानमनीवप्रियदर्शनम्। तत्यजुर्न कुमारास्त सरसस्तीरसंश्रयाः ॥ दिव्यवर्षशते पूर्णे यदा ते न त्यजन्ति तम्। तत्प्रीत्या सरसस्तीर सर्वे मुनिकुमारका: ॥ ततो दिव्याम्बरघरां मुरूपां मुनितम्बिनीम्। नारीमादाय कल्याणीमुत्ततार जलान्मुनिः ॥ स्त्रीसंनिकपिणं ह्येते परित्यक्ष्यन्ति मामिति। मुनिपुत्रास्ततो योगी स्थास्यामीति विचिन्तयन्।। तथाऽपि तं मुनिमुता न न्यजन्ति यथा मुनिम्। ततः सह तया नार्या मद्यपानमथापिबत्।।

४० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

सुरापानरतं तं ते सभार्य तत्यजुस्ततः ॥ इत्येवमनुन्मत्तत्वेSप्युन्मत्तवदाचरणं स्फुटमेव, सङ्गन्यागार्थ तथा कृतत्वात्। नोचेद्विष्ण्- वतारत्वं योगित्वं च तत्र तत्रोक्तं बाध्येत। तस्मादीश्वरत्वेऽपि लोकसंग्रहार्थ सङ्ग त्यत्तुं स्वकी- ययोगमाययेत्थं मुनिपुत्रव्चनार्थ प्रथयांचकारति न कोडपि दोपः। ननु यद्यस्य मद्यादि नैवेष्टं तर्हि कार्तवीर्य प्रति कथमनेन मद्यादे: स्वेष्टत्वबेधनं कृतम् । तथा ह्यत्रेवाग्रे सप्तदशा्या- यपर्यन्तमेवमुपाख्यायते-मुनिपुत्रर्दत्तत्रेयस्य विपरीताचरणं वीक्ष्य तैस्तत्त्यागे कृते तयव चर्य- याऽसौ पृथ्व्यां तपस्तेपे। ततः कृतवीर्यनाम्ति नृपे दिवं गते मन्त्रिभिस्तत्पुत्रमभिपेक्तुं प्रवृ- त्तम्। तदाऽसमर्थेन राज्य न कर्तव्यमतोऽहं तपसा सामर्थ्य संपाद्य राज्यं करिष्यामि नेदा नीमिति कार्तवीर्योऽबवीत्। तदाऽसौं गर्गमुनिना त्वं विष्ण्वतारं शक्रप्रार्थनया हतानेका- मुरं दत्तत्रेयनामानं मुनिमव सह्याचल्द्रोण्यां तदाश्रम गत्वा समाराधय येन शीघ्रमंव तद्वर- प्रसादेन सिद्धाववित्मनोग्थः स्या इति। ततः कथ शक्रणासी प्रार्थितः किमर्थ वेति कार्त- चीर्यपृष्टेन गर्गेणोक्तम् । असरप्रावल्यादिन्द्रा दैर्दत्त त्रेयं प्रत्यागत्य गन्वर्वादिगीयमानं लक्ष्म्या सह विलसमानं मुरापाननिर्तं तं नमस्कारादिभिरभिपृज्य मद्यादुपचारान्समर्प्य तन्पृष्टाभीटस्तैः स्वामुग्भयं तस्मे निवदितं श्रुत्वा तेनोक्तम्-'मद्यासक्तोऽहमुच्छिष्टो न चैवाहं जितेन्द्रियः ।' उच्छिप्टोऽपवित्रः । 'कथमिच्छथ मत्तोडपि देवाः शत्रुपराभवम्'। ततो देवा ऊचु :- अनघस्वं जगन्नाथ न लेपस्तव विद्यते।

विद्यया ब्रह्मात्मैक्यविपयकनसर्गिकमायावृत्तिविशेषात्मकया नित्यज्ञानवत्वेन स्वाभाविक्या प्रमया यन्क्षालनमनन्यशरणानां भक्तानां करुणोवेकादन्तःकरणमलनिराकरणं तेन सिद्धान्ते द्वैतमिध्यात्वपूर्वकांद्वतब्रह्मात्मक्ये विपये निविष्टा प्रविष्टा ज्ञानदीधितिर्निरुक्तमक्तानां शक्तिपात- जातायामहं ब्रह्मास्मीति चरमवृत्तों स्वरूपभ्नकृटस्थज्ञानसूर्यप्रतिच्छाया येन स तथा तत्संबु- द्धावित्यर्थः । दत्तात्रंय उवाच सन्यमस्ति मुग विद्या ममास्ति गुभदर्शिनः । अस्यास्तु योपितः सङ्गादहमुच्छिष्टतां गतः ॥ स्त्री मंभो गोडतिदुःखाय स स्त्येनोपसेवितः । सत्येन प्रत्यक्षणेन्यर्थः । मयेति शेषः । देवा ऊचु --- अनघेयं मुनिश्रेष्ठ जगन्माता न दुष्यति। या सा विद्या तब विभो: सर्वज्ञस्य हृदि स्थिता ॥ यथांडशुमाला सर्यस्य द्विजचण्डालसङगिनी।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ४१

एवं वदतो देवांस्तुष्टोऽसौ तानसुरानाहवायाऽSह्यात्राSSनयध्व्मित्यादिशत्। ततस्तथा कृतवद्भिस्तैरानीतिरमुरैर्क्ष्मीरेव दत्तात्रेयवामपार्श्वस्था लुब्धैः शिबिकायामविरोप्य शिरसि धत्वा किंचिन्नीता। ततो निकटागतान्देवान्दत्तात्रेयः किंचिद्विहस्य यच्छिरोगता लक्ष्मीस्ता- न्संजयतीत्यतोऽस्त्रादैर्हन्तव्या एतैतेऽमुश यतस्ते मया निर्वीर्याः संपादिता इति समुपादि शत्। ततो देवाः सद्यो दैत्यान्हत्वा स्वर्गमगमन्। अतस्त्वमपि तथा कर्विति गर्गवाक्यात्का- र्तवीर्योडपि तत्र गत्वा -- पादसंवाहनादेन मद्याद्याहरणेन च। स्त्रक्चन्दनादिगन्धाम्बुफलाद्यानयनेन च।। तथाऽन्नसाधनैस्तस्य उच्छिष्टापोहनेन च। परितुष्टो मुनिर्भपं तमुवाच त्थव सः ।। यथेवोक्ता: पुग देवा मद्यभोगादिकुत्सनम्। ततः कार्तवीर्यः प्रणिपत्य- देवस्त्वं हि पुराणोडयं स्वां मायां समुपाश्रितः । अनघस्वं तथवेयं देवी सर्वभवाऽगणः ॥ अरणिर्यथा वह्नचुत्पत्तिस्थानं तथेयं देवी सर्वभावा चित्वान्मायात्वाद्वा यथाक्रमं विवर्त परिणामाम्यामन्यनरेण वादेन सर्वस्यानादिपट्कभिन्ननिखिलपदार्थस्य भव उत्पत्तिर्यस्याः सकाशात्सा तथेत्यर्थः । यद्वा सर्वभवारणिसत्येकं पदम्। सर्वस्य भवस्य संसारस्यारणिवदु त्पत्तिस्थानमित्यर्थः । तेन संसारस्याग्निवद्दाहक्वेन दुःगैकहेतुन्वं ध्वनितम । सतस्तुष्टाऽसौ- वरं वृणीष्व गुह्यं मे त्वया नाम उर्दीग्तिम्। नाम प्रसिद्धम् । तेन तुष्टि: परा जाता त्वय्यद्य मम पार्थित। ये च मां पृजयिप्यन्ति गन्धमाल्यादिभिर्नगः ॥ मांममद्योपहार्श्र मिष्टान्नैरात्मसंमतेः । लक्ष्म्या ममेतं गीतेश्च त्राह्मणानां तथाऽर्चनः ॥ वादर्मनोहँरर्वीणावेणुश ह्वादिभिस्तया। तंपामहं परां पुष्टि पुत्रदाश्वनादिकम् । प्रदास्याम्यववृतश्च करिष्याभ्यत्र मान्यताम् । एवं तद्वाक्यं श्रत्वा ततोऽभीप्मितवरानवाप्य कार्नवीर्यः सार्वभीमोऽभदिनि। तस्मादुक्तवा- क्यवशात्कण्ठत एव मद्यादेः स्वंष्टत्ववोधनादुन्मत्ता एव दत्तत्रियादयो न तृन्मत्तवद।चरन्तोऽपि चस्तुतोऽनुन्मत्ता इति चेन्न। एतस्यापि मुगदिवत्कामुकजनवञ्चनार्थत्वात्। तथात्वं तु मद्या-

४२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

सक्तोऽहमित्यादिना स्पष्टमेव । नोचेदग्रेऽलर्केण ब्रह्मजिज्ञासुना यदा तद्द्शनं गृहीतं तदा न तेन तं प्रति मद्ादि प्रदर्शितमित्युक्तमत्रैवैकत्रिंशाध्याये- ततः स साधुसंपर्क चिन्तयन्पृथिवीपतिः । दत्तात्रेयं महाभागमपृच्छत्परमार्तिमान्।। तं समेत्य महाभागमकल्मपमसङ्गिनम् । प्रणिपत्याभिसंपूज्य यथान्यायमभापत ।। इत्यादिना, तद्वाध्येत । प्रत्युतासङ्गिनमित्यनेनान्तर्वहिःसङ्गशून्यत्वमेवोक्तम्। न चान्तः- सङ्गराहित्यमेवोक्तमिति सांप्रतम्। तथात्वेSकल्मपमित्यज्ञदृष्टया।Sपि पापवत्त्वाभावाभिधायक- पदानर्थक्यप्रसङ्गात्। किंच वरं वृणीष्वेतिवचने यतस्वया मे मम गुह्यं रहस्यं नामेति प्रसिद्धं यथा भवति तथोदीरितम्। 'देवस्वं हि पुराणोऽयं स्वां मायां समुपाश्रितः' इत्यादिनाऽव्यक्तलिद्गत्वादिना स्थितस्यापि मम वास्तविकं स्वरूपं प्रकटितं तेन हे पार्थिव सहस्रार्जुनाद्य त्वयि मम परा तुष्टिर्जतिति निरतिशयसंतोपकारणं सुरापानादिवैपरीत्याना- दरेण नैजवास्तवरूपज्ञानप्रकटयितृत्वं प्रत्यक्षमेव वदता ये च मां पूजयिष्यन्तीत्यादिवाक्यानां प्रसिद्धो योडयं मया व्यवहारोऽद्वीकृतः स्वासङ्गित्वार्थं तत्परिपालनोपयोगिगन्धाद्युपचारदातृ- घ्वपरा मम तुष्टि: स्यात्। अत एवोत्कृष्टशारीरबलरूपपुष्टिपुत्रधनकामिन्यादिदानेन मान्यता मेव तेपां करिष्यामीत्येहिकमेव फलं तदपि प्ररोचनार्थमेव यतस्तादृगुपच रैर्मम स्वरूपगो- पनमेव मुख्यमिष्टं न तु तैरुक्तफलावाप्तिरपीति रहस्यं स्पष्टमेव प्रकटितं तदपि बाधितं स्यात्। तस्मात्पृर्वोत्तरप्रन्थस्वारस्यादनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्त इतिश्रुत्या द्योतितं जीवन्मु- क्तानां सङ्गत्यागार्थमेवोन्मत्तवदाचरणं न तु विपयलम्पटत्वेनेति तत्सुस्थमेव। एवं च तत्त्व- विदां यथेष्टचेष्टाडप्यस्तु का क्षतिर्मिथ्यात्वादिति प्रलापस्तु केपांचिददृष्टशासत्ररहस्यानाम- नपासितसद्गुरुचरणानां किंचिन्छास्त्राभ्यासाभासवशेन जीवन्मुक्तमानिनां पापाणवत्संसारसा- गरे स्वपरनिमज्जनजनकानां भूरितरं वर्तते। तत्रेदं विचार्यते। कि तत्त्वविदां यथेष्टचेष्टा ्ीकार: श्रतेर्युक्तेरनुभृतेर्वा । आद्येऽपि कि विधिवशादर्थवादवशाद्वा। नाऽडय्यः । यथे- ष्टचेष्टाविध्यनुपलम्भात् । न मातृवधेनेत्यादर्थवादवशाद्रात्रिसत्रन्यायेन तत्कल्पनेऽपि त्वद- भिमतयथेष्टचष्टाविधानासिद्रेः । तत्त्व्रविदो हि पुण्यपापलेपाभावाद्विधिकैंकर्याभावाच्च यथे- ष्टचेष्टामङ्गी करोपि यदि पुनर्विधिपारवश्यं तस्य तदानी तद्धङ्गात्पुण्याद्युत्पत्तेः पुनर्जन्माप- त्तेश्च । नान्यः । तस्य स्तुतिमात्रपरत्वेनोपक्षीणत्वात्। न द्वितीयः । तादृग्युक्त्यभावात्। प्रत्युत ब्रह्मनिष्टो यथेष्टचेष्टाशन्यत्वे सति सच्चेष्टाशाली संस्कारैकपराधीनशरीरत्वाद्दक्षिणाव- र्त त्रामितकुअल चक्रवदित्यादिवाधकपुक्तिमहस्र सत्वाच। न च ब्रझविद्यथेष्टचेष्टाविशिष्टः पुण्पाद ठेवाद्विधिकैंकर्याभावाच्चेश्वरवदिति युक्तिः साधिकाऽप्यस्तीति वाच्यम्। तत्र हेत्वोः सोपाविकत्वात्। उपाधिस्तु मायित्वरून: । तस्य यथेष्टचेटावैशिष्यरूं यत्प्रकृतयुक्तौ

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ४३

साध्यं तद्वयापकत्वेन साधनं यत्पुण्यादीति हेतुद्वयं तस्य बाले विद्यमानलवेन मायित्वस्य तत्रा- विद्यमानत्वात्साधनाव्यापकत्वादुपाधित्वम्। तस्मान्नात्र युक्तिलेशोडपि। तृतीये तु किं प्राचामनुभूतिरत्र मानमाधुनिकानां वा। आद्येऽपि कि जीवकोटिनिविष्टानां यद्वेश्वरकोटि- निविष्टानाम्। चरमे तु- धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट ईश्वराणां च साहसम्। तेजीयसां न दोपाय वहेः सर्वभुजो यथा ॥ इति दशमस्कन्धे श्रीकृष्णस्य गोपिकाविलाससंपर्के परीक्षिता समाक्षिप्ते श्रीशुकवचना- च्छ्ीकृष्णादीनां तेपामर्थवादवद्रह्मबोधमाहात्म्यप्रख्यापनार्थमेव स्ववशवर्तिमाययेन्द्रजालिकव- त्तथाप्रदर्शनमात्रपरत्वेन नित्यसिद्धज्ञानत्वेन वा मायापारवश्यराहित्येन क्मादिजन्यसंस्काराधी नशरीरप्रवृत्तिराहित्येन वा यथेष्टाचारशव्दितविधिनिपेधविरोधिचरितस्य तत्रास्त्वादनुदाहरण- त्मेव। न च धर्मव्यतिक्रम इति त्वदुदाहृत एव प्रकृतवाक्ये विध्यादिविरोित्वं तदाचारस्य स्पष्टमेवेति वाच्यम्। लोके तथा प्रतीतावपीश्वराणां विव्यादिप्रप्तिरेवाभावेन तद्विरोधित्वस्य दूरोत्सारितत्वात्। नन्विति चेदिष्टापत्तिरस्मदादीनामपि ज्ञानिनां क् विध्यादिप्राप्तिः । सत्यं, नैवास्ति विध्यादिकं तादग्ज्ञानोत्तरं तथापि पूर्व तु जीवदशायां तस्थितमेव तत्संरकरैरेव यावद्देहपतनं चष्टासंभवात्, नवेश्वरसाम्येन यथेष्टचेष्टावेशिष्ट्यम्। नन्वरतु संस्कारमात्रपराधी- नत्वं ज्ञानिशरीराणां तथाऽपि संसारस्यानादित्वादतीतजन्मगततादृक्संस रसंभवसत्त्वात्पुनरपि तादवस्थ्यमवरेति चन्न। वल्ीन्यायेन निकटगतसंस्कारस्यैव बलवत्तरतेन कार्यकारिचात्तस्य त्वत्यन्तशुभत्वस्य 'कर्माशुकाकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितगे्पाम्' इतिपातअलस्मृतेः । तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भयः संसिद्धौ कुरुनन्दन । पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्वियंत ह्यवशोऽपि सः । जिज्ञामुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्ध किल्विपः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ।। इति श्रीमद्भगवद्गीतोक्तेश्ष सिद्धत्वात् । वह्ीन्यायस्यायमाशयः । तथा हि-वल्टी यद्यपि प्रथममङ्कुरदशायां भूमे: सकाशात्सरलमेव्ध्व गच्छति तथाडपि यदा प्रवृद्ा सती वृक्षादो संवेष्टिता भवति तदा केनचित्सा ततः समाकृष्टाऽपि निकटगबतवत्तरं वष्टनसरकारवशादया क्षणान्तिर्मुक्ता सती वेष्टत एव वृक्षादौ तद्वद्वदुपु जन्ममु निष्कामकर्माद्यनुष्टानसाधनपरम्परया ज्ञानोदयप्राक्क्षणपर्यन्तं परमशुद्धतमसंस्काराणामेत्र समीपवर्तित्वादवलवत्तमत्वान्च क्व नाम तत्त्वविदि दुःसंस्कारोदयलेशोऽपि। एतेन जीवकोंिनिविष्टानामिति प्रथमप्रथमस्तथाऽडघुनि- कानामिति प्रथमद्वितीयोऽपि पक्षः प्रत्याख्यातः। यत्त जीवकोटिनिविष्टानामपि प्राचां यथेष्ट-

पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

चेष्टोपपादकं 'त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमरुन्मुखान्यतीन्सालावकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः संधा अतिक्रम्य दिवि प्राह्मादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाआंस्तस्य मे तत्र नलोम च मा मीयते' इ.ति कौपतक्यां प्रतर्दनं प्रतीन्द्रवाक्यम्। तथाऽडधुनिकानामपि तद्वोधकमानन्दल- हयां श्रीमच्छंकरभगवत्पादपादपद्मपरागाणाम्- कदाचिच्छक्तीनां विकचमुग्वपद्मेषु कवला नक्षिपंस्तासां वक्त्रात्स्वयमपि च गृह्नन्स्वमुखतः । तदद्वैतं रूपं निजपरविहीनं प्रकटय न्मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ इति वाक्यम्। तत्तु भिन्नतात्पर्य न यथेष्टचेष्टोद्वोधकं ब्रह्मविदः । तथा हि-कौपीतकि वाक्यस्यार्थस्तावदुक्ताऽनुभृतिप्रकाशे श्रीविद्यारण्यगुरुभिः- त्वष्टः पुत्रो विश्वरूप आसीद्देवपुरोहितः । स्वामिद्रोहं चकारासौ तं त्वाषटं हतवानहम् ।। कर्तर्यभुद्दह्महत्या न त्वसङ्गे चिदात्मनि। वेदान्तज्ञानहीनानां यतीनां हनने तथा॥ लोकत्रये बहुविधानमुरान्हतवानहम्। चिदात्मनोऽस्य मे तत्र नैव लोमापि हिंस्यते ॥ माहात्म्यं मम नतत्स्याक्किंतु ज्ञानस्य तद्वेत् । इति। अत्र स्वामिद्रोहं चकारति सापराधत्वेऽपि तद्धननाद्वह्महत्या तु जातवेति प्रसिद्धमेव तथाऽपि सा कर्तरि चिदाभास एव न त्वसङ्ग चिदात्मनीति चिदात्मन्यवासङ्गित्वम्। तथा

त्रलोक्योपद्रवकारिबद्दुविध मुरविध्वंसनेन तद्धिसाजन्यदोपण चिदात्मनो मे न लोमापि हिस्यते नवपदभ्यवयवो भज्यत इति। अत्रापि पूर्ववद्यत्यादीनां सापराधत्वेऽपि तद्धिंसाजन्य- दोपसंभवेऽवि चिदात्मन्येव कर्मलपाभावः । तथा माहात्म्यं मम नेतत्स्यादिति तत्वज्ञस्य माहात्म्यपरत्वमेयास्य भृतरशव,दस्येति तद्वाक्यतात्पर्यविवरणात्। किंच कर्तर्यभृद्वह्महत्येति- वचनाद्विश्वरूपवधेत्तर नेन्द्रर्य ब्रह्महत्या तच्चातुर्विध्यविधानं ततो निजपुत्रवधकोपितेन तष्ट्र वृत्रासुरसमुत्पादनं ततो वष्णृपरथानं ततस्तदुक्तरीत्या वृत्रवधस्ततो ब्रह्महत्यापीडवशान्मान- ससरोवरे सहस्रवर्भर्यन्तं बिसनिवास इत्यादि सर्व श्रीमद्भागवते पष्टस्कन्धे समुपाख्याय स वाजिमेधेन यथोदितेन वितायमानेन मरीचिमिश्रैः । इष्ट्राडभियज्ञं पुरुषं पुराणमिन्द्रो महानास विधृतपापः ॥ इति वचनेन 'तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते य उ चैनमेवं वेद' इति-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । . ४५

लब्धा तदुत्तरमेवायं प्रतर्दनं प्रति तदुपदेश इति नियम्यते। नोचेद्वह्महत्यारूपपापस्य प्रत्यक्षमाविर्भावस्ततो भीत्या सहस्त्रवर्ष विसतन्मुप्रवेश इत्यादयुपाख्यानस्यासांगत्वापस्तेः । तस्मादत्रायमाशयः-या त्वाष्टवधजा ज्ञानापुरा ब्रह्महत्याऽमृत्खाञपी कतीरे चिदाभास एव न तु मय्यसङ्गचिदात्मनीति ज्ञानेन संचितासत्रितचवुद्देष तड्ंसः । तथा वेदान्तेयुक्तर्ब्रह्म-

मृत्तायेः शुव्यते शोष्यं नदी बेगेन शुध्यति। रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमः ॥ इसि पाराशरमाधवीये मनुस्मृतेः संन्यासमात्रेण तत्प्राक्तनपापावां शुद्धावप तदुत्तरजात- ज्ञाताज्ञातदुरितानां नाशनार्थ सालावृक्तादिभ्यस्तेपां संन्यालिनां भक्षणार्थ दानेन हनने कृतेऽपि तथा लोकत्रयवर्तिनानाविधासुराणां च हनने कृतेपि। यद्यपीदं हिंसाद्वयमधिकार- प्राप्तत्वेन धर्म एव तथाऽपि 'न हिंस्यासर्वा भृतानि' इतिश्रतेः 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ' इतिश्रत्यनुगृहीतचन ज्ञानवन्तं प्रति हिंसातमकरवधर्मपिक्षया जीव-

माणास्यदुरिताष्लपश् द्योतित इति। ननु 'मनुष्याधिकारतवाचछास्त्रस्य' इनिन्यायादि- नद्रस्य देवराजर्वेनैव पापोत्पत्यभावाद्विनाडपि ज्ञानं तस्य यथेष्टचेष्टाडमीपटव किमुत ज्ञानोत्तर-

त्तस्य वैयर्थ्यमिति शङ्गनीयम्। तस्य लोकमंग्रहारथतवात्। अत एव पाराशरमाधवीये देवानां कर्मानुष्टानविचारं प्रकृत्य तत्र स्वस्वाधिकारनिर्वाहार्थ े कर्माव्यनुतिष्ठन्तीति पक्ष- मुक्वा प्राग्जन्ममु कृतपुण्यरेव तदधिकारवाितद्रोगनिर्वाहादिसंभवद्दवतवदशायां कर्मफल- रूपायां कर्मानविकारिेन तदनुष्टानस्याप्रयोजकवादित्यरवारस्यं तस्मिन्पक्षे मन,स निधायेदं पक्षान्तरमुक्तम्। अथ वा स्वोपयोगाभ,विि मनुप्यान्प्रवर्तयितुं देवाः कर्माण्य- नुतिष्टन्त 'यद्यदाचरति श्रष्ठस्तत्तद्वेतरो जनः' इति न्यायात् । अत एव सत्यसंकल्पोऽपि परमेश्वरे रामकृप्णाद्यवनारेषु लो किकवंदिककर्मनटनेनेव जगान्नरवहदिति। तस्माध्र्थेष्टचेष्टा प्रतिपाद कमेवोक्तकौपीतकी वाक्यमिति चेत्। सत्यम्। यर्द्पि नवारत देवानामेनदवचनाद्विि- शास्त्राधिकारस्तथाऽपि निषेधशास्त्राधिकारस्तु तेपामप्यस्त्येव। नो चत्मर्वज्ञ्षिगोमणिभिर्गोत- मादिभिरिन्द्रादिभ्योऽहल्यागमनादिदुरितफलरूपशापप्रदानं क्थं कृतं स्यात् । तस्मात्तादगि तिहासप्रतिपादकश्रुतिस्मृतिपुगणाद्यन्यथानुपपत्या देवानामपि निषेधशास्त्रोहड्घने पापावश्यं- भाव एव वक्तव्यः । ततः कौपीतकिवाक्यस्य यज्ज्ञानोत्तरं ज्ञानमाहात्म्यात्त्रियमाणाक्लेपत. तप्राक्तनसंचितव्वंसप्रतिपादनपरन्वं वर्णितं तत्मुस्थमेव। यत्तु श्रीमिद्धाष्यकारीयं कदाचिच्छ- क्तीनामित्यादिचाक्यमाधुनिकानां ब्रह्मविदां यथेष्टचेष्टाबोधकतया त्वयोदाहारि तस्यायमाशय :- तत्र हि शक्तीनामिति शक्तिपदप्रयोगः कृतोडस्ति। तदर्थस्तु मुर्तिमत्योऽणिमाद्यष्टमहासिद्धय

४६

एवेति निर्णीयते कुतः प्रकरणात्। अत्र स्तोत्र आरम्भतो मुनिशब्दितयोगीन्द्रब्रह्मविदेव प्रकृतो न केवलज्ञानी तथा शक्तिपदान्यथानुपपत्तेश्च। तथा हि शकक्तिपदं तावदचिन्त्ये मण्या- दिसामर्थ्ये शक्तं लोकेऽयस्कान्तमणौ लोहाकर्षणशक्तिरस्तीति। ततः प्रकृतेऽपि तादृशोऽचि· न्त्यसामथ्यारर्य एव योऽत्र योग्यः पदार्थः स एय ग्रह्यः सतु निरुक्तसिद्धाख्य एव सिघ्यति। मुनिर्न व्यामोहं भजतीत्यत्र मननशीलवाचिमुनिपदप्रयोगान्मननस्य तु चित्तैका- ग्र्यसाध्यत्वेन यथा फलार्थमात्रे समारोपितेऽपि च्छायागन्धादिकं तदीयमानुषङ्गिकं फलं भवति तद्वन्मननार्थमेव संपादितचित्तैकाग्र्यस्याSSनुपङ्गिकफलत्वेन महासिद्धयष्टकावाप्तिसंभवात्। यद्वा 'पाण्डित्यं निर्विद बाल्येन तिष्टासेत्' 'पाण्डित्यं च बाल्यं च निर्विद्याथ मुनिः' इतिश्रुत्युक्तमुनि- शब्दितध्यानसमाधिमानेव मुनिर्मवतीति मूलकारैरेवानुभूतिप्रकाशे प्रकृतश्रुतिविवृतौ 'मुनिर्र्या- नसमाधिभ्यां मवेद्धीवृत्तिशान्तये' इति प्रतिपादितत्वात्तद्ग्रहेण तु ध्यानादेश्चित्तनिरोधसाधनत्वा- त्तत्राप्युक्तसिद्धयष्टकस्य सुतरामानुपङ्गिकफलल्वेन संभवात् । तस्माच्छक्तयोSत्राणिमाद्यष्टमहासि- द्विमूर्तिरूपा एव मुनिपदाभिप्रायेणोपलभ्यन्ते। अन्यथा कदाचित्कान्तानां कदाचिन्नारीणां कदा- चिन्मुग्धानां कदाचिद्देवीनां कदाचिद्वामानां कदाचिद्रामाणांमित्यादिप्रयोग: परस्त्रीणां मणिमन्त्रौ- पध्यादिमाहात्म्येनाSSकर्षणं संपाद्य जीवन्मुक्तो यथेष्टं विहरतीत्यर्थे विर्वाक्षते कृतः स्यात्। तत्रापि क्रमेण यावतस्त्रीगुणवैशिष्टयं मानुपीमात्रत्वं तरुणीत्वं देवराजान्यतरस्त्रीत्वं रूपवतीत्वं गुणवतीत्वं च यद्यदेपक्षितं तत्तत्संभवत्येव। किं बहुना धर्मपल््योऽप्यत्र नैव वि[व]क्षिताः क्व पुनः परपत्नीशङ्काऽपि तथात्वे कदाचित्पत्नीनां कदाचिद्धार्याणां कदाचिज्जायानां कदाचिद्दा- राणां कदाचित्साध्वीनामिति वा प्रयुत्येत । तत्रापि दारान्तपदेषु स्वस्त्रीसाधारण्यं साध्वीति- पदे सुचरित्रात्वं च संभवत्येव। तथा तु प्रयोगजातं किमप्यकृत्वा शक्तिपदमेव प्रयुक्तम्। तस्मात्तदाशयवशादुक्तसिद्धिग्रह एव श्रेयान्। तस्मादत्रैवं योजना-मुनिः कदाचिच्छक्तीनां विकचमुखपद्मेषु कवलान्स्वमुस्वतः क्षिपन्संस्तथा कदाचित्तासां वक्त्रात्स्वयमपि स्वमुखतः कवलान्गृह्नन्नपि यतो निजपरविहीनं तदद्वैतं रूपं प्रकटयन्यतश्च गुरुदीक्षाक्षततमा अतो व्यामोहं न भजतीति। मुनिः पूर्वोक्तवचनाद््यानसमाधिमान्। कदाचित् । पूर्वसंस्कारव- शाद्रजोवृत्तिविशेषेण मूर्तिमतीभिरेताभिरणिमादिसिद्धिभिरहं परागोचरतया स्वैरं विहरप्यामीति व्युत्थानसमये तासां लावण्यादिदर्शनेन विपिने कुसुमिताम्रादिसुगन्धवति मलयमारुते चैत्र- चित्राश्चितचन्द्रचन्द्रिकारुचिरे मुरसरित्तीरे परभृतभ्रमरादिमधुररुतश्रवणे सति कामोदयसं- पत्तौ सत्यां न तु सर्वदा। तत्रापि शक्तीनां पूर्वोक्ताणिमादष्टमहासिद्धिमृर्तीनां वधुनां न त्वन्यासाम्। विकचमुखपद्मेषु। विकचानि, निजब्रह्मनिष्ठयोगिश्रेष्ठत्ववशात्परमादरेण सेवनो-

मुखान्येव पद्मानि तेषु तन्मव्य इत्यर्थः। कवलान्, तदानींतनदिव्यताम्बुलग्रासान्। स्वमुस्वतः, स्वीयवदनेन सार्वविभक्तिकस्तसिः । एतेन निजवदनं तद्वदनं प्रति चुम्बनर्थं

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ४७

संयोज्य ततः स्वमुखेन दिव्यस्वचर्वितताम्बूलग्रासान्क्षिपति न तु स्वमुस्वात्तत्र क्षिपति। तथात्वे स्वमुखान्निष्काश्य क्षिपतीति स्यात्, तत्तु बीभत्सरसद्योतकत्वेन प्रकृतश्ृङ्गाररसवि- रोधीत्यर्थः । क्षिपन्नर्पयन्सन् । तथा कदाचिन्नितरां तामु प्रीत्यतिशयद्योतनेच्छायां सत्याम्। तासां पूर्वोक्ताणिमाद्यष्टमहासिद्धिरूपमुग्धानां वक्त्ात्प्रत्येकं तत्तद्वधूवदनात्स्वयमपि जीवन्मु- क्तोडपि स्वमुखत एव निजवदनेनैव। न तु ताभि: स्वस्ववदनेनैतन्मुखे ताम्बूलकवलोऽर्पयितुं शक्यते जीवन्मुक्तचक्रवर्तिनोऽस्यामर्यादाभी तिपारवश्यात्। एतेन तास्वस्य परमप्रीत्यतिशयो द्योतते। कवलान् , तच्चर्वितदिव्यताम्बूल्ग्रासान्गृह्वन्नपि स्त्रीकुर्वन्नपि। यद्वा देवतास्वप्युक्त व्यवहारो रागैकायत्तः कथं फलीभृतविरागशालिनोऽस्य समुचित इत्यस्वरसात्कवलपदस्य स्वमुख्तन्मुग्योः किरणेष्वेव 'तत्तच्चक्षुश्वकोरभक्ष्येपु' 'सुधाबद्धग्रासैरुपवनचकोरैरनुसृतः' इत्यादिकविसमयरीत्या लक्षणा। तथा च न कोडपि दोपः । यदि च तासामपि योगजध- रमैकलब्धत्वेन स्वकीयात्वमेत्र तथा च सौभर्यादिवत् 'धर्मीविरुद्धो भूतेषु कामोडस्मि भरतर्पभ' इत्यादिस्मृतेः 'प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे' इत्यादिश्रुतेश्च युक्त एव पूर्वोक्तव्य- चहार इति विभाव्यते तदाऽधिकारिभेदेन व्याख्यानद्वयमपि व्यवस्थापनीयम् । तत्र प्रथम- व्याख्यानं योगित्वेऽपि रागिविपयं चरमं तु तत्त्वे सति वीतरागविषयमिति हृदयम्। यतो यस्मात्कारणात्। निजपर विहीनम् । निज आत्मा परोडनात्मा ताम्यां विशेषेण हीनं रहि- तम्। ब्रह्मण आत्मत्वस्याप्यनात्मवस्तुभिन्नत्वरूपोपाधिप्रयुक्तत्वाद्वस्तुतस्तु तस्याप्यभावात्। अत एव तन् 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादिश्रुतिशिरःमु वाञ्मनसागोचरत्वेन प्रतिपादि- तम्। अद्वूतं रूपं, द्वैतहीनं स्वस्वरूपम् । प्रकटयन् । अद्वेतात्मवस्तु मया करकलितामलकव- दग्वण्डापरोक्षतया ज्ञातमस्तीति कृतकृत्यतया देहन्द्रियादिभिविषयभोगसंपादने कृतेऽपि ममासङ्गाद्वतकृटस्थानन्देकरसस्य न काचिदपि क्षतिरस्तीति मयाऽयं विलासो भवतीभि: साकं क्रियते न तु भवत्सान्दिर्यादिस।प्ठवाचिन्त्यश्वर्यपारवश्येनेति ताः प्रति स्फुटीकुर्वन्नित्यर्थः । नो चेदुक्ताद्वैतरूपस्य स्वप्रकाशत्वेन सर्वदा स्पष्टत्वादगोचरतेनेन्द्रियग्राह्यतारूपस्पष्टीकरणस्य तु मुतरामभावाच्च। एवं संस्कारवशाच्छृङ्गाररसद्वारा ब्रह्मवत्त्वस्फुटीकरणेच्छासच्वेन तादृगाच- रणशीरत्वेऽपि नास्य जीवन्मुक्तस्य योगीन्द्रप्रसादाद्वह्मवित्त्वेन पुनर्ग्रन्थ्युदयरूपाध्यासप्रस- क्तिरित्याह-गुर्विति। यतो यस्माद्वेतोर्गुरुद्ीक्षाक्षततमाः । गुरुणा कृता दीक्षा गुरुदीक्षिति शाकपार्थिवादिवत्समासः । तया क्षतं तमो यस्य सः। गुरुपदमत्र च्छन्दोनुरोवेन निहि- तमपि

आचिनोति च शास्त्रार्थमाचारे स्थापयत्यपि। स्वयमप्याचरेद्यस्तु स आचार्य इति स्मृतः ॥

इत्याद्युक्त उक्षणाचार्यपरमेव। नो चेत् 'सगुरुर्यः क्रियाः कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति' इति भगवता याज्ञवल्क्येन 'स्यान्निपेकादिकद्ठुरुः' इन्यमर्सिंहेन चोक्तलक्षणस्य निषेकादिमारभ्योप-

४6

नयनान्तं क्रिया: कृत्वा साङ्गसार्थवेदोपदेशादिकर्तुर्गुरोः पित्रादिरू पत्वेन प्रकृतानुपयोगित्वापत्तेः। 'उपनीय ददद्वेदमाचार्यः स उदाहृतः' इति भगवद्याजवल्क्येन 'मन्त्रव्याख्याकृदाचार्यः' इत्य- मरसिंहेन चोक्तं यद्विविवत्सार्थवेददातृत्वं तथा मन्त्रव्याख्याकृत्वादि तत्पूर्वोक्ताचार्यलक्षणेS- स्त्यव्रेति प्रकृतोपयोगात्तस्यैव ग्रहः । तेन जीवन्मुक्तयोगीन्द्राचार्यविरचितचाक्षुष्यादिदीक्षानिर्मू- लितमूलाज्ञान इत्यर्थः । अतः, एतादृशाचार्यदीक्षाक्षपिततमस्त्वादेव। व्यामोहम्। क्षुन्पिपासादयो दृष्टा यथापूर्व मयीति चेद्। मच्छव्दवाच्येऽहंकारे दृश्यतां नेति को वदेत्। चिद्रृंपडपि प्रसज्येरंस्तादात्म्याध्यासतो यदि। माडध्यासं कुरु किंतु त्वं विवेकं कुरु सर्वदा॥ झर्टित्यव्यास आयाति दृढवासनयेति चत्। आवर्तयेद्विवेकं च दृढ वासयितुं सदा ।।

भगमति वा हा हनोडस्मि ब्रह्मविदपि सवलिितब्रह्मचर्यत्वात्।

आरूटो नैष्टिकं धर्म यस्तु प्रच्यवंत पुनः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुध्येत्स आत्महा ।। इन्यादिस्मृतरारूढपतितत्वात्का मे गतिः स्यात् 'किमह साधु नाकरवं किमहं पापम- कग्वम्' इति नत्तिरीयश्रत्यु्तुतापापरपर्यायं वा। विशेषेण मृल्याज्ञाननाशेऽपि विपरीतभा- वनासंम्काररूंपेण आ ईषदपि मोहं मुह वैचित्य इति धातोविपरीतचित्ततारूपमद्वैतात्मनि द्वँतात्मबुद्धिव्क्षणमव्यासं न मजति नेष सवत इन्यर्थः। चाक्षुपी दीक्षा तृक्ता सृतसंहिताटी कायां माधवाचार्येः प्रथमाध्याय एवाऽडगमवाक्येन, उक्ता ह्यागमेपु चाक्षुपी दीक्षा- चक्षुरुन्मील्य यत्ततवरं ध्यात्वा शिष्यं समीक्षते । पशुवन्धविमोक्षाय दीक्षेयं चाक्षपी मता ॥ इति। तथा बृहद्योगव।सिष्टडपि निर्वाणप्रकरणस्य पुर्वार्धे श्रीरामे स्वरूपैंकनिष्ठतयाऽसंप्रज्ञात. समाधिस्थे सति विश्वामित्रं। वसिष्ठं प्रति तद्व्युत्थापनं स्वकार्यार्थ देवकार्यार्थ च प्रार्थयर्ञ्श्र विश्वामित्र उवाच-

हे वासष्ट महाभाग ब्रह्मपुत्र महानसि। गुरुत्वं शक्तिपातेन तत्क्षणादेव दर्शितम् ॥। इति शक्तिपातमुपक्रम्याग्रिमश्लोंके चाक्षुपी दीक्षोक्ता- दर्शनात्स्पर्शनाच्छव्दात्कृपया शिष्यदेहके। जनयेद्यः समावेशं शांभवः स हि देशिकः ॥ इति।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतेंजान्मुक्तिविवेकः । ४९

अत्र टीका-ननु मया स्वशरीरं त्यक्त्वा रामदेहं प्रविश्य कुण्डलिनीसंचारादिकं न कृतमेव तत्कथं त्वया शक्तिपातो ज्ञातस्तत्राऽडह-दर्शनादिति। सत्यसंकल्पानां त्वादशां कृपादृष्ट्याऽपि सच्छिष्यस्य कुण्डलिन्याः षट्चक्रभेदनेन ब्रह्मरन्ध्रस्थितपरशिवसम,वेशलक्षणो जीवस्योपाविपरित्यागेन शुद्धब्रह्मसमाषेशलक्षणश्च शक्तिपातः सिध्यतीति भावः । देशिको गुरुरिति। अत्र दर्शनादित्युक्ते: स्फुटैय चाक्षुषी दीक्षा। तथा श्रीमद्गाष्यकारचरणरविन्द परागैरपि श्रीशिवानन्दलहर्या चाक्षुषी दीक्षा परमेश्वरं प्रति प्रार्थिता। यथा- त्वत्पादाम्बुजमर्चयामि परमं त्वां चिन्तयाम्यन्वहं त्वामीशं शरणं व्रजामि वचसा त्वामेव याचे विभो। दीक्षां मे दिश चाक्षुपीं स करुणां दिव्यैश्षिरं प्रार्थितां शंभो लोकगुरो मदीयमनसः सौख्योपदेशं कुरु ॥ इति। सोडयं चाक्षुष्यादिदीक्षया शक्तिपातः कर्मसाम्य एव शिष्यस्य भवति नान्यथा। तदुक्तं सूतसहितायां यज्ञवैभवखण्डे- तस्य शिष्यस्य विग्रेन्द्राः कमसाम्ये सति द्विजाः । शांभवी शक्तिरत्यर्थ तस्मिन्पतति चिद्धने ।। इति। एतट्टीकायामपि माधव्यामुक्तं सप्रमाणम्- जन्तोरपक्षिमतनोः सति कर्मसाम्ये निःशेषपाशपटलच्छिदुरा निमेपात्। कल्याणंदेशशिककटाक्षसमाश्रयेण कारुण्यनो भर्वाते शांभववेवदीक्षा ॥। इति । आगमिका अप्याह :- अधर्मधर्मयोः साम्ये जाते शक्तिः पनत्यमौ। ज्ञानात्मिका परा शक्ति: शंभोर्यस्मिन्निपातिता ॥ इति। अत्रैवं योजना-आचार्येण शिष्यस्याधर्मधर्मयोः साम्ये जाते सति शंभोर्ज्ञा नात्मिकाडत एव परा शक्तिर्यस्मिन्नधिकार्गिण शिष्ये निपान्यते चाकुप्यादिदीक्षाकरणद्वारा प्रेर्यतेऽसौ शक्तिस्तस्मिन्पतनीति। ननु यद्यत्र शक्तिशब्देन केवलद्वतचििविवक्षिता तर्हि तस्याः स्वस्वरूपत्वादनन्तत्वादमृर्नच्वाच्च पतनासंभवः, यदि न पदार्थन्तरं त्हि ज्ञानात्मिका- परेति तद्विशेषणद्दयं व्यर्थ स्यादिति चन्सत्यम्। चिच्छरेवात्र विवक्षिता परं त्वद्वैनात्मरूपा- यास्तस्याः पतनादिकं त्वौपचारिकमेव । तदुक्तम्- शक्तिपातप्रकारस्य रहस्यांशश्च कक्षन। मया नोक्तो रहस्यत्वादाज्ञाभङ्गभयादपि ॥। इति पूर्वोक्तशक्तिपातप्रघट्टकगतसृनसंहिता श्लोकटीकायामेत्र माधवाचार्येः । अयमत्र रह- स्यांश :- परमेश्वरस्वरूपभृतत्वंन सर्वगतायाः परशक्तः पतनासंभवाच्छिष्यस्पाऽऽत्मनि प्रागे-

५० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

वावस्थिता सा पाशजालावृतत्वेन तिरोहिता सती दीक्षासंस्कारेणाSSवरणापगमे सत्यभि- व्यक्तिमासादयन्ती पतितेत्यपचर्यते। ऊर्ध्वदेशादधोदेशप्राप्तिर्हि पतनं न खवलु तादृशमस्याः संभवतीति। आगमेऽप्युक्तम्- व्यापिनी परमा शक्ति: पतितेत्युच्यते कथम् । उर्ध्वादघोगतिः पातो मूर्तस्यासर्वगस्य च।। सत्यं सा व्यापिनी नित्या सहजा शिववत्स्थिता। किंत्वियं मलकर्मादिपाशबन्धेषु संवृता ॥ पक्कपाकेषु सुव्यक्ता पतितेत्युपचर्यते ॥ इति। नन्वेवं यदि शक्तिपातिनैवाज्ञानध्वंसस्तर्हि तं त्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' इति श्रुत्यादि- वशात्। स्वाध्यायधर्मपठितं निजवेदशाखावेदान्तभूमिगतमादरपालितं च। संन्यासिना परदृशा गुरुणोपदिष्टं साक्षान्महावचनमेव विमुक्तिहेतुः ॥ इति श्रीमत्संक्षेपशारीरकाचार्यादिभिः शब्दापरोक्षवादाङ्गीकरणं व्यर्थ स्यादिति चेन्न। उक्तदीक्षादिद्वारा शक्तिपातेन ज्ञानप्रतिबन्धकध्वंसमात्रस्यैव विवक्षितत्वेन ज्ञानोदये निरुक्त- वाक्यस्यैव स्मृत्यादिद्वारा साक्षात्प्रयोजकत्वात्। तदुक्तं सूतसंहितायां तत्रैव । तस्य शिष्यस्य विप्रेन्द्राः कर्मसाम्ये सतीत्यादिश्लोकोत्तरम्- तदा शिष्यस्य चिद्रृपे कल्पिता मोहरूपिणी। माया दग्धा भवेत्किंचित्तदा पतति विग्रहः ॥ अत्र टीका माधवी-मोहरूपिणीति। शिष्यस्य चिद्रृपे स्वात्मनि चिच्छक्तितिरो- धायिका हेगोपादेयविवेकज्ञानमावृण्वती मोहात्मिका या मायाऽडश्रिता सा सच्चिद्रपण्याः शिष्यस्य स्वात्म््यभिव्यक्तायाः परशक्तः प्रसादेन किंचिदपसरतीत्यर्थः । तदा पतति विग्रह इति। मायासंबन्धनिबन्धनो ह्यात्मनः कर्तृत्वभोक्तृत्वादिसंबन्धस्तथाविधस्याSSत्मनः स्वोप- भोक्तव्यमुखदुःखहेतुभृतपुण्यपापात्मककर्मनिवन्धनो भोगायतनभूतदेहेन संबन्धस्तथा च शक्तिपातेन मायाया अपरग्णादात्मनः कर्तृत्वभोक्तृत्वादिसंबन्धशैथिल्ये पुण्यपापनिमित्तस्य देहसवन्धस्यापि गलितत्व।त्तदभिपानाभावेन तत्पात इत्यर्थः । तदुक्तम गमे- देहपातस्तथा कम्पः परमानन्दहर्पणे। स्वेदो रोमाज् इत्येतच्छतिपातस्य लक्षणम् ॥। इतीति। शिष्यस्य देहे विप्रैन्द्रा धरण्यां पतिते सति। प्रसादः शांकरस्तस्य द्विजाः संजात एव हि॥ यस्य प्रसाद: संजातो देहपातावसानकः । कृतार्थ एव विप्रेन्द्रा न स भूयोऽभिजायते॥

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ५१

इति श्लोकत्रयेण शक्तिपातकार्यादिकमुक्त्वाडग्रे- तस्य प्रसादयुक्तस्य विद्या वेदान्तवाक्यजा। दहत्य विद्याम, खेलां तमः सूर्योदयो यथा॥ इति। नन्वेवं यदि ज्ञानस्य स्वरूपोत्पत्तौ यः प्रतिबन्धः स शक्तिपातमात्र निरस्यश्चेद्यस्य जिज्ञा- सोस्तादृशाच र्यचरणलाभाभ,वादिना न शक्तिपातस्तस्य का गतिरिति चेच्छृणु। शमादयन्तरङ्ग- साधनैः श्रवणादिभिरन्तरङ्गतरसाधनैश्च श्रीगुर्वादिपरमभक्तिपूर्वकं भूयोऽभ्यस्तैः क्रमेण प्रतिबन्धक्षयाद्वाक्यार्थानुसंधानाज्ज्ञानं संपाद् मुच्यत एव सः। शक्तिपाते तु तक्क्षण एव मुच्यत इति विशेषः । एतदप्युक्तं तत्रैवाग्रे- शक्तिपातविहीनोऽपि सत्यवाग्गुरुभक्तिमान्। आचार्याच्छृतवेदान्तः क्रमान्मुच्येत बन्धनात्।। शक्तिपातेन संयुक्ता विद्या वेदान्तवाक्यजा। यदा यस्य तदा तस्य विमुक्तिर्नात्र संशयः ॥ इति। ननु पूर्वोदाहृतवासिष्टवाक्ये दर्शनात्स्पर्शनादित्यत्र व्याख्याने टीकाकारेण सत्यसंकल्पानां त्वादृशां कृपादृष्ट्याऽपि सन्छिष्यस्येत्यादिना शक्तिपातः सिध्यतीत्यन्तेन दर्शनादिसाध्यशक्ति- पाते सत्यसंकल्पत्वस्य कारणतोक्ता तथा चेद्विनैव दर्शनादिकं करुणामृतमयैकशरीराणां श्रीम-

पातसमावेशे च सुतरामनुत्मुकानां कदादिव्दयुत्थानावसरे कस्यचित्सच्छिष्यस्य स्मरणे जातेऽस्य ज्ञानप्रतिबन्धध्वंसोऽअ्सैवास्विति संकल्पादेव पृर्वोक्तशक्तिपातः स्यात्, तथा मनसैव तदन्तःकरणं प्रविश्य येगैश्वर्येण प्रत्यक्षीभृतं ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकं दुरितं निरस्तं स्यादिति चेदिष्टापत्तिः। अत एव भगवता बादरायणचार्येण श्रीमच्छारीरकसंज्ञको तरमीमांसा- सूत्रे चतुर्थाध्याय योगाधैश्व्यं प्रकृत्य 'जगद्वांपारवर्जम्' इतिसृत्रेण परमेश्वरतुल्यमेव तस्योपासकयोगीन्द्रस्यैश्वर्य भवति परं तु तत्र जगव्व्यापागे नाम जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयकरण- स्वातन्त्रयं यत्परमेश्वरे वर्तते तन्मात्रवर्ज तावन्मात्रहीनमस्यैश्वर्यं भवति, अन्यत्सकलमपि परमेश्वर- तुल्यमेवेति सूत्रितम्। किंच कुलार्णवास्ये तन्त्रेऽपि दीक्षाकथनप्रसङ्गेन तत्रविध्यं वदता भग- वता श्रीशंकरेणापि दीक्षादातुर्योगीन्द्रब्रह्मविद आचार्यस्य सत्यसंकल्पत्वं ध्वनितम्। तथाहि- यथा पक्षी स्वपक्षाभ्यां शिशून्संवधयच्छनैः । स्पर्शदीक्षोपदेशस्तु तादृशः कथेतः प्रिये ॥ स्वापत्यानि यथा कुर्मी वीक्षणेनैव पोषयेत्। दृग्दीक्षाख्योपदेशस्तु तादृशः कथितः प्रिये ॥ यथा मत्स्यी स्वतनयान्ध्यानमात्रेण पोषयेत्। वेधदीक्षोपदेशस्तु मनसः स्यात्तथाविधः ॥ इति।

५२ पूर्णानन्वेन्दुकोमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

व्यामोहं न भजति, तादृशज्ञानहीनो योऽकृतोपास्तिस्तत्त्ववित्स तु यत्किंचिद्व्यवहारेSपि व्यामोहं भजत्येवेति भावः । तदयमत्र ज्ञानभेदसंग्रहः-तत्त्वज्ञानं तावद्दैवमार्ष पौरुषं चेति- भेदाञ्िवविधम्। तत्र दैवं ज्ञानं स्थूलादिचतुर्विधशक्तिपातजन्यं तदजन्यं चेतिभेदात्पञ्चवि- धम्। तच्च साम्यासाम्यप्रदत्वभंदेन पुनर्द्विविधम्। एवमिदं दशविधं दैवज्ञानम्। आर्षं चैकधैव। मानुपं पुनः सोपासनत्वनिरुपासनत्वभेदेन दैववद्दशविधमपि विशन्तिधेति सर्वमेकी- भूयैकत्रिंकात्प्रकारकं तत्त्वज्ञानं भवति। एतल्क्षणादिकं तूक्तं मदीयाद्वैतामृतमञ्चर्यां सव्याख्या- याम्- तत्त्वज्ञानं त्रिविधं भेदाददवार्षपौसपत्वस्य । आपं च प्रातिभमिति वार्तिक आर्पत्वसंज्ञोक्तेः ॥१॥ दैवार्ष पौरुपत्वस्य भेदाषिविवं तत्त्वज्ञानमित्यन्वयः । देवेभ्यो भवं दैवम्, ऋपे: स्वयंप्रभात द्वेदाज्जातमार्ष पुरुषेम्यो जातं पौरुपं तेपां भावस्तत्त्वं तस्य भेदादुक्तोत्पत्ति- सामग्रीभेदात्रिप्रकारं ब्रह्मज्ञानमित्यर्थः । नन्वेवं सेदकल्पने कि मानमिति चत्तैत्तिरीयकवार्ति- कमेव प्रमाणत्वेनोपलक्षणविधया वदन्नुक्तत्रैविध्ये हेतुमाह-आर्प चेति। तथाहि-अहं वृक्षत्य रेरिवेत्वादिरूपस्य मन्त्रस्य व्याख्यानं प्रकृत्याऽडहुः श्रीमत्मुरेश्वराचार्यचरणकमलप- रागास्तत्तिरी योपनिषद्वार्तिके-'त्रिशङ्कार्ब्रह्मभूतस्य ह्यार्प संदर्शनं परम्' इति। त्रिशङ्कनाम्नो- महर्षेरढं वृक्षश्येत्यादिमन्त्रार्थीभृतमद्वेतात्मज्ञानरूपमत एव परमत एव ब्रह्मभृतस्योक्तर्षेर र्मु- पदेशाबपेक्षं संदर्शनं प्रादुर्वभृवेत्यर्थकमर्धश्लोकमुक्त्वा ततस्तन्मन्त्रजपप्रयोजनादिकमभ- धायाग्रे- मुमुक्षोस्तत्परस्यैव श्रेतस्मार्तेषु कर्ममु। आप च प्रातिभं ज्ञानमाविर्भवति मोक्षदम् ॥ इति अस्य टीका थ्रमदानन्दज्ञानविरचिता-ईश्वरार्थेष श्रेंतेषु स्मार्तेषु च कर्मसु फलाभिसंधिवार्जि- तस्येश्वरायेत्येवंतात्पर्येण प्रवृत्तस्य परिशुद्धबुद्धर्मोक्षमेवापेक्षमाणस्याSSं यथार्थ प्रातिभमुपदेशान- पेक्षं मेक्षफलं ज्ञानमुद्धवतीत्यर्थ इति। अत्राऽडर्पमितिपद यथार्थमिति व्याख्यातम्। तद्याथार्थ्य वेदं विनाऽम्यत्र नैवास्तीति हेतोर्मया ऋषेर्वेदादिति व्याख्यातम्। तथा प्रातिभमिति पदमुपदेशा- नपेक्षमिते विवृतं तद्वशान्मया स्वयंप्रभातादिति यद्वेदस्य विशेषणं दत्तं तत्समीचीनमेव। नन्व- स्त्वेयमार्षछक्ष णप्र: माध्याताटक्संत्ञाभेदादिकं तथाSपि दैवादिसंज्ञादौ कि गमकमिति चदुपलक्ष- णबदिमयमोरदेवपौरुषयोरपीति ज्ञेयम्। न चोपलक्षणतवे तयोरेव किमिति ग्रहणम्। अजातशत्ररव्याये चतुर्थे ब्राह्मणेस्त्रिभिः ! विद्यां बालाकये प्राह तां विस्पष्टमिह ब्रुवे ।। इत्यनुभूतिप्रकाशेक्तेरजातशत्रोः क्षत्रियत्वातक्षात्रादिसंज्ञकस्यापि ज्ञानस्य ग्रहणं किमिति न कृतमिति वाच्यम्। 'तद्ो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षाणां तथा मनुष्या-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ५३

णाम्' इतिश्रुतौ मुख्यत्वेन देवादिजातित्रयस्यैव गृहीतत्वादेवमवान्तरभेदग्रहस्य प्रकृतानुपयुक्त- त्वादनन्तभेदापत्तेश्च। तदत्रैवं योजना-आर्ष च प्रातिभभित्युक्तवार्तिके तत्त्वज्ञानस्याऽऽर्षत्व. संज्ञोक्तेर्हेतोदैवार्पपौरुषत्वस्य भेदात्रिविधं तत्त्वज्ञानमिति॥१॥ एवं प्रतिज्ञातत्रैविष्ये क्रमेण सोदाहरणानि तह्क्षणान्याह बद्दबैरित्यादिभिस्त्रिभिः पद्ैः- यद्देवैरुपदिष्टं तद्दैवं ज्ञानमुन्यते सद्धिः ।

अत्राSSदिप्रभृतिपदाम्यां श्रीमच्छिवराघवयोर्ग्रहः ॥ २ ॥ यद्योगभ्रष्टत्वात्स्मृत्वा स्बयमेव सार्थकं वाक्यम्। जातं तदार्पमेव ज्ञानं यद्वत्रिशङक्कादेः ॥ ३ ॥ योगेति। शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते। अथ वा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।।

इति स्मृतेः कस्य चिद्योगीन्द्रस्य जन्मान्तरकृतयोगतश्च्युतावपीह जन्मनि योगीश्वरादि- कुले प्रादुर्भृतस्य योगवासनावशात्तदेकनिरतस्य सार्थकमर्थेनाँद्वतब्रह्मात्म्यक्यतात्पर्येण सहित- मेतादृशमहं ब्रह्मास्मीत्यहं ग्रहाभिधनिर्गुणोपासनासंस्कारादहं ब्रह्मास्मीति बृहदारण्यकमहावाक्यं स्वयमेव स्मृत्वा 'ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा' इति भगवत्पनञ्चलिसत्रात्तत्र सवीजयोंगे समाहितचित्तस्य या प्रज्ञा जायते सा सत्यमवाधितमेव वस्तु विभर्ति विपयीकृत्य पुष्णातीवेतितात्पर्यकान्निरु-

मात्रविपयकं यथार्थज्ञानमाविर्भव्वतीत्युक्तत्वेन पूर्वोक्ताधिकारिणो जातं प्रादुर्भृनं यज्ज्ञानं तदा- र्पमेव ऋपेरहं ब्रह्मास्मीत्यादिमहावाक्यलक्षणात्स्वयंप्रभाताद्वेदांदेव भवमार्पमित्यन्वर्थसंज्ञकमेव ज्ञेयं न तु रथंतरं सामेत्यादिवत्केवल्संज्ञामात्रशालीत्यर्थः । तनः स्वयंप्रभातमहावाक्यमात्र- जन्ययथार्थज्ञानत्वमार्पज्ञानलक्षणमिति भावः। उदाहरति-यद्वदिति। यथा त्रिशङ्कनामा कश्चिन्महर्पिरुक्तयोगपरिपाकान्तकर्मादिमहिस्ना तैत्तिरीयोपनिपद्याम्नातमहं वृक्षस्येत्यादिकमद्वैता- त्मतत्त्वानुभवप्रकाशकं सार्थकं मन्त्रमुपदेशादिकं विनेव दृष्ट्रा ब्रह्माहमस्मीत्यार्घज्ञानेन ब्रह्मात्मै- क्यमनुभतवांस्तद्वदित्यर्थः । ननु मुमुक्षोस्तत्परस्यैव श्रीतस्मार्तेषु कर्मस्वित्याद्युक्तवार्तिके तु श्रौतादिकर्मनिष्टस्यवोक्तज्ञानोदयप्रतीतेः कथं त्वया यद्योगत्यादौ योगादिपूर्वकमहंग्रहोपासक- स्यैव तादृग्ज्ञानोदयः प्रतिपादित इति चन्न। चित्तवृत्तिनिरोधरूपस्य योगस्य तथा निर्गुणा- हंग्रहोपासनस्यापि निरुक्तकर्मत्वविवक्षया तत्रैवान्तर्भावात्। तदुक्तं समन्वयसत्रे भाष्ये- क्रिया हि नाम सा। याऽत्र वस्तुस्वरूपनिरपक्षैव चोदने पुरुपचित्तव्यापाराधीना च। यथा यस्यै दैवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां ध्यायेद्वपट्करिष्यन्निति। संध्यां मनसा ध्यायेदिति च, एव-

५४

मादिषु ध्यानं चिन्तनं यद्यपि मानसं तथाऽपि पुरुषेण कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्यं पुरुषतन्त्रत्वादिति। आदिना वामदेव,देर्ग्रहः । तदुक्तमस्यैव मन्त्रस्य 'इति त्रिशङ्करवेदा- नुवचनम्' इति चरमवाक्यभाष्ये-इत्येवं त्रिशङ्को्पेर्व्रह्मभतरय ब्रह्मविदो वेदो वेदनमा- त्मैकत्वविज्ञानं तरय प्राप्तिमनुवचनं वेदानुवचनम,त्मनः कृतकृत्यत,ख्यापनार्थ वामदेववत्रि- शङ्कुनाऽडर्पेण दर्शनेन दृष्टो मन्त्राम्राय आत्म,विद्यप्रक.शक इत्यर्थ इति। व,मदेवो हि योग- भ्रष्टत्वाद्रर्भ एव यथार्था,र्पदर्शनेन द्वैतात्म,नमनुभूतवानित्य म्रतमैतरेय,पनिषदि गर्भे नु सनिति मन्त्रमुक्वाडग्रे-'गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुव,च' इति। वृहृदारण्यकेपि-'तद्धैत- त्पश्यन्नषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभव सूर्यश्चति' इति ॥ ३ ॥ विधिवद्गुरूपसत्त्या तदुक्तवाक्यार्थतस्तु यज्ज्ञातन्। ज्ञानं तत्पौरुष,मह शुकादथा विष्णुर,तत्य ।। ४ ।। वििवत्। 'तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्स,मेत्पाणि: श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्' इति 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भृत्वाऽडत्मन्येवाऽऽलनानं पश्यति' इत्यादिश्रुति- चोदितविविपूर्वकमित्यर्थः । गुर्विति। उक्तलक्षणगुरुसमीपगत्या। तदिति गुरूक्ततत्त्वमस्या- दिमहावाक्यार्थश्रवणेन तु यज्ज्ञानमिहास्मिञ्शरीरे जातं त.पौरुपं पुरुपान्म नवजातं पौरुषं मनुष्यजातीयगुरुजन्यत्वात्तथा ज्ञेयमित्यर्थः । तदुदहरति शुकादित्यदिना ; विष्णुरातः परीक्षित् ॥ ४ ॥ एवं सोदाहरणं दैवादित्रिविधं ज्ञानं निरूप्य तद्देतृनप्याह- देवं ध्यातुर्दैवं ह्यहंग्रहोपासकस्य पुनरार्षम्। गुरुभक्तस्य तु पौरुषमनेकभवपुण्यपाकेन ॥ ५ ॥ देवमिति। देवं शिवशौरिशक्तिसुर्यसमुखानामन्यतमस्वरूपमन्तर्या भेणं परमेश्वरं ध्यातुश्चिन्त- यितुरित्यर्थः । ज्ञानं भवतीति शेषः । हिरवधारणे । अहम.ति। अहं ब्रह्मास्मीति निरन्तर- चिन्तनमेव प्रकृतेऽहंग्रहोपासना। अनेकेति। एवं ज्ञनत्रयेऽपि प्रत्येकं त्रिविधमपि साधनमने- कजन्मस्वेवानुष्टितं चेत्तुण्यपरिपाक एव कारणमयर्थः । तदुक्तं श्रमद्गगवद्गीतामु- 'बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते'। इति। दैवार्षादिभेदस्तु तत्तच्वित्तप्रीतिसंस्कारतस्तत्तत्साधनप्राधान्यादेवेति भावः ॥५॥

दैवमथो पौरुषमपि चेज्ज्ञानं शक्तिपाततो जातम्। तेन विनाऽपीति भिदा द्विविधं ज्ञेयं विपश्चिद्धिः ॥ ६ ।। दैवमिति। शक्तीति वक्ष्यमाणदेवादिकृतशक्तिपातसाम्येत्यर्थः । 'भगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार अधीहि भगवो ब्रह्मेति' इत्याद्युपक्रम्य तैत्तिरीयोषनिषदि वरुणेन भृगुं

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । ४५

पुत्रं प्रत्युपदिष्टविचारस्थलीभूतपञ्चकोशविवेचनेनैव तत्कृतेन तस्य ज्ञानजननाद्यमेन नचि- केतसं प्रति विवेकस्यैव,क्तेश्व श.क्तिपातं विनाऽपि दैवज्ञानं प्रसिद्धमेव भवतीतिभावः। तत्रापि पौरुषस्य सोपासननिरुपसनत्वभेदेन पुनर्द्वैविध्यं बोधयति- पौरुषमिदं द्विविधमपि नूनं ज्ञानं पुनर्द्विधा बोध्यम्। एकमुपासनपूर्व तद्विपरीतं तथाऽन्यत्तत् ॥ ७ ॥ पौरुषमिति। इदं, पूर्वोक्तलक्षणत्वेन बुद्धिस्थन्। तत्प्रकारमाहैकनित्यादिना। तदुदिष्टं द्विविधपौरुपज्ञानम् ॥७॥ • अथ शक्तिपानजन्यत्वावच्छिन्स्य दैव र्देज्ञानस्य स्थूलादिसंज्ञकवक्ष्यमाणशक्तिपातप्रकारभेदेन पुनश्चातुर्विध्यं विधत्ते- यच्छक्तिपातजातं दैवमथ द्विविधपौरुपं चैतत्। प्रत्येकमपि चतुर्धा विज्ञेयं तद्विभदेन ॥ ८॥। यदिति। यच्छक्तिपातजातं दैवं ज्ञानं तथा शक्तिपातजातमेव द्विविधपौरुपं सोपासननि- रुपासनत्वभेदेन द्विप्रकारकं पौरुपं च प्रत्येकमपि तद्विभेदेन तत्तद्रुरुकृतस्य तस्य तस्य शक्तिपातस्य रीतिविभेदेन चतुर्धाविज्ञयमत्यर्थः । अत्र पारुपज्ञानस्यैव सोपासनत्वादिभेदेन

तद्विभेदेनेतिमूचितं शक्तिपातरीनिभेदं तहक्षणभेदपूर्वक स्थूलादिसंज्ञापूर्वकं च कथयति- वि.द्वि स्थृलं मृक्ष्मं सुक्ष्मतरं सृक्ष्मतममपि क्रमतः ।

विद्धि स्ृ,मेति। गुरुिभदेनेति पृर्वपद्यमचितो यो नानाविधः शकक्तिपतस्तं क्रमतोऽनु- क्रमेण स्थलादिमंजञकं चतुर्ध, चतुष्प्रकरं विद्धि भो शिष्य त्वं जानीही,त्यव्याह्त्य योजना। तत्र हेतुमाह स्पर्शनेत्यादिना । यः श्र.गुरुवरदकरस्पर्शजः श.क्तप,तः सः स्थूलसंज्ञकः साक्षान्स्पर्शस्य भाषणदपेक्षया स्थृलत्वात्। एवं क्रमेण सवत्र योजनीयम् । संकल्पनस्य तु स्पर्शनादौ सर्वत्र कारणत्वेऽपि प्रधानोपसर्जनभवेन व्यवरथा ज्ञेया। एवं शक्तिप,तभेदस्तूक्तो बृहद्यो गवासिष्ठे निर्वाणप्रकरणपूर्वर घे तं प्रकृत्यं- दर्शन:स्पर्शनाच्छव्दात्कृपया शिष्यदेहके। जनयेद्यः समावेशं शांभवः स हि देशिकः ॥ इति। संकल्पनजत्वं तु तस्य 'यं यं लेकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान्। तं तं लोक जयते तांश्च काम,न्, इतिश्रत्या तथा- यहुष्करं दुराराध्यं दुर्जयं दुरतिक्रमम्। तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्।।

५६ पूर्णानन्देन्दुका मुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

इतिस्मृत्या च कैमुत्येनैव सूचितत्वाच्चार्थसिद्धमेव ।'मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकाग्रयं परमं तपः ' इति स्मृतेर्जीवन्मुक्तयोगीन्द्राणां श्रीमद्दसिष्ठप्रभृतीनां परमतपस्वित्वेन सत्यसंक- ल्पत्वादेव तपसासंकल्पसिद्धिरिति योगभूत्यनुसारेण भवतीति भावः । तस्माच्छक्तिपातरूपका • रणभेदात्तत्कार्य ज्ञानमपि तृणारणिमणिजन्यवह्विन्यायेन तत्तत्स्थूलादिसंज्ञकं चतुर्विधं तथा देवपौरुषभेदेन त्रिविधमपि प्रत्येकं सिद्धम्। यद्यप्यसौ शक्तिपातः शिष्यदेहस्थकुण्डलि- न्याश्चालनेन पट्चक्रभेदपूर्वकं सप्राणवायुब्रह्मरन्ध्रप्रवेशेन मनसोऽसंप्रज्ञातसमाधिदार्ढ्या- धायको यौगिक:, तथा- सुसमे मुप्रदेशे तु निर्जने नि्भये शुभे। गोमयेनोपलिप्ते तु पुष्पैरभ्यर्चिते तथा॥ इत्यादिना सृतसंहितोक्तरीत्या कुण्डमण्डपाद्यपेक्षतान्त्रिकदीक्षाप्रदानादिरूपस्तान्त्रिकः, तथा निरुक्तश्रुत्यादिसिद्धसंकल्पादिना शिष्यस्य तत्त्वज्ञानोत्पत्तितत्फलजीवन्मुक्तिप्रतिबन्धकपापविशे- षात्मकरजस्तमःसंस्कारमलप्रध्वंसनरूपो वासिष्ठादिप्रसिद्धत्वाच्छास्त्रीय इति त्रिविधोडस्ति तथाडपि प्रकृतोपयोगित्वाच्चरम एवात्र ग्राह्य इत्याशयः ॥ ९ ॥ एवं प्रतिज्ञातशक्तिपातजातज्ञानचातुर्विव्यं शक्तिपातचातुर्विध्यकथनेनोपपाद्याधुना तस्य स्थूलादिशक्तिपातजनितस्य चतुर्विधज्ञानस्यैव स्वोत्पत्तिमात्रेण गुरुसाम्यप्रदत्वं तथा स्वोत्पत्त्या पुनर्जन्माभावमात्रप्रदत्वं न तु गुरुवच्छक्तिपातादिकृतिपूर्वकमितराधिकारितारकत्वमिति भेदेन द्वैविष्यं प्रतिजानीते- तत्रापि चरमयुक्तं साम्यासाम्यप्रदत्वतो द्विविधम्। साम्यं तु शक्तिपाते गुरुवत्स्वस्यापि सामर्थ्यम् ॥ १० ॥ तत्रापीति। तत्राप्युक्तभदेन चतुर्विधज्ञानेष्वपि । चरमम्' अन्त्यं सृक्ष्मतममिति यावत्। तत्स्थूलादिकं तु द्विविधमित्यर्थः ॥ १० ॥ इदानीं प्रतिज्ञातं साम्येत्यादिना द्वैविव्यमेव क्रमेण सदृष्टान्तं स्पष्टयति स्थूलं ज्ञानमित्या- दिभि: पद्यैः- स्थृलं ज्ञानं द्विविधं गुरुसाम्यासाम्यदत्वभेदेन। दीपप्रस्तरयोरिव संस्पर्शात्स्न्निग्धवर्त्ययसोः ॥११॥ दीपेति। प्रस्तरः स्पर्शमणिरिति शास्त्रे, 'परिस' इति महाराष्ट्रलोके च प्रसिद्धः । स्व्स्पर्शेन लोहस्य सद्यो हेमत्वापादकः पापाणविशेष इत्यर्थः । स्निग्धेति । स्निग्धवर्ती घृता - दयार्द्रकार्पासादिवर्तिका प्रसिद्धैव । शिष्टं तु स्पष्टमेव ॥ ११ ।। तद्वद्विविधं सूक्ष्मं शब्दश्रवणेन कोकिलाम्बुदयोः । तत्सुतमयूरयोरि तद्विज्ञेयं यथासंख्यम् ।। १२ ।।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ५७

तद्वत् , साम्यादिभेदेनोक्तस्थूलज्ञानद्वैविध्यवदित्यर्थः । सूक्षमं, प्रागुक्तसूक्ष्मज्ञानम् । कोकिलेति शब्देति तत्सुतेत्यादि यथा कोकिलाम्बुदयोः शब्दश्रवणेन यथासंख्यम्। अनुक्रमेण काकरक्षितकोकिलबालकेऽहं कोकिलोऽस्मीति स्फूर्तितः कोलिलसाम्यमेव्रSSविर्भव्ति मयूरस्य तु मेघशब्दश्रवणेनाSSनन्दविशेषमात्रमाविर्भवति न तु मेघसाम्यं तद्वदित्यर्थः ॥ १२॥ इत्थं सूक्ष्मतरमपि द्विविधं कूर्म्या निरीक्षणात्तस्याः । पुत्र्यास्तथैव सवितुर्निरीक्षणात्कोकमिथुनस्य ।१३ ॥ कूर्म्या इत्यादि। अयमाशयः-यथा लोके शास्त्रे च प्रसिद्धमेव्र कु्मीदृष्टिसंचारमत्रेणैव तदपत्यतृ पिर्भवतीति तद्वद्गुरोः कृपादृष्टिसंचरलक्षणश,क्तिपातेन जायभ,नं ज्ञानमपि स्वशि- ष्येडपि कलान्तरे स्वककपादृष्टिसंचारम,त्रेणैव तच्छिष्येपि ज्ञानजननशक्तिसम्यं संपद्यत इति। अत्र तत्पुत्र,ग्रहणं तु कालेन तस्याः संततौ सत्यां स्व.निरीक्षणमत्रेण तत्तप्तिकारित्वरूपमा- तृसाम्यद्योतनार्थमेव। यद्यप्य स्मिन्नदाहरणे कालापेक्षाऽस्ति तथाऽपि साम्यं तु सिद्धमेव

धिकारिशिष्यलभे सति ज्ञानक्षणमारम्य सिद्धमेव स्वगुरुसाम्यं प्रकटी भविष्यतीति भाव: ॥ १३ ॥ अथ संकल्पजनितश क्तपातज्ञानमुदाहरति- सृक्ष्मतममपि द्विविधं मत्स्याः संकल्पतस्तु तद्दुहितुः । तृ्तिर्नगरादिज निर्मानन्त्रिकसंकल्पतश्च भुति तद्वत् ॥ १४ ।। सृक्ष्मतममपीति। मत्स्या इति। इदमपि लोकादौ प्रसिद्धमेत्र । तुरववारणे। मत्स्याः संकल्पत एव स्मृतिमत्रेणैव तद्दुहिनुस्तृप्िर्भवतीति प्राग्वदेव साम्यांश इदमुदाहरणम्। नगरादीति। मान्त्रिकसंकल्पत ऐन्द्रजालिकसंकल्पम/त्रेणैव भुवि भूतले नगरदिजननिर्नगरा- द्याविर्भूतिस्तद्वदित्यसाम्यांश उदाहरणम्। वैश्यवर्य त्वया यश्च वरोऽस्मत्तोऽभिवाञ्छितः । तं प्रयच्छामि संसिध्धै तव ज्ञानं भविष्यति ॥ इति मार्कण्डेयपुराणोक्तदेवतावरदानजनिततत्त्वज्ञानभेदस्य तु सोपासने शकत्तिपातजात- सृक्ष्मतमंदैवज्ञानभेद एवान्तर्भावः । वरदातृदेवतासंनिधानं विनैव कालान्तरे र्वयमेव ज्ञानो- दयस्य विनोक्तदेवतानिष्ठस्वभक्तरमृतिसंभवात्। वािष्ठेऽपि भक्त्या प्रत्यर्क्ष,कृतभगवतः प्रहादेन स्तुतौ कृतायां सत्यां ततः प्रसन्नोऽसी तत्प्रार्थितं प्रददानस्तं प्रति। श्र,भगव !- नुवाच- सर्वसंभ्रमसंशान्त्यै परमाय फलाय च। ब्रह्मविश्रान्तिपर्यन्तो विचारोऽस्त नवानघ ॥ इति ॥ १४ ॥ 6

[१ प्रथमं-

एवं च 'तद्यो यो देवानां प्रत्यवुध्यत स एव तदभवत्तथर्पीणां तथा मनुष्याणाम्' इति श्रुतेरद्वै- तात्मैक्यविपयकप्रमात्वेनैकरूपमपि तृणारणिमणिजन्यवह्निन्यायेन स्वोत्पत्त्याश्रयभेदात्रिविधमपि निरुक्तचतुविधशक्तिपातजत्वतदजत्वाभ्यां दैवं ज्ञानं पञ्चविधमप्याचार्यशक्तिसाम्याभ्यां दशविध- मेत्र। आर्प तृक्तरीत्यँकविधमेव। मानुपं पुनर्निरुक्तरीत्या दशविधमपि सोपासनत्वनिरुपासनत्वाभ्यां द्वैविध्याद्विंशतिप्रकारकमवेति सर्व मिलिित्वँकत्रिंशत्प्रकारकं सिद्धम्। तादृग्ज्ञानवत एव वक्ष्य- माणज्ञानरक्षादिप्रयोजना मनोनाशादिसाध्या पञ्चम्यादिभूमिकालक्षणा जीवन्मुक्तिरवश्यं यत्न- साध्या नेतरेपां तादृम्यत्नसाध्येति। अथवा दैवज्ञानवतो भगवतो याज्ञवल्क्यस्यापि श्रुतौ जीवन्मुक्त्यर्थ संन्यासदर्शनात्सोपासनपोरुषज्ञानवतो भगवतो बादरायणेरपि संशयादिसंस्का- रस्य योगवासिष्ठे कथितत्वाच्चाशक्तिपातजं दैवमशक्तिपातजं सोपासनं निरुपासनं च पौरु- षमिति त्रिविधमपि ज्ञानं जीवन्मुक्ती यत्नापेक्षमिति तत्त्वम् । तस्मान्नोक्तभाष्यकारवचनं ब्रह्म- विदां यंथष्टाचरणबोधनपरं किंतु योगस्य शक्तिपातजातज्ञानस्य च माहात्म्यप्रतिपादनपर- मेतरति नाऽडधुनिकानुभृतेरपि ब्रह्मविदां यथेष्टचष्टाप्रसक्तिरिति तत्त्वरविदोऽप्यस्तु यथेष्टचेष्टेति प्रलापो निर्मल एव। ननु तर्हि 'जक्षन्त्रीडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा' इति च्छान्दोग्यश्रतेः, तथा-

सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते। सर्वथा वर्तमानोपि न स भृयोडभिजायते ॥। हत्वाडपि स इमालोकान हन्ति न निबष्यते। इत्यादिस्मृतेश्र का गतिरिति चेच्छरणु। छान्दोग्यश्रुतिस्तु ब्रह्मविद्याफलस्य सार्वात्म्यस्यैव बे.घिका श्रमद्धाष्यकाशचरणारविन्दरेणुभिस्तयैव व्याख्यातत्वात्। तथाहि-'जक्षन्त्रीडन्रम- माणस्त्रीमिरवा यानैवा ज्ञानिभिर्या नोपजनर स्मरन्निद शरीरम् इति। अत्र भाष्यम् कचिदिन्द्रादयात्मना जक्षड्सम्भक्षयन्वा भक्ष्यानुन्चावचानीप्सितान्कचिन्मनोमात्रेण संकल्पादेव- समुत्थितर्ब्राह्मलीकिकत्री क्रउनस्यादिभी रममाणश्च मनसत्र नोपजनं स्त्रीपुंसयोरन्योन्यो- पगमन जायत इन्युपजनमिद शरीरं तन्न स्मरंस्तत्स्मरण हि दुःग्वमेव स्याददु:खात्मकत्वात्त- स्पंति। अत्र क्विदिन्द्राद्यात्मनेत्युक्ते: स्पष्टमेव्र सार्वातम्यपरत्वम्। एवमवेयमनुभृतिप्रकाशेपि भाष्यादितात्पर्यज्ञैर्म लकाँररपि वित्ृता- इन्द्रराजादिदेहेतु नानाखाद्यादि भक्षयन्। बाल: साकं हसन्स्रीभि: कदाचिद्रमते सह।। यान: क्वापि ज्ञातिभिश्च सहितो मोदते खल। न कदाचित्स्मरत्यंतद्वपुर्जनसमीपगम् ।। एतद्देहेन तादात्म्यम्र,न्त्या दुःखमभूत्पुरा। विवेकेन भ्रमेडपंते तद्ुःखं नाऽडद्य वीक्ष्यते।।

नीवन्मुक्तिप्रमणप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । ५९

इन्द्रराजादिदेहेपु न तादात्म्यं पुराऽपि च। अतो न तद्देहदुःखशङ्काऽप्यस्य तु विद्यते॥ मुखानि तद्देहगानि साक्षी सर्वाण्यवेक्षते। साक्ष्यात्मत्वाभिमानी सज्ज्ञानी तान्यभिमन्यते॥ दुःखान्यपीक्षते साक्षी तथाऽप्यतेषु तत्त्ववित् । नाभिमानमुपादत्ते दुःखानां मायिकत्वतः ॥ ब्रह्मानन्दस्य लेशा: स्युगनन्दा विपयोत्थिताः । अतस्तत्त्वविदः पक्षपातो ह्येतपु विद्यते । पुण्यमेवामुमामाति न देवान्पापमामुयात्। इति श्रत्यन्तरे ब्रृते सुग्वं सर्व, मदशिनः ॥ प्रजा: शंचन्ति यक्किंचित्तासमव भवेदिदम्। न सर्वात्मदृशोऽस्तीति प्राहैतदपि सा श्रुतिः ॥ सर्वात्मत्वंऽपि देहादिदोपलपो न मेडस्ति हि। अदुष्टा सूर्यता यद्वनचण्डालादिस्पृगप्यसौं ॥ ब्रह्माद्याः स्थावरान्ता ये प्राणिना मम पृः स्मृताः ॥ कामक्रेधादयो दोपा जायेरन्मे कुतोऽन्यतः । इन्याचार्या ब्रह्मबोधकुशला अब्रुवन्पुरा ॥ सुग्वमात्रग्राहिणोडत्र दृट्ान्ताः सन्त्यनकशः । वृक्षे मधुकरः पुष्पे रसं गृह्नाति नेतरत् ॥ यतिर्मिक्षामुपादत्ते नाऽडशचं कस्प चिट्टहे। मुर्ग्स्यापि सुख पक्षपातोडस्तीन्युच्यने यदि॥ तर्हि तस्य प्रसिद्धधर्थ तत्वं सोऽप्यगवन्छतु। तत्त्वे बुद्धे स्वदेहेन तादात्म्यं न स्मरत्यमाँ। तेन दुःख विनष्टेऽथ सुग्मेब संदेक्षते।। इति।

मोदते खल्वित्यन्तेपु सर्वत्र योजनीयम्। तेनन्द्राद्यान्मना मनरूव स्यादिभी रममाणश्वेति भाष्ययोजनमपि द्योतितं भर्वति तथा यथेष्टचेष्टाशङ्कापि व्युदरता। न चैवं यदि मृल्कृ- तामिष्टं तर्हि चित्रदीपे कथमेतैरवंक्तं साक्षपं भग्त देरप्रवृत्तिः पुरणोक्तिति चत्तदा 'जक्षन्क्री- डव्रतिं विन्दनन्नित्यश्रौपीर्न किं श्रुततिम्' इतीति वान्यम्। तत्रैतद्वक्यस्य वादिमुखपिधानार्थ संरम्भमात्रैणैव तैरुदाहतत्वात्। अन्यथाऽनेन श्रन्युदाहरणनैव वादिनि परास्तेऽप्युत्तरवाक्ये

६०

न ह्याहारादि संत्यज्य भरताद्या स्थिता: क्वचित्। काष्ठपाषाणवत्किंतु सङ्गभीता उदासते ॥। इति भरतादिप्रवृत्युपपादनेन पुनर्वादिसमाधानानुपपत्तेः । तथा सङ्गभीता उदासत इति

सङ्गी हि बाध्यते लोकर्निःसङ्ग: सुखमश्नते। तन सङ्ग: परित्याज्यः सर्वदा सुखमिच्छता ॥ इति सावधारणं सङ्गसत्त्वे लोककृतपीडासत्त्वम्। लोक इति पाठ आध्यात्मिकादिता- पैर्बाध्यत इत्यध्याहृत्य योजनीयम्। तथा च सङ्गसत्व आध्यात्मिकादितापैर्दुःखसत्त्वं तदभ,वे तदभाव इति सान्वयव्यतिरेकं च। सर्वदा जीवन्मुक्तिमुखेच्छोर्ञानिनोडपि सर्वदा सङ्गत्याग- विधानवैयर्थ्यापत्तेश्र। तस्मादिदमत्र रहस्यम्-वादिना जडभरतादीनां ब्रह्मविदामप्रवृत्त्यंशे पुराणोदाहरणं दत्तं तदा ततोडपि बलवत्तरं ब्रह्मविदां प्रवृत्त्यंशे श्रीतमेवोदाहरणं देयमिति घिया रभसनेयं श्रुतिः साक्षपं संरम्भणैवपन्यस्ता। ततो वादिमुखपिधानेऽपि भाष्यादि विरुद्धार्थपरतया श्रुतियोजनमसांप्रदायिकम्। तथा- तत्त्वरं बुद्च्वाऽपि कामादीन्निःशेपं न जहासि चेत्। यथेष्टाचरणं ते स्यात्कर्मशास्त्रातिलद्विनः । बुद्धाद्वैतसतत्त्वस्य यथेष्टाचरणं यदि। शुनां तत्त्वदशां चैव को भेदोऽशुचिभक्षणे ।। बोधात्पुरा मनोदोषमात्रात्किष्टोऽस्यथाधुना। अशेपलोकनिन्दाचेत्यहो ते बोधवैभवम्॥ विड्डराहादितुल्यत्वं मा काड्क्षीस्तत्त्वविद्धवान्। सर्वधीदोपसंत्यागालीकैः पूज्यस्व देववत् ।। इति द्वैतविवेके श्वयमेव स्वपरिकरं बुद्धाद्वैतसतत्त्वस्येति नैष्कर्म्यसिद्धिस्थश्रीमद्वार्तिककार- चरणनलिनवचनप्रम,णोपन्यासपुरःसरं निरस्तयथेष्टचरणस्यात्र पुनस्तद्विरुद्धमङ्गीकरणं चेति दोषजातं चेतस निधाय न ह्याहारादीत्यादिग्रन्थेन वाद्यानीतभरत,घुदाहरणविवेचनेन तेपा- मप्याहारादिव्यनहारोपपदनेन ज्ञानोत्तरं मुढकल्पितका ष्ठादिवदवस्थानमात्रखण्डनं कृतमिति। नो चेदत्रैव मूले नोपजन मित्यादेरुत्तश्रुतिवाक्यशेषस्य चित्रदीपकारैरंव-उपजन जनानां सर्म,पे वर्तमानमिदं शरीरं न स्मरन्ब्रह्मविद्वर्तते पार्श्व्वस्थजना एव तत्त्वविदः शरीरं पश्यन्ति स्वयं तु निर्मनस्कत्वान्मदीयमिदं शररमिति न स्मरतीति वक्ष्यमाणं व्याख्यानं चित्रदीपो- तश्षुत्याशयेनात्यन्तविरुद्धं कथं कृतं स्यात्। अहो यत्र देहतादात्म्यस्मृतेरप्यभवस्तत्र क नाम यथेष्टचेष्ट,वकशः । न हि प्रचण्डमार्तण्डमण्डलेध्वन्तसंभावनाऽपि प्रामाणिकानाम्। सस्मादस्मदुक्त एव चित्रदीपवचनाशयः साधीयान्तात्र कल्पनान्तरलेशोऽपीति दिक् । एतेन

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीषन्मुक्तिविवेक:। ६१

आरब्धकर्मनानात्व द्वुधानामन्यथाऽन्यथा। वर्तनं तेन शास्त्रार्थे भ्रमितव्यं न पण्डितैः ॥ इति चित्रदीपस्थ एवोपसंहारग्रन्थगतल्लकेऽन्यथाऽन्यथेतिपदाभ्यां यथेष्टचेष्टोपपादन- भ्रान्तिः प्रत्याख्याता। तत्र हि- अज्ञात्वा शास्त्रहृदयं मृदो वक्त्यन्यथाऽन्यथा। मूर्खाणां निर्णयस्वास्त।मस्म,सद्धान्त उच्यते। इति स्वराद्वान्तकथनं प्रतिज्ञाय वैराग्यबधोपरमाः सहायास्ते परस्परम्। प्रायेण सह वर्तन्ते वियुज्यन्ते क्वचित्क्कचित् । इति तमुक्वा मव्ये वैराग्य दीनां हेतुरवरूपकार्याण्युक्त्वा 'त्त्वबोधः प्रधानं स्यात्सा- क्षा-मोक्षप्रदत्वतः' इति बोधप्राधान्यं विधाय। त्रयोऽप्यत्यन्तयुक्ताश्चेन्महतस्तपसः फलम्।

इत्यत्र क्वचिद्देशे जनकसदसि भगवतो याज्ञवल्क्यस्येव किंचित्स्वल्पमेव कदाचित्सुवर्णा- लंकृतगोसहस्त्रग्रहणकामक्षण एव वैराग्यादिकं प्रतिब्यत इत्यक्तम् । तत्र बोधस्य प्रतिबद्धत्वे

पूर्णे बोधे तदन्यौ द्वौ प्रतिबद्धौ यदा तदा। मोक्षो विनिश्चितः किंतु दृष्टदुःखं न नश्यति ।। इत्यनेन श्रवणादित्रयं, तद्वत्त्त्विथ्याविवेचनं ' पुनर्ग्रन्थेरनुदयो बोधस्यैंते त्रयो मताः' इन्यत्रोक्तवोवहेतुरव रूपफत्ल्क्षणः पृर्णे तथोत्तरवाक्ये 'देहात्मवत्परात्मत्वदःढर्ये बोधः समा- व्यंत' इत्यत्राहं ब्राह्मण इतिबोधवदहं ब्रह्मास्मीति बोधदृढत्वेन च पूर्णे बोधे मे,क्षनिश्योक्ते- वैराग्योंपरमयोरेव क्वि कचित्कदा चित्प्रतिबद्धत्वाप्रतिबद्धत्वादिबहुविधभेदेन तत्तारतम्यवशा- नानाविधत्वेऽपि यथेष्टचष्टाभिन्नमेव । कडपि वर्णाश्रमाचारनिष्ठापरा मुग्धवालप्रमत्तोपमाश्चापरे। रागिणो भोगिनो योगिनश्रेतरे क्षानिनां लक्ष्यते नैकरूपा स्थिति:॥! इति स्वाराज्यसिध्धुक्तनेकप्रकारैवर्तनमेवान्यथाऽन्यथाशव्देन विवक्षितं न तु विपरीत- विपरीतं यथेष्टचेष्टात्मकमिति। नो चेत्स्ववचनिरोधोपक्रमादिविरोधपूर्वा चार्यवचन विरोधाभा- पत्तेर्दुर्वारत्वात् । प्रपञ्चितं चतन्मयाSSनमविद्याविलासव्याख्याने स्वानन्दनन्दनवने । एतेन- व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वाऽन्यथाडपि वा। ममाकर्तुरलेपस्य पथारब्धं प्रवर्तताम् ।।

६२

इति तृप्तिदीपवचनं व्याख्यातम्। तस्य प्रौढिवादमात्रत्व त्तत्रोक्तपूर्वा चार्यवचनविरोघाद्य- स्वारस्यादेव। अथवा कृत्यकृत्योऽपि लोकानुग्रहकाम्यया । शास्त्रीयणैव मार्गेण वर्तेऽहं काममक्षतिः ।

सिद्धम्। ननु तथाडपि स्वाराज्यसिद्धिवचने मुग्धेत्यादिना पुनर्यथेष्टचेष्टाङ्गीकृतिरेव भाति ततो विफलमिदं त्वदुपपादनमिति चेन्न। स्वाराज्यसिद्धावपि मुग्धादिपदैर्यथेष्टचेष्टाया अनभिमतत्वात्प्रत्युतास्मदभिमतार्थस्यैव तत्रापि विवक्षितत्वाच्च। तथा हि कैवल्यकल्पद्रुमाख्ये तन्मूलकृतामेव तदीयव्याख्याने केऽपीतिपद्यव्याख्या। यथा-केडपि तत्त्वज्ञा वसिष्टाद्या अन्ये च तत्त्वविदो वर्णाश्रमाचाराणां निष्ठायामनुष्ठाने प्रवर्तने च परास्तत्पराः श्रयन्ते दृश्यन्त च। अपरऋभुजडभरतदत्तात्रेयप्रभृतयोऽन्ये च मुग्धा अप्रौढचित्ता वालाः प्रसिद्धाः प्रमत्ता ग्रहावेशादिना पराधीनस्त्रान्तास्त उपमा दृष्टान्तो येपां तथाविधास्त्यक्तसर्वकर्माणः श्रयन्ते दृश्यन्त चेत्यर्थः । इतरे सौभरिप्रभृतयो रागिणः सन्तो वशीकृतसिद्धिाद्धोगिनो भोगपराः श्रृयन्ते। जैगीपव्यप्रभृतयस्तु योगिनः समाधिनिष्टा एव श्रयन्त इति ज्ञानिनां स्थितिश्वर्यैकरुपवेति न लक्ष्यत इत्यर्थ इति। अत्र रागिणः सन्तो वशीकृतसिद्धित्वाद्ोगिनः सौभरिप्रभृतय इत्युक्त: का नाम यथेष्टचेष्टाशङ्काडपि। साँभर्यादेरहि योगीन्द्रत्वेन वशीकृत-

द्धमेत श्रीमद्गागवते। तत्र हि नवमस्कन्धे पष्ठाव्याये- यावत्मर्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति। सर्वं तद्यीवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ।। शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दमत्यामधान्नृपः । पुरुकुत्समम्बरीबं मुचुकुन्दं च योगिनम् ।। नृपः पुर्वोक्तो युवनाश्वस्य पुत्रो मान्वाता शशबिन्दुसंज्ञस्य नृपस्य बिन्दुमतीनाम््यां दुहितरि परिणीतायां भार्यायां पुरकत्सादिसंज्ञकं पुत्रत्रयं निर्मितवानित्यर्थः । तेपां स्वसारः पञ्चाशत्सीभरिं वव्रिरे पतिम्।। तेपां पुरुकुत्सादीनां पञ्चाशत्संख्याकाः स्वसारो भगिन्यो मान्धातृकन्या इत्यर्थः । इति सौभरिमुपक्रम्य यमुनान्तर्जले मग्न इत्यादिना तस्य मत्स्यमैथुनदर्शनजनितरागवशान्मान्धातारं प्रति कन्यायाचनप्रभृत्युपाख्याय 'वृतश् राजकन्याभिरेकः पञ्चशतावरः'इत्यादिना तद्रार्हस्थ्य- मुपवर्ण्य- यङ्गार्हस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपतिः । विस्मित: स्तम्भमजहात्सार्वभौमश्रियाSन्वितम् ॥

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ६३

इत्यन्तेन तत्तपःसिद्धिवद्दिव्यरूपत्वं दिव्यभोगशालित्वं परिणीतपञ्चाशत्त्रीषु विधिमागणव रममाणत्वं च वर्णितम्। किंच प्रत्युत तदनन्तरम्।

स कदाचिदुपासीन आत्मापह्नवमात्मनः । ददर्श बह्बृच चार्यो मीनसङ्गसमु्थितम् ॥ इत्यादिना तस्य कदाचिद्ध्यानकाले मीनसङ्गवशात्स्स्य वैराग्ये जाते। सङ्गं त्यजेत मिशुनत्रतिनां मुमुक्षु: सर्व मना न विमृजेद्व हिरिन्द्रियाणि। एकश्चग्न्रहसि चित्तमनन्त ईशे युञ्ज,न तदतिषु साधषु चेत्प्रसङ्ग: ।। इन्यादिना लोकोपदेशं स्वनिदर्नेनोपवर्ण्य- वनं जगामानुययस्तत्पतन्यः पनिंदवताः । तत्र तप्बा तपस्तीक्ष्णमात्मकर्पणमात्मवान् ।। संहवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि। ताः स्वपन्युर्महाराज निरीक्ष्याऽडव्यात्मिकीं गतिम् ॥ अन्वयुस्तत्प्रभावेण अग्नि शान्तामिवाचिपः ।

इत्यन्तेन वानप्रस्थाथमयोगाभ्यामविदेहकेवल्यादिकमेव वणितमिति न कोऽपि शङ्काव- कागः । यन्तु। सर्वथा वर्तमानोडपि स योगी मयि बर्नते। सर्वथा वर्नमानोडपि न स भयोडभिजायते ।। हत्वाडपि म इमाहोकान हन्ति न निबध्यते।

सर्वथा वर्तमानोडपि स योगीतिश्रोकर्टकायाम्-यावत्तु तस्य वाधितानुवृ्त्या शगीरादि- दर्शनमनुवर्तन तावत्प्रारव्धकर्मप्रावत्यात्सर्वकर्मत्यागेन याज्ञवल्क्यादिवद्विहितेन कर्मणा वा जनकादिवन्निपद्विन वा कर्मणा दत्तत्रेयादिवत्मर्वथा येन केनापि रूपेण वर्नमानोऽपि व्यवहनन्नपि स योगी ब्रह्माहमम्मीति विद्वान्मय परमातत्मन्येवाभेदेन वर्नते सर्वथा तस्य मोक्षं प्रति नास्ति प्रतिबन्धशङ्का । तस्य ह न देवाश्च नाभृन्या ईशत आत्मा ह्येपां स भवति' इति श्रुतेः। देवा महाप्रभावा अपि तस्य मोक्षाभावाय नेशते किमुतान्ये क्षुद्रा इत्यर्थ: । ब्रह्मविदो निषिद्धे कर्मण प्रवर्तकतया रागद्वेपयोरमंभवेन निषिद्धकर्मासंभवेऽपि तदर्ङ्गाकृत्य ज्ञानस्तुन्यर्थमिदमुक्तं सर्वथा वर्नमानोऽपीति। हत्वाडपि स इमालोकान् हन्ति न निवध्यत इतिवदिति ज्ञानस्तुन्यर्थपर-चेन स्कुटमेव व्याख्यातमिनि न तेनाऽपि भवदभि- मतयर्थंष्टचेष्टासिद्धिः । एतेन 'निस्त्रगुण्ये पथि विचरतः को विधिः को निषेधः' इति

६४ पूर्णानन्देन्दुकौ मुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [ १ प्रथमं-

श्रीमच्छुकवाक्यमपि व्वास्यातम्। तत्रापि गङ्गाधरेन्द्रसरस्त्रत्याख्यैस्तन्व्य र्यातृ भिर्रह्मपरतयैव विध्याद्यभावोक्तेः। तथाहि तत्राष्टके प्रथमश्लोके-तथा च विधिनिषेधशास्त्रयोः सर्व- प्रमणप्रमेयव्यवहारस्याविद्याविपयत्वान्निरस्ताविद्यस्य पूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मभूतस्य मम न विधिनिपेधशास्त्रविषयत्वमित्येतत्सिद्धमिति भाव इति। न चात्र निपिद्वेन वा कर्मणा दत्ता- त्रेयादिवदित्यनेन मददिष्टसिद्धिरेवेति वाच्यम्। दत्तात्रेयोदाहरणस्य तु प्रागस्मिन्नेव प्रघट्टके महता प्रबन्धेन मया दत्तेत्तरत्वादिति यत्किंचिदपि न दोपलेशः । एतेन 'पश्चादिभिश्चा- विशेषात्' इति श्रीमद्गगवत्पूज्यप,दपादारविन्दपरागवचनं श्रीमच्छारीरको त्तरमीमांसाध्यासभा- ष्यस्थं ब्रह्मविदां जीवन्मुक्तानामपि व्यवहारे पश्चादिसाम्यमेव प्रतिपादयतीति भ्रान्तप्रलपितमपि परास्तम्। एवं हि तद्धाष्यम्-तस्मादविद्यावद्विपयाण्येव प्रत्यक्षादिप्रमाणानि शास्त्राणि चेति। पश्वादिभिश्वाविशेपात्। यथा हि पश्रादयः शब्दादिभिः श्रत्रादीनां संबन्धे सति शब्दादिविज्ञाने प्रतिकूले जाते ततो निषर्तम्तेऽनुकुले च प्रवर्तन्ते। यथा दण्डोद्यतकरं पुरुपमभिमुख्मुपलभ्य मामयं हन्तुमिच्छतीति पलायितुमरभन्ते हरिततृणपूर्णपाणिमुपलभ्य तं प्रन्यभिमुखी भवन्ति, एवं पुरुषा अपि व्युन्पनचित्ता: करदृष्टीनक्रोशतः खड्गोद्यतकरा- न्वलवत उपलभ्य ततो निवर्तन्ते तद्विपरीतान्प्रति प्रवर्तन्ते । अतः समानः पश्चादिभिः पुरुपणां प्रमाणप्रमेयव्यवहारः । पश्वादीनां च प्रसिद्धोSविवेकपूर्वकः प्रत्यक्षादिव्यवहारः । तत्साम,न्याद्व्युत्पत्तिमतामपि पुरुषाणां प्रत्यक्षादिव्यवहारस्तत्कालः समान इति निश्चीयत इति। अत्रापि पूर्ववाद्यभिमतं पश्वादिनिदर्शनेन ब्रह्मविदामपि यद्यथेष्टाचरणं तदविरूद्धतयैव

द्य वद्विपयण्येव प्रमाणानि विवेकिनमपि तद्ववहारात्तत्राSS-पश्वादिभिक्षेति। चशब्दः शङ्का व्यावत्त्यर्थः । यौक्तिकविवेकस्य,ध्यक्षम्र,न्त्यविरोधित्वाद्विरोधित्वेSि तदननुसंधाने विवे किन मपि व्यवहारे पश्वादिभिरविशेष,त्व्यवहारोजप्याध्यासिक एवेत्यर्थ इति। तथाऽग्रेऽपि दार्प्टन्तिकं वदन्व्यवहारलिङ्गेनाध्यासमनुमातुं तस्य पक्षधर्मतामाह-एवमिति। पित्रादिनय- शिक्षाजन्यपदव, क्याद्यभभिज्ञता व्युत्पनचित्ततेति च। अन्यत्रापि संप्रत्यनुमानमाह -- तत्सामा- न्येति। तैः पश्वादिभिः सामन्यं व्यवहारवत्त्वं तस्य विवेकिषु भानादिति यावत्। अपरोक्षाध्यासस्य व्यवहारपुष्कलकारणत्वात्तस्याध्यासस्य काल एव कालो यस्य व्यवहारस्य स तत्काल: समानः पश्वादिभिरिति शेषः । विमतो व्यवहारोऽध्यासकृतो व्यवहारत्वात्संमत- वत् । विमता अध्यासवन्तो व्यवहारतत्त्वात्पश्वादिवदिति प्रयोगः । मानयुक्तिभ्यां विवेकेऽ- प्यध्यासविरोधिप्रमित्यभावादध्यासवत्त्वमिति मत्वा व्युत्पत्तिमतामर्पत्युक्तमिति च। अत्र यौक्तिकविवेकस्येति पित्रादिनयशिक्षेति च मानयुक्तिभ्यामिति चोक्तेरद्वैतब्रह्मापरोक्षज्ञानही- नानां लौकिकशास्त्रीयप्रमाणयुक्तिमात्रकुशला नामेव विवेकिनां पश्चादिसाम्यं व्यवहारे न तु

जीचन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । ६५

ब्रह्मविदां जीवन्मुक्तानामिति स्फुटमेव द्योतितम्। ततो नैतन्मतेनात्र तत्प्रसङ्गः । यद्यपि भाष्यरत्नप्रभायाम्-ननु यदुक्तमन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यवहारोऽध्यासकार्य इति तदयुक्तं विदुषामध्यासाभावेऽपि व्यवहारदृष्टेरित्यत आह-पश्वादिभिश्चेति। चशब्दः शङ्कानिरासार्थः। किं विद्वत्त्वं ब्रह्मास्मीति साक्षात्कार उत यौक्तिकमात्मानात्मभेदज्ञानम्। आद्ये बाधिताध्यासा- नुवृत्त्या व्यवहार इति समन्वयसृत्रे वक्ष्यते । द्वितीये परोक्षज्ञानस्यापरोक्षम्रान्त्य- निवर्तकत्वाद्विवेकिनामपि व्यवहारकाले पश्वादिभिरविशेषादध्यासवत्त्वेन तुल्यत्वाद्व्यवहा- रोऽध्यासकार्य इति युक्तमित्यर्थ इत्युक्तम्। तथा ब्रह्मविद्याभरणेऽपि-ननु प्रत्यक्षा- दिव्यवहारस्याध्यासमुलत्वे विवेकिनां तद्वयवहारो न स्यात् , शास्त्रजन्यज्ञानरूपस्य विवेक- स्याध्यासविरुद्धत्वादिशङ्गयाSSह-पश्वादिभिश्वेति। संग्रहवाक्यं विवृणोति-यथा हीति। द्विविधा हि विवेकिन: केचिद्देहातिरिक्तात्ममात्रपर्यवसितविवेका: केचिदशनायाद्यतीतात्मपर्य वसितविवेकाः । तत्राऽडद्यो विवेकः कर्तृत्वादिभ्रमविरोधी न भवत्येव ततश्च न तस्य ज्योतिष्टोमादिप्रवृत्तिविरोधित्वम्। तेन च शरीरतादात्म्याध्यासस्यानपादितत्वात्पश्वादितुल्य- तयेष्टसाधनताज्ञाने प्रवृत्तिलौंकिक्यनिष्टसाधनताज्ञाने निवृत्तिश्च मनुष्योऽहमित्याद्यभिला- पश्चोपपद्यते। सति हि दोषे जातमपि देहातिरिक्तात्मज्ञानं न देहतादात्म्याध्यासविरोधि। अत एव देहातिरिक्तान्मज्ञानवन्तोऽप्यस्माकमिदमिष्टसाधनमिति वदन्तोऽद्गल्या शरीरमेव् निर्दिशन्ति लौकिकव्यवहारेषु। विवेककृतस्तु तेपां व्यवहारो नाहं मनुप्यो देहपातोत्तरं परलोके फलं भविष्यतीति। अशनायाद्यतीतात्मज्ञानं तु तेपां लौंकिकवैदिकप्रवृ्त्यपयोग्येव न भवति। 4. 2. श्वयस्तेषामपि प्रारब्धदांपवशादेहमात्रयात्रयाSSत्माव्यासोऽनुवर्तत इति तन्कृतो ब्राह्मणोऽहं भुञ्ज इत्यादिव्यवहार उपपद्यत इति प्रघद्टकार्थ इति चोक्तम्। तद्वशात्तथा चैतन्मूलीभृतं

मुग्वदुःग्वप्रदारब्धकर्मवेगश्चतुविधः । नीत्रो मव्यो मन्दमुप्ती चेति तस्य विधा मनाः ॥ तीव्रवेगे स पश्चादितुल्यो नाऽडमानमक्षिते। आत्मनि प्रीतिरस्तीति भंवदात्मरतिस्तद ॥

इतिवचनम्। तद्वशाच्च । ब्रह्मविदपि व्यवहारकाले पश्च.दितुल्य एव बाधिताध्यासा- नुवृत्या भातीत्यागतम् । तथाऽपि न पश्वादिसाम्ये न त्वदमिमतयथष्टचष्टासिद्धिः । तव्घव हारस्य बाधिताध्यासानुवर्तकसंस्कारैकजन्यत्वात्ततत्संस्काराणां च शुद्धत्वस्य प्रगेव,पपादित- त्वात्प्रारब्धप्राबल्यस्य तु मूल एवाग्रे निरसिष्यमाणन्वाच्च व्युन्थानदशायां व्याप्रादेनिवृत्तिर्ग- क्ोदकपानादौ प्रवृत्तिरित्यंश एव पश्वादिमाम्यस्य विवक्षितत्वाच्च। नो चेसमन्वयमुत्रे भाष्य-तस्मान्मिथ्याप्रत्ययनिमित्तत्वान्सशरीर्वस्य मिद्धं जीवनोडपि विदुपोऽशरीरत्वम्। 5

६६

तथा च ब्रह्मविद्विपया श्रुतिः 'तद्यथाऽहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीर शेते । अथायमशरीरोऽमृतः प्रणो ब्रह्मैव तेज एव' इति। 'सचक्षुरचक्षुरिव सकर्णोडकर्ण इव सवागवागिव समना अमना इव सप्राणोऽप्राण इव' इति च । स्मृतिरपि-'स्थितप्रज्ञस्य का भापा' इत्याद्या स्थितप्रज्ञलक्षणान्याचक्षाणा विदुपः सर्वप्रवृः त्यसंबन्धं दर्शयति। तस्मान्नावगतव्रह्मात्मभावस्य यथापूर्व संसारित्म्। यस्य तु यथापूर्व संसारित्वं नासाववगतव्रह्मात्मभाव इत्यनवद्यम्। इति तत्त्वज्ञानाज्जीवन्मुक्ति संसाध्य तत्र श्रतिस्मृती उदाहृत्य जीवमुक्तस्य यथापूर्व संसारित्वमप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां क्थं खण्डितं स्यात् । अहो यत्र ब्रह्मविदां यथापूर्व संसारित्वमपि न संभवति तत्र का नाम कथा यथष्टचेष्टायाः । तस्मादुक्तांश एव पश्चादिसाम्यं भाष्यरत्नप्रभाकारादिमतेऽपि व्युत्थानकाले प्रतिभासम त्रसंसारिवादिव्यवहाराणां जीवन्मुक्तानां न यथेष्टचेष्टादावपीति सिद्धम्। व्याख्यातं चेदं भाष्यमवमेव श्रीमदानन्दज्ञानाचार्ये :- तत्राहंधियो मिथ्यात्वेऽपि किं सिध्यति तदाह-तस्मा- न्मिध्येति। न केवलं विदुपो जीवतोऽप्यशरीत्वं यौकिकं किंतु श्रीतं चत्याह-तथा चेति। अत्र ब्रह्म समश्रुत इति पूर्ववाक्ये जीवन्मुक्तिरुक्ता स जीवन्मुक्तो देहस्थोडपि पुर्ववन्न संसा- रीत्यत्र दृष्टन्तमाह-तद्यर्थति। तत्तत्र जीवन्मुक्तदेह जीवन्मुक्ते च दृष्टान्तः । यथा लाकेऽ- हि.निर्ल्वयनी सर्पनिर्मोकस्तदीया त्वग्वत्मीकादो प्रत्यस्ता प्रक्षिप्ता मृता पूर्वमिवाहिनाSडत्म. त्वेनानिष्टा वर्तेत तथवदं विदुपः शरीरं मुक्तेन प्रागिवाऽडत्मत्वनानिष्टं तिष्टतीत्यर्थः । सर्प- दार्श्टान्तिकमाह-अथति। तथार्थोऽथशब्दः। यथा प्रत्यस्तया त्वचा युक्तोडपि तामहमिति नाहिरभिमन्यते तथाडयं जीवन्मुक्तो देहस्थाऽपि न तत्राहंधियमादधाति। अत एवामृतः । देहाभिमानवतो हि मृतिः । निरुपाधिः सन्प्राणिति जीवतीति प्राणः साक्षी स च ब्रह्मैव तच्च तजो विज्ञानं ज्योतिरवेत्यर्थः । तत्रैव श्रन्यन्तरमाह-सचक्षरिति। वस्तुतोऽचक्षुरपि बाधितानुवृत्या सचक्षुरिचेत्यादि योज्यम्। श्रतडर्ये स्मृतिमि संव,दयति-स्मृतिरपीति। विवो जीवन्मुक्तौ प्रमितायां फल्टितम,ह- तम्मानेति। प्रमितं जीवन्मुक्तिस्त्वं तन्छव्दार्थ: प्रतीतिमात्रशरीरं संसारित्वमनुज्ानाति-यथति। ननु ब्रह्मविद,मेवारमाकं संसारित्वमवाधि तमनुभयत नेत्याह-यस्पेति। साक्षातकृतत्त्वन्य पुर्यमिव संस,रित्व,योमाघयुक्ता वस्तुमात्रोक्ते रज्जुस्वरूपां क्तिवदर्थवत्तेयुपसंहरि -अनवद्यमनीति। ननु भवतु नमैवं श्रतिस्मृत्योर्व्यव- स्थि.तः पुराणादीँ तु तत्त्वविदां ययेष्टाचरणं स्पष्टमेत्र दृष्टम्। न च तेपामर्थवादलवेन ज्ञान- स्नुतिद्वारा तत्प्रापकश्रवगाि,विध,वेव पर्यवसन्नत्वेन स्वार्थे तात्पर्यभावो वाच्यः । अर्थवाद- त्वेडपि। विगेधे गुणवादः स्यादनुवादोडवधारिते।

इत्यभियुक्तक्ते: प्रमाणान्तरविरोधवधारणयोरभावेन भूनार्थवादस्यावश्यवाच्यत्वेन स्वार्थ- तात्पर्यवत्त्वसत्वात्।

जीवन्मुक्तिप्रमा।प्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ६७

पुरणष्वर्थवादत्वं ये वदन्ति नराधमाः । तैरर्जितानि पुण्यानि तद्वदेव भवन्ति वै । समस्तकर्मनिर्मृल्साधनानि नराघमः ।

इति बृहन्नारदीयप्रथमाध्याये पुराणानामर्थवादत्वकल्पनस्यातिनिन्द्यत्वाच्च तद्रतिर्वाच्यैव। तथा च स्कान्दे सृतसंहितायां मु्तिखण्ड सप्तमाध्याये श्रीशंकरः श्रीविष्णुं प्रति- शृणुष्व चान्यत्परया मुदा हरे तवाहमद्याभिवदामि सहगेः । विलक्षणस्याऽSत्मविदो महात्मनः शरीरश्रपणजं महाफलम्। पुग महापापबलातपुरातनान्निहत्य वश्या मुभगाभिधा पतीन्। धनानि तेपमभिवाञ्छया हरे सदा समादाय मुहृज्जनैरि॥ स्वदासवर्गेः सह पुत्रकः स्वकैस्तथाडम्बया भुक्तवती महासुग्म्। पिशाचिकाभि: परिपीडिता पुनः सदा महाव्याधिभिरप्यतीव सा । निद्ाऽपि नाभृन्पुरुषोत्तमास्याः कष्टां दशामाप सह रवकीयेः । तस्या गृहं चक्रधरातिविद्वानक्षुपीडितो विवशः संप्रपेदे । अनेकजन्मार्जितपुण्यकर्मणा वित्क्षणं ब्रह्मविदं गृहागतम्। विल्ोक्य सा भूममितल समाहिता प्रणम्य तन्पादसरोरुहद्यम्। स्वान्तर्गृंह शीतलगन्धतायैः प्रक्षाल्य पादोदकमादेरेण। आदाय पीचचा मुभगा विमुक्ता पिशाचिकाभिश्व समस्तरोगैः । ततः प्रशान्तं सुभगाडनिविर्मता महानुभावं परमार्थवेदिनम्। अपृपशाल्यं।दनपर्वकवर: सुभोजितं चन्दनकुद्कुमादिभि: ।

आगध्य भन्तया सह मुप्रमन्ना तं प्र्थयामास परात्मनिष्ठम् ।। त्वद्दर्शनेनैव समस्तरोगतो विमुक्तेहाSहमतीव निर्मल्ा। अतश्च मामामरणादतिप्रभो मुभुद्क्ष् दाम्यं करवाणि ते सदा ॥ इत्यवं प्रार्थितः सम्यक्तया प्रीतो जनार्दन । प्रारब्धकर्मणा नीतस्तथा चक्रे मति बुधः ॥ साडपि नित्यं महाविष्णो श्रद्धया परया सह। अर्त,व पृजयामास स्वान्मना च धनेन च ।। वत्सराणां त्रयं पृजां कृत्वा तस्य महात्मनः । सुभगा सा तथा ज्ञानं लब्व्वा मुक्ताऽभबद्दरे ॥ इति।

६८ पूर्णा नन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यसमेतः- [१ प्रथमं-

तथा तत्रैव यज्ञवैभवखण्डे पूर्वभाग एकत्रिंशाध्याये सूतः शौनकादीन्प्रति- पुरा काचित्कुलालस्त्री बभूवातीव सुन्दरी। सा सहस्रत्रयं हत्वा विप्राणामर्थवाञ्छया ।। महाधनवती भूत्वा मायया परिमोहिता। यथेष्टं भूतले विप्राश्चचार परिगर्विता।। कश्िद्विज्ञानसंपन्नो महायोगी सुनिश्चलः । श्रीमद्दक्षिणकैलासं शिवस्थानोत्तमोत्तमम् ।। वर्तितं श्रद्धयाऽडगच्छद्विदित्वा देशवैभवम्। तं दृष्ट्रा सा स्वभोगार्थं प्रणिपत्य तपस्विनम् ।। परिगृह्यातिसंतुष्टा गृहे स्वीये विचक्षणा। स्नाप्य वस्त्रादिकं दत्त्वा भोजयेत्वाऽनुमोदितः ॥ चन्दनादैरलंकृत्य दत्त्वा ताम्बूलपूर्वकम्। समाश्वास्य महात्मानं प्रियं भुक्तवती द्विजाः ॥ सोडपि विज्ञानसंपन्नो महायोगी निराकुलः । अतीत प्रीतिमापन्नस्तया सह मुनीश्वराः ॥ श्रीमद्दक्षिणकैलासे शिवस्थानोत्तमोत्तमे। अवर्तत चिरं कालमतीव प्रीतिसंयुतः ॥ देवदेवो महाप्रीतस्तया शुश्रृपया द्विजाः । तस्यै परमकैवल्यं ददौ विज्ञानपूर्वकम् ॥ इति च। तथा पादेऽपि भूमिखण्डे विष्णुरुवाच- तुङ्गपुत्र महाभाग आयुर्नोम क्षितीश्वरः । सार्वमौमः स धर्मात्मा सत्यधर्मपरायणः ॥ इन्द्रापेन्द्रसमो राजा तेन दुःख्यप्यजायत। तेन सुताभावेनेत्यर्थः ॥ चिन्तयामास धर्मात्मा कथं मे जायते सुतः । इति चिन्तां समापेद आयुः स पृथिवीपतिः ॥ पुत्रार्थ परमं यत्नमकरोत्सुसमाहितः । अत्रिपुत्रं महात्मानं दत्तात्रेयं द्विजोत्तमम् ।। क्रीडमानं स्तिया सार्ध मदिरानन्दिलोचनम्। वारुण्या मत्तधर्मात्मा स्त्रीवृन्देन समाहितः ।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविषेक: ! ६९

वारुण्या करणेन मत्त इव धर्म: स्वभावो यस्य स आत्माऽन्तःकरणं यस्येत्यर्थः । अङ्के युवतिमाधाय सर्वयोषिद्वरां शुभाम्। गायते नृत्यते विप्रः सुरां च पिबते भृशम्॥ विना यज्ञोपवीतेब स्थितो योगीश्वरो नृप। पुष्पमालाभिर्दिव्याभिर्मुक्ताहारपरिन्छदैः ॥ गुरुचन्दनदिग्धाङ्गो राजमानो मुर्नीश्वरः । तस्याSSश्रमं नृपो गत्वा दृष्ट्रा च द्विजसत्तमम् । प्रणाममकरोन्मूर्ध्ना दण्डवत्सुसमाहितः । अत्रिपुत्रः स योगीन्द्रः समालोक्य नृपोत्ततम् ।। प्रणतं पुरतो भक्त्या अवज्ञाय ततः स्थितः । एवं वर्षशतं प्राप्तं तस्य भूपस्य सत्तम ॥ निश्चलत्वं परिज्ञाय मानसं भक्तितत्परम्। समाह्य समाहेदं किमर्थ क्रिश्यसे नृप । ब्रह्माचारेण हीनोऽस्मि ब्रह्मत्वं नास्ति मे कदा। मुरामांसप्रलुब्धोऽस्मि स्त्रिया सक्त: सदैव हि। वरदाने न मे शक्तिरन्यं शुश्रप ब्राह्मणम्। आयुरुवाच- भवादृशो महाभाग नास्ति ब्राह्मणसत्तम । सर्वकामप्रदाता च त्रेलोक्ये परमेश्वरः ॥ अत्रिवंशे मृहाभाग गांविन्दस्तु मुगेत्तम । ब्राह्मणस्य च रूपण भवान्वे गरुडच्वजः ॥ नमोडस्त्वित्यादिना तेन स्तुतस्ततो बहुदिवसानन्तरं तं राजानं सुरादि याचयित्वा तेन तत्परमभक्त्याSनीय दत्ते ततस्तस्मै तदभिमनगुणं पुत्रं वरदानेन दत्तवान्, आम्रफलं च त्वद्धार्यायै भक्षणाय दीयतामिति दत्तवान्भगवान्दत्तात्रेय इन्युपारव्यातम् । अत्र यथेष्टचेष्टा तु स्पष्टैव। तथतिहासेऽपि महाभारताख्ये मोक्षधर्मेषु पष्ठाध्याये प्रह्रादाजगरसंवादं प्रक्रम्य प्रहादं प्रति तेनपृष्टोऽजगरमुनिः स्व्वृत्ति वर्णयन्- कणान्कदाचिच्चादामि पिण्याकमपि च ग्रसे। भक्षये शालिमांसानि भक्ष्यांथ्रोच्चावचान्यतः ॥ इति। अन्राप्यजगरवृत्या जीवतो मुनेः श्रीतक्रियाद्यभावाद्धुतशेषं भक्षयेदित्यादिविधानं विना मांसभक्षणं स्फुटमेव यथेष्टचरणम्। एवं महारामायणाख्ये बृहद्योगवासिष्ठापरनाम्न्यार्षे

७०

काव्येडपि निर्वाणप्रकरणस्य पूर्वार्धे पञ्चसप्ततितमे सर्गे पूर्वसर्गे त्रितलनामानं मुनिं ब्रह्म- जिज्ञासुः शरणीभूय तेन तत्त्वे समु[प]दिष्टेऽपि भगीरथ उवाच- शरीरे डस्मिंश्िरारूढो गिरौ तरुरिव स्वके। अहंभावो महाभाग वद मे त्यज्यते कथम् ॥ इत्यहंकाराख्यविपरीतभावनोपशमद्वारा ब्रह्मात्मत्वापरोक्षानुभवोदयप्रतिबन्धध्वंसोपाये पृष्टे शान्ताशेपविशेषणो विगतभीः संत्यक्तसर्वेपणो गत्वा नृनमकिंचनत्वमरिपु त्यक्त्वा समग्रां श्रियम् ।। शान्ताहंकृतिरस्तदेहकलनस्तेष्वेव भिक्षामटन्। मामप्युज्झितवानलं यदि भवत्युच्चैस्वमुच्चैरसि ।। इत्यन्तग्रन्थेन त्रितलेन सर्वत्याग एवोपदिष्टे ततोऽस्मिन्सर्गेSग्निष्टोममखं कृत्वा तदुत्तरं सर्वस्वं ब्राह्मणादिभ्यो दत्त्वा राज्यमपि शत्रवे दत्त्वा ततः- आक्रान्ते द्विपता राज्ये मुनिः सझनि मण्डले। अधोवासोऽवशेपोSसौ निर्जगाम स्वमण्डलात् ॥ इति तस्य सर्वस्वत्यागो वर्णितः । अत्र टीका-अधोवासः कौपीनाच्छादनं तदवशेष इति अत्र- त्रयाणामविशेषेण संन्यासश्रवणं श्रुतौ। यदोपलक्षणार्थ स्याद्वाह्मणग्रहणं तदा ।। इति श्रीमद्वार्तिककारचरणसरोजवचनात् 'ब्राह्मणो निर्वेदमायात्' 'ब्राह्मणाः पुत्रैप- णादिम्यो व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्ति ' इत्यादिश्रुतिपु ब्राह्मणग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात्रया णामपि ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां संन्याससंभवाङ्गगीरथस्यापि संन्यास एव सिद्धो न वानप्रस्थ- त्वम्। किंच- भ्रमन्द्वीपानि भृपीठे कदाचित्कालयोगतः । अवशः शत्रुणाSSकान्तं स्वमेव प्राप तत्पुरम् ॥ टीका-द्वीपानि नद्यन्तरितानि मण्डलानि। अवशः सन्दर्शनाधीनचित्तः । नानागारांश्र तत्रासौ प्रवाहपतितांश्चरन्। पौरांश्च मन्त्रिणश्चेव शमी भिक्षामयाचत।। टीका-प्रवाहपतितान्क्रमप्राप्तान्नानागारान्। छान्दसं पुंस्वम्। प्राप्येति शेपः । इत्या- दिना तद्भिक्षाजीवित्वस्याप्युक्तेरावश्यकी तत्संन्यससिद्धिः । श्रीमद्गागवते तु क्षत्रियस्याप्यृष भस्य स्पष्टमेवोक्त: संन्यासः। तथा हि पञ्चमरकन्धे श्रशुक उवाच-'एवमनुशास्याSडतम-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ७१

जान्स्वयमनुशिष्टानपि लोकानुशासनार्थ महानुभावः परममुहृद्धगवानृषभापदेश उपशमशी- लानामुपरनकर्मणां महामुनीनां भक्तिज्ञानवैराग्यलक्षणं पारमहंस्यधर्ममुपशिक्षमाणः स्वतनय- शतज्येष्ठं परमभागवतं भगवज्जनपरायणं भरतं धरणीपालनायाभिपिच्य स्वयं भवन एवोर्व- रितशरीरमात्रपरिग्रह उन्मत्त इव गगनपरिधानः प्रकार्णकेश आत्मन्यारोपिताहवनीयो ब्रह्मा- वर्तात्प्रवव्राज' इति। नन्वस्तु नामवं भगीरथस्यापि संन्यासस्ततः किमिति चेन्न। तस्य पुनरप्यत्रैव राज्यस्त्री कृतिवर्णनात्तेन। आरूढो नष्ठिकं धर्म यस्तु प्रन्यवते पुनः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुध्येत्स आत्महा ।। इति स्मृतावारूढपतितत्वस्य निपिद्धत्वात्तन्छीलतवेन यथेष्टचेष्टायाः सिद्धत्वाच्च। उक्तं ह्यत्रैव सर्गे तस्य जीवन्मुकत्यन्नं व्रह्मज्ञ,नदाढर्य तथाऽग्रिमसर्गे परन्छया परराज्यस्त्रीकरणं ततः स्वराज्यस्व्रीकर्णं च। तथा हि शमी भिक्षामयाचतेत्यनन्तरं विविदुस्ते नृपं पौरा इत्यादिना तस्य किचित्कालं तत्र स्व्रं स्थिमुक्वाऽयान्यत्रोपशान्तात्मेत्यादिना त्रितलस्य स्वगुगेः प्राप्तिं पर्वतविशेषे स्थिति च तेन सहोक्वा- समनामुपय ने. नै गुपुठ या समों स्थितौ। कल्य,मामतु ग्व्म्थ, विनोदं देहधारणम् ।। इत्यादिना सर्गान्त गुरुसाम्यवर्णनेन जीवन्मुक्यन्तमात्मनिष्ठत्वं र्वणितम्। अग्रिमसर्गे तु कस्मिश्षिद्रा जमण्डत् पुत्रबिहीन तद्ाजे भुते तत्प्रधानादयो यग्यराजान्वेपणतत्परा इत्युपास्याय तं भर्गीग्थम:साद्य म्थिरं भिक्षाचरं मुनिम्। परिज्ञाय समानीय मन्ये चकुर्महीपतिम् । टीका-सर्वगुणलक्ष्मीसमन्वितोडयमिति परिजाय प्रत्यभिज्ञाय तत्राSडगने सैन्येडिपिच्य महीपति चक्रुः । इन्यादिना धररज्यप्राप्तिमुक्वा- तत्र नं पालयन्तं तद्ाव्यं गजानमाहनाः । आजग्मुः प्राक्प्रकृतयः प्राहुसत्थिं नृपाधिपम् ॥ प्रकृतय ऊचु :- राजन्नम्माकमधिपो यम्चया मुपरस्कृतः । मृन्युना विनिर्गर्णोडमॉं मन्स्येनेवाSडम्पं मृद्ठ।। तत्तन्पालयितुं रज्यं प्रमादं कर्नुमर्हमि। अप्रार्थितोपयातानां त्यागोडर्थानां च नोचितः । श्रीवसिष्ठ उवाच- इति संप्रार्थितो राजा तदङ्गीकृत्य तद्वचः । सप्तसागरचिह्ायाः स वभुव भुवः पतिः ॥

७२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

इति स्व्रराज्यस्वीकरणमपि तस्योक्तसंन्यासोत्तरमुक्तम्, अतः सिद्धमेव पुराणादौ ब्रह्मविदां जीवन्मुक्तानामपि यथेष्टाचरणम्। ततः पुराणादेः श्रुत्यर्थविवेचकत्वाच्छत्यादीनामपि प्रागुदा- हृतानामेतत्परत्वेनापि लापयितुं शक्यत्वाव्वयर्थ एवायं त्वत्प्रयास इति चेन्न। उक्तपुराणादिता- त्पर्यस्यैव त्वयाऽज्ञातत्वात्पूर्वापरपर्यालोचनेन तत्तात्पर्यस्य मदिष्टसाधकत्वाच्च। तथा हि स्कान्दे सूतसंहितायां तावत्त्वदुदहितोदाहरणद्वयेSपि ब्राह्मणादिपदाभावाद्विदुरादीनां शूद्राणामपि

तित्यस्य तु क्षुत्पीडितो विवश: संप्रपेद इति श्रद्धयाSSगच्छद्विदित्वा देशवैभवमित्युक्त्या चाकस्मा- दनिकेतवासित्वादिस्वाभाव्येन देशान्तरागतत्वेन व्युत्थितस्थितप्रज्ञत्वेन लोकव्यवहारप्रावण्यो- दासीनत्वेन चाSSदावज्ञातत्वात्कालान्तरे तज्ज्ञानसंभवेऽपि वेश्यादिना स्वमहारत्नलाभभङ्ग- भिया तत्समाधिपारवश्यबाहुल्येन च तद्रोपितत्वस्यापि संभवादूर्ध्वरतस्त्वेन शूद्रत्वेन च वेश्या दिस्वीकरणस्याप्युचितत्वात्तस्य च गान्धर्वविवाहस्याप्यमन्त्रकस्यैव विहितत्वेनोक्तवेश्यादिक- रुणया योगीन्द्रजीवन्मुक्तत्वेन विषयपारवश्याभावेऽप्यनिपिद्धस्य तादृग्यवहारस्य तत्र तत्स्वी- कृतत्वाच् न यथेष्टचेष्ट लेशोऽपि। पाभोदाहरणं तु भगवद्दत्तात्रेयविषयमस्त्यतस्तस्याSSदावेव मार्कण्डेयपुरणोदाहरणरीत्या दत्तोत्तरत्वात्तवैव विस्मृतिशीलत्वेन पुनस्तदुदाहरतो देवानांप्रिय त्वम्। एवं मोक्षधर्मस्थाजगरोदाहरणेSपि कृतयुगत्वेन तदानीं ब्राह्मणानामपि क्षत्रियादिगृ· हगतमृगादिमांसभोजित्वस्य पुराणादौ सुप्रसिद्धत्वात्तादृग्व्यवहारस्यानिपिद्धत्वात्प्रत्युत चातु- र्वर्ण्यं चरेद्दैक्ष्यमित्यादिविहितत्वाच्च नैव दोषावकाशः। न चैवं कल्पने मानाभावः शङ्कयः । ब्राह्मणादिपदप्रयोगाभावपूर्वकमतिविद्वदादिपदप्रयोगस्यैव स्कान्दोदाहरणे तथा प्रह्रादस्य कृता- दिगतत्वेन पुराणेषु वर्णितत्वस्य मोक्षधर्मोदाहरणे च प्रमाणत्वात्। संभवत्यविरोधेन संगति- कत्वे हठेन विरोधोद्धावनस्य वैतण्डिकत्वाच्च युक्तमेवोक्तम्। यत्तु महारामायणस्थं भगीरथो- दाहरणं तत्र वार्तिकोक्तरीत्या क्षत्रियादेरपि संन्याससंभवेन संन्यासं तस्य कल्पयित्वा पुना राज्यस्वीकृत्याSरूढपतितत्वेन जीवन्मुक्तस्य तस्य यथेष्टचरणं प्रतिपादितं तन्न। अधिकारविशेषस्य ज्ञानाय ब्राह्मणग्रहः । न संन्यासविधिर्यस्माच्छतौ क्षत्रियवैश्ययोः ॥ इति श्रीमद्वार्तिककारचरणारविन्दैरेव। मुखजानामयं धर्मो यद्विष्णोर्लिङ्गधारणम् ।। बाहुजातोरुजातानां नायं धर्मो विधीयते । इति स्मृतेस्त्वदुदाहृतवार्तिकस्य 'काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः' इति श्रीमद्भगवद्गीतोक्तकाम्यकर्मसंन्यासपरत्वादिकम्। यत्तु संन्यासस्य सर्वाधिकारित्वे वार्तिकवचनं तद्विद्वत्संन्यासविषयं न त्वातुरविविदिषासंन्यासे भाष्याभिप्रायविरुद्वे सर्वाधि- कारप्रतिपादनपरम्।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ७३

सर्वाधिकारविच्छेदि विज्ञानं चेदुपेयते। कुतोऽधिकारनियमो व्युन्थाने क्रियते बलात् ॥ इत्यनन्तर श्लोकेन ब्रह्मज्ञानोदयानन्तरं जीवन्मुक्तेन क्रियमाणे विद्वत्संन्यास एवाधिकारनि- यमनिराकरणादिति सिद्धान्तलेशे Sपय्यदीक्षितवर्णित विद्वत्संन्यासपरत्वरूपं वाडभिप्रायं मनस निधाय क्षत्रियादेर्मुर्यसंन्यासस्य वारितत्वात्ततो भगीरथस्य तदभावात्कीपीनवारणभिक्षा- चर्यादेस्तु सर्वस्वदानेन यतिश्र ब्रह्मचारी च विद्यार्थी गुरुपोषकः । अध्वगः क्षीणवृत्तिश्च पडेते भिक्षत्रः स्मृताः ॥

इति वचनादध्वगत्वेनोपपन्नत्वात् । यद्वा 'शान्ताहंकृतिरस्तदेहकल्भस्तेष्वेव भिक्षामटन्'

संन्यासाभावादेव ब्रह्मविद्याप्रतिबन्धव्वंसार्थ सर्वत्यागस्यानुप्ठेयन्वोक्तः पुनस्तदुत्तरं सहज- स्थित्या रागाभवेऽपि परेच्छया राज्यस्वीकारम्यानिषिद्धवेन मुतरामुचितत्वाच्। ऋपभस्य

र्थमेव संन्यासाभावेडपि गगनपरिधानत्वा।संन्यासाभावादेव प्रकीर्णकेशत्ववर्णनाच् प्रवत्राजेति पदस्य गमनमात्रपरत्वान्नैव संन्यासो नापि यथेष्टचप्टेति। तस्म्सर्वत्र पुगणादौ यत्र यत्र भृतार्थवादस्तत्र नत्रक्तदिशा जीवन्मुक्त स्थतिव्यवस्थैवमेव्र ज्ञया सुर्विरैग्तोतिरम्यमग्विलम्। किंच पुर्वाचार्यैर ग्विल्रपि ग्वण्डितमत्र ब्रह्मविदां यंथेष्टचरणम्। उक्त हि नैष्कर्म्यसिद्धौ चतुर्थाध्याये श्रीमन्मुरेश्वराचार्यचरणकमलेः- निवृत्तसर्प: सर्पोन्थं यथा कम्प न मुज्जति। प्रव्वस्तार्म्विलमोहोऽपि मे,हकार्य तथाऽडत्म.वत्।। इति जीवन्मुक्तमुपक्रम्य-

तर,रु खातमृत्स्य शेपेणेव यथा क्षयः तथा वुद्धान्मतत्त्रस्य निवृ्त्यैत्र तनक्षयः ॥ वुद्धाद्वतसतत्त्वस्य यंथेष्टचग्णं यदि। शुनां तत्त्वदृशां चत को भेदोऽयुचिमक्षणे । अधमीज्जायतेऽज्ञानं यथेष्टाचरणं ततः । धर्मक र्ये कयं तत्स्याद्यत्र धर्मोडपि नेष्यते ॥ प्रत्याचक्षाण आहातो यथष्टाचरणं हरिः । यस्य सर्वे समारम्भाः प्रकाशं चति सर्हक ॥ इति । १०

७४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [ १ प्रथमं-

विवरणेऽपि नवमवर्णके श्रीमत्प्रकाशात्ममुनिवरचरणरेवमेवोक्तम्। ननु तत्त्वदर्शिनः शास्त्रनियमाभावे यथेष्टाचरणं स्यात्। न। हिताहितप्रापत्तिपरिहारनिमित्तत्वादाचरणस्य स्वात्मन्येव निरतिशयानन्दमशेषनर्थनिवृत्ति च साक्षादनुभवतः साध्यपुरुषार्थप्रार्थनाभावात्कुतो यथेष्टाचरणप्रसङ्ग इति। स्वाराज्यसिद्धावप्युक्तं गङ्गाधरेन्द्रसरस्वतीश्रीचरणैर्विवृतं च तैरेव तत्पद्यं कैवल्यकल्पद्रुमाख्यायां तद्वय।ख्यायाम्- रागलोभप्रमादादिदोपक्षयान्नायमासज्ते दुश्चरित्रे क्वचित्। साधुवत्साधुचार्त्र्यरक्षापरः साधुमार्गेण संस्कारतो वर्तते ॥ इति। टीका-अयं विद्वान्कचिदपि देशे काले वा दुश्रित्रे शास्त्रनिपिद्धाचरणे परानिष्टाचरणे वा नाSडसज्जते न प्रसक्तो भवति। कुनः। रागलोभप्रमादादीनां भोगलाम्पव्याद्यपराधादिहे- तूनां दोपाणां क्षयादात्यन्तिकोचछेदात् । 'यः शलाटुः सुमधुरः पाके तस्य कुतोऽम्लता' इति न्यायेन ज्ञानोदयात्प्रागभ्यासक, लेडपि यो रागलोभादिदुष्टो नाभृत्स तत्परिपाके महाभाग्य- फलज्ञानोदये तथा भविष्यतीति संभ,वनाऽप्यसंभाविनीति भावः । स तर्हि कथमास्ते तत्राऽडह-साधुवदिति। साधुनां महतां श्रतस्मार्तधर्म,नुवर्तिनां ब्रह्मविदां यच्चारत्रियं स्वाश्रमविहितधर्मानुप्ठानसमाध्यभ्यासादि तस्य रक्षायां लोकहिताय शुद्धसंप्रदायप्रवर्तनेन परिपालन पर उद्युक्तः स साधुमार्गेण सर्वजनानुकलमार्गेणव वर्तते। तत्र हेतुमाह- संस्कारत इति। 'अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्' इति भगवद्वचनाचिराभ्यस्त- साध्वाचरणसंस्कारस्य सथैव प्रवर्तकत्वाद्दयालुत्वच्वेत्यर्थः । तथा हि कुलालचक्रादेरमत्रनि- ष्प्त्यनन्तरमपि पूर्ववदेव भ्रमणं दृश्यते न तु तद्विपरीतमिति भाव इति। एवं पूर्वाचार्ये- भरि स्वण्डितेऽपि यथेष्टचरणे यद्यप्यत्र मत्प्रयासस्यानाचचित्यमेव तथाऽपि येऽनभिवीक्षिता- करा: किंचिदुदरंभरितया प्रकरणमात्रादराः परवञ्चनतत्पराः संश्रितदुराचाराः पामराः सन्तोऽपि पण्डितंमन्यतया तिरस्कृतभमुरवराः प्रलपन्ति तद्दमनार्थ परममुमुक्षद्वेगशमनार्थ च मयाऽत्र विस्तरेण प्रपशितं प्राचमिवाऽडशयजातमिति ग्रन्थगे।रवात्माडयं मदीयोऽविनयः सहनीयः सूरिवरः सकलदोपो लनसृक्ष्मगुणप्रकाशनत्रय्यात्मकरेंः । पूर्वीचार्यवचो विचार्य सुचिरं तात्पर्थपर्याप्तितोS- प्यार्याणामनुभृतिपर्यवसिति प्रोद्धार्य मर्यादया। कार्याकार्यविधिर्न तुर्यगद्दशां यद्यप्यथाप्यार्यता- संस्कारेण सुवर्यमेव चरितं नेपामिति स्कार्यते ॥ १ ॥ उक्तेऽर्ये यावदुपनिपत्परिसमाप्िवाक्यशेपानुकृल्ममपि द्शयति तथेत्यादिना- तथा "त्रिकाण्डं कमण्डलुं शिक्यं पात्रं जलपवित्रं शिखां यज्ञोपवीतं चेत्येतत्सरवं भू: स्व्राहेत्यप्सुँ परित्यज्याSSत्मानमन्विच्छेत्"इति ्रिदण्डिनः

१ छ. त्रिइण्डं। २ भ, व. "प्सु विसृज्या०।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ७५

सत एक दण्डलक्षणं विविदिषासंन्यासं विधाय तत्फलरूपं विद्वत्संन्यासमे- वमुदाजहार-"यथाजातरूपधरो निर्द्वद्वो निप्परिग्रहस्तत्त्वब्रह्ममार्गे सम्य- क्संपन्नः शुद्धमानसः प्राणसंधारणार्थं यथोक्तकाले विमुक्तो भैक्षमाचर- त्रुदरपात्रेण लाभालाभौ समी कृत्वा शून्यागरदेवगृहतृण कूटवल्मी- कवृक्षमूल कुलालशालाग्निहोत्रनदी पुलिन गिरिकुहर कंदरको टरनिर्झरस्थ- ण्डिलेष्वनिकेतवास्यप्रयत्नो निर्ममः शृकृध्यानपरायणोऽध्यात्मनिष्ठः शुभाशुमकर्मनिर्मूलेनपर: संन्यासेन देहत्यागं करोति स एव परमहंसो नाम " इति। पात्रं, भिक्षापात्रम्। जलपवित्रं, वस्त्रपृतं पिवेजलमिति श्रीमद्धागवतैकादशस्कन्धोक्तर्ज लशोधकं वासः । शेपं स्पष्टम्। अयं हि कुटी चकवहृदकान्यतर एव त्रिदण्डलिङ्गाद्रम्यते। 'कुटी चको बहृदश्चत्यभावतौ त्रिद्डिनी' इति मूल एव प्रागुक्तचेन त्रिदण्डस्य हंसेऽसत्वात्। ननु 'यात्रादशक्तिश,क्तभ्यां तीत्रे न्यासदवयं भवेत्' इति तम्प्रागुक्त्वा कुटी चक इत्यादुक्ते. स्तयो: कथ विविदिपासंन्यासपाग्महंस्येडिकार इति चत्, चित्तशुद्या विवेकवैराग्यादि- साधनपा। प्कल्याद्रह्मचार्यादीनामि यदा 'यदि वेतर्था व्रह्मचर्यदेव प्रत्रजेद्गहाद्वा वनाद्वाऽथ पुनर्त्रनी वाडवती वा स्नातको वाडस्नानको वोन्मलास्िग्नग्रिको वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रत्रजंत् ' इनि. लघुजावाल्टोपनिपन्छतेनिरुक्तसंन्यासेधिकारस्तदाडसो कुटीचक देरस्तीति किं वाच्यम्। आरुण्यपनिपच्छतिस्तु कण्ठत एव प्रकृतसंन्यासमपन्यस्य 'कुटीचको ब्रह्मचारी कुटुम्वं विमृजन्पात्रं विमृजेन्पवित्रं बिमृजेहण्ड,हैँडकासीन्विमृजेदिति होवाच' इति कुर्टीचकांदेः सति(न्यां) साधनसंपत्तावुक्तमंन्यासाधिकृति दर्शयति। तथा कुटीचकादावेव

पासंन्यासविधानम्। एकदण्डलक्षण म्यंवोक्तो हंसप्रमङ्गः । विविदिपासंन्यासमित्येनावति चोक्ते प्रकृतश्रनेर्व पूर्ववाक्ये अथ विवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः शुचिन्द्राही भैक्षाणो ब्रह्मभयाय भवति' इनि दण्डग्रहणानुक्तस्तद्ग्रहणं विविदिपुणाडपि न कार्यमिति केपां- चिद्धम: स्यात्तलिरासाय प्रकृतश्ुनों तद्ग्रहणानुक्तावपि 'दण्डमानछादनं कौपीनं च परिग्रहे- च्छेपं विमृजेन्देपं विमृजेत्' इत्यारुणिश्रन्यक्तरतद्ग्रहणावक्ष्यकतवादुभयर्मप दुक्तम्। न च दण्डमाच्छादनमिन्युक्तश्रुनिर्हसपरवेति वाच्यम्। तन्पृर्वोत्तरवाक्यविरोधात्। तथा हि- द्वयं तीव्रतरे ब्रह्मलोकमोक्षिभेदतः । तह्ोके तत्त्वविद्धंसो लोकेडस्मिन्परहंसव: ।।

१ क. स. ग. घ, च. स्तच त्र। २ क, ख. ग, ग, व. ङ, च. भैक्ष्यमा। ३ घ. लनाय सं।

७६ पूणानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [ १ प्रथमं-

इति प्रागुक्तमूलवचनाद्वह्मलोकप्राप्िक्रममुमुक्षुहंस इति सिद्धम्। प्रकृतश्रुतौ तु पूर्यवाक्य आरुणः प्रजापतिं प्रति सकलकर्मविसर्जनसाधनप्रश्नेन संन्यासमुपक्रम्य पुत्रादिस्वाध्यायान्तत्यागं प्रजापतिवाक्येन विधाय भूर्लोकभुवर्लोकसुवर्लोकमहर्लोकजनोलो- कतपोलोकसत्यलोकं चेत्यनेन ब्रह्मलोकापरपर्यायसत्यलोकत्यागविधानविरोधः, तथोत्तरवा- क्येऽपि 'अत ऊर्ध्वममन्त्रवदाचरेदृर्ध्वगमनं विसृजेत्' इत्यूर्ध्वगमनसाध्यब्रह्मलोकेच्छा- त्यागविधिबाधश्च। न चोर्ध्वगमनं धुमादिमार्गेण चन्द्रलोकापरपर्यायस्वर्गगमनमेवात्रेति वाच्यम्। दण्डमाच्छादनं चेत्येतदव्यवहितपूर्ववाक्ये ब्रह्माण्डं च विसृजेदित्युक्तेः, तथैतद्ीपि. कायाम् -'अमन्त्रवन्मन्त्रराहित्येनाSSचरेत्स्नानाचमनादिकं कर्म कुर्यात्' इत्युक्त्वोर्ध्वगमन- मिति व्याख्याने विद्यावित्तादिनोत्कर्पसंपादनमित्यर्थ इति विद्याशब्दितक्रममुक्त्याप्तिफलको- पासना वद्योसिमश्रीशंकरानन्दाचार्योक्तेश्र भङ्गापत्तिः। तस्मात्साधुक्तं विविदिपोरेकदण्डग्रहणम्। तत्फलरूपमिति। तस्य विविदिपासंन्यासस्य फलं तत्त्वज्ञानं रूप्यते विसंवादाभावेन प्रका- श्यतेऽवेनेति तथा तन्। सति हि विद्वत्संन्यासे तत्त्वज्ञाने जीवन्मुक्तिप्रयोजनेन विसंवादाभा- वेन सत्त्वज्ञानस्य सर्वसंमतत्वं नान्यथेत्यग्रे मुल एकोपपादयिष्यति। यथाजातरूपधरः, शरी- रंतरपरिग्रहरहितः । निद्वंद्वः, शीतोष्णादिद्वंद्वसहिष्णुः । एतनोक्तशरीरेतरबाह्यपरिग्रहराहित्य- दार्व्यं ध्यनितम्। निष्परिग्रहः, आभ्यन्तरलोकवासनादिपरिग्रहहीनः । एतेन वासनाक्षया्यं जीवन्मुक्तिसाधनं सुचितम्। तत्त्वेति। तत्त्वं स्वात्माभिन्नमद्वँतं यद्रह्म तस्य मार्गोडविद्या- ध्वंसमात्रेणैव प्राप्तिसाधनमपरोक्षसाक्षात्कारस्तत्र सम्यक्कालत्रयमपि संपन्नः 'तच्चिन्तनं तत्कथ- नमन्योन्यं तत्प्रबोधनम्। एतंदेकपरत्वं च ज्ञानाभ्यासं विदुर्बुधाः' इत्यभियुक्तोक्ततदभ्यास- मात्रपरायम इत्यर्थः । अनेन ज्ञानाभ्यासरूपं द्वितीयं तत्साधन ध्वनितम्। शाद्धमानसः । मनो ति द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च। अशुद्धं कामसंकल्पं* शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विपयं स्मृतम् ॥।

प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान्। आत्मन्येवाSडत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ इति श्रीमद्भगवदुक्तेश्व मनोनाशापरपर्यायसकलकल्पनाराहित्य पूर्व काद्वैतानन्दात्ममार्त्रानमग्न- त्वलक्षणमन:शुद्धिशालीत्र्थः । अनेन मनोनाशलक्षणं तृतीयं तत्साधनं बोधितम्। प्राण- संधारणार्थमिति। प्राण इत्युपलक्षणं पञ्चप्राणानाम्। एतेषामेव न तु देहेन्द्रियादीन।

• संकल्पादिति पाठान्तरम्।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ७७

पुष्टितुध्याद्यर्थम् । सम्यड्मनोनाशसाधनीभृतयोगाभ्यासोपयोगित्वेन यद्धारणं तदर्थम्। हित- मितमेध्यभोजनेन प्राणैकनिर्वहणार्थमित्यर्थः । तदुक्तं श्रीमद्गगवद्गीतामु-'नात्यश्नतस्तु योगोऽ- स्ति न चैकान्तमनश्नतः' इति। व्याख्यातं च मधुसृदन्याम्-यद्भक्तं सज्जीर्यति शरीरस्य च कार्यक्षमतां संपादयति तदात्मसंमितमन्नं तदतिक्रम्य लोभेनाधिकमश्नतो न योगोडस्ति, अजीर्णदोषेण व्याधिपीडितत्वात्। नचैकान्तमनश्नतो योगोडस्ति, अनाहारादत्यल्पाहाराद्वा रसपोषणाभावेन शरीरस्य कार्याक्षमत्वात् । "यदु ह वा आत्मसंमितमन्नं तदवति यद्रूयो हिनस्ति तद्यत्कनीयो न तदवति' इति शतपथश्रुतेः । तस्माद्योगी नाऽऽत्मसमितादन्ाद- धिकं न्यूनं वाऽश्रीयादित्यर्थः । अथ वा- पूरयेदशनेनाधं तृतीयमुदकेन तु। वायोः संचारणार्थ च चतुर्थमवशेषयेत्।। इत्यादियोगशास्त्रोक्तपरिमाणादधिकं न्यूनं वाऽश्नतो योगो न संपद्यत इत्यर्थ इति। यथोक्तकाल इति। विमुक्तोऽपि 'विमुक्तश्र विमुच्यते' इति श्रुतस्तत्त्वापरोक्ष्याजीव- न्मुक्तोऽपि व्युत्थानदशायां लोकसंग्रहार्थ यथोक्तकाले शास्त्रविहितसमय प्राणसंधारणार्थमुदर- पात्रेण भैक्षमाचरन्नित्यन्वयः । एतेन तत्त्ववित्त्वात्सर्वकर्मलपाभावेऽपि विहितकालीलड्घन- मपि तस्य न संभवतीति श्रुत्या यदा तह्क्षणत्वेन दार्शतं तदार्डमध्याशनप्रसक्तिस्तु द्गापारत- वेति भावः । कालस्तृक्त: पाराशरमाधवीये मनु :- एककाले चरद्वक्षं न प्रसज्येत विस्तरे। भैक्षप्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति ॥ विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्ने। वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरत्।। इति। विधूमे विगतधूमे। सन्नमुसले पद्लविशरणगत्यवसादनेप्विति धातोः सन्नानि कण्डन- व्यापारादुपरम्य स्वस्थानं गतानि मुसलानि यस्मिस्तत्र। पाकादर्थ ्त्रीह्यादिकण्डनव्यापारो- परम इति यावत्। व्यङ्गारे महानसादिगतञ्वलत्काप्टशृन्य इत्यर्थः । अन एव भुक्तवज्जन । एतादृशेऽपराह्वकाल इति शेपः। अयमपि कालनियमो माधुकर एव नान्यत्र। तंत्रेव स्वकर्तृक- त्वात्, प्राक्प्रणीतादी भक्ष तु पारतन्त्र्यात्। शरावाणां शरावोपलक्षिनपाकादिपात्राणां संपाते सम्यगन्नलेपादिपातवं क्षालनन शुद्धिरित्यर्थः । तस्मिन्वृत्ते संपन्ने सति। शेष स्पष्टम्। अयमपि कालनियमो नाद्य, कलिवर्ज्यत्वात्। तदुक्तं निर्णयसिन्धी कलिवर्ज्यान्युपक्रम्य माधवीये पृथ्वीचन्द्रोदये च। तत्र कानिचित्कलिवर्ज्यान्युक्त्वा • यंतश्र सर्ववर्णपु भिक्षाचर्या विधानतः' इति 'चातुर्वर्ण्य चरेद्वैक्षम्' इत्यादिविधिप्राप्तां सर्ववर्णभिक्षाचर्यां कलि- वर्ज्यत्वेन विधायान्यान्यपि कलिबर्ज्यान्यभिधाय

[१ प्रथमं-

यतेः सायंगृहत्वं च सूरिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । एनानि लोकगुप्यर्थ कलेरादौ महात्मभिः ॥ निवर्तितानि विद्वद्भिर्व्यवस्थापूर्वकं बुघैः । इति प्रभाणमुपन्यस्यैतद्वाख्यानावसरे कमलाकरेणव-सायंगृहत्वं विधमे सन्नमुसल इत्युक्तम्। पृथ्वीचन्द्रेण तु-

अटन्ति दमुधां विप्रा: पृथिवीदर्शनाय च। अनिफेता अमाहारा यत्र सायंगृहास्तु ते।। इति विष्णुपुगणोक्तो निपिद्ध इति। सायंगृहो यतिरिति शेपः । तस्माद्युगान्तरविषय- मिदमिति सिद्धम्। ज्ञानित्वंडपि तेन भक्षार्थमि विहितपात्रपरिग्रहोऽपि न क्रियत इत्याह-उदरपात्रेणेति। उपत्क्षणमिदं पाणिपात्रस्यापि। तथा चाSडरुण्युपनिषदि- 'यतयो हि भिक्षार्थ ग्रामं प्रविशन्ति पाणिपात्रमुदरपात्रं वा' इति। व्याकतं चेदं श्रीशं- करानन्दर्दीपिकायामपाणिरञ्षलिर्दक्षिणपाणिर्वा मिक्षार्थ पत्रं पाणिपात्रम्। उदरपात्रं वा। उदरं जठरं ग्रासागमनसमये मुग्वप्रसारणन पात्रं मिक्षाप्रक्षेपस्थलमिति। एतेन वैराग्य- दार्ढ्यं ध्वनितम्। तत्पञ्चविधन्वमुक्तं पाराशरमाधवीये, उशना-

माधुकरमसंक्लप्त प्राक्प्र्ण तमयाचितम्। तात्कालिकं चोपपन्नं भैक्षं पञ्चविधं स्मृतम् ।। मनःसंकल्पर हितान्गृहांस्त्रि:सप्तपञ्चकान्। मधुवदाहरणं यत्तु माधृकरमिति स्मृतम् ।। शयनोत्थापनात्प्राग्यत्प्रार्थितं भक्तिमंयुतैः । तत्प्राक्प्रणीतमित्याह भगवानुशना मु.निः ॥ भिक्षाटनसमुद्योगात्प्राक्केनापि नि्मनन्त्रितम् । अयाचितं हि तंद्रक्षं भोक्तव्यं मनुग्नर्वीत् ।। उपस्थाने च यत्प्रोंक्तं भिक्षार्थ ब्राह्मणेन ह। तान्कालिकमिति ख्यातं तदत्तव्यं मुमुक्षुणा ॥ सिद्धमन्नं भक्तजनैरानीतं यन्मठं प्रति । उपपन्नं तदित्याह्ुमुनयो मोक्षकाड्क्षिणः ॥ इति । तत्र मधूनि करोतीति भ्रस्नरो मधुमक्षिका च तस्य तस्याश्चेदं वृत्तं माधूकरमिति व्युत्पत्त्या माधूकरमपि द्विविधम्। तथा हि-भ्रमरो यत्र मधु लभते तत्रैव तावत्प्राश्यान्यत्र याति तद्वद्यत्र यावद्ैक्षं मिलति तत्रैव तावत्करोदरान्यतरपात्रेण भुक्वाऽन्यत्र गमनरूपमेकम्। मधुमक्षिका तु ततस्ततो मध्वानीयैकत्र संचित्याश्नाति तद्वत्संचित्यैकत्र भोजनमपरमिति ।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ७९

तत्र प्रकृते तु संचयार्थ पात्राभावात्प्रथममेवेति भावः। तत्राप्ययं विशेषो दिगम्बरपरमहंसानाम्। तत्र परमहंसानामित्यारम्योक्तलक्षणानामेव पाणिपात्रमुदरपत्रं चेति। एवं भैक्षाचरणेडपि लाभालाभयोर्हर्षविपादौ न करोतव्याह-अमति। यथा लाभालाभौ समौ हर्षविषादा- जनकौ स्यातां तथाडयं भृत्वा भैक्षारम्भात्य्राक्तादत्त्वानुसंधानदार्व्य मनसि संपाद ततो निरुक्तलक्षणं भक्षमाचरन्भवतीति संबन्धः । अयमेव भक्षप्रकारो विश्वेश्वयां द्वितीयसंग्रहे मैत्रायणीयश्रुतिमुदाहृत्य दर्शितः । सा चत्थम-'कामक्रोधलोभमे।हदम्भदर्पाहंकारमम- कारानृतादीस्त्यजेचतुर्पु वर्णेषु भैक्षं चरेदभिशस्तपतितवर्ज पाणिपात्रेणाशनं कुर्यादौपधव- सप्राश्नीयात्प्राणसंधारणार्थ यथा मेदोवृद्धिर्न जायतेडरण्यनिष्ठो भिक्षार्थी ग्राम प्रविशेत्' इति। •चतुर्षु वर्णेष्वित्यत्र श्रीमत्सक्षेपशारीरके तु परिसंख्यैवोका अचतुर्गुणशीचव, रण,त्सवयमेव, स्य चतुर्गुणं भवेत्। अचतुर्ष्वशनम्य वारणतस्वयमेवास्य चतुर्पु भोजनम् ॥ इति। पाराशरमधवीये तु भिक्षानं प्रशंसि यमः- यक्षरेत्सर्ववर्णेपु मेक्षमम्यवररतः । न स किंचिदुपाश्रीय,दापो मैक्षमिति स्थितिः । इत्युक्त्वाडग्रे व्याख्यातं 'सर्वान्ननुमतिः प्रणत्यये तद्दर्शनात् इनि श्रीमच्छर्रीरक सूत्रं मनसि निदधद्भिर्माधवचार्येः । अत्र सर्ववर्णेष्वित्यापद्विपयमिति। अमिशस्तो मिथ्या- भिश पेनाभिदृपितः । एवं तदाहारमक्व। विहाग्मह-शून्यागारेत्यादिना। गृन्यागरं जननिवासहीनं विग्रादिगृहं न म्लेच्छनां अृन्य, लयम्। तृणकृटेन्यारण्यकर्रचततृणाल्पगृह- मित्यर्थ: । गिरिकुहरं पर्वतगुहा। कन्दरो दरी। कोटरे वृक्षस्य स्तम्भवर्तिबबन्दाकार.। निर्झरो जलप्रस्रवणस्थलम्। स्थ,ण्डलमरण्यादिपु लटकर्रचितोटजः । अत्र दंवगृहामिहोत्र- शालयोरश्व्विरस्वरूपत्वद्योतनाय, वल्मीकस्य निजनिर्भयत्वपरीक्षणाय, कलालणालायाः 'यथकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञानं स्याद्वाचारम्भणं विकारे नामधेयं मृत्तिकेत्येव सन्यम्' इति चछान्दोग्यश्रत्युक्तकार्यमध्यात्वनिदर्शनमृचनाय, शेष,णां विचिक्तेशवार्थ ग्रहणमिति व्यज्यते। अत्रापि नियंतकत्रवासं वाग्यति-अनिकेतति। अनिकेतः स्थिग्मनिः' इनि स्मृतिरपि।

ज्योतिपां ज्योतिः' इनिश्रुतेः शुक्कमत्र स्वप्रकशमदवैनं ब्रह्म । यथायोग्यं हेतुंहतुमद्धाबः। यो यथाजातरूपेन्यादिविशेषणवशिष्टयरूपफल्संन्यामन विशिषः सन्य्,प्सिमाप्या देह- त्यांग लोकदृष्टया करोतीव स एवतलक्षण एव न त्वन्यः परमहंसो नमेि प्रमिद्धमिन्य- न्वयः । अत्र नामेति प्रसिद्धयर्थकाव्ययग्रहणाटेकटण्डिनों विदुपोडपि पागमहम्यं गृदमिति ध्वनितम्। तथाहि विश्वेश्वर्यां तत्र पगमहंसा नमन्यरम्य सर्वम्यापि लघुजावालपनिपत्पञ्च मखण्डस्यास्य संक्षेपेणार्थ स्मरति काण्त्रायन :- 'तत्र परमहंमा नाम एकदण्डधरा मुण्डा-

पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

स्तथा कौपीनवाससोऽव्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तः शिखायज्ञो- पवीतत्रिदण्डकमण्डलुकपालानां च त्यागिनः शून्यागारदेवगृहवासिनो न तेषां धर्मो नाधर्मो न सत्यं नापि चानृतं सर्वसहाः सर्वसमाः समलोष्टाश्मकाख्चना उपपन्नमात्राहाराश्रातुर्वण्य भैक्षं चरन्त आत्मानं मोक्षयन्तः' इति।

एवं प्रतिज्ञातं द्विविधपारमहंस्यं सिद्धमित्युपसंहरति तस्मादित्यादिना- तस्मादनयोरुमयो: परमहंसत्वं सिद्धम्। समानेऽपि परमहंसत्वे क्री

वन्कर्माण्यशेपतो विसृजोनीति शिखायज्ञोपवीतस्वाध्यायगायत्रीजपाद्य शेषकर्मत्यागरुपे विविदिषासंन्यासे शिप्येणाSSरुणिना पृष्ठे सति गुरु: प्रजापतिः "शिखां यज्ञोपवीतम् " इत्वादिना सर्वत्यागमभिधाय "दण्डमाच्छादनं कौपीनं व परिग्रहेत्" इति दण्डादिस्वीकारं विधाय "त्रिसंध्यादी स्नानमाचरेत्। संधिं समाधावात्मन्याचरेत्सर्वेषु वेदेप्वारणमावर्तयेत्। उपनिषद्मावर्तयेत्" इति वेदनहेतूनाश्रमधर्मा- ननुष्ठेयतया विधत्ते। यद्युभयोरपि पारमहंस्यसाम्यं तर्हि भेदः किनिबन्धन इति चेद्रर्मभेदादित्याह-समा- नेडपीत्यादिना। विरुद्धधर्मक्रान्तत्वमेत्र कुत इति चेच्छतितात्पर्यपर्यालोचनादित्याह- विरुन्धर्मत्वं चेत्यादिना। तत्राSSरुण्युपनिषद्वाक्यान्याह-केमेत्यादिना। केन विधिना सर्वकर्मत्य गसमर्थः स्यामित्यर्थः । आदिशब्देन यागादिग्रहः । कोपीनं चेति। चकारा- त्कन्थादि। तदुक्तं पराशरमाधवीये स्कान्दे- कोपीनाच्छादनं वस्त्रं कन्थां शीतनिवारिणीम्। अक्षमालां च गृह्लीयाद्वैणवं दण्डमत्रणम्।। विश्वेश्वयां तु पात्राण्यन्यदप्यध्यात्मशास्त्रपुस्तकादिकमुक्तम्। तथा हि याज्ञवल्क्य :- यतिपात्राणि मुद्रेणुदार्वलाबुमयानि च । सलिल: शुद्धिरतेषां गोवालैश्वावघर्पणम् ।। तत्रैव- अध्यात्मपुस्तकं विप्रैदत्तं गृह्लीत भिक्षुकः । न तावद्द्रव्यमादाय लेखयेद्दोपदर्शनात् ।। इति।

१ क, ख, ग, घ, ङ, च, जामीति। २ घ. संध्यां। ३ ग, ध. °रण्यमा।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ८१ त्रिसंध्यादाविति। आदिशब्दोऽत्र पूर्वकालवाची। तदुक्तं श्रीशंकरानन्दैर्दीपिकाय। तिस्र: संध्याः प्रातर्मव्याह्वापराह्वकालभृतास्तासामादौ पूर्वमिति। संधिमिति। एतदपि तत्रैव व्याख्यातं संधिं छिद्रं जीवब्रह्मणोर्भेदरूपं समाधौ भेदशून्य आत्मनि स्वरूप आचरे- त्सर्वतो भक्षयेद्गेदगन्वं निवारयेदित्यर्थ इति। आरणमिति। इदमपि च तंत्रैव विवृतम्- आरणमारण्यकमरण्याध्ययनयो यमुपनिषद्धागमित्यर्थ इति। उपनिषदमिति। अरण्ये- ष्वपि ब्रह्मप्रतिपादको भागोऽभ्यसनीयो न त्वन्य इत्यपि तदीयमेव विवरणम्। विश्वेश्वयीं तु त्रिषवणस्नाने विकल्प उक्तः । तथा हि व्यास :- प्रातर्मध्याह्नयोः स्नानं वानप्रस्थगृहस्थयोः । भिक्षूणां तु त्रिषवणमेकं तु ब्रह्मचारिण: ॥ सर्वेडपि वा सकृत्कुर्युरिति। विकल्पव्यवस्था तु शरीरपाटवाद्यवस्थाभेदेन ब्रह्मविचारयो- गाभ्यासतारतम्यभेदेन च ज्ञेया। वेद्नहेतूनिति। चित्तशध्धुत्कर्पेण वैराग्यादिदा- ढर्यद्वारा तत्त्वज्ञानकारणीभूतानित्यर्थः । साक्षात्कारणं तु ज्ञानस्य विचारतमहावाक्यमेवरेति भावः । तदुक्तं श्रीमत्सर्वज्ञात्ममुनीश्वरचरणैः संक्षेपशारीरके-

संन्यासिना परदृशा गुरुणापदिष्टं साक्षान्महावचनमेव विमुक्तिहेतुः ॥ इति। ज्ञानद्वारेति शेपः । एवं विविदिपुधर्मेष्वारुण्युपनिपदमुदाहृत्य विद्वद्धर्मेष्वपि प्रतिज्ञानुगेधात्परमहंसोपनिपदं संक्षिप्य प्राग्वदेवाSडहाथेत्यादिना- अथ योगिनां परमहंसानां कोऽयं मार्ग इति विद्वत्संन्यासे नारदेन पृष्टे सति गुरुर्भगवान्य्रजापतिः स्वपुत्रमिश्रेत्याछिना पूर्वञ- रसर्वत्यागमभिधाय कोपीनं दण्डमाच्छादनं च स्वशरीरोपमोगार्थाय लोक स्योपकारार्थाय च परिग्रहेदिति। दण्डादिस्वीकारस्य लोकिकत्वम भिधाय तच्च न मुख्योऽस्तीति शास्त्रीयत्वं प्रतिपिध्य कोडयं मुख्य इति चेदयं मुख्यो न दण्डं न शिखां न यज्ञोपवीतं नाऽडच्छादनं चरति परमहंस इति दण्डादिलिङ्गराहित्यस्य शास्त्रीयतामुक्त्ा न शीत न चोष्णमित्यादिवाक्येनाऽSश।म्बरो निर्नमस्कार इत्यादिवाक्येन च लोक- व्यवहारातीतत्वम भिधायान्ते यत्पूण ननिन्दैकबोधस्तङ्वह्माहमस्मीति कृत- कृत्यो भवतीत्यैन्तेन ग्रन्थेन ब्रह्मानुभवमात्रपर्यवसानमाचटे। अतो

१ ग. घ. छ. व्त्सन्यासम ।२ क. ग. "ति स प'। ३ ग. व. छ. त्यनेन। ११

ट२ पूर्णानन्देन्दुकी मुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

विरुद्धधर्मोपेतत्वादस्त्येवानयोर्महान्भेद: । स्मृतिष्वप्ययं मेद उक्त- दिशा द्रष्ट्व्यः। "संसारमेव निःसारं दृष्ट्वा सारदिद्ृक्षया। प्रव्रजन्त्यकृतोद्वाहाः परं वैराग्यमाश्रिताः ॥ प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम्। तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिति बुद्धिमान्।" इत्यादिविविदिषासंन्यासः । एतद्वयाख्यानं तु मूलकारा एवान्ते वक्ष्यन्ति। उक्तं विरुद्धधर्मत्वमुपसंहरति-अत इति। निरुक्तभेदं स्मृतिष्वतिदिशति-स्मृतिष्वपीति। तत्र पाराशरमाधवीये स्वोदा- हृताङ्गिरसो वाक्यमाह-संसारमेवेति। स्मृत्यन्तरमप्याह-प्रवृत्तीति। ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेण योगिनाम्' इति स्मृतेः कर्मयोग एवात्र योगशब्दाभिंघयः ।स तु प्रवृत्तिलक्षणः । प्रवृत्ति: संव्यावन्दनादौ विवितः प्रवर्तनं तदेव लक्षणं ज्ञापकं यस्य स तथा। ज्ञानं तु संन्यासलक्षणम्। संन्यासः प्रपञ्चिताधिकारानुसारेण सर्वकर्मत्यागः स एव लक्षणमिति प्राग्वत्। यतोऽनयोः कर्मज्ञानयोः प्रवृत्तिनिवृत्तिज्ञाप्यत्वं तस्माज्ज्ञानं पुर-

क्ज्ञानानुदय एवेति बुद्धिमान्पुमान्संन्यसेदिति संबन्धः । इह बुद्धिमानिति पाठे त्विह संसारे विवेकीतत्यर्थः । इत्यादीति। इत्यादिस्मृत्यक्तो विविदिपासंन्यासोडस्तीति मव्यमपदलोपी शाकपार्थिवादिवत्समासः । अत्राSSदिशब्द।तस्मृत्यन्तरपुराणादीनां संग्रहः । तथा हि पारा- शरमाधवीये नारद :-

प्रथमादाश्रमाद्वाऽपि विरक्तो भवसागरात्। ब्राह्मणो मोक्षमन्विच्छंस्यक्वा सङ्गान्परिव्रजेत् । इति ॥ तत्रैव नृसिंहपुराणवचनम् यस्यैतानि सुगुप्तानि जिह्रोपस्थोदरं शिरः । संन्यसेदकृतोद्वाहो ब्राह्मणो ब्रह्मचर्यवान्। इति ॥ शिरसि सुगुप्तत्वं तु गुर्वादिषु वन्देष्वतिनम्रत्वमेव्रेत्याशयः । उदरे चाल्पभुक्तेनापृ- थुत्वम्।

१ क. ख. ग. घ, ङ, च, दिह ब्रु ।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ८३

विद्वत्संन्यासेऽपि स्मृतिमाह- "यदा तु विदितं तेत्स्यात्परं ब्रह्म सनातनम्। तदकदण्डं संगृह्य सोपवीतशिखां त्यजेत्। ज्ञात्वा सम्यकपरं ब्रह्म सर्वं त्यवत्वा परिव्रजेत् ॥" इत्यादिविद्वतसंन्यासः । ननु कलाविद्यास्विव कदाचिदौत्मुक्यमात्रेणापि वेदितुमिच्छा संभव- त्येवं विद्वत्ताऽप्यापातदर्शिन: पण्डितंमन्यस्यात्रावलोक्यते। न च तौ प्वंजितौ हष्टी। अतो विविदिषाविद्वत्ते कीहशे विवक्षिते इति चेदुच्यते। यदा त्विति। विदितमिति। परोक्षत्वेन ज्ञातमित्यर्थः । तदैकदण्डं संगृह्येति

विद्वत्संन्यास एवास्तु द्विविधः । सम्यगिति। अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वे सति प्रमात्र- भिन्नविषयत्वल्क्षणेनापरोक्षत्वेन ज्ञातत्वत्वर्थः। तथा चात्र विविदिषासंन्यासानुवादपुर्वकं विद्वत्सं- न्यासकथन मति भावः । अत्राप्यािशब्देन प्राग्वत्स्मृतिपुरणाठिसंग्रहः । स्मृतिस्तु विश्वे- श्वर्या ऋतु :- अहमेव परं ब्रह्म वासुदेवागव्यमव्ययम्। इति भावो दृढो यस्य तदा भवति भक्षभुक। इति । मोक्ष धर्मेप्बपि- त्यक्वा यः प्राकृतं कर्म निन्यमात्मगनिर्मुनिः । सर्वभृतात्मभुस्तस्मात्म गन्छेदुत्तमां गतिम्। इति ॥ एवं पुगणवचनमप्यृहनीयम्। इन्यादीति पुर्ववद्वास्येयम्। तेन दण्डिना ज्ञानोत्तरं दण्डादि यत्नेन त्याज्यमित्याशयोऽस्याः स्मृतेः केचिन्कल्पयान्ति ते परास्ताः । तथावे तु शिखां त्यजेदिनिपदोत्तग्मथशब्दः प्रयुक्तः स्यात्। तम्मान्मदृक्त एवार्थः श्रयानधिकारि- भेदेन संन्यासद्वयविधानरूप इति विभावनीयं नर्यानपुणः । अम्बेवं मंन्यासद्वयं तथाऽपि वििदिपादित-कारणस्व्पनिर्णयाभावेन व्यर्थमेव तहिवरणम् । व च वेदनार्थ शास्त्राद प्रवृत्तिविविदिपा, तथाऽवीताद्वैनशास्त्रत्चमेव विद्वत्तति प्रमिद्धमेंव विविदिपादितन्कारण- मिति वाच्यम्। कदाचित्कुतृहल्वितया प्रवृत्तस्य फलपर्यन्तज्ञानानुदयादिति पञ्चपादिकाव- चनात्, 'नायमान्मा प्रवचनेन लभ्यो न मधया न बहुना श्रुनेन' इति श्रुतेश्च प्रसिद्धविविदिपादिवैयर्थ्यात्। अथ वा कार्यलिङ्गकानुमानेन तन्निश्चय इति चेत्तदपि

१ क. ख, ङ, च, तत्त्त्वं परं । २ क, ख, ग, घ, ङ, च, 'ब्रजन्तौ दृ।

पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

न संभवति, अन्वयव्यतिरेकव्यभिचारात्। तथा हि-यत्र संन्यासस्तत्र प्रसिद्धविविदिपा द्यमावोऽपि दृश्यतेऽतोऽन्वयव्यभिचारः । यत्र च संन्यासाभावस्तत्र तत्सद्भावोऽपीति व्यति- रेकव्यभिचारः । अतश्च स्वाभिमत तल्क्षणं कथनीयमिति शिष्यप्रश्नमुत्थाप्य समाधातुमुप- क्रमते-नन्वित्यादिना। कलाः संगीतादयाः । विद्याः पुराणादाः पुराणन्यायमीमांसेत्या- दिस्मृतिप्रसिद्धाः। आपातदर्शिन इति। पातं यथार्थविचारपूर्वकं प्रमाणोत्पन्नेन तत्त्वज्ञा- नेन प्राक्तनस्य मिथ्याज्ञानस्य ध्वंसं मर्यादीकृत्येत्यापातं यथा स्यात्तथा द्रष्टुं ज्ञातुं शीलमस्ये- त्यापातदर्शी तस्येति विग्रहः। अतत्वरेऽपि तत्त्वमानिन इति यावत् । अत एव पण्डितं- मन्यस्य। सार्वझ्याभिमानिन इत्यर्थः । अत्र, लोके। प्रत्रजितौ संन्यस्तौ। प्रत्रजन्ताविति पाठेऽपि पूर्वं किंचित्कालं संन्यासस्य प्रारब्धेन प्रतिबद्धत्वेऽपि सांप्रतं संन्यासं कर्तुमुद्युक्ता- वपि नेक्षिताविति तात्पर्यम्। प्रतिपृष्टसमाधानकथनमेव विविदिपादेः स्वाभिमतलक्षणशिक्षणेन समाचक्षाणो दृष्टान्त- मेवाSडदौ बोधयति- यधा तीव्रायां बुमुक्षायामुत्पन्नायां भोजनादन्यो न रोचते व्यापारो मोजने च विलम्बोऽपि सोहुं न शक्यते तथा जन्महेतुषु कर्मस्व- त्यन्तमरुचिर्वेदनसाधनेषु च अ्रवणादिपु त्वरा महती संपद्यते ताहशी विविदिषा संन्यासहेतु: । विद्वत्ताया अवधिरुपदेशसाह रूयामभिहित :- "देहात्मज्ञानवज्ज्ञानं देहात्मज्ञानबाधकम्। आत्मन्येव मवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्यते ॥ ॥"इति॥ झतादपि-"मिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्ट परावरे ॥"इति॥ यथेति। सीव्रायामिति हेतुगर्भ विशेषणम्। अत एव भोजनादन्यव्यापारारु- चिस्तद्विलम्बासहिष्णुता चेति। तीव्रवं चोक्तोभयकार्येकोन्नेयम्। दार्ष्टान्तिकमाह- तथेति। जन्मेतुष्वितीदगपि पदं हेतुर्घटितमव । कर्मसु, स्वस्ववर्णाश्रमविहितनित्याद्य- ख्विलक्रियास्वित्यर्थः । तेपां जन्मापादकत्वं तु प्रागेव व्याख्यातम्। रुच्यभावस्याऽऽत्यन्ति- कत्वं नाम पिपासोरपि मृगजलत्वेन ज्ञातमृगजलेऽनादर इब कदाऽप्यादराभाववैशिष्टयमेव। भ्रवणाविष्विति। आदिपदान्मनननिदिध्यासनसंग्रहः । एवं त्वराया अपि महत्त्वं नाम यावज्जागरावर्थ श्रवणाद्यन्यतमकपरत्ववैशिष्ट्यमेव। संपद्यत इत्यादि। ययेदं व्यापार- द्वयं संपद्यते संपन्नं भवति तादशी तहक्षणा चित्तवृत्तिः संन्यासहेतुर्विविदिषेति योजना ।

१ घ. छ. धनश्र°।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ८५

अत्र ययेति चित्तवृत्तिरिति पदद्वयाध्याहारः । तथा च सदः स्वतत्त्वसाक्षात्कारकरणैकपरा- यणत्वं जनयत्स्वचित्तवृत्तित्वं विविदिपात्वमिति तल्क्षणमुक्तं वेदितव्यम्। अत्र 'द्वौ क्रमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव' इति योगवासिष्टवचनाच्चित्तनाशशव्दितसंसारध्वंसस्य योगेनापि संभवान्मुमुक्षोरष्टाङ्गयोगैकतत्परत्वं जनयन्त्यां वृत्तौ व्यभिचारवारणाय सद इति पदम्। यद्यपि योगोऽपि ब्रह्मज्ञानसाधनं तथाडपि निर्विकल्पसमाध्यन्तपरिपाकद्वारैवेति तत्र महान्विलम्बः । अत एव भगवतः पतञ्जलेः सुत्रम्-'स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमि: ' इति। व्याकृतं चेदं मधुमृदन्यां पष्टाध्याये 'असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्' इति श्लोके। यथा-अनिर्वेदेन दीर्घकालासेवितो विन्छेदाभावेन निरन्तरासेवितः • सत्कारेण श्रद्धातिशयेन चाऽडसविता दृदभृमिविषयमुख्वास्नया चाऽडलयितुमशक्यो भवति । अदीर्धकालत्वे दीर्घकालत्वेऽपि विन्छिद् सवने श्रद्धातिशयाभावे च लयविक्षेपकपायमुखा स्वादानामपरिहार व्युन्थानसंस्कारप्रावल्यादृटभ्मिर्भ्यासः फलाय न स्यादिति त्रयमुपात्त- मिति। श्रवणादीनां तु प्रमाणसंभाननादिप्रतिबन्धमात्रव्वंसपर्यन्तमावृत्त्यपेक्षत्वेऽपि नैतावा- न्चिलम्बः । एवं प्रकृतमुमुक्षुमात्राश्रितत्वमेव साक्षात्कारतदिन्छयोः क्रमाद्वोधयितं स्वपद्दयम्। तेन स्वन्रह्मबोधार्थमन्येच्छायामन्यस्य तदर्थ स्वेन्छायां च नैवातिव्याप्तिरिति हृदयम्।

बाधितत्वेन कालत्रयावाितत्वरूपतत्त्वरपत्वाभावात् साक्षात्कारस्थले ज्ञाने- - त्युक्तो परोक्षज्ञानकारणनिरक्तवृत्तावतिप्रमङ्गस्तद्वारणाय साक्षात्करिति। तथा करणस्थले हेतुपदनिवेशे कर्मणां शान्त्यादीनामप वहिरङ्गान्तरङ्गहेतुवेन तादृकस्थले व्यभिचारपरिहा- रार्थ करणेति। असावाग्णकार्णत्वरू्पकग्णत्वं श्रवणादीनामेवेति युक्तमेव करणपदम्। न च महावाक्यस्यैव प्रमाणत्वात्पृर्वोक्तं श्रीमत्सर्वज्ञात्ममुनीश्वरचरणवचनाच्च करणत्वं न श्रवणादेरिति वाच्यम्। तन्प्रतिवन्धनिरामिश्रवणादिविशिष्टस्यंव तस्य तथात्वात्। एकपदं लौकिकव्यापारान्तरव्युदासाय। परायणपदं वैदिककर्मरत्यभावार्थम्। जनयदिति प्रतिबन्ध- राहित्यार्थम्। यद्यपि वह्निस्तृगदाहहेतुर्भवति तथाऽपि मण्यादिप्रतिबद्धश्चत्तणदाहं न जन- यति तदभावे तु जनयति तृणदाहमिति योग्यमव्रोक्तपदम्। चित्तत पराभिमतात्मधर्मे- च्छान्यावृत्त्यर्थम्। एवं विद्वत्तात्वक्षणमप एर्वचार्यसमतिपूर्वकमाह-विद्वत्ताया इति। श्रीमद्धाष्यकारचरणसरोजरेणुभिगिन शेषः । अवविः परा कांष्ठेत्वर्थः । तद्वाक्यमेव पठति- देहात्मज्ञानवदिति। यथा देहात्मज्ञानं सर्वप्राणिनामपरोक्षं सर्वदाऽहं ब्राह्मण इत्या- द्यसंदिग्धमेव वर्तत एवमपरोक्षमसंदिग्धं चे.क्तदेहात्मज्ञानोपर्लक्षतसकलसकारणकद्वैताध्या- सस्य वाधकं मिथ्यात्वापादकमसंभावनादखिलप्रतिवन्धशून्यमिति यावत्। एतादृशं ज्ञानं यस्य पुरुषधौरेयस्याSSत्मन्येव यच्चाSप्ांति यदादत्ते यच्चात्ति विपयानिह। यच्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कथ्यते ॥

इत्यभियुक्तो क्तेरात्मशब्दलक्ष्येSनन्तस्वप्रकाशपर मानन्दसत्यप्रत्यमभिन्नाद्वैतब्रहमण्येव विपये न तु भेदघटिते देवतादौ भवेदनन्तमुक्कतवशाद्यदि त्यात्, इति ज्ञानस्यातिदौर्लभ्यं सूचि- तम् , स पुमान् " यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्। सोडश्लते सर्वान्कामान्त्सइ। ब्रह्मणा विपश्चिता " इत्यादिश्रुतेर्निरुत्तज्ञानसमकालमेव सकलकामसंपृर्तेर्मुकि विदेहकैजल्यं नेच्छन्नपि, अनभिलपन्नपि मुच्यते तल्मते। यथा वृक्षाग्रच्युतफलस्य भूपतनेच्छादेरखा- वेऽपि पतनावश्यंभावस्तथोक्तज्ञानशालिबो जीवन्मुक्तस्य मुक्त्यवश्यंभाव इति भावः । अत्राऽडत्मन्येवेत्यन्तेन ज्ञानलक्षणं शेपण तट्टतो लक्षणं ज्ञानफलं चोक्तम्। रंमतिदार्ब्या र्थमत्र श्रुति प्रमाणयति-धुतावपीति। विद्वत्तामा अवधिरमिहित इल्नुकर्षः । पि- शब्द: श्रद्धादाढ्यार्थः।ता श्रुति पठति-मिद्ते हृदषग्रन्थिश्छिद्यन्त इत्यादि। उदाहृतश्रुतिं भेदवादिकृतनानाव्यास्यानविह्वलजिज्ञासुमनःसमाधानार्थ स्वयमेव यथा- र्थसंप्रदायेन विशदयति परमपीत्यादिना- परमपि हिरण्यमर्गादिकं पढ़गवरं यस्तादसी परावर:, हृदये बुद्धौ

रूपत्वाद्गन्थिरित्युचते। आता साक्षी कर्ता वा, साक्षित्वे्यस्य ब्रह्म- त्वमस्ति वा न वा, बहात्वेऽपि तद्बुद्धया येदितुं शक्यते न वा, शकब- त्वेऽपि तद्वेदनमात्रेण शुक्तिरस्ति न वेत्यादयः संशयाः । कर्माण्यवार- ब्धान्यागामिजन्मकारणानि। तदेत दन्थ्यादिव्नयगविद्यानिर्मितत्वादात्म- पर्शनेन निवर्तते। हिरण्यगर्भ: समष्टिलिट्ङ्गिशरीराभिमानी सृत्रात्मा । आदिपदेन विराडादि। तत्र ग्रन्थि- पदार्थ प्रथयति-बुद्धाविति। अहंकार इन्यर्थः । अत्र'बुद्धर्हृदयपुण्डरीकस्थत्वान्गृद- यशब्देन जहत्स्वार्थया लक्षणया स्थण्डिले जुहोति देवदत्त इत्यादौ तत्रत्याग्निग्रहणवन्धृदय- शव्देन श्रीतेन बुद्धिग्रहणमिति भावः । यद्वा 'चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हन्मानसं मनः' इति कोशान्छक्तिरेवास्तु तत्र किं क्षतम्। साक्षिणः, साक्षाइ्प्टरि संज्ञायामिति पाणिनीयोक्तेरव्यवधानेन प्रकाशकस्य चिद्धातोरित्यर्थः । तादात्म्याध्यासः, संसर्गाध्यासस्त्र- रूपाध्यासोभयसाधारणतक्षणः परस्परैक्याध्यास इत्यर्थः । तथा चाहंकारस्य साक्षिणि स्वरूपाध्यासः । साक्षिणर्वहंकारे संसर्गाध्यास एव, अहमुपलभ इत्यनुभवादेव । अन्यथा साक्ष्यहं चिदहित्यनुभवापत्तिरित्याशयः । एतदध्यासत्रविध्यमुक्तं सत्यानृते मिथु- नीकृत्येति-

१ क. °नात्मवि°

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] दिह्यारण्यप्रणीतजीवन्युक्तिविवेक:। ८७

रजतप्रर्तातिरिदमि प्रथते ननु यद्वदेवमिदमित्यपि धीः । रजते तथा सति कर्थं न भवेदितरेतराव्यसननिर्णयघीः ॥ इति श्रीमन्छारीरकभाष्यगद्यमंक्षेपशारीरकपद्ययोव्य,स्यानावसरे श्रीरामानन्दमधुसदनस- रस्वतीभ्यां क्रमेण। सत्यमनिदं चतन्यं तस्यानात्ननि संसर्गमात्राव्यासो न स्वरूपस्य । अनृतं युष्मदर्थस्तस्य स्वरूपतोऽप्यध्यासात्तयोर्मिथुनीकरणमध्यस ईति। एकैवेद रजत- मिति धीः। तत्र यथा रजतस्यदमा ताढात्म्यं भासत एवमिदनोऽपि रजततादात्म्यमित्य- नुभव एवात्रेतरेतराध्यासे मानमित्यर्थ इति। अत्रावृतं यष्मदर्थस्तस्य स्वरूपतोऽपीत्यपि- शब्देन यथा युष्मदर्थस्याहंकारादिसकल्सकारणकद्वैतस्याSडत्मननि स्वरूपणाSडरोप एवं संसर्णास्यसंवन्धेनापि तम्याऽडरोपोडस्नीति सृचितम्। आत्मनस्तु तत्र संबन्धमात्रेणै चाडडरोप इति स्फुटमेव्र। तेन परस्परविव्वक्षणं संमर्गाव्यासस्वरूपाध्यासभयानुगतता-

पोढाऽध्यासा इति भावः । विस्तरस्तु तंत्रैव यः । उत्तग्रन्थितचे हेतुमाह-अनादी- त्यादिना।'अजमेकां लोहितमुऋकृष्णाम् । 'प्रकृति पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि' इन्यादिश्रतिस्मृत्यादिवशादविद्याया अनादित्वम्। एवं ग्रन्थि निरूप्य संशयान्त्रि- शदयनि-आत्मेत्यादिना। आत्मा हि त्ं पदार्थस्तत्त्वमसीनि वाक्ये। तत्र संशयकारणं तु नानावादिविप्रतिपत्तय एव। ताक्ष वियनपत्तयो दशिताः श्रीमधुसुदनसरस्वतीभिः सिद्धा- न्तविन्दो तत्र देहाकारपर्णतानि चच्चारि मृतान्येव तंपदार्थ इति चार्यकाः । चक्षुरा दीनि प्रत्येकित्यपरे। मिलिितानीत्यन्ये। मन इन्येके । ग्राण इत्यन्ये। क्षणिकं विज्ञान- मिनि सँगताः । गुन्यमिति माध्यममिकाः । देहेन्द्रियातिरिक्तो देहपरिमाण इति दिगम्बराः । कर्ता भोक्ताजडो विभरिति वैशषिकतार्किकप्राभाकराः । जडी बोधात्मक इति भाट्टाः । भक्तव केवलं बोधात्मक इनति सांख्याः पातसलाक्षेति। तत्र ढिगम्बगन्ता नास्तिकपड्दर्श- नीकारभेदाः। शेषास्वास्तिकपस्वदर्शनीकारभेदा इनि विभागः । यथाकर्थचदात्मनः साक्षितवे निर्णीतडपि तस्य ब्रह्मतचें माध्वादिवादिविप्रतिपत्तय एव संशयवीजम्। दैवात्तत्सिद्धावपि तद्रह्मत्वं बुद्धा क्थं ज्ञायेत यतस्तत्र 'यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह' इनिप्रभुतिश्रुिशनर्वुद्धिसंचारनिगकग्णादिति तम्य वुद्धिग्राह्यन्चे श्रन्यादिता त्पर्यानभिज्ञत्वमेव हेतुः । एवं तञ्जानमांत्रेण मुक्तार्वप 'अपाम मोमममृता अभुम' 'हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते' इन्यादि्श्रतिम्वारम्याज्ञचमेत् संशयनिममित्तमत्याशयः । कर्माणि विवृणोति-कर्माणीति। अनारध्धानि, प्ररच्घेतगण संचिनानि क्रियमाणानि च पुण्यपापानीत्यर्थः । अन एवाऽडगामिजन्मनां काग्णानीनि येज्यम्। फलितमाह- तदेतदिति। यतडविद्यानिमितमन एवाSSमदर्शनन विशुद्ध द्वनपरमानन्दप्रत्यगभिन्नब्रह्म- साक्षात्कारेण अ्रन्ध्यादित्रयकारणीभताविद्यायां निवृत्तायां सत्यां तत्कार्यत्वेनेदं अ्रन्थ्यादित्रय-

मपि निवर्तते। यथा शुक्त्यज्ञाने शुक्तिप्रमयाऽपयातेऽर्थाद्रजतमप्यपैति तद्वत्। अत एव मूलकारैः पञ्चदश्यां चित्रदीपे बोधहेतुस्वरूपकार्यनिर्णये पुनर्ग्रन्थ्यनुदय एव तत्कार्यते· नोक्तः । यथा- श्रवणादित्रयं तद्वत्त्त्विथ्याविवेचनम्। पुनर्ग्रन्थेरनुदयो बोधस्यैते त्रयो मताः ॥ इति। अत्राविद्यानिर्मितत्वादिति हेतुस्तु यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकमिति श्रीमत्पद्मपादाचार्य चरणारविन्दानां व्याप्तिसूचकवचनेन सहाविरोधायेति ध्येयम्। एतत्रयं तु निवर्तत इति वदता ध्वस्तमेवाविद्येव भवति न त् सोपाधिकभ्रमाख्यप्रतिबिम्बादिकार्यवद्वाघितमिति. तात्पर्य सुचितम्। विद्वत्तावधौ स्मृतिमपि प्रमाणयि- स्मृतावप्ययमर्थ उपलभ्यते- "यस्य नाहंकृतो मावा बुद्धिर्यस्य न लिप्यते। हत्वाऽपि स इमाल्ोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥" इति ॥ यस्य ब्रह्मविदो मावः सत्ता स्वभाव आत्मा नाहंकृतीऽहंकारेण तादा- त्म्याध्यासातिशयादन्तर्भावितः । बुद्धिलेप: संशयः । तद्मावे त्रैलो - क्यवधेनापि न बध्यते। किमुतान्येन कर्मणेत्यर्थः। नन्वेवं सति विविदि- षासंन्यासफलेन तत्वज्ञानेनैवाSडगामिजन्मैंनां निवारितत्वाद्वर्तमानजन्म- शेषस्य भोगमन्तरेणे निवारयितुमशक्यत्वात्कृतमनेन विद्वत्संन्यासप्रया- सेनेति चेतु। मैवम्। विद्वूत्संन्यासस्य जीवन्मुक्तिहेतुत्वात्, तस्माद्वेदनाय यथा विविदिषासंन्यास एवं जीवन्मुक्तये विद्वत्संज्यासः संपादनीयः। इति विद्वत्संन्यासः । स्मृतावपीति। अपिनोपलभ्यत इतिपंदन चोक्तशङ्काव्यावृत्तिः । तद्वाक्यं पठति- यस्येति। एतस्याप्यर्थान्तरतामपाकर्तुं स्वयमेव तत्स्वारस्यमाह-यस्येत्यादिना। भूसत्ताया- मिति पाणिनिस्मरणाद्भावः सत्तेत्याशयः । सैव स्वभावः स्वस्वरूपं 'तत्सत्यं स आत्मा' इति श्रुतेरिति भावः। अत्र पूर्वार्धेन ग्रन्थिभेदसंशयोच्छेदी शेषेण कर्मासंबन्धादिश्वेति ज्ञेयम्। ब्रह्मविदः क्रियमाणासंबन्ध एव श्रीम द्गगवत्संमतो न तु यथेष्टाचरणं हिंसादीति द्योतयितुम- पिशब्दस्य कैमुतिकन्यायपरतांक्तेत्याह-त्रैलोक्यवधेनापीत्यादिना। यद्येवं ब्रह्मविद्याफलं

१ क. ख, ग ङ. च, तोउहं ।२ क, ख, ग, ङ, च. 'सादन्तर्नाऽडच्छादिनः। ३ क. ख. ग. ङ. च. न्मनो वा। ४ ग. ण निवतितुम : ख. ङ. च. ण विनाशयितुमशक्यत्वा. त्किमने।

जीषन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः।

तर्हि संचितक्रियमाणयोर्विनाशाश्लेपाभ्यां जन्माभावोपलक्षितमोक्षसिद्ेर्न विद्वत्संन्यासोपयोग इति शङ्कते-नन्वित्यादिना। एवं सति, उक्तश्रुत्यादिवश/ज्ज्ञानात्कर्मक्षये सतीत्यर्थः। समाधत्ते. मैवमिति। तत्र हेतुमाह-विद्वदिति। निगमयति-तस्मादिति। वेदनार्थं विविदि- पासंन्यासवज्जीवन्मुक्यै विद्वत्संन्यासोऽपि सप्रयोजनत्वात्संपादनीय इति योजना। उपसं- हरति-इतीति। निरूपित इति शेषः। ननु भवत्वेवं संन्यासद्वयोपपादनं तथाऽप्यधुना तु तव्द्यर्थमेव कुत इति चेत्- अग्निहोत्रं गवालम्भं संन्यासं पलपैतृकम्। देवराच्च सुतोत्पत्ति कलौ पञ्च विवर्जयेत् ॥ इति निगमोक्तरिति चन्न । तदुक्तेः सामान्यन्वात् । तथा हि-इदमेव वचनं कलिवर्ज्य- प्रकरणे निर्णयसिन्धाबुदाहृत्पवं व्याख्यातं कमल्टाकरण-अग्निहोत्रं तदर्थमाधानम्। एनच् सर्वाधानपरम्। अर्धाधानं स्मृतं श्रौतस्मार्तागन्योस्तु पृथक्कृतिः । सर्व,धानं तयोरैक्यकृतिः पूर्वयुगाश्रिता ॥ इति लौगाक्षिवचनादिति स्मृतिचन्द्रिकायाम्। एतेन- चत्वार्यब्दसहस्राणि चत्वार्यव्दशतानि च। कलर्यदा गमिष्यन्ति तदा त्रेतार्पररिग्रहः ॥ संन्यासश्च न कर्तव्यो ब्राह्मणेन विजानता। इति व्यासवचनं व्याख्यातम्। सर्वाधानपि विशेषमह देवल्ः- यावदूर्णविभागेडस्नि यावद्वेदः प्रवर्तते। संन्यासं चाग्निहोत्रं च तावन्कुय्कलौ युगे ॥ इति। संन्यासस्त्रिदण्ड इति। अत्र यदा कलेश्वत्वार्यब्दसहम्त्राणि चत्वारि संवत्सग्महम्त्राणि तथा चत्वारि वर्षशतानि च गमिष्यन्ति तदा श्रेतस्मार्तागन्योः समकालकृतिकपं सर्वाधानमेव न कर्तव्यम्। श्रीतस्मार्ताग्न्योः पृथक्कतिरूपमर्धाधानं तु तदुत्तग्मपि कर्तव्यमेवेत्यर्थः । याबद्व- र्णतरिभाग इति देवल्वचनं तु संकरभ्यो वर्णानां पृथक्करणपो वर्णविभागो यावत्, यावच्च वेदस्य नियमाव्ययनरूपप्रकर्षेण वृत्तिस्तावत्कर्तव्यमेत् द्वयमिन्यर्थकं पुर्वोक्तकान्दबोधकव्यासव- चनेनैव नियमितमिति तावत्कालमत सर्वाधानेऽनुष्ठेयत्वरूपो विशेषो यावद्वर्णविभाग इति वदता देवलेन दर्शित इति भावः । तथा मन्यामम्त्रिदण्ड इति व्याख्यात्रा कमलाकरेण परमहंसादिसंन्यासभिन्नः कुटीचकबहृदकारयसंन्याम एव कलेश्वतुःगताधिकचतुःसहस्र- वर्षपर्यन्तमेवानुष्ठेयो हंनपरमहंमाख्यँकदण्डमंन्यामरतु तदुर्वमप्यनुष्टेय इनि ध्वनितम्। कुत इति चेत्कुटीचकबहृदकयेरेवात्रेव मुले 'कुटीचको बदृदश्चेन्युभावेनी त्रिदण्डिनौ' १२

९० [१ प्रथमं-

इत्युक्त्या त्रिदण्डत्वात्, हंसादेरेकदण्डत्वस्य त्वर्थसिद्धत्वाच्च। तस्मादग्निहोत्रं गवालम्भ- मित्युन्सर्गरूपं 'सायं प्रानर्द्वि जातीनामशनं श्रुतिचोदितम्' इति वचनवत्सामान्यम्। यावद्वर्ण- विभाग इति वचनं तु अर्कपर्वद्वये रात्रौ चतुर्दश्यष्टमी दिवा। एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।। इतित्रचनवत्प्रतिप्रसवापरनामकापवादलक्षणं चतुर्दशीत्याद्यार्षसप्तम्यभावकं विशेषवचन मिति पूर्वोक्तसामान्यवचनबाधकमेव। अतो यदा द्वयं तीव्रतरे ब्रह्मलोकमोक्षविभेदतः । तल्ोके तत्त्वविद्धंसो लोकेडस्मिन्परहंसकः ॥ इत्यस्मात्तीव्रतरे वैराग्ये सति हंसपरमहंसाख्यं क्रमेण ब्रह्मलोकप्राप्तिपूर्व कमुमुक्षयेहैव मुमुक्षया च संन्यासद्वयं भवतीत्यर्थकान्मूलस्थवचनादेव ब्रह्मलोकप्राप्तिपूर्वकमुमुक्षाविहितस्य हंससंन्यासस्यापि सति तीव्रतरवैराग्ये पूर्वोक्तचतुःशताधिकचतुःसहस्रवर्षोत्तरमपि कलावप्य नुष्ठेयता सिद्धा तदा किं वत्तव्यमिहैव मुमुक्षया विहितस्य सति तादग्वैराग्ये परमहंससं- न्यासस्याधुनाऽप्यनुष्ठेयत्वेनोपपादनयोग्यत्वं, किमुतरां विद्वत्संन्यासस्यापि तादृक्वेन तदिति

धायकवाक्यत्रये संन्यासशब्देन त्रिदण्ड एव कमलाकरेणोक्तः । तत्र 'सर्वाधानं तयोरैक्य- कृति: पूर्वयुगाश्रिता' इति सर्वाधाने मानवन्मानं तु नैवोक्तम्। ततो यदि कमलाकरस्यै- वाभियुक्तत्वेन तद्वचस एव प्रामाण्यमित्युच्येत तर्हीतरेपां प्राचामर्वाचां चाभियुक्तशिखा- मणीनां वचसामप्रामाण्यमेव स्यात्। तदर्थ सर्वेपामप्यभियुक्तानां वचांसि प्रमाणान्येवेत्य- वश्यं वाच्यम्। तथात्वे कमलाकरणात्र संन्यासपदेन त्रिदण्डो व्याख्यातः । शब्दसिद्धान्त- मज्जूपायां नागोजिभट्टेन तु-अत एवाऽडधुनिकानां कर्मासाङ्गत्वं जानतामनधिकारिणा- मपि बद्दुवित्तव्ययायाससाध्येु यावद्वर्णविभागोडस्ति यावद्वेदः प्रवर्तते। संन्यासं चाग्निहोत्रं च तावन्कुर्यात्कलौ युगे ॥ इति देवलवाक्यस्य संकरेम्यो वर्णानां पृथक्करणरूपो वर्णविभागो यावत्, यावच्च वेदस्य नियमाध्ययनरूपप्रकर्पेण वृत्तिस्तावदेतद्वयमनुष्ठेयमित्यर्थकस्य कालबोधकैः। चत्वार्यव्दसहस्राणि चत्वार्यव्दशतानि च। कलर्यदा गमप्यन्ति तदा त्रेतापरिग्रहः ॥ संन्यासश्च न कर्तव्यो ब्राह्मणेन विजानता। इत्यादिव्यासवाक्यादिभि: कलिवज्येष्वप्यम्निहोत्रयागादिषु धनलाभकलकप्रतिष्ठार्थ प्रवृत्ति· रिति वदता संन्यासशव्देन तद्विशेषानुक्तेः सर्वोपि संन्यासोऽभिहितकालोत्तरं कलौ नैव

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ९१

कर्तव्य इति द्योतितम्। तस्मान्मुलप्रमाणाभावादभियुक्तान्तरविरोधाच्च कमलाकरवचनमा- प्रहमात्रपर्यवसायीति पुनस्तादवस्थ्यमेवोक्तसंन्यासोपपादनस्येति चेत्। नृनमभिनवोऽयं भवान्देवानांप्रियः । यतो ग्रन्थपौर्वापर्यतात्पर्यमजानन्नपि पर्वपक्षमात्रकरणनिपुणोऽसि। तथा हि मञ्जृपायां तावत्-ननु स्वर्गत्वस्य वाजपयगङ्गास्नानदानादिजन्यस्वर्गसाधारण्येन कथं ज्योतिष्टोमे स्वर्गसाधनताग्रहः कार्यतावच्छेदकस्यातिप्रसक्तत्वादिति चेत्। न । प्रवर्तनया वाक्यान्तरपर्यालोचनतो विजातीयस्वर्गसाधनतवस्यवानुमानात्। व्वनित चेदं स्वरितञित इतिसृत्रे भाष्ये। तत्र हि-न चान्तरेण यजि यजिफलं लभन्त इत्युक्तम्। न हि स्वर्गादिफलं यागमन्तरेण भवतीति कैयट इति ग्रन्थेन । स्वर्गत्वं यद्वर्तते तद्वाजपे- याख्ययागजन्ये स्वर्गे तथा गङ्गास्नानजन्ये स्वर्गे तथा तुल्ापुरुपादिदानजन्ये स्वर्गे, आदि- पदादग्निहोत्रजन्ये स्वर्गे च सर्वत्र साधारणमेवास्ति ततो ज्योतिष्टोमे कथं स्वर्गसाधनत्वनि- यमग्रहणम्। गङ्गास्नानादिनाऽपि तत्संभवात्। कार्यतावच्छेदकं यज्योतिष्टोमादिनिष्ठकार- णतानिरूपितस्वर्गा ख्यकार्यतापरिन्छेदकं स्वर्गवं तस्य गङ्गस्नानादिजन्ये स्वर्गेऽप्यतिप्रसक्तत्वा- दित्याशड्क्य सर्वत्र गङ्गास्त्नानादिसाधनादावप्यधिकारिणां प्रवर्तनया 'सितासिते सरिते' इत्यादिवचनान्तरतात्पर्यादपि गङ्गास्त्नानादीनां ज्योतिष्टमादिसाध्यस्वर्गेभ्यो विजातीयस्वर्ग- साधनत्वस्यैवानुमानादिति समाधाय तत्र सकेयटं भाष्यं प्रमाणत्वेनोदाहृत्य-एतेन यत्कैश्वि- दुक्तं सर्वेषां स्वर्गसाधनत्वमेत्र ग्ृह्यते। न च ज्योतिष्टोमाग्निहोत्रयोः फलसाम्यापत्तावल्पवि त्तव्ययायाससाध्याग्निहोत्रेणव सिद्धे: श्रमाधिक्येन द्वपाज्योतिष्टंमादावप्रवृत्तौ तदविधीनामन- नुष्टानल्व्क्षणाप्रामाण्यापत्तिगिति वान्यम्। तत्फलस्वर्गाणां भयस्वाल्पत्वकल्पनया प्रवृ- त्तिसंभवात्। युक्तं चतत्। न हि वैजान्यमात्रज्ञानाप्रवृत्तिः । संभवत्यपि क्षीरपाने मण्डपाने प्रवृत्त्यापत्तः । ततरापि फलवजान्यज्ञानात्। भयस्चमनेकधा फलबाहुल्यं फल उत्कटत्वं बहुस्वपुरुषगामित्नं शीघ्रता चत्यादि। अन्यथा* 'सर्वेभ्यः कामेम्यो दर्शपृर्ण- मासौ' इन्युक्तं: समारव्धदर्शपृर्णमासानां काम्ये्टिप्वृत्तििलोपस्तवापि दर्वारः। यद्वा लौकिकप्रतिष्ठारूपफलेच्छा यस्य तस्य प्रवृत्तिसंभवः । अत +एव सकलशास्त्रविदां युविष्ठि- रादीनां स्वल्पफलकराज्यार्थ गोत्रजव्राह्मणादिवध प्रवृत्तिः । दर्गितं चार्जुनं प्रति तदेव फलं भगवता 'अर्कीर्ति चापि भृनानि कथयिप्यन्ति तेऽव्ययाम्' इन्यादिना । अत एवाऽडधुनिकानां क्मासाङ्गत्वं जानतामनधिकारिणामि बहुवित्तव्ययायामसाध्येपु या वद्वर्णविभागोडस्ति यावद्वेदः प्रवर्नत । संन्यासं चाग्निहोत्रं च तावत्कर्यात्कली युगे ॥ इति देवलवाक्यस्य संकरभ्यो वर्णानां दृथकरणरूपो वर्णविभागो यावत्, यावच्च वेदस्य नियमाध्ययनरूपप्रकर्पेण वृत्तिस्तावदेत द्वयमनुष्ठेयमिन्यर्थकस्य कालबें/धकैं :-

• भूयस्त्वाल्प त्वानादरे।+ ल किक प्रतिष्टारूपफलेच्हायाः प्रवृत्तिर तु बादेव।

९२ पूर्णानन्देन्दुकी मुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथम-

चत्वार्यब्दसहस्राणि चत्वार्यव्दशतानि च। कलेर्यदा गमिष्यन्ति तदा त्रेतापरिग्रहः ॥ संन्यासश्च न कर्तव्यो ब्राह्मणेन विजानता। इत्यादिव्यासवाक्यादिभि: कलिवर्ज्येष्वप्यग्निहोत्रयागादिषु धनलाभफलकप्रतिष्ठार्थं प्रवृत्तिः । प्रतिष्टादयुपाविवशाज्जायमानोत्कटेच्छैव प्रयोजिकेति न दोषः । अत एव गीता- याम्- अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्। इज्यते भरतश्रेष्ट तं यजञं विद्धि राजसम् ॥ इत्यनेन दम्भस्यापि यज्ञफलतोक्ता। दम्भो धार्मिकत्वेन ख्यापनम्। अपि चेतिपदाभ्यां विकल्पेन समुच्चयेन फलत्रयमुक्तमिति तद्व्वाख्यातारः । यद्यप्ययं निषिद्धत्वात्संप्रत्यधर्म एव तथाऽपि तत्त्वमजानतां लोकानां धर्मत्वभ्रमाद्दम्भार्था तत्र प्रवृत्तिः । विधिहीनमसष्टानं मन्त्रहीनमदक्षिणम्। श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते । इति च ।। किंच समानफलानामपि कर्मणां शक्ताशक्तभेदेन व्यवस्था- सहस्रशक्तिश्र शतं शतशक्तिर्दशापि च। दद्यादपश्च यः शक्त्या सर्वे तुल्यफला: स्मृताः ॥ इति भारतोक्ते: । अत एव 'वित्तशाठ्यं न कारयेत्' इति तत्तद्रतप्रकरणे पठ्यत इति तत्परास्तमिति ग्रन्थेन । एतेन पूर्वोक्तमहाभाष्यादिद्योतिततत्तत्कर्मजन्यतत्ततस्वर्गवैजात्य- स्वीकारेण यत्कैश्चिदुक्तमित्यादिना स्वर्गे विजातीयत्वमनिच्छतां सर्वकर्मभ्यः स्वर्गास्त्वेकरूपा एव भवन्ति परं तु केनचित्कर्मणा नानाविधमुखदः स्वर्गः केनचिच्चैकविधमेत्र महत्तरं सुखं केनचिच्च यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिद्ेते त्रिपृरुपम् । स वै दुर्ब्राह्मणो ज्ञेयः सर्वकर्ममु गर्हितः ॥ इत्युक्तेर्वेदाध्ययनादिवतः पुरुषत्रयपर्यन्तं दौर्ब्राह्मण्याभावद्योतितसद्वाह्मणादिजन्यस्वर्गविशेष- स्यापि सूचितत्वाद्वदुपु स्वकीयपुरुषेषु गमनशीलं सुखं तथा केनचिच्च पुत्रेष्टयादिना कर्म- णाडत्रैव शघ्रमेव पुत्रप्राप्त्यादिरूपं सुखमेवमादि फलभ्यस्वं, तथा फलाल्पत्वं च कल्प्यते। तेन भूयस्त्वादिफलेच्छयाग्निहोत्रजन्यसजातीयत्वेSवि ज्योतिष्टोमजन्यस्वर्गे सत्यपि ज्योतिष्टो- मादौ प्रवृत्तिर्युक्तैव। ततो विजातीयस्वर्गवादिनाSपि सकल्व्यवस्थार्थं भूयस्वादिकं स्वी क्रि- यत एव। तथा च किमपराद्वं वैजात्यमात्रेणेत्यस्मिन्पक्षेSस्वरसं मनस निधाय यद्वेत्यादिना

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ९३

'तामसं परिचक्षते' इति चेत्यन्तेनागिहोत्रादिकर्मणां सर्वेषां फलसाम्येऽपि प्रतिष्ठार्थमेव ज्योतिष्टामादावस्तु प्रवृत्तिरिति पक्षं सपरिकरं प्रतिपाद्य ततो नन्वस्तु नामाऽSधुनिकादीनां काम्यकर्मादौ प्रतिष्टार्थं प्रवृत्तिकल्पनया व्यवस्था तथाडपि 'वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत' इतिश्रुतेर्नित्यस्य ज्योतिष्टोमादे: का गतिः। न च नित्यानां फलाभावः कर्मणा पितृलोक इति कर्मत्वसाधारणस्य नित्यस्यापि पितृल्ोकवाच्यस्वर्गफलत्वश्रतणादित्याशङ्कायां किंचे- त्यादिना पठ्यत इत्यन्तेन शक्ताशक्तभेदेन व्यवस्था सप्रमाणं प्रतिपादिता। तदनन्तरमिति- शब्देन, इति यत्कैश्चिदुक्तमिन्यत्र संबद्धेनोक्तप्रकारकमतमुपसंहृस्य तत्परास्तं नाम तन्मतं निरस्तमित्यर्थकनकविधस्वर्गवादिमतखण्डनं तदुपन्यासपुर्वकं प्रतिज्ञाय. उक्तभाष्यविरोधात्पू- र्वोक्तं भाष्यं यन्न चान्तरेण यजिमित्यादि तद्विरोधात्। तत्र तु स्वर्गादिफलं यागमन्तरेण न हि भवति। हिरवधारण। नव भवतीति कैयटेन व्याख्यतर्रात्या सिद्धम्, अत्र त्वन्मते तु स्वर्गस्थकरूपत्वाद्योग्रिहोत्रादावसमर्थस्तस्य ग्गास्ानादिनापि स एव स्वर्गो भवतीति निर्णीतं तेन स्पष्ट एवोक्तभाष्यविरोध इत्बर्थकं हेतुमभिधाय ननु तर्हि विजातीयस्वर्गवादि- नोऽपि केवलं विजातीयफलकताज्ञानं वर्तत फलभयिष्ठत्वज्ञानं तु नास्ति चेन्महायासादि- साध्ये ज्योतिष्टोमादो कर्थं प्रवृत्तिः स्यात् । न हि संभवति क्षीरपानेऽधिकफलत्वज्ञानं विना विजातीयत्वज्ञानमात्रिणेदकक्षपणं विनव मिनदधित्वक्षणस्य मण्डकस्य पाने प्रवृत्ति: कस्य चिन्मंभवर्तीत्यथिकां पुर्वोक्ताशङ्कां तत्तद्वजान्यस्यापि तत्तद्गयम्वसमनियतत्वादित्यनेन यत्र यत्र वैजात्यं स्वर्गादावस्ति तत्र ज्योतिष्टोमादिजन्यम्बर्गादार्वग्नहोत्रािन्यस्वर्गापेक्षया भयस्वमंजञकमाधिक्यमपप वैजात्येन समं सह तुल्यं वा नियतं निश्चितमेव भवतीत्यर्थकेन हेतुना निग्स्य न दोप इन्युपमंहृतम्। तत्र को संन्यामों न कार्य इन्यंशे त्वदुदाहृतस्यात एवाSडधुनिकानामिन्यारम्य धनव्ाभफल्वकप्रतिष्ठार्थ प्रवृतिरित्यन्तस्य ग्रन्थस्य केचिन्मतपा- तित्वान्नँव नागोजिभट्टसंमनत्वस्। न चात एवन्यादे: कलो सन्यासादिनिषेधकस्योदाहृतग्रन्थस्य

मतत्वमस्येव। असंजातविरोधित्वं च यथा नागोजिभटेन तावद्यागमन्तरण स्वर्गादिफलं नैव भवतीन्यर्थकं पर्वोक्तमहाभाष्यं हृदि निधाय तत्तन्कर्मजन्यस्वर्गाणां विजातीयत्वं सिद्धान्तितं तत्तन्कर्मणां स्वर्गाधनताविधायकशास्त्रप्रामाण्यार्थम्। तेन साक विरोधित्वं तु पूर्वोपन्यस्तकेचिन्मतमव्य एकजातीया एव स्वर्गाः सर्वेभ्योि कर्मभ्यो जायन्त इन्यंशस्यँव न तु कली संन्यामादि न कार्यमिन्यस्यापि। न हि शर्रदि दधि न भोज्यमिन्युक्त दधि- मध्यस्थं नवनीतमप्यभेज्यं भर्वति। तस्मान्केचिन्मतान्तःपातित्वेSप्यसंजातविरोधितया कलो संन्यासवर्जनस्य नागाजिभद्टष्टतवात्कस्य तात्पर्यपर्यालोचकत्वाभाव इति विभावनीयं मध्यस्थेरिति वाच्यम्। उक्तभाष्यात्मकस्मृतिविरोधेन स्वर्गाणामल्पत्वादि भेदेऽप्येकजातीयाना- मेव सर्वकर्मसाधारणफतत्वमनङ्गीकर्तुस्तस्य श्रत्यादिविरुद्धसंन्यासाननुष्टानानङ्गीकरणस्य तु

९४ [१ प्रथमं-

कैमुतिकन्यायसिद्धत्वात्। अस्ति हि प्रसिद्वैव श्रुतिः-'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्' इत्येवकारद्वयेन क्रमेण 'विरक्ति्द्विविधा प्रोक्ता तीव्रा तीव्रतरेति च ' इति मूले श्रीमद्विद्यारण्यगुरुविवृतवैराग्यं विना संन्यासं सति चोक्तलक्षणवैराग्ये संन्यासाकरणं च वारयन्ती। न चात्रैवकारावयोगव्यवच्छेदकावेव नीलं सरोजं भवत्येवेत्या- दिवत्तथा चायमर्थ :- यदहः, यस्मिन्नहनि विरजेदेव वैराग्यं प्राप्नुयादेव तदहस्त- स्मिन्नहनि प्रव्रजेदेव संन्यास कुर्यादेवेति। यथा नीलं सरोजं भवत्येवेत्यत्र सरोजे नील- त्वस्यायोगमात्रं व्यव्छिद्यते न त्वन्यत्र तद्वार्यते न वा तज्जातीये शुक्कत्वादि निषिध्यते तद्वदत्र यदहर्विरजेदेवेति योजनया वैराग्योदयक्षणे संन्यासायोग एव निवार्यते न तु तत्प्रा -. क्तद्योगस्तज्जातीये पुरुषान्तरवर्तिनि वैराग्योदयक्षणे च स निरस्यत इति भाव इति वाच्यम्। एतव्द्याख्यानस्य वक्रत्वाद्यथाश्रुतेनैव निर्वाहे तदङ्गीकृतेरप्रयोजकत्वात्पूर्वाचार्यव्याख्यानविरु द्धत्वाच्च । व्याख्यातं चैतच्छृतिवाक्यं श्रीमाधवाचार्येर्लघुपाराशरस्मृतिविवृतौ तात्पर्यतः संन्यासप्रकरणे पार्थ एव धनुर्धर इत्यादिवदेवकारद्वयस्यान्ययोगव्यवच्छेदकत्वमुररीकृत्य यथाश्रुतमेत्र । तद्यथा-ननु ब्रह्मचर्यादेव प्रत्रज्याङ्गीकारे मनुवचनानि विरुध्येरन्- ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्। अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यधः ॥ अधीत्य विधिवद्वेदान्पुत्रानुत्पाद्य धर्मतः । इष्ट्रा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत्। अनधीत्य गुरौ वेदाननुत्पाद्य तथाऽडत्मजान्। अनिष्ट्रा चैव यज्ञैश्व मोक्षमिच्छन्त्रजत्यधः ॥ इति ।

ऋणत्रयं श्रुत्या दर्शितम्-'जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिऋवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषि- भ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य एवानृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारिवासी' इति। यदा स्वर्ग- प्रापकपितृयाणमार्ग ऋणापकरणमन्तरेण न संभवति तदा कैव कथा मोक्षमार्गे। अत एव मन्त्रवर्ण :- 'अनृणा अस्मिन्ननृणाः परस्मिन्तृतीये लोके अनृणाः स्याम ये देवयाना उत पितृयाणाः सर्वान्पथो अनृणा अक्षीयेम' इति । ब्राह्मणमपि 'सर्वा लोकानृणो* संगच्छति' इति। मैवम्। अविरक्तविषयत्वादेतेपां वचनानाम् । अत एव विरत्तस्य प्रव्रज्यायां काल- विलम्बं निपेधति जाबालश्रुतिः-'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्' इति। ननुक्तरीत्या ब्रह्म- चर्यादिषु त्रिष्वाश्रमेपु यथावद्गर्मानुष्ठायिनां तत्तदाश्रमात्प्रव्रजेदिति प्रतीयते । तथा सति स्नातकविधुरादीनामनाश्रमिणां च केपांचित्केनचित्प्रतिबन्वेन विहितधर्माननुष्ठायिनां सत्यपि वैराग्ये संन्यासो न प्रामुयात्। मैवम्। तेपां प्रत्यक्षश्रुत्यैव तद्विधानात् । 'अथ

• अत्रायं संधिश्छान्दसः ।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ९५

पुनर्त्रती वाऽवती वा स्नातको वाऽस्रातको वोत्सन्नाभिरनग्निको वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्र- जेत् इती' इति। तस्मात् 'पुनरावृत्तिसहितो लोको मे माडस्तु कश्चन। इति तीव्रतरत्वं स्यात्' इति मुलोक्तलक्षणनीव्रतरवैराग्यवतश्चत्वार्यब्दसहस्त्राणी त्यादिक लिमर्यादोत्तरकालमप्युक्तव्याख्यानवि शिष्टप्रत्यक्षश्रुत्येव परमहससंन्यासस्य समनुष्ठेयतया सुतरां विहितत्वात्कथंचिदपि तस्य तत्र कलिवर्ज्यत्वेन नैब नागजिभट्टाभीष्टत्वशङ्काऽपि। यो हि निर्माल्यहड्नाद्विभेति स देवतो- छड्घनं कृतवानिति वचः क्वचिदपि श्रद्धेयमस्तीत्यतो विफलैवेयं तब कल्पना। किंच तत्र यद्वा लौकिकप्रतिष्ठारूपफलेच्छा यस्येति प्रतिष्ठाफलेन्छया कर्मण प्रवृत्ति प्रतिज्ञाय तत्र युधि- ष्ठिरादीनुदाहृत्य दर्शितं चार्जुनं प्रति तदेव फलं भगवतेत्येवकारेण कीर्तिलक्षणप्रतिष्ठाभिन्न- फलाभाव एव कर्मणां भगवदभिप्रेत इति द्योतित तत्तु सुतरामनुचितम् । अकीर्ति चापीत्यु-

स्वध्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पिनुमर्हसि। धर्म्याद्वि युद्धच्छंयोऽन्यन्क्षत्रियस्य न विद्यते॥ यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्। मुग्विनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदशम् । अथचत्त्वमिमं धर्म्य सड्ग्रामं न करिष्यमि। ततः स्ववर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि । इति श्लोकत्रयेण यदन्छावाप्तयुद्धम्य क्षत्रियाणां स्वर्गफल्दकस्वधर्मत्वोक्तेस्त्त्यागे पापोक्व्या निन्यन्वस्यापि तत्राभिधानान्मुमुक्षुचचे चित्तशुद्धयादेः कामुकन्वे च स्वर्गदेरव मुख्यफतत्वेनो-

प्रमाणच्वेन संमतमभियुक्तस्य नागोजिभद्टस्य स्यादतो मदुक्तरीत्या कमल्ाकरवचनात्रिदण्ड- संन्यास एवोक्तसंख्याकवर्पोत्तरे कलिटिवर्र्यो न तु हंमों न मुतगां परमहंस इति दिक। य स्विदानीमपि रामानुजानां त्रिदण्डसंन्यासः स तृक्तरीन्या चिन्त्य एव। ननु मृले तदुक्तं

तत्रेदं विचार्यते। कि तत्त्वज्ञानं स्वादयमत्रिण जीवन्मुक्ति ददाति न वा। आदे कृतं विद्वत्संन्यासेन। अन्त्येऽपि कि केवलं न ददात्युत सहकारिविशेपविशिष्टमपि। नान्त्यः, कृतोपास्तीनां देवहृत्यादीनामुपास्यास्यमहकारिविशेपविशिष्टज्ञानोदयसमकालमेव जीवन्मुक्ते: श्रीमद्गागवतादावुक्तत्वात्। आद्येपि किं तन्महकारिकाग्णं कृतोपास्तित्वं कि वा विद्वत्सं- न्यास:। नाऽडद्यः, याज्वल्क्यादे: कृतोपास्तिन्वेडपि विद्व-संन्यासान्प्राकू अहो निष्पन्नयोगोऽपि सङ्गान्पतति निश्चितम्। अहमेतादृदशो विद्वान्रकेऽत्र यतः स्थितः ॥

९६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [१ प्रथमं-

इत्याद्यात्मपुराणवचनमुदाहरता त्वयैव जीवन्मुक्त्यनङ्गीकारात्। नान्त्यः, देवहूत्यादौ विद्वत्संन्यासाभावेऽपि तद्दष्टेः । यदि च तत्रापि विद्वत्संन्यासोऽङ्गी क्रियेत तर्ह्यपरोक्षात्मविद्वि- हितत्वे सति ससाधनवैधाखिलकर्मत्यागलक्षणस्य विद्वत्संन्यासस्य तत्र कथं संभव इति वाच्यम्। स्त्रीत्वेन वैधाखिलकर्मत्यागानधिकारात्। न हि स्त्रीणां प्रैपोच्चारणादिविधिना ससाधनाखििलकर्मत्यागः क्वचिदप्युक्तः । न च स्त्रीणां मव्ये या ब्रह्मवादिन्यस्तासां सुलभा- दीनीं त्रिदण्डसंन्यास: पूर्वमुक्त एव यास्तु सद्योवध्वस्तासां कायवाऊमनोभिः स्वपतिपरिचया विनाऽन्यद्विहितं कर्म नास्त्येव तथा च कर्दमयाजञवल्क्यादिभिस्तत्पतिभिः संन्यासे कृते पश्चा- द्देवहू तिमैत्रेय्यादीनामुक्तकमीभावस्य स्वतःसिद्धत्वात्तत्पत्युन्चारित प्रेपोद्धृतपुण्यापूर्वस्य 'सुहृदः पुण्यकृत्यां द्विपन्तः पापकृत्यां गृह्नन्ति' इतिश्रुतेस्तास्वरपि तत्सजातीयाविर्भृतपुण्यात्मना सत्त्वा-' दुक्तलक्षणः संन्यासस्तासामपि संभवत्येवेति वाच्यम्। युगान्तरवर्तिनीनां तासां तत्संभवेऽपि द्वापरादिगतस्त्रीणां तदभावात्। यदि युगान्तरवर्तिनीनामुपनयनसत्त्वेSपि तद्ववस्थोक्तरीत्या जाता तदा कैव कथोपनयनहीनानां द्वापरादिगतस्त्रीणं पुर्वेक्तपतिपरिचर्येतरवैधकर्मरहि- तानाम्। अतस्तास्वपि निरुक्तवक्षणोSसावस्त्येवेत्युच्येत तर्हि समीचीनमेव। तथाडपि न केवलं विद्वत्सन्यास एव जीवन्मुक्तिप्रद इति वक्तुं शक्यं देवहृत्यादौ कृतोपास्तित्वस्यापि सत्वात्। न च द्वयमपि तत्प्रयोजकमिति वक्तव्यम्। शुकादो तत्सत्त्वेऽपि जनकं प्रति प्रषटुं गतत्वेन संशयादिसंस्कारसत्त्वात्कृतोपास्तित्वविद्वत्संन्यासमात्रेण जीवन्मुक्तयदष्टेश्व । तस्माद्विफल एवायं विद्वत्संन्यासोपपादनप्रयास इति चेन्न। विद्वतसंन्यासस्य मनोनाशवासना- क्षयद्वारा जीवन्मुक्तिप्रदत्वात्तथात्वस्य तु यथा विविदिपासंन्यासिना तत्त्वज्ञानाय श्रवणादीनि संपादनीयानि तथा विद्वत्संन्यासिनाSपि मनोनाशवासनाक्षयौ संपादनीयाविति मुलेडस्मिन्नेव प्रकरण उक्तत्वेन तवैव तद्विस्मृतिशीलस्य भ्रान्तत्वाच्च। यत्तु देवहृत्यादौ विद्वत्संन्यासाङ्गी- करणमुक्तं तत्तथेव। इदमत्राSडकृतम्-उक्तलक्षणविद्वत्संन्यासस्त्वे मनोनाशादिद्वारा जीवन्मुक्तिसत्त्वं तदभावे तदभाव इति व्याप्तिरूपसाहचर्यनियमस्य वेदनाय यथा विवि- दिषासंन्यास एवं जीवन्मुक्तये विद्वत्संन्यासः संपादनीय इति ग्रन्थेन 'ज्ञात्वा सम्यक्पर' ब्रह्म सर्व त्यक्त्वा परिव्रजेत्' इत्यादिस्मृन्यादिविधिसहस्त्रवशाद्विद्वत्संन्यासस्यावश्यानुष्ठेयत्वं विदधता मूलकारेणैव द्योतितत्वातस्त्र्यादिष्वप्यसौ जीवन्मुक्तिनिर्वाहार्थमवश्यमङ्गीकार्यः । तथा च यथा विविदिपासंन्यासस्तावज्जन्मापादककर्मादित्यागमात्रात्मकः प्रैपोच्चारणपूर्वक- दण्डधारणाद्याश्रमरूपश्चति मुलोक्तलक्षणेनालिद्गित्वस लिङ्गित्वभेदाद्विविध एवं विद्वत्संन्यासोडपि। तत्नालिङ्गो मैत्रेय्यादीनां स्त्रीणां विदुरादीनां शृद्राणां च ज्ञेयः । सलिङ्गस्तु श्रीमद्याज्ञवल्क्या- दिषु द्विजेन्द्रेषूक्त एव। उक्तं हि श्रीमच्छंकरानन्दर्श्रीचरणैरात्मपुराणे सप्तमाध्याये मैत्रेय्याम- लिङ्ग विद्वत्संन्यासवत्त्वम्- मैत्रेयी सकलं त्वेतद्वेद यस्मात्ततोऽत्र सा। पत्युः संप्राप्तविज्ञाना ब्रह्मचर्यादिसंयुता ॥

नीवन्मुक्तिप्माणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १७

चतुर्थाश्रमलिङ्गेन शून्या भूमिं चचार सा। याज्ञवल्क्यस्य मैत्रेय्या वैपम्यं लिङ्गधारणम् ।। अभून्नैवापरं किंचिच्चतुर्थाश्रमधर्मतः । इति। नन्वन्यक्तलिङ्गा इत्यत्रैव मुलोदाहृतश्रंत्या 'ज्ञात्वा सम्यक्पर ब्रह्म सर्व त्यक्त्वा परिव्रजेत्' इति तथाविधस्मृत्या च सह विरुद्धमवेदं विद्वन्संन्यासिनोऽपि याजञवल्क्यस्य लिङ्गधारण- प्रतिपादकमात्मपुराणवचनमिति चेन्न । पञ्चम्यादिभूमिकावस्थायां सत्यधिकारे याजञवल्क्यादे: काषायवसनदण्डधारणादिलिङ्गस्य बाधकाभावात्। न च मुण्डत्वादिलिङ्गाभावेऽपि यथाजात- रूपधर इत्याशाम्बर इति च श्रुतिप्रसिद्धं दिगम्बरत्वादिकं तु देवहृत्यामपि- स्वाङ्गं तपोयोगमयं मुक्तकंशं गताम्बरम्। दैवगप्तं न बबुंधे वामुदेवप्रविष्टवीः ॥। इति श्रीमद्ागवंत वर्णितमव्रेति वाच्यम्। तस्येोक्तलक्षणविद्वतसंन्याससमकालाजन्यत्वे

द्वन्संन्यासस्तु कमुतिकन्यायसिद्ध इति ततो विद्वत्संन्यासस्याप्यपरोक्षात्मिद्विहितत्वे सति ससाधनवधाग्वित्टकर्मन्यागपूर्वकसलद्गकत्वं ब्राह्मविद्वत्संन्यामत्वं, तथाऽपगेक्षात्मविद्विहितत्वे सति ससाधनवैधाग्वित्ठकर्ममु निष्फलत्वबुद्धिदादर्घेन तदास्थाराहित्यं क्षत्रियादिविद्वत्संन्यास न्वमिति तह्क्षणभेदांद्वविव्यं ज्ञयमिति। अत्र निष्पलत्वबुद्धीन्युक्तेन त्यागाख्यविविदिपासं- न्यासेऽतिव्यापिः, तत्र भगवदाज्ञापरिपालनमात्रस्यापि फलत्वात्। दार्ढर्येंनेत्युक्तेर्न ज्ञानोत्तर- मुक्तसंन्यासाभावदशायां व्यभिचारः, ज्ञानोदयमात्रेण स्वस्यापरोक्षाग्वण्डात्मतवेन भगवदा ज्ञापरिपालनमात्रप्रयोजनत्वस्यापि राहित्येन स्वीयश्रीतादिनित्यादिकर्मणां निष्फलत्वेऽपि तन्सं- स्कारसत्त्वात् । एतेन -· मुग्जानामयं धर्मो यद्विष्णोर्लिटिङ्गधारणम । बाहुजातोरुजातानां नायं धर्मो विधीयते । इति स्मृत्या साकमप्यविरधो व्याख्यानः । तत्र लिङ्गधारणशब्दितमुण्डत्वादिपूर्वकप्रेपो- ्वारणादियुरःसर कापायदण्डग्रहणादििह्नविशपस्येव निषिद्धन्वान्न त्ेपणात्रयव्युन्थानाख्यस- साधनवैधाखिलकर्ममु निष्फल्टत्ववुद्धिदादर्येन तदास्थाराहित्यम्यापि। श्रीमद्वार्तिककारचरणा- रविन्दपरगाण।मेवाऽडशयवशानक्षत्रयादेरप्यत्र विद्वत्संन्यमोडङ्गीकृतः। दर्शितश्च तादृगा- शयः प्रागेव मया सिद्धान्तलेशमुदाहरताऽपय्यदीक्षितवाक्यैरेव । तस्मादतो विद्वन्संम्यासं विनोक्तद्वारा जीवन्मुक्तिर्न सिध्यत्यशक्तिपानजातद वज्ञानवतस्तथा ् श क्तकिपााोा सननि - रुपासनपा रुपज्ञानवतोश्च तां विना ज्ञानरक्षा न सिध्यति तया विना च यौगिकसप्तमभूमि- काख्यजीवद्विदेहमुक्तिरि प्रतिवध्यन इन्यवश्यं विद्वन्संन्यासादपक्षोक्तत्रिविधज्ञानिनाम्। येवां 95.

तु वसिष्ठवामदेवादीनां विद्वत्सन्यासं विनाडापे वैचारिकजीवन्मुक्तिर्ष्टा ते पूर्वोक्तज्ञानभेदम- ध्येऽन्तर्म,व्या इति रहस्यम्। अत एव वार्तिकामृते चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थब्राह्मणे संन्यासेन समुच्चितमेव ज्ञानं मुक्तिदमित्युक्तं श्रीमत्सुरश्वराचार्यचरणनलिनरेणुभिः सप्रपञ्चम्- सत्यपि ब्रह्मवेदित्वे नासंत्यक्तैपणो यतिः । मुक्तिभागिति चहोक्त: संन्यासेन समुच्चय: ।। निरस्तातिशयज्ञानो याज्ञवल्क्यो यतो गृही। कैवल्याश्रममास्थाय प्राप तद्वैष्णवं पदम् ।। त्याग एव हि सर्वेपां मोक्षसाधनमुत्तमम् । त्यजतैव हितज्ज्ञेयं त्यक्तुः प्रत्यक्परं पदम् ॥ मुक्तेश्र बिभ्यतो देवा मोहेनापिदघुर्नरान्। ततस्ते कर्मसुद्युक्ताः प्रावर्तन्ताविपश्चितः ॥ मोहमात्रैकहे तूनि तस्मात्कर्माण्यशेपतः । संन्यस्यैकात्म्यसंबोधाद्वितत्वा मोहं विशुद्धधीः ॥

इति प्रमाणमत्रार्थे वचनं भालविश्रुतौ ॥। इति। अत्र टीका शास्त्रप्रकाशिका श्रीमदानन्दज्ञानश्रीचरणकर्तृका-सत्यपीति। संन्यासस्य ज्ञानाङ्गत्वरव्यापनायाऽरम्भः प्रागुक्तोऽधुना ज्ञानस्य तेन समुच्चयविधानायेतिभेदः । ज्ञाने सत्यपि संन्यासाभावादमुक्तरद्ंष्टर्न मुक्ती समुच्चयस्तत्राSSह-निरस्तेति। अतः संन्यास- ज्ञानयोर्युक्तो मुक्ती समुच्चय इति शेषः। तत्समुच्चितधियो मुक्तिहेतुत्वे न केवलं लिङ्गमेव्र मानं किंतु स्मृतिरपीत्याह-त्याग इति । तर्हि त्यागस्यैव मु.क्हेतुता न तत्समुच्चितज्ञान- स्येत्याशङ्कयाऽह-त्यजतेति। तंत्रव श्रुति दर्शयतुं कर्मणां मोहम,त्रोत्थत्वं श्रावयति- मुक्तेश्वेति। तेपां तन्मात्रजत्वेऽपि विवेकपूर्वकद्वैराग्यात्त्त्यागेन समुच्चितात्त्त्वबोधादबोधव्वस्तौ सकार्यं तं हित्वा शुद्धे ब्रह्मण स्थिरधीस्तदेव स्वरूपत्वेन सदाऽनुसंदधानो विदेहजीवन्मुक्तौ कैवल्यं गच्छतीति फलितमाह-मोहेति। प्रमाणमुपसंहरति-इति प्रमाणमितीति। तेपामिति फकिकाया अयमर्थः-तेपां कर्मणां तन्मात्रजत्वेSपि मोहमात्रजत्वेऽपि। त्त्यागेन पूर्वोक्तरीत्या कर्मसंन्यासेन सकार्य रागद्वेपादिकार्यसहितं तं मोहं हित्वा त्यक्त्वा शुद्धेऽविद्यादिमलहीने ब्रह्म- ण्यद्वैतात्मतत्व्रे विदेहर्ज,वन्मुक्तौ पूर्वोक्तक्षणत्त्त्वबोधादेव व्यज्यमानविदेहमुक्तिविशिष्टायां राग द्वेषादिकार्य सहितकर्ममात्रहित साध नत्व बुद्धिल क्षणमोहृत्य गोत्तरं विशु द्ादवैतात्म तत्त्वमात्र का - राखण्ड वृत्त्याद्यात्म रुम नोनाशादिसाध नव्यज्यमानपञ्म्पादिभूमिकालक्षगजीवन्मुक्तौ सत्यां प्रार-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ९९ ब्धनाशे कैवल्यं गच्छतीति। अत्र तत्त्यागेनेति विविदिषासंन्यासोक्तिः। रुकार्यं तं हित्वेति विद्व त्संन्यासोक्तिः। स्थिरधीरिति समाहितस्थितप्रज्ञत्वकथनम्। तदेव स्वरूपत्वेनेत्यादि व्युत्थित+ स्थितप्रज्ञन्वकथनम्। यद्वा यतस्तदेव बोधप्रत्यक्ष कृताद्वैतव्रह्मेवाSडमतवेन स्वस्वरूपतवेन सर्वदाऽनुसंदधानोऽतः शुद्धे ब्रह्मणि स्थिरधीरिति हेतुहेतमद्धावोडस्तु। नन्वस्वेवं सर्वत्र संन्यासापेक्षा तव्दवस्था च तथाडि तिर्यव्वाममितिहासपुराणादौ तत्त्वज्ञानवर्णनात्तत्र संन्यास- व्यतिरेकादुक्तवार्तिकादिर्गत्या तु संन्याससमुनचयं बिना ज्ञानस्य में.क्षदानासामर्थ्यादिति- हासपुराणादौ तत्त्वज्ञत्वेन वर्र्णितानां श्रीमन्नन्दिकेश्वररगेश्रकरपश्ररभुजगराजभुसण्डकाका- दीनां तत्त्वज्ञानस्य मोक्षदत्वाभावात्तजीवन्मुक्त्याद्यभिधायकेतिहासादिविगध गुणवादः स्यादि- त्युक्तेरुक्तवार्तिकादिविरुद्धासंन्यासज्ञानवर्णनत्क्षणविरोधन ज्ञानार्थ तिर्यगादिभिर श्रवणा देरनुष्टितत्वात्किमु वान्यं सदसद्विवेकिभिर्मनुष्यादिभिः साधनपुर्वकं श्रवणादिकं ज्ञानार्थम- श्यमनुष्ठेयमिति गुणवादत्वमत्र स्यात्तत्त सुतगमनुचितं न हि संप्रदायप्रवर्तकत्वयोगीन्द्रत्वादिना महानुभावानां तपां वर्णिततत्त्वज्ञानाद्यपलापः श्राध्यस्तस्मान्नायं संन्यासममच्चयनियमो वार्ि कादिकं तु प्रायकाभिप्रायकमिति चेत्सत्यम्। असत्येवं र्नन्टिकेश्वरादीनां तत्त्वज्ञानं संन्यासं विनैव तथाडपि तेपां देवादिवत्कर्माभावान्न तत्संन्यासपक्षेति। देवादीनां तु संन्यासाभा-

एवानन्यव्यापारत्वं संभवतीति कममुक्तिफल्ठकसगणविद्याविधाययिशास्त्रप्रामण्याद्विनाडपि संन्यासं तेपां मुख्याधिकाराभ्युपगमाढित्याहुरिति। यद्ा रामायणे श्रीरामवाणविद्धेन वालिना निरपराधोडहं सर्वज्ञनापि त्वया व्यर्थमत्र हत इत्याक्षपे कृते श्रीगामेण म्रातृजाया- पहारित्वलक्षणपात किन्वरूपसापराधत्वोकत्यन्यथानुपपत्या तिर्य्ञामप्यस्तु कर्माधिकारस्तथाडवि

केचित्तच्छन्याक्षेति द्विविधांः। तत्राSडद्यानां कर्माधिकृतर्जनकादिवत्सलिङ्गको जन्मान्तरीयो विविदिपासंन्यासः। एहिकस्तु पूर्वो क्तल्वक्षणोडलिद्गिक एव सः। तथा ज्ञानोत्तरं विद्वत्सं- न्यासोSपि पुर्वोक्तमनोनाशादिसा पेक्ष जीवन्मुक्तिप्रदाशक्तिपात जातदैवादि िविधज्ञा ना्यतमजा नवतमेव। अन्न्यानां तु यद्यपि कर्माधिकारो नास्ति । श्वगकरग्वरांष्ट्राणं गजाविमृगपक्षिणाम्। चाण्डालपुल्कसादीनां ब्रह्महा योनिमृ्छति। इत्युक्त: कुम्भीपा कादिन रकोपभुक्तमहापापफलावशेपमा त्रपभोगार्थवृतशरीरत्वान्मनुप्यादि वज्ज्ञानाभावाच्च । अत एव न ज्ञानाविकारोडपि मुनगाम्। तथाडपि पुरणादीनां गुणवा- दत्वनिरासार्थं गङ्गास्नानादिजाताज्ञानपुण्यानपत्तिरतु तेष्वप्यवश्यं वान्यैव्र। यत्र च पुराणादौ तेषां पापमपि वर्णितं तत्र वालिन्यायेनाज्ञतिर्यक्वमेव्र। एतेनासुराद्षीनामपि क्षत्रियादिदृष्टान्तेन

१०० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

यथायथ संन्यासव्यवस्था व्याख्याता। राक्षसादीनां तु देवादिष्वेवान्तर्भावान्न संन्यासा- पेक्षाडपि।

पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः । इतिकोशव्याख्याने विद्याधरादयो दश देवयोनिरेषां ते देवयोनयो देवांशका इत्यर्थ इति रामाश्रमोक्तेः । न च राक्षसत्वेऽपि रावणादीनामग्निहोत्रादिकर्मप्रसिद्धेः कथं तेषां देवादिव- त्कर्माधिकाराभाव इति वाच्यम्। रावणादीनां मुनिपुत्रत्वातक्षेत्रमाहात्म्यादिना राक्षसत्वेऽपि स्वकर्माधिकारध्रौव्याच्च। उक्तं हि दानवराक्षसादिजातिष्वपि तत्त्वज्ञानं निर्वाणप्रकरणे महारामायणे जीवन्मुक्तानुपक्रम्य- दानवानां हिरण्याक्षबलिप्रह्रादशम्बराः मयवृत्रान्धनमुचिकेंशिपुत्रमुरादयः ॥ विभीषणाद्या रक्ष:मु प्रहस्तेन्द्रजिदादयः ।

नन्वस्वेवं क्षत्रियादि।तर्यगन्तानां सर्वेपां संन्यासव्यवस्था तथाऽपि प्रकृतेषु मुख्याि- कारिषु ब्राह्मणेपु तत्त्वज्ञानिपु ये कृतोपास्तयस्तेपां तु यथाजातरूपधर इत्याद्युक्तलक्षणो विद्वत्संन्यास: सुकर एव समाधिदशायां द्वैतप्रतिभासस्याप्यभावेन शीताद्यस्फूर्तेः । व्युत्थान- दशायां तु समाधिसंस्कारप्राबल्येन शिशिरादौ स्वमातृपृष्ठतोऽनुधावमानदिग्वसनबालकवच्छी- तादिस्फुरणेSपि तदनादरणाच्च। परं तु येऽकृतोपास्तयो ज्ञानिनस्तेषां तु मुदुष्कर एव सः। तत्त्व्ज्ञत्वेSपि योगाद्यभावेन

पूर्णे बोधे तदन्यौं द्वौ प्रतिबद्धौ यदा तदा। मोक्षो विनिश्चितः किंतु दृष्टदुःखं न नश्यति॥ इति चित्रदीपोक्ते: शीतादिदुःखप्रसक्या मनोनाशादितदुत्तरानुष्ठेयसाधनविघातध्रौव्यात्। गा्हस्थ्यादौ हि निर्विक्षपेण मनोनाशादिकं नैव संभवतीत्यवश्यं तत्सिद्ध्यर्थ विद्वत्सन्यास एवानुष्टेयः । अनुष्ठिते च तस्मिन्यदि शीतादिविक्षेपसहस्त्रेण तदसिद्धिरेव तर्हि भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधिरितिन्यायापत्तेर्वरं तस्याननुष्ठितिरेव। न च 'तच्च न मुख्योऽस्ति' इति परमहंसोपनिषद्वचनव्याख्याने यत्कौपीनादिपरिग्रहणमस्ति तदस्य योगिनः परमहंसस्य मुख्यः कल्पो न भवति किंत्वनुकल्प एवेति वक्ष्यमाणमूलानुसारेणानुकल्पात्मकं मनोनाशा- दिसिद्धिपर्यन्तं कौंपीनादिग्रहणमप्यस्त्विति वाच्यम्। दण्डस्य वैणवत्वादिलक्षणमाच्छादनस्य कन्थात्वादिलक्षणं च परीक्षितुं दण्डादिकं संपादयतुं रक्षितुं च चित्ते व्यापृते सति चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणो योगो न सिध्येदित्यादिना तत्नैव तद्ग्रहेSपि योगसिद्धिनिराकराणात्पुन-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १०१

रपि लशुनन्यायापाताच्च । तस्मादकृतोपास्तीतरविषयोऽयं विद्वत्संन्यास इति चेन्न। अकृ- तोपास्तीनां यावन्मनोनाशादिदार्ढ्यं योगिनामनुकल्पात्मकस्याप्याच्छादनादिग्रहस्य मुख्यत्वात्त त्परीक्षणादिविक्षेपदूषणस्य तु कृतोपास्तित्वेन योगिपरमहंसविषयत्वाच्च। योगो न सिध्येदित्या- देस्तु सिद्धोऽपि योगो निरुक्तविक्षेपैर्व्याहतः स्याद्रार्हस्थ्यादिना याज्ञवल्क्यादेरिवेत्यर्थकत्वाच्च। तदुक्तं विश्वेश्वर्याम्- कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता। समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम् । इति। तथा काण्वायन :- 'एकदण्डधर मुण्डारतथा कौपीनवाससः' 'अव्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तः 'इन्यादि च। कन्थाकोपीनवासा्च दण्डवृग्व्यानतत्परः । एकाकी रमते नित्यं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ इति स्मृत्यन्तरमपि। अत्र कपालं मुक्तस्यंत्यादिपदैः स्पष्टमेव्र विद्वत्संन्याससिनोडपि दण्डा- दिग्रहणकथनमिति युक्तवोक्तयुक्तिः। न चवमान्छादनादिग्रहे सिद्धेऽपि मनोनाशादी ततसत- त्यागविध्यभावात्तद्शायामपि पुनर्विक्षपतादवस्थ्यमवेति वान्यम्। तस्य देवहृत्यादिन्यायेन समाधिमहिम्नाऽनादरात्स्वत एव तत्यागमंभवात्, विधिना त्यागानपेक्षितत्वाच्च। एतेना- कृतापास्तिना कृतोपास्तिना वा विविढिपासन्यासिना दण्डादिग्रहे कृत पुनर्विद्वत्तोत्तरं त्त्यागो विध्यभावात्कथं कार्य इति प्रश्नोि प्रत्युक्तः । एवमत्र सम्यगनुप्रितरिति लक्षणेन विद्वच्छिरोमणिरित्युदाहरणेन कहोलव्राह्मणडपीति प्रमाणेन यथा विविदिषासन्यासिनेति प्रयोजनेन ननु कलाविद्येति साधनेन च विद्वत्संन्यामो निरूपितोडपीतिकर्तव्यता तस्य नोक्तेति सपरिकरं जीवन्मुक्तििरूपणानन्तरमथ तदुपकारिणं विद्वन्संन्यासं निरूपयाम इति पुनः प्रतिज्ञाय पग्महंसपनिपद्विवरणमिषेण तदुपपादनान्न पौनरुक्यमित्यलं पह्वितेन

पूर्णा नन्देन्दुकौमुद्यां प्रकाशे पोडशे गुगेः । पृर्णोडस्ति विद्वत्संन्यासोहासः पादप्रमादनः ॥ इनि विद्वत्संन्यासोह्ामो द्वितीयः ॥२॥

एवं प्रतिज्ञानुसारेण संन्यासद्वयमुपपाद्य विद्वन्संन्यासस्य प्रयोजनीभृतां जीवन्मुक्ति तत्व रूपप्रमाणसाधनफलपूर्वकमुपपादयितुं तद्विपयं शिष्यप्रश्नमुत्थापयत्यथे त्यादिना- अथ केयं जीवन्मुक्तिः, किंवा तत्र प्रमाणम, कथं वा तत्सिद्धि:, सिद्धी वा किं प्रयोजनमिति चेतु। उच्यते। जीवतः पुरुषस्य

१०२

कर्तृत्वमोक्तृत्वसुखद्दःखादिलक्षणश्चित्तधर्मः केशरूपत्वाद्वन्धो मवति, तस्य निवारणं जीवन्मुक्ति: । समाधातुं प्रतिजानीते-उच्यत इति। तत्राSडदौ जीवन्मुक्तिस्वरूपं वक्तुं त्र्रति- योगिवन्धस्वरूपमाह-जीवत इति। पुरुपस्य, पुरि शेत इति व्युत्प्त्या देहत्रयाख्यपुरे शयनाख्याभिमानं कर्तुर्जीवस्येत्यर्थः । कर्तृत्वं कायिकादि चेष्टानुष्टातृत्वम्। भोक्तृतवं तत्फली- भूतसुखादिभाक्चम्। अनुकृलवेदनीयक्चित्तवृत्तिविशेपः सुखं प्रतिकृलवेदनीयः स एव दुःखम् । आदिपदात्कामादिग्रहः । ननु 'यो वै भूमा तत्सुखम्' इति श्रुतेः कथं सुखस्य चित्तवर्मत्वमिि चेन्न! अत्र सुखशब्देनेष्टदर्शनादिना जायमानप्रियादिनामकि- त्तवृत्तिप्रतिबिम्बितपरिच्छिन्नमुखस्या विविक्षित्वात् । ्रुुभूशब्दितापरिच्छिन्नसुखस्यो- क्तत्वाच्च न कोडपि दोपः । तथा चोक्तं मुलकारैरेवानुभूतिप्रकाशे तैत्तिरीयोपनिष- द्विवरणे-'कारणे बुद्धिवृत्तौ च स्वानन्दः प्रतिबिम्बति' इत्युपक्रम्य-

प्रियं मोदः प्रमोदश्वेत्युच्यते धीमुखं त्रिधा। इष्टस्य दर्शनाह्ाभाद्गोगाच्च स्युः प्रियादयः । इति ॥ न चैकस्य चित्तस्य कथं भोक्तृत्वं भोग्यरूपसुखवादित्वं च धर्मः स्यात्कर्तृकर्मभावविरो- धादिति वाच्यम्। अत्र चित्तशब्दनान्तःकरणस्य विवक्षितत्वात्तस्य च वृत्तिभेदेन भोक्त भोग्यात्मकपरिणामद्वयस्याङ्गीकारात्। तदुक्तं तैरेव चित्रदीपे 'अहंवृत्तिरिदंवृत्तिरित्यन्तः- करणं द्विधा' इति। निरुक्तचित्तधर्मस्य बन्धत्वे हेतुः-केशरूपत्वाविति। क्रेशास्तुक्ता भगवता पत्जलिना-'अविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशाः पञ्च क्ेशाः' इति.। तत्र कर्तृत्वभोक्तृत्वयोरभिनिवेशेऽन्तर्भावः । सुखदुःखयोस्तु तद्विषयकरागद्वेषयोरिति। अयं हि चित्तधर्मोडपि जीवस्य तादात्म्याध्यासात्स्फटिकस्य कुड्कुमधर्मवद्वन्धनरूपत्वाद्वन्धो भवति। जीवन्मुक्तिं लक्षयति-तस्येति। यथा विदेहमुक्तेरात्मरूपत्वमेवं जीवन्मुक्तेरपि वस्तुतोऽ- द्वैतात्मरूपत्वमेव ।'तस्मिन्नित्यसुखाम्बुधौ गलित्धीर्ब्रह्मैव न ब्रह्मवित्' इति मनीषाप ञ्के श्रीमद्गगवत्पूज्यपादपादारविन्दोक्तेः । दर्शनादर्शने हित्वा स्वयं केवलरूपतः । यस्तिष्ठति स तु ब्रह्मन्त्रह्म न ब्रह्मवित्स्वयम् ।। इति बृहद्वासिष्टोक्तेश्व। ब्रह्मव जीवन्मुक्तिर्धर्मधर्मिणोरभेदादतोडस्या यद्यपि ब्रह्मलक्षण- भिन्नं लक्षणं परमार्थतो नैव निरूपयितुं शक्यं तथाऽपि बुभुत्सुव्युत्पादनाय यथाSडरोग्यस्य

रोगनिवारणमारोग्यमित्येव प्रायशः प्रोच्यते तद्वत्प्रकृतेपि चित्तधर्मनिवारणसाध्या जीवन्मु- क्तिरिति वक्तव्ये चित्तधर्मनिवारणं जीवन्मुक्तिरित्येवोक्तम्। तस्याः स्वात्मतवेन चित्तधर्माभि-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १०३

भवव्यङ्ग्यत्वात्तत्साध्यत्वेSपि लाङ्गलं जीवनमिति न्यायेन साध्यसाधनयोरभेदोपचारादिति ज्ञेयम्। निवारणं त्वत्राध्यासप्रतिभासाभाव एव न व्वंसः, सति चित्ताख्ये धर्मिणि तद्धर्म- ध्वंसायोगादित्यर्थः । निवारणशब्दस्य योगरूिभ्यां व्वंस एव शक्तिस्तथा च नोक्तरूपा जीवन्मुक्ति: संभव- तीति तात्पर्यवान्पूर्ववादी विकल्प्य पृच्छति -- नन्वयं बन्धः किं साक्षिणो निवार्यते, किं वा चित्तात्। नाऽडघ्यः, तत्वज्ञानेनैव निवारितत्वात्। न द्वितीयः, असंभवात्। यदा तु जला- द्रवत्वं वह्नर्वोष्णत्वं निवार्येत, तदा चित्तात्कर्तृत्वादिनिवारणसंभवः, स्वामाविकं तु सर्वत्र समानम्। मैवम्। आत्यन्तिक निवारणासंभ• वेडव्यभिभवस्य संभवात्। यथा जलगतं द्रवत्वं मृत्तिकामेलनेनाभि- भूयते, वह्नेरौष्ण्यं मणिमन्त्रादिना, तथा सर्वाश्चित्तवृत्तयो योगाभ्यासे- नाभिभवितुं शक्यन्ते। नन्विति। अत्र चित्तशव्देन साभासमन्तःकरणं विवक्षितं न तु केवलम्। तस्य जडल्ेन तदन्धनिवर्तनस्यापुरुपार्थतया तन्छङ्कानवकाशादित्यर्थः । आदयं दृपयति- नाऽडय्य इति। तत्र हेतुः-तत््वेति। तत्त्वपदं परोक्षादित्युदासार्थम्। द्वितीयम- संभवेन निवाग्यति-न द्वितीय इति। अमंभवमेव दृष्टान्ताभ्यां विवृणोति-यद्ा त्विति। दृष्टान्तवैपम्यं शमयति-स्वाभाविकं स्विति। धर्मजातमिनि शेषः । तथा च स्वत्पत्तिसिद्ध धर्मजातं दृष्टान्नदार्टन्तिकर्यस्तु्मन्यर्थः। तत्र सिद्धान्ती तावदा- दयमद्गीकृत्य द्विनीयं विघदयतुं प्रतिजानीते-मवमिति। कि निवारणशब्दाभिधयो ध्वंसो न संभवतीति त्वयोन्यते कि वा 'शेषोऽन्बगद्वारि निवाग्यन्फणेः ' इति श्रमद्भा-

निकृन्नति-आत्यन्तिकत्यादिना। हेतुमुपपादयनि -- य्रथेत्यादिना। वाद्युक्तटष्टान्त- यरत धर्माभिभवमंभवं समुपन्दम्भयति-जलेति। मणिमन्त्राठिनेत्यत्राSडिशव्देन तप- आदि ग्राह्यम्। दार्टन्तिके स्पष्टयति-तथति। तत्रोपायमाह-योगति। 'योग- श्ित्तवृ त्तिनिरंधः' इति भगवता पतव्न्तिना सृत्रितो यथ्षित्तवृ्तिनिगवस्तस्याभ्यास: प पुन्येन निरन्नरमस्वेदप्रवृत्त्या यथपदिष्मनुष्टानं तेनेन्यर्थः । उपन्क्षणमिदं वैराग्यस्यापि। तथा च स्मृतिसत्र-'अभ्यासन तु कन्तेय वैराग्यण च गह्यने' इति। अभ्यास- वैराग्याभ्यां तन्निरोधः' इनि च। एवं च स्वस्मिन्स्वदणा सतताध्यामप्रतिभामे सति य,वत्प्रा-

१ क. ख, ग. व, ङ, च, लं नि' । २ क, ख, ग, व, ङ्,च. विकतं तु।

१०४ पूर्णानन्देन्दुकौ मुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

रब्धं स्व्रचित्ताद्यवस्थितिर्जीवन्मुक्तिरिति तलक्षणं फलितम्। तत्राज्ञसमाधौ लोकदृष्टयाऽध्या- साप्रतिभासे सत्येव चित्ताद्यवस्थितिरस्तीति तत्रातिव्याप्तिवारणाय स्वस्मिन्स्वदृदशेति। यद्यपि तत्र जनदृष्टयाऽयं हि ज्ञानी यतः समाधिस्थस्ततोऽस्य क्वाध्यास इत्यध्यासाप्रतिभासे सत्येव स्वचित्ताद्यवस्थितिरस्ति तथाडपि समाहितो यः कश्विदज्ञः स एव स्वशब्देन गृह्यते चेत्त- द्ृष्टया तु नास्त्येव चित्ताद्यवस्थितिः । परं तु मूलाजानस्यानिरस्तत्वेन तत्कार्यस्याध्यासस्यापि तत्रावश्याङ्गीकार्यत्वमेव। स्वानध्यास इति प्रयोगे तु स्वशब्दवाच्यात्मतत्त्वं विना क चित्ताद्वस्थितिः स्यात्तस्मस्त्वध्यासापरनामकमारोपं विना तदवस्थित्यभावाछक्षणा- संभव एव। यथोक्तप्रयोगे तु यावदारब्धं नाभ यावत्संस्कारमध्याससत्त्वेऽपि तस्य जीवन्मुक्तददष्टया तत्त्वज्ञानेन बाधितत्वाद्वह्रयै।ष््यक्ष्य सत्त्रेऽपि मण्यादीनां प्रतिबद्धत्वेन प्रतिभासाभाववद्वक्ष्यमाणयोगादिना प्रतिवद्धलेन प्रतिभासाभावादप्रतिभासपदसार्थक्यम् । किंच स्वस्मिन्निति सप्तम्यन्ताभावे जन्मान्धस्य शुक्तिरजताध्यासप्रतिभासाभावात्तस्याज्ञ- त्वेऽपि निरुक्ताध्यासाप्रतिभासेन, स्वशब्दितस्य तस्य यावत्प्रारब्धं चित्ताद्यष्यासाव- स्थितिरस्त्येव तदूर्व तु निरुक्ताध्याससंभवान् निरुक्ताध्यासेन तच्चित्तादवस्थितिरस्तीति- हेतोरुक्तान्धदशापन्नस्य तस्य चित्ताद्यवस्थितावतो युक्त एव तत्संनिवेशः । तथा तत्त्वज्ञानो- त्तरक्षणिकवृ्त्यभावे व्यभिचारवारणाय सततेति पदम्। अपि च स्वाध्यासाप्रतिभासेनावस्थि-

हि विदेहमुक्तौ तावत्-'यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय। तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त: परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्' इतिश्रुतेर्विदेहमुक्तस्याद्वैतात्ममात्रत्वेन स्थितेः सर्वस्य दृश्यस्य ब्रह्मणि कल्पितत्वालोकददशा सकलदृश्याव्यासस्य तत्र प्रतिभासेऽपि स्वदृशा तदप्रतिभानेनैव स्वावस्थितिरिति तत्रातिव्याप्तिस्तद्वत्सकलजीवन्मुक्तानां तु यावदा- रब्धमध्यासस्य बाधितत्वेन प्रतिमासमानत्वमाकाशकार्ष्ण्यवदस्त्येवेति तत्राप्यव्याप्तिः स्पष्टैव। एवं स्वचित्तेत्यत्र स्वपदमादिपदं च क्रमात्कस्यचिज्जीवन्मुक्तिसत्त्वे कस्मिंश्विदज्ञे यावत्प्रांरब्धं चित्ताद्यवस्थितिसत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिस्तथा व्युत्थितस्थितप्रज्ञे चक्षुरादिसत्त्वात्तत्राव्याप्तिरिति तयोर्व्यवृत्यै। एवं च स्वतो व्युत्थानरूपिण्यां पञ्चमीनाम्न्यां परतो व्युत्थानरूपिण्यां पष्ठी- नाम्न्यां च जीवन्मुक्तिभमिकायां नाव्याप्तिः । स्व्रस्मिन्स्वदृष्ट्याSध्यासाप्रतिभासे सति यावत्प्रा- रब्धं चित्ताद्यवस्थितिरूपलक्षणस्य तत्रापि समाधौ व्युत्थाने च सत्त्वात् । अत एव न स्वतः परतश्च व्युत्थानहीनायां सप्तम्यभिधायां जीवन्मुक्तिचरमभूमिकायामप्यव्याप्तिः । संस्कारात्मना निगूढं चित्तादेस्तत्रापि सत्त्वात् । न च 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संप- तस्ये' इतिश्रुतेर्यावत्प्रारब्धं चित्ताद्यवस्थितेजीवन्मुक्त एव सत्त्वःत्सत्यन्तं नैव लक्षणे विशे- षणं देयमिति वाच्यम्। तथात्वे निरुक्तभमिकान्यतमभूमिकाहीने ज्ञानिमात्रेSतिव्याप्तेः। एवं तर्हि पूर्वदलमेवास्त्विति चेन्न। पुनार्वदेहमुक्तावतिव्याप्तः । तस्माद्यथास्थितमेव्र तल्क्षणं

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १०५ विज्ञेयम्। यावतप्रारब्धं बाधितचित्तादिमत्त्व्मेत्र जीवन्मुक्तत्वमिति तल्लक्षणं फलितम्। बाधश्र स्फुट एव। वक्ष्यति चाग्रे वासनाक्षयप्रकरणे स्वयमेत्र मृलकृदुक्तलक्षणस्य सूचनम् । तर्ह्या- भासत्वानुसंधानानुवृत्तौ न कोडपि बाघ इति चच्चिरं जीवतु भवानियमेवास्मदभिमता जीव- न्मुक्तिरिति। तत्रायं संग्रह :-

स्वस्मिन्स्वद्दशा वाधात्प्रतिभासे सति निजस्य चित्तादेः । यावत्प्रारब्धं स्थितिरिह जीवन्मुक्तिरुक्ताऽसो ॥ इति। द्वैतविवेके तु- जीवद्वैतं तु शास्त्रीयमशास्त्रीयमिति दविधा। उपाददीत शास्त्रीयमा तत्त्वस्यावबोधनात्।। आत्मब्रह्मविचारास्यं शास्त्रीयं मानसं जगत्। इति जीवकल्पितं द्वैतं द्विकोटिकं प्रतिज्ञाय तत्र शास्त्रीयस्य जीवद्वैतस्य यावत्त्त्व्रवोधो- दयं समुपादेयतां तत्स्वरूपं चोक्त्वाडग्रे तस्य बोधोत्तरं हेयतां सप्रमाणममिधाय अशास्त्रीयमपि द्वैतं तीव्रं मन्दमिति दविधा। कामक्रोधादिकं तीव्रं मनोराज्यं तंथेतरत् ।। इत्यशास्त्रीयस्यापि जीवद्वैतस्य द्वैविव्यं प्रतिज्ञाय तत्स्वरूपं चोक्वा- उभयं तत्वबोधात्प्राइनिवार्य बेधसिद्धये। शम: समाहितत्वं च साधनपु श्रुतं यतः ॥ बोधादृव्व तब्न हेयं जीवन्मुक्तिप्रमिद्धये। कामादिकशबन्धेन युक्तस्य न हि मुक्तता । इति बोधात्प्रागृर् च बोधजीवन्मुकत्योः सिद्दर्थ तद्दयतां सप्रमाणं सयुक्तिकं चाभि- धाय जीवन्मुक्तिरियं मा भृज्जन्माभावे न्वहंकृतीत्यादुत्तरग्रन्थन माशङ्क सयुक्तिकं सप्रयोजनं ससाधनं सप्रमाणं च जीवन्मुक्तिमुक्वाऽन्ते 'जीवन्मुक्ते: पग काष्ठा जीवद्वेतविवर्जनात्' इति कण्ठत एव जीवन्मुक्तिस्वमूपल््क्षण[स्प] पग काष्टोकता। तथा चित्रदीपेऽि-

जीवभावजगद्गावबाधे स्वान्मव शिष्यंत ।। इति बाधस्य विचारजन्यत्वाद्विचारविधिं सविषयमभिधाय जीवजगतवधधिनाद्वितात्मनत्वाव- शेपं विचारजबोधफलमुक्व्रा- नाम्ननीनिस्तयारबध: कितु मिध्यान्वनिश्चयः । नो चन्मुपुपिमुर्छादें। मुन्येतायन्नतो जनः ।। १४

१०६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

इति साक्षेपं बाधलक्षणं संक्षिप्य परमात्मावशेपोऽपि तत्सत्यत्वविनिश्चयः । न जगद्विस्मृतिर्नोंचेजीवन्मुक्तिर्न संभवेत्।। इति परमात्मावशेपस्वरूपनिरूपणं स्वसंमतं कृत्वोत्तरार्घेन पराभिमतनलक्षणं प्रत्याचक्षा- णोर्ऽर्थात्पुर्वोक्तमेव जीवन्मुक्तिलक्षणमनुमनुते मूलकार एव। ननु त्या यल्क्षणं कृतं तत्त्वत्र मूले द्वैतविवेके चित्रदीपे च मूलकारस्य नैव संमतं ग्रन्थत्रयेऽपि चित्तधर्माभिभवमात्रस्य तस्य तल्क्षणत्वे नेष्टत्वात्तस्मादसंगतमिदं व्याख्यानमिति चेन्न। मद्वाकृतेस्तु मूलैकतात्पर्यपर्या- लोचनपरत्वेन परमसांगत्यसंभवात् । तथा हि मूले तावन्न चित्तवर्माभिभवो जीवन्मुक्तिल-' क्षणत्वेनेष्टः । अभिभवसाव्याया जीवमुत्तेरपीत्यग्रिमग्रन्थे तत्साध्यत्वस्य तह्क्षणत्वेनेष्टत्वात्। तथा द्वैतविवेकेऽपपि तच्च हेयं जीवन्मुक्तिप्रसिद्धय इत्यादिना तथैवोक्तत्वात्। तेनात्राभिभव- साध्याया जीवन्मुक्तेः कारणादेः स्वरूपल्क्षणे निरूपणाच्च न कोऽपि दोपः । सर्वचित्तव- र्म.णां मूलकारणस्पैकस्याध्यासस्यैव निजदृष्ट्याSप्रतिभासेन चित्ताद्यवस्थाने संपन्ने सकल- चित्तधर्माभिभवस्तत्त्वज्ञानपुरःसरं संपन्न एव। तथा चित्तवृत्यात्मकस्य शास्त्रीयादिजीवद्वै- तस्य विवर्जनमपि। किंच मूल आभासत्वानुसंधानानुवृत्तिः कण्ठत एवोक्ता सैव चित्रदीपेS- प्युक्तवाक्येऽर्थादेवाङ्गीकृता । साडपि निरुक्तक्षणे तु तन्नान्तरीयकसिद्रैव। यथा स्फटिके कुङ्कमसांनिध्येन पद्मरागोऽयमित्यध्यासस्य विवेकादिनाSप्रतिभासेऽपि यावत्कुङ्कुम- सांनिध्यं तत्र तद्रागावभासस्याऽडभासत्वानुसंधानानुवृत्तिरर्थसिद्धैव। एवं स्वदृष्टया जीव- न्मुक्तस्य स्वात्मनि विवेकादिना मूलाज्ञानव्वंसेन यावदृश्याध्यासाप्रतिभासेऽपि यावदारब्धा-

तस्माद्युक्तमेवोक्तलक्षणं जीवन्मुक्तेः । उक्तानुवृत्तेरप्यार्थिकत्वोक्त्या नासंप्रज्ञातसमाधिक्षणे जीवन्मुक्तावव्याप्तिः । तदा चित्तवृ्त्यात्मिकायास्तस्या अभावेऽप्यार्थिक्यास्तस्य स्तत्त्वज्ञानना- न्तरीयकसिद्धत्वाद्द्वैतमिथ्यात्वाच्चेति दिक्। एवं शास्त्रीययत्नेन चित्तवृत्यभिभवव्यङ्गयायां जीवन्मुक्तौ संभावितायां प्रारब्धवादी शङ्गते-

ननु प्रारब्धं कर्म कृत्स्ाविद्यातत्कार्यनाशने प्रवृत्तस्य तत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धं कृत्वा स्वफलदानाय देहेन्द्रियादिकमवस्थापयति, न च सुख दुःखादिमोगश्चित्तवृत्तिभिर्िना संभवति ततः कथमभिभवः। मैवम्।

१ क. ख. ग. ङ. च. वृति विना संपाद्यितुं शक्यते त।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १०७

अभिभवसाध्याया जीवन्मुक्तेरपि सुखातिशयरूपत्वेन प्रारब्धफल एवा- न्तर्भावात्। नन्विति। ननु केनोक्तं जीवन्मुक््या देहेन्द्रियादिनिवारणं प्रत्युत चित्ताद्यवस्थिति- रिति लक्षणवाक्यशषेण तद्धानप्रयोजकावस्थानमेव्ोक्तिति चेत्। सत्यम्। तथाऽपि यदर्थ प्रारब्घेन देहाद्यवस्थापितं तत्तक्तजीवन्मक्तो न स्यादिति स्वाशयं विशदयति पुर्ववादी-न चेति। तत्त्ववि्वित्तवृत्यभिभवोडसंभवी. अहेतत्वाद्वन्व्यासुतवत्। न च हत्वसिद्धिः। योगमत्र-'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' इत्युपक्रम्य • अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्नि- रोधः' इति सृत्रण तद्वेतृपत्ब्धरिति वान्यम्। 'भोगेन तितरे क्षपयित्वा संपद्यते' इति श्रीमन्छारीरकमत्रेण इनरे समार्धफले पुण्यपापे तत्त्ववि्गोगनभगेन तलीभृत- मुग्वाद्यनुभवनन्यर्थः । क्षपायिल्ना नाशययत्वा संपद्यने प्रार्क्षयान्ते ज्ञानसमकाललव्धवि- देहकँवल्यमेत द्वैताप्रतिभासेन प्रामोतीव' इत्याशयेन सकार्यकाज्ञाननिवर्तकतत्त्वज्ञानोत्तर-

र्याजनकत्वमेव सृचितम्। यथा तृणदाहहेतोर्वह्विव्वालायाः प्रतिबन्धकम,णिना प्रष्मनिशि

एवमेव प्रारब्धेनापि चित्तवृत्त्यभिभवसामग्रयाः शक्तिप्रतिबन्ध एव चित्तवृत्त्यंकमाव्यस्वफलमु- खादिभोगदानार्थ क्रियत इति भावः । अतो न युक्ता जीवन्मक्तिरिन्याह -तत इति। तुष्यतु दुर्जन इति न्यायनाङ्गीकृत्य मिद्धान्ती समावत्त-मवमिति। तत्र हतमाह-

तत्प्रतिबन्धकचित्तधर्माणामभिभवास्यमामग्रया तव्दज्यत इति कृपाकाशम्य माध्यत्ववत्तस्यापि प्रारब्धफल्ठत्वं कल्स्यत इति भावः । यद्वा जीवन्मुक्तिमुग्वं ग्वरूपसुग्वत्वेडपि प्रारब्धफलान्त- र्भृतं सुग्वत्वाद्विपयसग्ववतित्यर्थः । न च मिद्धं न समीहितं यत्नवमुग्यास्यमिति वान्यम्।त्व्ज्जीवनम्यापि यत्नवैसुग्ये सत्यसिद्धिप्रमङ्गादिति ममाधातं यथा मदालसासुतानां स्वकाययनं विनैव तत्त्वज्ञानं मार्कण्डेयएरण वर्णिनमेवरं जीवन्मुक्तिरगी प्रारच्धवशदेव भविष्यति कि प्रयन्ननेति शङ्कते- तहिं कर्मैव जीवन्मक्तिं संपाद्यिप्यति मा भूत्ुरुषप्रयत्न इति चेत्। कृषिवाणिज्यादावपि समानः पर्यनुयोगः । कर्मणः स्वयमहष्टरू- पस्य दष्साधनसंपत्तिमन्तरण फलजननासमर्थत्वादपक्षितः कृप्यादौ पुरुषप्रयत्न इति चेज्जीवन्मुक्तावपि समं समाधानम्। तहींति। कि सर्वोडपि यन्नो माऽम्बिति तवाभिमतमुत शास्त्रीय एव जीवन्मुक्ति- फलकः । आद्ये जीवनासिद्धिः, दितीयेऽर्वजरतीयन्यायापातः । स्वेष्टविषयार्थ यत्नमङ्क्रैत्य

१०८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

ज्ञत्वं प्रकटयितं जीवन्मुक्तिफलकशास्त्रीययत्नमात्रमनङ्गीकृतवतो भवतो देवानांप्रियताप- त्तिरेव प्रत्युतातिवृद्धिमिष्टवतो मूलमपि नष्टमिति न्यायापातश्च। तस्मान्नैव युक्तोऽयं प्रारब्धवादभक्तस्य तव प्रयत्नवादे द्वेप इति तात्पर्येण कृष्यादावपि दोषसाम्यमाह- कृषीति। पर्यनुयोगो दोप इत्यर्थः । दोपोद्धारं शङ्कते-कर्मण इति। अदृष्टं दृष्टापेक्ष- यैव फलदमदृष्टत्वादित्यादियुक्त्या कृष्यादौ दृष्टयत्नापेक्षत्वान्न दोष इति यदि वदस तर्हि किमपराद्धं तव जीवन्मक्त्यैव। वस्तुतस्तु- चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाड्घ्रिपा: परभृतः सरितोऽप्यशुष्यन्। रुद्दा गुहाः किमजितोऽवति नोपसन्ना- न्कस्माद्गजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ इति श्रीमद्भागवत श्रीमच्छुकाचार्योक्तिः। तस्या अयमर्थः-चीराणि जीर्णवस्त्रखण्डानि। पथि लोकमार्गे। अड्घ्रिपाः पादपा वृक्षा इत्यर्थः । यतस्ते परभृतः परपोपका अतो भिक्षां पक्कपर्णादि योगियोग्यमदनीयमिति यावत्। तेऽपि स्वत एव याच्जादिकं विनाडपि न दिशन्ति किं नापयन्ति किम्। न हि वृक्षाणां पक्कपर्णादित्यागे परयाच्ञाद्य- पेक्षा तस्मारद्गैक्षं वासश्च स्वायत्नलभ्यमवरेति भावः । पानीयशयनीययोस्तथात्वमाह- सरित इत्यादिना। ननु वर्षाकालादौ पक्कपर्णादीनामप्यनुपलम्भे कथं जीवनम्। य्वा तद्ग्रहणेऽपि स्वहस्तव्यापारादियत्नापेक्षाऽसत्येवेति कृष्यादितौल्यमेव तत्राSSह-किमजित इति। यतोऽजितोऽत उपसन्नानपि नावति किम्। यो हि शरणामतं न रक्षति स तेन हृतसुकृतत्त्वाज्जित एव भवति, अयं परमेश्वरस्त्वजितो न केनापि पराजित इति सर्वत्र प्रसिद्धकीर्तिः कथं न शरणागतपरित्राणं करोत्यपि तु करोत्येव। अवतीति वर्तमानप्रयोगे- णापरोक्षतोक्त्याSत्रानाश्वासो नैव कार्य इति ध्वनिः। एवं सामग्र्यामप्यविवेकिनां विषययत्न एव रोचत इत्यत आह-कवय इति। ननु याज्ञवल्क्यादयः कवयोऽपि गोकामा एव वयमिति श्रतेविषयादियत्नशालिनः कथमिति तत्राऽडह-धनेति। न जन- कादयो धनदुर्मदान्धाः किंतु जिज्ञासव इति। तरमाद्विवेकिना तत्त्वविदा शरीरनिर्वाह- मात्रविषयाद्यर्थमपि यत्नं विहाय जीवन्मुक्त्येकसिद्धयर्थ शास्त्रीयप्रयत्नवता भाव्यमित्याशयेन जीघन्मुक्तावपि त्वदुक्तदोपोद्धारसाम्यमवेत्याह-जीवन्मुक्तका वपीति ।

ननु कृष्यादावपि भूरिप्रयत्नेऽपि क्वचित्कलाभावादल्पप्रयत्नेऽपि क्वचिद्दरिफलदर्शना- दन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रयत्नस्य निमित्तमात्रत्वमेव। मुख्यत्वं तु फलनिष्पत्तौ प्रारब्धस्यैवेति न जीवन्मुक्तिदोषसाम्यं तत्रेति प्रकारान्तरेण दोषोद्धारमाशङ्कयाऽडह-

सत्यपि पुरुषप्रयत्ने कृष्यादौ फलपर्यवसानं यत्र न हश्यते तत्र प्रब.

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १०९

लेन कर्मान्तरेण प्रतिबन्धः कल्पनीयः। तन्न प्रबलं कर्म स्वानुकूल- वृष््य मावादिरूपां दष्टसामग्रीं संपाद्यैव प्रतिबध्नाति। स च प्रतिबन्धो विरोधिना प्रबलतरेणोत्तम्भकेन कारीरीप््यादिरुपेण कर्मणाऽपनीयते। तञ्च कर्म स्वानुकूलां वृष्टिलक्षणां दृष्टसामग्रीं संपाद्यैव प्रतिबन्धमपनयति। सत्यपीति। फलपर्यवसानं फलपरिपाकः । प्राबल्यं प्रतिवध्याधिकशक्तिमत्त्वम्। कर्मान्तरेण, प्रारब्धकर्मविशेषेणेत्यर्थः । प्रतिबन्धः, शक्तिनिरोधः । ननु मण्यादौ प्रतिबन्धे मन्त्रादौ तदुत्तेजके च न काचितम्चकार्यजनने दृष्टसामग्र्यपेक्षा दृष्टत्यत्रापि प्रतिबन्धकत्वा- दंविशेषात्किमिति तदपक्षत्याशङ्कय कर्मणः स्वयमदृष्टरूपम्यत्यादि त्वदुक्तमेव त्वया क्थं विस्मृतं तत्स्मृतो च मण्यादेदूर्षटरूपत्वाकर्मणस्वदृष्टरूपच्व। दृष्ट्तम्यामक्षि दृष सामग्रीन्याशयेनाSSह-तच्चेत्याठिना। स्वानुकृल्यं स्वकार्यमहकारिकारणत्वम्। काऽसौ तत्र दृष्टसामग्री यया कृष्याद्युपयुक्तप्रयन्ने फन्ानु्पात्तरित्याशङ्कय तामाह वृष्यभावा- दीति। आदिग्रहणात्- अतिवृष्टिरनावृष्टिमृपकाः गलभाः शुकाः । स्वचक्रं परचक्रं च पडेता ईतयः स्मृताः ॥ इत्यादिश्ास्त्रोक्तेतिमंज्ञकानिवृष्ट्यादिपञ्ञकं संगह्यते। नन्वेवं तत्रापि प्रारब्धकर्मेव प्रति- बन्धकं चन्मदिष्टमिद्धिरवेत्यत आह-स चेति। प्रबलतरणति तग्प्प्रत्ययन प्रतिबन्ध- ककर्मनोऽपि तत्र शक्याधिक्यं दंत्यते। विरोधिनति। तममस्तेजे।वदध्वंसकेनत्यर्थः । ननृत्तजकस्य मन्त्रादिर्मण्यािवस्तुनः प्रतिबन्धकस्य प्रतिबन्धनशक्तिगोधकत्वमेव दृष्टं न मण्यादिव्वंसकत्वमतो न विरोधिनेति विशेषणेन त्वदिष्टसद्धिरित्याशङ्ग्य विशिर्नाष्ट उत्तम्भकेनेति। उत्तम्भकत्वं प्रतिबन्धकशक्तिरोधकत्वम्। न चतावंतव विशेषणेनालं माडस्ु प्रागुक्तविशेषणद्वयं विरोधिना प्रवत्तगणति च तावतव प्रतिबन्धापनयमिद्दरिति वाच्यम्। तत्प्रयोजनमंभवात्। तथा हि-न हि मण्युत्तम्भकमन्त्रदेर्वृष्ट्यभावकारिवृष्टि- प्रतिबन्धककर्माद्युत्तम्भकत्वं दृष्टमविरोधित्वात्, तेजसम्तमोविगधित्वेडपि न ववद्योततेज- सोऽखिलव्वान्तव्वंसकन्वं दूषं दुर्वलवादिति सप्रयोजनमेवेंवतविशेषणद्वयम् । कि तदुक्त- विशेषणं कर्मान्तरमिति तत्स्वरूपं निमपयति-कारीर्यादीति ।'शुष्यत्मस्याप्याय नकाम: कारीर्यी यजेत' इति विधिप्रसिद्धा कार्ररीषटिः । आदिनाऽतिवृष्टिरोधकश्रीगो- वर्धनोद्धारकाराधनादिग्रहः । कर्मणा, कार्गर्याठिजन्यपुण्यापृर्वेणेत्यर्थः । अपनीयंत, दूरी क्रियते। यथा प्रतिबन्धकं कर्म दृष्टसामग्रीं पूर्व संपाद्य ततः सस्योन्पत्तिशक्ति प्रतिबघ्नाति तथवोत्तम्भकमपि कर्म दृष्टसामग्रीं पृर्व संपाधवानन्तरमेव सस्योत्पत्तिशक्तिरोधनमपनयतीत्य त्रापि तत्तौल्यमेवेत्याह-नञ्चेत्यादिना।

११० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

उपसंहरति- किं बहुना प्रारब्धकर्मण्यत्यन्तमक्तेन मवता योगाभ्यासरुपस्य पुरुष- प्रयत्नस्य वैयथ्यं मनसाऽपि चिन्तयितुमशक्यमू। किं बहुनेति। अयं भाव :- सर्वेपां जीवानां तावत्प्रारब्धं कर्मापि त्रिविधं स्वेच्छया फलदं परेच्छया फलदमनिच्छया फलदं चेति। उक्तं हि श्रीमद्धारतीतीर्थेस्तृप्तिदीपे-'इन्छाऽ- निच्छा परेच्छा च प्रारब्धं त्रिविधं स्मृतम्' इति। तत्र स्वेच्छाप्रारब्धं तु स्वप्रयत्नमन्तरेण स्वस्मै फलदानायाशक्तं सदवश्यं प्रयत्नमपेक्षत एवति सर्वानुभवसिद्धम्। किं बहुना परे- च्छानिच्छात्मकयोरपि तयोः स्वफलदानार्थ क्रमेण परप्रयत्नापेक्षा सत्यसंकल्परूपपरमेश्वर प्रयत्नापेक्षा चति पाके काष्टवह्निस्थालीजलतण्डुलादिसंपादनरूपप्रयत्नस्यापि लौंकिकस्य सार्थक्यं किं पुनः परमपुमर्थसाधकस्य शास्त्रीयस्य तस्येति। किंच मूलकारैरेवानुभृति- प्रकाशे सनत्कुमारविद्यार्यचतुर्थाध्याये प्रकारान्तरेण प्रारब्धचातुर्विव्यमप्युक्तं तद्यथा- जीवन्मुक्तो रतिक्रीडामिथुनानन्दलक्षणान्। व्यवहारान्क्रमेणति प्रारब्धस्यानुसारतः ॥

तीव्रो मव्यो मन्दसुप्तौ चंति तस्य विवा मताः ॥ तीव्रवेगे स पश्वादितुल्यो नाऽडत्मानमीक्षते। आत्मनि प्रीतिरस्तीति भवदात्मरतिस्तदा। मध्यवेगे तु भोगानां प्राधान्यं स यदा कदा। कृत्वाSवकाशमात्मानं वदन्त्र्ीडति बालवत् । मन्दवेगे तिरस्कृत्य भोगान्प्रायेण चिन्तयन् । घियाऽडरमानं द्वंद्वसुखं प्रामोति मिथुनं यथा ॥

आत्मानन्दावशेपः सन्नास्ते मुक्तवद्द्वयः ॥ इति। अत्रापि स्वेच्छादित्रैविध्यस्य प्रत्येकं संभवादुक्तरीत्या प्रयन्नशरणता दुर्वरैव। स्वेन्छातीत्रं तु यथा मत्स्यक्रीडानिर्रक्षणात्तोये। सौभरिमुनेर्विलासो मान्धातुः कन्यकाभिरनिशमभूत् ।। १॥ तदपि परेन्छातीत्रं चन्द्रे गुरुशापतः क्षयो वृद्धिः । पक्षद्वये क्रमेण स्पष्टं भवतीति दृष्टमिदम् ॥२ ॥।

१ क, र ग, घ, ङ,च. मपयेवात्य।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविधेक:। १११

एघमनिच्छातीत्रं माण्डव्ये शूलसमधिरोहादि। व्युत्थान विज्ञातं दुःस्वादिप्रदमिह प्रथितम् ॥ ३॥ स्वेच्छामध्यं तु यथा ह्यजातशत्रोः श्रुतं स्पष्टम् । राज्ये भोगान्भोक्तुर्यथावकाशं चिति स्मर्तुः ॥४ ॥ अपि च परेन्छामव्यं शि्विध्बजे तत्त्वबोधतोऽप्यृर्ध्वम्। राज्यं चूडालेन्छावशान्मुग्वादिप्रदं दृष्टम् ॥ ५ ॥ तद्ृदनिन्छामव्यं भगीथे दृः्वमन्यरज्यमपि । स्वैरविमुक्तकरिण्या मालां दत्त्वाSSमशिरसि सति निहिते ॥ ६ ॥ स्वेच्छामन्दं दृष्टं प्रारब्धं कविहरिप्रभृतेः । स्फुटयोगिनवकपङ्गेर्यत्सर्वरे तडनसितात्ममुख्ाः॥७॥ अस्ति परच्छामन्दं प्रारब्ध नारदेच्छया लोके। आत्मसुखस्मृतिमूपं ध्रवस्य हरिदर्शनाउजातम् ॥ ८।। तद्वदनिच्छामन्दं प्रारब्धं वामदेवादेः । यद्गर्भेऽपि च तस्य प्रादुरभृत्तत्व्रविद्यादि॥ ०॥ स्वेन्छामपं दृषटं प्रारब्धं तृपभदेवस्य । यत्तस्य निर्विकल्पकसमाधिविन्नो न कुत्रापि॥ १० ॥ अि च पंरेन्छासुमं प्रारब्धं दृष्टमस्ति विन्व्यादरेः । कम्भाद्धवशिष्यस्य प्रमिद्धमेवेह शास्त्रेऽपि ॥ २१ ॥ किचानिन्छामुमं प्रारच्धं भर्वन जन्मतः पृथ्वयाः । श्रुत्यादिमिद्धतत्त्वज्ञानाया देवताचेन ॥ १२ ॥ एवं चोक्तभेदभिन्नस्य यावत्प्रार्वस्य प्रयत्नपेक्षत्वाद्योगाभ्यासरूपप्रयत्नसाफव्यं तदा- वश्यकता च सरवथा सिंद्व। अत एवोक्तं योगवासिष्ठ उत्पत्तिप्रकरण शनोपर्येकादशसर्गे श्रीरामं प्रति श्रीवमिष :- स्वप। रुपैकसाव्येन स्वेप्मितन्या गरूपिणा। मनःप्रशममत्रेण बिना नाम्ति शुभा गनि: ।। नृनं दैवमनाहन्य मृदसंकल्पक्पिनम्। पुरुषार्थेन संवित्या नय चित्तमचित्तताम् ।। इनि च। पुरुषार्थोऽत्राद्वितात्मतारूपी मे.क्षः। तद्रपा या सवित्तिरात्मचितिस्तया मनतानुसंधितयैव चित्तं तदुपलक्षितं द्वैतमचित्ततामद्वैततां नयेत्यर्थः । अत्राऽद्यपद विविदिपोरन्त्ये विदुपक्ष दैवानादरपुरःसर मनःप्रशमनरूपपुरुपप्रयत्न एव समनु्ठेयत्वेन समुपदिष्ट इति सर्वमवदा-

११२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

तम्। एतेषामुदाहरणानि सलक्षणान्युक्तानि मदीयेडद्वैतामृतमञ्जरीनाम्नि निबन्धे सव्याख्ये। तद्था- स्वेच्छातीवं यदि चेत्प्रारब्धं व्यवहरति समः पशुभिः । जीवन्मुक्तोडपि तदा गोकामो याज्ञवल्क्य इव ॥ १ ॥ तथा हि श्रीमद्भगवत्पादीयेऽव्यासभाष्ये 'पश्वादिभिश्चाविशेषात्' इति स्पष्टमेव्र पश्वादि- साम्यम्। गोकामत्वं च याज्ञवल्क्यस्य बृहदारण्यकपञ्चमप्रपाठके स्फुटमेव-'नमो वयं ब्रह्मि- षाय कुर्मो गोकामा एव वयम्' इति ॥ १ ॥ यदि च परेच्छातीव्रं तच्चेदुदयं प्रयाति सोऽपि तदा। अन्येच्छया तथैव व्याप्रियते कश्यपो यथा दितितः ॥ २ ॥ तत्प्रारब्धम्। सोडपि जीवन्मुक्तोऽपि तथैव व्याप्रियंत पशुवदेव व्यवहरति। दितितः, दितिकृतप्रदोंपकालरतीन्छयेत्यर्थः ॥ २ ॥ यदि तदनिच्छातीत्रं तदाऽप्यसौ तद्वदेव संयतते। जयविजयाभ्यां शापं दातुं सनकादिरिव भगवान् ॥ ३ ॥। तत्प्रारब्धम्। असी जीवन्मुक्तः । तद्वदेव संयतते, पशुवदेव सम्यगिष्टानिष्टप्राप्तिप- रिहारयोर्यत्नं कराति। भगवानितिविशेषणात्सनकांदेः संदेव शुद्धसत्त्व्रगुणप्रधानतवेन कदाडपि परापकारानिच्छुत्वेऽपि वैकुण्ठे रागद्वेपाद्यभावेन सुतरां तदभावेऽपि श्रीमदन्तर्यामिप्रेरितानि- च्छातीव्रप्रारब्धबुद्धया शापप्रदानमिति भावः ॥ ३ ॥ स्वेच्छामव्यं यदि चेत्प्रारब्धं बालवत्तदा रमते। भोगप्राधान्यात्तच्छिद्रेड्द्वैतं वदन्यथा दत्तः ॥ ४ ॥ तच्छिद्रे, भोगाभावकाले। दत्तः श्रीदत्तत्रेयः। स तु भोगानां प्राधान्यं लोके प्रदर्शय- न्मध्ये मध्ये भोगाभावकाले कार्तवीर्यादिकं प्रति स्वगुह्यरूपपरमात्मत्वप्रकाशतोपेणद्वैतात्मानं वदन्नासेति मार्कण्डेयपुराणोपाख्यानं प्रगेव विद्वत्संन्यासे लासे समुदाहृतम् ।।४।। यदि च परेच्छामव्यं तच्चेत्क्रीडति तथैव सोडपि तदा। राज्ञो रहूगणस्य तु शिबिकोद्वहने यथैव जडभरतः ॥५॥ तत्, प्रारब्धम्। तथव बालवदेव । सोडपि जीवन्मुक्तोऽपि। जडभरतो हि रहूगणेन राज्ञा शिबिकोद्वहने नियोजितः सर्वभृतसुहृ्त्वेन प्राणिहननभिया मन्दं गच्छस्तेन राज्ञाSडक्षि- प्रस्तं प्रत्यद्वैततत्त्वमपि भोगावसान उवाचेत्याख्यातं श्रीमद्भागवते पञ्चमस्कन्वे। तथा च तद्व चस्तत्रैव- स्थौल्यं कारश्यं व्याधय आधयश्च क्षुत्तड्भयं कलिरिच्छा जरा च। निदा रतिर्मन्यरहंमदः शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ इति।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । ११२

देहेन सह तादात्म्याभिमानेन जातस्याजस्यैते धर्माः सन्ति मम तु ज्ञत्वेनाद्वैतत्वात्ते न सन्तीति भाव: ॥ ५ ।। यदि तदनिच्छामव्यं तदाऽप्यसौ विलसति स्फुटं तद्वत्। स्वस्वाधिकारकर्मण भगवान्सूर्यादिरि लोके ॥ ६ ॥ तत्प्रारब्धम्। असौ जीवन्मुक्तः । तद्वत्, बालवत्। भगवतः सूर्यादेर्हि जीवन्मुक्तत्वेन निरतिशयाद्वैतानन्दतृप्तत्वात्स्वस्वाधि कारभोगानिच्छुत्वेऽप्यन्तर्यामिप्रेरिततादृक्प्रारब्धवशात्ततप्रा धान्येऽपि तद्विरामकाले याजञवल्क्यादिकं प्रत्यद्वैतात्मानं वदन्बालवदेव लीलया विलसतीत्या- शयः ॥ ६ ॥ स्वेच्छामन्दं यदि चेत्प्रारब्धं तार्ह भोगमपहाय। मिथुनमिव द्वंद्वमुखी संप्रज्ञातस्थितो बलिवत् ॥।७॥ मिथुनमिव, दम्पतीव । संप्रज्ञातस्थितः, सविकल्पनामकाहंब्रह्मास्मीतिवृत्त्यात्मकशब्दानु- विद्धसंप्रज्ञातसमाधिस्थ इत्यर्थः । बलिवदिति। बलिर्हि बहुकालं भोगान्ुक्त्वा कदाचिज्जा- तवैराग्यस्तत्त्वज्ञानं संपाद्य समाधि कुर्यन्नसेति बृहद्वासिष्टोपशमप्रकरणे समुपाख्यायते। तथा च तंत्रैव सप्तविंशतिनमे सर्गे तदुक्ति :- न द्वेपोडस्ति न रागोडस्ति न मनो नास्य वृत्तयः । चिन्मत्रस्यातिशुद्धस्य विकल्पकलना कुतः ॥ दृश्यदर्शन निर्मुक्तकेवल्ामल्रूपचान्। नित्योदितो निगभानो ट्रष्टाडस्मि परमेश्वरः ॥ इति। अत्र प्रथमश्लोके भोगहानं द्वितीये तु तत्त्वानुसंवानमिति भावः ॥ ७ ।। यदि च परेच्छामन्दं तदाऽप्यसौ तद्वदेव सुग्मेति। श्रीविष्णोरिन्छातः प्रह्राद इवािकल्पात्ाकू॥ ८॥। असौ जीवन्मुक्तः । तद्वदेव मिथुनवदेव। अविकल्पात्प्राक्, निर्विकल्पसमाधेः पूर्वम्। प्रहादस्तु भगवदिच्छयैव लब्धविवेकः सन्समाधिनिष्ठो वभवन्युपाख्यातं वृहद्वासिष्टोपशमप्र- करण एव। तत्र च संप्रज्ञातावस्थायां तदुक्तिर्यथा-

सब्राह्याभ्यन्तरव्यापी निष्कलामलसन्मयः ॥ ८॥ इनि। यदि तदनिच्छामन्दं तदाऽपि सुख्मत्यसौ त्थव परम्। सिद्धाभिगीततत्त्व्रश्रवणोत्तरमेव जनक इव ॥ ९ ॥। तरप्रारब्धम्। असौ जीवन्मुक्तः। तथैव मिथुनवदेव। एवं ह्युपार्यातं बृहद्वासिष्ठोप- शमप्रकरण एव-कदाचिदुपवनं गतेन जनकेनानिच्छताऽपि केपांचिदाकाशगामिनां १५

११४ [१ प्रथमं-

स्वभावेनैवाSSत्मतत्त्वं परस्परं जल्पतां सिद्धानां शब्दं श्रुत्वा विचारोऽवाप्तोऽभूदिति। तत्रेदं तद्वाक्यं सविकल्पसमाध्यवस्थासूचकम्- अरज्जुरेव बद्धोऽहमयं कोडस्मि कलङ्कितः । पतितोऽस्म्युपरिस्थोऽपि हा ममाऽडत्मन्हता स्थितिः ॥ इति। अरज्जुरेवेति। अयं भाव :- या जीवबन्धकृदविद्यारज्जुः सा तु नास्त्येव मयि विचारे- णेति पुरा व्यर्थमेव बद्धोऽभवमित्यद्वैतात्मनि वस्तुतो बन्धाभावस्तथाडयं नित्यापरोक्षस्वप्र- काश: कः कलङ्कितोऽस्मि न कोऽपि संसारकलङ्कवानस्मीति च पुनस्तदभावस्तथा पतित इत्यप्युपरि सर्वोपरि स्वे महिम्नि स्थितोऽपि व्यर्थमेव मोहमहोदवौ पतित इत्यपि भूयस्तद- भावसूचनपूर्वकमद्वैततत्त्वानुसंधानेन हा, इति खेदे ममाSSत्मन्मन्मानस त्वया व्यर्थमेव पूर्व स्वरूपस्थितिर्हतेति संप्रज्ञातसमाधिद्योतनमिति ॥ ९॥। स्वेच्छासुप्तं यदि चेत्प्रारब्धं तर्ह्यसौ विगतविन्नः । कैवल्यं प्राप्त इवासंप्रज्ञाते स्थितः सुखं शुकवत् ॥ १० ॥ असौ जीवन्मुक्तः। असंप्रज्ञाते निर्विकल्पसमाधौ। शुकवदिति। शुको हि स्वेच्छयैव जनकतश्छिन्नसंशयो नेरुशिखरे बहुकालं निर्विकल्पसमाधिस्थोऽभूदित्युपाख्यातं योगवासिष्ठ एव । तघथा- अनुशिष्टः स इत्येवं जनकेन महात्मना 1 विशश्राम शुकस्तूष्णीं स्वच्छे परमवस्तुनि।। वीतशोकभयायासो निरीहश्छिन्नसंशयः ।. जगाम शिखरं मेरोः समाध्यर्थमनिन्दितम् ॥ तत्र वर्षसहस्राणि निर्विकल्पसमाधिना।" दश स्थित्वा शशामासावात्मन्यस्नेहदीपवत् ॥ इति ॥ १० ॥ यदि च परेच्छासुप्तं तदाऽप्यसौ तद्वदेव सुखरूपः । श्रीरघुवीरः श्रीमद्वसिष्ठकृतशक्तिपाततो यद्वत् ॥ ११ ॥ असौ जीवन्मुक्तः। तद्वदेव लब्धकैवल्यवदेव। उपाख्यातमेतद्बृ हद्वासिष्ठे निर्वाणप्रक- रणे पूर्वार्धस्य चरमसर्गे। तथा हि श्रीमद्वसिष्ठप्रसादाच्छ्रीरामे निर्विकल्पसमाधिस्थे सति श्रीवसिष्ठं प्रति तद्व्युत्थापनं स्वकार्यार्थ देवकार्यार्थ च प्रार्थयञ्श्रीविश्वामित्र उवाच- हे वसिष्ठ महाभाग ब्रह्मपुत्र महानसि। गुरुत्वं शक्तिपातेन तत्क्षणादेव दर्शितम् । दर्शनात्स्पर्शनाच्छन्दात्कृपया शिष्यदेहके। जनयेद्यः समावेशं शांभवः स हि देशिकः ॥ इति।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ११५

अत्र स्पष्टमेव श्रीवसिष्ठेच्छावशाच्छ्रीरामस्य निर्विकल्पसमाध्यवापिः ॥ ११॥ यदि तदनिच्छासुप्तं तदाऽपि सुखरूप एव स प्राग्वत्। सुतलालसा समाधिं कर्तुमनुत्काऽपि देवहूतिरिव ॥ १२ ॥ सः, जीवन्मुक्तः । प्राग्वत्, लब्धकैवल्यवत्। सुतलालसेति। तदुक्तं श्रीमद्भागदते तृतीयस्कन्धे- वनं प्रव्रजिते पत्यावपत्यविरहातुरा। ज्ञाततत्त्वाऽप्यभून्नष्टे वत्से गौरिव वत्सला ।। पत्यौ कर्दमनामकमुनौ। तत्राप्यपत्यविरहातुरा । स्वस्यास्तत्त्वभुपदिश्य श्रीमत्कपिला- चार्ये स्वपुत्रेऽप्वरण्यं गते तद्वियोगव्याकुलेत्यर्थः । एतेन सुतलालसति विशेषणमलमुक्तम्। यतः सुतलालसाडत एव समाधि कर्तुमनुत्काऽनुत्कण्ठितेत्यर्थः । तदपि तत्रैवोक्तमग्रे- तमेव ध्यायती नित्यमपत्यं कपिलं हरिम्। बभूवाचिरतो वत्सनिःस्पृहा तादृशे गृहे।। एतेन समाध्यर्थमनुत्कण्ठा ध्वनिता। तथाऽप्यनिन्छामुप्तप्रारब्धोदयाद्यथा निर्विकल्पस- माधिं देवहृतिः प्राप्तवती तद्वदिति योजना । एतदपि तंत्रवोक्तमग्रे- नित्या रूढसमाधित्वात्परावृत्तगुणभ्रमा । न सस्मार तदाऽडत्मानं स्वमे दृष्टभिवोत्थितः । तद्देह: परतः पोष्योऽप्यकृशः स्वाध्यसंभवात्। बभा मलैरवच्छिनः सधूम इव पावकः॥ स्वाङ्गं तपोयोगमयं मुक्तकेशं गताम्बरम्। दैवगुप्तं न बुबुधे वासुदेवप्रतिष्टधीः ॥ इति ॥ १२ ॥ अथाज्ञप्रारब्धभेदा :-

अज्ञः स्वेच्छातीत्रे प्रारब्धे पशुरिवाऽडचरति सकलम्। नहुषो यथा मुनीनपि शिबिकोद्वहने नियोजितवान् ॥ स्पष्टमिदं महाभारतादौ ॥ १३ ॥ सति च परेच्छातीव्रे तत्रासौ व्यवहरति तथैव परम्। वमुदेवः स्वापत्यं कंसायादादथा हन्तुम् ।। १४ ।। असावज्ञानी। तथैव पशुवदेव । अवशिष्ट तु स्पष्टमेव । १४ ।। तत्रानिच्छातीव्रे सोऽपि तथैवोद्तो भवति चरिते। भरतो यथा मुमुक्षुर्मृगशावार्थ समासक्तः ॥ १५ ॥

११६ पूर्णानन्देन्दुकौ मुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

तत्र तस्मिन्प्रारब्धे। सोडप्यज्ञोऽपि। तथैव पशुवदेव। चरिते, आचरिते। भरतो मुमुक्षु- र्मृगशावार्थ समासक्त इति प्रसिद्धमेव श्रीमद्धागवते पञ्चमस्कन्धे। तस्य तदासक्तेराकस्मिक-

स्वेच्छामघ्ये क्रीडति शिशुवत्तत्वं वदन्परोक्षतया। अज्ञो भोगासक्तो बालाकिवदेव बोधात्प्राक ॥ १६॥ बालाकिनामा मुनिर्बोधाभावेऽपि तत्त्वविन्मन्यः सन्नजातशत्रुं तत्वज्ञामपि तथात्वनाप्र- सिद्धं तत्त्वं बोधयितुं प्रतिष्ठादिभोगासक्त्या गत्वा किंचित्स्वस्य ब्रह्मत्वेनाभिमतं वस्तूवाचेति बृहदारण्यके चतुर्थ( द्वितीय) प्रपाठके पठ्यते दप्तबालाकिरित्यादिना-'दृप्तबालाकिर्हानू- चानो गार्ग्य आस स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते ब्रवाणि' इत्युपक्रम्य 'स होवाच गा्ग्यो य एवासावादित्यें पुरुप एतमेवाहं ब्रह्मोपासे' इत्याद्युक्तिप्रत्युक्तिभिः। अत्र दप्तपदेना- ज्ञत्वं भोगासक्तिश्च द्योतिता ।। १६ ।। तत्र परेच्छामध्ये रमतेऽसौ तद्वदव कार्यरतः । जनको यथा सुलभया पृष्टो योगेन हृदि गतया ॥ १७ ॥। तत्र तस्मिन्प्रारब्धे। असावज्ञः । तद्वदेव शिशुवदेव । कार्यरतो भोगासक्तः । जनक इति। धर्मध्वजनाम्नो जनकस्य ब्रह्मनिष्ठत्वकीर्ति श्रुत्वा सुलभानाम्नी काचिद्वह्मवादिनी कौमारादेव त्रिदण्डसंन्यासं कृत्वा भैक्षभोजनं मोक्षशास्त्रश्रवणमेकान्त आत्मध्यानं च कुर्वती जनककीर्तिर्वास्तवा न वेतिप्रत्ययार्थं स्वीयं पूर्वं रूपं विहाय योगमहिम्नाऽतिसुकुमारमनु- पमं रूपं कृत्वा जनकपुरीं भैक्षमिषेण प्रविश्य जनकगृहं गत्वा तेन कृतातिथ्या भोजनोत्तरं तत्सदसि स्थिता तं राजानं मनसा तन्नेत्रद्वारेण योगमहिम्रा प्रविश्यापृन्छत्। सोऽपि तां स्वशरीर एव सूक्ष्मरूपेण प्रवदतीति मोक्षधर्मेषपाख्यातम्। तत्र जनकोक्तिर्यथा- यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत्। सत्यं वाऽस्यापि यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम ॥ सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । मुक्तसङ्ग: स्थितो राज्येऽविशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः ॥ इति। अनेन ब्रह्मवादित्वं स्पष्टमेत्र । ततः- इदं मे स्यादिदं नेति द्वंद्वैर्मुक्तस्य मैथिल। काडसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥ तदयुक्तस्य ते मोक्षे योडभिमानो नराधिप। सुहृद्धिः स निवार्यस्तेऽविरक्तस्येव भेषजम्॥। तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतः । छत्रादिषु विशेषेषु पुनः सङ्ग: कथं वद ।।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ११७

स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं वाऽनाप्य दुर्विदम्। उभयोरन्तराले व वर्तसे मोक्षवार्तिके। इत्यादिसुलभोक्त्याऽस्य जनकस्याज्ञत्वं राज्यकर्तृत्वोक्या भोगासक्तत्वं च स्फुटमेवेति भाव: ॥। १७॥ सति चानिच्छामध्ये विहरति स प्राग्वदेव भोगपरः । आत्मजंमन्यः सन्विरोचनोऽवददिवाऽडत्मानम्ं ॥ १८॥ सः, अज्ञानी। प्राग्वत्, बालबदेव। तथा हि छान्दोग्येऽष्टमप्रपाटके समाम्नायते- इन्द्रविरोचनौ प्रजापतेरुपदेशाद्देहमेव्राSSत्मत्वेन मन्यमानाविति पूर्वमुपक्रम्य 'स ह शान्त- हृदय एव विरोचनोऽसुराज्जगाम तेभ्यो हैतामुपनिषदं प्रोवाचाऽडतमवेह महय्य आत्मा परि- चर्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मानं परिचरत्ुभौ लोकाववामोतीमं चामुं चेति' इति। आत्मा दहः । महय्यः पृज्यः । मह पृजायामिति धातोः । महयन्पृजयन् । अत्रानिच्छामध्यत्वं तु तत्प्रश्नं विनैव वदनस्याऽऽकस्मिकत्वादिति भावः । अज्ञन्वादिकं त स्पष्टमेत्र ॥ १८ ॥ स्वेच्छामन्दे तिष्ठति भोगानन्यान्विहाय मिथुनमिव। द्वंद्वमुखासक्तमनाः कदर्युभिक्षुर्यथाऽनुभवतः प्राक् ॥ १० ॥ कदर्युभिक्षुरिति। कदर्युः पूर्वाश्रमे धनलुब्धः सन्यो भिक्षुः संन्यासी जातः स यथा भोगत्यागपूर्वकमज्ञत्वेSपि मुमुक्षुत्वेन विवेकवेलायां पगेक्षात्मानुमंधानेन मिथुनमित्र दम्पती इव द्वंद्वमुखी तद्वदित्यर्थः । तदुक्तं श्रीमद्भागवत एकादशस्कन्ध संन्यासावस्थायां मुटैः पीडितो द्विज उवाच- नायं जनो मे सुग्वदुःगहेतुर्न देवताऽड्मा ग्रहकर्मकालाः । मनः परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद्यत्।। इत्युपक्रम्य- एतां स आस्थाय परामनिष्ठामध्यासितां पर्वतमैर्महर्षिभिः । अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाड्घरिनिषवयैव । इत्यन्तेन। तत्र नायं जनो मे मुगवेत्यादिना सर्वोदासीनतापूर्कं परोक्षतयाSSत्मानुसं- धानं तथाऽहं तरिष्यामीत्यज्ञत्वं च ध्वनितमित्याशयः ॥ १९ ॥ सति तु परेन्छामन्दे तथैव तिष्टत्यसौ सुखासक्तः । तत्त्वज्ञानातपूर्व वरुणमुतो भृगुश्वच्छया खवगुरोः ॥ २०॥ तथैव मिथुनवदेव । असावज्ञः । तत्त्वति । तैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्यामाम्नायते- भुगुवैं वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति' इन्युपक्रम्य तं प्रति वरुणवाक्यम्-' तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व' इन्युक्वा 'स तपोऽतप्यत' इत्यादि।

११८ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

तत्र 'मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐका्यं परमं तपः' इतिस्मृतेस्त्रादिकोशानां ब्रह्मत्वं

त्यर्थः ॥ २०॥ विचारेणानुसंदधन्भगुर्ज्ञानात्प्राग्यथा संप्रज्ञातसमाधिभाक्तवेन द्वंद्वसुरवी बभूव तद्वदि-

तत्रानिच्छामन्दे सोडपि सुखी तिष्ठति स्फुटं प्राग्वत्। आकस्मिकनिर्वेदाज्ज्ञानात्प्राक्पिङ्गला यद्वत् ॥ २१ ॥ तत्र तस्मिन्प्रारब्धे। सोऽप्यज्ञोऽपि। प्राग्वन्मिथुनवत्। उक्तं ह्येकादशस्कन्ध एव- मिथिलायां काचिद्वेश्या कस्मिंश्विदिवसे जारमलभमानाSकस्मान्निर्विण्णा। पिङ्गलोवाच- अहो मे मोहवितति पश्यतेत्यादिना निर्वेदमुकत्त्वा- सुदृत्प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम्। तं विक्रीयाSSत्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा। इति त्वंपदार्थापरोक्षत्वेऽपि 'त्यक्त्वा दुराशाः शरणं व्रजामि तमधीश्वरम्' इत्यन्ते तत्पदार्थपारोक्ष्याद्यद्ोगत्यागेनाSSमानुसंधानं स त्वज्ञत्वेSपि संप्रज्ञातसमाधिरेव। तस्याS- कस्मिकत्वादनिच्छामन्दप्रारब्धत्वमिति भाव: ॥ २१ ॥। स्वेच्छासुप्ते लब्धे प्रारब्धे निर्विकल्पसुख्यज्ञः । योगाद्विदेहवत्स्याज्जाजलिरिव तत्त्वलब्धे: प्राक् ॥ २२ जाजलिरिवेति। मोक्षधर्मेषूपाख्यायते। जाजलिनामा कश्चिद्विप्रो महत्तपश्चकारेत्युपक्रम्य तत्तपो वर्णयन्भीष्मो युधिष्ठिरं प्रति- ततः कदाचित्स मुनिर्वर्षास्वाकाशमास्थितः । अन्तरिक्षाज्जलं मूर्ध्ना प्रत्यगृह्नन्मुद्दर्मुद्दः ॥ अथ तस्य जटाः क्विन्ना बभूवुर्ग्रथिताः प्रभो । अरण्यगमनान्नित्यं मलिनोऽमलसंयुतः ॥ टीका-अमलसंयुतः, निष्पापः । स कदाचिन्निराहारो वायुभक्षो महातपाः । तस्थौ काष्ठवदव्यग्रो न चचाल च कर्हिचित् । तस्य स्म स्थाणुभतस्य निर्विचेष्टस्य भारत । कलिङ्गशकुनौ राजन्नीडं शिरसि चक्रतुः ॥ स तौ दयावान्ब्रह्मर्षिरुपप्रैक्षत दम्पती। टीका-उपप्रैक्षत, उपेक्षांचक्रे न वारितवानित्यर्थः । कुर्वाणौ नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभिः । यदा न स चलत्येव स्थाणुभूतो महातपाः ॥

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ११९

ततस्तौ सुखविश्वस्तौ सुखं तत्रोषतुस्तदा। अतीतास्वथवर्षासु शरत्काल उपस्थिते ।। प्राजापत्येन विधिना विश्वासात्काममोहितौ। तत्रापातयतां राजञुशिरस्यण्डानि खेचरौ॥ तान्यबुध्यत तेजस्वी स विप्रः शंसितव्रतः । बुद्ध्वा च स महातेजा न चचाल च जाजलि: ॥ धर्मे कृतमना नित्यं नाधर्मं स त्वरोचयत्। अहन्यहनि चाऽऽगत्य ततस्तौ तस्य मूर्धनि ॥ आश्वासितौ निवसतः संप्रहृष्टौ तदा विभो। अण्डेभ्यस्त्वथ पुष्टेभ्यः प्राजायन्त शकुन्तकाः ॥ व्यवर्धयन्त तत्रैव न चाकम्पत जाजलिः । स रक्षमाणस्त्वण्डानि कुलिङ्गानां घृत्रतः ॥ तथैव तस्थौ धर्मात्मा निर्विचेष्टः समाहितः । ततस्तु कालसमये बभूवुस्तेऽथ पक्षिणः । टीका-कालसमये कालमर्यादायां सत्यां ते शकुन्तकाः पक्षिणः पक्षवन्तो बभवुः । बुबुधे तांस्तु स मुनिर्जातपक्षान्कलिङ्गकान्। ततः कदाचित्तांस्तत्र पश्यन्पक्षीन्यतव्रतः ॥ टीका-पक्षीन्, आर्षो मत्वर्थीयः । बभूव परमप्रीतस्तदा मतिमतां वरः । तथा तानपि सेंवृद्धान्दृष्ट्रा तावाप्नुतां मुदम् ॥ शकुनौ निर्भयौ तत्र ऊषतुश्चाऽत्मजैः सह। जातपक्षांश्र सोऽपश्यदुड्डीनान्पुनरागतान् ॥। सायं सायं द्विजान्विप्रो न चाकम्पत जाजालिः । टीका-द्विजान्, शकुन्तान्। तथा ते दिवसं चापि गत्वा सायं पुनर्नृप। उपावर्तन्त तत्रैव निवासार्थ शकुन्तकाः ॥ कदाचिद्दिवसान्पञ्न समुत्पत्य विहंगमाः । पष्ठेऽहनि समाजग्मुर्न चाकम्पत जाजलि: ॥ क्रमेण च पुनः सर्व दिवसान्सुबहूनथ। नोपावर्तन्त शकुना जातप्राणाः स्म ते यदा ॥

१२० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

कदाचिन्मासमात्रेण समुत्पत्य विहंगमाः । नैवागन्छंस्ततो राजन्प्रातिष्ठत स जाजलि: ।। ततस्तेषु प्रलीनेषु जाजलिर्जातविस्मयः । टीका-प्रलीनेषु प्रडीनेषु। सिद्धोऽस्मीति मति चक्रे ततस्तं मान आविशत् ।। टीका-मानो गर्वः । स तथा निर्गतान्दृष्ट्रा शकुन्तान्नियतव्रतः । संभावितात्मा संभाव्यो भशं प्रीतमनाS*भवत् ।। स नद्यां समुपस्पृश्य तर्पयित्वा हुताशनम्। उदयन्तमथाSSदित्यमुपातिष्ठन्महातपाः ॥ संभाव्य चटकान्मूर्भनि जाजलिर्जपतां वरः । आस्फकोटयत्तथाSडकाशे धर्मः प्राप्तो मयेति वै॥ टीका-संभाव्य, वर्धयित्वा। आस्कोटयत्, बाहुशब्दमकरोत्। अथान्तरिक्षे वागासीत्तां च शुश्राव जाजलि: । धर्मेण न समस्त्वं वै तुलाधारस्य जाजले। वाराणस्यां महाप्राज्ञस्तुलाधारः प्रतिष्टितः ॥ सोडप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं भापसे द्विज । इति। अत्र निर्विचेष्टः समाहित इत्युक्तेरसंप्रज्ञातसमाधिस्थत्वं किं(कं)चित्कालमवगम्यते तेन सुप्तप्रारब्धत्वम्। कस्यचिदुपदेशं विनेव तथाSडकस्मिकोद्योगं विना च शनैस्तपसे स्वयमे- वोद्युक्तत्वात्स्वेच्छात्वम् । अज्ञत्वं तु स्पष्टमवरेति भाव: ॥ २२ ।। सति च परेच्छासुप्ते तदाऽप्यसौ प्राग्वदेव सुखमग्नः । अनुभूते: पूर्व गुरुवचनाच्छान्तो भगीरथोऽत्र यथा ॥ २३ ॥ असावज्ञः प्राग्वदेव विदेहवदेव। अनुभूतेरिति। उक्तं हि बृहद्योगवासिष्ठे निर्वाण प्रकरणपूर्वार्धे त्रितलसंज्ञकं मुनि निर्विण्णो मुमुक्षुभगीरथ उवाच- शरीरेऽस्मिंश्विरारूढो गिरौ तरुरि स्वके। अहंभावो महाभाग वद मे त्यज्यते कथम् ॥ त्रितल उवाच-पौरुषेण प्रयत्नेन त्यक्त्वा भोगौघभावनाम्। गत्वा विकसितां सत्तामहंकारो विलीयते।।

• अत्र संधिरार्षः ।

जीवन्मुक्तिग्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १२१

यन्त्राणां पञ्जरं यावङ्गग्नं लज्जादिनाSखिलम्। अकिंचनत्वशेषेण स्फुटा तावदहंकृतिः ॥ सर्वमेतद्धिया त्यक्त्रा यदि तिष्टसि निश्चलः । तदहंकारविलये त्वमेव परमं पदम् । इति गुर्वाज्ञावशादग्रिमसर्गे सर्वस्वदक्षिणे ज्योतिष्टोमे सर्व धनादि ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा राज्यमपि स्वशत्रवे दत्त्वा परिधानमात्रशेपेण देहेनारण्यं गत्वा भगीरथ :- इत्यनल्पेन कालेन प्रशान्तसकलैषणः । परमेण शमेनासावाप विश्रान्तिमात्मनि ॥ इति श्रीवसिष्ठैः श्रीरामं प्रति। तत्र परमेण शभनेत्युक्तेर्निर्विकल्पसमाधिर्गम्यते तस्यैव परमशमत्वात्। आप विश्रान्तिमात्मनीत्युक्तानुभृतेः पूर्वमसंप्रज्ञातसमाधिस्थस्य भगीरथस्य त्रितलाख्यगुरुप्रेरणया प्रवृत्तत्वात्परेच्छासुप्तप्रारब्धमज्ञत्वे सत्यपीत्याशयः ॥ २३ ॥ तत्रानिच्छासुप्ते भवति तथैव स्थितः समाधौ सः । तत्त्वोदयात्पुरा सा राक्षस्यपि कर्कटी यद्वत् ॥ २४ ॥ तत्र तस्मिन्प्रारब्धे। तथैव विदेहवदेव। सोऽज्ञः। तत्त्वोदयादिति। कर्कटीनान्नी काचिद्राक्षसी बृहच्छरीरत्वाक्षुन्छान्तिमलभमाना सतीत्युपक्रम्योत्पत्तिप्रकरणे योगवासिष्ठे ह्येवमुपाख्यातम्- तप: करोमि परममखिन्नेनैव चेतसा। इति संचिन्त्य सा सर्वजन्तुजातजिघांसया ॥ इत्यादिना तस्यास्तप एकसहस्त्रसंवत्सरमुक्त्वा ततः प्रत्यक्षीभते चतुर्मुखे कर्कट्युवाच- भगवन्भूतभव्येश स्यामहं जीवसूचिका । अनायसी चाऽडयसीव विधे दास्यसि चेद्वरम् ॥ वसिष्ठ उवाच एवमस्विति तामुक्त्वा पुनराह पितामहः । सूचिका सोपसर्गा त्वं भविष्यसि विपूचिका । इति दत्ते वरे- सगुणं निर्गुणं चैव जनमासादयिष्यसि। सगुणानां चिकित्सार्थं मन्त्रोडयं तु मयोच्यते ॥ इत्यादिना तच्छामकं मन्त्रमुक्त्वा ततः साऽनेकदेहिनः पीडयित्वा। सूच्यां मयि हताशायां मनागपि न माति हि। स्वादुमांसरसग्रासो वसा वा रक्तमेव्र च।। १६

१२२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

इति संचिन्त्य चित्तस्थं संहृत्य जनमारणम्। तदेव हिमवच्छृङ्गं जगाम तपसे पुनः ॥ सर्वतश्चित्तमाकृष्य निर्तेद रसगर्भिणी। सृचीदेहेन सोद्िग्ना तेपेऽतिकठिनं तपः ॥ निःसंकल्पा निराहारा निस्तरङ्गमनोमयी। अथ वर्षसहस्रान्ते सा प्राप परमां दशाम् ॥ बभव निर्मला सृची तपसा क्षीणकिल्विपा। जाता विदितवैद्या सा स्वयमेव तया घिया॥ ततो वर्षसहस्राणि निःसंकल्पतया तया। तस्था निखिलसंसारहेयतां हृदि कुर्वती ॥

इत्यादिश्रीवसिष्ठेन श्रीरामं प्रति। अत्र कर्कव्या स्वप्राक्तनदेहावाप्तिपूर्वकक्षुन्निवृत्यर्थमेव पुनरपि तपः कृतमिति स्वादुमसत्यादिम्चीदेहेन सोद्विग्नेन्यन्तेन ज्ञायते। तेन कठिनतर- तपः करण एव तदिच्छा। तदेवोक्तं-निःसंकल्पेति। निःसंकल्पा निरुक्तेच्छेतरसंकल्पशून्या। निराहारा त्यक्तसर्वाशना। तप इति। 'तपो नानशनात्परं यद्धि परं तपस्तदुद्ध(ध)प तद्ुराधर्ष तस्मात्तपसि रमन्ते' इति तत्तिरीयशाग्वायां नारायणोपनिपत्संज्ञकान्तिमप्रश्नश्षुतेस्तादृटशा- नशनाख्यपरमतपः प्रभावात्स्वयमनिच्छन्त्यपि निस्तरङ्गमनोमयी निस्तरङ्ं निर्विकल्पसमाधिस्थ- त्वेन मुप्तिवत्सर्ववृत्तिरहितं यन्मनस्तन्मयी तत्प्रचुरा भृत्वा। अथ तादृशासंप्रज्ञातसमाघेरीश्वरे. च्छयैव लाभोत्तरं परमां दशां प्रापति योज्यम्। तत्र हेतुः-बभुवेति। दशमेव विवृणोति- जातेति । स्वयमेव । अनिच्छाप्रारब्धरूपेश्वरेन््यवेत्यर्थः । तया घिया सा विदितवेद्या जातेत्यन्वयः । तयेतिसर्वनाम्ना या निःसंकल्पमनोमयीत्यनेनोक्ताSसंप्रज्ञातसमािरूपा धीस्त- त्परामर्शः । तस्मादुक्ततत्त्वोदयात्पुरा वर्पसहस्त्रान्तं कर्कट्याः प्रारब्वमज्ञत्वेऽप्यनिच्छासुप्तमिति तात्पर्यम् ।। २४।। एतेन तत्त्वज्ञानं बिना निर्विकल्पसमाधिर्नैव भवतीति केचित्ते परास्ताः । उक्तं हि चित्र- दीपे मूलकारेरेव- वैराग्योपरती पृर्णे बोधस्तु प्रतिबष्यते। यस्य तस्य न मोक्षोडस्ति पुण्यलं, कस्तपोबलात् ॥ इति ज्ञानं विनाऽप्युपरतेः पूर्गत्वमुक्वाडग्रे तद्व र्यातुं 'सुप्तिवद्विस्मृतिः सीमा भवेदु- परमस्य हि' इति सुप्तिसाम्येन निर्विकल्पार्यसंप्रज्ञातसमाधिमेवोपरतिसीमत्वेन वदद्भिः स्पटमेत्र विनाऽपि तत्त्ज्ञानं निर्विकलतमाधिसिद्धिरिति। एवं चोक्तमेदभिन्नस्य प्रारब्धत्वा-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १२३

तदावश्यकता च सर्वथा सिद्धैव। अत एव श्रमद्वहद्वासिष्ठ उत्पत्तिप्रकरण एकादशोत्तरशत- तमसर्गे भगवानाह वसिष्ठः श्रीरामं प्रति- स्वपौरुपैकसाध्येन स्वेप्सितत्यागरूपिणा। मनःप्रशममात्रेण विना नास्ति शुभा गति: ॥ नूनं दैवमनादृत्य मूढसंकल्पकल्पितम्। पुरुपार्थन संवित्या नय चित्तमचित्तताम् ॥ इति च । अत्र पुरुषार्थस्त्वद्वैतात्मतालक्षणो मोक्षः । संवित्तिरपरोक्षज्ञानं तया चित्तं तेनोक्तपुरुषा- र्थेन सहाचित्ततां नय निर्विकल्पतां प्रापयेत्यर्थः । अत्र प्रथमश्लोंके विविदिपोश्षरमे तु विदु- षोडपि दैवानादरपुरःसरं मनःप्रशमनरूपप्रयत्नानुष्ठाने।पदेश इति भावः । नन्वभिभवसा ध्याया जीवन्मुक्तेरपि सुख्ातिशयरूपत्वेन प्रारब्धफल एवान्तर्भावादिति मुले तथा 'मुप्तवे० गेडतिनिर्विन्नो निर्विकल्पसमाधिभाक्' इत्यादुदाहृतानुभृतिप्रकाशवाक्ये च निर्विकल्पसमाधेः प्रारब्वरलत्वं वदद्धिः श्रीमद्विद्यारण्यगुरुभिस्तत्साम्यात्मपुप्यांदेरपि प्रारब्धफलत्वं प्रापितम् । तच्च श्रुतिपूर्वाचार्योक्तिविरुद्धम् । तथा हि श्रुतयस्तावत्-' मुपुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभृतः मुखरूपमेति'। 'अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वाज्शोकान्हृदयस्य भवति'। 'न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्प- श्येत्' इत्याद्याः सुषुप्तेः प्रारब्धकर्मफलाभावत्वं तस्यामवस्थायां सर्वलयपुण्यपापतत्फलाभाव- द्वैताभावप्रतिपादनैः कथयन्ति। तथा पूर्वाचार्योक्तयोऽपि-'यत्र मुप्तो न कंचन कामं काम- यते न कंचन स्वप्नं पश्यति सुपुप्तस्थान एकीभृतः' इति माण्डृक्यश्चती श्रीमद्गगवत्पादीयं भाष्यम्-यत्र यस्मिन्स्थाने काल वा सुप्तो न कंचन स्वप्नं पश्यति न कंचन कामं काम- यते, न हि सुषुप्ते पूर्वर्योरिवान्यथाग्रहणलक्षणं स्वप्रदर्शनं कामो वा कश्वन विद्यते। तदेतत्मु- घुपं स्थानमस्यति सुषुप्तस्थानः स्थानद्वयप्रविभक्तं मनःस्पन्दितं द्वतजातं तच्च यथारूपाप- रित्यागेनाविवेकापन्नं नैशतमोग्रस्तमिवाहः सप्रपश्चमेकीभृत इत्युच्यत इति। 'अथ यदा सुपुप्तो भवति यदा न कस्यचन वेद ' इति बृहदारण्यकचतुर्थाध्यायप्रथमब्राह्मणैकोनविंश- तिकण्डिकाश्रुतौ-

पष्टीयं कर्मणि न्याय्या द्वयाभावविवक्षया ॥। इति श्रीमसुरेश्वराचार्यवार्तिकम्। पष्टी, कस्येति श्रतिगतपष्टी विभक्तिः । तथा पञ्च- पादिकायामहंकारं प्रकृत्य 'यत्संभेदात्कृटस्थचैतन्योऽनिदमंश आत्मधातुरपि मिथ्यैव भोक्तेति प्रसिद्धिमुपागतः स च सुषुप्ते समुखातनिखलपरिणामायामविद्यायां कुतस्यः' इति श्रीमत्प दप,दाचार्यवचनम् । तथाऽत्र विवरणकारवचनमपि-न(स) च सुषुप्त इति।

१२४ अज्ञानकार्यलिङ्गशरीरप्रविलयो हि सुषुप्तिरित्यर्थ इति। तथा संक्षेपशारीरकाचार्यव- चनमपि- स्त्रप्श्च जागरितमप्युभयं तथैव मोहप्रसूतमपि कर्मफलं विभाति । कर्मक्षये तदखिलं परमात्ममायामाश्रित्य सूक्ष्ममवतिष्ठत एव लीनम् । इति ॥ एवमाद्याः क्रमेण सुषुप्तौ यावद्द्वैताभावकर्मोत्थप्रमात्राद्यभावभोक्त्रभावाज्ञानकार्यलिङ्गशरी- राभावकर्मफलाभावप्रतिपादनैः सुपुप्तेः कर्मफलत्वशून्यत्वमेव् बोधयन्ति। किंच श्रीमत्सर्वज्ञा- न्ममुनिभिस्तु कर्मक्षये तदखिलमित्युत्तरार्धेन तथात्वं सुप्तेः कण्ठत एवोक्तम् । तस्मादनु- चितमिदं जीवन्मुक्तिसुखात्मकासंप्रज्ञातसमाधेः प्रारब्धकर्मफलत्वाङ्गीकरणमिति चेन्न। तद्व- वस्थासंभवान्मूलकर्तुस्तात्पर्यस्य त्वयानभिज्ञातत्वाच्च। तथा हि-सत्त्वादिगुणपरिणामभे- दात्रिविधा निद्रा। तदुक्तं वार्तिकसारे मूलकारैरेव- आहारादिविभदेन सात्विकी राजसी तथा। तामसीति तथा सुप्तिः स्यात्परामृश्यते त्रिधा॥ सुखमस्वाप्समद्याद्य दुःखमस्वाप्समद्य तु। गाढमूढोऽहमस्व्ाप्समित्युक्तिः सार्वलौकिकी ॥ इति। तत्र या सात्विकी राजसी च निद्रा सा तु प्रारब्धकर्मफलं या तु तामसी सैव मुख्या निद्रा सर्वलयावस्थेति निर्णीयते। तस्यामस्तु नाम कर्मफलत्वाभावः । न च सात्त्विकरा- जस्योस्तथात्वकल्पने किमपराद्धं तामस्यैव निद्रयेति वाच्यम्। 'तमोभिभूतः सुखरूपमेति'इत्यादि- श्रुतिभिस्तमोगुणाकारपरिणताज्ञानावृतत्वस्यैव मुख्यसपुप्तित्वोंक्तः। न च सुखमहमस्वाप्समित्या- दिजाय्रत्कालीनपरामर्शेडपि तदानीमहंकारावच्छिन्नचैतन्यरूपप्रमात्रभावेन कथं प्रारब्धफल- त्वमित्यपि वाच्यम्। स्फुटाहंकाराभावेऽप्यस्मितारूपस्य सूक्ष्मस्य तस्य तत्र सत्त्वाङ्गीकारात्। न च त्रिविधस्वापोत्तरं सुखमहमित्यादिपरामर्शसाम्येऽपि तामसस्वापेतरत्रैव सूक्ष्माहंकाराङ्गी- करणे विनिगमनाविरह इति वाच्यम्। उक्तसुखाद्यनुभवस्यैव तत्र विनिगमकत्वात्। यद्यपि मुखानुभवस्य स्वरूपसुखविषयकत्वेन जाग्रत्स्वप्रयोरिन्द्रियादेः श्रमोत्कर्पात्तत्र तदभावाद्ुःखाभा- वविषयत्वेन वाऽडरोग्यवानहमद्य सुखीत्यादिवद्यथाकथंचिदुपपत्तिसंभवेSपि दुःखानुभवस्य तदसंभवाच्च। न च शय्यादेरसमीचीनत्वेन दुःखमित्युपचाराद्दुःखमहमस्वाप्समितिप्रत्ययोप- पत्तिरिति सिद्धान्तबिन्दौ मधुसूदनसरस्वतीभिस्तस्याप्युपपत्तिरुक्तेति वाच्यम्। गत्यन्तरसं- भवे तूपचारकल्पनाया अन्याय्यवान् । एतदस्वरसादेव तैरेव तत्रैवानुपदमथवेत्यादिग्रन्थे- नोक्तसु प्तित्रैविध्यप्रतिपादक प्रत्येकावस्थात्रैविध्यविधानाच्च। न च दुःखपरामर्शान्यथानुपपत्या सुप्तित्रैविध्यकल्पनं ततस्तत्र सूक्ष्माहंकृतिकल्पनं कर्मफलत्वकल्पनं च तथा तत्सामान्येऽपि तामससुप्तौ तदकल्पनं चेति गौरवाद्वरमुक्तोपचारकल्पनमेव लाघवादिति वाच्यम्। प्रमा-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १२५

णसिद्धे वस्तुनि गौरवस्यादोषत्वात्सर्ववादिसंमतत्वाच्च। प्रमाणं तु-'त्रिषु धाममु यद्धोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्गवेत् ' 'आनन्दभुक्चेतोमुखः प्राज्ञः' इत्याद्याः श्रुतय एव । ननु तर्हि पूर्वोदाहृत [स्य] 'सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमाभिभृतः मुखरूपमेति' इत्यादिश्रुत्यादेः का गतिरिति चेच्छणु। उत्तश्रुत्यादीनि वचांसि निरुक्ततामसाख्यमुधुप्िसंज्ञकमुख्यस्वापावस्था- विषयाणि। त्रिषु धामस्वित्यादीनि तु सात्विकादिमुषुतिजाग्रदाद्याख्यगाणमुप्यवस्थापरा- णीति। एवंचावस्थात्रयस्यापि त्रैविध्याङ्गीकारात्मुपुप्तावपि दुःखमुपपद्यते । तथा हि- प्रमाज्ञानं जाग्रज्जाग्रत्। शुक्तिरजतादिविभ्रमो जाग्रत्स्वम्ः । श्रमादिना स्तव्धीभावो जाग्र- त्मुषुप्तिः । एवं स्वभे मन्त्रादिप्राप्तिः स्वप्नजाग्रत् । स्वप्नेऽपि स्वप्नो मया दृष्ट इति बुद्धिः स्वप्नस्वप्नः । जाग्रद्दशायां कथायतुं न शक्यते स्वप्नावस्थायां यत्किंचिद्नुभृयते तत्स्वप्नसुपुप्तिः । एवं सुपुप्यवस्थायामपि सात्विकी या सुखाकारा वृत्तिः सा मुपुप्ति- जाग्रत्। तदनन्तरं सुखमहमस्वाप्समिति परामर्शः । तत्रैव या राजसी वृत्तिः सा सुषुप्तिस्वप्नः । तदनन्तरमेव दुःखमहमस्व्राप्समिति परामर्शोपपत्तिः । एवं तामसी वृत्तिः सुपुप्तिसुपुप्तिः । तदनन्तरं गाढमृदोऽहम समिति परामर्शः । यथा चैतत्तथा वासिष्टवा- र्तिकामृतादौ स्पष्टमिति सिद्धान्तबिन्दौ मधुसृदनसरस्वतीभिः मुपपौ दुःखोपप्त्यर्थ, प्रत्ये० कमवस्थात्रैविध्यकरणं सुषुप्तेरपि जाग्रदादिसंज्ञाकरणं तत्र प्रमाणकथनं च यत्कृतं तत्सर्वमु- पपद्यते। अन्यथा कर्मफलत्वं विना मुपुप्तौ दुःखोक्तेर्गुणक्षोभस्य च निर्निमि- त्तत्वापत्तिः । किंच 'अभावप्रत्ययालम्बनी वृत्तिर्निद्रा' इति पातञ्जलयोगसृत्रव्य- ख्याने नागोजिभट्टेनैवमेव सौषुप्तिकश्रुतिविरोधपरिहारव्यवस्थापनं कृतम्। तदथा- ननु वृत्ति विना स्वापस्य साक्षिभास्यत्वनैव स्मरणमस्विति चेन्न । तद्विपयस्मृतेश्षित्ताश्रित- त्वाभावापत्तेः । अन्येनान्यदृष्टास्मरणात् । साक्षिणि तःस्मरणमसंभवि सरकाराभावातमृत्या- ख्यपरिणामासंभवाच्च। अत एव 'त्रिषु धामसु यद्धोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्धवेत्' इति श्रुत्या सुपुप्तेऽपि भोग्यसत्तोक्ता। न च 'न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्' इति सुपुप्तश्रुतिविरोधः, तया हि तदानीं ज्ञानाभाव एवावगम्यत इति वाच्यम्। अर्धसमग्रभेदेन सुपुप्तद्वैविध्यात्। अर्धपराऽडद्या श्रुतिरत्यन्तपरा द्वितीयेत्यविरोध इति। नन्वेवंरीत्या गाढेतर- सुषुप्तौ यदि सुखदुःखानुभवात्कर्मफलत्वं स्वी क्रियते तर्ह्यादर्शकारेण कथमुक्तम्- सुपुप्त्यवस्थामुखदुःखभोगो विनाडप कर्मास्य तथा प्रतीतेः । तत्राप्यविद्यागुणवृत्तभेतन्निवृतिरस्याः परमः पुमर्थः ॥ इत्यस्मिन्पद्ये विनाडपि कर्मेति। तथतट्टीकायामपि कथं व्याख्यातमहं सुखमस्वाप्सं दुःखमस्वाप्समिति प्रतीतेर्विनाऽपि कर्म निमित्तकारणं कर्म विनाऽपि मुखदुःखभोगः सुषुप्त्यवस्थायामनुभवसिद्ध इत्यर्थ इति चेन्न।अत्र कर्मशब्देन क्रियापरपर्यायस्य देहेन्द्रियमानसा- न्यतमव्यापारस्यैव मुले टीकायां च विवक्षितत्वात्तदाशयस्य त्वयैवाज्ञाततवाच्च। यद्यत्र कर्म

१२६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

शब्द: प्रसिद्धप्रारब्धपरस्तदाशयगोचरः स्यात्तर्हि जीवानां सुखाद्यवाप्तिः कर्मफलत्वाभावेऽ- प्यविद्यागुणक्षोभद्वारेश्वरेच्छया भवतीति तनाङ्गीकृतं स्यात्। तत्तु सृत्रादिविरुद्धम्। तथा हि-भगवान्सत्रकारः श्रीमद्वादरायणाचार्यो द्वितीयाध्यायप्रथमपादे परमेश्वरस्य जगत्सृष्टौ नित्यपूर्णकामतया प्रयोजनाभावेऽपि 'लोकवत्त लीलाकैवल्यम्' इतिसृत्रेण लीलया जग- त्कर्तृत्वमुक्त्वा तत्रैवं तहि स किमिति कांश्षिजीवान्मुग्विनः कांश्रिद्ुःखिनश्र करोतीत्या- शङ्कापाकरणार्थमसूत्रयत्-'वैपम्यनर्घृण्ये न सापेक्षन्वात्तथा हि दर्शयति' इति। तथा तत्रैव श्रीमद्भगवत्पादीयं भाष्यम्-अतः सृज्यमानप्राणिधर्माधर्मपिक्षा विपमा सृष्टिरिति नायमीश्वरस्यापराध इति। पुनश्च भाष्यं-तथा हि द्शयति श्रतिः-'एप ह्यव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लकिभ्य उन्निनीपत एप उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीपते' इति 'पुण्यो वे पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापनेति च' इति। अत्र रामानन्दीयं व्याख्यानमपि-न च कंचिज्जनं साधु कंचिदसाधु कर्म कारयतो वैपम्यतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । अनादिपृर्वीर्जितसाध्वसाघुवासनया स्वभावेन जनस्य तत्तत्कर्ममु प्रवृत्तावीश्वरस्य साधारणहतुन्वादतोऽनवद्य ईश्वर इति भाव इति। एतेन केवलकर्मवाद: केवलेश्वरवादश्च व्याख्यातः। तथा तत्तिरीयापनिपदि ब्रह्मवह्ीप्रश्ने श्री,मुरे- श्वराचार्यप्रणीतं 'सोडकामयत बहु स्यां प्रजाययति' इतिश्रता वार्तिकर्मप- आत्मस्थे ये नामरूपे देशकालाद्यपेक्षिणी। जगत्कर्मव शादीशाद्व्यज्यते बहुवाऽडत्मनः ॥ इति । अत्रा SSकाशादिसृष्टिरपि प्राण्यदृष्टसापेक्षेणवेश्वरेण क्रियत इति वदद्धिः श्रमत्सृत्रकारा- दिभिर्जीवस्य सुग्वादिभोगस्तु तत्कर्मैकसाध्य इनि किमु वक्तव्यममिति द्योतितम्। तस्मात्त- द्विरुद्धः सुप्तो विनाऽपि कर्म सुग्वादङ्गीकार इति नोक्तिर्शपद्यादो कर्मशब्देन प्रारब्धं म्राह्यं किंतु निरुक्तव्यापार एवंति सिद्धम्। किंच तट्टीकायामपि कर्म निमित्तकारणं कर्मेति व्य ख्यातं तदपि कर्मशब्देन व्यापारे गृहीत एव संगतं स्यात्। यदि प्रारब्धस्य निमित्त- कारणत्वं सुखादिभोगं प्रति स्यात्तदा प्रारब्धनाशेऽपि तदापत्तिः । न हि दण्डे नंष्टे घटो नश्यतीति । न च पूर्वोक्तसिद्धान्तविनदुवाक्यस्य न्यायरत्नावल्याख्ये ब्रह्मानन्दसस्वतीकृते व्याख्याने सुखांदरुपादानं तु स्त्वादिकमेवोक्तम्। तथा हि-अथ वा सुखरूपेण परिणत- सत्त्वगुणविपयिका सात्विकी। दुःखरूपेण परिणतरजोगुणविषयिका राजसी। मोहरूपेण परिणततमोगुणविपयिका तामसी। न च सत्त्वादिगुणपरिणामरूपा वृत्तिः सात्विक्यादि- रूपाऽडत्मसुखविपयिक्यंव मुखाकारेत्यस्य सर्वत्रानुपङ्गादिति वाच्यम्। दुःखिपयकज्ञानं विना दुःखविपयकस्मृत्यसंभवात्। ज्ञानरूपाविद्यावृत्तेः सत्त्वान्यगुणपरिणामित्वासंभवात्। सत्त्वात्संजायते ज्ञानमिति रमृतः मुखादिरूपेण परिणामे तु धातुसाम्यादिकमेव निमित्तमिति। तेन प्रारब्धकर्मणः सर्वत्र निमित्तकारणत्वमेव सुखादाविति वाच्यम्। तत्र ध,तुसाम्यादिक-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १२७

मेव निमित्तमिति सावधारणं धातुसाम्यादेरेव निमित्तत्वोक्तेः प्रारब्धस्य घटं प्रति कपालदव- यसंयोगवद्यावत्कार्यस्थायित्वरूपासमवायिकारणत्वस्यैव द्योतितत्वात्। न च धातुसाम्यादेरपि हेत्वन्वेषणे प्रारब्ध एव पर्यवसानान्निमित्तकारणत्वमपि तस्य वक्तव्यमेव् । तथात्व एकस्या- समवायिकारणत्वं निमित्तकारणत्वं च विरुद्धमेव । अतो निमित्तत्वमेवोक्तटीकासंमतं तन्नाशेऽपि भोगापत्तिस्त्वस्मदिष्टैवात एवाऽडदर्शे विनाऽपि कर्मेन्युक्तमिति वाच्यम्। धातुसाम्यादिकार्यं प्रति प्रारब्धस्य निमित्तत्वेऽसमवायित्वे वा तज्जन्यसुखा- द्याकारेण सत्त्वादिपरिणामं प्रति प्रारब्धान्तर्गतकर्मविशेपस्यासमवायिकारणत्वसंभवा- त्कर्मणां नानात्वस्य सर्वसंमतत्वाच्च। नन्वेवमपि ज्ञानरूपाविद्यावृत्तेरित्युदाहृतन्यायरत्ना- वलीवचनात्मुषुप्तौ मनोवृत्यनङ्गीकारात्प्रमात्रभावात्कथं तत्र प्रार्धभोगाङ्गीकार इति चेन्न। इंदकारात्मकमनोवृत्तेः स्थूलाहंकारस्य चाभावेडप्युक्तमुप्तौ सृक्ष्माहंकारात्मकान्तःकरणस त्वाङ्गी- कारेण स्थूलप्रमात्रस्त्वेऽपि सृक्ष्मस्य तस्य सत्त्वात्तस्य मुखानुभतेस्त्वविद्यावृत्त्यात्मकताया एव संभवात्तत्र प्रारब्धभोगस्योक्तरीत्या सुवचत्वाच्। अत एव श्रीमत्सर्वज्ञात्ममुनीश्वरचरणैः संक्षेपशारीरकतृतीयाध्याये-'साक्षित्वमात्मतमसा मतिकञ्चुकेन मातृत्वमेतदपि नेह सुषु- पिकाले' इत्यत्र मतिकञ्जुकेन बुद्धिकवचेन यन्मातृत्वं प्रमातृत्वमेतदपीह सुषुप्तिकाले बुद्धि- संबन्धाभावान्नेति सुतौ प्रमातृरूपाहंकाराभावमुक्वा तत्रैवाग्रे-'तवय्येव कल्पितमहंकरणं बिभर्ति तिस्रोडपि ताः सहितमेव तु तच्च ताभिः' इत्यत्राहंकारस्वीकारः मुप्तावपि कृतः ।

स्व्रमतानुगुण्येन वाक्यद्वयलापनं कृतं तथाडपि यदि गाढमुपिस्तिस्रोSपीत्युक्तावस्थात्रयतो भिन्ना तर्हि तस्या अहंकारसंबन्धित्वाभावेन साक्षिसंबन्धित्वापत्तिः, यदि सा तंत्रवान्तर्भूता तर्हि तस्यामहंकाराभावप्रतिपादकपूर्ववाक्यासंगत्यापत्तिश्रेति चेन्न । तद्वयवस्थासंभवात्। तथा हि-अविद्यायास्तावदावरणादिशक्तिभेद,त्तदवच्छिन्नादिरूपस्य जीवस्याप्यावरणावस्था विक्षेपावस्था चति साधारणव्यवस्थाद्वयम्। तत्राSडवरणावस्था तु केवलं मलाज्ञानमेत्र । विक्षेपावस्था तावन्मूलाज्ञानभिन्नयावद्वतरूपा। तदुक्त संक्षपशारीरके- आच्छाद्य विक्षिपति संस्कुरदात्मतत्त्वं जीवेश्वरत्वजगदाकृतिभिर्मृपैव। - विक्षेपावस्थायामप्यन्तःकरणलयनिरोधचाव्वल्यभेदत्रिविध्यम्। तत्र लयावस्था तावत्मुप्ति- मूर्छा मृतिपुनःशरीर प्राप्तिदैनं दिनादिप्रलयस्थितिभदात्पञ्चधा। तत्रापि सात्त्विकादिपूर्वोक्तभेदा- त्रेधा सुप्तिः। मर्छाऽपि कफपित्तादिनिमित्तभेदाद्वहुधैव माधवनिदानादौ वर्णिता तथा

क्तत्वानात्र प्रपञ्च्यते। मृत्यादित्रयस्य तु प्रत्येकमेकविधत्वमेव परं तु स्थूलशरीरान्निर्गमनं मृतिः, शरीरवियोगक्षणमारन्य पुनः सुखादयुपलब्धिपूर्वक्षणपर्यन्तमवस्थितिः पुनःशरीर-

१२८ पूर्णानन्देन्दुकौ मुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [ १ प्रथमं-

प्राप्तिः, समष्टिलिङ्गशरीरलयादिर्दैनंदिनादिप्रलयस्थितिरिति लक्षणभेदादसांकर्यम्। तेन गर्भे कललाद्यवस्थायामपि दुःखादिस्त्वेन प्रार्धभोगसत्त्वान्न लयावस्थात्वम्। यदा तु तत्र तदभावस्तदा पापाणादिवद्वादमुिरेव । कललावस्थायां दुःखोपलब्धिरुक्ता सूत- संहितायाम्- गर्भ तु कललावस्थं कृमिभिर्भक्षितं भवेत्। दुःखमेव तदा सौख्यं न किंचिदपि विद्यते ॥ इति। अत्र टीका माधवी-मातुर्गर्भाशय एकरात्रोपितं शुक्रशोणितं कललमिति। 'गर्भो भ्रूण इमौ समौ ' इत्यमरसिंहोक्तेर्गर्भमिि क्रीवत्वमार्पम्। ननु मोक्षधर्मेषु- सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात्। जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते। इति वृक्षाणां सजीवतोक्तेस्तेषां सुग्वाद्युपलब्धौ न विवादः परं तु पाषाणादीनां किं निर्जीवत्वं वा सजीवत्वम् । आद्ये हिमवदादीनां पुराणादौ व्यवहारवर्णनबाधः । अन्त्ये- चित्रस्थपर्वतादीनां वस्त्राभासो न लिख्यते। सृष्टिस्थमृत्तिकादीनां चिदाभासस्तथा न हि।। इति चित्रदीपस्थमूलका रोक्तिविरोधः। तस्माद्विमवदादीनामधिकारिजीवत्वाद्देवतात्वाच्च तथा- त्वेऽपि सामान्यपाषाणादेर्निर्जीवत्वमेव वाच्यं नो चेदियमप्येका पष्ठी लयावस्था स्यादिति चेन्न। पापाणादीनां सजीवत्वेऽपि यदा तेपां भेदनादिना दुःखोपल्धिस्तदा जागरोऽन्यदा तु गाढमुप्तिरेवेति निरुक्तलयावस्थतरावस्थाभावात्। पापाणादीनां सजीवत्वं तु- निद्रामयानां वृक्षाणां स्वसत्तामचलादयः । स्थिता अनुभवन्तोऽन्ये चिदाकाशमखण्डितम् । इति निर्वाणप्रकरणे बृहद्वासिष्ठे निद्राप्रचुराणां सुषुप्तिस्थानां वृक्षाणां या गाढमूढतय स्वसत्ता तामचलपापाणःदयोऽनुभवन्तः स्थिताः । अन्ये हिमवन्मेर्वादियस्तत्त्वज्ञपर्वतास्त्वख ण्डितं चिदाकाशमनुभवन्तः सदा समाधौ स्थिता इत्यर्थ इत्येतट्टीकायां च, तथो- दाहृतमोक्षधर्मवचनप्रघट्टकेऽपि वृक्षानुपक्रम्य म्लायते शीर्यते चापीतिवचनव्याख्याने शीर्यत इत्यनेन वज्रमणेरपि मत्कुणशोणितस्पशचच्चितनत्वं व्याख्यातमिति, तथा तत्रैव मूले पादैः पिबति पादप इति पदस्य व्याख्यान एतेन क्षीरादिपायिनः पारदादेरपि चेतनत्वं व्याख्यात- मिति चोक्तेः सिद्धम्। ततो हेमादिधातूनामप्युत्कटामिसंयोगे द्रुतत्वात्तत्तत्रसरेण्वन्तं सजीवत्वं ज्ञेयम्। अत्र समष्टिव्यष्टिकल्पनात्सर्वाडपि जीवव्यवस्था बोद्व्या। सृष्टि- स्थमृत्तिकेत्यादिवचस्तु केवलमृत्रसरेणुपरम्। आदिपदाद्गङ्गादिभिन्नसामान्यजलग्रह इत्य-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १२९ विरोधः । तथा निरोधावस्थाऽपि संप्रज्ञातासंप्रज्ञातसंज्ञकसमाधिभेदाद्द्विधा। एतयो- रपि ज्ञानाज्ञानपूर्वकत्वेन पुनर्द्वैविध्यम् । एवं चाञ्चल्यावस्थाऽपि जाग्रत्स्वप्नभेदाद्द्विधा। एतयोरपि पूर्वोक्तजाग्रदादिभेदात्प्रत्येकं त्रैविष्यं ज्ञेयम् । तत्र प्रमाज्ञानरूपायां जाग्र- ज्जाग्रति तथा स्वप्नेऽपि मन्त्रादिप्राप्तिरूपायां स्वप्नजाग्रति च सति प्रमातरि बाध्य- मानत्वाद्यवहारिकोऽहंकारः । उपलक्षणमिदं संशयधारावाहिककार्य हार्यस्मृतिरूपसाधारण- जाग्रतोऽपि। तत्र संशयः प्रसिद्धः। घटो घट इत्याकारकः सततप्रत्ययो धारावाहिकं ज्ञानम्। शालग्रामे विधितो विष्णुत्वधीः कार्यं ज्ञानम्। माणवके प्रम्णा चिन्तामणिबुद्धिर्बाधका लीनमिच्छाजन्यमाहार्यं ज्ञानम्। स्मृतिस्तु संस्कार जन्या स्फुटैवेति ज्ञेयम्। शुक्तिरजतादिवि- भ्रमरूपे जाग्रत्स्वमे तथा स्वमेऽपि स्वमो मया दृष्ट इति बुद्धिरूपे स्वमस्वमे साधारणस्वन्ने च सति प्रमातर्यबाध्यमानत्वात्प्रातिभासिकोऽहंकारः । तथा ज्ञानाज्ञानकालिकसंप्रज्ञातसमाधौ श्रवणा- दुत्तरमहं ब्रह्मास्मीतिवृत्तिसातत्यरूपे निदिध्यासने तथा श्रवणाद्यभावेऽपि ताद्य्ूपे निर्गुणो- पासने च स्थूलाभासो व्यावहारिकोऽहंकारः। ज्ञानादिकालिकसगुणादिध्यानधारणाप्रतीकाद्यु- पास्तिषु तु धारावाहिकाभः स्थूल एव सः । श्रमादिना स्तब्धीभावरूपायां जाग्रत्मुमौ सूक्ष्माभासो व्यावहारिकोऽहंकारः । एतेन- समाधो क्रियमाणे तु विन्ना आयान्ति वै बलात्। अनुसंधानराहित्यमालस्यं भोगलालसम् ॥ लयस्तमश्च विक्षपो रसास्वादश्च शून्यता। इत्यपरोक्षानुभूतौ ये समाधिविन्ना उक्ताः, तथा- लये संबोधयेच्चित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः । सकपायं विजानीयात्समप्राप्तं न चालयेत् ।। इति माण्डूक्यकारिकायां कपायोऽप्युक्तः । तत्र रागादिना स्तव्वीभावः कपायः, तथाऽनुसंधानराहित्यमालस्यं च व्याख्यातम्। तत्रापि तादृगहंकारस्येव सत्त्त्रात्। एवं जाग्रद्दशायां कथायेतुं न शक्यते स्वम्नावस्थायां यत्किंचिद्नुभूयते तनस्व्रमसुपुप्तिरिनि स्वप्रसुषुप्तावपि सृक्ष्माभासः प्रातिभासिकोऽहंकारः । किंच मुप्तौ सुग्वाकाराविद्यावृत्तिरूपायां सुप्तिजाग्रत्संिकायां सात्विकमुप्तौ तथा ज्ञानाज्ञानकालिकासंप्रज्ञातसमाध्योश्च व्यावहारिक: सूक्ष्मोऽहंकारः । तदनन्तरं सुखमहमस्वाप्सं सुखं समाहितोऽभवमिति परामर्शात्। ननु ज्ञानोत्तरमस्तु नाम निर्विकल्पापरपर्यायोSसंप्रज्ञातसमाविस्तत्पूर्वं तु निर्विकल्पमनन्तं च हेतु- दृष्टान्तवर्जितम्' इत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणो निर्विकल्पत्वात्ततप्राप्तेस्तदानीमभावात्कथं तत्संभवः, तथा ज्ञानोत्तरमपि निर्विकल्पसमाधौ समुदाहृतश्रुतेरेव कथं सृक्ष्माहंकारसंभव इति चेन्न । अज्ञान- दशायां सुप्तौ यथा सत्वाकारपरिणताविद्यवृ्त्या निर्विकल्पत्रह्मसुग्प्राप्तिरवं सत्त्वाकारपरिण- १७

१३० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

तान्तःकरणवृत्त्या मूलाज्ञानावृतनिर्विकल्पब्रह्मसुखावाप्तिसंभवेनोक्तसमाधिसिद्धेः। तदुक्तं न्यायरत्नावल्यां ब्रह्मानन्दसरस्वतीभि :- समाधेसत्वसंप्रज्ञातरूपस्याप्यविद्यानिवृत्तेः पूर्वमपि त्वंपदार्थसाक्षात्कारहेतुतयाऽनुष्ठेयत्वेन तदानीं जीवत्वस्त्वेन त्वंपदवाच्यत्वानपायादिति । ज्ञानदशायामपि निर्विकल्पसमाधौ 'समाधिनिर्धृतमलस्य चतसो निवेशितस्याऽडत्मनि यत्सुखं भवेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते' ॥ इतिश्रुतेः, प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभृतमकल्मषम् ॥।

वात्। एतेनाज्ञानकालिक निर्विकल्पकसमाधावपि तत्संभवप्रश्नः प्रत्युक्त.। तथा मुप्तावेव दुःखा- कारपरिणताविद्यावृत्तिरूपायां मुप्तिस्वप्राख्यायां राजसमुप्तौ सृक्ष्मतरः प्रातिभासिकोऽहंकारः। तदानीं दुःखतत्कारणाभावाद्रजःपरिणामेनेव तथा भानात्तदनन्तरं दुःखमहमस्त्राप्समिति परा- मर्शस्यापि मुगपरामर्शवत्स्फुटत्वाभावात्सति प्रमातर्यबाध्यमानत्वाच्च। एवं मोहमात्राकारपरिण- ताविद्यावृत्त्यात्मके मुप्तिमुप्तिसंज्ञक तामसस्वापे तथा मृतिमर्छाप्रलयपुनर्देहप्राप्तिषु च सूक्ष्मतमो व्यावहारिकोऽहंकारः । तस्माद्गादमुप्तिसमये सूक्ष्मतमाहंकारसत्त्वेऽपि तत्र तदभावप्रतिपा- दनं तु चन्द्रकान्तमणौ जलं नास्तीतिवत्प्रतीत्यभावाभिप्रायमेवेति गाढसुप्तेरपि सुप्तित्वादेव सूक्ष्मतमाहंकारसत्त्वात्साहंकारता स्फुटाहंकाराभावान्निरहंकारता च न विरुव्यत इति दिक्। पूर्वं सुखातिशयरूपत्वेन जीवन्मुक्तिमुखस्यापि प्रारब्धफल एवान्तर्भवमङ्गीकृत्य प्रारब्ध- फलत्वेन तत्रौदासीन्यं प्राप्तं तन्निरस्य प्रारब्धत्वावच्छिन्नयावत्प्रारब्धस्य यत्नं बिना फलदाना- शक्त्वाच्छास्त्रीययत्नसार्थक्यादिकमुपपादितम्। सांप्रतं तु तृप्तिदीप एव प्रारब्धत्रैविध्यविव- रणे यदुक्तं तदनुसारेण यत्ने तत्सापेक्षत्वमेवर प्रायाति न तु यत्नस्य ततः प्राबल्यम्।

अपथ्यसेविनश्चोरा राजदाररता अपि। जानन्त एव स्वानर्थमिन्छन्त्यारब्धकर्मतः ॥ न चात्रैतद्वारयितुमीश्वरेणापि शक्यते। यत ईश्वर एवाSSह गीतायामर्जुनं प्रति।। सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि । प्रकृतिं यान्ति भृतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ अवश्यंभाविभावानां प्रतीकारो भवेद्यदि। तदा दुःखैर्न लिप्नेरन्नलरामयुविष्ठिराः ॥

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १३१

न चेश्वरत्वमीशस्य हीयते तावता यतः । अवश्यंभाविताऽप्येषामीश्वरेणैव निर्मिता। प्रश्नोत्तराभ्यामेवैतद्रम्यतेऽर्जुनकृष्णयोः । अनिच्छापूर्वकं चास्ति प्रारब्धमिति तच्छृणु ॥ अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः । अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ काम एप क्रोध एष रजोगुणसमुद्गवः । महाशनो महापाप्मा विद्धयेनमिह वैरिणम्॥। स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा। कर्तु नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् । नानिच्छन्तो न चेच्छन्तः परदाक्षिण्यसंयुताः । मु:खदुःखे भजन्त्येतत्परेच्छापूर्वकं हि तत् ।। इति । अत्र तु यदि जीवन्मुक्तिसुखप्रदं प्रारब्धकर्म स्यात्तर्हि तद्विद्वत्संन्यासादियत्नमपि संपाद्य तत्सुखं दास्यत्येव यदि न स्यात्तर्हि तत्र यत्नोदय एव न स्यादिति सदृशं चष्टतेऽवश्यं- भाविभावानां स्वभावजेन कौन्तेयेति वचनस्वारस्यादवगम्यते। एवं च पूर्वोक्तप्रारब्धचातु- र्विध्यवादिमृलकारोक्तिरप्यनुभृतिप्रकाशस्था संगता स्यात् । तस्माद्वयर्थमिदं विद्वत्संन्यासादि- यत्नविधानं जीवन्मुक्तिसुखार्थमिति प्रथमपक्षेऽस्वरसात्पक्षान्तरं प्रतिजानीते- अथ वा प्रारब्धं कर्म यथा तत्त्वज्ञानात्प्रबलं तथा तस्मादृपि कर्मणो योगाभ्यासः प्रबलोऽस्तु। अथ वेति। अथेति पक्षान्तरारम्भार्थम्। वेत्युक्तास्वारस्यद्योतनार्थम्। तत्र दृष्टान्तं स्पष्टयति-यथेति। यथा प्रारब्ध कर्म तत्त्वज्ञानात्प्रबलमस्तीत्यध्याहृत्य योजनीयम्। तथा च भगवद्वादरायणीयं सूत्रम्-'भोगेन तिवितरे क्षपयित्वा संपद्यते' इति। दार्ष्टान्तिके योज- यति-तथेति। तस्मादपि, प्रारब्धकर्मणोऽपीत्यर्थः । योगाभ्यास इत्युपलक्षणं सद्य:कलदा- तणां सर्वेषामपि वेदैकोक्तानां कारीर्यादीनां कर्मणाम्। ननु न योगाभ्यासः प्रारब्धतः प्रबलः, तदधीनत्वात्। यद्यस्य समाधिसुखदातृप्रारब्धं स्यात्तर्ह्येवायं योगाभ्यासे प्रवृत्तः स्यात्तदभावे तु नैव तत्र प्रवर्तेतोपदेशशततोऽपि, दृष्टं चैवमेव लोके शास्त्रे च। तथा हि विदुरेणानेक- धोपदिष्टोऽपि धृतराष्टो नैव स्वहितं बुद्ध्वा तत्साधने प्रवृत्त इति श्रीमहाभारते प्रसिद्धम्। किंच मूलकारैरेवानुभूतिप्रकाशे सुप्तप्रारब्धाङ्गीकारेण योगसुखस्यापि प्रारब्धफलत्वमेव सिद्धान्तितमिति चेन्न। योगाभ्यासस्य क्रियमाणत्वेन प्रारब्धाधीनत्वाभावात्। क्रियमाणस्यापि प्रारब्धाधीनत्वाङ्गीकारे तद्वोधकविधिशास्त्रानर्थक्यापत्तेः। यत्तु तादृक्प्रारब्धाभावेन,परेशश-

१३२ पूर्णानन्देन्दुकामुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [ १ प्रथमं-

ततोऽपि हितसाधने प्रवृत्यभावोपपादनं लोकशास्त्रनिदर्शनेन कृतं तदप्यापातरमणीयमेव। तथा हि लोके तावद्या या प्रवृत्तिः सा सेष्टसाधनताज्ञानार्धीनेति सर्वत्रोत्सर्गः । तत्रोपदे- शेऽपि यत्र प्रवृत्त्यभावो दृष्टस्तत्र बलवत्तरसंशयादिप्रतिबन्धवशादिष्टसाधनताज्ञानानुदयादेव प्रवृत्त्यभावो न तु तादृक्प्रारब्धाभावादिति नियम्यते। संभवत्यामिष्टसाधनताज्ञानरूपायां दृष्टसामग्रयां प्रवृत्ति प्रति प्रारब्धास्यादृष्टसामग्रीकल्पनान।चित्यात्। एतेन शास्त्रीयं धृतरा- ्रेदाहरणमपि प्रत्याख्यातम्। तस्याश्रद्धादिदोपवशाद्वा पुत्रादिममतारूपप्रतिबन्धाद्वा विदुरो- पर्दिष्टे बलवदनिष्टाननुबन्धीष्टसाधनेऽपि तत्ताबुद्धेरेवानुदयात् । यदा तु ते प्रतिबन्धाः क्षीणास्तदा पुनर्विदुरकृतस्वल्पोपदेशमात्रादेव धृतराष्ट्रस्य सद्यस्तादृग्वुध्धुदयपूर्वकं स्वीयय- थार्थहितसाधनार्थ प्रवत्तेः श्रीमद्गागवतप्रथमस्कन्धस्थत्रयोदशाध्याये समुपाख्यातत्वात्। तद्यथा-'विदुरस्तदभिप्रेत्य धृतराष्ट्रमभापत' इत्युपक्रम्य- एवं राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढः । छित्वा स्वेपु स्नेहपाशान्द्रदिम्नो निश्चक्राम भ्रातृसंदर्शिताध्वा। इति तदुपदेशानुसारेण धृतराष्ट्रनिर्गमनमुक्वा- ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशयः । निवर्तिताखििलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचलः ॥ इत्यन्तेन तस्य योगाभ्यासपुरःसरं ब्रह्मविद्याद्वारा सप्तमीभूमिकान्तं जीवन्मुक्तिर्वर्णिता। यत्तु मृलकारवचनमनुभृतिप्रकाशस्थं जीवन्मुक्तिसुखस्य प्रारब्धकर्मफलत्ववादीति त्वया स्वमतानुग्राहकमेवेत्युपपादितं तन्न । तद्वचनतात्पर्यस्य भिन्नत्वात् । तथा हि तत्र- जीवन्मुक्तो रतिक्रीडामिशुनानन्दलक्षणान्। व्यवहारान्क्रमैति प्रारब्धस्यानुसारतः । इत्यत्र प्रारब्धशब्देन 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च' इति बार्हदारण्य- कषष्टाध्यायश्रुत्युक्तं यज्जीवस्य देहान्तरारम्भकं विद्यादित्रयं तद्विवक्षयोत्तरक्लोके सुखदुःखप्रदे- त्यादिना तद्वेगचातुर्विध्यं विधाय ततस्तीत्रवेगेत्यादिश्लोकचतुष्टयेन तद्वयवस्थया जीवन्मुक्ति- सुखस्य विद्यादित्रयात्मकप्रारब्धफलत्वमुक्तम्। तदिदं विद्यादित्रयं श्रीमत्सुरेश्वराचार्यचरणन- लिनरेणुभिरेतन्छतिव्याख्यानावसरे वार्तिकामृते विवृतम्। तद्यथा- इतो जिगभिपुं विद्याकर्मणी ये पुराडर्जिते। तं समन्वारभेते ते या चाभृत्पूर्ववासना ।। विज्ञानं संशयज्ञानं मिथ्याज्ञानमथापि वा। प्रमाणतोऽप्रमाणाद्वा सर्व विद्येति भण्यते।। संसारकारणध्वंसि यत्तु ज्ञानं परात्मगम्। तदत्र न परिग्राह्यं सर्वापत्कारणापनुत्।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १३३

संसारकारणं तस्मादात्मज्ञानविरोघि यत्। अप्राप्तपरमार्थार्थ ज्ञानमात्रं जिघृक्षितम्।। वाडमनःकायसाध्यं यच्छास्त्रतो यदि वाऽन्यतः । दृष्टादृष्टार्थरूपं यत्तच् कर्मेति गृह्यते ॥। अन्वारभेते गच्छन्तं यथोक्ते ज्ञानकर्मणी। गच्छन्तं पुरुपं यस्मादन्वेते स्वस्वभावतः ॥ गच्छतोऽतोऽनुशब्दोत्र पश्चादर्थे प्रयुज्यते। गमनादिविधौ पुंसः साधनत्वं निगच्छति॥ कर्मण: क्रियमाणस्य संस्कारो यो हृदि श्रितः । तत्फलस्य प्रभुक्तस्य पूर्वप्रज्ञेति सोच्यते ॥ पूर्वोपचितसंस्कारहेतुभ्यः साडभिजायते। षण्मासशेषप्रोद्धता वासना याऽस्य देहिन: ॥ मरिष्यतोऽन्यदेहार्थं पूर्वप्रज्ञेति तां विदुः । समर्था सैव ते यस्मादुद्वोढुं ज्ञानकर्मणी। नरस्यातः प्रधानत्वात्पृथक्तस्माद्ग्रहः कृतः । अत्र शास्त्रप्रकाशिकाख्या व्याख्याऽप्यानन्दज्ञानकृता-समर्थेति। न हि मृतस्य विद्या- कर्मणी स्वरूपेण स्थातुमर्हतः कारकभेदाभावादतो वासनात्मनैव स्थितेस्तत्प्राधान्यात्तस्या युक्ता पृथगुक्तिरित्यर्थ इति। समासेन च निर्दिष्टे कारणत्वाविशेषतः । अन्योन्यकारणत्वाच्च श्रुत्येह ज्ञानकर्मणी ॥ पूर्वप्रज्ञात उद्धूतिर्विद्यायाः कर्मणो यतः । ताभ्यां च भावनोद्धृतिरनिर्देशोडतो यथोदितः ॥ कर्मणो भुज्यमानस्य परिशेपो हि भावना । मूलं च जायमानस्य प्रधानं तेन भण्यते ।। अत्रापि सैव टीका-तस्यास्तयोश्च मिथो हेतुहेतुमत्वे त्रयाणामविशेषात्कथं पूर्वप्रश- प्राधान्यमित्याशङ्कयाऽह-कर्मण इति। परिशेषो नाम फलवासनेति। परिन्छेत्री विनिर्मात्री विद्या लोकान्तरस्य हि। विकर्तृकर्मवोढी च पूर्वप्रज्ञेह पूर्वयोः ॥ इति। तथैतेषां विद्यादीनां प्रत्येकं चातुर्विध्यमुक्तं संक्षेपशारीरकतृतीयाध्याये श्रीमत्सर्वज्ञात्म- मुनीश्वरगुरुचरणैः-'विद्या चात्र चतुर्विधाऽप्यभिमतैवाऽऽरम्भिका कर्मवत्संस्कारोऽपि

१३४ [१ प्रथमं-

तथा चतुर्विध इति ज्ञेयस्तथा संभवात्' इति। व्याख्यातं चेदं मधुसूदनसरस्वतीभि :- ननु पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति शुभाशुभकर्मण एव संसारहेतुत्वप्रतिपत्ते:

संसारहेतुत्वमविशिष्टमिति वदंस्तेषु चातुर्विध्यमाह-विद्या देत्यादिना। काचन विद्या शास्त्र- विहिता देवताद्युपासनरूपा। परा तन्निपिद्धाऽसच्छास्त्रविषया। अन्या विहितसमा विधिं विनाडपि यदृच्छयोपपन्ना गङ्गादिदर्शनरूपा श्रेयस्करी। काचिन्निपिद्धसमा बीभत्सितशवादि- विषया सद्योदु:खकरीति विद्यायाश्चातुर्विध्यम्। एवं कर्मणां यागवधाहार विहारादिरूपाणामपि विहितप्रतिषिद्धाविहिताप्रतिपिद्धभेदन चातुर्विव्यं द्रष्टव्यम्। एवं पूर्वप्रज्ञाख्यसंस्कारोडपि मूलानुभवाद्यनुरोधेन चतुर्विधा बन्धहेतुरित्यर्थ इति। अत्र वार्निके तावद्वासनाद्यपरपर्यायस्यं पूर्वप्रज्ञाख्यस्योक्तरीत्या चतुर्विधसंस्कारस्य कर्मणो भुज्यमानस्येत्यत्र मुलं(ले) च जायमानस्ये- त्यनेन भाविनः क्रियमाणात्मकस्य कर्मणस्तथा पूर्वश्लोके पूर्वप्रज्ञात उद्धतिर्विद्याया इत्युक्ते- रुक्तचतुर्विधविभागस्य ब्रह्मज्ञानेतरयावद्व्त्यात्मकंज्ञानस्य च कारणत्वं स्पष्टमेवोक्तम्। तथा परिच्छेत्रीत्यनेन विद्याया भाविदेहमात्रदातृत्वं कमणः सुखादिविकारकारित्वं च निर्णीतम्। तदुक्तमनुभूतिप्रकाशे मूलकाँररवैतच्छतिविवृतिसमये-'देहं विद्या परिच्छिद्यादीदृशो देह इत्यथ' इति। तेन वासनाख्यपूर्वप्रज्ञायाः क्रियमाणहेतुत्वात्पूर्वोक्तानुभूतिप्रकाशगतप्रारब्ध- चतुर्विधतावादेन यज्जीवन्मुक्तिमुखस्यापि प्रारब्धफलत्वमुक्तं मूलकारेस्तत्क्रियमाणफलत्वमेव। नोचेदुक्तवार्तिके पूर्वप्रज्ञायाः क्रियमाणत्वार्वच्छिन्नयावक्रियमाणकारणत्वोक्तिर्बध्येत। जीव- न्मुक्तिमुखसाधनस्य मनोनाशादेः क्रियमाणत्वं तु न विवादास्पदम्। यत्र कृतोपास्तित्वना- निच्छयैव मनानाशादिना जीवन्मुक्तिसुखं तत्रापि देहेन्द्रियादिव्यापारोपरमस्य पूर्वोक्तसंस्कार- द्वारा जायमानस्येश्वरयत्नसाव्यस्यापि लोकदृष्ट्या पारमेश्वरयत्नसाव्यत्वेऽपि शास्त्रदृष्ट्या क्रिय- माणत्वानपायात् । एतेन परेच्छाजन्यजीवन्मुक्तिसुखस्य क्रियमाणफलत्वं व्याख्यातम्। तत्रापि परयत्नजनकोपास्त्यादिपुण्यस्य देहाद्युपरमस्य च क्रियमाणस्य सत्त्वात्। नोचेज्जी- वन्मुक्तानामृपभादीनां परमेश्वरप्रेरितसंस्कारमात्रद्वारा चष्टमानशरीराणां कदाचित्पादतले पिपीलििकादिमरणजनितपातकस्य तथा कदाचिद्रङ्गादिवातसंस्पर्शजनितमुकृतस्यापि प्रारब्धत्वा- पातात्। इष्टापत्तिश्चेत्क्वचिदपि क्रियमाणोदयाभावात् 'तदिगम उत्तरपूर्वाघयोर ल्लेपविनाशौ तक्व पदेशात् ' इतिसूत्रादौ क्रियमाणाश्लेपोपपादनभङ्गापत्तिः । प्रारब्धफलत्वोक्तिस्तु मूल- काराणामनुभूतिप्रकाशे विद्याकर्मसाहचर्येण श्रत्या पूर्वप्रज्ञाया अपि गृहीतत्वात्तत्रितय- स्यापि देहाद्यारम्भकतावशात्तन्मध्यगतपूर्व प्रज्ञाख्यसंस्कारस्यापि तत्साह चर्यातप्रारब्यत्वविवक्षयैव। किंच तत्र-

सुखदुःखप्रदारब्धकर्मवेगश्चतुविधः । तीव्रो मध्यो मन्दसुप्ताविति तस्य विधा मताः ॥

जीचन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १३५

इति प्रारब्धकर्मवेगस्य चातुर्विध्यमुक्त्वा क्रमात्- तीव्रवेगे स पश्वादितुल्यो नाऽत्मानमीक्षते। आत्मनि प्रीतिरस्तीति भवेदात्मरतिस्तदा॥ मध्यवेगे तु भोगानां प्राधान्यं स यदा कदा। कृत्वाSवकाशमात्मानं वदन्क्रीडति बालवत् ॥ मन्दवेगे तिरस्कृत्य भोगान्प्रायण चिन्तयन् । घियाSडत्मान द्वन्दमुखं प्राम्ोति मिथुनं यथा ॥ मुप्तवेगेSतिनिर्विन्ना निर्विकल्पसमाधिभाक। आत्मानन्दावशेपः सन्नास्ते मुक्तवदद्वयः ॥ इत्यन्तेन तीव्रादिवेगानां स्वरूप फलं च विवृतम्। तत्र तीव्रवेगे तु न जीवन्मुक्तिमुख- लेशोऽपीत्यविवाद एव। परं तु तत्रापि गोकामा एव वयमिति याजञवल्क्योक्तरगोंपदोच्चारणा- सत्स्मरणाच्च संजातमुककृतरूपं क्रियमाणमस्त्येव। मध्यवेगेऽप्येवमेवाSSत्मस्मरणादिजन्यं क्रियमाणं तदनुसंधानजन्यं सुखमपि तत्फलमवेत्यह्यम्। भोगानां प्राधान्येन तत्मुखादिकं तु प्रारब्धफलमेव। यत्त तत्र सदःफलदातृकारीर्यादिजातवृष्ट्यादिद्वारा सुखादिकं तत्तु क्रियमाणफलमेव। तथा मन्दवेगेपि द्वन्द्वसुखस्य क्रियमाणफलत्वं स्फुटमेव्र। तथा सुप्त- वेगेSपि क्रियमाणफलत्वमेव निर्विकल्पसमाधिसुखस्य। तद्ग्राहकस्य सृक्ष्माहंकारस्य शीतला- मलनिश्चलजलस्थशुद्धस्फटिकाशिलावत्तत्र सत्त्वात्, 'स्वयं तदन्त:करणेन गृह्यते' इति श्रतेश्च। न च यस्येह जन्मनि कृतोपास्तित्वेन ज्ञानोत्तरं यत्नं विनैव यज्जीवन्मुक्तिमुखमुत्पन्नं तस्यास्तु नाम पूर्वोक्तरी त्योपासनादिक्रियमाणफलत्वं परं तु यस्य वामदेवादिवद्योगभ्रष्टस्य जन्मान्तरीयो- पासनादिमहिम्रा ज्ञानोत्तरं यत्नं विनैव संस्कारस्वाभाव्याज्जीवन्मुक्तिमुखं यदुत्पद्यते तस्य तु प्रारब्धकर्मफलत्वमेत्रवश्यं वत्तव्यं, नो चेदनिच्छया जीवन्मुक्तिसुखोत्पत्तौ परमेश्वरयत्नजन्यत्वेन प्रारब्धफलत्वाभावात्परेच्छया जीवन्मुक्तिमुग्वोत्पत्तौ च परयत्नजन्यत्वन तथात्वात्क्कचिदप्यनेन न्यायेन प्रारब्धकर्मफलत्वं विपयसुग्वादेरपि नव स्यादिति वाच्यम्। इष्टापत्तेः । इममेवाधिकारि- शिरोमणणिं मनसि निधाय मुलकारैरनुभृतिप्रकाशे जीवन्मुक्तिमुखस्य प्रारब्धफलत्वसाधारण्य- मुक्तम्। अत्र तु तादृगधिकारित्वाभावेनेदानींतना येऽकृतोपास्तित्वेSपि साधनचतुष्टयपूर्वक- श्रवणादिपुष्ट्या ब्रह्मविदस्तेपां यज्जीवन्मुक्तिसुखं तत्क्ियमाणसंज्ञकमनोनाशादिसाधनफलमेवेति द्योतनार्थ पक्षान्तरोपन्यासपूर्वकं योगाभ्यासस्य जीवन्मुक्तिमुग्वसाधनस्य क्रियमाणात्मकस्य प्रार- ब्धकर्मतोऽपि प्राबल्यप्रतिपादनं विस्तारितमिति ज्ञेयम्। ननु यदयुदाहृतवार्तिकरीत्या विद्याकर्म- भ्यामपि पूर्वप्रज्ञाख्यायाः संस्काराद्यपरपर्यायाया वासनाया एव प्राधान्यं तर्हि पुनरपि दोपतादव स्थ्यमेव। तथा हि-यद्यस्याधिकारिणः पूर्ववासना योगादिविषयिणी स्यात्तर्हि सैवेमं तत्र बला- प्प्रवर्तयित्वा योगादिकं साधयिष्यति नो चेद्विविशतमप्यकिंचित्करमेत्र तस्मात्किं विद्वत्संन्या

पूर्णा नन्देन्दुकी मुद्यास्यव्या्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

सादिविधिना कि वाडनेन तदविवेकप्रथनेनेति चेन्न। वासनाया विद्याकर्मोभयनिर्वाहकत्वा- दिना प्राधान्येऽपि विवेकेन पुरुषप्रयत्नात्तदभिभवस्य शक्यत्वात्। यथा चैतत्तथाडये मूल एव-'श्रीरामः-प्राक्तनं वासनाजालं नियोजयति मां यथा' इत्यादिना ग्रन्थेन सप्रमाणं सोदा हरणं सपरिवारं सविस्तरं चोपपादयिपितत्वाच्च। अत्रेयं व्यवस्था-यः कश्वज्जन्मान्तर एव कृतोपास्तिस्तस्येह जन्मनि जायमानं ज्ञानात्पाक्समाधिसुखं तदुत्तरं जीवन्मुक्तिसुखं च पूर्वप्रज्ञाख्यसंस्कारद्वारा प्रारब्धफलमेव। परं तु तादक्समाध्यादेः क्रियमाणं पुण्यमुत्पद्यत एव, यथा गङ्गास्नानजन्यं प्रातः शीतदुःखं प्रारब्धफलं पुण्यं तु क्रियमाणं तद्वत् । यस्त्विह जन्मन्येव कृतोपास्तिरकृतोपास्तिर्वा तस्य तु तादृक्सुखादिकं क्रियमाणफलमे- वेति न कोडपि दोपः। नन्वस्त्वेवं प्रारब्धक्रियमाणयोः फलव्यवस्था तथाऽपि प्रारब्धकर्मा- पेक्षयाऽपि योगस्य प्राबल्यं तु नैव सिध्यति। तत्रेदं वक्तव्यम्-कि प्रारब्धकर्मणा दीय- मानं सुखादिकं तिरस्कृत्य क्रियमाणमेव योगाभ्यासाख्यं स्वजन्यमुखादिकं ददातीति तत- स्तत्प्राबल्यं, किंवा सुखादिदातृप्रारब्धमेव ध्वंसयति योग इति तत्प्राबल्यम्। आद्ये न हि समुद्भूतफलस्याSSम्रस्यातिपक्कफलानि रुद्ध्वाऽधुना रोपिता द्राक्षा स्वफलानि दातुमुत्सहत इति न्यायविरोधः । द्वितीये तु नाभुक्तं क्षीयते कर्मेतिस्मृतेभोंगं विना तद्ध्वंसाभावः । न च 'धर्मेण पापमपनुदति' इति श्रुतिः । तस्या धर्मप्रशंसामात्रपरत्वात्। यद्वा पापमात्र- नाशकत्वपरत्वात्। न चष्टापत्तिः। पुण्यात्मकप्रारब्धस्य योगमुखविरुद्धविपयसुखदस्यान- पायात्। न च यद्यतप्रारब्धं तत्तत्स्वफलदाने क्रियमाणापेक्षमवरेति नियतम् । जन्मान्तरकृ- तोपास्तित्वादिसकलजीवन्मुक्तिसामग्रयन्तरसंपन्ने वामदेवे गर्मे जायमानज्ञानोत्तरक्षण एव संजा- तजीवन्मुक्तिमुखदप्रारब्धे क्रियमाणापेक्षणादर्शनात्। तस्मात्म्रौंढिवादमात्रमेव प्रारब्धतोऽपि योगाभ्यासप्राबल्याङ्गीकरणमिति चन्न। शुक्लेतराष्टम्यादौ प्राग्बदुकालमुदितस्यापीन्दोस्तेज- स्तिरस्कृत्य नवम्यादौ प्रातः सद्यः समुदितेनापि दिनमणिना स्वतेजसा कुमुद्वतीमुकुलीकर- णपूर्वकपभिनीविकासनदर्शनाव्प्राबल्यस्य सामर्थ्यैकतन्त्रत्वाद(दा)म्रादिन्यायाभावात् 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति' इति श्रत्योपासनविशिष्टस्यैव कर्मणो वीर्यवत्तरत्वात्केवलोपासनात्मकस्याहं ब्रह्मास्मीतिनिर्गुणोपासनापरपर्यायसंप्रज्ञात समाधिपूर्वकनिर्विकल्परूपासंप्रज्ञातसमाधिसंज्ञस्य 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' इति पातञ्ज लसू त्रात्सकल चित्तवृत्तिनिरोधद्वाराSद्वैतात्माकारैकान्तःकरणस्थितिलक्षणस्य योगस्य 'कर्मा- शुक्काकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेषाम्' इत्यपि पातञ्जलसृत्राच्छक्काधिकक्कष्णकृष्णाधिकशुक्कसम-

धेयस्योक्तयोगाख्यस्य योगिशब्दवाच्यब्रह्मवित्कर्मणः प्राबल्यस्य वीर्यवत्तमत्वेन कैमुतिक- न्यायसिद्धत्वाच्छतिस्मृत्योर्विरोधे तु श्रुतिरेव बलीयसीति न्यायेन नाभुक्तं क्षीयते कर्मेति स्मृते:, किंच प्रायश्चित्तादिरूपेण धर्मेण पापं नाशयनीति श्रीमाघवाचार्यैर्वेदभाष्ये व्याख्या

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १३७

ततया 'धर्मेण पापमपनुदति' इति श्रुत्या बाधितत्वाद्यदा प्रायाश्चित्तादिरूपवर्मस्यापि पापनाशकत्वं तदा

मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकाट्रयं परमं तपः । तज्ज्यायः सर्वधर्मेम्यः स धर्मः पर उच्यते ॥ इति स्मृत्या चित्तैकाय्र्यलक्षणस्य योगस्य परमधर्मत्वबोधनात्पापात्मकप्रारब्धनाशकस्यापि कैमुतिकन्यायसिद्धत्वात्पुण्यात्मकतन्नाशकत्वस्य त्वशुक्काकृष्णकर्मतवेन प्राबल्यैकसिद्धत्वाच्च । उक्त हि मूलकारैरेव तत्त्वविवेके योगस्य साधारण्येन कर्मनाशकत्वं निरुक्तयोगं प्रकृत्य- अनादाविह संसारे संचिता: कर्मकोटयः । अनेन विलयं यान्ति शुद्धो धर्जो विवर्धते॥ धर्ममेघमिमं प्राहुः समाधिं योगवित्तमाः । चर्षत्येष यतो धर्मामृतधाराः सहस्रशः ॥ अमुना वासनाजाले निःशेषं प्रविलापिते। समूलोन्मूलिते पुण्यपापाख्ये कर्मसंचये ॥ वाक्यमप्रतिबद्धं सत्प्राक्परोक्षावभासिते। करामलकवद्वोधमपरोक्षं प्रसूयते ॥ इति । अत्र ज्ञानात्पूर्व यदा योगस्य संचितपुण्यपापकर्मणां समूलनाशकत्वं निःशेषवासनानाश- कत्वं चोक्तं तदा ज्ञानोत्तरं 'तस्मान्न्यासमेषां तपसामतिरित्तमाहुः' इति नारायणीये सत्यादिमानसान्तसकलमोक्षसाधनतपसां मध्ये संन्यासाख्यतपस एवोत्कृष्टत्वोक्तेः । यद्ुष्करं दुराराध्यं दुर्जयं दुरतिक्रमम्। तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिकमम् ॥ परमतपस्वात्तत्समुच्चितस्य निरुक्तयोगस्य जीवन्मुक्तिप्रतिबन्धकप्रारब्धध्वंसकत्वं तु सुतरां सिद्धम्। अहो येन धनुर्मा- त्रसहायेनार्जुनेन श्रीपरमेश्वरोऽपि युद्धे परितोषितः पाशुपतं च संपादितं तनैव श्रीभगवत्स- हायेन भारतयुद्धे भीष्मादयः पराजिताः स्युर्न वेति कः संदिह्यात्। यत्तु प्रारब्धस्य स्वफलदानाय क्रियमाणसापेक्षत्वनियमभङ्गोदाहरणं वामदेवजीवन्मुक्तिमुखमानीतं तत्रेश्वरय- तसापेक्षत्वं तु वर्तत एव, तथा पूर्वसंस्कारजन्यदेहेन्द्रियादिव्यापारोपरमरूपं क्रियमाणमपि स्फुटमेवेति कुतो व्यभिचारः। तत्र सत्यपि क्रियमाणे तस्य द्वारतामात्रत्वं न तूक्तफलकार- णत्वमित्येतावानेव विशेषः । द्वारीभूतादपि क्रियमाणात्तादृशस्थलेऽपि पुण्यापूर्वाख्यं सुकृतमु- त्पद्यत एव पूर्वोदाहृतगङ्गादिवातस्पर्शादृदषभादीनामिव । तथाऽपि तत्फलं वामदेवादीना नासत्येव। कुतः, तत्त्ववित्वेन कर्माश्लेषात्। ये तु तत्मुहृदः शिष्यादयस्तेष्वेव 'तस्प १८

१३८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः-[१ प्रथमं-

पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृद: पुण्यकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्यां गृह्नन्ति' इतिश्रुतेस्तत्कृतसुकृत- सजातीयं सेवादिसुकृतभिन्नमेव सुकृतमुत्पद्य तेभ्यो यथायथ फलं ददातीति भाष्यरत्नप्रभायां स्पष्टमित्यन्यदेतत् । तस्माद्युक्तमेव योगस्य प्रारब्धात्प्राबल्याङ्गीकरणमिति नैवात्र शङ्कावकाशः।

कृत्वा योगधनंजयस्य सततं सारथ्यमेतत्करात् । प्रारब्धातुलकौरवादिबलमप्युच्छिद्य संस्थापितो जीवन्मुक्तिसुग्स्वराज्यनिलये विद्वान्यतिर्धर्मराट्।। उक्तेऽरथऽन्यथानुपपत्ति प्रमाणयति- तथा च योगिनामुद्दालकवीतहव्यप्रमृतीनां स्वेच्छया देहपरित्यागं उपपद्यते। तथा चेति। यद्युक्तरीत्या प्रारब्धापेक्षयाऽपि योगाभ्यासादिशास्त्रीययत्नस्य प्राबल्यं नाङ्गी क्रियेत तर्ह्युद्दालकवीतहव्यादीनां योगिनां स्वेच्छया देहपरित्यागवादिवासिष्ठादिशास्त्रं बाध्येतेत्यर्थापत्तिः प्रमाणम्। तस्मादुक्तयुक्त्या तदङ्गीकारे तु यतो योगिनां सप्तमभूभ्यन्त- परिपक्कयोगवतामुद्दालकवीतहव्यप्रभृतीनां ब्रह्मविदां तादृग्योगवैशिष्ट्यादेव प्रारब्धं विध्वंस्य स्त्रेच्छया न तु पारतन्त्र्येण देहपरित्यागः शरीराभासोपसंहार उपपद्यते युक्तो भवति। तद्वादिशास्त्रं संगत भवतीत्यर्थः । तदुक्तं योगवासिष्ठ उपशमप्रकरणे पञ्चपञ्चाशे सर्गे। तत्र

एतामालम्ब्य पदवीं समस्तभयनाशिनीम्। उद्दालकोडसाववसद्यावदिच्छं जगद्रृहे।। अथ कालेन बहुना बुद्धिस्तस्य बभूव ह। विदेहमुक्तस्तिष्ठामि देहं त्यक्त्वेति निश्चला॥ एवं चिन्तितवानद्रेर्गुहायां पल्वासने।

टीका-चिन्तितवान्, चिन्तितार्थदृटनिश्चयवान्सन्। संयम्य गुदसंरोधाद्वाराणि नव चेतसः । मात्रास्पर्शान्विचिन्वानो भावितस्वाङ्गचिद्धनः । टीिा-मात्रास्पर्शान्, शब्दादिगोचरवृत्तीः । विचिन्वानः, विचारेण चैकैकश उपसं- हृत्य हृदि निवेशयन्। हृदि निविष्टानां च तेपां परमार्थरूपो भावितः स्वाङ्गमिव स्वात्मनै- कीकृतश्चिदरूपो घनः सैन्धवघनवदेकरसो येन । संरुद्धप्राणपवनः समसंस्थानकन्धरः ।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १३१

टीका-समसंस्थाना कन्धरा कण्ठो यस्य। तालमूलतल आलग्रेन कण्ठच्छिद्रे कपा- टवन्निवेशितेन जिह्वामूलेनोन्नतमिव लसन्मुखं यस्य। न बहिर्नान्तरे नाधो नोर्थ्व नार्थे न शून्यके।

टीका-अर्थे रूपादिविपये न संयोजिते मनोदृष्टी येन।

प्राणप्रवाहसंरोधसमः स्वच्छाननच्छविः ॥ अङ्ग चित्संविदुत्तानरोमकण्टकिताङ्गभूः । टीका-प्राणादिप्रवाहाणां संरोधेन समस्ततक्क्रियाकृतदेहमनःकरणचाञ्चत्यशून्यः । स्वच्छाननच्छविः, प्रसन्नवदनः । अङ्गेति संबोधने । चित्संविदा चिद्रृपब्रह्मानन्दानुभवे- नोत्तानैरूर्ध्वर्जुभी रोमभिः कण्टकिता संजातकण्टकाडङ्गभूर्यस्य। अङ्गचित्संविदभ्यासाचित्सामान्यमुपाददे। तदभ्यासादवापान्तरानन्दस्पन्दमुत्तमम्।।

टीका-तस्याSडनन्दाविर्भावे पूर्वोक्तमेव हेतुमाह-अङ्गेति। अङ्गेष्वन्तःकरणैकदे- शभूतवृत्तिभेदेपु प्रतिबिम्बिता चित्। अवच्छिन्नसंविदां च स्वोपाधिभृतवृत्तिभेदानां विल- याभ्यासाद्विम्बभूतचित्सामान्यमुपाददे प्रविवेश । ब्िम्बभृतचिन्मात्रानुसंधानाभ्यासाच्चान्तर्दद्यु- त्तमं सर्वोत्कृष्टमानन्दस्पन्दमवापान्वभूदित्यर्थः । तदास्वादनतो लीनचित्सामान्यदशाक्रमम्। विश्वंभरमनन्तात्मसत्तासामान्यमाययौ॥

टीका-तस्य पूर्ववत्सत्तासामान्यानुप्रवेशमाह-तदास्वादनत इति। यावन्न निरति- शयानन्दास्वादनं तावदेव चित्तं निरोधक्वेशासहिष्णुतया बहिः प्रवर्तते, आस्वादिते त्वानन्दे तत्रैव गुडपिपीलिकान्यायेनाSSसक्तं स्वरूपमपि विस्मृत्य स्वानुगतं चित्सामान्यं निरतिश- यस्वप्रकाशसत्तासामान्यभावं नयति, स एव चित्सामान्यदशाक्रमस्य लयस्तस्य सत्तासामान्य- प्राप्तिश्चेति भाव: ।

तस्थौ समसमाभोगः परां विश्रान्तिमागतः । अनानन्दसमानन्दमुग्धमुग्धमुखद्युतिः ।। टीका-तथैव तस्यापुनरावर्तिनीं स्थितिमाह-तस्थाविति । समेभ्योऽपि सम आत्य- न्तिकविक्षेपवैषम्यशून्य आभोगः स्वरूपं यस्य। न विद्यन्त आनन्दाः समा यस्य तथावि- धानन्देन प्रसन्नतमत्वान्मुग्धेभ्यः सुन्दरेभ्योऽपि मुग्धा मुखद्युतिर्यस्य तथाविधः सन्।

१४० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यध्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

संशान्तानन्दपुलकः पदं प्राप्यामलं गतः । चिरकालपरिक्षीणमननादिभवभ्रमः ॥

टीका-आनन्दाविर्भावलिङ्गरोमाञ्चादीनामपि क्रमादुपरममाह-संशान्तेति। जीव- न्ेव पदं प्राप्य प्रारब्धभोगहेतुमलशेषक्षयादमलं गतः सन्। बभूव स महासत्त्वो लिपिकर्मार्पितोपमः । सम: कलावपूर्णेन शरदच्छाम्बरेन्दुना ।। टीका-कलाभिरवपूर्णेन। उपशशाम शनैर्दिवसैरसौ कतिपयैः स्वपदे विमलात्मनि। तरुरसः शरदन्त इवामले रविकरौजसि जन्मजरातिगः ॥ टीका-'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्ते' इति श्रुत्युक्तरीत्याSत्रैव तत्प्रा- णानां तप्तोदकौष्ण्यवत्क्रमादुपशममभिप्रेत्याSSह-उपशशामेति। शरदन्ते हेमन्ते तरूणां रसो रविकरौजसीव विमले स्वपद उपशशामेत्यादिना। एवं वीतहव्यस्यापि देहत्यागप्र- कारस्तत्रैव षडशीतितमे सर्गे 'इदानीं स्वां दिशं यान्तु भवन्तो याम्यहं प्रियाः' इत्यन्त- ग्रन्थेनेन्द्रियादीनां प्रार्थनपूर्वकं स्वेच्छया देहत्यागं प्रतिज्ञातवतो वीतहव्यस्य वैराग्यौत्कटय- पूर्वकं चाक्षुषालोकादिकलानामादित्यमण्डलादिप्रकृतिषु लयप्रार्थनं समुपवर्ण्यान्ते- व्यपगताखिलकार्यपरम्परः सकलदृश्यदशातिगतास्थितिः । प्रणवशान्त्यनुसंसृतिशान्तधीर्विगतमोहमलोऽयमहं स्थितः ॥ टीका-दीर्घोच्चारितस्य प्रणवस्य ब्रह्मरन्ध्रे शान्तिमनुसृत्य शान्ता ब्रह्माकारतामात्रप्रा- प्त्योपरता धीर्यस्य। तत एव विगतप्रारब्धप्रतिबद्धशिष्टाविद्यालेशमलः । इत्यसंप्रज्ञातसमा-

अजमजरमनाद्यनेकमेकं पदममलं सकलं च निष्कलं च। स्थित इति स तदा नभःस्वरूपादपि विमलस्थितिरीश्वरः क्षणेन ॥ टीका-स वीतहव्य इत्युक्तकमेण मुक्तदशा नभःस्वरूपादपि निर्मलस्थितिः सन्नज- मजरमनाद्येकममलं निष्कलं पदं भूत्वा स्थितः। बद्धदृशा तु क्षणेनेश्वरः सन्स्वकार्यभेदैरनेकं सकल च भूत्वा स्थित इत्यर्थः । इत्यन्तेन तस्य सप्तमभूमिकादाढर्यमुपाख्यायाग्रिमसर्गे श्रीवसिष्ठ उवाच- प्राप्य संसृतिसीमान्तं दुःखाब्धेः पारमागतः । वीतहव्यः शशामैवमपुनर्मनने मुनिः ॥ टीका-एवमुक्तरीत्याऽपुनर्मनन आत्यन्तिकमनोनाशे सति।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १४१

तस्मिस्तथोपशान्ते हि परां निर्वृतिमागते। पयःकण इवाम्भोधौ स्वे पदेऽपरिणामिनि॥ तथैव तिष्ठन्निःस्पन्दः स कायो म्लानिमाययौ। अन्तर्विररसतां प्राप्य मार्गशीर्षान्तपद्मवत् ।। इत्यादिना। ननु नेदमुदाहरणद्वयमपि योगादिप्राबल्येन प्रारब्धघ्वंसबोधकम् । उद्दालक- विषये तु संशान्तानन्दपुलक इति त्वदुदाहृतश्लोकटीकायामेव जीवन्नेव पदं प्राप्य प्रारब्ध- भोगहेतुमलशेषक्षयादमलं गतः सन्निति व्याख्यात्रा टीकाकर्त्रा प्रारब्धस्य स्वतः क्षयोत्तरमेव विदेहकैवल्याप्तेर्द्योतितत्वाद्योगादिबलेन तक्क्षयस्य क्वाप्यसूचितत्वाच्च। एवं वीतहव्यविष- येऽपि व्यपगताखिलकार्येतिश्लोकटीकायां तत एव विगतप्रारब्धप्रतिबद्धशिष्टाविद्यालेशमल इति व्याख्यानेन तथात्वध्वननात्। न च महानुभावभगवद्विद्यारण्यगुरुचरणवचनविरोधे समुदाहृतवासिष्ठटीकाकारवचनमेव त्याज्यमस्विति शङ्कयम् । श्रीमद्विद्यारण्यगुरुविरुद्धमाधु- निकेनोक्तटीकाकारेण वक्तुमशक्यत्वात्, श्रीमद्विद्यारण्यगुरुचरणाशयस्यैव तथात्वादापाति- कार्थसमर्थेन त्वयैव तत्तात्पर्यस्याज्ञातत्वाच्च। न चोपक्रमादिवशाद्थोक्तमेव तद्रहस्यं नो चेत्तदक्षरस्वारस्यमपरित्यज्योक्तटीकाक्षरर्रात्या त्वयैव वर्ण्यतां तदाशय इति वाच्यम्। एवं तर्हि वासिष्ठटीकाकारवचोऽपि तद्विरुद्धमुदाहरतस्तवैव प्रमादित्वादीति चेन्न। वासिष्टटीकाशय- स्यैव त्वयाऽनभिज्ञातत्वात्तत्तात्पर्यस्य प्रत्युत मदनुकूलतरत्वाच्च। तथा हुद्दालकविषये तावत्- एवं चिन्तितवानद्रेर्गुहायां पल्लवासने। बद्धपद्मासनस्तस्थावर्धोन्मीलितलोचनम् (नः) ।। इति योगाभ्यासमुपक्रम्य सपरिकरं सप्तमभूमिकान्तं तमुपवर्ण्य तदुत्तरं वासिष्ठे संशा- न्तानन्दपुलक इति श्लोको निबद्धः । तत्र जीवन्नेव पदं प्राप्य प्रारब्धभोगहेतुमलशेषक्षयाद- मलं गतः सन्निति वदता टीकाकृता जीवन्मुक्तिप्राप्तिपूर्वकप्रारब्धभोगकारणीभृतमलशब्दिता- विद्यालेशैकदेशघ्वंसस्य प्रागुक्तयोगैकफलत्वं स्फुटमेव द्योतितम्। नो चेद्विदेहमुक्तस्तिष्ठामीति विदेहमुक्तिवाञ्छापूर्वकं योगविधानोपपादकतन्मूलविरोधित्वस्य दुर्वारतापत्तिः। किंच संशान्ता- नन्दपुलक इति श्लोकवर्णितावस्थायामेव यदि निःशेषप्रारब्धक्षयः स्वभावेन भोगं दत्त्वैव जातो न तु योगमहिन्नेति संमतं स्यात्तदा 'उपशशाम शनैर्दिवसैरसौ कतिपयैः स्वपदे विमलात्मनि' इत्युत्तरश्लोके शनैः शनैः कतिपयैर्दिवसैरसावुद्दालको विमलात्मनि स्वपद उपशशामेति तदनन्तरमपि बहुतरैरव दिनैर्विदेहकैवल्यं कथमुक्तं स्यात्। मध्ये देहाद्यवस्था- पकप्रारब्धकर्मण एवाभावात्सय एव तदुक्तं स्यात्। तस्मात्पूर्वो त्तरतात्पर्यपर्यालोचनया वासिष्ठ- टीकाकारस्यापि प्रारब्धकर्मापेक्षया योगाभ्यासादेर्बलवत्तरत्वेन तस्य तन्नाश्यत्वस्य सुतरां संमतत्वाद्यथा यथा योगाभ्यासपरिपाकस्तथा तथा प्रारब्धक्षयस्तदात्यन्तिकत्वे तदात्यन्ति-

१४२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

कत्वमिति स्वीकृतेर्न कोऽपि विरोधगन्धः । एतेन वीतहव्यविषयकप्रश्नोऽपि प्रत्युक्तः । तत्र तु दीर्घोच्चारितस्य प्रणवस्य ब्रह्मरन्ध्रे शान्तिमनुसृत्य शान्ता ब्रह्माकारतामात्रप्राप्त्योपरता धीर्यस्येत्युक्त्वा तत एव विगतप्रारब्धप्रतिबद्धशिष्टाविद्यालेशमल इति वदता टीकाकृता तत एव पूर्वोक्तोपरतधीत्वादेवेति हेतुतद्धावबोधनात्कण्ठत एवोपरतिशब्दितयोगस्य प्रारब्ध- ध्वंसकत्वोक्तेरुद्दालकोदाहरणोक्तसमाधानरीत्याऽत्रापि सकलव्यवस्थासंभवाच्च न कोऽपि शङ्कावकाशः। मूल उद्दालकवीतहव्यप्रभृतीनामित्यादिशब्दपर्यायीभूतप्रभृतिशब्देन भगवा- ज्शुको ग्राह्यः। उक्तं हि मोक्षधर्मेषु भगवद्वासपुत्रस्य शुकस्यापि योगमहिम्रा स्वेच्छयैव देहपरित्यजनम्। तत्र हि पञ्चपश्चाशत्तमाधिकैकशताध्याये-

नारदस्य वच: श्रुता शुकः परमबुद्धिमान्। संचिन्त्य मनसा धीरो निश्चयं नाध्यगच्छत ॥ पुत्रदारैर्महान्क्ेशो विद्याम्नाये महाञश्रमः । किं नु स्याच्छाश्वतं स्थानमल्पक्लेशं महोदयम् ।। ततो मुहूर्त संचिन्त्य निश्चितां गतिमात्मनः । परावरज्ञो धर्मस्य परां नैःश्रेयसीं गतिम् ।। कथं न्वहमसंल्लिष्टो गच्छेयं गतिमुत्तमाम्। नाऽडवर्तेयं यथा भूयो योनिसंकरसागरे ॥ टीका चातुर्धरी-असंश्लिष्टः सर्वोपाधिनिर्मुक्तः । इत्यादिना शुकस्य नारदो पदेशेन ै - ग्यमनने समुपाख्याय ततः 'न तु योगमृते शक्या प्राप्ुं सा परमा गतिः' इति योगै- कसाध्यत्वं ज्ञानसिद्धस्यापि कैवल्यस्य प्रार्धेन द्वैतावभासावशेपणालोकदृष्ट्या प्रतिबद्धस्येव तादृशयोगस्यैव सद्यः प्रारब्धध्वंसकत्वेन तद्वारा तत्साधनत्वाद्योगैकलभ्यत्वमित्यर्थकग्रन्थे- नोपवर्ण्य-

तस्माद्योगं समास्थाय त्यक्त्वा गृहकलेवरम् । वायुभूतः प्रवेक्ष्यामि तेजोराशिं दिवाकरम् ॥ टीका-दिवाकरमिति। अर्कमण्डलवर्ती भर्गःपदवाच्यः संसारबीजसर्जनकर्ता सर्वेपां प्राणिनां बुद्धे: प्रवर्तको गायत्रीप्रतिपाद्यो ग्राह्यः, न त्वर्चिरादिमार्गपर्वभूतं मण्डलाभि- मानिनमादित्यम् । कुत एतत् । कार्यब्रह्मलोकं प्रति तद्रमनस्यादर्शनात्। शुकस्तु मास्तादूर्ध्व गतिं कृतवाऽन्तरिक्षगाम्। दर्शयत्वा प्रभावं स्वं ब्रह्मभूतोऽभवत्तदा ।। इति वाक्यशेषे शुद्धब्रह्मभावदर्शनाच्च। सूर्यमण्डलपर्यन्तं गमनं तु स्वस्य योगप्रभावदर्श- नमात्रमिति त्वत्नैव स्पष्टमस्ति। इत्यादिना योगाभ्यासबलेन प्रारब्धस्थापितमपि देहाद्यव-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १४३

भासं तद्ध्वंसद्वारा विध्वंस्य योगमाहात्म्यख्यापनाय सूर्यमण्डलपर्यन्तमाकाशगामितया देहादिकं नीत्वा लोकदृष्ट्याऽन्तर्यामित्वशालिनि मुक्तदष्टयाSद्वैते ब्रह्मण्येव घटभङ्गे घटाकाशवदुपाधिनाशमात्रेणैव केवलीभावं गच्छामीवेति शुकनिश्चयमभिधाय धूमादिमार्ग विनिन्द पर्वतादीन्सकलस्थावरजङ्गमान्नारदं च पृष्टवा पितरं गत्वा तद्वचनं श्रुतवता पित्रा मन्नेत्रतोषणार्थ तावत्स्थीयतामित्युक्तोऽपि- निरपेक्ष: शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तसंशयः । मोक्षमेवानुसंचिन्य गमनाय मनो दघे।। पितरं स परित्यज्य जगाम मुनिसत्तमः । कैलासपृष्ठं विपुलं सिद्धसंघनिपेवितम् ॥ इति तस्य कैलासपृष्ठगमनोक्त्याध्यायः समापितः । ततोऽग्रिमाध्याये भीष्म उवाच- गिरिशृङ्गं समारुह्य मुतो व्यासस्य भारत । समदेशे विविक्ते स निःशलाक उपाविशत् । धारयामास चाऽडत्मानं यथाशास्त्रं यथाविधि।। पादप्रभृतिगात्रेपु क्रमेण क्रमयोगवित्। इत्यादिना तस्य तत्र योगधारणां ब्रह्मानन्दमाकाशगमनं नारदाख्यगुरोः प्रदक्षिणी- करणपूर्वकमनुज्ञाग्रहणं देवकृतपुष्पवर्षणमप्सरोगणदर्शनं मलयाचलगमनं तत्रोर्वश्यादिदर्शनं वत्सलेनापि पित्राडयं कथं त्यक्त इत्यादिसविस्मयोर्वशीवच:श्रवणं सकलदिगाद्यवलोकनं तत्त- दिगाद्यधिष्ठातृदेवतादर्शनम्। पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै। ततः प्रतिवच्चो देयं स्वैरेव समाहितैः ॥ इत्यादिना दिगादिदेवताप्रार्थनं ततस्तत्प्रार्थितस्य देवतादिभि: स्वीकरणं चोपवर्ण्याध्यायः समापितः । ततोऽग्रिमाध्याये भीष्म उवाच- इत्येवमुक्त्वा वचनं ब्रह्मर्पिः स महातपाः । प्रातिष्ठत शुकः सिद्धिं हित्वा दोषांश्चतुर्विधान्॥ टीका-इत्येवमिति। दोपान्, साख्िक,न्म,क्षप्रतिबन्धकान्वर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमदानेनः- किल्बिषसंसर्गानैश्वर्याख्यान्। यदाह मनु :- प्राणायामैर्दहेदेनो धारणाभिश्च किल्बिपम् । प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानैश्वरान्गुणान्। इति वा। योगानिति पाठे वितर्कविचार।नन्दास्मिताख्यांस्तत्फलानीत्यर्थः । इत्यादिना तस्य स्त्वादिगुणतत्कार्यादिसर्वाभिमानत्यागमुपवर्ण्य-

१४४ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिङ्गवर्जिते। ब्रह्मणि प्रत्यतिष्ठत्स विधूमोडगिरिव ज्वलन् ॥ टीका-तस्मिन्नादित्यान्तर्यामिणि परब्रह्मणि नित्ये पुनरावृत्तिवर्जिते यतो निर्गुणे प्रत्य- तिष्टत्। इत्यन्तर्यामित्वोपलक्षिताद्वैतात्ममात्रप्रतिष्ठत्वेन स्वप्रकाशत्वं महापुरुषस्य देहलयेन दर्शनराहित्यालोकानामभाग्यसूचकोत्पातजातं तस्य शुभशकुनसूचकं शुभवृष्टयादिकं मेरु- हिमवत्स्वर्णरजतशृङ्गाभ्यां मार्गरोधनं योगमहिम्ना तद्रेदनं देवादिसाधुवादं मन्दाकिन्या कीडन्नग्नाप्सरोगणदर्शन व्यासानुगमनं चोपाख्याय- शुकस्तु मारुतादूर्ध्व गर्ति कृत्वाऽन्तरिक्षगाम्। दर्शयित्वा प्रभावं स्वं ब्रह्मभूतोऽभवत्तदा । टीका-शुकस्विति। मारुतात्सूत्रात्मन ऊर्ध्वम्। 'वायुर्वै गौतम तत्सूत्रम्' इति श्रुतेः । इति तस्य विदेहकैवल्यं व्यासकृताह्वानं दिगादिसर्वदेवताकृतप्रतिवचनं व्यासं प्रति शिवागमनं शुकस्य पञ्चमहाभूतस्वभावकथनं छायाशुकप्रदानं चोपाख्यायाध्यायः शतोपरि सप्तपञ्चाशत्तमाख्यः समापित इति। न चैतेषां प्रारब्धमेव तथेति। तथा च योगिनामित्यादेः पूर्वव्याख्याने मयैव दत्तोत्तरत्वात्। तस्माद्युक्तमेवोक्तोदाहरणजातमिति सिद्धं योगप्राबल्यम्। कल्पभेदात्कथाभेद इति न्यायेन श्रीभागवतवासिष्ठादिगतशुकोपाख्या- नव्यवस्था ज्ञेयेति दिक्। ननु किमेतावता प्राचीनानां शुकादिमहानुभावानां योगीन्द्राणां योगाभ्यासस्य प्रारब्ध- विध्वंसनशक्तत्वेSपीदानींतनानां ज्ञानिनां तु तादृशैश्वर्याभावादुर्लभैव जीवन्मुक्तिरिति चेत्स- त्यम्। यद्यप्याधुनिकानां प्रारब्धावस्थापितदेहादिद्वैतावभासस्य प्रबलतमयोगाद्यभ्यासेन समूलोन्मूलने ऽल्पायुष्टाद्युपाधिना सामर्थ्याभावेऽपि प्रतिक्षणविक्षोभप्रदविषयाभिलाषलक्षणका- मादिवृत्तिरूपविक्षेपक्षपणे जीवन्मुमुक्षूणां न काडपि क्षतिरित्याह यद्यपीत्यादिना- यद्यप्यल्पायुषामस्माकं ताहशो योगो न संभवति, तथाऽपि कामा- दिधीवृत्ति निरोधमांत्रे को नाम प्रयासः। यदि शास्त्रीय प्रयत्नस्य प्राबल्यं नाङ्गी क्रियते तदा चिकित्सामारभ्य मोक्षशास्त्रपर्यन्तानां सर्वेषामान. र्थक्यं प्रसज्येत। अल्पं 'शतायुर्वै पुरुषः' इति श्रुत्या शतवर्नियमेऽपि कलिकालादिवशात्क्षणिकमा- युर्येषां तथाविधानामस्माकमित्युक्त्या स्वस्यापि जीवन्मुमुक्षुत्वं द्योतितम् । अस्माकम्, अस्मदादीनां जीवन्मुमुक्षूणाम्। 'सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानां राजा' इत्यादिवदन्येषामपि

मात्रयोगे को। १ क. ख, ग ङ, च. दिचित्तवृ0 । २ क, ख, ग, ङ, च. मात्रे योगे को। घ.

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १४५

विदुषां लक्षणया ग्रहणमिति भावः । तादृशेति। स इव दृश्यत इति तादृशः । शुका- दियोग इवैश्वर्यशालीत्यर्थः। स चासौ योगश्चेति। तथाऽपि तादृग्योगानुष्ठाने सामर्थ्याभावेऽपि। कामादिधीवृत्तिनिरोधमात्रे। कामो विषयाभिलाषः । 'इदं मे स्यादिदं मे स्यादितीच्छाः कामशब्दिताः' इति तृतिदीपोक्तेरिष्टावाप्तिः कदा मे स्यादित्युत्कण्ठ।पूर्वकतत्तद्विषयाभिलाषः स आदिर्मुख्यो यासां ताः कामादयः । अथ केन प्रयुक्तोडयं पापं चरति पूरुषः । अनिच्छन्तपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ इत्यर्जुनप्रश्ने श्रीभगवानुवाच- काम एप क्रोध एप रजोगुणसमुद्धवः । महाशनो महापाप्मा विद्धयनमिह वैरिणम् ॥ धूमेनाSडत्रियते वहनिर्यथाSडदर्शो मंलन च। यथोल्विनाSSवृतो गर्भस्तथा तनेदमावृतम् । आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यंवरिणा॥ कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च। इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।। एतैविमोहयत्येप ज्ञानमावृत्य देहिनम्। तस्मात्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्पभ ॥ पाप्मानं प्रजहिह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्। इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ॥ मनसस्तु परा बुद्धिर्यो वुद्धेः परतस्तु सः । एवं बुद्धे: परं बुद्ध्वा संस्तभ्याऽडत्मानमात्मना ।। जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्। इति श्रीमद्भगवद्गीतामु स्मृतिषु 'कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र' इत्यादिश्रुतिषु च महता प्रबन्धेन वासनापरपर्यायस्य निरुक्तलक्षणस्य कामस्यैव मुक्तिद्वारार्गलत्वोक्तेरत्रापि तस्यैव मुख्यत्वेन ग्रहः । ताश्च ता धीवृत्तयो बुद्धिवृत्तयस्तास; नितरां रोध: सप्तमभूम्यन्तमद्वैतानन्दात्मनि स्थिरीकरणं तादृड्निरोध एव निरोधमात्रं तस्मिन्। अत्र मात्रग्रहणेन स्वेच्छया देहत्यागादिमहदैश्वर्यसामर्थ्यव्युदासः । एतादृशवृत्तिनिरोधमात्रे को नाम प्रयासः । किंशब्द आक्षेपे नामेति प्रसिद्धौ। न हि कोऽपि श्रमलेशोऽपीह संभवतीत्यर्थः । कामादिचित्तवत्तीति पाठेडव्ययमेवार्थः । क्वचित्पुस्तके 'कामादिधीवृत्तिनि- रोधमात्रे योगे' इति योगपदं, तदतादृशे योग इति विशेषणविशेष्यभावः । कामादिधी- वृत्तिनिराधमात्रं यस्मिन्निति समासः । उक्तमेवार्थ प्रतिबन्द्या द्रदयति-यदीत्यादिना।

१४६ पूर्णानन्देन्दुकी मुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

शास्त्रीयप्रत्नस्य प्राबल्यानङ्गीकारे चिकित्सापदवाच्यस्थूलदेहैकदोपनाशकायुर्वेदमूलकमुश्रुतच- रकादिवैद्यशास्त्रमारभ्य मोक्षशास्त्रपर्यन्तानां वेदान्तान्तानां सर्वेपां शास्त्राणामिति शेषः । आनर्थक्यं प्रसज्येत, निष्प्रयोजनत्वं स्यादिति प्रतिबन्दी। मोक्षसाधनेति पाठे तु चिकि- त्सापदेन हरीतक्यादिभेपजं ग्राह्यम् । तदारभ्य मोक्षसाधनं यत्त्त्वज्ञानं तदन्तानां सर्वेषां हितसाधनानामिति शेषः । शेपं प्राग्वत्। तस्माच्छास्ति हितमुपदिशतीति शास्त्रं वेदादि तत्रोपदिष्टत्वेन जातः शास्त्रीयो न तु लौकिकः । ईदृग्यः प्रकृष्टः सद्यः परमानन्दप्रदः पुनर्दृश्यमानव्वंसको यो यत्न उद्योगो न तु यागादिवज्जन्मान्तरे क्षयिष्णुसुखदः परिणाम- दुःखदश्च। तस्य प्राबल्यं प्रारब्धव्वंसकत्वेन प्रकृष्टवलवत्तरत्वमङ्गीकार्यमेव योगस्येत्याशयः । ननु कृतऽपि कारीरीष्ट्रयादिरूपे शास्त्रीयप्रयत्ने तत्फलस्य वृष्टयादेः कदाचिदभावोऽपि दृष्ट इति प्रारब्धकर्मैव दुरन्तं, ततस्तत्रव शास्त्रीयस्यापि प्रयत्नस्य कुण्ठीभाव एव। न हि तावन्मात्रेण सकलशास्त्रतत्रत्येष्टसाधनान्यतरानर्थक्यप्रसक्तिरूपा प्रतिबन्दी प्रारब्धेतरत्र शास्त्रीयप्रयत्नसार्थक्याङ्गीकारादिति चंत्। बाटम्। नतावता प्रतिबन्दीमोचनम्। तथा हि-यदि प्रारब्धाग्रे शास्त्रीयस्यापि प्रयत्नस्य सर्वथा कुण्ठीभाव एव सिद्धस्तर्हि तस्य सर्वत्र स्वकार्य- कारित्वलक्षणं प्रावल्यं तु क्षतमेव्र तथात्वेऽद शास्त्रीयप्रयत्नात्मकं कर्मादिकमिष्टसाधनमनुष्ठेयं तज्जन्मान्तर यदा प्रारब्धत्वेनापर्वद्वारा परिणमेत्तदेव फलदं स्यान्न सद इति सद:फलदातृ- चिकित्साद्यग्वित्शास्त्रवैयर्थ्यलक्षणप्रतिबन्दीतादवस्थ्यमेव। न हि कश्चिद्ुग्णो जन्मान्तरे ममाडडरोग्यं भयादिति धियाऽधुनौपधमधिसेवते, न वा कथ्षिन्मुमुक्षुरपि जन्मान्तरे मम मोक्षो भवत्विति घियाडघुनैव बोधं साधयति। तस्मात्सर्वत्र शास्त्रीयप्रयत्नप्राबल्यस्य प्रारब्धे संकोचः प्रार्धस्य ततः प्राबल्यं तादृशस्थले सद्यः फलदातृकारीर्यादिव्यापाराणां नैष्फल्यं जन्मान्तरे फलदातृत्वं वा तद्वोधकशास्त्रस्याप्रामाण्यं चेति त्वन्मतस्यानेकगीरवदुष्टत्वाच्छतस्य सद्य:फलदातृत्वस्य हानिस्तथाSश्रुतस्य जन्मान्तरफलदातृत्वस्य कल्पनं चेत्याद्यनेकदोपग्रस्त- त्वाद्वरं लाघवात्तादशस्थले कारीर्यादिशास्त्रीयप्रयत्नव्यङ्गत्वकल्पनभेवेत्य, शयेनाSSह- नहि कादाचित्ककर्मफलविसंवादमार्रेण दौर्वल्यमापादयितुं शक्यमू। अन्यथा कादाचित्क पराजयं दृष्टा सर्वेभूपर्गजाश्वादिसेनोपेक्ष्येत। नहीति। कदाचिद्गत्ः कादाचित्कः स चासौ कर्मणां सद्य:फलदकारीर्यादीनां फलस्य वृष्टयादेर्विसंवादो विपरीतः कृतडपि शास्त्रीये प्रयत्ने फलं तु नैव जातं तस्माद्व्यर्थ एव यत्नस्तद्वोविशास्त्रमपि वञ्चकमवरेत्यादिरूपः संवादः परस्परं जनानां सम्यङ्निर्णयपूर्वकं वादो भाषणं येनाभावेन स एव कर्मकलविसंवादमात्रं तेन। मात्रचा शास्त्रीयप्रयत्ने प्राबल्याभा- वोऽपास्तः। तेनानुष्ठानवैगुण्यादेव फलाभाव इति व्वनितम्। कदाचित्कर्मव्यङ्गत्ववशाज्जातका- रीर्यादिकर्मकलस्योक्तविपरीतसंवाद हेतोरभावादेव दौर्बल्यं सामर्थ्यराहित्यमापादयितुं दोषत-

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतर्जावन्मुक्तिविवेकः । १४७

याऽडनेतुं न हि शक्यम्। हिरवधारणे नैव शक्यमित्यर्थः । शास्त्रीयप्रयत्नस्येति शेपः । तस्माद्यथा यथा शास्त्रीयप्रयत्नपुष्टिस्तथा तथेष्टफलदृष्टिरिति सर्वव्यवस्थ संभवाच्छास्त्रीयप्रय- त्प्राबल्यं सर्वथा स्वीकरणीयमवेति भावः । किंच शास्त्रीयप्रतिबन्दीं मोक्तमुदयुक्तर्य तव तन्मोचनं तु दूरे प्रत्युत सर्पभिया पलायन्वृश्षिकेन दष्ट इति न्यायेन लौकिक्यपि द्वितीया प्रतिबन्दी गले पतर्तीत्यभिप्रायेणाऽडह-अन्यर्थेति। कादाचित्कसद्यःफलदकर्मफला- भावमात्रेण प्रारब्धाग्रे शास्त्रीयप्रयत्नदौर्बल्याङ्गीकारे सति पराजयमपजयं दृष्टवा विलोक्य सर्वे: प्राचीनैरर्वाचीनैश्च भुपैः पृ्थ्वीपालनेनछुमिर्न तृदासीनर्गजाश्वादिसेना चातुग्ङ्ं बन्दमुपेक्ष्येत त्यज्येत। कादाचित्कपराजयादेव प्रारब्धैकप्राबल्ये नृपैः स्वबलं त्यक्तं स्यादिति द्वितीया लौकिकी प्रतिबन्दी । तस्मान्न त्वन्मतं साध्विति ध्वनिः ।

न च लौकिकप्रतिबन्दा न शास्त्रार्थनिर्णयः समुचित इति शङ्कयम्। पूर्वाचार्यैरपि तथा कृतत्वादित्याह- अत एवाऽडनन्द्बोधाचार्या आहु :- "नह्यजीर्णभयादाहारपरित्यागो भिक्षकभयाद्वा स्थाल्यनधिश्रयणं, यूकामयाद्ा प्रावरणपरित्यागः" इति। शास्त्रीयस्य प्रयत्नस्य प्राबल्यं वसिष्ठरामसंवादे विस्पष्टमवगम्यते- सर्वमेवेह हि सदेत्यासव्य तदनु तदप्यवमुच्य साधु तिष्वेत्यन्तेन ग्रन्थेन। अत एवेति। कादाचित्कफलादर्शनेऽपि शास्त्रीयप्रयत्नस्य प्रावत्याङ्गीकारादेव। आनन्दबोधाचार्याः । आनन्दव्यञ्जकोऽ्द्वतमुग्द्योतको बोधो ज्ञानं येपां ते तथा यथार्थ- नामान इत्यर्थः । ते च त आचार्याश्र। मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य इतिकोशद्वदतदर्थदर्शिलेन परमप्रामाणिका इत्यर्थः । तद्वचः पठति-न हीति। अजीर्णभयात्, न जीर्णं परि- पक्कमजीर्ण तस्य (तस्मात्) भयं तस्मात्। धातुवैपम्यद्वारा रोगापादकमजीर्ण मेऽन्नभ- क्षणेन भविष्यतीति भीत्येत्यर्थः । आहारपरित्यागः । आहियते भक्षणार्थ गृह्यत इत्या- हारो योग्यमन्नं तस्य परितः सर्वतम्त्यागः । न हि नैव लकः कादाचि काजीर्णदर्शनेन सर्वथाऽन्नभक्षणं त्यज्यत इति भावः । अत्र परीत्युपसर्गाद्वितमितमितपृतान्नभिन्नमन्नं तु त्यज्यत एव सद्धिरिति व्यव्यते। वाद्याग्रहहननार्थमुदाहरणवाहुल्यम्। भिक्षुकभयात् । भिक्षतीति भिक्षुकः । ग्रासमात्रं भवेद्भिक्षति वचनात्। यतिश्च ब्रह्मचारी च विद्यार्थी गुरुपोपकः । अव्वगः क्षीणवृत्तिश्च पडते भिक्षवः स्मृताः ॥ इति पण्णां भिक्षुकत्वोक्तेश्र यत्याद्यन्यतमः स्वल्पयाचकस्तस्य ( तस्मात्) भयात्। पाके कृते प्रायेण भिक्षुका भिक्षार्थमायान्त्येव। आगतपु च तष्वतिथिवमुख्यभीत्या स्वल्प- मप्यन्नं दातव्यं स्यादेव तेन च धनव्ययस्ततो दारिद्रयदुःखमिति भीत्येत्यर्थः । स्थाल्यनधि-

१४८ [१ प्रथमं-

भ्रयणम् । स्थाली पाकपात्रविशेषस्तस्या अनधिश्रयणम्। अधिश्रयणं पचनार्थ तण्डुलादिपूरणपूर्वकं महानसे स्थापनं तदभावः । न हीति सर्वत्रानुषङ्गः। यूका जन्तुविशेषस्तद्धयात्तत्कृतदंशभयादित्यर्थः । प्रकर्षेण शीतलज्जादिनिवारणक्षमत्वेनाSSवृणो- त्याच्छादयति देहमिति प्रावरणं वस्त्रं कम्बलादि च। शेषं प्राग्वत्। एवं च लौकिकशा- स्त्रीयप्रतिबन्द्यन्तयुक्तिसहस्त्रवशात्प्रारब्धदौर्बल्यपूर्वकं शास्त्रीयप्रयत्नस्य प्राबल्ये सिद्धे तत्र

हारामायणसंमति प्रतिजानीते-शास्त्रीयस्येति। पदत्रयमिदं तु विव्ृतमेवाधस्तान्निकट एव। कस्मिन्स्थल इत्यत आह-वसिष्ठेति। वसिष्टरामयोः संवादः परमार्थप्रश्नप्रतिवचनं तस्मिन्। कियता अ्रन्थेनेत्यत्राSSह-सवमिति। अत्रोक्तग्रन्थस्थानि यावदुपयुक्तान्येव कानिचित्पद्यान्युदाहियन्ते न तु सर्वाणि ग्रन्थगौरवभियेति ज्ञेयम्। तं ग्रन्थं वृहृद्वासिष्टीयमुमुक्षुव्यवहाराख्यद्वितीयप्रकरणगतनवमसर्गस्थमपि मध्यवासिष्ठी यतत्प्रकरणगतप्रथमसर्गस्थमव पठति वसिष्ठ इत्यादिना- वसिष्ठः-"सर्वमेवेह हि सदा संसारे रघुनन्दन। सम्यक्प्रयुक्तात्सर्वेण पीरुषात्समवाव्यते ।।" सर्वं पुत्रवित्तस्वर्गलोकब्रह्मलोकादिफलं, पौरुषं पुत्रकामेष्टिकृषिवा णिज्यज्योतिष्टोमव्रह्मोपासनानुष्ठानलक्षणः पुरुषप्रयत्नः। उवाचेति शेषः । अत्र मूलकारैर्यानि पदानि न विवृतानि तान्येव मया वित्रियन्ते। सर्वमेवेहेति। हे रघुनन्दन । इह संसारे। सदा निरन्तरम्। सर्वेण निखिलेनाधिका- रिणा। सम्यगिति । ईदृशात्पौरुपात्समवाप्यते हीत्यन्वयः । रलयोः सावर्ण्यालवूनल्पान- प्यधिकारिणः स्वमहिम्ना नन्दयति ब्रह्मानन्दं प्रापयति स तथा तत्संबुद्धौ। अस्मिन्संसारे हि द्विविधा जनाः सदसदत्पदवाच्याः क्रमान्महान्तो लघवश्च । तत्राऽडद्यानां ब्रह्मात्मैक्या- नुभवान कचिदप्यानन्दाय परापेक्षेत्यवशिष्टानामेव तदपेक्षति भवानद्वतात्मरूपोऽपि भक्त- दृशा दीनानुकम्पित्वस्वाभाव्यात्प्रकृतलीलाविग्रहं मायया धृत्वा लोकानामेहिकादिमुक्तिपर्यन्तं हितं कथं स्यादिति पृन्छसीति संबोधनतात्पर्यम्। इह, इदंतयाऽनुभूयमानेऽहमादिदृश्यल- क्षणे। संसारे, सम्यग्घटीयन्त्रन्यायेनो्ध्वयोभागे सरन्ति स्वर्गनरकादौ गच्छन्ति जीवा अस्मिन्निति तथा तत्र। यद्वा सम्यगेव स्वप्रकाशानन्तानन्दत्वेनातिरम्यः परमात्मैवाविना- शित्वेन 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' इतिश्रुतेर्यावद्दृश्यसत्ताभानप्रयोजकत्वेन च 'सारो बले स्थिरांशे च' इति विश्वात्सारः सकलद्वैतबाधावधित्वेन स्थिरांशो यस्मिन्स तथा तत्रेत्यर्थः । एतेन 'परमात्मवशेषोऽपि तत्सत्यत्वविनिश्चयः' इत्यादिचित्रदीपोक्तेर्याचद्दृश्यबाधेनाबाधितब्र-

१ क. ख, ग, घ ङ. च, 'वपयत्नात्स। ।२ क., ख. ङ च. नाल।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १४९

ह्मात्मैक्यनिश्चयस्यापि विचारिततत्त्वमस्यादि महावाक्यैककरणकचरमप्रमारूपान्तःकरणवृत्ति रूपत्वेन संसारान्तःपातित्वमवेति सृचितम्। सदा कालत्रये। एवकारोऽप्यर्थे । सर्क्मपि हितम्। सम्यक्प्रयुक्तात् । अनुपरम एव सम्यक्प्रयोग इत्येतट्टीकाकाराः । सम्यग्यथाविधि प्रकर्षेण तदेकपरत्व रूपोत्कर्पेण युक्ताद्योजितादित्यर्थः । पौरुपात्, व्याख्येयलक्षणात्। सम- वाप्यते हि। सम्यग्विन्नानाहृतत्वेनैवावाप्यते। हिरवधारणे। प्राप्यत एवेति यावत्। एतेन सम्यक्प्रकर्षेण च न योजितं चेत्पौरुपं तदा फलानुदये तु नैव शास्त्रवैयर्थ्यमिति द्योतितम्। आचार्यः श्लरोकगतं सर्वमिति पदं विवृणोति-सर्वं पुत्रेत्यादिना। पुत्रः संभावितनर- कात्पित्रादित्रातृत्वविशिष्ट आत्मजो न तु केवलः । वित्तं धनम् । स्वर्गलोको धृमादिमार्ग- गम्यः पितृलोकः । ब्रह्मलोकोऽचिरादिमार्गगम्यः सत्यलोकः । आदिना मोक्षः । एतेपां समाहारस्तद्रूपं यत्फलं तत्तथेत्यर्थः । तथा श्लोकगतपौरुपपदार्थमप्याह-पौरुषमित्यादिना। पूर्वतन्त्र एव प्रसिद्धा पुत्रकामेष्टिः । कृपिर्वाणिज्यं चापि वैश्यकर्म प्रसिद्धमेव । तथा 'ज्यो- तिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इति ज्योतिष्टोमनामा स्वर्गसाधनीभृतो यागोऽपि। ब्रह्मोपा- सनं निरन्तरसगुणनिर्गुणान्यतरब्रह्मव्यानम्। एतेपामनुष्टानं निरुक्तसम्यक्प्रयुक्त्वपूर्वकं विधानं तह्क्षणं स्वरूपं यस्य सः । एतादृशो यः पुरुपस्य जीवस्याधिकारिणः प्रयतनस्तत्पौ- रुपमित्यर्थः ।

पौरुषं द्विधा विभज्य तत्फलभेदमप्याह- उच्छास्त्रं शास्त्रितं चेति पौरुषं द्विविधं स्मृतम्। तत्रोच्छास्त्रमनर्थाय परमार्थाय शास्त्रितम्॥ उच्छासत्रं परस्त्रीगमनपरद्रव्यापहरणादि। शास्त्रितं नित्यनैमित्तिका- नुष्ठानादि। अनर्थो नरकः । अर्थेषु स्वर्गादिषु परमो मोक्ष: परमार्थः । आबाल्यादलमभ्यस्तैः शास्त्रसत्संगमादिभिः । गुणैः पुरुषयत्नेन सोऽर्थ: संपद्यते हित:॥ अलं संपूर्णं सम्यगित्यर्थः । गुणैर्युक्तेनेत्यध्याहारः ।हितः श्रेयोरूप:। उच्छास्त्रमिति। इदमपि मव्यवासिष्ठ एव पञ्चमसर्गे। उलङ्गितं शास्त्रं येनेत्यु- च्छास्त्रं व्याख्येयलक्षणम्। शास्त्रेण विहितं शास्त्रितम् , एतदपि व्याख्येयलक्षणम्। इति भेदाद्विविधं द्विप्रकारकं पौरुपं स्मृतम् । एतद्वयमपि क्रमेणानर्थपरमार्थयोर्व्याख्येययोः कारणे इत्यर्थः । उच्छास्त्रं विवृणोति-उच्छास्त्रं परस्त्रीति। परस्त्रियां स्वान्यरमण्यां गमनं परद्रव्यस्य स्वेतरधनस्यापहरणं प्रसिद्धमेव । आदिपदादभक्ष्यभक्षणाद्यपि। तथा शास्त्रितमपि स्पष्टयति-शास्त्रितं नित्येति। नित्यं संध्यावन्दनादि नैमित्तिकं जाते- ष्टयादि तयोरनुष्ठानं यथाविधि विधानम् । आदिना ज्ञानसाधनशमादिसंपादनपुरःसरं

१५० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [ १ प्रथमं-

तत्संपादनं जेयम्। अनर्थपदार्थं कथयति-अनर्थ इति। नरकः कुम्भीपाकादिः । परमार्थ लक्षयति-अर्थेप्विति। अर्थ्यन्तेऽधिकारिभिरभिलष्यन्त इत्यर्थः, तेधु स्वर्गा- दिषु। आदिना ब्रह्मलोकः । तेषु सत्यलोकान्तेषु सर्वेषु सुकृतसमधिगम्यपदार्थेषु मध्ये परमः स्वात्माभिन्नत्वान्नित्यसिद्धतया विध्यसाव्यत्वादज्ञानावृतत्वेन ज्ञानैकव्यङ्गयत्वादात्म-

सर्वोत्कृष्टः परानुपमा मा स्वप्रकाशानन्दाद्वतचिद्रपा शोभा यस्येति वा। तत्र शास्त्रितमपि प्रतिज्ञातसम्यक्प्रयुक्तत्वादिगुणकदम्बविशिष्टमेव पौरुषं परमार्थसाधकं नान्यदित्याह- आबाल्यादिति। इदमपि पद्यं मव्यवासिष्ठ एव पञ्चमे सर्गे तथा सप्तमे च। बाल: पञ्चवर्षवयाः कुमारः, तत एवोपनयनादिसंभवेन शास्त्राधिकारात् । यद्यप्येतदधुना दुर्लभं तथाडपि यौवने तु यतनीयमत्रेति रहस्यम्। यद्वा बालोऽत्र ग्रहणधारणासमर्थस्तस्य भावो बाल्यं तदा मर्यादीकृत्येति तथा तदारभ्येत्यर्थः । अलं मनःपूर्वकम् । अभ्यस्तैः परिचित- रूपैः। शास्त्रेति। शास्तीति शास्त्रं हितोपदेष्ट् वेदादि। तथा सतां साधूनां जीवन्मुक्ता- नामिति यावत् । संगम: समागमस्तच्च स चति तथा तावादी येपां शमादीनां ते तथा तैरित्यर्थः । एतादृशैश्च गुणैः । युक्तेनेत्यार्थिकम्। एतादृशेन। पुरुषेति। पुरुपार्थेच्छु- कृतसंध्यावन्दनादिनिदिध्यासनान्ताद्योगनेति यावत्। सः, प्रसिद्धो मोक्षाख्यः । स्वार्थ इति पाठे त्वात्मरूपोडर्थः । हितः परमानन्दाद्वतात्मरूपलवेनाभिलपितोऽर्थः पुमर्थः संपद्यते संपन्नो भवति न त्वन्यथेत्यर्थः । अत्र हितपदं त्रिवर्गवारणार्थम्। बाल्यपदस्य मत्कृतद्विती यार्थेऽनुग्रहोऽपि तंत्रैव पञ्चमसर्गे- वाल्ये गतेSविरतकल्पितकेलििलोले दोदण्डमण्डनवयःप्रभृतिप्रयत्नात्। सत्संगमे:पदपदार्थविशुद्धबुद्धिः कुर्यान्नरः स्वगुणदोपिचारणानि ॥ इति। तत्र मुलकृदेवालंपदविवक्षितार्थ कथयति-अलं संपूर्णमिति। शास्त्राभ्यासादि- गुणानां पुरुषप्रयत्नाङ्गत्वार्थमव्याहारमाह-गुणर्यु क्तेनेतीति। हितपदार्थमाह-श्रेयो- रूप इति।'मोक्षः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम्' इत्यमरान्मोक्ष एवेत्यर्थः । ननु सत्यं कर्तव्य एव पुरुपप्रयत्नः शास्त्रीयः परमार्थार्थ तथाऽपि वासनापारवश्येन स्वातन्त्र्याभावात्कथं तत्सिद्धिरित्यज्ञातशास्त्ररहस्यानामाशङ्कामप्यनुकम्पया श्रीरामः शङ्कते- श्रीराम :- प्राक्तनं वासनाजालं नियोजयति मां यथा। मुने तथैव तिष्ठामि कृपणः किं करोम्यहम्॥ वासना धर्माधर्मरूपा जीवगता संस्कारा:। वसिष्ठः-अत एव हि हे राम शेय: प्राम्ोषि शाश्वतम्। स्वप्रयत्नोपनीतेन पौरुषेणैव नान्यथा ।।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १५१

यतो वासनापरतन्त्रो मवानत एव हि पारतन्त्रयनिवारणाय स्वो- त्साहसंपादितो मनोवाक्कायजन्य: पुरुषव्यापारोऽपेक्षितः । श्रीराम इति। उवाचेति शेपः । हे मुने प्राक्तनं वासनाजालं मां यथा नियोजयति तथैवाहं तिष्ठामि यतः कृपणः किं करोमीत्यन्वयः । हे मुने मननशीलत्वादिना मत्संशयो. च्छेददक्ष श्रीवसिष्ठ। प्राक्तनं प्राग्भवं जन्मान्तरीयमित्यर्थः । वासनाजालं कर्मतत्फलसंस्कार- समूहः । माम्, अस्मच्छव्दोपलक्षितमहंकारविशिष्टं सर्वमप्यधिकारिणमिि यावत् । यथा येन प्रकारेण तीव्रादिमव्ये यया कयाऽपि रीत्या नियोजयति नितरां राजादिवद्वलाद्यो- जयति सदसदन्यतरवत्मनि प्रेरयति तथव तयैव रीत्या न त्वीपदपि विपरीतया तिष्टामि तत्र तत्र मार्गे स्थिरी भवामि। एवं तर्हि पौरुपं कुतो न करोपीत्यत्राऽडह-कृपण इति। वासनापिशाचिकापारतन्त्र्याद्दीन इत्यर्थः । अत एतादृशोऽहम्

एवं पुरुपकारेण सर्वमेव रघृद्दह। प्राप्यते नेतरेणह तस्म,त्स शुभदोडस्तु ते ।। इत्यन्तप्राक्तनग्रन्थेन यन्मम पुरुपप्रयत्नावश्यावलम्बनमुपदिष्टं तत्र किं करोमि। किशब्द आक्षेपे। न किमपि हितसाधनं कर्तु शक्रोमीत्याशयः । तत्र वासनाशब्दार्थमाहुर्मूल- कारा :- वासना इति। धर्माधमौं निरुप्येत यैस्ते धर्मधर्मरूपाः पुण्यपापसूचका जीव- गताश्चिदाभासोपलक्षितान्तःकरणस्थाः संस्कारा भावनापर्वप्रज्ञापरपर्यायाः कर्मतत्फलोपभोग- गन्धा इत्यर्थः । तथा चोक्तं बृह्दारण्यवार्तिके- कर्मण: क्रियमाणस्य संस्कारो यो हृदि श्रितः । तत्फलस्य च भुक्तस्य पूर्वप्रज्ञति सोच्यते ॥ इति। एवं तर्हि समीचीनमेव यदि त्वया 'वैपम्यनर्वृण्ये न संपक्षत्वात्' इति परमेश्वरस्य जीवकमीनुसारेण फलदातृत्वेन विपमत्वनिर्दयत्वाभावबोधकं न्यायमननुसंधायेवेश्वरपारतन्त्र्य- मेव स्वस्याङ्गीकृतं स्यात्तर्हि पाशुपतभागवतादिवत्त्वन्मतखण्डने प्रसक्तत्वेन प्रकृताद्वैतवि- चारविरामात्काटिन्यमेवाभविष्यत्तत्तु नास्तीति तुष्टा वसिष्ठ उवाचति। क्वचिद्वासिष्टपु- स्तकादौ श्रीशब्दोऽप्यादौ दृष्टः, तदा श्रीमांश्चासी वसिष्ठश्चेति विग्रहः। श्रीरत्राणिमादेश्व-

प्रसिद्धम्। हे राम, रमयत्युत्तमतमाधिकारित्वेन गुर्वादीनिति रामस्तत्संबुद्धौ। शाश्वतं श्रेयः प्राम्ोपि। अविनाशि निर्वाणमद्वैतकेवल्यं प्राप्स्यसीत्यर्थः। वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वय पदेशः। केनेत्यत्राSSह-स्वप्रयत्नेति। स्वस्य पुरुपस्य प्रक्रष्टस्तीत्रसंवेगादिरूपो यो यत्न उत्सा- हस्तेनोपनीतं समुच्चितं तेन। एतादृशेन शास्त्रीयपुरुपप्रयत्नेनैवेत्यर्थः। उपायान्तरशङ्कां प्रत्याह-वान्यथेति। तत्र तात्पर्थमाहुभुठकाराः-यत इत्यादिना। यतः, हेतोः।

१५२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

वासनापरतन्त्रः । वासनैव परमुत्कृष्टं तन्त्रमिव तन्त्रं शास्त्रवन्नियामकं यस्य सः । वासनै- कपराधीन इत्यर्थः । भवांस्त्वमसि । अत एव, अस्मादेव कारणादीश्वरवदपरिहार्यत्वा- भावात्। प्राक्तनं चैहिकं चेति द्विविधं विद्वि + +। प्राक्तनोऽद्यतनेनाSडशु पुरुपार्थेन जीयते।। इत्यत्रै [ हिक ] वासनायाः शास्त्रीयपौरुपनाश्यत्वाच्च। हीति निश्चयेन । पारतन्त्र्य- निवारणाय। अ[धीन]त्वव्वंसार्थम् । स्वोत्साहसंपादितः, निजोत्कण्ठा [ प्रापितः ]। मनोवाक्कायजन्यः, देहद्वयोद्गवः । पुरुपव्यापारः जीव[ स्य ] शास्त्रीययत्नोऽपेक्षितः । अवश्यमभभिलपित इत्यर्थः । उक्तार्थोपपादनार्थ वासनानां शुभाशुभत्वभेदेन द्विविवां सिद्धवत्कृत्य तत्सद्धावं विकल्पेन पृच्छति- द्विविधो वासनाव्यूहः शुमश्रैवाशुभश्ष ते। प्राक्तनो विद्यते राम दयोरेकंतरोऽथ वा॥ किं धर्माधर्मावुभावपि त्वां नियोजयत उतैकतर इति विकल्पः । एकतरपक्षेऽपि शुभोऽशुभो वेत्पर्थसिद्धो विकल्पः। वासनौधेन शुद्धेन तत्र चेदपनीमसे। तत्कमेणाSडशु तेनैव पदं प्राप्स्यससि शाश्वतम्॥ द्विविध इति। हे राम ते प्राक्तनो वासनाव्यृहः शुभोऽशुश्षेति द्विविधोऽपि विद्यतेऽय वा द्वयमध्य एकतरो वेति वदेत्यध्याह्ृत्य योज्यम्। उक्तार्थ संबोधनम्। प्राक्तन: पूर्वज- न्मभवः । वासनाव्यृहः, निरुक्तवासनानिचयः । शुभः, सुखदः । इतिभेदेन द्विविधो द्विप्रकारोऽपि विद्यते वर्तते। अथ वा यद्वा। द्वयोर्मध्य उभयोरन्तरा। एकतरो वेति वद ब्रृहीत्यर्थः । तत्र तात्पर्यमाहुमुलकाराः-किं धर्माधमावित्यादिना। धर्माधर्मावि- त्युपलक्षणं यावच्छुभाशुभवासनयोः । इत्थं हि शुभाशुमे वासने। 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ' इति श्रुत्या देहाद्यारम्भकत्वं विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञासंज्ञकानां त्रयाणामपि पदार्थानामुक्तं तत्र न हि मृतस्य विद्याकर्मणी स्वरूपेण स्थातुमर्हतः कारकभेदाभावादतो वासनात्मनैव स्थितेस्तत्प्राधान्या- त्तस्या युक्ता पृथगुक्तिरिति पुर्वोदाहृतायां शास्त्रप्रकाशिकाख्यायां वार्तिकामृतव्याख्यायामा- नन्दज्ञानविरचितायां विद्याकर्मणोर्वासिनात्मनैव स्थित्युपपादनात्प्रत्येकं तच्चातुर्विध्यस्य पूर्वो- क्तसंक्षेपशारीरकादावुक्तत्वाच्व विहितविहितसमविद्याकर्मतत्संस्कारतत्फलसंस्काररूपा शुभवा-

१ क. ख. ङ. च. त्यर्थासिद्धो । २ ऊ. "भेण शुभेनै"।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १५३

अत्रोदाहरणानि क्रमेण स्फुटं लिख्यन्ते-तत्र विहिता विद्या देवतोपासनादिरूपा। विहितसमा, आकस्मिकदेवतामूर्तिदर्शनादिरूपा। विहितं कर्म संध्यावन्दनादि। विहितसमं पिपीलिकादिभ्यो बुद्धया विपिने गत्वाSन्नदानादि। एतेपां चतुर्णा संस्कारास्तथैतेषां ततोडपि पूर्वजन्मकृतानां यानि जन्मान्तरे फलानि देवलोकाद्याप्तिरूपाणि तेपां च संस्कारा इति शुभवासनोदहरणानि। तथा निषिद्धा विद्या स्त्रीचिन्तनादिरूपा। निपिद्धसमा यदन्छया काकविडाद्यवेक्षणात्मिका। निपिद्ध कर्म पलाण्डुभक्षणादि। निपिद्रसमं तृणच्छेदनादि। एते- षामपि चतुर्णां प्राग्वत्तत्फलानां च नरकादीनां संस्कारा इत्यशुभवासनोदाहरणानि च ज्ञेयानि। तस्मादुक्तलक्षणौ धर्माधर्मशब्दाभिधेयौ शुभाशुभवासनाराशी उभावपि त्वां नियोजयतः, नितरां सदसन्मार्गयोः प्रेरयतः । स्पष्टमेवावशिष्टम्। तत्र श्रीरामस्य व्यवहारदशाऽप्युत्तमतमाधिका- रित्वादुभयवासनाप्रेर्यत्वपक्षोऽशुभवासनामात्रप्र्यत्वपक्षश्र नैव युज्यत इति परिशेपाच्छुभवा- सनामात्रप्रेर्यत्वपक्षमेवाङ्गीकृत्य पृच्छति-वासनौवेनेति। शुद्धेन निरुक्तलक्षणेन शुभे- नेत्यर्थः । अपनीयसे चेत्सन्मीर्ग एव प्रवर्त्यसे चेत्। आशु शीघ्रमेव । शाश्वतं पदं प्राप्स्यसि मुक्तिमद्वैतात्मतया लप्स्यसवेत्यर्थः । शेपं व्याख्येयार्थ मूलकारैः । तत्रेति पदार्थमाह- तत्रे तस्मिन्पक्षे तत्तर्हि तेनैव क्रमेण शुभवासनया प्रापितेनैवाSSच· रणेन प्रयत्नान्तरनिरपेक्षेण शाश्वतं पदं मोक्षम्। अथ चेद्शुभो भावस्त्वां योजयति संकटे। प्राक्तनस्तद्सौ यत्नाज्जेतव्यो भवता स्वयम्।। भावो मावना। तत्तर्हि यत्नोऽशुभविरोधिशास्त्रीयधर्मानुष्ठानं तेन स्वयं जेतव्यः, न तु युद्धे सृत्युमुखेनेव पुरुषान्तरमुखेन(ण) जेतुं शक्यः। तत्र तस्मिन्निति। शुभवासनैकपारवश्यपक्ष इन्यर्थः । तेनेति पदं विशदयति- शुभवासनयेति। निरुक्तलक्षणशुभवासनया। प्रापितेनैव संपादितनैव तत्क्रमेण शुभेनै- वेति पाठे क्रमशब्दवाच्याचरणस्यैव विशेषणं शुभेनेति। क्रमते जीवः स्वायुरतिकामति प्रतिक्षणमुल्लङ्घयति येनेति व्युत्पत्या विवक्षितं क्रमपदार्थमाह-आचरणेनेति। आच- रणेन, कायिकादिसर्वव्यापारेण। एवकाराशयं दर्शयति-प्रयत्नान्तरेति। अन्यः प्रयत्न इति प्रयत्नान्तरं त्मिन्निर्गताऽपेक्षा यस्य तेन। स्वत एव फंलदानदक्षेणेत्यर्थः । शाश्वतप- दद्योत्यमाह-मोक्षमिति। यदि पर्वोक्तरीत्या दीनजनावनेकपरायणतयाडशुभवासनामात्रपार-

१ क. ख. ग ङ, च. त्र तेषु पक्षेप ततस्ति। २ क. ख. ग ङ, च, वासना। २०

१५४

तन्त्र्यमवलम्बसे तर्हि तदपि वक्ष्यमाणशास्त्रीयप्रयत्नेन जय्यमेव्रेत्याह वसिष्टः-अथचेदिति। पक्षान्तरारम्भार्थोऽथशब्दः । उक्तरीत्या संभावनार्थ चेत्पदम्। संकटे दुःखदातर्यशास्त्रमार्ग इत्यर्थः । भवता बलादिति पाठे योगबलेनेति यावत्। उत्त्तं हि-'नास्ति सांख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम्' इति। शिष्टं तु मूल एव स्पष्टी भविष्यति। तत्र भावपदं विशद- यति-मावो भावनेति। वासनेत्यर्थः । यत्नपदार्थं कथयति-पत्नोSशुभेति। अशु- भेनोक्तलक्षण।शुभवासनाव्यूहेन सह विरुध्यते तमसा सह तेज इब तच्छक्तिरोधपूर्वकं तत्ति- रस्कारं करोत्येतादृशं यच्छास्त्रीयाणां वेदादौ शास्त्रे प्रतिपाद्यत्वेन भवानां धर्माणां वक्ष्यमाण शमादिधर्माणां यदनुष्टानं सतताभ्यासः । भवता स्वयमिति भवच्छब्दवाच्यात्मपदार्थवाचि- त्वमेव स्वयंशब्दस्य संमतं सर्वत्रेति पुनरुक्तिं परिहरन्स्वयंशब्दव्यावर्त्यमाह-न त्वित्यादिना। मुग्शब्दोडत्ोभयत्रापि द्वारवाची शेपं स्फुटमेव। अथ चदिति श्लोके वासिष्ठटीकाकारस्त्वेवं तात्पर्यमाह-अथचेदिति। न स्वातन्त्र्येण वासनादयुद्वोधः किंतृद्वोधकानुसारेण। यद्यसत्समागमा- दिना दैवादेकाSशुभवासनोद्गवेत्साडपि तद्विरोघिसाधुसंगमसच्छास्त्रसेवनेन विरोधिवासना- मुद्धाव्योत्पाव्य वा झटिति तिरस्कार्येत्यर्थ इति। साऽप्यशुभवासनोक्तसाधनेन विरोधिवासनामुद्भाव्य तिरस्कार्या यद्वा झटिति तद्ङ्कुरदशायामेवोत्पाव्योन्मल्य तिरस्कार्येति योजनीयम्। न चात्र पुर्वोक्तवार्तिकादिरीत्या देववासनयोः पर्यायाहदवादेकाऽशुभवासनोद्वे- दिति कार्यकारणभावः कथमुक्तः क्थं वा वासनोच्छदेऽपि तन्मूलस्योच्छेदसाधनं नोक्तमिति शङ्कयम्। मृद्वटन्यायेन सांगत्यात् । तथा हि कुलालादिसामग्रीसत्त्व एव यथा मृदो घटो भवति तद्वदसत्सङ्गाद। सत्येव दवाद्दुर्वासना जायत तथा घंट दलिते मृत्स्र्वेंडप्युदका- हरणादिकार्याभाव एव यथा तद्वद् दुर्वासनाध्वंसे दैवसत्व्रेडपि दुःखादिकार्याभाव एव। तस्मा- दुक्तैव सा टीकेति न दोपः । एवं शुभाशुभवासनापारतन्त्र्यमव्येऽन्यतरपारतन्त्र्यपक्षयोः समाधानं विधायोभयपार- तन्त्र्याख्यतृतीयं पक्षमुपक्षिप्य समाधत्ते वसिष् :-

शुभाशुभाभ्यां मार्गभ्यां वहन्ती वासनासरित् । पौरुपेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि॥ उभर्यपक्षे तु शुभभागस्य प्रयत्ननैरपेक्ष्येऽप्यशुभभागं शास्त्रीयप्रयत्नेन निवार्य शुभमेव तस्य स्थाने समाचरेदिति। अशुभेषु समाविष्टं शुभेव्वेवावतारय। स्वं मनः पुरुषार्थन बलेन बलिनां वर॥ अशु भेषु परस्तरीद्ृव्यादियु।शुभेषु शात्रर्थदेवताध्यनादिषु। पुरुषा- र्थेन पुरुषप्रयत्नेन बलेन प्रचलेन।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १५५

अशुमाच्चालितं याति शुभं तस्मादपीतरत। जन्तोश्वित्तं तु शिशुवत्तस्मात्तच्वालयेदवुलात्। यथा शिशुर्मृद्धक्षणान्निवार्य फलक्षणे योज्यते, मणिमुक्ताद्याकर्षण- न्निवार्य कन्दुकाद्याकर्षणे योज्यते तथा चित्तमपि सत्सङ्गेन तत्तद्विपरी तविषयात्निवारयितुं शक्यमू। शभाशुभाभ्यामिति। भो राम यदि तब वासनासरिन्छुभाशुभाभ्यामुभा- भ्यामपि मार्गाभ्यां वहन्त्यस्ति तर्हि पूर्वोक्त्क्षणेन पारुषेण प्रयत्नेन शुभे पाथ योजनीयेति योजना। वाहनीयेत्यपि पाठः। विचारवैरग्याठिप्रयतनः सन्मार्ग एव सा नियोजनीयेत्यर्थः । अत्र सरिच्छव्दितनदीरूपकेण वासनानिरोधस्य प्रबलतमय- त्नसाध्यत्वं तस्याः स्वनिमज्जनहेतुत्वनानुपेक्ष्यत्वं च ध्वन्यते। तत्तात्पर्यमाहुमुल्- कारा :- उभयपक्षे त्विति। तुशब्दस्तावद्यदयपि शुभाशुभवासनयोरन्यतरेंकपारत- ्ये सत्युक्तरीत्या तन्निरासः स्यात्तथाऽप्युभयपारतन्ध्र्ये कः प्रतीकार इति प्रश्नव्या- वृत्यर्थः। एवं तर्ह्यशुभवासनैकपारतन्त्र्यपक्षयाSत्राल्प एव शास्त्रीयः प्रयत्नोऽपक्षित इत्याह-शुभभागस्यत्यादिना। शुभभागस्य शुभवासनांशस्य। प्रयत्नति। उक्त- रीत्या तस्य शनैर्मोक्षफलैकहेतुत्वात्तन्निरासाय प्रयत्नानपेक्षतवSपीत्यर्थः । अशुभभागम्, अशुभवासनांशम् । शास्त्रीयप्रयत्नेन, 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ' । 'नानुध्यायाद्वहृञ्शब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत्' इत्यादिश्रत्याद्युक्तविवेकवैराग्ययोगाभ्या- संकनिष्ठत्वलक्षणप्रयत्नेनेत्यर्थः । निवार्य पुनरनुदयपर्यन्तं विध्वंस्य। ननु निरुक्तशास्त्रीय- प्रयत्नेन तत्कालं निवारितेऽप्यशुभवासनांशे पुनरनुदयस्तु तस्य दुःशक एव सौभर्यादियो- गीन्द्राणामपि मत्स्यमथुनदर्शनरूपोद्दीपनविभावाख्यसामग्रीसत्वेन कान्तोपभोगवासनोदयदर्श- नादित्याशङ्कां मनसि निधाय निरुत्तप्रयत्नसातत्यमेव्र स्थापनीयं न तु संजाते कार्ये स समुपेक्ष्य इत्याशयेनाSSह-शुभमेवेति। तस्य, अशुभवासनांशस्य। स्थाने, निरुक्त- रीत्या सामग्रीसत्त्वेनोदयस्थाने। समाचरेत्, सम्यग्दृढ्तमत्वेनानुतिष्टेन्न त्वेतावत्कालमुक्तय- त्ाभ्यासशालिनो मम किमनेन कोकिलकलादिरूपसामग्र्याभासेनेति सगर्वौदासीन्येनेत्यर्थः । अत्र शुभमेवेत्यवधारणं त्वन्ययोगव्यवन्छेदार्थं तेन शुभशुभवितक्षणस्य ताटस्थ्यादेर्व्युदासः । इतिशब्दस्तु रहस्योपदेशसमाप्त्यर्थः। निरत्तक्लोकार्थमेव वसिष्टः स्पष्टी करोति-अशुभेष्विति। हे बलिनां वर नास्ति योगसमं वलमिति वचनाद्योगिनां मध्ये श्रेष्ट रुवीर त्वं रवं मनोऽ- शुभेषु समाविष्टं चेद्वलेन पुरुषार्थेन शुभेष्वेवावतारयेति संबन्धः । एतेन वासनायाः संस्का- ररूपत्वेन कार्यैकगग्यत्वात्कथमुक्तशुभभागनाशादिकं स्यादिति निरस्तम्। मनःप्रचाररूप- तत्कार्यव्वंसेन तत्संभवादिति। तत्रशुभादिपदानि व्याकुर्वन्ति मूलकाराः-अशुभेष्वि®

१५६ [१ प्रथमं-

त्यादिना। परस्त्रीद्रव्यादिषु, अन्यस्य कान्तासु कनकादिषु चेत्यर्थः। अत्राऽडदिशब्देन क्षेत्रादि। शास्त्रेति। शास्त्रमुत्तरमीमांसैवात्र तदर्थोडद्वैतं ब्रह्मैव देवता शिवविष्ण्वन्यतरः परमेश्वरलीलाविग्रहस्तद्धयानं तंदेकाकारवृत्तिसातत्यम्। आदिपदेन योगत्यागयोर्ग्रहः । शेषं स्पष्टम्। एवं वासनानाशस्य महत्तमकष्टसाध्यत्वेनोदासीनं शिष्यं प्रति तत्सौलभ्यमाह वसिष्टः-अश्ुभादिति । न त्वेतावता तद्विश्वसनीयमित्याह-तस्मादपीति । इतरत्, अशुभम् । चालयेद्वलादिति। उक्तवैराग्यादिबलात्कारेण निवारयेदित्यर्थः । अशुभादिति शेषः । शिशुदृष्टान्तं स्पष्टयन्ति मूलकृतः-यथे त्यादिना। दार्टान्तिके योज- यति-तथेति। सत्सङ्गेन, साधुसमागमवता मुमुक्षुणा। यद्वा 'महत्सेवां द्वारमाहुर्वि- मुक्तेः' इति श्रीमद्भागवतोक्तः सत्सङ्गलक्षणमुख्यसाधनाख्यकरणेनेत्यर्थः । शेषं तूक्तार्थम्। ननु दृष्टान्तीकृतशिशोरसद्विपयान्निवारणं ताडनादिनाऽपि संभवतीति प्रकृते बलशब्दित- प्राणायामाद्यभ्यासलक्षणेन योगेन दुर्विपयेभ्यो मनसो निवारणं कर्तव्यं किंवोपायान्तरेणेत्या- शाङ्क्य तत्र मृदुस्तीव्रश्चेति वालवशीकरण इव मनोवशीकरणेऽप्युपायद्वयं वर्तते क्रमेण शघ्रदीर्घकालाभ्यां सिद्धिकारकमतोSत्र द्विविधो वासनाव्यूहः शुभश्चैवाशुभक्ष ते। प्राक्तनो विद्यते राम द्वयोरेकतरोऽथ वा ॥ इत्यादिपूर्वप्रश्नध्वनितः प्रथमोपाय एवोत्तमाधिकारिणाSडश्रयणीय इति वक्ति वसिष्ठः- समतासान्त्वनेनाSSशु न द्रागिति शनैः शनैः। पौरुषेण प्रयत्नेन लालयेजञ्चित्तबालकम् ॥ चपलस्य पशोर्बन्धनस्थाने प्रवेशनाय द्वाटुपायी मवतः, हरिततृ- णप्रदर्शनकण्डूयनादिकं वाक्पारुष्यदण्डादिभर्त्सनं चेति। तत्राऽ्डद्येन सहसा प्रवेश्यते द्वितीयेनेतस्ततो धावञशनैः शनैः प्रवेश्यते । तथा

चित्तशान्त्युपायौ। तत्राऽ्डद्येन ृदुयोगेन शीघ्रं लालयेत् । द्वितीयेन हृठयोगेन द्रागिति न लालयेत्किंतु शनैः शनैः। समतेति। तदुक्तमपरोक्षानुभृतौ- एभिरड्गै: समायुक्तो राजयोग उदाहृतः । किंचित्पक्ककपायाणां हठयोगेन संयुतः ॥ इति ।

१ क. ख, ग, घ, ङ, च. मत्वं सुखबो।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १५७

तदर्थ सदृष्टान्तं स्पष्टयन्ति मूलकारा :- चण्लस्येत्यादिना। 'अपशवो अन्ये गोअ- श्वेम्यः' इत्यादिश्रुतेर्गवादेः पशोरित्यर्थः । चपलस्येति विशेषणात्सरलस्य तस्य व्युदासः । तस्य बन्धनस्थाने प्रवेशनाय यत्नानपेक्षत्वादित्यर्थः । अत्र पशुदृष्टान्तेन वसिष्ठोक्तबालकदृष्टान्ते स्वल्पयत्नसाध्यत्वरूपमस्वारस्यं सूचितम् । तस्माच्चित्तबालकस्त्वयं चपलपशुतुल्यत्वेन महत्त- रयत्नसाध्य इति नैवोपेक्षणीय इति तत्त्वम्। कि तदुपायद्वयमित्यत आह-हरिततृणेति। आद्य आदिशब्देन मृदुभापणादि द्वितीये च रज्ज्वादि। तैर्भर्त्सनं भीतिजननमित्यर्थः । नन्वस्तु नामैतदुपायद्वयं किमेतावतेत्यत आह-तत्रेति। उक्तोपायद्वयमध्य इत्यर्थः । आद्येन हरिततृणादीत्युक्तप्रथमोपायेनेत्यर्थः । सहसा झटिति। द्वितीयेन वाक्पारुष्येत्याद्यु- त्ेतेत्यर्थः । दार्ष्टान्तिके योजयति-तथेति। सुहृन्मित्रार्युदासीनमव्यस्थद्वेष्यबन्धुपु। साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिविशिष्यते।। इति श्रीभगवद्गीतोक्तदिशा सर्वस्य मुहृदादेः परमार्थतोऽदवतब्रह्मरूपत्वात्तदनुसंधानस्य वारंवारं समुद्दीपनमित्यर्थः। प्राणायामेति। आदिपदाद्भारणादि। अत्रापि कालविभेदं साधनविभदेनाSSह-तत्रेत्यादिना। अस्य मृदुत्वं तु स्थूलायासराहित्यांदेव। योगत्वं च चित्तस्याद्वैते ब्रह्मणि समाधायकत्वेन। लालयेत्पुमान्वशी कुर्यादित्यर्थः । द्वितीये नेति । हठत्वं स्थूलोपायत्वादाग्रहरूपत्वाच्चास्य। द्राक्, 'स्त्राक् झटित्यञ्जसाह्ायद्राड्मक्षुसपदि द्रुते' इतिकोशाच्छीघ्रमित्यर्थः । इतिशब्दः पूर्वोक्तमृदुयोगपरामर्शार्थः । एवं च यथा मृदुयोगेना- धिकारी शीघ्रं चित्तं वशी कुर्यान्न तथा हठयोगन किंतु शनैः शनैरिति संबन्धः । तस्मा- दुक्तमृदुयोग एव श्रेयानिति भावः । ननु 'बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते' इति 'अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्' इति च श्रीमद्गगवद्गीतोक्तः कथं निरुक्तमृदुयोगन शीघ्रं चित्तवशीकरण- संभावनाडपि। न चोक्तष्टान्तवशात्काSत्रानुपपत्तिरिति वाच्यम्। न हि दृष्टान्तमात्रणार्थ- सिद्धिरिति न्यायेन तस्याकिंचित्करत्वात्। नो चज्जगत्सत्यं सत्यब्रह्मकार्यतवाच्छुककतन्तुकार्यी भूतशुक्कपटवदित्यनुमानेन जगत्सत्यत्वापत्तिः । तस्मात्पराणायामादिल्क्षणो हठयोग एच चित्तशान्त्युपायो न तु योगान्तरमपीत्यत आह भगवान्वसिष्ट :- द्रागभ्यासवशाद्याति यदा ते वासनोद्यम्। तदाडम्यासस्य साफल्यं विद्धि त्वमरिमर्दन॥ मृदुयोगाभ्यासाच्छीघ्रमेव सद्वासनोद्ये सति साफल्यमभ्यासस्य मन्तव्यं न त्वल्पकालेनासंभावना शङूनीया।

१५८ पूर्णानन्देन्दुकौ मुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [ १ प्रथमं-

द्रागिति। हेडरिमर्दन, अरीन् 'जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्' इति स्मृतेः कामादिशत्रुन्मर्दयति विवेकवैराग्यादिशस्त्रैर्नाशयतीति तथा तत्संबुद्धौ। भो मुमुक्षु- श्रेष्ठ रघुवीरेत्यर्थः । त्वं तदा तस्मिन्कालेऽभ्यासस्य तव तृत्तमाधिकारित्वस्योक्तसंब्रोधनेनैव सूचितत्वान्मृदुयोगाभ्यासस्य साफल्यं सार्थक्यं विद्रयेव जानीह्येव न त्वल्पकालेनेयं कथं ममेष्टसिद्धिर्जाता बहूनामित्याघयुदाहृतशास्त्रे तु परमार्थसिद्धेर्भूरिकालसाधनसाध्यतोक्तेरतो नैवेयं सा किंतु विरहिणः कामिनीसंनिधानाभावेऽपि तत्साक्षात्कारवद्धान्तिरेवेयं काचिदि- त्यसंभावनादिकं कर्तव्यमित्याशयः । अत्रवकाराध्याहारस्तु मृलकारैविवृताशयवशादेव। ननु कोडसौ काल इत्यत आह पूर्वार्धेन-द्रागभ्यासवशािति। यदा यस्मिन्काले ते. तवाभ्यासवशान्निरुक्तमृदुयोगाभ्यासप्रभावाद्द्राक्शीघ्रमपि। अत्राप्यपिशब्दाध्याहारो निरुक्त- प्रयोजन एव। वासना, शत्रुमित्रादिषु समस्वरूपब्रह्मभावनाननुसंधानं विनैवाकस्मादर्धसुप्त- प्रबुद्धबालकस्य स्वमातृनामग्रहणवत्सवत्र ब्रह्मात्मत्ववृत्युद्दीपकश्चित्ते संस्कारविशेष इत्यर्थः । उदयं निरुक्तवृत्युत्प्त्यनुमितप्रादुर्भावं याति प्रामोतीत्यर्थः । तस्माद्वहृनामित्याद्युक्तशास्त्रं तु मन्दाधिकारिविपयमतो नव कुतर्कसंपर्कान्नदयां मृतो यो दशमः सोऽहं कथं स्यामित्यादि- वन्निरुक्तफलप्राप्तावसंभावनादिविधेयमिति तात्पर्यम्। अत्र मध्यवासिष्टटीकाकारेण तु प्राग- भ्यासेत्येव पाठो मुख्यत्वनोररीकृतः । तद्यथा-प्रागिति। अस्मिञ्जन्मन्यभ्यासं कुर्वतस्ते प्रागभ्यासवशात्प्राग्जन्मनोऽभ्यासवशात् । अथ वा प्राक्पूर्ववयसि 'आबाल्याद्लमभ्यस्तैः' इत्युक्तमिति। तच्चिन्त्यम् । अरिमर्दनति संबोधनेनोत्तमाधिकारिण एव वितक्षितत्वात्तथात्वे जन्मान्तरीयाभ्यासस्य पूर्वव्योभ्यासस्य वाऽनुपयुक्त्वाच्छीघ्रफलदं मृदुयोगाभ्याससूचकद्रा- क्शब्दस्यैव युक्तत्वाच। न च योगभ्रष्टन्यायेन जन्मान्तराद्यभ्यासवत एवोत्तमाधिकारित्वं संभवतीति वाच्यम्। तथाऽपि सद्यःफलजनकमृदुयोगानभ्यासित्वेन तस्यानुत्तमत्वस्यैव सिद्धत्वात्। तस्मान्मूलकारादतो द्रागित्येव पाठः साधीयानिति/ अत एव मुलकारास्तदा- शयं स्फुटयन्ति-मृद्वित्यादिना। अर्थस्तु स्पष्ट एव। नन्वस्त्वेवं शुभवासनापारतन्त्रयपक्षऽशुभवासनापारतन्त्र्यपक्ष उभयपारतन्त्र्यपक्षेSप्युत्तमा- द्यधिकारिभेदेन पूर्वोक्तमृदुयोगादिसाधननेष्टसिद्धिस्तथापि फले संदिग्धमेव तत्पारतन्त्र्यादि तदा कस्तत्रोपाय इति चेच्छुभवासनाशव्दितः पुण्यसंस्कारोकर्ष एव संध्यावन्दनाद्यसंप्रज्ञात-

निखिलेष्टसि्धिः स्यादित्याह भगवान्वसिष्ध :- संदिग्धायामपि भृशं शुभामेव समाहर। शुमायां वासनावृद्धौ तात दोषो न कश्चन ।I श्ुभवासनाऽभ्यस्यमाना संपूर्णा न वेति यदा संदेहस्तदाऽपि शुभा- मम्यसेदेव। तद्यथा सहस्रजपे प्रवृत्तस्य दशमी शतसंख्या यदा संदिग्धा

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १५९

तदा पुनरषि शत जपेत्। असंपूर्ती संपूर्तिः संफलिष्यति। संपूर्तौ तु तद्वृद्धौ न सहस्रजपो दुष्यति तद्त्। संदिग्धायामपीति। नन्वेवमुत्तमाधिकारिणो निरुक्तमृदुयोगाभ्यासेन शीघ्रमेवोक्तल- क्षणवासनोदये निरुक्ताभ्याससाफल्यज्ञानेन संतोपो भविष्यत्येव परंतु मध्यमाद्यधिकारिणो यदा पुरुषप्रयत्नशब्दितप्राणायामादिलक्षणह्ठयोगमभ्यस( स्य)तः शास्त्रीयतादृग्विचारा- भावान्निरुक्तलक्षणवासनोदयज्ञानस्यैव दौर्लभ्यं तदा तेन किं कार्यमित्याशङ्कायां समवल- म्बितसाधनानुष्ठानमवेत्याह स एव-संधिग्धायामपीति। अपिशब्देन तव तु पूर्वोक्त- संबुध्द्योत्तमाधिकारित्वान्नैंवं संदिग्वत्वशङ्क। लेशोS पि तथाऽप्यन्यमुमुक्षुकरुणया त्वन्मनसि प्रंतिपित्सा चेत्तत्रेदं समाधानमिति ध्वनितम् । ततति निरुक्तोत्तमाधिकारित्वाद्दीनदयाल- यत्वाच्च श्रीरामस्य संप्रेमसंबोधनम्। अयि रघुनन्दन। संदिग्धायां निरुक्तोदयप्राप्त्या फलिता वा न वा मदभ्यस्यमाननिरुक्तहठयोगाभ्यासद्वारा शुभवासनेति संशयग्रस्तायां फलीभूतपुर्वोक्तशुभवासनायां सत्यामित्यर्थः । त्वं भृशं दीर्घकालादिनाऽत्यन्तम्। शुभामेव निरुक्तयोगरूपसाधनीभृतशुभवासनामेव। अवधारणं तु संदेहवशात्साधनत्यागादिव्यावृत्त्यै। समाहर, यावत्फलोदयं सम्यक्संपादयेत्यर्थः । ननु तर्हि 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति' इति श्रुतेः शुभवासना तावत्सादयस्कफलानुदये जन्मापादिकवेति चन्नेत्याह शेपेण। शुमायामिति। तदाशयं विवृण्वते मूलकाराः-शुभवासनेति। अपिशब्देन संदेहा- भावे तदभ्यसनं तु कैमुत्यसिद्धमवरेति सचितम् । तत्र दृष्टान्तं प्रतिजानीत-तद्यथेति। तं विशदयति-सहस्रेत्यादिना। दार्श्टान्तिके योजयति-तद्वदिति। नन्वेवं कियत्कालं साधनक्लेशाः सोढव्या इति खिद्यन्तं प्रति तदवधिं कथयन्समाधत्ते

अव्युत्पन्नमना यावद्ववानज्ञाततत्पद:। गुरुशास्त्रप्रमाणैस्तु निर्णीतं तावदाचर ॥ ततः पक्ककषायेण नूनं विज्ञातवस्तुना। शुभोऽप्यसो त्या त्याज्यो वासनोघो निराधिना। भो राम भवांस्वं यावदव्युत्पन्नमनाः, न व्युत्पन्नमव्युत्पन्नं तादृशं मनो यस्य स तथा ब्रह्मात्मैक्यविचारादावप्रवीणचता इत्यर्थः। एतेन तत्त्वज्ञानसाधनर्पष्कल्यपरिपाकपर्यन्तत्वं सूचि- तम्। अत एवाज्ञाततत्पदः, अज्ञातमननुभूतं तत्पदमद्वतात्मस्वरूपं येन स तथा। अन- परोक्षीकृतात्मतत्त्व इत्यर्थः । तावदेव गुरुशास्त्रप्रमाणैः । आचार्य एवात्र गुरुशब्दाभिधेयः । गृणाति हितमुपदिशतीति गुरुरिति व्युत्प्त्यापि मुख्यहितपदेष्ट्त्वस्य तंत्रैव संभवात्। तथा शास्त्रयोनित्वादिति पारमर्षसृत्राच्छास्त्रशब्देनात्र वेद एव परमशास्तृत्वस्य तत्रैव संभ- चात्। ताभ्यामुक्तानि यानि प्रमाणानि यथार्थानुभवासाधारणकारणानि व्यवहारे भद्रवय

१६० [१ प्रथर्म-

इति रीत्या भट्टसंमतानि प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यनुपलब्ध्याख्यानि। एतेषां लक्षणादि तृक्तं वेदान्तपरिभाषायाम् । मयाऽन्र विस्तरभिया प्रकृतानुपयोगाच्च नैव तदुदाहियते। तैर्गुरुशास्त्रप्रमाणैः सद्गुरुवेदाभ्यामुपदिष्टप्रत्यक्षादिभिः प्रमाकरणैरित्यर्थः । निर्णीतं निश्चि- तम्। आचर लौकिकाद्यखिलमोक्षसाधनं कुर्वित्यर्थः । ननु वेदस्य तथा निरुक्तगुरुवाक्य स्यापि शब्दप्रमाणत्वाच्छव्दस्य प्रामाण्यसिद्धौ वेदादेस्तत्सिद्धिस्तत्र तत्सिद्धौ तद्वोघितप्रमाणा न्तर्गतशब्दे प्रामाण्यमित्यन्योन्यश्रय इति चेन्न। संसारस्यानादित्वेन तद्गतवेदतन्निष्ठप्रामाण्य योरप्यनादित्वात्। ननु तथाऽपि वेदे क्वोपदिष्टानि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानीति चेन्न । तद्व्य- अकवाक्योपलम्भात्। तथा हि चक्षु्वै सत्यमिति प्रत्यक्षस्य। तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वान- स्पेत्यनुमानस्य। आकाशवत्सर्वगतश्च नित्य इत्युपमानस्य। नावेदविन्मनुते तं बृहन्तमिति शब्दस्य / अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्ण इत्यर्थापत्तेः । अत्र चाव किल सोम्य न निभालयस इत्यनुपलब्घेरिति। तस्माद्यावद्दृढापरोक्षसाक्षात्कारमुक्तसा- धनं कार्यमेवेति भावः । तुशब्दोऽवधारणे। तुः स्याद्रदेऽवधारण इत्यमरः। अस्त्वेवं तत्रापि निरुक्तज्ञानोर्ध्व किं कार्यमित्यत आह-तत इति। ततः, दृढापरोक्षसाक्षात्कारो- त्तरम्। पक्ककपायेण क्षीणप्रतिबन्धेनेत्यर्थः । अत एव नुनं निश्चितं विज्ञातवस्तुना दृढापरो- क्षानुभृताद्वैततत्त्वनेत्यर्थः । तथा च स्मृतिः-'कपाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते' इति। एतादृशेन भो रघुवीर त्वयाऽसौ प्रागभ्यस्तत्वेन प्रकृतः शुभोऽपि वासनौघः शान्या- दिसंस्कारसमुदायोSपि त्याज्योऽनादरणीयः । तत्र हेतुं वदस्तं विशिनष्टि-निराधिनेति। कर्नव्यतारूपाधिहीनेनेत्यर्थः । ननु 'द्विविधो वासनाव्यूहः शुभश्रैवाशुभश्च ते' इत्यादौ शुभवासनाकदम्बस्य संपाद- नीया्वमुक्तं तत्र कि तल्क्षणमित्याकाड्क्षायां तत्सूचयन्नुक्तमेव्र्थ पिण्डीकृत्योपदिशति- यदतिसुभगमार्यसेवितं तच्छुममनुसृत्य मनो ज्ञ मावशुद्ध्या । अधिगमय पद सदाऽविशोकं तदनु तदप्यवमुच्य साधु तिष्ठ।। स्पहार्थः। तस्माद्योगाभ्यासेनें कर्माद्यभिभवसंभवाज्जीवन्मुक्ती न विवदितव्यमिति। इति जीवन्मुक्तिस्वरूपम् । यदिति। हे ज्ञ जानातीति इ्ञस्तत्संबुद्धौ भो तत्त्वज्ञ रघुवीरेत्यर्थः । न च श्रीरामस्य वसिष्ठं प्रति तत्त्वं प्रष्टुमुद्युक्ततया जिज्ञामुत्वोपलम्भात्कथमुक्तसंबोधनमिति शङ्क्यम्। ज्ञान-

१ क. ख ग. घ, ङ, च वबुद्धया। २ क ख, ग, घ. ङ, च. दं यदद्वितीयं त० । ३ क. ख. ग. घ. ङ, च स्पष्टोऽर्थ: । ४ क, ख. ग व, ङ च. न कामाद।

जीचन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १६१ रक्षाप्रकरणे चासिष्टवाक्येनैव तत्र तथात्वस्य मूल एव वक्ष्यमाणत्वात्। त्वं यदतिसुभगं तथाऽ्डर्यसेवितं तच्छुभमनुसन्य भावशुद्धया मनः सदाSविशोकं पदमधिगमयेति योजना। अतिसुभगम्। अति, अत्यन्तम् । अविनाशीति यावत् । तत्रापि सुष्टु शोभनो भग ऐश्वर्यादिषड्गुणलक्षणो भगवत्स्वभावो येन तत्तथा। नन्वेतदेव कथं ज्ञायेतेति चेत्तत्राऽऽह- आर्येति। आर्या: साधवस्तैः सेवितं सर्वदाऽनुष्ठितमित्यर्थः । अत एव तैततिरीयाणां संहित्योपनिषद्याम्नायते-'अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा वर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन्। तथा तत्र वर्तेथाः' इति। व्याख्यातं चेदं मूलकारैरेव पूर्वाश्रमे माधवा- चार्यदशायाम्-कर्म श्रौतमग्निहोत्रादिकं स्मार्तं संध्यावन्दनादिकं च । उदिते जुहोति, अनुदिते जुहोतीतिवाक्यद्वयं श्रुतवतः श्रीते कर्मणि संदेहः स्यात् । स्मार्तेडपि संध्यादे- वता पुरुषमूर्तिः स्त्रीमूर्तिर्वेति वचनद्वयेन संदेहः। वृत्तं कुलपरम्परागतो लौकिक आचारः । तत्रापि मातुलमुताविवाहमांसभक्षणादिविप्रतिपत्तिदर्शिनः संदेहो भवति। तदानीं यस्मि- न्देशे यस्मिन्काले यस्मिन्कुले स्वयं वर्तते तत्र तेषु देशकालकुलविशेषेपु वर्तमानाः संम- शादिविशेषणविशिष्टा ब्राह्मणास्तत्र तस्मिन्संदिग्धे विपये यथा वर्तेरंस्तथा त्वमपि वर्तस्त्र। रागद्वेषौत्सुक्यादिदोपराहित्येन सम्यक्शास्त्रार्थनिर्णयकुशलाः संमर्शिनः । नित्यनैमित्तिकानु- ष्टाने स्वयं प्रवृत्ता युक्ताः । तत्राप्या समन्ताद्युक्ता आयुक्ताः । अवकल्येन सम्यगनुप्ठास्याम इत्येवमभियुक्ता इत्यर्थः । रूक्षेण क्रोधेनाSडग्रहेण वा रहिता अत्क्षाः । धर्ममेव काम- यन्ते न तु लाभपूजादिकमिति धर्मकामा इति । एतेन 'श्रृतिः स्मृतिः सदाचारः ' इत्यादिवचनमपि व्याख्यातम्। तच्छुभं पुण्यमित्यर्थः । एवं चाविनाश्येश्वर्यप्रदत्वे सति साधुसेवितत्त्वं शुभत्वमिति तल्लक्षणं सिद्धम्। निमेपोन्मेपादावतिव्याप्तिवारणाय पूर्वदलम्। न च सावतैवालं संदिग्धत्वापत्तेः । तस्माद्युक्तमेवोक्तलक्षणमिति भावः । एतादृशं शुभम- नुसृत्यावलम्ब्य भावशुद्धया भाव आशयस्तस्य शुद्धिरनिर्मलता तया शुद्धसत्त्वमात्रप्रधानचित्त- तयेत्यर्थः । मनः, अन्तःकरणम्। सदाSविशोकं, 'तरति शोकमात्मवित्' इति श्रते- र्निरन्तरं विगतशोकं नित्यानन्दरूपमिति यावत्। पदम्, अद्वैतात्मत्त्वं मुमुक्षुप्राप्यं स्वरूपमित्यर्थः । अधिगमय प्रापय । अद्वैते ब्रह्मणि चित्तं स्थिरी कुर्वित्यर्थः । त्यज धर्ममधर्म च उभे सत्यानृते त्यज । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तत्त्यज ॥ इतिस्मृतेर्निरुक्तज्ञानदार्ढ्योत्तरं ब्रह्मद्वैताकारं मनोऽपि त्वया हेयमेवत्याह-तदन्विति। तदनु निरुक्तज्ञानादूर्ध्वम्। तदपि विचारितमहावाक्यजन्यं ब्रह्मात्मैक्याकारमनोरूपं तत्त्वज्ञा- नमपि। अपिशब्दोऽत्र निरक्तशुभवासनामूलीभूतकृतलक्षणपुण्यपुञ्जत्यागस्य कैमुतिकन्या- यसिद्धत्वसूचनार्थः । अवमुच्य, अहं ज्ञानीत्यभिनिवशत्यागेनैव त्यक्त्वेत्यर्थः । साधु, अद्वैतं २१

१६२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

ब्रह्मैव । तिष्ठ, निर्विकल्पकसमाधिस्थत्वेन सप्तमभूम्यारोहणवशाच्चिदेकरसो भवेत्यर्थः । तस्माद्यावत्तत्त्वावबोधं पूर्वोक्तशुभवासनाबीजीभूतोक्तलक्षणशुभशब्दवाच्यपुण्यानुसरणं कर्तव्यं ततस्तं बोधमपि हित्वाSसंप्रज्ञातसमाधिनिष्ठेनैव भाव्यं कैव कथा पुनः शुभादिकर्मतद्वास- नादित्यागस्येति तात्पर्यम्। नन्वस्य श्लोकत्रयस्य मूलकारैः किमित्यर्थो न विवृत इत्यत आहुर्मूलकारा :- स्पष्टार्थ इति । उदाहृतश्लोकानामव्युत्पन्नेत्यादीनां समूह इति शेषः । निगमयति-तस्मादिति। उक्तरीत्या शास्त्रीयप्रयत्नप्राबल्यादित्यर्थः। योगाभ्यासेन निरुक्तमृद्दादियोगाभ्यासेन। कर्मेति। कर्मात्र देहारम्भकं प्रारब्धाख्यम्। आदिशब्देन वासनापरपर्यायाश्चित्तनिष्ठाः सकलसंस्काराः । तेषामभिभवः, दीपानयनेन तमस इव मण्यादिना वहहिगतदाहशक्तेरिव पराभवस्तस्य संभवः प्रतिपादितशास्त्रादिना वैमत्याभाव- स्तस्माद्धेतोरित्यर्थः । जीवन्मुक्तौ प्रगुक्तलक्षणायां न विविदितव्यं शिष्यादिभिर्विपरीतो वाद- स्तावन्नैव कर्तव्य इत्यर्थः । उपसंहरति-इतीति। इत्युक्तप्रकारेण । अथ केयं जीव- न्मुक्तिरितिप्रश्नोत्तरीभूतं जीवन्मुक्तिस्वरूपं निरूपितमिति शेषः । पूर्णानन्देन्दुकौमुदां प्रकाशे पोडशे गुरोः । जीवन्मुक्तिस्वरूपस्योल्लासः पादप्रसादतः ॥ इति जीवन्मुक्तिस्वरूपोल्ासस्तृतीयः ॥ ३ ॥ एवमश केयं जीवन्मुक्तिरिति प्रथमप्रश्नोत्तरमभिधाय किंवा तत्र प्रमाणमिति द्वितीय- प्रश्नोत्तरमवसग्संगत्याSभिदधन्प्रतिजानीते श्रुती त्यादिना- श्रुतिस्मृतिवाक्यानि जीवन्मुक्तिसन्भ्ावे प्रमाणानि। तानि च कठ- वह्यादिषु पैठन्ति-'विमुक्तश्र विमच्यते' इति। जीवन्नेव दृढबन्ध. नात्कामादेविशेषेण मुक्त: सन्देहपाते माविबन्धाद्विशेषेण मुच्यते। जीवन्मुक्तिसद्धावे, जीवन्मुक्तेर्विद्यमानत्व इत्यर्थः । ननु कुत्रत्यानि श्रतिवाक्यानि जीव- न्मुक्तिसद्ावे प्रमाणानीत्यत आह-तानि चेति। चः प्रसिद्धौ। आदिना बृहदारण्य- कादि। पठन्ति, अध्येतार इति शेषः । तत्र प्रथमोदिए्टं कठवल्ीवाक्यमुदाहरति- विमुक्तश्रेति । इतिशब्दो वाक्यसमाप्त्यर्थः सर्वत्र । तद्वाचष्टे-जीवन्नेवेत्या- दिना। जीवन्नेव, प्राणधारणं कुर्वन्नेव। अवधारणं तु-

अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्वा कलेवरम्। यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्यत्र संशयः ॥

१ क. ख, ग. घ. ङ, च. पठ्यन्ते।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १६३

इति श्रीमद्भगवद्गीतोक्तदेहपातव्यावृत्त्यै। दृढबन्धनात् 'दृढं कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्त्विहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ' इति श्रुतेर्ज्ञानं विना कोट्युपायैरप्यनिरस्यमेतादृदशं यद्वन्धनं बन्धनीभूतरज्ज्वादिरिव पारत- न्त्यापादकं तस्मात् । एतादृशात्कामादेः । कामो दृश्यवस्तुविशेषाभिलाषः । आदिशब्दा- त्क्रोधादिः। तदुत्तं श्रीमद्गगवद्गीतासु- त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् । इति ॥

सुषुप्त्यादौ तु सर्वोपि निरुक्तकामादिबन्धनान्मुच्यत एव परं तु जाग्रदादावपि 'पुन- ग्रन्थेरनुदयो बोधस्यैते त्रयो मताः' इति चित्रदीपोक्तमूलकारवचनानुरोधेन तत्त्वबोधफली- भूतपुनर्ग्रन्थ्युदयाभावशव्दितात्स्वदृशा स्व्मिन्नव्यासाप्रतिभासात्तथात्वविवक्षया विशेषग्रह- णम्। मुक्तः सन्, बन्धहीनः सन् । देहपाते प्रारब्धकर्मसमाततौ शरीरपतनोपलक्षित- लिङ्गशरीरध्वंसे सतीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः-' न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवनीयन्ते' इति । विवृता चेयं श्रीमत्मुरेश्वराचार्यचरणारुणनलिनरेणुभिर्वार्ति- कामृते- जिघृक्षत्यायसं तप्तं शास्त्राचार्यात्मनिश्चयात्। तस्योत्क्रामन्ति न प्राणा आसते नापि तत्र ते।। स्थित्युत्क्रान्त्योर्हि यो हेतुरात्माविद्यादिलक्षणः । ध्वस्तत्वात्तस्य सर्वस्य प्रत्यग्याथात्म्यदर्शनात् ।। यत एवमतः प्राणाः सम्यग्ज्ञानस्य जन्मनि। नोत्क्रामन्ति न तिष्ठन्ति न च नश्यन्त्यहेतुतः ॥ रज्जुसर्पो यथा लोके ज्ञातरज्जुसतत्त्वकः । नोत्कामति न चाप्यास्ते न च नश्यति रज्जुतः । स्थित्युत्क्ान्तिविनाशानां रज्जुस्तत्त्वं यतस्ततः । रज्जुज्ञानसमुत्पत्तौ रज्ज्वा नान्योऽवशिष्यते । इति ॥ भाविबन्धात्, उत्तरक्षणादौ द्वैतानुभवादित्यर्थः । विशेषेण, कालत्रयेऽपि दृश्या- वभासाभावरूपोत्कर्षेण। मुच्यते, जाग्रदवाप्तौ स्वम्दृष्टव्याघ्रादिभयादिव निर्मुक्त इव भवतीत्यर्थः । ननु किं तद्विशेषद्वयमित्यत आह-वेदनादित्यादिना भाविदेहबन्धान्मुच्यत इत्यन्तेन-

१६४

वेदनात्प्रागपि शमदमादिसंपादनेन कामादिभ्यो मुच्यत एव, तथाS- प्युत्पन्नानां कामादीनां तत्र प्रयत्नेन निरोधः । अत्र तु धीवृत्थनुदय- मात्रादनुत्पत्तिरेव ततो विशेषेणेत्युच्यते। तथा प्रलये देहपाते च सति किंचित्कालं माविदेहबन्धान्मुच्यते। अत्र त्वात्यन्तिको मोक्ष इत्यमिप्रेत्य विशेषेणेत्युक्तम् । वेदनात्, दृढतमाद्वैतात्मतत्त्वसाक्षात्कारात्। प्रागपि पूर्वमपि। ननु तत्त्वज्ञानात्प्राक्कामा- दिभ्यो मुक्ते: का सामग्रीत्याशङ्कय 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्म- न्येवाSSत्मानं पश्यति' 'नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वाडपि प्रज्ञानेनैनमामुयात्'॥ इत्याद्यन्वयव्यतिरेकश्रुतिवशेन शमादिसंपत्तिरेवेत्याह-शमद्मादीति। शमादिना संन्यासे सत्यग्निहोत्रादिकर्मणः सकाशादेव निर्मुक्तिः स्यान्न तु कामादेरित्यत आह- कामादिभ्य इति। अवधारणं तु यत्र संन्यासे सत्यपि कामाद्युपलम्भस्तत्र तत्साधनी- भूतशमादिपरिपाकाभाव एवेति नियमनार्थम् । तर्हि को विशेषो जीवन्मुक्ताविति चेत्तमाह-तथाSपीति। उत्पन्नानां संस्कारादिनाSSविर्भूतानाम् |्रा कामाीना विषया - भिलाषतत्प्रतिघातजक्षोभादीनामित्यर्थः । तत्र मुमुक्षुदशायाम् । प्रयत्नेन अर्थानामर्जने दुःखं तथैव परिपालने। नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थान्क्केशकारिणः ॥ इति। मांसपाञ्चालिकायास्तु यन्त्रलोलेडङ्गपञ्जरे। स्नाय्वस्थिग्रन्थिशालिन्याः स्त्रियाः किमिव शोभनम् ॥ इति च विवरेकपूर्वकवलक्षणप्रकृष्टेन यत्नेनेत्यर्थः । अत्र जीवन्मुक्तिदशायाम्। तुशब्दो वैलक्षण्यार्थ: । तदेवाऽऽह-धीवृत्तीति । धियः बुद्धेर्या वृत्तयः कामः संकल्पेत्यादि श्रुत्यादौ प्रसिद्धास्तासामनुदयः प्राकव्यप्रागभावस्तावन्मात्रात्तदेकहेतोरित्यर्थः । अनुत्पत्ति- रेवेति। न तु मुमुक्ष्ववस्थायामिवोतसन्नानां तेषां शमादिना नाशनमिति भावः । उक्तमर्थ हेतुत्वेन योजयति-तत इति। ततसस्मान्निरुक्तवैलक्षण्यलक्षणाद्वेतोरित्यर्थः। उच्यते विमुक्तश्ेत्युदाहृतकठवल्ीवाक्येस्माभिर्व्याख्यायन इत्यर्थः। एवं प्रथमपदगतविशेषस्वरूपं निरूप्य द्वितीयगतं निरूपयति-तथेति । प्रलये मायावच्छिन्नब्रह्ममात्रावशेषलक्षणे

१ क. ख. ङ. च. 'त्यभावादनु° । २ क ख, ङ, च. ति कंचि°।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १६५

प्राकृतिके हिरण्यगर्भविशिष्टतन्मात्रावशेषलक्षणे दैनंदिनापरनाम्नि वैकृतिके कारणमात्रो- पलम्भलक्षणे सुषुप्त्याख्ये नित्ये च प्रलय इत्यर्थः । देहपाते प्रारब्धकर्मसमाप्त्या स्थूलशरीरविरह इत्यर्थः । चः समुच्चये । किं तत्राऽडत्यन्तिकी देहबन्धान्मुक्ति- र्नेत्याह-किंचित्कालमिति । क्रियाविशेषणमिदम् । यावत्प्रारब्धकर्मानुदयमित्यर्थः । मावीति। नित्यप्रलयपक्षे भावी यो देहलक्षणो बन्धस्तस्मादिति समासः । अन्यत्र तु भावी यो देहः स चासौ बन्धश्चेति व्याख्येयम्। अत्रापि तुशब्दार्थः प्राग्वदेव । अत्र विदेहकैवल्ये । आत्यन्तिकः पुनःप्रतीतिहीनः । मोक्षः कामादिसकाशान्निर्मुक्तिः । किं तत इत्यत आह-इतीति। इति निरुक्तमर्थम्। अभिप्रेत्य, मनसि निधाय। उक्तं विमुच्यत इतिपदव्याख्यानेऽस्माभि: कथितमित्यर्थः । एवं च विमुक्तश्चेति जीवन्मुक्तिर्विमु- च्यत इति विदेहमुक्तिश्वोक्तेति भावः ।

कठवल्ल्यादिष्वित्यत्रा SSदिपदद्योतितमुद्दिशति- बृहदारण्यके पठ्यते- 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि भरिताः । अथ मर्त्योऽमृतो मवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥' इति। श्रुत्यन्तरेऽपि 'सचक्षुरचक्षुरिव सकर्णोडकर्ण इव समना अमना इव सपराणोऽप्राण इव' इति। बृहदारण्यक इति। पठ्यते, अध्येतृभिर्गुरुपरम्परयेति शेपः । तदाह-यदेति। अस्योपदेशाधिकारित्वेन प्रकृतस्य मुमुक्षोरहृदि चित्ते श्रिता: संस्कारद्वाराऽडश्रिता ये कामाः समी- हिताभिलाषरूपवृत्तिविशेषाः । उपलक्षणमिदं क्रोधादेरपि। विपयाणामनेकत्वाद्वहुवचनम्। ते सर्वेडपि संपूर्णा अपि न तु केचिदेव तथात्वे तु पुनः संसारापत्तेः, यदा यस्मिन्नविद्याध्वंसकाले प्रमुच्यन्ते प्रकर्पेण सुषुप्त्यादिविलक्षणपुनरुदयाभावलक्षणोत्कर्पेण मुच्यन्ते चिज्जडैक्यग्रन्थि- भेदात्तत्त्वसाक्षात्कारदाढर्येन शिथिला भवन्तीत्यर्थः । किं ततस्तदाह-अथेत्युत्तरार्धेन। अथ निरुक्तकाममोक्षलक्षणग्रन्थिभिदादिफलोत्तरक्षणमेव । मर्त्यः, मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्येति न्यायेन मनुष्यत्वाद्यध्यासोपलक्षितो मुमुक्षुरित्यर्थः। 'मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नराः' इत्यमरः । अमृतो भवति, 'मोक्षः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम्' इत्यमरोक्ते: कैवल्या- भिन्नब्रह्मात्मरूप एव जायत इत्यर्थः। किं देहपातोत्तरं नेत्याह-अत्रेति। अत्र वर्तमानशरीर एव ब्रह्माद्वैतात्मतत्त्वं समश्नुते सम्यग्जीवन्मुक्तयवस्थावशात्सर्वदा भासमानत्वेनाक्षते प्रामो- तीत्यर्थः। तत्त्वज्ञानदारढर्योत्तरक्षण एवामृतत्वप्राप्तिर्न तु क्रममुक्त्यवाप्तिफलकदहराघुपासन

१६६ [१ प्रथमं-

इच देहपातापेक्षाऽस्तीति भावः। कटश्रुतौ तु जीवन्मुक्तिविदेहमुक्तिश्वोक्ता । अत्र तु जीव- न्मुक्तिरेवेति प्रथमवाक्येऽस्वरसादिदं वाक्यान्तरमुदाहृतमिति ध्येयम्। उत्तेऽर्थे श्रुत्यन्तर- संमतिरप्यस्तीत्याह-श्ृत्यन्तरेSपीति । अन्यशाखीयश्रतावपीत्यर्थः । जीवन्मुक्तोक्त्या तदवस्थोक्तिरस्तीति शेपः । तद्वाक्यं पठति-सचक्षुरचक्षुरिवेत्यादिना। व्याख्याता चेयं श्रुतिः श्रीमदानन्दज्ञानैः श्रीमच्छारीरभाष्यव्याख्याने समन्वयसूत्रे-वस्तुतोऽचक्षुरपि बाधितानु- वृत्या सचक्षुरिवेत्यादि योज्यमिति। तस्मात्स्वदृशा स्वस्मिन्नध्यासाप्रतिभासादद्वैतब्रह्मरूपलेन वस्तुतोऽचक्षुस्तथाऽपि यावत्प्रारब्धं लोकदृष्ट्या तस्य चित्ताद्यवस्थितिरस्तीति कृत्वा सचक्षु- रिव जीवन्मुक्तो भवतीति पूर्वोक्तलक्षणसंगतिरपि समनुसंधयेति भावः । शेपं स्पष्टमेव ।

न केवलमस्मिन्नंशे समुदाहृतमिदं श्रतित्रयमेव किंतु दिक्प्रदर्शनार्थमेवेदमतस्त्वयैवंजाती- यकं शाखान्तरोपनिपत्स्वप्यन्विष्य वाक्यजातमुदाहरणीयमित्याह- एवमन्यत्रायुदाहार्यम्। स्मृतिषु जीवन्मुक्तस्थितप्रज्ञमगवद्भक्तगुणा. तीतबाह्मणातिवणाश्रिम्यादिनाममिस्तत्र तत्र व्यवह्नियन्ते। वसिष्ठराम- संवादे 'तृणां ज्ञानैकनिष्ठानाम्' इत्यारभ्य 'सत्किंचिद्वशिष्यते' इत्य- न्तेन ग्रन्थेन जीवन्मुक्त: पठ्चते। एवमन्यत्रापीति। तथा हि-'यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्। न बिभेति कुतश्चनेति' इति तैत्तिरीयोपनिपदि । 'यस्मिन्स- र्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः' इति काण्वा- नामीशाख्यमन्त्रोपनिषदि। 'एवं विजानन्नात्मरतिरात्मर्क्राड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वरा- ड्भवति' इति च्छान्दोग्योपनिषद्यपि। एवं प्रतिज्ञानुरोधेन जीवन्मुक्तिसद्धावे श्रुतिवचांसि प्रमाणत्वेनोदाहृत्य क्रमप्राप्तानि स्मृतिवचांस्यप्युदाहर्तुं तानि ससर्वाण्यपि निरुत्तश्रुतिवचन- वदवस्थावतां कथनेनैव निरुक्तावस्थां बोधयन्तीति वदंस्तत्र तत्र तेऽपि पृथक्पृथक्संज्ञान्तरे- णैव व्यवहियन्त इति तन्नामभेदकथनपूर्वकमभिधत्ते-स्पृतिष्विति। जीवअ्ञनदृष्टया प्राणधारणं कुर्वन्सन्मुक्त: स्वदृशा बन्धहीनो जीन्मुक्तः । स्थिता प्रतिबन्धराहित्येनाचला प्रज्ञा ब्रह्मविद्याफलीभूतसार्वदिकस्वस्वरूपस्फूरतिर्यस्य स स्थितप्रज्ञः। भगो लोकदृष्ट्या षड्गुणै- श्व्वर्यसमूहो विद्यते यस्य स भगवानद्वैतः परमात्मा तं भजते सार्वदिकस्फूर्त्या स्वात्मरूपत्वेन सेवत इति भगवद्धक्तः । गुणेभ्यः सत्त्वाद्युपलक्षितयावद्दृश्यपदार्थेभ्योऽतीतस्तान- तिक्रम्य निरुक्तस्फूर्त्या स्वभिन्नत्वेनैते परमार्थतो नैव सन्तीति तिरस्कृत्य वर्तमानो गुणा- ततिः। 'पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्' 'पाण्डित्यं च बाल्यं च निर्विद्याथ मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः' इतिश्रुतेः पाण्डित्यादिशब्दवाच्यानां क्रमेण श्रवणमनननि-

१ ङ. कविदेहमुक्तस्थि° । २ ग. घ. च. श्रमादि'।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १६७

दिध्यासानां परिपाकजनितनिष्प्रतिबद्धब्रह्मसाक्षात्कारफलशाली ब्रह्म निरुक्तरीत्या Sद्वैतात्मत्त्वं जानातीति ब्राह्मणः । वर्णा ब्राह्मणादय आश्रमा ब्रह्मचर्यादयस्तदुपलक्षितान्यावद्वैतविषयान तिक्रम्य निरुक्तात्मविद्याफलावस्थयाSनादृत्य वर्तत इत्यतिवर्णाश्रमी। आदिपदेन

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ इति श्रीभगवद्गीतोक्तेर्युक्ता र्यसंज्ञान्तरसंग्रहः । उपलक्षणमिदं मुन्यादिसंज्ञानां तत्र तत्र प्रसिद्धानामपि। अत्रोक्तसंज्ञाभिर्ज्ानिनो व्यवहियन्त इत्यध्याहृत्यान्वयः । तत्रोद्देशानुसारेण प्राथमिकत्वाज्जीवन्मुक्तस्तावत्क्कोक्त इत्याकाडक्षायां मध्यवासिे बृहद्वासिष्ठसारीभृतेऽप्यसा- वियता प्रबन्धेनाभिवर्णित इत्याह-वसिष्ठेत्यादिना। तमेवग्रन्थं पठति-वसिष्ठ इत्यादिना- वसिष्ठः- नृर्णा ज्ञानैकनिष्ठानामात्मज्ञानविचारिणामू। *सा जीवन्मुक्ततोदेति विदेहमुक्ततेव या। ज्ञानैकनिष्ठत्वं लौकिकवैदिककर्मत्यागः । देहेन्द्रियसदसन्भ्ावमा- त्रेण मुक्तिद्वयस्य विशेषो न त्वनुभवतः । द्वैतप्रतीतेरुमयत्रामावात्। श्रीराम :- ब्रह्मन्विदेहमुक्तस्प जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्। ब्रूहि येन तर्थवाहं यते शास्त्रजया हशा॥ उवाचेति शेपः । तत्र तावच्छोनप्रवृत्त्यर्थ जीवन्मुक्तिं स्तौति-नृणामिति। तत्र बृहद्वासिष्टे तु श्रीवसिष्ट उवारच- तच्चित्तास्तद्वतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च तन्निन्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ।। इति सर्गारम्भक्लोकमुक्त्वा तेपां ज्ञानैकनिष्ठानामित्येव पाठोडस्ति प्रकृतपाठस्तु मव्यवा- सिष्टीय एव। स हि काश्मीरदेशवासिना केनचित्पण्डितवरेण तत्रत्यानेव संक्षेपकथाद्युप- योगिन: कांश्विच्छ्लोकानुद्धत्य संक्षिप्तार्थजिज्ञास्वर्थ संग्रथित इति प्रथितमेव। सेति। यतस्तेपां वक्ष्यमाणं ज्ञानैकनिष्ठत्वं यतश्चाSSत्मत्त्वसाक्षात्कारार्थं श्रवणादिलक्षणतद्विचारप-

• व. पुस्तके-'जीवन्मुक्तिस्वतो देहाद्विदेह्ान्मुक्त एव यौ' इतिपाठः।

१ ग. व. ङ च. देहोन्मुक्त।

१६८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [१ प्रथर्मं-

रायणत्वमतः सा वक्ष्यमाणगुणा जीवन्मुक्ततोदेतीति संबन्धः । अद्वैतब्रह्मसाक्षात्कारद्वारा

सा केत्यत आह-विदेहेति। छन्दोभङन्गस्त्वार्षः । या विदेहकैवल्यसदृशीत्यर्थः । सादृश्यमत्र दृश्यावभासराहित्यमेव । तस्योभयत्राप्यन्यूनानतिरेकात् । नन्वत्र किं ज्ञानैकनि- ध्व्त्वं संमतं किं ज्ञानपदलक्ष्यस्वप्रकाशाद्वैतब्रह्ममात्रनिष्ठत्वमुत ज्ञानशब्दिततत्साक्षात्कारतत्साध- नादितत्परत्वम्। नाऽडद्यः ।'निःशेषवाञ्मनःकायप्रवृत्युपरमात्मिका । ब्रह्मनिष्ठा' इति वार्तिकसारे मूलकारैरेव लक्षितब्रह्मनिष्टापरनामकस्वसाध्यभविष्यज्जीवन्मुक्तिसिद्धयाSग्रिमग्रन्थ विरोधात्। नाप्यन्त्यः । आत्मति द्वितीयविशेषणानर्थक्यादित्याशङ्कय तत्स्वयमेव लक्षयति- ज्ञानेति। विधिवत्ससाधनः संन्यास इति यावत्। नन्वेवं यदि मुक्तिद्वयसाम्यं तहि कोऽनयोर्विशेष इत्यत्राऽडह-देहेन्द्रियेति। यथासंख्यं सद्गावादि। विशेपान्तरराहि- त्येऽनुभवतस्तदैक्ये च हेतुमाह-द्वैतेति। अथ प्रकृतजीवन्मुक्तलक्षणप्रपञ्चार्थ श्रीराम- प्रश्नं तत्रत्यमेवाग्रिमं लिखति-श्रीरांम इति। उवाचेति प्राग्त्। ब्रह्मन्निति। वसिष्ठसंबोधनमिदम् । विदेहमुक्तस्योक्तल्लोक उपमानत्वादत्र प्राथम्यम्। उक्तप्रश्ने प्रयोजन- माह-येनेति। दृशा ज्ञानेनेत्यर्थः । अथ वसिष्ठः श्रीरामप्रश्नाशयमवधार्य जीवन्मुक्तौ विदेहमुक्तेरुपमानीकृतत्वेनात्र तद्वतो लक्षणप्रश्नस्य प्राथम्येऽपि जीवन्मुक्तीयलक्षणज्ञानोत्तरमेव तादृक्शमादिसंपादनार्थं मुमुक्षुयत्न- संभवेन तल्क्षणस्यैव प्रपञ्चनं प्रथमतश्चकारेत्याह मूलकार :- वसिष्ठः-यथास्थितमिदं यस्य व्यवहारवतोऽपि च। • अस्तं गतं स्थितं व्योम स जीवन्मुक्त उच्यते ।। इदं प्रतीयमानं गिरिनदीसमुद्रादिकं जगत्प्रतिपततुर्देहेन्द्रियव्यव हारेण सह महापलये परमेश्वरेणोपसंहृतं सत्स्वरूपोपमर्देनास्तं गतं भवति। वसिष्ठ इति। उवाचेति शेषः । यथास्थितमित्यादिभि: प्रकृतमध्ययोगवासिष्ठस्थैः सप्तभि: श्लोकैः । एतेन केन ग्रन्थेनोवाचेति शङ्कोपशमः सूचितः । इदं चिद्धास्यत्वेन प्रत्यक्षमखिलदृश्यम्। यथेति। व्यावहारादिकादिसत्तया यथावद्वर्तमानमपीत्यत्राप्यपिशब्द- श्वकाराद्वोध्यः । न तु मुप्त्यादाविव विलीनमित्यर्थः । व्यवहारेति। लोकदृष्टया जाग्रदादिषु स्वस्ववर्णाश्रमाद्युचितव्यापारविशिष्टस्यापीत्यर्थः । एतादृशस्य यस्यास्तं गतं ध्वस्तमिव भासते तथा व्योम चिदाकाशमेत्र बाधावधित्वेनाद्वैतात्मरूपं स्थितमबा- धितत्वेन विद्यमानं भवति स जीवन्मुक्त उच्यत इत्यन्चयः । नन्विदमस्तु संनि- कृष्टमितिवचनाच्चक्षुरादिसंनिकृष्टं प्रत्यक्षप्रमाणैकगम्यं जगद्ग्राह्यं तथा च क्व सर्वदृश्यसं- ग्रह इत्याशङ्कय तदाशयं स्वयमेत विशद्यति-इदमिति। प्रतीयमानं साक्षात्परम्परया वा

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजान्मुक्तिविवेक:। १६९

प्रत्यक्प्रतीतिविषयमित्यर्थः । एवमस्तशब्देन प्रकृते बाधमेव वक्तुं ध्वंसग्रहे तत्प्रतिपत्तुरस्य जीवन्मुक्तस्य देहाद्यभावेन व्यवहारित्वाभावात्पूर्वग्रन्थविरोधं द्योतयन्प्रलये देहाद्यभावं स्फुट- यति-प्रतिपत्तुरिति। प्रमातुः प्रकृतजीवन्मुक्तस्येत्यर्थः । प्रकृतजीवन्मुक्तौ तु प्रलयवैलक्षण्यमपक्षिपति- अत्र तु न तथा, किंतु विद्यत एव देहेन्द्रियव्यवहारो गिरिनद्यादिकं च परमेश्वरेणानुपसंहृतत्वाद्यथापूर्वमवतिष्ठमानं सत्सर्वेर्यैः प्राणिमि- विस्पष्टमवलोक्यते। जीवन्मुक्तस्य तत्प्रत्यायकधीवृसत्यभावात्सुपुप्ताविव सर्वमस्तं गतं भवति। स्वयंप्रकाशमानचिद्योम केवलमवशिष्यते बुद्धस्य। सुपुप्तौ तात्कालिकधीवृत्त्यभावसाम्येऽपि भाविधीवृत्तिबीजस्य सन्रा- वान्न जीवन्मुक्तत्वम्। नोदेति नास्तमायाति सुखे दुःख मुखनमा। यथापाप्ते स्थितिर्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ अत्र त्विति। तुशब्दः प्रलयवैपरीत्यार्थः । तहिं किमत्रास्तीत्यत आह-किंत्विति। तन्र हेतुः-परमेश्वरेणेति। अत एव-यथेत्यादि । अन्यपदव्यावर्त्यमाह व्युत्थि-

सर्वास्तगमने किंचिदघिष्ठानावशेषोऽवश्यं वाच्यः । अन्यथा शन्यवादापत्तेरित्यत आह- स्वयमिति। स्वयंप्रकाशमानचिद्वयोमैव केवलं बुद्धस्योक्तजीवन्मुक्तस्यावशिष्यत इति। भावीति। बीजमात्रकर्माज्ञानसंस्काराः । सुषुप्तावित्यादि। न जीवन्मुक्तत्वमिति संबन्धः। यद्यपि सुप्तौ समाधौ च तात्कालिकबुद्धिवृत्तिराहित्यं समानमेव तथाऽपि जाग्रतः पुरुपस्य भविष्यद्घटादिविषयकमनोवृत्तिकारणीभूताविद्याकामकर्मणां सुप्त्याकारपरिणतगाढतमोरूप- त्वेन सत्त्वात्समाधावेतदभावाच्च नैव तत्र जीवन्मुक्तलक्षणस्याद्वैतस्वप्रकाशसच्चिदानन्दमात्रत- याऽवस्थितत्वलक्षणस्यातिव्यासतिरस्तीत्याकूतम्। अत एव-नोदेतीति। समाहितस्य ज्ञानिन इत्यार्थिकम्। अत एव-यथेत्यादि। प्रारब्धापादित ऋपभदेवहृत्यादिवत्सुखा- दिभोग इत्यर्थः । अत्र सुखादिपदेन तत्प्रयोजकविपयसंनिकर्ष एव बाह्यश्चन्द्रकिरणादीनां तच्छरीरण सह संयोगलक्षणो ग्राह्यक्षित्तवृ्त्यभावादित्याशयः । तत्र मुखप्रभापदार्थ कथयति-

मुखप्रमा हषः। चन्द्नसत्कारादिसुखे प्राप्ेऽपि संसारिण इव हर्षो

१ क. ख. ग. व. ङ. "न्द्रियादित्य' ।२ क. ख, ग, व, ङ 'ते बद्ध। ३ क, ख, म. प, ङ, च. 'षः । सक्चन्द्2। २२

१७० [१ प्रथमं-

नोदेति। अस्तमयो दैन्यम्। धनहानिधिक्कारादिदुःखे प्रामेऽपि न दीनो मवति। इदानींतनस्वप्रयत्नविशेषमन्तरेण प्रारब्धकर्मापादितपूर्व- प्रवाहागतमिक्षान्नादिकं यथाप्राप्तं तस्मिन्स्थितिर्देहरक्षा। समाधिदार्ढर्येन

मुखप्रभेति। एवं सुखपदार्थमपि विशदयति-चन्दनेत्यादिना। चन्दनालेपनेन यः सत्कार: पूजाविशेषः । आदिनोशीरव्यजनपवनादि । इत्यादिलक्षणे सुखे सुखप्रयोजके जन- कर्तृक उपचारे प्राप्ते सत्यपीत्यर्थः । तत्र वैधर्म्येण दृष्टान्तं स्पष्टयति-संसारिण इवे- त्यादिना । अथ मुखप्रभाप्रतियोगिकास्तमयपदार्थ स्वविवक्षितमाह-अस्तमय इत्या- दिना। एवं दुःखपदमपि तत्प्रयोजकपरतयैव व्याकरोति-धनेत्यादिना। एवं यथाप्राप्तपद मपि विशदयति-इदानींतनेत्यादिना। अत्रेदानींतनेति स्वप्रयत्नविशेषणेन प्राक्तनस्य स्व. प्रयत्नस्यैव प्रारब्धकर्मत्वात्तत्संग्रहः । तत्रापि विशेषपदेन हस्तोदकप्राशनग्रासगिलनादिसं- ग्रहः । एवं च स्नानं शौचं तथा भिक्षा नित्यमेकान्तशीलता। भिक्षोश्चत्वारि कर्माणि पञ्चमं नोपपद्यते ।। इतिवचनात्। स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः । ब्रह्मामृतं पिबेद्ैक्षमेकान्तो द्वैतवर्जनम् ॥ इति तद्वाख्यानाच्च व्युत्थानसमाधानोभयावच्छेदेन क्रमादुभयसंभवेन माधूकरमसंक्लप्तं वाक्प्रणीतमयाचितम्। तात्कालिकं चोपपन्नं भैक्षं पञ्चविधं स्मृतम् ।। इतिस्मृत्युक्तपञ्चविधमैक्षेषु माधुकरादिषु स्वस्थानं प्रति भक्तजनानीतमुपपन्नाख्यभैक्षमेव प्रकृते पर्यवस्यति तस्यैवोक्तरूपत्वसंभवादित्यभिप्रायः। एवं स्थितिपदार्थ कथयति- स्थितिरिति। नन्वेवं भैक्षान्नद्धक्तर्पितस्क्च्दनिन हर्षदिरपि स्यादित्यत्राS- समाधीत्यादिना। प्रतीतावपीति। स्त्रगादेरित्यार्थिकम्। ननु कथं हेयोपादेयबुद्धयभावस्तर्क्र्य इत्यतः पुनर्वासिष्ठपद्यमेवोदाहरति-

१ क. ख, ग. व. ङ, च. 'ति । मुखप्रभास्त'। २ क. ख, ग. घ. ङ, च. क्येनैव हे। ३ क. र, ग, व. ङ च. यत्वदु'। ४ ग, घ. मुत्पध।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १७१

यो जागति सुषुप्तिस्थो यस्य जाग्रन्न विद्यते। यस्य निर्वासनो बोध: स जीवन्मुक्त उच्यते।।

लक्षणस्यामावाज्जाग्रन्न विद्यते। सत्यपि बोधे जायमानो ब्रह्मवित्वा मिमानादिमिर्मोगार्थापादित कामादिभिश्व धीदोषो वासना। वृत्तिराहि- त्येन तद्दोषाभावान्निर्वासनत्वमू। य इति। तव्व्याकरोति-चक्षुरादीति। आदिना श्रोत्रत्वगदयनुक्तेन्द्रियसंग्रहः । एवमुक्तजागरे हेतुमुक्वोक्तसुषुप्तिस्थत्वे हेतुमाह-मनोवृत्तीति। व्युत्थितस्य हि योगिनो यथाऽभ्यासपाटवं किंचित्कालं गाढनिद्राया व्युत्थितस्य देवदत्तस्य क्षणं वासनानन्द इव स्वस्वरूपानन्दनिर्विकल्पसमाधिरनुवर्तत एव यथा तत्संस्कारदाढ्यम्, तेन तद्दशायां प्रारब्धापादितप्राथमिकबुद्धिसंकल्पोत्तरक्षण एव श्रोत्रादीनि सकलकरणानि स्वस्वगोलक- स्थानि बुद्धेर्निःसृत्य भवन्ति, तृतीयक्षणे पुनर्बुद्धिः प्राक्तनसंस्कारपरिपाकादद्वैतात्माकारैव संपद्यत इति तत्कालावच्छेदेन मनःशब्दवाच्यसंकल्पविकल्पात्मकान्तःकरणवृत्त्यभावादुक्तं सुषुप्तिस्थत्वं तथा प्रतिपादितरीत्येन्द्रियाणां स्वस्वगोलकावस्थित्योक्तं जागरणमप्युपपद्यत एवेति भावः। अथ द्वितीयपादेनास्य हेतुहेतुमद्भावसंगतिमभिधत्ते-अत एवेत्यादिना। तत्र प्राचीनाचार्योक्तजाग्रदवस्थालक्षणाभावं हेतुमाह-इन्द्रियैरित्यादिना । एवमुत्तरा- रधतात्पर्यमप्याह-सत्यपीत्यादिना निर्वासनत्वमित्यन्तेन। अत्राद्वैतब्रह्मात्मैक्यवि-

प्राचीनसंस्कारप्राबल्यावद्योतको ह्यत्रापिशब्दः। ब्रह्मवित्वेति। अयं हि याज्ञवल्क्यस्य प्राग्विद्वत्संन्यासप्रस्तावे प्रतिपादित एव। आदिना तदीयमेव गोकामत्वं शापमूलकक्रोधशा- लित्वं च । मोगेति। अत्रोदाहरणं सौभरिरुक्त एव। नन्वेवं सर्वथा व्युत्थानदशायामपि वृत्तिराहित्यमेव चत्प्राग्ध्वनितहस्तोदकप्राशनस्य कर- पात्रे भक्तजनैर्दत्तस्य आ्रासादेर्मुखनिक्षेपद्वारा गिलनस्य च कथं संभव इत्यत आह- रागद्वेषमयादीनामनुरूपं चरन्नपि। योऽन्तर्वर्योमवदृत्यच्छः स जीवन्मुक्त उच्यते॥

१ क. ख. ग. ध, ङ, जागरणल ।२ क, ख. ग, घ, ङ, च. दि भो। ३ क ख. ग. ङ. च. °दिश्व।

१७२ [१ प्रथमं-

रागातुरूप भोजनादिप्रवृत्तिः । द्वेषानुरूपं बौद्धकापालिकादिम्यो विमुखत्वम्। मयानुरूपं सर्पव्याघ्रादिभ्योऽपसरणम् । आदिशब्देन मात्सर्यानुरूपमितरयोगिभ्य आधिक्येन सर्माध्यनुठानम्। सत्यपि व्युत्थानदशायामीद्दशाचरणे पूर्वाभ्यासेन प्रापिते विश्रान्तचित्तस्य कालुष्यरहितत्वादृत्यच्छत्वम्। यथा व्योम्नि धूमधूलिमेघादियुक्तऽपि निर्लेपस्वभावत्वादतिशयेन स्वच्छत्वं तद्वतू। रागद्वेषेति। तत्र रागानुरूपत्वं विवृणोति-रागेति। आदिना स्नानशौचशयन- प्रवृत्तयः । अथ द्वेषानुरूपत्वमप्यभिमतमाह-द्वेषानुरूपमिति। आदिनाऽडर्हतलो- कायतशाक्तादयः । एवं भयानुरूपमपि तदभिधत्ते-मयानुरूपमिति। मूल आदि- पदक्कृत्यमाह-आदिशब्देनेति। ननु प्रकृतब्रह्मनिष्ठस्य योगिन आदौ रागाद्यनुरूपा-

चरणमयुक्तमेवेत्याशड्क्य तदपि स्वसंमतं कथयति-इतरेत्यादिना। एवं पूर्वार्धमभिवि- वृत्त्योत्तरार्धमपि व्याकर्तुं वृत्तमन्द्यापिशब्दस्वारस्यं सूचयन्संस्कारजन्यराजसादिवृत्तिकृताध्या- सलक्षणान्तःकालुष्यराहित्ये निरतिशयत्यागयोगाभ्यां चिरतरास्वादिताद्वैतब्रह्मात्मैक्यामृत- न्वमेव हेतुत्वेन व्यनक्ति-सत्यपीत्यादिना। इदं पदद्वयं प्रापित इत्यनन्तरं योज्यम्। तत्र व्योमदृष्टान्तं व्याचष्टे-यथेत्यादिना। मेघादीत्यादिपदेन नीहारम्। नदु कथमेतद्रवेदित्यत आह- यस्य नाहंकृतो मावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते। कुर्वतोऽकुर्वतो वाऽपि स जीवन्मुक्त उच्यते।॥ पूर्वार्धं विद्वत्संन्यासप्रस्तावे व्याख्यातम् । लोके बद्धस्य पुरुषस्य शाख्त्रीयं कर्म कुर्वताऽहं कर्तेति चिदात्माऽहंकृतो मवति। भाविस्वरगं प्राप्स्यामीति हषेण बुद्धिर्िप्यते। अकुर्वतस्तु त्यक्तवानस्मीत्यहंकृत- त्वम्। स्वर्गालाभविषाँदो लेपः। एवं प्रतिषिद्धकर्मणि लौकिककर्मणि च यथासंमवं योजनीयमू। जीवन्मुक्तस्य तु तादात्म्याध्यासाभावाद्ध- षच्धयिमावाज्च न दोषद्यम्। यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षमयान्मुक्त: स जीवन्मुक्त उच्यते ॥।

१ क. स. ग. घ. ङ. च. रूप्य भो १२ क. र. ग. घ. ङ, च. रूप्यं बौ। ३ क. ख. ग, घ. ङ, च. 'न मात्सर्यादि, मा°। ४ क, ख, ग, घ, ङ, च. माध्याद्यनु"। ५ क. ख. ग. घ, ङ, च, दन्तःस्च्छ। ६ क, ख. ङ 'ति तदा चि° ७ क. घ. च. षादादिलेपः।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १७३

अधिक्षेपताडनादाव प्रवृंत्तत्वात्तस्माल्लोको नोद्विजते। अत एवैतस्मि-

तादृग्विकल्पानुद्याच्चायमपि नोद्विजते। यस्थेति। एतद्विवरितुं पूर्वाधं तु प्रागेव विद्वत्संन्यासोपन्यासे विवृतमिति स्मारयति- पूर्वार्धमिति। तद्यथा भमवद्गीतावाक्यम् यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते। हत्वाऽपि स इमालोकान् हन्ति न निबध्यते॥ इत्युदाहृत्य यस्य ब्रह्मविदो भाव: सत्तास्वभाव आत्मा नाहंकृतो नाहंकारेण तादात्म्या- ध्यासातिशयादन्तर्भावितः । बुद्धिलेपः संशय इति । अथैतेन सह प्रकृतमपि पुनर्विवृणोति सोत्तरार्ध-लोक इत्यादिना। अहंकृतः, अहंकारतादात्म्याध्यासमापादित इत्यर्थः । एवं लोकेऽहंकृतत्वं कर्तुर्भावशब्दितसच्चिदात्मन्यहंकृतत्वं वक्ष्यमाणजीवन्मुक्ते तव्वतिरेकप्रदर्श- नायाभिधाय बुद्धिलेपमप्यभिधत्ते-मावीत्यादिना। एवं कुर्वत आत्माहंकृतबुद्धि- लेपावुपपाद्याकुर्वतस्तावाह-अकुर्वतस्त्वि त्यादिना। अकुर्वत आलस्यादिना शास्त्री- यमेव संध्यावन्दनजातेष्ट्यादिलक्षणनित्यादिकर्माप्यकुर्वाणस्य बद्धस्य पुरुपस्यैवेत्यर्थः । तुशब्दः प्राक्तनवैलक्षण्यार्थः । एवमुक्ताहं कृतबुद्धिलेपावन्यत्राप्यतिदिशति-एव मित्यादि। प्रतिषिद्धकर्मण्यगम्यागमनादावहमनेन पापेन नरकमेष्यामीत्यहंकृतत्वाध्यासस्तथा धिडमां मूढाधममिति विषादेन बुद्धिलेपश्च सुप्रसिद्ध एव। तद्वल्ौकिककर्मणि बद्धपुरुपस्यैव रजक- क्षालितत्वेनातिशुक्कस्यैवोष्णीपादेर्धारणेऽहमद रम्य इत्यात्माऽहंकृतो भवति तेन जना मां सत्करिष्यन्तीति सुखाशयाद्बुद्धिलेपश्च भवति। तद्विपरीते मलिनोष्णीपादिधारणे त्वहमद्या- रम्यस्तेन जनास्त्वसत्करिष्यन्तीति दुःखचिन्तया च तावपि प्रसिद्धतरावेवेति भावः । अस्त्वेवं ततः किं प्रकृत इत्यत आह-जीवन्मुक्तस्य त्वित्यादिना। अत्रापि तुशब्दो वैलक्षण्यार्थक एव। तत्र कमाद्वेतुद्वयमाह-तादात्म्येति। एतेनाSत्माहंकृतत्वाभावः सूचितः । हर्षादीति। एतेन बुद्धिलेपाभावो बोध्यः । अत एव यस्मादिति। एतद्वा- चष्टे-अधिक्षेपे त्यादिना। अधिक्षपो दुर्वाक्यम्। आदिना निष्टीवनम्। ननु प्राक्तनश्लाकेपूवार्धोक्तेऽर्थे तृतीयपादेन हर्पेत्यादिना यो हेतुरुक्तः स मृलकारैरपि न विवृतो नापि त्वयापि। तत्र यथाश्रुत एव सारल्यमिति चेत्तदेव हर्षादिराहित्यं तत्र कुतः सिद्धमित्यत्राग्रिमश्रोकं संगृह्णाति शान्तसंसारकलन: कलावानपि निष्कलः। यः सचित्तोऽपि निश्चित्तः स जीवन्मुक्त उच्यते।।

१ क. ख. ग. घ. ङ, च. वृत्तादेतस्मा°।

१७४ [१ प्रथमं-

शत्रु मित्रमानावमानादिविकल्पाः संसारकलना: शान्ता यस्य सः। चतुःषष्टिविधा: कलाः। तत्सन्भावेऽपि तद्मिमानव्यवहारयोरभावान्नि एकलत्वम् । चित्तस्य स्वरूपेण सन्भ्ावेऽपि वृत्त्यनुदयान्निश्च्ितत्व्षम। चिन्तेति पाठे वासनावशादात्मध्यानवृत्तिसद्भ्ावेऽपि लौकिकवृत्त्यभावा- न्निश्चिन्तत्वम्। यः समस्तार्थजातेषु व्यवहार्यपि शीतलः । परार्थेष्विव पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते।। परगृहे विवाहोत्सवादौ• स्वयं गत्वा तत्प्रीत्यै तदीयकार्येषु व्यव. हरन्नपि लामालामयोरहर्षविषादरूपं बुद्धिसंतापं न प्राप्नोति यथैव- मय मुक्तः स्वकार्यऽपि शीतलः। न केवलं संतापामावाच्छीतलत्वं किंतु पूर्णस्वरूपानुसंधाजादृपि। इति जीवन्मुक्तिलक्षणम्। शान्तेति। एतव्व्ाकरोति-शत्रुमित्रेत्यादिना। आदिना रागद्वेषादयः । एवं द्वितीयपादमपि व्याचष्टे-चतुःषष्टीत्यादिना । चतुःषष्टिकलास्तु दशमस्कन्धटीकायां प्रसिद्धा एवाथाप्यनतिप्रयोजकत्वान्नेह प्रपञ्च्यन्ते। तद्वत्ततीयचरणमपि विवृणोति-चित्त- स्येत्यादिना। एवं चास्मिन्पाठे ह्यसंप्रज्ञातसमाधिशीलत्वं पाठान्तरे तु संप्रज्ञातसमाधिशील- त्वमिति ध्येयम्। एवं पुनरेतेन समाहितजीवन्मुक्तलक्षणं प्रपञ्च्य पुनर्व्युत्थिततल्क्ष्मापि साधकावबोधदाढ्यार्थं संक्षिपति-यः समस्तेत्यादिवासिष्टवचसैव । तद्विशदयति - परगृह इत्यादिना। एवं परार्थेष्विवेति मूलोक्तं दृष्टान्तं स्पष्टींकृत्य दार्टान्तिकं प्रकटयति- एवमयमित्यादिना। एवं पूर्णेतिपदमपि प्रागुदीरितानुवादेन विवृणोति-न केवल- मित्यादिशेषेण। नन्वेतावता समाहितव्युत्थितजीवन्मुक्तसाधारणलक्षणं किं संपन्नमिति चेन्न। पूर्णस्वरूपेत्याद्यन्त्यप्रन्थस्यैव तत्प्रथकत्वात्। तथा हि पूर्णस्वरूपानुसंधानवत्त्वं हि जीवन्मुक्तत्वम्। तच्च समाहितव्युत्थितयोरुभयोरपि तयोः समानमेव । तद्यथा-पूर्ण वस्तु- परिच्छेदाभाव: पूर्णत्वमित्यद्वैतसिद्ध्युक्तेर्यावद्धर्माभावोपलक्षितं तदात्मकं सच्चिदानन्दाद्वैतं ब्रह्म तच्च तदात्मस्वरूपं शोधितत्वंपदार्थीभूत प्रत्यक्चिन्मात्रं तस्य यदनुसंधानं तत्त्व- मस्यादिवाक्यविवेकजन्याबाधितापरोक्षप्रमामनु यत्सम्यग्यथावद्धानं स्वबुद्धौ तदाकारवृत्या संस्थापनमिव।

१ क. ङ. पि लौकिकभा ववृत्त्यभा।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १७५

वृत्तयस्तु तदानीमज्ञाता अप्यात्मगोचराः । स्मरणादनुमीयन्ते व्युत्थितस्य समुत्थितात् । इति तत्त्वविवेकोक्ते: सूक्ष्मवृत्त्या व्युत्थाने ज्ञातत्वेन स्थूलवृत्त्यात्मकं च विद्यते यस्य तस्य भावस्तत्त्वमित्यर्थः । एवं चेदं जीवन्मुक्त्याख्यधर्मस्यैव सविशेषणविध्यादिन्यायेन लक्षणमि- त्युपसंहरति-इतीत्यादिना। एवं जीवन्मुक्तलक्षणं संक्षिप्याथ विदेहमुक्तेर्लक्षणमपि संक्षिपति सप्रतिज्ञ मथे त्यादिना- अथ विदेहमुक्तलक्षणम्- जीवन्मुक्तपरद् त्यक्त्वा स्वदेहे कालसात्कृते। विशत्य देहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दृतामिव।। यथा वायुः कदाचिच्चलत्वं त्यकत्वा निश्चलरूपेणावतिष्ठते तथा मुक्तात्माऽन्युपाधिकृतं संसारं त्यकत्वा स्वरूपेणावतिष्ठते। विदेहमुक्तो नोदेति नास्तमेति न शाम्यति। न सन्नासन्न दूरस्थो न चाहं न च नेतर: ॥ उदयास्तमयौ हर्षविषादी। न शाम्यति न च तत्परित्यागी लिङ्गदेह- स्यात्रैव लीनत्वात्। सद्वाच्यो जगद्धेतुरविद्यामायोपाधिर्न प्राज्ञेश्वरः। नासद्वाच्योऽपि मूतभौतिकः। न दूरस्थ इत्युक्त्या न मायातीतः । न चेत्युक्त्या स्थूलमुक्समीपस्थोऽपि निषिध्यते। अहं न चेति न समहटिश्व। नेतर इति न व्यष्टिश्र। व्यवहारयोग्यो विकल्पः कोऽपि नास्तीत्यर्थः। तत्प्रतिपादकं निरुक्तवासिष्टग्रन्थाग्रिमश्लोकानेवोदाहरति-जीवन्मुक्तपद् मित्यादिना। तत्राऽडद्यं पद्यं व्याकरोति-यथे त्यादिना। नन्वेवं चेत्पुन: संसारा पत्ति ः । दृष्टान्ती कृतस्य वायोः कालान्तरे चलनवन्मुक्तात्मनोऽपि कालान्तरे संसारापत्तेः स्वाभाविकत्वापातेन दुर्नि- रसत्वादित्याशङ्क्य हेत्वभावादुक्तदृष्टान्तस्य तु किंचित्कालं सव्यापारस्यापि कालान्तरे निर्व्यापारतानुभावनमात्रार्थकत्वाच्वेत्याशयेन तत्रैव श्रोकान्तरमप्युदाहरति-विदेहमुक्त इति। तं विवृणोति-उद्येत्यादिना। नन्वेवं सूर्याद्युदयास्तमयव्युदासेऽपि वीतरागेति- व्याप्तिस्तस्य हर्षविपादशून्यत्वादित्यत आह-न च तत्परित्यागीति । तत्र हेतुः- लिङ्गेत्यादिना। अत्रैव, 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवनीयन्ते' इति श्रुतेः प्रारब्धक्षयक्षण एव 'गता: कलाः पञ्चदशप्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतामु। कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकी भवन्ति ॥

१ क, ख, ग. घ, ङ, च, पस्थतवं नि°।

१७६ पूर्णननदेन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [१ प्रथमं-

इति श्रुत्यन्तरोक्तरीत्या सत्यसंकल्पेश्वरलीलावशेन प्रतिभासमानापञ्चककितपञ्चभूतात्मक- तत्तदुपादानावच्छिन्नपरमात्माभिधसोपाधिकश्रह्मण्येवेति यावत्। एवं पूर्वाध व्याख्यायो- त्तरार्धं व्याकरोति-सद्वाच्य इत्यादिना। सच्छन्दवाच्य इत्यर्थः । एतादृशोऽविद्यामा- योपाधिः । क्रमादित्यार्थिकम् । प्राज्ञेश्वरः । एवं चाविद्योपाधि: प्राज्ञः, मायोपाधिरीश्वरोऽपि। जगद्धेतुः, यथाक्रमं प्रातिभासिकव्यावहारिकजन्यजगतोरभिन्ननिमित्तोपादानकारणमिति यावत्। न, तदा नैवास्तीत्यर्थः। एवं नासन्नित्यपि स्फुटयति-नासदित्यादिना। पूर्वस्य कारणत्वेनैव सत्त्वमस्य तु कार्यत्वेनासत्त्वमित्याशयः । अथ न दूरेत्याद्याशयं विशदयति- न दूरस्थ इत्युक्त्येत्यादिना। फलितमाह-व्यवहारेति। एवं यदि व्यवहारयोग्यतावच्छेदकावच्छिन्नयावद्धर्मानवच्छिन्नमद्वैतं ब्रह्ैव तदा चेत्तर्हि शून्यवादव्युदासेऽपि निरुक्तधर्माभावरूपधर्मेणैव तस्य सधर्मकत्वमित्यत आह- ततः स्तिमितगम्मीरं न तेजो न तमस्ततम्। अनाख्यमनभिव्यक्तं सत्किंचिदवशिष्यते॥ एवं विदेहमुक्त्यां सादृश्योक्तेर्जीवतोऽपि यावन्निरविकल्पकातिशय स्तावंदुत्तमत्वं द्रष्टव्यम्। तत इति। वासिष्ठपद्यत एव । ततः, लोकदृष्टिकल्पितप्रारब्धपरिसमाप्तिप्रयुक्तजी- चन्मुक्तदेहपातानन्तरमित्यर्थः । स्तिमितेति। स्तिमितं कूटस्थं निर्विकारमेव सद्रम्भी- रमतलस्पर्शजलमिवानन्तमिति यावत्। एवं तर्हि किं तमस्तेजो वा नेत्याह-न तेज इत्यादिना। एतेन कार्यकारणभाववैलक्षण्यं व्यज्यते। अत एव ततं व्याप्तम्। एवं च गम्भीरपदध्वनितप्रागुक्तदौशिक परिच्छेदविधुरत्ववद्वास्तविकपरिच्छेदशून्यत्वमपि तत्र व्यक्तं भवति। अत एव-अनाख्यमित्यादि। नामरूपात्मकद्वैतातीतमित्यर्थः । एतादृशं किंचिदवाङ्मनसगम्यं सदेव सर्वबाधावधिभूतमात्मतत्त्वमवाशिष्यते स्वप्रकाशसुखत्वन वर्तत इति। एतेन कालिकपरिच्छेदराहित्यमपि तत्र द्योत्यते। एवं चाखिलस्य द्वैतस्य सन्मात्रा- त्मनि बाधावधित्वेनावशिष्यमाणे शुक्तिर जतादिवत्कल्पितत्वेन कल्पितप्रतियोगिकभावाभावयो-

एवेति भावः । नन्वेवमपि जीवन्मुक्तलक्षणकथनोत्तरं विदेहमुक्तलक्षणकथनमिदमप्रयोजक- मिति चेत्सत्यम्। निरुक्तजीवन्मुक्तवर्णने समाहितत्वेनापि तस्य तत्र तत्र भूरितरं वर्णितत्वात्किं

१ क. ख. ग. व. ङ च. वंविधया वि०। २ क. ख. ग. ङ. च. कत्या सदृशत्वो- त्कर्षतोक्ते ।३ क. स. ग. च. वद्यावनि । ४ क, ख, ग, घ, ङ,च. वतावदु।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १७७

समाहित एवासावुत्तम उत व्युत्थित एव वा किंवोभावपीति संशयशामकत्वेनैतदुपन्याससाफ- ल्यमित्यभिप्रायं विशदयति-एवमित्यादिना। एवं, पूर्वोक्तसकलजीवन्मुक्तविदेहमुक्तलक्षणघ- टकवासिष्टवाक्यसंद र्भेणेत्यर्थः । विदेहेति। विदेहकैवल्येन सहेति यावत्। साद्ृश्येति। तौल्यकथनात् । समाहितजीवन्मुक्तलक्षणवाक्योक्ततदवस्थाविशेपस्येति शेषः । जीवतोऽपि मुक्तस्येत्यार्थिकम्। निर्विकल्पकेति । असंप्रज्ञातसमाध्युत्कर्ष इत्यर्थः । एवं चेदमपि जीवन्मुक्तस्यैवासंप्रज्ञाताभिधनिर्विकल्पसमािनिष्ठाधिरूदस्य देवहूत्यृपभादेरि लक्षणमवगन्त- व्यम्। तेन नेह विदेहमुक्तलक्षणत्वेनाSSचार्येः पृथगुपसंहारः कृतः । उपक्रमस्त्वथ विदेह- मुक्तलक्षण ममितिकथित निर्विकल्पातिशयसादृश्यादेवेति ध्येयं धीरैः। ननु श्रतिस्मृतिवाक्यानि जीवन्मुक्तिसद्भावे प्रमाणानीति प्रमाणप्रतिपादनमुपन्यस्याSSदौ लक्षणकथनमेव कथमिति चेन्न। सत्यं ज्ञानमित्यादिवाक्यवल्क्षणवाक्यत्वेऽपि प्रमाणत्वानपायात् । न चैवं तर्हि स्थितप्र- ज्ञादिवाक्यानामपि प्रमाणवाक्यत्वेऽपि लक्षणवाक्यतापत्तिरिति सांप्रतम्। तत्र यतो वेत्यादि- लक्षणवाक्येषु ब्रह्मपदस्येव जीवन्मुक्तपदस्याभावाह्ठक्षणवाक्येपु तु सर्वत्र तत्सत्त्वाच्चेति सहृदया एवाSSचार्यहृदयं विदांकुर्वन्तु।

अथ प्रागुद्दिष्टक्रमानुसारेण प्राप्तः स्थितप्रज्ञः क्वोक्त इत्यपेक्षायामाह भगवद्गीताखि- त्यादिना-

मगवद्गीतासु द्विती याध्याये स्थितप्रज्ञः पठ्यते- अर्जुन उवाच- स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव। स्थितधीः कि प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किमू ।। तत्र हि- श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला। समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥। इति पूर्वश्लोकः । अत्र टीका गुढार्थदीपिका सर्वत्र-अन्तःकरणशुद्धयैवंजातनिर्वेदस्य कदा ज्ञानप्राप्तिरित्यपेक्षायामाह-ते तव बुद्धिः श्रुतिभिर्नानाविधफलश्रवणरविचारिततात्पर्यै- र्विप्रतिपन्नाSनेकविधसंशयविपर्यासवत्वेन विक्षिप्ता प्राक्। यदा यस्मिन्काले शुद्धिर्जिवेक- जनितेन दोषदर्शनेन तं विक्षेपं परित्यज्य। समाधौ परमात्मनि। निश्चला जाग्रत्स्वमदर्शन- लक्षणविक्षपरहिता। अचला मुपुप्तिमूर्छास्तब्धी भावादिरूपलयलक्षणचलनरहिता सती स्थास्यति। लयविक्षेपल्व्रक्षणी दोषों परित्यव्य समाहिता भविष्यतीति यावत्। अथ वा निश्चला, असंभावनाविपरीतभावनारहिता। अचला, दीर्घकालादरनैरन्तर्यसत्कारसेवनैर्वि- २३

१७८

जातीयप्रत्ययादूषिता सती निर्वातप्रदीपवदात्मनि स्थास्यतीति योजना। तदा तस्मिन्काले येोगं जीवपरमात्मैक्यलक्षणं तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यमखण्डसाक्षात्कारं सर्वयोगफलमवाप्स्यसि। तदा पुनः साध्यान्तराभावात्कृतकृत्यः स्थितप्रज्ञो भविष्यसीत्यभिप्रायः । एवं लब्धावसरः स्थितप्रज्ञलक्षणं ज्ञातुम्-अर्जुन उवाच यान्येव हि जीवन्मुक्तानां लक्षणानि तान्येव मुमुक्षूणां मोक्षोपायभूतानीति मन्वानः । स्थिता निश्चलाऽहं ब्रह्मास्मीति प्रज्ञा यस्य स स्थितप्रज्ञोऽवस्थाद्वयवान्समाहितो व्युत्थितचित्तश्चेति । अतो विशिनष्टि-समाधिस्थस्य स्थितप्रज्ञस्य का भाषा। कर्मणि षष्ठी। भाष्यतेऽनयेति भाषा लक्षणम् । समाधिस्थः स्थितप्रज्ञ: केन लक्षणेनान्यैर्व्यवहियत इत्यर्थः । स च व्युत्थितचित्तः स्थितप्रज्ञः स्वयं किं भाषेत स्तुतिनिन्दादावभिनन्दद्वेषादिलक्षणं कि कथ प्रभाषेत। सर्वत्र संभावनायां लिड़्। तथा-किमासीतेति। व्युत्थितचित्तनिग्रहाय कथं बहिरिन्द्रियाणां निग्रहं करोति। तन्निग्रहाभावकाले च किं व्रजेत कथं विषयान्प्रामोति। तत्कर्तृकभाषणासनत्रज- नानि मूढजनविलक्षणानि कीदृशानीत्यर्थः । तदेवं चत्वारः प्रश्नाः । समाहितस्थितप्रज्ञ एकः। व्युत्थितस्थितप्रज्ञे त्रय इति। केशवेतिसंबोधनात्सर्वान्तर्यामितया त्वमेवैतादृशं रहस्यं वत्तुं समर्थोऽसीति सूचयति। एतेषां चतुर्णां प्रश्नानां क्रमेणोत्तरं भगवानुवाच यावदध्याय- समाप्ति। एवं निरुक्तभगवद्रीताश्रोकीयं माघुसूदनं व्याख्यानमुदाहृत्याथ मूलकारनिरूपिततत्तात्पयं मया विव्रियते। तत्राऽडदौ स्थिप्रज्ञस्येत्यत्र प्रज्ञापदार्थ प्रकर्षेणाद्वैतात्मत्वेन ज्ञायते ब्रह्मानया सेति विग्रहसिद्ध प्रज्ञापदार्थ द्वैविध्येन प्रतिजानीते प्रज्ञेत्यादिना- प्रज्ञा तत्त्वज्ञानम्। तद्विविधं स्थितमस्थितं चेति। यथा जारेऽनुर- क्ाया नार्या: सर्वेष्वपि व्यवहारेषु बुद्धिर्जारमेव ध्यायति, प्रमाणप्रेमि- तानि क्रियमाणान्यपि गृहकर्माणि सद्य एव विस्मर्यन्ते, तथा परवैरा- ग्योपेतस्य योगाभ्यासपाटवेनात्यन्तवशीकृतचित्तस्योत्पन्ने तत्त्वज्ञाने बुद्धिर्जारमिव नैरन्तर्येण तत्त्वं ध्यायति तदिदं स्थितं ज्ञानम्। उक्तगु- णरहितस्य केनावि पुण्यविशेषेण कदाचिदुत्पन्नेऽपि तत्त्वज्ञाने गृहकर्म- वत्तत्रैव तत्वं विस्मर्यते तदिदमस्थितं ज्ञानम् । एतदेवाभिप्रेत्य वसिठ्ठ आह-

१ क. ख. ग. ङ, च प्रतीता° । २ क, ख. ग. व, ङ, च, 'ने तद्बुद्धि"। ३ क. ख. उ. च. स्थितमज्ञा।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविषेकः। १७९

परठ्यसनिनी नारी व्यग्रापि गृहकर्मणि। तदेवाSSस्वादृयत्यन्त: परसङ्गरसायनम् ॥ एवं तत्त्वे परे शुद्धे धीरो विश्रान्तिमागतः ।

तत्र स्थितप्रज्ञः कालमेदाद्विविधः समाहितो व्युत्थितश्च। तथोरुमयो- र्लक्षणं पूर्वोत्तराभ्यामर्धाभ्यां पृच्छति समाधिस्थस्य स्थितप्रज्ञस्य का माषा कीदृशैर्लक्षणवाचकैः शब्देरयं माष्यते, व्युत्थितस्थितप्रज्ञः कीवृ- ग्व्यवहारं करोति, तस्योपवेशनगमने मन्देभ्यो विलक्षणे कीद्टशे। श्रीमगवानुवाच- प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान्। आत्मन्येवाऽडत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥ तत्र वासिष्ठसंमति तात्पर्यत आह सदृष्टान्तं यथेत्यादिना। दार्टान्तिकं स्पष्टयति- तथत्यादिना। परत्वमत्र यावद्दृश्ये दुःखप्रमितिजन्यसार्वदिकानादरत्वमेव्र । एवं स्थितज्ञानं निर्णीयास्थितं तदाह-उक्तेत्यादिना। तत्रैवोत्प्त्यग्रिमक्षण एव । तत्र वसिष्ठ- वाक्यमवतारयति-एतदेवेत्यादिना। तदेव संगृह्णाति-परेत्यादिद्वाभ्याम्। अथ स्थित- प्रज्ञस्यापि द्वैविध्यमाह-तत्रे त्यादिना। तत्र गीतावाक्यं योजयति-तयोरित्यादिना। समा- धानवचनमाह-श्रीत्यादिना। अत्र टीका माधुसूदनी-कामान्कामसंकल्पादीन्मनोवृत्तिविशे- षान्प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतिभेदेन तन्त्रान्तरे पञ्चधा प्रपञ्चितान्। सर्वान्निरवशेपान्प्रक- र्षेण कारणबाधेन यदा जहाति परित्यजति। सर्ववृत्तिशून्य एव यदा भवति स्थितप्रज्ञस्त- दोच्यते। समाधिस्थ इति शेषः । कामानामनात्मधर्मत्वेन परित्यागयोग्यतामाह-मनोग- तानिति। यदि ह्यात्मधर्माः स्युस्तदा न त्यक्तुं शक्येरन् वह्ृयौष्ण्यवत्स्वाभाविकत्वात्। मनसस्तु धर्मा एतेऽतस्तत्परित्यागेन परित्यक्तुं शक्या एवेत्यर्थः । ननु स्थितप्रज्ञस्य मुखप्र- सादलिङ्गगम्यः संतोपविशेषः प्रतीयते स कथं कामपरित्यागे स्यादित्यत आह-आत्मन्येव परमानन्दरूपे न त्वनात्मनि तुच्छे। आत्मना स्वप्रकाशचिद्रूपेण भासमाने तुष्टो न तु वृत्त्या तुष्टः परितृप्तः परमपुरुषार्थलाभात्। तथा च श्रुतिः-'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्षते' इति। तथा च समाधिस्थः स्थित- प्रज्ञ एवंविधैर्लक्षणवाचिभिः शब्दैर्भाष्यत इति प्रथमप्रश्नस्योत्तरम्। अथमूलकाराः समुदाहृतगीतावाक्यं व्याचिख्यातुमिच्छवः प्रथमं कामत्रैविध्यं विदधति कामा इत्यादिना-

१ क. ख. ग. घ. ङ, च. शब्दै सवैर" । २ क. ख. ग. घ. ङ. च. दृशं वाग्व्यव।

१८०

कामास्तरिविधा बाह्या आन्तरा वासनामात्ररूपश्वेति। उपार्जितमोद- कादयो बाह्याः। आशामोदकादय आन्तराः । पथि पतिततृणादिवदा- पाततः प्रतीता वासनारूपश्च। समाहितोऽशेषधीवृत्ति संक्षयात्सर्वान्परि- त्यजति। अस्ति चास्य मुखप्रसादलिङ्गगम्यः संतोषः।स च न कामे किंत्वा- त्मन्येव। कामानां त्यक्तत्वात, बुद्धे: परमानन्दरूपेणाSत्मतत्वाभिमुख- त्वाज्च। न चात्र संप्रज्ञातसमाधाविवाऽडत्मानन्दो मनोवृत्त्योलिख्यते किंतु स्वप्रकाशचिद्रूपेणाSडत्मना। संतोषश्र न वृत्तिरूपः किंतु तत्संस्का- ररुप:। एवंविधैर्लक्षणवाचकैः शब्दैः समाहितो भाष्यते। अत्र काम्यन्त इति कामा इतिविग्रहात्सर्वेडपि स्रक्सुन्दरीसुवर्णादीष्टविषयाः, तथा कामोडभिलाप इति कोशाच्च विषयतदभिलाषोपलक्षिताखिलवृत्तिविशेषा इत्यर्थः । तान्व्यु- त्पादयति-उपार्जितेत्यादिना। आपाततः । पातं चक्षुरादिनिपातरूपं संनिकर्ष तद्वि- षयाज्ञानमात्रनाशं वा मर्यादीकृत्येत्यापातं तेनेति सार्वविभक्तिकस्तसिः । प्रतीताः सामान्यतो ज्ञाताः । अत एव-वासनेति। संस्कारात्मना मनःस्था इत्यर्थः । कामे, निरुक्तान्यतम- विषयविषयक इत्यर्थः । परमानन्देति । अद्वैतानन्दाकारत्वेनेति यावत् । उलि्िख्यते, विषयी क्रियते। शिषटं तु सकलं स्पटमेव। दुःखेष्वनुद्विग्रमना: सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोध: स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥ दुःखं रोगादिनिमित्तजन्या रजोगुणविकाररूया संतापात्मिका प्रति• कूला चित्तवृत्तिः। ताद्टृशे दुःखे प्राप्ते सत्यहं पापो घिख्ां दुरात्मानमि- त्यनुतापात्मिका तमोगुणवृत्तिविकारत्वेन भ्रान्तिरुषा चित्तवृत्तिरुद्वेगः। यद्यप्ययं विवेक इवाSडमाति तथाऽपि पूर्वस्मिञ्जन्मनि चेत्तत्पाप वृत्ति- प्रतिबन्धकत्वात्सप्रयोजनो भवति। इदानीं तु निष्पयोजन इति भ्रान्तित्वं द्ष्टव्यम्। अत्रापि टीका माधुसूदन्येवेयं संगृह्यते-इदानी व्युत्थितस्य स्थितप्रज्ञस्य भाषणोपवेशन- गमनानि मूदजनविलक्षणानि व्याख्येयानि। तत्र किं प्रभापेतेत्यस्योत्तरमाह द्वाभ्याम्- दुःखानि त्रिविधानि। शोकमोहज्वरशिरोरोगादिनिमित्तान्याध्यात्मिकानि । व्याघ्रसर्पादि- प्रयुक्तान्याधिभौतिकानि। अतिवातादिवृष्ट्यादिहेतुकान्याधिदैविकानि । तेषु दुःखेषु

१ क. ख. ग, ङ. च. णाऽडत्माभि । २ क, ख. ग, घ, ङ, च. खं रागा। ३ क. ख. ङ. च. णि।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १८१

रज:परिणामसंतापात्मकचित्तवृत्तिविशेषेषु प्रारब्धपापकर्मप्रापितेषु नोद्विग्नं दुःखपरिहारा- क्षमतया व्याकुलं न भवति मनो यस्य सोऽनुद्विग्रमनाः । अविवेकिनो हि दुःख- प्राप्तौ सत्यामहो पापोऽहं िङ्मां दुरात्मानमेतादृशं दुःखभागिनं को मे दुःखमीदृशं निराकुर्यादित्यनुतापात्मको भ्रान्तिरूपस्तामसश्चित्तवृर्तिवशेष उद्देगाख्यो जायते। यद्ययं पापानुष्ठानसमये स्यात्तदा तत्प्रवृत्तिप्रतिबन्धकत्वेन सफलः स्यात् । भोगकाले तु भवन्का- रणे सति कार्यस्योच्छेत्तुमशक्यत्वान्निष्प्रयोजनः । दुःखकारणे सत्यपि किमिति मम दुःखं जायत इत्यविवेकभ्रमरूपत्वान्न विवेकिनः स्थितप्रज्ञस्य स भवति। दुःखमात्रं हि प्रारब्ध- कर्मणा प्राप्यते नतु तदुत्तरकालीनो भ्रमोऽपि। ननु दुःखान्तरकारणत्वात्सोडपि प्रारब्धक- र्मान्तरेण प्राप्यतामिति चेन्न । स्थितप्रज्ञस्य भ्रमोपादानाज्ञाननाशेन भ्रमासंभवात्तज्जन्यदुः- खप्रापकप्रारब्वाभावात्। यथाक्थंचिद्देहयात्रामात्रनिर्वाहकप्रारब्धकर्मफलस्य भ्रमाभावेऽपि बाधितानुवृ्त्योपपत्तेरिति विस्तरेणाग्रे वक्ष्यते। तथा सुखेषु सत्त्वपरिणामरूपप्रीत्यात्मकचि- त्तवृत्तिविशेषेषु त्रिविधेषु प्रारब्धपुण्यप्रापितेपु । विगतस्पृहः, आगामितज्जातीयसुखेषु स्पृहारहितः । स्पृहा हि नाम सुखानुभववृत्तिकाले तज्जातीयसुखस्य कारणं धर्ममननुष्ठाय वृथैव तदाकाड्क्षारूपा तामसी चित्तवृत्तिर्भ्रान्तिरेव सा चाविवेकिन एव जायते। न हि कारणाभावे कार्य भवितुमर्हति । अतो यथा सति कारणे कार्य मा भूदिति वृथाकाङ्- क्षारूप उद्वेगो विवेकिनो न संभवति तथैवासति कारणे कार्यं भूयादिति वृथाकाड्क्षा- रूपा तृष्णात्मिका स्पृहाऽपि नोपपद्यते। प्रारव्धकर्मणः सुखमात्रप्रापकत्वाद्धपात्मिका वा चित्तवृत्ति: स्पृहाशब्देनोक्ता साडपि भ्रान्तिरेव । अहो धन्योऽहं यस्य ममेदृशं सुखमुप- स्थितं को वा मया तुल्यस्त्रिभुवने केन चोपायेन ममेदृशं सुखं न विच्छिद्यतेत्येवमात्मि- कोत्फुल्रूपा तामसी चित्तवृत्तिः । अत एवोक्तं भाष्ये-'नाग्निरिवेन्धनाद्याधाने यः सुखान्य- नुविवर्धते स विगतस्पृहः' इति। वक्ष्यति च-'न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम्' इति। साऽपि न विवेकिन: संभवति भ्रान्तिरूपत्वात्। तथा वीतरागभय- क्रोधः । रागः शोभनाध्यासनिबन्धनो विपयेषु रज्जनात्मकश्चित्तवृत्तिविशेपोऽत्यन्ताभिनिवे· शरूपः । रागविषयस्य नाशके समुपस्थिते तन्निवारणासामर्थ्यमात्मनो मन्यमानस्य दैन्या- त्मकश्चित्तवृत्तिविशेषो भयम् । एवं रागविपयविनाशके समुपस्थिते तन्निवारणसामर्थ्यमात्मनो मन्यमानस्याभिज्वलनात्मकश्चित्तवृत्तिविशेषः क्रोधः । ते सर्वेऽपि विपर्ययरूपत्वाद्विगता यस्मात्स तथा। एतादृशो मुनिर्मननशील: संन्यासी स्थितप्रज्ञ उच्यते। एवंलक्षणः स्थितघीः स्वानुभवप्रकटनेन शिष्याशिक्षार्थमनुद्वेगनिःस्पृहत्वादिवाचः प्रभापत इत्यन्वय उक्तः । एवं चान्योऽपि ममुक्षुर्दुःखे नोद्विजेत्, सुखे न प्रहृष्येत्, रागभयक्रोधरहितश्च भवेदित्यभि- प्रायः । अथात्र मूलकृतां व्याख्यानं वित्रियते-तत्राSSदौ दुःखपदार्थं प्रथयति- दुःखमित्यादिना। रोगादीति । आदिनाऽडधिजन्याऽप्यसौ । तदुपादानमाह-रजो.

१८२ पूर्णानन्देन्दुकौ मुद्याख्यध्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

गुणेति। तत्स्वरूपमाह-संतापेति। तत्कार्यमाह-प्रतिकूलेति। अविद्यावृत्ति- व्यावत्तये चित्तेति। फलितं प्रकृत आह-ताद्श इति। ततः कि तदाह- अहं पाप इत्यादिना। एवं चेदं दुःखादनुजायमानत्वसम्यक्तापजनकत्वाभ्यामनुतापरूप- मेवेत्याह-हती त्यादिना। तत्र वक्ष्यमाणभ्रान्तिरूपतां साधयितुमादौ हेतुमाह-तम इति। 'प्रमादमोहौ तमसः' इति भगवद्वचनात्तमोगुणप्रधाना येयमावरणविक्षेपरूपा चित्तवृत्तिस्तलक्षणो यो विकार: परिणामस्तत्त्वेनेत्यर्थः । फलितमाह-भ्रान्ती त्यादिना । ननु भ्रान्तिर्ह्रविवेक: प्र्वतानुतापस्तु तत्परिपन्थी प्रतीयत इत्यत आह-यद्यपीत्यादि। तत्र हेतुमाह-तथाऽपीत्यादिना। तत्पापेति। निरुक्तानुतापकारणीभूतदुरितवर्तनप- रिरोधकत्वादित्यर्थः ।

एवमाचार्यः श्रीमद्धगवद्वाक्यस्य प्रथमचरणं व्याख्यायाथ द्वितीये तं व्याकुर्वाणः सुख- पदार्थ कथयति सुखमित्यादिना- सुखं राज्यपुत्रलाभादिनिमित्तजन्या सात्विकी प्रीतिरूपाऽनुकूला चित्तवृत्तिः। तस्मिन्सुखे सत्यागामिनस्ताहशस्य सुखस्य कारणं पुण्य- मननुष्ठाय वृर्थव तदपेक्षा तामसी चित्तवृत्ति: स्पृहा। तत्र च सुखदु :- खयो: प्रारब्धकर्मप्रापितत्वाव्य्युत्थितचित्तस्य वृत्तिसंभवाच्च तदुमेयमुपप- दयते। उद्गेगस्पृहे न विवेकिन: संभवतः। तथा रागभयक्रोधाश्र ताम- सत्वेन कर्मणा प्रापितत्वामावान्नास्य विद्यन्ते। एवंलक्षणलक्षितः स्थितधी: स्वानुभवप्रकटनेन शिष्यशिक्षार्थमनुद्देगनिःस्पृहत्वादिगमकं वचो माषत इत्यर्थः । यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुमम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ तदुपादानं वदस्तां विशिनष्टि-सातत्विकीति। यत्स्वरूपमाह-प्रीतीति। तत्कार्यमाह-अनुकूलेति। ननु भवत्वेवं ततः कि प्रकृत इत्यत्राऽऽह-तस्मिन्नि- त्यादिना। तदिति। सुखापेक्षा लक्षणेति यावत् । तामसी तमःप्रधाना। नन्वेवमपि किं तत्राऽडह-तत्र चेत्यादिना। दुःखसुखोद्वेगस्पृहासु मध्य इत्यर्थः । चस्वर्थे। उपलक्ष- णमिदं रागभयक्रोधानामपीत्याह-तथेति । रागादयः कुतो नास्य विद्यन्त इत्यत आह-तामसत्वेनेत्यादिना। कर्मणा, प्रारब्धकर्मणा। रागदीनां स्वरूपाणि तु श्रीमधुसूदनाचार्यैरुक्तान्येव। फलितमाह-एव मित्यादिशेषेणैव ।

१ क. ख, ङ, च. दिज । २ क, ख. ङ च. भयं समुत्पद्य। ३ व. क्षण: स्थिरधी:।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १८३ अत्र टीका माधुसूदनी संगृह्यते सर्वदेहेषु जीवनादिष्वपि यो मुनिरनभिस्रेहः यस्मिन्सत्य- न्यदीये हानिवृद्धी स्व्मिन्नारोप्येते स तादृशोऽन्यविषयः प्रेमापरपर्यारयस्तामसो वृत्तिविशेषः स्नेहः । सर्वप्रकारेण तद्रहितोऽनभिस्नेहः । भगवति परमात्मनि तु सर्वथाभिस्नेहवान्भवे- देव। अनात्मस्रेहाभावस्य तदर्थत्वादिति द्रष्टव्यम्। तत्तत्, प्रारब्धकर्मपरिप्रापितम्। शुभं सुखहेतुं विषयं प्राप्य नाभिनन्दति हर्षविशेषपुरःसरं न प्रशंसति । अशुभं दुःख- हतुं विषयं प्राप्य न द्वेष्टि, अन्तरस्यापूर्वकं न निन्दति। अज्ञस्य सुखहेतुर्यः स्वकल- त्रादिः स शुभो विपयः । तद्गुणकथनादिप्रवर्तिका धीवृत्तिर्भ्रान्तिरूपाऽअभिनन्दः सं च तामसः । तद्रुणकथनादेः परप्ररोचनार्थत्वाभावेन व्यर्थत्वात्। एवमसूयोत्पादनेन दुःखहेतुः परकीयविद्याप्रकर्षादिरनं प्रत्यशुभो विषयः । तन्निन्दाप्रवर्तिका भ्रान्तिरूपा धीवृत्तिर्द्वेषः सोडपि तामसः। तन्निन्दाया निवारणार्थत्वाभावेन व्यर्थत्वात्। तावभिनन्दद्वेषौ भ्रान्ति- रूपौ तामसौ कथमभ्रान्ते शुद्धस्त्वे स्थितप्रज्ञे संभवतः। तस्माद्विचालकाभावादनभिस्ने- हस्य हर्षविषादरहितस्य मुनेः प्रज्ञा परमात्मतत्त्वविपया प्रतिष्ठिता फलपर्यवसायिनी स स्थितप्रज्ञ इत्यर्थः । एवमन्योऽपि मुमुक्षुः सर्वत्रानभिस्नेहो भवेत्, शुभं प्राप्य न प्रशंसेत् , अशुभं प्राप्य न निन्देदित्यभिप्रायः । अत्र च निन्दाप्रशंसादिरूपा वाचो न प्रभाषत इति व्यतिरेकः । अथ मूलकारा: प्रकृतमुदाहृतं गीतावाक्यं व्याकुर्वन्तः प्रथमं स्नेहपदार्थ विवृण्वन्ति य स्मिन्नि त्यादिना- यस्मिन्सत्यन्यदीये हानिवृद्धी स्वस्मिन्नारोप्येते ताहशोऽन्यविषय- स्तामसवृत्तिविशेष: स्ेहः । सुखहेतुर्यः स्वकलत्रीदि: शुभ(मः।) तद्रुण- कथनादिपवर्तिका धीवृत्तिरभिनन्दः। अत्र गुणकथनस्य परप्ररोचनार्थ- त्वामावेन व्यर्थत्वात्तद्धेतुरमिनन्दस्तामसः । असूयोत्पादनेन दुःखहेतु: परकीयविद्यादिरेनं प्रत्यशुमो विषयः । तन्निन्दाप्रवर्तिका धीवृत्तिर्द्वेषः। सोऽवि तामसः। तन्निन्दाया निवारणार्थत्वाभावेन व्यर्थत्वात्। त एते तामसा धर्मा: कथं विवेकिनि संभवेयुः । यदा संहरते चायं कूर्मोड़द्गानीव सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ व्युत्थितस्य समस्ततामसवृत्त्यमावः पूर्वश्लोकाभ्यामभिहितः। समा- हितस्य तुन वृत्तय एव सन्ति। कुतस्तामसत्वशङ्केत्यभिप्रायः।

१ क. ख, ग. घ. ङ, च. हेतुः स्र°।२ छ, त्रादिशु°। ३ क. ख. ग. घ, ङ, च. भवस्तु गु°।

१८४ पूर्णा नन्देन्दुकौ मुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ १ प्रथमं-

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्ज रसोऽप्यस्य परं दृष्टा निवर्तते।

यमेष संपादयति। अन्यांस्तु गृहक्षेत्रादीन्पुरुषोद्योगद्वारेण। तत्र चन्द्रो- दयादय: पूर्वेणेन्द्रियादिसंहारलक्षणेन समाधिनैव निवर्तन्ते नान्यथा। गृहाद्यस्तु समाधिमन्तरेणापि निवर्तन्ते। आहरणमाहार उद्योग:। निरुद्योगस्य गृहादिविषया निवर्तन्ते। रसस्तु न निवर्तते। रसो मानसी तृष्णा। साडपि परमानन्दरूपस्थ परस्य ब्रह्मणो दर्शने सति स्वल्पा- नन्दहेतुभ्यो निवर्तते। "कि प्रजया करिष्यामो येरषा नोऽयमात्माऽयं लोक:' इति श्रुतेः। एवं शुभपदार्थमपि व्युत्पादयन्ति-सुखेत्यादिना। तद्वदभिनन्दपदवाच्यमपि विवे- चयति-तद्रुणकथनादीति। एतस्य वक्ष्यमाणतामसत्व्रे हेतुं प्रथयति-अत्रेत्या- दिना। एवमशुभपदार्थमपि प्रकृतोपयुक्तं कथयति-असूयेत्यादिना । ततः किं तत्राऽडह-तन्निन्देत्यादिना। एवं द्वेपं व्युत्पाद्य तस्य तामसत्वं विधत्ते-सोऽपीति। तत्र हेतुमाह-तन्निन्दाया इतिप्रभृतिना। फलितं कथयन्नुपसंहरति-त एत- इत्यादिना। न हि श्रुतियुक्त्यनुभूतिशतैरन्वयव्यतिरकतः सकलसाध्यसाधनविवेकशरदर्क- समुदये सति भ्रमतमः संभवतीति भावः । इदानीमुक्तानुवादपूर्वकं यदा संहरत इत्यादि- श्लोकतात्पर्यमाह-व्युत्थितस्येत्यादिनेत्यभिप्राय इत्यन्तेन। ननु रोगिणः काष्ठतप- स्विनो वा विषयनिवृत्तिर्मदस्यापि दृश्यते कथमसौ प्रकृतजीवन्मुक्तलक्षणमित्याशङ्कय प्रवृत्तस्य विषया विनिवर्तन्त इत्यादिपद्यस्य स्वारस्यं विशदयति-प्रारब्धेत्यादिना। यद्यप्येते सर्व- साधारणाः [परमे]श्वरकृतत्वादथापि तत्र तत्तज्ीवानां सुखदिहेतुत्वाभिमान[जनकेन्द्रिय]- संनिकर्पतस्तत्तत्प्रारब्धकृतमिति बोध्यम्। अथासाधारणान्विषयान्विशदयति-अन्यांस्त्व- त्यादिना। किं ततस्तदाह-तत्रेत्यादिना। पूर्वेण, यदा संहरते चायमित्यत्रोक्तेन। एवकार- व्यावर्त्य द्योतयंस्तन्निराचष्टे-नान्यथेति। अन्यथा कर्मादिव्यापारेण। असाधारणवि- षयनिवृत्तौ विशेषमाह-गृहाद्यस्त्वित्यादिना। कथमिति चेत्तत्राSडह-आहरण- मित्यादिना। ततः सम्यगेवेत्यत आह-रसस्त्वति। तं लक्षपति-रस इति। स्वामि- - एवं तर्हि कथमसौ रसो निवर्तेतेत्यत आह-साऽपीत्यादिना। तत्र श्रुतिं प्रमाणयति- किमित्यादिना। यततो ह्यषि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभ मनः ॥

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजावन्मुक्तिविवेक:। १८५

तत्र प्रज्ञास्थैर्ये बाह्येन्द्रियनिग्रहो मनोनाशश्चासाधारणं कारणं तदुभयाभावे प्रज्ञानाशद- र्शनादिति वक्तुं बाह्येन्द्रियनिग्रहाभावे प्रथमं दोषमाह- यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभ मनः । तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्पगः। वशे हि यस्थेन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रति्ठिता ॥ उद्योगत्यागब्रह्मदर्शनप्रयत्नं कुर्वतोऽपि कादाचित्कप्रमादपरिहाराय समाध्यम्यासः । तदेतत्किमासीतेति प्रश्नोत्तरम् । हे कौन्तेय। यततः, भूयो भूयो विपयदोपदर्शनात्मकं यत्नं कुर्वतोऽपि। चक्षिडो डित्वकरणादनुदात्तेतोSनावश्यकमात्मनेपदमिति ज्ञापनात्परस्मैपदमविरुद्म्। विपश्चितः, अत्यन्तचिवेकिनोऽपि पुरुषस्य मनः क्षणमात्रं निर्विकारं कृतमपीन्द्रियाणि हरन्ति विकारं प्रापयन्ति। ननु विरोधिनि विबके सति कुतो विकारप्राप्तिस्तत्राऽह-प्रमाथीनि। प्रमथनशीलान्यतिबलीयस्त्वाद्विवेकोपमर्दनक्षमाणि। अतः प्रसभं प्रसह्य बलात्कारेण पश्य- त्येव विपश्चिति स्वामिनि विवेके च रक्षके सति सर्वप्रमाथित्वादेवेन्द्रियाणि विवेकलक्षणप्र- ज्ञायां प्रविष्टं मनस्ततः प्रच्याव्य स्व्रविषयाविष्टत्वेन हरन्तीत्यर्थः । हिशब्दः प्रसिद्धिं द्योतयति। प्रसिद्धो ह्ययमर्थो लोके। यथा प्रमाथिनो दस्यवः प्रसभमेव धनिनं धनरक्षकं चाभिभूय तयोः पश्यतोरेव धनं हरन्ति तथेन्द्रियाण्यपि विषयसंनिधाने मनो हरन्तीति। एवं तर्हि तत्र कः प्रतीकार इत्यत आह-तानीन्द्रियाणि सर्वाणि ज्ञानकर्मसाधनभूतानि संयम्य वशीकृत्य युक्तः समाहितो निगृहीतमनाः सन्नासीत निर्व्यापारस्तिष्टेत्। प्रमाथिनां कथं स्ववशीकरणमिति चेत्तत्राऽडह-मत्पर इति। अहं सर्वात्मा वामुदेव एव पर उत्कृष्ट उपादेयो यस्य स मत्परः। एकान्तमद्गक्त इत्यर्थः। तथा चोक्तम् 'न वासुदेवभक्ता- नामशुभं विद्यते क्वचित्'। यथा हि लोके बलवन्तं राजानमाश्रित्य दस्यवो निगृह्यन्ते, राजाश्रितोऽयमिति ज्ञात्वा च ते स्वयमेत्र तद्वश्या भवन्ति तथैव भगवन्त सर्वान्तर्यामिण- माश्रित्य तत्प्रभावेणैव दुष्टानीन्द्रियाणि निग्राह्याणि। पुनश्च भगवदाश्रितोऽयमिति मत्वा तानि तद्वश्यान्येव भवन्तीति भावः । यथा च भगवद्भक्तर्महाप्रभावत्वं तथा विस्तरेणाग्रे व्याख्या- स्याम: । इन्द्रियवशीकारे फलमाह-वशे हीति । स्पष्टम् । तदेतद्वशीकृतन्द्रियः सन्नासीतेति किमासीतेति प्रश्नस्योत्तरमुक्तं भवति। समुदाहृतश्लोकद्वयतात्पर्यमाह- उद्योगेत्यादिना। उद्योगो व्यापारस्तत्त्यागपूर्वकं ब्रह्मदर्शने तदापरोक्ष्ये यः प्रयत्नो निदिध्यासनं तदित्यर्थः । अपिना तदभाववतः श्रवणमेव कुर्वाणस्य तदपेक्षा कैमुत्यं दयोययते। तत्प्रयोजनमाह-कादाचित्केति। समाधीति। भगवता विहित इति २४

१८६ पूर्णानन्देन्दुका मुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [१ प्रथमं-

शेषः । फलितमाह-तदेतदित्यादि । एवं च मुमुक्षुवन्मुक्तेनापि समाध्यभ्यासः कार्य इति। ननूक्तसमाध्यम्यासाभावे किं स्यादित्याशङ्कय जीवन्मुक्तिरूपपुरुषार्थायोग्यत्वलक्षणः प्रणाश एवेति वत्तुं भगवद्वाक्यद्वयमेवाSSचार्यः समुदाहरति-ध्यायत इत्यादिना- ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेपूपजायते। सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ क्रोधान्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्िनाशात्प्रणश्यति ॥ असति समाध्यभ्यासे प्रमादप्रकार उपन्यस्तः । सङ्गो ध्येयविषयसं- निधिः, संमोहो विवेकपराङ्मुखत्वम्, स्मृतिविभ्रमस्तत्वानुसंधाना- मावः । बुद्धिनाशो विपरीतभावनोपचयदोषेण प्रतिबद्धस्य ज्ञानस्य मोक्षप्रदृत्वसामर्थ्याभावः । तदिदं संक्षेपतो विवृणोत्यसतीत्यादिना। उपेति। प्रकृतश्लोकद्वयेन भगव- तेति शेषः । तत्र सङ्गपदार्थं कथयति-सङ्ग इत्यादिना । मानस इत्यार्थि- कम्। एवं संमोहमप्याह-संमोह इत्यादिना । मनस इति शेषः । तद्वत्स्मृ- तिविभ्रममपि विशदयति-स्मृतीत्यादिना। तथा बुद्धिनाशमपि प्रबोधयति-बुद्धी- त्यादिना। इदं हि भगवतां सर्वज्ञात्ममुनीश्वराणां मतरीत्यैव। तत्र हि ब्रह्मचारिणः साङ्गस्वाध्यायाध्ययनं गुरुकुले कुर्वतः सद एव व्याकरणादिनाऽवगतापातिकपदतदर्थज्ञानवतः स्वशाखोक्तमहावाक्याद्रह्मात्मैक्यविपयकमार्थिकद्वैतमिथ्यात्वफलकं तत्त्वज्ञानमपरोक्षप्रमारूप-

विपरीतभावनाभिधपञ्चविधप्रतिबन्धैः प्रतिबद्धत्वेनाविद्याध्वस्तिलक्षणमुक्त्यपर्यवसाय्येव भवति। तेपां च प्रतिबन्धानां नित्यानित्यवस्तुविवेकादिसाधनेद्धमुमुक्षया शब्दपरोभयब्रह्मविदाचार्य- चरणविचारितचतुर्लक्षण्या च क्रमाद्विध्वंसे सति निरुक्ताद्वैतात्मतत्त्वज्ञानमेव संस्कारात्मना चित्तस्थ सन्मण्याद्यपसरणे वह्निस्तृणदाहमिव मूलाज्ञानतद्व्याप्यतत्कार्यरूपनिखिलद्वैतबाधम- द्वैव विधत्ते। ततः स्वप्रकाशाद्वैतात्मानन्दलक्षणा मुक्तिः स्वतःसिद्वैवेति प्रक्रिया स्थिता। तदुक्तं तदीय एव संक्षेपशारीरके- पुरुपापराधम/लेना धिपणा निरवद्यचक्षुरुदयाडपि यथा। न फलाय भर्जुविपया भवति श्रुतिसंभवाऽपि तु तथाऽडत्मनि घीः ॥ पुरुषापराधविगमे तु पुनः प्रतिबन्वकव्युदसनात्सकला। मणिमन्त्रयोरपगमे तु यथा सति पावकाद्गवति घूमलता। इति ॥

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १८७

विस्तरस्तु तत्र तट्टीकायां माधुसृदन्यामेव च द्रष्टव्यः । एवं चात्र निदिध्यासनाभिधसमा- ध्यभ्यासविरहे सति मोक्षसाधनं कर्माद्येव सोऽपि सन्विषयसुखविशेष एव सकलदुःखा- नास्कन्दित इति साधनफलयोर्विपरीतभावनाया उपचयः पुष्टिस्तल्क्षणेन दोपेणेत्यर्थः । अत्र मधुसूदनाचार्येस्तु बुद्धिनाश एवं व्याख्यातः-बुद्धेरैकात्म्याकारमनोवृत्तेनीशो विपरी- तभावनोपचयदोषेण प्रतिबन्धादनुत्पत्तिरुत्पन्नायाश्च फलायोग्यत्वेन विलय इति। इदं तु विवरणमतरीत्यैवेति दिक्। विस्तरेण चैतदग्रे जीवन्मुक्तिप्रयोजनप्रकरणे ज्ञानरक्षानिरू- पणे प्रदर्शयिष्याम इतीहोपरम्यते। मृलकारैर्हि वार्तिकविवरणसारौ कुर्वद्धिरिह वक्ष्ये विविदिषान्यासमित्याद्युपक्रम्य वार्तिकमतरीत्या भाविदेहाभावतक्षणविदेहमुक्तर्ज्ानिसमका- लायाः कारणत्वं विविदिषासंन्यास एवोक्तम्। विवरणमतरीत्या तु यौगिकपञ्चम्यादित्रि- भूमिकात्मकजीवद्विदेहकैवल्यात्मकजीवन्मुक्ते: कारणत्वं विद्वत्संन्यास एवोक्तं प्रारब्धक्षय- समकालान्तावृत्ताद्वयमितेरेव ससंस्कारसर्वद्वैतबाधकत्वस्य तन्मतेष्टत्वादिति तत्त्वम्। ननु भवत्येवं समाध्यभ्यासाभावे परमानर्थस्तथाऽपि यावत्समाधिसत्त्वं तावत्कालं द्वैता- नुभवदुःखाभावेऽपि प्रारब्धफलोपभोगार्थ व्युत्थानावश्यंभावेन पुनस्तद्दशायां दुःखता- दवस्थ्यमेवेत्याशड्क्याग्रिमश्लोकं संगृह्राति-

आत्मवश्यविधेयात्मा प्रसाद्मधिगच्छति। विधेयात्मत्वं वशीकृतमनसत्वं, प्रसादो नैर्मल्यं बन्धराहित्यम्। समा-

सभ्यक्पाप्रोति। तद्तक्किं व्रजेतेतिप्रश्नस्योत्तरम्। उपरितनेनापि बहुना ग्रन्थेन स्थितप्रज्ञः प्रपश्चितः । ननु प्रज्ञायाः स्थित्युत्पत्तिभ्यां प्रागपि साधनत्वेन रागद्वेषादिराहित्यमपेक्षितम्। बाढम्। तथाऽप्यस्ति विशेषः। स च श्रेयोमार्गकारैदर्शित :- विद्यास्थितये प्राग्थे साधनभूताः प्रयत्ननिष्पाद्याः। लक्षण भूतास्तु पुनः स्वमावतस्ते स्थिता: स्थितप्रज्ञे॥ जीवन्मुक्तिमितीमां वदन्त्यवस्थां स्थितात्मसंबोधाम्।

रागेति। समाध्यभ्यासबलेन व्युत्थानदशायामपीन्द्रियाणि तस्यार्धसुप्तप्रबुद्धबालव- दिष्टानिष्टविषयेषु रागद्वेषशून्यतयैव व्यवहरन्तीत्याशयेन तद्रतविधेयात्मपदं विशदयत्यभिम-

१ क, ख. ग. ड, च. °क्िरिती° ।२ क, ख. ग. घ, ङ, च. संबन्धा।

[१ प्रथमं-

तार्थकथनेन-विधेयेति। एवं प्रसादपदार्थ कथयति-प्रसाद इत्यादिना। अप्र- तिबद्धाद्वैतब्रह्मात्मैक्यविषयकबोधेनेत्यार्थिकम्। फलितमाह-समाध्यभ्यासेतिप्रभृतिना। अथैतस्य प्राक्तनप्रश्नसंगतिमाह-तदेतदित्यादिना । एवं यावदध्यायसमाप्त्यग्रिमग्रन्थ- स्यापि सारस्यं स्थितप्रज्ञप्रतिपादन एवेत्याह-उपरीत्यादिना। एवं भगवद्रीतागतस्थि- तप्रज्ञप्रकरणे समुपसंहृते सति तत्र स्थूणानिखननन्यायेन तद्दृढीकरणार्थ शङ्कते- नन्वित्यादिना। तदङ्गी करोति-बाढमिति। तत्र विशेषमभिधत्ते-तथाSपी- त्यादिना। कोऽसौ विशेष इत्यपेक्षायां तत्र प्राचीनाचार्यवचनत एव स्पष्टीकरणं प्रतिजा- नीते-स चेत्यादिना। श्रेयोमार्गः 'मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम्' इत्य- मरादन्वर्थनामा कश्चिन्मोक्षमार्गप्रतिपादको ग्रन्थस्तं कुर्वन्तीति ते तथा तैरित्यर्थः । आद- रार्थ बहुवचनम्। तदुक्तार्याद्वयमप्युदाहरति-विद्यास्थितय इत्यादिना। विद्याया अद्वैतब्रह्मात्मैक्यविषयकापरोक्षप्रमाया या स्थितिः सततस्मृतिप्रयोजकसंस्कारात्मना मनस्य- वस्थितिस्तस्या इत्यर्थः। ये नित्यानित्यवस्तुविवेकादयो मुमुक्षान्ता यावन्तो निवृत्तिधर्मा इत्यार्थिकम्। शिष्टं तु स्पष्टमेव । एवमुद्दिष्टक्रमानुसारेण स्थितप्रज्ञनिरूपणानन्तरमवसरप्राप्तं भगवङ्गक्तं निरूपयतुमु- पक्रमते- भगवद्भक्तो द्वादशाध्याये मगवता वर्णितः- अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्र: करुण एव च। निर्ममो निरहंकारः समदुःखमुखः क्षमी ॥ संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्रयः। मथ्यर्पितमनोबद्धिर्यो मन्दक्त: स मे प्रियः ॥[इति]। ईश्वरर्रितमनस्त्वेन समाहितस्यान्यानुसंधानामावात्, व्युत्थितस्या- प्युदासीनानुसंधानेन हर्षविषादामावाच्च सुखदुःखसाम्यम्। एवं वक्ष्य- माणेष्वपि द्वंद्वेषु द्रष्टव्यम्। यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोद्वेगैर्भुक्तो यः स च मे प्रियः ।। अनपेक्ष: शुचिदक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारम्मपरित्यागी यो मन्दक्त: स मे प्रियः ॥ यो न हृष्पति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति। शुभाशुमपरित्यागी भक्तिमान्य: स मे प्रिय: ।। समः शत्री च मित्रे च तथा मानापमानयोः। शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥

जीवन्मु्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १८९

तुल्य निन्दास्तुतिर्मोनी संतुष्टो येन केनचित्। अनिकेत: स्थिरमतिर्मक्तिमान्मे पियो नरः ॥ इति। अत्रापि पूर्ववद्विशेषो वार्तिक कारैर्दशित :- उत्पन्नात्मप्रबोधस्य ह्यद्वेष्टत्वादयो गुणा:। अयत्नतो भवन्त्यस्य न तु सैंधिनरूपिणः ॥इति। गुणातीतश्रतुर्दशाध्याये वर्णित :- अर्जुन उवाच-कैरलिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो मवति प्रमो। किमाचार: कथं चैतांसत्रीन्गुणानतिवर्तते॥ त्रयो गुणा: सत्त्वरजस्तमांसि तेषां परिणामविशेषात्सर्वसंसार: प्रवर्तते । ततो गुणातीतत्वमसंसारित्वं, जीवन्मुक्तत्वमिति यावत्। लिङ्गानि परेषामेतदीयगुणातीतत्व बोधकानि। आचारस्तदीयमनःसंचा- रप्रकारः । कथमिति साधनप्रेश्रः । भगवद्भक्त इति। भगवद्रीताया एवेति शेषः । तत्रत्यं श्रोकयुग्मं संगृह्णाति- अद्वेष्टेत्यादि। तत्तात्पर्यमाह-ईश्वरारपितेत्यादिना। अद्वैतं ब्रह्मैवाज्ञानोपहितचैतन्य-

संमतत्वेन तद्दशायां तदेकोपयोगात् 'दृष्टिसृष्टििमां ब्रह्मानुभवी बहु मन्यते' इत्यनुभूति- प्रकाशे मूलकारेरेव तथैवोक्तत्वाच्। उक्ततात्पर्यसूचनप्रकारमन्यत्राप्यतिदिशति-एव- मिति। अत्र सर्वत्र पदव्याख्यानं तु माधुसूदन्यां गृदार्थदीपिकायामेव द्रष्टव्यम्। अथ निरुक्तातिदेशस्थलादि्लोकानपि समुदाहरति-यस्मादित्यादिना। 'कोपक्रोधामर्षरीष- प्रतिघाः' इति 'सदनिकेतनम्' इति चामरः । इहापि प्राग्देव जिज्ञामुजीवन्मुक्तयोः साधनलक्षणभेदेन व्यवस्था श्रीमद्वार्तिककृदुक्ताऽस्तीत्याह-अत्रापीति। तत्र नैष्कर्म्य- सिद्धिस्थं तद्वाक्यमेव पठति-उत्पन्नेति। अथोक्तक्रमागतं गुणातीतं प्रस्तौति- गुणातीत इति। भगवद्गीताया इत्याथिकम्। तत्राऽडदावर्जुनप्रश्नमाह-अर्जुन उवाचेत्यादिना। तं संक्षेपतो व्याचष्टे-त्रय इत्यादिना। तत्र लिङ्गादर्थ कथयति- लिङ्गानीत्यादिना । नन्चेवमर्जुनप्रश्नेऽपि प्रश्नस्यास्य रहस्यविषयकत्वार्त्कि भगवांस्तूष्णीमेवाSSसेत्यत आह- श्रीगवानुवाच-प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव। न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङक्षति॥

१ क. ख. ङ. च. 'र आचरणं तदी। २ क, ख. ङ. "प्रकारप्रश्नः।

१९० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते। गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ समदु:खसुखः स्वस्थः समलोष्टाशमकाञ्चनः। तुल्यप्रियापियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥ मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपिक्षयोः । सर्वारम्मपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥ मां च योऽव्यमिचारेण मक्तियोगेन सेवते। स गुणान्समतीत्यैतान्तह्ममूयाय कल्पते। प्रकाशप्रवृत्तिमोहाः सत्त्वरजस्तमोगुणाः। ते च जाग्रत्स्वप्रयोः प्रव र्तन्ते। सुषुप्तिसमाधिशून्थवृत्तित्वावस्थासु निवर्तन्ते। प्रवृत्तिश्र द्विविधा- अनुकला प्रतिकूला चेति। तत्र मूढो जागरणे प्रतिकूलप्रवृत्तिं द्वेषटि। अनुकूलप्रवृत्तिं काङ्कति। गुणार्तीतस्य त्वनुकूलप्रतिकूलाध्यासामावाद्वे- पाकाङ्के न रतः । यथा छयोः कलहं कुर्वतोरवलोकयिता कश्रित्तटस्थ: स्वयं केवलमुदास्ते न तु जयपराजयाभ्यामितस्ततश्राल्यते तथा गुणातीतो विवेकी स्वयमुदास्ते । गुणा गुणेषु वर्तन्ते न त्वहमिति विवेकादौदासीन्यम्। अहमेव करोमीत्यध्यासी विचलनम्। न चास्य तदस्ति। तदिदं किमाचार इति प्रश्नस्योत्तरम् । समदुःखसुखादीनि लिङ्गानि, अव्यभिचारिमक्तिसहि तज्ञानध्यानाभ्यासेन परमात्मसेवेति गुणात्मयसाधनैप्रश्नस्योत्तरम्। शरीति। किमुवाचेत्यपेक्षायां तद्वाक्यान्येव संलिग्वति-प्रकाशं चेत्यादिना। तानि संक्षेपतो विवृणोति-प्रकाशेत्यादिना। शून्येति। शन्यवृत्तिरौदासीन्यम्। मूर्छामरणा- दीनां निद्रायामेवान्तर्भावः । तत्र प्रवृत्ति भिनत्ति-प्रवृत्तिश्चेति। मृदः, अविचारवान्। एवमनुकूलाद्यध्यासाभावाद नुकृलप्रवृत्यादौ रागाद्यभावे दृष्टान्तं स्पष्टयति -यथे त्यादिना। दार्ष्टान्तिके योजयति-तथेत्यादिना। औदासीन्ये हेतुमाह-गुणा इत्यादिना। गुणाः, वादिप्रतिवादिनोरिव परस्परविरोधिनोऽन्तःकरणादिवृत्तित्वेन परिणताः सत्त्वादिगुणा इत्यर्थः । गुणेषु स्वोपमर्द्योक्तगुणेपु। वर्तन्ते, उपमर्दकत्वेन तिष्ठन्तीति यावत्। अथ विचलनमपि गुणैर्यो न विचाल्यत इतिवाक्यगं व्याचष्टे-अहमेवेत्यादिना। फलितमाह-तदिद- मिति। अथ पृष्टानि लिद्गशब्दितासाधारणधर्मरूपलक्षणानि संक्षिपति-समेत्यादिना।

१ क. ख. ग. घ. ङ. च. न्यचत्तवृ0। २ क. ख. ङध्यासश्वात्त्वम्। ३.क. ज, ग. घ. ङ. च. नम्।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १९१

आदिना स्वस्थपदेष्टाद्वैतात्मानुसंधानशालित्वादि । एवं चरमक्लोकस्यापि रहस्यभूत गुणात्यय- साधनं ध्वनयति-अव्यभिचारीत्यादिना। स एवाहमित्यनुसंधानाभिघनिदिच्यासनवि-

शिष्टस्तु स्पष्ट एवात्रत्यसमूलसर्वपदत इत्यर्थः । परेति । इयमैक्याद्रौणी सेवाऽपि गुणाति- क्रमणकरणमस्तीत्यध्याहारः । अत एव-इतीति। अथोद्देशक्रमप्राप्तं तं लिलक्षयिपुराचार्यः कैः कुत्र वा स वर्णित इत्यपेक्षायामाह ब्राह्मण इत्यादिना-

ब्राह्मणो व्यासादिमिवर्णित :- अनुत्तरीयवसनमनुपस्तीर्थशायिनम्। बाहूपधायिनं शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विद्ुः।। ब्राह्मणशब्दो ब्रह्मविद्वाची 'अथ बाह्मणः' इतिश्रुत्या वर्णितः । ब्ह्म- विद्श्र विद्वत्संन्यासाधिकारात्। 'यथाजातरूपधरो नाऽडच्छादनं चरति परमहरसः' इत्यादिश्रुत्या परिग्रहराहित्यस्य मुख्यत्वाभिधानाद. नुत्तरीयत्वादिकं तस्य युक्तम्। आदिः श्रत्यादिः । मोक्षधर्मादाविति शेषः । तद्वाक्यमेवाऽह-अनुत्तरीयेति। बाहूपधायिनं, बाहुमेवोप भूमौ निद्राकालावच्छेदेन शिरोध:प्रदेशलक्षणेSतिसमीपदेशे दधाति स्थापयति तच्छीलस्तमित्यर्थः । शिष्टं तु स्पष्टमेव। उक्तवाक्यतात्पर्यमाह-ब्राह्मण- शब्द इत्यादिना। किमत्र मानमित्यतस्तददिशंस्तं विशिनष्टि-अथेत्यादिना। बृहदारण्यके हि काण्वैः समान्नायत एवम्। एतस्याSSदिपुरणम्-'पाण्डित्यं निर्विद बाल्येन तिष्ठासेत्पा- ण्डित्यं च बाल्यं च निर्विद्याथ मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्य' इति। अस्यार्थस्तु मूलकृद्धिरे- वानुभूतिप्रकाशे प्रदर्शित :-

पाण्डित्यबाल्यमौनानि श्रवणादीनि तैरयम्। भवति ब्राह्मणस्तत्र ब्राह्मण्यं ब्रह्मरूपता ॥ इत्यादिना।

ततः किं तदाह-ब्ह्मविदश्चेत्यादिना। चोऽवधारणे। नन्वेवमप्यनुत्तरीयत्वादिके प्रकृते किमागतमित्यत आह-यथे त्यादिसप्रमाणोपन्यासम्। नन्वेतावताSपि किं तत्राSS- ह-परिग्रहेत्यादिना। एवं च यतो ब्रह्मविद एव विद्वत्संन्यासाधिकारोऽतः पाण्डित्यादि- पदवाच्यश्रवणादित्रयोर्ध्वसंजाततत्त्व्रसाक्षात्कारण कृतविद्वतसंन्यासत्वाद्वाह्मणपदवाच्यत्वं तस्य,

१ क. ख. ग. ङ, च. 'स्तीर्णशा।

१९२ पूर्णानन्देन्दुकी मुद्याख्यव्याख्यासमेता- [१ प्रथमं-

अनुत्तरीयत्वादिकं तु तस्य यथाजातेत्यारम्य मुख्यत्वाभिधानाद्धेतोर्युक्तमिति संबन्धः । अनु- त्तरीयत्वादिकमित्यत्राSSदिपदेनानुपस्तीर्यशायित्वादिकं ग्राह्यम्। एवं यथाजातरूपेत्यादिश्रुत्यर्थ- स्त्वन्ते परमहंसोपनिषव्द्याख्याने यद्यपि मूलकारैरव स्पष्टीकृतोऽस्यथापि सुखावबोधार्थ मया दिब्बात्रेण प्रकाश्यते-यथाजातस्य मातुः शरीराद्विनिष्क्रान्तस्यान्यूनानतिरिक्तावयवात्मकस्यैव रूपस्याSSकारस्य धरो धारक इत्यर्थः । एतेन दिगम्बरत्वं विधिमुखेनैव श्रत्याऽस्य संदर्शितम्। एवं निषेधमुखेनापि तस्य तद्दर्शयितुं नाऽच्छादनमित्यादिश्रुतिः स्फुटतरैव । अत्राप्यादिपदा- दुक्तार्थोपपादकस्तत्रत्यवाक्यशेष एव ग्राह्यः। तद्वद्यथाजातरूपेत्यत्र जान्मिकशरीरेतरशिखा- सूत्राम्बरादिवारणस्यैव व्युदासः। न तु तात्कालिकसूक्ष्मावयवेतरस्थूलावयवानामसावसंभ- वादिति भावः । एतेन दण्डमन्तरा वसनग्राहिणां गौणमपि न पारमहंस्यं किंतु ध्यानमात्रनि- ष्ठयथाजातरूपधरत्व (त्वं)तन्मुख्यं दण्डकन्थादिमत्त्वेन तद्रौणमेवेति फलितम्। ननु भवत्वेवं परमहंसस्याSSशावसनत्वमथापि व्युत्थितस्य तस्य शीतादिवारणं कथं स्यात्कथं वा निष्परिग्रहस्य पात्राभावेऽशनपानादिव्यवहारः,स्थानावलम्बाभावे शयनादिव्यव- स्थेत्याशङ्कां शमयंस्तत्रत्यमेव श्रोकान्तरं समुदाहरति- येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशित:। यत्र क्वचनशायी स्यातं देवा ब्राह्मणं विद्दुः।।

दोषौ नान्विष्येते। उदरपूरणपुष्ट्यादिरूपस्य निर्वाहस्य समत्वान्निष्प्रयो- जनस्य गुणदोषविचारस्य चित्तदोषत्वात्। अत एव मागवते पठचते- किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः । गुणदोषद्टशिर्दोषा गुणस्तुभयवर्जितः ॥ इति। कन्थाकौपीनवासास्तु दण्डघृग्ध्यानतत्पर:। एकाकी रमते नित्यं तं देवा ब्राह्मणं विद्दुः । बह्मोपदेशादिना प्राण्यनुजिघृक्षायामुत्तमत्वज्ञापनेन श्रद्धामुत्पाद- वितुं दण्डकौपीनादिलिङ्ग धारयेत्। 'कौपीनं दण्डमाच्छादनं च स्वश- रीरोपभोगार्थाय लोकस्योपकारार्थाय च परिग्रहेत्' इति श्रुतेः । अनु- जिघृक्षयाऽपि तदीयां स्वयं गृहकृत्यादिवातां न कुर्याक्किंतु ध्यानपरो मवेत्। 'तमेवैके जानथाऽडतमानमन्या वाचो विमुश्चथ' इति श्रुतेः।

१ ङ. च. नोत्पद्येते। २ क्र. वृक्षयोत्त। ३ क, ख. ग. ङ, च, दीयगृ°। ४ क. ख. ग. घ. च. कं विजान।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। १९३

तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः। नानुध्यायाद्वहूञ्शब्डान्वाचो विग्लापनं हि तत्।।' इति ध्रुतेश्र। बह्मोपदेशस्त्वन्या वाङ्न मवतीति न ध्यानविरोधी। तञ्च ध्यानमेका- कित्वे निर्विन्नं संभवति। अत एव स्मृत्यन्तरेऽभिहितमू- एको भिक्षुर्षथोक्त: स्थाह्वावेव मिथनं स्मृतम्। त्रयो ग्रामः समाख्यात ऊध्व तु नगरायते॥। नगरं न हि कर्तव्यं ग्रामो वा मिथुनं तर्थां। राजादिवार्ता तेषां स्याद्दिक्षावार्ता परस्परम् ॥ इति। येन केनचिदिति। तत्तात्पर्यमाह-देहेत्यादिना। अशनादिगतगुणादयनन्वेषणे हेतुमाह-उद रत्यादिना। अर्धसुप्तप्रबुद्धबालस्याशनादिगतगुणदोपावनन्वेपयतोऽपि यादृश्यु- दरपूर्तिशरीरपुष्टिशीताद्यपाकृतिनिद्रासंपत्तिर्भवति तादृश्येवाशनवसनशयनस्थानेपु गुणादि(दय) विवेचयतः पुरुपस्यासौ संपद्यत इति देहनिर्वाहसाम्यादित्यर्थः । ततः किं तदाह- निष्प्रयोजनस्येत्यादिना। तत्र भागवतमपि प्रमाणयति-अत एवेति। तत्पद्यमेव संलिखति-किं वर्णितेनेति। एवं मुख्यपरमहंसाख्यब्राह्मणं व्युत्थितं संलक्ष्य गँ.णं तं लक्षयितुं तद्ग्रन्थस्थमेव्र श्लोकान्तरं पठति-कन्थेति। तं संक्षेपतो व्याचष्टे-बह्मोपदेशे- त्यादिना। कौपीनाक्षीति। कूपपतनं नरकनिपतनं येन जीवोऽर्हति तत्कौपीनं पापं तत्साधनाच्छिश्रं तदेकाच्छादकं वस्त्रमपि कौपीनम्। आदिना कन्थादिकमाच्छादनमित्यर्थः । तत्र श्रुति प्रमाणयति-कौपीनमित्यादि। नन्नेवं लोकानुग्रहेच्छायां सत्यां तत्सङ्वेनाति• प्रसङ्गस्तत्राSSह-अनुजिघृक्षयापीत्यादिना। ननु कुत इदमत आह-तमेवे- त्यादिना। ननु ब्रह्मोपदेशकरणप्रवृत्तौ कथं ध्यानं तत्राऽडह-ब्रह्मोपदेशस्त्विति। तुशब्दोऽत्राSSशङ्काशानत्यै। नन्वेवं तर्ह्यन्यस्य जिज्ञासोर्यत्यादेः सङ्गः स्यात्तत्राऽडह- तच्चेत्यादिना। स्पष्टमेवापरम् । अथैतेन विद्वत्संन्यासिना प्रणमद्गयो मनुष्येभ्यस्तावदाशीर्वादोऽपि यदा विशेषतो नैव प्रदातव्यस्तदा व्यापारान्तरस्य कैव कथेत्याशयेन तद्ग्रन्थस्थमेत्र श्ोकान्तरं संगृह्णाति- निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिमू। अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विद्दुः ।।

१ क. ख. ङ. च. "था ग्रामवार्ता ि ते। २५

१९४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [१ प्रथमं-

विशिष्टैः संसारिभि: प्रणमतां पुरुषाणामाशीवेदद: प्रयुज्यते। यस्य यदपेक्षितं तं प्रति तदभिवृद्धिप्रार्थनमाशीः। तथा च पुरुषाणां भिन्न- रुचित्वात्तद्भिमतान्वेषणे व्यग्रचित्तस्य लोकवासना वर्धते। सा च ज्ञानविरोधिनी। तथा च स्मृत्यन्ते- लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयाऽवि च। देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते।। एतच्चाSSरम्भनमस्कारादिष्वपि द्रष्व्यम्। आरम्भः स्वार्थ परोपका- रार्थ वा गृहक्षेत्रादिसंपादनप्रयत्नः । तावेतावाशीर्वादारम्मौ मुक्तेन त्याज्यी। न चाऽडशीर्वादामावे प्रेणमतां नृणां खेद: शङ्कनीयः । लोकवासनाखेद्योरुमयोः परिहाराय निखिलाशीर्वादप्रतिनिधित्वेन नारायणशब्दप्रयोगात् । आरम्भस्तु सर्वोडपि दुष्ट एव । तथा च स्मृति :- सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवाऽडवृताः॥ इति। निरशिषमिति। तं व्याकरोति-विशिषटैः संसारिभिरित्यादिना । लोके हि विशिष्टै्विद्यातपोवयोधिकत्वादिनेति शेपः । एतादृशैः संसारिभिरज्ञै्द्विजैरित्यार्थिकम्। तत्राSडशिष लक्षयति-यस्येत्यादिना। तं प्रतीति द्वितीयाSत्रावच्छेदार्थिकैव। यथा स्वभायी प्रति सुपुत्रप्रार्थनमीश्वरचरणसरोजं प्रति चरति चैत्र इति प्रयोगे तद्वदत्रापि। एवं चेहेश्वरं प्रतीत्यर्थसमाजागतमेव । तथा च तदवच्छेदेनेश्वरं प्रति तदभिवृद्धिप्रार्थन- मिति पर्यवसितम्। ननु भवत्वेवं लोकव्यवहारस्तथाऽपि कि प्रकृत इत्याशङ्कय फलितमाह- तथा चेत्यादिना। उपलक्षणमिदं स्रयादेरपि। तत्रेष्टापत्तिं प्रत्याह-सा चेति। नन्विदं लोकवासनाशव्दितगुणदोपप्रमादिसंस्कारसंतत्यां यदुक्तं ज्ञानेन सह विरोित्वं तक्किं तदुत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वं मथनजन्यवह्न्युत्पत्तावरणीमन्थकाष्ठनिष्ठार्द्रत्ववदुत तत्फलप्रति- बन्धकत्वं समुत्पन्नेऽपि वह्ौ कदाचिन्मण्यादिप्रतिबन्धकसंनिधानेन तस्य ततो दाहप्रतिबन्ध- कत्ववत् । नाऽडयः । प्रकृतस्य ब्राह्मणपदेष्टस्य विद्वत्संन्यासिनः प्रागेव ज्ञानोत्पत्तेः । नान्त्यः। निरुक्तविरोधित्वापेक्षे प्रकृतप्रमाणत्वेनोदाहरिष्यमाणस्मृतिवाक्ये ज्ञानं यथावन्नैव जायत इति निरुक्तवासनया ज्ञानीयोत्पत्तिप्रतिबन्धस्यैव कण्ठत एवोक्तत्वेन फलप्रतिबन्धे प्रमाणा- भावात्। तस्मात्कथमियं सा चेत्यादिप्रतिज्ञेति चेन्न। स्मृतेरुक्तोभयप्रतिबन्धकत्वपरत्वस्यापि संभवात्। तथा हि यथाश्रुते तावद्यथावच्छन्देनाप्रतिबद्धापरोक्षज्ञानग्रहात्तदुत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वं जीवन्मुक्त्याख्यफलपर्यन्तत्वग्रहाच्च तत्फलप्रतिबन्धकत्वमपि संभवतीति। एवं चयथा विविदि-

१ घ. संन्यासिि: । २ व. र्वादो न प्र0। ३ ग. घ, च. णतानां नृ०।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १९५

बोर्लोकवासनादिरासुरसंपज्ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धिका तथा विदुषस्तत्संस्काररूपाSसौ तदीयफली- भूतसतताद्वैतात्मतत्त्वानुसंधानलक्षणजीवन्मुक्तिप्रतिबन्धिकेति संक्षेपः । ननु लोकवासनाया ज्ञानोत्पत्तितत्कलोभयविरोधित्वे किं मानमित्यत आह-तथा चेत्यादि। अभिहितमिति शेषः । तदेव स्मृत्यन्तरं पठति-लोकवासनयेत्यादि। लोकवासनादिसंस्कारजनक- त्वेन जीवन्मुक्ते ब्राह्मणाख्ये प्रतिपादितं प्रणमदुद्देशेनाSSशीर्वाद प्रयोक्तृत्वाभावमन्येषामप्या- रम्भाद्यभावानामुपलक्षकतया Sभिधत्ते-एतच्चेत्यादिना। तत्राSडदावारम्भपदविवक्षितार्थ संक्षिपति-आरम्भ इत्यादिना। फलितमाह-तावेतावित्यादिना। मुक्तेन जीवन्मु- क्तेन। अथोक्ताशीर्वादप्रदानाभावे संन्याससर्वस्व्रीभृताहिं साभङ्गप्रसङ्गमाशड्क्य शमयति-न चेत्यादिना प्रयोगादित्यन्तेन। नारायणेति। जीवन्मुक्तविद्वत्संन्यासिकृतादित्यार्थिकम्। आशीर्वादस्य ब्राह्मणे प्रकृते ह्यभावं प्रागारम्भादिर्ष्वातदिष्टं प्रपञ्चयितुमारम्भस्य सर्वस्यापि दौष्टयं प्रतिजानीते-आरम्भस्तिव त्यादिना । तत्र मानं प्रतिजानीते-तथा चेति। तामेव पठति-सर्वेत्यर्धेन। एवं निर्नमस्कारपदं व्याकर्तुं नमस्कारनिषेधस्य प्राप्तिपूर्वकं वाच्यत्वात्तत्प्राप्िमादौ विवि- दिषासंन्यासिनि दर्शयति- नमस्कारोऽवि विविदिषासंन्यासिनोडमिहित :- यो भवेत्पूर्वसंन्यासी तुल्यो वै धर्मतो यदि। तस्मै प्रणाम: कर्तव्यो नेतराय कदाचन। इति ॥ तत्र पूर्वत्वधर्मतुल्यत्वविचारे चित्तं विक्षिप्यते। अत एव नमस्कार- मात्रे बहवः कलहायमाना उपलभ्यन्ते। तत्र निमित्तं वार्तिक करर्दे- र्शितम्- प्रमादिनी बहिश्वित्ता: पिशुना: कलहोत्सुकाः । संन्यासिनोऽपि दृश्यन्ते दैवसंदूषिताशयाः । इति॥ मुक्तस्य नमस्कारामावो मगवत्पादेदर्शित :- नामादिभ्य: परे भूष्नि स्वाराज्ये चेतिस्थितोऽद्ये। प्रणमेत्कं तदाऽडत्मज्ञो न कार्यं कर्मणा तदा। इति॥ चित्तकालुष्यहेतोनमस्कारस्य प्रतिषेधेऽि सर्वसाम्यबुद्धया प्रसाद हे-

नमस्कारोऽपीति। अपिना संन्यासित्वावच्छेदकावच्छेदेन सर्वथा तत्प्राप्यभावव्यु- दास: सूच्यते। तदभिधायकवाक्यमेव पठति -- यो भवेदिति। ननु किं तावता

१ क. ख, ङ, ज्येऽवस्थितो ददा।

१९६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [१ प्रथमं-

कार्य एव विविदिषासंन्यासिना नमस्कारः पूर्वसंन्यासिने धर्मतस्तुल्यायेत्यत आह -- तत्रे त्यादिना। तदीयविचारे चित्तविक्षेपजनकत्वे मानापेक्षायां तदाह-अत एवे त्यादिना। यतो विविदिषासंन्यासिनामपि पूर्वत्वादिविचारे चित्तविक्षेपजनकत्वमत एवेत्यर्थः। ननु किमत्र निमित्तमित्यपेक्षायां विचारविरह एवेति श्रीमद्भिर्वार्तिककारचरणरेव दर्शितमित्याह- तत्रेत्यादिना। तत्र तद्वार्तिकमेव पठति-प्रमादिन इति। प्रमादे हेतुः-बहिरिति। तत्र हेतु :- पिशुना इति। तत्रापि हेतु :-- कलहेति। अपिना तदन्येषु तत्कैमुत्यं द्योत्यते। तत्रापि हेतुः-दैवेति। दैवं दिष्टमित्यमरादिष्टदुष्टचित्ता इत्यर्थः। नन्वेवमपि किं प्रकृत जीवन्मुक्ते विद्वत्संन्यासिनि ब्राह्मण इत्यत आह-मुक्तस्थेत्यादिना। मगव- दिति। भगवन्तौ पड्गुणैश्वर्यशालिनौ पादौ येपां ते तथा। यद्वा भगवन्तः पड्गुणैश्वर्य- शालिनो विष्णुविध्याद्यवताराः पद्मपादमुरेश्वराचार्यादयोऽन्तेवासिनः पादयोर्नित्यं नमनाद्यर्थ येषां ते तथा तैः श्रीमद्धाष्यकारैरित्यर्थः । तत्र तद्वाक्यमपि पठति-नामादिभ्य इति। आदिना रूपं कर्म चेत्यर्थः । परे, अधिष्ठानतवात्तदसंबद्ध इत्यर्थः । अत एव भूम्नि, अपरिच्छिने। अत एव स्वाराज्ये, स्वप्रकाशसुखरूपे। अत एवाद्वये, ब्रह्मणि । स्थितस्तदेकतया वर्तमानो यदि चरमप्रमया स्याच्चेत्तदा जीवन्मुक्त्यवस्थायामात्मज्ञो ब्रह्मनिष्ठः कं प्रणमेत्पारमार्थिकस्य द्वितीयस्यैवाभावात्कंचिदपि नैव नमस्कुर्यादित्यर्थः । ननु व्युत्थान- दशायां व्यावहारिकस्य प्रातिभासिकस्य वा द्वितीयस्य सत्त्वमस्तीत्यत्राऽडह-ने त्यादिना । फलितमाह-चित्तेत्यादिना। ननु निराशिपमनारम्भं निर्नमस्कारमित्यादिप्रकृतोदाहृतव्याख्येयवाक्यविरुद्धमेवेदं जीव- नमुक्तस्यापि सर्वसाम्यबुद्धयाऽपि नमरकाराङ्गीकरणमित्याशड्क्य तत्र स्मृतिमेव प्रमा- णयति- तथा च स्मृतिः-ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो मगवानिति। प्रण मे इण्डव द्भूमावाश्वचाण्डाल गोखरम्। इति।। स्तुतिर्भनुष्यविषया प्रतिषिध्यते न त्वीश्वरविषया। तथा चं स्मृति :- आदरेण यथा स्तौति धनवन्तं धनेच्छया। तथा चेद्विश्वकतारं को न सुच्येत बन्धनात् ॥ अक्षीणत्वमदीनत्वम्। अत एव स्मृति :- अलब्ध्वा न विषादी स्यात्काले यद्यशनं क्वचित्। लब्ध्वा न हृष्येदतिमानुभयं दैवतन्त्रितम् । इति ॥ क्षीणकर्मत्वं विधिनिषेधोतीतत्वम्।'निस्त्रैगुण्ये पथि विचरतां को विधि: को निषेधः' इति स्मरणात्। एतदेवाभिप्रेत्य मगवताऽप्युक्तम्-

१ क, र, ग, घ, ङ, च. च बृहस्पतिरपृ"। २४ क, ख, ङ धानधीनत्व।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १९७ त्रैगुण्य विषया वेदा निस्त्रैगुण्यो मवार्जुन। निर्द्वंद्वो नित्यसत्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ नारदोऽपि-स्मर्तव्यः सततं विष्णुर्विस्मर्तव्यो न जातुचित्। सर्वे विधिनिषेधा: स्युरेतयोरेव किंकराः । इति ॥ तथाचेति। तामेव पठति-ईश्वर इति। आश्वेति। मर्यादार्थकोऽयमाङ्। आख्चर्यादाभिविध्योरिति स्मरणात्। तथा च पूर्वार्धोक्तनिमित्तादेव श्वादिखरपर्यन्तानपि जीवाञ्जीवन्मुक्तो भृमावपि दण्डवदपि प्रणमदवेत्यन्वयः । एवं चोक्तविक्षपहेतुकनमस्कार- निपेधपरो निर्नमस्कारमिति निपेधः, प्रकृतविधिस्तु परमेश्वरबुद्धिकृतनमस्कारपर इति न कोऽपि विरोध इति भावः । अथास्तुतिमिति पदं विवरितुं तत्रापि निरुक्तव्यवस्थामेव कथयति-स्तुतिर्मनुष्येत्यादिना। तत्रापि मानापेक्षायां प्राग्वत्स्मृतिमेव प्रमाणयति- तथा चेति। तामेवाSडह-आदरेणेति। अथाक्षीणमिति विवृणोति-अक्षीण- त्वमिति। दननित्वाप्तिसंभृतिपुर्वकं तन्निपेधाद्यपि स्मृत्यैव प्रतिजानीते-अत एवे- त्यादिना। अक्षीणपदार्थीभृतादीनत्वस्य विवक्षितत्वादेवत्यर्थः । तामेवर स्मृतिमाह- अलब्ध्वेति। काले मध्याह्नकाल। क्वचित्, विप्रगृहे कस्मिश्चिद्दिवसे वा। एवं क्षीण- कर्माणमित्यपि विवृणोति-क्षीणेति। तत्र मानमाह-निस्त्रैगुण्य इन्यादिना। इदं हि शुकाष्टकवाक्यम् । विवृतं चेदं रामानन्दरित्युपरम्यते। अत्र भगवदुक्तिमपि प्रमाणयति- त्रगुण्येति। एवमत्रापि माधुसुदन्येवानुसंधेया। अनतिप्रयोजकत्वाद्विस्तरभयाच्च नेह संगृह्यते। एवं विष्णुपुराणस्थं नारदवाक्यमपी संवादयति-नारदोऽपीत्यादिना । वेवेष्टि दृश्यं व्याप्रोतीति विष्णुर्द्क्। नन्वेवं ब्राह्मणशब्दवाच्यजीवन्मुक्तस्य विधिनिपेधातीतत्वेनान्तरात्मस्मृतिशालित्वेSपि बहि- र्यथेष्टचेष्टापत्तिमपाकर्तुं तद्ग्रथस्थमेव ब्राह्मणलक्षणक्लोकान्तरं संगृह्णाति- अहेरिव गणाद्भ्ीतः सन्मारनान्मरणादिव। कुणपादिव यः स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विद्ुः॥ राजादिवार्ता तेषां स्यादित्युक्तत्वात्सर्पव द्वणान्भ्ीतिरुपपद्यते। सन्मा- नस्याऽडसक्तिकारणतया पुरुषार्थविरोधितया मरणवद्द्ेयत्वमूँ। नरका दिवेति पाठः। अत एव स्मृति :- असन्मानात्तपोवृद्धि: सन्मानात्तु तप:क्षयः । अचिंतः पूजितो विप्रोडदुग्धा गौरिव सीदेति ॥

१ क. ख. ग. घ. ङ, च. 'ति योडहे। २ क. ख. ग. घ. ङ,च. 'नाभरकादि"। ३ क. ख. ग. घ. ङ. च. 'धित्वानरकवद्धे। ४ क. ख. ङम्। मरणवदिति वा पाठः। ५ घ. घ. व, गच्छाते।

१९८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेतः- [ १ प्रथमं-

एतदेवामिप्रेत्यावमाने आदेयतया स्मर्यते- तथा चरेत वै योगी सतां धर्ममेनुस्मरन्। जना यथाऽवमन्येरन्गच्छेयुर्नैव संगतिम्॥इति। सत्रीषु द्विविधो दोप:, प्रतिषि्धत्वं जुगुप्सितत्वं चेति। तत्र प्रतिषि द्वत्वमात्रं कदाचिद्रागात्पारब्धबलादुललङध्यते। तद्भिप्रेत्याSSह स्मृतिः- मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वो न विविक्तासनो मवेत्। बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति॥ तथा च स्मृतिभिर्जुगुप्सा वर्णिता- स्त्रीणामवाच्यदेशस्य क्विन्ननाडीव्रणस्य च। अभेदेऽपि मनोमेदाज्नः प्रायेण वञच्यते॥। चर्मखण्डं द्विधा भिन्नमपानोद्वारधूपितम्। ये रमन्ति नरास्तेभ्यः साहसं किमतः परम्॥ इति। 'ये रमन्ति नरास्तत्र क्रिमितुल्याः कथं न ते' इति वा पाठः। अतः प्रतिषेधजुगुप्सयोरुमयोर्विवक्षया कुणपट्ृष्टान्तोऽत्रािहितः। येन पूर्णमिवाSSकाशं मवत्यकेन सर्वदा। शून्यं यस्य जनाकीर्ण तं देवा ब्राह्मणं विद्ुः ॥ संसारिणामेकाकित्वेनावस्थानं मयालस्यादिहे तुत्वाद्वर्ज्यमू। जनेंस- मूहस्त्वतथाविधत्वाद्भ्युपेयः । योगिनस्तु तद्विपरी तत्वम् । एकाकित्वे सत्यविघ्नेन ध्यानानुवृत्तो परिपूर्णेन परमानन्दात्मना सर्वमाकाशं पूर्ण- मिवावभासते। अतो मयालस्यशोकमोहादयो न मवन्ति। अहेरिवेति। एतत्तात्पर्यमाह-राजादिवातेत्यादिना । तत्र स्मृतिमपि प्रमाण- यति-अत एवेति। तामेव पठति-असन्मानाढ़िति। अदुग्धेति च्छेदः। सा यथा लोके शास्त्रे च निन्धैव तथाऽयमपीति भावः । अत एवोक्तविद्वानवमानमेव यत्नेनो. पादद्यादित्यत्रापि स्मृति प्रतिजानीते-एतदेवेत्यादिना । तामेवाSडह-तथा चरेते- त्यादिना। अथ स्त्रीदोषं विवृणोति-स्त्रीप्वित्यादिना। तद्वैद्विष्यं विशदयति- प्रतिषिद्धत्व मि त्यादिना । तत्राऽडद्यहेयत्वे स्मृतिमभिधातुमाह-तत्रे त्यादिना। तामेव

१ क. ख. ग. व. ङ, च. न उपादे।२ क. ख, ङ. 'मदूषयन्। ३ घ. ङ. गतम्। ४ क. ख. ङ वा नेकशय्यास।५ क. ख. ङ न संबन्धश्वात । ग. घ. 'न संबन्धस्त्वA च. नसंमर्दस्त्व°।

१९९

पठति-मात्रेति। विविक्तविजनेत्यमरः । एवमेवान्त्यमपि प्रपञ्चयति-तथा चेत्यादिना। त्ा: स्मृतीरेवाऽडह-स्त्रीणामि त्यादिना। बहुवचनं मूलेऽत्रोपलक्षणविधयैव फलितमाह- अत इति। लक्षणान्तरमप्यस्य-येनेति। तद्विवृणोति-संसारिणामित्यादिना। नन्वेकान्ते जीवन्मुक्तस्य भयालस्यादयः कुतो न भवन्तीत्यत्र श्रुत्यैव हेतुं प्रति- बोधयति- यस्मिन्सवाँणि मूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ इति श्रुतेः । जनाकीर्णस्थानं राजवार्तादिना ध्यानविरोधित्वादानन्दात्मप्रतीति- रहितं तच्छन्यमिव चित्तं क्वेशयति। जगतो मिथ्यात्वादात्मनः पूर्णत्वा- ञ्चेत्यर्थः । अतिवर्णाश्रमी सूतसंहितायां मुक्तिखण्डे पञ्चमाध्याये विष्णुं प्रति परमेश्वरेण वर्णित :- ब्रह्मचारी गृहस्थश्ष वानप्रस्थश्र भिक्षुकः। अतिवर्णाश्रमी तेऽपि क्रमाच्छेष्ठ विचक्षणः ॥ अतिवर्णाश्रमी प्रोक्तो गुरुः सर्वाधिकारिणाम्। न कस्यापि भवेच्छिष्यो यथाऽहं पुरुषोत्तेम: ।। अतिवर्णाश्रमी साक्षाद्गुरुणां गुरुरुच्यते। तत्समो नाधिकश्रास्मिललँाँकेडस्त्येव न संशयः ॥ यः शरीरेन्द्रियादिभ्यो विभिन्नं सर्वसाक्षिणम्। पारमार्थिकविज्ञानं सुखात्मानं स्वयंश्रभम्। परं तत्वं विजानाति सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत्। यो वेदान्तमहावाक्यश्रवणेनैव केशव।। आत्मानमीश्वरं वेद सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत्।

महादेवं विजानाति सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत् ॥ वर्णाश्रमादयो देहे मायया परिकल्पिताः । नाऽडत्मनो बोधरूपस्य मम ते सन्ति सर्वदा। इति यो वेद वेदान्तेः सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत्॥

१ क. ख. ङ. र्णमति जनसहिन स्था । २ क. व. च. तम। अ। ३ क, व. प्रभुम् । ४ क. ख्र. ग. ङ. च. योऽवस्थात्रप निर्म कमवस्थासाक्षिणं सदा। म।

२०० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [१ प्रथमं-

आदित्यसंनिधौ लोकश्चेष्टते स्वयमेव तु। तथा मत्संनिधानेन समस्तं चेष्टते जगत् ॥ इति यो वेद वेदान्तैः सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत्। सुवर्णे हारकेयूरकटकस्वस्तिकादयः ॥ कल्पिता मायया तद्वज्जगन्मय्येव सर्वदा। इति यो वेद वेदान्तैः सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत्। शुक्तिकायां यथा तारं कल्पितं मायया तथा। महदादि जगन्मायामयं मय्येव कल्पितम्। इति यो वेद वेदान्तैः सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत्। चाण्डालदेहे पश्वादिशरीरे ब्रह्मविग्रहे॥ अन्येषु तारतम्पेन स्थितेषु पुरुषोत्तम । व्योमवत्सर्वदा व्याप्तः सर्वसंचन्धवर्जित: ॥ एकरूपो महादेव: स्थितः सोऽहं परामृतः । इति यो वेद वेदान्तैः सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत्॥ विनष्टदिग्भ्रमस्यापि यथा पूर्वा विभाति दिक्। तथा विज्ञानविध्वस्तं जगन्मे माति तन्न हि। इति यो वेद वेदान्तैः सोऽतिवर्णाश्रमी मवेत। यथा स्वप्नपपञ्चोऽयं मयि भायाविजृम्भितः । तथा जाग्रत्पपञ्चोऽवि मयि मायाविजृम्भितः ।। इति यो वेद वेदान्तैः सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत्। यस्य वर्णाश्रमाचारो गलितः स्वात्मदर्शनात्।। स वर्णानाश्रमान्सवनितीत्य स्वात्मनि स्थितः । यस्त्यकत्वा साश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः पुमान् ॥ सोडतिवर्णाश्रमी प्रोक्त: सर्ववेदान्तवेदिभिः । न देहो नेन्द्रियं प्राणो न मनोबुद्यहंकृती। न चित्तं नैव माया वैन च व्योमादिकं जगत्। न कर्ता न च भोक्ता च न च भोजयिता तथा। केवलं चित्सदानन्दो बह्मैवाऽडतमा यथार्थतः। जलस्य चलनादेव चञ्चलत्वं यथा रवेः ॥।

१ क, ख, ग. ध, ङ, च. वावेव स०।

जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २०१

तथाऽहंकारसंसर्गादेव संसार आत्मनः । तस्मादन्यगता वर्णा आश्रमा अपि केशव ।। आत्मन्यारोपिता एव भ्रान्त्या तेनाऽडत्मवेदिनाम्। न विधिर्न निषेधक्ष न वर्ज्यावर्ज्यकल्पना ।। आत्मविज्ञानिनां नास्ति तथा चान्यज्जनार्दन। स्वात्मविज्ञानिनां निष्ठामीदृशीमम्बुजेक्षण ।। मायया मोहिता मर्त्या नैव जानन्ति सर्वदा। न मांसचक्षुषा निष्ठा ब्रह्मविज्ञानिनामियम्॥ द्रहुं शक्या स्वतःसिद्धा विदुर्षा सैव केशव। यत्र सुप्ता जना नित्यं प्रबुद्धस्तत्र संयमी।। प्रबुद्धा यत्र ते विद्वान्सुषुप्तस्तत्र केशव। एवमात्मानमद्वंद्वं निराकारं निरअनम्॥ नित्यशुद्धं निराभासं सच्चिन्मात्रं परामृतम्। यो विजानाति वेदान्तैः स्वानुभूत्या च निश्चितम् ॥ सोऽतिवर्णाश्रमी प्रोक्त: स एव गुरुरुत्तमः । इति ॥. यस्मिन्निति। जीवन्मुक्त्यवस्थाविशेष इत्यर्थः । विजानतः, विद्वत्संन्यासिनो जीव- न्मुक्तस्य । सर्वाणि संपूर्णानि । भूतानि भवनवर्माणि स्वसत्तैकायत्तसत्ताकान्यखिलदृश्या- नीति यावत्। यथ्चोरः स स्थाणुरेवेतिन्यायेन बाधायां सामानाधिकरण्य।दात्मैवाभुदद्वैतं ब्रह्मैवाSSसीदिति संबन्धः । अनुपश्यतः, अपरोक्षानुभवोत्तरमनुसंदधत इत्यर्थः । शिष्टं तु स्पष्टमेत्र । एवं शून्यं यस्य जनाकीर्णमिति यथाश्रतं व्याख्याय व्यत्ययेनापि व्याक- रोति-जनाकीर्णेत्यादिना। तत्र हेतू आह-जगत इत्यादिना। अत्रायं प्रयोग :- जनाकीर्णस्थलं हेयं चित्तक्लेशदत्वाद्व्यतिरंके ब्रह्मवत् । एवं च जनाकीर्णस्थानस्य ज्ञानि- दुःखदत्वमेवेति भावः । अथोद्देशक्रमप्राप्तातिवर्णाश्रमिणमाह-अतीत्यादि । तद्रन्थ- मेवात्र संग्रथ्नाति-ब्रह्मचारी त्यादिना। सकलोऽप्ययं ग्रन्थः सरल एवरेति नैव व्याख्या- यत इति दिक्।

लक्षणप्रकरणे चतुर्थे प्राग्वासिष्ठवाक्यैर्लक्षितस्य जीवन्मुक्ताख्यधर्मिणो जीवन्मुक्त्यवस्थायां प्रमाणान्युपन्यस्याथ जीवन्मुक्तिप्रमाणप्रतिपादनं यथोदिष्टक्रमं बिगमयति तदेव मित्यादिना- तदेवं 'विमुक्तश्र विमुच्यते' इत्यादिश्वुतयो जीवन्मुक्तस्थितप्रज्ञम-

१ क. ख. ग. ङ. च, 'संसारादे० । २ क. ख, ङनिनामस्ति तथा नान्यज्जनार्दन। आत्मविज्ञानिनां निष्ठामहं वेदाम्ब'। ३ क, र, ग. ङ, निर्विका। ३६

२०२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [२ द्वितीयं-

गवद्भक्तगुणातीतब्राह्मणातिवर्णाश्रमि प्रतिपादकस्मृतिवाक्यानि च जीव- न्मुक्तिसद्भ्ावे प्रमाणनीति स्थितम्। इति जीवन्मुक्तिप्रमाणप्रकरणम् । श्रुतिवाक्यमिदं त्वधस्तादेव मूलकारैरेव विव्ृतम्, एवं स्मृतिवाक्यान्यप्यतिवर्णाश्र- मीतरसंजञकविद्वत्संन्यासिचर्याप्रतिबोधकानि । तदत्रोपन्यासक्रमसा(स्वा)रस्यादतिवर्णाश्रमि- वाक्यान्येवान्ते संगृहीतानीति तत्रैवाSSचार्यस्य तात्पर्यपर्यवसानं प्रतीयते। तत्र च तैः परमसारल्येन निगदव्याख्यातत्वं सुमन्वानैर्व्यीख्यानमपि किमपि नैवालेखि यद्यप्यथापि वक्ष्यमाणे षष्टे वासनाक्षयप्रकरणे स्वतात्पर्यस्याऽडचार्येः कण्ठत एव सोपन्यासाक्षेपं-तर्ह्याभासत्वा- नुसंधानानुवृत्तौ न कोडपि बाध इतिचच्चिरं जीवतु भवानियमेवास्मदभिमता जीवन्मु- क्तिरित्युक्तत्वात्तस्य च दृढतरविचारेकसाध्यत्व।त्तन्मात्रस्योक्तातिवर्णाश्रमिवाक्येष्वेव सत्त्वाज्जी- वन्मुक्तादिब्राह्मणान्तवाक्येषु तु त्यागयोगयोरपि भरितरं विराजमानत्वाच्च। तस्मान्नैव बम्भ्र-

जीवन्मुक्ति: सिध्येदिति शिवम्। इति जीवन्मुक्तिप्रमाणोल्ास: पञ्चमः संपूर्णः ।

अथ द्वितीयं वासनाक्षयप्रकरणम्। एवं प्रमाणविषयकप्रश्नोत्तरं सविस्तरं तत्प्रतिपादनेनाभिधायेदानी जीवन्मुक्तेरेव साधन- विषयकस्य तृतीयप्रश्नस्योत्तरमभिधास्यन्नादौ वासनाक्षयाख्यप्रथमतत्साधननिरुरूपयिपया भगवानाचार्यः प्रतिजानीतेऽथेत्यादिना- अथ जीवन्मुक्तिसाधनं निरुपयामः । तत्त्वज्ञानमनोनाशवासनाक्ष- यास्तत्साधनम्। अत एव वासिष्ठरामायणस्यावसाने'जीवन्मुक्तशरी- राणाम्' एतस्मिन्प्रस्तावे वसिष्ठ आह- वासनाक्षय विज्ञानमनोनाशा महामते। समकालं चिराभ्यस्ता भवन्ति फलदायिनः । इति॥ अन्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह- त्रय एते समं यावन्न स्वभ्यस्ता मुहुर्मुहुः। तावन्न पद्संगाप्तिर्भविष्यति समाशतैः । इति ॥ समकालाम्यासाभावे चाधकमाह- एके कशो निषेध्यन्ते यद्येते चिरषत्नतः । तन्न सिद्धिं प्रयच्छन्ति मन्त्रा: संकलिता इव । इति ॥ १ क. ङ. ण उपसमनकरणस्पा। २ क, ख. ङ दा इमे। इ०।३ क. ख. ग. ङ रभप्यलम् ।

वासनाक्षयप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्ति विवेकः। २०३

यथा संध्यावन्दनमार्जने सहविनियुक्तानामापो हि द्ेत्याद्षीनां तिसणामृचां मध्ये प्रतिदिनमेकैकस्या ऋचः पाठे शास्त्रीयानुष्ठानं न सिध्यति। यथा वा षड्दगमन्त्राणामेकैकमन्त्रेण न सिद्धिः। यथा वा लोके शाकसूपौदनादीनामेकेकेन न भोजनसिद्धिस्तद्वत्। चिराभ्यासस्य प्रयोजनमाह-

निःशङकमेव तृ्यन्ति बिसच्छेदाद्रुणा इव। इति ॥ तदभिधत्ते-तत्त्वज्ञानेत्यादिना सामान्यतः समुच्चितमेव। अत्राग्नीपोमीयं पशुमाल- भेतेत्यत्र मिलितयोर्देवतात्ववत्त्त्वज्ञानादीनां समुच्चय एव जीवन्मुक्तिसाधनं न तु प्रत्येकं तत्साधनमित्येकवचनप्रयोगादन्यथा तत्त्वज्ञानस्य जीवन्मुक्ते: प्रागेव विद्वन्संन्यासाधिकारिवि- शेषणत्वेन सिद्धतया तत्सिद्धयापत्तेवीसनाक्षयादेरग्े तत्साधनतया विधानानापत्तेश्चेत्याकृतम्। तत्र सप्रपञ्चं प्रमाणत्वेन श्रीवसिष्ठवचनमाह-अत एदेत्यादिना सहेत्ववतरणम् । एव- मत्राSडर्षवाक्येऽपि समकालमिन्युक्त्या तदेव विद्यते। तदेव व्यतिरेकमुखेणापि तत्रैवोक्तमि- त्याह-अन्वयमित्यादिना। समेति। हायनोऽस्त्री शरत्समेत्यमरः । न केवलं जीव- न्मुक्तिरूपपदाप्राप्तिरेव तत्त्वज्ञानादीनामसमाभ्यासे किंतु विक्षेपविशेषद्वारा तत्प्रतिबन्ध एवे- त्यत्र तदीयवचनान्तरमप्यवतारयति-समकालेत्यादिना। तद्वाक्यं संग्ृह्णाति -- एक- कश इति। तत्र चरमचरणोक्तं दृष्टान्तं स्पष्ट्यति-यथेति प्रभतिना। एवं शुद्धवैदि- कानां संमतेनोदाहरणेन दृष्टान्तं विस्पष्टीकृत्य वेदप्रधानं तन्त्रोपसर्जनरीत्या संध्याद्यनुष्ठातृणा- मधिकाधिकारिणामभिमंतनोदाहरणान्तरेणापि निरुक्तष्टान्तं स्पष्ट्यति-यथा देत्यादिना। षडङ्गमन्त्रास्त्वाश्वलायनीयगरह्यपरिशिष्टे गायत्याश्वतुरक्षरशो विभागेन हृदयाद्यङ्गन्यासमन्त्राः प्रसिद्धा एव। परं तु तत्र तनैवाग्रे न्यासस्यास्य 'इममप्येके नेच्छन्ति स हि विधिरवै- दिक:' इत्यवैदिकापराभिधतान्त्रिकत्वाभिधानान्मध्यमाधिकारिविषयत्वं ज्ञेयम्। प्रथमव्याख्याने ह्यस्वरसस्तु शुद्धवैदिकाधिकारिदौर्लभ्यमेव। एवमत्र समुच्चयानुष्ठानरचनदारदर्यार्थ लोकदष्टान्त- मपि स्पष्टयति-यथा वा लोक इत्यादिना। ननु भवत्वेवं तत्त्वज्ञानादित्रयस्य समुच्चय एवाभीष्टजीवन्मुक्तिसाधकत्वमथापि किमिति तस्य चिरकालपेक्षेत्याशड्क्य तत्समाधातुं तद्वाक्यमेवावतार्य पठति-चिरेत्यादिना। गुणा बिसतन्तवः ।

म्यासे फलावश्यंभावः । परं तु सूर्योदयतमश्चयात्ययन्यायेन सकृदपि तदनुष्ठानमस्विष्टपुष्टि- करमित्याशङ्कय तव्द्यतिरेके फलव्यतिरेकविधायकं तद्वाक्यमेवावतार्योदाहरति तस्यैवे- त्यादिना- तस्यैव व्यतिरेकमाह-

२०४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [२ द्वितीयं-

जन्मान्तरशताभ्यस्ता राम संसारसंस्थितिः । सा चिराम्यासयोगेन विना न क्षीयते क्वचित् ॥ इति। न केवलमेकैकाभ्यासे फलामावः किंतु तत्स्वरूपमपि न सिध्य- तीत्याह- तत्त्वज्ञानं मनोनाशो वासनाक्षय एव च। मिथः कारणतां गत्वा दुःसाध्यानि स्थितानि हि॥ इति। त्रयाणामेतेषां मध्ये दयोद्वयोर्मेलने त्रीणि द्वंद्वानि मवन्ति। तत्र

यावद्विलीनं न मनो न तावद्वासनाक्षय:। न क्षीणा वासना यावत्तावच्चितं न शाम्यति । प्रदीपज्वालासंतानवद्वृत्तिसंतानरुपेण परिणममानमन्तःकरणद्रव्यं मननारमकत्वान्मन इत्युच्यते। तस्य नाशो नाम वृत्तिरुपपरिणामं परित्यज्य निरुद्धत्वाकारेण परिणामः । तथा च पतञ्ञलिरयोगशास्त्रे

चित्तान्वयो निरोधपरिणामः' इति। व्युत्थानसंस्कारा अभिभूयन्ते, निरोधसंस्कारा: प्रादुर्भवन्ति, निरोधयुक्तः क्षणश्चित्तेनान्वीयते, सोडयं मनोनाश इत्यवगन्तव्यम्। पूर्वापरपरामर्शमन्तरेण सहसोत्पद्यमानस्य क्रोधाविवृत्तिविशेषस्य हेतुश्रित्तगतसंस्कारो वासना। पूर्वपूर्वाभ्यासेन चित्ते वास्वमानत्वात्। तस्याश्च वासनायाः क्षयो नाम विवेकजन्यायां शान्त्याविवासनायां हढायां सत्यपि बाह्यनिमित्ते क्रोधाद्यनुत्पत्तिः । जन्मान्तरेति। अत्रोत्तरार्धे तच्छब्दानुरोधात्समानलिङ्गवचनो यच्छव्दोड्ध्याहार्य: । ननु माऽस्ु सतः फलमथापि प्रत्येकमेकैकं त्ववश्यं सिध्येदिति चेन्नेत्याशयेन तत्पद्यमेवाव- तार्याsडह-न केवलमित्यादिना। दुःसाध्यानि। एककतवेनेति शेपः । तत्र हेतुं द्योतयति-त्रवाणामित्यादिना। ततः कि तत्राऽऽह-तत्रेत्यादिना। तदेव पद्यं पठति-यावछविति। तत्रोपपत्तिमाह-प्रदीपज्वालेत्यादिना। एतेन मननात्मक- त्वादिति हेतौ हेतुर्द्योतितः । फलितमाह-तस्य नाशो नामेति । एवमुद्दिष्टं मनो- नाशं लक्षयति-वृत्तिरूपेत्यादिना। यथा सामुद्रं जलं मेघमुखनिविष्टं कदाचित्तच्छै-

करकाकारेण परममधुरिम्णा च परिणमते तद्वदिदं मनोऽपि वृत्तिसातत्यरूपं परिणामं पारि-

१ क, ख. म, ङ, च. शान्तिदान्तिशुद्धवा°।

वासनाक्षयप्र० विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २०५

त्यज्य घनीभूतत्वाकारेण यदभ्यासादिना परिणमतेऽयमेव मनोनाश इत्याशयः । ननु किमत्र मानमित्यतस्तदाह-तथा चे त्यादिना। सूत्रेत्यादिनैव चारितार्थ्ये चरकसूत्रस्थान- व्यावृत्तये योगेत्यादि। तदेव सूत्रं लिखति -- व्युत्थानेत्यादि। तत्तात्पर्यं प्रकृते योजयति-व्युत्थानेत्यादिना। तथा च श्रृयते- 'यथा निरिन्धनो वहिः स्वयोनावुपशाम्यति। तथा वृत्तिक्षयाचित्तं स्वयोनावुपशाम्यति' इति । एवं वासनाक्षयमपि लक्षयति-पूर्वापरेत्यादिना तत्स्वरूपं निरूप्य। तत्र हेतुमाह- पूर्षपूर्वाभ्यासेने त्यादिना । शिष्ट तु स्पष्टतममेव । एवं दुर्गन्धितस्य पटस्य यथा रजकद्वारकधावनेन नैर्मल्येऽपि मृगमदपटवासकादिसुर- भिद्रव्य संनिकर्षपूर्वकसुनिबन्धनाभ्यासतः सुरभीकरणे सर्वथा दुर्गन्धादिध्वंसः संपद्यत इति सुप्रसिद्धमेव तथा मनोऽप्यनादिसंसारदुर्वासनादूपितं सदनेकजन्मसंपादितमुकृतशुद्धं विचा- रवैराग्याद्यखिलनिवृत्तिसाधनैः सकलदुःसंस्कारविधुरं भवतीति सिद्धमथापि प्रकृते मनोना- शवासनाक्षययोद्ये परस्परसाहाय्ये किमायातमित्यतस्तद्विशदयति तत्र मनोनाशे- त्यादिना- तन्र मनोनाशाभावे वृत्तिषूत्पद्यमानासु कदाचिद्वाह्यनिमित्तेन क्रोधा- दुत्पत्तेरनास्ति वासनाक्षयः । अक्षीणायां तु वासनायां तथैव वृत्युत्पाद- नान्नास्ति मनोनाशः । तत्वज्ञानमनोनाशयो: परस्परकारणत्वं व्यतिरे कमुखेणाSडह- यावन्न तत्त्वविज्ञानं तावच्तित्तशमः कुतः । यावन्न चित्तोपशमो न तावत्त्त्ववेदनम् ॥ इति। इदं सर्वमात्मैव प्रतीयमानं तु रूपरसादिकं जगन्मायामयं न त्वेतद्व- स्तुतोऽस्तीति निश्चयस्तत्वज्ञानम। तस्यानुत्पत्ती रुपरसादिविषयाणं सन्भ्ावे सति तद्गोचराश्वित्तवृत्तयो न निवारयितुं शक्यन्ते। यथा प्रक्षिप्यमाणेष्विन्धनादिषु वह्निज्वाला न निवार्यते तद्वदसति चित्तोपशमे वृत्तिभिर्गृह्यमाणेपु रूपादिषु 'नेह नानाऽस्ति किंचन' इतिश्रुतेर्यजमानः प्रस्तर इत्यादेरिव प्रत्यक्षविरोधशङ्कया ब्रह्मा्वितीय मित्येताहशस्तत्त्व नि- श्रयो नोदियात्। वासनाक्षयतत्त्वज्ञानयोः परस्परकारणत्वं व्यतिरेक- मुखणाSडह- यावन्न वासनानाशस्तावत्तत्वागमः कुतः । यावन्न तत्त्वसंप्राप्तिर्न तावद्वासनाक्षयः ॥ इति।

२०६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्या्यव्याख्यासमेत :- [२ द्वितीयं-

क्रोधादिवासनास्वनट्टासु शमदमादिसाधनामावान्न तत्त्वज्ञानमुदेति। अज्ञाते चाद्वितीय ब्रह्मतत्त्वे क्रोधादिनिमित्तस्य सत्यत्वभ्रमस्यानपायात्त वासना क्षीयते। एवं मनोनाशवासनाक्षयात्मकप्रथमद्वंद्वे परस्परसापेक्षत्वं प्रकटीकृत्येदानीं तत्त्वज्ञानमनोना- शद्वंद्वऽपि तदिदर्शयिषुस्तत्रापि व्यतिरेकतस्तत्प्रतिपादकं वासिष्टवाक्यमेवावतारयति- तत्वज्ञानेत्यादिना। तदेवाऽडह-यावदिति। तदविवृण्वन्प्रथमं तत्त्वज्ञानस्य मनोनाशं प्रत्यपेक्षामाह-इदं सर्वमित्यादिना। इदं, कृटस्थदृग्विषयतावच्छिन्नम्। सर्व, यावद्वैत- मित्यर्थः । आत्मैव, बाधासामानाधिकरण्यपक्षेण चोरोऽयं स्थाणुरवेत्यादिवत्साक्षित्वोपल- क्षितं ब्रह्मैवेति यावत्। ननु तर्हि प्रतीयमानस्यास्य नामरूपात्मकस्य जगतः कथमपलाप इत्य- त्राऽडह-प्रतीयमानं तिवित्यादिना। उपलक्षणमिंदं शब्दादेरपि। मायां तु प्रकृति विद्यादितिश्रुतेर्मायिकत्वेनेन्द्रजालादिवन्मिथ्यैवेत्यर्थः। ननु भवत्वेतत्तत्त्वज्ञानं ततः कि तत्राSS- ह-तस्येत्यादिना। सद्भावे सत्यत्वे सतीत्येतत्। तत्र दृष्टान्तं स्पष्टयति-यथे त्यादिना। आदिना घृतादि। दार्ष्टान्तिके योजयति-तद्वदित्यादिना। ननु नेह नानाडस्ति किंच- नेति श्रुत्या बाघितमेव द्वैतमत आह-नेह नानाऽस्तीत्यादिना। प्रस्तरो दर्भमुष्टिः । एवं वासनाक्षयतत्त्वज्ञानयोरपि परस्परकारणत्वमपि प्राग्वदेव भगवता वसिष्टेनैवोक्तमित्याह- वासने त्यादिना। तद्वाक्यमेवोदाहृत्य विवृणोति-याव दित्यादिना। नन्वस्वेवं व्यतिरेकमुखेण निरुक्तरूपाणां त्रयाणां द्वंद्वानामन्योन्यसापेक्षत्वमथापि व्यति- रेकस्याप्यन्वयपूर्वकतायाः प्रायो दृष्टत्वात्तेनापि तेपां तथात्वं तस्य वाच्यमवेत्यपेक्षायां स्वय- मेव तत्कथनं प्रतिजानीते यथोक्तानामि त्यादिना- यथोक्तानां त्रयाणां द्वंद्वानामन्योन्यकारणत्वमन्वयमुखेन वयमुदाह. राम: । मनसि नष्टे सति संस्कारोद्वोधकस्य बाह्यनिमित्तस्याप्रतीतौ वासना क्षीयते। क्षीणायां च वासनायां हेत्वभावेन क्रोधादिवृत्त्यनुद- यान्मनो नश्यति। तदिदं मनोनाशवासनाक्षयद्वंद्वम्। 'दृश्यते त्वय्यया

तत्वज्ञानहेतुत्वमवगम्य ते। सति च तत्वज्ञाने मिश्याभृते जगति नरवि- षाणादाविव धीवृत्त्यनुद्यादात्मनश्च दृष्टत्वेन पुनर्वृ्त्त्यनुपयोगान्निरिन्ध- नाग्निवन्मनो नश्यति। तदिदं मनोनाशतत्वज्ञानयोद्वँद्रमू। तत्वज्ञानस्य क्रोधादिवासनाक्षयहेतुतां वार्तिककार आह-

१ क. ख. ग. घ. ङ, च. ना-तथो।

चासनाक्षयप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २०७

रिपौ बन्धौ स्वदेहे च समैकात्म्यं प्रपश्यतः । विवेकिन: कुतः कोप: स्वदेहावयवेष्विव॥ इति। क्रोधादिवासनाक्षयरूपस्य शमादेर्ज्ञानहेतुत्वं प्रसिद्धम् । वसि- ष्ठेऽपि- गुणा: शमादयो ज्ञानाच्छमादिभ्यस्तथा ज्ञता। परस्परं विवर्धेते द्वे पझ्मसरसी इव ॥इति। तदिदं वासनाक्षयतत्वज्ञानयोर्द्वद्म्। तत्र मनोनाशवासनाक्षयद्वंद्वस्याSSदावन्योन्यसापेक्षत्वमन्वयमुखेन प्रदर्शयति-मनसि नष्ट इत्यादिना। निगमयति-तदिद्मि त्यादिना। अन्योन्यसापेक्षमन्वयेनापि सिद्धमिति शेषः । एवं प्रथमद्वंद्वे मनोनाशवासनाक्षयप्रतियोगिकेऽन्वयेन परस्परसापेक्षत्वं प्रदर्श्याथ मनो- नाशतंत्वज्ञानप्रतियोगिकद्वंद्वेऽपि तद्दर्शयति-दृश्यते त्व्यये त्यादिना । अग्र्यया ब्रह्मा- त्म्यैक्याकारत्वेन परमपूज्ययेत्यर्थः । तत्रापि मननादिकालिकस्थूलत्वव्यावृत्तये-सृक्ष्मेति। एतेन निदिध्यासनं ध्वन्यते। एवं तत्त्वज्ञानस्यापि मनोनाशहेतुत्वमाह-सति चेत्यादिना। ननु भवत्वेवं तत्त्वज्ञानेन दृश्यस्य मिथ्यात्वान्नरविषाणवत्तद्विपयकवृ्त्तयनुदयस्तथाSपि जीवन्मुक्ति- सुखार्थमात्माकारवृत्तिसातत्यमपेक्षितमेवेत्यत आह-आत्मनश्रेत्यादिना। एवमुपपादितं मनोनाशतत्त्वज्ञानप्रतियोगिकं द्वितीयद्वंद्वमुपसंहरति-तदिदमिति । अत्रापि शेपपूरणं तु प्राग्वदेव। अथ वासनाक्षयतत्त्वज्ञानयेर्द्विद्वे परस्परसापेक्षत्वं विवक्षुराचार्यस्तत्त्वज्ञाने

तद्वार्तिकमेव संगृह्णाति-रिपाविति। समेति। निर्दोपं हि समं ब्रह्मेति स्मृतेः समं च तदैकात्म्यं चेति कर्मधारयविग्रहः। एवं वासनाक्षयस्यापि ज्ञानहतुत्वं प्रसि्धाडभिधत्ते- क्रोधादीत्यादिना। तत्र वासिष्ठवाक्यमपि सावतरणं संवादयति-वसिष्ठोऽपीत्या- दिना। पद्मति। अत्र पद्मसरसोः शोभावृद्धिरेव परस्परायत्ततवेनातिप्रसङ्गभङ्गार्थं यथा विवक्षिता तद्वच्छमादिगुणज्ञानयोरपीत्याशयः । एवं च नेदमुक्तद्वंद्वत्रितयऽप्यन्वयेनान्योन्य- कारणत्वं कपोलकल्पितमपि तु प्राचीनाचार्यसंमतमवेति द्योत्यते। उपसंहरति-तदि- त्यादिना। ननु भवत्वेवं तत्त्वज्ञानादीनां त्रयाणां परस्परमप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वमथापि त्रयाणां समुच्चयस्यैकमेव किंचित्कारणं वाच्यमेवेत्यपेक्षायां वासिष्ठवाक्येनैव तदाह- तत्त्वज्ञानेत्यादिना सावतरणम्- तत्वज्ञानाक्षीनां त्रयाणां संपादने साधनमाह- तस्माद्वाघव यत्नेन पौरुषेण विवेकिना।

२०८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [२ द्वितीयं-

मोगेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा त्रयमेततसमाश्रयेत्। इति। पौरुषो यत्न: केनाप्युपायेनावशयं संपादयिष्यामीत्येवंविधोत्साहादि- रूपो निर्बन्धः । विवेको नाम विभज्यनिश्चयः । तत्त्वज्ञानस्य श्रवणा- दिकं साधनं, मनोनाशस्य योग:, वासनाक्षयस्य प्रतिकूलवासनोत्पा- दनमिति। भोगेच्छायाः स्वल्पाया अप्यभ्युपगमे 'हविषा कृष्णवर्त्मेव मूय एवामिवर्धते' इति न्यायेनातिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वाद्दूरत इत्युक्तम्। ननु पूर्वत्र विविदिषासंन्यासस्य तत्त्वज्ञानं फलं विद्वत्संन्यासस्य जीव- न्मुक्तिरिति व्यवस्था वर्णिता। तथा च सति प्रथमतस्तत्त्वज्ञानं संपाद्य पश्चाद्विद्वत्संन्यासं कृत्वा जीवतः स्वस्व बन्धरूपयोर्वासनामनोवृत्त्योर्वि नाश: संपादनीय इति भाति। अत्र तु तत्त्वज्ञानादीनां सहैवाभ्यासो नियम्यते। अतः पूर्वोत्तरविरोध इति चेतु। नायं दोषः। प्रधानोपसर्जन. भावेन व्यवस्थोपपत्तेः । विविदिषासंन्यासिनस्तत्वज्ञानं प्रधानं मनो- नाशवासनाक्षयावुपसर्जनीभूतौ। विद्वत्संन्यासिनस्तद्विपर्रीतम्। अतः सहाभ्यास उमयत्राप्यविरुद्धः।न च तत्त्वज्ञानोत्पत्तिमात्रेण कृता- र्थस्य किमुत्तरकालीनेनाभ्यासप्रयासेनेति शङ्कनीयम्। जीवन्मुक्तिप्रयो- जननिरूपणेन परिहरिष्यमाणखवात्। तद्वाक्यमेव पठति-तस्मादिति। तद्वाचष्टे-पौरुष इत्यादिना। पुरुषस्याय- मिति। व्युत्पत्तेः पुरुपकार इत्यर्थः। तत्त्वमेव विवृणोति-केनापीत्यादिना। आदिना तत्तत्साध्यावश्यसाधकशास्त्रविहितो व्यापार एव। एवं वक्ष्यमाणे तत्त्वज्ञानादित्रयसमुदायस्या- व्यभिचारिसाधने यावद्धोगेच्छात्यन्तिकत्यागलक्षणेडपि कारणं निरुक्तलक्षणं पुरुषकारमभि- हितं प्रति विशेषणीभृतं तत्त्वज्ञानादीनां त्रयाणां करणसंकरनिराकरणप्रयोजकं विवेकं विशदी करोति-विधेको नामेत्यादिना। अस्वेवं विवेकिनेति विशेषणोपयोगस्त- थाडपि दूरत इत्यस्याभिप्रायं तु न कलयाम इत्यत आह-मोगेच्छाया इत्यादिना। एवं तत्त्वज्ञानादिव्यवस्थासिद्धौ शिष्यादिः पूर्वोत्तरग्रन्थविरोधं शङ्कते-ननु पूर्वत्रेत्या- रभ्ये,ते चदित्यन्तेन। तत्र सिद्धान्ती समाधातुं प्रतिजानीते-नायं दोष इति। तत्र हेतुमाह-प्रधानेत्यादिना। तं स्फुटयति-विविदिषेत्यादिना। तत्राप्याशङ्कय समाधत्ते-न चेत्यादिना। कालस्येयं काली सर्वाधारत्वसर्वनियामकत्वप्रयोजिका या शक्ति: सेना 'इनः सूर्ये प्रभौ राजि' इत्यभिधानात्प्रभुवदुत्पत्त्यादिनियामिका यस्य स तथेति कालीनपदप्रयोग: साधुः ।

१ ङ. ङ. 'नस्तु तद्वैपरीत्यम्।

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २०९

तत्रापि पुनः शङ्कते नतु विद्वत्संन्यासिन इत्यादिना-

स्वरूपेण कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुमशक्यस्थाननुष्ठेयत्वादुपसर्जनत्वेऽप्यु- त्तरकालीनोऽम्यास: कीदृश इति चेतु। केनापि द्वरेण पुनः पुनस्तत्वा नुस्मरणमिति बूमः। ताहृशश्राम्यासी लीलोपाख्याने दर्शित :- तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रवोधनम्। एतदेकपरत्वं च ज्ञानाभ्यासं विदुर्बुधाः ॥ सर्गादावेव नोत्पन्नं दृश्यं नास्त्येव तत्सदा। इद जगदहं चेति बोधाभ्यासं विदुः परम् ॥ इति। मनोनाशवास नाक्षयाभ्यासावपि तत्नैव दर्शितौ- अत्यन्तामावसंपत्तौ ज्ञातुर्ञेयस्य वस्तुनः । युकत्या शास्त्रैर्यन्तते ये तेऽप्यत्राभ्यासिनः स्थिताः ॥ इति।

भावसंपत्तिः। युक्तिर्योगः । सोऽयं मनोनाशाभ्यासः । दृश्यासंभवबोधेन रागद्वेषादितानवे। रतिर्घनोदिता याडसी ब्रह्माभ्यासः स उच्यते॥ इति। सोडयं वासनाक्षयाभ्यास:। प्रमाणपमेयमात्रपरतव्रत्वात्कर्तुं, दुर्गन्धादिज्ञानदर्शनादकर्तु, घटे पटच्चप्रकारकज्ञानस्य भ्रमत्व।च्वान्यथाकर्तुमशक्यत्वं बो्यम्। प्रकृते हि ज्ञानशब्देन प्रकरण।दद्वैतब्रह्मात्मैक्यमात्र- विषयकविचारितस्वशाखीयवेदान्तमहावाक्यकरणकप्रमाया एव विवक्षितत्वात्। समाधत्ते- केनापीत्यादिना। नन्वद्वैतसिद्धान्ते यद्यप्यध्यासलक्षणभाष्यीयभामत्यनुसारेण स्मृतेः सामान्यतो भ्रान्तित्वमेवास्त्यथापि न्यायरत्नावलीनिर्णीतेनानुमितयथार्थविपयकत्वेन क्वचिदप- रोक्षविषयिण्याः समानविषयकवक्ष्यमाणचिन्तनादिलक्षणानुसंधानोपयोगित्वमपि संभवति परं तु केनापीतिपदस्वारस्यात्तत्र द्वाराण्यनेकानि प्रतीयन्ते तानि कानीत्यतस्तानि सप्रमाणं प्रकटयति-ताहशश्रेत्यादिना। वासिष्ठीय एवेत्यार्थिकम् । तद्वाक्यमेव पठति- तच्चिन्तनमिति। एकान्ते गिरिगुहादौ ध्यै चिन्तायामिति स्मृतेः प्रत्यग्ब्रह्मैक्यविषयक- प्रत्ययैकतानतालक्षणं ध्यानमित्यर्थः । स्वापेक्षया न्यूने सतीर्थ्यादौं तत्कथनम्। स्वसमे

१ क. ख. च. र्जनेनात्यु0 । २ क, ख. ग. घ. ङ, च. तिर्नवोदि"। २७

२१० [२ द्वितीयं-

तस्मिन्नन्योन्यं परस्परं प्रबोधनम् । फलितमाह-एतदेकेत्यादिना। एतेषु द्वारेषु मध्ये केनाप्येकेन द्वारेण द्वैतमिथ्यात्वपूर्वकब्रह्मात्मैक्यानुसंधानमेत्रेत्यर्थः । अत एव-सर्गादावे- वेति। दृश्यमुत्पत्तियोग्यमाकाशादिद्वैतं, स्पष्टमन्यत्। तथेदं जगत्, गच्छति तत्त्वविद्यया नश्यतीति व्युत्पत्तिसिद्धमिदमनाद्यविद्यादिदृदश्यपञ्चकमिति यावत्। तथाऽहं साधनादिमि- थ्यादृश्यरूपभास्यनिरूपितभासकताक्र्ान्तः साक्षीत्यर्थः । नास्त्येव, तद्वन्नैवास्मीति संबन्धः । अत एवोत बोधाभ्यासं बुधाः पण्डिताः परमुत्कटं विदुरित्यन्वयः। नन्वेवं मनोनाशवासनाक्ष- याभ्यासावपि वाच्यावित्यत आह-मनोनाशेत्यादिना। तत्राऽडद्यसूचकं वाक्यं पठति-अत्य- न्तेति। तव्दाचष्टे-ज्ञातृज्ञेययोरित्यादिना। अत्रेति मूलेऽस्मिन्मनोनाशाभ्यास इत्यर्थः। अत्र मनोनाशाभ्यासपदाभावाननिगमनेन तत्तामाह-सोडयमिति। एवमन्त्यमप्याह- दृश्येति। रतिरित्यादि। अखण्डानन्दचिदित्यर्थः । ननूक्तवासिष्टवाक्येषु तु तत्त्वज्ञानाद्यभ्यासत्रयं प्रधानोपसर्जनभावं विनैव शक्त्यादिवृत्या प्रतीयते, श्रीमद्भिस्तु विविदिपासंन्या सिनस्तत्त्वज्ञानाभ्यासः प्रधानं मनोनाशाद्यभ्यासद्वयमुपस- र्जनं विद्वत्संन्यासिनस्तु तद्विपरीतमिति तत्समुच्चयानुष्टानोपपादनोत्तरमुक्तं तत्सांगत्यं निरुक्त वाक्यैः सह कथमिति शिष्याद्याशङ्कां शमयिष्यन्स्वयमेव शङ्कते तेष्वित्यादिना- तेष्वेतेपु त्रिष्वभ्यासेषु सामान्येन प्रतीयमानेषु प्रधानोपसर्जनमावो न विवेक्तुं शक्यत इति चेन्मवम्। प्रयोजनानुसारेण विवेक्तुं शक्यत्वात्। मुमुक्षोः पुरुषस्य जीवन्मुक्तिविदेहमुक्तिश्रेति प्रयो- जनट्ूयम् । अत एव 'विमुक्तश्र विमुच्यते' इति श्रूयते। तत्र जीवतः पुरुषस्य देवसंपदा मोक्ष:, आसुरसंपदा बन्धः । तञ्च षोडशा. ध्याये भगवताऽभिहितम्- दैवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायाऽडसुरी मता ॥ इति। ते च संपदौ तत्रैवाभिहिते-

दानं दमश्र यज्ञक्र स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्याग: शान्तिरपैशुनम्। दया भूतेष्वलोलुपत्वं मार्दवं ह्वीरचापलम् ।। तेज: क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता। मवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत ।।

१ क. ख. ङ. साभ्येन।

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीवजीवन्मुक्तिविवेक:। २११:

दम्भो दर्पोडतिमानश्र क्रोध: पारुष्यमेव च। अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीमू॥ इति। तत्र समाधातुं प्रतिजानीते-मैवमिति। तत्र हेतुमाह-प्रयोजनेति। तं विवृ- णोति-मुमुक्षारित्यादिना। एवं प्रतिज्ञातप्रयोजनद्वये हेतुजिज्ञासायां तं प्रमाणत एव व्यनक्ति-अत एवेत्यादिना। ततः किं तदाह-जीवत इत्याद्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम्। तत्र मानमाह-तच्चेत्यादिना। तद्वाक्यमेव पठति-दैवीति। ननु के ते दैव्यादिसं- पदावित्यपेक्षायां ते अवतारयति-ते चे त्यादिना। चस्वर्थः । तान्येव वाक्यानि लिखति- अभयमित्यादिचत्वारी। अत्र टीक्ा माधुसृदन्येव संग्रह्यते। शास्त्रोपदिष्टेडर्ये संदेह विनाS- नुष्ठाननिष्ठत्वम्, एकाकी सर्वपरिग्रहशन्यः कथं जीविष्यामीति भयराहित्यं चाभयम्। सत्त्वस्यान्तःकरणस्य शुद्धिनिर्मलता तस्याः सम्यक्ता भगवत्तत्वस्फृर्तियोग्यता सत्त्वसंशुद्धिः । परवश्चनमायानृतादिपरिवर्जनं वा । परस्य व्याजेन वशीकरणं परवञ्चनम् । हृदयेऽन्यथा कृत्वा बहिरन्यथा व्यवहरणं माया। अयथादृष्टकथनमनृतमित्यादि। ज्ञानं, शास्त्रादात्मत्त्त्व- स्यावगमः । चित्तैकाग्रतया तस्य स्वानुभवारूढत्वं योगः । तयोर्व्यवस्थितिः सर्वदा तन्नि- ष्टता ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। यदा त्वभयं सर्वभृताभयदानसंकल्पपरिपालनम्। एतच्चान्येपा- मपि परमहंसधर्माणामुपलक्षणम्। सत्त्वसंशुद्धिः श्रवणादिपरिपाकेणान्तःकरणस्यासंभावना- विपरीतभावनादिमलराहित्यम्। ज्ञानमात्मसाक्षात्कारः। योगो मनोनाशवासनाक्षयानुकृलः पुरुषप्रयत्नः । ताभ्यां विशिष्टा संसारिविलक्षणाSवस्थितिर्जीवन्मुक्तिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिरि- त्येवं व्याख्यायते तदा फलभूतैव देवी संपदियं द्रष्टव्या भगवद्धक्तिं विनाऽन्तःकरणसंशुद्धे- रयोगात्तया साडपि कथिता।

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् । इति नवमे दैव्यां संपदि भगवद्गक्तेरुक्तत्वाच्च। भगवद्गक्तेरतिश्रेष्ठत्वाच्चाभयादिभिः सह पाठो न कृत इति द्रष्टव्यम्। महाभाग्यानां परमहंसानां फलभूतां दैवीसंपदमुक्त्वा ततो न्यूनां गृहस्थादीनां साधनभृतामाह-दानं, स्वसत्तास्पदानामन्नादीनां यथाशक्ति शास्त्रोक्त: संविभागः । दमो बाह्येन्द्रियसंयम: क्रतुकालाद्यतिरिक्तकाले मैथुनाद्यभावः। चकारोऽनुक्तानां निवृत्तितक्षणधर्माणां समुच्चयार्थः । यज्ञश्च श्रीतोऽग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिः । स्मार्तो देवयज्ञः पितृयज्ञो भृतयज्ञो मनुष्ययज्ञ इति चतुर्विधः । ब्रह्मयज्ञस्य स्वाध्यायपदेन पृथगुक्तेः। चका- रोऽनुक्तानां प्रवृत्तिलक्षणधर्माणां समुच्चयार्थः । एतत्रयं गृहस्थस्य । स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः, अदृष्टार्थमृग्वेदाद्यव्यनरूपो यज्ञशब्देन पञ्चविधमहायज्ञोक्तिसंभवेऽप्यसाधारणेन ब्रह्मचारिधर्म- त्वकथनार्थ पृथगुक्तिः। तपस्त्रिविधं शारीरादि सप्तदशे वक्ष्यमाणं वानप्रस्थस्यासाधारणो धर्मः।

२१२ पूर्णानन्देन्दुकी मुद्याख्यव्याख्यासमेता- [२ द्वितीयं-

एवं चतुर्णामाश्रमाणामसाधारणान्धर्मानुक्त्वा चतुर्णां वर्णानामाह-आर्जवमवकत्वं श्रद्दधानेधु श्रोतृषु स्वज्ञातार्थासंगोपनम् ॥ १ ॥ प्राणिवृत्तिच्छेदो हिंसा तदहेतुत्वमाहैंसा। सत्यमनर्थाननुबन्धि यथाभूतार्थवचनम्। परै- राक्रोशे ताडने वा कृते सति प्राप्तो यः क्रोधस्तस्य तत्कालमुपशमनमकोधः । दानस्य प्रागु- क्त्तेस्याग: संन्यासः । दमस्य प्रागुक्तेः शान्तिरन्तःकरणस्योपशमः । परस्मै परोक्षे परदोषप्रकाशनं पैशुनं तदभावोऽपैशुनम्। दया भूतेषु दुःखितेष्वनुकम्पा। अलोलुप्वमि- न्द्रियाणां विपयसंनिधानेऽप्यावीक्रयत्वम्। मार्दवमक्ररत्वं वृथापूर्वपक्षादिकारिष्वपि शिष्या- दिष्वप्रियभापणादिव्यतिरेकेण बोधयितृत्वं वा। हरीरकार्यप्रवृत्यारम्भे तत्प्रतिबन्विका लोकलज्जा। अचापलं प्रयोजनं विनाऽपि वाक्पाण्यादिव्यापारयितृत्वं चापलं तदभावः । आर्जवादयोऽचापलान्ता ब्राह्मणस्यासाधारणा धर्माः ॥ २ ॥ तेजः प्रागल्म्यं स्त्रीबालकादि भिरमूदैरनभिभाव्यत्वम्। क्षमा सत्यपि सामर्थ्ये परिभवहेतुं प्रति क्रोधस्यानुत्पत्तिः । धृतिर्देहेन्द्रियेष्ववसादं प्राप्तेष्वपि तदुत्तम्भकः प्रयत्नविशेषः । येनो- त्तम्भितानि करणानि शरीरं च नावसीदन्ति। एतत्रयं क्षत्रियस्यासाधारणम् । शौचमा- भ्यन्तरमर्थप्रयोगादौ मायानृतादिराहित्यं न तु मृज्जलादिजनितं बाह्यमात्रं ग्राह्यम् । तस्य शरीरशुद्धिरूपतया बाह्यत्वेनान्तःकरणवासनात्वाभावात् । तद्वासनानामेव सात्त्विकादिभेद- भिन्नानां दैव्यामुर्यादिसंपद्रृपत्वेनात्र प्रतिपिपादयिितत्वात्। स्वाध्यायवत्केनचिद्रृपेण वासनारूपत्वे तदप्यादेयमेव। द्रोहः परजिघांसया शस्त्रग्रहणादि तदभावोऽद्रोहः। एतद्वयं वैद्यस्यासाधारणम्। अत्यर्थं मानिताSडत्मनि पूज्यत्वातिशयभावनाऽतिमानिता तदभावो नातिमानिता पूज्येषु नम्रता। अयं शूद्रस्यासाधारणो धर्मः।'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन' इत्यादिश्रुत्या विविदिपौपयोगिकतया् विनियुक्ता असाधारणाः साधारणाश्च वर्णाश्रमधर्मा इहोपलक्ष्यन्ते । एते धर्मा भवन्ति निष्पद्यन्ते दैवीं शुद्धसत्त्वमयीं संपदं वासनासंततिं शरीरारम्भकाले पुण्यकर्मभिरभिव्यक्ताम- भिलक्ष्य जातस्य पुरुपस्य। 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेत पूर्वप्रज्ञा च ' 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन' इत्यादिश्रुतिभ्यः । हे भारतेति संबोधयञ्शुद्धवंशो- द्द्रवत्वेन पृतत्वात्वमेतादृशवर्मयोग्योऽसीति सूचयति ॥ ३ ॥ आदेयत्वेन दैवीं संपदमुक्त्वेदानीं हेयत्वेनाSSसुरीं संपदमेकेन श्रोकेन संक्षिप्याऽह- दम्भो धार्मिकतयाSSत्मनः ख्यापनम्। तदेव धर्मध्वजित्वम्। दर्पो धनस्वजनादिनिमित्तो महदवधीरणाहेतुर्गर्वविशेषः । अतिमान आत्मन्यत्यन्तपूज्यत्वातिशयाध्यारोपः। 'देवाश्चा- सुराश्रोभये प्राजापत्याः पस्पृधिरे ततोऽसुरा अतिमानेनैव कस्मिन्नु वयं जुहुयामेति स्वेष्वे- वाSSस्येधु जुहृतश्चेरुस्तेऽतिमानेनैव पराबभूवुस्तस्मान्नातिमन्येत पराभवस्य ह्येतन्मुखं यद-

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । २१३

तिमानः' इति शतपथ उक्तः। क्रोधः स्वपरापकारप्रवृत्तिहेतुरभिज्वलनात्मकोऽन्तःकरणवृत्ति- विशेषः । पारुष्यं प्रत्यक्षररूक्षवदनशीलत्वम् । चकारोडनुक्तानां भावभूतानां चापलादिदोषाणां समुच्यार्थः । अज्ञानं कर्तव्याकर्तव्यादिविषयविवेकाभावः । चशब्दोऽनुक्तानामभावभूताना- मधृत्यादिदोषाणां समुच्चयार्थः । आसुरीमसुरमरणहेतुभूतां रजस्तमोमयीं संपदमशुभवासताना - संतति शरीरारम्भकाले पापकर्मभिरभिव्यक्तामभिलक्ष्य जातस्य कुपुरुषस्य दम्भाद्या अज्ञा- नान्ता दोपा एव भवन्ति न त्वभयाद्या गुणा इत्यर्थः । हे पार्थेति संबोधयन्विशुद्धमातृत्वेन तदयोग्यत्वं सूचयतीति ।।४ ।। असुरमरणहेतुभूतामित्यामुरसंपद्विशेषणं त्वमुरं रजस्तमःप्रकृतिकतवेनासुरवर्मीभूतदम्भा- दयुक्तसंस्कारोदयविशिष्टं यन्मरणं तत्कारणीभृतामित्यर्थः । एवं च दम्भदर्पाद्यामुरसंपदन्वि- तस्य मरणेप्यवश्यं तत्संस्कारोद्रेकात् 'यं यं वाऽपि स्मरन्भावम्' इत्याद्यष्टमोक्तनियमे- नाग्रेऽपि तादृगेव शरीराद्याप्या दुर्निस्य एव संसार इतीहैव तत्त्यागेन स निरस्य इति व्याख्येयम्।

ननु दैवी संपद्धगवता त्रिभिः श्लोकैः प्रपञ्चिताऽस्त्यामुरी त्वेकेनैवोक्त्ेति किमे- तावत्येवासावित्याशड्कां शमयितुं मूलविधातार एवाऽडहुः पुनरपीत्यादिना- पुनरप्याऽध्यायपरिसमाप्तेरासुरसंपत्प्रपश्चिता। तत्राशास्त्रीयाया: स्व. मावसिद्धाया आसुरसंपदो दुर्वासनायाः शास्त्रीयया पुरुषप्रयत्नसाध्यया दैवसंपदा सद्वासनया क्षये सति जीवन्मुक्तिर्मवि। वासनाक्षयवन्म- नोनाशस्यापि जीवन्मुक्ति हेतुत्वं श्रूयते- मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुत्तये निर्विषयं स्मृतम् ॥ यतो निर्विषयस्यास्य मनसो मुक्तिरिष्यते। अतो निर्विषयं नित्यं मनः कार्यं मुमुक्षुणा॥ निरस्तविषयासङ्गं संनिरुद्धं मनो हृदि। यदा यात्युन्मनीमावं तदा तत्परमं पदम् । तावदेव निरोद्धव्यं यावद्धृदि गतं क्षयम्। एतद्धयानं च ज्ञानं च शंषो न्यायस्य विस्तरः । इति ॥ बन्धो द्विविध:, तीवो मृदुश्। तब्राSडसुरसंपत्साक्षादेव केशहेतुत्वा- त्तीव्रो बन्धः। द्वैतमात्रप्रतीतिस्तु स्वयमकेशरूपत्वादासुरसंपदुत्पादक. त्वाञ्च मृदुबन्धः। तत्र वासनाक्षयेण तीव्रबन्ध एव निवर्तते, मनोनाशेन तूभयम्।

२१४ [२ द्वितीयं-

अध्यायपरिसमाप्तिं मर्यादी कृत्याऽघ्यायपरिसमाप्तेरध्यायपरिसमाप्तिपर्यनतमित्यर्थः । फलि- तमाह-तत्रेत्यादिना। ननु भवत्वेवं वासनाक्षयस्य जीवन्मुक्तिहेतुत्वं मनोनाशस्य तु तत्कारणत्वे कि प्रमाणमित्यत आह-वासनेत्यादिना। अथ तामेवाथर्ववेदीयामृतबिन्दूप- निषद्रतश्नति पठति-मन एवेत्यादिना। यदा यात्यात्मनो भावमित्यपि पाठः। भावोऽ्र सत्तैव। आत्मन इति षष्टी तु राहोः शिर इत्यादिवदभेदार्थिकैव। तथा चाऽऽत्मस्वरूपां सत्तामित्यर्थः । यदा यात्युन्मनीभावमिति पाठे तून्मनीभाव उक्तः श्रीमदभियुक्तैः- अर्थादर्थान्तरं वृत्तिर्गन्तुं चलति चान्तरे। अनाधारा निर्विकारा यादृशी सोन्मनी स्मृता ॥ इति। एवं च विकारशव्दितविपयविधुरवृत्तित्वमुन्मनीत्वमिति फलितम्। तथा च बन्धाय विषयासक्तमित्यादीन्युपक्रमादिवाक्यान्यपि संगतानि। नन्वेवं निर्विषयत्वेन हृदि मनसो निरोधोऽपि कियत्कालं प्रत्यहमभ्यसनीय इत्यत्राऽडह -- यावदिति। हृदि स्वगोलकी- भृतहृत्कमलावन्छेदेनेत्यर्थः । क्षयं संकल्पादिवृत्तिविलयं प्रतिगतं प्राप्तं भवतीति योजना । अथैतस्यैव मुख्यसाधनत्वं विधत्ते-एतदित्यादिना। एतदुक्तमनोनिरोधनमेव ध्यानं सगुणादेर्ज्ञानं निर्गुणपरब्रह्मणः प्रत्यक्षप्रमासाधनमप्यस्तीति संबन्धः। नन्वेवं तर्हयुर्वरितशब्द- ब्रह्मण: का गतिरित्यत आह-शेष इति। ततः किं तत्राऽडह-बन्ध इत्यादिना। तत्राऽडद्यस्वरूपमाह-त्रेत्यादिना। अन्त्यस्यापि तदाह-द्वतमात्रेति। एवमपि किं प्रकृत इत्यत्राऽडह-तत्रे त्यादिना। नन्वेवं तर्हि मनोनाशेनापि मृदुबन्ध एव निवर्तेतेत्यत आह-मनोनाशेन त्विति। तुशब्दः पूर्ववैलक्षण्यार्थः। उभयं तीव्रादि। एवं मनोनाशेन तूभयमित्यत्राऽडलकेन तमोरक्षोवत्समानदेशावच्छेदेनैव नश्यतीति गूढा- भिसंधिमजानानः शङ्कते तही त्यादिना- तर्हि मनोनाशेनैवालं वासनाक्षयस्तु निरर्थक इति चेन्न। भोगहेतुना प्रबलेन प्रारब्धेन व्युत्थापिते मनसि वासनाक्षयस्य तीव्रबन्धनिवारणार्थ- त्वात्। भोगस्य मृदुबन्धेनाप्युपपत्तेः। तामसवृत्तयस्तीव्रबन्धः। सात्त्वि- कराजसवृत्तिद्वयं मृदुबन्धः । एतञ्च दुःखेष्वनुद्विय्रमना इत्यत्र स्पष्टी- कृतम्। एवं च सति मृदुबन्धस्याभ्युपेयत्वात्तीव्रबन्धस्य वासनाक्षयेणैव निवृत्तेरनर्थको मनोनाश इति चेन्न। दुर्बलप्रारब्धापादितानामवश्यं माविभोगानां प्रतीकारार्थत्वात्। तादृग्भोगस्य प्रतीकारनिवर्त्यत्वमभि- प्रेत्येद्माहु :-

१ क, ख, ग, घ, ङ, च, 'तानव।

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २१५

अवश्यंभाविभोगानां प्रतीकारो भवेद्यदि। तदा दुःखैर्न लिप्येरन्नलरामयुधि्ठिराः ॥इति। अथ सिद्धान्ती तावदुक्तशङ्कामितिशब्देनानूद्य समाधातुं प्रतिजानीते-इति चेन्नेति। तत्र हेतुमाह-भोगहेतुनेत्यादिना। इदं ह्यसाधारणकारणसंग्रहणार्थमेत्र। नोचेत्स- र्वस्यापि प्रारब्धस्य भोगमात्रहेतत्वप्रसिद्धया तद्वैयर्थ्यापत्तेः। नन्वनेनैव साधारणकारणी- भूतानां जात्यायुर्जनकप्रारब्धांशविशेषाणां व्युदासेऽपि पुनः प्रबलविशेषणं व्यर्थमेवेति चेन्न। प्रबलपदेन तात्कालिकभोगदत्वस्य विवक्षितत्वादित्याशयः। नन्वेवं चेत्तर्हुक्त्तप्रारब्धे- नापि जात्यायुपोरुक्तरीत्या व्युदासेन देहाभावे भोग एव न स्यात्। न च 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि ' 'ज्ञानागिनिः सर्व कर्माणि' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यामिष्टापत्तिरिति सांप्रतम्। तयोः 'भोगेन विवितरे क्षपयित्वा संपद्यते' इति सूत्रेणानारब्धफलककर्मविषयकत्वात्, 'प्रारब्ध त्विह भुज्यताम् ' इति सोपानपञ्चकादौ भाष्यकारादिभिरपि तथैवाभिहितत्वाच्च। तस्मात्किमत्र रहस्यमित्यत आचार्यस्तावद्यथारऽर्धमुप्तप्रबुद्धबालस्य भोजनादिभोगो मृदुजाग्रदवस्थयाडपि जायते तथा तीव्रेतरमध्यमन्दसुप्तप्रारब्धेनास्तु भोग इति निगूदाशयत आह-मोगस्ये- ति। भोगो हि सुखाद्यन्यतरसाक्षात्कारएव तत्साक्षिप्रत्यक्षलक्षणः । स तु द्वैतप्रतीति- मात्रमपेक्षते। दृश्यते हि कस्तुरीकुणपधृमगन्धाभ्यां सुखाद्यनुभवः प्रोक्तदम्भाद्यासुरसंपद- मन्तरापि। ननु भवत्वेवं द्वैतप्रतीतिमात्रं मृदुबन्धस्तेन प्रारब्धकर्मोपभोगोऽपि तथाऽपि यदुक्तमनुपदमेव 'बन्धो द्विविधः । तत्राSSमुरसंपत्साक्षादेव क्लेशहेतुत्वातीत्रो बन्धः। द्वैत- मात्रप्रतीतिस्तु स्वयमक्रेश रूपत्वादासुरसंपदुत्पादकत्वाच्च मृदुबन्धः' इति तत्र बन्धशब्दार्थस्य सामान्यतः क्लेशपर्यायीभृतदुःखरूपत्वमेव प्रतीयते तस्याव्यवहितकारणीभृतत्वेन दम्भाद्या- सुरसंपदस्तीत्रबन्धत्वं द्वैतमात्रप्रतीतेस्तु दम्भाद्यामुरसंपत्कारणत्वेन तत्कार्यीभूतक्लेशरूपत्वाभा- चेन च मृदुबन्धत्वं प्रतिपार्दित तत्कथमुपपद्यते। मृदुबन्धेनापि भोगमुपपादयतार्ऽनेनोत्तर- ग्रन्थेन कस्तूरीकुणपधूमगन्धाभ्यां मुगदुःखजन्मनिदर्शनतः प्रारब्धभोगजननसंभावनया भवद्याख्यातेन सह विरोधात्। पूर्वत्र मृदुबन्धस्य केशजनकासुरसंपज्जनकत्वमुक्तमिह तु मृदुबन्धस्याप्यामुरसंपद्वत्साक्षादेव दुःखजनकत्वं भोगोपपत्योपपादितमिति स्फुट एव विरोधस्तत्राऽऽह-तामसवृत्तय इत्यादिना। दुःखं हि केशापरनामकमामुरसंपत्कार्यमपि तामसवृत्तिरूपमेवेत्यत्र न कोडपि विवादः । यर्द्यपि दुःखेष्वनुद्विग्रमना इत्यादिगीता- श्लोकविवरणे प्राड्मुलकरैर्दुःखं रोगादिनिमित्तजन्या रजोगुणविकाररूपा संतापात्मिका प्रतिकूला चित्तवृत्तिरिति तस्य राजसत्वमेवोक्तमथापि प्रक्ृते साक्षादेव क्लेशहेतुत्वादि- त्युक्तेः स्वारस्यान्मधुसूदनाचार्येरासुरसंपदो रजस्तमोमयीं संपदमिति तमोमयत्व-

१ क, ख. ग, व, ङ, च. विभावानां।

२१६ पूर्णानन्देन्दुकी मुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [२ द्वितीयं-

स्यापि विशेषितत्वाच्च तामसवृत्तित्वमेव दुःखस्योचितमिति प्रतिभाति। यद्वा क्रेशप- देनात्र पातञ्जलसूत्रोक्ताः पञ्चापि क्लेशाः स्वीकार्याः। तथा च तत्सूत्रम्-'अविद्यास्मितारागद्वे- षाभिनिवेशा: पञ्च क्ेशाः' इति। एवं तल्लक्षणान्यपि तत्रैव सूत्रितानि-'अनित्याशुचिदुः- खानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या' 'दिग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता' 'सुखानु- शयी रागः' दुःखानुशयी द्वेपः' 'स्वरसवाही विदुपोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः' इति। एवं च दम्भदर्पादिरूपायाः प्रकृताया आसुरसंपदोऽज्ञानरूपेंऽशेSविद्यास्यक्लेशं प्रत्युपादानत्वं तथाऽतिमाने तस्मिन्नभिमानं प्रति क्रोध त्वस्मितारागद्वेपान्प्रतीति समुचितमेत्र। तेनाऽडसु- रसंपत्प्रधानांशानामतिमानक्रोधाज्ञानानां तामसवृत्तित्वेनैव तीव्रबन्धत्वं पूर्वोत्तरग्र. न्थयोः समानमेव। यच् पूर्वग्रन्थे द्वैतप्रतीतिरूपस्य मृदुबन्वस्य क्रेशकारणीभूतासुरसंपत्का- रणत्वमुक्तमुत्तरग्रन्थे तु भोगजनकत्वेन साक्षादेव क्लेशकारणत्वमभिहितमिति विरुद्धमिव भाति तदप्यविवेकमूलकमेव। तथा हि-भोगः सर्वोऽपि मुखदुःखान्यतरसाक्षात्कारात्मा कस्तूर्यादिगन्धादिरूपद्वैतप्रतीतिजन्योऽपि मध्ये सूक्ष्मतया करणवद्वापारस्थानीयानासुरसं- - रथ्यावस्थिततृणादिप्रतीत्याऽपि भोगापत्तेः । तस्मादुत्तरप्रन्थेऽप्युक्तरीत्या पूर्वग्रन्थो क्तमासुर- संपज्जनकत्वं द्वैतप्रतीत्यात्मकस्य मृदुबन्धस्याऽSवश्यकमेत तथा सात्विकराजसवृत्तिद्वयात्म- कत्वमपि। 'सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च' इति स्मृतेः प्रथमं कस्तूरीगन्ध ज्ञानं तदुत्तरमेव तत्र रम्यबुध्या लोभ इति क्रमात्सात्विकादिवृत्त्यात्मकत्वं तत्रानुभवसिद्धमेव। न चैवमपि तत्र न दुःखमतः कथं क्लेशपूर्वकत्वं तस्येति सांप्रतम्। वियोगावच्छेदेन तस्यापि दुःखरूपत्वात्। कुणपधूमगन्धज्ञानस्याप्येवं वियोगावच्छेदेन मुखरूपत्वाच्च। तदुक्तं मदीयायां बोधैक्यसिद्धौ- यद्वत्पाटलगुल्मकं वितनुते सौख्यं च दुःखं क्रामा- सपुष्पात्कण्टकतो द्वयं द्वयमपि प्राप्त्याऽनवाप्त्याSपि च ।। संसारे रमणीमुखं प्रियमथ व्याघ्रादिकं चाप्रियं कुर्यात्तद्वदिदं द्वयं द्वयमपीत्यात्मैव भूमा सुखम् ॥ इति । विस्तरस्त्वत्रैतट्टीकायां मामक्यामेवावकलनीयः । एवं च सर्वत्रोक्तरीत्या साधकस्य विवे- किन: प्रपश्चे दुःखबुद्धिरेव द्वैतानुसंधानात्सिद्धस्य त्वद्वैतात्मानुसंधानात्मुखबुद्धिरेव परिस्फु- रतीति दृक्। ननूक्तबन्वद्वये किं मानमित्यत आह-एतच्चेत्यादिना। तद्यथा- स्थितप्रज्ञलक्षणविचारे हि दुःखेष्वनुद्विग्रमना इति श्लोकं पठित्वा दुःखं रोगादिनिमित्तजन्या रजोगुणविकाररूपा संतापात्मिका प्रतिकूला चित्तवृत्तिः। तादृटशे दुःखे प्राप्ते सत्यहं पापी विड्मां दुरात्मानमित्यनुतापात्मिका तमोगुणविकारत्वेन भ्रान्तिरूपा चित्तवृत्तिरुद्वेगः । यद्यप्ययं विवेक इवाऽडभाति तथाऽपि पूर्वस्मिञ्जन्मनि चेत्तत्पापप्रवृत्तिप्रतिबन्धकत्वातसप्रयो·

चासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २१७

जनो भवति। इदानी तु निष्प्रयोजन इति भ्रान्तित्वं द्रष्टव्यम्। सुखं राज्यपुत्रलाभादिनिमि- त्तजन्या सात्त्विकी प्रीतिरूपाऽनुकूला चित्तवृत्तिः । तस्मिन्सुखे सत्यगामिनस्ताद्दशसुखस्य कारणं पुण्यमननुष्ठाय वृथैव तदपेक्षा तामसी चित्तवृत्तिः स्पृहा । तत्र च सुखदुःखयोः प्रारब्धकर्मप्रापितत्वाव्द्युस्थितचित्तस्य वृत्तिसंभवाच्च तदुभयं समुपपद्यते। उद्देगस्पृहे तु न विवेकिन: संभवतः । तथा रागभयक्रोधाश्च तामसत्वेन कर्मणा प्रापितत्वाभावान्नास्य विद्यन्त इति व्याख्यानमुक्तम्। तत्र सुखदुःखयोः सात्तिकराजसवृत्त्यात्मकयोः प्रारब्धकर्म- प्रापितयोरप्यतामसवृत्तित्वेन मृदुबन्धत्वं पर्यवस्यति। उद्देगस्पृहयोस्तथा रागभयक्रोधानां च तामसवृत्तित्वेन तीव्रबन्धत्वमिति ध्येयम् । तत्रापि शिष्यादिः शङ्कते-एवं चेत्यादिना अथ सिद्धान्ती सानुवादं समाधातुं तत्र प्रतिजानीते-इति चेन्नेति। तत्र हेतुमाह- दुर्बलेत्यादिना। दुर्बलं मध्यवेगापन्नमेतादृदशं यत्प्रारव्वं तेनाऽडपादिताः प्रापितास्ते. षामित्यर्थः । एतादृशामप्यवश्यंभाविभोगानाम् । 'यावद्धिकारमवस्थितिराधिकारि-

संग्रहार्थमिहावश्यपदम्। एवं चावश्यमद्वैतब्रह्मविद्योत्पत्तिशालिशरी रमात्रभोगयोग्यत्वावच्छिन्नं यथा स्यात्तथा ये भाविनो भवनशीला भोगा: मुग्ादिसाक्षात्कारास्तेपामिति यावत्- प्रतीकारेति। प्रतीकारो वायवीयमाघमाहात्म्योक्ततिहासरीत्या माण्डव्याख्यमुनेः शूला- रोपप्रापकप्रारब्धं यावद्दुर्बलत्वावस्थ मनोनाशास्यनिर्विकल्पापरनामकासंप्रज्ञातसमाधिना भानाभाववन्तनिरासः किंचित्कालं तत्प्रावल्यानुदयपर्यन्तमेत्रोपशम, अर्थः प्रयोजनं यस्य मनोनाशस्य तत्त्वादित्यर्थः। एवं च प्रवलप्रारव्वोदये तु निरुक्कोदाहरण एव तत्कर्तृकशापादि- विस्तरः सुप्रसिद्ध एवेति भावः । इदं हि प्रारब्धस्य प्राबल्यादिघटकं वेगचतुष्टयं छान्दोग्ये सप्तमाध्याये सनत्कुमारविद्यायां 'स वा एप एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नात्मरति- रात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड्भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु क.मचारो भवति ' इतिश्रुतिवाक्ये मूलकारैरेवानुंभूतिप्रकाशाख्यव्याख्याने- क्रमेणानेन यस्तत्वं पश्यञ्र्शास्त्रविचारतः । युक्त्या मत्वा धिया वेत्ति जीवन्मुक्तो भवेदसौ ।। जीवन्मुक्तो रतिक्रीडामिथुनानन्दलक्षणान्। व्यवहारान्क्रमेणैति प्रारब्वस्यानुसारतः ॥

तीव्रो मव्यो मन्दसुत्तौ चति तस्य विधा मताः ॥ तीत्रवेगे स पश्चादितुल्यो नाऽडत्मानमीक्षते। आत्मनि प्रीतिरस्तीति भवेदात्मरतिस्तदा ॥ मव्यवेगे तु भोगानां प्राधान्यं स यदा कदा। कृत्वाऽवकाशमात्मानं वदन्क्रीडति बालवत् ।। 6

२१८ पूर्णानन्देन्दुकी मुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [२ द्वितीयं-

मन्दवेगे तिरस्कृत्य भोगान्प्रायेण चिन्तयन्। घियाऽऽत्मानं द्वंद्वसुखं प्रामोति मिथुनं यथा ॥ सुप्तवेगेऽतिनिर्विघ्नो निर्विकल्पसमाधिभाक्। आत्मानन्दावशेषः सन्नास्ते मुक्त्तवदद्दयः ॥ इत्यादि प्रतिपादितम्। नन्वेवमपि मध्यवेगाख्यप्रारब्धापादित द्वैतमात्रप्रतीतिजन्यकस्तूरी- कुण पधूपगन्ध जनिताविद्यादिपश्चक्लेशसूक्ष्म द्वारकसुखदुःखान्यतरसाक्षात्कारलक्षणमृदुबन्धप्रती- कारप्रयोजनत्वं मनोनाशस्यानुपपन्नमेव तस्य मन्दादितद्वेगमात्रसाध्यताया उक्तवाक्यैरव सिद्ध- त्वादिति चेत् । सत्यम् । निरुक्तमव्यवेगाख्यप्रारब्धदशावच्छेदेनैव शास्त्रविचारवतो यततः पुरुषस्य मन्दादिवेगात्मकतद्धं(दध्वं)सस्य मनोनाशैकसाध्यत्वात्तद्दशायामेव यत्नवादियावच्छा- स्त्रस्य सार्थक्यादन्यथा तदनारम्भापत्तेर्दुर्वारत्वाच्च। अयमेवाऽSशयः प्राचीनाचार्याणामप्यव- श्यंभाविभोगानां प्रतिकारो भवेद्यदीत्यादिवाक्यं पठतामस्तीत्याह-ताहग्भोगस्येत्यादिना। मध्यप्रारब्धापादितमृदुबन्धर्जनितभोगस्यवेत्यर्थः । प्रतीकारेति। मनोनाशविनाश्यत्वम् । इंद, सद एव वक्ष्यमाणं वाक्यम्। आहुः, पूर्वाचार्या इत्यार्थिकम् । तदेवोदाहरति- अवश्यंमावीति। अत्र भावानामित्यपपाठ एव भोगस्य प्रतीकारेतिमूलकारावतरणवि- रोधात्। एवं च नलादीनां विद्वत्संन्यासस्य क्षत्रियत्वेन दण्डधारणादिरूपस्य गौणस्य राज्य- कर्तृत्वेनर्षभादिवन्मुख्यस्य चाभावेन मनोनाशरूपनिरुक्तपारब्धप्रतीकाराभावादेव तेपां तदा दुःखलेप इत्याशयः । न चेदमेतत्पद्यतात्पर्यकल्पनं तृप्तिदीपविरुद्धमिति वाच्यम्। तन्मते नलादीनां तीत्रवेगप्रारब्धवत्त्वादित्युभयाविरुद्धत्वमिति । तदेवं जीवन्मुक्तिं प्रति वासनाक्षयमनोनाशयोः साक्षात्साधनत्वात्प्रा धान्यमू। तत्त्वज्ञानं तूमयोत्पादनेन व्यवहितत्वादुपसर्जनम्। तत्वज्ञा नस्य वासनाक्षयहेतुत्वं बहुधा श्वुती श्रूयते-'ज्ञात्वा देव सर्वपाशाप- हानिः' *। 'अध्यात्मयोगाविगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति' 'तरति शोकमात्मवित्'। 'तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनु पश्यतः'। 'ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः' इति। मनोनाशहेतुत्वं च तत्त्वज्ञानस्य श्रुतिसिद्धम्। विद्यादशामभिप्रेतयेदं श्ूयते-'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा- भूत्तत्केन कं पश्येत्केन कं जिघ्रेत्' इत्यादि। गौडपादाचार्याश्राSSहु :-

*ग. घ. चेत्येतदतिरिकपुस्तकेमु 'क्षीगैः क्वेशैर्जन्ममृत्युवहाणिः' इत्यधिकम्।

१ क. ख. ग, व, ङ, च.नं तु तयो त्या।

वासनाक्षयप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजावन्मुक्तिविवेक:। २१९

आत्मसत्तानुरोधेन न संकल्पयते यदा। अमनस्तां तदा याति ग्राह्याभावे तदग्रहः॥ इति। जीवन्मुक्तेर्वासनाक्षयमनोनाशाविव विदेहमुक्ते: साक्षात्साधनत्वा ज्ज्ञानं प्रधानम्। 'ज्ञानादेव तु कैवल्यं प्राप्यते येन मुच्यते' इति स्मृतेः। केवलस्याऽडत्मनो मावः कैवल्यं देहादिरहितत्वं तच्च ज्ञानादेव प्राप्यते। सदेहत्वस्याज्ञानकल्पितत्वेन ज्ञानैक निवर्त्यत्वात्। ज्ञानादेवे- त्येवकारेण कर्मव्यावृत्त्तिः । 'न कर्मणा न प्रजया धनेन' इति श्रुतेः। यस्तु ज्ञानशास्त्रमनभ्यस्य यथासंभवं वासनाक्षयमनोनाशावभ्यस्य सगुणं ब्रह्मोपास्ते न तस्य कैवल्यमस्ति लिङ्गदेहस्यानपायात्। अत एवकारेण तावपि व्यावत्येते। येन मुच्यत इत्यस्यायमर्थः-येन ज्ञान- प्राप्तिबलत्वेन कृत्सबन्धाद्विमुच्यत इति। फलितमाह-तदेव मित्यादिनोपसर्जनमित्यन्तेन। जीवन्मुक्तिं प्रतीत्यत्राप्यन्वेति। ननु तत्त्वज्ञानस्याSSदौ वासनाक्षयं प्रत्येव कारणत्वे किं प्रमःणमित्यत्राऽडह-तत्वज्ञानस्ये- त्यादि। श्रूयते, आम्नातत्वेनाSSकर्ण्यत इत्यर्थः । तान्येव श्रुतिवाक्यानि पटति- ज्ञात्वा देवं सर्वपाशेत्यादिना। पाशाः प्रसिद्धपाशवत्तीव्रबन्धरूपाः प्रागुक्ताखिलताम- सवृत्तय एव बन्धकत्वात्पाशाभिधा इति यावत्। नन्वंवमपि मनोनाशं प्रति तत्त्वज्ञानस्य कथं कारणत्वं वासनाक्षयं प्रति त्यागस्येवात्रापि योगस्यैव कारणत्वादित्यत आह-विद्येति। तामेव श्रुति संगृह्णाति -. यत्रेति। आदिना तत्केन कं रसयेदित्यादितद्वाक्यशेपो ग्राह्यः । नन्विदं वाक्यं 'स्वाप्ययसंपत्योरन्यतरापक्षमाविष्कृतं हि' इति सृत्रेण सुप्तिविदेहकैवल्यान्य- तरपरत्वेन व्याख्यातमित्यस्वरसात्तत्र संमत्यन्तरमाह-गाडेति। चोडप्यर्थे। तत्कारिकामेव लिखति-आत्मेति। ग्राह्मेत्यादि। ग्राह्यस्य दृश्यस्यैव निर्मनस्कत्वाख्यनिर्विकल्पस- माध्युपलक्षितचिन्मात्रावस्थितिदशायामस्फूर्तावित्यर्थः । तदिति। तस्य चिन्मात्रस्य द्वैत- वद्ग्रहो भास्यत्वेन प्रकाशो न भवति किंतु स्वप्रकाशत्वंन तत्स्वयमेव भासत इत्येतत्। ननु विदेहमुक्तौ किं प्रधानं साधनमित्यपेक्षयां तदाह-जीवन्मुक्तरित्यादिना। तत्र मान- माह-ज्ञानादेवेति हेतुव्याजेन। तामेव विवृणोति-केवलस्येत्यादिना। स्पष्ट- मेवान्यत्।

केवल। १ क. ख. ङ्.त्मतत्वानुबोधे। ग. च त्मसत्यानु ।२य.ख. ङ. च. 'प्रापिति

२२०

ननु बन्धे कृत्स्नेतिविशेषणं कि जीवन्मुक्तिनिरस्ये बन्धे तीव्रादिभेदेन द्वैविध्यवद्विदेह-

ध्वस्त्यात्मिकया निरस्येऽपि बन्धेऽस्ति वैविध्यमिति चेदोमित्याह- बन्धश्रानेकविध :- अविद्याग्रन्थिरबह्मत्वं हृदयग्रन्थिः संशयः कर्मी- ण्यसर्वकामत्वं सृत्यु: पुनर्जन्मेत्यादिशव्दैस्तत्र तत्र व्यवहारात्। त एते बन्धा: सर्वेऽपि ज्ञाननिव्त्याः । तथा च श्रुतयः-'एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोडविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोन्य'। 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव मवति'। भिद्यते हृदयग्रन्थिच्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्टष्टे परावरे।। 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्'। 'सोऽश्रुते सर्वान्कामान्सह' 'तमेव विदित्वाSति मृत्युमेति'। यस्तु विज्ञानवान्मवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पद्माप्नोति यस्माद्भूयो न जायते।। 'य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं मवति'। इत्यादीन्यसर्वत्वादि- बन्धनिवृत्तिपराणि वाक्यान्यत्रोदाहरणीयानि। बन्धश्चेति। तत्प्रकारानेवाSSह-अविद्येत्यादिना हेतूक्तिव्याजेन। आदिनाऽसा- र्वात्म्यं त्राह्यम्। एतन्मूलीभृतानुपदोदाहृतश्रुतिवाक्येष्वन्ते सार्वात्म्यप्रतिबोधकवाक्यस्यैव ज्ञानफलकथनार्थत्वेनोदाहृतत्वात्। ननु केन वा साधनेनेते निवर्तन्त इत्याशङ्कायां समा- धत्ते-एत इत्यादिना। एतेन ज्ञाननिवर्त्यत्वरूपं विवरणाचार्यसमतमद्वैतसिध्धुक्तं मिथ्यात्वं सर्वेवामपि बन्धानामुक्तं भवति । अथ श्रुतय एवोक्तबन्धनामव्यवहारस्थलतेन समता इति स्वाकृतं स्पष्टयति-तथा चेति। ता एव यथोद्देशक्रमं लिखति-एतद्यो वेदेत्यादिना। अविद्याग्रन्थिम्, अहमज इत्यविद्यातादात्म्याध्यासमित्यर्थः । सोम्येति। शौनकाखव्यशिष्यं प्रत्यङ्गिर:नंज्ञस्य गुरोर्मुमुक्षुत्वेन प्रियदर्शनत्वात्संबुद्धिः । गुहा तु पञ्चकोशरूपा प्रसिद्वैव। हृदयग्रन्थिरन्तःकरणेन सहाहं मन्ताऽहं बोद्धेत्यादितादात्म्याध्यास एव। परमे, अव्याकृत- त्वेनोत्कटे। व्योमन् , देशपरिच्छेदविधुरेऽज्ञान इति यावत्। निहितं, तदावृतत्वेन तत्र स्थापितमिवेत्यर्थः । सहेति। ब्रह्मणा विपश्चितेति वाक्यशेषात्स्वप्रकाशत्वेन वास्तविक-

१ घ. च. 'र्माणि स०।२ क, ख. ग. घ, च, ति अम० । ३ क, क. ग, घ. ङ, च. र°वजञत्वा।

चासनाक्षयप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २२१

कूटस्थज्ञानरूपेण यावद् दृश्यसाक्षित्वोपलक्षितब्रह्मणा दैशिकादित्रिविधपारच्छेदशून्यन सन्मात्र- वस्तुना साकमित्येतत्। एतेन मूलाज्ञाननाशात्पारमार्थिकैक्यलक्षणकैवल्यावस्थायामखण्डा- नन्दरूपतया मनुष्यानन्दादिहैरण्यगर्भानन्दाप्तिर्दयोत्यते। असर्वत्वादीति। अत्राऽडदिना 'ब्रह्मविदानोति परम् ' इतिवाक्यप्रभृतीति परशब्दितनिरतिशयानन्दप्रतियोगिकापरप्राप्त्या- दिनिवृत्तिवाक्यानि। एवं विदेहमुक्तेस्तत्त्वसाक्षात्कारसमकालीनत्वं प्राग्भूयः प्रबोधितमपि विस्मरणशीलं शिष्यं प्रत्याचार्य: करुणया प्रतिबोधयति सेयमित्यादिना- सेयं विदेहमुक्तिर्ज्ञानोत्पत्तिसमकालीना ज्ञेया। ब्रह्मण्यविद्यारोपि तानामेतेषां बन्धानां विद्यया विनाशे सति पुनरुत्पत्त्यसंमवार्देननुभ- वाच्च। तद्तद्विद्यासमकालीनत्वं माष्यकारः समन्वयसूत्रे प्रपञ्चया- मास-'तद्धिगम उत्तरपूर्वावयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात्' इति। ननु वर्तमानदेहपातानन्तरभाविनी विदेहमुक्तिरिति बहवो वर्णयन्ति। तथा च श्रुति :- 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ेप्रथ संपत्स्ये' इति। वाक्यवृत्तावप्युक्तम्- प्रारब्धकर्मवेगेण जीवन्मुक्तो यदा भवेत्। कंचित्कालमथाSSरब्धकर्मबन्धस्य संक्षये।। निरस्तातिशयानन्दं वैष्णवं परमं पदम। पुनरावृत्तिरहितं कैवल्यं प्रतिपद्यते ॥ इति। सूत्रकारोडप्याह-'मोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यते' इति। इतरे प्रारब्धपुण्यपापे। वसिष्ठोऽप्याह- जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा स्वद्हे कालसात्कृते। विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दृतामिव । इति। नायंदोष:, विवक्षाया विशेषेण मतद्वयस्याविरोधात्। विदेहमुक्ति- रित्येत्रानेन देहशब्देन कृस्नं देहजातं विवक्षित्वा बहुभिरवर्णितम्। अस्माभिस्तु माविदेहमात्रविवक्षयोच्यते। तद्नारम्मार्यव ज्ञानसंपाद नात्। अयं तु देहः पूर्वमेवाऽडरब्धः । अतो ज्ञानेनाप्यस्याऽडरम्मो वार. यितुं न शक्यते। एतद्देहनिवृत्तिरपि न ज्ञानफलमू। अज्ञानिनामप्या- रब्धकर्मक्षये तन्निवृत्तेः ।

१ क. ख, ङ. दनु। २ क ख. ग. ङ, न् त्यत्रत्येन।

२२२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [२ द्वितीयं-

तच्छब्देदंशब्दावुपक्रमानुभवयोरेव निगमनव्याजेन व्यञ्जकौ। तत्र हेतू आह- ब्रह्मणी त्यादिना। तत्रासांप्रदायिकत्वशङ्कां शमयति-तद्तदित्यादिना। तत्रापि शङ्कते-नन्वित्यादिना। एवं बहुवादिसंमताऽपि निरुक्तशङ्का भगवतो भाष्यकारस्य पुरस्ताद्भास्करोदयसमये तिमिरोच्चयवत्कत्तृणायमानैवेत्यत आह-तथा चेति। तस्य जीवन्मुक्तस्य। तावदेव, तावत्कालपर्यन्तमेव। चिरं, द्वैतध्वस्त्युपलक्षिताद्वैतात्मरूपकैवल्याय विलम्ब इत्यर्थः। यावन्न विमोक्ष्ये, यावत्कालपर्यन्तं प्रारब्धफलं निःशेषमुपभुज्य दृश्यं न त्यजति। अथ, प्रारब्धफलनिरवशेपोपभोगाव्यवहितलोकदृष्टिकल्पितोत्तरक्षण एवेति यावत्। संपत्स्ये, संपत्स्यति निरुक्तकैवल्यं प्राप्तमेव द्वैताप्रतीत्या प्रामोतीत्यर्थः । तदुक्तं तैत्तिरीय- वार्तिके- सत्यादिलक्ष्याज्ञानोत्था सत्याद्यर्थनिषेधधी- वर्त्मनैवाSSप्मापोति केवलाज्ञानहानतः ॥ एवं ज्ञातं विजानाति विमुक्तश्र विमुच्यते। निवर्तते निवृत्तं च त्रिर्वः शपथयाम्यहम् । इति। ननूक्तसूत्रभाष्यविरोध इयं श्रुतिरपि तदनुरोधेनैव व्याख्येयेत्यत आह-वाक्येति। भाष्यकारचरणैरेवेति शेपः । तच्छ्लोकावेव पठति-प्रारब्धत्यादिना। यदा, अविद्या- ध्वस्तिकारकाद्वैतप्रमितिक्षण इत्यर्थः। एवं च सदयोमुक्यर्थमेवोक्तप्रमा प्रवृत्ता तथाडपि प्रारब्धकर्मवेगेण कृष्णेच्छया पार्थरथदाहकाश्वत्थामब्रह्मास्त्रवत्सा किंचित्कालं प्रतिबध्यत एवेति भावः । तत्र सूत्रमष्यनुकूलयति-सृत्रेति। तद्विवृणोति-इतरे इति। वासि- ष्टवचोऽप्युदाहरति-वसिष्ठ इत्यादिना। अस्पन्दृेति। न विद्यते स्पन्दो यस्य तत्तां नभस्तामिव। सरलमेवापरम्। एवं नायं दोप इत्यादिना विदेहमुक्तिविपयकाक्षेपस्य विवक्षाविशेषद्वारकसमाधाने कृतेऽपि तत्र परमते कृत्स्ं देहजातमित्यत्र कृत्स्पदेन वर्तमानदेहस्तथा भाविदेहस्तद्वल्िङ्गदेहश्चेति देहत्रयमपि मुक्तौ ध्वंसप्रतियोगित्वेन विवक्षितमिति निर्विवादमेव। स्वमते तु भाविस्थूलदे- हमात्रमेव तथेति सयुक्तिकमुक्वा वर्तमानदेहनिवृत्तिरपि ज्ञानफलतवेन वक्तुं न शक्यत इत्यपि सहेतुकमुक्तं, तत्र शिष्यादिः शङ्कते तारहै वर्तमाने त्यादिना- तर्हि वर्तमानलिङ्गदेहनिवृत्तिर्ज्ञानफलमस्तु। ज्ञानमन्तरेण तदनिवृत्ते. रिति चेन्न। सत्यपि ज्ञाने जीवन्मुक्ते तन्निवृत्त्यभावात्। ननु ज्ञानस्य किंचित्कालं प्रारब्धेन कर्मणा प्रतिबद्धेनानिवर्तकत्वेऽपि प्रतिबन्धक्षये लिङ्गदेहनिवर्तकत्वं मविष्यतीति चेन्न। पञ्चपादिकाचार्येण' यतो

१ क. ख. ग. घ. ङ, द. 'केस्तभि' ।

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २२२

ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकम्'इत्युपपादितत्वात्। तर्हिं लिङ्गदेहनिवृत्तेः किं साधनमिति चेत्सामग्रीनिवृत्तिरिति बरूमः । द्विविधं हि कार्यनिवर्तकं विरोधिसन्भ्ावः सामग्रीनिवृत्तिश्व। तद्यथा विरोधिना वायुना तैलष- रतिसामग्रीनिवृत्त्या वा दीपो निवर्तते। लिङ्गदेहस्य साक्षाद्विरोधिनं न पश्यामः । सामग्री द्विधा प्रारब्धमनारब्धं चेति। ताभ्यामुभाभ्यामज्ञानिनां लिङ्गदेह इहामुत्र चावतिष्ठते। ज्ञानिनां त्वनारब्धे ज्ञानेन निवृत्ते प्रारब्धे च भोगेन निवृत्ते तैलवर्तिरहितप्रदीपवत्सामग्रीनिवृत्त्या लिङ्ग- देहो निवर्तते। अतो न तन्निवृत्तिर्ज्ञानफलम्। अत्र वर्तमानपदं साक्षात्परम्परया च ज्ञानकारणतवेन वर्तमानो यो लिङ्गदेह इत्यादिवि- ग्रहमात्रसूचकं न तु भाविलिङ्गशरीरव्यावर्तकम् । तत्प्रापकसामग्र्यभावादिति भावः । तत्र हेतुमाह-ज्ञानमन्तरेणेत्यादिना। अथोक्तशङ्गां सिद्धान्त्यन्द्य तदविदलनं प्रतिजानीते- इति चेन्नेति। तत्र हेतुं प्रतिपादयति-सत्यपी त्यादिना। तत्राप्याशङ्कय सप्रमाणं समाधत्ते-नन्वित्यारम्योपपादितत्वादित्यन्तेन। एवं लिङ्गदेहभङ्गे साधनममन्वानः पृच्छति-तर्हीत्यादिना। तत्प्रश्नमनृद्य सिद्धान्ती समाधत्ते-इति चेत्सामग्रीत्यादिना। तत्रोपपत्तिमाह-द्विंविधं हीत्यादिना। तद्द्वैविव्यमेवाऽडह-विरोधी त्यादिना। तदु- दाहरति-तद्यथेत्यादिना। तत्र दार्टान्तिके प्रकृते प्रथमाभावमाह-लिङ्गेति। परि- शेषादन्त्यावशेपे तत्रापि द्वैविष्यं विधत्ते-प्रारब्धमित्यादिना। अत्रानारब्धपदेन तत्तत्सं चितानि ग्राह्याणि। अग्रिमप्रारब्धोपयोगित्वाच्च। तत्र हेतुं द्योतयति-ताभ्यामित्या- दिना। ननु तिष्ठत्वेवमज्ञानिनां लिङ्गदेहस्ताभ्यां परं तु ज्ञानिनां मुक्त्यर्थं तन्निवृत्तिरावश्य क्येव सा कथं तत्राऽह-ज्ञानिनां त्वित्यादिना। फलितमाह-अत इति। तत्राप्युक्तयुक्त्यैव शङ्कते -. नन्वनेन न्यायेन माविदेहानारम्मोडपि न ज्ञानफलमू तथाहि किमनारम्म एव फलं किवा तत्प्रतिपालनम्। नाऽडघ्यः। तस्य प्रागभावरूपत्वेनानादिसिद्धत्वात्। न द्वितीयः, अनार- धकर्मरूपसामग्रीनिवृत्त्यैव भाविदेहारम्भप्रागभावप्रतिपालनसिद्धेः । न च तन्निवृत्ति: फलम्। अविद्यानिवृत्तेरेव विद्याफलत्वात्। नैप दोष: । माविजन्मानारम्भादीनां विद्याफलत्वस्य प्रामाणिकत्वात्। 'यस्मान्दूयो न जायते' इत्यादयुदाहृतश्ुतयस्तत्र प्रमाणम् । न च ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकमिति न्यायेन विरोध: । अज्ञानसहमावनिय- तानामबह्मत्वादीनामज्ञानशव्देन पञ्चपादिकाचार्यैविवक्षितत्वात्।

१ क. ख. ग. व, ड, च. पे ज्ञा°।

२२४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्या्यव्याख्यासमेतः- [२ द्वितीयं-

नन्विति। तदुपपादयति-तथा हीत्यादिना। तत्र विकल्प्य पृच्छति-किम- नारम्भ एवेत्यादिना। तत्राऽडद्यं प्रत्याह-नाSडद्य इति। तत्र हेतुं तार्किकमत- रीत्याऽडह-तस्येति। द्वितीयं निराकरोति-नेति। तत्रापि हेतुमाह-अनारब्धे- त्यादिना। आशड्क्य दूपयति-न चेति। तत्र हतुं प्राक्समुदाहृतपञ्चपादिकारीत्यैव प्रतिपादयति-अविद्येत्यादिना। अथ सिद्धान्ती निरुक्ताशङ्कां प्रशमयितुं प्रतिजानीते- नेति। तत्र हेतुं प्रतिबोधयति-मावीत्यादिना। ननु भाविजन्मानारम्भादयोऽप्यद्वै- तब्रह्मात्मैक्यविषयकापरोक्षज्ञानफलमित्यस्य प्रामाणिकत्वं यत्प्रतिज्ञातं तर्हि कानि तत्प्रतिबोध- कानि प्रमाणानीत्यत आह-यस्मादित्यादिना। अत्र बहुवचनेन 'एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोडविद्याग्रन्थि विकिरतीह सोम्य' इत्यादयः प्रागुदाहृताः सर्वा अपि श्रुतयो ग्राह्याः परम्परया भाविजन्माभावप्रतिपादिकाः । प्रकृतश्रुतिस्तु 'यस्तु विज्ञानवान्भवति' इत्यादिरूपा साक्षादेव तत्प्रतिपादिकेति सैवोदाहारि। अथैवं तर्हि त्वयैव प्रागुदाहृतश्रीमत्प- व्वपादिकाचार्यवचनविरोध इति शङ्कनमयुक्तमेव्रेति प्रतिजानीते-न चेत्यादिना । न्यायेनेति। सयुक्तिकवाक्येन सहेत्यर्थः । तत्र तद्विवक्षालक्षणं हेतुं स्पष्टयति-अज्ञाने. त्यादिना। अत्राहमज्ञ इन्यविद्यातादात्म्याध्यासेSविद्याग्रन्थ्याख्ये तन्निवृत्तिनान्तरीयकनिवृत्तेः सर्वसंमतत्वाज्जपाकुमुमादिसांनिव्यनिवृत्तौ स्फटिकर क्तिमनिवृत्तिदर्शनाच्च तत्याग इत्याशयः । नन्वेवमप्यज्ञानेत्यादिविशेषणमब्रह्मत्वादीनां किमितीति चेन्न। अज्ञानलक्षणे धर्मिण्यब्रह्म- त्वादीनां तद्ग्रन्थ्याख्यतदध्यासवत्तननिवृत्तिसमकालनिवृत्तिकथनार्थ तादात्म्यावेदनाय सार्थ- क्यात्। तद्यथा-अब्रह्मत्वं हि ब्रह्मप्रतियोगिक आत्मानुयोगिको भेदापरनामाऽन्योन्याभाव एव, अहं ब्रह्म न भवामीति प्रायः सर्वोज्ञजीवानुभवात्। स चाज्ञानवन्निर्वचनानर्हतया तावन्निर्वचनानह एव। तथा हि-प्रतियोग्यादिज्ञानमन्तरा सामान्यतः संसर्गाभावस्यापि ज्ञानं न जायत किमतान्योन्याभावात्मनो भेदस्य। एवं च ब्रह्मणि प्रतियोगिता चाऽऽत्म- न्यनुयोगिताSपि भेदज्ञानमात्रायत्ता तद्गेदज्ञानं चोक्तप्रतियोगितादिज्ञानैकसाध्यमिति परस्परा- श्रयः । किंच प्रथमं प्रतियोगिताश्रयीभृतस्य ब्रह्मण एव ज्ञानं सकलं भेदं ग्रसदेव संभवति। तदन्तरा तदुदयस्य कालत्रयेऽप्यसंभवात्। तथा च क्व भेदसिद्धयाशाSपि। तदुक्तं वार्तिक- कारचरणैः- अव्यावृत्ताननुगतं वस्तु ब्रह्मेति भण्यते। ब्रह्मार्थो दुर्लभोऽत्र स्याद्द्वितीये सति वस्तुनि ॥ इति। न च 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद' 'सन्तमेनं ततो विदुः' इति श्रुतेः 'परोक्ष ब्रह्म- विज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम्ं ' इति तत्त्वविवेकोदाहृतसूतसंहितास्मृतेश्व ब्रह्मणः परोक्षज्ञा- नस्य भेदाविरोधिनोऽपि संभव इति सांप्रतम्। तथाऽपि तत्र प्रतियोगिताज्ञानसिद्धेर्भेदसि

वासनाक्षयप्र0] विद्यारण्य प्रणीत जीवन्मुक्तिविवेकः। २२५

द्धयेकापेक्षतयोक्तदोषतादवस्थ्यात्। किंचाज्ञानसहभावनियतानामब्रह्मत्वादीनामितिविशेषणा दब्रह्मत्वादेरनादित्वं त्वज्ञानवत्तत्सहभावनैयत्याविनाभावसिद्धमेव। तथा च कथं 'षडस्माक- मनादयः' इति कारिकायां पूर्वाचार्यक्वतमनादिवस्तुसंपरिगणनमपपि संगच्छेत। तस्मात्- अविद्याया अविद्यात्व इदमेव तु लक्षणम्। यत्प्रमाणासहिष्णुत्वमसाधारणमिष्यते॥ इति वार्तिकोक्तेः प्रमाणपदवाच्यविचार जन्यानुमानासहिष्णुत्वेनाब्रह्मत्वस्याज्ञानानतिरिक्त- त्वमेवेति सिद्धम्। तथा च न पञ्चपादिकाचार्यवचनविरोधगन्धोऽपि। मुले तदविरोधार्थ- मज्ञानसहभावेत्यादिस्त द्विवक्षोपपादनग्रन्थस्तु स्थूलदगनुरोधेनैवेति ध्येयं धीरैः । न चैवं तर्ह्यन्यथाऽनुभवविरोध इत्यादिर्निवृत्तिरपीत्यन्तः प्रकृतोत्तरग्रन्थः कथमब्रह्मत्वादेरज्ञानानतिरेके संगत: स्यादिति वाच्यम्। ज्ञानप्रागभाव निवृत्तयनुभववदुक्तानुभवस्यापि सामञ्जस्यादिति संक्षेपः । एवं प्रागुदिष्टाष्टविधबन्धमध्येSविद्याग्रन्थिरब्रह्मत्वं च विचारितम्, इदानीं कमप्राप्तस्तृतीयो हृदयग्रन्थिरसौ विचार्यते। तत्र स तावदधस्ताद्विद्वत्संन्यासप्रस्तावे भिद्यते हृदयग्रन्थिरितिश्रु- तिव्याख्यानावसरे यथाश्रुत एव वर्णितः-हृदये बुद्धौ साक्षिणस्तादात्म्याव्यासोऽनाद्यविद्या- निर्मिततवेन ग्रन्थिवद्दृढसंल्लेपरूपत्वाद्ग्रन्थिरित्युच्यत इति। चित्रदीपे तु मलकृद्भिरेव 'यदा सर्वे प्रभिदयन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः' इति श्रत्यन्तरविवरणेऽसौ प्रकारान्तरेण विशेषत एव- यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयग्रन्थयस्विति। कामा ग्रन्थिस्वरूपेण व्याख्याता वाक्यशेषतः । अहंकारचिदात्मानावेकी कृत्याविवेकतः । इदं मे स्यादिदं मे स्यादितीच्छा कामशब्दिता ॥ अप्रवेश्य चिदात्मानं पृथक्पश्यन्नहंकृतिम्। इच्छंस्तु कोटिवस्तूनि न बाधो ग्रन्थिभेदतः । ग्रन्थिभेदेऽपि संभाव्या इच्छाः प्रारब्धदोपतः । बुद्ध्वाडपि पापबहुल्यादसंतोषो यथा तव।। अहंकारगतेच्छादैर्देहव्याध्यादिभिस्तथा। वृक्षादिजन्मनाशैर्वा चिद्रपात्मनि किं भवेत् ।। ग्र्थिभेदात्पुराऽप्येवमिति चेत्तन्न विस्मर । अयमेव ग्रन्थिभेदस्तव तेन कृती भवान्।। नैवं जानन्ति मूढाश्वेत्सोऽयं ग्रन्थिर्न चापरः । ग्रन्थितद्वेदमात्रेण वैषम्यं मृदबुद्धयोः ॥ इति। अनुभूतिप्रकाशेSपि मुण्डकीयप्रथमश्रतिव्याख्याने-

२२६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्या्यव्याख्यासमेतः- [२ द्वितीयं-

अहंकारस्य कर्तृत्वं चित्यव्यस्य तथा चितः । स्फूर्ति चाहंकृती ग्रन्थि कुर्यान्माया तयादढम् ॥ इति। एवं तंत्रव कठीयद्वितीयश्रुतिविवृतावपि- अहंकारेण चैतन्यं ग्रथित्वेच्छति चत्तदा। हृदयग्रन्थयः कामास्ते भिद्यन्ते विवेकिनः ॥ इति च । तत्रात्रत्य एवाडडद्यव्याख्याने हृदये बुद्धी साक्षिणस्तादात्म्याध्यासोSनाद्यविद्यानिर्मिततेने- त्यादिना हृदयग्रन्थिस्वरूपमुक्तम्। तथा च-

वियत्पवनतेजोम्बुभुवो भृतानि जज्ञिरे॥ सत्त्वांशः पञ्चभिस्तपां क्रमाद्भीन्द्रियपञ्चकम् । श्रोत्रत्वगक्षिरसनघ्राणख्यमुपजायते।। नरन्तःकरणं संवैवृत्तिमदेन तद्द्विधा। मनो विमर्शरूपं स्याद्वुद्धिः स्थान्निश्चयात्मिका ॥ इति तत्त्वविवेके मूलकारोक्तरीत्यव वुद्धेः प्रकृतश्रती हृदयपदवाच्यत्वेनेष्टाया जन्यत्वेन साक्षिणस्तत्र तादात्म्याध्यासोऽपि जन्य एव स्यात्। तेन बुद्धिप्रतिबिम्वितचतन्यस्य जीवस्य कार्योपाधिरयं जीव इति श्रुतिसिद्धस्यापि जन्यत्वेकृताभ्यागमापत्तिः, जन्यभावत्वेन विना- शित्वनयत्यात्कृतविप्रणाशापतिः, 'अजो ह्येको जुपम,णोऽनुशेते, इति श्रुतिव्याकोपापत्तिः' जीव ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोर्भिदा। अविद्या तच्चितार्योगः पडस्माकमनादयः । इति प्राचीनाचार्यवचनसंकोचापत्तिश्च स्यात्। यद्ेतत्परिजिहीर्पयाऽनाद्यविद्यानिर्मिततवे- नेत्यादिवाक्यशेपस्वारस्येन च बुद्ध्यांदेरनादित्वमेवोररी क्रियेत चेत्तर्हि तज्जन्यत्वप्रतिपाद- कानां कार्योपाधिरयं जीव इत्यादिशास्त्राणां विरोधापातः प्रसज्येत । यद्यजो ह्येक इत्यादिश्रुत्या 'यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वव्नृ्ष रूपं प्रतिरूपो बभूव। उपाधिना क्रियते भिन्नरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोयमात्मा'॥ इति सोपपत्तिको क्तश्रुन्यनुग्राहकश्रुत्यादिना च सहाविरोधार्थं बुद्धयादिजन्यत्व प्रतिपादक- श्रत्यादेः प्रलये मुप्त्यादाविव वीजाग्यमृक्ष्मरूपेण स्थितस्य बुध्यादेः सष्ट्यारम्भकाल आवि- भवमात्रपरत्वमुच्यते चेतर्हि सत्कार्यवादः स्यात्। इष्टापत्ती किमपराद्ं सां्येनेति चेच्छृणु रहस्यम्। यदसौ नानिर्वचनीयां ज्ञानरुनितर्यमवविद्या श्रयादिसिद्धमपपे मनुत इत्येतंदेव तेनापराद्वन्। एवं तर्हि बुध्यादेरुनादानीभूता सैव्रास्तु हृदयप्रन्थिपदेन प्रक्रते। तथा चाहं-

वासनाक्षयप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २२७

कारगतेच्छादैरित्यादिना चित्रदीपेऽपि चिन्मात्रात्मनस्त्रैकालिकासङ्गत्वं प्रतिपाद् ग्रन्थिभेदा- त्पुराऽप्येवमिति चेत्तन्न विस्मरेत्यनेन तच्छिप्यानुभवाधिरूदमनुवादेन दृदीकृत्यायमेवेत्यादिना चिन्मात्रात्मासङ्गत्वबोधस्यैव ग्रन्थिभेदत्वं विधाय नवं जानन्तीत्यादिना मृदबुद्धयोरित्यन्तेन कण्ठत एव ग्रन्थेः प्रकृतस्याविद्यामात्ररूपत्वमुपपादितमपि संगन्छेत । एतेन भिद्यते हृदय- ग्रन्थिरिति मुण्डकश्रुतिगतहृदयग्रन्थिपदार्थनिर्णायकमहंकारस्य कर्तृत्वमित्याद्यनभूतिप्रकाशवाक्यं तथा 'यदा सर्वे प्रमिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः' इति कठवल्ीगततन्निर्णायकमहंकारेणेत्यादिना तद्वाक्यमपि व्याख्यातम्। कुर्यान्मायेति तस्य मायकोपादानकत्वात्ते भिद्यन्ते विवेकिन इति ज्ञानैकनाश्यत्वाच्च। न चैवं तर्हि सत्कार्यवादेन सर्वस्यापि द्वतस्याविद्यैकरूपत्वं स्यादिति सांप्रतम् । इष्टापत्तेः । अत एवाद्वैतसिद्धौ विवरणमतेन ज्ञाननिवर्त्यत्वमेव मिथ्यात्वमित्युप- पादित विस्तरत एव । एवं च 'अविद्यास्तमयो माक्षः सा च बन्ध उदाहृतः' इति वार्तिकमप्यत्रवानुकृलमिति वेदितव्यम् । एतेन संशयादयोऽग्रिमाः सर्वेडपि बन्धा व्याख्याताः । तथा हि - सर्वस्यापि द्वैतस्याविद्याविद्यमानत्वेन तदेकोपादानकत्वात्तन्मात्र- रूपत्वं मृद्धटादिवत्मुघटमेत्र। नन्वेवं चेत्तर्हि मूलकाररेव सप्रमाणं सलक्षणं किमिति निरुक्तविविधबन्धविधानमभ्यधायि। सत्यम् । तस्य प्रकृतजीवन्मुक्तिसाधनीभृतवासनाक्षय- निरूपणप्रकरणेSत्र ज्ञानस्य गाणत्वमेव मुख्यत्वं तु तस्यानादिभावरूपाविद्याकृतवविविधबन्ध- विध्वंसनद्वारा कैवल्याख्यविदेहमुक्तिदान इति प्रतिबोधनार्थत्वात्, मूलाज्ञाननिवृत्तितुल्य- कालैक सिद्ध निवृत्तिकानुभूयमानयावद्गावाभावात्मकभ्रमव्युत्पादनार्थत्वात्, ततः प्रतिक्षणत- त्वानुसंधानसँाकर्योपयोगाचच। तत्र संशयस्वरूपं त्वधस्तादेव मुले- 'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छद्यन्ते सर्वसशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्टष्टे परावरे'॥ इति श्रुतिविवृतवव कर्मस्वरूपेण सहैवोक्तम्। आत्मा साक्षी कर्ता वा। साक्षित्वेऽप्यस्य ब्रह्मत्वमस्ति न वा। ब्रह्मत्वेऽपि तद्वष्या वेदितुं शक्यते न वा। शक्यत्वेऽपि तद्वेदनमात्रेण मुक्तिरस्ति न वेत्यादयः संदायाः। कर्म,ण्यनारब्धान्यागामिजन्मकारणानीति। एवमसर्वकामत्वं मृत्यु: पुनर्जन्म, असर्वत्वं चेति स्पष्टमेवावशिष्टवन्धचतुष्टयम्। तेनोक्तरीत्या सृक्ष्मतम- विवेचन सर्वेपामेतेपामनेकेषामप्येवंजातीयकानां वक्ष्यमाणानां बन्धानामविद्यामात्रान्वयव्यति रेकसत्त्वास्त्वानुभवात्तन्तुपटवत्तदेकरूपत्वमिति दिक्। इदमत्र रहस्यम्-

स्वेड्भिन्चिन्मोहयोगस्त्रयमिति सचिदाभासतादात्म्यमोहम्। प्रोक्तं सिद्धान्तबिन्दौ दशकमिति यदव्याकृतं तत्र सर्वे बन्धा अब्रह्मताद्ा अपि भिदि युजि वा मोहतोऽन्तर्भवन्ति ॥ इति।

२२८ पूर्णानन्देन्दुका मुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [२ द्वितीयं-

सेति साभासमूलाविद्या। स्वेति स्वनिष्ठावरणसूक्ष्मस्थूलप्रपञ्चोतपादनबीजविक्षेपाख्य- शक्तित्रयमपि। स्वेडिति जीवेशभेदः । तथा-चिदिति अविद्याचित्संबन्धः । इति त्रयम्। सेति। चिदाभासत्रयतत्तादात्म्यत्रयमूलाविद्यासहितं दशकमित्यर्थः । भिदि जीवेशभेदे। युजि, अविद्याचित्संबन्धे वा। ननूक्तबन्धानां पञ्चपादिकाचार्यैरज्ञानपदेन विवक्षितत्वकल्पने कि मानमित्यत आह- अन्यथाऽनुमवविरोधः । अनुभूयते ह्यज्ञाननिवृत्तिवद्ब्ह्मत्वादिनि- वृत्तिरषि। तस्मान्भ्ाविदेहराहित्यलक्षणा विदेहमुक्तिर्ज्ञानसमकालीना। तथा च याज्ञवल्क्यवचनं श्रूयते-'अमयं वै जनक प्राप्तोऽसि' इति। 'एतावद्रे खल्वसृतत्वम्' इति च। श्रुत्यन्तरेऽपि-'तमेवं विद्वानमृत इह मवति' इति। यहुत्पन्ने तत्त्वज्ञाने तत्फलभूता विदेहमुक्तिस्तदानीं न भवेत्कालान्तरे च भवेत्तदा ज्योतिष्टेमादाविव ज्ञानजन्यमपूर्वं किंचि- त्कल्प्यते। तथा च कर्मशास्त्र एव ज्ञानशास्त्रमन्तर्मवेत। अथोच्येत । मन्त्रादिपतिबद्धाग्निवत्मारब्धप्रतिबद्धं ज्ञानं कालान्तरे विदेहैमुक्तिं दास्यतीति। मैवमू। अविरोधात्। न ह्यस्मद्मिमता माविदेहात्यन्ता- मावलक्षणविदेहमुक्तिर्वर्तमानदेहमात्रस्थापकेन प्रारब्धेन विरुध्यते। येन प्रतिबध्येत। किंच क्षणिकत्वेन कालान्तरे स्वयमविद्यमानं ज्ञानं कथं मुक्तिं दद्यात्। ज्ञानान्तरं चरमसाक्षात्कारलक्षणमुत्पत्स्यत इति चेन्न। साधनामावात्। प्रतिबन्धकप्रारब्धनिवृत्त्यैव सह गुरुशास्त्रदेहे. न्द्वियाद्यशेषजगत्प्तिमासनिवृत्तेः कि तत्साधनं स्यात्। अन्यथेति। एवं चानुभवानुपपत्तिरेवात्र मानमित्यर्थः । तदुक्तं वार्तिके अन्यथानुपपत्तिश्चेदस्ति वस्तुप्रसाधिका। पिनष्टयदृष्टिवैमत्यं सैव *सर्वबलायते ॥ इति। नन्वसावन्यनुभूतिरज्ञानां चेत्तच्छेवेत्यत्राSSह-अनुभूयते हीत्यादिना। हिरवधारणे प्रसिद्धौ वा। 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा' इति कौपीतकिश्रुताविन्द्रवाक्यं प्रतर्दनं प्रति। 'अहमात्मा गुडाकेश ' इत्यर्जुनं प्रति स्मृतौ भगवद्वाक्यमपि। 'तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम्' इति भगवतो भाष्यकारचरणारुणनलिनस्यापि दशश्लोक्यां वाक्यानि।

• छ. 'बलाधिका' इति पाठान्तरम् ।

१ क. ख. ग. घ, ङ, च. किं ते साध।

वासनाक्षयप्र ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । २२९

फलितमाह-तस्मादिति। तत्र मानमाह-तथा चेति। तद्वाक्यमेव पठति- अभयं या इति। तत्रान्यश्रुतिमपि मैत्रेयीब्राह्मणगां समुच्चिनोति-एतावदिति। श्रुत्यन्तरमपि संवादयति-श्रुत्यन्तरेऽपी त्यादिना। एवं योगानन्देऽपि- ब्रह्मवित्परमाम्नोति शोकं तरति चाऽत्मवित्। रसो ब्रह्मरसं लब्ध्वाSSनन्दी भवति नान्यथा। प्रतिष्ठां विन्दते स्वस्मिन्यदा स्यादथ सोऽभयः । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चन॥ एतमेव तपेन्नैषा चिन्ता कर्माग्निसंभृता। कृते च कर्मणी स्वात्मरूपेणैवैप पश्यति ।। ज्ञात्वा देवं पाशहानि: क्षीणैः क्लेशैर्न जन्मभाक्। दैवं ज्ञात्वा हर्षशोकौ जहात्यत्रैव धैर्यवान्।। नैन कृताकृते पुण्यपापे तापयतः क्वचित्। इत्यादिफलश्रुतिसूचनादिना। अथ प्रतिवादिसंमतविदेहमुक्तिपक्षेSनिष्टापत्ति स्पष्टयति- यदीत्यादिना। ततः प्राप्तदोषोद्धारमाशड्क्य दूषयति-अथोच्येतेत्यादिना । तत्र हेतुमाह-अविरोधादिति। तं व्याकरोति-न हीत्यादिना। दूपणान्तरमपि प्रतिवादीष्टविदेहमुक्तिपक्षे प्रक्षिपति-किं चेत्यादिना। तत्रापि दोषोद्ारमाशङ्कय तं प्रशमयति-ज्ञानान्तरमिति प्रभृतिना । तत्र हेतुमाह-साधनेति। तमुपपादयति- प्रतिबन्धके त्यादिना। आदिना तत्संमतचरम प्रमोपादानमन्तःकरणं ग्राह्यम्। तत्रापि शिष्यादिश्रुतिविरोधं मन्वानः संस्तदर्थ पृच्छति तहींत्यादिना- तार्हि 'मूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः' इत्यस्याः श्रुतेः कोऽर्थ इति चेत्। आरब्धान्ते निमित्ताभावाहेहेन्द्रियाद्यशेषनैमित्तिकनिवृत्तिरित्ये- वार्थः । ततो मवद्मिमता वर्तमानदेहराहित्यलक्षणा विदेहमुक्ति: पश्चाद्स्तु अस्मद्भिमता तु ज्ञानसमकालीनैव। एतदेवाभिप्रेत्य भग- वाञशेष आह- तीर्थे श्वपचगृहे वा नष्टस्मृतिरपि परित्यजन्देहम्। ज्ञानसमकालमुक्त: कैवल्यं याति हतशोक:॥ इति। तस्माद्विदेहमुक्ती साक्षात्साधनस्य तत्त्वज्ञानस्य प्रधानत्वमुपपन्नमू। वासनाक्षयमनोनाशयोर्ञानसाधनत्वेन व्यवहितत्वादुपसर्जनत्वम्। आसु-

१ क, ख. ग. घ, ङ च, स्ु देहपातानन्तरम् । अ।

२३० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [२ द्वितीयं-

रवासनाक्षयकारिण्या दैववासनाया ज्ञानसाधनत्वं श्रुतिस्मृत्योरुपल- भ्यते-'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहिती भूत्वाSSरमन्येवाSडत्मानं पश्येत्' इति श्रुतिः । स्मृतिरपि- अमानित्वमदम्मित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्। आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः। इन्द्रियार्थेपु वैराग्यमनहंकार एव च। जन्ममृत्युजराव्याधिदु. खदोषानुदर्शनम् ।। असक्तिरनभिष्वङ्ग: पुत्रदारगृहादिपु। नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिपु । मयि चानन्ययोगेन भक्तिसव्यमिचारिणी। विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि। अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्। एतज्ज्ञानमिति पोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा। इति। अथ सिद्धान्ती तदाशङ्कामन्द्य समाधत्ते-इति चेदित्यादिना। निमित्तेति। उपरधरण्यवच्छेदेन तरणिकिरणसंयोगाभावे प्रागाप्तवाक्यादिना बाधितस्यापि यावदुपाधि- प्रतिभासमानमृगजलस्य लयवदित्यर्थः । तेन तदानी तन्मतसिद्धविदेहमुक्तिमनुमोदते- तत इत्यादिना। एवं तर्हि भवदभिमता विदेहमुक्ति: कथमित्यत आह-अस्मदभि- मता द्वित्यादिना। तत्र शेषसंमति विशेषयति-एतदेवेति। परमार्थसारस्थां तदार्यामेत्र पठति-तीर्थ इति। निगमयति-तस्मादित्यादिना। नन्वामुरवासनायाः क्षयका- रिण्या दैववासनायास्तत्त्वज्ञानसाधनत्वे कि मानमित्यत्राSSह-आसुरेत्यादिना। ते एवानु- क्रमेणोदाहरति-शान्त इत्यादिना यद्तोऽन्यथेत्यन्तेन । तत्र शान्तिदान्ती तन्त- र्बहिरिन्द्रियनिग्रहावेव । उपरतिः संन्यासः । तितिक्षा शीतोष्णादिद्वंद्वसहिष्णुता। श्रव- णादौ चित्तैकाग्यं समाविः। श्रद्धावित्त इति माध्यंदिनपाठः। तत्र गुरूक्तवेदान्तवाक्यार्थाव- इ्यंभावित्वनिश्चयः श्रद्धा । तदेव वित्तं सर्वस्वं यस्येति विग्रहः । स्मृत्यर्थस्तु स्पष्ट एवाथापि विषमांशं व्याकुयदिवानुपदमेवाSSचार्यः । विस्तरस्तु गृदार्थदीपिकायां माधुसृदन्यामेव द्रष्टव्य इति शिवम्। तत्राभिष्वङ्गपदार्थ कथयति- अन्यस्मिन्नहंबुद्धिरभिष्वङ्ग: । ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्या ज्ञानसाधन- मित्यर्थः । मनोनाशस्यापि ज्ञानसाधनत्वं श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम्-'ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः' इति श्रुतिः । 'अध्यात्मयोगाधिगमेन

वासनाक्षयप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २३१

देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति' इति च। प्रत्यगात्मसमाधिपाप्त्या दवं ज्ञात्वेत्यर्थः । यं विनिद्रा जितश्वासा: संतुटा: संयतेन्त्रियाः । ज्योतिः पश्यन्ति युञ्ज्ानास्तस्मे योगात्मने नमः ॥इति स्मृतिः । तदेवं तत्वज्ञानादीनां त्रयाणां विदेहमुक्तिजीवन्मुक्तिवशादणप्रधा- नभावव्यवस्था सिद्धा। ननु विविदिपासंन्यासिना संपादितानामेतेषां किं विद्वत्संन्यासादूर्ध्वमनुवृत्तिमात्रं किं वा पुनरवि संपादनप्रयत्नोऽपे क्षितः। नाऽडघ्यः। तत्वज्ञानस्येवान्ययोर्ययत्सिद्धत्वे प्राधान्यप्रयुक्ता- दराभावप्रसङ्गात्। न द्वितीयः। इतरयोरिव ज्ञानस्यापि प्रयत्नसापेक्षत्वे सत्युपसर्जनत्वप्रयुक्तौदासीन्याभावप्रसङ्गात्। नायं दोपः । ज्ञानस्यानु- वृत्तिमात्रमितरयोर्वत्नसाध्यत्वमित्यङ्गीकारात्। तथा हि-विद्याधि- कारी द्विविध:, कृतोपास्तिरकृतोपास्तिश्रेति। तत्रोपास्यसाक्षात्का. रवर्यन्तामुपास्तिं कृत्वा यदि ज्ञाने प्रवर्तते तदा वासनाक्षयमनोनाशयो- र्ददतरत्वेन ज्ञानादूध्व विद्वत्संन्यासजीवन्मुक्ती स्वत एव सिध्यतः। ताहश एव शास्त्राभिमतो मुख्यो विद्याधिकारी। ततस्तं प्रति शास्त्रेषु सहोपन्यासात्स्वरूपेण विविक्ताववि विद्वत्संन्यासविविदिषासंन्यासी संकीर्णाविव प्रततिभासेते। अन्यस्मिन्निति। पुत्र.मेत्रकलत्रादावित्यर्थः । एवं प्रकृते ज्ञानपदविवक्षितार्थमपि कथयति-ज्ञायत इत्यादिना। नन्वेवमपि मनोनाशस्य ज्ञानसाधनत्वे कि मानमित्यत आह-मनोनाशस्यापीत्यादिना। तत्र श्रुनी उदाहरति-ततस्त्व त्यादिना। तत्रान्त्यां व्याचष्टे-प्रत्यगात्मेत्यादिना। स्मृतिमाह्-यमिति। फलितमाह-तदेवमि- त्यादिना। तत्रापि शङ्कते सविकल्पद्वयम्-नन्वित्यादिना। तत्राऽडयं प्रत्याह-नाद् इति। तत्र हेतुं प्रतिपादयति-तरदेत्यादिना। द्वितीयं प्रतयाह-न द्वितीय इति। तत्र हेतुमाह-इतरयोरिदेत्यादिना। समाधतुमथ सिद्धान्ती प्रतिजानीते-नाय- मिति। तत्र हेतुमाह-ज्ञानस्येत्यादिना। तदेवोपपादयति-तथा हीत्यादिमा सप्र- तिज्ञम्। तत्र संग्रहवाक्यमाह-विद्याधिकारीति। तद्द्वैविध्यं समभिधत्ते-कृतेत्या- दिना। आद्यं विशद्यति-तव्रेत्यादिना। ननु किमेदमुपास्यं को वाडस्य साक्षात्कारः का वोपास्तिः । तत्राऽडये किमुप समीप आसितुमस् भुवि भृसत्तायामिनिधातुम्यां वर्तितुं

१ क. ख, ड• "स्मै विद्यात्म" । २ व.क्रान्तरा"।

२३२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [२ द्वितीयं-

योग्यमिति व्युत्पत्या निकटावस्थानयोग्यं वस्तु कस्तूर्यादि विवक्षितमिति ब्रूषे कि वा गुरु- मुपास्ते राजानमुपास्त इत्यादिप्रयोगाद्रूढ्या गुर्वादिकमेव। आद्ये दृष्टसौगन्ध्यलाभलोभेन स्वत एव प्रवृ्त्युपपत्तौ शास्त्रीयविधिवैयर्थ्यापत्तिः, अन्त्येऽपि प्रयोगव्यवहारादेलोकत एव सिद्धावपि गुर्वाद्यनुगतोपास्यतावच्छेदकाज्ञानानिरासेन प्रश्नतादवस्थ्यापत्तिश्चेति। एतेन द्विती- यतृतीयप्रश्नावपि प्रत्युक्तौ। कुड्यचित्रन्यायेन विषयस्यैवासिद्धया तयोर्वन्ध्यापुत्रसाक्षात्कारादि समकक्षत्वेन तद्विपयकप्रश्नासंगतेः । तस्मात्किमत्राSSचार्यतात्पर्यमिति चेदुच्यते। ध्यानं नाम मानसी क्रियैवेति समन्वयसत्रस्थभाष्यवचनाद्यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां ध्यायेद्व- पट्करिष्यन्निति। उद्यन्तमस्तं यन्तमादित्यमभिध्यायन्निति। अहरहः संध्यामुपासीतेत्यादि- श्रुतिशतेन च संचोदिता ध्यानाद्यपरनामिका भावनाख्या सजातीयमात्रमनोवृत्तिसंततिरेवो- पास्तिस्तत्कर्मीभूत वस्तूपास्यं तद्विपयकश्चाक्षुपप्रमाविशेष एव तत्साक्षात्कार इति। तत्र द्वयो. रेतयोरुपास्तिसामान्यैकायत्तरूपनिरूपणत्वादादावुपास्तिरेव विविच्यते। सा चोक्तरूपा ह्युपा- स्तिर्द्विविधा। प्रतीकाहंग्रहभेदात्। तदुक्तं मदीयाद्वैताधिकरणचिन्तामणिमालाप्रभायां प्रथ- माध्यायस्य प्रथमपादीये सप्तमाधिकरणे सामोक्तोद्रीथविद्येत्यादिपद्यप्रकाशे सप्रमाणं सोदा- हरणं च। उपासनाविधयश्चतुर्विधाः । तदुक्तं शिवगीतायाम्- उपासाविधयस्तत्र चत्वारः परिकीर्तिताः । संपदारोपसंवर्गाध्यासा इति मनीषिभिः ॥ अल्पस्य चाधिकत्वेन गुणयोगाद्विचिन्तनम्। अनन्तं वै मन इति संपद्विधिरुदाहृतः ॥ विधिरारोप्य योपासा साऽडरोप: परिकीर्तितः । यद्वदोंकारमुद्रीथमुपासीतेत्युदाहृतः॥ क्रियायोगेन(ण) चोपासाविधिः संवर्ग उच्यते। संवर्तवायुः प्रलये भूतान्येकोऽवसीदति ॥ आरोपो बुद्धिपूर्वेण य उपासावििश्च सः । योपित्यग्निमतिर्यद्वत्तदध्यास उदाहृतः ॥ उपसंगम्य बुध्या यदासनं देवतात्मना । तदुपासनमन्तः स्यात्तद्वहिः संपदादयः ॥ इति । तत्र प्रथमस्य संपद्रपोपासनविधिप्रतिपादकल्लोकस्य सरलत्वात्तं विहायावशिष्टव्याख्यान- मपि तत्रैव मामकम्। विधिरारोप्येति। संबन्धमिति शेषः । तथा च संबन्धमारोप्य योपासा सा विधिरारोपस्तस्या विधिरारोपाख्यः परिकीर्तितो भवतीत्यर्थः। विधावारोप्येति पाठे तु विधीयते प्रधानोपकारकतयेति विधिरङ्गं तत्राSडरोप्य योपासेत्यादि प्राग्वत्। तमुदाह- रति-यद्वदिति। यथोद्रीथाख्यसामभागस्थितत्वसंब्रन्धेन प्रणव उद्गीथत्वेनोपासनं विहितं

घासनाक्षयम्र0] २३१

भवतीत्यर्थः। या क्रियायोगेनो(णो)पासा, उपासना स विधिः संवर्ग उच्यत इति संबन्धः। उदाहरति-संवर्तेति। यथैक एव संवर्तवायुः प्रलये भूतान्यवसीदति तथैक एव प्राणवा- युरन्तर्बहिःकरणानि वशी करोतीति क्रियायोगात्प्राणवायुः संवर्गत्वनोपास्य इत्यर्थः । संहत्येति पाठे तु वायुर्भूतवायुः प्राणवायुश्च प्रलये महाप्रलये मुषुप्याख्ये च। भूतानि सक- लभूतान्यग्न्यादीनि प्राणस्तु वागादीनि। एक:, असहाय एव। अवसीदति, अन्तर्भावि तण्यर्थः । अवसादयति स्वलीनानि करोतीत्यर्थः । आरोपो बुद्धीति। बुद्धिपूर्वेण बुद्धि: प्रत्यक्षादिजन्यबाधप्रमा सा पूर्वं यत्र तेनेत्यर्थः । य आरोपः स उपासाविधिरारोपाख्यो भवतीत्यर्थः । तमुदाहरति-योषितीति । यद्वद्योषित्यग्निमतिः । 'योषा वाव गौतमाम्िः इत्यादिशास्त्रविहितपञ्चाग्निविद्यायां योित्यनित्वबुद्धिः स उपासाविधिरध्यास आरोप इत्यर्थः । एवं संपदारोपसंवर्गाध्यासरूपां क्रमाद्रुणसंबन्धक्रियाशास्त्रमात्र ज्ञायोगाच्चतुर्विधां बाह्यां प्रतीकोपासनामभिधायाधुनाSSन्तरामहंग्रहोपासनां सगुणामेवाभिधत्ते-उपसंगम्येति। तादा- त्म्येन संचिन्त्येत्यर्थः। आसनमवस्थानम् । एवं च देवतात्मना देवतारूपेणेति विव- क्षायां सगुणाहंग्रहोपासनाऽपि लक्षिता भवतीति भावः। तस्यैवान्तर्बहिर्भेदेन संज्ञाभेदम-

कावच्छेदेन तच्चिन्तनं प्रतीयते। तत्त्व्यासरूपमेव प्रतीकोपासनं यथा नाम ब्रह्मेत्युपासी- तेति शास्त्रानाम्ति ब्रह्मत्वबुद्धिः शालग्रामादिप्रतिमायां विष्ण्ादिबुद्धिश्वेति। तत्र यद्यपि सगुणत्वालम्बनेन निर्गुणत्वमेव पर्यवस्यत्यथाप्यहंग्रहाभावेनाSSत्मतादात्म्याभावात्कथं पूर्वाधि- करणवत्संवादिभ्रमन्यायेन ब्रह्माहमस्मीत्यनुभववाक्यालम्बनतः प्रत्ययावृत्तिसातत्यात्तदीयपि पाकेणाप्रतिबद्धब्रह्माद्वैतात्मैक्यप्रमातस्तदज्ञानबाधरूपा मुक्तिः पर्यवस्येत्। तत्र तु पञ्चको- शेष्वपि गुणयोगान्निरुक्त्तपक्षे संपद्रूपप्रतीकोपासनयैकाग्र्यदाढर्ये सति निर्गुणाहंग्रहोपासनया प्रतिबन्धापगमे तत एवं वाक्यादद्वैतब्रह्मात्म्यैक्यसाक्षात्कारतो निरुक्तमुक्तिर्निर्बाधैव भवतीति नैवात्र तत्साम्यमिति तत्त्वमिति। एवं च प्रतीकाहंग्रहभेदेन सामान्यत उपासनाया द्वैविध्येऽपि प्रतीकोपासना संपदारोप संवर्गा,घ्यासभेदाच्चतुर्धा, अहंग्रहोपासना तु सगुणनिर्गुण- भेदाद्विविवेति षोढैव सर्वाऽप्युपासनेति दिक्। ननु भवत्वेवमुपास्तिस्तकर्मीभृतमुपास्यमपि तथाऽपि कथं तद्विषयकश्चाक्षुपप्रमाविशेपलक्षणः साक्षात्कारः सृपपादः। न च काऽत्रानुप- पत्तिः। समुदाहृतषड्विधोपासनोपास्यानां मध्ये क्रमात्संपद्पासनोदाहरणस्य मनस्यानन्त्यस्य तद्वदारोपोपासनोदाहरणस्य प्रणवेऽप्युद्वीथत्वस्य तथा संवर्गोपासनोदाहरणस्य संवर्तवायुना साकं प्राणवायावैक्यस्यैवमध्यासोपासनोदाहरणस्य योषित्यग्नित्वस्य चारूपवद्दव्यत्वेनाचाक्षु- षत्वादिति चेत्सत्यम् । तथाऽपि 'अनन्तं वै मन अनन्ता विश्वे देवाः' इति श्रुतेस्तदधि- ष्ठातृभूतविश्वेपां देवानां, तथोद्रीताख्यसामभागविशेषाधिष्ठातृभूतस्य साधारण्येन 'वेदानां सामवेदोऽस्मि' इति स्मृतेर्विष्णोः, तद्वतप्रलयवायुप्रतियोगिकप्राणवाय्वैक्याविष्ठातृभूतवायोः, ३०

२३४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [२ द्वितीयं-

एवं योषिदवच्छिन्नागनित्वाधिष्ठातृभूताग्नेश्च विग्रहाणां चाक्षुषप्रत्यक्षयोग्यतायाः संभवादुपपद्यत एवोक्तसाक्षात्कारः प्रतीकोपासनोपास्यानाम्। एतेन सगुणाहंग्रहोपासनोपास्यसाक्षात्कारोऽपि व्याख्यातः। बृहद्योगवासिष्टेऽहंग्रहेणाSSत्मनि विष्णुमुपासितुः प्रह्लादस्य तन्माहात्म्येन तथैव चतुर्भुजाद्यनुभववर्णनात्। निर्गुणाहंग्रहोपासन फली भूतार्षज्ञानाख्याद्वै तात्मैक्यसाक्षा त्कारस्य सर्वसाक्षात्कारोत्तमस्यैव तत्परिपाके प्रागुपपादितत्वान्न काऽप्यत्रानुपपत्तिरिति संक्षेपः । अत्र 'यदि ज्ञाने प्रवर्तते' इति यदिशब्दं प्रयुञ्जताऽSचार्येणैतादृशाधिकारसंपत्तेः परमदौर्लभ्यं ध्वनितं, तत्कस्माद्धेतोरित्याशङ्कय तत्तदेवतासलोकतादिसगुणपञ्चविधगौणमुक्तीनामप्यनादरणा- दित्याशयेन समादधानः फलितमाह-तदेत्यादिना। विष्णुसायुज्यान्तविपयमुखस्य क्षयित्वेना-

नुष्ठानं विना स्वमेऽप्यसंभवान्मनोनाशस्य दृतत्वमिति बोध्यम्। ततः कि तदाह-ज्ञाना- दू्ध्वमित्यादिना। स्वत एव। 'एतदेव विदित्वा मुनिर्भवति' इत्यादिश्रुतीनां स्वारस्य- पर्यालोचनं विना स्वभावत एवेत्यर्थः । तत्र हेतुं द्योतयति-ताद्ृश एवेति। शास्त्रेति। 'शान्तो दान्तः' इत्यादिश्रुतीनाम्, 'अभयं सत्वसंशुद्धिः' इत्यादिस्मृतीनाम्, 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यादिसत्रस्य च संमत इत्येतत्। अस्त्वेवमेतावताऽपि किं प्रकृत इत्यत्राऽडह-तत इत्यादिना। सहोपन्यासादिति। 'एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति' इत्यादिविविदिपासंन्यासप्रतिपादकशास्त्रस्य 'एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति' इति विद्वत्संन्यासप्रतिपादकशास्त्रादृ्ध्वमव्यवधानेनाSSम्नानादिति यावत्। बहुवचन तु 'किं प्रजया करिष्यामो येपां नोऽयमात्माऽयं लोकः' इत्यादिश्रत्यादिसंग्रहा- थमेवेत्याकूतम्। ननु भवत्वेवं प्राक्प्रतिज्ञातद्विविधविद्याधिकारिणोर्मव्ये कृतोपास्त्याख्यस्य प्रथमस्यैवं व्यवस्था तथापि द्वितीयस्याकृतोपास्तेः काऽसावित्यत आहेदानीतनास्त्वत्यादिना- इद्दानीतनास्तु प्रायेणाकृतोपास्तय एवौत्सुक्यमात्रात्सहसा विद्यार्या प्रवर्तन्ते। वासनाक्षयमनोनाशौ च तात्कालिकौ संपाद्यन्ति। तावता अ्रवणमनननिदिध्यासनानि निष्पाद्यन्ते। तैश्र दृढाभ्यस्तैरज्ञानसंशय- विपर्यय निरासात्तत्वज्ञानं सम्यगुद्ेति®। तस्य बाधकप्रमाणामावात्निवृ त्तायामविद्यार्या पुनरुत्पत्तिकारणाभावाच्च नास्ति तस्य शैथिल्यम्। वासनाक्षयमनोनाशौ नु दृढाम्यासामावाभ्ोगप्रदेन प्रारब्धेन तदा तदा वाध्यमानत्वाच्च सवातप्रदेशदीपवत्सहसा निवर्तेते। तथा च वसिठ्ठः-

१ क. ख. ग, घ, ङ, च, निष्पद्। २ क, ख. ग, ध. ङ, च. ति। उदितस्य ज्ञानस्य।

वासनाक्षयप्र0] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २३५

पूर्वेभ्यस्तु प्रयत्नेम्यो विषमोऽयं हि संमत: । दुःसाध्यो दासनात्यागः सुमेरुन्मूलनादृपि॥ अर्जुनोपि- चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्। तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ इति। तस्मादिदानींतनानां विद्वृत्संन्यासिनां ज्ञानस्यानुवृत्तिमात्रम्। वास- नाक्षयमनोनाशी तु प्रयत्नसाध्याविति सिद्धम्। ननु केयं वासना यस्याः क्षयाय प्रयतितव्यमिति चेत्तत्स्वरूपमाह-वसिष्ठ :- दृ्ढवासनया त्यक्तपूर्वापरविचारणम्। यदादानं पदार्थस्य वासना सा प्रकीर्तिता ।। मावितं तीव्संवेगादात्मना यत्तदेव सः। मवत्याशु महाबाहो विगतेतरसंस्मृतिः॥ तादृग्नपो हि पुरुषो वासनाविवशीकृत: । संपश्यति यदैवैतत्सद्वस्त्वति विमुह्यति॥ वासनावेगवैवश्यात्स्वरूपं प्रजहाति तत्। प्रान्तिं पश्यति दुर्द्टष्टिः सर्वं मदवशादिव ॥ इति। विद्यायामद्वैतब्रह्मविद्यायामित्यर्थः । विपयसह्तमीयम्। सहसा स्वकीयवासनाक्षयादिसा- मग्रीदार्ढ्यमविचार्यैव प्रवर्तन्त इत्यन्वयः । अत एव-वासनेति। अदृढत्यागयोगी। ततः किं तदाह-तावतेति। नन्वेवं चेत्तर्हि तत्फलं न स्यादित्यत आह-तैश्चेति। न चैवमपि प्रतिबद्धाग्रेर्दाहाभाववन्मूलाज्ञानव्वंसस्ततो न स्यादिति वान्यम्। अग्नौ मण्यादि- वत्प्रकृते प्रतिबन्धकाभावादित्याह-तस्येत्यादिना। तदुक्तम्- प्रमाणोत्पादिता विद्या प्रमाणं प्रबलं बिना। न नश्यति न वेदान्तात्प्रबलं मानमिष्यते। इति।

*क. ख. ङ. पुस्तकेष्वत्र "प्रवृत्तिं त्र निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः। न शौचं नापि चाडडचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥ असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्। अपरस्परसंभूतं किमन्य- त्कामहैतुकम् ॥ एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । प्रभवन्न्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽ हिता:" ॥ इति श्लोकत्रयमधिक दृश्यते।

१ क, ख. ग. घ. ङ, च त्संपाद्याविति स्थितम् । २ क, ख. ग. घ. ङ, च, दभा- बन०।३ क, ख. ग, घ, ङ, च, भ्रान्तं।

२३६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेत :- [२ द्वितीयं-

ननु दीपादिना तमःशमेऽपि तद्विरहे क्षणान्तरे तदुपसर्पणवद्ह्मावरणमज्ञानान्तरेण स्यादेवेति चेन्न । एकाज्ञानपक्षे बुद्धिभेदाज्जीवभेदेपि यद् बुद्ध्युपादानाज्ञानशमः समुच्यते, जीवन्मुक्तिपक्षे यावत्प्रारब्धं तल्लेशाभासेन द्वैतप्रतीतिः, नानाज्ञानपक्षे तु न काऽप्यनुपपत्तिः, पलवाज्ञानरेव घटाद्यावरणोपपत्तिश्चेति सर्वव्यवस्थितेरित्याशयेनाSह-निवृत्तायामि- त्यादिना। तस्य, तत्त्वज्ञानफलीभूताविद्याध्वस्तिरूपप्रागुक्तविदेहमोक्षस्येत्यर्थः । ततः किं प्रकृत इत्यत आह-त्र सनाक्षये त्यादिना। तत्र वासिष्ठगीते प्रमाणयति-तथा चेत्यादिना। फलितमाह-तस्मादित्यादिना। ततः सप्रश्नं वासनास्वरूपं सामान्यतः सप्रमाणं निरूपयति-नन्वित्यादिना मदवशादिवेत्यन्तेन। अत्र दृढेतितृतीयान्तेम तदनादित्वं व्यज्यते। अश्रोदाहरणाकाड्क्षायां सामान्यतस्तत्संक्षिपत्यत्र चे त्यादिना-

णिनाममिनिवेश: समान्यत उवाहरणम्। विशेषतस्तु मेदानुकत्वा पश्चा- दुवाहराम:। यथोक्तां वासनामभिप्रेत्य बृहदारण्यके श्रूयते-'स यथा- कामो मवति तत्क्तुर्भवति यत्क्तुर्मवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तद्भिसंपद्यते' इति। वासनामेदो वाल्मीकिना दर्शित :- वासना द्विविधा प्रोक्ता शुद्धा च मुनिना तथा। मलिना जन्महेतुः स्याच्छ्ुद्वा जन्मविनाशिनी॥ अज्ञानसुघनाकारा घनाहंकारशालिनी। जैन्मसृत्युकरी प्रोक्ता मलिना वासना बुघैः ॥ पुनर्जन्माक्करं त्यक्त्वा स्थिता संभृष्टबीजवत्। देहाथं धियते ज्ञातज्ञेया शुद्धेति चोच्यते। इति॥ देहादनां पञकोशानां तत्साक्षिण शिविदात्मनश्र मेदावरकमज्ञानं तेन सुद्धु घनीभूत आकारो यस्या: सेयमज्ञानसुघनाकारा। यथा क्षीरं तक्रमेलनेन धनीमूतं मवति, यथा वा विलीनं घृतं शीतलप्रदेशे विरमवस्थापितं सुघनी मवति तथा वासना द्व्या। घनीमावश्रात्र म्रान्तिपरम्परा। अत्र प्राणिपदेनोक्ताभिनिवेशवतां तिर्यक्त्वमेव न तु मनुष्यत्वमपीति द्योत्यते। विशेषत- स्तदपेक्षायां वक्ष्यमाणत्वेन तत्सविस्तरं प्रतिजानीते-विशेषतस्त्वि त्यादिना। ननूक्तस्मृति-

१ क. ख, ङ. पुनर्जन्मक।

वासनाक्षयप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । २३७

मूलीभूताऽत्र श्रुतिः केत्यत्राऽऽह-यथोक्तामि त्यादिना। तामेव श्रुरति पठति-स यथेति। कामो ह्यनादिसंस्कार एव वासनापरनामाऽन्तीयः कार्यतर्क्यः पूर्वप्रज्ञाभिधः सदसल्ो- कशास्रज्ञानकर्मसूक्ष्मावस्थाविशेष एवाविद्यादिनिष्ठोऽष्टधा सुप्रपञ्चित एव मदीये प्रारब्धघ्वा- न्तविध्वंसने सप्रमाणम्। क्रतुस्वरूपमुक्तमेतव्वाख्यान एवानुभूतिप्रकाशे- रुचेरतिशयः काम्ये विषये क्रतुरीर्यते। पाक्षिकं कर्म कामे स्यात्करोत्येव क्रतौ सति। इति ॥ ननु भवत्वेवं वासनासामान्यस्वरूपं तद्विशेषस्तु यः प्राग्वक्ष्यमाणत्वेन प्रतिज्ञातः स कथमित्यपेक्षायामाह-वासनाभेद इति। तद्वाक्यान्येव पठति-वासना द्विविधे- त्यादिना। तत्कार्यभेदमाह-मलिनेत्यर्घेन। भवत्वेवं तत्कार्यमथापि प्रथमं मलिनायाः स्वरूपमेव कथमित्याकाड्क्षायां तत्कथयति-अज्ञानेति। तत्सर्वस्वीभूतं धर्मजातमाह- घनेति। मलिना जन्महेतुरिति प्रागुक्तं जन्मपदं जन्ममृत्युसहस्त्रपरम्पराद्यखिलसुखदुःख- रूपसंसारचक्रस्याप्युपलक्षणमेवेत्याशयेन पुनस्तां विशिनष्टि-जन्मसृत्युकरीत्यर्धेनैव। एवं मलिनवासनां संक्षिप्याथ शुद्धां तामभिधत्ते-पुनरिति। संभृष्टेति। सम्यग्भर्जि- तव्रीह्यादिधान्यवदित्यर्थः । एवं च तद्यथा भक्षणमात्रोपयोगि लाजादिरूपं तथेयं शरी- र नि्वाहैकोपयोगिनी भवतीति भाव: । अथाज्ञानसुघनाकारपदं व्याचष्टे-देहे त्यादिना परम्परेत्यन्तेन। ननू क्तमलिनवासना गीतासु क्कोक्तेत्यत आह -- तां चाSडसुरसंपद्विवरणे मगवानाह- * प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः । न शौचं नापि चाऽडचारो न सत्यं तेषु विद्यते।। असत्यमप्रतिष्ठ ते जगदाहुरनीश्वरम्। अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहतुकम्॥ एतां ृष्टिमवष्टम्य नष्टात्मानोडल्पबुद्ूयः। प्रमवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिता: ।। काममाश्रित्य टुष्पूरं दम्ममानमवान्विताः।

• ग, घ. च. छेत्येतदतिरिक्तपुस्तकेष्वेतच्छ्लोकत्रयस्थानेऽयं ग्रन्थ :- "प्रवृ्त्तिं च निवृत्ति प, इति षोडशाध्यायोक्तश्लोकत्रय कमेण पठित्वाकये पठनीयम्" इति ।

२३८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [२ द्वितीयं-

चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाभ्रिताः । कामोपमोगपरमा एतावदितिनिश्विताः ॥ आशापाशशतैवद्धा: कामक्रोधपरायणा:। ई हन्ते काम भोगार्थमन्यायेनार्थसंचयान्। इति॥ + त आसुरा जगद्सत्यमाहुः। नास्ति सत्यं वेवपुराणादिप्माणं यस्मिंस्ताद्वशं जगदाङ्गुः । वेदानां प्रामाण्यं न मन्यन्त इत्यर्थः । अत एव नास्तीश्वरः कर्ता व्यवस्थापकश्ष यस्गिंस्तादृशं जगदाहु: । तर्हि कुतोऽस्य जगत उत्पत्ति वदन्तीत्यत्राऽ्डह-अपरस्परेति। अपरश्र परश्षेत्यपरस्परम्। अपरस्परतोऽन्योज्यतः सीपुरूपमिश्ठुनात्संभूतं जण- त्किमन्यत्कारणमस्य, नास्त्यन्यत्किंचित। किंतु कामहेतुकं स्त्रीपुरुषयोः काम एव प्रवाहरूपेण हेतुरस्येत्याहुरित्यर्थः ] घनाहंकारश्व तत्रै- वोदाहत :- इद्मद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम्। इद्मस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् । असौ मया हतः शबुर्हनिष्ये चापरानपि॥ ईश्वरोऽहमहं मोगी सिद्धोऽहं बलवानसुखी। आट्योडमिजनवानस्मि कोऽन्योडस्ति सदशो नया। यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः । अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ॥ प्रसक्ता: काममोगेपु पतन्ति नरकेऽशुचौ। इति॥ एतेन पुनर्जन्मकारणत्वमुदाहृतं मवति। तच्च पुनः प्रषश्ितम्- आत्मसंभाविता: स्तब्धा धनमानमदान्विताः । यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् । अहंकारं बलं दृप कामं क्रोधं च संभिता: । मामात्मपरदेहपु प्र्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान्। क्षिपाम्यजस्मशुमानासुरीष्वेव योनिषु॥

• धनुश्विह्वान्तर्गतस्थोडयं ग्रन्थश्छपुस्तकस्थ एव।

१ क, ख, ग, घ, ङ च, अहंका।

घासनाक्षयप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २३९

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि। मामप्राप्येव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिमू। इति ॥ तां चेति। तद्वाक्यान्येव पठति-प्रवृत्तिं चेत्यादिपोडशाध्यायगपड्भिः । तदर्थ संक्षेपेण विवृणोति-त आसुरा इन्यारम्ये याहुरित्यर्थ इत्यन्तेन। नन्वेवं सामा- न्यतो मलिनवासनायां भगवद्रीतोदाहरणेपि तद्वनीभावः क्वोदाहृत इत्यत्राऽडह- घनाहंकारश्रेति ! तद्वाक्यान्यपि संग्रह्राति-इदमद्येत्यादिचतुर्मिः । एतदर्थ संक्षिप्य पूर्वोक्तवासिष्टवाक्येन सह योजयति-एतेनेति। वाक्यशेपैरेतत्प्रपञ्चनमेवेत्याह-तच्चेति। कैर्वाक्यैः प्रपञ्चितमित्याकाड्क्षायां तान्येव लिखति-आत्मेत्यादिचतुर्भिः । इह विस्तरस्तु श्रीमधुसूदनसरस्व्रतीनां गूढार्थदीपिकायामेवानुसंव्ये(घे)यः । प्रायः स्फुटत्वादत्यन्तानपेक्ष- त्वाच्च नात्र मया प्रतन्यत इति तत्त्वम्। ननु भवत्वेवं मलिनवासनाप्रपञ्चनं तथाऽपि शुद्धवासनायास्तत्कथमित्याशङक्य प्राग्ा- सिष्ठवाक्येन पुनर्जन्माङ्कुरं त्यक्वेत्यादिना सूत्रितं तत्सामान्यस्वरूपं स्मारयति- शुद्धवासना तु ज्ञातज्ञेया। ज्ञेयस्वरूपं त्रयोदशाध्याये मगवानाह- ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्याभि यज्ज्ञात्वाSसृतमश्नुते। अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोसुखम्। सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्। असक्तं सर्वमृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ ख । बहिरन्तश्र भूतानामचरं चरमेव च। सूक्ष्मत्वात्तद्विज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्।। अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्। भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिप्ण प्रमविष्ण च॥ ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते। [* ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्पं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ] इति। अत्र तटस्थलक्षणस्वरूपलक्षणाभ्यामवगन्तुं सोपाधिक निरुपाधिक- स्वरूपद्वयमुपन्यस्तम्। [+ कदाचित्संबन्धि सद्यलवक्षयति तत्तटस्थलक्ष-

• इदपर्थ ध. छ. पुस्तकयोरव।+ ग. व, च, छ. पुस्तकेषु कदाविदवित्यारम्य प्रकाश- श्र्वन्द्र इतीत्यन्तो ग्रन्थो न विद्यते।

२४० [२ द्वितीयं-

णमू। यथा देवदृत्तगृहम् । तथा कालन्रयसंबन्धि सद्यल्लक्षयति तत्स्व- रूपलक्षणम्। यथा प्रकृष्टप्रकाशश्रन्द्र इति।] ननु त्यक्तपूर्वापरविचारत्वं वासनालक्षणमुक्तम्। ज्ञेयज्ञानं च विचारजन्यम् । अतो न शुद्धायां तल्लक्षणमस्ति। मैवमू। लक्षणे दृढमावनयेत्युक्तत्वात्। यथा बहुषु जन्मसु दृढमावितत्वेनास्मिअ्जन्मनि विनेव परोष्दरेशमहंकारममकारकामक्रो- धादयो मलिनवासनयोत्पद्यन्ते। तथा प्राथमिकबोधस्य विचारजन्य

न्तरेणैव पुरोवर्तिघटादिवत्सहसा तत्त्वं परिस्फुरति तादृश्या बोधानु- वृत्त्या सहित इन्द्रियव्यवहार: शुद्धवासना। सा च देहजीवनमात्रायो- पयुज्यते। न तु दम्मदर्पाद्यासुरसंपदुत्पादनाय, नापि जन्मान्तरहेतुधर्मा- धर्मोत्पादनाय। यथा मृष्टानि बीह्यादिवीजानि कुसूलपूरणमात्रायोप- युक्तानि। न तु रुचिरान्नाय, नापि सस्यनिष्पत्तये तहूत्। शुद्धवासना स्विति। पूर्ववैलक्षण्यार्थस्तुशब्दः। ननु कुड्यचित्रन्यायेनाSSदौ ज्ञेय• स्वरूपमेव न ज्ञांतं क पुनस्तद्वटितोक्तवासनास्वरूपं ज्ञातव्यमित्यत्राऽह-ज्ञेयेति। तद्वाक्यान्येव पठति-ज्ञेयं यत्तदित्यादिना विछ्वितमित्यन्तेन षड्भिः। तत्तात्पर्यमाह- अत्रेत्यादिना। तटस्थेति। यथा कश्चित्पान्थः कंचिद्वनेचरं क जलमिति पृच्छस्तेन पुरोवर्तिनि मराले जलमित्युपदिश्यते। तत्र स मरालशब्दितराजहंसः सरसस्तटस्थ एव सञ्जलस्य लक्षक: कदाचित्संबद्धत्वेनोपलक्षणमेवोच्यते तद्वत्सर्वतःपाणिपादत्वादिनोपलक्षणेन सोपाधिकस्वरूपमेवावगन्तुमुक्तमित्याकृतम्। एवमनादिमदित्यादिस्वरूपलक्षणं निरुपाधिक- स्वरूपमेवावगन्तुमुक्तमिति तत्त्वम्। तत्र शङ्कते-नन्धित्यादिना। दृढभावनया त्यक्े. त्यादिवासिष्ठवाक्यैरित्यर्थः । समाधातुं प्रतिजानीते-मैवमिति। तत्र हेतुमाह-लक्षण इति। तं विवृणोति-यथ्ेत्यादिना। एवं दृष्टान्तसिद्धमर्थं दार्ष्टान्तिके योजयति-तथे- त्यादिना। एवं शुद्धवासनालक्षणं परिष्कृत्य सदृष्टान्तां स्पष्टयति-सा चेत्यादिना। तत्का- र्यप्रदर्शनमपि। ऋृष्टानि लाजतां नीतानि। कुसूलेति। उदरपूरणमपि तैः कुसूलपूरणस- मभवेति भाव: । नन्वेवमस्त्वियं शुद्धवासना देहमात्रनिर्ताहोपयोगिन्यथापि प्रागुक्तमलिनवासनायाः किमे- तस्या इवैकविधत्वमेवोत मालिन्यादेव वैविध्यमित्याशडक्यान्त्य एवेत्याशयेन समाधत्ते-

१ क्त. ख, ग. घ, ङ, च. सना उत्प°।

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २४१

मलिना च वासना त्रिधा-लोकवासना शास्त्रवासना देहवासना चेति। सर्वे जना यथा मां न निन्दृन्ति यथा वा स्तुवन्ति तथेव सर्व- थाऽऽचरिष्यामीत्यभिनिवेशो लोकवासना। तस्पा: संपादयितुमशक्य- त्वान्मलिनत्वम्। तथा हि- को न्वस्मिन्सांप्रतं लोके गुणवान्कक्ष वीर्यवान्। इत्यादिना बहुधा वाल्मीकि: पप्रच्छ॥ इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः। इत्यादिना प्रत्युत्तरं नारदो ददौ। ताद्टशस्यापि रामस्य पतिव्रता- शिरोमणिभूताया जगन्मातुः सीतायाश्र श्रोतुमशक्यो जनापवादः संप्रवृत्त: किसु वक्तव्यमन्येषाम्। तथा हि देशविशेषेण परस्परनिन्दा बाहुल्यमुपलभ्यते। दाक्षिणात्यविभैरौत्तरा[हा]वेदविदो विप्रा मांसभ- क्षिणो निन्धन्ते। औत्तरेयें (राहै)श्र मातुलसुतोद्वाहिनो यात्रासु मृद्भा. ण्डवाहिनो दाक्षिणात्या निन्धन्ते। बहवृचा आश्वलायनशाखीया: काण्वशाखामप्रशस्ता मन्यन्ते। वाजसनेयिनस्तु वैपरीत्येन। एवं स्वस्वकुलगोत्र बन्धुवर्गेष्टदेवतादिप्शंसा परकीयनिन्दा च, आविदवदङ्ग- नागोपालं सर्वत्र प्रसिद्धा। एतदेवाभिप्रेत्योक्तम्- " शुचिः पिशाची विचलो विचक्षणः क्षमोऽप्यशक्तो बलवांश्र दुष्टः । निश्चित्तचोर: सुभगोऽपि क्रामी को लोकमाराधयितुं समर्थः " ॥ इति। विद्यते न खलु कश्विदुपायः सर्वलोकपरितोषकरो यः। सर्वथा स्वहितमाचरणीयं किं करिष्यति जनो बहुजल्पः ॥ इति च। अतो लोकवासनाया मलिनत्वमभिन्रेत्य योगीश्वरस्य तुल्यनिन्दास्तु- तित्वं मोक्षशास्त्रेषु वर्णितम्। शास्त्रवासना च त्रिविधा-पाठव्यसनं बहुशास्त्रव्यसनमनुष्ठानव्यसनं चेति। पाठस्य व्यसनं भरद्वाजेऽवगम्यते। मलिना चेति। अथ-

• क, ख, ग. व. च, ङ एमु पूस्तकेष केट्लमस्य पद्यस्य "को लोकमाराधयितुं समर्थः इति चरमचरण एव दृश्यते न साग्रश्लोक:।

१क. ख. ग. ङ. शाखां कण्वशासा्रयाः प्र2। ३१

२४२ [२ द्वितीयं-

लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयाडपि च। देहवासया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ।। इति यज्ञवैभवखण्डपूर्वार्धगतचतुर्दशाध्यायप्रसिद्धतत्संज्ञाः संज्ञापयति-लोकेत्यादिना। तत्र लोकवासनां विशदयति-सर्व इत्यादिना। ननु कुतोऽत्र मलिनत्वं तत्राऽडह- तस्या इति। तदुपपादयितुं प्रतिजानीते-तथा हीति। तदुदाहरति-को न्वस्मि- न्नित्यादिना। एवं च जीवकोटिनिविष्टानामस्मदादीनां तदन्येपां तद्दौःसाध्यं कैमुत्यसिद्धमे- वेत्याह-किम्विति। तदुदाहरति-तथा हीत्यादिना। क्व देश उपलभ्यते। परस्पर- निन्दाबाहुल्यमित्यत आह-दाक्षिणात्यैरित्यादिना। मांसेति निन्दायां हेतुगभ विशेष- णम्। एवं मातुलेत्याद्यग्रेऽपि द्रष्टव्यम्। न केवलमेवमाचारविपयिण्येव लोककृता निन्दा किंतु वेदशाखाविपयिण्यप्यसावित्याह-बहूवृचा इत्यादिना वपरीत्यनेत्यन्तेन। उक्त- निन्दामन्यत्राप्यतिदिशति-एवमित्यादिना। आदिना देशः । उक्तलोकवासनाध्वंसस्य सर्वथा दुःसाध्यत्वे संमतमपि प्राचामाह-एतदेवेत्यादिना। फलितं कथयन्प्रकृतं निगम- यति-अत इत्यादिना। एवमत्र लोकवासनां प्रपञ्च्य शास्त्रवासनामपि त्रैविध्येनाभिधत्ते- शास्त्रंत्यादिना। तत्राऽडय्यमुदाहरति-पाठस्येति। कथं तदित्यत आह-स ही त्यादिना- स हि पुरुषायुषत्रयेण बहून्वेदानधीत्येन्द्रेण चतुर्थायुषि प्रलोभित- स्तत्रापि परिशिष्टवेदाध्ययनायोद्यमं चकार तस्यापि पाठस्याशक्यत्वा न्मलिनवासनात्वमूं। तां चाशक्तिमिन्द्रः प्रतिबोध्य पाठान्निवत्य ततोऽ प्यधिक पुरुषार्थाय सगुणब्रह्मविद्यामुपदिदेश। तदेतत्सवं तैत्तिरीयत्रा

मालिन्यं कावषेयगीतायामुपलभ्यते-'दुर्वासा मुनिर्बदुविधशास्त्रपुस्तक. भारः सह महादेवं नमस्कर्तुमागतस्तत्सभायां मुनिना नारदेन भारवाहि- गर्दभसाम्यमापादितः कोपातपुस्तकानि लवणार्णवे परित्यज्य महादेवे- नाऽडत्म विद्यायां प्रवर्तितः' इति। आत्मविद्या चानन्तर्मुखस्य गुरुकारु

*ङ .. पुस्तके-(ब्राह्मणम्) "भरद्ाजो ह त्रिभिरायुर्भिर्त्रह्मचर्यमुवास। त५ह जीणि< स्थ. विर शयानम्। इन्द्र उपव्रज्योगाच। भरद्वाज। यत्ते चतुर्थमायुईद्याम्। किमनेन कुर्या इति। ब्रह्मचर्यमेंवैेनेन चरेयमिति। होवाच। तरह त्रीनिरिरुयानविज्ञातानिव दर्शयांचकार। तेषा९ हे कैकस्मान्मुष्टिनाSद्दे। स होवाच। भरद्दाजेत्यामन्त्। बेदा वा एते " इति।

१ ङ. ह मोक्षशास्त्रे वु वर्णितं म° ।

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्युक्तिविवेक: । १४३

ण्यरहितस्य न वेदशास्त्रमात्रेणोत्वद्यते। तथा च श्रुतिः-'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन' इति। अन्यत्राप्युक्तम्- बहुशास्त्रकथाकन्थारोमन्थेन वथैव किमू। अन्वंष्टव्यं प्रयत्नेन तत्वज्ञैज्पेतिरान्तरम्। इति। अधीत्य चतुरो वेदान्धर्मशास्त्राण्यनेकशः । ब्रह्मतत्वं न जानाति दर्वी पाकरसं यथा॥ इति च ।

मुपससाद' इति च्छन्दोगा अधीयते। अनुष्ठानव्यसनं विष्णुपुराणे निदा- घस्योपलभ्यते। वासिष्ठैरामायणे दाशूरस्य। निदायो हि ऋगुणा पुनः पुनः प्रबोध्यमानोऽपि कर्मश्रद्धाजाड्यं चिर न जहौ। दाशूरक्षात्यन्त- श्रद्धाजाड्येनानुष्ठानाय शुद्धपदेश भूमो न क्वाप्युपलेभे। अस्याश्ष कर्मवासनाया: पुनर्जन्महेतुत्वान्मलिनत्वम्। तथा चाSडथर्वणिका अधी. यते- 'पृवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्भ। एतच्छ्ेयो येडभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवोपियन्ति ॥ अविद्यायामन्तरे वर्तमाना: स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमाना:। जङ्घन्यमामाः परियन्ति मूढा अन्धेनेव नीयमाना यथाऽन्धा:॥ अविद्यायां बहुधा वर्तमाना व्यं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बाला:। यत्कर्मिणो न प्रवेद्यन्ति रागात्तेनाऽडतुरा: क्षीणलोका्च्यवन्ते।। इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छयो वेदयन्तेऽत्र मूढा: । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति' इति। बहन्वेदानिति। वेदशव्दोऽतर शाखापरः । अन्यथा पुरुपायुपत्रयेण संपूर्णत्रय्या अपि संजातेऽध्ययने पुनश्चतुर्थायुःप्राप्याSवशिष्टाथर्वणवेदाध्ययनस्यापि तत्र संभवात्संजाते चतुर्वेदाध्ययने पुनरुक्तव्राह्मण एवेन्द्रकर्तृकं तं प्रति त्रथ्याः सुवर्णमयमहापर्वतत्रयप्रदर्शनमु- क्तमनुपपन्नं स्यादित्याशयः । ननु क्वेदमुपाख्यानं तत्राऽडह-तद्तदित्यादि। अथ द्विती- यामपि शास्त्रवासनां निन्दति सप्रमाणं सोदाहरणं च तथे वे त्यादिना। परित्यज्य, आगतोऽत एव महादेवेनेत्यध्याहत्य योज्यम्। तत्र हेतुः-आत्मविद्या चेति। तत्र प्रमाणान्याह-

१ ङ. 'पपुगणे । २ क, क, ङ, च, 'वामिय° । ३ ग- व. च. 'तेनानु।

२४४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [२ द्वितीयं-

तथा चेत्यादिना। तत्रोदाहरणमाह-नारद इत्यादिसप्रमाणम्। एवं तृतीयामपि तां सप्रमाणं सोदाहरणं तृणयति-अनुष्ठानेत्यादिना ननु । कुतः कर्मवासनायाः पुण्योत्पाद- कत्वेऽपि मलिनत्वं तत्राऽडह-अस्याश्रेति। तत्र मानमाह-तथा चेत्यादिना सप्र- तिज्ञं भूरितरं च। तत्र स्मृतिमप्याह मगवतेत्यादिना-

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीतिवादिनः॥ कामात्मान: स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रिया विशेष बहुलां मौगैश्वर्यगतिं प्रति।। भोगेश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम्। व्यवसायात्मिका बुद्धि: समाधी न विधीयते। तैगुण्यविषया वेदा निस्त्ैगुण्यो मवार्जुन। निद्वंद्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥ यावानर्थ उदपाने सर्वतःसंप्लुतोद के। तावान्सर्वेषु वेदेपु ब्राह्मणस्य विजानतः । इति। दर्पहे तुत्वाच्च शास्त्रीयवासनाया मलिनत्वम्। श्वेतकेतुरल्पेनैव कालेन सर्वान्वेदानधीत्य दर्पेण पितुरपि पुरतो विनयं न चकारेति च्छन्दोगाः षठाध्याये पठन्ति। तथा बालाकिः कानिचिदुपासनान्यवगत्य दवप्त उशीनरादिषु बहुषु देशेषु दिग्विजयेन बहून्विप्रानंवज्ञाय काश्यामजात- शत्रुं ब्रह्मविच्छिरोमणिमनुशासितुं धाष्ट्यं चकारेति कीषीतकिनो वाज- सनेयिनश्राधीयते। पुष्पितम् , 'अपाम सोमममृता अभृम' इत्यादयर्थवादत्वेन पुष्पिण्यनुपमलोमजनिका- मित्यर्थ: । वेदा: पूर्वकाण्डात्मका इत्यार्थिकम्। यावानर्थ इति। यथोदपान उदकपा- नादिमात्रप्रयोजके वापीकृपादौ प्रत्यकं यावानर्थः प्रयोजनविशेपः सिध्यति तावान्सर्वोड- प्यर्थ:, सर्वतःसंप्ुतोदके प्रचरतरजलशाटिनि गङ्गादितीर्थे नृणां सिध्यत्येकंत्रवति प्रसिद्ध मेव तथा सर्वेषु पूर्वकाण्डात्मकेष्वखिवलेषु वेदेष्वृग्यजुःसामाख्येषु यावानर्थ 'ऋग्मिः शंसन्ति यजुर्भिर्यजन्ति सामभि: स्तुवन्ति' इति श्रुतेर्होतृत्वाध्वर्यवौंद्रातृत्वादिभिः साधितेन पत्नी- यजमानयो: परमात्मपरितोपलक्षणेन पुण्यापुर्वेण 'चित्रया यजेत पशुकामः' इति 'ज्यो- तिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इत्यादिश्रुतिज्ञापित पश्वादिलक्षणेष्टविषय प्राप्तिजन्यस्तत्तदवच्छिन्न-

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २४५

सुखलक्षणो यावानर्थ: प्रयोजनविशेषः सिध्यति तावान्सर्वोडप्यर्थो विजानतोऽद्वैतब्रह्मात्मैक्य- विषयकसाक्षात्कारशालिनो ब्राह्मणस्य मुख्याधिकारिणः सदसद्विवेकादिनिदिध्यासनान्तसक- लसाधनवतः संन्यासिनः संपद्यत इति शेपः । शते पञ्चाशन्न्यायेन क्षुद्रानन्दानां सर्वेषाम- द्वैतब्रह्मात्मैक्यभूमानन्द एवान्तर्भावात्कर्मकाण्डानुष्टानसाध्याः सर्वेऽपि विपयानन्दाः स्वाद्वैता- नन्दाग्रे तृणायमाना एवेति भावः । इतोऽपि शास्त्रवासनायास्तुन्छत्वमेवेत्याह-दर्पेत्या- दिना। तदुदाहरति-श्वेतकेतुरित्यादिना । उदाहरणान्तरमप्याह-तथे त्यादिना। वाज- सनेयिन: काण्वा माध्यंदिनाश्चेत्यर्थः । अथावसरप्राप्तां तृतीयां देहवासनामपि तृणयिष्यंस्तस्या अपि त्रैविध्यमभिधने-

त्मत्वं माष्यकार उदाजहार-'देहमात्रं चैतन्यविशिष्टमात्मेति प्राकृता जना लोकायतिकाश्र प्रतिपन्नाः' इति। 'स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः' इत्यारभ्य 'तस्मादृन्नं तदुच्यते' इत्यन्तेन ग्रन्थेन तामेव प्राकृतप्रति- पत्तिं तैत्तिरीया: स्पष्टी कुर्वन्ति। 'विरोचनः प्रजापतिनाऽनुशिष्टोऽपि स्वचित्तदोषेण देह आत्मत्वबुद्धिं दृढीकृत्यासुरान्सर्वाननुशशास' इति च्छन्दोगा अध्टमेध्याये समामनन्ति। गुणाधानं द्विविधम्-लोकिकं शास्त्रीयं चेति। समीचीनशव्दादिसंपादनं लौकिकम्। कोमलध्वनिना गातुमध्येतुं च तैलपानमरीचभक्षणादिना लोका: प्रयतन्ते। मृदुस्पर्शाय

कारानुपसेवन्ते। सौगन्ध्याय स्रगालेपने धारयन्ति। शास्त्रीयं गुणमा- धातुं गङ्गास्नानशालग्रामतीर्थादिकं संपादयन्ति। दोषापनयनं च चिक्रि- तसको क्ते रौष्धर्मुखादिप्रक्षालनेन च लॉकिकं, शांचाचमनादिना वैदिक- मित्युमयविधम्। अस्याश्च देहवासनाया मालिन्यं वक्ष्यते। देहस्याSS- त्मत्वं तावदप्रामाणिकत्वादशेषदुःखहेतुत्वाच्च मलिनत्वम्। अस्मिंश्वार्थे पूर्वाचार्यैः सवैरषि पराक्रान्तम्। गुणाधानं च प्रायेण न पश्यामः। प्रसिद्धा एव गायका अध्यापकाश्र प्रयतमाना अपि बहवो ध्वनिसौध्ठवं न लभन्ते। मृदुस्पर्शोडङ्गपु्टिश्व न नियता। लावण्यसागन्ध्ये अपि दुकूलस्नगादिनिष्ठे न तु देहनिष्ठे। देहेति। आत्मत्वेति। आत्मत्वं च गुणाधानं च दोपापनयनं चेति तथा तद्विप- यिण्यो या भ्रान्तयोऽहं ब्राह्मण इति कस्तर्याद्यान्तरलापनेन सुरभितोडरिम मङ्गलाभ्यङ्गस्रानेन

१ क. ख. ङ, दिषु लो । २ छ. लिनम्।

२४६ [२ द्वितीयं-

विमलोऽभवमिति चानुभूयमानभ्रमविभेदात्निप्रकारा देहवासनाडपि भवतीति भावः । तत्राSडद्यायां मानमाह-तत्रेति। तद्भाष्यमेव शारीरकसृत्रस्थाध्यासग्रन्थगमुदाहरति- देहत्यादिना। अथैतन्मूलीभृतां तैत्तिरीयश्रुतिमपि प्रमाणयति-स वा एष इत्यादिना। अत्र सामश्रुतिमप्यर्थतः संवादयति-विरोचन इत्यादिना। अथ गुणाधानमपि क्रमप्राप्तं द्वँविध्येनाभिधत्ते-गुणेति । तद्विवृणोति-लौकिकमिति। तत्राऽडद्यमुदाहरति- समीचीनेति। तत्र प्रसिद्धिमेव प्रमाणयति-कोमलेत्यादिना धारयन्तीत्यन्तेन। अथ शास्त्रीयगुणाधानमप्याह-शास्त्रीयमित्यादिना। एवं दोषापनयनमपि लौकिका दिभेदेन द्विविधमुदाहरति-दोषापनयनं चेत्यादिना। उक्तदेहवासनाया मालिन्यं प्रतिजानीते-अस्याश्रेत्यादिना। तत्र देहात्मत्वमालिन्यमुपपादयति-देहस्येत्यादिना। एवं गुणाधानाद्यपि दूपयति-गुणाधानं चत्यादिना न त्वित्यन्तेन। शिषं तु स्पष्टम्। तत्र मानमाहात एवेति सप्रतिज्ञम्- अत एव विप्णुपुराणेडभिहितम्-

देहे चेत्प्रीतिमान्मूढो भविता नरकेऽपि सः ॥ स्वदेहाशुचिगन्धेन न विरज्येत यः पुमाने। वैराग्यकारणं तस्य किमन्धदुपदिश्यत। इति। शास्त्रीयं च गुणाधानं प्रबलेन शास्त्रान्तरेणापोह्यते। यथा 'न हिंस्यात्सर्वा मूतानि' इत्यस्य 'अग्नीषोमीय पश्रुमालमेत' इत्पनेनापवा- दस्तद्वत्। प्रबलतरं शास्त्रमेतदन्यशास्त्रापेक्षया- यस्थाऽSतमबुद्धि: कुणपे त्रिधातुके स्वधी: कलत्रादिषु भौम इज्यधीः। यस्तीर्थबुद्धि: सलिले न कर्हिचि- ज्जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोख#ैरः ।

• क. पुस्तकेत त्रयो धातवो वातपित्तश्लेष्माणः प्रकृतयो रास्य तस्मिन्कुणपे शरीर आत्मबुद्धिः, स्वधी: कलत्रादिषु स्ीया इति बुद्धि, भौमे भूमिविकारे इज्यधीर्देवताबद्धिः, यस्य तीर्थमिति बुद्धिः सलिले न, अभिज्ञेषु तत्त्ववित्सु यस्य (इत्ये) ता बुद्धयो न सन्ति स एव गोष्वपि खरो दारुणः । यथा गवां तृणादिभारवाहः। खरो गर्दभः इत्यविक मुपलभ्यते।

१ क, ख, ङ, 'न्। विरागका।

वासनाक्षयप्र० विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २४७

अत्यन्तमलिनो देहो देही चात्यन्तनिर्मलः । उमयोरन्तरं ज्ञात्वा कस्य शौचं विधीयते। इति च।। यद्यप्यनेन शास्त्रेण दोषापनयनं प्रतिपिध्यते न तु गुणाधानं तथाऽपि सति विरोधिनि प्रबलदोषे गुण आधातुमशक्य इत्यर्थाद्गुणाधानस्य प्रतिषेधः । अत्यन्तमालिन्यं चात्र मैत्रायणीयशाखायां भ्रयते-मग-

वातपित्तसंघाते दुर्गन्धे निःसारेऽस्मिक्शरीरे किं कामोपमोगैः' इति। शरीरमिंद मैथुनादेवोन्दूतं संविध्धपेतं निरय इव मूत्रद्वारेण निष्क्रा- न्तमस्थिभिश्चितं मसिनानुलिपं चर्मणाऽवनद्धं विष्मूत्रपित्तकफमज्जा- मेदोवसामिरन्पैश्र मलैबहुभि: परिपूर्ण कोश इव वसुनेति च। चिकित्सया व रोगशान्तिर्न नियता। शान्तोऽपि रोगः कदाचित्पुनरु- देति। नवच्छिनैनिरन्तरं स्रवत्सु मलेपु रोमकूपैरसंख्यातेः स्विन्ने गात्रे को नामे खदेन प्रक्षालयितुं शक्नुयात्। तदुदाहरति-मांसेत्यादिद्वाभ्याम्। नन्वेवमपि गङ्गास्ानादिसाव्यं शास्त्रीयगुणाधान- मीशतोपात्मकं कथं मलिनमित्याशङ्कयाऽडह-शास्त्रीयं चेति। तत्र दृष्टन्तं स्पष्टयति- न हिंस्या दित्यादिना। एवं चाSSनर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बलाबलमिति न्यायादयथा

बाधो नैवास्तीति बोध्यम्। न च मांसेत्यादिशास्त्रापेक्षया कथं न गङ्गास्नानादिशास्त्रमेव प्रबलमिति वाच्यम्। प्रत्यक्षविषयत्वात्तस्य त्वीशतोपैकविपयकत्वेन परोक्षमात्रविषयकत्व।से- त्यभिप्रेत्याऽह-प्रबलतरमिति। कोडत्रैतच्छब्दार्थः कि मांेत्यादिप्राच्यः कक्षिदुदीन्यो विति चेदुभयमर्पीत्यभिसंधायाऽSह-यस्याSSतमेत्यादिभागवतादिना। तत्राप्याशङ्कय समाधत्ते-यद्यपीत्यादिना। उक्तदेहात्यन्तमालिन्ये मानमाह-अत्यन्तेत्यादिसप्रतिज्ञम्।

उक्तेडर्ये प्राचां वचः संवादयति- तदुक्तं पूर्वाचार्यै :- नवच्छिद्रयुताँद्वेहात्सवन्ति घटिका इव। बाह्यशीचैर्न शुध्यन्ति चान्तः शौचं न विद्यते।।

१ क. ख. ङ.न्यैश्राऽडमयेर्ब'। २ क. ख, ग, व. ङ, च. म स्वेद०। ३ क. ख. ग. च. छ. तादेशः स्र्०।

२४८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेत :- [२ द्वितीयं-

अतो देहवासना मलिना। तदेतन्मालिन्यमभिप्रेत्य वसिष्ठ :- आपादमस्तकमहं मातापितृविनिर्मितः । इत्येको निश्चयो राम बन्धायासद्विलोकनात् ।। सा कालसूत्रपदवी सा महावीचिवागुरा। साऽसिपत्रवनश्रेणी या देहेऽहमिति स्थिति: । सा त्याज्या सर्वयत्नेन सर्वनाशेऽप्युपस्थिते। स्प्रष्टव्या सा न भव्येन स श्वमासेव पुल्कसी॥इति।

मपि विविदिषोवेंदनोत्पत्तिविराधित्वाद्विदुषो ज्ञानप्रतिष्ठाविरोधित्वाच्च विवेकिभिहेयम्। अत एव स्मर्यते- लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयाSवि च। देहवासनया ज्ञानं यथावत्नैव जायते॥। इति। या तु दम्मदर्पाद्यासुरसंपटूपा मानसवासना तस्या नरकहेतुत्वान्मा- लिन्यमतिप्रसिद्धम्। ततः केनाप्युपायेन वासनाचतुष्ट्यस्य क्षयः संपा- दनीयः। यथा वासनाक्षयः संपादनीयस्तथा मनसोऽपि। न च तार्कि- कव न्नित्यद्रव्यम णपरिमाणं मनो वैदिका अभ्युपगच्छन्ति येन मनोनाशो दुःसंपाद्यः स्यात्। कि तर्हि सावयवमनित्यं सर्वदा जतुसुवर्णादिवद्वहु. विधपरिणामारहं द्र्व्यं मनः । तस्य लक्षणं प्रमाणं वाजसनेयिन: समामनन्ति-'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृति- ह्नीर्धीर्मीरित्येतत्सर्वं मन एव' इत्येतलक्षणम्। कामादिवृत्तयः क्रमेणो-

मन इत्यर्थः। 'अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाभौषम्' इति। 'मनसा ह्यंव पश्यति मनसा ऋृणोति' इत्येतत्प्रमाणम्। तदुक्तमिति। नवेति। घटिका ह्यत्र वालकायन्त्रकाचपात्राण्येव। तेपामेव स्त्रवण- संभवात्। इन्द्रियगोलकानीति शेपः । फलितमाह-अत इति। तत्र वासिष्ठमनुकूल - यति-तदेतदिति। तद्वचांस्येव संलिखति-आपादेत्यादिना। कालसत्रादयो नरक- विशेषा: प्रसिद्धा एव गारुडादौ। महावीचीत्यादि। महाऽवीचिर्वा। अमरे नरकान्प्र-

१ क. ख. ग. ङ. च, तद् वृत्त्युपा।

चासनाक्षयप्र० ] २४३

कृत्य 'तद्गेदास्तपनावीचिमहारौरवरौरवाः' इत्यु केर्महावीचिर्महारौरवन्नरकविशेषो वा वागुरा मृगबन्धनी रज्जुर्वेत्यार्षत्वाद्वयाख्येयं दुःखदत्वात्। पुल्कसी 'बुरडीण' इति महाराष्ट्रभाषाप्रसिद्धा। उपसंहरति-तदेतदित्यादिना। ज्ञानेति। ननु ज्ञानस्य नित्यापरो- क्षस्व प्रकाश।द्वैत चिन्मात्रात्मविपयकविचारितमह। वाक्यजन्यपरोक्ष प्रमात्वेन समानश्रयविषय- काविद्यैकनिवृत्तेः का नामान्या प्रतिष्ठा यद्विरोधित्वमु क्तवासनानां तस्यास्तु तदुत्पत्तिमात्रेणैव सिद्धत्वान्न ह्यालोकः स्वसमानाश्रयकमन्धकारमनिरसयन्प्रसरतीति चेत्सत्यम्। 'नाभि- नन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता' इत्यादिप्रागुपन्यस्तशास्त्रशतसिद्धासंभावनादिसं- स्कारव्वंससिद्धहर्षविषादवैधुर्यस्पैव प्रकृतज्ञानप्रतिष्ठापदेष्टत्वान्नात्र प्रश्नावकाशः । शिष्ट तु ग्रन्थजातमतिस्पष्टमेवेति। उक्त्मन:प्रमाणश्रुति वित्ृणोति चक्षुरित्यादिना-

यस्यानवधाने सति न प्रतीयते, अवधाने तु प्रतीयते ताद्ृशं सर्वविषयो- पलब्धिसाधारणकारणमन्व्रयव्यतिरेकाम्या प्रतीयत इत्यर्थः । तस्मादृपि पृष्ठत उपस्पृष्े मनसा विजानातीत्वेतदुदाहरणम्। यस्माच्च लक्षणपमा- णाभ्यां सिद्धं मनस्तस्मात्तदेवमुदाहरणीयम्। पृष्ठभागेऽप्यन्येनपस्पृष्टे देवदत्तो विशेषेण जानाति हस्तस्पर्शोडयमङुलिस्पर्शडयमिति। न हि तत्र चक्षुः प्रसरति। त्वगिन्द्रियं तु मार्दवकाठिन्यमात्रग्रहण उपक्षी- णम्। तस्मान्मन एव विशेषज्ञानकारणं परिशिष्यते। तच्च मननान्मन इति चेतनाच्चित्तमिति चाभिधीयते। तच्चित्तं सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकं, प्रकाशप्रवृत्तिमोहानां सत्वादिकार्याणां तत्र दर्शनात्। प्रकाशादीनां तु गुणकार्यत्वं गुणातींतलक्षणेSवगम्थते- प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव । इत्यभिधानात्। सांख्यशास्त्रेवि प्रकाशनवृत्तिमोहा नियमार्था इत्यु- क्तम्। प्रकाशो नात्र सितमास्वररूपं किंतु ज्ञानम्। सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसी लोभ एव च। प्रमाद्मोही तमसी भवतोऽज्ञानमेव च॥ इत्युक्तत्वात्। ज्ञानवत्मुखमपि सत्वकार्यम्। तदप्युक्तम्- सत्वं सुखे संजयति रजः कर्मण भारत। ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत। इति। १ क. ख, ग. ङ. ति चिन्तना। ३२

२५० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [२ द्वितीयं-

समुद्रतरङ्गवन्निरन्तरं परिणममानेषु गुणेषु कदाचित्कश्िदुद्भवति। इतरावभिभूयेते। तदुक्तम्- रजस्तमश्राभिभूय सत्वं मवति मारत। रजः सत्त्वं तमश्रैव तमः सत्वं रजस्तथा ॥ इति। बाध्यबाधकतां यान्ति कलोला इव सागरे। इति च। तत्र तमस उद्धवे सत्यासुरसंपदुदेति रजस उद्भवे सति लोकादिवा सनास्तिस्रो भवन्ति। सत्त्वस्योन्भ्रवे सति दैवी संपदुपजायते। एतदे- वाभिप्रेत्योक्तम्- सर्वद्धारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते। ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ इति। अथैतदुदाहरणमपि श्रत्यैवाऽडह-तस्मादृपीत्यादिना। एतव्य्याचष्टे-यस्माच्चे- त्यादिना। इदानीं मनःसंज्ञां व्युत्पादयति-तच्चेति। अथ तत्स्वरूपं कथयति-तच्चि· त्तमित्यादिना। तन्निरुक्तव्युत्प्त्यादिसिद्धमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह-प्रकाशेति। तत्र मानमाह -- प्रकाशादीनां त्वित्यादिना। तत्राSडशङ्कय समाधत्ते-प्रकाश इत्यादि- ना। भास्वरं परप्रकाशकम्। तत्र मानमाह-सत्त्वादित्यादिना। हेतुविधया। एवं सुखेपि जन्येऽनात्मरूपे सत्त्वकार्यत्वमेवेत्याह-ज्ञानवदित्यादिना। तत्रापि मानमाह- तदषी त्यादिना। फलितमाह-समुद्देत्यादिना। तत्रापि गीतामेव प्रमाणयति-तदु- क्तमिति सप्रतिज्ञम्। बृहद्वासिष्टवाक्यमप्याह-बाध्येति। तत्र तमआदिगुणोद्गवः कथमुन्नेय इत्यत्राऽडह-तत्र तमस इत्यादिना। एवं च- मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रक्ृति मोहिनीं श्रिताः ॥ इति गीतोक्ता राक्षसीप्रकृतिरप्यत्रैवान्तर्भवतीति भावः । अत्रापि गीतामनुकूलयति- एतदेवेत्यादि। तत्राप्याशङ्कय समाधत्ते यद्यपीत्यादिना- यद्यप्यन्तःकरणं त्रिगुणात्मकं मासते तथाऽपि सत्वमेवास्थ मुख्य- मुपादानकारणं रजस्तमसी तूपष्टम्मके। अत एव ज्ञानिनो योगाभ्या- सेन रजस्तमसोरपनीतयोः सत्वमेव स्वरूपं परिशिष्यते। एतेद्वाभि प्रेत्योक्तम्-

१ क. ख. ङ. स्य मनसो मु। २ क, ख. ङ रणम्। उपादानसहकारिभूना अवयवा- उपष्टम्भका: । ₹ ।

वासनाक्षयप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २५१

ज्ञस्य चित्तमचित्तं स्याज्ज्ञचित्तं सत्त्वमुच्यते। इति । तच्च सत्वं चाश्चल्यहेतुरजोगुणशून्यत्वादेकाग्रम। भ्रान्तिकल्पिता

दर्शनयोग्यम्। अत एव श्रुतिः-'हृश्यते त्वय्यया बुध्य्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिमिः' इति। न खलु वायुना दोधूयमानेन प्रदीपेन मणिमु क्तादिलक्षणानि निर्धारयितुं शक्यन्ते। नापि स्थूलेन खनित्रेण सूच्येव सूक्ष्म पटस्यूतिः संभवति। तदेतद्ीहशं सत्त्त्वमेवायोगिषु तमोगुणगर्भि- तेन रजोगुणेनोपस्पृष्टं च बहुविधद्वैतसंकल्पेन चेतयमानं चितं वत तच्चित्तं तमोगुणाधिक्ये सत्यासुरी संपदमुपचिन्वत्पीनं मवति। तथाऽSह वसिष्ठः- अनात्मन्यात्ममावेन देहमावनया तथा। पुत्रदारकुटुम्बैश्र चेतो गच्छति पीनताम्। आधिव्याधिविलासेन समाश्वासेन संसृतौ। हयादेयविभागेन चेतो गच्छति पीनताम्। अहंकारविकारेण ममतामललीलया। इदं ममेतिमानेन चेतो गच्छति पीनताम्। स्नेहेन धनलोभेन लाभेन मणियोषिताम्। आपातरमणीयेन चेतो गच्छति पीनतामू।। दुराशाक्षीरपानेन भोगानिलबलेन च। आस्थादानेन चारेण चित्ताहिर्याति पीनताम् । इति। आस्था नाम प्रपश्चे सत्यत्वबुद्धिस्तस्या आदानमङ्गीकारः स एव चारो गमनागमनक्रिया तयेति। तदेवं विनाशनीययोवासिनामनसोः स्वरूपं निरूपितम्। अथ वासनाक्षयमनोनाशी क्रमेण निरुप्येते। तत्र वासनाक्षयप्रका- रमाह वसिष्ठः- बन्धो हि वासनाबन्धो मोक्ष: स्याद्वासनाक्षयः । वासनास्त्वं परित्यज्य मोक्षार्थित्वमपि त्यज ॥।

१ क. ग. ङ, च. ·मेव यो । २ क. ग. ङ. च. णसहिते।

२५२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [२ द्वितीयं-

मानसीर्वासना: पूर्वं त्यक्त्वा विषयवासना:। मैत्रयादिवांसनानाम्नीर्गृहाणामलवासना:।। ता अप्यन्तः परित्यज्य ताभिव्यवहरन्नपि। अन्तः शान्त: समस्नेहो मव चिन्मान्रवासन: । तामप्यन्तः परित्यज्य मनोबुद्धिसमन्विताम्। शेषे स्थिरसमासीनो येन त्यजसि तत्त्यज। इति ॥ तत्र वासिष्टमेव प्रमाणयति-तदेवेत्यादिना सप्रतिज्ञम्। ततः किं तदाह-तच्चे- त्यादिना। तत्र श्रुतिमप्यनुकलयति-अत एवेत्यादिना तत्संग्रहणपूर्वकम्। तदुपपाद- नाय युक्तिमपि व्यनक्ति-न खल्वित्यादिना। दोधयमाने, कम्पमाने। फललितमाह- तदेतादत्यादिना। ननु भवत्वेवं चित्तं ततः कि तदाह-तच्चित्तमिति। तत्र मानं प्रतिजाबीते-तधेति। तद्वाक्यान्येव पठति-अनात्मनी त्यादिना। अथ वृत्तार्थमनूद्य वक्ष्यमाणं प्रतिजानीते-तदेवमित्यादिना। तत्राऽडद्यमवतारयति-तन्र वासनेति। तद्वचांस्येव पठति-बन्धो हीत्यादिना तत्यजतीत्यन्तेन। तत्र मानसवासनाः संप्रबोधयति- अत्र मानसवासनाशब्देन पूर्वोक्तास्तिस्रो लोकशास्त्रदेहवासना विव- क्षिता: । विषयवासनाशव्देन दम्मदर्पाद्यासुरसंपद्विवक्षिता। मृदुतीवत्वे तद्विवक्षामेवकारणे। यता शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा विषयाः । तेषां काम्वमानत्ववृशाजन्यः संस्कारो मानसवासना मुज्यमानत्वदशाजन्यः संस्कारो विषयवासना। अस्मिन्पक्षे पूर्वोक्तानां चतसृणामनयोरेवान्त भांबः। अम्तर्बाह्यव्यतिरेकेण वासनान्तरासंभवात्। ननु वासनायाः परि- त्वान: कथं घटते।न हितासां मूर्तिरस्ति। येन संमार्जनीसमूहितधूलितृण- वद्स्तेनोद्दृत्य बहिस्त्यक्ष्यामः । मवम। उपवासजागरणवत्तदुष्प तेः। स्वमावापयोर्भुंजिक्रियानिद्रयोरमूर्तत्वेऽपि तत्परित्यागरूपे उपवासजा- गरणे सवेरव्यनुष्ीपेते तद्ववत्राप्यस्तु। 'अद्य स्थित्वा निराहारम्' इत्यादि- मन्त्रेण संकल्पं कृत्वा सावधानेनैवावस्थानं तत्र त्याग इति चेदत्रापि न तइण्डनिवारितम्। प्रेपेमन्त्रेण संकल्प्याप्रमत्तत्वेनावस्थातुं शक्य- त्वात्। वेदिकमन्त्रानधिकारिणां तु माषया संकल्पोडस्तु। यदि तत्र

१ क. ख, ग. घ. ङ, द. 'दि भावना0। २ ख. ग. घ. च. शान्ततमस्ने। ३ क. ख. ग.घ. ङ. ए. सित त्य° । ४ क, ख. ग. ङ, च. हारः। इ०।५ क, ख. ग. ङ, च.षमात्णे।

वासनाक्षयप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २५३ शाकसूपौदृनादिसंनिधित्यागस्तर्ह्यनापि सरक्कचन्दनवनिता दिसंनिधिपरि- त्यागोडस्तु। अथ तत्र बुमुक्षानिद्वालस्यादिनिवर्तकेः पुराणश्रवणदेव· पूजानृत्यगीतवादित्ादिभिश्ित्तमुपलाल्यते तर्ह्यतापि मैत्रयादिभिस्त- दुफलालयेत्। मैत्रयाद्यस्तु पतअ्ञलिना सूत्रिता :- 'मेत्रीकरुणामुदितो- पेक्षाणां सुखदुःखपुण्याजुण्यविषयाणं भावनातथित्तपसादनम्' इति। अन्रेति। एवं विषयवासना अपि ज्ञापयति-विषयेति। नन्वेवं निरुक्तवासिष्ठ- वाक्यगतपदार्थविवक्षायां को हेतुस्तत्राऽह-दृद्रुतीक्चेति। ननु मानसवासनाविषयवा- सनयोरेवं मृदुत्वतीव्रत्वाभ्यां लोकादिवासबात्रयत्वं दम्भाद्यासुरसंपत्त्वं च मानसवासनादि- शब्दमर्यादया तु नैव प्रतीयत इत्यत आह-बक्ृति। व चैवं तर्हि ततः केनाप्युपायेन वासनाचतुष्टयस्य क्षयः संपादनीय इति प्रागुक्तलोकादिवासनात्रयसहितदम्भदर्पाद्यासुरसंप- द्रूपचतुर्थमानसवासनाभि: साक वासनापटकं स्यादिति वाच्यम्। यत्कृतवासनाद्वय एव प्रागुक्तवासनानां चतसृणामप्यन्तर्भावादित्याह-अस्मिन्पक्ष इत्यादिना। तत्र हेतुमाह- अन्तर्बा्यिेति। तत्रापि शङ्कते-नन्यि तिप्रभ्ृतिग्रन्थेन। तत्समाधानं प्रतिजानीते- मैवमिति। तत्र सदृष्टान्तं हेतुमाह-उपवासेति। तमुपपादयति-स्वभावेत्या- दिना। तत्र वैपम्यं दृष्टान्ते शङ्कते-अद्येत्यादिना। सिद्धान्ती तत्रापि साम्येन समा- धत्ते-अत्रापी त्यादिना। ननु जीवन्मुक्तिकामानां स्त्रीशृद्रादीनां क प्रपमश्नेण संकल्पस्त त्राऽडह-वैदिकेति। पुनर्रप दृष्टान्तवैपम्यमाशङ्कय समाधत्ते-यदी त्यादिना। पुन- रपि तदाक्षिप्य प्रतिक्षिपति-अभेत्यादिना। किं तन्मत्र्यादि तदाह-मैत्रयाद्यस्त्व- त्यादिना सप्रमाणम्। ननु चित्तस्योक्तसाधनसाध्यप्रसादनं हि कलुपीभावपूर्वकं वाच्यं स एवाऽडदौ तत्र केनेत्यत आह- चित्तं हि रागद्वेषपुण्यपापैः कलुपी क्रियते। रागद्वेषौ च पतञ्ञ्जलि रसूत्रयत्-'सुखानुशयी रागः, दुःखानुशयी द्वेषः' इति। स्वेनानुभू- यमानं सुखमनुशेते कश्चिद्वृत्तिविशेष: सुखजातीयं मे सर्वं भूयादिति। तञ्ञ दष्टादष्टसामध्यभावान्न संपाद्यितुं शक्यम्। अतः स रागश्चित्ं कलुषी करोति। यदा सुखिष्वयं मैत्रीं मावयेत्। सर्वेडप्येते सुखिनो मदीया इति तदा तत्मुखं स्वकीयमेव संपन्नमिति मावयतस्तत्र रागो निवर्तते। यथा स्वस्य राज्याभावेऽपि पुत्रादिराज्यमेव स्वकीय राज्यं

१ क, ख. ग. घ. ङ, च, ति। स्नेहात्सवेना।

२५४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्या्यव्याख्यासमेत :- [२ द्वितीयं-

तद्वत्। निवृत्ते रागे वर्षास्वतीतासु शरत्सरिदिव चित्तं प्रसीदति। तथा दुःखमनुशेते कश्वित्प्रत्ययः, ईदशं सर्वं दुःखं सर्वदा मे मा भूदिति। तच्च रोगशघ्ुव्याघ्रादिपु सत्सु न निवारयितुं शक्यम्। न च सर्वे दुःखहेतवो हन्तुं शक्यन्ते। अतः स द्वेषः सदा हृदयं दहति। यदा स्वस्येव परेषां प्रतिकूलं दुःखं मा भूदित्यनेन प्रकारेण करुजां दुःखिषु प्राणिषु मावयेत्तदा वैर्याविद्विषनिवृत्तौ चिचं प्रसीदति। अत एव स्मर्यते- प्राणा यथाऽडरमनोडमीष्टा भूतानायपि ते तथा। आत्मौपम्येन भूताजां दर्या कुर्वन्ति साधवः । इति ॥ तत्प्रकारं च महान्तो दर्शयन्ति- सर्वेडन्न सुखिनः सन्तु सन्तु सर्वे निरामया: । सर्वे मद्राणि पश्यन्तु मा कश्िद्दुःखमानुयात्। इति॥ तथा हि प्राणिनः स्वमावत एव पुण्यं नानुतिष्ठन्ति पापं त्वनुति- ठन्ति। तदाहु :- पुण्यस्य फलमिच्छन्ति पुण्यं नेच्छन्ति मानवाः। न पापफलमिच्छन्ति पापं कुबान्त यत्नतः। इंते॥ ते च पुण्यपापे पश्चात्तापं जनयतः। स च तापः श्रुत्याऽनूद्यते- किमह साधु नाकरवम्। किमहं पापमकरवम्' इति। चित्तं हीति। ननु रागद्वेपयोरेव कि स्वरूपं तत्राऽह-रागेति। तत्सृत्रमेव पठति-सुखेत्यादिना। तद्विवृणोति-स्वेनेत्यादिना। एवं चित्तकालुष्यकारणं रागं निरूप्य मैत्रीत्यादिप्रागुक्तसत्रे तदुपयोगमाह-यदेत्यादिना। एवं द्वेपपदार्थमप्यभिधाय तत्र प्राग्वदेव तदुपयोगमप्याह-तथेत्यादिना। तत्र स्मृतिमप्यनुकृलयति-अत एवेति। तद्वाक्यमेव पठति-प्राणा यथेति। तत्प्रकारे सांप्रदायिकवाक्यं प्रकाशयति- तत्प्रकारं चेत्यादिना सप्रतिज्ञम्। सर्वेऽत्रेति। अत्र, दृश्ये संसारे। श्रीमद्भागवतेऽपि- स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खलः प्रसीदतां ध्यायन्तु भृतानि शिवं मिथो घिया। मनश्च भव्यं भजतामधोक्षजे आविश्यतां नो मतिरप्यहैतुकी ॥ इति। फलितमाह-तथा हीत्यादिना। तत्र वृद्धवचनं प्रमाणयति-तदाहुरिति सप्रतिज्ञम्। पुण्यस्येति। ततः ककिं तत्राSSह-ते चेति। तत्र तैत्तिरीयकश्रुतिमपि संवादयति-स चेत्यादिना सावतरणम्। साधु, पुण्यकर्म। नाकरवं, नैवानुष्ठितवानस्मी- त्यर्थ: । एवमेवाग्रेऽपि ।

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २५५

एवं तर्हि कोऽस्यानुतापस्योपशमोपाय इत्यत्राऽह यद्यसावित्यादिना- यद्यसौ पुण्यपुरुषेषु मुदितां मावयेत्तदा तद्वासनया स्वयमेवाप्रमत्तः पुण्येषु प्रवर्तते। तथा पापिषूपेक्षा मावयन्स्वयमपि पापान्निवर्तते। अतः पश्चात्तापस्थाभावेन चित्तं प्रसीदति। सुखिषु मैत्रीं मावयतो न केवलं रागनिवृत्ति: किंत्वसूयेर्ष्यादयोऽपि निवर्तन्ते। गुणेषु दोषावि- रकरणमसूया, परगुणानामसहनमीष्या। यवा मैत्रीवशात्परसुखं स्वकी- यमेव संपद्यते तदा परगुणेषु कथमसूयाढिकं संभवेत्। एवं दोषान्तर- निवृत्तिरवि यथायोग्यमनुभेया। दुःखिषु करुणां मावयतः शत्रवधादि- करो द्वेषो यदा निवर्तते तदा दुःखित्वप्रतियोगिकस्वसुखित्वप्रयुक्तो दर्पोडपि निवर्तते स य दर्प आसुरसंपद्यहंकारप्स्तावे निरूपित :- ईश्वरोऽहमहं मोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी। आढ्योडभिजनवानस्मि कोऽन्योडस्ति सदशो मया ॥ इत्यादि। ननु पुण्यात्मसु मुदिता मावयतः पुण्यप्रवृत्तिः फलत्वेनोक्ता सा च योगिनो न युक्ता। मलिनायां शास्त्रवासनायां पुण्यमन्तर्भाव्य पूर्वसुदा- हृतत्वात्। मेवम्। पुनर्जन्मकारणस्य काम्येष्टापूर्तादेस्तन्र मलिनत्वेनी- दाहरणात्। इह तु योगाभ्यासजन्यमशुककष्णत्वेनाजन्मापादकं पुण्यं विवक्षितम्। अशुकृकृष्णत्वं पतञ्जलिः सूत्रयामास-'कर्माशुककृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेषाम्' इति। काम्यं कर्म विहितत्वाच्छुकं, निषिद्धं कृष्णं, मिश्रं शुकककृप्णम्। तदेतअ्रयमितरेषामयोगिनां संपद्यते । तच्च त्रिविधं जन्म प्रयच्छति। तदाहुर्विश्वरूपाचार्या :- शुभैरामीति देवत्वं निषिद्धिर्नारकीं गतिम्। उभाभ्यां पुण्यपापाभ्यां मानुष्यं लभतेऽवशः ॥ इति। ननु योगस्यानिषिद्धत्वादकृष्णत्वेऽपि विहितत्वाच्न्ृक्कत्वमिति चेन्मै- वम्। अकाम्यत्वाभिप्रायेणाशुकृत्वाभिधानात्। अतोऽशुककृष्णे पुण्ये परवृत्तिर्योगिनोडपेक्षिता। किंच मैत्र्यादिभावनानां न केवलं निरुक्तान्येव फलानि किं त्वन्यान्यपीत्युपपादयति- सुखिष्वित्यादिना। निरुक्तरीत्या दोपान्तर निवृत्तिरप्यह्येत्याह-एवं दोषान्तरेति। तद्था

१ क. ख. ग, घ. ङ, च, अतः शु ।

२५६ पूर्णानन्देन्दुकौ मुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [२ द्वितीयं- यदा योगीन्द्रः पापिष्ठेपूपेक्षां भावयति तदा तत्कृतपापेनास्योपेक्ष्यत्वादेव क्रोधोऽपि नेति। एवमपि योगिनः पुण्यप्रवृ्त्यनौचित्यं शङ्कते-नन्वित्यादिना। समाधातुं तत्रापि प्रतिजा- नीते-मैवमिति। तत्र हेतुं व्युत्पादयति-पुनरित्यादिना। ननूक्तकर्मणि किं प्रमाणं तत्राऽडह-अशुक्केत्यादिना। तत्सूत्रमुदाहरति-कर्मेति। तद्विवृणोति-काम्यमत्या- दिना। ननु भवत्वेवमयोगिकर्म किमतस्तदाह-तच्चेति। तत्र वार्तिकं प्रमाणयति- तड़ाहुरित्यादिना। तत्रापि शङ्कते-नन्वित्वादिना। तत्र समाधातुं प्रतिजानीते- मैवमिति। तत्र हेतुमाह-अकाध्यत्वेति। फलितमाह-अत इत्यादिना। अथैवमप्यनिष्टमाशङ्कते- ननु योगिनोऽप्यनेन न्यायेन यथोचितं पुण्यात्मसु मुछितां माव- यित्वा पुण्येष्वेव प्रवर्तेरन्निति चेत्नवर्शन्ता नाम। ये मैतरयाविभिश्चितं प्रसाद्यन्ति तेषामेव योगित्वात्। मैत्रयाद्िचतुट्टयमुप्लक्षणम्। तेन 'अमयं स्त्वसंशुद्धि:' इत्याविव्वसंपत, 'अमानित्वमदमित्वम्' इत्या- दिज्ञानसाधनानि जीवन्मुक्तस्थितप्रज्ञाव्विचनोक्ता धर्माश्षोपलक्ष्यन्ते। सर्वेषामेतेषां शुभवासनारूपत्वेन मलिनवासनानिवर्तकत्वात्। ननु सन्त्य- नेकाः शुभवासनाः। न च ता एकेन सर्वा अभ्यस्तितुं शक्पन्ते। निर- र्थकश्र तद्भ्यासप्रयास इति चेन्न। तन्निवर्त्यानामनन्तानां मलिनवा- सनानामेकस्ये मनस्यसंभवात्। न ह्यायुर्वेदोक्तानि सर्वाण्यौषधान्येकेन सेचितुं शक्यन्ते। नापि तन्निवर्त्याः सर्वे रोगा एकस्य देहे संभवन्ति। एवं तर्हि स्वचित्तं प्रथमतः पराक्ष्य तत्र यदा गावत्यो मलिनवासना- स्तदा तावती: शुभवासना विरोधिनीरम्पसेत्। यथा पुत्रमित्रकलत्रा- दिभि: पीड्यमानस्ततो विरक्तस्तन्निवर्तकं पारिव्राज्यं गृह्णाति, तथा विद्यामदधनमदकुआचारमदादिम लिनवासनाभि: पीड्यमानस्तद्विरोधिनं विवेकमभ्यसेत्। स च विवेको जनकेन दर्शित :- अद्य ये महतां मूर्झ्नि ते दिनैनिपतन्त्यधः । हन्त चित्त महत्तायां क्वेषा विश्वस्तता तब । क्व धनानि महीपानां ब्रह्मण: क्व जगन्ति वा। प्राक्तनानि प्रयातानि क्वेयं विश्वस्तता तव।

१ क, ख, ङ, च, शुभाशुभ । २ घ, ङ, 'स्प नरस्नासं।

वासनाक्षयप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । २५७

कोटयो ब्रह्मणां याता गर्ताः स्वर्गपरम्पराः। प्रयाता: पांसुवद्मूपा: का धृतिर्मम जीविते॥ येपां निर्मेषणोन्मेषी जगतः प्रउयोदयी। ताहशा: पुरुषा नट्टा मादृशां गणनैव का॥ इति। नन्विति। इष्टापत्या परिहरति-प्रवर्तन्तां नामेति । तत्र योगित्वभङ्गमाश- ड्क्प लक्षणसत्त्वान्मवमित्याह-ये मैत्रयादिभिरित्यादिना निरुक्तेष्टापत्तिहेतुकथनेन। ननु किं मैत्र्यादिचतुष्टयवत्त्वमेव योगित्वं तथात्वे तदितरप्राक्प्रपञ्चितानेकधर्मवैयर्थ्यमित्यत आह्-मैडयार्दी त्यादिना। तत्र हेतुमाह-चतुष्टयमित्यादिना। एवमुपलक्षणत्वकल्पने फलमाह-तेनेति। ततः किं तदाह-सर्वेषामित्यादिना हनुकत्या। तत्राप्याशडक्य समाधत्ते-नन्वित्यादिना। तत्समर्थयितुं दृट्ान्तमाह-न है।त्यादिना। नन्वेवं चेत्कोऽत्र वासनाक्षयेऽस्त्युपाय इत्यत्राऽडह-एवं तहीत्यादिना। तत्रापि दृष्टान्तमाह-यथेत्यादिना । ननु कोडसौ विवेको यदभ्यासेन सर्वासामपि विद्यामदादिमलिनवासनानां निवृत्तिरित्यतस्तं सप्रमाणं प्रतिज्ञाय वासिष्टनिष्टानि तद्वाक्यान्येव स्पष्टयति-स चेत्यादिना केतीत्यन्तेन। तत्रासांगत्यं शङ्कते नन्वित्यादिना- नन्वयं विवेकस्तत्वज्ञानोद्यात्प्राचीनः, नित्यानित्यवस्तुविवेकादि- साधनव्यतिरेकेण ब्रह्मज्ञानासंभवात्। इह तूत्पन्नत्रह्मसाक्षात्कारस्य जीवन्मुक्तये वासनाक्षयादिसाधनं वक्तमुपक्रान्तमतः किमिदमकाण्डे ताण्डवमिति चेतु। नायं दोषः। साधनचतुष्टयसंपन्नस्य पश्चाङ्वह्मज्ञान. मित्येष सर्वपुरुषसाधारण: प्री.रराजमार्ग:। जनकस्य तु पूर्वपुण्यपुञ्ज.

ररवज्ञोनमुत्पन्नम। ततश्च चित्तविभ्रान्तये विवेकोऽयं क्रियत इति काण्ड एवेदमुचितं ताण्डवम्। नन्वेवमप्यस्य विवेकस्य ज्ञानसमनन्तरभावि- वेवन मलिनवासनानुवृत्त्त्यभावाच्छद्दवासनाभ्यासो नापेक्षित इति वेन्न। जनकस्य तद्नुवृत्त्यभावेऽपि याज्ञवल्क्यमगीरथादेस्तदनुवृत्तिदर्शनात। अस्ति हि याज्ञवल्क्यस्य तत्प्रतिवादिनामुषस्तकहोलादीना च भूयान्वि. द्यामदः। तैः सवैरि विजिगीपुकथायां प्रवृत्तत्वात्। ननु तेषां विद्या न्तरमेवास्ति न ब्रह्मविद्येति चन्न। कथागतयोः प्रश्नोत्तरयोर्त्रह्मविपय त्वात्। ननु ब्रह्मविषयत्वेऽवि तेषामापातती ज्ञानमेव न तु सम्यग्वेदन

१ क. ख. ग, व. ङ, चः ताः स°। २ छ. षमात्रेण ज° ३ क, क. ङ, च, रणक्षुण्णः मौ०। ३३

२५८ [ २ द्वितीयं-

मिति चेन्न। तथा सत्यस्माकमपि तदीयवाक्येरुत्पन्नाया ब्रह्मविद्याया असभ्यक्त्वप्रसङ्गात्। ननु सम्यक्त्वेऽपि परोक्षज्ञानमेवेति चेन्न। यत्सा- क्षादपरोक्षाद्वह्वति मुख्यापरोक्षविषयतयैव विशेषतः प्रश्नोपलम्मात् । नन्वात्मज्ञानिनो विद्यामद आचार्यैनाभ्युपगम्यते। तथा चोपदेशसाह. रुयाममिहितम्- ब्रह्मवित्वं तथा मुक्त्वा स आत्मज्ञो न चेतरः ॥ इति। नैष्कर्म्यसिद्धावपि- न चाध्यात्माभिमानोऽषि विदुषोऽस्त्यासुरत्वतः। विदुपोऽप्यासुरश्षेत्स्यान्निप्फलं ब्रह्मदर्शनम्॥ इतिचेन्नायं दोपः। जीवन्मुक्तिपर्यन्तस्य तत्त्वज्ञानस्य तत्र विवक्षि- तत्वात्। न खलु वयमपि जीवन्मुक्तानां विद्यामदमभ्युपगच्छामः। अथ सिद्धान्ती सानुवादं समाधातुं प्रतिजानीते-इति चेन्नायं दोष इति। तत्रोपपत्तिमाह-साधने त्यादिना। जनके प्रकृतविवेकवति तदवषक्षण्यमाह-जनकस्य व्वित्यादिना। तत्रापि शङ्कते-नन्वेवमपीत्यादिना। तत्रापि प्राग्वदेव समा- धत्ते-इति चेन्नेति। तत्र हेतुमाह-जनकस्यत्यादिना। तमुपपादयति-अस्ति ही त्यादिना। उपलक्षणमिदं भगीरथलोकवरासनादेरपि। तस्यापि योगवासिष्ठे त्रितलाभि- धमहर्पिणा चाऽडर्येण मलिनवासनोपशमार्थ निःमीमत्यागस्य समुपदिष्टत्वात् । तत्पति- वादिनामिति। एतेन भगीरथादेरित्यादिपदार्थो व्याख्यातः । तत्र हेतुमाह-सर्वैर- पीति। तत्रापि शङ्कते-नन्वित्यादिना । समाधत्ते-इति चेन्नेति। तत्र हेतुः कथेति। तत्राप्याशङ्कय समाधत्ते-ननु ब्रह्मेत्यादिना। तथा च सर्वत्र शास्त्रीयक- थास्वनाश्वासेनानिर्मोक्षापत्तिरित्याकृतम्। पुनरप्याशङ्कय समाधत्ते-ननु सम्यकत्वेऽपी- त्यादिना। तत्रापि प्राचीनाचार्यविरोधमाशङ्कय समावत्ते-नन्वात्मेत्यादिना। अथाद्वैतब्रह्मविदस्तावद्विद्यामदमभावनव नास्तीति शङ्कते- ननु विजिगीषोरात्मबोध एव नास्ति। रागो लिङ्गमघ्ोधस्य चित्तत्यायामभूमिषु। कुतः शादलता तव्य यस्याग्नि: कोटरे तरोः । इत्याचार्यैरभ्युपगमादिति चेन्न। रागादय: सन्तु काम न तन्ावोऽपरध्यति। उत्खातदंश्रोरगवड़विद्या कि करिष्यति॥

१ ग. घ. च, छ. ·ध्यते। उ°।

वासनाक्षयप्र०] २५९

इत्यत्र तैरेव रागाद्यव्युपगमात। न चात्र परस्परव्याहतिः । स्थित- प्रज्ञे ज्ञानिमात्रे च वचनद्वयस्य व्यवस्थापनोपयुक्तत्वात्। ननु ज्ञानिनो रागाद्यम्युपगमे धर्माधर्मद्वारेण जन्मान्तरपसङ्ग इति चेन्मैवम्। अद्ग्ध- बीजवदविद्यापूर्वककामदेरेव मुख्यरागादित्वेन पुनर्जन्महेतुत्वात । ज्ञानिनस्तु दृग्धबीजवदाभासमात्रा एव रागाद्यः । एतदेवामि- प्रेत्याक्तम्- उत्पद्यमाना रागाद्या विवेकज्ञानवहनिना। तदा तदैव दह्यन्ते कुतस्तेपां प्ररोहणम्। इति ॥ तहि स्थितप्रज्ञस्यापि ते सनत्विति चेन्न। तत्काले मुख्यवदेवाsडमा- समानानां बाधकत्वात्। रपजुसपोडपि मुख्यसर्पवदेव तदानीं भीषयत्रु- पलभ्यते तद्वत् । तर्ह्याभासत्वानुसंधानानुवृती न कोऽपि बाध इति चेच्चिरं जीवतु मवान्। इयमेवास्मद्भिमता जीवन्मुक्ति:। नन्विति। अयं भाव :- विद्यामदो हि मानसो धर्मः स च विजिगीपामुलकसदस- द्विवककामुकराजसभायां कथाप्रवृत्युन्नयः सा च प्रतिष्टापूर्वकवनैकावाप्तिफलिकेति तद्राग- मात्रपर्यवसायिनी स चाज्ञानानुमापक इति। नन्वत्र कि मानमिन्यत आह-रागो लिङ्ग- मि त्यादिनष्कर्म्यसिद्धग्ुदाहरणपर्वक प्रतिज्ञातर्ये हेतुं प्रतिपादयन्। ततः सिद्धानती निरु- क्तशङ्कामनुद शमयितुं प्रतिजानीते-इति चेन्नति। तत्रापि हेतुमुक्ताचार्यवचनपूर्वक- मेवाSडह-रागादय इन्यादिना। इतीत्यादि। निरुक्तवार्तिकामृतपदये। तरेव नैष्क- म्यसिद्धिकृद्धिः श्रीममुरेश्वराचार्यचरणरवंत्यर्थः । तत्रापि व्यावातमाशङ्कय समाधत्ते- नचे त्यादिना। पुनरपि मकारान्तरमाशङ्कय समाधत्त-नन्वित्यादिना। तत्र भारती- तीर्थवाक्यमपि तृप्तिदीपीयमनुकृलयति-एतंदवेत्यादिना। तत्राप्याशङ्कय समाधत्ते- तर्ही त्यादिना। एवं चाडडभासत्वानुमंधानानुवृत्ता न दोप इत्याशङ्कयेष्टापति स्पष्यति- तहीत्यादिना जीवन्मुक्तिरित्यन्तेन। नन्वेवं चेत्तर्हि याजवत्वयस्य विजिगीपुकथायां प्रवृत्तस्याप्याभासतचानुसंधानं द्वैतविषय- कमस्त्येव। अन्यथा ह्यन्तर्यामिव्राह्मणे 'एप त आत्माऽन्तर्याम्यमृतोऽतोऽन्यदार्तम्' इति द्वैत- मिध्यात्वपूर्वकमद्व तत्रह्मा मक्यरूपकवत्योपंदेष्ट्राचमाम्नातमनुपपन्नं स्यादित्यत आह- याज्ञवल्वयस्तु विजिगीपुदशायां न हीदृशः । चित्तविश्रान्तये विद्व- तसंन्यासस्य तेन करिष्यमाणत्वात्। न केवलमस्य विजिगीषा किंतु

१ क. ख. ङ. भसानां।

२६० धनतृष्णाSपि मेंहती जातां। बहूनां ब्रह्मविदां पुरतः स्थापितं सालं- कारगोसह स्रमपहृत्य स्वयमेवेदमाह 'नमो वय बह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वग्रं स्मः' इति। इतरान्त्रह्मविदोऽवज्ञातुमियं काचिद्वचोमङ्गीति चेत्। अयमपि तरह्यपरो दोषः। इतरे च ब्रह्मविदः स्वकीयं धनमनेना- पहृतमिति मत्वा चुकधुः । याज्ञवल्क्यस्त्विति। निरुक्तशङ्कोपशान्त्यर्थरतुशब्दः । तत्र हेतुमाह-चित्तेत्या- दिना। नन्वेवं तर्ह्यन्तर्यामिब्राह्मणोक्तश्रतार्थापत्या याज्ञवल्क्यस्य विजिगीषुदशयामपि

न्यासबोधकश्रुतार्थान्यथानुपपत्त्यन्तरेण च तदभाव इति परस्परविरुद्धश्रुतिद्वयस्याप्यप्रामाण्य- मिति चेन्न। श्रत्यन्तरोपोद्वलितत्वेनोत्तरश्रुतार्थानुपपत्तेरेव प्रवत्वात् पूर्वश्रुतार्थानुपपत्तेस्तु शिष्यविशेषं प्रति निरुक्तसिद्धान्तावबोधनैकतात्पर्यकत्वेनोक्तानुसंधानाभाव एव पर्यवसानान्नो चेत्कौपीतक्युपनिपदि प्रतर्दनं प्रतीन्द्रस्याद्वैतब्रह्मोपदेशेऽपि 'प्राणोडस्मि प्रज्ञात्मा ' इत्यस्मच्छब्दघटितवाक्यप्रयोगानापत्तेश्च। तस्मादुक्प्रतिज्ञैव ज्यायसीत्याशयेनाऽSह- न केवलमित्यादिना। ननु किं योगीश्वरस्यापि याज्ञवल्क्यस्य महत्या धनतृष्णायाः सत्वे गमकमित्यत्राऽडह-बहूनामित्यादि। तथा च काण्वैः समान्नायते बार्हदारण्य- कपश्चमाध्याये-'जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञनेजे तत्र कुमुपाच्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुस्तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कः स्विदेपां ब्राह्मणानाम- नूचानतम इति सह गवां सहस्रमवरुरोध दश दश पादा एककस्याः शृङ्गयोराबद्दा बभूवः ।१।तान्होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गा उदजतामिति ते ह ब्राह्मणा न दधृषुरथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाचैताः सोम्योदज सामश्रवा३ इति ता होदाचकार ते ह ब्राह्मणाश्षुऋयुः कथं नो ब्रह्मिष्टो ब्रुर्वतिति' इति। ब्रह्मवित्वमत्र सगु- णादिसाधारणमेव । पुरतः, पुरस्तात्। किमाहेत्याकाड्क्षायां तद्वाक्यमेव पठति-नम इत्यादिना। तदन्यथाभिप्रायमाशड्क्य दोपान्तराप्त्या निराकरोति-इतरानित्यारभ्य दोष इत्यन्तेन । शिष्ट त्वतिरोहितमेव। किंच नैतावदेव, अपि तु ब्रह्महृत्यावधिकोधपारवश्यमप्यस्य प्रागुक्तानुसंधानवैधुर्यबोध- कमित्यभिधत्ते- स्वयं च क्रोधपरवशः शाकल्यं शापेन मारयामास। न चास्य

१ क. ख. ग. व, ङ, च. ता। यतो ब०।

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २६१

ब्रह्मेव्नो मोक्षामावः शङ्कनीयः । यतः कौषीतकिन: समामनन्ति- 'नास्य केन च कर्मणा लोको भीयते न मातृबधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया' इति। स्वयं चेति। एवं तर्हि तत्त्वज्ञत्वेनास्याविद्याध्वस्तिरूपमुक्तिरपि दूरोत्सारितैवेत्यत आह-न चेति। तत्र हेतुत्वेन श्रुतिमेव प्रतिजानीते-यत इत्यादिना। तामेव श्रुतिं पठति-नास्येति। केन चत्यत्र केनापीति पाठः। ननु श्रीभारतीतीर्थेविदानन्दे तु-

मातापित्रोर्वध: स्तेयो भ्रृणहत्याऽन्यदीदृशम्। न मुक्तिं नाशयेत्पापं मुखकान्तिर्न नश्यति। इत्युक्तम्। तद्वत्तैत्तिरीयोपनिपव्दाख्याने माधवाचार्यैरियं श्रतिरज्ञातपातकाभिप्रायेण क्षत्रियब्रह्मविन्निदर्शनेन व्याख्याता।

वाचा वा मनसा मातृवधादीन्कुरुते यदि। तथाडपि ज्ञानिनो मोक्षो न ह्यतविनिवार्यते ॥ पापं कृतवतोप्यस्य मुखे हर्षक्षयो नहि। न मुक्तिर्नश्यतीत्येव शास्त्ररस्य विनिश्चयात्।। इत्यनुभूतिप्रकाशे तु वाचिकाद्यभिप्रायेण वित्रियन इति कथं न विरोध इति चेत्सत्यम्। विद्यानन्दे सामान्यत उक्तस्यैव माधवाचार्येरनुभृतिप्रकाशे च विवरणात्। वस्तुनस्तु यदि तथाऽपिशव्दैरत्राभिप्रायान्तरमेव श्रीगुरुचरणप्रसादलब्धमस्ति। तथा हि-यदा ह्ययं मुमुक्षु: श्रवणादि करोति तदा जगन्मातृत्वेन स्वमातुर्मायायास्तद्वज्गत्पितृत्वेन स्वपितुर्मा- यिनो महेश्वरस्यापि मिथ्यात्वनिर्णयलक्षणं मुख्यं वधं करोत्येव। ताभ्यां तयोर्जगतश्च सर्वस्वीभूतमद्वैतात्मतत्त्वसुखप्रकाशरत्नमात्म-वेन निर्णयादपहरति तन स्तेयेन। तद्वद्भ्रृणाः सर्वेडप्यज्ञानिनो जीवा एवात्र बालाः 'भ्रृणोऽस्री गर्भपण्डयोः' इति मेदिन्यास्तेषामपि मिथ्यात्वनिर्णयरूपा या हत्या तया च यदाऽस्य पापं नास्ति नापि मुग्कालिमादिस्तदा किमु वक्तव्यं जीवन्मुक्तिसाम्राज्यपदाभिपित्तस्य ब्रह्मनिष्ठस्य तादृशवाचिकादिवधादिभि- स्तन्नेति। न चैवमपि माधवाचार्येरज्ञातपातकाभिप्रायण कृतं व्याख्यानं पुनरनेन सह विरु. द्धमेवेति वाच्यम्। वधादिशव्दशक्यार्थाग्रहशालिनं मन्दाधिकारिणं बोधयितुमेव तत्र तस्त- थोक्तत्वात् । अन्यथा तैरेवोत्तराश्रमे विद्यारण्यसंज्ञकरत्रोत्तमाधिकार्यर् स्वल्पग्रन्था त्म को प नि षत्तात्पर्थविवरणे कथमित्थं व्याख्यातं स्यात्। तस्मादुक्तमेव श्रुतिपरमरहस्यमिति दिक्।

१ क. ख. ङ. हन्नस्त मो।

२६२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेत- [ २ द्वितीयं-

एतेन 'हत्वाऽपि स इमाहोकान् हन्ति न निबव्यते' इत्यादिस्मृत्यादिवाक्यान्यपि व्याख्या- तानि। 'विदुषोऽप्यामुरश्वेत्स्याद्विफलं ब्रह्मदर्शनम्' इति वार्तिको क्तेश्चेति सुमङ्गलमखिलम्। प्रकृतं तु शापप्रदानरूपं ब्रह्महननं मानसं वाचिकं चेत्युभयविधमपीति सर्व संगतमेवेदम् । उक्तेऽर्थे परमार्थसारापरनामकपातञ्जलस्मृतिं संवादयति- शेषोऽपि स्वकृतार्यापञ्चाशीत्यामिदमाह- हयभेधशतसहस्राण्यथ कुरुते ब्रह्मघातलक्षाणि। परमात्मविन्न पुण्यैर्न च पापैः स्पृश्यते विमलः । इति ॥ तस्मात्किं बहुना ब्रह्मविदां याज्ञवल्क्यादीनामस्त्येव मलिनवासना- नुवृत्तिः, मगीरथस्तु तत्त्वं विदित्वाऽपि राज्यं परिपालयन्मलिनवासना- भिश्चित्तविश्रान्त्यमावे सति सर्वं परित्यज्य पश्चाद्विभ्रान्तवानिति वसि- ष्ठेनोपाख्यायते। शेषोऽपीति। तामेवाडडर्यीं पठति-हयमेधेति। ननृत्तश्रुतिवाक्यशेषो 'नास्य पापं न चकृपो मुखान्तीलं वा' इति वाक्यशेपोऽप्यनुभृतिप्रकाशे प्राक्पापं कृतवतोऽप्यस्येत्या- दिकारिकया संक्षेपतो नीर्णीतस्तथाऽपि किंचिन्मात्रे पापालेपः प्रकृतश्रुतेः संमत उत चित्ताद्युपहिते जीवे। नाऽडद्यः । अप्रसक्तप्रतिपवापत्तेः । नाप्यन्त्यः । तत्त्वज्ञानहीनेऽपि तदापत्तेः प्रकरणभङ्गापत्तेश्चति चेन्न । इत्याद्याशङ्कानां तत्रैवोत्तरत्र सविस्तरं समाधानात्। तद्यथा-ननु मृदस्यापि नास्ति चिन्मात्रे पापलेपनम्। ततः कोऽतिशयस्तत्त्वविदः स्यादिति चच्छणु- अहंकर्तृगतं पापमज्ञात्वाऽडरोप्यते चिति। तेन म्लानिर्मुखे भाति जन्मापि नरके भवेत् ।। ज्ञानेन कर्मणस्तस्य बीजभावो विनश्यति। जन्मप्ररोहो नैवास्तीत्येवं निश्चित्य हृष्यति॥ दग्वबीजं यथा लोके न प्ररोहक्षमं तथा। ज्ञानाग्निदग्धं यत्कर्म न तज्जन्मप्रदं भवेत्।। तर्हि तत्त्वविदः श्रेष्ठा मूढवन्नियमेन तत्। कुतः पापं त्यजन्तीति चेद्रहस्यमिदं शृण । यद्यप्यामुष्मिकी हानिर्नास्यथाप्यैहिकी तु सा। महती विद्यते तेन पापं यत्नेन वर्जयेत् ॥ शिष्टास्त्यजन्ति पापिष्ठं प्रत्यक्षो नरकः स हि। तन्निन्दकस्तस्य पापं गृहीत्वा नरकं व्रजेत्॥

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २६३

स्तोता कर्मी तु संसर्गात्स्वयमप्याचरेत्तथा। इत्थं दोपत्रयं दृष्ट्रा शिष्टाः पापं त्यजन्ति हि। किंच पुण्यरतः पूर्व ज्ञानमामोति नान्यथा। पश्चाच्च तद्वासनया पुण्यमेव करोत्यसौ।। किं बहृक्त्या तत्त्वविदो न भयं पारलींकिकम् । उपदेशसहस्यां च तथाऽऽचार्यैरुदीरणात्॥ परलोकभयं यस्य नास्ति मृत्युभयं तथा। तस्याऽSत्मज्ञस्य शोच्याः स्युः सव्रह्मेन्द्रा अपीश्वराः । इति ॥ नन्वेवं प्राक्प्रतिज्ञातस्य याज्ञवल्क्यभगीग्थादेस्तदनुवृत्तिदर्शनादित्यादिग्रन्थेन ज्ञानिनोऽपि याज्ञवल्क्यभगीरथादेर्मलिनवासनानुवृत्तिदर्शनमव्ये याज्ञवल्क्यस्य मलनवासनानुवृत्तिप्रपञ्च- नेऽपि भगीरथस्य तत्कथमित्यपेक्षायामवसरसंगत्या तत्संक्षिपति-मगीरथस्त्व त्यादिना। शङ्काशान्त्यर्थस्तुशब्दः । संक्षपतस्तु तन्मया भागीरथीकथार्यचम्पृकाव्य एव संगृहीतं भवति तेनात्रोपरम्यत इति शिवम्। फलितमाहात इत्यादिना- अतः स्वकीयं वर्तमानं मलिनवासनादोषं परकीयदोषवत्सम्यगुत्प्रेक्ष्य तत्पतीकारमभ्यसेत्। अनेनैवाभिप्रायेण स्मर्यते- यथा सुनिपुणः सम्यक्परदोपेक्षणे रतः। तथा चेन्निपुणः स्वेषु को न मुच्येत बन्धनातू। इति ॥ नन्वादौ तावद्विद्यामदस्य कः प्रतीकार इति चेत् । किं स्वनिष्ठस्य परविषयस्य मदस्य किंवा स्वविषयस्य परनिष्ठस्य। आद्ये मङ्गोऽवइयं क्वचिन्द्विष्यतीति निरन्तरं भावयेत्। तद्यथा-श्वेतकेतुरविद्यया मत्तः प्रवाहणस्य राज्ञः समां गतस्तेन पञ्चाग्निविद्याया पृष्टायां स्वयमजा- नानो निरुत्तरो राज्ञा बहुधा मर्त्सितः पितुः समीपमागत्य स्वनिर्वेदमु- दाजहार। पिता तु निर्मदस्तमेव राजानमनुसृत्य तां विद्यां लेे। दप्तबालाकिश्चाजातशत्रुणा राज्ञा मर्हिसतो दर्ष संत्यज्य राजानमुपस- साद। उपस्तकहोलाद्यक्र मदेन कथां कृत्वा पराजिताः। यदा स्वविषयः परनिष्ठो मदः प्रवर्तेत तदा मत्तः स परो निन्दृत्ववमः वा। सर्वथाऽपि न मे हानिरिति भावयेत्। तथा हि- आत्मानं यदि निन्दन्ति निन्दन्ति स्व्रयमेव हि। शरीरं यदि निन्दृन्ति सहायास्ते मता मम ॥

२६४ [२ द्वितीयं

निन्दावमानावत्यन्तं भूषणं यस्य योगिन: । धीविक्षेपः कथं तस्य वाचाटैः क्रियतामिह। इति ॥ उक्तस्वकीयमलिनवास नादोषप्रतीकाराभ्यसनविधौ स्मृतिमनुकलयति-अनेनैवेति। तामेव स्मृति पठति-पथेति। अथ योगीश्वरं याज्ञवल्क्यमित्यादिस्मृतिप्रसिद्धत्वेनापि बार्ह- दारण्यकश्रुतिसंग्रथितकथत्वेन च महामहिम्नः प्रकतस्य भगवतो याज्ञवल्क्यस्यापि विद्यामदैकमू- लकनिखिलमलिनवासनाकथनात्प्रथमं तत्प्रतीकारमेव दुर्लभं मन्वानः पृच्छति-नन्वित्या- दिना। तत्र सिद्धान्ती विकल्प्याऽद्य उपायं विधत्ते-किमित्यादिना। तत्र निदर्शनाका- डक्षायां तानि प्रतिजानीते-तद्यथेति। तत्र च्छान्दोग्ये तदुदाहरति-वेतकेतुरित्या दिना लेम इत्यन्तेन। एवं कौपीतक्युपनिपदि बृहदारण्यकचतुर्थाध्याये चापि तदाह- हप्तबाला किरित्यादि नोपससाद्षेत्यन्तेन। तद्वद्बृहदारण्यकपञ्चमाध्यायेपि तत्प्रकट- यति-उषस्तेत्यादिना पराजिता इत्यन्तेन। आदिनाऽन्येऽपि तत्रत्या याज्ञवल्क्यप्रति. वादिना(नो) बहवः प्रसिद्धा एव। अथ विकल्पान्तरमुपन्यस्य तत्रोपायमाह-यदा स्वेत्या- दिना। मत्तः, विद्यामदोन्मत्तः । मामित्यार्थिकम्। तदेवोपपादयति प्राचीनवचनाभ्यां सप्रतिज्ञम्-तथा हीत्यादिना। वाचाटो बहगर्ह्यवागित्यमरः । स्पष्टमपरम् । उत्तडर्थे वार्तिककारसंमतिमप्याह नैप्क्म्यसिद्धावित्यादिना। नैष्करम्यसिद्धौ- "पुरीषे संपरित्यक्ते दोषतश्रावधारिते। यदि दोषं वदेत्तस्मै किं तत्रोच्चरितुर्भवेत्॥ तद्वत्स्थूले तथा सूक्ष्मे देहे त्यक्ते विवेकतः । यदि दोपं वदेत्ताभ्यां किं तत्र विदुषो भवेत् ॥। शोकहर्षमयक्रोधलोभमोहस्पृहाद्यः॥ अहंकारस्य हृश्यन्ते जन्म सृत्युश्र नाऽडतमनः ॥ "[इति ।] निन्दाया भूषणत्वं च ज्ञानाक्कुशे दर्शितम्- "मन्निन्दया यदि जनः परितोषमेति नन्वप्रयत्नसुलभोऽयमनुग्रहो मे। श्रेयोर्थिनो हि पुरुषा: परितुष्टिहेतो- र्ुःखार्जितान्यपि धनानि परित्यजन्ति॥

१ क. ख. ग. ध. ङ "द्वौ सपरिकरे वर्चस्के दो०। २ क. ख. म. ङ. त्ज- नितोऽय।

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २३५

सततसुलमदैन्ये निःसुखे जीवलोके यदि मम परिवादात्प्रीतिमापोति कश्चित् ॥ परिवद्तु यथेष्टं मत्समक्षं तिरो वा जगति हि बहुदुःखे दुर्लमः प्रीतियोगः। इति ॥ अवमानस्य भूषणत्वं स्मर्यते- तथा चरेत वे योगी सतां धर्ममनुस्मरन्। जना यथाऽवमन्येरन्गच्छेयुर्नैव संगतम् ॥ इति। याज्ञवल्क्योपस्तादीनां यी स्वनिठपरनिष्ठविद्यामदौ तयोर्यथा विवे. केन प्रतीकारस्तथा धनाभिलाषक्रोधदोरप्यवगन्तव्य: । अर्थानामर्जने क्वेशस्तर्थैव परिपालने ॥ नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थान्क्रेशकारिण: । इति धनविषये विवेक: । क्रोधोऽपि द्विविध: स्वनिष्ठः परविषयः परनिष्ठः स्वविषय इति। तन्र स्वनिष्ठपरविषयं प्रत्येवमुक्तम्- अपकारिणि कोपश्रेत्कोपे कोपः कथ न ते। धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रसह्य परिपन्थिनि॥ फलार्थिनो धर्मयशोर्थनाशनः स चे दपार्थः स्वशरीरतापनः । न चेह नामुत्र हिताय यः सतां मनांसि रोष: स समाश्रयेत्कथम्॥इति। स्वविषयं परनिष्ठं प्रत्येवमीरितम्- न मेऽपराध: किमकारणे नृगा मदभ्यसूयेत्यपि नैव चिन्तथेत्। न यत्कृता प्राग्मवबन्धनिष्कृतिस्ततोऽपराधः परमी नु चिन्त्यताम्॥ नमोऽस्तु कोपदेवाय स्वाश्रयज्वालिने मृशम्। कोऽप्यस्य मम वैराग्यदायिने दोपबोधिने॥ इति। धनाभिलापक्रोधवद्योषित्पुत्रामिलाषावपि विवेकेन निवर्तनीयौ। यदीत्यादि। कश्विदिति शेषः । तस्मै पुरीपाय। उच्चरितुः, पुरीपोत्सर्गकर्तुः । 'उच्चरेद्दक्षिणामुखः' इति स्मृतेः । आचार्यान्तरवचने अपि समुच्चिनोति-निन्दाया इत्या- दिना। स्मृतिमप्य त्रानुकृलयति-अवमानस्थेत्यादि। धर्ममद्पयन्नियपि पाठः। एतेन ३४

२६६ पूर्णानन्देन्दुकौ मुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [२ द्वितीयं-

मार्कण्डेयपुराणप्रसिद्धं दत्तात्रेयस्य सङ्गत्यागार्थं विकर्मप्रकाशनं मायिकमपीश्वरकोटिनिविष्ट त्वादेव। धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट ईश्वराणां च साहसम्। तेजीयसां न दोपाय वह्नेः सर्वभुजो यथा ॥ इति भागवतोक्तरीत्यैव व्याख्येयम् । एवं धनाभिलापरोपयोरपि निरासोपायमतिदिशति- याज्ञवल्क्ये त्यादिना। तत्र धनाभिलापे विवेकं प्राचां वचसैव विशदयति-अर्थाना- मिति। एवं क्रोधेऽप्याह-क्रोध इत्यादिना। धर्मेति तृतीयपादे सर्वेषां पुरुषार्थाना- मिति नैष्कर्म्यसिद्धिपाठः । 'अभिघातिपरारातिप्रत्यर्थिपरिपन्थिनः' इत्यमरः । अपार्थः, व्यर्थः । स्पष्टमपरम् । अत्राऽडय्यं सप्रमाणमाह तत्रे त्यादिना- तत्र योपिद्विवेको वसिष्ठेन दर्शित :- मांसपाञ्चालिकायास्तु यन्त्रलोलेडङ्गपअ्जरे। स्नाय्वस्थिग्रन्थिशालिन्या: स्तिरियाः किमिव शोमनम्॥ त्वटमांसरक्तबाष्पाम्चु पृथक्कृत्वा विलोचने। समालोकय रम्यं चेक्किं मुधा परिमुह्यसि।

हष्टा यस्मिन्स्तने मुक्ताहारस्योल्लासशालिता। इमशानेषु दिगन्तेषु स एव ललनास्तनः । श्वभिरास्वाद्यते काले लघुपिण्ड इवान्धसः ॥ केशक ज्लधारिण्यो दुःस्पर्शा लोचनप्रिया: । दुष्कृताभ्निशिखा नार्यो दहन्ति तृणवन्नरम् ॥ ज्वलतामतिदूरेऽपि सरसा अपि नीरसा: । स्त्रियो हि नरकाग्रीनामिन्धनं चारु दारुणम्।। कामनाम्रा किरातेन विकीर्णा मुग्धचेतसाम्। नार्यो नरविहङ्गानामङ्गबन्धनवागुराः ॥ जन्मपल्वलमत्स्यानां चित्तकर्दमचारिणाम्। पुंसां दुर्वासनारज्जुनाडी बडिशपिण्डिका ।। सर्वेषां दोषरत्नानां सुसमुद्रिकयाऽनया। दुःखशृङ्गलया नित्यमलमस्तु मम स्त्रिया ॥

१ क. ख, ग. घ, ङ, च. ०नौरी ब°।

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २६७

इतो मांसमितो रक्तमितोऽस्थीनीति वासरैः। ब्ह्मन्कतिपयैरेव याति स्त्री विशरारुताम्।। यस्य खी तस्य भोगेच्छा निःस्त्रीकस्य क्व मोगभूः । स्त्रियं त्यक्त्वा जगत्यक्तं जगत्यक्त्वा सुखी भवेत् ॥ इति। पुत्रविवेको ब्रह्मानन्दे दर्शित :- अलभ्यमानस्तनयः पितरी केशयेच्चिरम् । लब्घोऽपि गर्भपातेन प्रसवेन च बाधते ।। जातस्य ग्रहरोगादि कुमारस्य च मूर्खता। उपनीते त्वविद्यत्वमनुद्वाहश् पण्डिते।। यूनश्र परदारादि दारिद्यं च कुटुम्बिनः । पित्रोर्दुःखस्य नास्त्यन्तो धनी चेन्म्रियते तदा॥ इति। यथा विद्याधनक्रोधयोषित्पुत्रविषयाणां मलिनवासनानां विवेकेन प्रतीकारस्तथाऽन्यासामपि वासनानां यथायोग्यं शास्त्रः स्वयुक्त्या दोषं विविच्य प्रतीकारं कुर्यात्। कृते च प्रतीकारे जीवन्मुक्तिलक्षणं परमं पद लभ्यते। तदाह वसिष्ठः- वासनानां परित्यागे यदि यत्नं करोष्यलमूँ। तत्ते शिथिलतां यान्ति सर्वाधिव्याधयः क्षणात् ।। पौरुषेण प्रयत्नेन बलत्सित्यज्य वासना: । स्थितिं बभ्नासि चत्तर्हि पदमासादयस्यलम्।इति। 'पाञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वस्त्रदन्तादिभि: कृता' इत्यमरः । स्नायवः, अन्त्राणि। हार- स्योह्ासशाहितेत्येव पाठ: साधीयान्। हारस्योग्सीत्यपपाठ एव स्तन इन्यनेनैवाधिकरण- सिद्धेः। काले, पञ्चत्वोर्ध्वम्। अन्धसः, 'भिस्सा स्त्री भक्तभन्धोऽन्नम्' इन्यमरः । विशरा- रुतां, विशरणशीलतामित्यर्थः । जीर्णा भवतीति यावत्। एवं पुत्रविवेकमप्युदाहरति- पुत्रे त्यादिना। ग्रहः, वालग्रहादि: सुर्यादिश्च। आदिना वरूपतादि। परदारादीन्यत्राSड- दिना द्यृतादिव्यसनम्। अथोक्तानुवादिन काम्यकर्मादिप्वप्युक्त विघेकमतिदिशति -- यथ त्या- दिना। ततः कि तदाह-कृते चेति। तत्र मानमाह-तद्ाहे त्यादिनाSल मि तीत्यन्ते- न । शिष्टं तु स्पष्टमेव ।

१ क. ख. ग. ङ. म्। तास्ते शि°।

२६८ पूर्णानन्देन्दुकौ मुद्यास्यव्याख्यासमेतः- [२ द्वितीयं-

तत्र शङ्कते नन्वत्रेत्यादिना- नन्वत्र पौरुषप्रयत्नो नाम पूर्वोक्तो विषयदोषविवेकः। स च पुनः पुनः क्रियमाणोऽपि प्रबलेन्द्रियव्यवहारेणाभिभूयते। तदुक्तं मगवता- यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभ मनः ॥ इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते। तद्स्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्मसि॥इति। एवं तर्ह्युत्पन्नविवेकरक्षार्थमिन्द्रियाणि निरोद्धव्यानि। तदपि तत्रैवो- त्रश्लोकाम्पां दर्शितम्- तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्पर: । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ तस्माद्यस्य महाबाही निगृहीतानि सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ इति। स्मृत्यन्तरSपि- न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो यतिः । न च वाक्चपलश्रैवमिति शिष्टस्य लक्षणम् ।। इति। एतदेवात्र संग्रहविवरणाभ्यां स्पष्टीकृतम्- अजिह्ः षण्डकः पङ्गरन्धो बधिर एव च। मुग्धश्र मुच्यते जन्तुः पड्मिरेतैर्न संशयः ॥ इदमिष्टमिर्द नेति योऽश्नन्नपि न सज्जते। हितं सत्यं मितं वक्ति तमजिह्वं प्रचक्षते।। अद्य जातां यथा नारीं तथा षोडशवार्षिकीम्। शतबर्षा च यो दृष्ट्वा निर्विकार: स षण्डकः॥ भिक्षाचं नमनं यस्य विष्मूत्रकरणाय च। योजनान्न परं याति सर्वथा पङ्गुरेव सः। तिष्ठतो वजतो वाऽपि यस्य चक्षुर्न दूरगम्। चतुर्युगां भुवं त्यक्त्वा परिव्राट्सोऽन्ध उच्यते।।

१ क. ख. ग. व ङ, च. वान्यत्र। २ क, ख. ग. घ, ङ, च. भिक्षुः।

वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । २६९

हितं मितं मनोरम्यं वचः शोकापहं च यत्।। श्रुत्वा यो न शृणोतीव बधिरः स प्रकीर्तितः । संनिधौ विषयाणां च समर्थोऽविकलेन्द्रियः । सुप्तवद्वर्तते नित्यं मिक्षुर्मुग्धः स उच्यते। न निन्दां न स्तुतिं कुर्यान्न कंचिन्मर्मणि स्पृशेत् ।। नातिवादी मवेत्तद्वत्सर्वत्रेव समो मवेत्। न संभाषेत्खिवियं कांचित्पुर्वदृष्टां न च रतरेत् ।। कर्था च वर्जमेत्तारसा न पश्येल्लिखितामपि॥ इति। तत्र भगवद्वाक्यमनुकूलयति-तदुक्तमित्यादिना। अथोक्तशङ्काम्गीकृत्य सिद्धान्ती तत्रोदाहृतभगवद्वाक्याग्रिमवाक्योक्तमेव तदभिधानपूर्वकमुपायमाह-एवं तहीत्यादिना। एतेन वक्ष्यमाणं ज्ञानरक्षाख्यं जीवन्मुक्ते: प्रथमं प्रयोजनमपि व्याख्यातम्। इन्द्रियनिरोध- नोक्तविवेको रक्षितो भवति परं त्वसावप्युक्तविवेकायत्त एव मनोनाशवासनाक्षयतत्त्वज्ञाना- भ्यासानां परस्परकार्यकारणभावस्य सप्रमाणमधस्तादेवोक्तत्वात्तद्वत्तत्रापि ज्ञानपदेनाऽडर्थिक- द्वैतमिथ्यात्वपूर्वकाद्वैतात्मरूपब्रह्मानुसंधानस्यैव विवक्षितत्वात्। इयमवास्मदभिमता जीवन्मु- क्तिरित्यधस्ताद्वदद्भिराचार्यैस्तथैव सूचितत्वाच्च। विस्तरतस्तु तत्प्रकरण एवेदं प्रतिपाद यिष्याम इति दिक्। उक्त्ेडर्ये स्मृत्य-तरमपि संवादयति-स्मृत्यन्तरेऽपीत्यादिना। एवं निरुक्तोपलक्षितपाय्वितराखिलेन्द्रियनिग्रहवत्त्वम्। यतिपदेन यतत इति व्युत्प्त्या मनोनि- ग्रहस्याप्यु क्तत्वादित्येतावदेव शिष्टस्य लक्षणमित्यर्थः । अथैतद्विवरणाकाड्क्षायां तदपि संक्षे- पविस्तराभ्यां स्मृत्यैव कृतमित्याह-एतदेवे त्यादिना। अत्र वक्ष्यमाणस्मृतित्राते। पोडशेति रूपा- दुपलक्षणम्। चतुर्युगां, युगशब्दितशकटाग्रकाष्ठ चतुर्गुणपरिमितामित्यर्थः । हितमित्यादि वैपयिकहितादिग्राम्यवचःपरम्, अन्यथा वेदान्तेष्वतिव्याप्तः । न निन्दामित्यादि तु वाक्चक्षु- र्मनसां निग्रहे त्वादरार्थमेव। अथोक्तस्मृतितात्पर्य संक्षिपति यथे त्यादिना- यथा कश्रिद्वती नक्तैकमुक्तोपवासमौनादिवतं संकल्प्य सावधानो भ्रंशमकृत्वा सम्यक्पालयति, तथैवाजिह्वत्वादिवते स्थितः सावधानो विवेकं पालथेत्। पदेवं विवेकेन्द्रियनिरोधाभ्यां दीर्घकालनैरन्तर्यसत्का- रसेविताभ्यां मैत्रयादिमावनासु प्रतिष्ठितास्वासुरसंपट्टूपा मलिनवासना: क्षीयन्ते। ततो निःश्वासोच्छासवन्निमेषोन्मेषवच्च पुरुषप्रयत्नमन्तरेण प्रवर्तमानामिमैडयादिवासनामिलोंके व्यवहरन्नपि तदीयसाकल्यवैकल्पा नुसंधानं चित्ते परित्यज्य निद्धातन्द्रामनोराज्यादिरूपाः समस्तचेष्ट:

२७०

प्रयत्नेन शान्ता: कृश्वा चिन्मात्रवासनामभ्यसेत्। स्वतस्तावदिदं जग. च्चिज्नडोमयात्मकं मासते। यद्यपि शब्दस्पर्शादिजडवस्तुभासनायैवे- न्द्रियाण सृष्टानि 'पराश्ि खानि व्यतृणत्स्वयंभूः' इति श्रुतेः, तथाऽपि चैतन्यस्योपादानतया वर्जयितुमशक्यत्वाञ्चैतन्यपूर्वकमेव जड जगन्भासते "तमेव मान्तमनु भाति सवं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति ध्रुतेः। तथा सति पश्रान्भ्ासमानर्य जडस्य प्रथम- भासमानं चैतन्यमेव वास्तवं रूपमिति निश्चिवत्य जडमुपेक्ष्य चिन्मात्ं चित्ते वासयेत्। एतच्च बलिशुक्रयोः प्रश्नोत्तरा्यां विस्ट्टमवगम्यते- किमिहास्तीह किंमाचमिदं किंमयमेव च। कस्त्वं कोऽहं क एते दा लोका इति वदाऽऽशु मे।। चिदिहास्तीह चिन्मात्रमिदं चिन्मयमेव च। चित्वं चिद्हमेते च लोकाश्िदिति संग्रहः ॥ इति। यथा सुवर्णकोमः कटकं विक्रीणन्नपि वलयाकारस्य गुणदोषावु पेक्ष्य गुरूत्तमवर्णयोरेव मनः प्रणिधित्सति तथा चिन्मात्रे मनः प्रणि- घातव्यम्। यावता कालेन जडं सर्वथेवोपेक्ष्य चिन्मात्रे मनसः प्रवृत्ति- निःश्वासादिवत्स्वाभाविकी संपद्येत तावत्कालं चिन्मात्रवासनायां प्रयतेत। नन्वादावेव चिन्मान्नवासनाऽस्तु तयैव मलिनवासनानिवृत्तेः। किमनेनान्तर्गडुना मैतर्याद्यम्यासेनेति चेन्न। चिन्मात्रवासनाया अप्र तिध्तत्वप्रसङ्गात्। उक्तानुवादेन फलितमाह-तदेवमित्यादिना। ततः किं कार्य तदाह-तत इत्या- दिना। तत्प्रकारं प्रतिपादयति-स्वत इत्यादि। उभयभानमसिद्धं जडस्यैव घटादेरिन्द्रियैर्भा- नादिति शङ्गते-यद्यपीत्यादिना। तत्र श्रुतिमेव हेतुत्वेन प्रमाणयति-पराञ्ीति। पराग्जड वस्तु, अञ्चन्ति गच्छन्तीति तथा। एतादृशानि खानीन्द्रियाणि स्वयंभूरीश्वरो व्यतणत्सृष्ट्यादौ मायया रचितवानित्यर्थः । समाधत्ते-तथाSपीत्यादिना। तत्र मानमाह- तमेवेति। फलितमाह-तथा सती त्यादिना। तत्राSडख्यायिकां संवादयति-एतच्चे त्या- दिना। तत्र युक्तिमाह-यथेति। विक्रीणन्मूल्यं दत्त्वा गृह्नन्नपीत्यर्थः । गुरुत्तमेति। गुरुत्वाख्यपीतरूपाख्यगुणयोरित्यर्थः । प्रणिधित्सति, प्रणिधातुमिच्छति। उक्तप्रणिधाना-

१ क. ङ, च, कार: क°।

चासनाक्षयप0] २७१

चधिमाह-यावतेत्यादिना। तत्राप्याशङ्कय समाधत्ते-नन्वित्यादिना। अन्तर्गडु, शरीरे वातगुल्मम्। तत्र दृष्टान्तं स्पष्टयति यथे त्यादिना- यथा कुट्टिमदाउर्व्यतिरेकेण क्रियमाणमपि स्तम्भकुड्यात्मकं गृहं न प्रतितिष्ठति। यथा वा विरेचनेन प्रबलदोषमनिःसार्य सेवितमप्यैषधं नाऽडरोग्यकरं तद्वत् । ननु 'तामप्यथ परित्यजेत्' इति चिन्मान्रवास नाया अपि परित्यागोऽवगम्यते। तदप्ययुक्तम्। चिन्मात्ं परित्यज्यान्यस्य कस्यचिदुपादेयस्यामावात्। नायं दोष:। द्विया चिन्मात्रवासना मनो- बुद्धिसमन्विता तद्रहिता चेति। करणं मनः, कर्तृत्वोपाधिर्बुद्धिः। तथा च सत्यप्रमत्तोऽहमेकाग्रेण मनसा चिन्मात्रं मावयिष्यामीत्येताद्रशेन कर्तृकारणानुसंधानेन समन्विता प्राथमिकी या चिन्मात्रवासना ध्यान- शब्दामिधेया तां परित्यजेत्। या त्वभ्यासपाटवेन कर्तृत्वाद्यनुसंधान- व्यवधानरहिता समाधिशब्दाभिधेया तामुपाददीत। ध्यानसमाध्योस्तु लक्षणं पतञ्जलि: सूत्रयामास-'तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्' 'तदे- वार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः' इति। तादृशसमाधी दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारैः सेविते स्थैयं लब्ध्वा पश्चात्कर्तृकरणानुसं- धानपरित्यागार्थो यः प्रयत्नस्तमपि परित्यजेत्। नन्वेवं सति तत्त्यागप्र- यत्नोऽपि परित्याज्य इत्यनवस्था स्यात्। मैवम्। कतकरजोन्यायेन स्वपरनिवर्तकत्वात्। यथा कलुषिते जले प्रक्षिप्तं कतकरज इतररजसा सह स्वात्मानमपि निवर्तयति तथा त्यागार्थः प्रयत्नः कर्तृकरणानुसंधानं निवर्तयन्स्वात्मानमषि निवर्तयिष्यति। निवृत्ते तस्मिन्मलिनवासनावच्छु- द्धवासनानामपि क्षीणत्वान्निर्वासनं मनोऽवतिष्ठते। कुट्टिमं हि पापाणबद्धभूमिः । प्रकृतदृष्टान्ते देहबहिर्भृतत्वरूपास्वरसात् [आह]-यथा वेति। तत्राप्याशड्क्य समाधत्ते-नन्वित्यादिना। तत्र हेतुं प्रतिपादयति-द्विधे- त्यादिना। मनोबुद्धयोः प्रकृतोपयोगिस्वरूपमाह-करणमित्यादिना। ततः किं प्रकृत इत्यत आह-तथा चेत्यादिना । एवमुक्तद्वैविध्यमध्ये ध्यानपदाभिघेयायाः प्रथमायाः परि- त्यागं विधाय द्वितीयायाः समाधिपदाभिधेयाया वासनायाः समुपादानं विधत्ते-या त्वि- त्यादिना। तुशब्दः पूर्ववैलक्षण्यद्योतनार्थः। ननु कि ध्यानसमाध्योर्लक्षण मित्यपेक्षायां तत्र योगसूत्रमेव प्रमाणयति-ध्यानेति। ते सूत्रे एव पठति-तत्रे त्यादिना। फलितमाह-ताद्ृश इत्यादिना। तत्राप्यनवस्थामाशङ्कते-नन्वित्यादिना। तत्र समाधानं प्रतिजानीते-

२७२ [२ द्वितीयं-

मैचमिति। अत्र हेतुमाह-कतकेति। उक्तन्यायमेव विशदयति-यथेति। दार्ष्टान्तिके योजयति-तथेत्यादिना। ततः । किं प्रकृत इत्यत्राऽऽह-निवृत्त इत्यादिना । तत्र प्रमाणमाह- एतदेवामिप्रेत्य वसिष्ठ आह- तस्माद्वासनया बद्द्धं मुक्तें निर्वासनं मनः । राम निर्वासनीभावमाहराऽडशु विवेकत: ।। सम्यगालोचनात्सत्याद्वासना प्रविलीयते। वासनाविलये चेतः शममायाति दीपवत् ॥ इति। यो जागर्ति सुपुप्तिस्थो यस्य जाग्रन्न विद्यते। यस्य निर्वासनो बोध: स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ इति च। सुषुप्तवत्प्रशमितभाववृत्तिना स्थितं सदा जाग्रति पेन चेतसा । कलान्वितो विधुरिव यः सदा बुधै- निपेव्यते मुक्त इतीह स स्मृतः ॥ इति च। हृदयात्संपरित्यज्य सर्वमेव महामतिः। यस्तिष्ठति गतव्यग्रः स मुक्त: परमेश्वरः ॥ समाधिमथ कर्माणि मा करोतु करोतु वा। हृदयेनास्तसर्वाशो मुक्त एवोत्तमाशय: । नष्कर्म्पेण न तस्यार्थस्तस्पार्थोडस्ति न कमीभः । न समाधानजप्याभ्यां यस्य निर्वासनं मन: ।। विचारितमलं शास्त्रं चिरमुद्धाहितं मिथः । संत्यक्तवासनान्मीनादृते नास्त्युत्तमं पदम्॥ इति च । न च निर्वासनमनस्कस्य जीवनहेतुव्यवहारो लुप्येतेति शङ्कनीयम्। किं चक्षुरादिव्यव हारस्य लोपः, किं वा मानसव्यवहारस्य लोप:। तत्राऽडद्यमुद्दालको निराचषे-

प्रवर्तत बहिः स्वार्थे वासना नात्र कारणम्॥ इति। द्वितीयं वसिष्ठो निराचष्टे-

नीरागमेव पतति तद्वत्कार्येपु धीरधीः ॥इति।

बासनाक्षयप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २७३

ताहृश्या घिया प्रारब्घभोगं स एवोपपादयति- परिज्ञायोपमुक्तो हि मोगो भवति तुष्टये। विज्ञाय सेवितश्चोरो मैत्रीमेति न चोरताम्। अशङ्किताऽपि संप्राप्ता ग्रामयात्रा यथाऽध्वगैः । प्रेक्ष्यते तद्धदेव ज्ञैर्भोगश्रीरवलोक्यते॥ इति। भोगकालेऽपि सवासनेम्यो निर्वासनानां विशेषमाह- नाSSपदि ग्लानिमायान्ति हेमपद्मं यथा निशि। नेहन्ते प्रकृतादन्यद्रमन्ते शिष्टवर्त्मनि॥ एतदेवेति। तद्वाक्यान्यपि संगृह्णति-तस्मादित्यादित्रिभिः । सत्यात्सत्यब्रह्मविष- यात्। अत्र स्थलान्तरस्थत्वेनेतिशब्दद्वयं समुच्चायकश्चकारश्च। एवमेवाग्रेऽपि बोध्यम्। एवमन्यान्यपि प्रकृतोपयुक्तानि वासिष्ठपद्यान्येवोदाहरति-सुषुप्तवदित्यादिना। तत्राप्या- शङ्कते-न चेत्यादिना। तत्र समाधातुं विकल्पयति-किं चक्षुरित्यादिना। आद्यं प्रति वासिष्ठप्रसिद्धोद्दालकव चसा समाधत्ते-तत्राSSघ्यमित्यादिना। द्वितीयं प्रत्याह-द्वितीय- मित्यादिना। फलितमाह-ताहश्येत्यादिना। स एव, वसिष्ठ एव। परीत्यादिना। नन्वेवं भोग: सवासननिर्वासनयोः सम एव चेत्कथं तयोनिर्णय इत्यत्राऽडह-मोगकालेS पीत्यादिना।

आपद्यपि न मुश्चन्ति शशिनः शीततामिव ।। अब्धिव्धृतमर्यादा भवन्ति वितताशयाः। नियतिं नं विमुञ्चन्ति महान्तो मास्करा इव ॥इति। जनकस्यापि समाधिव्युत्थितस्येद्टशमाचरणं पठ्यते- तूष्णीमथ चिरं स्थित्वा जनको जनजीवितम्। व्युत्थितश्चिन्तयामास मनसा शमशालिना ॥। किमुपादेयमस्तीह यत्नात्संसाधयामि किम्। स्वतः स्थितस्य शुद्धस्य चितः का मेडस्ति कल्पना।। नाभिवाञ्छाम्यसंप्राप्तं संपरात्तं न त्यजाम्यहम्। स्वस्थ आत्मनि तिष्ठामि यन्ममास्ति तदस्तु मे।। इति संचिन्त्य जनको यथाप्राप्तक्रियामसौ। असक्तः कर्तुमुत्तस्थी दिनं दिनपतिर्यथा॥ ३५

२७४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [३ तृतीयं-

भविष्यं नानुसंधत्ते नातीतं चिन्तयत्यसौ। वर्तमाननिमेषं तु हसन्नेवानुवर्तते ॥ इति। तदेवं यथोक्तेन वासनाक्षयेण यथोक्ता जीवमुक्तिर्भविष्यतीति स्थितम्। इति जीवन्मुक्तिविवेके वासनाक्षयनिरूपणम्।

नित्यमिति। इन्दुसुन्दरीम। चैतन्यानुसंधानैकशिशिरेणेन्दुशब्दिताजहह्क्षणसिद्ध- चन्द्राधिष्ठेयेन मनसाऽतिरम्यामित्यर्थः । शशिन इति बहुवचनं तु प्रतिदिनं कलोपचया- दिना व्यक्तिभेदप्रत्यक्षात्सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञायास्तु जातिविपयकत्वस्यापि संभवादुपमेयीभृत- जीवन्मुक्तबाहुल्यानुकृल्याच्च समुचितमव्रेति भावः । तथाऽपि तत्र यथेष्टचेष्टां निराचष्टे- अब्धिवदिति। एवं भास्कग इवेति बहुवचनमपि तत्तत्संक्रान्तिभेदेनैव व्याख्येयमिति दिक्। एवं सामान्येन चिन्मात्रवासनोपशमशाल्िनां जीवन्मुक्तानां लक्षणं संक्षिप्य तदुदा- हरणमाह-जनकस्यापीत्यादिना। वासिष्टगतान्येव तदुपाख्यानवाक्यान्यपि संगृह्णाति- तूष्णीमथेत्यादिना। जनेति। सर्वजनवास्तविकस्वरूपमर्द्वतं ब्र्रेव यथा स्यात्तथेत्यर्थ: । उपसंहरति-तदेवमित्यादिना। इति जीवन्मुक्तिविवेकटीकायां पूर्णा नन्देन्दुकीमुदीनामिकायां वासनाक्षयप्रकरणम्॥ ६॥

ननु वक्ष्ये विविदिपान्यासं विद्वन्न्यासं च भेदतः । हेतू विदेहमुक्तेश जीवन्मुक्तश् तौ क्रमात् । इति मूल्कारैर्ग्रन्थारम्भ एव कथमुक्तं विविदिपासंन्यासस्य ज्ञानद्वारा भाविदेहाभाव- रूपविदेहकेवल्यकारणत्वम् 'अविद्यास्तमयो मोक्षः सा च बन्ध उदाहृतः' इत्यादिवार्तिका- नुसारेणह यदि 'लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयाऽपि च ' इत्याघुदाहृतवचनादिवशा- द्विना वासनाक्षयं तत्त्वज्ञानमेवाऽडद। नेदिति क्व पुनर्मोक्षः स्यात्। न चाऽडपातिकता- त्कालिकश्रवणाद्यौपयिकनित्यानित्यवस्तुदि वेकादिसाधनचतुष्टयवशा त्त्त्वज्ञा नोपयुक्तं वासनाक्ष- यादि सिध्यत्यवत्यधस्तादेवोक्तमिति वाच्यम्। संस्करिकरूपायास्तस्याः पुनरप्याविर्भावसंभ- वादिति चेत्, संजाते तत्त्वज्ञानेऽनन्तर 'ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः' इत्यादिश्रुतिभिः 'ज्ञानसमकालमुक्तः केवल्यं याति हृतशोक: ' इत्यादिस्मृतिभिश्र तथा 'शुद्धं ब्रह्मेति विपयीकुर्वाणा वृत्ति: स्वस्वरेतरोपाविनिवृत्तिरुदयते' इति कल्तर्वाद्याकरोक्तिभिर्यावन्निरुपाधि- बाधितद्वैतावभासे सकलसोपाधिकम्रान्तिनिदर्शनयुक्तिभिश्च निरुक्तोपक्रम एव परमतात्पर्यात्। तदुक्तमनुपदमेव मूलकारचरणैर्वासनाक्षयनिरूपणे - 'ज्ञानिनस्तु दग्वबी जवदाभासमात्रा एव रागादयः । एतदेवाभिप्रेत्योक्तम्-

मनोनाशप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २७५

उत्पद्यमाना रागाद्या विवेकज्ञानवह्निना। तदा तदैव दह्यन्ते कुतस्तेपां प्ररोहणम् ।। इत्युपपाद्य तर्हि स्थितप्रज्ञस्यापि ते सुन्त्विति चेन्न। तककाले मुख्यवदेवाSडभासमानानां बाधकत्वात्। रज्जुसपोडपि मुख्यसर्पवंदेव तदानीं भीपियन्नुपल्भ्यते तद्वत्। तर्ह्याभासत्वा- नुसंधानानुवृत्तौ न कोऽपि बाध इति चत्। चिरं जवितु भवानियमवास्मदभिमता जीव- नमुक्ति:' इति। तदयमत्र तात्पर्यसंग्रहः- ईशाज्ञाम्नायमात्रेरित सकलनिजश्लाध्यनित्यादिक्कत्या शुद्धोंपास्त्या निरुद्धाऽप्यनुलभिह मतिर्यस्य तस्यैव विद्या। जीवन्मुक्तिश तुल्यक्षणमिह तु कलावायुराद्यल्पतायाः शुध्धैवोदेति विद्याऽग्रिमजनिहृतिदेतीप्सितं वार्तिकेडस्ति ॥ १ ।। आप्रारब्वक्षयं चिद्धिगलितभिदलं त्यागयोगविचिन्त्या जीवन्मुक्त्यै विदाऽपि प्रचुरमिह न चद्ृश्यसंस्कारयोगात्। भावि स्याज्जन्म यं यं स्मरति तु मरणेडर्थ जनस्तं तमेव प्रामोतीतीशवाक्यादिति विवरणकृत्संमतं तेन ते द्वे ॥ २ ॥ विद्यारण्यैर्मते अप्यल्मिह गदिते गृढतात्पर्ययोगा- ज्जीवन्मुक्तेर्विवेके तदपि तु गदितं मुख्यमाद्यं मुनीनाम्।

मुक्तेः पक्षे यथाहंग्रहभजनवशान्निर्गुणस्यंतिहृा्गिः ॥ ३ ।। टीकायां ज्ञानमित्यादि विशदमुदित ज्ञानमज्ञानमात्र- ध्वंस्येवं ज्ञानकोव्यत्वमपि विवरणेष्टं मृपात्वं प्रसिद्धम् । तेन हवैतस्य बाधे मितिसमसमयं जायमानेऽपि तत्त्व्र- स्मृत्याऽडरब्धान्त इष्टः कथित इह बुधसतुन्मते तित्यभीप्स्य ।।४॥ ज्ञानात्पापाद्यलपादिह कलिसमये स्याद्यथेष्टप्रवृत्ति- र्लोकानां तन्निवृत्त्य सततमभिमताSSतमस्मृतिस्यागयोगात्।

प्रायस्तेपां मृपात्वं प्रथयितुमनिश रक्षितु चापि शास्त्रम् ॥ ५ ।। अत्राऽडद्यपद्यद्वयं निगदव्याख्यमेव। विद्यारप्यरिति। तेन निरत्तप्रकारेण। ते वार्तिक- विवरणप्रसिद्धे द्वे अपि मते। अलं सविस्तरम्। इह प्रकृते। जीवन्मुत्तर्विबके जीवन्मुक्ति- विवेकप्रकरण इत्यर्थः । गृढेति। गदिते, वक्ष्ये विविदिपान्यासमित्यादिना सप्रतिज्मुपपा- दिते स्त इत्यारथिकम्। तत्रापि कि साम्यमेव तदभिमतमुभयसारकारत्वेनेतेपामित्यत्राSSह-

२७६ पूर्णानन्देन्दुकी मुद्या्यव्याख्यासमेतः- [३ तृतीयं-

तदपि त्वित्यादि। तत्र हेतुं व्युत्पादयति-मुनीनामित्यादिना। यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यमिति पाणिनीयसाधारणपरिभाषातः । आद्यं वार्तिककृन्मतमेव। मुख्यं प्रधानं गदितं निरूपितं भवतीति संबन्धः । ननु तार्है विवरणमतरीत्या मनोनाशवासनाक्षयतत्त्वज्ञानाभ्यासान्निरति- शयं यावज्जीवं कुर्वतः किं फलं स्यादित्याशङ्कां शमयिष्यंस्तानेव विद्यारण्याचार्यान्विशि- नष्टि-सुखेत्यादिशषेण । यथा सद्योमुक्तेः पक्षे निर्गुणस्याद्वैतब्रह्मणः । अहंग्रहेति। अहं ब्रह्मास्मीति शोधिततत्त्वंपदार्थैक्यविषयकयावद्देहपातं निरतिशयत्यागयोगपूर्वकभावनया प्रारब्धपरिसमाप्तिसमकालमेव निरुक्ततत्त्वंपदार्थैक्यविपयकसाक्षात्कृतिदृश्योच्छित्तिलक्षणसद्यो- मुक्तिवद्यावदुपाधिप्रोक्तसाधनपरिपाकादेव। सुखाप्त्या निर्विकल्पानन्दप्राप्त्येति यावत्। अन्तकालेऽपि, मरणकालेऽपि वक्ष्यमाणविवरणमतसिद्धतत्त्वसाक्षात्कारसंस्कारतः सकला-

प्रकारं हृदन्तःकरणतात्पर्य येपां ते तथा तैरेतादृशाशयवद्धिः श्रीविद्यारण्यैस्ते द्वे मते इह जीवन्मुक्तेर्विवेकेऽलं गदिते स्त इति पूर्वेणान्वयः । एवं चेह न कोऽपि विरोधग- न्घोऽपि प्राचीनाचार्यचरणवचनानाम्। अनुपदं वक्ष्यामोऽप्यथ तं साक्षेपक्षोदक्षममिति संक्षेपः । ३।। अथ प्रतिज्ञाताविरोधकथनप्रकारमेव प्रथयति-टीकायामित्यादियुग्मेन। टीकायां, पञ्चपादिकाख्यायां प्रथमशारीरभाष्यव्याख्यायामित्यर्थः । ज्ञानमित्यादीति। यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकमिति पूर्वादिपदग्रहार्थमादिपदम् । विशदं स्पष्टमेव । ज्ञानं त्त्वज्ञानम्। अज्ञानेति। अज्ञानमनादिभावरूपं संसारकारणं ब्रह्मात्मैक्यविषयकं मूलाज्ञानं ध्वंसयति साधनचतुष्टयपुष्टिमतः सद्गुरूपसत्तिपूर्वकं श्रवणादिशालिनः स्व्रोत्पत्ति मात्रेणव समानाश्रयविषयतया निर्मूलयतीति तथा। उदितं, कथितमस्तीति यावत्। एवं चाज्ञानेतरतद्वय।प्यतत्कार्यसंस्कारादिनिवृत्तिस्तु सोपाधिकभ्रमत्वेन बाधितानुवृ्त्या तस्य तावदेव चिरमित्यादिश्वत्यादिना प्रतीयमानाऽपि निरुक्ताधिष्टानत्वप्रयोजकोपाधिनिवृत्त्यैव संपद्यत इति न तत्त्वज्ञानस्य तदर्थमन्तकाले स्मृत्याकाड्क्षेत्याशयः। नन्वथापि विवरणे किमागतमित्यत आह-एवमित्यादिपूर्वाधशेषण। एवं, निरुत्तपञ्चपादिकावाक्यवत्। ज्ञानेति। ज्ञाननि वर्त्यत्वं हि विवरणाचार्यमते। मृषात्वं प्रसिद्धमेवाद्वैतसिध्दादौ। प्रकृते बाध्यत्वपाठस्तु जीवन्मुक्तिसाधकसोपाधिकभ्रमाभिप्रायेणैव। ज्ञाननिवर्त्यत्वपाठस्त्वद्वैतसिध्दादावुपक्रमे विमतं मिथ्या दृश्यत्वाच्छुक्तिरजतवदिति निरुपाधिकभ्रमस्यैव दृष्टान्तीकृतत्वात्तदभिप्रायक एवेति ध्येयम्। फलितमाह-तेनेत्यादिशेपेण। तेन निरुक्तविवरणेष्टज्ञानबाध्यत्वाभिधमिथ्यात्व- लक्षणकरणेनेत्यर्थः । द्वैतस्य, दृश्यस्य। बाधे, मिथ्यात्वनिश्वये। मितीति। अद्वैतब्रह्मा- त्म्यैक्यसाक्षात्कृतितुल्यकालमेव यथा स्यात्तथा जायमानेडपि। इह शास्त्रे। तु पुनः। तन्मते विवरणमते। स्मृत्या द्वैतमिथ्यात्वस्मृतिपूर्व काद्वै तब्रह्मात्मैक्यानुसंधि(धी)त्येत्यर्थः। आर- ब्धेति। प्रारब्धकर्मक्षयः कार्य इति बुधैः पण्डितैरिति वक्ष्यमाणं कारणमेवाभीप्स्याभिसंधा-

मनोनाशप्र० 1 विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २७७

यैव कितः प्रतिपादितो भवतीति योजना। न चैवम्यद्वैतसिध्दादिप्रसिद्धं ज्ञाननिवर्त्यत्व- मेव मिथ्यात्वं विवरणमतसिद्धं विहाय त्वया स्वाभिमतार्थानकलमेव ज्ञानबाध्यत्वं मिथ्यात्व- मिति विवरणपाठकल्पनं कपोलकल्पितत्वादसांप्रदायिकमिति सांप्रतम्। अज्ञानस्य स्वकार्येण प्रविलीनेन वर्तमानेन वा सह ज्ञानेन निवृत्तिर्बाध इति विवरणाक्षरतात्पर्यविषयकस्य तवैव स्फुटतरावरणत्वात्। ज्ञानेन बाध एव निवृत्तिरिति निवृत्तिरेव बाध इति च क्रमाद्यो- जनाभ्यां जीवन्मुक्तिसद्योमुक्तिपक्षयोरुत्तमाधमाधिकार्यपेक्षयोस्तत एव सिद्धत्वाच्च ॥ ४ ॥ इतीतिपदाभिसंधितं कारणं कथयति-ज्ञानादिति। ज्ञानादद्वैतब्रह्मात्मैक्यविषय का- प्रतिबद्धसाक्षात्काराद्वेतोः। 'एत ह वाव न तपति। किमह साधु नाकरवम्। किमहं पापमकरवम्' इति। 'न वर्तते कर्मणा नो कनीयान्' 'तस्यैव स्यात्पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेन' इत्यादिश्रुतिभिः । 'तदविगम उत्तरपूर्वाघयोरक्षेपविनाशौ तद्व्यपदेशात्' इत्यादिसूत्रादिभिः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा । यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ॥ हत्वाडपि स इमाछोकान्न हन्ति न निब्यते। सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तत ॥! सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥। इति च स्मृतिभिः । पापादीति। आदिना पुण्यम् । अलेपात् , अव्यासवैधुर्येण तत्फ- लीभूतनरकपातादिदुःखोपभोगराहित्यश्रवणादित्यर्थः । इह मर्त्यलोके। कलीति। एतेन देशसामग्रीवत्कालसामग्रयप्यामुरसंपद्युद्दीपिका द्योतिता। अत एव लोकानामपक्काधिकारिणां मादृशां जनानाम्। यथेष्टेति। स्वैराचारितेति यावत्। स्याद्धविष्यत्येव। अतः-तननिवृ्त्यै परमकारुणिकत्वेन तद्वारणाय। त्यागेति। विद्वत्संन्यासपूर्वकवासनाक्षयमनोनाशपरमावधि- भूतासंप्रज्ञातसमाध्यभासादित्यर्थः । तत्रापि सतत, यावत्प्रारब्धपरिसमाप्ति न तु क्षणमात्रम्। आत्मेति। अद्वैतब्रह्मात्मैक्यानुसंधि(धी)तिपूर्वकदृश्यानादृतिरिति यावत्। अभिमता विवाक्षि- ताऽस्तीति संबन्धः । विवरणाचार्याणामिति शेपः। न केवलमेतावदेव किंतु प्रयोजनान्तर- मप्यस्तीत्याह-किंचेत्यादिना। तदाहुः पौराणिकाः- सर्वे ब्रह्म वदिष्यन्ति संप्राप्ते तु कलौ युगे। नानुतिष्ठन्ति मैत्रेय शिश्षोदरपरायणाः ॥ इति। आपातेति। पातमविद्याघातं मर्यादीकृत्येत्यापातमविद्याध्वंसं विनैव यथाकथंचिद्वावदूक- तामात्रेण योऽवबोध: शब्दपाण्डित्यप्रकटनं तरमादित्यर्थः । मनःपदमात्मव्यावृ्त्यै ॥ ५॥

२७८ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [३ तृतीयं-

अत एवोक्तमद्वैतसिद्धौ जीवन्मुक्तिं प्रकृत्य तदुपपत्यर्थ शक्तिपक्षाङ्गीकारमपि विहाया- विद्यालेशानुवतनमाप्रारब्धम्। तच्च जीवन्मुक्तानां स्वानुभवसिद्धम्। जीवन्मुत्तश्च तत्त्वज्ञा नेन निवृत्ताविद्योऽप्यनुवृत्तदेहादिप्रतिभासः । न च तत्त्वज्ञानादविद्यानाशे सद्यःशरीरपाता- पत्तिः। निवृत्तसर्पभ्रमस्यापि संस्कारा्भ्यकम्पाद्यनुवृत्तिवद्दण्डसंयोगनाशे चक्रभ्रमणवच्च संस्कारानुवृत्तेरविद्यानिवृत्तावपि तत्कार्यानुवृत्तिसंभवात्। न च क्रियाज्ञानयोरेव संस्कारो नान्यस्येति वाच्यम्। निःसारितपुष्पायां संपुटिकायां पुष्पवासनादर्शनात्। विमतो नाशः संस्कारव्याप्तः संस्कारनाशान्यत्वे सति नाशत्वाज्ज्ञाननाशवदित्यनुमानाच्च। संस्कार: कार्योडपि ध्वंस इव निरुपादानकोडविद्येव च शुद्धात्माश्रित इति नाविद्यासापेक्षः । न च भावकार्यस्याध्यस्तस्य संस्कारदेहादितद्रेतुमारब्धकर्म,देः स्थित्यर्थ तदुपादानाज्ञानानुवृ्त्याऽ- पात इति वाच्यम्। विनश्यदवस्थस्य समवायिकारणं विनाऽपि स्थितिदर्शनात् । न च क्षणमात्रस्थितावपि कथं बहुक्षणस्थितिरिति वाच्यम्। सत्युपपादके क्षणगणनाया अप्रयो- जकचात्। अत्र तु प्रतिबन्धकाभावसहकृतहतोस्तवन्कालमभावात्। अत एव पूर्वज्ञाना- निवृत्तस्याध्यस्तस्य तदनधिकविपयेण कथं निवृत्तिरिति निरस्तम्। प्रतिबन्धकाभावसहकारास- हकाराभ्यां विशपात्। जीवन्मुक्तिदशायामानन्दस्फृर्यापादनमिष्टमेव्। तत्वे ज्ञाते द्विच न्द्रादिवद्दोपाद्वाघितानुवृत्तिसंभवाच्च। न च तत्रेवात्र ज्ञानानिवर्त्यदोपाभावेन वैपम्यम्। यावत्प्रतिबन्धकसत्त्वं ज्ञानानिरव्त्यस्य दोपस्यात्रापि संभवात्। सर्वज्ञानानिवर्त्यस्य तस्य कुत्राप्यसंप्रतिपत्तेः । तदुक्त 'न हि जात्यैव कथ्विद्ोपोडस्ति' इति । यद्वा, अविद्याले- शानुवृत्या देहाद्यनुवृत्तिः । ननु लेशो नावयवोऽज्ञानस्य निरवयवत्वात्। अत एवाविद्या दग्धपटन्यायेन तावत्तिष्ठतीत्यपि निरस्तं, निरवयव एतन्न्यायासंभवादिति चेन्न । आकार- स्यैव लेशपदार्थत्वात्। 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इत्यादिश्रुत्याSविद्याया अनेकाका- रत्वावगमात्। आकारिनिवृत्तावप्याकारानुवृत्तिर्व्यक्तिनिवृत्ती जातेरिव। ननु कोडयमाकारो नाम जातिर्वा, शकत्यादिरूपो धर्मो वा, सुवर्णकुण्डलादिवदवस्थाविशेपो वा। नाऽडदयौ। तयोर्देहादि भ्रमोपादानत्वेSविद्यात्वापातादनुपादानत्व चोपादानान्तराभावे देहादिभ्रमोत्पत्त्य- योगादात्मान्यचेन ज्ञाननिवर्त्यत्वेनाविद्यातत्कार्यान्यतरत्वावश्यंभावेनाज्ञाने निवृत्ते स्थित्ययो- गांच। अत एव न तृतीयः । अवस्थावन्तं विनाऽवस्थास्थित्ययागादिति चेन्न। अनेक. श्मिदविद्यायाः प्रपञ्चे पारमार्थिकत्वादिभ्रमहेतुशक्तेः, प्रपञ्चेऽर्थक्रियासत्त्वसंपादकशक्तेश्ष प्रारब्धकर्म मकालीनेन तत्त्वसाक्षात्कारेण निवृत्तावप्यपरोक्षप्रतिभासयोंग्यार्थीभासजनिकायाः शक्तेरेनुवृत्तेस्तद्वत्यविद्याऽपि तिष्ठत्यवति नोक्तदोपावकाशः । न चाविद्यायां कथं मुक्त इति व्यपदेशः, शक्तिनाशमात्रात् । अत एव समये सर्वशक्तिमदज्ञाननाशस्तज्जातीयेनाप्र- तिबद्धेन प्रत्ययेन । तथा च श्रतिः-'भयक्षान्ते विश्वमायानिवृत्तिः' । न च भूय इत्यस्य योजनादित्यनेनान्वयान्न लेशानुवृत्तावस्याः श्रतर्मानतेति वाच्यम्। विशेषणान्वयापेक्षया

मनोनाशप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । २७९

विशेष्यान्वयस्याभ्यर्हितत्वात्, तत्त्वभावादित्यनेन व्यवधानात्, अन्त इतिपदवैयर्थ्याच्च विपरीतयोजनस्यासंगतेः । न च लेशस्थितौ कर्मानुवृत्तिस्तदनुवृत्तौ च ज्ञानप्रतिबन्धेन लशस्थितिरित्यन्योन्याश्रय इति वाच्यम्। न तावज्जञप्तौ। भूयश्चान्त इत्यादिश्रुतेरेव लेशा- नुवृत्तेरवगतत्वात्। नापि स्थितौ। एककालीनत्वेन दोपाभावात्। यद्वा, अज्ञानस्य सूक्ष्मा- वस्था लेशः । यथा-

तस्मात्फले प्रवृत्तस्य यागादेः शक्तिमात्रकम् । उत्पत्तावपि पश्चादेरपूर्व न ततः पृथक् ॥ इति वार्तिकेन यागे गतेऽपि यागसृक्ष्मावस्थारूपमपूर्व यागसाधनतानिर्वाहकमङ्गी क्रियते तथाऽज्ञाने गतेपि तत्मृक्ष्मावस्थारूपो लेशो देहादिप्रत्ययानुकृलः स्व्री क्रियते स्वर्गजनकताग्राहकश्रुतरिवात्रापि जीवन्मुक्तिश्रुतेस्ताद्ृगर्थस्त्रीकारात्। तस्मादविद्यालेशानु- वृत्या जीवन्मुक्तिरुपपन्नतरेति। नन्ववेवमप्यत्र भवता संगृहीतद्वितीयश्लोक आप्रारब्वक्षय- मित्यारभ्येति विवरणकत्संमतमित्यन्तग्रन्थेन जीवन्मुक्तिसाधकविद्वत्संन्यासाद्यनुग्राहके विवरण- मते किमागतमिति चदुच्यते। पञ्चपादिकायां हि-ननु ब्रह्मज्ञानादग्रहणापाये तन्निमित्तस्या- हंकारग्रन्थेस्तत्कालमेवाभावः प्रसज्येत ! न । संस्कारादप्यग्रहणानुवृत्तेः संभवाद्मयानुवृत्ति- वदित्युक्तम् । अत्र विवरणम्-ननु संस्कारात्स्मृतिमात्रहेतोः कथमपरोक्षद्वैतावभासः स्यात्। अविद्यावत्त-संस्कारस्यापि चतन्यदोपत्वादिति वदामः । अपरोक्षावभासकारणगतो दोपोऽपरोक्षभ्रमहेतुरिति सिद्धन्वादात्ममात्रस्यवाविद्याश्रयत्वव संस्काराश्रयत्वोपपत्तेश्व। अवि-

श्रयोपाधित्वस्याविद्योपाधित्ववदविरोधात् तत्त्वज्ञानानुसंधानादेव च क्रमेण संस्कारनिवृत्तेः कंचित्कालमवस्थायत विदेहमुक्तिर्न विरुष्यते। अविद्यालेशो वा तमोलेशवत्संस्कारशब्देना- भिधीयत इति निरवद्यमिति। इह तत्त्वदीपनमपीदम्-तत्त्वज्ञानसंस्कारस्येतरसंस्कारनिव- तकत्वान्न किंचिदवद्यमित्यर्थः । संस्कारादनवृत्तिसमर्थने भावकार्य सोपादानमितिप्रसिद्धि- विरोध इत्याशङ्कय पक्षान्तरं कक्षी करोति-अविद्यालेश इति। प्रारच्धकार्यसंपादनपटी- यानविद्याया अवस्थाविशपो लेशशब्दार्थः । न च तत्र प्रमाणाभावः । जीवन्मुक्त्यादि- शास्त्रस्य प्रमाणत्वादित्यर्थ इति।

एवं वासनाक्षयं जीवन्मुक्तिसाधनत्वेन संप्रपश्चय मनोनाशमपि तथात्वेन निरूपयितु- माचार्य: प्रतिजानीतेऽथेत्यादिना- अथ जीवन्मुक्तिसाधनं मनोनाशं निरुपयामः।यद्प्यशेषवासनाक्षये सत्यर्थान्मनो नश्यत्येव तथाऽपि स्वातन्त्रयेण मनोनाशे सम्यगभ्यस्ते सति वासनाक्षयो रक्षितो मवति। न चाजिह्वत्वषण्डकत्वाद्यभ्यासेनैव

२८० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेत :- [३ तृतीयं-

तद्रक्षा सिद्धेति वाच्यम्। नष्टे मनस्यजिह्वत्वादीनामर्थसिद्धत्वेनाभ्या- सप्रयासाभावात्। ननु मनोनाशाभ्यासप्रयासस्तत्राप्यस्तीति चेतु । अस्तु नाम तस्याSडवश्यकत्वात्। अन्तरेण मनोनाशमभ्यस्ता अप्य- जिद्वत्वादयो न स्थिरा भवन्ति। अत एव मनसी नाशनीयत्वं जनक आह-

अस्य संसारवृक्षस्य मनो मूलमिति स्थितम्।। संकल्पमेव तन्मन्ये संकल्पोपशमे न तत्। शोषयामि यथा शोषमेति संसारपादृपः ।। प्रबुद्धोडस्मि प्रबुद्धोऽस्मि द्ृष्टश्रोरो मयाऽडत्मनः । मनो नाम निहन्म्येनं मनसाऽस्मि चिरं हतः ॥ ननु वासनाशव्दितसकलसदसत्संस्कारसंक्षये संपन्ने सति तन्मूलकसदसदन्यतरसंकल्प- लक्षणस्य मनसोडपि नाशः सिद्ध एवेति न तदर्थ प्रयत्नान्तरापेक्षेति व्यर्थैव तन्निरूपण- प्रतिज्ञेयमिति शङ्कामुत्थाप्य समाधत्ते-यद्यपी त्यादिना। तत्रापि प्रकारान्तरणाSSशङ्कयापि समाधत्ते-न चेत्यादिना। तत्रापि शङ्कते-नन्वित्यादिना। गत्यन्तराभावादुक्तशङ्कामङ्गी करोति-अस्तु नामेति। मनोनाशस्याऽडवश्यकत्वे हेतुमाह-अन्तरेणेत्यादिना। उक्तहेतोरेव मनसोऽवश्यनाश्यत्वं जनकेनापि वासिष्ठ उक्तमित्याह-अत एवेति । तद्वाक्यभेव संगृह्नाति-सहस्त्राङरेत्यादिना। ननु भवत्वेवं संसारशाल्मलिवृक्षस्य मनो मूलमथापि मनसः किं मूलमित्यत आह-संकल्पमेवेति। तन्मनः। ततः किं तदाह- संकल्पेति। तन्मन एव। फलितमाह -प्रबुद्धोऽस्मी त्यादिना। वीप्सा त्वत्र संभ्र- मादेव। एनं मनोरूपं चोरमित्यर्थः । उक्तेऽर्थे वसिष्ठसंमतिमप्याह-

अस्य संसारवृक्षस्य सर्वोपद्रवदायिन:। उपाय एक एवास्ति मनसः स्वस्य निग्रहः ॥ मनसोऽभ्युदयो नाशो मनोनाशो महोदयः। ज्ञमनो नाशमभ्येति मनोऽज्ञस्य हिशृङ्गला ॥ तावन्निशीथवेताला वल्गन्ति हृदि वासना: । एकतत्वदढाभ्यासाद्यावन्न विजितं मनः ।। प्रक्षीणचित्तदर्षस्य निगृहीतेन्द्रियद्विपः। पझ्मिन्य इव हेमन्ते क्षीयन्ते भोगवासना: ॥

मनोनाशप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २८१

हस्तं हस्तेन संपीड्य दन्तैर्दन्तान्विचर्ण्य च। अङ्गान्यङ्ग: समाक्रम्य जयेदादी रवकं मनः ।। एतावति धरणितले सुभगास्ते साधुचेतसः पुरुषा: ॥ पुरुषकथासु च गण्या न जिता ये चेतसा स्वेन ।। हृदयबिले कृतकुण्डल उल्चणकलनाविषो मनोभुजगः ।। यस्योपशान्तिमगमच्चन्द्रवद्दुदितं तमव्ययं बन्दे ॥ इति। चिन्तनाभि: किलास्वेदं मायाचक्रस्य सर्वतः। स्थीयते चेत्तदाक्रम्य तन्न किंचित्प्रबाधते ॥ इति च। गौडपादाचार्यैरप्युक्तम्- मनसो निग्रहायत्तममयं सर्वयोगिना(णा)म्। दुःखक्षय: प्रबोधश्चाप्यक्षया शान्तिरेव च। य त्वर्जुने नोक्तम - चञ्चलं हि मनः कृप्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्। तस्याहं निग्रहं मन्धे वायोरिव सुदुष्करम् ॥ इति। तदचनं हठयोगविषयम्। वसिष्ठोऽपीति। तद्वाक्यान्येव पठति-अस्यत्यादिना। उपायः, छेदन इत्यार्थिकम्। मनोऽज्ञस्येत्यत्र मनः, अज्ञस्येति न्छेदः। हस्तमिति। इदं हि मनोरूपमहाशत्रुनिबर्हणार्थ तदुपर्यत्यन्तकोपमूलकरंद्ररसानुभावसचकं चष्टाजातं सर्वलोकप्रसिद्धमेव। अङ्गानीत्यादि।

समाक्रम्य, समाबध्येति यावन्। कृतकुण्डलः, विरचितकुण्डलाकारवस्थितिविशेष इवे- त्यर्थः । अयं हि सर्पजातिस्वभावः प्रसिद्ध एव यत्कुण्डलाकारतयाऽवस्थानम्। उल्बणेति। तीव्रसंकल्परूपविपशालीत्यर्थः। तस्यव तत्रव प्रकृतानुकलं वाक्यान्तरमप्यादरातिशयार्थमुदा- हरति-चिन्तनाभिरिति। अस्य, साक्ष्यस्य। इदं मायाचक्रस्य दृश्यन्द्रजालस्य। चिन्त- नाभि: किल, दृक्तः पार्थकयेनानवस्थित्यादिरूपमननयुक्तिभिरित्यर्थः । इदं पदप्रयोगयुगं तु दृश्यत्वबोधदाढ्यार्थमेव । यद्वाऽस्य मायाचक्रस्य चिन्तनाभिः स्वतःसत्ताशृन्यत्वलक्षणमि. थ्यात्वानुसंधानवृत्तिभिरिदं निरुत्तमायाचक्रमेव सर्वतः सर्वदेशकालावच्छेदेनाSSक्रम्य तुच्छ- त्वादिनाSभिव्याप्य यदि मुमुक्षुणा स्थीयते चेत्तदा तन्मायाचकरं किंचिदपि न प्रबाधत इति संबन्धः । चित्तं नाभिरिति पाठे त्वस्य मायाचक्रस्य नाभिश्चित्तमेवास्ति तदिदं सर्वत आक्रम्य स्थीयते चेन्ममुक्षणा त्हि तन्मायाचक्रं तं प्रति किचिदपि न प्रवाधत इति संबन्धः।

१क. ख. ग, घ, ङ, च, चितं ना। २६

२८२ पूर्णानन्वेन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [३ तृतीयं-

प्रकरणादयमेव पाठः साधुः । अत्र वृद्धसंमतिमप्याह-गौडेत्यादिना। गीताविरोधं समा- धत्ते-यस्वि त्यादिना। उक्तार्जुनवचनस्य हठयोगविषयकत्वं कपोलकल्पितमित्यत आहात एवेत्यादिना- अत एव वसिष्ठ आह- उपविश्योपविश्येव क्वचित्केन मुहुर्मुहुः। न शक्यते मनो जेतुं बिना युक्तिमनिन्दिताम् ॥ अङ्कुशेन बिना मत्तो यथा दुष्टमतङ्गज: । विजेतुं शक्यते नैव तथा युक्त्या बिना मनः ॥ मनोविलयहेतूनां युक्तीनां सम्ययीरणम्। वसिष्ठेन कृतं तावत्तन्निष्ठस्य वशे मनः ॥ हठतो युक्तितश्वापि द्विविधो निग्रहो मतः । निग्रहो धीक्रियाक्षाणं हठो गोलकनिग्रहात्। कदाचिज्जायते क्रश्विन्मनस्तेन विलीयते। अध्यात्मविद्याधिगमः साधुसंगम एव च ।। वासनासंपरित्यागः प्राणस्पन्दनिरोधनम्। एतास्ता युक्तय: पष्टाः सन्ति चित्तजये किल। सतीपु युक्तिप्वेतासु हठान्नियमयन्ति ये। चेतस्ते दीपमुत्सृत्य विनिन्नन्ति तमोऽञजनैः॥ विमूढा: कर्तुमुदुक्ता ये हठाच्चेतसो जयम्। ते निबभ्नन्ति नागेन्द्रमुन्मत्तं घिसतन्तृभिः ॥ उपविश्येति। क्वचिद्देशे कालेऽपि केनापि पुरुपविशेपेणानिन्दितसकलसांप्रदायिक• संमतां युक्तिं विना महुर्मुहुरुपविश्योपविश्यैव केवलं चित्तवृत्तिनिरोधार्थमेकान्ते स्थित्वा स्थिर्वैव ननो जेतुं नैव शक्यत इत्यव्याहृत्यान्वयः । तत्र दृष्टान्तं स्पष्टयति-अङ्कशेनेति। दुष्टेति। स्वाभाविकदौष्ट्यशालिगज इत्यर्थः । वसिषठेनेति। एतेनात एव वसिष्ठ

संजातो बोध्यः । वसिष्टोक्तग्रन्थ एव वसिष्ठेनेति पौनरुक्त्याद्यापत्तेः। किंत्त एव वासिष्ठ आहेत्येव, वाल्मीकेर्भारद्वाजं प्रति संवादग्रन्थस्य वसिष्ठवाक्यप्राचुर्याद्योगवासिष्टवासिष्ठरा- मायणसंज्ञावशेन वाल्मीकिरिति कर्त्रध्याहारपाठ एव साधीयान्। अन्यथा निरुक्तरीत्या ग्रन्थासांगत्यस्य दुर्निरसत्वादिति सुधिय एव विदांकुर्वनत्विति कृतं पल्वितेन। तन्निष्ठस्य,

१ क. ख. ग. ङ. च. इयैक चेत्तकेन:

मनोनाशप्र0] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २८३

वसिष्ठोक्तयुक्तिनिष्ठस्येत्यर्थः । अथोद्दिष्टहठादिद्विविधनिग्रहमध्ये प्रथमं हठनिग्रहं व्युत्पादयति- निग्रह इति। धीक्रियेति। बुद्धिवृत्तयः श्रोत्रादिजाः शब्दादिविषयिकास्तथा क्रियाः शब्दोच्चारणादयस्तत्कारीणि यान्यक्षाणीन्द्रियाणि तेपामित्यर्थः । गोलकेति। गोलकानि श्रोत्रादीनि प्रसिद्धान्येव। ननु किं हठनिग्रह एव श्रेयस्करः कि वा युक्तिनिग्रह इत्याश- ङ्कयाधिकारिभेदेनोभयमपीत्याह-कदाचिज्जायत इत्यादि। जायते फलतीति शेषः। एवं हठमार्गमुक्त्वा युक्तिमार्ग क्रमप्राप्तं द्वितीयं व्युत्पादयितुं ताः प्रबोधयति-अध्यात्मे. त्यादिना। नन्वथापि मार्गद्वये कः श्रेयानित्यत आह-सतीष्वित्यादि। उदाहृतग्रन्थतात्पर्य संक्षिपति निग्रह इत्यादिना- निग्रहो द्विविधः। हठनिग्रहः क्रमनिग्रहश्रेति। तत्र चक्षुःश्रोत्रादि- ज्ञानेन्द्रियाणि वाक्पाण्यादिकर्मेन्द्रियाणि च तत्तद्वोलकोपरोधमात्रेण हठान्निगृह्यन्ते। तद्दृष्टान्तेन मनोऽपि तथा निग्रहीप्यामीति मूढस्य भ्रान्तिर्भवति। न तु तन्निग्रहीतुं शक्यते। तद्गोलकस्य हृदयकमलस्य निरोद्धुमशक्यत्वात् । अतः क्रमनिग्रह एव योग्यः । क्रमनिग्रहे चाध्यात्मविद्याप्ाप्त्याद्य एवोपायाः । सा च विद्या दृश्यमिथ्यात्वं दृग्वस्तुनः स्वप्रकाशत्वं च बोधयति। तथा च सत्येतन्मनः स्वगोचरेषु दृश्येषु प्रयोजनाभावं प्रयोजनवति दृग्वस्तुन्यगोचरत्वं च बुद्ध्वा निरिन्धनाग्निवत्स्वयमेवोपशाम्यति। तथा च श्रूयते- यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति। तथा वृत्तिक्षपाच्चितं स्वयोनावुपशाम्यति॥ योनिरात्मा। यस्तु बोधितमपीह तत्त्वं न सम्यग्वुध्यते यश्च विस्मरति तयोरुमयो: साधुसंगम एवोपायः । साधवो हि पुनः पुनर्वोधयन्ति स्मारयन्ति च। यस्तु विद्यामदादिदुवसनया पीड्यमानो न साधुमनुब- र्तितुमुत्सहते तस्य पूर्वोक्तविवेकेन वासनापरित्याग उपायः। वासनानां प्रावल्येन त्यक्तुमशक्यत्वे प्राणस्पन्दनिरोधनमुपायः । प्राणस्पन्दवास- नयोश्वित्तप्रेरकत्वात्तयोर्निरोधे चित्तशान्तिरुपपद्यते। प्रेरकत्वं च वसिष्ठ आह- द्वे बाजे चित्तवृक्षस्य वृत्तिव्रततिधारिणः। एकं प्राणपरिस्पन्दो द्वितीयं दृढवासना ।। सती सर्वगता संवित्माणस्पन्देन बोध्यते। संवेदनादनन्तानि ततो दुःखानि चेतसः ॥ इति।

२८४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [३ तृतीयं-

यथा मस्मच्छन्नमग्निं लोहकारा दृतिभ्यां धमन्ति, तत्र च दृत्युत्पन्न- वायुना सोडग्निज्वलति, तथा चित्तोपादानेन काष्ठस्थानीयेनाज्ञानेनाSS- वृता संवित्पाणस्पन्देन बोध्यमाना चित्तवृत्तिरुपेण प्रज्वलति।

प्राणस्पन्देन प्रेरिता चित्तोत्पत्ति: । मनस इत्यार्थिकम्। ततः कि तदाह-तत्रेत्यादिना। गोलकनिरोधेनेन्द्रियनिग्रहव- न्मनोनिरोधाभावे हेतुं प्रथयति-तद्वोलकस्येत्यादि। फलितमाह-अत इति। तत्रोपायान्प्रागुक्तानेव स्मारयति-क्रमेति। तत्राध्यात्मविद्या कि करोतीत्यत्राSSह- सा चेत्यादि। दृश्येति। भानभास्यत्वं दृश्यत्वम् । स्वतः सत्ताशृन्यत्वं मिथ्यात्वम्। अनधीनभानत्वं स्वप्रकाशत्वमित्यर्थः । विस्तरस्त्वत्र मदयबोधैक्यसिद्धिव्याख्याने मामक एवाद्वैतात्मप्रबोधे द्रष्टव्यः । तत्फलमाह-तथा चेत्यादिना। तत्र श्रुति संवादयति- यथति। तत्र चित्तस्य योनिशव्दितं किमुपादानमित्याकाडक्षायां तत्संक्षिपति-योनि- रात्मेति। अज्ञात इति शेपः । ननु क्रमण चित्तनिग्रहेऽध्यात्मविद्यादयश्चतस्त्रो युक्तयो या: प्रदर्शितास्तत्राधिकारिभदव्यवस्थाऽस्ति न वेत्यत्राऽह-यस्तिव त्यादिना । तत्र हेतु- माह-प्राणस्पन्दवासनयोरित्यादिना। तत्र मानमाह-प्रेरकत्व मित्यादिना। तद्विवरणार्थ तत्र दृष्टान्तं सष्ट्यति-यथेत्यादिना। दृतिभ्यां भस्त्राभ्याम्। धमन्त्युभयतः प्रज्वालयन्ती- त्यर्थः । दार्ष्टान्तिके योजयति -- तथेत्यादिना। फलितं कथयन्नुपसंहरति- तस्माहित्यादि । अथ दृढवासनामूलिका चित्तप्रवृत्तिः क्वोक्तेत्यत आह- अन्यां च स एवाऽडह- मावसंवित्प्रकटितामनुभूतां च राघव । चित्तस्योत्पत्तिमपरां वासनाजनितां ग्रृणु ॥

चित्तं संजायते जन्मजरामरणकारणम्॥ इति। न केवलं प्राणवासनयोश्विवित्तप्रेरकत्वं किंतु परस्परपेरकत्वमप्यस्ति। तवाह वसिष्ठ :- वासनावशतः प्राणस्पन्दस्तेन च वासना। आयते चित्तवृक्षस्य तेन बीजाक्कुरक्रमः ॥ इति। अत एवान्यतरनाशेनोमयनाशमप्याह-

१ घ. च. 'त्संवे० । २ क. ख. ङ, क्रियते। ३ क. ख. ग, ङ. च. त्तबीजस्य।

मनोनाशप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २८५

द्वे बीजे चित्तवृक्षस्य प्राणस्पन्दनवासने। एकस्मिंश् तयोः क्षीणे क्षिप्रं द्वे अपि नश्यतः ॥इति। तयोरनाशोपायं नाशफलं चाऽडह- प्राणायामदृढाभ्यासैर्युक्त्या च गुरुदत्तया। आसनाशनयोगेन प्राणस्पन्दो निरुध्यते।।

शरीरनाशदर्शित्वाद्वासना न प्रवर्तते । वासनासंपरित्यागाच्चित्तं गच्छत्यचित्तताम्। प्राणस्पन्दनिरोधाच्च यथेच्छसि तथा कुरु । एतावन्मात्रकं मन्ये रूपं चित्तस्य राघव। यन्भावनं वस्तुनोऽन्तर्वस्तुवेन रसेन च।। यदा न माव्यते किंचिनद्वेयोपादेयरूपि यत्। स्थीयते सकलं त्यकत्वा तदा चित्तं न जायते॥। अवासनत्वात्सततं सदा न मनुते मनः । अमनस्ता तदोदेति परमोपशमप्रदा। इति। अमनस्तानुदये शान्त्यभावमाह- चित्तयक्षदृढाक्रान्तं न मित्राणि न बान्धवा:। शक्नुवन्ति परित्रातुं गुरवो न च मानेवाः ॥ इति। आसनाशनयोगेनेति यदुक्तं तत्राSडसनस्य लक्षणमुपायं फलं च त्रिभि: सूत्रैः पतञ्जलिः सूत्रयामास-'स्थिरसुखमासनम्' 'प्रयत्नशैथि- ल्यानन्तसमापत्तिभ्याम्''ततो द्वंद्वैरनाभिघातः' इति। अन्यां चेति। स एव, प्रागुक्तवसिष्ठ एव। तद्वाक्यसंग्रहमपि करोति-मावे- त्यादिना। भावविपयिणी येयं संविच्चित्तवृत्तिरूपा ज्ञप्तिस्तया प्रकटितां स्पष्टीकृताम्। अतोऽनुभृतां, साक्षिप्रत्यक्षीकृतामित्यर्थः । चः प्रसिध्धर्थः । एतादृशीमपरामन्यां वासना- जनितां चित्तस्योत्पत्तिं हे राघव त्वं शृण्विति योजना । एवं प्राणस्पन्दवासनयोरनयोः परस्परकारणत्वमपि तेनैवोक्तमिति वदंस्तद्वचःसंग्रहणमपि तनोति-न केवलममित्यादिना। एवमेतयोः परस्परकारणत्वं यदुक्तमैतेनवैकतरनाशादुभयनाशोऽपि फलतीत्यपि तद्दा-

१ क. ख. ग. घ. ङ च. °शवर्तित्वा ।२ क. ख. ग. व, च, छनदम्। इ। ३ क, ख. घ. ङ. द्वंद्वानभि।

२८६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [३ तृतीयं- क्योदाहरणेनैव प्रतिपादयति-अत एवेत्यादिना। ननु कोऽनयोर्नोशोपायो येनैकतरं नाशयता मया द्वयमपि नाश्येताथ किंवा तत्फलमपि येन तत्रावश्यं प्रयतितव्यमपि स्यादित्य- त्राऽडह-तयोरित्यादिना परमोपशमप्रदेत्यन्तेन। आहेत्यत्र वसिष्ठ इत्यार्थिकम्। गुरुदत्ता युक्तिस्तु मम स्वभ्रूमध्यनिरीक्षणपूर्वकं सर्वदा सोऽहमित्यनुसधानेन यथामुखं वहमानस्य प्राणवायोर्मनसैव सर्वदा बहिविरेचनमेव। नन्वमनस्तानुदये कि स्यादित्यत आह- अमनस्तेत्यादिना। चोडप्यर्थे। ननु प्रागासनाशनेत्यादि न विवृतमित्यत्राSडह-आस- ने त्यादिना। तान्येव सूत्राणि लिखति-स्थिरसुखमित्यादिना। तत्राऽडद्यं विवृणोति पद्मके त्यादिना- पद्म कस्वस्तिकादिना याद्ृशेन देहस्थापनरूपेण यस्य पुरुषस्यावय- वव्यथानुत्पत्तिलक्षणं सुखं स्वदेहचलनराहित्यलक्षणं स्थैर्यं च संपद्यते तस्य तदेव सुखमासनम्। तस्य च प्रयत्नशैथिल्यं लौकिक उपायः। गमनगृहकृत्यतीर्थयात्रास्प्नानहोमादिविषये यः प्रयत्नो, मानस उत्साह- स्तस्य शैथिल्यं कर्तव्यम्। अन्यथा स उत्साहो बलाद्देहमुत्थाप्य यत्र क्वापि प्रेश्यति। अलौकिकोपायश्र फणासहस्त्रेण धरणीं धारयित्वा स्थैये- णावस्थितो योऽयमनन्तः स एवास्मीति ध्यानं चित्तस्यानन्तसमापत्ति: । तथा यथोक्तासनसंपादकमहष्ट निप्पद्यते। सिद्धे चाऽडसने शीतोष्ण- सुखदुःखमानावमानादिद्वंद्वैर्यथापूर्व नाभिहन्यते। तथाविघस्य चाइड सनस्य योग्यो देशः श्रूयते- विविक्तदेशे च सुखासनस्थः शुचिः समग्रीवशिरःशरीरः । इति। समे शुची शर्करवह्निवालुकाविवर्जिते शब्दजलाशयादिभिः। मनोनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत् ॥ इति च। सोडयमासनयोग:। तत्र पद्मकस्वस्तिकयोर्रक्षणं तूक्तं पातअ्लसृत्रस्यैव नारायणतीर्थवृत्तौ योगप्रदीपादि- प्रसिद्धमेव- अङ्गुष्टौ संनिबन्नीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमेण तु। ऊरूपरी च विप्रेन्द्र कृत्वा पादतले उभे ।। पद्मासनं भवदेतन्सर्वेपामेव पूजितम्। इत्यादिना । जानूर्वोरन्तरे सम्यक्कत्वा पादतले उभे।। ऋजुकायः सुखासीनः स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते। इत्यादिना च।

मनोनाशप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजावन्मुक्तिविवेकः । २८७

अथ द्वितीयसूत्रमपि विवृणोति-तस्य चेत्यादिनोक्तासनसाधनमभिदधत्। एवं लौकिकाघयुपदिष्टतदुपायद्वयमध्ये प्रथमं प्रख्यापयति-गमनेत्यादिना। अत्र गमनपदेन योगाभ्यासेष्टैकान्तदेशत्यागपूर्वकं बहिः संचारः । अथालौकिकमपि तदुपायं विशदयति- फणत्यादिना। ननु भवत्वेवं सूत्रोक्तानन्तसमापत्तिपदार्थः । किं ततस्तत्राऽडह-तयेति। नन्वेतादगासने प्रत्यहं ब्राह्ममुहूर्तादाववस्थानाभ्यासः कियत्कालं कार्य इत्याशङ्कय यावत्त- त्फलमिति समादधानस्तत्कथयति-सिद्दे चेत्यादिना। यथेति। प्राग्वदित्यर्थः । ननु कैवं स्थातव्यमित्यत आह-तथाविधस्येति । ते एव कैवल्यश्वेताश्वतरश्रुती क्रमा- दुदाहरति-विविक्तदेशे चेत्यादिना। विजनदेश इत्यर्थः । अवस्थानप्रकार प्रकट- यति-सम इति। शरीरं ग्रीवाधोमूलाधारान्तदेहभागः। एतेयां सम्वं समसूत्रत्वेन संधारणमेव। जलाश्रयेत्यपि पाठः। चक्षुःपीडनं समशकादिदेशः। नियोजयेदित्यपि पाठः। एवं प्राक्प्रतिज्ञातमासनयोगमुपसंहरति-सोऽयमिति। अथोपक्रान्तक्रमावसरप्राप्तमशनयोगं प्रपञ्चयितुमुपक्रमते- अशञनयोगस्तु मिताहारत्वम, 'अत्याहारमनाहारं नित्यं योगी विव- रजयेत्' इति श्रुतेः। भगवताऽ्युक्तम्- नात्यक्षतस्तु योगोडस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन । युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु। युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा। इति। जितासनस्य प्राणायामेन मनोनाशः श्वेताश्वतररास्नायते- त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनसा संनिवेश्य। ब्रह्मोदुपेन प्रतरेत विद्वान्स्ोतांसि सर्वाणि मयावहानि॥ प्राणान्प्रपीड्येह स युक्तचेष्टः क्षीणे प्राणे नासिकयोच्छ्सीत। दुष्टाश्वयुक्तमिव वाहमेनं विद्वान्मनो धारयेताप्रमत्तः । इति। अशनेति। तुशब्दः प्राग्वैलक्षण्यार्थः । तह्क्षणं संक्षिपति-मितेति। तत्र हेतु- त्वेन श्रुतिमेव प्रमाणयति-अत्याहारमिति। तत्र भगवद्वीतामप्यनुकलयति-भगव- ताऽपीति। तद्वाक्ये एव पठति-नेत्यदिद्वाभ्याम्।'आसनाशनयोगाच्च प्राणस्पन्दो निरुध्यते' इति प्रागुपन्यस्तवासिष्टवचनोक्तरीत्योक्तयोगयुग्मस्य श्रत्युक्तमेव कार्य मनो- नाश इत्याह-जितेत्यादिना। तन्मब्रद्यमेत्र पठति-त्रिरुन्नतमित्यादिना। अत्र प्राचां दीपिका यथा-पझ्मासनादीनामन्यतममासनं परिगह्य शरीरस्थापनप्रकारा- भिधानपूर्वकं प्रत्याहारमुक्वा तदाश्रयेण संसारसमुद्रतरणं सिध्यतीत्याह-

२८८ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [३ तृतीयं-

त्रिरुन्नतं स्थाप्य, उरो ग्रीवा शिर इति त्र्यङ्गान्युन्नतानि यस्य तच्छरीरं त्रिरुन्नतं यथा भवति तथा संस्थाप्य हृदि हृदयकुहर इन्द्रियाणि मनसा सह साधनेन संनिवेश्य सम्यड्निवेशयित्वा सम्यड्नियम्येति यावत्। ब्रह्मोडुपेन, तारप्टवेन। प्रतरेत, प्रकर्पेण तरेत। प्रणवस्तरूपं तदर्थ परापरब्रह्म च यथावद्विद्वान्। स्रोतांसि, सर्वाणि सुरनरतिर्यक्स्थावरा- दिभेदभिन्नानि सांमारस्त्रोतांसि। भयावहानि, भयप्रदातृणि । अनेनोपायेन संसारदुःखम- होदविं प्रतरदिति योग्याधिकारिणं प्रति श्रुतिरनुशास्ति। प्राणायामप्रकारमाह-प्राणा- न्प्राणादिप्रभेदभिन्नान्वायून्प्रपीड्य प्रकर्पेण मनोधारणमुग्वेन निरुध्य कुम्भकप्राणनिरोध- स्थानत्वन योगशास्त्रे प्रसिद्धम्लाधागदौ। स।डधिकारी। युक्तचेष्टः, नात्यश्नत इत्यादि- शास्त्रेण युक्ता चेष्टा यस्य । युक्ता, उपाययुक्ता चष्टा यस्येति वा स युक्तचेष्टः । क्षीणे प्राण, तत्ततस्थाननिगधन तत्तत्म्थाने क्षीणे तनुत्वं गते वायों। नामिकयोन्छवसीत, तत्तत्स्थाने सम्यद्गिरुव्यानन्तरं प्राप्तनाडीद्वारेणडया पिङ्गलया वा नासिकापुटेन शनेः शनैरुच्छवसीत वायुमुत्मृजंत्। दष्टाश्वयुक्तमिव वाहं दुर्दान्तैर्शवैर्युक्तं वाहं रथं कुशलसारिरिव विद्वान्। वाह्यकरणनिर।ंधप्रकारं मनोनिरोधप्रकारं तद्द्वारण वायुनिरोधप्रकारं च विद्वान्। मनो धारयेत, यत्र यत्र वायुनिगोध इष्टस्तत्र मनो धारयेत्। अप्रमत्तः, अवहितो भृता। यत्र मनस्तत्र वायुरिति वचनादिति। अथोदाहृतमन्त्रयोस्तात्पर्य स्वयं मुलकार एव विवृणोनि योगीत्यादिना- योगी द्विविधः, विद्यामदाद्यासुरसपद्रहितस्तत्सहित श्रेति। तयोरा द्यस्य ब्रह्मध्यानेन मनसि निरुद्धे सति तन्नान्तरीयकतया प्राणो निरु- ध्यते। तं प्रति त्रिरुन्नतमिति मन्त्रः पठितः । द्वितीयस्याभ्यासेन प्राणे निरुद्धे तन्नान्तरीयकतया मनो निरुध्यते तं प्रति प्राणान्प्रपीड्येति मन्त्रः प्रवृत्तः । प्राणपीडनप्रकारो वक्ष्यते। तेन च पीडनेन युक्तचेष्टो मवति। मनश्रेष् विद्यामदादयो निरुध्यन्ते। प्राणनिरोधेन चित्तदोषनि- रोधे दृष्टान्तोऽन्यत्र श्रूयते- यथा पर्वतधातूनां दह्यन्ते धमतां मलाः । तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात्॥इति। अत्रोपपत्तिर्वसिष्ठेन दर्शिता- यः प्राणपवनस्पन्दश्वित्तस्पन्दः स एव हि। प्राणस्पन्दृक्षये यत्न: कर्तव्यो धीमतोचकैः॥इति।

१ ङ. ख, ग, ङ्, 'न्ते दहनान्मलाः।

मनोनाशप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । २८९

मनोवाक्चक्षुरादीन्द्रिय देवता: स्वस्वव्यापारं निरन्तरं करिष्याम इति वतं धृत्वा श्रमरूपेण सृत्युना ग्रस्ताः।सच मृत्यु: प्राणं नाऽडप्रोति। ततो निरन्तरमुच्छासनिःश्वासी कुर्वन्नप्ययं प्राणो न श्रम्यति। तदा विचार्य देवताः प्राणरूपं प्राविशन्। सोऽयमर्थो वाजसनेयिभिरान्नायते- 'अथ वै नः श्रेष्ठः संचरंश्रासंचरंश्र न व्यथते अथो नरिष्यति हन्ता- स्यैव सर्वे रूपमसामेति। तत एतस्यैव सर्वे रूपमभवंस्तस्मादत एतेनाSS. ख्यायन्ते प्राणा:' इति। अत इन्द्रियाणां प्राणरूपत्वं नाम प्राणाधी नचेष्टावत्त्वम् । ततः किं तदाह-नयोराद्यस्येत्यादिना। ननु भवत्वेवमथाप्यन्त्यस्य का गतिस्त- त्राSडह-दवितीयस्येत्यादिना। ननु प्राणपीडनं कीटृकश्रुतिसंमतं तत्राSडह- प्राणति। तेन कि भवतीत्यत आह-तेन चेति। युक्तचेष्टत्वमेव विशदयति- मनश्रेष्टा इति। नन्वेकनिरोधेनापरदोपनिरोधोऽनुपपन्न इत्यत्राऽऽह-प्राणनिरोधे- नेति। अन्यत्र शाखान्तरे। तमव श्रुतिमुदाहरति-यथेति। धमतां, वह्नौ धमनं कुर्वतां प्रयत्नेनेत्यर्थः । दहनान्मला इति स्पष्टहेतुघटितः । धमिता मला इत्यपि क्कचित्पाठः। ननु श्रुत्युक्तमपीदं ग्रारवप्ृवनवदेव प्रतीयत इत्यत आह-अत्रेत्यादिना । ननु वसिष्टनोक्त- मपीदं राज्ञामाज्ञामात्रमेव युक्यभावादिति चेन्न। 'प्राणबन्धनं हि साम्य मनः' इति श्रुतेः प्राणस्य

तदेकायत्तत्वाच्च। तस्माद्युक्तमेव यः प्राणपवरनस्पन्दश्ित्तस्पन्दः स एव हीति बच इति दिक। उक्तऽर्ये बृहदारण्यकश्रतिमप्यनकृल्यन्नाद।ं तदर्थमेव् सुग्वप्रतिपत्त्यर्थ संपिण्डीकृत्य संक्षिपति- मनोवागित्यादिना प्राविशन्नित्यन्तन। अथतन्मृत्यीभृतां श्रुतिमप्यवतार्योदाहरति- सोऽयमित्यादिना। नरिष्यति, प्र.णमत्त्व एव जीवव्यवहारान्नरशब्दलक्षितजीवता- दात्म्यमपि करिष्यतीति यावत्। असाम, संपादयामः । फलितमाह-अत इति। तत्रत्यमेवाग्रिमग्रन्थस्थं श्रत्यन्तरमप्यत्र मंवादयति-तथेत्यादिना ।

तथाऽन्तर्यामित्राह्मणे सूत्रात्मप्रस्तावे श्रूयते-'वायुर्वै गौतम तत्मृत्रं वायुना वे गौतम सूत्रेणायं च लोक: परश्र लोक: सर्वाणि च मूतानि संहब्धानि मवन्ति। तस्माद्वै गौतम पुरुषं प्रेतमाहुर्व्यस्रंसिषतास्याङ्गा- नीति। वायुना हि गौतम सूत्रेण संदृब्धानि वन्ति' इति। अतः प्राणमनःस्पन्दयोः सहभावित्वात्प्राणनिग्रहे मनो निगृह्यते। ननु सह स्पन्दो न युक्तः, सुपुप्ी चेष्टमानेऽपि प्राणे मनसोऽचेष्टमानत्वात्। न। ३७

२९० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [३ तृतीयं- विलीनत्वेन पदानीं मनसः स्त्वाभावात्। ननु क्षीणे प्राणे नासिकयो- च्छूव सीतेति व्याहतम्। नहि क्षीणप्राणस्य सृतस्य श्वासं क्वचित्पश्यामः। नापि शवसतो जीवतः प्राणक्षयोडस्ति। मैवम्। अनुल्वणत्वस्यात्र क्षय- त्वेन विवक्षितत्वात्। यथा खननच्छेदनादिषु व्याप्रियमाणस्य पर्वत. मारोहतः शीघ्रं धावतो वा श्वासवेगो यावान्भवति न तावान्स्थित- स्याSडसीनस्य निद्धितस्य वा श्वासो विद्यते। तथा प्राणायामपाटवोपे- तस्येतरस्मादल्पश्वासो भवति। एतदेवाभिप्रेत्य श्रूयते- 'भूत्वा तत्राऽडयतप्राणः शर्नरेव समुच्छसेत्' इति। यथा दुष्टरश्रैमपतो रथो मार्ग त्यक्वा यत्र क्वापि नीयते स च सारथिना दृढमश्वं रज्जष्ाकृष्य मुग्वमार्गे पुनधर्थत त्थेन्द्रियवीसनादिभिरितस्ततो नीयमानं चित्तं प्राण रज्जी दृदं घृतायां धार्यते। प्राणान्प्रपीड्येति यदुक्तं तत्र प्राणपीडनप्रकारऽन्यत्र श्रयते- 'सव्याहति सप्रणवां गायत्रीं शिग्सा सह। त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायाम, स उत्यते ॥ प्राणायामास्त्रयः प्रोक्ता रेचपुरककुम्भकाः । उरिक्षिप्य वायमाकाशं शून्यं कृत्वा निरात्मकम्।। शृन्यभावेन युञीत रेचकस्येति लक्षणम्। वक्त्रेणोत्पन्टनालेन तोयमाकर्षयेन्नरः । एवं वायुर्ग्रहीतव्यः पुरकस्पेि लक्षणम्। नोन्ह्वसेन्निःश्वसेनैव नंव गात्राणि चालयेत्।। एव तावन्नियुञ्जीत कुम्भकस्येति लक्षणम् ।। इनि संदब्धानि, व्याप्तानि। एवमपि कि प्रकृत इन्यत आह-अत इत्यादिना। तत्रापि शङ्कते-नन्विति। समाधत्ते-नेत्यादिना। एवमप्युदाहृतश्रतावंव व्याघातमाशङ्कते- नन्वि त्यादिना। समाधत्त-मैवमित्यादिना। कृष्णपक्षे हि क्षीणश्चन्द्र इन्यादिवदवयव्रा- पचय एवात्र क्षयः संमतो न तु क्षयः कल्पान्त इत्यपतत्यमरात्सार्वाशिकनाश इन्याशयः । तदेवान्वयव्यतिरंकाभ्यामनल्वणत्वं प्राणस्य प्रकाशयति-यथेत्यादिना। उक्तडर्ये श्रत्यन्त- रमपि संवादयति-भृत्वा तत्रेति। ताःश्रतीरेव पठति-सव्याहृतिमित्यादिसार्वचतुर्भिः। अत्र व्याख्येयांशो मूल एवानुपदं व्याख्यात एव दिङ्मात्रमिति मयोपरम्यते। नोच्छुसेदि- त्यर्वे मलिविवतेतरदषि कचि-पुस्तके पाठन्तरं प्रतीयते तथाडपि मूलाशयविरोधात्तदुपेक्ष्यमे- वे.ते दिक्।

मनोनाशप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। २९१

तत्रोक्क्षिप्येत्यादि संदिग्धं व्याकराति अत्रेत्यादिना- अत्र शरीरान्तर्गतं वायुं बहिनिःसारयितुमुत्किषिप्य शारीरमाकाशं शून्यं निरात्मकं वायुरहितं कृत्वा स्वल्पमपि वायुमप्रवेश्य शून्यभावेनैव नियमयेत्। तदिदं रेचकं भवति। कुम्भको द्विविधः, आन्तरो बाह्यक्ष। तदुमयं च वसिष्ठ आह- अपाने स्तम्भितः प्राणो यावन्नात्युदितो हदि। तावत्सा कुम्भकावस्था योगिभिर्याऽनुभूयते।। बहिरस्तं गते प्राणे यावन्नापान उद्गतः । तावत्पूर्णां समावस्थां बहिष्ठं कुम्भकं विद्दुः ॥ इति। तत्रोच्छ्वास आन्तरकुम्मकविरोधी। निःश्वासो बाह्यकुम्मकवि- रोधी। गात्रचालनमुभयविरोधि। तस्मिन्सति निःश्वासोच्छासयो- रन्यतरस्यावश्यंभावित्वात्। पतञ्ञ्जलिरप्यासनानन्तरभाविनं प्राणायामे सुत्रयामास-'तस्मिन्सति निःश्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेद: प्राणायामः' इति। ननु कुम्भके गत्यमावेऽपि रेचकपूरकयोरुच्छ्वासनिःश्वासगती विद्येते इति चेन्न।अधिकमात्राभ्यासेन स्वभावमात्रसिद्धायाः समप्राण- गतेर्विच्छेदात्। तमेवाभ्यासं सूत्रयति-'बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशका- लसंख्याभि: परिदृषो दीर्घ: सूक्ष्मः' इति। रेचको बाह्यवृत्तिः। पूरकोऽ- न्तर्वृत्तिः । कुम्भकः स्तम्भवृत्तिः। तत्रकेको देशादिभिः परीक्षणीयः । तद्यथा-स्व्रमावसिद्धे रेचके हृदयान्निर्गत्य नासासंमुखे द्वादशाङ्गुलप- र्यन्ते श्वासः समाप्यते। अभ्यासेन तु क्रमेण नाभेराधाराद्वायुर्निर्ग- च्छति। चतुर्विशत्यद्गुलपर्यन्ते पटूत्रिंशदङ्गुलपर्यन्ते वा समाप्तिः। अत्र रेचके प्रयत्नातिशये सति नाभ्यादिप्रदेशक्षोभेणान्तर्निश्चेतुं शक्यम्। बहिश्र सूक्ष्म तूलं धृत्वा तच्चालनेन निश्चेतव्यम्। सेयं देशपरीक्षा। रेचककाले प्रणवस्थाऽडवृत्तयो दश विंशतिस्त्रिंश दित्यादि कालपरीक्षा। अस्मिन्मासे प्रतिदिनं दश रेचकाः, आगामिमासे विंशतिः, उत्तरमासे त्रिंशदित्यादिभि: संख्यापरीक्षा। यथोक्तदेशकाल विशिष्टाः प्राणायामा एकस्मिन्दिने दश विशतिस्त्रिंशदित्यादिि: संख्यापरिक्षा। पूरकेऽप्येवं

१ व. च. छ.व्यः। से । २ क. ख, ग. घ. ङ, च. दिकालपरीक्षाभिः ।

२९२

योजनीयम्। यद्यपि कुम्मके देशव्याप्तिविशेषो नावगम्यते तथाऽपि कालसंख्याव्याप्तिरवगम्यत एव यथा घनीभूतस्तूलपिण्डः प्रसार्थमाणो दीर्घो विरलतया सूक्ष्मश्च मवति तथा प्राणोऽवि देशकालसंख्याधिक्ये- नाभ्यस्यमानो दीर्घो दुर्लक्ष्यतया सूक्ष्मश्र संभवति। नियमयेत्, वायुं यावच्छक्ति किंचित्कालं वहिरेव निरोधयेदित्यध्याहृत्यैवान्वयः । एवं रंचेत्यादयुद्दिष्टिप्राणायामत्रयमध्ये प्रथमस्येदं लक्षणमित्याह-तदिदमित्यादि। अथ क्रम- प्राप्तमपि पूरकार्यं निरुक्तरंचकाव्यवहितोत्तरक्षण एव विना वक्ष्यमाणकुम्भकाभ्यासं निस- र्गसिद्धत्वाद्धि्वैव कुम्भकमव्र विवृणोति-कुम्भक इत्यादिना। तत्र प्रमाणाद्यपेक्षायां तदाह-तदुभयं चेत्यादिना। चोऽप्यर्थे। उभयमपीत्यर्थः । अधोगतिरान्तरो वायुरपानः । एवं स एवोर्ध्वगतिः प्राण इति स्पष्टे एव तह्क्षणे। अत्र वसिष्ठसंमतिमाहात्म्यसिद्ध- कुम्भकद्दये प्रागुक्तश्रतिनिपिद्वोच्छ्ासादीनां प्रयोजनमाह-तत्रोच्छूवास इत्यादिना। अत्र पतञ्जलििवाक्यमपि संवादयति -- पतञ्जलिरपीति । तदेव सत्रं पठति-तस्मि. न्सतीति। तत्र शङ्गते-नन्वित्यादिना । समाधत्ते-नेत्यादिना। अभ्यासः कदिगि- त्यत आह-तमेवे त्यादिना सावतरणम्। वाह्येत्यादयुदाहृतं सृत्रं विवृणोति-रेचक इत्या दिना संभवतीत्यन्तेन। रेचकादित्रयापेक्षयाऽन्योडपि तत्प्रकार: पतञ्जल्युक्त इत्याह- रेचकादिभ्यस्त्रिम्योऽन्यं प्रकारं सूचयति-'बाह्याभ्यन्तरेविषयानपेक्षी चतुर्थः' इति। यथाशक्ति सर्व वायुं विरेच्यानन्तरं क्रियमाणो बहिष्कु- मभको यथाशक्ति वायुमापूर्यानन्तरं क्रियमाणोऽन्त:कुम्भक इति। रेचक पूरकावनाहृत्य केवलः कुम्मकोऽभ्यस्यमानः पूर्वत्रयापेक्षया चतुर्थो मवति। निद्रातन्द्रादिप्रबलदोषयुक्तानां रेचकादित्रयं दोषरहितानां चतुर्थ इति विवेक:। प्राणायामफलं सूत्रयति-'ततः क्षीयते प्रकाशा- वरणम्' इति। प्रकाशस्य सत्वस्याऽडवरणं तमो निद्धालस्यादिहेतुस्तस्य क्षयो भवति। क्षये सति फलान्तरं सूत्रयति-धारणासु च योग्यता मनसः' इति। आधारनाभिचक्रहृदय भूमध्यब्रह्मरन्ध्रादिदेशविशेषे विकृष्य चित्तस्थापनं धारणा। 'देशबन्धश्वित्तस्य धारणा' इति सूत्र- णात्।

१ क. ख. रविषयावनपेक्ष्य च° । घं. च. 'रपूर्वत्रयापेक्षोऽप ° । छ. रविषयाक्षेपी च।

मनोनाशप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २९३

श्रुतिश्च-'मनः संकल्पक ध्यात्वा संक्षिप्याऽात्मनि बुद्धिमान्। धारयित्वा तथाऽडत्मानं धारणा परिकीर्तिता' इति॥ प्राणायामेन रजोगुणकार्याज्चाञ्चल्यात्तमोगुणकार्यादालस्यादेश्र निवा- रितं मनस्तस्यां धारणायां योग्यं भवति। 'प्राणायामहृढाभ्यासैर्युक्त्या च गुरुदत्तया' इत्यत्रत्येन युक्तिश- व्देन योगिजनप्रसिद्धं शिरोरुपमेरुचालनं, जिह्वाग्रेण घण्टिकाभ्रमणं नाभिचक्रे हृदये ज्योतिर्ध्यानं विस्मृतिप्रदोपधसेवा चेत्थेवमादिकं गृह्यते। तदेवमध्यात्मविद्यासाधुसंगमवासनाक्षय प्राणनिरोधाश्चित्तनाशोपाय दर्शिताः। अथ तदुपायभूतं समाधिं वक्ष्यामः।पञ्रमूम्युपेतस्य चित्तस्य भूमित्रयत्यागेनावशिषटं भूमिद्यं समाधिः। भूमयश्च योगभाष्यकृता दर्शिता :- 'क्षिप्ं मूढं विक्षिप्तमेकाग्रं निरुद्धमिति पञ्च चित्तस्य भूमयः' इति। आसुरसंपल्लोकशास्त्रदेहवासनासु वर्तमानं चित्तं क्षितं मवति। निन्द्वातन्द्रादिग्रस्तं मूढम्। कादाचित्कध्यानयुक्तं क्षिप्ताद्विशि- टतया विक्षिप्तम्। रेचकादिभ्य इति। तदेव सत्रं पठति-बाह्येति। तद्विशदयति-यथाशक्ती- त्यादिना। ननु कस्यात्राधिकारस्तत्राऽडह-निद्धे त्याढिनाननु किं प्राणायामफल्मित्यतस्तदपि सृत्रकतवोक्तमित्याह-प्राणायामेति। तामृतरमदाहरनि-तत इति। तद्विवृणोति-प्रका- शस्ये त्याढिना। ततः कि तदाह-क्षये सतीत्यादिना। धारणास्वित्याघुदाहृतमुत्रं विवृणोति- आधारेत्यादिना। मूलाधरेत्यर्थ: । आदिनाSडधिदँविकं सर्यमण्डलादि। आधिमानिकमा - काशादपि। तत्र मानं वदन्हेतुमाह-देशेति। तन्मलीभतां श्रतिमप्यवतार्योदाहरति- भ्रुति श्रेत्यादिना। संक्षिप्य, तदेकायत्तसत्ताकत्वेन प्रविलाप्येत्यर्थः । अथ सिंहावलोकन- न्यायेन प्रागुदाहृतस्मृत्यंशविशेषं विवृणोति-प्राणायामेत्यादिना। घण्टिका लम्बिका । विस्मृतीति। मूर्ितो हरते व्याधिं मृतो जीवयति स्वयम्। रुद्धः खेचरतां धत्ते रसो वायुश्च पारदः ।

द्वारा समाधिप्रदतायाः शिवस्वरूपतादेश्च तन्छास्त्नसिद्धतवाच्च तत्सवैव मुखे तद्धारणलक्षणेह गृह्यते। तन संविदासवयोरमध्ये सविदेव गरीयसीति वदन्तः संवित्पदसंकेतितविजयापराभि- धभृङ्गां प्रकृते ब्रुवाणाः शाक्ता: प्रत्युक्ताः । विस्तरस्त्वत्र मदीये शाकशानन एव ज्ञयः । आदिना मनसैव प्राणवायुविरेचनं सात्मानुसंधानं ग्राह्यम् । उपसंहरति-तदेवमि-

२९४

त्यादिना। इतः परं मुख्यं चित्तनाशोपायं वक्तुं प्रतिजानीते-अथेति। तं लक्षयति- पश्चेत्ादिना। तत्र मानमाह-मूमय शे त्यादि। ताः संविवृणोति-आसुरेत्यादिना। भवत्वेवमथापि कि प्रकृत इत्यत आह तत्रे त्यादिना- तत्र क्षिप्तमूढयोः समाधिशङ्गैव नास्ति। विक्षिप्ते तु चेतसि विक्षे- पोपसर्जनीभूतः समाधियोगपक्षे न वर्तते। विक्षेपान्तर्गततया दहनान्त- ्गतबीजवत्सद्य एव विनश्यति। यस्त्वेकाग्रे चेतसि सन्दूतमर्थं प्रद्योत- यति क्षिणोति च क्वेशान्कर्मबन्धनानि श्लथयति निरोधममिमुखी करोति स संप्रज्ञातयोग इत्याख्यायते। सर्ववृत्तिनिरोधे त्वसंप्रज्ञातस माधिः। तत्र संप्रज्ञातसमाधिभूमिमेकाग्रतां सत्रयति-'शान्तोदितौ तुल्यप्रत्यया चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः' इति। शान्तः, अतीतः । उदितो वर्तमान: । प्रत्ययः, चित्तवृत्तिः । अतीतप्रत्ययो यं पदार्थ गृह्णाति तमेव चेदुदितो गृह्लीयात्तदा तावुभी तुल्यी भवतः । ताहश श्वित्तस्य परिणाम एकाग्रतेत्युच्यते। एकाग्रताभिवृद्धिलक्षणं समाधिं सूत्रयति-'सर्वार्थतकाग्रतयोः क्षयोदयी चित्तस्य समाधिः परिणामः' इति। रजोगुणेन चाल्यमानं चित्तं क्रमेण सर्वान्पदार्थान्गृह्णाति। तस्य रजोगुणस्य रोधाय क्रियमाणेन योगिना प्रयत्नविशेषेण दिने दिने सर्वार्थता क्षीयते, एकाग्रता चोदेति तादृशश्तित्तस्य परिणामः समाधिरित्युच्यते। तस्य समाधेरट्टाङ्गेषु यमनियमासनप्राणायामप्रत्या हारा: पञ्च बहिरङ्गानि(णि) तत्र यमान्सूतयति-'अहिंसासत्यास्ते- यब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः' इति। हिंसादिम्यो निपिद्धधर्मेभ्यो योगिनं यमयन्ति निवर्तयन्तीति यमाः । नियमान्सूत्रयति-'श।चसंतोपतपः- स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमा: इति।जन्महेतोः काम्यधर्मान्नि वर्त्य मोक्षहेतौ निष्कामधर्मे नियमयन्ति भेरयन्तीति नियमाः। यमनि यमयोरनुष्ठानवैलक्षण्यं स्मर्यते- यमान्कुर्वीत सततं न कुर्यान्नियमान्वुधः । यमान्पतत्यकुर्वाणो नियमान्केवलान्भजन् ।। पतति नियमवान्यमेव्वसक्तो

इति यमनियमी समीक्ष्य बुद्ध्या यमबहुलेष्वनुसंदधीत बुद्धिम॥इति।

१ छ. "क्षे व० ।२ क, ख. ङ. 'मान्सेवेत रुततं न नित्यं निय।

मनोनाशप्र०] विद्यारण्य प्रणीत जीवन्मुक्तिविवेकः । २९५ यमनियमफलानि सूत्रयति-'तत्संनिधौ वैरत्यागः, क्रियाफलाभा- वित्वम्, सर्वरत्नोपस्थानम, वीर्यलामः, जन्मकथंतासंबोधः, जननादि- मयाभावः, शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्ग:, सत्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्र. तेन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च मवन्ति। संतोपादनुत्तमः सुखलामः। कायेन्द्रियबुद्धिशुद्धिपापक्षपास्तपसः, स्वाध्यायादिष्देवतासंप्रयोगः, समाधिसिद्धिरीश्वरपणिधानात्' इति। आसनप्राणायामी व्याख्यातौ। नन्वेवमप्येकाग्रनिरुद्धभुम्योः कि स्वरूपमित्याकाडक्षायां तव्युत्पादयति-यस्त्व- त्यादिना सप्रमाणम्। अत्राऽडदीँ संप्रज्ञातसमाधिरेवोपन्यस्तस्तत्र काडस्ति चित्तभूमिरि- त्यत्राऽडह-तत्रेत्यादि समुत्रावतरणम्। सत्रं व्याकरोति-शान्त इत्यादिना। एकाग्र- तापरिपाक: क इन्यत्र सत्रं योजयनि-एकाग्रतेत्यादिना। निरुक्तसत्रं विव्ृणोति- रजोगुणनेत्यादिना। प्रयत्नविशेषण, द्वैतमिध्यात्वपूर्वकसार्वदिका दव तात्मानुचिन्तनातमने- त्यर्थः । तस्य समाधरित्याठिर्यमनियमफलानि सूत्रयतीत्यन्तो ग्रन्थः स्पष्ट एव । तत्संनिधावित्यादि। क्रियेति। धार्मिको भत स्वर्गी भवरेति क्रिया धर्मः फलं मुगं ते स्ववाचत जनानां जनयतत्यर्थः । जन्मेति। दुःग्वबहुत्ठपूर्वापरजन्मज्ञानेन वैराग्यादि। शौचादित्यादिव्याख्यातावित्यन्तं सरलमेव। नन्वेवमपि प्रागक्तयोगाङ्गाष्टकक्रमप्राप्तस्य प्रत्याहारस्य कि स्वरूपमित्यतस्तलक्षकसत्रं सावतरणमाह प्रत्याहार मिन्यादिना- प्रत्याहारं सुत्रयति-स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः' इति। शब्दस्पशरूपरसगन्धादिविषयास्तेम्यो निवर्तिता: ओरोत्रादयश्रित्तस्वरूपमनुकुर्वन्तीवावतिष्ठन्ते। श्रुतिश्र मवति-

चिन्तयेदात्मनो रश्मीन्प्रत्याहारः स उच्यते ॥ इति। शब्दादयो विषया येषां श्रोत्रादीनां ते श्रोत्रादयः पञ्च मनःपष्ठा- नामेतेपामनात्मरूपभ्य: शब्दादिम्यो निवर्तनमात्मरश्मित्वेन चिन्तनं प्रत्याहारः स इत्यर्थः। प्रत्याहारफलं सुत्रयति-'ततः परमा वश्यते- न्द्रियाणाम्' इति। धारणाध्यानसमाधीन्सूत्रैस्तििभिः सूत्रयति- 'देशबन्धश्चित्तस्य धारणा। तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम्। तदेवार्थ- मात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः' इति। आधारादिदेशाः पूर्वमुक्ता:। देशान्तरं श्रूयते-

१ क, स. ग. व. ङ च. लाश्रयत्व।

२९६

मनः संकल्पकं ध्यात्वा संक्षिप्याSडत्मनि बुद्धिमानू। धारयित्वा तथाऽडत्मानं धारणा परिकीर्तिता । इति। यत्सर्ववस्तुसंकल्पकं मनस्तद्ध्यात्वा तदात्मानमेव संकल्पयतु न त्वन्यदित्येवंविधः प्रयत्न आत्मनि संक्षेपः । प्रत्ययस्यैकतानता तत्त्वैक- विषय: प्रवाहः । स च द्विविध :- विच्छिद्य विच्छिद्य जायमानः संततश्रेति। तावुभी क्रमेण ध्यानसमाधी भवतः। तदुभयं सर्वानुभवयो- गिना दर्शितम्- चित्तैकाम्याद्यतो ज्ञानमुक्तं समुपजायते। तत्साधनमतो ध्यानं यथावदुपदिश्यते ।। विलाप्य विक्कृतिं कृत्स्नां संभवव्यत्ययक्रमात्। परिशिष्टं च सन्मात्रं चिदानन्दं विचिन्तथेत् । इति। ब्रह्माकारमनोवृत्तिप्रवाहोऽहंकृतिं बिना। संप्रज्ञातसमाधि: स्याद्ध्यानाभ्यारुप्रकर्षजः ।। इति। तं च मगवत्पादा उदाजहरु :- हशिस्वरूपं गगनोपमं परं सककृद्विमातं त्वजमेकमक्षरम्। अलेपकं सर्वगतं यदद्दयं तदेव चाहं सततं विमुक्त ओम्। दशिस्तु शुद्धोऽहम विक्रियात्मको न भेडस्ति कश्चिद्विषयः स्वभावतः । पुरस्तिरश्षोध्वमधश्र सर्वतः संपूर्ण भूमा त्वज आत्मनि स्थित: ।। अजोऽमरश्रैव तथाऽजरोऽमृतः स्वयंप्रभः सर्वगतोऽहमदयः। न कारणं कार्यमतीव निर्मल: सदैव तृप्तश्र ततो विमुक्त ओम्॥ इति। ननु संप्रज्ञातसमाधिरङ्गी स कर्थं ध्यानानन्तरभाविनोऽटमाङ्गस्य समाधे: स्थान उदाहनियते। नायं दोषः । अत्यन्तभेदाभावात्। यथा वेदमधीयानो माणवकः पढे पदे सरवलन्पुनः पुनः समादधाति। अधी- तवेद्स्तु सावधानो न रखलति। अध्यापको निरवधानस्तन्द्रीं कुर्व-

मनोनाशप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । २९७

ऋ्नपि न रखलति। तथा विषयैक्येऽवि परिपाकतारतम्येन ध्यानसमा धिसंप्रज्ञातानामवान्तरमेदोऽवगन्तव्य इति। स्वेत्युदाहृतसूत्रं विवृणोति-शब्दस्पर्शेत्यादिना। तत्र श्रुतिमपि संवादयति- श्ुतिश्रेत्यादिना। तामपि व्याकरोति-शब्दाद्य इत्यादिना। अथ किमनेन भवतीत्यत आह-प्रत्याहारेत्यादिना। धारणेत्यादि समाधी मवत इत्यन्तं तु निगदव्याख्या- तमेव। तत्र पूर्वाचार्यवचः प्रमाणयति -- तदुमयमित्यादिना। विलाप्येति । उत्प्त्यादिक्रमादित्यर्थः । विकृतिं विकारं दृश्यं विलाप्य दृड्मात्रत्वेन संचिन्त्य। एवमुपदे- शसाहस्त्रीवाक्यान्यपि संवादयति-तं चेत्यादिना। तत्राप्याशङ्कते -- नन्वित्यादिना । समाधत्ते-नायं दोष इत्यादिना। तत्र हेतुः-अत्यन्तेति। तत्र दृष्टान्तमाह- यथेत्यादिना। दार्टान्तिके योजयति-तथेत्यादिना ।

क्ाष्टाङ्वानां मव्ये कानि बहिरङ्वाणि कानि वाऽतरङ्गाणीत्यतः सूत्रमेवावतारयति ध्यान धारणे त्यादिना- ध्यानधारणासमाधित्रयं मनोविषयत्वात्सप्रज्ञातसमाधेरन्तरङ्गं यमा- दिपञ्चकं तु बहिरङ्गम् । तदेतत्मूत्रयति-'त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः' इति। ततः केनापि पुण्येनान्तरङ्गे प्रथमं लब्धे सति बहिरङ्गलाभाय नातिप्रयासः कर्तव्यः। यद्यपि पतञ्ञलिना भौतिकभूततन्मात्रेन्द्रियाहं कारादिविषया: संप्रज्ञातसविकल्पसमाधयो बहुधा प्रपञ्चितास्तथाऽपि तेषामन्तर्धानादिसिद्धि हे तुतया मुक्ति हे तु समाधिविरोघित्वान्नास्माभ्िस्त - ब्राऽडदर: क्रियते। तथा च सूत्रितम्-'ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः' इति। 'स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसद्गात्' इति च। 'स्थानिनो देवाः। उद्दालको देवैरामन्त्रितोऽप्यवज्ञाय देवा न्निर्विकल्पकसमाधिमेव चकरेत्युपाख्यायते। प्रश्नोत्तराभ्यामप्येवमेवा- वगम्यते- श्रीराम :- जीवन्मुक्तशरीराणां कथमात्मविर्दा घर। शक्तयो नेह दश्यन्ते आकाशगमनादिकाः ।। वसिष्ठः-अनात्मविदमुक्तोऽषि नभोविहरणादिकम्। अणिमाद्यष्टसिद्धीनां सिद्धिजालानि वाञ्छति॥

"इत्यर्धपद्यमेव दृश्यते। *क, ग, व. ङछ. पुस्तकेषु "अनात्मविद्मु को हि(दपि) सिद्धिज,ला(ता)नि वाञ्छति।

पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [३ तृतीयं-

*द्रव्यमन्त्र क्रिया कालशक्त्याSडपोत्येव राघव। नाऽडतमज्ञस्यैष विषय आत्मज्ञो ह्यात्ममात्रदृकू। आत्मनाSडत्मनि संतृप्तो नाविद्यामनुधावति। ये केचन जगन्भावास्तानविद्यामयान्विदुः । कथं तेषु किलाSSत्मज्ञस्त्यक्ताविद्यो निमज्जति। द्रव्यमन्त्रक्रियाकालशक्तय: साधुसिद्धिदाः ।। परमात्मपदपाप्ती नोपकुर्वन्ति काश्चन। सर्वेच्छ्ाजालसंशान्तावात्मलाभोदयो हिय: ॥ स कथं सिद्धिवाञछायां मग्रचित्तेन लभ्यते। इति। न केचन जगन्भावास्त्त्वज्ञं रक्षयन्त्यमी। नागरं नागरीकान्तं कुग्रामललना हव ॥। अपि शीतरुचावर्के सुतीक्ष्णेऽपीन्दुमण्डले। अप्यधः प्रसरत्यग्रौ जीवन्मुक्तो न विस्मयी ॥ चिदात्मन इमा इत्थं प्रस्फुरन्तीह शक्तय: । इत्यस्याऽडश्वर्यजालेषु नाभ्युदेति कुतूहलम् ॥ इति च । "यस्तु वा मावितात्माऽपि सिद्धिजालानि वाञ्छति। स सिद्धिसाधकैर्द्रव्यैस्तानि साधयति क्रमात्॥" इति[च]। मनोविषयत्वादिति। 'देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ' इत्यादिधारणादिलक्षकसूत्रत्र- येडपि देशबन्धप्रत्ययकतानताऽर्थमात्रनिर्भीसेपु प्रतियोगितासंबन्धेन ध्यानादीनां मनोविषय- त्वादित्यर्थः । ध्यानवारणयोर्व्युत्त्रमस्त्वल्पाच्तरत्वेन व्यानपदस्य पूर्वप्रयोग।देव। फलितमाह- तत इत्यादिना। तत्र सूत्रविरोधमाशङ्कय समाधत्ते-यद्यपीत्यादिना। ननु भवदपेक्षया सूत्रकारोडभ्यर्हित इत्यत आह-तथा चेति। स्थानीत्यादिद्वितीयसूत्रं व्याकरोति- स्थानिन इत्यादिना। तत्र निदर्शनं योगवासिष्टप्रसिद्धमुद्दालक एवेत्याह-उद्दालक इत्यादिना। एवमेव श्रीरामप्रश्नादिनाऽपि निर्णीयत इत्याह-प्रश्नेति। तद्वाक्यवृन्दमेत्र संगृह्ाति-श्रीराम इत्यादिमव्यवासिष्टनिष्टम्। जीवन्मुक्तेति। जीवद्दशायां लोक- दृष्टया प्रतीयमानायां सत्यामपि मुक्तं मिथ्यात्वनिर्णयेन शरीरं शीर्यत इति व्युत्पत्या ज्ञान-

• ऊ. पुस्तके-द्रव्यमन्त्रक्रियाकालास्तैः सह युक्तिरयागस्तेन द्रव्यादियुक्त: सन्प्रामो- तीत्यर्थ इत्यधिक्म् । + घ. घ. ङ. पुस्तकेष्वयं श्रोको नास्ति।

मनोनाशप्र • ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। .२९९

निवर्त्य द्वैतजालं यैस्तेपां तत्त्वविदामित्यर्थः । एवं स्थलान्तरप्रसिद्धान्यपि तद्वाक्यान्येवात्र संमत्यर्थ संलिखति-न के चनेत्यादिना। अस्य आत्मज्ञस्येत्यर्थः । नन्वेवमप्यद्वैतात्मविषयकसंप्रज्ञातसमाधावादरः श्रीमतामावश्यक एवेति चेदोमित्याहाSS- त्मविषय स्तिव त्यादिना।

आत्मविषयस्तु संप्रज्ञातसमाधिर्वासनाक्षयस्य निरोधसमाधेश्र हेतुस्त- स्मादत्राऽडदर: कृतः । अथ पञ्चमभूमिरूपो निरोधसमाधिरनिरूप्यते। तं च निरोधं सूत्र- यति-'व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरमिभवप्रादुर्भावी निरोधक्षणचित्ता- न्वयो निरोधपरिणामः' इति। व्युत्थानसंस्काराः समाधिविरोधिनः । ते चोहदालकस्य समाधावुदाहता :- कदाऽहं मुक्तमनने पढ़े परमपावने। चिरं विश्रान्तिमेष्यामि मेरुगृङ्ग इवाम्बुद्ः । इति चिन्तापरवशो बलादुद्दालको द्विज:। पुनः पुनरुपाविश्य ध्यानाभ्यासं चकार ह॥ विषयैनीयमाने तु चित्ते मर्कटचञ्चले। न स लेमे समाधोंने प्रतिष्ठा प्रीतिदायिनीम्॥ कदाचिद्वाह्यसंस्पर्शपरित्यागादनन्तरम् ।

कदाचिदान्तरस्पर्शाद्वाह्यं विषयमाददे। तस्योड्डीय मनो याति कदाचित्रस्तपक्षिवत् ।। कदाचिदुदितार्कमं तेज: पश्यति विस्तृतम्। कदाचित्केवलं व्योम कदाचिन्निबिडं तमः॥ आगच्छती यथाकामं प्रतिमासान्पुनः पुनः। अच्छिनन्मनसा शूर: खङ्गेनेव रणे रिपून्।। विकल्पौघे समालीने सोऽपश्यहृद्याम्बरे। तमशछन्नविवेकारक लोलकज्जलमेचकम्। तमप्युत्सादयामास सम्यग्ज्ञानविवस्वता। तमस्युपरते स्वान्ते तेजःपुञ्जं दृदर्श सः ॥

१ क. ख, य, ध, ङ, च. धलक्ष। २ क, ख, ग, घ, ङ्, च,, "धानप्र।

३०० [३ तृतीयं-

तल्लुलाव स्थलाब्जानां वन बाल इव द्विप: । तेजस्युपरते तस्य घूर्णमानं मनो मुनेः॥ निशाब्जवद्गान्निद्रां तामप्याशु लुलाव सः। निद्राव्यपगमे तस्य व्योमसंवित्समुद्ययौ। व्योमसंविदि नष्टायां मूढं तस्याभवन्मनः । मोहमप्येष मनसस्तं ममार्ज महाशयः । ततस्तेजस्तमोनिद्वामोहादिपरिवर्जिताम्। कामप्यवस्थामासाद्य विशश्राम मनः क्षणम्॥ इति। त एते व्युत्थानसंस्कारा निरोधहेतुना योगिप्रयत्नेन प्रतिदिनं प्रति- क्षणं चाभिभूयन्ते। तद्विरोधिनश्च निरोधसंस्कारा: प्रादुर्भवन्ति। तथा सति निरोध एकैकस्मिन्क्षणे चित्तमनुगच्छति। सोऽयमीदृशश्च्ित्तस्य निरोधपरिणामो मवति। ननु विदोधसमाधि: कोडपरो यदङ्गमयमित्यत आह-अथेति। तत्र सृत्रमवतार- यति-तं चेति। उदाहृतमत्रं व्याकरोति-व्युत्थानेत्यादिना। कथमुदाहृता इत्यपे- क्षायां तद्वाक्यान्येव पठति-कदाऽहमित्यादिना। नन्वेवमपि क एतत्प्रशमोपाय इत्यन्नाऽडह-त एत इत्यादिना। योगीति। यावदृश्यं स्वतः सत्ताशृन्यत्वेनाSSकाश- कार्ष्ण्यवन्मिध्यैवातोऽनधीनभानोऽहमद्वैत एवाऽत्मेति स्वरूपानुसंधानात्मनेत्यर्थः । एवं दिवृतं सूत्रार्थमुपसंहरति-सोऽयमिति। तत्र शङ्कते नतु 'प्रतिक्षणपरिणामिनो हि मावा कते चितिशक्ततेः' इति न्यायेन चित्तस्य सर्वदा परिणामप्रवाहो वक्तव्यः । बाढम्। तत्र व्युस्थितथित्तस्य वृत्तिप्रवाह: स्फुटः । निरुद्धचित्तस्य तु कथमित्याश- इ्क्योत्तरं सूत्रयति-'ततः प्रशान्तवाहिता संस्कारात्' इति। यथा समिवाज्याह्गुतिप्रक्षेपे वह्निरुत्तरोत्तरप्रवृद्ध्या प्रज्वलति समिदादिक्षये प्रथमक्षणे किंचिच्छाम्यत्युत्तरोत्तरक्षणे शान्तिर्वर्धते तथा निरुद्धचित्त- ल्वोत्तरोत्तराधिक: प्रशम: प्रवहति। तत्र पूर्वपूर्वप्रशमजनितसंस्कार एवोत्तरोत्तरप्रशमस्य कारणम्। तामेतां प्रशान्तवाहितां मगवान्विस्प हमुदाजहार- यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते। निःस्पृहः सर्वकामेम्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥

मनोनाशप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ३०१

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता। योगिनो यतित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ।। यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया। यत्र चैवाSडतमनाSSत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति। सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रिवम्॥। वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः । यं लब्ध्वा चापरं लामं मन्यते नाधिकं ततः ।। यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते। तं विद्याद्दुःखसंयागवियोगं योगसंज्ञितम्। स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ इति। निरोधसमाधे: साधनं सूत्रयति-'विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वकः संस्का- रशेषोऽन्य: इति। विरामो वृत्युपरमस्तस्य प्रत्ययः कारणं वृत्त्युपर- मार्थ: पुरुषप्रयत्नस्तस्याभ्यासः पीनःपुन्येन संपादनं तत्पूर्वकस्तज्न्यः। अनन्तरातीतसूत्रे माधिः। तत्र वृत्तिरहित चित्तस्य दुर्लक्ष्यत्वातसंस्काररूपेण चित्तं शिष्यते। विरामप्रत्ययजन्यत्वं मगवान्विस्पष्टमाह- संकल्पप्रभवान्कामास्त्यकत्वा सर्वानशेषतः। मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः । शनैः शनैरुपरमेद्बुध्या धृतिगृहीतया। आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदृपि चिन्तयेत्॥ यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्। ततस्ततो नियम्पैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥ इति। नन्विति । उक्तशङ्कामङ्गी करोति-बाढमिति। तत्र सृत्रमनुकृलयति-तत्रे- त्यादिना। तत्र दृष्टान्तं प्रकटयति-यथेत्यादिना । तत्र स्मृतिमप्युदाहरति-तामि- त्यादिना। स्मृत्यर्थस्तु श्रीमधसृदनाचार्येः प्रपञ्चित एवेति नेह मया प्रतन्यते। उक्त- निरोधसमाधि: कथं स्यादित्यतः सूत्रमवतारयति-निरोधेति। सद्विवृणोति-विराम इत्यादिना। अनन्तरेति। अव्यवहितगतसूत्र इत्यर्थः । अत्रापि प्राग्वद्गगवद्गीतां संवा दयति-विरामेति। तद्वाक्यान्येव पठति-संकल्पेत्यादिना। अत्रापि प्राग्वदेवोदाह- तवचनसा (स्वा) रस्यं गूढार्थदीपिकायामेव द्रष्टव्यम्। विस्तरभयादनतिप्रयोजकत्वाच नेह मयोदाहियत इति शिवम्।

३०२

उदाहृतस्मृति विवृणोति-काम्यमाना इत्यादिना- काम्यमाना: स्रक्चन्दनवनितापुत्रमित्रगृहक्षेत्रादयो मोक्षशास्त्रकुश- लविवेकिजनप्रसिद्धैवहुभिदोपिरुपेता अप्यनाद्यविद्यया तान्दोषाना- च्छाद्य तेषु विषयेषु सम्यकत्वं कल्पयन्ति तस्माव्च संकल्पादिदं मे स्यादित्येवंरूपाः कामाः प्रमवन्ति। तथा च स्मर्यते- संकल्पमूल: कामो वै यज्ञा: संकल्पसंमवाः । काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे।। न त्वां संकल्पयिप्यामि समूलस्त्वं विनङ्क्ष्यसि ॥ इति। तत्र विवेकेन विषयदोपेपु साक्षात्कृतेपु शुना वान्ते पायस इव कामास्त्यज्यन्ते। स्रक्चन्दनवनितादिविषयेष्विव बह्मलोकादिष्वणिमा- दैश्वर्येष्वपि कामास्त्याज्या इत्यमिप्रेत्य सर्वानित्युक्तम्। मासोपवासव- तिना तस्मिन्मासेSन्ने त्यक्तेऽपि काम: पुनः एुनरुदेति तद्दन्मा भूदित्य- शेषत इत्युक्तम्। कामत्यागे मनःपूर्वकप्रवृत्त्यभावेऽवि चक्षुरादीनां रूपादिषु स्वमावसिद्धा या प्रवृत्तिः साऽपि प्रयत्नयुक्तेन मनसैव निय- न्तव्या। देवतादर्शनादिव्वप्यननुसरणाय समन्तत इत्युक्तम्। भूमिका- जयक्रमेणोपरमं विवक्षित्वा शनैः शनैरित्युक्तम् । ताक्र भूमिकाश्रतस्रः कठवल्लीपु श्रूयन्ते- यच्छेद्वाखनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि। ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि। इति । वाग्यापारो द्विविध :- लौकिको वैदिकश्र । लौकिको जल्पादि- रूपो वैदिको जपादिरूपः। तत्र लौकिकस्य बहुविक्षेपकरत्वाद्व्युत्थान कालेऽपि योगी तं परित्यजेत् । अत एव स्मर्यते- मौनं योगासनं योगस्तितिक्षैकान्तशीलता। निष्पृहत्वं समत्वं च सप्तैतान्येकदण्डिनः । इति॥ वैदिकं अपादिकं तु दण्डी निरोधसमाधौ परित्यजेत। सेयं वाग्भूमिः प्रथमा। तां भूमि प्रयत्नमात्रेण कतिपयैर्दिनैमासैर्वतसरैर्वा हृढं विजित्य पश्राद्द्वितीयायां मनोभूमी प्रयतेत। अन्यथा बहुभूमिकप्रासादवत्प्र- थमभूमिकापातेनैवोपरितनयोगभूमयो विनश्येयुः। यद्यपि चक्षुरादयो निरोद्धव्यास्तथाऽपि तेषा वाग्भूमौ मनोभूमौ वाऽन्तर्मावो द्रष्टव्यः।

१ ग. घ. च. मिका प्रयासात्म°।

मनोनाशप्र] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविषेकः। ३०३

कामानां संकल्पजन्यत्वे स्मृत्यन्तरमप्यनुकूलयति-तथा चेति। ननु काः सन्ति जेया: प्रकृते भूमिका इत्यत्राऽडह -- ताशेत्यादिना। अथोक्तश्रुर्ति विवृणोति -- वाग्व्या- पारो द्विविध इति। द्वैविष्यमेवाऽSह-लौकिक इत्यादिना। तौ कथयति- लौकिको जल्पादिरूप इत्यादिना। तत्राऽडद्यत्यागे हेतुमाह-तत्रेत्यादिना । तत्त्यागे स्मृतिमपि प्रमाणयति -- अत एवेत्यादिना। योगेति। पद्मकादि। योगश्चि- त्तवृत्तिनिरोधः । वैदिकत्यागकालमाह-वैदिकमित्यादिना। उपसंहरति-वैदिकमि- त्यादि। तत्रात्यादरमाह-तां भूमिमित्यादिना। ननु चक्षुरादयोडपि रोद्धव्या एवेत्या-

तत्रापि शङ्कते नन्धित्यादिना- ननु वाचं मनस्ति नियच्छेदित्यनुपपन्नम्। न हीन्द्रियस्येन्द्रियान्तरे प्रवेशोडस्ति। मैवम्। प्रवेशस्याविधक्षितत्वात्। नानाविक्षेपकारिणो- वाऊनसयोर्मध्ये प्रथमतो वाग्व्यापारनियमनेन मनोव्यापारमात्रपरिशेष इह विवक्षितः। गोमहिषाश्वादीनामिव वाङूनियमे स्वामाविके संपन्ने ततो ज्ञानात्मनि मनो नियच्छेत्। आत्मा त्रिविध :- ज्ञानात्मा महात्मा शान्तात्मा चेति। जानाम्यत्र स्थित आत्मेति ज्ञातृत्वोपाधिरहंकारोऽत्र ज्ञानशब्देन विवक्षितः । करणस्य मनसो नियम्यत्वेन पृथगुपात्तत्वात्। अहंकारो द्विविध :- विशेषरूपः सामान्यरूपश्रेति। अयमहमेतस्य पुत्र इत्येवं व्यक्तिमभिमन्यमानो विशेषरूपः । अस्मीत्येतावन्मात्रमभिमन्य- मान: सामान्यरूपः।स च सर्वव्यक्तिषु व्याप्तत्वान्महानित्युच्यते। ताभ्या- महंकाराभ्यां दाभ्यामुपहिती द्वावात्मानौ । निरुपाधिकः शान्तात्मा। तदेतत्सर्वमन्तर्वहिमिन वर्तते। शान्तात्मा सर्वान्तरश्चिदेकरसस्तस्मि- न्नाश्रितं जडशक्ति रूपमव्य क्ें मूलप्रकृतिः । सा च प्रथमं सामान्याहं- काररूपं महत्तत्वं नाम धृत्वा व्यक्ती भवति। ततो बहिर्विशेषाहंकार- रूपेण ततो बहिर्मनोरुपेण ततो बहिर्वागादीन्द्रियरूपेण। तद्तद्भि पेत्योत्तरोत्तरमान्तरत्वं विविनक्ति श्रुति :- +इन्द्रियाण पराण्याहुरिन्द्रियभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ महतः परमव्यक्तमव्य क्तातपुरुष: पर:। पुरुषान्न परं किंचित्सा काठा सा परा गतिः ॥ इति।

+क. ख. ट. पुस्तकेषु 'इन्द्रियेम्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्र पर मनः' इति भिन्नः पाठः ।

३०४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [३ तृतीयं- एवं सत्यन्न नानाविधसकल्पविकल्पसाधनकरणरूपं मनोऽहंकतार नियच्छेत्। मनोव्यापारान्परित्यज्याहंकारमात्रं शेषयेत्।न चेतदशक्य- मिति वाच्यम्, तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्। इतति यद्न्तमर्जुनं प्रति भगवतोत्तरामिधानात्- असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम ॥ अभ्यासेन तु कोन्तेन वैराग्येण च गृह्यते। असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ॥ वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवासुमुपायतः । इति। अत्र शङ्ककस्तार्किक एव तन्मत एव मनस इन्द्रियत्वात्स्वसिद्धान्ते तदभावाच्च। समा- धत्ते-मैवमिति। तत्र हेतुमाह-प्रवेश्यस्येति। त्हि कि विवक्षितं प्रक्ृते श्रुतेरित्यत आह-नानेत्यादिनां। ततः किं तदाह-गोमहिषेत्यादिना सदृष्टान्तम्। आत्मेति। प्रागुपन्यस्तमत्रावशेषविवृ्त्यर्थमेवाSSत्मत्रैविध्यप्रतिज्ञानम्। तदुपपादयति-ज्ञानात्मेत्या- दिना। फलितमाह-एवं सतीत्यादिना। नियमनप्रकारमेवाऽडह-मन इत्यादिना। तत्राप्याशङ्कय सप्रमाणं समाधत्ते-नचेत्यादि। ननु निरुक्तस्मृयुक्ते अन्यासवैराग्ये अदि कीदृशे इत्यत्राऽडह्-अभ्यासवेराग्ये इत्यादिना- अभ्यासवैराग्ये पतञ्ञलिसूत्रोदाहरणेनैव व्याख्यास्येते। पूर्वपूर्वभूमि- दाऊरहितोऽसंयतात्मा तत्सहितो वश्यात्मा। उपायतः प्रात्तिं गौड- पादाचार्या: सद्ृ्टान्तमाह- उत्सेक उद्धर्यद्वत्कुशाग्रेणैकबिन्दुना। मनसो निग्रहस्तद्वन्द्वेदपरिखेदतः॥ इति। *बहुमिर्न विरोद्व्यमेकेनापि बलीयसा। स परामवमाप्नोति समुद्र इव टिट्टिभात् ॥ इति। अत्र संप्रदायविद आख्यायिकामाचक्षते- 'कस्यचित्किल पक्षिणोऽण्डानि तीरस्थान्युदधिरुत्सेकेनापजहार । तं च समुद्रं शोषपामीति प्रवृत्त: स च पक्षी स्वमुखाग्रेण कैंकं जलबिन्दुं

• ६. ख, ग. घ. च. छ. पुस्तकेषु बहुभिरित्ययं श्लोको न विद्यते।

मनोनाशप्र०] विद्यारण्य प्रणीत जीवन्मुक्तिविवेकः । ३०५

बहिः प्रक्षिपति स्म। तदा बहुमिः पक्षिभिर्न्धुव गैर्वार्यमाणोऽप्यनुपरतः प्रत्युत तानपि सहकारिणो बते। तांश्र पतनोत्पतनाभ्यां बहुधा क्विश्यत सर्वानवलोक्य कृपालुर्नारदो गरुडं समीपे प्रेषयामास ततो गरुड- पक्षवातेन शुष्यन्समुद्रो मीतस्तान्यण्डान्यानीय पक्षिणे ददौ'। एवमखे देन मनोनिरोधे परमधर्मे प्रवर्तमानं योगिनमीश्वरोऽनुगृह्लातीति । अखेद्श्र मध्ये मध्ये तदनुकूलव्यापारमिश्रणेन संपद्यते। यथीदनं सुख्जा- नस्तद्रासान्तरे चोप्यलेह्यादीनास्वाद्यति तह्त्। इदमेवाभिप्रेत्य वसिष्ठ आह- चित्तस्य मोगैद्ट्ौ मागौ शास्त्रेणैकं प्रपूरयेत्। गुरुशुश्रूपया भागमव्युत्पन्नस्य संक्रमः ।। किंचिद्व्युत्पत्तियुक्तस्य भागं भोगेन परयेत्। गुरुशश्रूपया मागो मागं शास्त्रार्थचिन्तया।। व्युत्पत्तिमनुयातस्य पूरयेच्चंतसोऽन्वहम्। द्वा भागौ शास्त्रवैराग्येद्वौ ध्यानगुरुपूजया ।इति। भोगशव्देनात्र जीवनहेतुर्मिक्षाव्यापारो वर्णाश्रमोचितव्यापारश्षो- च्यते। घटिकामात्रं मुहूर्तमात्रं वा यथाशक्ति योगमभ्यस्य ततो ुहूर्तं शास्त्रभरवणेन परिचर्यया वा गुरुनुपगम्य मृहर्तं स्वदेहमनुसृत्य मुहूर्तं योगशास्त्रं पर्यालोच्य पुनमहूतं योगमभ्यसेत।एवं योगप्राधान्येन व्यापा- रान्तराणि मेलयंस्तानि द्रागभ्यस्य शयनकाले तद्विनगतान्योगमुहर्तान्ग णयेत्। ततः परेद्युर्वा परपक्षे वा परमासे वा योगमुहूर्तान्वर्धयेत् । तथा चैकैकस्मिमुहूर्त एकेकक्षणयोगेऽपि संवत्सरमात्रेण भूयान्योगकालो भवति। न चैवं योगेकशरणत्वे व्यापरान्तराणि लुप्येर्निति शङ्क- नीयम्। नन्वसंयतात्मेति कोरडर्थ इन्यत आह-पर्वेत्यादिना। एमक्तपरिग्वेदश्यामकयोगा-

चित्तस्ये त्यादिना। तत्र मंठिग्धं वितृणोति-भोगेवयादिना। एवं निरुक्तवामिष्ठवचनो- क्तव्यवस्थारीत्या प्रत्यहं कालविभागे क्रियमाणेडडप्यारुकक्ष यगितग्सर्वन्ी किकणास्रीयक्रिया- क्षय एव भयादित्याशङ्कय तन्ममाधानं प्रतिज्ञानीने-न चवमित्यादिना। तत्रेष्टापत्तिमेत् हेतुनेनाSSह-लुप्तेतरेन्याटिना- लुप्तेतर कृत्स्व्यापारस्थैव योगाधिकारात्। अत एव विव्वत्सं्यासव - पेक्ष्यते। तस्मात्तदेकनिष्ठः पुमानध्येनृवणगादिवक्क्मेण योगारूढढ ३९

३०६ पूर्णानन्देन्दुकौ मुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [३ तृतीयं- मवति। यथाउध्येता माणवकः पादांशं पादार्धमर्धर्चसृचमृग्धवयं वर्ग च क्रमेण पठन्द्वादशवर्पैरध्यापको भघति। यथा च वाणिज्यं कुर्धन्नेकनिष्क- द्विनिष्कादिक्मेण लक्षपतिः कोटिपतिर्वा मवति। तथा ताभ्यां वणि- गध्येतृभ्यां संहेवोषक्रम्य मत्सरग्रस्त इव रुञजानस्तावता कालेन कुतो न योगमारोहेत्। तस्मात्पुनः पुनः प्राप्यमाणान्संकल्पविकल्पानुदाल- कवत्पोरुपपयत्नेन परित्यज्याहंकर्तरि ज्ञानात्मनि मनो नियच्छेत्। तामेतां द्वितीयभूमिकां विजित्य बालमकादिवन्निर्भनस्त्वे स्वाभाविके सति ततो विशेषाहंकाररू्प विस्पट ज्ञानात्मानमस्पष्टे सामान्याहंकारे मह त्तत्वे नियच्छेत्। यथा स्वल्पां तन्द्रां प्राप्तवतो विशेषाहंकार: स्वत एव संकुचति विनव तन्द्रां तथा विस्मरणे : यतमानस्याहंकारसंकोचो भवति सियं लोकप्रसिद्धया तन्द्वा तार्किकाभिमतनिर्विकल्पकज्ञानेन च समाना सामान्याहंकारमहत्तत्तमाव्रपरिशेषावस्था तृतीया भूमिः। अस्यां चाभ्यासपाटवेन वशीकृतायां तम्ेतें सामान्याहंकाररूपं महान्त. मात्मानं निरुपाधितया शान्ते चिद़ेकरसस्वभावे नियच्छेत् 'महत्तत्वं तिरस्कृत्य चिन्मानं परिशेषयेत्'

यथा शास्त्राभ्यासे प्रनृत्तस्य व्युत्पत्तेः पराक्प्रतिग्रन्थव्याख्यानापेक्षायामपि व्युत्पन्नस्य स्वत एवांत्तरग्रन्थार्थः प्रतिभाति तथा सम्यग्वशीकृतपूर्वभूमे- योगिन उत्तरभूम्युपायः स्वत एव प्रतिभाति। तदाह योगमाप्यकार :- योगेन योगो ज्ञातव्यो योगो योगात्प्रवर्तते। योऽपमत्तस्तु योगेन स योगी रमते चिरम् ।। इति। ननु महत्तत्वशान्तात्मनोर्भध्य महत्त्त्वोपादानमव्यक्ताख्यं श्रुत्यादा- हतं तत्र कुतो नियमनं नामिधीयत इति चेन्न। लयप्रसङ्गादिति त्रूमः । यथा घटोऽनुपादाने जले निरुध्यमानो न लीयते, उपादानभूतायां तु मृदि लीयते तथा महत्तत्वमात्मनि न लीयते, अव्यक्ते तु लीयते। न च स्वरूपलय: पुरुषार्थः । आत्मदर्शनानुपयोगात् । 'द्रृश्यते त्व्यया बुद्धया सक्षाया सूक्ष्मदर्शिभिः' इति पूर्ववाक्य आत्मदर्शनं विधाय सूक्ष्मत्वसिद्धये निराधस्याभिधानात् । लयस्य प्रतिदिनं सुपुती स्वतः सिद्धत्वेन अ्रयत्नवैयर्थ्याञ्च। एवमेन मनसि निधायत्र प्रागस्मभिर्जीवन्ुकिनावने विद्नसंन्य,सिन एवाधिकारो न व्वितरस्येति तदर्थ प्रथममेव विद्वत्संन्यासोडिहित इति द्योतयति-अत एवेत्यादिना।

मनोनाशप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । ३०७

अथ सदृष्टान्तं फलितं कथयति तस्मादित्यादिना। तत्र प्रथमदृ्टान्तं प्रथमं स्पष्टपति- यथाऽध्येतत्यादिना। अथ द्वितीयमपि तं व्युत्पादयति-यथा चेत्यादिना। दाष्ी- न्तिके योजयति तथेत्यादिना। फलितमाह-तस्मादित्यादिना। एवमुक्तद्वितीयभूमि- कापरिपाक सदृष्टान्तमभिधाय तृतीयामपि तां सदृष्टन्तं विस्पष्टीकृत्योपसंहरति-तामे तामित्यादिना। एवमतदृशीकारे सति चतुर्थमपि तां विधत्ते-अस्यां चेत्यादिना । अत्र तु चतुर्गुण एोक्तनिरोधप्रयत्नोडपेक्षित इतति सदष्टान्तं स्पष्टयति-अत्रापी त्या- दिना। उक्ेडर्ये योगभाष्यकृद्वचः प्रमाणयति-तदाहेत्यादिना स तद्वचनम्। योगे- नेति। इह चनुभि: पदर्य-छेद्वागिति श्रुन्युक्तोरडर् एव क्रमाद्धमिकाचतुष्टयात्मा। योगेन वागादीन्द्रियाणां मनसि नियमनेन येगः स्थुल्ाहंकारमात्र,वशेषो ज्ञातव्यः । योगः, तस्यापि मृक्ष्माहंकारे नियमनकपो योगादत्तप्रथमनियमनातप्रवर्तते। एवं योगेन महत्त्त्व- मात्रावशेषेण योडप्रमत्त: सावधानः स एत योंगे चिन्मात्रावशेषे चिर रमते महत्त्वरूपस्- क्षमाहकारप्रांवव्ापनन पृणानन्दरूपा भवनीति ज्ञय इत्याणयः । तत्रप्याशडक्य समावत्त- नन्वित्यादिना। दृश्यत इन्यार्टिनाSSमदर्शनप्रयोजकर्ध सोक्षम्यथमवोक्तयोगप्रयास इति रहस्यम् । तत्राप्याशङ्क्य समाधत-नन्वित्यादिना- ननु धारणाध्यानसमाधिसाध्यस्य संप्रज्ञातस्यैकाव्यवृत्तिरूपत्वेन दर्श नहेतुत्वेऽपि शान्तात्मन्यवरुद्धस्यासंप्रज्ञातसमाधिमापन्नस्य चित्तस्य वृत्तिरहहितत्वेन सुपुप्तवन्त दर्शनहतुत्वमिति चेन्न। स्वतः सिद्धस्य दर्श- नस्य निवारयितुमशक्यत्वात।अतः श्रेयोमार्गेडमिहितन- आत्मानात्माकारं स्वमावतोऽवस्थितं सदा चित्तम्। आत्मेकाकारतया तिरस्कृतानात्मदृष्टि विद्धीत ॥ इति। यथा घट उत्पद्यमान: स्वतो वियत्पूर्ण एवोत्पद्यते जलतप्डुलादि- पूरणं तूत्पन्ने घट पश्चापुरुषप्रयत्नेन भवति। यथा तत्र जलादों निःसा- रितेऽपि न वियन्निःसारयितुं शक्यते। मुखविधानेऽप्यन्तर्वियदव तिष्ठत एव। तथा चित्तमुत्द्यमानमात्मचतन्यपृर्णमेवोतपदयते। उत्पन्न चित्ते पश्चान्मूपानिपित्त दुतताकबट्वटणटरूपर समुखदुः खादिवृत्तिरुपत्वं भोगहेतुधमाधर्मादिवशाक्वति। तत्र रुपरसादयनात्माकारे निवा रितेडप्य निमित्तश्चिदात्माकारो न निवारयितुं शक्यते। ततो निरोधस- माधिनाऽवृत्तिकेन संसकारमात्रशपतया सृक्ष्मत्वेन चिद़ात्ममात्राभिमु-

१ क. ख. ग. व. र, च, शेपत'।

३०८

सत्बादेकाग्रेण चित्तेन निर्विध्नमात्माऽतुभूयते। अनेनैवाभिप्रायेण वार्ति- ककबरसर्वानुभवयोगिनावाहतु :- सुखदुःखादिरूपत्वं धियो धर्मादिहेतुतः । निर्हेतु त्वात्मसंबोधरूपत्वं वस्तुवृत्ततः ।! प्रशान्तवृत्तिकं चित्तं परमानन्ददीपकम्। असंप्रज्ञातनामाडयं समाधिर्योगिनां प्रिय: ॥ आत्मदर्शनस्य स्वतःसिद्धत्वेऽप्यनात्मवारणाय निरोधाभ्यासः। अत एवोक्तम्- 'आत्मसंस्थ मनः कृत्वा न किंचिदृषि चिन्तयेत्' इति। योगशारूरस्य चित्तचिकित्स कसमाधिमात्रे प्रवृत्तत्वान्निरोधसमाधा- वात्मदर्शनं न साक्षादुक्तम्। भङग्यन्तरेण त्वभ्युपगम्यते। 'योगश्चि- वृत्तिनिरोधः ' इति सूत्रयित्वा 'तदा द्रहुः स्वरूपेणावस्थानम्' इति सूत्रणाद। यद्यपि निर्विकारो द्ष सदा स्वरूप एवावतिष्ठते तथाऽपि वृत्तिपूत्पद्यमानासु तत्र चितिच्छायायां प्रतिबिम्बितायां तद्विवेकाद· स्वस्थ इव द्रष्ट मवति। तदप्यनन्तरसूत्रेणोक्तम्।'वृत्तिसारूप्यमित- रत्र' इति। अन्यत्रापि सूत्रितम् 'सत्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोग: पदार्थत्वात्' इति। चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदा- कारापत्ती स्वबुद्धिसंवेदनम् ' इति च । तत्र सांप्रदायिकवाक्यं संवादयति-अत इत्यादि स तद्वचनम्। तत्र दृष्टान्तं स्पष्टयति। यथेत्यादिना । तत्र वार्तिककारादिसंमतिमप्याह-अनेनैवेत्यादिना। तद्वचने एव पठति-सुखेत्यादिना। नन्वेवं यद्यात्मवर्शन स्वप्रकाशतेन स्वतः सिद्धमेव चेत्तर्हि निरो- घसमाधि: कुतोडभिधीयत इत्यत्राऽडह-आत्मदर्शनस्येति। तत्र स्मृतिं प्रमाणयति- अत एवेत्यादिना सावतरणम् । अत एव योगशास्त्रस्याप्यनात्माकारवृत्तिमात्रनिरोध एव तात्पर्य न त्वात्माकारवृत्तिजननेन तद्धासनार्थ तस्य स्वप्रकाशत्वादित्याह-योगेत्यादि। ननु नैवानात्माकारचित्तवृत्तिनिराकृतिमात्र एत निरोधसमाधिविधायकयोगशास्त्रोपयोगः किं त्वात्मनो ब्रह्मत्वानुभवसिद्व्यर्थमपि प्रसंस्यानापराभिधनिदिव्यासनद्वारेति वेदान्तैकदेशि विशेषमतमाशड्क्य पतडतिसारस्येन सम,धन्ते-निरोधसमाधिने त्यादिना-

१ क. ख. ग. घ. ङ, च. वृत्तितः । २ ग, ङ चिच्छा ।

मनोनाशप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । ३०९

निरोधसमाधिना शोधिते तवंपदार्थे साक्षात्कृतेऽपि तस्य ब्रह्मत्वं गोचरयितुं महावाक्येन ब्रह्मविद्यानामकं वृत्यन्तरसुत्पद्यते। न च शुद्ध- त्वंपदार्थसाक्षात्कारे निरोधसमाधिरेक एवोपायः किं तु चिज्जडवि- वेकेनापि पृथकृते तत्साक्षात्कारसंभवात्। अत एव वसिष्ठ आह- द्वौ क्रमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव। योगस्तद्वृतत्तिरोधो हि ज्ञानं सम्यगवेक्षणम् । इति। असाध्य: कस्यचिद्योग: कस्यिज्ज्ञाननिश्चयः। प्रकारौ द्वो ततो देवो जगाद परमेश्वरः ॥ इति च। ननु विवेकोऽपि योगे पर्यस्यति दर्शनवेलायात्ममात्रगोचराया एकाग्रवृत्ते: क्षणिकसंप्रज्ञातरूपत्वात्। वाटम्। तथा सति संप्रज्ञातासं- ज्ञातयो: स्वरूपतः साधनतश्रास्त्येव महद्वैलक्षण्यम्। वृत्त्यवृत्तिभ्यां स्फुट: स्वरूपभेदः । साधनं तु संप्रज्ञातस्य सजातीयत्वाद्ध्ारणादित्र- यमन्तरङ्गम्। असंप्रज्ञातस्य त्वदृत्तिकस्य विजातीयत्वाद्कहिरङ्गम्। तथा च सूत्रमू-'तदपि बहिरङ्गं निर्धीजस्व' इति। विजातीयत्वऽपि ब हुविधानात्मवृत्तिनिवारणेनोपकारितया बहिरङ्गत्वमविरुद्धम। तदे- वोपकारित्वं विशद्यितुं सत्रयति-'श्रद्धावीर्यस्सृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेपाम्' इति। केषांचिद्ेवादीनां पूर्वसूत्रे जन्मनव समाधिमुकत्वा मतुष्यान्प्रत्येतदुच्यते। ममायं योग एव परमपुरुपार्थसाधनमिति प्रत्ययः श्रद्धा। स चोत्कर्पश्रवणेनोपजायते। तदुत्कर्पंश्र स्मर्यत- तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽिकः । कर्मिभ्यक्षाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन। इति। उत्तमलोकसाधनत्वात्कृच्छचान्द्रायणादितपसो ज्योतिष्टोमादिकर्म- णश्च योगोऽधिकः । ज्ञानं प्रत्यन्तरङ्गत्वाज्चित्तविश्रान्तिहेतुतया ज्ञाना- दृप्यधिकत्वम्। एवं जानतो योगे श्रद्धा जायते। तस्यां च श्रद्धायां वासितायां वीर्यमुत्साहो मवति-सर्वथा योगं संपादयिप्यामीति। एतादृशेनोत्साहेन तदा तदाऽनुष्टेयानि योगाङ्गानि स्मर्यन्ते। तया च स्मृत्या सभ्यगनुष्ठितसमाधेरध्यात्मप्रसादे सत्यृतंभरा प्रज्ञदेति। तत्प्र-

नानां मनुष्याणां सिध्यति।

१ व. छ. मुत्याय।

३१०

एतेन समाहितो भृत्वेत्यादिश्रत्यादयोऽपि व्यास्याताः । ननु कि शुद्धत्वं पदार्थसाक्षा- त्कार: प्रकृतसमाध्येकायत्त इत्यत आह-न चेत्यादिना। पृथगिति। शोधितत्वंपदार्थ इति शेपः । तत्र मानमाह-अत एवेत्यादिना । तत्राप्याशङ्कय समाधत्ते-ननु विवे- कोऽपीत्यादिना। प्रतिज्ञानवहिरङ्व्वे सत्र प्रमाणयति तथाचेदित्यादिना। उक्तोप- कारित्वे सत्रमवताग्यति-तदेवेत्यादिना। श्रद्धेत्याहुदाहृतमूत्रं विवृणोति-केषां चिदि- त्यादिना। उदाहृतयोगािक्यस्मृति विवृणोति-उत्तमलोकतलादिना। अध्यात्मेति। अधिकबुद्धिनर्मल्य इत्यर्थः । ननु काडसावृतंभरा प्रज्ञत्यतस्तां व्युत्पादयितुं मत्रमेव तत्रावताग्यति- तां च प्रज्ञां सूत्रयति-'कतंभरा तत्र प्रज्ञा' इति। ऋतं सत्यं वस्तु याथात्म्यं विभति प्रकाशयतीति कतंमरा तत्र तस्मिन्समाध्युत्कर्पजन्येड ध्यात्मप्रसादे सतीत्यर्थः । ऋतंभरत्वोपपत्तिं सृत्रयति 'श्ुतानुमानाभ्या- मन्यविषयाविशेषार्थत्वात्' इति। सृक्ष्मव्यवहित विप्रकृष्वस्तुध्वयोगि प्रत्यक्षं न प्रवर्तते। आगमानुमानाभ्यां तानि वस्तून्ययोगिज्ञिज्ञयन्ते। ते च शास्त्रानुमानजन्ये प्रज्ञे वस्तुसामान्यमंव गोचरयतः। इद तुयोगि- प्रत्यक्षं विशेषवस्तुगोचरत्वाद्टतंगरम्। तस्य च य्रोगिम्रत्यक्षस्यासप्रज्ञात. समाधी बहिरङ्गतवसिध्धर्थसुपकारित्वं सूतयति-'तज्सस्कारोऽनयसं स्कारप्रतिबन्धी' इति।

सूत्रयति-'तस्यापि निराे सर्वनिरोधान्निर्वीजः समाधिः' इति । सोडयं समाधि: रपुप्तिसमानः साक्षिचेतन्येनानुभवितुं शक्यः।तदाडसीं सर्वधीवृत्तिराहित्यात्सुपुत्तिरेवेति न शङ्कनीयम् । मनःस्वरूपस्य सद्स· त्वाभ्यां विशपात्। तदुक्तं गौडपादाचार्य :- निगृहीतस्य मनसो निर्विकल्पम्य धीमतः । प्रचार: स तु विज्ञय: सुषुप्तेऽन्यो न तत्समः ॥ लीयते हि सुपुती तन्निगृहीतं न लीयते। तदेव निर्भय महल ज्ञानालोकं समन्ततः ॥ इति। (माण्डक्यशाखायामवि श्रूयते-) * धनुशि्नानततमगिभिकिन दृर्पते, उनसे साक्ना मौडपादाचार्- रारिकास्वेव दृश्य- मानत्वात् । १ क. ख. ग व, ङ, च. मानमज्ञां्दा"। २व सं. ग, प. ङ, च. 'डुसाघनत्न। ३ क, ख, ङ, च. 'पुप्त्पन्यो।

मनोनाशप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३११

"द्ूत* स्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः । बीजनिद्धायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते।।

न निद्वां नैव च स्वभं तुर्य पश्यन्ति निश्चिताः ॥ अन्यथा गृह्लतः स्वनो निद्वातत्वमजानतः । विषर्यासे तयो: क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥" इति। आद्यी विश्वतजसी। अद्वैतस्य वस्तुनोऽ्यथाग्रहणं नाम द्वैतरुपेण प्रतिभासः स च विश्वतजसयोवर्तमानः स्वप्न उच्यते। तत्त्वस्याज्ञानं निद्दा। सा च विश्वतैजसप्राज्ञेषु वर्तते। तयोः स्वमनिद्रियोः स्वरूपभ. तयोविपर्यासो मि:याज्ञानम्। तस्मिन्विद्यया क्षीणे सति तुरीयं पदन-

नभेद: । तत्र तत्वदित्क्षोर्दर्शनसाधनत्वेन समाध्यपक्षायामपि हट्टत- त्वस्य जीवन्मुक्तये नास्ति तद्पेक्षा। रागद्वेपादिक्केशबन्वस्य सुपुताव वपि निवृत्ते:। तां चेति। तव्याचंषे-कतमित्यादिना ननु काऽ्यानग्राहिका युक्तिरत्यत्रापि सत्रमेत्रावतारयनि ऋ तंभरत्ववेति। त मत्रं विवृणनि-सृक्ष्मे ्याठिना.। नन्वेवं कि ततः प्रकृते निर्विकल्पसमावावित्यत आह-तस्य चति। तदेय मुत्र पठति- तज्जेने। अथ फलितं कथयन्प्रकृतमाह-असंप्रज्ञातसमाधररत्यादिना। तदेव सुतं पर्ठन-तस्या- पीति। ननु भवत्वेवं निर्वजनिविकल्पनिर, वायपरनामाड्यमसंप्रज्ञातसमाविस्तथाऽप्यमौ केनानुभ्यत इन्यत आह-सोडयमिति। एव तर् मुण्यशेष इ्याणक्य समाधते- तदाSसाविति। तत्र हतुः-मन इति। तत्र मानमाह-तदुक्तमित्यादिना धीमतः प्रन्यग्रन्नैक्यविपयकापगेक्षपमावनः परोक्षज्ञानिनम्तु ताहम्भावनावन इन्यर्थः । विज्ञेयः। प्रोक्तमाक्ष्येकप्रत्यक्षलक्षणेन विशेषेण ज्ञय इि यावत्। उदाहतमाण्डक्यगा- खीयक्लोकौ सांप्रदायिकरीन्या विठयनि-आद्याकित्यादिना। एवर्मप निष्प्रयोजनत्वा- त्तत्त्वविदः समाध्यपेक्षा नवति शङ्गने-नन्विति। तत्र समाधातुं प्रतिजानीने-

• अयं श्लाकर उसज्ञकास्निन्सर्ट केपुस्तके नास्नि।

१ क. स. ङ. च. 'उत्त्यानि।

३१२ मैवम्। किं प्रतिदिनं स्वतः प्राप्ता कादाचित्की सुपुप्तिर्बन्धनिवर्तिका, किं वाडभ्यासेन निरन्तरवर्तिनी। आद्येपि किं सुपुप्तिकालीनस्य केश- बन्धस्य निवृत्तिः, किं वा कालान्तरवर्तिनः । नाऽ्डघ्यः। अप्रसक्तेः। न हि मूढानामपि सुपुप्ती क्ेशबन्धः। अन्यथाऽडयासः प्रसज्येत। न द्वितीयः । असंभवात्। न ह्यन्यकालीनया सुपुप्त्या कालान्तरवर्तिनः क्ेशस्य क्षयः संभवति। अन्यथा मूढानामि जागरणस्वप्नयोः क्ेश- क्षयः प्रस्येत। नापि सुपुत्े नरन्तर्यमम्यसितुं शक्यम् । तस्याः कर्म- क्षयनिमित्तत्वात्। तस्मात्तत्वविदोऽपि केशक्षयायास्त्येवासंप्रज्ञातसमा- ध्यपेक्षा। तस्य च समाधेर्गवाश्वादिप्विव वाङ्निरोध: प्रथमा भूमिः। बालमूकादिप्विव निर्मनसत्वं द्वितीया। तन्य्यामिवाहंकारराहित्यं तृतीया। सुपुप्ताविव महत्तत्वराहित्य चतुर्थी । तदेतद्भूमिचतुध्ट्यमभिप्रेत्य शनैः शनरुपरमेदित्युक्तम्। अत्र चोपरभे धृतिगृहीता बुद्धि: सा साधनम्। महद्हंकारमनोवागाक्षीनां स्वत एव तीत्रवेगेन(ण) बहिः प्रवहतां कूलं- कपाया इव नद्या निरोधे धैय महदपेक्षितम्। बुद्धिर्विवेकः। पूर्वा भूमिर्जिता न वेति परीक्ष्य जितायामुत्तरभूम्युपक्रनः, अजितायां तु सैव पुनरभ्यसनीयेति तदा तदा विविच्यात्। आत्मसंस्थमित्यादिना सार्ध- फ्लोकेन चतुर्थभूम्यम्यासोडपि स्हृतः। गौडपादाचार्या आहु :- उपायेन निगृज्वीयाद्विक्षितं काममोगयो: । सुप्रसन्नं लये चैव यथा कामो लयस्तथा॥ दुःखं सर्वमनुस्मृत्य कामभोगान्निवर्तयेत्। अजं सर्वमनुम्मृत्य जातं नैव तु पश्यति। लये संबोधयेच्चित्तं विक्षितं शमयेत्पुनः । सकपायं विजानीयात्समप्राशं न चालयेत् ।। नाऽडस्वाद्येंद्रसं तत्र निःसङ्ग: प्रज्ञया भवेत्। निश्चलं निश्चरच्चित्तमेकी कुर्यात्प्रयत्नतः । यदा न लीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः ॥ अनिङ्गनमनाभासं निप्पन्नं ब्रह्म तत्तदा। इति। लयविक्षेपकपायसमप्रातयश्चतस्क्षित्तस्यावस्थाः । तत्र निरुध्यमानं चित्तं विषयेभ्यो व्यावृत्तं सत्पूर्वाभ्यासवशाद्दि लयाय सुपुप्तयेऽभिमुखं

१ क. ख, ग, घ, ङ, च. पुनौ न। २छ, ३ं । ३ क स, ग, घ, ङ,च. येतमुखं त°। ४ क. ख, ग, व, ङ, च. अलिङ्गन।

मनोनाशप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३१३ मवेत्तदानीमुत्थापनप्रयत्नेन लयकारणनिवारणेन वा तच्चित्तं सव्यक्प्र- बोधयेत्। मैवमिति। तत्र हेतुं वक्तं विकल्प्य पृ्छति-किं प्रतिदिनमित्यादिना। फलि- तमाह-तस्मादित्याहिना। अथोक्तसमधेरवि भमिकाचतुष्टयं स्पष्टयति-तस्य चेत्या- दिना। तत्र प्रमाणकाडक्षायां भगवद्वाक्यमेवनुकल्यति-तदेतदित्यादिना। तत्स्वोक्तार्थ- परतया योजयति-अत्र चेत्याढिना। तथा च प्रागुक्तकठवल्श्रता 'यन्छेद्वाखनसी प्राज्ञ:' इत्याटिरपायामुक्तभममिकचनुष्टयमव्ये त्रयमेनेनार्धेनेत्र विहिनं शिष्टा तु चतुर्थी विधत्ते-अतमे-याठिना। अत्र सांप्रदायिकसंमतिमप्याह-गौडेति। तदाक्यान्येव लिग्वति- उपायेनेन्याढिना। तानि व्याकरोति संक्षेपतः-लयविक्षेपेत्यादिना। प्रकृते लयो निदेव। विक्षपः स्त्रम्नायवभामः । कनायश्चेतमः पग्मसंकटेनानवलम्बनावस्था । समप्राप्तिः परोक्षत्वादिनाऽडमामि: । ननु कानि लयकारणानीन्यत्राडडह- लयहेतवो निद्धाशेषाजीर्णबह्वशनश्रनाः। अत एवाउडहु :- समापय्य निद्रां सुजीरणाल्पभोजी श्रमत्याग्यबाधे विविक्ते प्रदेशे। सदाSडसीत निस्तृष्ण एप प्रयत्नोऽ- थवा प्राणरोधो निजाभ्यासमार्गात् ॥ इति। लयादुत्थापितं चित्तं दैनंदिनप्रबोधाभ्यासवशाद्यदि काममोगयो- विक्षिप्येत तदा विवरकिजनप्रसिद्धभोग्यवस्तुगतसर्वदुःखानुस्मरणेन शास्त्रप्रसिद्धजन्मादिरहिता द्वितीयत्रह्मतत्त्वानुस्मरणपूर्वकेण भोग्यर्वस्तु- दर्शनेन च पुनः पुनर्विक्षपासित्तं शमयेत्। कपायस्तीवचित्तदोपस्ती- बरागद्वेषादिवासना तथा ग्रस्तं चित्तं कदाचित्समाहितमिव लयविक्षे- परहितं दुःखैकाग्रमवतिष्ठते। ताद्ृशं त्चितं विजानीयात्समाहितचि- त्ताद्विवेकेनावगच्छेज। असमाहितमे तदित्यवगम्य लयविक्षेपवत्कपायस्य प्रतीकारं कुर्यात्। समशब्देन ब्रह्माभिधीयते। 'सभं सर्वेषु भूतेष तिश्न्तं परमेश्वरम्' इति स्मृतेः । लयविक्षेपकषायेपु परिहृतेपु परिशेषाज्चित्तेन समं ब्रह्म प्राप्यते। तञ् समप्राप्तं चित्तं कषायलयभ्रान्त्या न चालयेत्। सूक्ष्मया बुद्धया लयकषा-

१ छ. जीर्णोडस। ₹क. स. ग, द, ङ,च. वस्त्वद्"। ४०

३१४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [३ तृतीयं-

यप्राप्तिं विविच्य तस्यां समप्राप्तावतिप्रयत्नेन चित्तं स्थापयेत्। स्थापिते तस्मिन्त्रह्मस्वरूपभूतः परमानन्दः सम्यगाविर्भवति। तथा चोदाहतम्- 'सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्' इति। श्रुतिश्र मवति -- 'समाधिनिधृतमलस्य चेतसो निवेशितस्याऽडत्मनि यत्सुखं भवेत्। न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणन गृह्यते' ॥ इति । ननु समाध्याविर्भूतव्रह्मानन्दस्य बुद्धिग्राह्यत्वं श्रुतिस्मृतिभ्यामि- हितम् । आचार्यैस्तु-'नाSडस्वाद्येत्मुखं तत्र' इति बुद्धिग्राह्यत्वं प्रतिपिध्यत इति चेन्नायं दोप: । लयहेतव इति। तत्र प्राचीनाचार्यवचः संवादयति-अत एवेत्यादिना। ननु भवत्वेवं निद्रास्यल्यकारणवारणन तद्विनिवारणं तथाडपि विक्षेपावस्थायां प्रधाने जागरेऽपि

तत्प्रशमापाय इत्यत आह-लयादुत्थापितमित्यादिना। भग्यवस्तुदर्शनन चेति पुनः- पुनरित्यादुत्तरत्रैवन्विति। तदेत्यादि तत्प्राक्तनं तु चित्तं शमयदित्यत्रैव योज्यम्। कपाय- स्वरूपमाह-कपाय इत्यादिना। तन्निरमनोपायं विशदयति-ताहशमित्यादिना। अथ समप्राप्तं न चालयेदिति चरणं वितृणोति-समशब्देनेत्यादिना। ततः किं तदाह-स्थापित इत्यादिना। तत्र मानमाह-तथाचंत्यादिना। तत्राप्याशङ्कय समाधातुं प्रतिजानीते-नन्वित्यादिना । तत्र हेतुमाह-समाधी त्यादिना- (* तत्र निरोधसुखं बुद्धिग्राह्यं न प्रतिषिध्यते। किंतु) समाधिविरो- धिनो व्युत्थानरुपस्य परामर्शस्यव प्रतिपेधात्। यथा निदाघदिवसेपु मध्याले जाह्नवीह्नदे निमग्रेनानुभूयमानमपि शैत्यसुखं तदा वक्तुमशक्य पश्चादुन्मग्नेनाभिधीयते। यथा वा सुपुप्तावविद्यावृत्तिभिरतिसूक्ष्माभि- रनुभूयमानमपि स्वरूपसुखं तदानीं सविकल्पकेनान्तःकरणवृत्तिज्ञानेन

• धनुश्िविह्नान्तगतोड़यं ग्रन्थरछसंज्ञकास्िन्सटीक पुस्तके नासिति।

१ क. ख. ग, व. ङ, च. चिरं।

मनोनाशप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३१५ ग्रहीतुमशक्यम्। प्रबोधकाले तु स्मृत्या विस्पटटं परामृश्यते। तथा समाधौ वृत्तिरहितेन संस्कारमात्रशेषतया सूक्ष्मेण वा चित्तेन सुखानुभवः श्रुतिस्मृत्योविवक्षितः। महदिदं समाधिसुखमन्वभूवमित्येतादशो व्युत्थितस्य विकल्पकः परामर्श आस्वादनं तदेवाSSचार्यः प्रतिषिध्यते। तमेव स्वाभिप्रायं प्रकटयितुं निःसङ्ग: प्रज्ञया मवेदित्युक्तम्। प्रकृष्ट सविकल्पकं ज्ञानं प्रज्ञा तया सह सङ्गं परित्यजेत्। यद्वा पूर्वोक्ता धृतिगृहीता बुद्धि: प्रज्ञा तदात्मकेन साधनेन सुखास्वादनतदवूर्णनादि- रुपामासक्तिं वर्जयेत्। समाधौ ब्रह्मानन्दे निमग्नं चित्तं यदि कदाचि- त्सुखास्वादनाय वा शीतवातमशकाशुपद्रवेण वा निश्चरेत्तदा निश्चरत्त- च्चित्तं पुनः पुनर्निश्चलं यथा मवति तथा परब्रह्मणा सहैकी कुर्यात। तत्र निरोधप्रयत्न एव साधनम्। एकीमाव एव यदा न लीयते चित्तमि- त्यनेन श्लोकेन स्पष्टी क्रियते। अनिङ्गनमनाभासमित्याभ्यां पदाभ्यां कपायसुखास्वादौ द्वी च निषिध्यते। लयविक्षेपकषायसुखास्वादभ्यो रहितं चित्तमविभ्नेन ब्रह्मण्यवस्थितं मवति। एतदेवाभिप्रेत्य कठवल्लीपु पञ्चते- यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह। बुद्धिश्र न विचेष्टेत तामाहुः परमां गतिम् । तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्। अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्यया ॥ इति। उपेक्षितो योग इन्द्रियवृत्तीनां प्रमवं करोति। अनुष्ठितस्तु तासां लयहेतुः ।

अत्र जाह्नवीजलस्य सेतुदेशावच्छेदेनाभावरपे दृटाम्वरसे स दृष्टान्तान्तरं स्पष्यति-यथा वेत्यादिना। ननु प्रज्ञाशव्देनोक्तसविकल्पकज्ञानम्य तदानी प्रमक्तरेवाभावानिःसङ्गः प्रज्ञया भवदिति निषेध एवानुपपन्न इत्यम्वारम्यादाह-यद्वा पूर्वोक्तत्यादिना। एवं निश्चलं निश्च-

संमतमर्थ कथयति-अनिङ्गनमित्यादिना। चोऽप्यर्थे द्वावपीन्यर्थः । फ्टितमाह- लयेत्यादिना। तत्र कटश्रुतिमनुकृल्यति-एतद्वेति। नां श्रतिमेव पठति-यदे

१ क, ख. छ, निश्वरितं चित्तं पुनर्निश्वलं भवति तद्ा प०। २ क, स, ग, घ, ङ, च. अलिङ्ग।

३१६ ( ३ तृतीयं-

यादिना। तत्र प्रभवादिपदार्थों व्युत्पादयति -- उपेक्षित इत्यादिना। अत्र कमादानुकूल्य- प्रातिकृल्ये हेतु बांच्यौ। उक्तडर्ये योगलक्षणसूत्रमनुकृलयत्यत एवेत्यादिना- अत एव योगस्य स्वरूपलक्षणं सूत्रयति-'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' इति। वृत्तीनामानन्त्यान्निरोघोऽशक्य इति शङ्कां निवारयितुमियत्तां सूत्रयति-'वृत्तयः पञ्चतय्य: क्िष्टा अकिष्टाः' इति। रागद्वेषादिकेश रूपा आसुरवृत्तयः किष्ाः । रागादिरहिता दैववृत्तयोऽक्किष्टाः। यद्यपि पञ्चस्वेव क्िष्टानामक्िष्टानां चान्तर्भावस्तथाऽपि क्विष्टा एव निरो- द्वव्या इति मन्दबुद्धिं वारयितुं ताभि: सहाक्किष्टा अप्युदाहताः । नाम- धेयलक्षणाभ्यां वृत्तीरविशद्यितुं सूत्रपट्कमाह-'प्रमाणविपर्ययविक- ल्पनिद्रासमृतयः' । तत्र प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि' । 'विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतदूवप्रतिष्ठम्' 'शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः'। 'अमावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्ा'। 'अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः' इति। वस्त्वभावः प्रतीयते यस्मिस्तमस्यावरके सति तत्तमोऽभावप्रत्ययः। तमोशुणं विषयीकुर्वती वृत्तिर्निद्रत्युच्यते। अनुभूतविषयस्यासंप्रमोपस्त- दनुमवजन्यमनुसंधानस्। पश्चविधव्कत्तिनिरोधसाधनं सूत्रयति-अभ्या- सवेराध्याम्यां तन्निरोधः'इति। यथा तीव्रवेगोपेतं नदीप्रवाहं सेतु. बन्धनेन निवार्य कुल्यानयनेन क्षेत्राभिमुखं तिर्यक्प्रवाहान्तरमुत्पाद्यते। तथा वैराग्येण चित्तनद्या विषयप्रवाहं निवार्य समाध्यभ्यासेन प्रशान्त: प्रवाहः संपाद्यते। मन्त्रजपदेवताध्यानादीनां क्रियारूपत्वेनाSडवृत्ति. लक्षणोऽभ्यास: संमाव्यते। सर्वध्यापारोपरमरूपस्य समाधेः साधकः को नामाभ्यास इति शङ्कां वारयितुं सूत्रयति-'तत्र स्थिती यत्नोऽ- व्यासः' इति। स्थितिर्नैश्वल्यं निरोधः । यत्नो मानस उत्साहः । स्वत एप वहिष्प्रवाहशीलं चित्तं सर्वथा निरोधयिप्यामीत्येवंविध उत्साह आवतयानोऽभ्यास इत्युच्यते। अयमभ्यास इदानीं प्रवृत्तः स्वयमदृढः सलनादिप्रवृत्ता व्युत्थानवासना: कथमभिभवेदित्याशङ्कामपेवाद्यितुं सूत्रयति-'स तु दीर्घकालनरन्तर्यसत्कोरसेवितो हृढभूमिः' इति। नन्वसंख्यातचित्तवृत्तीनां कथं निरोधसंभव इत्यत आह-वृत्तीनामित्ादिना। पञ्च-

१ क. ख. ग. ङ. च, ल्याप्णय। २ छ. 'नतवा ।३ क. ख. ग. ध. ङ. च. वर्त्यमा ।४ क. ख. ग. घ. ङच. पवितुं । ५क. ख, ग, व, ङ, च. 'त्कारासे।

मनोनाशप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३१७

तय्यः, पञ्चविधा इत्यर्थः । पञ्चानामपि वक्ष्यमाणप्रमाणादिरूपाणां सामान्यतः प्रतिज्ञातं क्िष्टत्वादि विस्पष्ट्यति-रामेत्यादिना। उक्तद्वविध्ये हेतुमाशङ्कय समाधत्ते-यद्यपी- त्यादिना। ननु कास्ताः पञ्च वृत्तयः सन्तीत्यत आह-नामधेयेति। तान्येव पट्सू- त्राणि पठति-प्रमाणेत्यादिना। तत्र निद्रासृत्रं संदिग्धत्वाद्विवृणोति-वस्त्वभाव इत्यादिना। अत एव श्रृयते तमोभिभृत इति सुपुति प्रकृत्य। एवं स्मृतिसत्रमपि व्याचषे- अनुभूतविषयस्येत्यादिना। अथतनितिरोधसाधनं किमित्यत्राSडह-पञ्चविधेत्यादिना। तत्राभ्यासेत्याद्युदाहृतसूत्रं सदष्टान्तं सपष्ट्यति-यथेत्यादिना। तत्राभ्यासस्वरूपं समभि-

र्वभौमानां भ्रान्तानां प्रसिध्धति शेपः । तत्रत्युद।इृताभ्यासमृत्रं विवुणोति-स्थितिरि- त्यादिना। नन्वेवमुत्साहव्त्वेऽपि मे कुतो न वृत्तिनिरोध इत्यत्राऽडह-अयमि त्यादिना तत्कालादिमृच कमृत्र वतरणपूर्वकम्। निरुक्तमूत्रं विवृणोति-लोका हीतिप्रभृतिना- लोका हि मूढस्य वचनशुदाहरन्ति-विद्यमानाश्रत्वार एव वेदास्ता- नध्येतुं गतस्य माणकवस्य पश्च दियसा अतीता अद्याप्यसी नाऽडगत इति तादृश एवायं योगी तदा स्याद्यदा दिवसैर्वा मासैर्वा योगसिद्धिं- वाञ्छेत। तस्मात्संवत्सरर्जन्मभिर्वादीर्घकालं योगाभ्यासः सेवितव्यः। तथा च स्मर्यंते- 'अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिमू' इति। चिरमासेव्यमानोऽपि विच्छिद्य विच्छिद्य यदा सेव्येत तर्हयु- त्पद्यमानानां योगसंस्काराणां समनन्तरभाविभिर्विच्छेद कारिभिर्व्यु त्थानकालीनैः संस्करिरभिभवे सति खण्डनकारोक्तन्याय आपतेत् ।

न्निरन्तरमासेवितव्यः। सत्कार आदरः। अनाद्रेण सेव्यमाने वसिष्ठो- क्तन्याय आपतेत्-

दूरं गतमना जन्तुः कथासंश्रवणे यथा ॥ इति।

१ क. ख. ग. घ. ड, च. मिर्व्युच्छेद्कार्लनेर्वर्युत्थानसं"। २ क. ख. ग. ङ. च. शवाल्लुप्यमा।

३१८ अनाद्रे लयविक्षेपकपायसुखास्वादाना परिहारः। तस्मादादरेण सेवितव्यः । दीर्घकालादित्रैविध्येन सेवितस्य समाधेर्दढभूमित्वं नाम विषयसुखवासनया दुःखवासनया वो वारयितुमशक्यत्वम्। तच्च मग- वता दर्शितम्- यं लब्ध्वा चापरं लामं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते॥ इति। अपरलामस्यानाधिक्यं कचवृत्तान्तेन वसिष्ठ उदाजहार- कचः कदाचिद्द्यत्थाय समाधे: शान्तमानसः । एकान्ते समुवाचेदमको गद्गदया गिरा॥ किं करोमि क्व गच्छामि कि गृह्लामि त्यजामि किमू। आत्मना पूरितं सर्वं महाकल्पाम्बुना यथा ॥ सबाह्याभ्यन्तरे देहे ह्यध ऊर्ध्व च दिक्षु च। इत आत्मतयेहाऽडत्मा नास्त्यनात्ममयं जगत् ॥ न तद्स्ति न यत्राहं न तदस्ति न यन्मयि। किमन्यदृभिवाञ्छामि सर्वं संविन्मयं ततः । स्फारब्ह्मामलाम्भोधिफेना: सर्वे कुलाचला:। चिदादित्यमहातेजोमृगतृप्णाजगच्छ्रियः ॥ इति। फलितमाह-तस्मादित्यादिना। तत्र स्मृति प्रमाणयति-तथा चेत्यादिना । एवं दीर्धकालेतिसात्रपदकृत्यमभिधाय नरन्तर्येतिपदकृत्यमपि विशदयति-चिरमित्यादिना। ननु कोडत्र खण्डनकारोक्तन्याय इन्यत्र तमुदाहरति-अग्रे धावन्नित्यादिना। अग्रे धावन्पश्चाल्ीयमान इत्यत्र पश्चाह्प्यमान इत्यपि पाठः। निगमयति-तस्मान्निरन्तर- मित्यादिना। योगाभ्यास इत्यार्थिकम्। एवं सकारपदप्रयोजनमप्याह-सत्कार इत्या- दिना। कोऽसी वसिष्टोक्तन्याय इत्यत आह-अकत्रिति। असत्कारे महानर्थ इत्याह- अनादर इत्यादिना। फलितमाह-तस्मादिति। योगाभ्यास इति शेपः । ननु भवत्वेवं समाधेदीर्धिकालादित्रयसेवितत्वेन सृत्रोक्तदृदभूमित्वमथापि तदेव कथभित्यतस्तल्क्ष-

१ क. ख. ग. व. छ. च. 'दरो ल०। २ क. ख, ग, घ. छ. च. वा चालाय। ३ क. ख, ग घ. च, 'मेवं ग । ४ क ख. ग. घ. ङ, च. आत्मा तथेहा। ५ क. ख. ग. ङ, च. ततम् ।

मनोनाशप्र0] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३१९

यति-दीघकालादीत्यादिना। तत्र मानमाह-तच्चे त्यादिना। उदाहृतस्मृतिपूर्वार्धा- नुभवः क्व दृष्ट इत्यतस्तं स्पष्टयति-अपरेत्यादिना। तत्रत्यवाक्यान्येवाSह-कच इत्यादिना। एवं 'यस्मिन्स्थितो न दुःग्वेन गुरुणाSपि विचाल्यते' इत्युत्तरार्धोदाहरणं क दृष्टमि- त्यत आह-गुरुणेत्यादिना । गुरुणा दुःखेनाप्यविचाल्यत्वं शिखिध्वजस्य संवत्सरत्रयसमाधि- वृत्तान्तेनोदाजहार- निर्विकल्पसमाधिस्थं तत्रापश्यन्महीपतिम्। स्वपति तावदेतस्माद्वोधयामि परात्पदात्।। इति संचिन्त्य चुडाला सिंहनादं चकार सः । मूयो भूय: प्रभोरग्रे वनेचरमयप्रदम । न चचाल तदा राम यदा नादेन तेन सा। भूयो भूयः कृतेनापि तदा सा तं व्यचालयत् ॥ चालितः पातितोऽप्येष तदा नो बुबुधे बुधः । इति।

इति संचिन्तयन्नेव प्रह्लाद: परवीरहा। निर्विकल्पपरानन्दसमाधिं समुपाययौ।। निर्विकल्पसमाधिस्यश्चिन्नार्पित इवाऽ्डचमी।

महात्मन्संप्रबुध्यस्वेत्येवं विप्णुरुदाहरत्। पाञ्चजन्यं प्रदृध्मी च ध्वनयन्ककुमा गणमू। महता तेन शब्देन वैष्णवप्राणजन्मना। बभूव संप्रबुद्धात्मा दानवेशः शनेः शनैः ॥ इति। एवं वीतहव्यादीनामपि समाधिरुदाहरणीयः। वैराग्यं द्विविधम्। अपरं परं चेति। यतमानव्यतिरेककेन्द्रियवशीकारभदेरपरं चतुर्विधम्।

वितृष्णस्य वशीकारसंज्ञावैराग्यम इति। स्रकरचन्दनवनितापुत्रमित्र-

१ क, स. ग. प. ङ, च, राजानं !

३२० पूर्णानन्देन्दुक मुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [३ तृतीयं-

क्षेत्रधनादयो हष्ाः । वेदोक्त ्वर्गा्य आनुशरविकाः । तत्रो सत्यामपि तृप्णायां विवेकतारतम्येन यतमानादिवैराग्यत्रयं भवति। अस्मिस्जगति किं सारं किमसारमिति गुरुशास्त्राभ्यां ज्ञास्यामीत्युद्योगो यतमानत्वम्। स्वचित्ते पूर्व विद्यमानानां दोषाणां मध्येऽभ्यस्यमानेन विवेकेनैतावन्तः पक्का एतावन्तोऽवशिष्टा इति विवेचनं व्यतिरेक:। दृष्टा- नुश्रविकविषयप्रवृत्तर्दुःखात्मत्वबोधेन ता प्रवृत्तिं परित्यज्य मनसश्रौ. सुक्यमात्रेण वितृप्णावस्थानमेकेन्द्रियत्वम्। वितृष्णत्वं वशीकारः । तदिदमपरवैराग्यमष्ाङ्गयोगप्रवर्तकत्वेन संप्रज्ञातस्यान्तरङ्गम्। असप्रज्ञा- तस्य तु बहिरङ्गम्। तत्रान्तरङ्गं परं देराग्यं सत्रयति-'तत्पर पुरुष. ख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम्' इति। संप्रज्ञातसमाधिपरिपाटवेन गुणत्रयात्मका- त्प्रधानांद्विरक्तस्य पुरुपस्य ख्यातिः साक्षात्कार उत्पद्यते। तस्माच्च साक्षात्कारादशेषगुणत्रयव्यवहारे यद्वतृष्ण्य तत्परं वैरान्यम्। उदाजहार वसिष्ठ इत्यार्थिकम्। तत्रत्यक्लोकानेव लिगति-निर्विकल्पेत्यादिना। एवं प्रह। दोदाहरणमपि तदीयमेव तत्र संवादयति-रह्रादेत्यादिना। तत्र तद्वाक्यान्यपि

संादनीया इत्याह-एवमिति। एवं सत्रितं पञ्चविधवृत्तिनिरोधोपायीभताभ्यासमुपदि- श्येदानी तत्साहचर्येण सत्रितं तादृशं वैराग्यमपि निरूपयति-व्ैरा.यमिति। तद्वै- विध्यं कथमित्यत्राSडह-अपरमित्यादिना। तत्राऽडद्ये चातुर्विव्यं विधत्ते-यतमानेत्या· दिना। कीदृक्तदित्यत आह-तन्के त्यादिना तत्सुत्रमवतारयन्। अथ दृष्टानुश्रविकेत्यादयुदा- हृत सुत्रं विवृणोति-स्रगत्यादिना। एवमपरवैराग्यं निरूप्य तदुपयोगमाह-तदिद्मि- त्यादिना। अथासंप्रज्ञातसमाधिरन्तरङ्गं वैराग्यं कीदृशमित्यपेक्षायां तत्रापि सुत्रमेवावतारयति- तत्रान्तरङ्गमिति। अथ तत्पर ित्युदाहृतपग्वैरग्यसुत्रं विशदयति-संपज्ञातेति। ननु भवत्वेवं वैराग्यं ततः किं प्रकृत इत्यतः सृत्रमेव तत्फलकथनमवतारयति तस्ये त्यादिना- तस्य तारतम्येन समाधेः शीघ्रत्वतारतम्यं सूत्रयति-'तीव्रसंवेगाना- मासन्नः समाधिलामः' इति। संवेगो वैराग्यम्। तन्भ्ेदाद्योगिनस्त्रि- विधा :- मृदुसवेगा मध्यसंवेगास्तीव्रसंवेगाश्रेति। आसन्नोडल्पेनैव कालेन समाधिरलम्यत इत्यर्थः । तीत्रसवगेष्वेव समाधितारतम्यं सू त्र यति-'धृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः' इति। मृद्ुतीत्रो मध्यती- व्रोऽधिमात्रतीव इति। तेव्वप्युत्तरोत्तरस्य त्वरया सिद्धिर्द्रष्टव्या।उत्तमो-

१ क, ख. ग. व, ङ, च, ण तृ0 । १ क, ख, गृ, घ, ङ, च, 'द्विविक्त।

मनोनाशप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ३२१ . त्तमा जनकप्रह्वादादयोऽधिमात्रतीवा। मूहुर्तमात्रविचारेण दढसमाधि लाभात्। अधमाधमा उद्दालकादयो मृदुसंवेगाश्च्िरप्रयासेन तल्लामात्। एवमन्येऽवि यथायोग्यमुन्नेयाः। तदेवमधिमात्रतीवस्य दृढभूमावसं- प्रज्ञातसमाधी लब्धे सति पुनर्व्युत्थातुमशंक्तं सन्मनो नश्यति। मनोना- शेन च वासनाक्षये रक्षिते सति जीवन्मुक्ति: सुप्रतिष्ठिता मवति। न च मनोनाशेन विदेहमुक्तिरेव न तु जीवन्मुक्तिरिति शङ्कनीयम् । प्रश्नोत्त- राभ्यां तन्निर्णयात्। श्रीराम :-

मैत्रयादयो गुणाः कुत्र जायन्ते योगिनां वद।। वसिष्ठ उवाच- द्विविधश्चित्तनाशोऽस्ति सरुपोडरूप एव च । जीवन्मुक्तौ सरूप: स्याद्रूपोऽदेहमुक्तित: । प्राकृतं गुणसंभारं समेत्य बहु मन्येत। सुखदुःखाद्यवष्टम्य विद्यमानं मनो विदुः ॥ चेतसः कथिता सत्ता मया रघुकुलोद्वह। अस्य नाशमिदानीं त्वं शृणु प्रश्नविदां वर ॥ सुखदुःखदशा धीरं साम्यान्न प्रो्धरन्ति यम्। निःश्वासा इव शैलेन्द्रं तस्य चित्तं मृतं विदुः॥ आपत्कार्पण्यमुत्साहो मदो मान्यं महोत्सवः। यं नयन्ति न वैरुप्यं तस्य नष्टं मनो विदुः॥ चित्तमाशानिधानं हि यदा नश्यति राघव। मैतयादिभिर्गुणैयुक्तं तदा सत्त्वमुदेत्यलम्।। मूयोजन्मविनिर्मुक्तं जीवन्मुक्तस्य तन्मनः । सरूपोऽसौ मनोनाशो जीवन्मुक्तस्य विद्यते। अरूपस्तु मनो नाशो यो मयोक्तो रघूद्रह। विदेहमुक्तावेवासी विद्यते निष्कलात्मंनः ॥

१ क. ख. ग. व. ङ च. योगमु । २ क, ख. ग, घ, ङ,च. 'शक्यं स"। ३ क. ख. ग. व. ङ च. पो देहमुक्तिग: ।४ क. ख. ग. व ङ, ममति। ५ क, स. ग, घ, ङ, च. त्मकः । स° ४१

३-२२ पूर्ण नन्देन्दुकी मुद्याख्यव्यास्यासमेतः- [३ तृतीयं-

समग्राध्यगुणाधारमपि सत्त्वं प्रलीयते। विदेहमुक्तावमले पदे परमपावने।। संशान्तदुःखमजडात्मकमेकरूप- मानन्द्मन्थरमपेतरजस्तमी यत्। आकाशकोशतनवोऽतनवो महान्त- स्तस्मिन्पदे गलितचित्तलवा वसन्ति ॥ इति। "*जीवन्मुक्ता न मुह्यन्ति सुखदुःखरसस्थिती। प्राकृतेनार्थकारेण किंचित्कुर्वन्ति वा न वा ॥" तस्मात्सरूपो मनोनाशी जीवन्मुक्तिसाधनमिति। इति जीवन्मुक्ति- साधनं मनोनाशप्रकरणं संपूर्णम्।

तत्मृत्रं विवृणाति -- संवेग इत्यादिना। ननु तीव्रसंवगानां यद्यासन्नः समाधिलाभ- स्तर्हि मध्यमृद्दन्यतरसंवेगानां दीर्घदीर्घतरकालेत समाधिलाभः स्यादेवेत्याशङ्क्य तदाशय- सूचकं सूत्रमेवावतारयति-तीव्रसंवेगेष्वेवेति। तत्मूत्रं विवृणोति-मृद्ुतीव्र इत्या- दिना। तद्वेदफलमाह-तेष्वपीति। तत्राधिमात्रतीत्राः केऽतिशीघ्रं समाधिभाजो भवेयु- रिन्यंपक्षायां तानुदाहरंस्तेपामुत्तमोत्तमत्वं विधत्ते-उत्तमोत्तमा इत्यादिना। बृहद्योगवा- सिष्टास्योत्तररामायणप्रसिद्धास्तेSत्र प्राक्समुदाहृता एव। आदिपदेन बलिः । तत्र हेतुमाह- मूहूर्तमाध्रेति। उपलक्षणमेवेदमेतदपेक्षया किंचिन्न्यनानां तत्प्रसिद्धानां वीतहव्यादीना. मुत्तमत्वस्यापीति भावः । एवं तर्हि केऽत्रमव्यतीत्रा मृदुतीव्राश्च पर्यवसितमव्यमत्वादय इत्या- काड्क्षायां सत्यां तत्प्रसिद्धानंव कचादीनमव्यतीत्रानुपलक्षणविधया संसूच्य मृदुतीत्रानधमत्वेन कण्ठत एव विधत्ते-अधमा इत्यादिना सोदाहरणम्। तत्रापि हतुमाह-चिरेति।

मधपानां चान्येपां तादृशां ग्राह्यत्वे कि गमकमित्यत आह-एवमन्येडपी त्या- दिना। उपसंहरति-तदेवमित्यादिना। तत्फलं वदन्पूर्वप्रकरणेन संगति प्रतिपाद- यति-मनोनाशेन चेत्यादिना। तत्राप्याशङ्कय समाधातुं प्रतिजानीते-न चेत्यादिना। तत्र हेतुमाह-प्रश्नेते। किंकर्तृके ते इत्यत्राऽडह-श्रीराम इत्यादितद्वाक्यवृन्देनैव। प्राकृतमिति। प्रकृत्पार्यमूलाविद्याकार्यमित्यर्थः । एतादृशं गुणसंभारं सत्त्वादिगुणपरि- णामप्रपञ्चमिति यावत्। समेय साक्ष्पादिप्रत्यक्षीकृत्येत्यर्थः । सुग्दुःखादि सुग्दुःखमोह-

• अरथं श्रलोक: क. ख. ग. घ. च. छ. पुस्तकेषु नास्ति, अधिकक्र।

मनो नाशप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३२३

कुलम्। बहु अलम्। अवष्टभ्य सत्यत्वेन निश्चित्य। मन्यते, प्रमाता जीवोऽयमित्यार्थि- कम्। तदेव तदीयं मननं विद्यमानं मनो विदुरिति संबन्धः । सुखेति। मुग्दुःखादय इत्यपि पाठ: । तत्राऽदिपदान्मोहः । साम्यात्, 'निर्दोपं हि समं ब्रह्म' इतिस्मृतरद्वै- तब्रह्मत्वादित्यर्थः । आपदिति। आपद्टःखम् । कार्पण्यं दन्यम्। सत्त्वं, तदासत्त्वमु- देत्यलमिति प्रागुक्तं रजस्तमोनाक्रान्तं मत्यादिगुण धारीभृतहुद्स्त्वगुणरवरूपमपीत्यर्थः । उपसंहरन्प्रकृते योजयति -- तस्मादिति। नन्वयं सरूपो मनोनाशोऽसंप्रज्ञातयोगादि- साध्यो जीवन्मुक्तिसाधनमिन्युक्तं तत्सत्यमेव परं तु श्रीमद्भगवत्पादाभिधभाष्यकारचरण- सरोजैस्तु तस्य प्रकारान्तरात्मनो निदिच्यासनसाधनत्वमव्रोक्तम्। तथा ह्यपरोक्षानु- भृतौ- त्रिपञ्चाङ्गान्यथो वक्ष्ये पृर्वोक्तस्यैव सिद्धये। तंश्च सवैंः सदा कार्य निदिध्यासनमेव च।। नित्याभ्यासादृते प्राप्तिर्न भवेत्सच्चिदात्मनः । तस्माद्वह्न निदिध्यासेजज्ज्ञामुः श्रेयसे चिगम् !! यमो हि नियमस्त्यागो मौनं देशश्च कालकः । आसनं मूलबन्धश्च देहसाम्यं स्वदृक्स्थिति: । प्राणसंयमनं चैव प्रत्याहारश्च धारणा । आत्मव्यानं समाविश्च प्रोक्तान्यङ्गानि वे क्रमात् ॥ सर्वं ब्रह्मेति विज्ञानादिन्द्रियग्रामसंयमः । यमोऽयमिति संप्रोक्तोऽभ्यसनीयो मुहर्महः ॥ सजातीयप्रवाहश्च विजातीयतिरस्कृतिः । नियमो हि परानन्दो नियमाक्क्रियते वुघेः ॥ त्यागः प्रपञ्चरूपस्य चिदात्मत्वावलोकनातु। त्यागो हि महतां पृज्यः सदो मोक्षमयो यतः ॥ यस्माद्वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह। यन्मौनं योगिभिर्गम्यं तद्वदेत्सर्वदा बुबैः ॥ वाचो यस्मान्निवर्तन्ते तद्वक्तुं यन्न शक्यते। प्रपञ्चो यदि वत्तव्यः सोऽपि शब्दविवर्जितः ॥ इति तावद्धवेन्मानं सतां सहजसंज्ञितम्। गिरा मौनं हि बालानां प्रयुक्तं ब्रह्मवादिभिः । आदावन्ते च मध्ये च जनो यस्मिन्न विद्यते। येनेदं सतत व्याप्तं स देशो विजनः स्मृतः ॥

३२४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [३ तृतीयं-

कलनात्सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां निमेषतः । कालशब्देन निर्दिष्टो ह्यखण्डानन्दनिर्द्यः ॥ मुखेनैव भवेद्यस्मिन्नजस्त्रं ब्रह्मचिन्तनम् । आसनं तद्विजानीयान्नेतरत्सुखमासनम् ॥

यस्मिन्सिद्धाः समाविष्टास्तद्वै सिद्धासनं भवेत् ॥ यन्मूलं सर्वलोकानां तन्मूले चित्तबन्धनम् । मूलबन्धः सदा सेव्यो योऽभ्यसो राजयोगिनाम् । अङ्गानां समतां विद्यात्समे ब्रह्मणि लीनता। नो चेन्नैव समानत्वमृजुतः शुष्ककाष्टवत् ॥ दृष्टिं ज्ञानमयीं कृत्वा पश्येद्वह्ममयं जगत्। सा दृष्टिः परमोदारा न नासाग्रविलोकिनी ॥ द्रष्ट्रदर्शनद्ृष्टीनां विरामो यत्र वा भवेत् । दृष्टिस्तत्रैव कर्तव्या न नासाग्रविलोकिनी॥ चित्तादिसर्वभावानां ब्रह्मत्वेनैव भावनात्। निरोध: सर्ववृत्तीनां प्राणायामः स उच्यते ॥ निषेधनं प्रपञ्चस्य रेचकाख्यः समीरणः । ब्रह्मैवास्मीति या वृत्तिः पूरको वायुरीरितः ॥ ततः सवृत्तिनैश्चल्यं कुम्भकः प्राणसंयमः । अयं चव प्रबुद्धानामज्ञानां घ्राणपीडनम्॥ विषयेष्वात्मतां दृष्ट्रा मनसश्षिन्निमज्जनम्। प्रत्याहारः स विज्ञयोऽभ्यसनीयो मुमुक्षुभिः ॥ यत्र यत्र मनो याति ब्रह्मणस्तत्र दर्शनात्। मनसो धारणं चैव धारणा सा परा मता॥ बह्नैवास्मीति सद्दत्या निरालम्बतया स्थितिः । ध्यानशब्देन विख्याता परमानन्ददायिनी॥ निर्विकारतया वृ्त्या ब्रह्माकारतया पुनः । वृत्तिविस्मरणं सम्यक्समाधिर्ज्ञानसंज्ञितः ॥ इति तदङ्गान्युक्त्वान्ते- एभिरङ्गै: समायुक्तो राजयोग उदाहृतः । किंचित्पक्ककषायाणां हठयोगेन संयुत: ।।

मनोनाशप्र0] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३२५

इति राजयोग एव निर्गणाहंग्रहोपासनापरपर्याय उपसंहृतः । प्रपञ्चितश्चायं सदाचारप्र- करणे तैरेव भूयस्तराम्। विवृतश्वमयाSसौ तट्टीकायां सविस्तरम् । एवं लघुवाक्यवृत्तावपि- नष्टे पूर्वविकल्पे तु यावदन्यस्य नोदयः । निर्विकल्पकचैतन्यं स्पष्टं तावद्विभासते ।। एकद्वित्रिक्षणेनैवं विकल्पस्य निरोधनम्। क्रमेणाभ्यस्यतां यत्नाद्वह्मानुभवकाङक्षिभिः ॥

शक्य: सर्वनिरोधश्चेत्समाविर्ज्ञानिनां प्रियः । तदशक्तौ क्षणं रुद्ध्वा श्रद्धया ब्रह्मताऽडत्मनः ॥

अहं ब्रह्मति वाक्यार्थबोधो यावदृदी भवेत्। शमादिसहितस्तावदभ्यसेच्छवणादिकम् । इति शमादङ्गपूर्वकं श्रवणमनननिदिध्यासनाभ्यासोडपि विहितः । तथा वाक्यमध्ा- यामपि- अस्ति भाति प्रियं रूप नाम चन्यंशपञ्चकम्। आद्यत्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रृप ततो द्वयम् । इत्याद्युक्वाडग्रे- उपेक्ष्य नामरूपे द्वे सच्चिदाननदवस्तुनि। समािं सर्वदा कुर्याद्गदय वाडय वा बहिः ॥ सविकल्पोSविकल्पश्च समाविर्द्विविधो हृदि। दृश्यशव्दानुवेधन सविकल्पः पुनर्दविधा ॥

व्यायेद्दृश्यानुविद्धोडयं समाधिः सविकल्पकः ॥ असङ्गः सच्चिदानन्दः खप्रभो द्वैतवर्जितः । अस्मीतिशब्दविद्धोऽयं सविकल्पः समाधिकः ॥ स्वानुभृतिरसावेशा दृश्यशब्दावुपेक्ष्य तु। निर्विकल्पः समाधिः स्यान्निर्वातस्थितदीपवरत् ॥ हृदीव बाह्यदेशेऽपि यस्मि कस्मिंश्च वस्तुनि। समाधिरादयः सन्मात्रे नामरूपपृथक्स्थितेः ॥

३२६ पूर्णानन्देन्दुकामुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [४ चतुर्थ-

अग्वण्डैकरसं वस्तु सन्चिदानन्दलक्षणम्। इत्यवच्छिन्नचिन्तेयं समाधिर्मध्यमो भवत् ॥ स्तब्धीभावो रसास्वादात्ततीयः पूर्ववन्मतः । एतैः समाधिभिः पड्भिनथेत्कालं निरन्तरम् । देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि। यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र समाधयः ॥ इति समाधिषट्कमपि परमात्मविज्ञानार्थमेव व्यधायि। एवं च किमत्र तात्पर्यमिति चेन्न। एतत्समाधानस्याग्रिमप्रकरणविवरणे सविस्तरमभिधास्यमानत्वाद्दिमात्रण प्रागपि तत्र तत्राभिहितत्वाच्चेत्यलं प्ठवितेन ।

मनोनाशाभिधसप्तमप्रकरणोह्ास: संपृर्ण: ॥।७ ।।

व्याकरणक्षीराब्धौ न्यायमयाद्व तरति विहारपरान्। सन्त्वगणितप्रणतयः श्रीमन्नारायणात्मसुरिवरान् । अथ ग्रन्थकृदाचार्यः पूर्वसंगति वक्ष्यमाणेन सह सृचयन्वृत्तानुवादपूर्वकं तत्प्रतिजानीते केयमित्यादिना- केयं जीवन्मुक्तिः, किंवा तत्र प्रमाणं कथं वा तत्सिद्धिरित्येतस्य प्रश्न- त्रयस्योत्तरं निरुपिम। सिद्धी वा किं प्रयोजनमित्यस्य चतुर्थप्रश्नस्यो- त्तरमिदानीमभिधीयते ज्ञानरक्षातपोविसंवादामावदुःखनाशसुखावि- र्मावा: सन्ति पञ्च प्रयोजनानि। ननु प्रमाणोत्पन्नस्य तत्त्वज्ञानस्य को नाम बाधप्रसङ्गो येन रक्षाऽपेक्ष्यत इति चेदुच्यते। चित्तविश्रान्तेरभावे संशयविपर्यय प्रसज्जेयाताम्। तथा हि तत्त्वविदो राघवस्य विश्रान्ते: पूर्वं संशयं विश्वामित्र उदाजहार- न राघव तवास्त्यन्यज्ज्ञेयं ज्ञानवतां वर। स्वयैव सूक्ष्मया बुध्धां सर्वं विज्ञातवानसि ॥ मगवद्यासपुत्रस्य शुकस्येव मतिस्तव। विश्रान्तिमात्रमेवात्र ज्ञातज्ञेयाऽप्यपेक्षते ॥। इति। शुकस्तु स्वयमेवाऽडदी त्त्त्वं विदित्वा तत्र संशयानः पितरं पृषूवा पित्राऽपि तथैवानुशिष्टस्तत्रापि संशयानो जनकमुपासाद्य तेनावि तथैवानुशिष्टस्तं प्रत्येवमुवाच-

सरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ३२७ श्रीशुक :- स्वयमेव मया एूर्वमेतज्ज्ञातं विवेकतः । एतदेव हि पृष्टेन पित्रा मे समुदाहतम् ॥ मवताऽप्यप एवार्थ: कथता वाग्विदां वर। एप एव च वाक्यार्थः शास्त्रेपु परिदश्यते ।। यथाऽयं स्वविकल्पोत्थः स्वविकल्पपरिक्षयात्। क्षीयते दग्घसंसारो निःसार इति निश्चयः ॥ तत्किमेतन्महाबाहो सत्यं बूहि ममाचलम्। त्वत्तो विश्रान्तिमाप्रोमि चतसा भ्रामितं जगत् ।। जनक :- नातः परतरः कश्चिन्निक्चयोऽस्त्यपरो मुने। स्वयमेव त्वया ज्ञातं गुरुतश्र पुनः श्रुतम् ॥ अव्युच्छिन्नश्विदात्मेकः पुमानस्तीह नेतैरः । स्वसंकल्पवशाद्वद्धो निःसंकल्पस्तु मुच्यते ॥ मुने त्वया स्फुड ज्ञातं ज्ञयं स्वस्य महात्मनः । भोगेभ्योऽप्यरतिर्जाता दृश्याद्वा सकलादिह ॥ प्राप्तं प्राप्तव्यमखिलं भवता पूर्णचेतसा । न दृश्ये यतसि(से) ब्रह्मन्मुक्तस्तं भ्रान्तिमुत्सृज ॥ अनुशिष्टः स इत्येवं जनकेन महात्मना । विशश्राम शुकस्तूप्णी स्वस्थे परमवस्तुनि॥ वीतशोकमयायासो निरीह्छिन्नसंशयः। जगाम शिखरं मेरो: समाध्यर्थमनिन्दितम् ॥ तत्र वर्षसहस्त्राणि निर्विकल्पसमाधिना। दश स्थित्वा शशामासावात्मन्यस्नेहद्दीपवत्।। इति। किंतदित्यपेक्षायां तान्युद्दिशन्नाह-ज्ञानरक्षेत्यादिना। तत्र प्रथम स्वयमेवाSडशङ्कय समाधातुं प्रतिजानीते-नवित्यादिना। तदुपपाठर्या-चित्तत्यादिना। रक्षाऽपेक्ष्यत इत्यन्तेन। ताबुदाहरति-तथा हीत्यादिना। उदाजहार, वासिष्टरामायणायवैराग्यप्रक- रण इति शेपः। तद्वाक्यमेव पठति-न राघवेत्यादिद्वाभ्याम्। नन्वत्र दृष्टान्तीकृतस्य शुकस्य कथं संशय इत्यत्राऽह-शुक स्तिव त्यादिना। इदमपि प्रसिद्धं तंत्रवग्र ममुक्षुव्यवहारप- करणे। किमुवाचेत्याकाडक्षायां तद्वाक्यमेव्र संगृह्हाति-स्वयमवेत्यादिना। वाक्यार्थः,

१ क. ङ. च. तरत् । स्व्र।

३२८ महावाक्यार्थः । यथाऽ्यमिति। इदं हि प्रतिजीवं प्रपञ्चभेदं सर्वस्यापि द्वैतस्य प्राति- भासिकत्वं बुद्ध्यवच्छिन्नजीवचैतन्याश्रितनानाज्ञानविषयीभूतब्रह्मेश्वरत्वं च वदतां भामती- कृतां मते मूलम्। त्वत्तो विश्राममित्यपि पाठः । तत्र हेतुः-चेतसेत्यादि। तत्तज्जी- वान्तःकरणेन तं तं जीवं प्रति प्रपञ्चकल्पनयंति यावत् । जनक इत्यादिरवशिष्टो ग्रन्थः स्पष्ट एव। फलितमाह- तस्माद्विदितेऽपि तत्वे विश्रान्तिरहितस्य शुकराघवयोरिव संशय उत्पद्यते। स चाज्ञानमिव मोक्षप्रतिबन्धकः । अत एव भगवतोक्तम्- अज्ञश्चाश्रद्दधानश्ष संशयात्मा विनश्यति। नायं लोकोडस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ इति। अश्रद्धा विपर्ययः । स तूत्तरत्रोदाहरिष्यते। अज्ञानविपर्ययौ मोक्ष- मात्रविरोधिनौ। संशयस्तु मोगमोक्षयोरुमयोरवि विरोधी। तस्य परस्परविरुद्धकोटिद्वियावलम्बित्वात्। यदा संसारसुखाय प्रवृत्तिस्तदा मोक्षमार्गे बुद्धिस्तां निरुणद्धि। यदा च मोक्षमार्गे प्रवृत्तिस्तदा संसार- बुद्धिस्तां प्रतिबभ्नाति। तस्मात्संशयात्मनो न किंचित्सुखमस्तीति मुक्षुणा सर्वथा संशयश्छेत्तव्यः। अत एव श्रूयते-'छिद्यन्ते सर्वसंशयाः' इति। विपर्ययस्यापि निदाघ उदाहरणम। ऋभुः परमकरुणया निदा- घस्य गृहमेत्य बहुधा तं बोधयित्वा निर्जगाम। बुद्धेऽपि तदुपदिष्टे वस्तु- न्यश्रद्दधानो निदाघ: कर्माण्येव परमपुरुषार्थहेतुरिति विपरययं प्राप्य कर्मा नुष्ठाने यथापूर्व प्रवृत्तः। सोऽपि शिप्यस्य परमपुरुपार्थभ्रंशो मा भूदिति कृपया गुरुः पुनरागत्य बोधयामास। तद्पि विपयरय न जही। तृती- येन तुबोधेन विपर्ययं परित्यज्य विश्रान्तिमलमत। संशयविपर्यया- भ्याम संभावनाविपरीतमावनारूपाभ्यां तत्त्वज्ञानस्य फलं प्रतिबध्यते। तदुक्तं पराशरेण- मणिमन्त्रौप वैर्वह्नि: सुदी प्ोऽपि यथेन्धनम्। प्रद्ग्धुं नैव शक्त: स्यात्प्रतिबद्धस्तथैव च।। ज्ञानाग्निरवि संजातः सुदीप्तः सुद्ृढोऽपि च। प्रद्ग्धुं नैव शक्त: स्यात्प्रतिबद्धस्तु कल्मपम्॥ मावना विपरीता या या चासंभावना शुक। कुरुते प्रतिबन्धं ता तत्त्वज्ञानस्य नापरम् ॥ इंति।

१ छ. सा खलु ज्ञा।

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३२९ तस्माद्विश्रान्तचित्तस्य संशयविपर्ययप्रसङ्गेन त्त्वज्ञानस्य फलप्रति- बन्धलक्षणाद्वाघाद्रक्षाऽपेक्ष्यते। तस्मादिति। ननु तत्त्वविद्यया ह्यविद्याघ्वंसोपलक्षिताद्वैतब्रह्मचिन्मात्रात्मैक्यलक्षण- मोक्षाभिव्यक्तौ स्वप्रकाशत्वेन याव दृश्यमिथ्यात्वपूर्वकं सार्वदिक्यां सत्यां संशयोऽपि यावत्प्रा- रब्धं प्रतिभासमानदृश्यवदस्तु का नः क्षतिरित्यत आह-स चेति। तत्र मानाकाडक्षां प्रतिक्षिपति-अत एवत्यादिना। तद्वाक्यं संक्षेपतो विषृणोति-अग्रद्ेश्ादिना । संशयस्याज्ञानविपर्ययोभयापेक्षयाऽप्यधिकाधिक [त]रत्वमाह-अज्ञाने त्यादिना। तत्र हेतुमाह- तस्येति तत्रोदाहरणं स्पष्टयति-यदेत्यादिना। निगमयतति-तस्मादित्यादिना । तत्र श्रुति प्रमाणयति-अत एवेत्यादिना। ननु भवत्येवं संशयस्य सामान्यतः सर्व- दृश्यविलक्षणमहानर्थकरत्वेनावश्यनाश्यत्वमथापि तत्साम्येन प्रतिज्ञातविपर्ययस्य तु न तथात्व- मनुभूयत इत्यत्र तद्दाहरणोक्त्या तस्य तथात्वमनुभावयति-विपर्ययस्यापीत्यादिना। ननु भवत्वेवं संशयादिप्रसक्तिस्तथाऽपि तत. कथं प्रमाणोत्पन्नस्य तस्वज्ञानस्य बाध इत्य- न्राऽडह -- प्ंशये त्यादिना। तत्र पराशरपुराणाख्योपपुराणवाक्यानि प्रभाणयति-तदु- क्तमिति। तान्येव पठति-मणीत्यादिना। तृतीयेऽयं प्रतिबद्धः सन्यथा प्रदग्धुं नैव शक्त: स्यादित्यत्रान्वति । तथैवं चेत्युत्तरान्वय। कल्मपमविद्यादिद्वसमित्यर्थः । शिष्ट तु स्पष्टमेव। अथ फलितं कथयन्नपसंहरति-तस्मादित्यादिना। ननु सर्वोऽप्ययं संदर्भ: प्रबत्टमद्वुंद्विप्रतिबन्धात्पर्तोत्तरविरुद्ध एव परिस्फुरति। तथा ह्यत्र तावद्विद्वत्संन्यासप्रस्तावे प्रतिपादितम्-'सम्यगनुष्टितैः श्रव्णमनननिदिध्यासनैः परं स्त्वं विदितवद्धिः संपाद्यमानो विद्वत्सन्यासः' इति विद्वत्संन्यासस्वरूपम्। तथा तत्रोदाहरणाकाडक्षायां 'सं च याज्ञवल्क्यः संपादयामास' इत्युदाहरणम्। तद्ददग्र एतन्प्रकरणोपसंहारे-'नन्वेवं सति विविदिपासं- न्यासफलेन तत्त्वज्ञानेनैवाSSगामिजन्मनां निवासतत्वादवर्तमानजन्मशेषस्य भोगमन्तरेण निवा- रितुमशक्यत्वात्कृतमनेन विद्वत्संन्यासप्रयासनेति चेन्मैवम्। विद्वत्संन्यासस्य जीवन्मुक्तिहेतु त्वात्' इंत्यादिना तत्प्रोजनं च। प्रकृते तु पुनः-'विदितेऽपि तत्वे विश्रान्तिरहितस्य शुकराधवयोरिव संशय उत्पद्यत' इन्यक्तमिति स्फुट एव विरोधः । न च वेदनं तत्परोक्ष- मेवेति वाच्यम्। तदवधेरपि दृढतमापरक्षत्वेन तंत्रव सप्रमाणं दार्शतत्वात्। तद्यथा विद्व त्ताया अवधिरुपदेशसाहस्यामभिहित :- देहात्मज्ञानवज्ज्ञानं देहात्मज्ञानबाधकम्। आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेन्छन्नपि मुन्यते ॥ इनि। श्रतावपि-'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृंषे परावरे' ॥ इति। तस्मादयं प्रथमो विरोधः । एवमग्रे जीवन्मुक्तिप्रमाणप्रस्तावे-

३३० पूर्णानन्देन्टुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ ४ चतुथें-

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेपृपजायते। सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ क्रोधाद्गवति संमोहः समोहात्स्मृतिविभ्रमः ।

असति समाध्यभ्यासे प्रमादप्रकार उपन्यस्तः । सङ्गो ध्येयविषयसंनिधिः। संमोहो विवे- कपराड्मुग्वत्वम्। स्मृतिविभ्रमस्तत्त्वानुसंधानाभावः । बुद्धिनाश् विपरीत व न चयंद ा पाण प्रतिबद्धस्य ज्ञानस्य मोक्षप्रदत्वसामर्थ्याभाव इति निर्णीतम् । तत्र सम्यगनुष्ठितैः श्रवणम- ननननिदिव्यासनरित्याद। प्राक्तनग्रन्थे श्रवणादीनां सम्यगितिविशेषणेनासंभावनाविपरीतभाव- नाख्यसंशय विपर्ययनिर सात्मकफलपर्यन्त्त्वऽवश्यवक्तव्ये तदनन्तरोत्पन्नस्य तत्त्वज्ञानस्य कथं विपरीतभावनोपचयदोपिण प्रतिबन्धसंभव इति द्वितीयो विरोधः । उपलक्ष- णमिदम् ।

अविद्या सह कार्येण नासीदस्ति भविष्यति॥

इति वार्तिकेण सह, तथा शुद्धं ब्रह्मति विपर्याकुर्वाणा वृत्तिः स्वस्व्रेतरोपाधिनिवृत्तिरुदयत इति कल्पतरुणा च सार्धं विरोधस्यापि । एवमग्रे जीवन्मक्तिसाधननिरूपणप्रकरणे जीवन्मुक्तिसाधनानि तत्वज्ञानमनोनाशवासना- क्षयात्मकानि विस्तरेणोपपाद्य मनोनाश।देज्ञीनसाधनत्वमप्यस्तीत्यस्तु तत्त्वज्ञानमात्रणैव जीव- नमुक्तिरित्याशड्क्य भरितग्ग्रन्थेन तत्समाधानं प्रपञ्च्य फलिितमलेखि। तदेवं तत्त्वज्ञानादीनां त्रयाणां विदेहमुक्तिजीवन्मु ्तिवशाह्गुणप्रधानभावव्यवस्था सिद्धेति। अथ तत्राप्याशङ्क्य व्यवस्थाप्यते-ननु विविदिपासंन्यासिना संपादितानामेतेपां कि विद्वत्संन्यासादृर्ध्वमनुवृ- त्तिमात्रं किंवा पुनरपि संपादनप्रयत्नोऽपेक्षितः। नाऽडद्यः । तत्त्वज्ञानस्येवान्ययोरप्ययत्न- सिद्धत्वे प्राधान्यप्रयुक्तादगभावप्रसङ्गात्। न द्वितीयः । इदरयोरि ज्ञानस्यापि प्रयत्नसा- पेक्षत्वे सत्युपसर्जनत्वप्रयुक्तादासीन्याभावप्रसङ्गात्। नायं दोपः । ज्ञानस्यानुवृत्तिमात्रमि- तरयोर्यत्नसाध्यत्वमित्यङ्गीकारात्। तथा हि विद्याधिकारी द्विविधः कृतोपास्तिरकृतोपास्ति- श्चेति। तत्रोपास्यसाक्षात्कारपर्यन्तामुपास्ति कृत्वा यदि ज्ञाने प्रवर्तते तदा वासनाक्षयमनो- नाशयोरदृढतरत्वेन ज्ञानादर्ध्व विद्वत्संन्यासजीवन्मुक्ती स्वत एव सिध्यतः। तादृश एव शास्त्राभिमतो मुख्यो विद्याधिकारी। ततस्तं प्रति शास्त्रेषु सहोपन्यासात्स्वरूपेण विवि- क्तावपि विद्वत्संन्यासविविदिपासंन्यासी संकीर्णावित्र प्रतिभासेते। इदानींतनास्तु प्रायेणा- कृतोपास्तय एवौत्सुक्यमात्रात्सहसा विद्यायां प्रवर्तन्ते। वासनाक्षयमनोनाशौ च तात्का- लिकौ संपादयन्ति। तावता श्रागमनननिदिव्यासनानि निष्पाधयन्ते। तैश्व दृटाभ्यसनै-

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३३१ रज्ञानसंशयविपर्ययनिरासात्ततवज्ञानं सग्यगंदति। तस्य बाधकद्रमाणाभावान्निवृत्तायाम विद्यायां पुनसत्पत्तिकारणाभावाच नास्ति तशय सैथिल्यम्। वसनाक्षयमनोनाशौ तु दृढाभ्यासाभावाद्भोगप्रदेन प्रारब्धेन तदा तदा वाष्यम,नत्व,च्च सवातप्रदेशदीपवत्सहसा निवर्तेते इत्यादिना वासिष्टवचनप्रमणप्रदर्शनपूर्वकम्। तत्र पूर्वग्रन्थे त,वत्स्मृतिभ्रंशाद्ठ· द्विनाश इत्यस्य व्याख्याने ह्यसति समाध्यभ्यासे विपरीतभावनोपचयदोपेण प्रतिबद्धस्य ज्ञानस्य मोक्षप्रदत्वसामर्थ्याभाव इति निर्णीतम्, इदानी तु तैथ्र दृढाभ्यस्तरित्यादिग्रन्थे नाकृतोपास्तीनामपि त्त्वज्ञानं सम्यगदेति। तस्य वाधकप्रमणाभावान्निवृत्तायामविद्यायां पुनरुत्पत्तिकारणाभावाच्च नास्ति तस्य शैथिल्यमित्युन्यत इति तृतीयो विरोधः । यद्यत्र तत्त्वज्ञानस्य सम्यगिति श्रवणादीनां च दृदाभ्यस्तैरिति विशेषणाच्च बुद्धिनाशपदेष्टप्रतिब- द्धतत्त्वज्ञानापेक्षयाSत्रत्यतत्वज्ञाने परिप कातिशयसंभ वान्निवायं विरोधो विभिन्नविषयवादिति बरृपे, तर्हि प्रमारूपे हि तत्वज्ञाने त्वपक्वत्वं वत्तव्यं बुद्धिनाशपदेष। तचापक्कत्वं किं कोमलकण्टकन्यायेन दाटर्याभावो वा भृन्छायाप्रतिविम्बविशिष्टसकलङ्कचन्द्रज्ञानवदुक्तप्र

सर्वत्र प्रसिद्धयावदपरोक्षप्रमात्वावच्छेदकारवच्छिन्नप्रमानियतस्य संपत्तिमात्रेण स्वममानाथ- यविषयकावरणचिनिवारणस्य बाधप्रसङ्गात्। नाप्यन्त्यः। निमक्तविषयेऽशाद्यसंसवात्तङ्गी- कारे सावयवत्वव्याप्यदृश्यत्वेन तत्र मिध्यात्वापत्तेश्च । यदि चत्परोक्षज्ञानं तत्र बदम तर्हि तस्याऽडदौ मोक्षप्रदत्वसामथ्यमेव क प्राप्तं य्पश्रादमत ममाध्यम्यसे विपरीतभावनोपचयदोपेण वाध्येत। तस्मादयकुक्तनृतीयविरोधोडतिध्रुव एव । किच विद्वत्संन्यासोदाहरणीभनस्य याज्ञवत्क्यस्य संशयोदराहरणीभृनयोः शुकगघवर्यश् कृतो- पास्तित्वमावश्यकमेव प्रान्यत्वान्महानुभावताच्। तथा च तेपां वासनाक्षयम-

स्वत एव सिध्यत इति वत्तव्यम्। यद्यर्जन निमित्तीकृत्य मकलं भुमुक्षुजनमुददिधीपुर्भगवा-

शास्त्रस्य तात्पर्यमेव नाम्तीति चत्तहि 'तदुपर्यि बादरायणः मंभवत् इनिभतार्थवाट- प्रामाण्यवादिदेवताधिकरणन्यायवाधेन जित प्राभकरदिभिः प्रतार्केंः। एवं न्हक्तमाष्यग्य का गतिरिति चत् , अर्जुनस्य नरावतारन निन्यमिद्नज्ञानचामिग्रायक्वं वा क्षनि यत्वेन पारमहंस्यानधिकारात्तदेकपूर्कादव तब्रह्मविद्य,ुरयािका रिरववर् ह। भिप्नायकत्वमेव वति गृहाण। किंच मलिनवासनाप्रस्तावडय्रं याज्ञवल्क्यस्यैव गास्त्रवामनया विद्यमदं प्रकृत्योक्तम्। स्वयं च क्रोधपरवशः शाकल्यं शापेन मारयामास।न चाम्य ब्रह्मन्नो मक्षाभावः शङ्कनीयः। यतः कौपीतकिनः समामनन्ति-'नास्य केनापि कर्मणा लोको हीयते न मातृवधेन

३६२

न षितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहृत्यया' इति। शेषोऽपि स्वकृतायामार्यापञ्चाशीत्या- मिदमाह- हयमेधशतसहस्त्राण्यथ कुरुते ब्रह्मघातलक्षाणि। परमात्मविन्न पुण्यैर्न च पापैः स्पृश्यते विमलः ॥

द्याध्वंसलक्षणमोक्षस्य बाधो नास्तीति सप्रमाणं सोदाहरणं साशङ्कानिराकरणं च। पूर्व ग्रन्थे तु विपरीतभावनोपचयदोषेण प्रतिबद्धस्य तत्त्वज्ञानस्य मोक्षप्रदानसामर्थ्याभावः समाध्यम्यासाभावे रपष्टमेवाभिहितोतः फलीभृतवैराम्यादिना जीवन्मुक्तिसिद्धयर्थं विद्वत्सं- न्यासं विधाय तत्रोदाहरणमपि याज्ञवल्क्यस्यैवाभ्यधाथि। अथोत्तरग्रन्थेऽत्र ज्ञानरक्षाया एव जीवन्मुक्तेः प्रथमप्रयोजनत्वं सप्रमाणं सोदाहरणं च निरूप्यते तदयं चतुर्थः पूर्वोत्तर- विरोधः । न च संदंशन्यायेनापक्रमोपसंहारयोरसि समाध्यभ्यासे ज्ञानस्य मोक्षदानप्रति- बन्धवािभ्यां पूर्वोत्तरप्रन्थाभ्यां सह विरोधेन मध्ये वर्णितमेवं सप्रमाणं सोदाहरणं ज्ञानम- हिम्रा ब्रह्महत्यान्तकर्मभिरपि लेपनिराकरणमुक्ततत्त्वज्ञानवैभववर्णनपरायणमेव भवत्विति कोक्तविरोधोपस्थितिरिति सांप्रतम्। तथा सति समानाश्रयविपयकत्वैकावच्छिन्न प्रमा त्वेनै व परो

भेदवादिभि: । किंचाग्रिमग्रन्थेSपि वासिष्टोक्तं भूमिकासप्तकं प्रपञ्न्य तात्पर्यमाचार्यः स्वय- मत ब्ावरक्षास्यजीवन्मुक्तिपथमप्रयोजनोपसंहारे प्राह। तत्रायं संग्रहः-पञ्चम्यादिभूमित्रय- रूपायां जीवन्मुक्तौ संपद्यमानायां द्वैतप्रतिभासाभवेन संशयविपर्ययप्रसङ्गाभावादुत्पन्नं तत्त्वज्ञानमवाधेय रक्षितं भवति। सेयं ज्ञानरक्षा जीवन्मुक्तेः प्रथमं प्रयोजनमिति। तत्र चतुर्थभूषिकायास्तस्वज्ञानैकरूपलेन तत्सत्वेऽपि द्वैतप्रतिभासमात्रेण संशयविपर्ययाङ्गीकारः पूर्वोक्तेव। भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे॥ इति श्रुतितव्व्यास्याननिर्णातेन ज्ञानसमकालसंशयाद्युच्छेदेन सार्धं विरुद्ध एवेति सोडयं पञ्चमोऽपि पूर्वापरविरोधः । अत्र श्रुत्युक्तज्ञानस्य चतुर्थभूमिरूपत्वमावश्यकमेव। एवमुपसं- हारग्रन्थेऽव्युपक्रान्तविद्वसंन्यासं विस्तरेण प्रकटीकर्तु परमहंसोपनिषदं व्याकुर्वन्विदुपाऽपि प्रैषोच्चारणादिसकलं क्रियाजातं विधिवदेव विविदिषुवद्विधेयमित्युक्त्वा, ननु तत्त्वविदोऽपि विध्यङ्गीकारे सति तेनापूर्वेण देहान्तरमारभ्येत। मैवम्। तस्यापूर्वस्य चित्तविश्रान्तिप्रतिबन्ध- निवारणलक्षणस्य दृष्टफलस्य संभवे सत्यदृष्टफलकल्पनाया अन्याय्यत्वादिति सिद्धान्तितम्। तत्र यदि चित्तविश्रान्तिप्रतिबन्धस्तत्वविदः प्रागुक्तरीत्या दृढतरवासनाक्षयमनोनाशाभाव-

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३३३

प्रयुक्तसंशयविपर्ययप्रयोजकद्वैतमतिभास एव सर्हि तन्निवारणं निरत्तरीत्यैव तादृशमनोनाशा-

च संभवति दृष्टफलकत्वे ह्यदृट्टफलकल्पनाया अन्याय्यत्वन्यायस्यात्रैव संचारसंभवेन यथाविधि

पापापूर्वेणैव। तथा चायभष्यन्तिमः पष्टः पृर्वोत्तरविरोधः सिद्ध एव । ननु यथा प्रावृट्कालाख्याया दृष्टाया एव वृष्टिसामायाः सत्वेऽप्यवग्रहाभिघादृष्टसामग्रीविशे- पेण तत्प्रतिबन्धः क्रियते, तन्र कारीरीष्टया स्वजन्येशनोपणलक्षणपुण्यापृर्वाख्या- दृष्टविशेषेण निरुक्तावग्रहनिवारणद्वारा वृष्टिः संपाधयत एव परं तु तत्र प्रावृद्काललक्षणदृष्ट- वृष्टिसामग्रीसमेपक्षितैव। मभा च पुत्रेष्टया स्वजन्यशपरितोषक्षणपुण्यापुर्वेणव पुत्रोत्पत्ति- प्रतिबन्धकीभृतदुरितनिराकरणद्वारा पुत्रो जन्यत एव परं तु तत्र तरुणयोर्दंपत्योः संयो- गलक्षणदृष्टसाम्रयप्यपेक्षितैव। अन्यथा प्राबूट्कालेतरकालेडपि तद्वन्निस्त्तंदंपत्योर्वियोग कालेऽपि क्रमाद्वृष्टिः पुत्रसृष्टिश्च स्यात् । सा च कारीरीपुत्रेष्ठ्योः सहस्त्रधाऽनुष्टानेऽपि निरुक्तदृष्टसामग्रीविरहे नैव संपद्यते। तद्वद्विद्वत्संन्यासस्य यथाविव्यनुष्ठानजन्येशतोपलक्ष- णपुण्यापूर्वस्यादृष्टद्वारा चित्तविश्रान्तिप्रतिबन्धकी भृतदुरित विशेषनिरासपूर्वकमुक्तचित्त विश्रान्ति- जन्यमुखविशेषं प्रति सापेक्षत्वेऽप्युक्तमनोनाशवासनाक्षयादिलक्षणाया दृष्टसामग्रयाः सार्थ- क्यमेवेति चेन्न। वैपम्यात्। तद्यथा-न हि रज्जुभुजङ्गांपशमः सहस्रधा गारुडादिमत्रज- पैर्दश्यते विना दीपाद्यालोकसहकृतचक्षु:संनिकर्षजन्यरज्जुसाक्षात्कारं, तद्वदसति समा- ध्यभ्यासे जायमानदृश्यावभासप्रयुक्तसंशयादेः संन्यासाद्यपृर्वशतेनापि निराकरणासंभव एव स्वप्रेऽपीति दिकु। तस्मान्निरुक्तविरोधस्तु ध्रवायत एव। तत्रदं तावद्विज्ञाप्यते पामरेणाप्यन न्यशरणेन सूरीश्वरचरणसरोजपरागव्रजान्प्रत्येव मया-

किंचिद्धान्त्या विरोधाः परमकरुणया साधु निर्मूलनीयाः । श्रीविद्यारण्यवाक्ये मुकुर इव महानिर्मलेऽप्यक्षिदोपा- त्सव्यासव्यावभासा इव गुरुभिरिवान्तः स्वमादर्शर्याद्िः ॥ १॥

किंच- क्षंतव्योSविनयोऽस्मदीय इह वै श्रीदेशिकेशाडघ्रिभिः पूर्वाचार्यवच: स्वतोऽमलमपि भ्रान्त्या यदाक्षेपि तत् । स्वान्तर्दोषविशोषेणैकफलकं यस्मादतः साधुभि दोंने मादशी चारुपूर्णकरुणाकारैः सुधीरैरपि ॥ २ ॥

३३४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ ४ चतुर्थं-

क्व नु वच इदं वैद्यारण्यं गभीरतरं स्वतः क्व च वयमिहास्यँदंपर्य प्रकाशयितुं क्षमाः । तदपि मलिनोऽप्यल्पः सिद्धाञ्जनस्य कणो न किं गुरुकरुणया भूमा गृढं निधिं परिदर्शयेत् ॥ ३ ॥ शण्वत्रेदं रहस्यम्-सर्वोडप्ययं विरोधस्तत्त्वज्ञानस्य । ज्ञानाग्निरपि संजातः सुदीतः सुदृदोऽपि च। प्रदग्धुं नैव शक्त: स्यात्प्रतिबद्धस्तु कल्मपम् ।। इति पराशरवचनादिसिद्धसंभावितप्रतिबन्धमृलक शवेति स एवाऽडदौ तावद्विचार्यते । यन्चतस्मिन्स्मृतिवाक्ये पाराशराख्योपपुराणीयत्वेन प्रसिद्धे समादयुपसर्गत्रयदृढपदाभ्यां तत्त्व- ज्ञाने परोक्षत्वांशिकत्वप्रमाणाभासजन्यत्वापातिकत्वानि क्रमात्स्वर्गे सुधाऽस्ति, प्रादेशमा- त्रश्चन्द्रः, 'पीतः शङ्ग:, कामिनीयमित्यादिवदेव निवारयितुं विशेषणाभ्यां निर्बाधापरो- क्षप्रमात्वमभिव्यज्यापि प्रतिबद्धत्वाभिधानं कृतम्, तथा तन्मुलके प्रागुक्ते गीतावाक्यगतबु- द्विनाशपदव्याख्याने बुद्धिनाशी विपरीतभावनोपचयदोपेण प्रतिबद्धस्य ज्ञानस्य मोक्षप्र- दत्वसामर्थ्याभाव इति मुलवाक्यादिष्वपि तत्किमभिप्रायकमिति। तत्र प्रथमवाक्यस्य तात्पर्य भगवद्धिः सर्वज्ञात्ममुनीश्वरचरणः संक्षपशारीरकारम्भ एव सदृष्टान्तं सान्वयव्यतिरेकं च प्रकटितम्- पुरुषापराधमलिना धिपणा निरवद्यचक्षुरुदयाडपि यथा। न फलाय भर्जुविपया भवति श्रतिसंभवाडपि तु तथाऽडत्मनि घीः ॥ पुरुपापराधविगमे तु पुनः प्रतिबन्धकव्युदसनात्सफला। मणिमत्रयोरपगमे तु यथा सति पावकाङ्गवति घृमलता। इति ॥ अत्र प्रथमे माधुमृदनी टीका-पुरुपस्य प्रमातुरसंभावनादिल्क्षणेनापराधेन मलििनाS- मामाण्यशङ्काकलङ्गिता न तु प्रमाणस्यापराधेन। तस्य दृष्टान्ते दार्ष्टान्तिके च निर्दोपत्वात्। ननु निर्दुष्टप्रमाणजन्यज्ञानमप्रामाण्यशङ्कावशादव्यासं न निवर्तयतीति क्व दृष्टमित्याशड्क्य दृष्टान्तमाह-निरवद्येति। भर्जुनामा कक्विकस्यचिद्राज्ञाSत्यन्तवल्भो ब्राह्मणो राजोपजी- विभिर्मात्सर्याद्विष्यमाण आसीत्। स कदाचिद्दैवयोगान्नत्रे विधायारण्ये क्षिप्त्चिरं तत्र स्थितो दैवयोगेनाऽSरण्यकः सह पुरसमीपमागताऽपि विद्वेपिराजकीयावरुद्धपुरमार्गः पुरं प्रवेष्ठुं न शशाक। राजा। च भर्जुर्मृतः प्रेतो जात इति तैः प्रबोधितः संस्तथैव निश्चयमकरोत्। दैवात्कदाचिद्वहिर्गतो बाह्योपवने तं दृष्ट्राऽपि ब्रह्मरा- क्षसं मेन इति। 'पुरुषं सोम्य गन्धारेभ्योडभिनद्ाक्षमानीय तं ततोऽतिजने विसृजेत्' इति श्रुतिमृला ग्रन्थकर्तृदेशप्रसिद्धिः । यथा भर्जुविषया निर्दोषचक्षुर्ज-

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ३३५ निता प्रमाणभूताऽपि मतिर्मृतो भर्जुर्द्रषटुमयोग्य एव किंतु प्रेत एवायं दृश्यत इत्य- संभावनाविपरीतभावनारूपदोपेणाभिभूता भर्जुरवायमिति निश्चयफलाय पर्याप्ता न भवति तथा निर्दोपवेदान्तमहावाक्यजन्या प्रमाणभृताऽप्यहं ब्रह्मास्मीति धीर्वेदान्ता ब्रह्मपरा न भवन्त्येव, अद्वितीयं ब्रह्म न संभवत्येव संसार्यसंसारिणरैक्यं न संभवत्येवरेत्यसंभावनादि- रूपपुरुपदोपाभिभूता विचारात्मागज्ञानादिनिवृत्तिफलाय न पर्याप्ता भवतीत्यर्थ इति। द्वितीयश्लोकस्तु सरल एव । एवं चोक्तविशेषणविशिष्टज्ञानस्यापि प्रतिबन्धः संभवत्येवेति सिद्धम्। तत्र प्रतिबन्धसामान्यलक्षणं तु यावत्कारणसत्वेऽपि कार्याजननमेव। अस्य विस्त- रस्तु प्रतिबन्धोडस्ति भातीति व्यवहारार्हवस्तुनि तं निरस्य विरुद्धस्य तम्योत्पादनमिष्यत इति तत्त्वविवेकल्लोकटीकायामेतदाख्यायामेव। मया प्रादर्श्येव। तदत्र तत्त्वज्ञानेऽपि योडयं विपरीतभावनोपचयदोपादिप्रयुक्त: प्रतिबन्धः कैवल्यप्रदानसामर्थ्याभावात्मोक्तस्तद्वीजं तु ज्ञानोत्पत्तेः प्रागेव मूल एव प्रसिद्धमकृतोपास्तित्वात्मकं समुद्ाहृतसंक्षेपशारीरकनट्टी को- क्तभर्जुदृष्टान्तेनैव पर्यवसन्नम्। तथा हि-तत्र राजे राजकीयैरमजुद्वपि भिर्भजुर्मृतः प्रेतोऽभ- दित्युपवने तत्साक्षात्कारतः पूर्वमेव निवदितमिति तन्मूलक एव निर्दोपचक्षुः प्रत्यक्षीकृ- तोडपि भर्जुरयं ब्रह्मराक्षस एव स तु मृत इति राजो निश्चयो यथाऽमत्तथाऽत्रापीदानींत- नमुमुक्षोस्तात्कालिकश्रवणादिसाधनर्योडयं ब्रह्मामक्यविपयकः साक्षात्कारः संपद्यते स

भवतीत्यवसीयते। ननु मोक्षप्रदानसाम्र्याभाव इनि समुद्राहृतमुलवाक्य एव मोक्षशब्देन जीवन्मुक्तिरेव वक्तव्या तत्प्रदानसामर्थ्याभावस्तु तत्त्वज्ञाने विपरीतभावनोपचयादिदोपेण सुप्र- सिद्ध एव। तथा च वक्ष्ये विविदिपान्यासं विद्वन्न्यासं च भेदनः । हेतू विदेहमुक्तेश्च जीवन्मुक्तेश्र तौ क्रमात् ॥ इति मूलारम्भप्रतिज्ञाकारिकाडप्यनुगृहिता भवति। तत्र हि तत्त्वज्ञानद्वाग विदेहकैवल्यकार- णत्वं त्यागदण्डधारणपूर्वकपारमहंस्यान्यतरलक्षणतिविदिपासंन्यासे स्पष्टमेत्र। तथा जीवन्मु- क्तिकारणत्वमपि विद्वत्संन्यासे मनोनागादिद्वारति न कोडपि पूर्वापरविरोधः स्यादिति चन्न। 'अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति' इनि गीनावाक्यव्याख्याने मुलकाररचा- ज्ञानवत्संशयविपर्ययोरपि प्रत्येकं वन्धकन्वोक्तेः। नस्मादुकसंक्षेपशारीरकादनुसारेणोक्तरीति- कव्यवस्थैव ज्यायसीति दिक्। न चवं नर्ह तादृशनर्वज्ञ,नेन मेंक्षदानासमर्थेनापि कथ ज्ञानिनि पापालेपः प्रागुदाहृते याज्ञवल्क्य एव ब्रह्महन्यां गापन कुर्वाण इति वाच्यम्। अपरोक्षज्ञानस्योक्तरीत्या विदेहमुक्तिजी वन्मुक्योदीने प्रतिबद्धत्वे्यप्रतिवदेन परोक्षज्ञानेनैव तस्य संभवात्। तदुक्तं स्कान्दमूतमंहितावचननैव्र त्त्ववित्रेके-

३३६

परोक्षं ब्रह्मविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम्। बुद्धिपूर्वकृतं पापं कृत्स्ं दहति वह्विवत् ।। इति। एवं तर्ह्यपरोक्षज्ञानस्य किं फलमिति चेत्तदप्युक्तं तत्रैव तद्वचसैव- अपरोक्षात्मविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम्। संसारकारणाज्ञानतमसश्चण्डभास्करः ॥ इसि। अत एतोक्तं सर्वमिदं शास्त्रार्थजातं क्रोडीकृत्य मया तावदद्वैताधिकरणचिन्तामणिमालायां चतुर्थे फलकाण्डे प्रथमे जीवन्मुक्तिगुच्छे नवमाधिकरणसारश्लोकतत्प्रकाशाख्यटीकयो :- ब्रह्मज्ञस्याघलेपोऽस्त्युत न न चरमः क्षीयते कर्म नैवा- भुक्तं कल्पैरपीति स्मृतिषु नियमनादाद्य एवेति चेन्न। यज्ज्ञस्याSSतमावबोधादुभयमपि तदल्लिष्टनष्टं क्रमात्स्या- दद्वैतं शंकरं तं परमगुरुमहं सच्चिदानन्दमीडे॥ इति। नन्वेवमामरणमुपासकवत्तत्त्वज्ञानिनाऽपि संचितपापनाशार्थमग्रे संभावितपापालेपार्थ चाहं ब्रह्मास्मीति वृत्तिसातत्यमवश्यमनुष्ठेयमेव। तत्र ब्रम्मजस्याघलेपः पापलेपोऽस्त्युताथ वा नेति संशये सति चरमः, नास्ति पापालेप इत्यन्तिमः पक्षो न भवति। कुतः। अभुक्तं कर्म कल्पैरपि नैव क्षीयत इति स्मृतिषु- नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥ इत्यादिषु नियमनात्, कर्मणां भोगमन्तरा सर्वथा क्षयाभावनिर्णयात्। तथा चाऽडय एव ब्रह्मज्ञस्याघल्ेपोऽस्तीति पूर्वपक्ष एव समुचित इति चन्न । कुतः । यतो यज्ज्ञस्य, यमद्वतमित्यादिवक्ष्यमाणलक्षणं जानातीति यज्ज्ञस्तस्याद्वैतब्रह्मात्मैक्य-

पयकद्वैतमिथ्यात्वानुभवफलकसाक्षात्कारात्। उभयमपि ज्ञानप्रागृर्व्वकालिकत्वभेदेन द्विवि- धमपि। तत्, संचितक्रियमाणाख्यम् । क्रमात्, व्युत्क्रमात्। अल्लिष्टनष्टम्, अश्लिष्टं च नष्टं चानयोः समाहारस्तथा। क्रियमाणमल्लिप्टं श्लेपशब्दितलेपानापादकं संचितं तु नष्टं ध्वंसप्रतियोगि । स्यात्तमित्यादियोजनया 'तदधिगम उत्तरपूर्वाघयो- रक्लेशविनाशौ तक्व्यपदेशात्' इन्यधिकरणाशयं सूचयन्प्रग्वदेव श्रीगुरुं स्तौति ब्रह्मज्ञस्येति। ननु *माधवाचार्ये+स्वत्रावाश्लेपविनाशयोः सगुणब्रह्मज्ञपरत्वमेव व्याख्यातम्। तद्यथा-

लाभिधानुष्टप्श्षलोकतट्टी कात्मकग्रन्थ इति यावत्।

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक :: ३३७

तत्र तावन्निर्गुणब्रह्मात्मविदः पापलेपशङ्काऽपि नोदेति। नाकार्ष न करोमि न करिष्यामीति कालत्रयेऽप्यकर्तृब्रह्मस्वरूपत्वेन निश्चितत्वात्। न ह्यकर्तुर्लेपं मन्दा अपि शङ्कन्ते नापि सगुणब्रह्मविदो लेपोऽस्ति । अक्ेषविनाशयोः श्रुतत्वात् । ब्रह्मसाक्षाकारादूर्ध्वं देहेन्द्रियव्यव- हारवशात्संभावितस्य पापस्याल्लेपः श्रूयते तद्यथा-'पुष्करपलाश आपो न ल्लिष्यन्ते एवमैवं विदि पापं कर्म न क्िष्यते' इति। साक्षात्कारात्पूर्वं तिह जन्मनि जन्मान्तरेषु च संचितस्य पापस्य विनाश: श्रूयते तद्यथा-'इषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रद्येतैवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते' इति। 'नाभुक्तं क्षीयते' इत्यादिशास्त्रं तु सगुणनिर्गुणब्रह्मज्ञानर- हितविषयम्। तस्मान्नास्ति ज्ञानिनः पापलेप इति । तत्कथं त्वया निर्गुणब्रह्मवित्परत्वेन ज्ञानपूर्वो त्तरयो: पापयोर श्लेपविनाशौ व्युत्कमेणोच्येते इति चेत्। सत्यम्। यदाऽन्त * र्यो मि परमेश्वराख्यसगुणब्रह्मसाक्षात्कारवतोऽपि तत्साक्षात्कार।त्पृर्वोत्तरभाविनोरघयोः क्रमाद्विनाशोऽ- श्लेपश्च भवति तदा निर्गुणब्रह्मविदस्तु स्वदृष्ट्याखण्डमेत्राकर्त्रद्वैतात्मानुभवेन कर्मण एव तदुपलक्षितद्वैतस्यापि वस्तुत्वेनासंभवेऽपि लोकदष्ट्या संभावितयोस्तयोस्तौ कैमुत्यसिद्धा- वेवेत्याशयेनैव तैस्तथोक्तमिति तत्र तावदित्यारभ्य मन्दा अपि शङ्कन्त इत्यन्तोक्तग्रन्थ- स्वारस्यादेवावसीयते। मया तु-क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दंष्ट परावरे' इति श्रुत्या।

ज्ञानाग्नि: सर्वंकर्माणि भस्मसात्कुते तथा ॥

इति स्मृत्या च ज्ञानपूर्वक्षणपर्यन्तसंचितकर्मणां नाशः । तथा-'एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्। तस्यैव स्यात्पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेन' इति च श्रुत्या 'लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा' इति स्मृत्या च ज्ञानोत्तरक्षणमारम्य यावत्प्रार्धपरिसमाप्ति लोकदृष्या प्रतिभाममानदेहैन्द्रियादिमंभावित- क्रियमाणकर्मणामल्लेपश्च भवतीत्यभिप्रेत्य तथोक्तम्। न चवमपि निरुत्तग्रन्थविगेधः पुनस्तव तदवस्थ एवेति वाच्यम्। मयाऽपि निरुक्ततदाशयमेत्र विवृण्वता बाधैक्यसिद्धा- वविरोधस्य यथेष्टचेष्टानिरोधस्य च साधितत्वात्। तथा हि- नाकार्ष नो करिष्याम्यपि किल न करोमीति तत्त्वप्रमातो

तस्याSSन्मज्ञस्य शङ्काडपि ग्वन्ट भवत का कर्मलेपस्य शास्त्रं धवंसालेपादि सर्वं सगुणविदि परं सार्थकं वस्तुद्ष्टया ।

• वार्तिकमते साक्षिण एवेश्वरत्वं तस्य तु खवपकाशचित्त्वादिना नित्यापरोक्षत्वेऽि विचारादिना तत्साक्षात्कारस्तु जन्यजगन्-पाद्यभिन्ननिमितोषादानत्वेनान्तर्यामितया तदविषयकम- मेवेति द्योतयितुमेवान्तर्यामीति। ४३

१३८ पूर्णानन्देन्दुकी मुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [४ चतुर्थ-

इह वस्चित्याद्युक्तर्व्यवहारदृष्ट्या तु निर्गुणविद्यपि निरुक्तरीत्या तत्सार्थकमेवेति भावः । सोऽपि भ्रामित चक्रवद्वितनुते सद्धर्ममेवानिशं नानाजन्मतदीयसंस्कृतिवशात्तस्मान्नणां संग्रहः ॥ अर्थादेव भवेद्यथेष्टविहृतः कुत्र प्रसङ्गस्ततः । पश्चादयैः समता तु या व्यवहृतौ युक्ताडस्ति सैवं न किम् ॥ इति। विस्तरस्वेतट्टीकायामेव द्रष्टव्य इति दिक्। नन्वष्टाङ्गयोगाभ्यातपरिपाकपूर्वकं तत्तदुपा- सकानामर्चिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकं गतानां भवतु सगुणब्रह्मसाक्षात्कांरणोक्तफलमथापि सूतसं- हितायां श्रीमद्वादरायणाचार्यचरणैः । परोक्षं ब्रह्मविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम्। बुद्धिपूर्वकृतं पापं कृतस्नं दहति वह्िवत् ॥ इति परोक्षब्रह्मविदोऽपि निरुक्तफलं कथमुक्तं कथं वा माधवाचार्येस्तट्टीकायामिदं व्याख्याय तत्त्वविवेकेऽपि यथाश्रुतमेवोदाहृतमिति चत्। बाढम्। 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद। सन्तमेनं ततो विदुः' इतिश्रुतेर्यवंदेकादशदर्शनवादितदेकदे शिमततुच्छत्वबुद्विनिर्धारणपूर्वका-

कालिकाबाधितत्वप्रकारकप्रमाया एव तप्तपरशुग्रहणप्रतिज्ञापर्यन्तायाः प्रकृते परोक्षज्ञानत्वेन विविक्षितत्वात्तद्वतस्तूक्तसगुणविदोऽप्यधिकत्वाच्च युक्तमेवोक्तवचनमिति तत्त्वमिति। एवम् 'अज्ञ- श्वाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति' इति भगवद्रीतावाक्यसारस्यानुसारेणात्र मूलकारेरेवाSS- चार्यैरज्ञानवत्संशये विपर्यये च यद्वन्धकत्वमभ्यधायि तदपि द्वैतं मिथ्या न वेत्यादिवृत्या भोगमोक्षोभयाप्रवृ्त्या कपायात्मकदुःखैंकफलकत्वेन दृश्यं सत्यमेव्रेति निर्धारणतः शब्दा- द्यनन्तेष्टविपयककाम्यकर्मादिप्रवृत्या परमदुरवगाहलँ।किकादितत्साधनसहस्रासादनविपदेकमू- लकत्वेन चेत्यवश्यमेत्र वाच्यम्। तथा चेदिदं द्वयमज्ञानकार्यीभृतविक्षेपकुक्षिनिक्षिप्तमेवेति तु निर्विवादमेव। एवं चाविद्याया आवरणविक्षेपशक्तिद्वयवत्याः प्रकृतेऽयं विक्षेपांशः स्फुट एव। सोडपि कार्यक्षमत्वप्रतिभासमानत्वाभ्यां धर्मविशेषाभ्यां द्विविध एव। तत्राऽडद्यस्य कार्यक्षमत्त्वेनैवाविद्यावदनन्तदुःखदत्वलक्षणं बन्धकत्वमुचितमेव। अत एवोक्तं स्वात्मानुभ- वादर्शे'तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावान्दयश्चान्ते विश्वमायःनिवृत्तिः' इतिश्रुत्याशयं विशदयितुम्- शास्त्रेण नश्येत्परमार्थसत्त्वं कार्यक्षमं नश्यति चापरोक्षात् । प्रारब्धनाशात्प्रतिभासनाश एवं त्रिधा नश्यति चाऽऽत्ममाया। इति। ननूपादानीभूतस्याज्ञानस्यैत्राSSदौ नाशे सति कयं वा तत्कार्यीभृतयोः संशायविपर्य- ययोरवस्थितिरेव। न च संक्षपेशारीरके जीवमुक्तिपक्षं प्रकृत्य -

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३३९

जीवन्मुक्तिस्तावदस्तिप्रतीतर्द्वैतनछाया तत्र चास्ति प्रतीतेः । द्वैतच्छायारक्षणायास्ति लेशस्तस्मिन्नर्थे स्वानुभूतिः प्रमाणम् ॥ इत्यङ्गीकृतस्य ज्ञानोत्तरमप्याप्रारब्धपरिसमाप्ति प्रतिभासमानद्वैतोपादानीभृतस्याज्ञानले- शस्य 'पश्यामि दग्धरशनामिव च प्रपञ्चम् ' इति तदीयाग्रिमवाक्येनैव दग्धरशनान्यायेना- वशिष्टस्य सत्त्वेन युक्तैवोक्तसंशयविपर्ययादिकार्याद्यवस्थितिरिति सांप्रतम् । दग्धरशनानिद- शनेनैव तस्य कार्यक्षमत्वासत्वात्प्रकृतसंशयविपर्ययादेस्तु कार्यक्षमत्वेन विवक्षितत्वाच्चेति चेन्न। 'कार्यक्षमं नश्यति चापरोक्षात्' इति तन्नाशस्ैवापरोक्षज्ञानेनाभिहितत्वान्मूले तु ज्ञानोत्तरमपि शुकराघवनिदर्शनेन संशयाद्यभिधानं भर्जुज्ञानवत्प्रतिबद्धज्ञा नाभिप्रार्यर्णवित्यपपा दितत्वाच्च। तस्मात्संशयादे: प्रतिबद्धज्ञानोत्तरमेव जायमानत्वमज्ञानवदनन्तदुःखदत्वलक्षणं बन्धकत्वं प्रमाणदोपशून्यत्वेन प्रमारूपस्यापि ज्ञानस्य प्रमात्रकदोपेण प्रतिबद्धतवं च युक्तमे- वेति संक्षेपः । एतेन प्रथमविरोधोद्धारः साधुतर एव। तथा हि-तत्र तावदृढतमप्रमरूपा- परोक्षतत्वज्ञानोत्तरमपि शुकादिनिदर्शनेन संशयादयुपपादनं विरोधबीजं तत्तु भर्जुनिदर्शन- पुरुपदोंपैकम्लकतयोपपन्नतममेवेति क्वोक्तविरोधावसरः। अत एव द्वितीयोऽप्यसौ पगास्तः । तत्रापि श्रवणादीनां सम्यगनुष्टानेपे पुरुषदोषणवाकृतोपास्ति्वास्येन सम्यगनुष्ठितरपि श्रवणादिभिस्ताकालिका संभावनाविपरी तभावनानिरा सत्वक्षणफल्ाभामसंभवेपि तत्मंस्काराणा- मनुन्मूलितत्वात्कालान्तरे भरतवद्विपयध्यानसङ्गकामक्रोधसंमोहस्मृतिविभ्रमक्मेण निरुक्तासं भावनादिसंस्कारेरेव विपयव्यानमहिम्रा स्वकार्यं कुर्ाणर्हरिणममत्चास्यविपरीतभावनोपचय- लक्षणविपर्ययपरिपोषेण हरिणकविषयकान्तकाल्िकस्मरणेन तज्जन्मवन्प्रतिवद्स्य ज्ञानस्य मोक्षप्रदत्वसामर्थ्याभावः समुपपन्नतम एवेति नंतर निरूपित्वितीयविगेधस्याप्यवकाशः । निरुक्तवार्तिकादिकं तु संशयादिसंस्काररपि विधुगधिकारिपरमवरेति व्येयं धीरेः । एवं तृतीयोऽपि विरोधोऽस्त्यविचारितरमणीय एव। तदथा-तत्र हि तत्त्वज्ञानस्य विपरीतभा- वनोपचयदोपेण मोक्षप्रदानमामर्थ्याभावो ह्यमति समाध्यभ्यास इति वादिना सुपरसिद्ध- पूर्वग्रन्थेन सहाकृतोपास्तीनामपि मृन्दाविद्योछेदत्टक्षणमेोक्षं साधयत्त्त्वबोधं विदधतो त्तरग्रन्थेन च सार्ध परस्परं विरोध इत्येव मुख्योंऽशः। तत्र निरक्तरीत्याकृतोपा- स्तित्वेऽपपि येपां श्रीमच्छंकरगुरुवरचरणसरोजकरुणा वशांदेव नैव विषय- ध्यानादिना संशयविपर्ययसंस्कारोपचयः संपन्नस्तपर एवोत्तरग्रन्थोऽरतु, येपां तु कृतो पास्तीनामपि समुदाहृतभरतादीनामियामों दुरदृष्टवश्षान्संपन्नस्त-पर एव पुर्वग्रन्थ इति नैधो- क्ततृतीयविरोधोऽपि। तद्वच्चतुर्थविरोधोऽप्युक्तरीन्यार्थसद्धबाघ एव। तथा हि-तत्र कृतो- पास्तीनामपि महामहिम्रां याज्ञवल्क्यादीनां कुतो न तत्त्वज्ञानतुल्यकालमेव विद्दत्सं्यास जीवन्मुक्त्यादीति तथा तन्निदर्शनेन ज्ञानिनो ब्रह्मह त्यान्तर्पँपरप्टलपो निरूपितोऽसयुपक्रमो.

३४० पूर्णा नन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [४ चतुर्थं-

पसंहारयोश्तु विपरितभावनोपचयदोषेण प्रतिबन्धस्ततत्वज्ञाने कथमविरुद्धस्तेनेत्येवाSSक्षेपल- क्ष्यम्। तत्तु कृतोपास्तेरपि भरतनिदर्शनेन दैवाद्विषयध्यानादिना प्रतिबन्धः संभवतीति न ज्ञानसमकालमेव विद्वत्संन्यासजीवन्मुक्त्यादेः प्रायोभिप्रायेण प्राक्तनग्रन्थे प्रतिपादनं विरुध्य- तीति तद्वत्पापालेपस्तु परोक्षं ब्रह्मविज्ञानमित्यादिप्रागुपन्यस्तस्कान्दादिवाक्यैः परोक्षज्ञा- नेऽपि संभवतीति च सुसमाधेयमवेति नायं चतुर्थोडपि विरोधः। पञ्चमे तु विरोधे वासि- ष्टोक्तभूमिकासप्तकम्ये चतुर्थभूमिकाया एव तत्वज्ञानरूपत्वं तत्पूर्वोत्तरतत्रिकयोस्तु क्रमात्त- त्साधनत्वं फलत्वं चाभिहितम्। तत्र ज्ञानरूपचतुर्थभूमौ द्वैतप्रतिभासमात्रेण संशयविपर्यया- ङ्गीकार: सुप्रसिद्धैः श्रुत्यादिभिः सह विरुद्ध इति सारस्तु पूर्वोक्तप्रतिबद्धज्ञानाप्रतिबद्धज्ञाना भ्यां विभिन्नविषयतयैव निराकरणीयः । प्रतिबद्धज्ञानपरं हि वासिष्ठवाक्यमप्रतिबद्धज्ञानपरं तु श्रुत्यादिवाक्यमिति विपयभेदः । द्वेधा हि ज्ञानक्रमः, योगविभागभेदात्। योगः प्रसिद्ध एव चित्तवृत्तिनिरोधरूपः । विभागस्वत्र चिज्जडयोरेकीभावावभासात्तद्विवेचनात्मा विचार एव। तदुक्तमत्रैवाधस्ताद्वासिष्ठवचसैव- द्वौ क्रमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव। योगस्तद्वृत्तिरोध: स्याज्ज्ञानं सम्यगवेक्षणम् ।। असाध्यः कस्य चिद्योगः कस्य चिज्ज्ञाननिश्चयः । प्रकारौ द्वौ ततो देवो जगाद परमेश्वरः ॥ इति।

तेन तद्ूमिकासप्तकमपि प्रत्येकं द्विविधम्। तत्राऽडद्यं त्वत्रैव प्रागुक्तमग्रे प्रपञ्चितं च द्राङ्मुलकारैरेव-

ज्ञानभूमि: शुभेच्छाख्या प्रथमा समुदाहता। विचारणा द्वितीया स्यात्ततीया तनुमानसी ॥ सत्त्वापत्तिश्चतुर्थी स्यात्ततोऽसंसक्तिनामिका । पदार्थाभाविनी पष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता ॥ इति। द्वितीयं तु प्रतिपादितं तृप्तिदीपे- अज्ञानमावृतिस्तद्वद्विक्षेपश्च परोक्षधीः । अपरोक्षमतिः शोकमोक्षस्तृप्तिर्निरक्कशा ।। इति। एवं च सत्त्वापत्त्याख्यचतुर्थभूमौ ज्ञानरूपायामपि द्वैतप्रतिभासवशात्संशयविपर्ययसं- स्कारैः प्रतिबद्धत्वसंभवादेव श्रीमद्धारतीतीर्थचरणैस्तत्स्थाने परोक्षधीरेव नियोजिता। पञ्च म्यादियोगभूमित्रये तुर जावन्मुक्तिरूपत्वमेवेति तत्स्थाने तैरपरोक्षमतिशोकमोक्षनिरङ्कशतृप्ति लक्षणावस्थात्रयमेव निवेशितमिति रहस्यम्। नन्वेवं चेत्तर्हि क: क्रमोऽन्र भूमिकानां मुमु क्षुभिरादणीय इति चेदुभयविधोऽपि। तद्यथा-

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: ३४१ शिव: शक्तया युक्तो यदि भवति शक्त: प्रभवितुं न चेदेवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि। अतस्त्वामाराव्यां हरिहरािरिञ्चादिभिरपि। प्रणन्तु स्तोतुं वा कथमिह समर्थो नरपशुः । इति सौन्दर्यलहर्याद्यपद्य एव भगवद्गिर्भाष्यकारैरेव मायिमहेश्वरलीलाविग्रहार्धनारीश्वरेनर- विष्णुरुद्रब्रह्माख्यसत्त्वादिगुणमूर्तिलीलाविग्रहत्रयं कण्ठत एवोक्तम्। अत्र श्रुत्यादिप्रमाणप्रपञ्चन- व्यवस्थापनं तु सरस्वतीशङ्गाराख्ये Sस्मदीयैतद्वाख्यान एव द्रष्टव्यं विस्तरभयान्मया नेवेह प्रत- न्यते। ननु भवत्वेवमथापि किं प्रकृत इति चदुच्यत। सृतसहितान्तर्गतसृतगीताप्रसिद्धमाधवाचा-

प्रधानविष्णुलीलाविग्रहस्य चेश्वरत्वेन स्वस्वसंस्कारवलादनन्तजन्मसृपासका जीवा अपि द्विविधा मुमुक्षवो दृश्यन्ते। केचिन्हैवप्रकृतयोऽन्तःसत्तप्रकृतिकवे नातीवनिर्मलाशयाः परं बहिरेव तमःप्रकृतिकत्वेन करा इव भासमानाः । परे तु वैप्णवप्रकृतयोऽन्तस्तमोवन्छिन्नाः परं तु बहिरेव सत्त्वप्रकृतिकत्वेन शान्ता इव भासमानाः । हरिहरयरिव स्त्ोपहित्वादीश्वरत्वे- नोपास्यत्वं न तु चतुराननस्य। तस्य सवाह्याभ्यन्तरमपि रजःप्रकृतिकत्वात् 'श्रयांसि तत्र ग्ल सत्वतनोर्नृणां स्युः' इतिभागवतवचनाच्च। तथा च ये शैवप्रकृतयो ममुक्षवस्तेपामन्तः- करणवैमल्याच्छीघ्रमेव चिज्जडविवेचनं वुद्धिमारोहत्तीति ते विचारमार्गमेवावलम्व्य तदद्मिका- क्रमेणैव कार्तार्थ्यभाजो भवन्ति। ये तु वैष्णवप्रकृतयो ममक्षवस्तेपामन्तःकरणजाड्याक्किषिप्रं चिज्जडविवेचनं नैव बुद्धिमधिरोहतीति ते योगमार्गमेव्ावत्टम्व्य तद्धमिकाक्रमेणैव कार्तार्थ्यभाजो भवन्तीति तत्त्वम्। ननु भवत्वेवं व्यवस्था सर्वाडपि तथाऽपि कोऽनयोः मुगमः शघ्रिष्दः सतां संमतो मार्ग इति चेदेवमेव बृहद्योगवासिष्टनर्वाणप्रकरणपूर्व धगत्रयोदशसर्गे श्रीरामेण पृष्टो भगवान्वसिष्टः स्वाशयमविशदयत्- श्रीराम उवाच-सम्यग्ज्ञानविलासन वासनाविलयोदये। जीवन्मुक्तपदे ब्रह्मन्वद विश्रम्यते कथम् ॥ श्रीवसिष्ठ उवाच-संसारोत्तरणे युक्तिर्योगशव्देन कथ्यते। तां विद्धि द्विप्रकारां त्वं चित्तोपशमधर्मिणीम्।। आत्मज्ञानं प्रकारोडस्या एक: प्रकथितो भुवि। द्वितीय: प्राणसंरोधः शृणु सोऽयं मयोच्यते ॥ श्रीराम उवाच-सुलभत्वाददुःखत्वात्कतरः शोभनोऽनयोः । येनावगतमात्रेण भृयः क्षोभो न बाधते।।

३४२

श्रीवसिष्ठ उवाच-प्रकारौ द्वावपि प्रोक्ती योगशब्देन यद्यपि। तथाऽपि रूढिमायातः प्राणयुक्तावसौ भृशम् ॥ एवं योगस्तथा ज्ञानं संसारोत्तारणक्रमे। समावुपायौ द्ववेव प्रोक्तावेकफलप्रदौ ॥। असाध्यः कस्यचिद्योगः कस्यचिज्ज्ञाननिश्चयः । मम त्वभिमतः साधो मुसाध्यो ज्ञानजः क्रमः ॥ यज्ज्ञानं न तदज्ञानं स्वमेष्वपि पुनर्भवेत्। ज्ञानं सर्वास्ववस्थासु नित्यमेव प्रवर्तते ॥ धारणासनदेशादिसाध्यत्वेन सुसाधताम्। नाऽडयाति योगो ह्यथवा विकल्पनैप शोभनः । द्वावेव किल यत्नोत्थी ज्ञानयोगौ रद्दघृह। तत्रोक्तं भवतो ज्ञानमन्तःस्थज्ञेयनिर्मलम् । प्राणापानरथारूढो रूढदेशगुहशयः । अनन्तसिद्धिदः साधो योगोऽयं प्रोच्यते शृणु ॥ मुगानिलस्फुरणनिरोधसंभवे स्थितिं गते नृपमुत चेतसः क्षये। समाहितस्थितिरिह योगयुक्तितः परे पदे विगलितभीर्निवत्स्यसि ॥ इति। अथ पष्टविरोधस्तु विद्वत्संन्यासिनोऽपि विष्यङ्गीकारात्मा प्रागुपपादितरीत्या प्रतिबद्धज्ञान- शालिविद्व्त्वेनव मुसमाधेयश्चित्तविश्रान्तेस्तस्य साध्यत्वात्। याजञवल्यत्रह्मवधपापप्रतिबन्दी- ग्रहणं त्वधस्तादेवोपपादितस्कान्दवाक्येन तदविगमाधिकरणन्यायेन च परोक्षज्ञानादिमहि- म्रैव निरस्तमिति नात्र ग्रन्थे कश्चिदप्यणुमात्रोऽपि भाति सतां विरोध इति शिवम्। ननु भवत्वेवमविश्रान्तचित्तस्य ज्ञाने संशयादिलक्षणफलप्रतिबन्धरूपाद्वाधाद्रक्षासापे- क्षत्वं परं तु प्रकृते ज्ञानं विचारिततत्त्वमस्यादिमहावाक्यजन्यमहं ब्रह्मास्मीत्याकारकचर- मप्रमारूपान्तःकरणवृत्त्यात्मकमेवेति तु निर्विवादमेव। तक्य तु चित्तवृत्तिविशेपत्वात्रिक्षणा- वस्थायित्वेन स्वयमेव नष्टत्वादियं क्व स्यादिति चेत्। सत्यम् । एवं हि प्रमाप्रक्रिया सर्वो- पनिषदसंमता यत्प्रमायाः पुर्वक्षणे समुत्पत्तिर्द्वितीयक्षणे स्थितिस्तृतीयक्षणे रसमानाश्रय- विषयाविद्यया सहैव स्वस्या अपि च समाप्तिः । 'शुद्धं ब्रह्मेति विपयीकुर्वाणा वृत्तिः स्वस्वेतरोपाधिनिवृत्तिरुदयते' इति कल्पतरूक्क्तेः क्षणभङ्गवादप्रसङ्गभङ्गार्थं यथा लघु चन्द्रिकायां ब्रह्मानन्दाचार्यैः प्रकृतं व्याख्यातं तथैव तु वास्तविकम् । तद्यथा-शुद्धं

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३४३

ब्रह्मेतीति। इतिशब्दोऽत्र वृत्तिविषयसमात्तौ। शुद्धब्रह्मेति शुद्धब्रह्मणो वृत्युपहितं रूप- मित्यर्थः । तथा च वृत्त्युपहितं ब्रह्मैव विपयीकुर्वाणेत्यर्थः । अथवेतिशब्दो वृत्युपहिता- र्थकः। तथा च शुद्धशब्देनैव वृत्त्युपहितान्यािषयकत्वलाभः । स्वस्वेतरोपाधिनिवृत्तिः, स्वं स्वेतरश्चोपाधिर्द्ृश्यं तदुच्छेदव्याप्येत्यर्थः । इत्यत्रोदयत इति पदमविवृतमपि तत्तात्पर्या- न्रिरुक्तवृत्युदयतत्तदितरदृदश्यव्वंसानां तुल्यकालिकत्वमंवेत्यभिप्रायकमिति प्रतिभाति। तत्रो-

पर्ययसंस्कारसंचयलक्षणप्रतिबन्धस्य मणिमन्त्रादेरिव सत्वे स्वकार्यीभृतदाहशक्तेः प्रतिब- न्धेडपि प्रकाशशक्ते: काष्ठेऽवस्थित्यावश्यकत्ववदिहापि स्वकार्यीभृतनिरुक्ताविद्याध्वस्तिप्र- तिबन्धेऽपि संस्कारात्मना स्वावस्थितिसंभवान्नवोक्तशङ्कावकाशः । अत्र विस्तरस्वद्वैतरत्न- रक्षणीयमदीयव्याख्यायां मुक्तिरमालंक्रियाख्यायां मङ्गलवाद एवानुसंध्येयः । परं तु विश्रा- न्तिरपि चित्तस्य काचिन्निरुद्वैकाग्रान्यतराऽवस्थँव वान्या। तथा च तत्रापि जन्यभावत्वेन विनाशित्वध्रींव्याद्वटटकुटीप्रभातन्यायापत्तिरित्याशड्कां प्रत्याह। विश्रान्तचित्तस्य त्वि- त्यादिना- विश्रान्तचित्तस्य तु मनोनाशेन यवा जगवेव प्रलीयते तदा संशय- विपर्ययो: कः प्रसङ्ग:। जगत्प्रप्तिमासरहितस्य ब्रह्मविदो देहव्यवहा- रोऽपि विनैव स्वप्रयत्नं परमेश्वरप्रेरितेन प्राणवायुना निप्पाद्यते। अत एव च्छन्दोगा आमनन्ति-'नोपजनं स्मरन्निदं शरीरं स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवायमस्मित्शरीरे प्राणो युक्तः' इति। तुशब्दः प्रोक्तशङककाशान्त्यर्थः । ननु प्रत्यो हि स्वोपादाने संस्कारातमकमृक्ष्मावस्थयाS- वस्थानमेव, पुराणप्रसिद्धप्राकृतिकवैकृतिक्दनंदिनाभिधप्रलयत्रये त्थव दृष्टचात्। आत्य- न्तिकस्य तु तस्य वस्तुतोऽप्रतिबद्धतत्त्वज्ञानसमसमयसिद्धचेऽपि व्यवहारतः प्रारब्धपरिसमा- प्िक्षण एव मोक्षाख्यस्य संभवात्। तथा चात्र जगदेव वाध्यत इति स्वाभिसंव्यनभिज्ञा- क्षेपं तद्ध्वननायप्रतिक्षिपति-जगत्पतिभ से त्यादिना। अत्र ह्याचार्यस्य 'ृष्टिस्टििमां ब्रह्मानुभवी बहु मन्यते' इत्यनुभृतिप्रकाशे प्रकाशितवान्नानाजीववादेपि भामतीकृतां मत इव दृष्टिसृष्टिवाद एवाभिसंधित इति ब्रह्मविदो देहव्यवहारेऽपीत्यादिग्रन्थेन ध्वन्यते। एवं च स्वदृष्ट्या संकल्पैकरूपस्य जगतोSप्रतिभासेऽप्यन्यदृष्या तन्संभवेन प्रलयपदप्रयोगो युक्त एवेति भावः । तत्र मानमाह-अत एवेत्यादिना सावतरणम्। अथोक्तश्रति विव्ृणोत्युपजनमित्यादिना-

१ क, ख. ग. छ. च. निष्पय।

३४४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [४ चतुर्थं- उपजनं जनानां समीपे घर्तमानमिदं शरीरं न स्मरन्ब्रह्मविदवर्तते। पार्श्वस्था जना एव तत्त्वविदः शरीरं पश्यन्ति। स्वयं तु निर्मनस्कत्वा- न्मदीयमिदं शरीरमिति न स्मरति। प्रयोग्यो रथशकटादिवहने प्रयो- क्तुमर्हः शिक्षितोऽश्वबलीवर्दादि: स यथा सारथिना मार्गस्याऽडचरणे प्रेरितः पुनः पुनः सारथिप्रयत्नमनपेक्ष्य स्वयमेव रथशकटादिकं पुरोवर्ति- ग्रामे नयति, एवमेवायं प्राणवायुः परमेश्वरेणास्मिकशरीरे नियुक्त सत्यसति वा जीवप्रयत्ने व्यवहारं निर्वाह्यति। भागवतेऽपि स्मर्यते- वेहै विनश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपमू। दैवादुपेतमथ देववशादपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्घः । इति। वसिष्ठोऽप्याह-पार्श्वस्थबोधिता: सन्तः पूर्वाचारक्रमागतम्। आचारमाचरन्त्येव सुप्तचुद्धवदक्षताः ॥ इति। सिद्धो न पश्यत्याचारमाचरन्तीत्युभयोः परस्परविरोध इति चेतू। न। विश्रान्तितारतम्येन व्यवस्थोपपत्तेः । तदेव तारतम्यमभिप्रेत्य श्रूयते-'आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेष ब्ह्मविदां वरिष्ठः' इति। अत्र चत्वारः प्रतीयन्ते। ब्रह्मवित्प्रथमः, ब्रह्मविद्वरो द्वितीयः, ब्रह्मवि- द्वरीयांस्तृतीय:, बह्मविद्वरिष्ठश्वतुर्थ इति। एते सप्तसु योगभूमिषु चतुर्थी योगभूमिमारभ्य क्रमेण भूमिकाचनुष्टयं प्राप्ता इत्ययगन्तव्यमू। इदं हि 'जक्षन्करीडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा यनिर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजनं स्मरन्' इतिवाक्य- शेषीभृतमिति बोध्यम् । तेन तद्वाक्यं भरतादेरप्रवृत्तिः पुराणोक्तेति चेत्तदा 'जक्षत्की- डन्रति विन्दन्नित्यश्रोपीर्न किं श्रुतिम् । इति चित्रदीपानुसारेण यथेष्टचेष्टाप्रतिष्ठापकमिति प्रजल्पन्तो भ्रान्ताः प्रत्यस्ताः । अत्र चित्रदीपकारेरेवैतद्वाक्यशेषस्यास्य द्वैतप्रतिभासशून्यऋ- षभदेवदेवहृत्याख्यजीवन्मुक्तपरतयैव व्याख्यातत्वात्' अनुभृतिप्रकाशेऽपि तैरेव तद्वाक्यस्य 'इन्द्रराजादिदेहेषु नाना खाद्यानि भक्षयन्' इत्यादिना सार्वात्म्यपरतयैव विवृतत्वाच्च । सत्यसति वेति। एवं चाजीवन्मुक्तानामपि देहनिर्वाहमीश्वरप्रेरितप्राणवायुरेव करोती- त्येव सिद्धान्तः परं तु भ्रान्ता देहेन्द्रियादितादात्म्याध्यासेनाहं करोमीत्यभिमन्यन्ते। तथा

१ क, ख, ग. च. छ, निर्वह।

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] ३४५ कमोक्षनिरङ्कुशतृप्त्याख्यपञ्चम्यादिसप्तम्यन्तजीवन्मुक्तिभ मिकात्रयं समधिरूढानामपि स्वप्रय- त्नाध्यासबाधेऽप्युक्तरीत्यैव देहनिर्वहणमिति द्योत्यत। तत्र भागवतमपि प्रामाणयति- भागवतेऽपी त्यादिना सावतरणम्। एवं च पुराणादेः स्मृतित्वेनैव प्रामाण्यमिति ध्वन्यते। एतेन भागवतमिदं बोपदेवकतं न तु वैयासकं तत्त देवीभागवतमवेत्युपपुराणान्तर्गतं देवी- भागवतमेव महापुराणान्तर्गतत्वेन मन्यमानाः शाक्ता अपि प्रत्युक्ताः । अवस्थितमुपविष्टम्। सिद्धः, ऋपभदेवदेवहृत्यादिः । उक्तेऽर्ये वसिष्ठवाक्यमपि संवादयति-व्सिष्ठोडपी- त्यादिना सावतरणम्। एतयोिर।धमाशड्क्य समाधत्ते-सिद्ध इत्यादिना। किं तत्तारत- म्यमित्यत: श्रुत्यैव तत्प्रदर्शयति तद्वत्यादिना। तत्तात्पर्यमाह-अत्रेत्यादिना। शिष्ट तु स्पष्टमेव । कास्ता: प्रतिज्ञानभूमिका इत्यतः सप्रमाणं सावतरणं ताः प्रपच्चयति मूमयश्रेत्यादिना। भूमयक्ष वसिष्ठेन दर्शिता :- ज्ञानभूमि: शुभेच्छा स्यात्प्रथमा समुदाहता। विचारणा द्वितीया स्यानतृतीया तनुमानसा। सत्वापत्तिश्रतुर्थी स्यात्ततोऽसंसक्तिनामिक्ा। पदार्थाभाविनी पछी सप्तमी तुर्यगा स्मृता ॥ इति। स्थितः किं मूढ एवास्मि प्रेक्षेऽहं शास्रमजनः । वैराग्यंशुमयोरिच्छा प्रथमा प्रोच्यते दुधैः॥ शास्त्र सज्जन संपर्क वेराग्याज्यासपूर्व कमू । सद्विचारप्रवृत्तिर्या प्रोच्यते सा विचारण।

यत्र सा तनुतामेति प्रोच्यते तनुमानसा।

सत्वात्मनि स्थिति: शुद्धे सत्त्वापत्तिरुदाहता। दृशाचतुष्ट्याभ्यासाद्संसर्गकला च या। रूढसत्व्रचमत्कारा प्रोक्ताऽसंसक्तिनामिका। भूमिकापञ्चकाभ्यासात्स्वात्मारामतया भृशम् ॥ आभ्यन्तराणां बाह्यानां पदार्थानामभासनातू। परप्रयुक्त्तेन चिरप्रयत्नेनावबोधनम् ।। पदार्थाभाविनी नाम पठठी भवति भूमिका।

१ ङ. च. 'ग्यपूर्वमिच्छेति । शुभेच्छेन्युच्य । २ क, ख. ग. व. ङ. च. स्थिते। r४

३४६ [४ चतुर्थ-

यत्स्वमावैकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यगा स्थितिः । इति। अत्र भूमिकात्रितयं ब्रह्मविद्याया: साधनमेव न तु विद्याकोटावन्त- र्भवति। भूमित्रये मेदसत्यत्वबुद्धेरनिवर्तितत्वात्। अत एवैतज्जागरण- मिति व्यपदिश्यते। तदुक्तम्- भूमिकात्ितयं त्वेतद्राम जाग्रदिति स्थितम्। यथावन्भ्ेदबुध्देदं जगजाग्रति दृश्यते ॥ इति। ततो वेदान्तवाक्यान्निर्विकल्पको ब्रह्मात्मक्यसाक्षात्कारक्षतुर्थी भूमिका फलरूपा सत्वापत्तिः। चतुर्थमूमी सर्वजगदुपादानस्य ब्रह्मणो वास्तमद्वितीयसत्तास्वमावं निश्चित्य तस्मिन्त्ह्मण्यारोपितयोर्जगच्छब्दा- भिधेययोरनाम रूपयो मिथ्यात्वमवगच्छति। मुमुक्षो: पूर्वोक्तं जागरणमपेक्ष्य सयं भूमि: स्वन्नः। तदाह- अद्वैते स्थैर्यमायाते द्वैते च प्रशम गते। पश्यन्ति स्वप्नवल्लोकं चतुर्थी भूमिकामिता: ।। विच्छिन्नशरदभ्रशं विलाप्यं प्रविलीयते। सत्तावशेष एवाऽडस्ते चतुर्थी मूमिकामितः ।। + स्वस्वेतरं च सन्भात्रं यत्पबोधादुपासते। योगिन: सर्वभूतेषु सद्ूपान्नीमि तं हरिम्॥ सत्तावशेष एवाऽडस्ते चतुर्थी भूमिकामितः।" इति ॥ सोडयं चतुर्थी मूमिकां प्राप्तो योगी ब्रह्मविदित्युच्यते। पश्चम्याद्य- रितिस्रो मूमयो जीवन्मुक्तेश्वान्तरभेदाः । ते च निर्विकल्पसमाध्यभ्यासे- कृतेन विश्रान्तितारतम्येन संपद्यन्ते। पञ्चमभूमी निर्विकल्पकात्स्वयमेव व्युत्तिष्ठते। सोडयं योगी ब्रह्मविद्वरः। षष्भूमौ पार्श्वस्थैर्बौधितो व्युत्ति- हते। सोडयं ब्रह्मविद्वरीयान्। तदेतन्ूभिकादवयं सुपुप्तिर्गादसुपुप्तिरिति चाभिधीयते। तदाह-

• क, ख, ग, घ, ङ, द, छ. पुस्तकेषु तत इत्यारम्य सत्त्तपततरित्यन्तो विषनो नास्ति। +क, ख. ग. घ. पुस्तकेष्वयं श्र्ोको नस्ति। अय चाधिकोडयुकश्र।

१ क. ङ निवारित° । २ क, स. ग. घ. ङ,च. भ्रांशकलयं प्र०। ३ क, ङ, च. सबलेन।

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३४७

पश्चमीं भूमिकामेत्य सुपुप्तिपदनामिकाम्। शान्ताशेषविशेषांशस्तिष्ठत्यद्वैतमात्रके ।। अन्तर्मुखतया नित्यं बहिर्वृत्तिपरोऽपि सन्। परिश्रान्ततया नित्यं निद्वालुरिव लक्ष्यते ।। असंसक्तिनामिका पञ्चमीति शेपः । एतासामन्वर्थकान्येव नामानि तथैव विवरणात्। इन्द्रियार्थेष्विति । इन्द्रियैर्थ्यमानेप्वभिलपितशब्दादिविपयेष्वित्यर्थः । असक्तता, अनासक्तिरप्रीतिरिति यावत्। उदेतीत्यार्थिकम्। यत्रेत्यनेन संबध्यते। सा, सद्विचारप्र- वृत्ति: पूर्वभूमिको क्ताSपीत्यर्थः । तनुतां स्वत्पतामित्येतत्। रूढसत्वेति। बुध्यधिरूढ- सत्त्वगुणजन्यपुनःपुनानैर्विकल्पस्थितिचमत्कारेत्यर्थः । अपरं त्वतिसरलमंत्र । ततः किं तत्राऽडह। कुर्वन्नित्यादिना- कुर्वन्नभ्यासमेतस्यां भूमिकायां विवासन: । षष्ठीं गाढसुषुप्त्याख्यां क्रमात्पतति भूमिकाम् ॥ यत्र नासन्न सदूपो नाहं नाप्यनहंक्ृतिः । केवलं क्षीणमनन आस्ते द्वैतैक्यवजितः ।। अन्तः शून्यो बहिः शून्यः शून्यकुम्म इवाम्बरे। अन्तः पूर्णो बहिः पूर्णः पूर्णकुम्भ हवार्णवे॥ इति। गाढ निर्विकल्पसमाधिं प्राप्तस्य संस्कारमात्रशेषस्य चित्तस्य मनो- राज्यं कर्तु बाह्यपदार्थान्ग्रहीतुं वा सामर्थ्याभावादाकाशावस्थितकुम्भव- दन्तर्बहिःशून्यत्वम् । स्वयंप्रकाशसचचिदानन्दकरसे ब्रह्मणि निमग्र- त्वेन वहिश्र सर्वत्र बह्मदष्या समुद्मध्यस्थापितजलपूर्णकुम्भवदन्तर्व- हिःपूर्णत्वम्। तुरीयाभिधां सप्तमभूमिं प्राप्तस्य योगिनः स्वतः परतो वा व्युत्थानमेव नास्ति। तादृशमेवोहिश्य 'देहं विनश्वरमबस्थितमुत्थितं वा' इत्यादिभागवतवाक्यं प्रवृत्तम्। असपज्ञातसमाधिमतिपाठकानि योगशास्त्राण्यच्रैव पर्यवसितानि सोधयमीवृशो योगी पूर्वोवाहतभुतौ ब्रह्मविद्वरिष्ठ हृत्युच्यते। तदेवं पार्श्वस्थबोधित, सिद्धो न पश्यतीत्य- नयोरभूमिद्ठये व्यवस्थितत्वास्त कोडपि विरोधः। तत्रायं संग्रहः- पञ्चम्या- दिभूमित्रयरूपारयां जीवन्मुक्ती संवद्यमानायां द्वैतप्रतिमासामावेन १ क. ख. ग. घ. ङ, च, 'क्यनिर्गत: । २ ग, व, ड, छ, न स°। ३ क ख. घ. च. येन व्य० । ४ घ. संपाद०।

३४८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यध्याख्यासमेत :- [४ चतुर्थ-

संशयविपर्ययप्रसङ्गाभावादुत्पन्नं तत्वज्ञानमबाधेन रक्षितं भवति। सेयं ज्ञानरक्षा जीवन्मुक्ते: प्रथमं प्रयोजनम्। अन्तःपूर्ण इत्यादेरर्थमाह-गाढं निर्विकल्पसमाधिमिति। फलितमाह-तत्रायं संग्रह इत्यादिना। उपसंहरति-सेयमिति। जीवन्मुक्तेः, प्रकृतपञ्चम्यादित्रिभूमिकयोगाभ्या- सासादितावस्थाविशेपस्येत्यर्थः। उपलक्षणमिदं प्रागुक्तचिज्जडविभागीय भूमिका सप्तकान्तर्गता- परोक्षज्ञावशोकमोक्षनिरङ्कशतृप्त्य ख्यपञ्चम्या दिभूमिकात्रयात्मकस्वाभिमतजीवन्मुक्तेरपि। अत एवोक्तमधस्तान्मूल एव। ननु विजिगीपोरात्मवोध एव नास्ति । रागो लिङ्गमबोधस्य चित्तव्यायामभूमिपु। कुतः शाद्वलता तस्य यस्याग्नि, कोटरे तरोः ॥ इत्याचार्यैरभ्युपगमादिति चेन्न। रागादयः सन्तु कामं न तद्भावोऽपराध्यते ॥ उत्खातदंष्ट्रोरगवदविद्या किं करिष्यति। इत्यत्र तैरेव रागाद्यभ्युपगमात्। न च परस्परव्याहतिः । स्थितप्रज्ञे ज्ञानिमात्रे च वच- नद्वयस्य व्यवस्थापनोपयुक्तत्वात्। ननु ज्ञानिनो रागाद्यभ्युपगमे धर्माधर्मद्वारेण जन्मान्तर- प्रसङ्ग इति चन्मैवम्। अदग्धवीजवदविद्यापूर्वककामादेरेव मुख्यरागादित्वेन पुनर्ज- न्महेतुत्वात् । ज्ञानिनस्तु दग्धबीजवदाभासमात्रा एव रागादयः । एतदेवाभिप्रे- त्योक्तम्- उत्पद्यमाना रागाद्या विवेकज्ञानवहिना। तदा तदा प्रदह्यन्ते कुतस्तेषां प्ररोहणम् । इति ॥

तर्हि स्थितप्रज्ञत्यापि ते सन्त्विति चेन्न। तत्काले मुख्यवदेवाSSभासमानानां बाधक- त्वात्। रज्जुसपोऽपि मुख्यसर्पवदेव तदानीं भीपयन्नुपलभ्यते तद्वत्। तर्ह्याभासत्वानुसंधा- नानुवृत्तौ न कोऽपि बाध इति चेत्। चिरं जीवतु भवान्, इयमेवास्मदभिमता जीवन्मुक्तिः याज्ञवल्क्यस्तु बिजिगीयुदशायां नहीदृशः, चित्तविश्रान्तये विद्वत्संन्यासस्य तेन करिष्यमा- णत्वादिति। तदेवं हवैते मिथ्यात्वानुसंधानमेव जीवन्मुक्तिरिति। वास्तविकः संन्यासोऽपि परमात्मबोध एव। तदुक्तं गीताभाष्ये-न हि केवलसम्यग्दर्शननिष्ठा विद्यादिसंसारबीजं नोन्मूल्यति कदाचिदित्यर्थः ॥ १२ ॥ परमार्थदर्शिन एवाशेषकर्मसंन्यासित्वं भवति। अविद्याध्यारोपितत्वादात्मनि क्रियाकारकफलानामित्यष्टादशाध्यायभाष्य इति।

एवं जीवन्मुक्तेः प्रतिज्ञातपञ्चप्रयोजनेपु मध्ये ज्ञानरक्षाख्यं प्रथमं तनिनिरूप्योद्देशक्रमप्रातं तपः संज्ञं द्वितीयं तदुपक्रमते-

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ३४९ तपो द्वितीयं प्रयोजनम्। योगभूमीनां देवत्वादिमाप्तिहेतुतया तपसत्वं द्रष्टव्यम्। तद्द्ेतुत्वं चार्जुनमगवतोः श्रीरामवसिष्ठयोश्ष प्रश्नोत्तराभ्याम- वगम्यते। अजुन उवाच- अयतिः अ्रद्धयोपेतो योगाज्चलितमानसः । अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ कच्वचिन्नोमय विभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति। अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो बह्मणः पथि॥ * एतन्मे सशयं कृष्ण च्छेत्तुमर्हस्यशेषतः। त्वदन्यः संशयस्यास्य च्छेत्ता न हुपपद्यते।। श्री भगवानुवाच- पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते। न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः। शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोडमिजायते।। अथ वा योगिनामेव कुले मवति धीमताम्। एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीद्टशम्॥ तत्र तं बुद्धिसंयोगं लमते पार्वदेहिकम् । यतते च ततो भूय: संसिद्धौ कुरुनन्दन। इत्यादि॥ श्रीराम उवाच- एकामथ द्वितीयां वा तृतीयां भूमिकामुत। आरुढस्य मृतस्याथ कीदृशी मगवन्गतिः ।। श्रीबसिष्ठ उवाच- योगभूमिकयोत्क्रान्तजीवितस्य शरीरिणः । भूमिकांशानुसरेण क्षीयते पूर्वदुष्कृतम्॥। ततः सुरविमानेधु लोकपालपुरेषु च। मे रूपवनकुञ्ेषु रमते रमणीसखः॥ मुक्ते सुकृतसंभारे दुष्कृते च पराकृते।

• क. ख, ग. घ. छ. पुस्तकेषु एतदादिश्लोकछवयं नास्ति। च. पुस्तके त्वयमेक एव श्टोको नास्ति। ड. पुरतके चैतदादिश्लोकद्दयं व्यत्यारेन वर्तते, कि चैतन्म इत्यस्मातपूर्वमर्जन उषाचेति, पार्थ नवेहेत्यस्मात्माणेत्स्माञ्च पूर्व भगवानुवाचति च दर्तते।

३५० [ ४ चतुर्थं-

मोगक्षयपरिक्षीणे जायन्ते योगिनो सुवि।। शुचीनां श्रीमतां गेहे गुप्ते गुणवतां सताम्। तत्र प्राग्मावनाभ्यस्तयोगभूमित्रयं बुधा:।। स्पृट्वा परिपतन्त्युञ्चैरुसभं भूमिकाक्रममू। इति। अस्त्वेवं योगभूमिकानां देवलोकमाप्तिहेतुत्वं, तावता तपसत्वं कुत इति षेष्छतेरिति बूमः। तथा च तैसिरीया आमनन्ति-'तपसा देवा देवतामद्र आयन्। तपसर्थयः सुवरन्त्विन्दन्' इति। तत्वज्ञानात्प्राचीनस्य भूमिकाव्नयस्य तपस्त्वे सति तत्वज्ञानोत्तरका- लीनश्य निर्दिकल्पसमाधिरूपस्य पञ्चम्यादिभूमिकात्रयस्य तपसत्वं कैमुतिकन्यायसिद्धम।अत एव स्पर्यते- मनसश्षेन्द्रियाणां च ऐकाउयं परगं लपः। तज्ज्याय: सर्वधर्मेम्यः स धर्गः पर उच्यते ॥ इति। यद्यप्यनेन न्यायेन तपसा प्राप्य जन्मान्तरं नास्ति तथाऽवि लोकसं- ग्रहायेवं तपो युज्यते। तप इति। ननु प्रथमादियोगभमित्रयस्य ज्ञानसाधनत्वाच्चतुर्थ्यास्तद्रपत्वात्पञ्चम्यादि-

मिति। एवं च भोगमोक्षाभयसाधकत्वमत्र ज्ञानभूमीनां तु तन्मात्रसाधकत्वमिति मनसि निधायव प्रागुदाहृतोभयप्रतिपादकवासिष्ठवाक्ये 'मम त्वभिमतः साधो सुसाध्यो ज्ञानजः क्रम:' इति भगवद्वसिष्टस्य तथतदाद्यखिलाद्वैतशास्त्राशयविदोः श्रीभारतीतीर्थविद्यारण्यगु-

क्येन च तत्रैवाSSदरः समुपपद्यत इत्याकृतम्। तत्र मानमाह-तद्धेतुत्वं चेत्यादिना । दुष्कृते पेति। भोगक्षयेति। एवं च दुष्कते योगजधर्मेण पराकृते तथा तदनिरस्ये महेन्द्रादेः सहस्रभगप्राप्त्यादिरूपभोगस्य यः क्षयस्तेन परिक्षीणे च सतीत्यर्थः । गुप्ते, तपसा रक्षित इत्यर्थः । उत्तममिति। एतेन चतुर्थ्या मध्यमत्वं प्राथमिकत्रिकस्याधमत्वं च ध्वनितम् । तत्राप्याश्वड्क्य समाधत्ते-अस्त्वेवमित्यादिना। एवमपि ज्ञानौत्तरकालि- कभूमिकात्रये कथं तपस्वं तत्राऽडह-तत्वज्ञानादित्यादिना। तत्रापि मानमाह -- अत एवेत्यादिना सावतरणम्। नन्वेवमप्यस्य तपसः क्वोपयोग इत्यत आह-यद्यपी त्यादिना।

तत्र मानमाहात एवेत्यादिना-

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३५१ अत एव मगवानाह- 'लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि' इति। संग्राह्यश्र लोकस्त्रिविधः, शिप्यो मरस्तटस्थश्रेति। तत्र शिध्यस्या न्तर्मुखे योगिनि गुरी प्रामाणिकत्वबुध्द्यतिशयेन तदुपदिषे तत्त्वे परमं विश्वासं प्राप्य चिततं सहसा विश्राम्यति। अत एव श्रूयते। वस्य देषे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यते कथिता हर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति। स्मर्पते र- अ्न्धाधाहँभसे ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रिय: । ज्ञानं लब्धा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ इति। अम्नप्रदाननिवासस्थानकल्पनादिना योगिनं सेवमानो भक्तस्तदीयं तप: स्वयमेवाउउदस्ते तथा च शूयते-'तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्' इति। ननु के वाऽस्य लोकाः संग्राह्या इत्यत आह-संग्राह्यश्चेत्यादिना। तत्रास्य शिष्यस्य संग्रहप्रकारं प्रकाशयति-तत्र शिष्यस्येन्याठिना। तत्र श्रतिमनुकृल्यति-अत एवे- त्यादिना सावतरणम्। अर्थोद्दशक्रमप्राप्तस्य भक्तस्य लक्षणमनग्रहं चाऽडह-अन्नप्रदा. नेत्यादिना। तत्र मानमाह-तथा चत्यादिना। अत्रपपत्तिस्तु प्रपद्विता मदीयाद्वैताधि- करणचिन्तामणिमालायां साधनकाण्डे तृतीयगुन्छे पञ्वद्दाधिकरणविवरणपद्ये- ज्ञानित्यक्तं हि एण्यादयपर उपभुनक्तीह नो वाडन्य आतो विद्याभेदात्तदीर्येस्तदुप भुगुिनाडस्तीगविद्येत वेदे।। तत्त्यागोडदँ तविद्याग इनि नयदिहोंमे अपीरष यदेक्या- दद्वैतं शंकरं तं परमगरुमहं सन्चिदानन्दमडे।। टीका नन्वेवमपि ज्ञानित्यक्तं हि पुण्यादि 'अश्व इव गेमाणि विधय पापं चन्द्र इव राहोमुग्वात्प्रमुच्य' इत्यादिमगुण विद्याप्रकरणे ता्डिसमम्नानन्। तथा 'तदा विद्वान्पुण्य- पापे विधय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति' इन्याथर्वणणिकर्पठितम्। निरज्जनः, भाविजन्म- कारणरहितः। साम्यं, ब्रह्मस्वरूपमित्यर्थ इनि श्रीमाधवचार्याः। एवं सगुणविदा पुण्यादि तथा निर्गुणविदा च तत्त्यक्तम्। इह, लोके शास्त्रे च। अपर उपभुनक्ति नो वा। 'तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति मुहदः साधुकत्यां द्विपन्तः पापकृत्याम्' इति शाठ्यायनिपठिता। अस्यायमर्थः-ज्ञानिनः पुत्रस्थानीयाः सर्वेऽपि प्राणिनस्तदीयं वित्तस्थानीयं कर्म यथायोग्यं

३५२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [ ४ धतुर्थं-

गृह्नन्तीति श्रीमाधवाचार्याः । एवं चेदं निर्गुणविद्याप्रकरणस्थमेव। 'ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्' इत्यादिस्मृतौ ज्ञानिपदस्य तत्रैव रूढिदर्शनात्, सर्वप्राणिप्रयुक्तपितृत्वस्य सर्वाधि- ष्टानत्वेन तत्रैव संभवाच्च । तथा 'तत्र सुकृतदुष्कृते विधूनुते । तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कतम् ' इति कौषीतकिसमाम्नाता च तस्य पुत्रादिशब्दितभक्तादि- श्दितमुकृताद्युपभुक्तिः । तत्र, ब्रह्मलोकप्राप्तिवेलायामित्यर्थ इति श्रीमाधवाचार्या एव। इति वचनचतुष्टयन संदेहे सति। विद्याभेदात्। तथा हि-तदीयैर्ञानिसंबन्धिभिः प्रियजना- दिभि: । तदुपभुक , तत्कर्मस्वीकृतिः। वेद ईशविद्येव, सगुणविद्यायामेव। उदिता, उक्ताऽस्ति। तथा तत्यागः, ज्ञानिकर्तकपुण्यादित्यागः । अद्वैतविद्यागः, निर्गुण- विद्याप्रकरणपठितोऽस्ति। निरुक्तकौपीतकिश्रुतावितरस्त्रीकारवाक्यस्य सगुणविद्याप्रक- रणस्थत्वम् । 'तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय' इत्यादित्यागवाक्यं तु मुण्डकशाखा- यामाथर्वणिकैनिर्गुणविद्याप्रकरण एवाधीयत इति विद्याभेदोऽस्तीति हेतोरन्त्यो नै- वोपभुनक्तीति चरमः पक्ष आप्तः प्राप्त इति चेन्न । कुतः । यद्यस्माद्वेतोरिहाद्वैतशास्त्रे मानान्तरपसिद्धिविरोधयोरभावेन भूतार्थवादत्वात्। उभे अपि, ब्रह्मवित्कर्तृकपुण्यादित्याग- तत्पुत्रादिकर्तृकतदुपभुक्ती अपि। यदैक्यात्, यस्य परमात्मन ऐक्यात्स्वो * पलक्षितस र्वद्दश्यमिथ्यात्वपूर्वकं स्वावन्छेद्यचिन्मात्राभेदबोधात्। तमित्यादियोजनया प्राग्वदेव । 'हानौ तृपायनं शब्दशेषत्व।त्कुशा्छन्दस्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ' इत्यधिकरणाशयेन श्रीगुरुं स्तौति-ज्ञानीति। नन्वेवं निर्गुणज्ञानिना जाग्रता देवदत्तेन स्वमकृताश्वमेधब्रह्मवधजन्यपु ण्यपापे इव तत्त्वापरोक्षप्राकक्षणपर्यन्तमनादिकालमारभ्य संचिते पुण्यपापे मिथ्यात्वेन परि- त्यक्ते स्यातां नाम तथाऽपि तयोस्तद्धक्तादिभिरग्रहणं श्रत्युक्तमपि कथं सूपपन्नं स्यात्। न च नेयं श्रुत्याद्युक्तिर्ब्रह्मविदः संचितस्य । तस्य तु निरुक्तयुक्त्या 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मि-दृष्टे परावरे ' इति श्रुत्या 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा' इति स्मृत्या चाद्वैतब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारक्षण एत्र तन्मात्रविपयकम्लाज्ञानवाधनान्तरीयकसिद्धत- त्कार्यीभृततज्ज्ञाप्यतापन्नाकाशादीश्वरादिया वद्वैतबाधान्यथानुपपत्त्यैव्र तथात्वस्येष्टत्वात्। किंतु तदन्तःपातिनः फलप्रदानाय प्रवृत्तस्य तत्त्वेनैव प्रारब्धाख्यस्य कर्मविशेषस्य यावत्फलो- पभोगं तदुपयुक्तदेहेन्द्रियादिसकळदृदश्यसंघातं संस्थापयतः प्रतीयमानत्वेन मुक्तेषु न्यायाद्या- वत्तद्वेगपरिसमाप्तिसंभावितलोकदृष्टिकल्पितज्ञाताज्ञातपुण्यपापयोरेव गङ्गास्नानसूर्यदर्शनादिपि- पीलिकामरणवृतस्त्रीवेषदर्शनादिक्रियादिजन्ययोः क्रियमाणयोरिति सांप्रतम् । एवमपि तदीयदृष्ट्या ्रियमाणपुण्यपापयोरपि स्वम्नानुष्ठिताश्वमेधादिन्यायेन मिथ्यात्वस्य सुतरामि- ष्टत्वाद्वक्ष्यमाणतद धिगमाधिकरणन्यायाच्च द्रक्तादिकर्तृकतङ्गहणोपपत्तिप्रश्नतादवस्थ्यमेवेति चेन्न। तत्त्वज्ञदृष्टया स्वपुण्यपापयोर्मिथ्या-

• ज्ञानिशरीरं।

स्वरूपसिद्धिपरयोजनप्र० ]विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३५३ त्वेऽपि तद्गक्तादिदृशा तत्र सत्यत्वेन तदीयश्रद्धाद्यतिशयेन च तदुपसंग्रहणादेः मुतरां संभवात्। तथा चोक्तमिदं साक्षेपं सनिदर्शनं च मदीयबोधैक्यसिद्ध/- नन्वात्मज्ञक्रिया प्राग्गुरुभिरभिहिता भर्जितव्रीहितुल्या। नैतद्दावाग्निदग्धादपि वनकदलीचेतसानां तु बीजात्।। आस्ते प्रारम्भवृष्टयेत्यपि मुनिगदितं शास्त्र एवति तस्मा- त्तद्वीजं मां निवेदयं गुरुवरचरणैः संशयध्वान्तमुयैंः ॥ सत्यं तद्वेतसानां जनयति न नरून्किंतु वन्यैकरम्भाः प्रावृद्प्रारम्भवृष्टया भवति खवन्दु तथा ब्रह्मवित्सर्वकर्म । तद्गक्तादेपु नजाकृति जनयति तत्स्फीतरन्यादिरीत्या तस्मात्तत्तत्मुग्वादि द्विगुणमपि भंवद्ून्यरम्भोपमानम्। इनि ॥ भवति ब्रह्मविद्याग्निना मिथ्यात्वरूपभर्जनमापादित मनि शेपः। एवं सत्तद्धक्ताधेपु ब्रह्मविद्धक्त- प्रभृतिषु नैजाकृति स्वदृशं कर्मान्तरं जनर्यत। तदित्यादि। ब्रह्मविद्गक्तादि कृतविपुल्प्रीत्या- दिसरण्या। तस्माद्गह्मवित्कर्मणा तद्धक्ताठिपु निमितस्वममानकर्मणः सकाशाठित्यर्थः । तत्तदिन्यादि। वन्येति। यथा वनकदल्याः पत्रपुष्पफल्ानि द्विगुणं महान्ति भर्वन्ति तद्व- दित्यर्थः । द्विगुणमपीन्याद्यन्वयः । विस्तरस्तु तट्टीकायामेत्र ज्ञयः । सगणज्ञस्याप्येतद्गतार्थ- वादत्वात्संभवत्यवेति। नन्वेवमपि स्वदष्टया मिथ्यव सन्परत्र स्वसंबद्ध तदादिदिष्ट्या सत्मन्स्व- समतयैव तत्र सदेव कार्य जनयतीतति विवक्षित प्रकृतडर्यें निदर्शनं नैवाऽडयातमति चन्न। तस्यापि तत्रवाग्र उक्तत्वात् । तद्यथा

स्नद्वातायनयातत्करणनम्तत्मंनिधेः शाम्यि ॥

रन्तः संप्रति विम्बति प्रतिदिनं नर्मनिकर्पात्किन्ठ॥ इनि। अथ क्रमप्रामं तटस्थस्य योग्यनुग्राहात्वं विशदयितु नं मिनत्ति- तटस्थोऽपि द्विविधः, आस्तिकी नास्तिकक्रति। तत्राSडस्तिको योगिनः सन्मार्गाचरणं दष्टवा स्वयमषि सन्मार्ग प्रवर्तत। तथा च स्मर्यते- यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुत लोकस्तदनुवतत ।। इति। नास्तिकोऽपि योगिना हष्टः पापान्मुच्यते। तदुक्तम्- ४

३५६

दित्यनेन यथोक्तविद्यायास्तत्प्रतिपादकग्रन्थस्य चोपसहार: क्रियते। तदेवं जीवन्मुक्तेस्तपोरुपं द्वितीयं प्रयोजनं सिंद्धम। कार्यकारणब्रह्मणोरित्यादि। एतत्तु मूलदीपिकायामेवाय्रे स्पषाभविष्यत्यनुपद- मेव-'एतद्वै' इ त्यादि 'महिमानमित्युपनिपत्' इत्यन्तम्। अत्र दीपिका माधवाचार्याणामेव- जरामरणावधिकं यद्योगिचरितमस्ति तदेतद्वेदोक्ताग्निहोत्रादिसंवत्सरसत्रान्तकर्मस्व रूपमित्येव यः पुमान्विद्वानुपासीन उत्तरायणे म्रियते स उपासको देवानामिन्द्रादीनां महिमानमैश्वर्यं प्राप्य तदूर्ध्वमादित्यस्य सायुज्यं सहवासं तादातम्यं वा भावनातारतम्येन प्रामोति। अथ पूर्वोक्तँवैल्टक्षण्येन य उपासको दक्षिणायने त्रियते स उपासकः पितृणामग्निष्वात्तादीनामे- श्वर्यं प्राप्य चन्द्रमसः सायुज्यं पूर्ववत्पामोति। य एवमेतो सर्याचन्द्रमसर्महिमानावनुभवन्ब्र- ह्मणस्तत्र सगुणब्रह्मरूप हिरण्यगभं विद्वांस्तल्टोकवासिनामुपदेशिनामुपासीन।डभिजयति हिर- ण्यगर्भसाक्षात्काररूपं प्राप्नोति तस्मात्साक्षातकारात्तलोकवासिदेहपातादूर्वं हिरण्यगर्भलोकं गत्वा तत्र ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य महिमानमैश्वर्य प्राम्नोति। तत्रोतपन्नव्रह्मतत्त्वसाक्षात्कारस्त- स्माज्ज्ञान द्ह्मलोकविनाशादृर्व्वं सत्यज्ञानादिलक्षणस्य ब्रह्मणो महिमानं महत्त्वं च प्राम्ोति। इत्युपनिपदिति वाक्येन यथोक्तविद्यायास्तत्प्रतिपादकग्रन्थस्य चोपसंहारः क्रियत इति। अत्राप्याचार्यः संक्षपेणार्थ कथयति-जरामरणावधिकमित्यादिना। निरुक्तदीपिका- ग्रन्थ एवायं संक्षिप्त इति तत्त्वम्। अथाSचार्यस्तावज्जीवन्मक्तर्द्वितीयं प्रयोजनं निगम- यति -- तदेव मित्यादिना। अथ जीवन्मु क्तेस्तृतीयं प्रयोजनमुद्दिट्टक्रमायातमुपक्रमते- विसंवादामावस्तृतीयं प्रयोजनम् । न खल्वन्तर्मुखे बाह्यव्यापारम- पश्यति योगीश्वरे लोकिकस्तैर्थिको वा कश्चिद्विसंवदते। लौकिको विसंवादो द्विविध:, कलहरूपो निन्दारूपश्र। तत्र क्रोधादिरहितेन योगिना सह कथं नाम लौकिक: कलहायते। तद्राहित्यं च स्मर्यते- क्ुध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येदाक्रुष्टः कुशलं वदेत्। अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कंचन ॥ इति। ननु जीवन्मुक्ते: प्राचीनो विद्वत्संन्यासस्ततोऽवि प्राचीनं तत्त्वज्ञानं तस्मादृपि प्राचीनो विविदिपासंन्यासः । तत्रते क्रोधादिराहित्यादयो धर्मा: स्मृता इति चेत्। बाढम्। अत एव जीवन्मुक्तस्य क्रोधादयः शङ्कितुमप्यशक्याः। अत्यर्वाचीनपदे विविदिषासासंन्यासेऽपि यदा क्रोधादयो न सन्ति तदोत्तमवदे तत्वज्ञाने कृतस्ते स्युः, कुतस्तरां विद्व-

१ क. ख, भ, घ, ङ, च. "भावात्तस्यास्तृ0 । २ म, द, ङ, च, 'र्मा: क्थं स्मृ°।

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३५७ त्संन्यासे कुतस्तमां च जीवन्मुक्तौ। अतो न योगिना सह लौकि- कस्य कलहः संभवति। नापि निन्दारूपो विसवाद: शङ्कनीयः, निन्ध- त्वस्यानिश्चितत्वात्। तथा च स्मर्यते- यन्न सन्तं न चासन्तं नाश्रुतं न बहुश्रुतम्। न सुतृत्तं न दुर्वृत्तं वेद कश्रित्स वै यतिः ॥ इति । सदसत्वे उत्तमाधमजोती। तैर्थिकोऽपि कि शास्त्रप्रमेये विसंवदते किंवा योगिचरिते। आद्ये न तु योगी परशास्त्रप्रमेयं दूषयति-'तम- वैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुश्थ। नानुध्याय दुहच्यद्वान्वाचो विग्लापनं हि तत्' इत्यादिश्रुत्यनुराधात्। नाषि स्वशास्त्रपमंयं प्रति वादिनोडग्रे समर्थयते,। 'पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्गन्थमशेषतः। परमं ब्रह्म विज्ञाय उल्कावत्तान्यथोत्सृजेत्'॥ इत्यादिश्युत्यर्थपरत्वात्। यदा योगी प्रतिवादिनमपि स्वात्मतया वीक्षते तदा विजिगीपायाः का कथा। नापि लोकायतिकव्यतिरिक्त: सर्वोऽपि तैर्थिकी भोक्षमङ्गीकुर्वन्योगिचरितेऽपि विसंवदितुमर्हति। विसंवादेति। ननु ज्ञानिम त्रऽपि सर्वजीवाविसंवाद एव वर्तते तस्य सर्वान्मन्वात्, ततः कोडयं पञ्चम्याद्यन्यतमभृमिकाधिरूंढ जीवन्मुक्त एव तदिशेप इत्यत आह-न खल्वित्यादिना मनोगज्यं कुर्वन्तं व्युद्सितुं-बाह्येत्यादि। तत्र,प्यज्ञसमाहितादिं निराकर्तु-योगीत्यादि। एवं चानहाश याज्ञवत्क्यादे। ज्ञानिमात्रिपि विदग्धश कल्या- देर्विरुद्दसंवाददर्शनादिदं यु्तमवेति भावः । तत्राऽ्डद्यम्य विसंवादस्य दवविव्यं विवन- लौकिको विसंवाद इत्यादिना। तत्राऽडय्यं प्रत्याह -- तन्र क्राधादीति। नन्वत्र क्रोधादिराहित्यनैयत्ये कि मानमित्याशडक्य तदाह-उद्राहित्यमिति। नत्राप्याशडक्य समाधत्ते-नन्वित्यादिना कतस्तमां च जीवन्मुक्तावित्यन्तेन। फलिितमाह- अत इत्यादिना। एवं कलहं परिहृत्य निन्दां निरकरोति-नापीत्यादिना। तत्र हेतुः निन्दयत्वस्यति। तत्र स्मृतिमनुकृ्यति-यमिति। एवं नैर्थिकिसंवादपक्षमप प्रतिक्षिपति-तैथिकोऽपीत्यादि। ननु निरुक्तरीत्या योगिनश्वरिते कम्यापि भेदवादिनो माऽस्तु विसंवाद: परं तु तत्तह- र्शनसिद्धान्तानां विभिन्नरूपत्वात्तदभिमानिनां तेषामद्वतमात्रनिष्ेडस्मिन्भयादेव स इन्या- शड्कां प्रत्याह-

१ छ. जातिरिति : तै०।२ छ. को योगि°।

३५८

आर्हतबौद्ध वैशेषिक नैयायिकशैववैष्णवशाक्तसांख्य योगादिमोक्षशास्त्रे पु प्रतिपाद्यप्रमेयस्य नानाविधत्वेि मोक्षसाधनस्य यमनियमाद्य्ाङ्गयो - गस्यैकविधत्वात्। तस्माद्विसंवादेन सर्वसंमतो योगीश्वरः। एतदेवा- भिप्रेत्य वासिष्ठ आह- यस्वेदं जन्म पाश्चात्यं तमाश्वेव महामते। विशन्ति विद्या विमला मुक्ता वेणुमिवोत्तमम्। आर्यता हृद्यता मैत्री सौम्यता मुक्तता ज्ञता। समाअ्रयन्ति तं नित्यमन्तःपुरमिवाङ्गनाः।। पेशलाचारमधुरं सर्वे वाउछन्ति तं जनाः । वणुं मधुरनिध्वानं वने वनमृगा इव॥

स्थित: सदा जाग्रति येन चेतसा। फलान्वितो विधुरिव यः सदा बुधै- निषेव्यते मुक्त इतीह स स्मृतः ॥इति। मातरीव श्म यान्ति विषमाणि सृदूनि च। विश्वासमिह भूतानि सर्वाणि शमशालिनि॥ तपस्विषु बहुज्ञेंपु याजकेषु नृपपु च। बलवतसु गुणाढयेषु शमवानेव राजते । इति। तदेवमबाधं जीवन्मुक्तेविसंवादामावरूपं तृतीयं प्रयोजनं सिद्धम। दुःखनाशसुखाविरभावरुपे चतुर्थपञ्चमप्रयोजने विद्यानन्दात्मकेन ब्रह्मान- न्द्गतेन चतुर्थाध्यायेन निरूपिते। तदुभयमत्र संक्षिप्योच्यते- 'आत्मानं चेद्विजानीयाद्यमस्मीति पुरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनु संज्वरेत् ॥' इत्यादिश्रुत्या दुःखस्यैहिकस्य विनाश उक्त: । 'एत५ह वाव न तपत्ति। किमह साधु नाकरवं किमहं पापमकरवम्' इत्यादिश्ुतय आमुष्मिक हे तुपुण्य पापचिन्तारूपस्य दुःखस्य नाशमाहुः। सुख।विर्भाव- स्रधा-सर्वकामावाप्तिः, कृतकृत्यत्वं, पराप्तप्रास्तव्यत्व चेति। सर्वकामा- वाप्तिस्त्रेधा-सर्वसाक्षित्वं, सर्वत्राकामहतत्वं, सर्वभोत्तृ रुपत्वं चति। हिरण्यगर्भादिस्थावरान्तदेहेप्वनुगतं साक्षिचैतन्यरूपं यङ्गह्म तदेवाह-

स्व्रूपसिद्धिप्रयं जनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३५९ मस्मीति जानतः स्वदेह इव परदेहैष्वपि सर्वकामसाक्षित्वमस्ति। तदेतदमिप्रेत्य श्रूयते-'सोऽश्रुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता' इति। लोके भुक्तेपु भोगेप्वकामहतत्वं यत्सा कामाप्तिरुच्यते। तथा च सर्व भोगदोषदर्शिनस्तत्वविदः सर्वत्राकामहतत्वादक्ति सर्वकामावाप्तिः ।

'श्रोत्रियस्य चाकामहृतम्य' इति श्रुतम्। सदूपेण चिद्दपेणाSडनन्द- रूपेण च सर्वत्रावस्थितं स्वात्तानमनुसंद्धतः सर्वभोक्तृत्वमस्तीत्यभि- प्रेत्यैवं श्रूयते-'अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादो३हमन्नादो३हम- न्नाद:' इति। कृतकृत्यत्वं तु स्मर्यते- ज्ञानासृतेन तृतस्य कृतकृत्यस्य योगिन: । नवास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्ववित् ।। यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्र मानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥ इति। प्रासप्राप्तव्यताऽपि श्रूयते 'अभयं वै जनक प्राप्तोसि' इति। 'तस्मात्तत्सर्वमभवत्' इति। 'ब्रह्मवेढ ब्रह्मैव भवति' इति च। नन्वेतौ दौ दुःखविनाशसुखाविर्भावी तत्वज्ञानेनेव सिद्धत्वान्न जीवन्मु- क्तिप्रयोजनतामर्हतः । मैवम्। सुरक्षितयोस्तयोरत्र विवक्षितत्वात्। यथा तत्वज्ञानं पूर्वनेवोत्पन्नमपि जीवन्मुक्तीं सुरक्षितं भवति, एवमेता- वपि सुरक्षिती भवतः। आर्हृतेत्यादि। फलिटितमाह-तम्माढिति। तत्र वामिषठं संवादयनि-एतदि- त्यादिना। अथ तृतीयं प्रयोजन निगम्यन-तद्वमबाधमित्यादिना। ततश्ुर्थपञ्चमे ते उपन्यसति-दुःखनाशेन्याटिना। अथ प्रनिज्ञानं नदुभयसक्षपकथन प्रपञ्चयति- आत्मानं चदित्यादिना। तत्र,प्याणङ्कय यथा ज्ञानम्य द्यमिध्या्वपुर्वकमंननत्रम्मामे-

येन समाधत्त-नन्वित्यादिना। अथात्रापि वासिष्टवाक्याट्टम्भेन रङने। नव्वेवं जीवन्मुक्तरित्यादिना- नन्वेवं जीवन्मुक्त: पञ्चप्रयोजनत्व सति समाहिती चोगीश्वरो लोक- व्यवहारं कुर्वतस्तत्त्वविदोऽपि श्रष्ठ इति वक्तव्यम्। तच्च रामवसिष्ठयोः प्रश्नोत्तराम्यां निराकृतम्।

१ व. छ. हविदूतझे'। २ क, ख, ग, ङ, च. न्मुक्त्या सु।

३६० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ ४ चतुथें-

श्रीराम :- भगवन्भूतमव्येश कश्षिज्जातु समाहितः । प्रचद्ध इव विश्रान्तो व्यवहारपरोऽपि सन्। कश्िदेकान्तमाश्रिित्य समाधिनियमे स्थितः । तयोस्तु कतरः श्रेयानिति मे भगवन्वद् ॥ श्रीवसिष्ठ उवाच- इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः। अन्तःशीतलता याऽसी समाधिरिति कथ्यते॥ हश्यैर्न मम संबन्ध इति निश्चित्य शीतलः।

अन्तः शीतलता या स्यात्तद्नन्ततपःफलम् ॥ इति। नैष दोपः। अत्र वासनाक्षयरूपेत्वे सत्यन्तःशीतलत्वमवश्यं संपाद. नीयमित्येव संपाद्यते। न तु तद्नन्तरभाविनो मनोनाशस्य श्रेष्ठत्वं निवार्यते। शीतलत्वं तु तृष्णायाः प्रशमनमिति ताहशी विवक्षां स्वय- मेव स्पष्टी चकार-

अन्तःशीतलतायां तु लब्घायां शीतलं जगत्। अन्तस्तृप्णोपतप्ताना दावदाहैमर्यं जगत् ॥ इति ॥ ननु समाधिनिन्दा व्यवहारप्रशंसा चात्रोपलभ्यते- समाधिस्थानकस्थस्य चेतश्रेद्वृत्तिचञ्च्लम्। तत्तस्य तु समाधानं सममुन्मत्तताण्डवैः॥ उन्मत्तताण्डवस्थस्य चेतश्रेत्षीणवासनम्। तदस्योन्मत्तनृत्यं तु सभं ब्रह्मसमाधिना ॥ इति। मैवमू। अत्र हि समाधिप्राशस्त्यमेवाङ्गीकृत्य वासना निन्धते। इयमत्र वचनव्यक्ति :- यद्यपि व्यवहारात्तु समाधि: प्रशस्तस्तथाऽप्यसौ

१ क. ख. ग. ङ च. 'ज्जातसमाधिक: । प्र0 । २ क, ख. ग, व, ङ, च. °पमन्तः०। ३ क. ख. ग. व. ङ, च. 'त्येतावदेव प्रतिपाद । ४ क. ख. ग. घ. च. हमिदं ज।

स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ३६१ सवासनश्रेत्तदा निर्वासनव्यवहारादधम एव। यदि समाहितव्यवहर्तारा वुभावप्यतत्वज्ञौ सवासनी च तदा समाधेरुत्तमलोकप्राप्ति हेतुपुण्य त्वेन प्राशस्त्यम्। यदा तूभी ज्ञाननिष्ठी निर्वासनी च तदाऽपि वासनाक्षय- रूपां जीवन्मुक्तिं परिपालयन्नयं मनोनाशरूप: समाधि: प्रशस्त एव। तस्माद्योगीश्वरस्य श्रेष्ठत्वात्पञ्चपयोजनोपेताया जीवन्मुक्तेर्न कोऽपि विघ्न इति सिद्धम्। इति जीवन्मुक्तिविवेकप्रकरणे स्वरूपप्रमाण साधनप्रयोजनैजीवन्मु- क्िर्निरुपिता।

प्रतिज्ञात प्रश्नादिकमेव प्रकाशयति-श्रीराम इत्यादिना। जातु समाहितः कदाचि- देव समाधिं कुर्वाण इत्येव पाठो वाक्यशेषीभूतविकल्पद्वितीयकोटयनगुणा न तु जातसमा- धिक इति। प्रबुद्ध इवेति। कश्विस्त्वमे दृष्टव्याघ्रभीत्या पलायमानस्तत्रँव त्वं स्वमममं पश्यसि मा भैपी: प्रबुद्धो भवाऽडश्विति वदता तत्रैव दृष्टेन केनचिदाप्तेन प्रबोधितः सन्यथा तत्क्षणावच्छदेनेव जागर प्राप्य मुग्वशय्यायां व्याघ्राद्यग्विलानर्थनिवृ्त्या विश्रान्तो भवति तद्ददित्यर्थः । समाधीति । समाधेः प्रत्यहमनुष्ठाननियम तत्पर इत्यर्थः । समाधत्ते-नैष इत्यादिना। तत्र वासिष्ठवाक्यमवानुकृलयति-शीतलतवं त्वित्या- दिना सावतरणम्। पुनरपि वासिष्ठवाक्यान्तरावष्टम्भेन शङ्कते-नन्विति। समाधत्ते- भैवमिति प्रभृतिना। एवमन्योन्यविरुद्ववचनतात्पर्य वक्तुं प्रतिजानीते-इयमत्रेति। तत्प्रकटयति-यद्यपीत्यादिना फलितं कथयन्निगम्यति-तस्मादित्यादिना। इति पञ्चप्रयोजननिरूपणप्रकरणविवरणं संपूर्णम्।

अथ वृत्तानुवादपुर्वकं वर्तिष्यमाणव्वेन चिकीर्पित प्रतिजानीत एवमित्यादिना- एवं स्वरूपप्रमाणसाधनप्रयोजनर्जीवन्मुक्तिर्निरुपिता। अथ तदुपका- रिणं विद्वत्संन्यासं निरूपयामः । विद्वत्संन्यासश्च परमहंसोपनिषदि प्रतिपादितः। तां चोपनिषद्मनूद्य व्याख्यास्यामः। तत्राSSदी विद्वत्सं- न्यासयोग्यं प्रश्नमवतार्यति-'अथ योगिनां परमहंसानां कोऽपं मार्गस्तेषां का स्थितिरिति नारदो मगवन्तमुपगत्योवाच' इति। यद्यप्यथशब्द्रापेक्षित आनन्तर्यप्रतियोगी न कोऽप्यत्र प्रतिमाति तथाऽि प्रष्टव्यार्थोडत विद्वत्संन्यासः । तस्मिंश्र विदिततत्वो लोकव्यवहारै- रविक्षिप्य माणो मनोविश्रान्तिं कामयमानोऽधिकारी। ततस्ताहशाधि-

१ क. स्. ग घ. ङ च. एवेति स न सनाधिः । यद्ा स'। २ क. ख, ग, व, ङ, च. नो चेत्तदा। ४६

३६२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [ ९ पश्चम-

कारिसंपत्यानन्तर्यमथशब्दार्थः । केवलयोगिनं केवलपरमहंसं च वार- यितुं पदद्वयमुक्तम्। केवलयोगी तत्त्वज्ञानामावेन त्रिकालज्ञानाकाश- गमनादिषु योगेश्वर्यचमत्कारव्यवहारेष्वासक्तः संयमविशेषैस्तत्र तत्री- घुङ् के। ततः परमपुरुषार्थाद्भ्ष्टे भवति। तस्मिन्नर्थे सूतं पूर्वमेवोदा- हृतम्-'ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः' इति। केवलपरम- हंसस्तु तत्त्वविवेकनैश्वर्येष्वसारतां बुद्ध्वा विरज्यति। तद्प्युदा- हतम्- चिदात्मन इमा इत्थ प्रस्फुरन्ति हि शक्तयः । इत्यस्याSSश्वर्यजालेपु नान्युदेति कुतृहलम्। इति॥ विरुक्तोऽप्यसौ बह्मविद्याभरेण विधिनिषेधानुल्लङ्घयति। 'तदु- क्तम्-'निस्त्रैगुण्ये पाथ विचरतां को विधिः को निषेधः' इति। तथा च श्रद्धालवः शिष्टास्तनेवं निन्दन्ति- सर्व ब्रह्म वदिष्पन्ति संध्राप्ते तु कलो युगे। नातुतिष्ठन्ति मेत्रेय शिधोदरपरायणाः ॥ इति। योगिनि तु परमहंसे दोषद्वयं नास्ति। अन्योऽप्यस्यातिशयः प्रश्नो- त्तराभ्यां दर्शित: । ननु विद्वत्संन्यासस्तु प्राद्दितीये तन्नामकप्रकरण एव प्रपञ्चित इति चेत्सत्यम्। संक्षे- पविस्तराम्यां हि शास्त्रस्य प्रवृत्तिरिति न्यायेन तत्रोक्तण्डधाग्णादिलक्षणस्य गौणविद्वत्सं- न्यासस्य जीवन्मुक्तिसाधनीभृतवासनाक्षयमनोनाशहेतुतेन निरूपितत्वेऽपि मुख्यस्य पार- महंस्यरूपस्य तस्य तत्रानिरूपणात्तस्य तु फलीभृततवंन जीवन्मुक्त्युपकारकविद्वत्संन्यासस्य परमहंसोपनिपद्येव प्रतिपादितत्वाच्च। एवं तरहि तद्वयाख्यानमपि कर्तव्यं स्यादिति चेदो- मिति ध्वनयंस्तत्प्रतिजानीत-विद्वन्संन्यासश्वेत्यादिना । यतः प्रतिपादितोऽतः । चोऽवधारण । तामेतरोपनिपदमन्द्य व्याग्यास्याम इति यत्तत्पदाध्याहरेण संबन्धः । अथोक्तोपनिषद्वया ख्यानमेवाSडरभने-तत्रादावित्यादिना। इत आरम्य बहुधा स्फुट- तमतात्पर्यक एवाग्रिमग्रन्थस्तथाऽपि तत्र तत्रास्महुद्धया संदिग्धं तु विवेचयष्याम्येव। प्रति- योगी निरूपकः । उदुङ्क, युजिर् योगे, उद्योगं करोतीत्यर्थः । विध्यादयुलड्घने हेतु :- निस्त्रगुण्य इत्यादि। ननु निन्दन्तु श्रद्धालवः शिष्टा अपि कि तत इति चेन्न । ततस्तेपां नरकपातेडस्यैन प्रयोजकत्वापतेरित्याशयः ।

१ क. ख. ग. व. ङ, च, कारस । २ क, ग, ङ,च. नोपयुङ् के।

विद्वत्संन्यासप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३६३ अथ प्रतिज्ञातप्रकृतयोगिपरमहंसनिष्टातिशयान्तरप्रकाशके प्रश्नोत्तरे एव प्रकटयति श्रीराम इत्यादिवासिष्टवाक्योपन्यासेन- श्रीराम :- एवं स्थितेऽपि मगवत्जीवन्मुक्तस्य सन्मतेः। अपूर्वोडतिशयः कोऽसी भवत्यात्मविदां वर। वसिष्ठः-ज्ञस्य कस्मिशिदप्येषा भवत्यतिशये न धीः। नित्यतृप्तः प्रशान्तात्मा स आत्मन्येव तिष्ठति। नत्रसिद्धैस्तपः सिद्द्वेर्योगसि्धैश्व भूरिशः। 5तमाकाशयानादि तत्र का स्यादपूर्वता ॥। एक एव विशेषोडस्य न समो मूढबुद्धिभि: । सर्वत्राSडस्थापरित्यागान्नीरागममलं मनः ।। एतावदेव खल लिङ्गमलिङ्गमूर्तेः सशान्तसंसृतिचिरभ्रमनिर्वृतस्य। तज्ज्ञस्य यन्मदनकोपविषादमोह- लोभापदामनुदिनं निपुणं तनुत्वम् ।। इति। अनेनातिशयेनोपेतानां दोषद्वयरहितानां मार्गस्थिती पृछचेते। वेष- माषादिरूपो व्यवहारो हि मार्गः। चित्तोपरमरूप आन्तरो धर्मः स्थितिः। भगवांश्रर्तुमुखो ब्रह्मा। यथोक्तप्रश्नोत्तरमवतारयति- ' तं भगवानाह' इति। वक्ष्यमाणमार्गे श्रद्धातिशयमुत्पादयितुं तें मार्ग प्रशंसति- सोडयं परमहंसमार्गो लोके दुर्लभतरो न तु बाहुल्यः । इति। यः पृष्टः सोऽयमिति योजना। अयमित्युत्तरग्रन्थ वक्ष्यमाण आच्छा दनादि: स्वशरीरोपमोगेन लोकोपकरेण च निरपेक्षो मुख्यो मार्ग: परा- मृश्यते। ताद्वशस्य परमकाष्ठां प्राप्तस्य वैराग्यस्यादटृष्टचरत्वात्तस्य मार्गस्य दुर्लभतरत्व्रम्। न चैतावताऽत्यन्ताभावः शङकनीय इत्यभिप्रेत्य बाहुल्य: मेव प्रतिषेधति-न तु बाहुल्य इति। लिङ्गवव्यत्ययश्छान्द्सः । नन्वयं मार्गो दुर्लभतरश्षत्तरहि तदर्थ प्रयासो न कर्तव्या, तेन प्रयो-

'यद्येकोऽपि मतरति स एव नित्यपूतस्थः स एव वेदएरुष इति वि- दुषो मन्यन्ते' इति। १ क. ख. ग. ड. च. शदेवाङ्ग भ ।२ क, ड. च. दस्तन्त्रसि"। ३ व. छ. योडयं। ४ छ. दिस्व । ५ छ. षेध्यते। न ।

३६४

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्विद्यतति सिद्धये। यततामपि सिद्धानां कश्विन्मां वेत्ति तत्वतः ।। इति न्यायेन यत्र क्वापि यदाकदाचिद्योगी परमहंसो यदि कश्ि- लभ्यते ताहि स एव नित्यपूतस्थो। मवति। नित्यपूतः परमात्मा। 'य आत्माऽपहृतपाप्मा' इति श्ुतेः । एवकारेण केवलयोगी केवलपरम- हंसश्र व्याव्त्यते। केवलयोगी नित्यपूतं न जानाति। केवलपरमहंसो जानन्नपि चित्ते विश्रान्त्यभावाद्वहिर्मुखो ब्रह्मणि न तिष्ठति। वेदप्रति- पाद्यः पुरुषो वेदपुरुषः । विदुषो विद्वांसो ब्रह्मानुभवचित्तविश्रान्तिप्र- तिपादकशास्त्रपारंगतायोगिनः । पश्महंसस्य ब्रह्मनिष्ठत्वं सर्वजना मन्यन्ते। यथोक्तविद्वांसस्तु तद्प्यसहमाना ब्रह्मत्वमेव मन्यन्ते । तथा च स्मर्यते -- दर्शनादर्शने हित्वा स्वयं केवलरूपतः । यस्तिष्ठति स तु ब्रह्मन्बह्म न ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ इति। अतो न प्रयोजनाभावः शङ्गितुमपि शक्यते। नित्यपूतस्थत्वं वेदपुरु- षत्वं च मुखतो विशद्यन्नर्थात्का स्थितिरिति प्रश्नस्योतरं सूत्रयति- 'महापुरुषो यच्चित्तं तत्सदा मय्येवावतिष्ठते, तस्मादृहं च तस्मि- न्नेवावस्थितः' इति। अलिङ्गेति। अलिङ्गा, एकदण्डधारणादिलिङ्गहीना मूर्तिर्मुख्यपरमहंसत्वसूचिका यथाजा-

महापुरुपपदं निर्वक्ति वैदिकेत्यादिना- वैदिकज्ञानकर्माधिकारिपु पुरुषेषु मध्ये योगिनः परमहंसस्यात्यन्तमु त्तमत्वान्महापुरुपत्वम् । स च महापुरुषो यच्चित्तं स्वकीयं तत्सर्वदा मय्येवावस्थापयति, संसारगोचराणां तदीयचित्तवृत्तीनामभ्यासवैरा- ग्याभ्यां निरुद्धत्वात्। अन्र मगवान्प्रजापतिः शास्त्रसिद्धं परमात्मानं स्वानुभवेन परामृशन्मयीति व्यपदिशति। यस्माद्योगी चित्तं मय्येव स्थापयति तस्माद्हमपि परमात्मस्वरूपत्वेन तस्मिन्नेव योगिन्याविर्भूतोऽ- वस्थितोऽस्मि नेतरेष्वज्ञानिषु, तेषामविद्यावृतत्वात्। तत्ववित्स्वप्ययो- गिषु बाह्यचित्तवृत्तिभिरवृतत्वान्नास्त्याविर्भावः।

१ ख. ग. घ. छ. यः । २ क. ख. ग. घ. छ, सूचय। ३ क, ख. ग. घ, ङ, च. वस्थीयते ' इ० । ४ क. ख. ग. ङ, अत एव भ°।

विद्वत्संन्यासप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्युक्तिविवेक: । ३६५

इदानीं कोडयं मार्ग इति पृष्ट मार्गमुपदिशति- 'असौ स्वपुत्रमित्रकलत्रबन्ध्वादीडिशखायज्ञोपवीते स्वाध्यायं च सर्वकर्माण संन्यस्यायं ब्रह्माण्डं च हित्वा कौपीनं दण्डमाच्छादनं च स्वशरीरोपभोगार्थाय च लोकस्योपकारार्थाय च परिग्रहेत्' इति। यो गृहस्थः पूर्वजन्मसंचितपुण्यपुञ्परिपाके सति मातृपित्राज्ञा- दिना निमित्तेन विविदिषासंन्यासरूपं परमहंसाश्रममस्वीकृत्यैव श्रवणा- दिसाधनान्यनुष्ठाय तत्त्वं सम्यगवगच्छति। तती गृहस्थस्य प्राप्तलौंकि- कवैदिकव्यवहारसहसत्र्थ्षित्ते विक्षिप्ते सति विश्रान्तिसिद्धये विद्वत्सं- न्यासं चिकीर्षति, तं प्रति स्वपुत्रमित्रेत्याद्युपदेशः। पूर्वमेव विविदिषा- संन्यासं कृत्वा तत्वं विदितवतो विद्वत्संन्यासं चिकीर्षोः पुत्रकलत्रादि- प्रसङ्गाभावात्। नन्वयं विद्वत्संन्यासः किमितरसंन्यासवत्प्रैपोच्चारणदि: विध्युक्तप्रकारेण संपादनीयः, किंवा जीर्णवस्त्रसोषद्रवग्रामाित्यागव- लौकित्यागमात्ररूपः । नाउड्घ्यः । तत्त्वविद: कर्तृत्वराहित्येन विधिनि- षेधानधिकारात्। अत एव स्मर्यते- ज्ञानामृतेन तुप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः । नैवास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्त्ववित्। इति। न द्वितीयः । कौपीनदण्डाद्याश्रमलिङ्गविधानभवणात। नैप दोप:। प्रतिपत्तिकर्मव दुमयरूपत्वोपपत्तेः। तथा हि। ज्योतिष्टोमे दीक्षितस्य दीक्षा- ङ्गनियमानुष्ठानकाले कण्डूयितं हस्तं प्रतिषिध्य कृष्णविषाणा विहिता 'यद्धस्तेन कण्डूयेत पामानंभावुकाः प्रजाः स्युर्यत्स्मयेत नग्रंभावुक्काः' इति, 'कृष्णविषाणया कण्डयते' इति च। तस्याश्ष कृष्णविषाणायाः समाप्ते नियमे प्रयोजनामावाद्वोढमशक्यत्वाज्च त्याग: स्वत एव प्राप्तः। तं च त्यागप्रकारं वेदो विद्धाति-'नीतामु दक्षिणासु चात्वाले कृप्ण- विषाणां प्रास्यति' इति। तदिदं प्रतिपत्तिकर्म लौकिकं वैदिकं चेत्यु. मयरूपम्। एवं विद्वत्संन्यासोऽप्युमयरूपः । न च तत्त्वविदि कर्तृत्व. स्यात्यन्तामावः शङ्कनीय । चिदात्मन्यारोपितस्य कर्तृत्वस्य विद्ययाऽ पोहितत्वेऽि चिच्छायोपेतान्तःकरणोपाधी विक्रियासहस्त्रयुक्ते स्वतः सिद्धस्य कर्तृत्वस्य यावङ्व्यमावितयाऽनपोहितत्वात्। न च ज्ञानामृते-

१ क, ख. ग. घ, ड, च. 'पितृज्ञात्यादि' । २ क. ख. ग, घ, ऊ च. 'तो गाई- स्थ्यप्रा°।

४६६ [५ पञ्चमं-

नेत्यादिस्मृतिविरोधः । सत्यपि ज्ञाने विश्रान्तिरहितस्य तृप्त्यभावेन विश्रान्ति संपादनलक्षण कर्तव्यशेषसद्भ्धावेन कृतकृत्यत्वाभावात्। एतेन ताबिकज्ञानाद्यविकारवतां नृपशुत्वमेवेति ज्ञाप्यते। एवमवतिष्टत इत्याख्याते यथाश्रतान्वयार्ह विपरिणामं स्पष्ट्यति-अवस्थापयतीति तत्र हेतुः-संसारेति। कृष्णविपाणा, कृष्णसारशङ्गमित्यर्थः। चात्वले, यज्ञमण्डपस्थले यस्माद्देशाद्गमिं खनित्वा ज्योतिष्टोमादावुक्तवेदि: क्रियते स एव भृगर्तभागश्चात्वातसंज्ञक इति याज्िकास्तस्मिन्नि- त्यर्थः । श्रीती संज्ञा। तत्राप्याशड्क्य प्रागुक्तरीत्यैव समाधत्ते नन्वित्यादिना- ननु तत्त्वविदोऽपि विध्यङ्गीकारे सति तेनापूर्वेण देहान्तरमारभ्येत। मैवम्। तस्यापूर्वस्य चित्तविश्रान्तिप्रतिबन्धनिवारणलक्षणस्य दष्टफलस्य संभवे सत्यद्ृष्टफलकल्पनाया अन्याय्यत्वात्। अन्यथा श्रवणादिविधि- ष्व पि ब्ह्मज्ञानोत्पत्ति प्रतिबन्ध निवारणरूपं दृष्टफलमुपेक्ष्य जन्मातरहेतुत्वं कल्प्येत। तस्माद्विध्यङ्गीकारे दोषाभावाद्विविदिपुरिव विद्वानपि गृहस्थो नान्दीमुखश्राद्धोपवासजागरणादिविधिमनुसृत्यैव संन्यसेत्। यद्यप्यत्र श्राद्धादिकं नोपदिष्टं तथाऽप्यस्य विद्वत्सन्यासस्य विविदिषासंन्यासवि कृतित्वात्। 'प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्या' इतिन्यायेन तदीया धर्माः सर्वेऽ प्यत्र प्रापुवन्ति। यथाड्ग्निष्टोमस्य विक्कृतिप्वतिरात्रादिपु तदीयधर्मप्राप्ति स्तद्त्। तस्मादितरसंन्यासवद्त्रापि प्रैषमन्त्रेण पुत्रमित्रादित्यागं संक ल्पयेत्। बन्ध्वादी नित्यादिशव्देन भृत्यपशुगृहक्षेत्रादिलौकिकपरिग्र- हादिविशेषा: संगह्यन्ते। स्वाध्यायं चेति चकारेण तदर्थनिर्णयोषयु- क्तानि पदवाक्यप्रमाणशास्त्राणि वेदोपबृंहकाणीतिहासपुराणादीनि च समुच्चिनोति। औत्मुक्यनिवृत्तिमात्रप्रयोजनानां काव्यनाटकादीनां त्याग: कैमुतिकन्यायसिद्धः । सर्वकर्माणीति सर्वशब्देन लौकिकवैदि- कनित्यनैमित्तिकनिषिद्धकाम्यानि संगृह्यन्ते। पुत्रादित्यागेनैहिक भोग: परिहतः । सर्वकर्मत्यागेन चाऽडमुप्मिकभोगाशा चित्तविक्षेपकारिणी परिहृता। अयमिति च्छान्दसविभक्तिलिङ्गव्यत्ययेनेदं ब्रह्माण्डमिति योजनीयम्। ब्रह्माण्डत्यागो नाम तत्पाप्तिहेतोविराडुपासनस्य त्यागः । ब्रह्माण्डं चेति चकारेण सूत्ात्मप्राप्तिहेतोर्हिरण्यगर्भोपासनस्य तत्त्वज्ञा- नहेतूनां श्रवणादीनां च समुच्चयः । स्वपुत्रादि हिरण्यगर्मोपासनान्त- मैहिकमामुष्मिकं च सुखसाधनं सर्वं प्रैषमन्त्रोच्चारणेन परित्यज्य

विद्वत्संन्यासप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतरजावन्मुक्तिविषेक: । ३६७ कौपीनादिकं परिणृद्धीयात्। आच्छादनं चेति चकारेण पादुकादीनि समच्चिनोति। तथा च स्सृति :- कोपीनयुगुल वास: कन्थां शीतनिवारिणीम्। पादुके चापि गृह्लीयात्कुयान्नान्यस्य संग्रहम् ॥इति। स्वशरीरोपभोगो नाम कोपीनेन लज्जाव्यावृत्ति:। दण्डेन गोसर्पा. दषद्रवपरिहारः। आच्छादनेन शीतादिपरिहारः। चकारात्वादुकाभ्या मुच्छिष्टदेशस्य स्पर्शादिपरिहारं समुच्चिनाति । प्रतिबन्द्याडपि दृष्टफलत्वसंभवन्यायं द्रद्यति-अन्यथेत्यादिना। निगमयत-तस्मा- दित्यादिना। तत्रापि कतव्यविशेपांगे तदपेक्षया न्यृनत्व।चित्यमाशडक्य समाधत्ते-

नामेत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थः म्पष्टार्थः । लोकस्योपकाराय चेति श्रुन्यर्थमाह-लोकस्योपकारो नामेन्यादिना- लोकस्योपकारो नाम दण्डादिलिंङ्गनैतदीयमुत्तमाश्रमं परिज्ञाय तद्ुचिताभिवन्दनमिक्षाप्रदानादिप्वृ्त्त्या सुकृतसिद्धिः। चकाराम्यामा- श्रममर्यादायाः शिष्टाचारप्रापायाः पालनं समुच्चिनीति। कौपीनादिपररिग्रहस्यानुकल्यमभिश्रत्य मुख्यत्वं प्रतिपेधति- 'तच्च न मुख्योडस्ति' इति। यत्कौपीनादिपरिग्रहणमस्ति तदम्य योगिनः परमहंसम्य मुख्य: कल्पो न भवति। कि त्वनुकल्प एव। विविदिषासंन्यासिनस्तु दण्ड- ग्रहणं मुख्यमिति कृत्वा दण्डवियोगस्य निषेध: स्मर्यते- दण्डात्मनोस्तु संयोग: सर्वदेव विधीयते। न दण्डन विना गच्छेदिपुक्षेपत्रयं बुधः । इति ॥ प्रायश्वित्तमपि दण्डनाशे प्राणायामशतं स्मर्यते -- 'दण्डत्यागे शतं चरंत्' इति। योगिनः परमहंसस्य मुख्यं कल्पं प्रश्नात्तराभ्यां दर्शयति- 'कोडयं मुख्य इति चेदयं मुख्यो न दण्डं न शिखं न यज्ञोपवीतं नाऽडच्छादनं चरति परमहंसः'इति। न शिखमिति च्छान्दसो लिङ्गव्यत्ययोऽनुसंघेयः। यथा विविदिपुः परमहंसः शिखायज्ञोपवीताम्यां रहितो मुख्यस्तथा योगी दण्डाच्छाद- नाभ्यां रहितः सन्मुख्यो भवति। दण्डस्य वैणवत्वादिलक्षणमाच्छाद-

३६८ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [५ प६्मं-

नस्य कन्थात्वादिलक्षणं च परीक्षितुं दण्डादिकं संपादयितुं रक्षतुं च चित्ते व्यापृते सति चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणो योगो न सिध्येदिति। तब न युक्तम्। 'न हि वरविघाताय कन्योद्वाहः' इतिन्यायात्। अच्छादनाद्यभावे शीतादिवाधायाः कः प्रतीकार इत्याश- डरक्याSडह- 'न शीतं न चोष्णं न दुःखं न सुखं न मानावमौनी च पडूर्मि- वर्जम्' इति। निरुद्धाशेपचित्तवृत्तेर्योगिनः शीत नास्ति। तत्प्रत्ययाभावात्। यथा लीलायामासक्तचित्तस्य बालकस्याSडच्छादनादिरहितस्यापि हेमन्त- शिशिरयो: प्रातःकालेऽपि शीतं नास्ति तथा परमात्मन्यासक्तस्य योगिन: शीताभावः। घर्मकाले तूष्णामावश्च तथवावगन्तव्यः । वर्षा- मावसमुच्चयार्थश्रकारः। शीतोष्णयोरप्रतीती तज्जन्यसुखदुःखयोर- माव उपपन्नः । निदाघे शीतं सुखजनकं हेमन्ते दुःखजनकमू। उक्त विपर्यय उष्णे द्रष्व्यः । मानः पुरुषान्तरेण संपादितः सत्कारः। अत्- मानस्तिरस्कारः। यदा योगिन: स्वात्मव्यक्तिरिक्तं पुरुषान्तरभेव न प्रती- यते तदा मानावमानौ दूरापेती। चकारः शत्रुमित्ररागद्वेषादिद्वंद्वाभावं समुच्चिनोति। पड़्मय :- क्षुत्पिपासे शोकमोही जरामरणे च। तेषां त्रयाणां द्वंद्वानां क्रमेण प्राणमनोदेहधर्मत्वादात्मतत्वाभिसुखस्य योगि- नस्तद्वर्जन युज्यते। नन्वेवं दण्डकोपीनकन्थादिसंग्रहे योगिपरमहंसस्य तद्रक्षगादिना चित्तविक्षेपः स्यादि- त्यत्राऽडह-कौपीनादीत्यादिना। तर्हि कस्यासौ कौपीनादिपरिग्रहलक्षणो मुख्यः कल्प इत्यत आह-विविदिषासंन्यासिनस्तिव त्यादिना। एवं तर्हि योगिनः परम- हंसस्य को वा मुख्यः कल्प इत्यत्राऽडह-योगिनः परमहंसस्येत्यादिना साव- तरणम्। पुनरपि योगिपरमहंसस्य विक्षेपमाशड्क्य समाधातुम्रिमवाक्यमवतारयति। नन्वि- त्यादिना- नन्वस्त्वेवं समाधिदशायां शीताद्यभाव:, व्युत्थानदशायां तु निन्दा- दिक्केश: संसारिण मिवैनं बाधत एवेत्याशङ्क्याऽडह-

१ क. ख. ग. ध. च. व्यावृत्ते । २ क, ख. ग, घ, ङ, च माने च । ३ ङ नं न विरुध्यते। न°।

विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३६९

हंकारादींश्व हित्वा' इति। विविधे: पुरुषैः स्वस्मिन्नापादिता दोपोक्तिर्निदा। अन्येभ्योि कोऽहमिति चित्तवृत्तिर्गर्वः । विद्याधनादिभिरन्यसद्ृशो मवामीति बुद्धिर्मत्सरः । परेषामग्रे जपध्यानादिपकटनं दम्भः । मर्त्सनादिषु दृढबुद्धिर्दर्पः। धनाद्यभिलाष इच्छा। शत्ुवधादिबुद्धिर्द्वेष: । अनुकर - लद्रव्यादिलाभेन बुद्धिस्वास्थ्यं सुखम्। तद्विपर्ययो दुःखम् । योषि- दादभिलापः कामः । कामितार्थविघातजन्यो बुद्धिक्षोभः क्रोधः । लब्धस्य धनस्य त्यागासहिप्णुत्वं लोभः । हितेप्वहित बुद्धिर हितेषु हित-

परकीयगुणेषु दोषत्वारोपणमसूया। देहेन्द्रियसंघातेष्वात्मत्वभ्रमोऽहं कारः। आदिशब्देन भोग्यवस्तुपु ममकारसमीचीनत्वादयो बुद्धयो गृह्यन्ते। चकारो यथोक्तं निन्दादिविपरीतं स्तुत्यादिकं समुच्चिनोति। एतान्सर्वान्निन्दादीन्हित्वा पूर्वोक्तवासनाक्षयाभ्यासेन परित्यज्यावति- छत इति शेष: । ननु विद्यमाने स्वदेहे तत्परित्यागो न संभवतीत्याशङ्कयाह- 'स्ववपुः कुणपमिव द्ृश्यते यतस्तहूपुरपध्वस्तम्' ॥इति। पूर्व यत्स्वकीरय वपुस्तदिदानी योगिनः स्वात्मचैतन्यात्ृथ्भूतत्वेन कुणपमिवाऽडलोक्यत। यथा श्रद्धालुर्भीत्या शवद्ह दूरे स्थितोऽवलो- क्यति तथाडयं योगी तादातम्वभ्रान्त्युदयभीत्या सावधानो देहं चिदा- त्मन: सकाशान्निरन्तरं विविनक्ति। यतः कारणात्तदपुराचार्योपदेशा- गमानुभवैर्पध्वस्तं चिदात्मनः सकाशान्निराकृतम । ततश्षैतन्यत्रियु क्तस्य देहस्य शवतुल्यतया हश्यमानत्वात्सत्यपि देहे निन्दादित्यागो घटत इत्यभिप्रायः । ननूत्पन्नो दिग्भ्रमः सूर्योदयदर्शनेन विनष्टोपि यथा कदाचिदनुव तते तथा कदाचिदात्मनि देहात्मत्वसंशयाद्यनुवृती निन्दादिकेशः पुनः

१ क, ख, ग, ङ. च. विरोधिि: पु०।२ छ, 'रस्य स'।३ क. ख, ग. घ, ऊ, भ 114 लुः स्पर्शनश्रीत्या । YV

३७० पूर्णानन्देन्दुकौ मुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [ ५ पख्मं-

संशयविपरीतमिश्याज्ञानानां यो हेतुस्तेन नित्यनिवृत्तः' इति। आत्मा कर्नुत्वादिधर्मोपेतस्तद्रहितो वेत्यादिकं संशयज्ञानम। देहादि- रूप एवाउडरमेति विपरीतं ज्ञानम्। एतदुभयं कर्तृत्वभोक्तृत्वविषयम्। मिथ्याज्ञानं तु मोग्यविषयेमिति विवक्षितम्। तञ्जानेकविधं 'संकल्प- प्रमवान्कामान्' इत्यत्र स्पष्टीकृतम्। निन्दादीनां स्वरूपमाह-विवि धेरित्यादिना। पुनरप्येतदंशविशेषमाशङ्कय समाधत्ते- ननु विद्यमाने स्वदेह इत्यादिना। एवमवतारितं वाक्यं विवृणोति-पूर्वमि त्यादिना। कुणपमिवेत्युक्तदृष्टान्तं विवृणोति-यथेत्यादिना। तत्र हेतुः-यतः कारणादित्यादिना। फलितमाह-तत इत्यादिना। तत्राप्याशङ्कक्य समादधानोऽग्रिमग्रन्थमवतारयति-ननूत्पन्नो दिग्भ्रम इत्यादिना । तद्विवृणोति-आत्मे त्यादिना । नन्वनेकविधस्य मिथ्याज्ञानस्य को हेतुरित्यत आह-तद्द्वेतुरित्यादिना । तद्देतुश्चतुविधः 'अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यश्ुचिसुखात्मख्या- तिरविद्या' इति सूत्रणात्। अनित्ये गिरिनदीसमुद्रादौ नित्यत्वभ्रान्ति- रेका। अशुची पुत्रभार्यादिशरीरे शुचित्वभ्रान्तिर्द्वितीया। दुःखे कृषि- वाणिज्यादी सुखत्वभ्रान्तिस्तृतीया। गोणमिश्यात्मनि पुत्रभार्यादाव- न्नमयादावनात्मनि मुख्यात्मत्वभ्रान्तिश्चतुर्थी। एतेपां संशयादीना हेतुरद्वितीयत्रह्मात्मतत्त्वावरकमज्ञानं तद्वासना च। तच्चाज्ञानं योगिनः परमहंसस्य महावाक्यार्थबोधेन निवृत्तम्।वासना तु योगाभ्यासेन निवृत्ता। उदाहृतायां दिग्भ्रान्तावज्ञाने निवृत्तेऽपि वासनायाः सन्भावाद्यथापूर्व भ्रान्तिव्यवहारः। योगिनो भ्रान्तिहेतुद्वयराहित्यात्कृतः संशयादीन्यतु- वर्तेरन्। तमेवमनुवृत्त्यभावमभिप्रेत्यानेन हेतुद्येन योगी नित्यनिवृत्त इत्युक्तम्। सत्यामप्यज्ञानतद्वासनानिवृत्ती निवृत्तेर्विनाशाभावान्नित्यत्वं द्रष्टव्यम्। तस्मिन्नित्यत्वे हेतुमाह- 'तन्नित्यबोधः' इति। सर्वनामत्वात्पससिद्धार्थवाची तच्छब्दवोऽन्र सर्ववेदान्तप्रसिद्धं परमा- त्मानमाचष्टे। तस्मिन्परमात्मनि नित्यबोधो यस्य योगिन: सोऽयं तन्नि- त्यबोध:। योगी हि 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः'

वृत्तरत्पत्तौ तस्या नि°। १ क. ख. ग. घ. ह्व. च. यं भोकृव'।२ क ख. ह्व. यनत्र वि। ३ क. ग. ङ, च.

विद्व संन्यासप्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । ३७१ इति श्रुतिमनुसृत्य चित्तविक्षेपान्योगेन परिहत्य नैरन्तर्येण परमात्मवि- षयामव प्रज्ञां करोति। अतो बोधस्य नित्यत्वाद्वोधविनाश्ययोरज्ञानत-

वुध्यमानस्य परमात्मनस्तार्किकेश्वरवत्तटस्थत्वश ङ्का वारयति- 'तत्स्वयमेवावस्थितिः' इति। य द्वेदान्तवैद्यं परं ब्ह्मास्ति तत्स्त्वयं न स्वस्मादन्यित्वं निश्िवत्य योगिनोऽवस्थितिर्भवति। तस्य योगिनो ब्रह्मानुमवप्रकारं दर्शयति- 'तं शान्तमचलमद्वयानन्दविज्ञानवन एवास्मि तदेव मम परमं धाम' इति। तमित्यादिपदत्रये द्वितीया प्रथमार्थे द्रष्टव्या। यः परमात्मा शान्तः क्रोधादिविक्षेपरहितः, अचलो गमनादिव्वियारहितः, स्वगतसजातीय विजातीय भेदशून्यः सच्चिदानन्दैकरसः स एवाहमस्मि। तदेव ब्रह्मतत्वं मम योगिन: परम धाम वास्तवं स्वरूम्। यत्कतृत्वभोक्तृत्वादि तन्न युक्तम्। एतस्य मायाकल्पितत्वात्। नन्वात्मनः परब्रह्मत्व आनन्दावा प्तिरिदानीं कृतो नेत्यत्राऽडनन्दावाि: सदृष्टान्तमुक्ताडभभियुतै :- गवां सर्पि: शरीरस्थं न करात्यङ्गपोषणमू। तदेव कर्मरचितं पुनस्तस्थैव भेपजम् । एवं सर्वशरीरस्थ: सर्पिर्वत्परमेश्वरः। बिना चोपासनं देवो न कगेति हितं नृपु॥ इति। यदि योगिन: पर्वाश्रमप्रसिद्धा आचार्यपितृम्नात्रादयः कर्मिणः श्रद्धाजडाः शिग्वायज्ञो- पवीतसंध्यावन्दनादिराहित्येन पर्खवण्डित्वमाराप्य व्यामे,हयेयुम्तदा व्यामोहादयनुत्पत्तये योगिनो वर्तमानं निश्चयं दर्शयति- 'तदेव च शिखा तदेवोपवीतं च परम्मा्मनोरेकत्वज्ञानेन तयोर्भेंद एव विभग्नः सा संध्या' इति। तत्र मानच्छलेन हेतुमप्याह-अनित्येत्यादिना। तद्विवृणोति-अनित्य इत्या- दिना। ननु भवत्वेवं मिथ्याज्ञानस्य हेतुच,तुर्विध्यमथापि संशयदीनामेव को हेतुरित्यत्राऽडह- एतेषामित्यादिना। तद्वासनेति जीवन्मक्ताभिप्रायणव। तदुक्तं संक्षेपशर गरक-'द्वैंत- च्छायारक्षणाया्ति लेशः' इति। अज्ञानसंरकारामक एव,ज्ञानलशस्तद्व्िन्स्य तस्यासंभवा-

१ क. ग. ड. च. यद्देश° । २ क, ख. ग. घ, ङ, च. 'मान्म।

३७२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [५ पञ्मं- दिति भावः। प्रज्ञां करोतीति। पृर्व यथाविधिविचारितवदान्तमहावाक्यजन्याप्रतिब- द्धापरोक्ष प्रमासंस्कारसंजातस्मृतिसंततिमेव सर्वदा संपादयतीत्यर्थः। बोधिना्ययोरिति निरुक्तरांतिकप्राथमिकप्रमात्मकबोधविनाश्यमज्ञानमेव । 'यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकम्' इति पञ्चपादिकावचनात्। तत्संस्कारस्तु यावद्देहं निरुक्तस्मृतिसंतत्येकविनाश्ष्य इत्याशयः । तस्यैव, गवामङ्गस्यैव। उपासनं, प्रकृते निरुक्स्मृतिसंततिरेव। अपरोक्षज्ञानिनः परोक्ष- ध्यानादिलक्षणोपासनस्यासंभवात्। एवं हितमप्युक्तसंस्कारध्वंसेनाSSनन्दाविर्भावमेवेति- भावः । शिष्टं तु स्पष्टमेव ग्रन्थजातमिदम् । उक्त्श्रुतिमेव विवृणोति यदित्यादिना- य द्वेदान्तवेद्यस्य परब्रह्मणो ज्ञानं तदेव कर्माङ्गभूतबाह्यशिखायज्ञोप- वीतस्थानीयम। अन्ये च मन्त्रद्रव्यलक्षणे कर्माङ्गभूते चकाराभ्यां समु- ज्चीयेते। शिखाद्यङ्गसाध्यकर्भिरुत्पन्न यत्स्र्गादिसुखं तत्सवं ब््ञा नेनैव लभ्यते। विषयानन्दस्य सर्वस्य ब्रह्मानन्दलेशत्वात्। 'एतस्पै- चाSSनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' इति श्रुतेः । एतदेवा- मिप्रेत्याऽडथर्वणिका ब्रह्मोपनिषद्यामनन्ति- सशिखं वपनं कृत्वा बहिः सूतं त्यजेद्बुघः। यद्क्षरं परं ब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत्।। सूचनात्सूत्रमित्याहुः सूत्रं नाम परं पदमू। तत्सूत्रं विदितं येन स विप्रो वदेपारगः ।। येन सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिमणा इव। तत्सूत्रं धारयेद्योगी योगवित्तत्वदर्शिवान्॥ बहिः सूत्रं त्यजेद्विद्वान्योगमुत्तममास्थितः । ब्रह्मभावमिदं सूत्रं धारयेद्यः सचेतनः ।। धारणात्तस्य सूत्रस्य नोच्छिशे नाशुचिर्भवेत्। सूत्रमन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम्।। ने वै सुत्रविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः। ज्ञानशिखा ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिन: ।। ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमुच्यते। अग्रेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा ॥

१ घ. ङ. छ. शिखिनो ज्ञा।

विनत्सन्यासप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । ३७३ स शिखीत्युच्यते विद्वान्नेतरे केशधारिणः। कर्मण्यधिकृता ये तु वैदिके ब्राह्मणादयः ॥ तैविधार्यमिदं सूतं क्रियाङ्ग: तद्दि वै स्मृतम्। शिखा ज्ञानमयी यस्य चोपवीतं च तन्मयम्। ब्राह्मण्यं सकलं तस्य इति ब्रह्मविदो विदुः। इदं यज्ञोपवीतं च परमं यत्परायणम् ।। विद्वान्यज्ञोपवीती स्यात्तज्ज्ञास्तं यज्विनं विदुः । इति। तस्माद्योगिनः शिखायज्ञोपवीते यथा विद्येते तथैव संध्याऽपि विद्यते। यः शास्त्रगम्यः परमात्मा यश्राहंप्रत्ययगम्यो जीवात्मा तयारेक- व्वज्ञानेन महावाक्यजन्येन भ्रान्तिप्रतीतो भेदो विशेषेण मग्र ऐव ! पुनर्भ्रान्त्यनुदयो मङ्गस्य विशेषः । येयमेकत्वबुद्धिः सेयमुमयोरात्मनो: संधौ जायमानत्वात्संध्येत्युच्यते। अहोरात्रयाः संध्ययोरनुष्ठेया क्रिया यथा संध्या तद्दत्। एवं सति योगी श्रद्धाजडैर्ने व्यामोहयितुं शक्यः । कोडयं मार्ग इति प्रश्नस्यासी स्वपुत्रेत्यादिनोत्तरमुक्तम्। का स्थिति- रित्येतस्य महापुरुष इत्यादिना संक्षिप्योत्तरमुक्त्वा संशयविपरीतेत्या- दिना तदेव प्रपञ्चयेदानीमुपसंहरति- सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमा स्थितिः ' इति। क्रोधलोमादीनां कामपूरकत्वात्कामपरित्यागेन चित्तदोपा: सर्वेऽवि परित्यज्यन्ते। एतदेवाभिप्रेत्य वाजसनेयिभिराम्रातम्-'अथा खल्वाहुः काममय एवायं पुरुषः' इति। अतो निष्कामस्य योगिचित्तस्याद्वते निर्विघ्ना स्थितिरुपपद्यते। अन्ये शिखायज्ञोपवीते प्रसिद्धे तु मन्त्रदव्यलक्षणे। मन्त्रसंस्कृतकेशविशेपकार्पसमत्रा- त्मकवस्तनी एवत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-शिखाद्यङ्गेत्यादना। तत्र श्र्यन्तरं संवाद यति-एतक्षेवेत्यादिना। एवं योगिनः संध्याऽर्पत्याह-तस्मादित्यादिना। अथ वृत्तानुवादपूर्वकमग्रिमं ग्रन्थमवतारयति-कोडयं मार्ग दृतीत्यादिना। फलितमाह- क्रोधलोमादी नामित्यादिना। कधस्य रावणादिविषयकस्य श्रीरामनिष्टस्य प्रसिद्धमेव जानकीलाभादिलक्षणकामपूरकत्वम्। एवं लोभस्यापि ध्रुवनिष्टस्याक्षयराज्यादिविपयकस्य

१ क. ख, ग. घ. ङ्, च, एवं पु । २ क. फ. ग. व, छ, च, संधावनु। ३ क. ग. घ. ङ च. रमे स्थि°।४ क, ख. ग. व, ङ, च. पर्वक।

३७४ पूर्णानन्देन्दुकामुद्यौख्यव्याख्यासमेतः- [५ पञ्चमं-

च श्रीभगवद्दर्शनद्वारोक्तध्रुवपदावाप्तितक्षणकामपूरकत्वम्। आदिपदान्मतसरस्यापि विश्वा- मित्रनिष्ठस्य ब्रह्मर्षित्वरूपकामपूरकत्वं तपोद्दारा ग्राह्यम्। कामपूर्वकत्वादिति पाठरतु सरल एव। ततः कि तदाह-कामपरित्यागेनेति। तत्र मानमाह-एतदेवेत्यादिना सावतरणम्। तत्राप्याशड्क्य समादधानः श्रुतिमवतारयति नन्वित्यादिना -- ननु दण्डग्रहणविधिबलेनोपेता विविदिषासंन्यासिनो योगिनं दण्डेन रहितं परमहंसं नाभ्युपगच्छन्तीत्याशङ्क्याSडह- 'ज्ञानण्दडो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते। काष्ठण्दण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जित: ।। स याति नरकान्घोरान्महारौरवसंज्ञकानू। तितिक्षाज्ञानवैराग्यशमादिगुणवर्जितः ।। भिक्षामात्रेण यो जीवेत्स पापी यतिवृत्तिहा। इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः'इति॥ परमहंसस्य योऽयमेकदण्ड: स द्विविध :- ज्ञानदण्डः काछदण्ड श्रेति। यथा त्रिदण्डिनी वाग्दण्डो मनोदण्ड: कायदण्डश्रेति त्रैविध्य तद्त् : वाग्दण्डादयो मनुना स्मर्यन्ते- वाग्दण्डोऽथ मनोदण्ड: कर्मदण्डस्तर्थवच। यस्यैते नियता बुद्धौ स त्रिदण्डीति चोच्यते॥ त्रिदण्डमेवं निक्षिप्य सर्वभूतेषु मानवः । कामक्रोधौ तु संयम्य ततः सिद्धिं नियच्छति। इति ॥ तेषां स्वरूपं दक्ष: स्मरति- वाग्दण्डोऽथ मनोदण्ड: कर्भदण्डस्तथैव च। य स्यैते नियता दण्डास्त्रिदण्डीति स उच्यते॥ वाग्दण्डे मौनमातिष्ठेत्कर्मदण्डे त्वनीहतामू। मानसस्य च दण्डस्य प्राणायामो विधीयते। इति। कर्मदण्डोऽल्पमोजनम्' इति स्मृत्यन्तरपाठः। ईद्धशं त्रिदण्डित्वं परमहंसस्याप्यस्ति। तदेतदभिप्रेत्य पितामहः स्मरति- यतिः परमहंसस्तु तुर्याख्यः श्रुतिचोदितः ।

१ क. ख. ग. च. धिवासनयोपे०। २ क. ख. ग. घ. ङ च. ता दण्डस्त्रिद। २ क, ख. ङ. च. मेतभिक्षि° । ४ क, ख. ग, घ, ङ, च, निगच्छ।

विद्वत्संन्यासप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविषेकः । ३७५

यमैश्र नियमैर्युक्तो विष्णुरूपी त्रिदण्डमृत् ।। इति। एवं सति मौनादीनां वागादिदमनहेतुत्वाद्यथा दण्डत्वं तथैवाज्ञानत- त्कार्यदमनहेतोज्ञनस्य दण्डत्वम्। अयं ज्ञानइण्डो येन परमहंसेन धृतः स एव मुख्य एकदण्डीत्युच्यते। मानसस्य ज्ञानदण्डस्य कदाचिच्चित्तविक्षे- पेण विस्मृतिः प्रसज्येतेति तन्निवारणार्थं स्मारकः काठ्ठदण्डो ध्रियते। तदेतच्छास्त्रार्थरहस्यमबुदृत्वा वेणमात्रेण एरुषार्थमिद्धिमभिप्रेत्य काठ दण्डो येन परमहंसेन धृतः स पुरुषो बहुविधयातनोपेतत्वादूघोरान्महा- रौरवसंज्ञकान्नरकानाप्नोति। तत्र हेतुरुच्यते-परमहंसवेषं दृष्टा ज्ञानि त्वभ्रान्त्या सर्वे जना: स्वस्वगृहे तं भोजयन्ति। अय च जिह्वालम्पटो वर्ष्यावरज्यविवेकमकृत्वा सर्वेमश्जाति तेन प्रत्यवायं प्राप्तोति। यानि तु 'नान्नदोपेण मस्करी''चातुर्वण्य चरेन्द्ैक्षम्' इत्यादीनि वाक्यानि तानि ज्ञानिविषयाणि। अयं च ज्ञानवर्जित इति युक्तोऽस्य नरकः। अत एव ज्ञानहीनस्य यतेर्भिक्षानियममाह मनु :- न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया। नानुशासनवादाभ्यां मिक्षां लिप्सेत कर्हिचित् ।। एककालं चरेद्द्रैक्षं न प्रसज्येत विस्तरम । भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेध्वपि सज्जति ॥इति। ज्ञानाभ्यासिनं प्रति त्वेवं स्मर्यते- एकवारं द्विवारं वा भुख्ीत परहंसकः । येन केन प्रकारेण ज्ञानाभ्यासी भवेत्सदा । इति।

वगत्योत्तमं ज्ञानदण्डं यो धारयति स एव मुख्यः परमहंस इत्यवगन्त- व्यम्। नन्वसुप्य परमहंसस्यास्तु ज्ञानदण्डो मा मृत्काष्ठदण्डनिर्बन्ध इतरा तु चर्या कीदृशीत्वाशट्क्याऽडह-'आशाम्बरो निर्नमस्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर्यादृच्छिको मवेद्दिक्षुनाSडवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च न लक्ष्पं नालक्ष्यं न पृथङना- पृथङून चाहं न त्वं न च सवं न चानिकेतस्थितिरेव स मिक्षुः सौव- वर्णादीन्नेव परिग्रहेत्न लोकं नावलोकं च' इति।

१ क. ख. ग. घ. ङ, च. वेषमा0। २ क. ग. घ. ङ. घसंनापोपे। ३ क. ख. ग. घ. ङ. च. सज्जेत विस्तरे। भे । ४ क, ख. ग. व, ङ च. दीनां नैव।

३७६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [ ५ पब्मं-

उक्तश्रुतितात्पर्यमाह-परमहंसस्येत्यादिना। तत्र दृष्टान्तं स्पष्टयति -- पथेत्या- दिना। तत्र मानमाह-वाग्दण्डादय इत्यादिना। सावतरणम् । सर्वभृतेष्विति विषयसप्तमी। एवं च सर्वभृतविषयक वाग्दण्डादित्रयं निक्षिप्य त्यक्त्वा 'अहिंसा परमो धर्मः' इति वचनात्कायिकादिहिंसात्रयमपि परिवर्ज्येत्यर्थः । नियच्छति संपादयतीति यावत्। स्मृत्यन्तरमप्याह-तेषामित्यादिना। फलितमाह-एवं सतीत्यादिना। नन्वेवं दिगम्बरः परमहंसः प्राचीनाचार्येषु कोडपि न प्रसिद्ध इत्यत आह-मानसस्येत्यादिना। न चोत्पातेति। उत्पातो भृकम्पविद्युत्पातादिः । निमित्तं क्षुदादि तत्फलकथनाभ्यामि- त्यर्थः । न नक्षत्रेति । नक्षत्रविद्या, ज्योतिःशास्त्रं तदादिर्याऽङ्गविद्या शिक्षादिषड- ङ्विद्या तयेत्यर्थः । नानुशासनेति। अध्यापनपाण्डित्याभ्याम्। अपरं तु सरलमेवा- ग्लम्। उक्तश्रुति व्याकरोति, आशा इत्यादिना -- आशा दिशस्ता एवाम्बरं वस्त्रमाच्छादनं यस्यासावाशाम्बरः। यत्तु स्मृतिवचनम्- जान्वोरूर्ध्वमधो नाभे: परिधायैकमम्बरम्। द्वितीयमुत्तरं वास: परिधाय गृहानटेत्।। इति। तदिदमयोगिविषयम्। अत एव पूर्वं तञ्च न मुख्योऽस्तीत्युक्तम्। यन्तु स्मृत्यन्तरम्- यो भवेत्पूर्वसंन्यासी तुल्यो वे धर्मतो यदि। तस्मै प्रणाम: कर्तव्यो नेतराय कदाचन ॥ इति। तस्याध्यन्यविषयत्वान्नास्य नमस्कार: कर्तव्योऽस्ति। अत एव ब्राह्मणलक्षणे 'निर्नमस्कारमस्तुतिम्' इत्यादयुदाहृतम्। गयाप्रयागा- दितीर्थेषु श्रद्धाजाड्यात्प्राप्तः स्वधाकारो निषिध्यते। पूर्वत्र निन्दागर्वे- त्यादिवाक्ये परैः कृतया स्वात्मनिन्दया केशो निवारितः, अत्रतु स्वक- र्वृके परविषये निन्दास्तुती निषिध्येते। याद्ृच्छिकत्वं निर्बन्धराहित्यम्। न क्वचिदृषि व्यवहारे निर्बन्धं कुर्यात्। यस्तु देवपूजायां निर्बन्धः स्मर्यते- भिक्षाटनं जपः शौचं स्नानं ध्यानं सुरार्चनम्। कर्तव्यानि षडेतानि सर्वथा नृपदण्डवत् ॥ इति।

१ छ. °यमोत्त° ।२ क, ख, ङ, च, "प्ययोगिवि०।

विद्वत्संन्यास प्र० ] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३७७

सकृत्स्मरणं ध्यानं, नैरन्तर्षेणानस्मरणमुनासनमिति तयोर्भेंदः। यथा योगिन: स्तुतिनिन्दादिलीकिकव्यवहारामावः, यथा च देवपूजाविधर्म- शास्त्रव्यवहाराभावः, तथा लक्ष्यत्वालक्ष्पत्वादिज्ञानशास्त्रव्यवहारोऽपि नास्ति। यत्साक्षिचैतन्यमस्ति तदिदं तत्त्वमसीति वाक्ये त्वंपदेन लक्ष्यम्। देहादिविशिष्टं चैतन्यं लक्ष्य न भवति किं तु वाच्यम। तब् वाच्यं तत्पदार्थात्पृथक्। तल्लक्ष्यं त्वपृथक। स्वदेहनिष्ठो वाच्योऽर्थोह- मिति व्यवहाराहैः। परदेहनिष्ठस्त्वमिति व्यवहाराहः। लक्ष्यं वाच्य- मित्युमयविधं चेतनोपेतमन्यज्जडं जगत्सर्वमिति व्यवहारार्हमित्येता- हशी विकल्पो न कोऽपि योगिनोऽस्ति, तदीयचित्तस्य ब्रह्मणि विश्रा- न्तत्वात्। अत एव स मिक्षुरनिकेतस्थितिरेव। यदि नियतनिवासार्थं कंचिन्मठं संपादयेत्तदानीं तस्मिन्ममत्वे सति तदीयहानिवृद्धयोक्चितं विक्षिप्येत। एतत्सर्वमभिनेत्य गींडपादाचार्या आहु :- निस्तुतिर्निर्निमस्कारो निःस्वधाकार एव च । चलाचलनिकेतश्र यतिर्थादृच्छिको भवेत् ॥इति। यथा मठो न परिग्रहीतव्यस्तथा सुवर्णरजतादीनां भिक्षाचमनपात्रा णामेकमपि न गृह्लीयात्। तदाह यम :- हिरण्मयानि पात्राणि कार्प्णायसमयानि च। यतीनां तान्यपात्राणि वर्जयत्तानि मिक्षुकुः । इति। मनुरपि-अतैजसानि पात्राणि तस्य म्युनिर्वणानि च। तपामन्दिः स्मृतं शौंचं चमसानामिवाध्वरे ॥। अलाबुदारुपान्नं वा सृन्मयं वणवं तथा। एतानि यतिपात्राणि मनुः स्वायंभुवोञ्ञ्रवीत्॥इति। बौधायनोऽपि-स्वयमाहृतपर्णेपु स्वयं शीर्णेषु वा पुनः। भुख्रीत न वटाश्वत्थकरख्ानां च पणंक।। आपद्यपि न कांस्येषु मलाशी कांस्यभोजनः । सौवर्णे राजते ताम्रं मृन्मये त्रधुसीसयोः ॥इति।

१ क. ख. ग. व, ङ, च, ना नान्य। २ क, ख, ग, व, छ, च. 'तेषां सृद्धिः।

३७८ पूर्णानन्देन्दुकी मुद्याख्यव्याख्यासमेतः- [५ पहमं-

तथा लोकं जनं शिष्यवर्ग न गुह्लीयात् । तदाह मनुः-एक एव चरेन्नित्यं सिध्दयर्थमसहायकः। सिद्धिमेकस्य संपश्यन्न जहाति न हीयते। इति। निरुक्तयोगिव्यवहारे स्मृतिविरोधमाशड्क्य तस्यामुख्यपरमहंसपरत्वेन समाधाने कृतेऽपि तद्दाढ्यार्थ सांप्रदायिकसंमतिमपि तत्राSSह-एतत्सर्वमित्यादि। उक्तेषु यतिधर्मेषु मधातिथेः प्रकारान्तरेणापि संमतांस्तद्रर्मानसंगृह्लाति-मेधातिथि- रपी त्यादिना -- मेधातिथिरपि- आसनं पत्रालीपश्र संचयः शिष्यसंग्रहः। दिवा स्वापो वृथाऽडलापो यतेर्बन्धकराणि षद्।। एकाहात्परतो ग्रामे पश्चाहात्परतः पुरे। वर्षाभ्योऽन्यत्र यत्स्थानमासनं तदुदाहृतम्॥ उक्तालाव्वादिपात्राणामेकस्यापि न संग्रहः। मिक्षोर्भैक्षभुजश्रापि पात्रलीपः स उच्यते ॥ गहीतस्य तु दण्डादेर्द्वितीयस्य परिग्रहः। कालान्तरोपभोगार्थं संचयः परिकीतित: ।। शश्रूपालामपूजार्थ यशोर्थ वा परिग्रहः। शिष्याणां न तु कारुण्यात्स ज्ञय: शिष्यसंग्रह: । विद्या दिनं प्रकाशत्वादविद्या रात्रिरुच्यते। विद्याभ्यासे प्रमादी यः स दिवास्वाप उच्यते ॥ अध्यात्मिकीं कथां मुक्त्वा भैक्षचर्यां सुरस्तुतिम ! अनुभ्रहः पि प्रश्नो वृथाऽडलापः स उच्यते ॥ इति। लोकं शिष्यजनरूपं न गृह्ीयादित्येतावदेव न मवति किं तु तस्य लोकस्यावलोकं दर्शनमपि न कुर्यात्तस्य बन्धहेतुत्वात्। न चेत्यनेनान्य- दपि स्सृतिनिषिद्धं न कुर्यादित्यमिप्रतम्। तच्च निषिद्धं मेधातिथिर्द- शयति- स्थावरं जङ्गमं बीजं तेजसं विषमायुधम्। पडेतानि न गृह्लीयाद्यतिर्मूत्रपुरीषवत्।।

१ क. ख, ग. व, छ, च, लोभख। २ क, फ, ग, छ, लोभः स । ३ क, क, ग, छ. प. मद्दात्पथि।

विद्व तसंन्यासप०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक:। ३७९

रसायनं क्रियाचारं ज्योतिषं क्रयविक्रयम। विविधानि च शिल्पानि वर्जयेत्परदारवत्। इति॥ योगिनो लौकिकवैदिकव्यवहारगतानि यानि बाधकानि सन्ति तेषां वर्जनमभिहितम्। अथ प्रश्नोत्तराभ्यामत्यन्तं बाधकें प्रदुर्श्य तद्वर्ज- नमाह -- 'आबाधकः क इति चेदाबाधकोऽस्त्येव। यस्माद्विक्षुहिरण्यं रसेन दृष्ट चेत्स ब्रह्महा भवेत्। यस्मान्द्विक्षु हैरण्यं रसेन स्पृट्टं चेत्स पौल्कसो मवेत्। यस्माद्भ्िक्षहिरण्यं रसेन ग्राह्यं चेत्स आत्महा भवेत। तस्माद्भिक्षुरहिरण्यं रसेन न दृष चन स्पृष्टं च न ग्राह्यं च' इति। आकारोडभिव्याप्त्यर्थः। 'आङीषदर्थडभिव्याप्ी' इत्यमिहितत्वात्। अभिध्याप्ती बाघकोऽत्यन्तबाधकस्तस्य सन्दावं प्रतिज्ञाय हिरण्यस्य तथाविधवाधकत्वसुच्यते। रसेनामिलापयुक्तेनाSदरेण हिरण्य यदि दृष्ट स्यात्तदानीं स द्रष्टा भिक्षुर्बह्महा मवेत । हिरण्यासकत्या तत्सं- पादनरक्षणयोः सर्वदा प्रयतमानस्तद्वैयश्यपरिहाराय प्रपश्चमिथ्यात्वप्र- तिपाद्कान्वेदान्तान्दूषियित्वा तत्सत्यत्वमवलम्चते। ततः शास्त्रसिद्ध- मद्वितीयं ब्रह्म तेन भिक्षुणा हतमेव भवति। तस्मादसौ ब्रह्महा भवेतू। तथा च स्मर्यते -- ब्ह्म नास्तीति यो वृयाद्ववषटि ब्रह्मविदं च यः। अभूतब्रह्मवादी च त्रयग्ते ब्रह्मघातकाः । इति ॥ * "ब्रह्महा स तु विज्ञेयः सर्वधर्मबहिप्कृतः ।" अभिलापपूर्वकं हिरण्यं स्पृष्टं चेत्तदा स स्पष्टा मिक्षु: पतितत्वात्पी लकसो म्लेच्छसदृशो भवेत। पातित्यं च स्मर्यते- पतत्यसी घुवं भिक्षुर्यस्य मिक्षोर्द्वयं भवेत। धीपूर्व रेत उत्सर्गो द्वव्यसंग्रह एव च । इति। अभिलाषपुरःसरं हिरण्यं न ग्राह्यं गृहीतं चेत्तदा स भिक्षु्देहेन्द्रि यादिसाक्षिणमसङ्ग चिदातमानं हतवान्भवेत्। असङ्गत्वमपाह्य स्वात्मनो हिरण्यादिद्रव्यं प्रति मोकतृत्वन प्रतिपत्नत्वात । तस्याश्चा न्यथा प्रतिपत्ते: सर्वपापरूपत्वरं स्मर्यते- * बह्मद्देत्यर्वपद्यं क. ख. ग, द, च. पुग्तवंषु नास्ति। अधिक चेतत् । १ क, ख, ग, व, ङ, च. यावादं ज्यो।

३८० पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेत :- [५ पञ्वमं-

योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चोरेणाऽडत्मापहारिणा॥ इति। मैक्षेति। भिक्षाटने नारायणसमरणम्। अनुग्रहो मन्त्रोपदेशादिः । पथि मोक्षमार्गे विषये प्रश्न आक्षेपः । आसनं पात्रलोपक्षेत्यादिवदन्यानपि तत्समतान्यतिधर्मानसंग्रहीतुं श्रुतिगतं न चेति निपातद्वयं तात्पर्यभेदेन विशदयति-न चेत्यनेत्यादिना। स्थावर रत्नादि। जङ्गमं गवादि। बीजं तुलस्यादेः । तैजसं काचपात्रादि। विषमायुधं च प्रसि- द्धमेव। परदारेति। यथा पूर्वाश्रमे परदाराः सर्वथा वर्जितास्तद्वदत्राऽडश्रमे रसाय- नाद्यखिलमपि वर्जयदित्यर्थः । इहाऽडश्रमे तु स्वपुत्रमित्रकतत्रेत्यादिना स्वदाराणामपि त्यक्त- त्वेन परदारवर्जनस्य कैमुत्यसिद्धवादित्याशयः। एवमाबाधकोऽस्त्येवि श्रुत्याSडबाधकस्य कैमुत्यमपि ज्ञेयन्। तद्वद्वह्महेत्युक्तविवृतिरीत्या तत्र ब्राह्मणवधपापस्यापि संग्रहः। एवमा नहे- त्यत्रापि केमुतिकन्यायः स्पष्टमवान्यत्। क्तेऽर्थेश्रुतिमपि संवादयति किं चेत्यादिना- किं चाऽडत्मघातिन: सुखलेशेनापि रहिता बहुविधदुःखेनाSडवृता लोका: श्रूयन्ते- 'असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाSSवृताः। तारस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चाऽडत्महनो जनाः ॥इति। हष्ट चेत्यनेन चकारेण श्रुतं चेति समुच्चीयते। स्पृष्टं चेत्यनेन कथि- सस्य समुच्चयः । ग्राह्यं चेत्यनेन व्यवहृतं चेति समुच्चीयते। दर्शनस्प- शनग्रहणवदभिलापपूवकाहिरण्य वृत्तान्तश्रवणतद्रुणकथनतदीयक्रियादि- व्यवहारा अपि प्रत्यवायहेतव इत्यर्थः। यस्मात्सामिलापाहिरण्यदर्शना- दयो दोषकारिणस्तस्माद्द्िक्षुणा हिरण्यदर्शनाद्यो वर्जनीया इत्यर्थः। हिरण्यवर्जनस्य फलमाह- 'सर्वे कामा मनोगता व्यावर्तन्ते दुःखेनोद्विग्ः सुखे निःस्पृहस्त्यागो रागे सर्वत्र शुभाशुभयोरनभिस्न्नेहो न द्वेष्टि न मोदते च सर्वेषामिन्द्रि- याणां नतिरुपरमते य आत्मन्येवावस्थीयते' इति। पुत्र मार्यागृहक्षेत्रादिकामानां सर्वेषां हिरण्यमूलत्वाद्धिरण्ये परित्य क्े सति ते कामा मनोगता मनस्यवस्थानाद्ध्यावर्तन्ते व्यावृत्ता भवन्ति। कामनिवृत्तौ सत्यां कर्मप्राप्तयोर्दुःखमुखयोरुद्वेगस्पृहे न भवतः । एतञ्च स्थित प्रज्ञप्रस्तावे प्रपश्चितम्। ऐहिकयोः सुखदुःखवीर्विक्षेपक त्वनाSSमु.

१ क, ख. ग. व, ऊ, च. योरषिक्षेपकत्वे सत्यामु।

विद्वत्संन्यासप्र०] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक: । ३८१ ष्मिकविषयरागेऽवि त्यागो मवति। ऐहिकसुखस्पृहायुक्तो हि तद्दृष्टान्ते- नानुमित आमुष्मिके सुखे रागवान्मवति। तस्मादैहिके निःस्पृहस्याSS- मुष्मिके रागाभावो युज्यते। एवं सति सर्वत्र लोकद्वयेऽपि यी शुभाशु- भावनुकूलप्रतिकूलविषयौ तयोरनभिस्नेहः। एतञ्च द्वेषराहित्यस्याप्युप- लक्षणम्। तादशो विद्वानशुभकारिणं कचिदषि पुरुषं न द्ंषि शुभका- रिणं च हट्टवा न च मोदं प्रमोति। द्वेषमोदरहितो यः पुमानात्मन्येव सर्वदाऽवतिष्ठते तस्य सर्वस्य सर्वेषामिन्द्रियाणां गतिः प्रवृत्तिरुपरमते। इन्द्रियोपरती न कदाचिदृवि निर्विकल्पकसमाधविघ्नो भवति। तेषां का स्थितिरिति प्रश्नस्य संक्षपविस्तराभ्यामुत्तरं पूर्वमुक्तं तदेवात्र पुनरि हिरण्य निषेधप्रसङ्गेन स्पष्टीकृतम्। अथ विद्वत्सन्यासमुपसंहरति- 'यत्पूर्णानन्दैकबोधस्तद्वह्माहमस्मीति कृतकृत्यो भवति कृतकृत्यो मवति' इति। यङ्रह्म वेदान्तेषु पूर्णानन्दैकबोधः परमात्मेति निरुपितं तद्भह्माहम- स्मीत्येवं सर्वदाऽनुभवन्रयं योगी परमहंसः कृतकृत्यो भवतीति। तथा च स्मर्यते- ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्वस्य योगिनः । नवास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चंन्न स तत्त्ववित् । इति। दृष्टं चेत्यादिश्रतचकारत्रयस्वारस्माह-दृष्ट चेत्यनेनेत्यादिना। फन्दितमाह- यस्मादित्यादिना। ततः कि तदाह-हिरण्यवर्जनस्येत्यादि। समुदाहृतश्रुर्ति विवृणोति-पुत्रमार्येत्यादिना। व्यावृत्ता इति। मनसः सकाशात्सामग्रयभावांदेव निर्गता भवन्तीत्यर्थः । तत्फल्माह-कामनिवृत्ताविन्यादिना। कमेति। प्रारव्धकर्म/- गतयोरित्यर्थः । तत्रोपपत्त्यपेक्षायां तां स्माग्यति-एतच्चेति। ततोऽपि कि तदाह- ऐहिकयोरित्यादिना। निगमयति-तम्मांदहिक इति। फलितं कथयति-रवं सनीत्यादिना । अथ वृत्तानुवादपूर्वकमवशिष्टग्रन्थरहस्यमाह-तेषामित्यादिना। उदाहू- तोपबिषद्वाक्यं व्याकरोति-यद्धह्वत्यादिना । अव्यावृत्ताननुगतं वस्तु ब्रह्मति भण्यते। 'ब्रह्मार्थो दुर्लभोऽत्र स्याद्वितीये सति वस्तुनि' इति वार्तिकोक्तर्वेतबाधोऽर्थदिवेति भावः। कार्तार्थ्ये मानमाह-तथा चेत्यादिना। अथाSSचार्यः प्रकरणार्थ संक्षिपन्मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि प्रथन्ते शास्त्राणीत्यादिमहाभाष्योक्तरीत्या ग्रन्थान्तेऽप्याशीर्वादलक्षणं मङ्गलं कुर्वाणः परमकरुणया

[५ पः्चमं-

श्रीमद्धारतीतीर्थाभिधस्वगुर्वभिन्नं प्रकृतप्रकरणतात्पर्यप्रतिपाद्यमानं परमात्मानमेवाखितमुमुक्ष्- नुजिघृक्षया प्रार्थयते जीवन्मुक्तीत्यादिश्लीकेन ग्रन्थानामपि प्रकृतप्रकरणे प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यर्थ संग्रथयन्- जीवन्मुक्तिविवेकेन तमो हादं निवारयन्। पुमर्थमखिलं देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १।# भेदाभेदी सपदि गलितौ पुण्यपापे विशीर्णे मायामोहाँ क्षयमधिगती नष्टसंदेहवृत्ति: । शब्दातीतं त्रिगुणरहितं प्राप्य तत्त्वावबोधं निस्त्रेगुण्ये पथि विचरतां को विधि: को निषेधः ॥२॥ हीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्पाषाणमृन्मयान्। योगिनो न प्रपद्यन्ते आत्मज्ञानपरायणाः। ३।। अग्निर्देवो द्विजातीनां मुनीनां हृदि देवतम्। प्रतिमास्वल्पबुद्धीनां सर्वत्र विदितात्मनाम् ॥४॥ सर्वत्रावस्थितं शान्तं न प्रपद्ये जनार्दनम्। ज्ञानचक्षुर्विहीनत्वादन्ध: सूर्यमिवोदितम् ॥५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीभारतीतीर्थभगव- च्छिव्य श्रीमद्विद्यारण्यगुरुवर विरचिती जीव- न्मुक्तिविवेक: संपूर्णः ।

विद्येन्याद्यारम्भे व्याख्यातमपीह प्रकारान्तरणव व्याक्रियंत तथा हि-विद्यातीर्थमहेश्वरः । तीर्थ शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायनारीरजःमु च। अवतारर्पिजुष्टाम्बुपात्रोपाव्यायमन्त्रिपु' इति ॥ 'मह उत्सवतेजसोः' इति च मेदिन्याः । 'मह उद्भव उत्सनः' इत्यमरात्। महनं महः, मह पृजायामिति रामाश्रमीयवचनाच्च विद्याया अपरोक्षाद्वैतब्रह्मविद्यायास्तीर्थ- मुपाध्यायः स चसौ महेश्वरश्चेति तथा। 'ईशानः सर्वविद्यानाम्' इति श्रतेः, 'ज्ञानं महेश्वरादिच्छेत् ' इति स्मृतेश्व निरुत्तब्रह्मविद्याप्रदसदवुर्वभिन्नः श्रीशंकर इत्यर्थः । मुमुक्षुभ्य इत्यार्थिकम्। तथा च केनचिन्निित्तेन प्रतिबद्धप्रेपोच्चारणादिविधिपूर्वके कदण्डधारणादि- विविदिषासंन्यासित्वेऽपि तीत्रमुमुक्षया 'त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः' इति श्रत्युक्तगौण-

• इत उत्तरं भेदाभेदावित्यारमैतदुन्तिमं श्र्ोकचतुष्कं ङ. पुस्तक एव वर्तते नान्यञ्। तनैतदग्रन्थकर्तरन्यस्य वेति न विद्ः।

विविदिपासंन्यासिभ्य इत्यर्थः । अखिलं विदेहकैवल्यलक्षणं पुमर्थ मोक्षम्। देयात्'

पूर्वकं मूलाविद्याध्वस्तिरूपं स्वप्रकाशाखण्डानन्दात्मना प्रकाशयत्त्रिति ग्रन्थकृत्कर्तृकप्रार्थना। तत्र हेतुं द्योतयंस्तं विशिनष्टि-जीव्वित्यादिपुर्वार्धेन। जीवन्मुक्त: प्राक्प्रपञ्चिताया विवेक: प्रचुरोहापोहपूर्वकः प्रमाणादिविचारे यस्मिस्तेनानेन द्वारीभतेन मत्संग्रथितग्रन्थने- त्यर्थ:। हार्दम्, अहमज्ञ इत्यनुभवादन्तःकरणावन्छेदनैव साक्षिप्रत्यक्षमनादिभावरूपं निवारयन्निर्मुलयनसन्निति यावत्। अत्राग्विलिति पुमर्थविशेपणेन सगुणसायुज्यादिव्यदासो व्यज्यते। एवं मूले प्रथमोपकान्ताधमाधिकार्यनुजिवृक्षया। यक्य देवे परा र भाक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यँत कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इतिश्रुतरीश्वराभिन्नश्रीगुरुप्रार्थनपरच्चेन व्याख्यातमिंदं पद्य व्यास्यायेदानी क्रमप्राप्तनि-

च्यते-विद्येति। विद्यायाः प्रागुक्तक्षणायास्तर्थमपायः। अयं ह्यपाध्यायापे- क्षया साधनमात्रत्वेन न्यूनश्रम एव। प्रकृतविविदिपोः संन्यामिनस्तावत् -- 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इत्यादिश्रवणादिविधिं ब्रह्मचर्येऽवी- तसाङ्गस्वाध्यायतवेन विनिर्णायँव तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेव्रभिगन्छेत्मित्पाणिः श्रत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्' इति श्रुतिमनुमृत्येत चतुर्लक्षण्यु त्तग्मीमांमाविचारार्थमेवा SSचार्यमुपमन्नलवेन श्रवणोत्तरं मननादौ स्वतःप्रवृत्यादिसंभवादाद्यम्याधमादिकार्णिस्तु तदसंभवात्ततराSडचा- र्यस्य श्रमाधिक्याद्युक्तमंवोपाव्यायत्वम्। अन एव याज्ञवल्क्यवाक्य मत्रेयी प्रति-'व्याच- क्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्त्र' इनि मननकमाध्यनिदिध्यासनवधायक बृहदारण्यके। एवं महश्चासावीश्वरश्वति कर्मधारयं विधाय पर्वाधिकारिलाभादुत्सवाभिन्नोऽन्तर्यमीति फलिते गुर्वभेदार्थ तस्य विद्यातीर्थं चास। महश्वर्श्षति पुनर्गप प्राग्वंदेव तद्विग्रहः कार्यः । शिष तु प्रागनतिरिक्तमंव। अथेदं पदं न्ियमेवराम्मदभिमता जीवन्मुक्तिरन्यादिप्रागुपन्यस्त- मूलकारादिवच नव्वनितवैचारिकपञ्चम्याठिभूमिकापन्नगें,णिद्वन्संन्यामसंपन्नोत्त माधिकारिपरत- याऽपि विवरणीयम्। तद्यथा-विद्यायाः प्रागुक्तायास्तीर्थ क्षत्रमुनपननिस्थानमतादृशो योडय- मुक्तरूपत्वादेवोत्तमाधिकारिल्न महान्स ईश्वरः प्रार्ध्परिममाप्यवधिप्रतिभासमानदृश्य- चिषयकखका ष्णर्यवत्तुच्छत्वानुसंधानसमर्थो यनति तथा। इनः परं योगिपग्महंमाख्यमुख्यवि-

विद्ुयो यज्ञस्याऽडत्मा' इतिप्रभृत्यनुवाकेन पूर्व व्याख्यानो यज्ञस्तस्य यन्महशब्दवाच्यतपो. रूपोन्सवस्तस्येश्वरो निरुत्तनिर्िकल्पसमाव्यतिसानन्यनियामक इन्यर्थः ।

३८४ विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। [ ५ पंख्मं-

अस्तु नमोऽत्र मम निखिलदुःखध्वंसात्मसुखदेभ्यः ॥ १॥ साक्षित्वेनोपलक्ष्येSद्वितयसद मितप्रत्यगानन्दसंवि- द्रह्मात्मैक्यामृते क्वाकृतकृतजनितं दुःखमाध्यात्मिकादि। है तस्यैवात्र बाधाद्यमपि च नभ:कार्ष्ण्यतुल्यं मृषात्वा- त्कामी काम्यश्च कामः क् नुस मदितरः पूर्ण एवाच्युतोऽस्मि ॥ २ ॥

क्यप्रमाणाक्षीरार्णव विहरणश्रीमद्द्वैतविद्येन्दिरारमणश्रीमत्पष्ट्तुपनामकश्रीना- रायणशास्त्रिचरणसरोजराजहंसायमानमानसेन मोडकोपाह्वयेनाच्यु- तशर्मणा विद्यार्थिना विरचितायां पूर्णानन्दन्दुकौमुद्यां पोडश: प्रकाशोडयं जीवन्मुक्तिविवेकव्या- ख्यात्मकः संपूर्णः ।