1. Kalpa Lata Viveka Murari Lal Nagar L.D. Institute of Indology

Lalbhai Dalpatbhai Series No. 17

KALPALATĀVIVEKA

by

AN ANONYMOUS AUTHOR

Edited ty Murari Lal Nagar Harishankar Shastry

with an English Introduction by Prof. P. R. Vora

अहमदाबाद

1

LALBHAI DALPATBHAI BHARATIYA SANSKRITI VIDYAMANDIRA

Fer Dr. Suithaji and Lalbhai Dalpatbhai Series Poof. Naujive Rosmogiji. cuith grcat ngeds . 259108 General Editors: BaDalsukh Malvania Ambalal P. Shah

No. 17

KALPALATAVIVEKA

by

AN ANONYMOUS AUTHOR

Edited by Murari Lal Nagar Harishankar Shastry

with an English Introduction by Prof. P. R. Vora

LALBHAI DALPATBHAI BHARATIYA SANSKRITI VIDYAMANDIRA AHMEDABAD-9

First Edition : 500 Copies April 1968

Text printed by Jayanti Dalal, Vasant Printing Press, Ghelabhai's Vadi, Gheekanta, Ahmedabad, and Introduction Printed by Svami Tribhuvandas, Ramananda Printing Press, Kankaria Road, Ahmedabad & Published by Nagin J. Shah, Acting Director, L. D. Institute of Indology, Ahmedabad-9

This Volume is published with the grant-in-aid from the Ministry of Education, Government of India, New Delhi

Price-Rupees

Revisor Price F L. D. Indolept

Copies can be had of

L. D. Institute of Indology Ahmedabad-9.

'Gurjar Grantha Ratna Karyalaya Gandhi Road, Ahmedabad-1. Motilal Banarasidas Varanasi, Patna, Delhi. Munshi Ram Manoharalal Nai Sarak, Delhi. Mehar Chand Lachhamandas Delhi .- 6.

Chowkhamba Sanskrit Series Office Varanasi. Sarasvati Pustak Bhandar Hathikhana, Ratanpole, Ahmedabad-1. Oriental Book Centre Manek Chowk, Ahmedabad.

अज्ञातकर्तृक: कल्पलताविवेक:

संपादक मुरारि लाल नागर हरिशंकर शास्त्री

प्रस्तावनाकार प्रा० प्रधुन्न रं० वोरा

अहमदाबाद'

प्रकाशक esi. लालभाई दलपतभाई भारतीय संस्कृति विद्यामंदिन अमदावाद-९

लालभाई दलपतभाई ग्रन्थमाला

प्रधान संपादक - दलसुख मालवणिया, अंबालाल प्रे. शाह

मुद्रितग्रन्थाः १. सप्तपदार्थी- शिवादित्यकृत, जिनवर्धन- ८. नेमिरंगरत्नाकर छंद-कविलावण्य- सूरिकृतटीका सह ४-०० समयकृत V 2, 5, 15. CATALOGUE OF SANSKRIT ६-०० 9. THE NĀȚYADARPANA OF RĀ- hithe: AND PRAKRIT MANUSCRIPTS: Muni Shri Punyavijayaji's Colle- MACANDRA & GUNACANDRA : comm

ction. Part I Rs. 50-00 A Critical Study : Dr. K. H. Thou

Part II Rs. 40-00 Trivedi 30-00 Amba

Part III Rs. 30-00 of Pa

३. काव्यशिक्षा-विनयचंद्रसूरिकृत १०-०० सह प्रथमभाग, द्वितीयभाग १५-००,२०-०० the T

४. योगशतक - आचाय हरिभद्रकृत स्वो- 11. AKALAŃKA'S CRITICISM OF lost

पज्ञवृत्ति तथा ब्रह्मसिद्धान्तसमुच्चय DHARMAKIRTI's PHILOSOPHY

सह ५-0० A Study : Dr. Nagin Shah 30-00 verse

६, १६. रत्नाक रावतारिका- रत्नप्रभसूरिकृत over

प्रथम भाग, द्वितीय भाग ८-००,१०-०० वाचकश्रीमाणिक्यगणि <- 00 he h

७. गीतगोविन्दफाव्यम् - महाकविश्री- १३. शब्दानुशासन - आचार्य मलयगिरि- disct

जयदेवविरचित, मानाङ्कटीका सह ८-०० विरचित ३०-०० Bhã

to u संप्रति मुद्यमाणग्रन्थनामाबलि The

१. निघण्टुशेष-सवृत्ति- श्रीहेमचन्द्रसूरि 9. CATALOGUE OF SANSKRIT AND mss

२. रत्नकरावतारिका भा. ३ - रत्नप्रभ- PRAKRIT MANUSCRIPTS. Part IV क :

सूरिकृत, टिप्पण-पज्चिका-गूर्जरानुवाद सह १०. शास्त्रवार्तासमुच्चय (हिन्दी-अनुवाद सह) ३. नेमिनाहचरिउ - आ. हरिभद्रसूरि- आ० हरिभद्रसूरिकृत

(द्वितीय)कृत ११. विद्यानुशासन-आ० मल्लिषेणसूरिकृत ४. अध्यात्मबिन्दु-स्वोपज्ञवृत्ति सह - १२. तिलकमश्जरीसार-पल्लीवाल धनपालकृत

उपाध्याय हर्षवधनकृत १३. विशेषावश्यकभाष्य भा. ३-कोटचार्य- वादिगणिकृतटीका सह-आचार्य जिनभद्रगणि 5 ६. मदनरेखा-आख्यायिका - जिनभद्र- १४. भाष्यावार्तिकटी काविवरणपक्चिका-

सूरिकृत पं० अनिरुद्ध ख

7. YOGABINDU OF HARIBHADRA 15. SOME ASPECTS OF RELIGION AND Text with English Translation, PHILOSOPHY OF INDIA Explanation 16. DICTIONARY OF PRAKRIT PROPER 8. YOGADRSȚISAMUCCAYA OF NAMES HARIBHADRA : Text with 17. SOME MISCELLANEOUS JAIN WORKS ग, २ English Translation, Notes Etc. ON LOGIC AND METAPHYSICS

शाह

PRÉFACE कविलावण्य- ६-०० We are happy to place before the indologists the Kalpalatāviveka, a ARA OF RĀ- hither to unpublished work on Sanskrit poetics. This Viveka is a super- CANDRA : commentary on the Pallava which is a commentary on the Kalpalata. Dr. K. H. Though the author of the Kalpalata and the Pallava is certainly 30-00 Ambaprasāda - the chief minister of Siddharaja Jaisimha (1094-1143 A.D.) -स्वोपज्ञवृत्ति of Patan, we are not in a position to say definitely as to who composed i५ ०0,२0-00 the Viveka. It is really a misfortune that the first two works are TICISM OF lost to us. OSOPHY The scope of the Viveka is made clear by its author in the opening Chah 30-00 verse. Therein he declares that he would explain whatever is passed लोकशतार्थी- over by the author of the Pallava. In spite of this self-imposed limitation 2-00 he has widened its scope by incorporating in the Viveka detailed मलय गिरि- discussions on the various topics on Poetics like Dhvani, Prastāra, ३०-०० Bhavas, and so on. We are very grateful to Muniraja Punyavijaya, who Landed over to us the necessary materials for the preparation of this critical edition. The editors have used, in the preparation of this critical edition, three SKRIT AND mss. the description of which is given below. 1. Part IV क : This palmleaf ms. belongs to Jesalmer Bhandara. It is in two पुवाद सह) parts. First part contains 249 folios. Therein we find first two पाल्षेणसूरिकृत complete chapters and some portion of the third chapter. And the second part contains 148 folios. Therein we find the remaining जनपालकृत portion of the text. The ms. belongs to the first half of the कोटचार्य- 13th Cent. V. S. Size : 16"x21". Condition : best. It is listed in यंजिनभद्रगणि the Catalogue prepared by Muni Shri Punyavijayaji ( p. 134; No. गपसिका- 316 ). The Catalogue is unpublished. ख : This is also a plam-leaf ms. preserved in Jesalmer Bhandara. It N AND contains 389 folios. Extent : 6500 Slokas. Age of the ms .: 1205 V. S. Size : 254"x 24" Last folio is illustrated. Condition : best. -IPROPER In the above mentioned Catalogue it is listed on page 134 (No. 317). IN WORKS , #: These two signs refer to one and the same palm-leaf ms. preserved IYSICS in Sanghavipada Bhandara, Patan. It contains 325 folios. Size : 161"x 2}". 55 folios are missing. Age of the ms. c. first half of tha 124h Cant T7 C

6

a # : This means the corrections made in ms. by some one in olden days. We thank Shri Murari Lal Nagar and Shri Harishankar Shastry for preparing this critical edition of the Viveka. We record our sincere thanks to Prof. P. R Vora who have written for this edition a learned introduction.

I must also gratefully acknowledge the financial assistance given by the Ministry of Education, Government of India (under the scheme of The Minister Ambaprasada with his wife Sitadevi the publication of rare mss. ) for the publication of this important work. We hope that the scholars of Sanskrit Poetics will find this work interesting and useful.

L. D. Institute of Indology Ahmedabad - 9 Nagin J. Shah 15-4-68 Acting Director.

olden

stry for ncere learned

iven by de of The Minister Ambaprasada with his wife Sitadevi Pork.

is work

INTRODUCTION

Those who are familiar with the history of Sanskrit literature would not be surprised to meet with Sanskrit literary works which are annoyingly reticent about their authors, or with works whose dates have provided subject for perennial, nay endless, controversy. In such cases, the inquisitive reader is left to the clues available from the corpus of the work concerned and to external evidence whenever available. Kalpa- latā-viveka, the present work, is by no means an exception to this. It does not allow us the privilege to know the name of its author. However we are able to fix its date with a reasonable degree of certainty with the help of internal evidence supplied by the work and its earliest available manuscript and of external evidence afforded by various other sources. Another and perhaps greater difficulty with the present work Viveka is that it is not by itself an original work but a sub-commentary on such a work, the latter and its first commentary, not being available, if not irretrievably lost. We know from Viveka that the name of the original work on which it is a sub-commentary is Kalpalata and that there was a commentary - an auto-commentary as we shall see afterwards - on the latter called Kalpapallava or merely Pallava1. We do not get any information whatever regarding the authorship of these two works from the present work, Viveka. Authorship of Kalpalata : Viveka does not furnish any information about the author of Kalpa- latā. It does not even tell us about its own author, in case the two do not have a common author. Fortunately we get a reference to the name of the author of the Kalpalata and Pallava in the Syādvādaratnā- kara and we can gather some information about him from the following sources : (i) SyādvādaratnāŘara : This is an auto-commentary by the Jain dialectician Vadi Devasūri on his treatise on Jain Logic, Pramāna-naya- tattvāloka. Devasūri refers in this commentary to a work named Kalpalatā 1. यत्पल्लवे न विवृतं दुर्बोधं मन्दवुद्धिभिश्चापि । क्रियते कल्पलतायां तस्य विवेकोऽयमतिसुगमः ॥ विवेक P. 1 कल्पपल्लवमात्रेण न ये कल्पलतां विदुः । कल्पपल्लवशेषोऽयं क्रियते तद्विदेऽपरः ॥ (ibid P. 320 )

2

and its commentary ( Samketa ) Pallava.1 They are attributed to one wh Ambāprasāda-saciva-pravara. glo This reference occurs in the S. R. on the second sutra of P.N. T. wherein the definition of Pramana is given. In order to clarify his the

discussion regarding the case-endings and the respective order of the subject and the predicate in a definition Devasūri quotes several illustrations, Am

some of which are found in Kavyprakasa as well as Kalpalatā-viveka. (sa

He quotes, inter alia, the following verse : pre

sūryā-candramasau yatra citram khadyotapotakau 1 mi

nityodayajuse tasmai Ch

parasamai jyotise namah ul wa

The vrtti following these illustrations runs thus : yathā cāmīsām wa thi amśānām anuvādyalvam pūrvatra ca tad tad amšānām vidheyatvam tathā his srīmad-Ambāprasāda-saciva-pravareņa Kalpalatāyām tatsamkete Kalpa- An pallave ca prapañcitam astīti tata evāvaseyam.2 From these comments we learn that Srīmad Ambāprasāda had already discussed in his Kalpalatā sec and its gloss Pallava as to what were the respective subjects and predi- on cates in these illustrations. it This very verse is discussed from the same stand-point at the for inception of Viveka3. This is the benedictory verse of Kalpalatā. Accord- the ing to Viveka if the first half of the verse were, "Khadyota-potakau ing yatra sūryācandramasāvapi" (instead of sūryācandramasau yatra citram khadyota-potakau ),4 the stanza would involve what is called Avimrsta- Am vidheyāmśa-dosa; that is to say, if the order of the subject and the is predicate here were changed that dosa would arise. "This", remarks fro Viveka, "would be discussed at length in Kalpalatā under the figure Metaphor (Rūpaka) and in Kalpapallava under Avimrsta-vidheyāmsa-doșa".5 fou

The above reference is so clear and unmistakable that we may is r

without hesitation infer therefrom that Kalpalatā and its gloss Kalpa- exc

pallava are the same as those mentioned in our present work, Viveka, (1

1. I owe this very useful piece of information to my learned and elderly friend Pandita, Ka Dalsukhbhai Malvania. 2. P. N. T. (P. 29). 1.

2. Viveka सूर्याचन्द्रमसौ इति (P. 1, 1. 8) 2. 3. 4. 'खद्योतपातकौ यत्र सूर्याचन्द्रमसावपि' इति पाठे प्राकरणिकानुवादेनाप्राकरणिकस्य स्वगुणोपसंक्र- 4. मणद्वारेण विधेयता न भवेदित्यनुवाद्ययोः सूर्याचन्द्रमसोरादावुपादानमिति। Viveka (P.1, 1. 8) 5.

3. एष चार्थो रूपके कल्पलतायामविमृष्टविधेयांशवाक्यदोषे कल्पपल्लवे य वितत्य वक्ष्यते। 6.

ibid (P. 1,1. 10). 7.

buted to one which is a sub-commentary on Kalpalata and a supplement to its gloss Pallava. ilra of P. N. T. On the strength of the same source we can say that the name of o clarify his the author of Kalpalata and Kalpapallava was Ambāprasāda. The suffix f the subject ' sacivapravara' obviously is a title suggesting the designation of this a l illustrations, Ambāprasāda and indicates that he was the chief (pravara) minister apalatā-viveka. ( saciva ) of some king, i. e. to say of Siddharāja Jayasīmha, as we shall presently see. ( ii) Prabhāvakacarita : In this work by Prabhācandra-ācārya, a minister (mantrī) Ambaprasāda1 or Ambāprasāda2 is mentioned in Chapter XXI, which relates the story of Vadi Devasūri. Ambāprasāda was climbing up the Mount Abu as a member of the suri's party. He vothā cēmīsām was bitten by a serpent ( dandaśūka ). When Devasūri came to know of eyalvam tathā this misfortune, he sent to the minister his padodaka ( water with which Kalpa- his feet were washed). When the wound was dressed with that water te Ambaprasada was completely cured of the poison3. comments his Kalpalatā The same work further tells us : Once a follower of the Bhagavata sect ( Bhagavaddarsani ) named Devabodha came to Patan, and hung ..- and predi- on the royal gate a paper holding out a challenge, to anyone who took it up, in the form of a very difficult riddle, which remained unsolved oint at the for six months. In the meantime, Ambaprasāda introduced Devasūri to lata. Accord- the King Siddharaja He solved the riddle and defeated the overbear- ı-potakau ing challenger.4 vatra citram From the above we may reasonably conclude that the minister ed"Avimrsta- Ambāprasāda referred to in S. R. as the author of Kalpalatā and its gloss, and the is the same as the one who is mentioned in the fore-going passages remarks from Prabhāvakacarita. the figure 2-doșa".5 (iii ) Gāļa Inscription5 : This is an inscription dated c. 1137 A.D., found near Dhrangadhra in Kathiawar. In this inscription Ambāprasāda ve may is mentioned as the chief minister ( mahā-amātya ) in charge of the royal Kalpa- exchequer.6 The inscription belongs to the reign of Siddharāja Jaisimha rk, Viveka, (1094 to 1143 A. D.) of Patan7. iend Pandita, It is evident from the above that Ambaprasada, was the author of Kalpalatā and its gloss and that he was a minister of Siddharāja. We 1. loc cit XXI P. 172. 2. loc cit XXI P. 173. 3. ( ibid ) P. 172. XXI 54-55. लगोपसंक- 4. Prabhāvakacarita XXI. 1,1.8) 5. Gujarātanā Aitihāsika-lekho No. 144. य वक्ष्यते । 6. व्ययकरणे महामात्यश्रीअम्बाप्रसादप्रतिनिबद्ध etc.। Gala Inscription, 7. Gujarāta no Madhyakālina Rājput Itihāsa ( P. 259 ).

4

get but scanty information about his life. Probably he was a Jain1, for Ambāpraså he is mentioned in Prabhavakacarita, as going to Mount Abu as a member which cont of Devasūri's party. He is called a minister in that work, not a chief He had th c minister. Devasūri returned from Abu about 1122 A.D.2, therefore a sycretisn Ambaprasāda who introduced him to the royal court was a minister in is not reco 1122 A. D. In S. R. and Gāļā inscription (c. 1137 A. D. )3 he is referred the value to as the chief minister. According to epigraphical evidences Dādāka was the chief minister in c. 1139 A. D.+ Before be out of The Prakrit work Puspavati was copied in 1135 A.D., when Gangila asked whe was the chief minister.5 If we accept that there was only one chief only two 1 minister ( mahāmātya) we may say that Ambāprasāda enjoyed this its gloss (t important position for a couple of years.6 The mere mention of Ambā- the words prasāda in S. R. by Devasūri does not justify a conclusion that he was referring t himself a philosopher7 The author was a contemporary of the great Viveka dos Hemacandra-acārya. He was undoubtedly influenced by that luminary secondly, and borrows copiously from his Kāvyānusāsana. It must have been quite states tha a privilege for Ambaprasada to discuss these subjects with the Ācārya. This state Their junior contemporary was Manikyacandra, who also borrows a cally state lot from Hemacandra in his Kāvyaprakāśa-samketa. It appears that It rules ou 1. The late Shri D. K. Sastri remarks that the names of Jain ministers only are One n available in Jain Prabandhas [ Gujaratano Madhyakālīna Rājaput Itihāsa (P. 309) ] that both If. we accept this statement we have directly to conclude that Ambāprasāda who is mentioned in P. C. is a Jain. But even otherwise there are several reasons which they have bear out such a surmise. apparently 2. Devasuri's guru Municandrasūri died in c. 1122 A. D. ( vide Introduction to H. K. There S. ( P. 259 ) - on P. 251 of the work it is stated that Devasūri's guru died in a referenc c. 1115 A. D., which appears to be a misprint ). Devasūri had returned to Patan a there are few months before his guru's death, and was introduced to Siddharaja about that time. 3. This means that probably S. R. was written about 1137 A. D. That is, to say, if is disting we think with Shri Sastri that there was only one post of the chief minister during authors o the reign of Sīddharāja (G. M. R. I .- P. 308). It is possible that there were several possible t chief ministers connected with difierent departments as is suggested by the Gālā stage abl inscription, Yet the conclusion regarding the composition of S. R. seems to be unobjectionable. 1. कल्पपल्न 4. G. M. R. I. (P. 266) vide Intro. H. K. S. (P. 193) for a contrary opinion. अपरः इ 5. G. M. R. I. (P. 309) and History of Jain Literature (P. 252). P. 320, 6. G. M. R. I. (P. 308) For a contrary opinion vide Intro, to H. K. S. ( P. 193), where 3. सूत्रसूि Shri R. C. Parikh suggests that there were several chief ministers, in Siddharāja's time, which appears more probable. also अ

7. Vide Intro. to H. K. S. (P. 250). This conjecture was made when the nature of 4. तत्र सूः Kalpalatā was not known. Now that we know that Kalpalata is a work on Poetics मुदाहरण we can say that Ambaprasada was well versed in Poetics, though we do not know are sep whether he was a philosopher also, for Poetics and Philosophy are not at all anta- 5. अनेन gonistic, Dharmakirti, Ānandavardhana, Abhinavagupta, Hemacandra and many others prove this. 6. वयं तु

5

a Jain1, for Ambaprasada had at his disposal the rich library of Acarya Hemacandra, bu as a member which contained several works which we now know merely by name. IK, not a chief He had thoroughly studied the subject on which he has tried to write 2, therefore a sycretism, which bespeaks his critical aptitude. So long as the original s a minister in is not recovered it would not be possible to:give any opinion regarding " ne is referred the value of the opinions he expressed there. ices Dādāka Before we discuss the date of Kalpalata and Viveka it would not be out of place to dispose of a few incidental questions. It may be , when Gangila asked whether the text quoted above from Syādvādaratnākara refers to aly one chief only two works viz. Kalpalata and Pallava, or to three viz. Kalpalatā, enjoyed this its gloss ( tatsamketa ), and Pallava. It is possible philologically to interpret tion of Amba- the words thus: ' Kalpalatayam ca tatsamkete ca Kalpapallave ca', as or- that he was referring to three works. But it would be quite unwarranted first, because of the great Viveka does not refer to any such gloss as distinct from Pallava, and that luminary sccondly, because the verse below the colophon of the present work nave been quite states that Pallava was the only (matra) commentary on Kalpalata.1 the Ācārya. This statemenc is confirmed by the note2 on this verse waich categori- also borrows a cally states that there was only one commentary ( vivarana ) on Kalpalata. t appears that It rules out the possibility of any other commentary than Pallava, wdisters only are One may ask whether that tex: quoted itom S. F .. m.y suggest t Itihasa (P. 309) that both Kalpalata and Pallava are written by Ambaprasada or that moaprasāda who is reasons which they have separate authors. Tnere are several references in Viveka which apparently suggest that the authors of the two were distinct. action to H. K. There are several references in Viveka to Sulrakāra.3 Once there is ri's guru died in a reference to the Satrakara4 as distinct from a Vyttikara. Moreover, hed to Patan a there are several references to Granthakara.5 At one place ' granthakāra' ja about that time. is distinguished from 'vayam'.6 All these may go to indicate that the leat is, to say, if nief minister during authors of Kalpalala and Pallava were different persons. Though it is : there were several possible to account for some of these references, we are not at the present ed by the Gala stage able to completely explain away these references, which may prima . R. seems to be 1. कल्पपह्लत्रमात्रेण न ये कल्पलतां विदु: &c quoted earlier in extenso. opinion. अपरः इति एकस्मिन् विवरणे कृतेऽपरवित्ररणं श्रोतृणामवबोधहेतुतया श्रेयस एव। विवेक P. 320, 1. 21. <P. 193), where 3. सूत्रसूचितेऽपि प्रभेदे सूत्रकृता कथत्चिन्नोदाहरणं दत्तम् &। ibid P. 237, 1. 4. rs, in Siddharāja's also आक्षेप एव सूत्रकृत् प्रतिपादयिध्यत इत्यत्राप्यनुसन्वेयम्। (ibid P. 265, 1. 22) hen the nature of 4. तत्र सूत्रकृदुदाहरणान्यग्रे प्रदशयिष्यते सम्प्रति तु वृत्तिकृदेव विनेयविशेषव्युत्पत्त्यर्थ स्व्रय- ork on Poetics मुदाहरणजातं किश्चित् प्रदशयितुमाह। Viveka P. 280, 1. 21. Here सूत्रकार and वृत्तिकार we do not know are separately referred to. aot at all anta- 5. अनेन ग्रन्थकारेणात्रश्लोके 'न सम्माति' etc. (ibid) P. 14,1.10. candra and many 6. वर्य तु ब्रमः । ग्रन्थकाराभिप्रायेणेत्यर्थः । (ibid) P. 247, 1. 11.

6

facie argue distinct authorship of these two works. Yet the reference in Syādvādratnākara does not seem to corroborate it. The particle 'ca' in 113

" Ambāprasāda-sacivapravareņa Kalpalatāyām tat samkete Kalpapallave th&

ca", suggests samuccaya (aggregation ), so ' Ambaprasāda-saciva-pravarena its is to be construed with both ' Kalpalatayam' and ' Kalpapallave', for it can

is the subject of the predicate prapancitam asti' which comes at the The end. It is better, therefore, to assume that Pallava is an auto-commentary by Ambāprasāda on his Kalpalatā. In that case we have to account for the above mentioned references to Sutrakara and Grantha-kara on the one hand, and to Vrttikara and asl

' Vayam' on the other. The Satrakara and Vyttikara mentioned on P. 280, or w

1. 211 probably refer to Rudrata and Namisadhu, his scboliast, who anti- cipates Rudrata in furnishing illustrations of some of the varieties of the no

figure Samuccaya2. Even at P. 280, 1. 20 the definition of Samuccaya given by Rudrata3 is discussed. It should, however, be confessed that us

the words ' tatra sādhu ( Viveka P. 280, 1. 23) do not occur in Nami- sadhu's Țippana. It is possible that Viveka here quotes from some other and earlier commentator on Rudrata's Kāvyalamkāra from whom perhaps refer

Namisādhu borrowed ! 'Granthakara' at P. 247, 1. 124 refers to Bhamahu and the verse under discussion at that place is B. K. L. II 46. At P. 247, 1. 115 also ' granthakāra' refers to Bhāmaha, the verses under discussion are his- Kāvyālankāra II. 50 & 51. Date of Kalpalatā : We have seen that Ambāprāsada was a minister of Siddharāja (1094 to 1143 A. D.). He therefore flourished about the first half of the 12th century A. D., though he might have lived even there-after. The earliest available ms. of Kalpalatā-viveka is dated 1148 A. D., Therefore, Kalpalata was written earlier than that. This is borne out by the reference to Kalpalatā in Syādvādaratnākara which was probably written in 1137 A. D.6 If so Kalpalatā was written somewhere about

1. Vide fn. 4 on p. 5. 2. Namisādhu's Țippaņa on R. K. L. VII 20. 3. R. K. L. VII 19. 4. इत्येवंविघस्य ग्रन्थकाराऽभिप्रायस्य etc. । Viveka P. 247, 1. 12. 5. Quoted in fn. 6, P. 5 6. We have seen earlier that S. R. refers to Ambāprasāda as a saciva-pravara. If we take it to indicate that he was the chief minister when S. R. was written, the latter 2.

must have been written about 1137 A. D., as Gālā inscription ( 1136 A. D. ) refers 3. to Ambāprasāda as mahāmātya. If the word sacivapravara merely means that Ambāprasada was a mere minister, it would mean that he wrote Kalpalatā even 4.

before he became the chief minister, that is to say before 1136 A. D ..

7 eference in o ticle ' ca' in 1136 A. D., or a little earlier, but not far earlier than that. For from ralpapallave the text of Kalpalatāviveka we are able to decide that Kalpalata and pravarena its Pallava borrow from Mammata's Kāvyaprakāśa1 and also from Hema- dr llave', for it candra's Kāvyānuśāsana. comes at the The name of the present work : mmentary The name of the present work is Kalpalata-viveka. It is also called eu references Viveka, in the same way as Kalpa-pallava is called Pallava. One may ikāra and ask whether the name of this work is Pallarasesa or Kalpapallavaśesa, wh don P. 280, or whether it has two names viz Kalpalatā-viveka and Kalpapallava-śesa2. it, who anti- There is no doubt that the name of this work is Kalpalata-viveka and es of the not Kalpapallavaśesa, for the following reasons : Snmuccaya (i) In the colophon at the end of the work the author himself tells ti ntessed that us that Kalpalatā-viveka is the name ( abhidhāna) of his work.3 n Nami- (ii) In the introductory stanza the author refers to it as Viveka4 some other and not Pallava-sesa. Even in the text at several places the author ers m perhaps refers to it as Vivekas and never as śesa or Pallava-śesa. (iii ) It is true that at the end of each chapter we get, "Kalpa- verse A 1. 115 also 1. Kavyaprakase is beli.v.d ta have leen written in the first half of the 12th century A. D., the lower limit beia. 1150 A. D. (vide Kane Hist. of Alamkāra literature -are his- P. CVI. ) It is submitted here that it i. better to consider that Kāvyaprakāśa was written latest by the beginning or the frst decade of the 12th century A. D., for the following reasons : De Siddharāja (i) Ruyyaka wrote his Alamkāra-sarvasva between 1135 and 1150 A. D. ( vide De : Hist. of SK. literature P. 194 and Kane: Hist. of Alamkāra literature P. CXI). half of He must have written his Samketa on Kāvyaprakāśa even earlier. after (ii ) Kalpalatā-viveka mentions Kāvyaprakāśa by name, and Kalpalatā borrows 148 A. D., copiously from the latter therefore Kāvyaprakāśa is earlier than 1136 A. D. ( iii ) Hemacandra mentions Mammata by name ( vide H. K. S. V .- P. 157). vorne out This is the earliest mention of Mammata, as Prof. Gode rightly points out [ vide S TA obably Studies in Indian Literary History Vol. I (P. 28) ]. He even borrows, and borrows wI ere about wholesale, from Kāvyaprakāśa. So Kāvyaprakāśa is earlier than Kāvyānuśāsana of Hemacandra. Kalpalatā, its Pallava and even Viveka, borrow from Hemacandra. In vi view of the earlier date of Kalpalatā-viveka and Kalpalatā, it is not possible to accept the date of the composition of Kāvyānusāsana given earlier, [ vide Kane : Hist, of Alamkāra literature P. CX; also Intro. to H. K. S. (R. C. Parikh) P. 328 ]. It is obvious that Kavyanusasana was written earlier than 1136 A. D., and perhaps about 1130 A. D. at the latest. If so, it is possible to carry the lower limit of the composition of .vara. If we K. P. upwards back to the beginning or the first decade of the 12th century A. D. e latter 2. vide J. S. S. I. Vol. I ( P. 171 ). D. ) refers 3. इति समाप्तः कल्पलताविवेकाभिधान: etc. Viveka P. 320, 1. 18. that palatā even 4. यत्पल्लवे न विवृतम्। &c. P. 1. 5. उभावप्येतौ दोषौ विवेके न प्रदर्शितौ। Viveka P. 17, 1. 16.

8

pallavasese Kalpalata-viveke etc."1 But this does not prove anything in on tho the face of the specification in the colophon at the end of this work, (yat p where it is clearly stated that Kalpalata-viveka is its name. So ' Kalpa- and V pallavasese' is in apposition to the name . Kalpalata-viveke', just in the same way as in the phrase ' Akbar, the mughal emperor', Akbar is the points name and 'the mughal emperor' its descriptive epithet, irrespective of their order. compo of Pal (iv) The present work is a sub-commentary on Kalpalatā. It is so tha natural that it should suggest, as Hemacandra's Viveka does, its relation to the original. The compound ' Kalpapallava-sesa' would rightly describe Here its nature suggesting that Viveka is to supplement Pallava. the pi Thus Kalpalata-vineka is the name of the present work. this c The non-mention of the name Viveka in the two verses2 at the end ( dhva of this work may seem to militate against the above conclusion. But in unduly view of the colophon one has to confess that the mention of sesa or the in Kalpapallava-sesa there, does not prove anything to the contrary. They are relati used there to describe the secondary nature of the present work. Again in the second verse the word 'Vireka' does not suit the metre, though natura in the first 've can have " Kalprlata-viveko'yam", without impairing the is ref metre, but then it would fail to describe the bearing of Viveka on the ( first commentary on Kalpalata, which is essential looking to the tenor elucid of that verse. Therefore these verces do not suggest anything contrary matra to our above conclusion. 1.22) Kalpalatā and Kalpalatā-viveka : relati As seen above Viveka is a supplement to Pallava, hence it is described A as Kalpapallavaśesa. The name Kalpalatā-viveka means 'a discerning been gloss on Kalpalatā.' But this gloss, as we shall see, is not a second, in- on an dependent and direct commentary on Kalpalata but a sub-commentary, latter a supplement of the auto-commentary Pallava,3 for the following reasons : The S (i) The introductory stanza4 in Viveka tells us that it is a gloss 1. इति कल्पपल्लवशेषे कल्पलताविवेके &c. vide Viveka PP. 90, 100, 228 & 320. scope 2. कल्पपल्लव्मात्रेण न ये कल्पलतां विदुः । is not कल्पपल्लवशेषोऽयं निमितस्तद्विदेऽपरः ॥ ( Viveka P. 320, 1. 19 ) much पह्लवकलशविराजिनि कल्पलताविबुधमन्दिरे रचितः । more. शेषध््रजो विजयतां ... ध्व्रनिपताकोऽयम् । (ibid P. 320, 1. 22 ) means 3. It is interesting to compare Kalpalatā-viveka and Hemacandra's Kāvyānuśāsana- 1. viveka, which latter supplements his auto-commentary, Alamkāracūdāmaņi on 2. quo Kāvyānuśāsana. 3. cf. 4. quoted in fn. 1, P. 1 above ( also vide Viveka P. 1 ). eas

9

e pa ove anything in on those parts of Kalpalata, which have not been elucidated in Pallava dof this work, (yat pallave na vivrtam ), which thus stands midway between the original . So ' Kalpa- and Viveka. T be', just in the (ii ) The first1 of the two verses at the end of the work clearly 7Akbar is the respective of points out that this Kalpapallavasesa i. e. supplement to Pallava, was composed for those who could not understand Kalpalata with the help of Pallava alone ( matrena ). In short Viveka is to be read with Pallava alpalata. It is so that the latter may be more comprehensible. wues, its relation alba a htly describe (iii ) The second verse2 at the end of this work contains a metaphor. Here Kalpalatā is compared to a temple ( vibudha-mandira), Pallava to her the pitcher on the top of its dome and Viveka (rightly called śesa in this context ) to the bannerstaff whereon the banner of Suggestion

expl ts- at the end ( dhvani ) was unfurled (by the author of Viveka). Even if we do not sion. But in unduly exploit this metaphor it would not be improper to draw from it tion of śesa or the inference that it suggests the secondary nature of Viveka in its

mrary. They are relation to Pallava also.

work. Again (iv ) Kalpalatā and Pallava are written by the same author, it is thei metre, though natural, therefore, that Viveka should come after and through Pallava which t impaning the is referred to by Devasūri along with Kalpalalā, whereas Viveka is not. reka on the (v) Viveka forbears from dilating on topics which have been already ed &to the tenor ea thing contrary elucidated and explained in Pallava, often with such remarks as: din- mātram cedam vistaratas tu Kalpapallava eva prapancitāt (Viveka P. 9,

to 1. 22). Thus it pre-supposes Pallava, thereby proving its own secondary relation to it. neit it is described As neither the original work, Kalpalata nor its auto-commentary has Ta discerning been recovered, it is difficult to say whether Viveka actually comments on and explains the text of Pallava, yet it certainly comes after the nd second, in- bcommentary, latter and has no independent status in its relation to the original. pe lowing reasons : The Scope of Kalpalata, Pallara and Viveka: ha tit is a gloss We have already seen that Kalpalata is not recovered. Its exact x 320. scope, therefore, is a matter of conjecture. Even the title 'Kalpalata' is not descriptive in nature and by itself it fails to suggest its subject sS much less its scope. It means ' the desire-yielding creeper' and nothing more. Here obviously it is used metaphorically. Such usages are by no means rare in Sanskrit literature.3 But here it does not so much as hint ivyānuśāsana- 1. quoted in fn. 2, P. 8 above ( also vide Viveka P. 320 ). ıkāracūdāmaņi on 2. quoted in fn. 2, P. 8 above ( also vide Viveka P. 320). 3. cf. काव्यकल्पलता, चित्रकल्पलता etc. where due to words like काव्य, चित्र e'c. we can kn easily know subject matter of the works.

10

at its subject in the absence of some other word like ' Kavya'. Yet from this Kalpd the contents of Viveka, we can infer the scope of Kalpalata. text of Vinek

This work purports to deal with Sanskrit Poetics. It is divided into topics at lemg

four chapters called sections ( paricchedas). The first chapter deals with length. YC

the blemishes ( dosas) of Poetry, the second with the excellences indicates that

( gunas ) of Poetry, the third with the figures of sound ( sabdālankāras ) copious.

and the last with the figures of sense ( arthalankaras ). Thus it would Scope y

appear that it leaves out certain controversial topics of the subject like, tary on Kh the definition of Poetry ( Kāvya-laksana), the purposes of Poetry ( Kāvya- and discernin

prayojana), the cause of Poetry ( Kavya-hetu), the types of Poetry elucidating

( Kāvya-prakāra ) and so on. Inspite of this, Kalpalatā seems to compress hensible imn

within its four chapters almost all the important topics of Alamkāra- hand by the

śāstra and tries to furnish, as its name Kalpalata suggests, all informa- and on the o

tion and instruction about them. reiterate a that Viveka Viveka almost offers an apology for the addition of this new work, whatever wa Kalpalatā, to the already vast bulk of literature available on the subject. to that a This reference helps us understand the scope and aim of Kalpalata. There In spite are several dosas, gunas and alamkāras which are same in name though widen its ho they are essentially quite different; there are others which are given several to different names by different authorities on Poetics though they are doing so the essentially the same.1 According to the above remarks from Viveka, from the W Kalpalatā undertook to analyse them and ultimately to bring out a Mahimabl syncretic reconciliation of the different views regarding the dosas, gunas and alamkaras. It thus appears that the author of Kalpalata took upon Structura

himself a very useful work of a highly critical nature. He has, in short, In th

undertaken a survey of works on Poetics and opinions of writers on 1. विस्तर ›f the subject right from Bharata down to Hemacandra and perhaps tried to evolve a synthesis therefrom. वक्ष्यते Lib pe

Scope of Pallava : Kalpapallava or Pallava, as it is often called, is, 2. दिङ्मात्रं चे on the ter as we have seen, an auto-commentary ( svopajña-tīkā ) on Kalpalatā. Its It doesat Kal scope, therefore, must be essentially the same as that of the original work. But it explains2 and elaborates3 the latter. In this perhaps it is 3. Prastāra of S. K., often terse, as Devasūri calls it a samketa4. It is true that inspite of 4. The sub-se

1. नाममात्रभिन्नानां नाममात्राभिन्नानां दोषगुणालंकाराणाम् अस्मिन् ग्रन्थे मूलत एव यथाधिकारं portion Dhvanyālo एव व्याकतुमुपक्रान्तत्वात् । (Viveka P. 275, 11. 19-20 ) 5. Abhina.a (P. 304 ff 2. यत्पल्लवे न विवृतम् । It is also called विवरण (P. 320, 1, 21 ) 6. Natyasastr 3. पल्लवे लक्षणाविचारे ... उपवर्णितम् ।(Ibid P. 253, 1.6) Kavyā We have ti 4. तत्संकेते कल्पपल्लवे च ... । S. R. P. 29. of the

a'. Yet from this Kalpapallava did dilate on certain topics. Certain references1 in the zlatā text of Viveka suggest that Pallava discussed, if occasionally, certain en is divided into topics at length : for instance, it treated Gramyadosa at considerable length. Yet the fact that a supplementary commentary was necessary ipter deals with indicates that on the whole Pallava must have been terse rather than excellences " sabdālankāras ) copious.

mus it would Scope of Viveka: Viveka is secondary in nature. It is a sub-commen-

subject like, tary on Kalpalatā and as its name suggests it is expected to be critical in Ppetry ( Kāvya- and discerning in its approach. It purports to supplement Pallava by pes of Poetry elucidating and explaining all those topics which remained incompre- to compress hensible inspite of the latter. Thus its scope is conditioned on the one Alamkāra- hand by the scope of the original which it seeks to critically explain, 9 ts, all informa- and on the other by its bid merely to supplement Pallava and not to reiterate anything that was discussed in the latter. We may perhaps say that Viveka has successfully achieved both these aims, first by explaining new work, whatever was passed over by Pallava and secondly by restricting itself on the subject. to that and consciously forbearing from making repetitions.2 upalatā. There In spite of such a self-imposed limitation Viveka has sought to 101 .- me though widen its horizon by incorporating within itself detailed discussions on ich are given ugh they are several topics of Poetics like Dhvani, Prastara3, Bhavas, and so on. In doing so the author has not hesitated in bodily importing long passages wa -m Viveka, from the works of Anandavardhana4, Bhațțendurāja, Abhinavagupta5, Lring out a Mahimabhatța, Namisādhu and so on.6 : dosas, gunas took upon Structural nature of Kalpaiatā : in short, In the absence of the original Kalpalata it is quite difficult, even f writers on 1. विस्तरतस्तु पल्लवे एव प्रपश्चिताद् ... । (Viveka P. 9, 1. 22 ) also कल्पपल्लवे च वितत्य- perhaps tried वक्ष्यते (ibid P. 1, 1.11) चे ter called, is, 2. दिङ्मात्रं चेदं विस्तरस्तु पल्लव एव प्रपश्चितात् &c. (ibid P. 9, 1. 22). It does not dilate Kalpalatā. Its on the Mangala verse of Kalpalatā, but refers us to Kalpalatā & Pallava (P. 1, 1. 11) It does not deal with लक्षणा as it is dealt with in पल्लव (P. 253, 1. 5 ) of original erhaps it is 3. Prastara of metres properly belongs to Prosody. Here it is borrowed from Bhoja's it inspite of S. K., which does not give in detail the several calculations. The sub-section on Rasa-dosas in the first section ( P. 78 to 90 ) and the major एव यथाधिकारं portion ( P. 105 to 186 ) of the third section of Viveka are borrowed wholly from Dhvanyaloka and Locana on it. s 5. Abhinava's commentary on Nātyaśāstra has also been drawn upon by Viveka ( P. 304 ff.) tr 6. Natyasastra also is drawn upon. Similarly Viveka draws upon Hemacandra's Kavyānuśāsana Viveka. We have tried, wherever possible, to trace the sources, which please see in the survey of the contents of Viveka.

12

impossible, to guess at its exact structure. We get the following data from Kalpalata-viveka wherefrom an attempt may be made to reconstruct but as the original. But then it would be hazardous to make any definite In conclusion with regard to it. works, i (i) We meet with several references to Kārikas in Viveka. They the Kar are as follows : reference (a) Viveka P. 2, 1. 1.1 We have are actu (b) (ibid ) P. 2, 1. 26.2 satra-lik (c) ( ibid) P. 9, 1. 17.3 either i and (d) (ibid ) P. 127, 1. 19.4 kanthabh These Karikas are borrowed from the works of earlier writers. For from wo instance, the first of the above references to Kārikās5 is to Kāvyaprakāśa We VII 11, the second and third to R. K. L. VI. 8 and 19 respectively and than me the last to Dhvanyaloka II. 3. Thus it may appear that Kalpalata contained Kalpala! Kārikās original6 as also culled from other works, just as Sarsvatī- The follo Kanthābharaņa of Bhoja does. (a) ( ii ) The above conclusion is however to be reconciled with several ( Viveka (b) references to Sutras which we meet with in Viveka. They are as follows: is inausp (a) Viveka P. 237, 1l. 10, 11 and 14. evoking (b) (ibid) P. 250, 1. 12.8 (c) The Sutras too are not original but borrowed from the works of (ibid P. earlier writers. For instance, the first three of the above references are (d) to Udbhața's Karikā in Kāvyālamkārasamgraha9 and the last to Vamana's varieties K. L. S.10 Moreover at one place Rudrata is referred to not by name The planation I. इति कारिकाखण्डान्निर्हेतावर्थदोषे व्याख्यास्यमानाददुष्टतेति सम्बन्धनीयम्। (विवेक P.2, 1.1) Thes 2. अथवा पूर्वकारिकायामभिनयग्रहणम् &c ।(ibid, P. 2, 1, 26) works or 3. इदमिति द्वितीयकारिकोक्तम् । (ibid P. 9, 1. 17 ) 1. तत्र सू 4. एतानि चोदयसन्धिकाबलत्वादिकानि कारिकायामादिग्रहणेन गृहीतानि। (ibid P. 127, 1. 19). Viveka 5. All these have been traced to their sources in the survey of the contents (infra). 2. cf. The 6. It must be confessed that we have not been able to trace any original Kārikā. अल्पाभि 7. (i) 'वतिना च ... तदभिधेये'त्यन्तं सूत्रमुट्टंकितम् । Viveka P. 237, 1. 10. सूत्रतः (ii) सूत्रे तद्वाचिनामिति &c. (ibid) P. 237, 1. 11. 3. एष चा (iii) सूत्रसूचितेऽपि प्रभेदे सुत्रकृता कथश्चिन्नोदाहरणम् प्रदशितम्। ibid P. 237, 1. 14. 4. अत्न कृ 8. सूत्रोपात्तस्य हिशब्दस्य सम्बन्धोऽयमुपदर्शितः ।(ibid) P. 250, 1. 12. ( ibid 9. वतिना च कमसामान्यवचनेन। षष्ठीसप्तम्यन्ताच्च यो वतिर्नामतस्तदभिधेये। U.K.L.S.P.16. 5. एतच 10. असादृश्यहता हुपमा। तन्निष्ठाश् कवयः । V. K. L. S. IV. 2. 17. 6. एतच The particle हि in this सूत्र is explained at Viveka P. 250, 1.12. 7. Most o content

13

following data to reconstruct but as Sūtrakāra.1

any definite In view of the accepted convention of writers on Sanskrit scientific works, it is not probable that Kalpalata contained both the Sutras and

Viveka. They the Karikas. It had either the one or the other. Therefore, the above references to the Sutras have to be reconciled with those to the Karikas. We have noted above that all except one of these references to sutras are actually to Karikas which have been called Sutras on account of their sutra-like brevity.2 If the Sutra from Vamana is merely a quotation either in Kalpalata or Pallava we may conclude that like Sarasvati- kanthābharana, Kalpalatā contained Karikās some original and some culled from works of other writers. rwriters. For Kāvyaprakāśa We have reason to suspect that Kalpalata contained much more nectively and than mere Karikas. There are several references which indicate that latā contained Kalpalata contained, if brief, explanations, comments and discussions. as Sarsvati- The following remarks corroborate this surmise : (a) "This thing will be elaborated ( vitatya vaksyate) in Kalpalata ( Viveka P. 1, 1. 10 ).3 with several (b) "As the word ' Kylya' has another meaning ( arthantara ) which re as follows : is inauspicious, it is not explained (vyākhyātah ) in Kalpalatā as a word evoking inauspicious sense. " (ibid P. 10, 1. 1) )4 (c) " And this will be elaborated in the treatment of Sasandeha".5 (ibid P. 14, 1. 14). works of (d) " And this has been specified in view of the varieties and sub- eferences are varieties in Kalpalatā as well as in Daņdī (ibid P. 189, 1. 13)6. to Vamana's The above remarks obviously indicate that Kalpalatā contained ex- ot by name planations etc. which were necessarily terse. वेक P.2, 1.1) These discussions were probably borrowed from Vrttis on earlier works on Poetics? like Vamana's vriti on K. L S, Anandavardhana's 1. तत्र सूत्रकृदुदाहरणान्यग्रे प्रदशयिष्यते। सम्प्रतिवृत्तिकृदेव विनेयविशेषव्युत्पत्त्यर्थम् &c. । id P. 127, 1. 19 ). Viveka P. 280, 1. 21. ents (infra ). 2. cf. The following definition of Kārikā : inal Kārikā. अल्पाभिधानेनार्थो यः समासेनोच्यते वुधैः । सूत्रतः सा तु विज्ञेया कारिकार्थप्रदर्शिनी ॥ N. S. VI 12. 3. एष चार्थो रूपके कल्पलतायां ... वितत्य वक्ष्यते। Viveka P. 1, 1. 10. 7,1. 14. 4. अत्र कृत्याशब्दोऽशस्तार्थान्तर इति अशस्तार्थस्मारकत्वेन न व्याख्यातः कल्पलतायाम्। ( ibid P. 10, 1. 12 ). .K. L. S. P. 16. 5. एतच् ससन्देहालंकारे कल्पलतायां वितनिष्यते । (ibid P. 14, 1. 14). 6. एतच् भेदप्रभेदकलनया कल्पलतायां दण्डिनि च स्पष्टितमस्ति ।(ibid P. 189, 1. 13). 7. Most of these have been traced to their respective sources in the survey of the contents of Viveka ( infra ).

14

Vitli on Dhvanikārikas, Indurāja's Laghuvrtii on U. K. L. S., Abhinava's Locana, Bhoja's Vrlti on S. K., Mammata's Vytti on K. P. and Hemacandra's Autho Alamkāracūdāmani. ( iii ) There is a reference in Viveka which appears to suggest that candr over and above the Karikas and their explanations, Kalpalata. contained analo illustrations. Viveka remarks : vivek "And this will be illustrated (nidarsayisyate) in Kalpalatā itself work ( eva ) in ( the treatment of) Yamakas."1 If this is a reference to illustra- the tions it is possible that Kalpalata contained illustrations.2 These were Kalp borrowed from earlier works, and are the general stock-in-trade found also sion in Sanskrit Poetics, which is freely availed of by almost all the later Pall writers on the subject. From the above data we can surmise that Kalpalata contained Karikas, each Karika being followed by brief discussion on it and the the latter was f llowed by apt illustrations. Such a conjecture may be correct in view of the fact that the author of Kalpalata was highly influenced part by Bhoja's S. K. and it is possible that his work was largely modelled mere upon the same pattern. the addi As neither Kalpalatā nor Pallava is recovered it is not possible to cons say categorically whether Viveka explains. Kalpalata or Pallava at a work particular place. Despite this we have above ventured to reconstruct wor Kalpalatā. This is completely hypothetical and like several hypotheses it bea may be confirmed or contradicted by later and better research. whe Next in sequence, both chronologically and constructionally, comes Pallava, which is a gloss on Kalpalalā, hence the discussion of its that structural nature is out of question. It obviously follows Kalpalatā. It tras is possible that like Kalpalata and Viveka, Kalpapallava also contained au much that was borrowed s. Last comes Viveka. It obviously follows the original and its first 1. commentary and its structure is like that of any other commentary in 2. Sankrit literature. It picks up a few words from the original and perhaps 3. 4. from Pallava also and tries to explain, interpret and at times illustrate 5. them. Sometimes it indulges in lengthy discussions on certain topics which are often borrowed.

1. एतच्च कल्पलतायामेव यमकेषु निदशैयिष्यते । ( Viveka P. 25, 1. 6 ) 2. It is possible to interpret the word 'निद्शयिष्यते' as 'will be treated'. But look- ing to the context it seems that it may be interpreted as above. If not it may be that Kalpalata might not have any illustrations at all, yet to us it does not seem so.

15

S Authorship of Viveka : We have more than once hinted at the analogous characters of Hema- candra's Viveka1 and Kalpalata-viveka. One may be tempted to carry this trat d analogy to its logical conclusion and to assert that just as Kāvyānuśāsana- viveka is written by Hemacandra, i. e. to say by the author of the original work and its auto-commentary, so also Kalpalata-viveka was written by d itself the author of Kalpalata. This may appear a forliori justifiable because Kalpalatāviveka does not have a separate mangala verse of its own and

caufound also because both these works are contemporaneous. Yet such a conclu- sion would be faulty; for it appears that the author of Kalpalata and Pallava is not the author of Viveka, for the following reasons :-

(i) Viveka is not mentioned by Devasūri, even though it discusses ined the verse ' suryacandramasau &c.'2 in brief rse the (ii) The introductory verse implies that Viveka is not an integral Henced part of Kalpalata, for it offers an apology for its very composition not elled merely there but also in the first of the two verses at the colophon of the work. The note on this latter verse also suggests that Viveka is an rk additional commentary or elucidation ( vivarana ) yet it should rot be considered redundant as it contributes to the casy understanding of the work. Similarly the metaphor in the last verse at the col phon of the imruct work points out that Viveka is not an organic part of Kalpalata But it bears the same relation to the original as a bannerstaff to the teniple3 whereon it is hoisted. n ( iii ) The method4 of explaining words from the original also suggests its that Viveka is not a sub-auto-commentary, in this it stands in vivid con- trast with Hemacandra's Viveka. This suggests that Viveka had a separate author. While dealing with Arilimad dosa Kalpalata borrows from Bhoja's S. K .. Bhoja5 enumerates the varieties of this dosa in a particular order irst 1. P. 8 also fn. 2 (P. 8). 2. Quoted in extenso on P. 2. ted 3. These verses etc. are quoted on P. 8, fn. 2. 4. P. Sate cf. P. 51, 1. 3; P. 252, 1. 14; P. 263, 1. 4; P. 268, 1. 17; P. 274, 1. 5 and so on. 5. The remarks of Viveka are: अमीषामुद्दशपरिहारे कारणं चिन्त्यम्।P. 24.1.10. This has been pointed out later in the survey of the contents. In Bhoja's S. K., the order is: कान्तिविपर्यय, प्रसादविपयंय, अर्थव्यक्तिविपर्यय (these are अर्थप्रधान type), or (vide S. K. I 33: या तु कान्तिप्रसादार्थव्यक्तीनामन्यथागतिः । अर्थप्रधानः प्रोक्ः स वाक्ये ok गुणविपर्ययः ॥). In the treatment in the following Karika Bhoja takes अप्रसन्न or प्रसाद- uay विपर्यय first, अर्थव्यक्तिविपर्यय next and ग्राम्य or कान्तिविप्यय the last, Thus there is an

at P. 42, 1. 19. unwarranted change in the order, which has heen called into question by Viveka va

16

and alters this order while giving their detailed treatment. Kalpalata Prof.

follows suit. But Viveka questions this unwarranted change in the order, of K

by both, and pleads complete inability to divine the reason for such a as h

change. It would not have done so if the author were common. He for

would have effected the change instead of meekly imitating Bhoja. to d

(iv) At one place in Viveka there is a reference1 which makes a distinction between the treatment in Pallava and that by the author of the

Viveka ( asmabhih ), This distinction would be needless if the author of man

the two were the same. If Ambaprasada is not the author of Viveka, who that author is, whic

would be the next question. It is not possible to give a positive reply. is p

Prof. H. R. Kapadia notes,2 "a commentary named Viveka alias Pallava is believed to have been written by Vibudhamandiragani. It begins with whe stan the words yatpallavena vivrtam &c." ('yat Pallave na vivytam' is the correct reading): He further notes that it is mentioned in the Jinaratna- asar kosa that a ms. written in V. S. 1205 is available in the Jesalmer diff Bhandara. san In the above reference in the Jinaratnakośa, as quoted by Prof. ano Kapadia, one Vibudhamandiraganī is believed to be the author of Viveka. We are not in a position to say anything dennite, either for or against aga the proposition. Yet it is possible that this surmise is ill-founded if not cas unfounded. It has its root probably in the last verse at the end of the be present work, wherein Kalpalatā is compared, as noted earlier, to a con temple (vibudha-mandira). We do not know whether there is a double enlendre here. If so, it might refer to the author indirectly. But the any occurence of this verse even below the colophon, marking the end of A Kalpalalā, may argue against such an attribution. Whatever be the case it is certain that even according to this reference, the author of Viveka is imagined to be distinct from the author of the original. ch

The next question would be concerning the religious creed of the 1.

author of Viveka, whoever he be. One may ask whether he was a Jaina or a non-Jain. 2. If we accept the above proposition from the Jinaratnakosa, we also accept that the author of Viveka was a Jain, as the very name suggests. 3.

1. Viveka P, 253, 1. 5: 'तत एव च ध्निकारेण रूपकध्वनिरेवायमिति व्यपदिष्टम्। अस्माभि- 4.

रपि ध्वनिस्वरूपनिरूपणे तन्मतेनैव तथैव प्रागुपदर्शितम्। पल्लवेऽपि लक्षणाविचारे नृपतेर्भगब- 5.

द्वासुदेवताक्षेपेण रूपकमेव प्रतीयमानं तथवोपवर्णितम् इति ।' Here the use of two अपिs 6. clearly points to distinct authorship of the two viz. Pallava and Viveka. 2. Jain Samskrta Sāhityano Itihāsa Vol. I (P. 171 ). 7. 3. Jinaratnakośa ( Part I, P. 89).

17

at. Kalpalatā Prof. Kapadia actually takes him for a Jain as is clear from his mention at nge in the order, of Kalpalata-viveka along with other Jain Sanskrit works. This is natural, ason for such a as he acquiesces in this attribution. If we do not find positive grounds ommon. He for accepting Vibudha-mandira-gani to be the author of Viveka, we have ting Bhoja. to depend on other available evidence.

al which makes a Generally the prefatory mangala verse of a work provides a clue to e author of the creed of its author.1 Unfortunately, Viveka does not have its separate as f the author of mangala, as already pointed out.

a Viveka quotes (at P. 1, 1. 16) a Prākrit verse2 extoling Jainism, author is, which may prima facie indicate that the author of Viveka was a Jain. It itive reply. is possible that he was one; yet the following facts should be noted: Id i alias Pallava (i) He quotes illustrations from Mimamsa every now and then, even c n begins with where several Brahmin commentators on K. P. under similar circum- am' is the stances do not do so.3 W the Jinaratna- ( ii ) While explaining the Mimāmsā Sūtra, 4 " gunānāñ ca parārthatvāt na me Jesalmer asambandhah samatvāt syat," he quotes illustrations from Sābarabhāsya. He differs here from Hemacandra, who does not even quote this sūtra, in the e noted by Prof. same context, even though he generally borrows from Mammata. He gives another rule t the same effect5 which does not even smack of Mimāmsā.6 aor of Viveka. ( iii; The ill. oi Āgama-viruddha' in Bhāmaha's Kāvyālamkāra cffends or against fmnded if not against Diahmana Agama, which prohibits drinking of Soma for all other in le end of the castes than 3rahmius. This ill, is not found in Viveka, yet it should not be an indication of its author's religious creed inasmuch as Viveka merely rlier, to a comments on Kalpalata, whose author, as noted above, was mostly a Jain. a double These are some of the points worth considering before we come to tly. But the any definite decision. Yet it is quite probable that he was a Jain. end of the case A Survey of the Contents :- or of Viveka It has been already pointed out that Kalpalatā is divided into four chapters or sections ( paricchedas ) : 1 of the 1. Though this is not always a conformatory test. In the case of Bhamaha, for was a Jaina instance, the mangala verse, is a subject of controversy. According to some it refers to the Buddha, according to others to Lord Śiva. Probably he extols Siva here. 2. जिणधम्मो मोक्खफलो सासयसोक्खो जिणेहिं पन्नत्तो। osu, we also नरसुरसुहाइं अणुसंगियाईं इह किसिपलालं व ।। ( Viveka P. 1, 1. 16). uggests. 3. e. g. while explaining 'संसर्गो विप्रयोगश् &c. (P. 3, 1, 2 ff.), (P.235, 1. 11 ff.), & so on. अस्माभि- 4. ३।१।२२ मीमांसासूत्रs of Jaimini. (vide Viveka P. 19, 1. 25). से तृपतेर्भगव- 5. 'अङ्गाङ्गिनोरेव हि यत्तदर्थयोः सम्बन्धो न त्वङ्गानां यदर्थानामन्योन्यम्' इति नियमेन । of two अि H. K. S. A. C. P. 233, 1. 22. 6. Contrast also माणिक्यचन्द्र's संकेत (P. 147) where मीमांसा is not even referred to. 7. भूमृतां पीतसोमानां न्याय्ये व्त्मनि तिष्ठताम् etc. । B. K. L. IV. 49. 3

18

(1) Dosa-darsana - the section wherein the blemishes of pcetry are shown - pointed out. stu (2) Guna-vivecana - the section wherein the excellences of poetry a b alm are critically discussed. (3) Sabdalamkara-darsana - the section wherein the figures based on poe Thu sound ( sabda ) are shown. Thi 5(4) Arthalamkara-nirnaya - the last section wherein the figures based he on sense (artha ) are settled. inte It is interesting to note that the names of these chapters are writ all very significant. Dosas or blemishes are to be pointed out so as to to s enable the aspiring poets to avoid them. Gunas are to be critically not discerned from the apparant qualities of Kavya, which can be achieved of t by the mere avoidance of some dosas. Figures of sound are to be actually Poe paraded while figures of sense offer a source of controversies as to their rid number, names, varieties etc. and therefore they are to be settled. to tl Strange as it would appear Viveka does not have a separate mangala care verse of its own. It begins with the verse, "yat pallave na vivrtam &c", one which as we saw above not only offers an apology for this work but also It is suggests its scope. After this it comments on the mangala verse1 of the Sards original - Kalpalata, which probably had more than one such verse2. (I) Dosa-darśanam: (P. 1, 1. 24) was and I Most of the writers on Sanskrit Poetics from Bharata downwards defi have indulged in lengthy discussions regarding the blemishes (dosah) of (blepa Poetry. Poetry should be free from blemishes as far as it can. A poem is a n which contains poetic blemishes or even a single palpable blemish ceases Man to be good poetry. Not a word should be defective in a poem. As by a vitiate bad son so by a bad poem one is disparaged.3 Dandi tells us that even import the slightest blemish would disfigure a poem just in the same way as the a small lesion of leprosy would spoil even a beautiful figure.4 Bhoja points out that whoever knows how to avoid the threefold dosas deserves to compose a poem.5 Defective language (in a poem ) proclaims the 1. दु 1. The mangla verse is : 2. कुक् सूर्याचन्द्रमसौ यत्र चित्रं खद्योतपोतकौ । 3. वर नित्योदयजुषे तस्मे परस्मै ज्योतिषे नमः ॥ ( Viveka P. 1, 1. 8) 4. तद . Or the other verse is the Mangala of Kalpa-pallava. 5. SC 3. सर्वथा पदमप्येकं न निगाद्यमवद्यवत्। विलक्ष्मणा हि काव्येन दुःसुतेनेव्र निन्धते॥B. K.L. I. 11. 6. Ra 4. तदल्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्ट कथंचन। स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणकेन दुर्भगम् ॥ K.D.I.7. 9.' 5. एवं पदानां वाक्यानां वाक्यार्थानां च यः कविः । 10. गू दोषान्हेयतया वेत्ति स काव्यं कर्तुमर्हति ॥ S. K.I.58. न्य 11. B

19

11 re stupidity of the poet.1 Bhamaha goes a step further and says, "to be ba a bad poet is nothing short of death for a sensible person2 ". Rajaśekhara nost poetry almost repeats this idea when he tells us that it is better not to be a e poet at all rather than be a bad poet, for bad poetry is living death.3 us itased on Thus it is imperative that a good poet should avoid poetical blemishes. is no This notion has landed Mammata into a very difficult position because ed he incorporated adosalva (complete absence of dosa or blemish) as an egral integral part of his definition of Poetry. He has invited criticism from iters rs are writers on Poetics like Viśvanatha6 and Jagannatha6. It would be proper

as to to say that the merest blemish should not and as a matter of fact does not deprive a poem of its claim to good poetry. It is rather the nature the hieved of the blemish that matters and what does not hinder the relish of

ctuaTl Poetry may be forgiven. Yet good poetry should, as far as possible, be rid of any blemish and in order that an aspiring poet may remain alive this to this, theorists in Sanskrit poetics bear a torch-light to illumine his et career. It is, therefore, natural that a treatment - even an elaborate one - of poetical blemishes should find its place in a work on Poetics. is_no It is no wonder, therefore, that dosas have been treated here, as in the asva Sarasvali-kanthabharana of Bhoja, in the first chapter. of the

se .. Even though we do not find the definition of a dosa in Viveka, it was probably defined in Kalpalaia. Early writers, like Bharata, Bhāmaha Dar and Dandi do not define a dosa., though they all treat of them. Vamana warus defines dosas thus: guņa-viparyayātmāno dosāhī, the essence of doșas emisla ( blemishes ) consists in being the reverse of gunas (excellences). This neg poem is a negative definition, and informs us but little about poetical blemishes. u ceascs Mammața defines a dosa as "mukhyartha-hatihs, " a dosa is that which ates hr vitiates the principal ( mukhya)9 import ( artha ) of a poem. The principal ort i even import is Rasa (sentiment). Thus according to Mammata whatever impedes PP ay as the apprehension of Rasa is a dosa. Bharata enumerates 10 doșas10, Bhāmaha gives 2111 while Daņdi has erves 1. दुष्प्रयुक्त्ता पुनर्गोत्वं प्रयोक्तुः सैव शंसति । K. D. I. 6cd. s the कृत् 2. कुकवित्वं पुनः साक्षात्मृतिमाहुर्मनीषिणाम् । B. K.L.I. 12 रमक 3. वरमकविर्न पुनः कुकतिः स्यात्। कुकविता हि स्त्रोच्छ्वासं मरणम्। का. मी. VI. P. 21. ददोह 4. तददोषौ शव्दार्थी सगुणावनलंकृती पुनः कवाऽपि । K. P. I. (P. 9) 5. Sāhitya-darpaņa I (Dr. Kane, P. 2). Rasa- 6. Rasa-gańgā-dhara I (Chowkhamba Ed. P. 21 ff.). 7. K. L. S. II. i. 1. 8. K. P. VII. 1. 9. 'रसः मुख्यः ।' (ibid) VII. 1. 10. गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीनं भिन्नार्थमेकार्थमभिप्लुतार्थम् । न्यायादपेत विषमं विसन्धि शब्दच्युतं वे दश काव्यदोषा: ।। N. S. XVI. 84. B 11. B. K. L. I. 40 and 47, also IV. 1 & 2.

20 given 10 dosasi. But they do not classify them. Vamana is perhaps the first to classify dosas into pada-dosa, padārtha-doșa, vākya-doșa and vākyārtha-doșa. He deals with 5 blemishes of Pada (word), five of Padārtha (meaning of word), two of Vākya (sentence ) and six of Vakyārtha (meaning of a sentence).2 Bhoja does not define a dosa3 in his Sarasvatī-kanthābharana but classifies doșas into Pada-doșas, Vākya- doşas, and Vākyārtha-doșas, each variety having 16 doșas under it+. None of these treats of Rasa-doșas. Rudrata is perhaps the first who includes a Rasa-doşa in his treatment of Doşa5. It is Dhvanyāloka that gives a detailed treatment of Rasa-dosas6, and following this Mammata has included Rasa-dosas in the chapter on dosas in his Kāvya-prakāśa. He divides dosas into four main types viz those pertaining to Pada ( word), to Vākya (sentence ), to Artha (sense ) and finally to Rasa (sentiment ). Of these Rasa-dosa is the most serious as Rasa is principal, next comes Artha-dosa for it is meaning ( artha ) that helps us apprehend Rasa and is thus subservient to the latter, last comes Pada-dosa, word ( pada) belps understand the meaning and is therefore subservient to artha.7 Kalpalatā has followed Mammața in its treatment of dosas, as else- where, and classified them into four varieties viz Pada-dosa, Vākya-dosa Artha-dosa and Rasa-dosa. Accordingly the first section ( Priccheda) is divided into four sub-sections thus : (1) Pada-dosas (Pp. 1 to 13). (2) Vākya-doșas ( Pp. 13 to 24). t (3) Artha-dosas ( Pp. 24 to 78). (4) Rasa-dosas (Pp. 78 to 90). (I) Pada-doșas (P. 1, 1. 24) : (1) Śruti-katu : (P. 1, 1. 25 ) Word or words, which are unpleasent to i the ears are called Śruti-katu. It is of two types-pada-gata (pertaining to a word), and samāsa-gata (pertaining to a compound ) The ill .* of pada-gata-śruti-katu-doșa is : (P. 1, 1. 25) ananga-mangala-grhāpānga-bhangi-tarangitaih / € ālingitah sa tanvangyā kārtārthyam labhate kadā // The ill .* of samāsa-gata Śruti-katu is: (P. 1, 1. 26) 1. K. D. III. 125 & 126. a 2. K. L. S. II. i. 4; II, i. 10; II. i. 22; II. ii. 1; and II, ii. 9. 3. According to रत्नेश्वर, 'हेयाः' in 'हेयाः काव्ये कवीन्द्रैः etc.' S. K.I.3 c., furnishes a general definition of doșa, "Whatever is to be spurned is a doșa." 1 4. 'दोषाः पदानां वाक्यानां वाक्यार्थानां च षोडश ।' S. K. I. 3 ab. 2 5. Cf. R. K. L. XI. 12 and 14. 3 6. Vide ध्वन्यालोक III. 4 5 7. विद्याचक्रवर्ती's सम्प्रदायप्रकाशिनी on K. P. Vol. II (P. 8). 6 . Both these ills. are given in the K, P .. Vide K. P. VII. v. 142 (P.247) and v.170(P.268). 7.

21

perhaps the kya-dosa and sa dure ca sudha-sandra-tarangita-vilocana barhi-nirhrādanārho 'yam kālaśca samupāgataḥ // -), five of and six of (2) Asamartha : (P. 2, 1. 22). A pada is called Asamartha when it : a dosa3 in fails to convey its expressed sense, as its capacity to express that sense .ps, Vākya- is 'impeded by some or the other reason.1 It is of four types: demit4. None (i) If a root changes its meaning when it is preceded by an upasarga ho includes a ( prefix ), it becomes incompetent to convey its original sense. The root gives a ' stha' means to stand, but ' prasthitah' fails to convey the sense of ata has ' sthitah'. Hence it is Asamartha.2 brakāśa. He (ii ) If a root mentioned in the Dhtu-pātha as having a particular ux(word), meaning is not ordinarily used in that sense, it is Asamartha. The root timent ). 'han' also means ' to go' but 'hanti' does not convey that sense, for next comes it ordinarily means 'kills'.8 a Rasa and ( iii ) (P. 2, 1. 22) When a word, etymologically competent to convey ( pada ) some meaning, cannot convey the same, as it is conventionally restricted artha. to some other sense, it is 'Asamartha'. 'Jalabhrt' may etymologically as, as else- mean 'ocean', yet it cannot do so as it is conventionally confined to the vrkya-dosa sense of cloud.

eda) is (iv ) ( P. 2, 1. 23) If a word able to express some general sense is used, yet its particular import cannot be decided, it is ' Asamartha' of 15 to 24). the last type. For example ' meghacchavim arurohasvam', here ' megha- to 90). cchavim', meaning, 'of the colour of the cloud', does not convey a particular sense, for clouds have several colours.5 (P. 2, 1. 24) After this the exception to the last variety of Asamartha alegsent to is given : when a word is accompanied by a gesture its particular meaning pertaining can be decided though it has several meanings. Hence there would be no Asamartha-dosa.6 Kalpalatā quotes R. K. L. VI. 9 and Viveka gives ills. of Prakarana, etc.7 whereby the sense of a multivocal word is restricted to one of its several senses. (3) Asādhu-pada-dosa : (P. 6, 1. 7) The discussion of ungrammatical and degenerated forms of words is given with a view to introduce the asadhu-pada-dosa. When a form not warranted by grammar is used it ., furnishes gives rise to this doa. 1. R. K,L. VI. 3. ( ibid ) VI. 4. 3. (ibid ) VI. 5. 4. (ibid ) VI. 6. 5. (ibid ) VI. 7. 6. (ibid ) VI. 8. 70(P.268). 7. These are borrowed from Mimamsa and Panini's Aștādhyāyi.

22

But when such forms of words are used to imitate somebody's speech they do not involve any blemish e.g. "kāle māsam sasye māsam vadati śakāsam yaśca sakāsam | ustre lumpati sam vā sam tasmai dattā vikata-nitambā |j "1 Here māsa (month ), māsa (grain ) etc. are faultless. (4) Nirarthaka (P. 7, 1. 6) : Where a word is used without any purpose, it is Nirarthaka. Viveka points out that as the word has no sense ( artha ) here this does not become an artha-dosa. The ill. is :2 ādāvañjana-puñja-lipta vapusām śvāsānilollāsita- protsarpad virahānalena ca tatah santāpitānām drsām / sampraty eva nişekam aśrupayasa devasya celobhuvo bhallīnām iva pāna-karma kurute kāmam kurangeksaņā // Here the plural in ' drsam' as well as the almane-pada in 'kurute' is meaningless (nirarlhaka). The atmane-pada in ' karute' does not involve asadhulva-dosa for the almane-pada fails to convey the connection of the fruit of the action with the subject or agent (Kartā), hence the rule ' svari- tanitah kartrabhiprāye kriya-phale' (Pānini I. 3.72) does not apply here. (5) Avācaka (P. 7, 1. 13) : Bhāmaha defines this doșa thus :- sāksād arūdham vācye 'rthe nabhidhānam pratīyate / (B. K. L. I. 41.) when a word is not directly current in the sense sought to be expressed by it, it is avacaka with reference to the latter mentioned sense. Ill .: ' himāpahāmitradharair vyāptam vyoma', here 'himāpahāmitra' means water, and the whole compoud means by clouds'. (6) Anyārtha ( P. 7, 1. 16 )3 : Bhāmaha defines it thus: anyartham vigame vitteh / B. K. L. I. 40. It is a word ( pada) which has a meaning other than the one established by vrddha-vyavahāra ( dealings of the elderly people). The ill. is (P. 7, 1. 27 ) : ' vijahruh tasya tāh śokam' / B. K. L. I. 40 c. Here 'vijahruh is used to express the sense of 'jahruh' (drove away, dispelled ). But Bhamaha says " krīdāyām vihytam ca tat"4 - ' vihrta' is used to express the sense of ' krida' or 'graceful movements'. 1. Quoted by Namisādhu in his gloss on R. K. L. VI, 47. 2. Ill. of निरर्थक in K.P. VII,v. 201. Kalpalata borrows from K.P .: प्रधानक्रियाफलस्य कर्मसंबन्धे कत्रभिप्रायक्रियाफलाभावात्। K. P. (P. 286) 3. Bhâmaha gives Klistārtha first. This is not traceable in Viveka. It seems that according to Viveka the ill. of Klista is not given by Bhamaha. (Ci. 3nah on B. K. L. I. 40 ). 4. Note the readings : Prof. Tatachari reads ' Vikrtam', here it is 'Vihrtam'. Cf. also his interpretation of this verse. According to him the second line contains two ills, the first half of Klista and the other half of Anyartha ( vide on B. K. L. I. 40-P. 22 ).

23

ebody's Vāmana defines Anyārtha thus (P. 8, 1. 1) : 'rūdhicyutam anyārtham |' K. L. S. II. i. 11. If a word, restricted by convention (rūdhi) to some particular meaning, is used to convey some other etymological sense it is anyartha' e. g. when ' Jala-dhara' is used to convey 'ocean' it is anyartha." out any (7) Aślila (P. 8, 1. 14): Bhamaha points out that the use of indeco- mas no rous words does not involve aslila-dosa under certain conditions. Hence words like ganda are also unobjectionable.2 (P. 8, 1. 14) For instance : 'āpāndīı-gandam etat te vadanam vanajeksane,' here ganda is un- objectionable ('sangamāt pāndu-sabdasva gaņdam sādhu &c / B. K. L. I. 56.)3 Vāmana defines Aślīla thus:

urute' ' asabhyārthāntaram asabhya-smrti-hetuś cāślīlam | ' K. L. S. II. i. 14.

volve The use of a multivocal word, one of whose meanings is indecent, results

f the in this dosa, e.g. 'varcah' which means lustre as well as faeces, is

svari- asabhyārthāntara.

here. A word, a portion, of which evokes some indecent or inauspicious idea, is also aślila, e.g. 'kykāțikā' here 'kāți' the latter part, means ' hearse', it is therefore asabhya-smyti-hetu. 41.) But there are exceptional circumstances when such words are not essed Ill. : objectionable4 : (i) when the indecent sense is not welknown ( gup< ) e.g. sambadhah (ii ) when the primary sense is not indecent e.g. janma-bhumih Sans and (iii ) when the word having indecent sense is accepted ( samvrta) in the world as decent, this dosa - does not arise e. g. subhagā, bhagini, tham kumārī, upasthānam, dohada5. ming ierly (8) Apratita (P. 9, 1. 5) : According to Rudrata it is of two types

. L. samśayavat and asamśaya. (i) When on account of common qualities etc. a word equally capable rove of being used to denote many things, is used as a name of any one of ts'. them, it is doubtful ( samśayavat ) e.g. 'himahā' is applicable botn to the sun and the fire, as both can dispel cold, it would be apratita when used as a name for any one of them, as it is not so restricted by convention. लस्य 1. According to Rudrata this is Sasamśaya type of Asamartha ( vide K. L, VI. 6). 2. B. K. L. I. 54, 55. Mhat 3. Prof. Tatacharya reads : गण्डः साधु यथोदितम्। and suggests a variant गण्डः साधुः । F or The reading in the Kalpalata is . u HTT 1' This presents some difficulties from the stand-point of grammar. also 4. न गुप्तलक्षितसंवृतानि । K. L. S. II. i. 15. åls, 5. L. साधारणमपरेष्तपि गुणादि कृत्वा निमित्तमेकस्मिन् । यत् कृतममिधानतयार्थे संशयवद्यथा हिमहा ॥ R. K. L. VI. 12.

24

(ii ) (P. 9, 1. 14) When a word is, by one's own imagination, used to express some particular meaning without any warranty of usage or convention, it is Asamśaya type of Apratita. e.g. aśva-yosin-mukhā- rcismān, when used to convey the sense of 'submarine fire', it is Apratita of the second type.1 (9) Grāmya : ( P. 9, 1. 14) Whatever word is improper to a particular context is Gramya. It is of two types2, Vakir-grāmya and Vastu-gramya. Vaktr-grāmya is the violation of the rules about the proper mode of address to be used by the three types of characters3 viz uttama (high), madhyama ( middling ) and adhama ( low )4. Vastu-vişayaka-grāmya : ( P. 9, 1. 24) If a word having two meanings, one decent and the other indecent, evokes the indecent import even when it is employed in its decent sense, this Grāmya-dosa arises.5 The ill. (P. 9, 1. 24) is : vārayati sakhī tasyā yathā yathā tathā tathā sāpi / rodititarām varākī bāspa-bhara-klīnna-ganda-mukhī //6 Here baspa-klinna-ganda-mukhi' (whose cheeks are wet with tears) evokes an indecent sense (viz whose face has on it a putrid boil), hence it is Grāmya'. ( P. 9, 1. 26 ) Sometimes such a use ceases to be orensive raen on account of the particular case-ending, an indecent word does not. evoke the memory of its indecent sense. The ill. (P. 9, 1. 26) is: 1. पदमपरमप्रतीत यद्यौगिकरूढशब्दपर्यायै । कल्पितमर्थे तस्मिन्यथाश्वयोषिन्मुखार्चिष्मान् ।। R.K. L. VI. 13. 2. यदनुचितं यत्र पदं तत्तत्रैवोपजायते ग्राम्यम् । तद्वक्तृवस्तुविषयं विभिद्यमानं द्विधा भवति ।(ibid) VI. 17. . वक्ता त्रिधा प्रकृत्या नियतं स्यादधममध्यमोत्तमया। तत्र च कश्षित्किचिन्नैवार्हति पदमुदाहर्तुम् ॥ (ibid) VI. 18 4. Kalpalatā borrows here from Rudrața's Kāvyālamkāra and from Namisādhu's Vrtti on it. In interpreting R. K. L. VI. 17 ff. the author of Kalpalatā seems to have 5 followed Namisadhu, but we think that the illustrations given by Rudrata at R. K. 6 L. VI. 19 & 20, are illustrations of Vaktr-visaya-gramya, which he defines at R. K. L. VI. 18, while Gramya pertaining to Vastu ( theme or description ) is defined at R. K. L. VI. 21 and illustrated at (ibid) VI. 22. It appears that Mammata ( K. P. P. 371) and Hemacandra ( H. K. S. P. 178) take R. K. L. VI. 19 and 20, to be illustrations of Vaktr-visayaka-grāmya, though according to both of them this is a Rasa-doșa. Hemacandra even quotes Rudrața. 5. R. K. L. VI. 21. 6. ( ibid ) VI. 22. 7. अर्थविशेषवशाद्वा सभ्येऽपि तथा क्वचिद्विभक्ेर्वा । अनुचितभावं मुश्चति तथाविधं तत्पदं सदपि ।। (ibid) VI. 23.

25

tion, katham iva vairi-gajānām mada-salila-ilinna-ganda-bhittīnam / usage durvārāpi ghatā 'sau višāmpale dārītā bhavatā //1 Here the words 'klinna-ganda etc.' and 'visampate' do not evoke is indecent sense as the particular import is the (description of the) elephant and the Heroic Sentiment. ıcular The third type of Gramya-dosa ( P. 9, 1. 28) arises when the conven- va. tion laid down in the following Kārika is violated, due to improper use de of certain words :2 _ ltama mañjīrādisu ranita-prāyān paksisu ca kūjita-prabhrtin / gs, manitaprāyān surate zen meghādişu garjita-prāyān //3 The To describe the different types of sounds a different word should be used to denote each type of sound. For instance, one should say 'jingling of (ranita ) of anklets' (mañjira), 'cooing etc. (kūjita) of birds,' 'panting (manita ) in love-sport', 'rumbling ( garjita ) of clouds' and so on. Thus, 'neighing (hesatih) of horses' 'speaking (bhanatih) of men', 'groaning ( kanatih ) of the afflicted', 'blowing (vatih ) of the wind'4, would be according to convention But departure from this n on conventional uoage by using these words to express sounds other than they ke express conventionally, would result in the third type of Grāmya-dosa.5 Rudrața6 does not give any llustration. (P. 10, 1. 7) Grāmya-pada-dosa is treated here according to Bhoja. According to him gramya word is that which has an indecent, an

1. ( ibid ) VI. 24 2. दृष्टवा प्रयुज्यमानानेवंप्रायास्तथा प्रयुख्जीत । (ibid) VI. 26 ab. 3. (ibid ) VI. 25. Also quoted by Hemacandra ( P. 234) and Mammata ( P. 316). 4. It should be noted that both Kalpalatā-viveka ( P. 9, ll. 28 ff. ) and the Viveka of of Hemacandra (P. 234, 1l. 18 fi. ) borrow from afHo on R. K. L. VI. 25-26. 3 vrtti 5. अन्यत्रतेऽनुचिताः शब्दार्थत्वे समानेऽपि । R. K. L. VI. 26 cd. R. K. 6. According to Mammata this is Prasiddhi-hata-dosa ( K. P. P. 316). It would be K. Asamartha-Pada-dosa according to Bhoja ( vide S. K. I. 10 ab). Mammata gives the ned at following verse to illustrate this doa :

to be रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः कुतोद्य समरोदघेरयमभूतपूर्वः पुरः ॥" वेणीसंहार III. 4. Here ' ₹a:', which is conventionally used to denote the croaking of a frog, is used to describe the noise of the violent commotion on the battlefield. Hemacandra gives the same verse to illustrate this dosa which is Avacaka-dosa according to him ( vide H. K. S. P. 232 ). 4

26

inauspicious, or a loathsome meaning1. It is thus of three types, (i) Aślīlārtha (ii) Amangalārtha and (iii) Ghrnāvad-artha. The first variety is further divided into Asabhyārtha, Asabhyārthāntara and Asabhya- smrti-hetu.2 The ill. of Asabhyārthantara is (P. 10, 1. 7) : vidyām abhyasyato rātrāv eti yābhavatah priyā | vanitā-guhya-keśānām katham te pelabandhanam //3 The ill. of Asabhya-smrti-hetu is not traceable in Viveka.

Amangalārtha type of Aślila also is divided by Bhoja into three varieties viz, Aśastārtha, Aśastārthāntara and Aśasta- smrli-hetu.4

The ill. of Asastārthāniara is (P. 10, 1. 8) :

pravāsayati ya kantam vasante gha-samsthitam / vināśapathadānena piśācī sā na cānganā //5 The ill. of Asasta-smrti-hetu is (P. 10, 1. 10) :

mārīco 'yam munir yasya kriyā kālāntakālaye | patnyām sankrandanādīnām sutānām aptaye 'bhavan /i The third variety of Gramya viz, Ghrnavad-artha, is further divided into three types : Ghrnavad artha, Ghynavad arthantara and Ghrnāvat- smyti-he'u.

The ill. of the secona variety is not traceable here. The ill. of the third variety is (P. 10, 1. 13) : pratyārdayanto rūdhānī madanesu-vranāni nah / hydayam kledayanty ete purīşanda-mahaddrumāh //6 After this, the exceptions to this dosa, as stated by Bhoja, are given. (P. 10, 1. 14) : grāmyamı ghrnāvad aślīlāmangalārtham yadīritam / tatsamvītesu gupteşu laksiteșu na dusyati //7 Which means, according to Viveka, that the first, the second and the third varieties of the three types of Gramya are faultless when they are

. S. K. I. 14. 2. The last two varieties are the same as Vamana's varieties of Aslila noted above. Vāmana does not give Asabhyārtha as a variety of Aślila, as it is too obvious ( Vivek P. 8, 1. 26). Probably Kalpalatā does not give its illustration for the same reason. 3. S. K. I. v. 17. 4. This is Vamana's Amangalātankadāyi, and the last two varieties of Amangala given by Bhoja correspond to Amangalarthantara and Amangala-smrti-hetu of Vāmana. 5. S. K. I. v. 20. . S. K. I. v. 24. 7. S. K. I. 105.

27 pes, respectively samvita, gupta, and laksita. Thus aślīlartha, amangalartha and ghrnavad-artha are faultless when they are samvita; aślilārthāntara, m amangalarthantara and ghrnavad-arthantara are faultless when they are ₩1 gupta; and lastly aślīla-smṛli-hetu, amangala-smyli-hetu and ghrnāvat-smrti- hetu are faultless when they are laksita. The ills. are as follows : ( i ) aślilārtha ( samvīta) : ill. is not traceable here. ( ii ) amangalārtha (sanwvīta) is faultless in the following verse (P. 10, 1. 16) : bhadre māri prasastam vada sadasi mudā nrtya kytye muhūrtam ree mylyo ratnaiś catuskam viracaya racayārātrikam kāla-rātri | cāmunde munda-mālām upanaya vinayasvāyatām bhairavīrsyam evam deve bhavānīm vahati parijana vyāhrtis tryāyatām vah //1 ( iii ) Ghrnavad-artha ( samvita ) ill. is not traceable here. (iv ) Aślīlārthāntara (gupta) : the ill. is (P. 10, 1. 15) : sudustyajā yadyapi janmabhūmir gajair asambādhamayambabhūve /. sa te 'nuneyah subhago 'bhimānī bhaginy-ayam nah prathamābhisamdhih//2 (v) Amangalārthāntara ( gupta) : ill. is not traceable here. (vi ) Ghrnavad-arthāntara ( gupta ) ill. is not traceable here. (vii) Aślila-smrti-hetu (laksita ) : i'l. not traceable in Viveka. (viii) Amangala-smrti-hetu (lakșita) : ill. is ( P. 10, 1. 17) : ko'bhipretah susamsthānas tasyā iti na niścayah / āśā-pisācikaisā tu kumārī mām varisyati //3 (ix) Ghrnāvat-smrti-hetu (lakșita ) the ill. is (P. 10, 1. 19) : vipūya-raśanāvantah palāśāșādha-dhāriņah / brahma-varcasvino yānti dvija-pogandakā ime //4 (P. 10, 1. 20). Thus several other exceptions may be found5. In short, due to the charm of the substratum even an ungainly thing resorting 1. S. K. I. v. 144. The reading in the last line is वद्ति in S.K., here it is वहति .. The are comments on this verse are borrowed from Bhoja (vide S. K. P. 100). 2. ( ibid ) I. v. 142. 3. (ibid ) I. v. 146. vious 4. ( ibid ) I. v. 149. 5. Kalpalatā here borrows from Bhoja's Vrtti preceding S. K. I. 106. It runs thus: एवमन्यदपि द्रष्टव्यम्। अत्र च-(P.102). These words are meant to introduce S.K. I. 106 & 107. viz. किश्चिदाश्रयसबन्धाद्वत्ते शोभामसाध्वपि । na. कान्ताविलोचनन्यस्तं मलीमसमिवाअ्जनम् ।and सन्निवेशवशात्किच्चिद्विरुद्वमपि शोभते । नीलं पलाशमाबद्धमन्तराले स्नजामिव ।। Cf. B. K. L. I. 55 & 56.

28 to it appears charming even like the black collyrium applied to the beautiful eyes of the beloved. Again sometimes due to a peculiar setting a contrasting thing may shine to an advantage just as a dark leaf woven in the garlands does.1 (10) Neyārtha : (P. 10, 1. 23) In order to introduce this dosa the author quotes the famous verse by Kumarila Bhatta. It is quoted by many writers inter alia by Mammața in his Kāvya-prakāśa (vide P. 260)2 : nirūdhā laksanāh kāścit sāmarthyād abhidhānavat / krīyante sāmpratam kāścit kāścinnaiva tvaśaktitah //3 So by the power of laksanā (secondary function of a word ) even words like lipta-viyad [sky besmeared with (lustre)] become easily compre- hensible. For instance in - (P. 10, 1. 26) : snigdha-śyāmala-kānti-lipta-viyato vellad balākā ghanā- vātā šīkariņaḥ payoda suhrdām ānanda-kekāh kalāh | kamam santu drdham kaihora-hrdayo Ramo 'smi sarvam sahe Vaidehī nu katham bhavisyati hahā hā devi dhīrā bhava //4 But when laksana is resorted to even though it is supported neither by convention (rūdhi ) nor by motive (prayojana), the Neyārtha doșa arises. The ill. (P. 11, 1. 23) is :- sarat-kāla-samullāsi-pūrņimā-sarvarī-priyam / karoti te mukham tanvi capetāpātanātithim |/5 Vāmana defines Neyārtha thus (P. 12, 1. 3) : Kalpitārtham neyartham /' (K. L. S. II. i. 12) Where the meaning is some how superimposed even without the intervention of any power of word it is Neyartha. The ill. (P. 12,1. 4) is : sapadi pankti-vihangama-nāmabhyt-tanaya-samvalitam balaśālinā / vipula-parvata-varşi-sitaih śaraih plavaga-sainyam ulūkajitā jitam // Here the sense is inferred with the help of laksita-laksanā without the intervention of any function of word. The word pankti (daśa)-vihagangama- nama-(cakra)-bhyt (ratha ) means Dasaratha; it is Neyartha. According to Viveka here Ulūkajit is straightway an ill. of Neyārtha, pankti &c. of Neyārtha as well as Klistārtha for Pankli-vihangama-nāma is neyartha as the meaning is imaginary while tadbhrt is Klista as it is not directly apprehended. 1. S. K. I. 106 & 107. 2. In some mss. of K. P. only the last quarter is quoted. 3. Cf. Viveka ( P. 10, 1. 22 ) and Māņikya's Samketa on this Kārikā ( K. P. S .- P. 17). 4. This verse is quoted in Dhvanyaloka. It is commented upon by Abhinavagupta in his Locana on Dhvanyāloka. Viveka here (P. 10, 1. 26 ff. ) paraphrases Locana. Kalpalatā definitely borrows from there (Cf. Locana P. 168). 5. Ill. of नेयार्थ in K. P. VII, v. 158. Kalpalata (vide Viveka P. 11, 1, 23) here borrows from K.P.(VII.P.261) which remarks : 'अत्र चपेटापातनेन निर्जिंतत्वं लक्ष्यते।'

29

co- the (11) Klista : (P. 11, 1. 11) Where the meaning is not apprehended ting directly it is Klista. The ill. is (P. 12, 1. 11) : leaf atri-locana-sambhuta-jyotir-udgama-bhāsibhih / sadrśam śobhate 'tyartham bhūpāla tava cestitam // the by Here the sense of night-lotuses is apprehended not directly but

20)2 : indirectly only after the meanings of several words are cognised from the compound ' atri-locana-sambhata-jyotir-udgama-bhasibhih'.1 Sometimes even when the meaning is not directly apprehended there is no dosa (blemish ) e.g. in ' kāñcī-guņa-sthānam aninditāyāh'2 words where the compound ' kanci-guna-sthanam' means 'waist' and is appre- pre- hended as if the whole compound were one word. Then (P. 12, 1. 14) an ill. is given to show how Viruddha becomes a guna under certain conditions, The ill. is quoted from Bhoja : abhidhāya tadā tad apriyam Sīśupālo'nusayam param gatah / bhavato 'bhimanāh samīhate sarusah karlum upetya mānanām //3

neither (12) Apustārtha: (P. 12, 1. 16)

a dosa When many insignificant words are employed to convey a sense which can be expressed by only one word, the Apustartha dosa arises. The ill. is not traceable in Viveka. (P. 12, 1. 17) When many words are employed with some motive there is no dosa as in 'yā srstih srastur ādyā vahati vidhi-hutam etc.'4. Here so many words used are all individually purposeful deven and significant hence such a usage is a guna. The other ill. of the exception to this dosa is (P. 11, 1. 22) : dvirasta-varşākytim enam arthinām uśanti kalpopapadam mahīruham / tam // yam Indra-śabdārtha-nişūdanam Harer ur the Hiranya-pūrvam Kasipum pracakșate //5 ma- Here the words are all helpful to the metre hence faultless. ling to &c. of (13) Deśya : ( P. 12, 1. 22) Rudrața defines this doșa thus :

the 1. The ill. of Klista is borrowed from the K. P. ( VII P. 261) which according to ended. Viveka is the same as Vamana's Neyartha. 2. HT₹. I. 37. The Nirņayasāgar Ed, of Vāmana's K. L. S. ( P. 21, II. i. 21 ) seems to take this as an ill. of Klista. This does not seem to be correct. The comma after

P 17) in the Vrtti to Sutra II, i 21. is unwarranted. ( cp, also Hemacandra's Viveka .vagupta p. 242, 1. 26 ).

cana. 3. S. K. I. v. 136. It seems that according to Kalpalata Bhoja's Viruddha, Vāmana's Klişta, and Mammața's Klista are the same.

TOWS 4. Shākuntala I. i. 5. S. K. I. v. 129 (cf. शिशु० I. 42).

30

prakrli-pralyaya-mūlā vyutpattir yasya nāsti | śa tat tan mahadādi kathancana rūdhir iti na samskīte racayet //1 Words like mahada, ladaha etc. should not be employed in Sanskrit H even under a false impression that it is conventional to do so, as their also we etymology cannot be traced.2 ing one

(4) ( II ) Vākya doșas : II. i. 2 The following Vakya-dosas - blemishes pertaining to a sentence-are is ( Kli treated here : The ill (1) Nihatārtha : (P. 13, 1. 5) When words having two meanings, one na popular and other archaic, are used to denote the latter mentioned pa sense, Nihatārtha-dosa results. and (P The ill. (P. 13, 1.5) is : sot sāyaka-sahāya-bāhor makara-dhvaja-niyamita-ksmādhipateḥ | ma abja-suci-bhāsuras te bhātitarām avanipa ślokah // (5) Here the words sayaka (sword) etc. are used in their archaic traceab senses.3 Hence Nihatartha-dosa is the result. The ill. (2) Gūdha-śabdābhidhāna : (P. 13, 1. 6) Bhāmaha (quoted by Kalpalatā) prt prescribes : vila gūdha-śabdābhidhānañ ca na prayojyam kathañcana | Her sudhiyām api naivedam upakārāya kalpate // the par When names are sought to be expressed in a sentence by means of Sandiga esoteric (gūdha) words, it is gūdha-śabdābhidhāna. The ill. (P. 13. 1. 9) is : (P. asitartitug adricchit svaksitām patir advidrk | a view amidbhih śubhra-drg-drstair dviso jeghniyisīsta vah //5 śru Here the name ' Kartikeya' is sought to be expressed by means of apr several esoteric words hence it is dusta, WŁ (3) Anucitārtha : ( P. 13, 1. 12 ) When a word expressing one meaning ones are also suggests a contrary import, this dosa arises. The ill. ( P. 13, 1. 12) is : 1. Kalpa kuvindas tvam tāvat patayasi guna-grāmam abhito- from t yaśo gāyanty ete diśi diśi ca nagnās tava vibho / त्यनुचि R. K. L. VI. 27. 2&3. Vām: 1. 2. The comments in Viveka ( P. 12, 1. 22 ff. ) are borrowed whole-sale from Namisadhu's 4. This is Vrtti on Rudrata's above Kārika. Hemacandra also borrows these wholesale ( vide latā fr Hemacandra's K. S. V. P. 226, 1. 23). Kalpalata borrows here (P. 13, 1. 5) from K. P. (P. 270) : 'अत्र सायकादयः शब्दाः सायित्वे 3. 5. B. K. खड्गाब्धिभूचन्द्रयशःपर्यायाः शराद्यर्थतया प्रसिद्धाः ।' K. P. VII. 270. explain 4. B. K. L. 1. 45. 5. B. K. I. 46. It is Bhoja's ill. of Kathora (S. K. I. 43). cogniti

31

śaraj jyotsnā-gaura-sphuta-vikata-sarvānga-subhagā tathāpi lvat kīrtir bhramati vigatācchādanam iha |/1 Here the words kuvinda (a king, also a weaver ), patayasi (spread, Senskrit is their also weave), guna (virtues, also threads) etc. ultimately result in disparag- ing one who is sought to be praised. (4) Aślila : (P. 13, 1. 14) Vāmana treats this Vākya-doșa at K. L. S. II. i. 22 : ' antyābhyām vākyam vyākhyātam |' i.e. to say, a sentence also -are is ( Klișța and ) Aślīla. The ills. are (P. 13, 1. 14): gs, one na sā dhanonnatir yā syāt kalatra-sukha-dāyinī / oned parārtha-baddha-kaksāņām yat satyam pelavam dhanam //2 and (P. 14, 1. 1) : sopāna-patham utsrjya vayu-vega-samuddhatam / mahā-pathena gatavān kīrtyamāna-guno janaih //$ (5) Sandigdha : (P. 14, 1. 4) The treatment of this dosa is not haic traceable in Viveka. But the exception to this dosa is discussed. The ill. is : Ibalata) prthu-kārtasvara-pātram bhusita-nihsesa-parijanam deva / vilasat-karenu.gahanam samprati samam avayoh sadanan: !'4 Here the words are dubious yet by virtue of the expressed sense the particular meaning is brought out and results in Vyāja-stuti, hence eans of Sandigdhatva ( dubiousness ), is a guna. is : (P. 14, 1. 8 ) Bhāmaha's definition of samsaya ( doubt ) is given with a view to introduce Sasamśaya dosa according to him : śruteh sāmānya-dharmānām viśesasyānudāhrteh / eans of apratistham yad atreti tadjnānam samśayam viduh //5 When properties common to two things are heard but their particular ing ones are not heard, there arises a doubt as to whether the description is 1. Kalpalatā borrows from K. P. (P. 271 ) The remarks on this ill. are also borrowed from there: अत्र कुतिन्दादिशब्दोरऽर्थान्तरं प्रतिपादयन्नुपश्लोक्यमानस्य तिरस्कारं व्यनक्ती- त्यनुचितार्थः । P. 271. 2&3. Vāmana's K. L. S. Vrtti on II. i. 22. ( P. 22). 4. This is ill. of गुणत्व of संदिग्ध. The remarks (at P.14, 1.4) are borrowed by Kalpa- isa {hu's le vide lata from K.P .: संदिग्धमपि वाच्यमहिम्ना क्रचिन्नियतार्थप्रतीतिकृत्वेन व्याजस्तुतिपर्यव- सायित्वे गुणः । यथा - K. P. (P. 357). : शब्दा: 5. B.K.L.iv.17. The words 'भेदसंसर्गाभ्यां ज्ञानम्' (P. 14, 1. 15) are meant to explain how right knowledge differs from dubious one. When there is den but no cognition of a ( particular properties ), doubt arises,

32

applies to the one or to the other. The definition and the ill. of this dosa cannot be traced.1 men

(6) Neyārtha : ( P. 14, 1. 19) Bhāmaha's ill. of Neyārtha is discussed. sub

Unfortunately we do not find clue sufficient to get a natural interpreta- tion of this verse The ill. is : māyeva bhadretī yathā sā cāsādhvī prakalpanā / venudārer iti ca tām nayanti vacanād vinā //2 (7) Klista : (P. 14, 1. 26) Probably Vāmana's definition of Klista is suge discussed here. It is : vyavahitārtha-pratyayam Klistam |' 3 when the thus apprehension of the meaning of a sentence is hindered, it is Klista. (8) Avimrsta-vidheyāmśa (P. 15, 1. 1) Where the order of the subject wha and the predicate is reversed, this dosa, arises. The ill. (P. 15, 1. 1) is : The nyakkāro 'hyayam eva me yadarayas tatrāpy asau tapasah so 'pyatraiva &c.4 Here 'ayam', the subject should precede 'nyakkara' which is predicated of it. live The other ill. (P. 15, 1. 13) is : apānga-samsargi-tarangitam drsor bhruvor arālānta-vilāsi-vellanam | It i visārī-romāñcana-kañcukam tanos tanoti yo'sau subhage tavāgatah // av In "yo 'sau", 'yah' and 'asau' are related as subject and predicate yet this relation is not apprehended hence the dosa arises.5 [P. 15, 1. 11] The discussion on the relative pronouns 'yat' and 'tad' given here is borrowed from K. P. ' Yat' and 'tad' are permanent correlatives -'yattador nitya- sambandhah ', yet sometimes any one of them may remain understood. me The exceptional cases are illustrated by Mammata6, but they are not all traceable here. Thus 'yat' may be used alone without the express 1. vide B. K. L. IV. 18, 19. 2. B.K.L. I. 39. Prof. Tatachari reads: 'वेणुदाकेः ।' (B. K. L. P. 21) 1.

3. K. L. S. II. i, 20. 4. The verse is quoted in the K. P. as an ill, of this dosa. Kalpalatā borrows from K.P .: अत्रायमेव न्यककार इति वाच्यम्। उच्छूनत्व्रमात्रं चानुवाद्यम्, न वृथात्वविशे- 2. षितम् । K. P. (P. 275). 5. Kalpalata borrows from K. P .: अत्र योSसाविति पदद्वयमनुवाद्यविधेयार्थतया विवक्षित- 3.

4. मनुवाद्यमात्रप्रतीतिकृत् ।(P. 276). 5. 6. Kāvyaprakāśa VII. Pp. 277-278.

33 of this mention of its correlative 'tad', provided that 'yat' comes in the subsequent clause (uttara-vākye ). This is illustrated thus (P.15,1.12)! scussed. erpreta sādhu candramasi puşkaraih krtam mīlitam yad abhirāmatadhike / udyatā jayini kāminī-mukhe tena sāhasam anusthitam punah //1

lista is Here 'yad' in the second half of the first line is competent to suggest its correlative 'tad' which is understood and we apprehend en the thus : 'yan mīlitam tat sādhu kytam'.

subject (9) Viruddha-matikyt (P. 15, 1. 15): When something contrary to 1) is : what is sought to be conveyed is understood, this dosa arises. The ill. is (P. 15, 1. 15) : pasah śrita-ksamā rakta-bhuvah śivālingita-mārtayah / ich is vigraha-ksapanenādya śerate te gatāsukhāh //3 Instead of understanding that those who are possessed of virtues live in peace we apprehend that they are killed. (10) Visandhi (P. 15, 1. 17): Vāmana defines this dosa thus : Virupa-sandhir Visandhi /3 Awkward junction of letters is Visandhi. It is of three types :4 Viśloga. Aślilolra & Kastat a. (i) Viślesa (P. 15, 1. 17) : When e honv though necessary is avoided. The ill. is (P. 15, 1. 17) : cat rājan vibhānti bhavataś caritāni tāni indor dyutim dadhati yāni rasātale 'ntah / anc dhi-dor-bale atitate ucitārtha-rrtti ātanvatī vijaya-sampadam etya bhātaḥ //5 ya (ii) Aślilatva ( P. 15, 1. 15) : When the euphony gives rise to indecent aod meaning. The ill. is (P. 15, 1. 18) : not vegāduddīya gagane calandāmaraceștitah / Less ayam utpatate patri tato 'traiva rucim kuru // 1. Kalpalatā here ( P. 15, 1. 11) borrows from K, P. : यच्छन्दस्तूत्तरवाक्यानुगतत्वेनोपात्तः सामर्थ्यात्पूर्ववाक्यानुगतस्य तच्छन्दस्योपादानं नोपेक्षते। om ( P. 278 ) वशे- 2. The ill, is given in K. P. VII ( v. 197-P. 284). Probably here also Kalpalatā borrows from K. P .. 3. K.L.S.II. ii. 7. Cf.K.P .: 'विसन्धि सन्घेवरूप्यम् । K.P. VII. (P. 293). 4. K.L.S.II. ii.8. Cf.K.P.VII .- P.293: 'पदसन्विवैरूप्यं विश्लेषोऽश्ीलत्वं कष्टस्वं च।' 5. The reading in the second line is different in K. P. ( P. 293), which reads 'dadhati' but in Viveka ( P. 15, 1. 17), it is 'jahati'. 5

34 Here duddī ', 'cinku', 'landa' etc. are indecent words in the Kāśmīrian language. (iii) Kastatva : The ill, of Kastatva is not traceable in Viveka. But it is given in Kāvya-prakāśa.1 (P. 15, 1. 20 ) Rudrața's definition of Visandhi is :- yasyādipādena samam sandhir na bhaved viruddho vā / tad iti visandi //'2 It is of two types, Vigata-sandhi and Viruddha-sandhi. The ill. (P. 15, 1. 24) is : ' sa ittham mantharaya bharata ahatah'/s Here 'sa ittham' and 'bharata ahūtah' illustrate Vigata-sandhi, for here absence of euphony is repeatedly seen. But 'mantharayābharatah' is an ill. of Viruddha- sandhi, for if these two padas ( words) are joined the juncture evokes indecent sense. ( P. 15, 1. 26 ) According to Rudrata asandhi or absence of sandhi is a dosa only when repeated, while viruddha-sandhi has to be studiously avoided.4 [ The word 'ayuktitah' in the Kārikā (R. K. L. VI. 15.) is inter- preted as absence of sandhi (juncture). Ther (P. 15, 1. 2€) another inter- pretation of ' ayuktitah' is given : Ayukti is the consecutive occurrence of long vowels immediately before and after the caesur.l break. e.g. āpanna-svaparopabhukta-vibhavā ādāya subhram vasah etc. /. Here iņ the Śardūlavikrīdita metre the 'yati' (caesura ) comes after the twelfth syllable. Here are two long vowels, one before and the other after the caesural break. This is ayukti and is dusta. ] (11) Hata-vrtta (P. 16, 1. 7) : This is of three types : (i) When the metre becomes harsh even though the rules of prosody are followed this dosa results. The ill. (P. 16, 1. 7) is : amytam amrtam kah sandeho madhūny api nānyathā madhuram adhikam cūtasyāpi prasanna-rasam phalam / sakrd api punar madhyasthah san rasāntaravij jano vadatu yadihānyat svādu syāt priyā-daśana-cchadāt //5 1. Vide K. P. VIII, v. 215 ( P. 294). 2. R. K. L. VI. 14. 3. (ibid ) VI. 14. 4. तत्रासत्सन्धि पदं कृतमसकृदयुक्तितो भवेद्दुष्टम् । दूरं तु वर्जनीयं विरुद्धसन्धि प्रयत्नेन I। R. K. L. VI. 15. 5. Vide K. P. VII ( P. 295).

35 n- the Here 'yadihanyat' is metrically all right yet it leads to harshness But and we feel as though there is violation of the caesural rule, hence it is a blemish. i (ii) When a metre regulated by syllabic instants has certain ganas (or metrical feet) in it, it becomes unpleasant to the ears. In the ill.1 (P. 16, 1. 18) given here the metre is Ārya, which is regulated by syllabic instants, yet we find here two metrical feet viz dactylus ( bhagana ) I P. and anapaestus ( sagana), which results in harshness. (iii) When a short syllable at the end of a quarter cannot be anc considered long though required by the exigence of the metre this dosa ny results. The ill. is (P. 16, 1. 9) : ddha- anyās tā guna-ratna-rohana-bhuvo kanyā myd anyaiva sā voKes sambharāh khalu te 'nya eva vidhinā yairesa srsto yuva / śrīmat-kānti-jusām dvişām Rara-talāt strīnām nitamba-sthalāt drste yatra patanti mūdha-manasām astrāņi vastrāņi ca //2 Lously Here 'ca' at the end of the last qnarter is short but cannot be considered long, hence the dosa arises. (P. 16, 1. 12) Bhamaha defines Bhinna-vytta thus : inter- guror laghoś ca varnasya yo 'sthane racanā-vidhih / rence tan-nyūnādhikatā va 'pi bhinna-vritam // the wien the long and short syllables in a metre are not properly disposed elfth or when the number of syllables is more or less than the required number, the Bhinna-vrtta dosa arises. The ill. (P. 16, 1. 12) is : bhramati bhramara-malā kanneșunmadā'sau / virahita-ramanīko 'rhasy adya gantum //4 Here the third syllable in the first line should be short. The second sody line is short by one syllable. ( P. 16, 1. 13) The following verse is quoted by Kalpatatā to illus- trate the Hata-vrtta-dosa :- vikasita-sahakara-hari-parimala-punjita-gumphita-dvirephah / nava-kisalaya-cāru-cāmara-śrīr harati muner api mānasam vasantah //5 1. जं परिहरिउ तीरइ मणअं वि ण सुन्दरत्तणगुणेण। अह णवर जस्स दोसो पडिवक्खेहिं पि पडिवण्णो II (K. P. VII. v. 217). K. P.reads अह णवर whereas Viveka seems to have 'इय णवर'. 2. The reading in several mss. and printed editions of K. P. in the first line of this verse is धन्या. But Manikyacandra in his Sarketa reads कन्या (P. 144). Hemacandra has also quoted this verse in his H. K. S. and reads 41 ( vide H. K. S .- P. 214). 3. B. K. L. IV. 26. 4. ( ibid ) IV. 27. 5. Cf. K. P. VII. v. 218 ( P. 296).

36

Here the last syllable of the first quarter should be long, in the Puspitagra metre. It is faulty as the short one cannot be considered long. is [P. 16, 1. 13 ]1. w (12) Anabhihita-vācya (P. 17, 1. 9) : When what should be necessarily d mentioned (vācya) is not stated ( anabhihita) this dosa arises. The ill. is (P. 17,1. 9) :2 tvayi nibaddha-rateh priyavādinah pranaya-bhanga-parānmukha-cetasah / kam aparādha-lavam mama paśyasi tyajasi mānini dāsa-janam yatah //3 Here 'api' is necessary, yet it is not mentioned hence this dosa. ex Viveka remarks here (P. 17, 1. 10 ff.) that sometimes due to the Vi non-mention of a material word the import is damaged e.g. " sampado fr jala-taranga-vilolā ... kim dhanaih para-hitāni kurudhvam // "4 Here the word "karyam" should have been mentioned after the words "kim to dhanaih", as it is dropped the words may mean 'do not oblige others with wealth', which is bad. br ha Both these verses are the illustrations of Nyana-pada according to bu Vivek 5. Others say that this is Anabhihita-vacya-dosa. According to them it Vam. na's definition of Yatibhrasta is discussed, and criticised. Vamana defines this dosa t.us : 'विरसविरामं यतिभ्रष्टम्' (K.L.S.II. ii.3) 'तद्धातुनामभागभेदे स्वरसन्ध्यकृते m I' (ibid II, ii. 4). Viveka objects to such a definition and points out that whatever be the dissolution of the compound 'तद्धातुनामभाग०' it is not possible to include all the cases of yati-bhanga under this definition. Therefore, it is suggested here (P.16, 1. 27) that the fore-part of the definition be amended into 'तत्पदमध्यमेदे'. Again it is pointed out that as in this matter vowels play the prime role, the con- sonants being immaterial, it is better to drop the latter part of the definition of 1. Yati-bhrasta given by Vamana, and substitute the words 'क्वचित्सन्वावपि' So the 2. definition of Yati-bhrasta according to Viveka is: 'तत्पदमध्यमेदे क्वचित्संधावपि।' 3. 2. The remarks here (P. 17, 1. 9) are borrowed by Kalpalatā from K. P. VII : 3TET- पराधस्य लवमपीति वाच्यम।(P. 312). 3. Vikrama. IV. 29. 4. 4. This verse is fully quoted in Viveka ( P. 17, 1. 11 ). 5. Viveka borrows this illustration as well as a part of the remarks thereon from 5. Namisādhu's vrtti on R. K. L. II. 8. According to Namisādhu this is an illustration of Nyūna-pada. Hemacandra does not accept Anabhihita-vācya as a separate doșa 6. but includes it under Nyūna-pada. (Cf. Hemacandra's K. S. Viveka-P. 203, 1. 14). His illustration of Nyuna-pada is '7वयि निबद्धरतेः etc,', which is Mammata's ill. of 7. Anabhihita-vacya a distinct doșa according to him. Probably 'anye' (Viveka P. 17, 1. 15) refers to Mammata. The Vivekakara follows Namisadhu and Hemacandra. 8.

37

the the distinction between the two is that in Nyuna-pada something which stil long. is ordinarily to be stated is not mentioned while in Anabhihita-vācya the word which should inevitably be mentioned is left out, consequently the

a ir ily desired import is not conveyed.

ill. (13) Aśarīra-dosa ( P. 17, 1. 18) : Bhoja defines this thus : ' Kriyāpada-vihīnam yad asariram tad ucyate'1, when the predicate (Kriyāpada) is absent this doșa arises. The ill. is (P. 17, 1. 18) : āpa "selasua-ruddhaddham muddhanabaddha-bhuddha-sasileham / sela sīsa-paritthia-gangam sanjjhā-paraam pamaha-nāham //"2 There is no verb3 here hence it suffers from Asarira-dosa.4 [ The

īona uosa. exceptional cases where Asarira becomes a guna are not traceable in Viveka. Probably because this dosa is not accepted as a doșa distinct he bado from Nyūna-pada ].

4. the (14) Adhika-pada (P. 17, 1. 24). : Though there is no direct reference to this dosa in Viveka, it is certain that it was discussed in Kalpalatā.

tbers When a word is used to convey some meaning which is already

t o brought out by another word in the sentence, it becomes adhika-pada - having a redundant word ( pada). This dosa is mentioned by Rudrata5 a 1 g to but he does not define or illustrate it. However he gives exceptions to it at K. L. VI. 29 to 37. Ris (i) When some one over-whelmed with joy or fear utters a word ) W वध्यकृत more than once such a repetition ( punarukta ) is faultless.6 The ill. is (P. 17, 1. 24) : e tna

da to vada vada jitah sa śatrur na hato jalpañś ca tava tavāsmīti / eated citram citram arodīddhā het: parāhate putre //7 सेद' jaya jaya vairī-vidāraņa kuru kuru pādam śirahsu śatrūņām / dhig dhik tam arim yas tvām apranaman svam vināśayati //8 g 1. S. K. I. 28 ab. So the 2. (ibid) I. v. 40 (P. 27). 3. Ratneśvara points out that Kriya here implies the principal word. Hence when a eśva sentence is lacking in the important word it is Asarira. (क्रियेत्युपलक्षणम् प्रधानपदहीन- ce मिति बोधव्यम् । S. K .- P. 28). 4. The Sanskrit छाया :- शैलसुतारुद्धाधे नूर्धाबद्धभुग्नशशिलेखम्। शीर्षपरिष्ठितगगं सन्ध्याप्रणतं प्रमथनाथम् ।। 5. Vide R. K. L. II. 8. He calls it Panarukta. atión 6. वक्ता हर्षभयादिभिराक्षिप्तमनास्तथा स्तुत्निन्दन्। 14). यत्पदमसकृद्ब्रयात्तत्पुनरुकं न दोषाय ।। R. K. L. VI. 29. 7. This verse is quoted in K. P. VII. (P. 361 ) to illustrate how sometimes Adhika- ers padatva is a guņa. 8. R. K. L. VI. 30-31. 3,

38

(ii) ( P. 17, 1. 25) Punarukta ( Repetition ) is faultless under the following conditions :- ' prai

(a) when a word is repeated to convey another meaning, are Ādhi (b) when the synonym of a word is so used, (c) when a word is repeated to express the continuity of action (vīpsā), (d) when a word is twice repeated through conventional usage e.g. kala-kala, rana-rana, varam-varam etc. 1 The ill is (P. 17,1.27) 1-2 redu

gaja-rakta-rakta-kesara-bhārah simho'tra tanu-sarīro'pi / exc

diśi diśi kari-bhangam vāram-vāram kharaih kurute //3 expr no b ( iii ) ( P. 19, 1. 6) : When the person addressed does not understand what is spoken to him the repetition of a word or a sentence is faultless.1 faul The ill. is : (P. 19, 1.7) kim cintayasi sakhe tvam vacmi tvām asmi paśya paśyedam | nanu kim na paśyasšdrk paśya sakhe sundaram strainam //2 Here ' pasya pasya' is repetition of a word ( pada ) and the second half contains vākya-punarukta, yet there is no dosa.

. यत्पदमर्थेऽन्यस्मिन् तत्पर्यायोऽथवा प्रयुज्येत । वीप्सायां च पुनस्तन्न दुष्टमेव्रं प्रसिद्ध च ।। R. K. L. VI. 32.

2. (ibid) VI. 33. vers 3. (P. 18, 1. 7) When a word or its synonym is used in another sense, there is no is a question of a doșa. Vipsa also cannot be otherwise conveyed : thus repetition of a word to convey vipsa too is not faulty. If a word is repeated through conventional cons usage there is no question of a dosa, for if it is not so repeated it would not only doșa be against the generally received idiom, but also consequently fail to convey the men desired sense. Thus these are not the cases of Punarukta. Hence the discussion of (i) this exception is redundant and needless. The reply is : Some people think that a multivocal word is competent to express several meanings even though used only once in a given context: according to them the repetition of the same vocable is faulty. According to those who believe that a word conveys ' genus' (Jati), words used to express continuity ( vipsã) would be cases of gross repetition, hence dusta. The words conventionally repeated often express the same sense even when they are not repeated. In order to meet these arguments the exceptions are given by Rudrata. 1. Or it may be said that the objection is valid, but the discussion is nonetheless necessary as it purports to enlighten the less intelligent people who may mistake 2. such repetitions to be the cases of faulty repetition. Hence there is nothing objection- 3. able here. 4. 4. यञ्च प्रतिपत्ता वा न प्रतिपद्येत वस्तु सकृदुक्त्तम्। 5. तत्र पदं वाक्यं वा पुनरुक्त नैव दोषाय । R. K. L. VI. 34. k

. (ibid ) VI. 35.

39

the (iv) (P. 19, 1. 11), When a word having some meaning other than 'praise', is used to express 'praise' or when a word and its synonym are used in same sentence to convey 'praise' the poetic blemish of Ādhikya or Paunaruktya, as the case may be, does not arise.1 The ill. is: (P.19,1.16) r(psã), nāsīroddhata-dhūli-dhavalita-sakalāri-keśa-hastasya | e.g. avilanghyo 'yam mahimā tava meru-mahīdharasya //2 [ Here in ' keśa-hasta', hasta' (meaning hand ) is apparently t redundant, but it is used to express praise and the compound means 'excellent hair'. In 'Meru-mahidharasya' the sense of 'mahidhara' is expressed by ' Meru' yet as the former is used to express praise there is no blemish of repetition ]. sand (v) (P. 19, 1. 21) In Arthāntara-sankramita-dhvani repetition is tless. 1 faultless. The ill. is : (P.19,1.21) tālā jāanti guņā jālā te sahiehi gheppanti / raikiranānuggahiāi honti kamalāi kamalāi //3 Here the repetition of the word ' kamalāi' is faultless. ) ( 15 ) Ardhaika-gata-vākya-doșa (P. 19, 1. 21) : The illustration is : masrna-carana-pātam gamyatām bhūh sadarbhā viracaya sicayantam murdhni gharmah kathorah / t taditi janaka-putrī locanair aśru-pūrnaih pathi pathika-vadhūbhir vīksitā śikșitā ca //4 [ Here 'tad' meaning ' therefore' is put in the second half of the O verse though it is syntactically connected with the first half, hence it is a dosa ]. of a (16) Abhavan-mata-yoga (P. 19, 1. 25) : Where some desired ( mata ) construction (yogah ) is not possible (abhavan ), this dosa arises. [ This only dosa arises due to the (i) difference in the case-endings or (ii) non- y me mention of necessary words, or (iii) absence of expectancy. ] The ill. of V hat (i) is : (P. 19, 1. 25 ). yeşām tās tridaśebha-dāna-saritah pītāh pratāposmabhir ole is līlā-pāna-bhuvaś ca nandana-tarucchāyāsu yaih kalpitāh / m yeşām humkrtayah kytāmarapati-ksobhāh ksapācārinām usta kim tais tvat paritosakāri vihitam kincit pravādocitam //5 y are 1. अन्याभिधेयमपि सत्प्रयुज्यते यत्पद प्रशंसार्थम्। eless तस्य न दोषाय स्यादाविक्यं पौनरुत्तयं वा, । (ibid) VI. 36. ion- 2. (ibid) VI. 37. 3. Mammata quotes this verse to illustrate how Kathita-padatva is a guņa (K. P .- P. 362). 4. Mammata quotes this verse as an ill, of Ardhaika-gata-vākya-doșa. 5. Quoted in the K. P. VII. (P. 304). The remarks ( P. 19, 1. 25) are borrowed from K. P. VII. (P. 304). Hemacandra calls it Ananvita-vācya-doșa. He quotes this very verse. (H. K. S .- P. 223).

40

Here the pronoun 'yaih' cannot be construed with . Ksapacarinam' lue to difference in case-endings. Hence it gives rise to the dosa of (18) Bh

bhavan-mata-yoga. The words 'yaih', 'yesam' etc. cannot be directly expression

onstrued with one another with a view to avoid the dosa, for the rule symmetry m it is due to : "guņānāñ ca parārthatvād asambandhah samatvāt syat",1 as the bordinate things are subservient to the principal, they cannot have 1

mong themselves any independent and mutual relation. ( ii ) As no ill. of Abhavan-mata-yoga arising out of the non-mention f necessary words is available, it may be surmised that Kalpalatā ncluded it under Nyuna-pada. Here tl

(iii) The ill. is (P. 20, 1. 11) : In the

sangrāmāngaņam āgatena bhavatā cāpe somāropite use of term

devākarņaya yena yena sahasā yad yat samāsāditam / kodandena śarāh śarair ariśiras tenapi bhū-mandalam tena tvam bhavatā ca kīrtir atulā kīrtyā ca loka-trayam //2 Here the first half of the verse cannot well be construed with the econd half. Here t (17) Garbhitam ( P. 20, 1. 23) : Rudrața's definition of this dosa is liscussed : lipsayā, th

yasya pravised antar vākyam vākyasya sangatārthatayā / pressed he:

tad garbhilam iti gamayen nijam artham kasta-kalpanayā //8 as that cor

When a sentence related in import to another longer sentence, creeps In the

nto the latter and thus impedes the meaning of that sentence, the number.2 ( arbhita-dosa arises. So long as the sentence which has crept in is not eparated, the other sentence does not clearly express its meaning. The ll. of this dosa is not traceable in Viveka.4 (P. 20, 1. 26) Under certain circumstances Garbhita becomes a guna, ccording to Bhoja : vākyāntara-sagarbham yad vākyam tad vākya-garbhitam / rasāntara-tiraskāre tad istam nestam anyathā //5 When this dosa is concealed by virtue of some other pertinent entiment, it is a guna : otherwise not. This ill. of the exception is not raceable in Viveka.6 1. Both the

The ill, of this Mimānsā-sūtra is borrowed by Viveka from the Śābarabhāșya on latā as Rājanak

that sūtra. verse to Obviously Kalpalatā borrows from K. P. VII. The remarks here (P. 20, 1. 13) are wholesal borrowed from K.P .: 'अन्नाऽSकणनक्रियाकमत्वे कोदण्डं शरानित्यादि, वाक्यार्थस्य Vyakti-1

कमत्वे कोदण्डः शरा इति प्राप्तम् 1' K. P. VII. Pp. 306-307. 2. This ill.

R. K. L. VI. 43. 'अन्र व

Rudrața gives it (vide R. K. L. VI. 44). इत्यत्र S. K. I. 119. Here the first line contains the definition of Garbhita-dosa. This ill. vide S. K. I. v. 166. Hemacandra borrows this ill, vide H. K. S. ( P. 216). ( vide P 6

41 carinam' (18) Bhagna-prakramatva (P. 20, 1. 26) : When the symmetry of a of expression or construction, is broken this dosa arises. This break in directly symmetry may occur in many ways. In the following ill. (P. 20.1. 26) the rule it is due to break in the symmetry of expression : the nāthe niśayā niyater niyogād have astam gate hanta niśā'pi yātā / kulānganānām hi daśānurūpam .. tion lsalatā nātah param bhadrataram samasti |/ Here the dosa could have been avoided by having ' gata nisā'pi'. In the following verse the break of expression consists in the irregular use of terminations : (P. 21,1. 10). yaśo 'dhigantum sukha-lipsayā vā manuşya-sankhyām ativartitum vā / nirutsukānām abhiyogabhājām th the samutsukevānkam upaiti siddhih //1 Here there would be no dosa if an infinitive were to replace sukha- dosa is lipsaya, thus : sukham ihitum (va). If this were not so the option ex- pressed here by the adverb ' va' would not be applicable to 'sukha-lipsa' as that compound does not belong to the same category as the infinitives. creeps In the following ill. the symmetry is broken du to irregular use of the number.2 (P. 21, 1. 19). is not kācit kīrna, rajobhir divam anuvidadhau . The manda-vaktrendu-laksmir ashrīkāh kāścid antar diśa iva dadhire dāham udbhrānta-saivāh / bhremur vātyā ivānyāh prati-padam aparā bhūmivat-kampamānāh tinent prasthāne pārthivānām aśivam iti puro-bhāvi nāryah śaśansuh //3 Cot 1. Both these illustrations are borrowed together with the remarks thereon by Kalpa- latā as well as by Mammata ( K. P. VII. P. 317 & 318) from Vyakti-viveka of sya on Rājānaka Mahima Bhatta (vide V. V. P. 245). Hemacandra also borrows the second verse together with the remarks ( vide H. K. S .- P. 218). Kalpalatā-Viveka borrows I3t ore wholesale from the Vyakti-viveka. Cf. Viveka ( P. 20, 1. 26 to P. 21, 1. 18) and स्यार्थस्य Vyakti-viveka ( Pp. 245, 246, 250 & 251 ). 2. This ill. as well as the remarks thereon is borrowed from the K. P. VII, : 'अत्र वचनस्य। काश्चित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधुर्मन्दवक्त्रेन्दुशोभा निःश्रीका इति, कम्पमाना इत्यत्र कम्पमापुरिति च पठनीयम् ।' (P. 321). 3. This ill, together with the comments thereon is borrowed by Mammata from V. V. (vide Pp. 257-258). 6

42

Here there is singular in the first quarter and plural in the remain- ing quarters, which naturally breaks the symmetry. Moreover, all the verbs are in Perfect tense, whereas ' kampamanah' is a Present Participle ( suggesting a subordinate action on account of the śanac), which rudely interrupts the uniformity and results in a doșa.

(19) Akrama (P. 27, 1. 23) : Where there is no ( avidyamāno) order ( krama ) it is Akrama. When a word, which should be mentioned after some particular word, is mentioned elsewhere this dosa arises. Viveka discusses how this dosa differs from Asthanastha-pada-dosa. Both these dosas arise when a pada is wrongly placed, but in Akrama the emphasis lies on the order and not on its particular place only.

(20) Asthānastha-pada (P. 21 1. 24) : This dosa consists in the wrong placing of a particular word ( pada), but the order is not material, if the wrongly placed word comes anywhere else either before or after, the doșa can be avoided. The ill. is (P. 21, 1. 24) : priyena samgrathya vipaksa-sannidhau niveśilam vaksasi pivara-stane / srajam na kācid vijahau jalāvilām vasanti hi premni gunā ra vaste;ni !/1 Here in the last line 'na' before ' kecit' is wrongly placed, it fails to convey the sense it is expected to convey; for the expression mneans, 'no one gave up' instead of meaning 'only one (woman) did not give up her garland'. It does not matter if it is : 'kācin na vijahau' or 'na vijahau kācit', only 'na' should not immediately precede ' kācit'. Thus it differs from Akrama where order is very material.

The other ill. (P. 21, 1 25) of Asthānastha-pada is : lagnah keli-kaca-graha-ślatha-jatā-lambena nidrāntare mudrānkah śitikandharendu-śakalenāntah kapola-sthalam | Pārvatyā nakha-laksma-śankita-sakhi-narma-smita-hrītayā pronmrstah kara-pallavena kutilātāmra-cchavih pātu vah //2

Here ' kutilātāmra' should precede 'nakha-laksma' etc. hence the doşa is Asthānastha-pada.

The ill, of Akrama (P. 22, 1. 4) : dvayam gatam samprati śocanīyatam samāgama-prārthanayā Kapālinah /

1. Kirāta. VII. 37.7 2. This is ill, of अस्थानस्थपद in K. P. VII. (P. 313),

43

emain- kalā ca sā kāntimati kalāvatah all the tvam asya lokasya ca netra-kaumudi //1 H Participle rudely Here ' ca' in the last quarter should come immediately after ' tvam'.

T The other ill. of Akrama is (P. 22, 1. 9) :

lagnam rāgāvrtāngyā sudıdham iha yayaivāsi yastyārikanthe no) order mālangānām apīhopari parapurusair yā ca drstā patantī / ned after tatsakto 'yam na kincid ganayati viditam te 'stu tenāsmi dattā Viveka oth these bhytyebhyah śrīniyogād gaditum iva gatety ambudhim yasya kīrtih //2

emphasis Here there would be no dosa if it were · iti śrīniyogāt'3. (21) Amata-parartha ( P. 22, 1. 25 ) : Wben the other meaning is anta- ist gonistic to the principal import, it is Amata-parartha. Thus here there the is a contradictory other sense which does not help the chief Rasa develop. material, The ill. is : (P. 22, 1. 25). or after, Rāma- manmatha-śarena tāditā duhsahena hrdaye niśācarī / gandhavad rudhira-candanoksitā jšviteśa-vasatim jagāma sā !/ Raghu. XI. 20. H Here the other sense suggests Erotic sentiment which is contrary the to the priucipal Rasr4 delineated here. This fails

means, 1. This verse is borrowed -ogether with the comments thereon by Kalpalatā ( P. 22, 1. 4) as well as by Hemacandra ( vide H. K. S .- P. 210 ) from the Kāvya-prakāśa (VI not give ( VII. P. 323). According to Hemacandra here the dosa is Asthānastha-pada; according or to Mammata it is Akrama. The words in the K. P. are : त्वंशब्दादनन्तरं चकारो युक्त: acit'. (K. P. P. 327). The remarks in the Viveka ( P. 22, 1. 4 to 1. 8) are borrowed from the the Kāvyānuśasana Viveka of Hemacandra (vide H. K. S. V .- P. 210, 1. 17 ff. ). 2. This verse is quoted by Mammata as an ill. of several dosas inter alia of Akrama. It s It seems that according to Kalpalata it is Akrama -as it is given after the other ill, of that dosa, According to Hemacandra this is the ill. of Asthanastha-pada, for ne he includes Akrama-vākya-doșa under that doșa (vide H. V. P. 22 1. 26 ). 3. The verse together with the comments is borrowed by the Kalpalatā and Hema- candra ( H. K. S. P. 211) from the Kāvya-prakāśa (vide K. P. 324.). The verses ( P. 22, 1. 10 to 1. 24) are borrowed from the Vyakti-viveka (V. V. II, P. 286), The first four of these are borrowed by Hemacandra ( vide H. K.S.V. P. 211, ll. 6to14). Tho ence the 4. The verse under discussion here ( P. 22, 1. 25 ) is undoubtedly this ; it is also quoted by Mammata (vide K. P. VII-P. 324). The words 'प्रकृते रसे' are also borrowed from the K. P. : 'अत्र प्रकुने रसे विरुद्धस्य रसस्य शृंगारस्य व्यज्ञकोऽपरोऽर्थः । ' (K. P .- P. 324). There seems to be some difference of opinion as regards the priccipal Rasa of this verse. According to Hemacandra, who quotes this verse as an ill, of a Rasa-doșa, it is Karuņa (vide H. K. S. P. 168). According to Māņikya- candra also it is Karuņa (vide K. P. S-P. 156). According to Bhatțagopāla it is Vira ( vide K. P. S. C-P. 90). According to Vidyā-Cakravarti and the Viveka-kāra it is Bibhatsa (vide K. P. Sampradāya-prakāśinī P. 99. and Viveka P. 22, 1. 25).

44

(22) Apada ( P. 22, 1. 2)) : Bhoja's definition which is quoted by Kalpalatā is : Vibhinna-prakytisthādi padayukty-apadam viduh /1 all by t According to Bhoja Padas are sixfold : Prakrtistha, Komala, Kathora, (lik Grāmya, Nagara and Upanagara. Prakrtistha is a pada which has long mix vowels or conjunct consonants; Komala has either one long vowel or to none; Kathora has nasals, visarga, long vowels or conjunct consonants; Grāmya is commonly popular (i. e. all deśya words like hasta, vivāha, bhagini etc., used in Sanskrit); Nāgara is the reverse of Grāmya; Upa- nagara stands midway between the last two, it is neither very popular nor merely popular among the erudites. When these various types of up padas are not properly employed the Apada-dosa arises. The ill, is (p. 23, 1. 7) : āujjhia pittiae jaha kakkuli nāma majjha bhattāle / pekkhantaha lāulakaņniāha hā kassa kandemi //2 in

The wife of a servant, a rustic, utters these words hence the mixture of the padas of various types results in Apada dosa. (P. 23, 1. 13) Under certain conditions Apada becomes a guna e.g. in Bhāșā-citra. Bhoja puts it thus4 : prukytisthādıjhedena grām ādibhir athāpi yā / oth apadam tasyu cānviñā bhāsa-citres vidhīyate // con

The ill. is ( P. 23, 1. 14) : wi

hā to jo jjaladeu, naiva Madanah sāksād ayam bhūtale tā kim disai saccamā, hatuvapuh Kāmah kila śrūyate / ai dūe kialeu, Bhūta-patinā Gaurī-vivāhotsave esen sacca ji bollu, hasta-katakah kim darpaņeneksyate // Here there is an interesting conversation between a rustic villager ' N and a refined citizen. The Sanskrit words spoken by the villager are up . S. K. I. 24 ab. ( P. 22 ). (d 2. आवज्य पीडयते यथा कुक्कुरो नाम मम भर्ता। 1. प्रेक्षन्त राजकुलकमकरा अहह कस्य क्रन्दामि ॥ (इति च्छाया) S. K. I. v. 31 (P. 22) 3. The words at (P. 23, 1. 12) are borrowed by the Kalpalata from the S. K. of Bhoja : 3.

तदेतत् प्रकृतिस्थकोमलकठोराणां नागरोपनागराणां ग्राम्याणां वा पदानामयुतेरपदम् । 5. S. K. I. 118. S. K. P. 22. 4. 5. Ratneśvara explains 11 thus : Citra means surprise, and what excites surprise is also Citra. When there is a mixture of various dialects necessitated by propriety 6. and the station of the persons speaking, the dosa of Apada does not arise, On the 8. contrary such a usage adds to the charm and is therefore a guna. For like a picture with many colours or a piece of cloth woven with multicoloured yarn the Bhāșā-citra too is very attractive.

45

all Gramya except 'vapuh' which is upanagara; the answers given by the citizen contain Gramya (like hasta, vivaha and Gauri ), Nāgara ( like Bhūta-pati ) and Upanāgara words (the rest ). So there is a mixture of different types of words, which lends an additional charm to the verse' as the inter ocutors belong to diffe ent stations in life. 23 (23) Bhinna-linga ( P. 23, 1. 21) : Bhoja defines it thus : ' yatropamā bhinna-lingā bhinna-lingam tad ucyate' /2 When in a simile (upama ) the gender of the upamana and the upameya is not the same this dosa arises.3 The ill. is: (P. 23, 1. 21 ) vapīva vimalam vyoma hansīva dhavalah saśi / śaśilekheva hanso 'yam hansālir iva te yaśah //4 Un Under certain circumstances the difference in gender is not a dosa in an upamā.5 The ill. is (P. 23, 1. 21) : yasya trivarga-śūnyāni dināny āyānti yānti ca | sa sa lohakāra-bhastreva śvasann api na jīvati //6 Acc According to Bhoja there is no dosa here as the upamāna has no other synonym. But Viveka finds fault with it ( P. 23. 1. 23), for the common property 'svasan' (masculine ) cannot be happily construed th with the Upamana ' lohakara-bhastra' which is feminine. 3on Sometimes Bhinna-vacana also is faultless. The ill. (P, 23, 1. 25) is : prājya-prabhāvah prabhavo dharmasyāsta-rajastamāḥ / muktāimā nah śivam Nemīr anye 'pi dadatām jināh //7 H Here there is difference in the number; ' anye' is plural while 'Nemih' is singular yet this difference in number in the upamāna and upameya is converted into a guna by virtue of the punning verb ( dadatam )8. This verse is an ill. of Upama in the same way as: 1. The comments on this verse are borrowed by Kalpalatā from Bhoja. ( vide S. K. I. v. 159, and comments on this.) 2. S. K. I. 25 ab, 3. Bhoja defines Bhinna-vacana at I. 25 cd ( quod vide ). The definition and the ill. of tnis doșa cannot be traced in Viveka. 4. S. K. I. v. 34. 5. S. K. I. 120. Difference in the gender or the number of the upamana and the upa- ya meya is not a dosa. यद्धिन्नलिङ्गमित्युक्त विभिन्नवचनं च यत्। उपमादूषण तन्न यत्रोद्विगो न धीमताम् ।1 cf K. D, I. 51. 6. S. K. I. v. 162. 7. (ibid ) I. v. 163. 8. The comments on this verse (H[ etc.) are borrowcd by Kalpalatā from Bhoja : अत्र 'नेमिरन्येऽपि इति ... कोमलापाटलौ ... यत्र दूयोः सदृशयोरभिधानम् सथ्लेषः ... यत्र सदशातमदृशप्रतिपत्तिस्तदुपमानम् etc । S. K. I comments on v. 163. (P. 116-117.)

46 komalāpāțalau tanvi pallavaś cādharaś ca te //1 is ( P. 24, 1. 1). The exception to Hinopamā dosa is discussed by Bhoja : yatropamana-dharmah syur nopameyena sammitāh ] taddhīnopamam ity āhus tat prasiddhau na dusyati // When the epithets of the upameya are more in number than those of the upamāna, the Upama is defective and is called Hinopama, but this ceases to be a blemish when the upamāna is welknown.2 (P. 24, 1. 2) In the same may, Adhikopama is some time not a doșa. When the epithets of the upamana are more in number than those of the upameya the Adhikopamadosa arises. But sometimes it is not a dosa. krameņānena kytibhir estavyam adhikopamam / viśesas tūpameyāngam anumānāt pratīyale //3 The ill. is not traceable in Viveka,4 (24) Ari'imad (P. 2t. 1. 6) : When due to the absence of some guna a poem offends against the riti (style ) it is called Aritimad5. It is of three types : Sabda-pradhana, Artha-pradhana and Ubhaya- pradhāna. In the former two, sound and sense are respectively predomi- nant while in the last both are important. Those Aritimad poems which are contrary to the guna, Ślesa, Samatā or Saukumārya are Sabda- pradhana, those which otfend against the guna, Kānti, Prasada or Artha-vyakti are Artha-pradhana and those that offend against the guna Ojas, Mādhurya or Audārya are Ubhaya-pradhāna. Thus Arītimad is of nine types6. Sithila ( looseness ), Visama ( unevenness ), Kathora (harsh- ness), Aprasanna ( Abstruse ), Neyârtha ( Ellipsis ) Grâmya ( Unrefined ), Asamasta (Compoundless ), Anirvyatha (Unfinished ) ani Analamkāra ( dull or unembellished ). 1. Viveka ( P. 23, 1. 23). 2. The ill. of this is not traceable in Viveka. Bhoja gives it at S. K. I. v. 165 (P. 118). It is borrowed from B K. L. II. 41. Is it possible that Bhamaha here criticises those who think this verse to be Hinopama? For he thinks that complete similarity is not possible. Even the ill, at B. K. L. I. 58 ( Upamānādhikya according to K. P .- vide P. 592) is not accepted by Bhamaha, and there too he refers to B. K. L. I. 43 and B. K. L. I. 60. The Viveka does not discuss the ills. here probably because they are dealt with in Ch. IV under Upamā-doșas. 3. S. K. I. 122. 4. Bhoja S. K. 1. v. 165 ( P. 119) borrows it from B. K. L. I. 58. 5. This doșa is given by Boja (vide S. K. J. 28, 29). The styles, as Viveka ( P. 24, 1. 6) points out are वैदर्भी, गौडी and पाञ्चाली. 6. All these doșas viz Sithila etc. are discussed by Daņdī in his Kāvyādarśa not as dosas but as the reversals of the ten gunas which according to him are vitally essential to the Vaidarbha style (vide K. D. I. 40-92.)

47

(i) Sithila is the reverse of ślesa (Cohesion).1 The ill. is (P. 24,, oja : 1. 8) : ālīyam mālatī-māla lolāli-kalila manah /'. (ii) Visama is the reverse of Samata (Evenness :,3 (P. 24, 1. 9) 1i The ill. is not traceable in the Viveka

n those (iii ) The Kathora type of Aritimad is not traceable in Viveka5 but (iv ) The r reverse of Prasada (Perspicuity) is Aprasanna6 (P. 24, 1. 10). .4, a dosa. The ill. (P. 24, 1. 11) is :- The uue of Rosa. anangakam alamcakre mayamānā marālikā / yasyānaty arjunābjanma sadykșānko valaksaguh //1 (v) Neyārtha is not traceable.8 (vi) The reverse of Kānti ( grace ) is Grāmya ( P. 24, 1. 10).® vi ) The ill. is : The me virahe te visīdantam nisīdantam tarāntike / vira bhaya- kanye kāmayamānam tvām tvam na kāmayase katham //10 (vii) The reverse of Ojas (floridity) is Asamastal1 (P. 24. 1. 12). sch The ill. is : The Sabda- smarah kharah khalah kāntah kāyah kopadhanah krśah / sma ida or cyuto māno 'dhīko rāgo moho jāto 'savo gatāh //1 2

is of (viii ) The reverse of Madhurya (Sweetness ) is Anirvyudha. The :arsh- ill. is ( P. 24, 1. 13) :- ), nakhināñ ca nadīnāñ ca śņnginām śastrapāninām / viśvāso naiva kartavyah, strīşu raja-kuleșu ca //14 Diś (ix) The reverse of Audārya (Pregnant Construction ) is Analam- kāra15 1 The ill. is (P. 24, 1. 14) :- 1. 'विपययेण श्लेषस्य सन्दर्भ: शिथिलो भवेत् ।' S. K. I. 31 cd. (cf Viveka P. 24, 1. 28) her 2. S. K. I. v. 41. ( P. 28 ). 3. 'भवेत्स एव विषमः समताया विपर्ययात् ।' S, K. I. 32 ab. to B. 4. Bhoja's ill. S. K. I. v. 42 (P. 29 ) is K. D. I. 48. 5. cf Bhoja's definition I. 32 ed. B 6. The def. is अप्रसन्नं भवेद् वाक्यं प्रसादस्य विपययात् । S. K. I. 34. 7. S. K. I. v. 44. (P. 31). 8. Bhoja's def. is वाक्य भवति नेयार्थमर्थव्यक्कतर्विपर्ययात् ।S.K.I. 34cd. The ill. is of I.v.45 3hoj 9. S.K. I, 35 (ab) : कान्तेर्विपर्ययाद्वाक्यं ग्राम्यमित्युपदिश्यते । 10. S. K. I. v-46. ( P. 32 ). 11. Probably 'तद्विपययम्' (P. 24, 1. 12) refers to Bhoja's def. of Asamasta S, K.I. 35. Prol 12. S. K. I. v, 42. 13. S. K. I. 38. 14. S. K. I. v. 48 ( P. 33) 15. S. K. I. 41.

48

dīrgha-pucchas catus-pādah kakudmanllamba-kambalah / (vi) gor apatyam balīvardas trnam atti mukhena sah //1 phraseol

It should be noted that Viparvaya of Samadhi is not contemplated.2 (vii (P. 24, 1. 16) Exceptions to Aritimad are given : floridity

(i) Sithila ( looseness ) is a guna in Gauda style ( P. 24, 1. 16 ).3 (vij

ślistam asprsta-śaithilyam sithilam tad viparyayah ! the sty

gaudīyair işyate tat tu bandha-prāśastya-gauravāt //4 san

The ill. is not traceable in the Viveka5. tad

(ii ) Vaişamya as a guna is not traceable6. Th

(iii) Kathora is not a doșa in the Gauda style : kathoram api badhnanti diptam ity apare punah / kin

teşām matena tasyāpi dūsaņam naiva vidyate //7 (ix The ill. is not traceable in the Vivekas. to serv This is ( iv ) Aprasanna cannot be traced in the Viveka. Bhoja defines it thus : avidvad-anganā-bāla-prasiddhārtham prasādavat / (1

viparyayc 'syāprasannam citrādau tan na dusyati //9 T1

The ill. also is not traceable in the Viveka10. (1 cular (v) Neyārtha is not a dosa when what is neya ( understood ) is too welknown.11 The ill. is (P. 24, 1. 17) : - ma bhavantam analah pavano vā, vārano madakalah parasur va / vāhinī-jalabharah kuliśam vā svastite'stu latayā saha vņksa //1 2 H

Here verbs like ' dahatu' etc are too welknown not to be inferrable. sense asamga S. K. I. v. 49 ( P. 35 ). The absence or reversal of Samadhi would deprive the poem of its right to poetry. 1. अस Hence the reverse of Samadhi is not even contemplated. For this very reason वि Mammața denies it the status of a distinct Guņa : 'अर्थस्यायोनेरन्यच्छायायोनेर्वा यदि न भवति दर्शन तत्कर्थ काव्यम्, इत्यथदृष्टिरूप: 2. Th

समाधिरपि न गुणः ।' K. P. VIII. P. 398. Mammata has Vamnana's def. of K.

समाधि in view. 3. Th All the exceptions are borrowed from Bhoja (S. K. I). II S. K. I. 126. 4. S. S. K. I. v. 169. (P. 123). 6. vide S. K. I. 127 and v. 170. 5. He S. K. I. 128. 8. S. K. I. (P. 124) 'न्यक्षेण पक्षः क्षपितः क्षत्रियाणां क्षणादयम्। se S. K. I. 129 The def. of nH14 is based on Bhamaha's def. (B. K. L. II 3). The reading it bc in Bhamaha is : आविद्वदङ्गनाबालप्रतीताथ प्रसादवत् । B. K. L. II 3cd. S. K. I. v. 171. 11. S. K. I. 130. S. K. I, v. 172 ( P. 125 ). 6. T7:

49

(vi) Gramya is not a dosa when the statement is couched in a decent phraseolgy.1 The ill. is (P. 24, 1. 18): kāmam Kandarpa etc. 2 (vii) Asamasta is not a dosa in exciting Rasas when the sense produces floridity.3

(viii) Anirvyudha is not a dosa when due to the change in the Rasa, the style is changed (P. 24, 1. 19):

samastam asamastam vā na nirvahati yad vacah / tad anirvyūdham asyāpi na dosah kvāpi tad yathā // 4 The ill. is: (P.24,1.20) prašīda candi tyaja manyum anjasā janas tavāyam puratah krtānjalih / kim artham utkampita-pīvarastana-dvayam ivayā lupta-vilāsam āsyate // 5 (ix) Analamkāra is not a dosa, when an expression is calculated to serve as a connecting link between a former and a later statement. This is not traceable in Viveka. us : (III) Artha-dosas :

The following Artha-dosas are treated in this sub-section : (1) Apustartha (p. 24, 1. 23): Whatever import is not useful to a parti- cular context is Apusta. The ill. is (p. 24, 1. 23): ativitata-gagana.sarani-prasarana-parimukta-visramānandah / marud-ullāsita-saurbha-kamalākara-hāsakrd ravir jayati // Here even if the epithets 'ativitata' and the like were not used the sense would have been complete hence they are apusto, but neither asamgata (inconsistent) nor punarukta (repetition).

1. असभ्यार्थ मतं ग्राम्यं तद्ग्राम्योवत्यैव दुष्यति। विदग्धोक्तौ तु तस्याहुर्गुणवत्त्वं मनीषिणः ।। S. K. I. 131. 2. The ill. is, like most of the illustrations of Aritimad, borrowed from Dandi (vide 59: K.D.I. 64.): कामं कन्दर्पचाण्डालो मयि वामाक्षि निर्दयः । त्वयि निर्मत्सरो दिष्ट्या सोऽयमस्मास्वनुग्रहः ॥ S. K. I.v. 173 (P. 25). 3. This is not traceable in Viveka; vide S. K. I. 132. The ill, is from Venisamhara III. 27. (vide S. K. I. v. 174 ( P. 126). 4. S. R I. 133. 5. Here in the first half Srngara is the Rasa hence there is no compound but in the second half the emotion of anger is delineated hence the style is compounded, yet it adds to the beauty of the verse. Kalpalata (vide Viveka P. 24, 1. 20) here borrows the remarks on this verse from the S. K. I .- P. 126 : 'अत्रासमस्तरीत्य निर्वाहादनिर्व्यूदत्वेऽपि रसान्तरपरिग्रहेण रीत्यन्तरपरिग्रहाद्गुणत्वम् ।' 6. Vide S. K. I. 134 (for definition). The ill. is given at S. K. I. v. 176. (P. 127).

50 Viveka remarks that 'na tvasamgatah'1 is calculated to refute Rudrata who gives the name Asambaddha2 to this dosa. He defines it thus (p. 24, 1. 24.) : ' prakrāntānupaycgi prāpto yas tat kramad asambaddhah' Some import which comes in its due order in a given context is, neverthless, impertinent there is, therefore, called Asambaddha (inconsistent). The ill. is (p. 24, 1. 27): ' gatā te kīrtir bahuphenam jaladhim ullanghya' / Here 'bahuphenatva' (excessive foaminess) is not pertinent to the context, hence it is Asambaddha according to Rudrata, which is the same as Mammata's Apustartha and Vamana's Ekartha. Tadvān (p. 25 1. 1): When certain quality and so on, which though invariably connected with something are separately mentioned as its attributes, merely to complete the metre, the Tadvan dosa arises .* The ill. of this dosa is not traceable". According to Mammata this also is Apustārtha. (2) Kaşlārtha (p. 25 1. 2.)6: When the meaning is apprehended after great difficulty it is Kastartha. The ill is : sadā madhye yāsām iyam amrta-nihsyanda-surasā sarasvaty-uddāmā vahati bahu-mārgā parimalam / prasādam tā etā ghana-paricitāh kena mahatām mahākāvya- vyomni sphurita-madhurā yāntu rucayan // (3) Vyartha (p. 25. 1 7)8: Bhamaha defines it thus9: Viruddharthan matam vyartham/ whatever has a self-contradictory sense is vyartha, Viruddha 1. Kalpalatā borrows here from K. P. : 'अन्नातिवितत्वादयोऽनुपादानेऽपि प्रतिपाद्यमानमर्थ वाधन्त इत्यपुष्टाः। न त्वसंगताः पुनरुका वा ।' (p. 326) 2. vide V. K. L. S. II. ii. 11. 3. R. K. L. XI. 8. 4. यो यस्याव्याभिचारी स गुणादिस्तद्विशेषणं क्रियते। परिपूरयितुं छन्दो यत्र स तव्दानिति ज्ञेयः ॥ R. K. L. XI. 15. 5. vide R. K. L. XI. 16. 6. New para from here, for another dosa is treated here onwards. 7. Kalpalatā here (p. 25, 1, 2. 3. ff.) borrows from K. P. VII .: "अत्र यासां कविरुचीनां मध्ये सुकुमारविचित्रमध्यमात्मकत्रिमार्गा भारती चमत्कारं वहति, गम्भीरकाव्यपरिचिताः कथमितरकाव्यवत्प्रसन्ना भवन्तु। K. P. VII. p. 327-28 Hemachandr's remarks on this verse are based on Mammata's above comments, ( vide H. K S .- P 261, 1, 12 ff), 8. New para from here. 9. B. K. L. IV. 9.

51

idrata (self-contradictory) is explained thus : ' viruddham tūpadisyate / pūrvaparārth.a- 2.4, uyaghatad viparyaya-karam/' self-contradictory statement is that wherein there is inconsistency between the former and later imports. The ill. is (p. 25 1. 7):

xt is, upāsita-gurutvāt tvam vijitendriya-satrusu / It). śreyaso vinayādhānam adhunā "tistha kevalam// 1 There is contradition between the two halves of this verse. P (P. 26 1. 25) Under certain circumstances uyartha is not a dosa. When someone makes a competely incoherent statement with a view the to suggest the utter incoherent attitude of someone else, such a statement same is free from blemish.2

The ill. is (p. 26 1 1): 0110 h

s its kimidam asangatam asminn ādār anyat tathā'nyad ante ca / yatnenoptā māsāh sphutam ete kodravā jatāh / 1 1. is In the second line above there is inconsitency, for when you sow māșas you do not reap kodravas. But this inconsitency is not a blemish as this is spoken to point out the utter inconsistency in someone's speech. (P. 26, 1. 9) Vyartha : Vamana defines it thus: 'uyahata-purvottarartham uyartham /' 4 A statement, wherein tne purports of the earlier and the later part are mutually contradictory, is vyarna. 5 h The ill. is (P. 26, 1. 9): adyāpi smarati rasālasam mano me mugdhāyāh smara-caturāņi ceștitāni / 5 natam Here 'mugdha and smara-caturāni' are inconsistent, for a mugdhā (a coy an girl) cannot be an adept in the art of love-making. cen Viveka takes exception to this illustration on the ground that 'mugdha' here means an attractive lady (manohara), hence its use does not involve di contradiction. Therefore another ill. is suggested : (P. 25, 1, 10) ' vapur. anu pamam nabher.urdhvam vidhaya mrgīdrso etc,' where there is contradiction between the first half and the second. (4) Ekārtha (P. 26 1. 14) Vāmana defines it thus :7 'uktārtha-padam ekā-

1. (ibid) IV. II. The remarks of Viveka p. 25, 1. 17) 'उदाहरणान्तरप्रदर्शनम्। suggest that B. K. L. IV. 10. also was quoted in Kalpalatā. 2. 'अत्यन्तमसम्बध्द परमतमभिधातुमन्यदश्िष्टम्। संगतमिति यद्यात्तत्रायुक्तिन दोषाय ।।' R, K. L. XI.18. 3. R. K. L. XI. 19. 4. V. K. L. S. II. ii. 10. 5. This is the same as Bhamahas Vyartha dosa noted above. 6. V. K, L. S. (p. 25.) 7. (ibid) II. ii. 11. It is a Vākyārtha-doșa according to Vāmana.

52 rtham/' When words, whose import is already conveyed by some other words, are employed in a statement, this dosa arises, (P. 26, 1. 14) Vamana gives certain exceptional 1 cases when under certain conditions uktartha does not involre any dosa. When, for instance, a substantive, whose sense is already conveyed by some other word in a sentence, is used to help apprehend the sense of its adjective, there is no dosa.2 The ill. is : jagāda madhurām vācam visadākşara-sālinīm/ 3 Here the sense of the substantive 'vacam' is conveyed by the verb 'jagada', it would thus be a repetition. But the word vacam, according to Vamana, is used here to help apprehend the sense of the adjective' visadaksara-salinim' hence the use is fauitless. Mammata does not accept this view. He says that it is not proper to indulge in such new usages, though we may somehow account for the existing ones. The sense of the adjective can even be brought out by an adverb5 and thus the tautology can be avoided.6 According to Mammata. jagada madhuram etc. is quite unsupportable. He, therefore, suggests another illustration if at all the sutra is to be justified. The ill. is (26, 1. 15 ) caranatra-paritroga etc. (quoted in extenso in fn. 4 to P. 47). Ekartha (P. 26, 1. 18): According o Bhamaha this is of two types: Śabda-punarukta and Artha-punarukta. The former vriety is too gross to be 1. That is, according to the vetti on Vamans sutra "न, विशेषश्चेन् 1 K. L. S, II, ii. I2. For a contrary opinion cp. Bhojas Srngāra Prakāsa - Vol. I-part II (p. 241) - by Dr. V. Raghavan, where " faaryaa " is interpreted as giving another variety of Vamanas Ekartha. The vrtti on the sutra does not seem to support this view. Even then Rudratas Asambaddha is Ekārtha of Vāmana. 2. विशेषणस्य च। V. K. L. S. II, ii. 18. 3. (Ibid) p. 27. 4. स्थितेष्वेत्समर्थनम्। K.P. VII. 58. (p. 349) cf. Vamana's तदिद प्रयुक्तेषु। II. ii. 19. 5. Kalpalata here borrows wholesale from K. P. VII: न खलु कर्णावतसादिवज्जघनकाञ्चीत्यादि क्रियते। 'जगाद मधठुरां वाच विशदाक्षर- शालिनीम् ।' इत्यादौ क्रियाविशेषणत्वेऽपि विवक्षितार्थप्रतीतिसिद्धौ "गतार्थस्यापि विशेष्यस्य विशेषणदानार्थ क्वचित् प्रयोग: कार्य :- इति न युक्तमुक्तम्। युक्तत्वे वा चरणत्रपरित्राणरहिताभ्यामपि द्रुतम् । पादाभ्यां दूरमध्वानं त्रजन्नेष न खिद्यते ॥ इत्युदाहार्यम् ॥। P.349. 6. According to Viveka this can be avoided if we say : (p. 26 1.14) "मधुरं विशदाक्षरशालि च जगाद "

5.3

elaborated hence he does not illustrate it.1 But under exceptional circuim- abor stances,2 (P. 26, 1. 19) where, for example, through fear, grief or anger as well as through joy or surprise some one repeats certain words, Puna- rukta is not a dosa.3 The exceptions to Punarukta are illustrated (P. 26, 1. 22): vidīrņābhimukhārāti. karāle sangarāntare / dhanurjyā-kiņa-cinhena dosņā visphurati tava // 5 Here ' dhanuh' (bow) is used to suggest that the bow was strung, hence it is not Ekārtha. (P. 26, 1. 26) dolāvilāseu vilāsinīnām karņāvtamsā kalayanti rūpam / V. K. L. S. II. ii. 14. (P. 26). Here 'avatamsa' means 'ear ornament'. 'Karna' would be redundant but is used to denote that the ornament is already put on. (P. 27, 1. 1). pranesvara-parisvanga-vibhrama-pratipattibhih / muktāhāreņa lasatā hasatīva stana-drayam // 5 The sense of 'mukta' is already conveyed by 'hara' (pearl necklace) yet the former is used here to suggest that the necklace had no other jewel except pearls in it. (P. 27, 1. 6) prāyasah puşpa.maleva kanyā sā kam na lobhayet |/' ī The word mala (garland) expresses the sense of 'puspa' which is used here to denote the sense of excellence. (P. 27, 1. 8) 'tyaja kari-kalabha tvam pritibandham karinyāh /' 8 'kalabha' (young elephant) is sufficient to express the sense of 'kari' (elephant) also, ye: the latter is mentioned to denote the sanse of 'excellent • न शब्दपुनरुक्त तु स्थौल्यादत्रोपवर्ण्यते। कथमक्षिप्चित्तः सन्नुक्तमेवाभिधास्यते ॥। B. K. I. IV. 13. . भयशोकाभ्यसूयासु हर्षविस्मययोरपि । यथाऽह गच्छ गच्छेति पुनरुतं न तद्विदुः ॥ (ibid) IV. 14. 3. Bhamaha tells that us शब्दपुनरुक्त & अर्थपुनरुक of others is the same as his एकार्थ (B. K. L, IV. 12). 4. Punarukta and Ekārtha are different names of the same dosa, Vamana and Bhamaha call it Ekartha. Mammata calls it Puramkta Here the exceptions are given from K. P. so we have called them exceptions to Punamkta, earlier exceptions were from Vamanas K. L. S. V. 5. K. P. VII. v. 289. Kalpalatā follows the order given by Vāmana (K. L. S. II, ii, 13 to 19) but borrows ills, from K. P. (P. 347-348) also. Mammata's ills. are based on those of Vāmana. 6. V. K. L, S. II. 15 also vide K. P. VII v. 291. 7. V. K. L. S. V. on II. ii. 16. (P. 27) . V. K. L. S. V. on II, ii. 17. (P. 27.)

54

or powerful elephant' but when this sense of excellence is not contem- plated' merely 'kalabha' is used as in (P. 26, 1. 11): ' lambeşu vartmasu sukham kalabhāh prayānti /' 1 (5) Apakrama (P. 27, 1. 15) : When the natural order of the incidents narrated is reversed this dosa arises.2 The ill. (P. 27, 1. 15): 1 kārāviuņa khauram gāmaudo majjiuņa jimiuņa / nakkhattam tihi-vare joisiam pucchium calio [/ 3 Tonsure should be performed after knowing the auspicions constella- tion and consulting an astrologer. Here the order is reversed. Hence 4 pakrama.

(P. 27, 1. 15) Under certain circumstances Apakrama i. e. want of pro- per order, instead of becoming a dosa, becomes a guna. 1 vākye prabandhe cārthānām paurvāparya-viparyayah | doşah so 'pakramo nāma citrahetau na dusyati //+ When the instantaneous effcacy of a cause is to be conveyed or when a figure of speech like Atisyokti (Hypertole) is to be introduced in a composition the lack of order (krama) becomes a guna.5 (6) Gramya (P. 27, 1. 17)$: When the vulgar declare their desire for sexual pleasure, this dosa arises. The ill. is (P. 27, 1. 17) 1 svapiti yāvad ayam nikāte janah svapimi tavad aham kim apaitite / tad api sāmpartam āhara kūrparam tvaritam ūrum udancaya kuñsitam //7 (P. 27, 1. 18) Gramya is defined by Rudrata thuss : Where there is C lack of propriefy (anaucitya) of deportment (uyavahara), natural expresssion (akāra), dress (veșa) and speech (vacana) with regard to place (desa), race 1. The complete verse is quoted in Viveka (P. 27 1. 11). 2 2. वाक्य यत्तु क्रमभ्रष्टं तद्पक्रममुच्यते। S. K. I. 43. Bhoja & Vamana call it अपकम, 3 Mammata calls it to ar#. Hemacandra calls it Akrama (P. 264). 3. Hemacandra gives this as an ill, of Akrama (H. K. S. P. 264). Acc. to Pradīpa on 4 K. P. (P. 331) this is ill, of Sästraviruddha type of Dusta-krama, the other type being Loka-viruddha. 4 S.K. I, 140. of Mammata's 'कार्यकारणयोर्यश्व पौर्वाविवर्ययः। type of Atisayokti. 5 (p. 491). 5 The ill. of this not traceable in Viveka. Bhoja (S. K. P. 130) and Hemacandra (H. K. 6 S .- P. 264) give the follow ill. from K. D. II. 257: "पश्चात्पर्यस्य किरणानुदीर्ण चन्द्रमण्डलम् । प्रागेव हरिणाक्षीणामुदीणो रागसागरः ॥" 7 8. 6. New para from here. Mammata defines it as Vaidagdhya (K. P. VII .- P. 331.) 7. This is Mammata's ill, of Grāmya (K. P. VII. v. 262-P. 331). 3. ग्राम्यत्वमनौचित्यं व्यवहारकारवेषवचनानाम् । देशकुलजातिविद्यावित्तवयःस्थानपात्रेषु ।। R. K, L, XI 9

55

(kula), caste or sex ( jati ) learning (vidya), wealth (vitta), age (vayah) station or position (sthana) and character, grāmya doșa arises. 1 In order to clarify this, Viveka quotes Rudrata (P. 28, 1. 12): Forward nts behaviour in newly married girls (kanya)2, guilelessness and bashfulness in harlots, graceful conquetry in rustic women, or deceitfulness in ladies of noble birth3, should be considered 'gramya' as that is against propriety and is contrary to what we see4. lla- (P. 29, 1. 2) Bearing this in mind the wise should strive with great effort to avoid gramya desa as it is not possible to know it merely by these illustrations.3 (7) Apahetu (P. 29, 1 10) When somehow or other one thing becomes the cause of something else and then the former is contradicted by a subsequent powerful reasoning (jukti) it is called apa-hetu.6 The ill. is (P. 29, 1. 10): tava digvijayārambhe bala-dhūlī-bahala-toya-janiteșu / gagana-sthalesu bhānos cakram abhūd ratha-bharābhijñam //7 The march of an army may cause a thick cloud of dust appearing like of a piece of land in the sky but such a piece cannot remain suspended without support, thus the former statement is contradicted by a sub- sequent reascning. It is Apahetu. (8) Ayuktimat (P. 29, 1. 14): This dosa is discussed by Bhamaha, who is quoted by Kalpalatā: 1. The detailed comments on this above Karika (R. K. L. XI. 9) quoted in Viveka (P. 2 1. 18) are borrowed fiom Namisadhu's commentary on R. K. L. XI. 9 and 10 2. According to Namisadhu 'kanya' means ' a newly married girl ' for she too is a virgin so long as the marriage has not consummated. 3. The ills, of the proper behaviour of different types of women are given in Viveka, some of them are borrowed from the Tippana of Nami. 4. प्रागल्भ्यं कन्यानाम्, अव्याजो सु्घता च वेश्यानाम्। वैद्ग्व्य ग्राम्याणां कुलजानां धौर्त्यमित्यादि ।। R, K. L. XI, 10. 5. एतद्विज्ञाय वुरधैः परिहर्तव्यं महीयसो यत्नात् । न हि सग्यग्विज्ञातुं ववयमुदाहरणमात्रेण। R. K. L. X 11. 6. अपहेतुरसौ यस्मिन्केनचिदंशेन हेतुत मर्थः । याति तथात्वे युत्त्या बलवत्या वाध्यते परया । R. K. L. X.3. 7. (ibid) XI. 4. 8. Kalpalatā borrows here from Namisādhu also (P. 29, 1. 10): cf, असावपहेतुर्दोषः यत्र केन चित्प्रकारेणार्थः तथात्वे ... हेतुत्वं याति। नमि. on R. K. L. XI 3. and किन्तु स्थलस्य गगने निराधारत्वाद् ... उत्तरकालभाविन्या वलवत्या युक्त्या वाध्यते। नमि. on R. K. L. XI. 4

56

When a cloud, a breeze or the moon which are speechless; or a bee, a hārita (pigeon), a cakravāka (ruddy goose), or a śuka (parrot) which a have inarticulate speech are described, as messengers of people living in distant places the Ayuktimat dosa arises, as it is against propriety1. (P. 29, 1. 15) But if someone speaks irrelevantly like a mad man due to extreme longing, such descriptions (e. g. of a cloud as a messenger) do not involve a dosa.2 Even the highly enlightened often make use of such motifs.3 (9) Deśa-kala- divirodhi + (i) Desa-virodhi: (P. 29; 1, 17): When something produced in a parti- cular place or country is not so described, or when a thing not produced somewhere is described otherwise in a poem, the Desa-rirodhi-dosa arises.5 The ill. is not traceable in Viveka. Malaya mountain is famous for sandal trees but never for black aloe or devadaru trees, which are found in the Himalayas hence to describe Malaya as having devadaru trees is Desa-virodhi.6 (ii) Kala-virodhi (P. 29, 1. 19): For the sake of convinience time is divided into six seasons, years, yugas etc. Poetical descriptions should generally conform to these traditional divisions otherwise they may be vitiated under certain circumstarces. The dosa involved is Kulc-"irodhi. doşa. T 1. अयुक्तिमद्यथा दूता जलभृत्नारुतेनदवः । तथा भ्रमरहारितचक्रवाकशुकादयः ॥ B.K. L. I. 4. अवाचोऽव्यक्तवाचश्च दूरदेशविचारिणः । कर्थ दौत्यं प्रपद्येरन् इति युत्त्या न युज्यते॥ (ibid) I, 43. 2. यदि चोत्कण्ठया यत्तदुन्मत्त इव भाषते। तदा भवतु भूम्नेदं सुमेधोभिः प्रयुज्यते ।। (ibid) I. 44. 3. Obviously Bhämaha has ' Meghadūta' in view while he included this proviso to his rule.(For contrary opinion vide T. Ganpati Sastri, Intro, to स्वप्रवासवदत्तम् P. 7,) Viveka rightly remarks (P. 29, 1. 16) 'यदि पुनरनित्यदोषत्वमस्य नेप्यते तदा लक्ष्य- व्याघात इति । etc. 4. The treatment of this dosa is borrowed here from Bhāmaha's Kāvyālamkāra. (IV. 29. ff). From the word स्वभावात् (P. 29. 1. 17) a new para should begin. 5. या देशे द्रव्यसम्भूतिरपि वा नोपदिश्यते। तत्तद्विरोधि विज्ञेयं स्वभावात्तयथोच्यते।। B. K. L. IV. 29. 6. मलये कन्दरोपान्तरूढकालागरुद्रुमे। सुगन्धिकुसुमानम्रा राजन्ते देवदारवः ।। B. K. L. IV. 30, · षण्णामृतूनां भदेन काल: षोढेह भिद्यते। तद्विरोधकृदित्याहुर्विपर्यासादिदं (यथा) ।। (ibid) IV. 31.

57

ss: or a When a thing found in a particular season only, is described as tj which available in some other, the Kala-vircdhi dosz arises.1 The ill. of this ing in dosa too is not traceable in Viveka. Bhamaha gives it thus: udūdha-sisirāsaran prarrsenyan nabhasuctah |

man due phullah surabhayantīme cutah kanana-sobhinah //2

nger) The mango trees do not generally blossom in monsoon hence this

use of verse contains Kala-virodhi-dosa. (iii) Loka-virodhi (P. 29, 1. 22) : When the working of this mobile and immobile world is described in a manner different from what is generally known and accepted, this desa arises. Bhamaha defines it thus (P. 29, 1. 21) :

a parti- sthāsnu- jangama-bhedena lokam tatrarido viduh / duced sa ca tad uyavahāro'tra tad-virodha-karam (yathā) //3 darises. 5 This world is divided into mobile ( jangama ) and immobile (sthasnu). 'World' (loka) here stands for the experience of the working of this two- told world. Whatever is contrary to this experience is Loka-viruddha. The lack aloe ill. cannot be traced in Viveka. Bhamaba gives these ills : sctibe tesam kata-tata-bhrastair gajānam mada-bindubhih / prāvartata nadī ghora hasty-asva-ratha-cahinī //+

e time is The river formed by the ichor swept away the elephants, the horses

3hould and the army. This is contrary to wordly experience, hence defective.

mav be The other ill. (P. 29, 1. 23): ila-virodhi. dhavalār sainyc-rāhānam phenr-vāri mukhac cyutam / cakāra jānudagh.iapān pratidin-wukham adhianah // 5 The froth dribbling irom the mouths of the chargers covered the directions all round with knee-deep waters. This is impossible and against our wordly experience, hence dusta. It should be noted that descriptions which do not conform to these rules regarding Kāla Desa, etc, would be faultless if they are backed up by poetical convention. Poetical convention (Kavi-samaya, defined thus: "अशात्त्रीयमलौकिक च परम्परायातं यमर्थमुपनि- वव्नन्ति कवयः सकविसमयः । का. मी. XIV P. 78,) discussed by Rajasekhara in his Kāvya-mīmamsā has its root in the Desadi-virodhi-dosa. This is confimed by Rajasekhara iso to his who says, "तत्परिहार्य चत्नात्तदुदाहृतयस्तु दोषेपु।". Thus poetic convention as a tech- .7,) nical subject was in its infancy in Bhamaha's time, though its idea had not then लक्ष्य- crystallised nor was it technically called by that name. Rudrata is very near Raja- sekhara when he preseribes approval of an otherwise desādi-dusta peom, if it is up-

nkara. (IV. held by the traditions of master poets (R. K. L. VIII. 8). 2 B. K. L. IV. 32. 3. (ibid) IV. 35. 4 (ibid) IV. 37. 5. (ibid) IV 38. 6. According to Viveka the deseription in this verse (B. K. L. IV. 38.) seeks to bring out

L. IV. 30. the great number of horses; hence it should be an example of the figure Hyperbole (Atisayokti) which consists- [according to E (U.K. L. S-P. 40) quoted in this context (P. 29, P. 24-25) ]-in describing with some motive,something so as to cross the bounds of worldly experience.

58

(P. 29, 1. 26) Desa-kaladi-viruddha according to Rudrata is discussed. Every genus (jati), quality (guna), action (kriya) or substance (dravya) has got its own peculiar nature and is corditiored by space and time. It should, therefore, be described in conformity with and not against them, unless there is some reason (karana). Poets are sometimes carried away by exceeding zeal and violate this rule' and consequently land themselves into what Rudrata calls the Alimatra dosa. Whatever inordinately transgresses the limit of worldly experience is Atimātra.2

The ill. is (P. 30, 1. 26) : ' tava virahe hariņāksyāh plāvayati jaganti nayanāmbu' 3

This is contiary to experience, for tears can at the most wet a portion of the upper garment but they cannot inundate the three worlds, berce the statement is Atimatra.

It may be questioned (P. 31, 1. 5) as to how, then, certain abstract ideas are described as having tangible qualities. Fame (yasas), for instance, cannot be seen, yet it is spoken of as having white colour4. The reply is : The convention of good poets to describe such things thus is the justification ior that, and even for such descriptions which are coutrary to oui everyday experience.5 (p. 31, 1. 6) Exco-onal cases when absence of propriety is a guna are given after Rudrata:

What is contrary to propriety may be all the more fitting and apposite when the persors speaking such words are afflicted with madness (unmāda), stupidity (maurkhya) or longing (utkantha).6 The ills. are7 : (i) Unmāda (p 31, 1. 8): 1. सर्वः स्वं स्वं रूपं धक्तऽर्यों देशकालनियमं च। तं च न खलु बन्धीयान्निप्कारणमन्यथातिरसात् ।। R. K. L. VII. 7. The comments i Viveka are based on and to a large extent borrowed from Namisadhu on it. (New paragraph from a: etc. P. 29, 1. 26) 2. अतिमात्रमतिकन्तो मात्रां लोकेऽतिनात्र इत्यर्थः (ibid) XI. IV ab. def. of अतिमात्र. 3. (ibid) XI. 17. cd. 4. cf. नमिसाधु's comments preceding R.K.L. VII. 8. 5. 'सुकविपरम्परया चिरमविगीततयाऽन्यथा निवद्धं यत् । वस्तु तदन्यादृशमपि वध्नीनात्तत्प्रसिध्चैव'।। R.K.L. VII. 8. . अभिधेयस्यातथ्यं तदनुपपन्नं निकाममुपपन्नम् । यत्र स्युर्वक्तृणामुन्मादो मौर्स्यमुत्कण्ठा ।। R. K. L. XI. 20. 7. The ills, are different from Rudrata's ills, of these at (ibid) XI,

59

discussed, nabhah khandam jalam suskam gaja.garjita-mīśritam / Şdravya) bhuktvaitat pīyatām kāstham tatah svastho bhavisyati /| i time. These are the words of a mad man, hence impropriety lends a against more charming aspect to the statement instead of vitiating it. carried (ii ) Maurkhya (P. 31, 1. 11) land pāndityam aho kīdrg Valmīker yena Bharatam vihitam / Bhīmasya ca kīdrg balam Indrajid api mārito yena // eence is Sach Sakarism well becomes the speech of a fool. (iii ) Utkanthā (P. 31, 1. 13): The Meghadūta. 1 Bhoja divides Viruddha into three types : Pratyksa-viruddha (what is agaiust Perception), Anumana.viruddha (what is against Inference) and Agama-viruddha (what is against Sastra). The first is divided into several portion s.Eerce sub varieties: Desa-virodha, Kala-virodha, Loka-virodha etc. The ills. of these are not traceable in Viveka. But these2 correspond to the Desa-virodhi, Kala-virodhi and Loka-virodhi of Bhamaha and Dandi. 3 bstract Anumana.viruddha+ (contrary to Inference) is further divided into instance, Yukti-viruddha (contrary to Reasoning), Aucitya-viruddha (contrary to Propriety), Pratijna-viruddha (contrary to Vow). Shings The ill. of Yukti-viruddha is not traceable. s which The ill. of Aucitya-viruddha is (p. 31, 1. 13). 5 A pauper is described here as wiping with his silken upper garment guna his beloved's face which was suffused with perspiration. How can a pa. per afford the luxury of a silk garment! The verse, therefore, offends against propriety, and involves the dosa. g and (p. 31, 1. 14,) Deśa-virodhi, Kala.virodhi and Loka-virodhi are first defined.6 ed with Then exceptions to these are treated. Sometimes due to the skill of the poet these dosas become gunas. The illustrations of Desa.virodhi7, Kāla- virodhi and Loka-virodhi9 as gunas are not traceable. 1. ्वf यदिचोत्कण्ठया यत्तदुन्मत्त इव भाषते । B. K. L. I. 44, discussed earlier at P. 52, 2. Bhoja borrows his Karikas on the Desadi-vircdha, wholesale from Dandi (vide K. D. III, 162.) mEadhu According to Vamana Desa-virodhi, Kāla-virodhi and Svabhava-virodhi are all Loka-viruddha. ( cf देशका लस्वभावविरुद्धार्थानि लोकविरुद्धानि । K. L. S. II. ii. 23.) 4. S. K. I. 56. 5. पटटंसुउत्तरिज्जेण पामरो पामरीऍ परिपुसइ । अइगरुअकूरकम्भीभरेण सेउल्लिअं वअणम् । S. K. I. v. 70 (P. 45) 6. 'देशोऽद्रिवनराष्ट्रादि: कालोरात्रिदिवर्तवः ।' (ibid) I. 153-ab 'चराचराणां भूतानां प्रृतिर्लोकसंज्ञिता।' (ibid) I. 154-cd These are borrowed from Dandi (vide K. D. III. 162). 7. S K. I. v. 196. 8. (ibid) I. v. 197. 9. (ibid) I. v. 198.

60

Yukti-viruddha is a guna in the following ill. 1 (p. 21, 1. 15): sa sankocas candrād iva kumuda-raser asaranah sa sūryāt kokānām viraha iva lupta-pratividhih/ gunebhyas te kheda-prasamana-karebhyo 'pi yad ayam khalānām udvegas tad idam amṛtād eva maraņam //2 Here the unreasonable senses express the probable standards of comparison and are therefore faultless. (p. 31, 1. 19) Then Kanti, a guna according to Bhoja, is discussed to give a complete idea of the Atimaha.dosa; for dosas are by nature the reverse of gunas (guņa viparyayātmano dosāh/).3 The Atimātra doșa is defined by Bhoja thus: 'vat sarva.lokātītārtham atimātram tad ucyatej' * whatever meaning transgresses the worldly experience is Atimatra. (p. 31, 1. 19) Kanta is a guna that exists in friendly talks and in descriptions (tac ca vārtā 'bhidhānesu varnanāsv api vidyate5). (p. 31, 1. 21) Kanta is that which is considered agreeable in the world and which conforms to the ordinary possibilities (Kāntam jagati tat kāntam laukikārthānuyāyi yat / ). 6 When some description transgresses the bounds of worldly experience Atyukti (or Atimatra) is the consequence. But Gaudas delight in it hence for them it becomes a guna. 7 The ill. of Atyukti as a guna is (p. 31, 1. 23): "From to-day onwards our house has become sanctified like the temple of God, as all the blemishes thereof have been washed off by the falling of the dust of your feet." $ Here the honour done by a Risi by his visit to the house of a person is described in a hyperbolic way as it is permitted by the learned (vidagdha). 1. S. K. I. v. 199. 2. The comments on this verse are borrowed by Kalpalatā (Viveka P. 31, 1. 15) from Bhoja's remark on S. K. I. v. 199 (P. 137) : अत्र युक्तिविरुद्धत्वेऽपि छेकोत्त्या संभाव्यमानोपमानतया तथाSप्रतीतेर्गुणत्वम्। 3. Vāmana K. L. S. II. ii. 1. (quoted here). 4. S. K. I. 49 cd. 5. (ibid) I. 143. ab. 6. (ibid) I. 143. cd. 7. लौकिकार्थमतिक्रम्य प्रस्थानं यत्प्रवर्तते। तदत्युत्तिरिति प्रोक्तं गौडानां मनसो मुदे । (ibid) I, 144. 8. देवधिष्ण्यमिवाराध्यमद्यप्रभृति नो गृहम् । युष्मत्पादरजःपातधौतनिःशेषकिल्विषम्।। (ibid) I. v. 185 borrowed from K. D. (vide K. D. I. 91.)

61

The other ill. is : (p. 31. 1. 26). "The creator has of course created a very small sky without anticipating such progressive development of the breasts of your ladyship."1 The precociously developing breasts of the heroine are described in a highly exaggerated manner, yet it is a guna as it describes the wonderful manner in which the breasts developed. (p. 31, 1. 27) The above are the ills. of Atimatra. One would naturally naards of like to know what Anatimatra is2. That is to say, wherein lies Kanti ? Here the ills. of Anatimatra-what the Vaidarbhas call Kanta-are given: enased to "That verily is a house which is honoured by the hallowed dust of ature the the feet of your honour who are the accumulation of penances.3" and efined "O spotless one, the space between your delicate (creepes-like) arms is not sulficient for these two breasts which are now developing fast." The contexts in the above verses are the same as those in the ills.

timatra. of Atyukti5 but here the statements do not transgress the bounds of ordinary worldly experience. oend in (iv) 6 Kala-viruddha (p. 32, 1 18) When a poem offends against the rules of some fine art like dancing (nrtta), dramatic art (natya), music le in the (gita) etc, it is Kala-viruddha am jagati (a) Gita-viruddha (p. 32, 1. 20) What violates the rules of the art of music is Gita-viruddha. The ill. is (p. 32, 1. 25) : ience ranadbhir aghattanayā nabhasvatah hence for prthg-vibhinna-sruti.mandalaih svaraih | sphutibhavad-grāma-visesa-mūrcchanām avekşamāņam mahatīm muhur-muhuḥ// 7

lite the 1. अल्पं निर्मिंतमाकाशमनालोच्यैव वेधसा। cff by इदमेवंविधं भावि भवत्याः स्तनज्म्भणम् ।। Rişi S. K. I. v. 185. borrowed from K. D. (vide K. D. I. 91.) c way 2. Kalpalata borrows here (P.31,1. 27) from Bhoja: अथानतिमात्रं कीटक। K. P. 13 !. These words are meant to introduce the ills, of Kanta-guna. After this question Bhoja continues: 4a- (Then the ills, given below are quoted from Dandi-vide S. K. from I. vv. 126, 187.) 3. गृहाणि नाम तान्येव तपोराशिर्भवादृशः। संभावयति यात्येवें पावनेः पादपांसुभिः॥ K. D. I. 86. 4. अनयोरनवर्धयाङ्कि स्तनयोर्जम्भमाणयोः। अवकाशो न पर्याप्तस्तव बाहुलतान्तरे॥ K. D. I. 87. 5. The ills, of Kanta are obviously given by Kalpalata though they are not traceable. But these words decide it : अनतिमात्रापरपर्यायं कान्तं यत् पूर्वमुपवर्णित तस्योदाहरण- प्रदर्शनाय प्रश्नोऽयम् । (Viveka P. 31, 1. 27 fb.) 6. Before the discussion of this dosa there is a long passage (P. 32, 1. 1 to 17.), which as the editors note is not found (vide fn. 1-2 to P. 32) in and 7 mss. The significance of this passage cannot be appreciated. Looking to the general reliability of these two mss its organic relation with Viveka may be questionable. 91.) 7. शिशु० I. 10.

62

The second ill. is (p. 33, 1. 8.) : sruti.samadhikam uccaih pancamam pidayantah satatam rsabha-hīram bhinnakīktya şad jam/ tranijagadur akāku-śrāvaka-snigdha-kanthah parinatim iti rātrer māgadhā Mādhavāya //1 In Māgadhī gīti, pancama is to be avoided in bhinnasd ja. For binna.şadja is without pacama and rsabha.2 (b) Nrtta-kala-virodhi (p. 33, 1. 22): What viclates the rules of dancing laid down by sage Bharata is against the art of dancing. If, for instance, (p. 33, 1. 22)a some other gods than Visnu, Uma and Mahesvara are respectively worshipped in Ranga-dvara (Puspanjali), Cāri (Lāsyā) and Mahā. carī (Tandava) it would be Nrtta-kala-viruddha. (c) Nātya-kalā-viruddha (p. 40, 1. 21): What violates the rules of dramaturgy is Natya kala. virodhi. The ill. is (p. 40, 1. 22): 'sthayino 'rthe pravartante bhāvāh sancāriņo jatha / rasasyaikasya bhūyāmsas tatha netur mahībhrtah//5 Here the words 'sthayinah rasasya' are against the theory of Rasa according to all the three schools.6 (v) Nyaya virodhi (p. 41. 1. 25) : Nyaya means Sastra, which deals with

1. शिशु, XI. 1. 2. घांशस्तु धवतन्यासः पञ्चमर्षभवर्जितः । षड्जोदीच्यवतीजाते भिन्नपखज उदाहृतः ॥ quoted in K. S. of Hemacandra (P. 269) This verse is quoted by Hemacandra as the ill. of the same dosa. The comments on it in H. K. S. are borrowed by Kalpalata. The whole passage on P. 33, 1. 73 to 1. 21 is borrowed from H. K. S. V. (P. 269) The verses are all borrowed from N. S. (XXVIII. 42-45), The verse धांशस्तु etc. is quoted also by रत्नेश्वर on S. K. I. v. 74 but he reads HiTEa &c probably the reading there of the whole verse is corrupt (vide S. K. R .- P. 49). 3. रङ्गद्वारे प्रयुक्ते तु विष्णुः प्रीतो भवेदिह। तथा चार्या प्रयुक्त्तायामुमा तुष्टा भवेदिह । महाचार्या' प्रयुक्तायां तुष्टो भूतपतिर्भवेत् ।। 4. Then follows a long discussion, as to whether the desa under consideration is a Nātya doșa or a Nrtta doșa, the conclusion is that it is either the latter or both. 5. शिश० II. t7. 6. Viveka points out that in whatever way you interpret the word (f :- whether you take it as Nom. or Acc. plu. or as Abl. or Gen. sing .- the verse is against Rasa theory.

63

the three human objectives (tritarga). It is also called danda-nīti.1 Whatever is against this is Nyaye-virodhi. This dosa is borrowed from Bhamaha's Kavyalamkara.2 To illustrate this desa Bhamaha discusses at length an incident from Vatsaraja's life, described in some work. According to Viveka one Visnugupta had presented five irrebuttable objections to the device of leather-elephant described by Gunadhya3 even though the conspiracy of Rumanvan and others with Mahasena is justified by Subandhu, and others+ on the ground that it resulted in Vatsa's marriage with Vasavadatia The objections are given in Viveka (p. 42, 1. 27): (i) No purpose is served by consigning Vatsa to Ujjayini after his arrest. (ii) Eveu when Vatsa was in his own kingdom, there was sufficient fear of a possible attack from Aruni, the neighbouring King of Pañcala 1. न्यायः शास्त्रं त्रिवर्गोत्तर्दण्डनीर्ति च तां विटुः । अतो न्यायविरोधीष्टमपेतं यत्तया (यथा) ॥ B. K. L. IV. 39. 2. B. K. L IV. 39 to 47. (P. 42, 1. 2) अन्तर्योधशताकीर्णे सालङ्कायननेतृकम् । तथाविधं गजच्छद्मनाज्ञासीत न स्वभूगतम् । B. K. L. IV. 41. (P. 42, 1. 5) यदि नोपेक्षितं तस्य सचिवैः स्वार्थसिद्धये । अहो नु मन्दिमा तेषां भत्तिवा नास्ति भर्तरि । ibid IV, 42. (P. 42, 1, 8) शरादृढधनुरमुक्ता नन्युमद्विररातिभिः । मर्माणि परिहृत्यास्य पतिध्यन्नीति काडनुमा ।। ibid IV, 43. (P. 42, 1, 9) हृतोऽनेन मम भ्राता मम पुत्रः पिता मम । मातुलो भागिनेयध रुषा संरव्धचेतसः । (ibid IV, 44.) अस्यन्तो विविधान्याजावायुधान्यपराधिनम्। एकाकिनमरण्यान्यां न हन्युर्वह्वः कथम् ।। (ibid IV, 45.) (P. 43, 1. 10) नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वन्धो चेऽभिप्रायं कवेरिमम्। शास्त्रलोकावपास्यैवं नयन्ति नयवेदिन: ।। (ibid IV, 46.) (P.41,1, 27) सचेतसो वनेभस्य चर्मणा निर्मितस्य च । विशेषं वेद वालोऽपि कष्टं किनतु क्थं नु तत् ।। ibid IV. 47. 3. (P. 42, 1 1)-a is refered to as Vyakhyatā, probably bccause he tried to account for the discrepancies in Gunadhya's story in his play which is referred to (at P. 44, 1. 19 & 23) in Viveka. Mm. T. Ganapatisastri believes that Bhamaha refers to the Pratijna-yaugandharāyana of Bhasa. (vide Hist of SK. Poetics- Mm. P. V. Kane P. XXXVIII where he discards this view). Prof. Tatacharya thinks that Bhamaha refers cither to प्रतिज्ञायोगन्ध. or some other poetical work which has the same story as that of Pratijñā-yaugandharāyana. (B. K. L. S.K. Intro,-P. XL) According to Viveka Bhāmaha eriticises Gunādhya (vide P. 42, 1. 22). 4. As the compound सुबन्धुप्रभृतिभि: is used we cannot decide whether सुबन्धु is the author of both नाटचधार and उन्मतयौगन्धरायण or of any one of them,

64

and this would be all the more possible when Vatsa was arrested and committed to Ujjayini. That would result in danger to the King (svami), the prime constituent (prakrti) of the kingdom, for enemies always wait for a weak point and never fail to avail themselves of it, cnce they spot it. (iii) Before the capture of Vatsa, a battle was ineritable and if so, it was difficult to eliminate the possibility of serious personal darger to the King himself. (iv) There was no guarantee that Mahasena would not subsequently change his mind; it was on the contrary, possible that once he had Vatsa in his power he would change his mind. (v) It is cbviously worse than puerile for Vatsa not to realise the difference between a real elephant and one made of leather. The respective replies to these objections are discussed as follows (p. 43, 1. 8 ff): (i) King Pradyota offered his daughter Vasavadatta in marriage to Vatsaraja. But Vatsa did not approve of the suit as Pradyota was a mere quiver-bearer, whereas he was the scion of the lunar race. Yaugandharayana and others did not want to offend the powerful Pradyota. On the contrary they were eager for an alliance with him hence they reposed trust in Pradyota and conspired with him under a bonafide belief that when the gallant Vatsa saw the lovely Vasavadatta he would definitely fall in love with her. (ii) (p. 43, 1. 13) Vatsa had shifted the onus of the State on the able shoulders of his ministers.1 His presence in or absence from the state was, therefore of little moment. If on the contrary Pradyota were offended. the Kingdom of Vatsa would be indefensible against the concerted attack of Pradyota and Aruni. (iii) (p. 43, 1. 23) The soldiers who staged a sham attack on Vatsaiaja were his own attendants therefore would not hurt him. (iv) (p. 43, 1. 26) Pradyota was the maternal uncle of Vatsa. It was improbable, therefore, that he should mean any harm to the latter especially in view of the fact that Pradyota's loving nature was tested by Sankrtyayanī, whose loyalty to Vatsaraja was unquestionable. 1. Viveka (P.43, 1. 15) remarks that this is accounted for in उन्मत्तयोगन्धरायण; again (P, 43, 1. 21) points out that g has accounted even for the objection that the soldiers might kill him in the skirmish. This अपि (एतद्पि) suggests that उन्मत्तयौगन्धरायण was the work of सुवन्धु. We do not know who this सुबन्धु is. Perhaps he is the one referred to by Sāradātanaya in his Bhāvaprakāsana. We also do not know whether this ag is the author of Vasavadattā.

65 id ), (v) (P. 44, 1. 23) Vatsa. thought that the elephant was under the )I influence of rut. . Thus nothing is objectionable in the Vasavadatta lambhaka of the 0, Bṛhatkathā. er (vi) Agama.virodhi (p. 45, 1. 6)1: Whatever offends against Agama i.e. scriptures, is Agama-virodhi. Bhamaha explains this dosa thus: ly .d āgamo dharma. śāstrāņi loka-sīmā ca tat.kṛtā / tad-virodhi tadācāra-vyatikramanato //2

1e Agama means scriptures, and the limit or bounds of general behaviour laid down by them. Whatever transgresses this limit is Agama-virodhi hence faulty (dusta). The ill.3 of this dosa is not traceable in Viveka .*

(vii to x) (p. 45, 1. 9) In the beginning of the fifth chapter of his Kavyalamkara, Bhamaha offers an apology for the inclusion of the a discussion of topics on Logic and Epistemology in a work dealing e. 11 with rhetorics. Generally unirtellegent people are afraid of studying m Sastras as they are difficult to understand. This discussion of topics on Logic is, therefore, calculated to slowl; and sweetly introduce them a ta 1. Viveka probably suggests (p. 42, 1. 11) that Bhamaha rather vanted to justify 'the leather-elephant incident'-than criticise it. It interprets ( E K. L. IV. 51 ) : le "न दूषणायायमुदाहृतो विधि: etc. /" quoted fully in Viveka (p. 43,l.13),accordingly, te so as to apply it to the Nyaya-virodai-dosa only. But this verse coming at the end of re the treatment of dosas as it does, is applicable to all the dosas treated in the chapter wherein the illustrations are based on works of earlier poets. So it applies to Agama- 1e virodhi-dosa also which follows Nyaya-virodhi as well as to certain other dosas which precede the latter in the matter of treatment. Prof, Tatacharya rightly interprets it thus, n and he does not restrict it to the Nyaya-virodhi-dosa alone; for Agama-virodhi precedes this last verse. It need not be thought that this verse UT &c ' came immediately after the treatment of Nyaya-virodhi in the Viveka-kara's text of B. K. L. for Viveka also points out that it is the last verse, vide यत् स एवात्मन औद्धत्यं परिहरन् अध्यायसमाप्तावुक्तवान्। a (p. 42, 1. 12 ;. It is suggested in the Udyanavrtti that the reading 'किमु प्रतीतये' is not proper. ("किमु प्रतीतये' इति पठ्यमान न सम्यक्"-Udyana-Vrtti on B K.L.IV.5 .. ) in Viveka also has the same reading and interprets 'fy' as 'farg' in the same way as Prof. Tatacharya does. he 2. B. K. L. IV. 48. 3. vide B. K. L. IV. 49-50. ण 4. Kalpalatā did not illustrate this doșa or at least did not quote Bhāmahas ill. of this dosa (for detailed discussion on this ill. vide Udyanavrtti on B. K. L. IV. 49-50), probably ne because it offends against a Brahmanical Sastraic text. Viveka remarks that whatever nis offends against the Dharma-sastra in which one believes is Agama-virodhi for him (p. 45, 1. 7). This suggests that the. illustration given by Bhamaha (at B. K. L. IV. 49-50) was not acceptable to the author of Kalpalata, who was in all probability a Jain.

66

to the subject.1 Even a Sastra becomes relishable when its dullness is tempered with the mellifluous flavour of Poetry. Those who have tasted honey first, swollow bitter medicine2. Moreorer there is nothing that is not useful to a Poet; every word, sense, maxim or art becomes subservient to poetry, hence great is the burden of the poet,3 who has to press all these into his service.

Therefore such discussions are quite useful in a work on Poetics.

The Pratijnadi dosa is borrowed from Bhamaha's Kāryālamkāra. 4 Pratijna-hīna arises when the pratijna (proposition) is faulty. But pratijna is based on means of proof-viz Perception (Pratyaksa) and Inference (Anumana).5 Therefore the definition of Perception is given (p. 46, 1. 25) according to Dignaga: "Pratyksam kalpanapodham/e. Viveka discusses in detail the other varieties of Pratyaksa or perception viz Mānasa-pratyaksa (mental perception) and Yogi-pratyaksa (intellegent intuition of the saint)

(p. 47, 1. 15) After this the definition of perception according to Vasubandhu is given: 'tato 'rthad iti kecana'7 (p. 47, 1. 20) Kalpana (construction) is defined: "Kalpanām nāma-jātyādi-yojanām pratijānate /"s Both these definitions of Pratyaksa are refuted by Bhamaha.9

(p. 52, 1. 3) Definition of Anumana (Inference) given by Bhamaha 10 is discussed'. "Trirūpāl lingato jñānam/"

1. प्रायेण दुर्बोधतया शास्त्रान्दिम्यत्यमेधसः । तटुपच्छन्दनायैष हेतुन्यायलवोच्चयः ॥ B. K. L. V. 2. 2. स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं शास्त्रमप्युपभुख्जते। प्रथमंलीढमधवः पित्रन्ति कटुभेषजम् ।। (ibid) V. 3. (उद्यानवृत्ति reads "प्रथमालीटमघवः" op. cit. p. 101) 3. न स शब्दों न तद्वाच्यं न सा विद्या न सा कला। जायते यन्न काव्याङ्गमहो भारो महान् कवेः ॥ (ibid). V. 4. 4. Vide Ch. V. of B. K. L .. Dandi does not accept this dosa. He brushes it aside with the remark : "विचार: कर्कशः प्रायस्तेनालीढेन कि फलम्।" K. D. III. 1:7. 5. 'सन्धाद्यः प्रमाणाभ्यां प्रत्यक्षमनुमा च ते।' B. K. L. V. 5 ab.

Note: The reading here is 'सन्धाद्यः' (V. 5.). It is "सत्त्वाद्यः" in the printed editions of B. K. L, including Prof. Tatacharya's edition. The reading given in Viveka is definitely better and apposite, 6. B. K. L. V. 6a. 7. (ibid) V. 6b. 8. (ibid) V. 6cd. 9. Viveka poses a question as to whether this refutation of the Pramanas is pertinent to the context and replies that it is (p. 51, 1. 22 ff,). 10. B. K. L. V. 11.

67

Inference (Anumana) is cognition based on Reason, having three aspects ess is (rupa). The three aspects of the Reason (linga) are (i) the presence of lasted the linga (Reason) in the object of Inference (paksa), (ii) its presence only that (eva) in Similar cases (sa-paksa) and (iii) its absence from Dissimilar comes cases (vi-paksa). 1 10 has (p. 52, 1. 3) It is necessary as a rule that the linga (Reason) should be present in the paksa; it is also necessary that it should be present in the sa-paksa but not as a rule, only that it should merely be

ra. present in the similar cases; and it is also necessary as a rule that the ratijna linga be absent from the vi-paksa.

nce (p. 54, 1. 18) Another definition of Infererce is given:2 Others 3 25) say that Inference is, "a knowledge of an object inseparably connected detai (with another object), by a person who knows about it (from Perception)."4 scint) (p. 55, 1. 17) In order to explain the defects of Thesis (pratijna), ng to Bhamaha cefines pratijaa thus:5 The substratum (dharmi) together with the attribute which is to be cognised (dharma) is the object of Inference (paksa). Thesis ( pratijna) is the statement of the relation between the substratum (or substance) and its attribute. Thereafter the dosas of pratijna (Thesis) are treated: (p. 55, 1. 9) 6 ha lu (i) When the thing to be established is already proved by another means of proof, Inference is needless, hence such a Thesis is said to suffer from the dosa of prasiddha.dharmatva. (ii) When the contrary of what is to be established is proved by some other means of proof, the Thesis is defective. This is possible in three ways according as the contrary of what is to be established 1; is proved by (a) pratyaksa, (b) anumāna or (c) sabda: (a) When the Thesis is contradicted by pratyaksa (perception) it is called pratyaksa-badhinī (contradicted by perception). (c) When the Thesis is contradicted by anumana (Inference) it is ce called hetu-badhini (contradicted by Reason).

1. This is Dignagas definition of Inference (f. II. i. ) 2. 'तद्विदो नान्तरीयार्थवर्शनमपरे विटुः । B. K, L. V. 11. nted 3. Vasubandhu &c. 4. Buddhist Logic - Vol. I. (p. 265) F. Th. Stcherbatsky. 5. (p. 55, 1. 17) विवादास्पद्घर्मेण धर्मीकृतविशेषणः । पक्षस्तस्य च निर्देशः प्रतिज्ञेत्यभिधीयते ।। B. K. L. V. 12. 6. (p. 55, 1. 19) तदर्थहेतुसिद्धान्तसर्वागमविरोबिनी। प्रसिद्धधर्मा प्रत्यक्षबाधिनी चेति दुष्यति।। (ibid) V. 13.

68

(c) When it is contradicted by sabada (word), there are two possibilities: (1) when the word is accepted as authoritative by all, the [it is sarvagama.virodhinī (contradicted by all the scriptures)], and (2) are when the word is accepted as authoritative by oneself either presently (san or previously (at any other time). In the first case the dosa is not tadartha-virodhini, in the second, i.e. when the word is accepted as call authoritative (at any other time), it is siddhanta-virodhinī. by In short, when pratijna (Thesis) is contradicted by some cr the other means of proof five dosas arise, as it is vitiated due to this in contradiction. When it is established by a powerful means of proof A one dosa arises. So there are six dosõs of Thesis 1 (Pratijña). call The illustrations of these dosas are not traceable in Viveka. 2 of (viii) (P. 56, 1. 11) With a view to point out the dosas of Reason wh (hetu), the latter is defined thus: Reason (hetu) is that which is accepted in by both the parties (i. e. the vadi and the prativadi) and which is present in a Similar case (sapaksa) and absent from a Dis-similar case (vipaksa). sup It has thus three aspects (laksanas). The contrary of hetu is a defective hetu (hetvabhasa).3 The words 'accepted by both' (dvayoh san) mean accepted by both the disputants, the protagonist wants to logically establish it, abl (he 1. Viveka explains & classfies them. We may summarise that as fellows :- प्रतिज्ञादोष in

neɛ sād साधकप्राणाघ्रातत्त्वे बाधकप्रमाणाघ्रातत्वे COI (whe.i it is vitiated by a means (when it is vitiated by a means of proof proving it) it is of proof disproving it) Re: प्रसिद्धधर्मा (1) def W1 प्रत्यक्षेण वाधिता अनुमानेन बाधिता शब्देन बाधिता ari when it is against when it is against when it is against Inference it is 1. perception it is word प्रत्यक्षबाधिनी (2) हेतुवाधिनी (3) 2 स्वात्मना प्रमाणत्वेन अभ्युपगतशब्दवाधिनी सवैंः प्रमाणत्वेन अभ्युपगतशब्दबाधिनी T 3 when it is against Word which is accepted as when it is against word accepted authoritative not by all, but by oneself either as authoritative by all i e. Agama, it is 4. 1 आगमविरोधिनी (6) 5. तात्कालिकरूपेण कालान्तराजकृता temporatily (or presently) it is at some other time it is तदर्थविरोधिनी (4) सिद्धान्तविरोधिनी (5) 2. vide B. K. L. V. 14 onwards for the ills, of the six dosas of thesis, 3. सन् द्वयोः सदशे सिद्धो व्यावृत्तस्तद्विपक्षतः । 6. हेतुस्त्रिलक्षणो ज्ञेयो हेत्वाभासो विपर्ययात् । B. K. L. V. 21. 7.

69

two by all, the antagonist to so refute it (p. 57, 1. 10).1 Thus as the stand-poirts

(2) are different (phala-bhedad) the Reason is spoken of as existing in two 2

Barntly (san dvajoh) and not merely existing in one (i. e. paksa), otherwise it would

doşa is not be possible to account for the fallacious Reason (hetvābhāsa) called anyatarasīddha (which arises when the helu is not accepted either as by the protagonist or by the antagonist or by both.) It is pointed out earlier (p, 56, 1. 11) that Reason (hetu) must exist cr th in a Similar case (sapaksa). Now sapaksa is defined thus (p. 57, 1. 21): v-this roof A similar case is an object which is similar in possessing (anugamatah) the inferred property (sadhya.dharma). It is metaphorically called sa-paksa (similar case) as it possesses properties analogous to those of the paksa (object of Inference).3 A dis-similar case (vi-paksa) is that which is not similar (visadrsa) to the paksa. A hetu which is rot found pented in a dis-similar case is said to be excluded (vatrtta) from that.+ resent (p 58, 1. 22) Reason (hetu) is already defined, now is given the supplementary portion which strengthens this definition. ctive cepted "When it is shown that the thing to be proved (sadhya) is invari-

it, ably present when the Reason (hetu) is present and that the Reason (hetu) is absent whenever the thing to be proved (sadhya) is absent; in short, when there is a relation of positive concomitance (anvaya) and negative concomitance [contra-position i. e. vyatireka ] between the saanya and the hetu, the definition of Reason (hetu) is strengthened in its correctness." 5

(p. 60, 1. 2) Bhamaha does not give the illustrations of defective ns it) Reasons, but Viveka does. A hetu must have three aspects but if it is deficient in any one or more or all of them, it becomes defective (abhasa). When a hetu is deficient in one of the aspects (laksana) three hetvabhasas arise,6 when it is deficient in two aspects thrce other hetrabhasas arise, 7

1. सन् द्वयोरिति यः सिद्धः स्वपक्षपरपक्षयोः । अभिन्नलक्षणः पक्षः फलभेदादयं द्विधा ॥ B. K. L. V. 22. 2. परपक्षानुपादाने तव्दृत्तेश्रानुदाहतौ। कथमन्यतरासिद्धहेत्वाभासव्यवस्थिति:॥(ibid) V. 23. 3. साध्यधर्मानुगमतः सदृशस्तत्र यश्र सन्। अन्योऽप्यसावेक इव सामान्यादुपचर्यते।

2. it is 4. विपक्षस्तद्विसदशो व्यावृत्तस्तत्र यो ह्यसन् । (ibid) V. 25 ab. (ibid) V. 24

3. इति द्वयैकानुगतिव्यावृत्ती लक्ष्मसाधुत्। (ibid) V. 25.cd. f उद्यानवृ्त्ति (p. 113) for a different interpretation. Prof. Tatacharya rightly suggests that there should be a better reading here.He is not satisfied with the reading "द्येकानुगतिव्यावृत्तिर्लक्ष्मसाधुता।" which aecording to him means " Presence in two (paksa and sa-paksa) and absence from onc (vipaksa) contributes to the correctness of the definition." 6. They are : (1) साधारणानैकान्तिक (2) असाधारणानैकान्तिक and (3) असिद्ध. 7. They are : (1) विरुद्ध (2) असिद्धसावारणानेकान्तिक and (3) असिद्धासाधारण.

70

when it is deficient in all the three aspects another hetvabhasa arises. Thus there are seven helvabhasas, which are all illustrated and explained in Viveka.1

(ix) ( p 61, 1. 18) Now in order to introduce the dosa of defective Example (Drstanta.dusta),2 Example (drstanta) is defined:3 What is logically proved e.ther to possess or rot to possess the object of Inference E (sadhya-dharma) and the Reason (sadhana-aharma), is called Example (Drstanta) If it is otherwise, it is called a defective (dusta) 4Example. It is defective when either the olject to be proved is rot present in it,

1. It is : असिद्धवरुद्ध only. In all there are seven (3+3+1). The ills. are as follows : (p. 60, 1. 3ff.) (1) विरुद्ध (p. 60, 1 5) : नित्यः शब्दः कृतकत्वात् । Here the hetu, 'being a product', is not present in the similar case (ākāsa) and also in the dissimilar case (ghata). (2) असिद्धासाधारणानेकान्तिक (p. 60, 1. 10): नित्यः शब्दः मूतर्वात्। Here the hetu, 'having limitedly extended bcdy,' is absent from the paksa (₹7a), present in vipaksa (घटोद) and according to Kanada in sapaksa (परमाण्वादि). (3) असिद्धासाधारण (p. 60, 1, 16) : नित्यः शब्दः अप्रमयत्वात् । Here the hetu, 'not being cognisable', is absent from the paksa (शब्द) and the sa-paksa (परणाण्वादि) as also from the vipaksa (घटादि). (4) साधारणानेकान्तिक (p. 60, 1. 22) : अनित्यः शब्दः अनूतत्वात्। Here, the hetu'not having limitedly extended body,' is present in paksa (₹TE₹) as well as in sa-pakșa (बुद्धि) but it is also present in the vi-paksa (आकाश). (5) असाधारणानेकान्तिक (p. 60, 1. 27) : अनित्यः शब्दः श्रावणत्वात्। Here, the hetu ' being apprehended by the sense of audition,' is present in the paksa (51), absent from the vi-paksa (आकाश) but also from the sapaksa (घट) [for श्रावणत्व belongs to sound alone, acc, to Bauddhas, though acc, to Kanada it belongs to (HI (genus) also.] (6) असिद्ध (p.61, 1, 5) : अनित्यः शब्द: चाक्षुषत्वात् । Here the hetu 'being perceived by vision,' is present in sa-paksa (घट) and is absent from vipaksa (परमा0वादि), but also from the paksa (श=द). (7) असिद्धविरुद्ध (p. 61, 1. 13) अनित्यः शब्दः अकृतकत्वात् । Here the hetu 'not being a product,' is present neither in the paksa (शब्द) nor in the sa-paksa (घटादि), and is present in the vi-paksa (3TTRT). Hence it is deficient in all the three aspects whereas the first three of the above are deficient in two aspects & the next three in one. 2. Bhamaha has treated of this dosa : प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहीनम् &c I B. K. L. V. 1. 3. साध्यसाधनधर्माभ्यां सिद्धो दृष्टान्त उच्यते। तद्विपर्ययतो वाऽपि। (ibid) V. 26 abc. 4. तदाभस्तदवृत्तितः ।V. 26 d.

71 rises. Dained or when the hetu is not present or when neither the sadhya nor the hetu is present.1 etective (p. 62, 1. 5) Vireka notes that as the above definition of Example is cally too wide another definition is given (by Bhamaha).2 Others defne ference Yam ple Example as the presence of the thing to be proved (sadhya) when the Reason (hetu) is present and the absence of the Reason (hetu) when ple. the thing to be proved (sadhya) is absent." In this definition the relation in it, of positive and negative concomitance is stressed hence it does not suffer from the above dosa of being too wide. (p. 62. 1. 17) Dūsanas are treated after this. The definition is3:" Refutation (dusana) is the indication of insufficiency and other fallacies recuct ', (nyūnatādi) +

hetu, The refutation lies in pointing out insufficiency in respect of hetu

sent in etc. (p. 63. 1. 21). As logical disputation (Katha) is based on refutation it is given here though it is implicitly treated under the discussion of defective Thesis (Pratijna) 5 not गण्वादि) (p. 63, 1. 23) Logical disputation 6 (Katha) is of three types: Vada (wrangling or peirastic debate), Jalpa (dialectical debate or controversial assertion or rejoinder) and Vitanda (frivolous argument or sophistic not debate) (p. 64, 1. 1). Of these the Budchists accept only Vada (wrangling) makşa and reject the other two as being unconnected prattling. 1. Explanation of drstanta dosa according to Viveka may be thus summarised :

e hetu EEIea is dusta when it is, सव्द), गत्व साव्यवकल साधनविकल उभयविकल सामान्य ill. शब्दोऽनित्यः अमूरतत्वात्। ill. शच्दोSनित्वः अमूर्तत्वात्। ill. शब्दोऽनित्यः अमूर्ततवात्। आकाशवत्। here साध्य घटवन् here the सधन is परमाणुवत्। here neither ved हर्द), is absent from the 21-a absent from the a the साध्य nor the साधन which is नित्य. which is मूत. is present in the दष्टान्त which is नत्य and मूर्त. being 2. साध्येन लिङ्गानुगतिस्तदभावे च नारितता। mnd ख्याप्यते येन दृष्टान्तः स किलान्यैद्विघोच्यते ।। B. K. L. V. 27. cts t three 3. दूपणं न्यूनताद्युक्ति: । (ibid) V, 28 a. cf दूषणा न्यूनतादुकिः।न्या. बि. III. 137. Probably Viveka reads दूषणा न्यूनता etc (vide P.63, 11. 16& 22). Prof. Tatacharya reads "दूषणां न्यूनता &", the sense being the same. 4. Buddhist Logic. Vol. II. (p. 252) F. Th. Stcherbatsky. 5. तन्मूलत्वात् कथायाश्र न्यूनं नेष्टं प्रतिन्नया । B.K. L, V. 28 cd. 6. This is borrowed from वात्सायन's भाष्य introducing न्या. सू. I. ii. 1.

72

(p. 64, 1. 2) 1 Wrong refutations (dūsanabhāsa) are sophitry (evasive answers)2. As Chala is of the same nature as Jali it is not treated here. (p. 64, 1. 14) The definition of Chala (ambiguous speech) 3 is given and its three types according as it pertains to Vak (equivocal words), Upacāra (metaphors) and Sāmānya (equivocal proposition) are given. Bhamaha does not deal with them. 4 (p. 65, 1. 6)5 The foregoing discussion of Pratijna etc. is useful in poems which are sastra-like in nature6. But in other poems (i.e. to say in Maha-kauyas etc.) pratijna etc. of an altogether different nature occur. The appropriate definition (nyayyam laksanam) of the latter is given afterwards. (p. 65, 1. 15) Definition of cause discussed in B.K.L. V. 31 is explained. (p. 66, 1. 10) In this way distinet natures (bhedena) of Theses as well as the dosas of their applications are the treated differently in Sastras. But the experts have revealed prtijn etc. of an altogether different nature in Poetical compositions. This is quite natural as Poetry depends on worldly experience whereas scriptures depend on truth.s (p. 67, 1. 14) Sky (akasa) is spoken of as having the hue of steel (literally, sword), but really it is colourless (mrūpa); sound (sabda) is

1. जातयो दूषणाभासास्ताः साधम्येसमादयः । तासां प्रपञ्चो बहुधा भूयसत्वादिह नोदितः॥ B.K. L. V. 29. cf. दूषणाभास्तु जातयः । न्या. बि. - III. 139. 2. vide Buddhist Logic Vol. II (p. 252) F. Th. Stcherbatsky. . Vivcka quotes (p. 64, 1. 3) the definition of जात according to गौतम (vide न्या. स्. I. ii, 18). The definition of 3 (p. 64, 1 14) is also quoted from FT. E. (I. ii. 10]. The explanations of these definitions are based on Vatsayanas Bhasya on I. . I. ii. 18. and I, ii. 10. respy. . He even does not discuss Jati which he mentions and concludes his discussion with the words "तत्प्रपञ्चो बहुधा भूयल्वादिह नोदितः । B. K. L. V. 29, 5. अपरं वक्ष्यते न्याय्यं लक्षणं काव्यसंश्रयम्। इदं तु शास्त्रगभेंपु काव्येध्वभिहित &c II B.K. L. V.30,Mark the reading, it is न्यायलक्षण elsewhere including उद्यानवृति here it is न्याय्यं लक्षण (p. 65, 1. 13). This is better. 6. Acc. to Viveka RTTETHg in B. K. L. V. 30. means " poems other than the five-fold main varieties of Poetry like Epic etc." [p. 65, 1. 16] 7. लक्ष्मप्रयोगदोषाणं भेदेनानेन वर्त्मना। सन्धादिसाधनासिद्धयै शास्त्रेपूदितनन्यथा ।। B. K. L. V. 32. 8. तज्ज्ञैः काव्यप्रयोगेषु तत्प्रादुष्कृतमन्यथा। तत्र लोकाश्रयं काव्यमागमास्तत्त्वशंसिन: । [ibid] V. 33. In उद्यानवृत्ति the reading is तत्त्वदर्शिन: [op. cit. p. 116.]. Here probably it is तत्त्वशंसिन: [p. 67, 1. 9].

73

described as spreading far, whereas it is all-pervading according fc vasive Mimamsakas; according to Vaisesikas it cannot spread as they believe 11 ated here. in the continuation of point-instants of sound (sabda-santana). The .vell and waters of rivers are said to be the same, though they are really not so; ords), and flames (arcis) are described as being wonderfully motionless, though e re given. essentially they are not so. Thus there is an obvious difference between the scope and approach of these two, Poetry and Sastra, which entails a separate and distinet discussion of the pratiina etc. pertaining to the uful in say in former.1

e occur. (vii) The definition of pratijna in Poetry is not traceable in Viveka. given According to Bhamaha it is the undertaking of the desired task.2 It is of four types according as the desired task undertaken appertains

31 is to Dharma (duty), Artha (wealth), Kama (lust) or Kopa (anger).3 The ills.

neses as of different types of pratijna are:

estras." (i) Dharma.nimittā (p. 67, 1. 19):

at nature Jarām esa bibharmīti pratijnāya pitur sathā!

xnds on tathaiva Puruņā 'bhāri sa syād dharma-nibandhanī // 4 Puru took a vow, as a filial duty (dharma) to take orer the oldage

stee of his father Yayati, in order to urable him to enioy the blooming

sabda) is youth of Sarmistha, and he carried out this vow (pintijna). This vow is made for Dharma. (ii) Artha-nimittā (p. 67, 1. 20): नातयः । u palabsye svayam Sutam iti bhartr-nidesatah/ Hanumatā pratijnāya sa jnatety artha-samsrayā// 3

लो. सृ. Hanuman promised that he would personally institute a search for Sita, by the order of his lord, and carried it out. Hence it is known ii. 10]. as Artha-samsraya, based on Artha. (iii) Kama.nimittā. The ill. of this type of pratijna is not traceable in Viveka 6 th the 1. असिसङ्काशमाकाश शब्दो दूरानुपात्ययम् । सदैव वारि सिन्धूनामहो स्थेमा महार्चिषाम् । B. K. L. V.34. Probably the reading here is 'महार्चिपाम्' [p. 67, 1, 18]. It is महाचिपः elsewhere, [cf. उ. बृ. p. 117]. न्यायलक्षण 2. इष्टकार्याभ्युपगन प्रतिज्ञां प्रतिजानते। (ibid) V,35. ab. etter. १. धर्मार्थकामकोपानां संश्रयात् सा चतुविधा। [ibid] V. 35 cd, e-fold 4 (ibid) V. 36 5. [ibid] V. 37 : भर्तृ-1. राम (विवेक) 2. सुग्रीच (उ. ब्र.) 6. आहरिष्याम्यमूमद्य महासेनात्मजामिति। कृतवा प्रतिज्ञां वत्सेन हृतेति मदनाश्रया । [ibid] V. 38. Vatsaraja, made a vow that he would kidnap the daughter [ātmajā] of Mahāsena and reading is did so. This vow is based on Love (13).

74

(iv) Kopa-nimittā (p. 67, 1, 27): Bhrātur bhrātrvyam unmathya pāsyāmy asyāsįg ahaveļ partijñāva yathā Bhīmas tat cakārāvaso ruşā // 1

Bhima took a vow that he would drink the gore of his brother's ( Yudhisthira's ) enemy after having killed him in the battle. He then carried out this vow in a feat of anger. Here the vow to wreak vengence on the enemy is taken through wrath, hence the Pratijna is Kopa.nimitta. (p. 67, 1. 22) 2 Pratijna should not be made for any purpose other than those mentioned above nor should it be abandoned, otherwise it would be a defective Pratijna (Pratijňabhasa). Thus, when it does not have anything to be achieved, or when the thing sought to be achieved is already achieved, or when it is abandoned, 3 Pratijnabhasa results. The ill. of Dharma-badhini is not traceable in Viveka. 4 (p. 67, 1. 25): The ill. of . Artha-badhini: Ahuto na nivarte'hamn dyutayeti rudhisthirah / kṛtvā sandhām Sakuninā didevety artha-bādhinī // 5 Yudhisthira vowed not to return to gambling and yet he played at dice with Sakuni. The vow was not carried out and consequently he lost his kingdom. Thus it is against Artha. The ills, of Kama-badhin 6 and Kopa.badhin Pra ijnas are not tiaceable in Viveka.

(p. 67, 1. 26) Sometimes Pratijna is implied and not statec in so many words. The ill. is (p. 67, 1, 26): kim indriya.dvişam jeyam, ko nirakriyate'rthibhih ko va gatvaram arthibhyo, na yacchati dhanam laghu / / 8 (p. 68, 1. 1) Here 'kim' expresses question, but it indicates (laksanayā) the senses of 'contempt' for or 'disapprobation' of the enthusiasm regard- 1. B. K. L. V. 39. 2. कार्योऽन्यत्र प्रतिज्ञायाः प्रयोगो न कथञ्चन । परित्यागश्र कर्तव्यो नासां चतसृणामपि ।। [ibid] V. 40. 3. vide Viveka अनवसरे प्रयोगात् फलवन्ध्यत्त्वाच्चेत्यर्थे: ।[p. 07, 1. 21] 4. vide B. K. L. V. 41. . (ibid) V.42. The reading अथबाधिनि is notcorrect. Ms. ग.reads 'अर्थावाधिनी', अर्थवाधिनी would be better. 6. (ibid) V. 43. 7. [ibid] V. 44. 8. [ibid] V. 45. The reading here is better : 'किमिन्द्रियद्विषां जेयम् ।' Prof. Tatacharya reads 'ध्येयम्' but notes (उ. व. p.121) that the reading 'द्विषा जेयम्' found elsewhere is better, The gen, plu, द्विषाम् in Viveka is better than the Inst, sing द्विषा in उ. बृ.

75

12 ing victory etc., and ultimately points out that such over enthusiasm should be avoided, as the thing car be easily accomplished (saukarya).1

rother's (viii) Hetu (Reason) in Poetry (p. 68, 1. 13): 2 In Poetry too Reason He then ( hetu ) has three aspects like that in Sastra, and Inference is based on

gence agreement (anvaya) and difference (uyatireka). But here the existence of a-nimitta. hetu in the object of inference (Paksa) may not be stated in so many

se other words for it is suggested by virtue of the import.

nfe ise it Inspite of this, Poetic Reason (hetu) is competent to bring about not inference of the sadhya (what is to be proved). In Arthantara.nyasa, positive achieved and negative concomitance is understood by the force of the import

Jat even though it is not stated in so many words, unlike the instance 'yat krtakam tad anityam,' For if it were so, the figure Arthāntaranyāsa would not be there.

The ill. is (p. 68, 1. 19.) : yatha'bhito vanabhoge etad asti mahat-sarah / Hayed kūjanāt kurarīņān ca kamalānān ca saurabhāt // 3 equently Crying (kūjana) and fragrance (saurabha) are not the properties of the forest region (vanathoga), 'the substratum' here. 'Crying' is the able property of the ospreys as the relation of producer (janaka ) and the produced (janya ) subsists hetween the two. Similarly fragrance is the property of o many the lotuses as it inheres in them; it is also indirectly the property of the breeze, yet in the illustration the hetu is competent to justify the inference of the lake. (p. 68, 1. 22.): Even in the stock illustration, 'parvato vahniman', this dependence on relation is inevitable, for there too smoke is seen in the sky an kşanayā) ard and it is instrumental in effecting the inference of the fire only in a particular place on the mountain. 4

(p. 68, 1. 24): In poetry sometimes Reason (hetu) is not distinctly stated from sadhya (what is to be proved) and the latter is established even without positive and negative concomitance. 5 1 1. vide 'किमित्ययं क्षेपः सौकय दर्शयत्यसौ । B. K, D, V, 46, 2. थवाधिनी 2. हेतुस्त्रिलक्ष्मैव मतः काव्येध्वपि सुमेधसाम्। अन्वयव्यतिरेकौ हि केवलावर्थसिद्धये । [ibid] V. 47. 3. (ibid) V. 48 4. अन्यधर्मोऽपि तत्सिद्धं सम्बन्धेन करोत्ययम्। rya reads धूमादभ्रंकषात् साग्नेः प्रदेशस्यानुमामिव ।। [ibid] V. 49. is 5. अपृथक्कृतसाध्योऽपि हेतुश्रात्र प्रतीयते। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विनैवार्थगति (यथा) / [ibid] V. 50.

76

The ill. is (p. 69 1. 9.): dīpra-dīpā nisā jajñe vyapavņtta.divākarā / 1 Here 'night' is the substratum which is the object of inference (sadhya-dharminī) and 'disappearance of the sun' is the property to be proved (Sadhya-dharma). Here 'long disappearance of the sun' can be logically proved only by the Reason dipra.dipatam (possessing brilliantly shining lamps). 2 (p. 70, 1. 4) Fallacies of Reason (hetvabhasa) in Poetry: 3 According to Bhamaha there are three fallacies of Reason in poetry viz. Ajñāna, Samsaya and Viparyayakrt 4 The ills. of these fallacious Reasons are not traceable 5 (ix) Drstānta in poetry (p. 70, 1. 8): Exemple (in poetry) is the demonstration of the reflection of the sense already expressed.6 This definition is not traceable in Viuka. But an objection is taken to this definition of Example, as follows: (p. 70, 1. 8) 7 Example (Drstanta) is not different from Simile (Upama). In Upama there is a relation of the object and the image (bimba-pratibimba- bhava). In 'candra i ukham', an ill. of Upama, mukha (face) is the object (bimba) and andra (moon) is the image (pratibimba). In Drstanta e. g. 'tanur-iayin ku vilocana-h arini similar relation subsists. Why should it no. then be included in Upama? Bhamahaś reply to this objections is (p. 70, 1. 11): 'na hetv anabhidhanatah/' It cannot be so included under Upamā as the definition of Upama viz. "The charming similitude between the thing 1. B. K. L. V. 51 ab, 2 हेतुः प्रदीप्रदीपत्वमपव्ृतौ रवेरिह। [ibic] V. 51 cd, 3. तस्यापि सुधियामिष्टा दोषाः प्रांगुदितात्रयः । अज्ञानसंशयज्ञानविपर्यकृतो (यथा) ॥ [ibid] V. 52.

4. The compound अज्ञानसंशयज्ञानविपर्ययक्ृतः is dissoived thus : अज्ञानः च संशायः विपर्ययकृत् च अज्ञानसंशयविपयेयकृतः । Viveka notes that it is wrong to dissolve it as 'अज्ञानं च संशयज्ञानं च विपर्ययश्र तान् कुर्वन्ति इति' अज्ञान being negative in nature cannot have a productive cause (cf. €. . ,. 123). 5. [vide] B. K. L, V. 53 and 54. 6. उक्तस्यार्थस्य दृष्टान्तः प्रतिबिम्बनिदर्शनम्। [ibid] V. 55 ab, 7. ननूपमानमेवास्तु । [ibid] V. 55c. This is a better reading. Prof Tatacharya reads 'ननूपमानुमवास्तु।' [vide उ. बृ. p. 124 ff.]. 8. हेत्वनभिधानतः is explained thus in Viveka (P. 701 25) : तेन शब्दसामर्थ्यावसेयोप- मानोपमेयभावत्वस्योपमालक्षणस्य अविद्यमानत्वाद् उपमाहेतोः उपमालक्षणस्य अनभिधानम् इति दृष्टान्तस्य उपमातः पृथग्भावेन अभिधानम्।

77

compared (upameya) and the thing to which it is compared (upamana) is all called Upama." 1 Definition (laksana) is the logical Reason (hetu) of Upama eca aference because it indicates what it seeks to define ( i. e. upama ) and distinguishes

liss -to be it from other similar figures on the one hand and from the forms of other esn be dissimilar things like, the form of poetry, removable (anitya) and Miantly permanent (nitya) desas, gunas, and particular figures of sound on the other. Hence definition (laksana) is called the hetu of Upama.

rding (p. 70, 1. 20) But this definition is not applicable to the illustration tar Ajnana, 'tanur iyam kva etc', where the relation of upamana and upameya between 'tanu' and 'navamalika' on the one hand and 'tapasa' and 'kusa' on the other, is not stated in so many words, unlike that in 'candra iva mukham' or "sastrī-syama Deradatia. Therefore Drstanta is not included in Upama. the This The ingredients of Upama, given by Bhattodbhata (Vivaranakrt) 3 are

this three :. the desire to establish the relation of Upamana and Upameya, similarity (samya), and words like iva and others expressing Simile. Of these the latter two are rot the distinctive features of Upama, but the fir Ubama) first alone makes Ubama what it is. For in Upama the strikingness lies in pointing out similarity between the upamana and the upameya or in biec' other words it is this relation which is sought to be primarily ex e. g. expressed. This is not so in Drstanta. Hence the latter is separately t not treated. Bhamaha makes this more clear by giving an illustration (p. 71, 1. 9): T The relation of sadhya and sadhana is not mentioned anywhere else than 1n in Drstanta4. Which is the sadhya and which is the sadhana, for example bing in "mukham indur iva" 5 (The face is like the Moon)? Here there is neither sadhya nor sadhana. If it were mentioned thus: 'The face is charming as it has a peculiar lustre, like the moon', it would rob the statement of its poetical charm and fail to attract the connoisseurs as it is laboured and ponderous. But in the following iilustration (p. 71, 1. 12) of Drstanta the mention of sädhya and sādhana is proper :- la it as "kalāv api bhavān iva / B 1. in nature 1. 'यच्चेतोहारि साधम्यमुपमानोपमेययोः ।' उड K. L. S. I, 15 ab, 2. cf Mahabhasya on Panini II. i. 55 - उपमानानि सामान्यवचनेः । 3. विवरणकृत् refers 1o उडट who wrote a commentary on Bhamaha's K. L., named भामहविवरण, which is referred to and attributed to Udbhata by Induraja in his ya reads Laghurrtti on U. K. L. S. (vide P. 13 Nirnaya Sagar Edition.) 4. साध्यसाधनयोरुत्तिरुक्तादन्यत्र नेष्यत। B. K. L. V. 56 ab. रेयोप 5. मुखमिन्दुरिवेत्यत्र किं साध्य किं च साधनम् । (ibid) V 56 cd. note the reading in the मधानम् second line. In उ. बृ. it is: मुखं पझ्ममिवेत्यत्र (vide P. 125). 6. (ibid) V. 57.

78

sreyān vadhānusiştatoāl pārve Kīta-yuge yathā |/" Here, the superiority of one who is praised is what is to be proved (sadhya), the reason (hctu) is, "being instructed by the vrddhas," the example (drstanta) is "people of Krta-yuga in the past." (p. 72, 1. 9) When the relation of sadhya and sādhana is welknown, the mere mention of the drstanta may justify the conclusion (sadhya), for the sadhya and sadhana are suggested. 1 But when this relation is not welknown the use of the example (drstanta) alone results in Neyartha doșa. The ill. is (p. 71, 1. 23): Bharatas tuam Dilipas tvain tvam evailah Pururavah ! tvam eva vira Pradyumnas tvam eva Naravahanah //2 Here the conclusion that a particular king possesses certain qualities is not possible simply on account of the example. Hence it has Neyārtha-doşa.

(x) (p. 72, 1, 14) Bhamaha's enumeration .of dosas contains 'Dustam' also- 'pratijñā.hetu-drstānta.hīnam dustam ca nesyate' 3 Therefore he gives illustrations of dūsta-tada, dustārtha, dusta-vākya and duşta.vāky ārtha. (p. 72, 1. 14) According to Viveka B. K. L. v. 62 mentions two dosas; (a) by the word 'unpleasant' (a'rdya) Padartha.dosa is meant and (b) by the word 'heart-rending' (asunirbhedam) + Pada.dosa is meant. The ill. is (p. 72, 1. 16): prajanana.sresthi-varistha.bhūbṛc chiro ' rcitanghreh prthu-kirti.dhisnya| ahighna-padmasya jalāri.dhāmnas tavaiva nānyasya sutasya vrttam// 5 In this verse the first half.illustrates unplesantness (ahrdyatva) and the second illustrates heart-rending (asu.nirbheda) phraseology. 1. यत्र दृष्टान्तमात्रेण व्यज्येत सा्यसाधने। तमाहुः शुद्धदृषानतं तन्मान्रानिष्कृतेः (यथा) ॥ B. K. L. V. 58. 2. (ibid) V. 59. According to Viveka this is a counter illustration of शुद्धदृष्टान्त and suffers from नेयार्थदोष (for contrary interpretation cf. उ. वृ. P. 126. Prof. Tatacharya takes this to be the ill. of ETE1-5). Acc. to Viveka, B. K. L. V. 60, which comes after this ill. suggests that faulty expressions are employed by those who are chary of giving details. The remarks are taken to be satirical (उपहसन्नाह।-P. 72, 1, 12) 3. B.K. L. IV. 2 Also 'प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहीनं दुष्टं च वर्ण्यते।' B. K. L. V. 1. 4. अहृद्यमसुनिर्भेदं रसवत्त्वेऽप्यपेशलम्। काव्यं कपित्थमात्रं यत् केषांचित् तादृशं यथा।। (ibid) V. 62. 5. (ibid) V. 63.

79

(c) Vākyārtha-dosa [p, 72, 1- 18]: proved Others embellisb, the speech with sparkling dianonds, fruit-'aden mnple trees and blooming flowers. 1 The ill- is [p. 72. 1. 18]; known, hya), subha.marakata.padmarāga-citre

• no1 saphala-sapallava. bhūri-cāru-urkse / Veyartha bahu-kusuma-ribhūşīte sa tasthau sura-muni-siddha-yute Sumeru-prsthe // 2

This verse is overweighed with meretricicus embellishments which do not essentially constitute the ornaments of poetry. Striking expression

er 1aTities and choice phraseology constitute the real ornaments of poetry. 3 This has verse does not inform us about the creation of the poet's genius, but it tells us about the Creator's creation.

Dustam (d) Vākya-dosa [p. 72, 1. 20]: Earlier it was pointed out that some poets are brief at the cost of clarity and consequently fall a prey to Neyartha os dosa. Now the other extreme is discussed, that is, those who indulge in kya unnecessarily dilated expressions frought with impertinent words merely to complete the metre, and ultimately confound the sense. 4 doşas; The ill. is not traceable in Viveka, 5 vy the Niragma-dosa (p. 72, 1. 24) according to Vamana: If something enjoined by scriptures like Veda etc. is described without any regard to them, the Niragama dosa arises'. The ill. is not traceable directly yet the following va was undoubtedly the ill. in Kalpalata:

1. अंशुमद्भिश्च मणिभिः फलनम्रैश् शाखित्रिभिः । फुल्लैश्च कुसुमैरन्ये वाचोऽलंकुर्वते (यथा) B. K, L. V. 64. 2. (ibid) V. 65. snd 3. तदेभिरङ्ग भूध्यन्ते भूषणोपवनस्रजः । वाचां वक्रार्थशव्दोकिरलंकाराय कल्पते ।। (ibid) V. 66, Mark the reading it 'तदेभि अङ्ग' here उ. वृ. has 'तदेभिरङैः' the sense remains almost the same. 158. 4. अवध्यपदमस्वरथे बहुपूरणमाकुलम्। suffers कुर्वन्ति काव्यमपरे व्यायताभीप्सया (यथा) ।। (ibid) V.67. Mark the reading, it is अबध्यपदम् des &c उ. वृ. has विरुद्वपदम् giving 5. Bhamaha illustrates this at B. K. L. V. 68. These dosas are given above according to Viveka. Prof. Tatacharya's interpretation of B. K. L. V. 62 to 68 at times differs from that of Viveka, which is not very clear. 6. Bhamaha (B. K. L. IV. 4.) and Dandī (K. D. III. 163 & 176.) call this Agama- virodhi, Bhoja follows Dandi (S. K. I. 57). But his Agama-virodhi is similar to Vāmana's Vidya-virodhi. Hemacandra follows Vamana. Viveka seems to follow Dandī here, But the name is not common.

80

"That Brahmin constantly performed Rajasuya and Asva-medha sacrifices."1 This is against the smrti texts2 which prescribe these sacrifices for the members of the warrior caste (Isatriyas) only. Vidyā.viruddha: (p. 72, 1. 23): Vamana defines this dosa thus: Whatever is contrary to the sciences (sastras) pertaining to arts and to the four human objectives [catur.varga] is called contrary to Learning [vidya]. 3 (a) Kalā-śastra-virudhha/ (p. 72, 1. 27): 'purna-sapta-svarah so'yam bhinna.margah pravartate' * This is against the art of Music [gita.kala] for all the notes of the gamut cannot be consistently described along with Bhinna.marga, when some notes are forbidden [varjya] and are to be studiously eliminated. Thus Binna.marga and Purna-svara cannot co-exist, at the same time. [b] & [c] The illustrations of Kama-sastra.riruddha and Artha.sastra- viruddha are not traceable. 5 (d) The ill. of Moksa-sastra.viruddha: "Salvation can be obtained through devotion to gods and not through the accumulation of right knowledge."

This is against Moksa-satra according to which jnana alone contributes to Salvation 1, 'सततं सराजसूयैरीजे विप्रोऽश्रमेवैश्।' quoted by Hemacandra (P. 270). 2. The texts are quoted by Viveka (P. 72, 1. 25); obviouosly borrowed from H. K. S. V. (P. 270) 3. Vamana defines विद्याविरुद्ध thus: 'कलाचतुर्वर्गशात्त्रविरुद्वानि विद्याविरुद्वानि।' (K.L.S. II. ii. 24). Viveka (P. 72, 1. 26) follows K, L. S. Vrtti on this sūtra which runs thus : 'कलाशास्त्रेश्चतुर्वर्गशास्त्रश्र विरुद्वोऽर्थो येषुतानि &c।' (P. 30). 4. This is Dandi's ill. of गीतकलाविरुद्ध (vide K. D. III. 170). It is also borrowed by Bhoja, who gives it as an ill. of कामशास्त्रविरुद्ध (for कला is subservient to कामशास्त्र hence it is against a शास्त्र and therefore आगमविरोधी) 5. vide Vamana K. L. S. V. (P. 30) 'अहंकारेण ज्ीयन्ते द्विपन्तः कि नयथ्रिया' which is borrowed by Hemacandra (H. K. S. 270, 1. b). and Bhoja (S. K. I. v. 73-P. 48). Bhoja's ill. of Kama-Sastra-viruddha is Dandi's गीतकलाविरुद as noted earlier. Hema- candra borrows the first half of Bhoja's ill. of कामशात्त्रविरुद्ध to illustrate that dosa in his K. S. A. C. (vide p. 270, 1. 9). 6. देवताभक्तितो मुक्तिन तत्वज्ञानसम्पदः । (Vamana gives this ill. but he reads सम्पदा. vide. K. L. S. V. P. 31). Kalpalatā borrows from Hemacandra (P. 270). The verses are borrowed from Hemacandra (P. 270). The Gita (VII. 6-7) reads अजुन for सदा. The remarks on these verses from the Gita are borrowd by Viveka (P. 73, 1. 7) from Hema- candra's Viveka (P. 271, 1. 23). They are also found in Gopendra's Kāmadhenu. 7, Viveka (P. 72. 1. 25) borrows from H, K. S. V. (P. 270, 1. 24)

81

medha these [e] Nyaya-virodhi (p. 73. 1. 9) is treated. The ill. of this dosa is: Kapilair asadudbhūtih sthāna evo pavarn yate|

hatever asatām eva drśyante yasmād asmābhir udbhavāh//

ue four This is against the samkhya nyaya, according to which 'sat' alone is produced and not 'asat.'1 The exceptions to Nyaya-virodhi etc. seem to have been discussed here, they are borrowed from Bhoja. 2 The exception to Kama-sastra-viruddha alone is traceable. Under ce s of the when certain conditions it becomes a guna: dolātipreraņa-trasta.vadhū-jana-mukhodgatam / 3 minated. kāminām laya vaişamyād geyam rāgam avardhayat |/ ne. Here the break in the harmony in time (laya) is caused by fear a.sastra- hence it augments the passion of the lovers; it is a guna. 4 (10) Parivrtta-niyama (p. 73, 1. 12). 4: When some context calls for the specification (niyama) of some idea, which is not so specified, this

not doşa arises. The ill. is (p. 73, 1. 12): 5 yatrānullikhitākşam eva nikhilam alone nirmānam etad vidher utkarşa-pratiyogi.kalpanam api nyakkāra-koțih. parā /

K.S. V. yātāh prānabhrtām manoratha-gatir ?. 270) ullanghya yat sampadas

K.L.S. tasyā "bhāsa-maņīkṛtāśmasu maņer

uns thus : aśmatvam evocitam // Here in the last line specification like-'chāyā.mātra-maņīkrtāsmasu maņes Bhoja, tasya asmataivocita etc 'is expected, and yet it is not so done hence it

bence it is faulty. 1. The ill. of this dosa is borrowed from K. D. (III, 175).

which 2. हेतुविद्यात्मको न्यायः । is भोज's definition of न्याय (S. K. I. 145). All these Karikas

48). (S. K. I. 159 cd to 156.) are borrowed from Dandi's K. D. (III. 163 cd 164 and 179).

er. Hema- Probably Kalpalata quoted 'पूर्णसप्तस्वरः सोऽयं भिन्नग्रानः प्रवर्तते।' as an ill. of

u uosa in कामशास्त्रविरोधि acc, to भोज (S. K. I. v 74-p. 48) as is indicated by the words:(p.73,1.9) न्यूनस्वर:। &c. सम्पदा 3. K.D. III. 182, ill. of कलाविरोधस्य गुणत्वम् । Bhoja (S. K. I. v. 204-p. 139) borrows vefses are The this and calls it exception to कामशास्त्रविरुद्ध (because he includes कला in कामशास्त्र,

om Hema- 4. A new paragraph should begin from here. 5. This illustration is given by Hemacandra also (vide H. K. S. A. C .- P. 271). The remarks seem to have been borrowed by Kalpalata from K. P .: अत्र च्छायामात्रमणीकृताशमसु मणेस्तस्याश्मतृवोचितेति सनियमत्वं वाच्यम्। (P. 338). Hemacandra almost borrows this,

C

82

(11) Apada-yukta (p. 73, 1. 15): 1 When some import is out of place (Apada) in a particnlar context, the Apada- yukta dosa arises. ājnā Šakra-sikhāmaņi-praņayinī sāstrāņi cakşur navam bhaktir bhūta-patau Pinākini padam Lanketi divyā purī / utpattir Druhinanvaye ca tad aho nedrg varo labhyate syāc ced esa na Rāvanah kva nu punah sarvatra sarve gunāh // 2 In this verse the latter half of the last quarter is out of place in this context, where Ravana is deseribed. As it is unsuitable, it gives rise to a completely contrary sense. (12) Sahacara-bhinna (p. 73, 1. 17) 3 : When something of an inferior order is mentioned along with other things of a superior order or vice versa, this dosa arises. The ill. is not traceable in Viveka, 4 (13) Aślīlārtha (p. 73, 1. 19.) Is it the exception to Aslīlārtha (S. K. I. 152) which is dealt with here? Under certain conditions Aslila or Aslīlarthantara becomes a guna. (14) Apartha (p. 73, 1. 21): 6 It is defined by Bhamaha7 thus: samudāyārtha-sūnyam yat tad apārtham pracaksate/ 1. New paragraph from here. Another dosa is discussed here onwards. 2. This ill. borrowed from K, P. (P. 341). Hemacandra quotes it to illustrate a a14; (vide H. K. S. - P. 39). 3. New paragraph from here Another dosa is discussed here onwards. 4. Probably the ill, of this dosa in Kalpalata is : श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिेन निम्नगा। निशा शशाङ्केन धृतिः समाधिना नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता । (This is the ill. of सह चरभिन्न in K. P. (P. 343) and H. K. S. (P. 267). Here व्य मनेन मूर्ता, something inferior, is included among superior things. Hence the dosa. 5. असभ्यार्थ यदश्लीलं तदर्थान्तरवाचि वा। तस्येह दृश्यते भूम्ना प्रयोगो नापि दुध्यति ।। S. K. I, 152. The ill. is S. K. I. v. 195. (P. 136). Does the original borrow here the remarks of Bhoja on this illustrations? They are: अत्राश्लीलार्थेऽपि कविभिरविगीतत्वारदुणत्वम् ।। (op. cit.p. 136). C 6. The discussion about Apärtha word or sentence, definiticn of a word (pada) and a sentence (väkya), definition of sentence according to the Buddhists &c. precedes the actual treatment of Apārthaka doșa in Blāmaha's Kāvyālamkāra. Mostly Kalplatā borrows this whcle discussion. Probably 'विष भुक्य ets' is an ill. of समुदायार्थ (vide K.P-p.215). The verse "अत्रापि बहुवक्तव्यम् &c"(B. K. L. IV. 7.) does not seem to have been rightly inter- preted by Viveka. The interpretation by Prof. Tatacharya is more natural and correct (vide उ. व P. 83)· c 7. B. K. L. IV. 8 ab.

83

When a sentence does not possess a collective sense it is called (A pada) Apartha. The ill. is (p. 73, 1. 27):

dādimāni dašāpūpāh şad (ityādi yathoditam) /1

The other ill. (p. 73, 1. 27) is from Bhoja's S. K .:

iarad-gavah kambala-pādukābhyām dvāri sthito gāyati mangalāni / tam brāhmaņī prcchati putra-kama rājan rumāyām lasunasya ko'rthaḥ //2

Both these illustrations are without collective meaning, hence they

place in are Apārthaka. rise Aparthaka dosa is so glaring a fault that even a novice would not commit it. It may be questioned, therefore, whether there is any r order justification in including Apartha amongst the several doas of Poetry. Mersa, Certain dosas are eliminated by the definition of Poetry itself. 3 Others are eliminated by incorporating such attributes for Mahā-kāvyas, as I. 152) 'nativyakhyeyam' (such as does not need elaborate explanation i. e. to say or not difficult to understand) &c. + Still other dosas are eliminated by the inclusion of Ekartha dosa, 5 In short there remains rothing which Apartha dosa may seek to eliminate. If so the inclusion and treatment of this dosa is quite needless.

रसदोष: Several view points forwarded for the vindication of the inclusion of Aparthaka amongst Katya-dosas are rejected by Viveka as shown above. Viveka appreciates the force of the objection and accepts it, yet points out that the discussion of this dosa is nonetheless needful inasmuch as it shows that Aparthabhasa (semblance of meaninglessness) found in Prahelikās (Riddles) and so on, is not a dosa though apārtha by itself is a ior, is doşa, as is universably known.

(p. 77, 1. 25) Exception to Apārtha-dosa :

195 1. B.K.L.IV.8.cd. अपार्थ is one of the निग्रहस्थानs (faults in arguments) according to Tey are: Nyaya, (vide the definition of अपार्थ in न्या. नू. : पौधापर्यायोगाद प्रतिसम्बद्धार्थम्। V. ii. 10.) The ill. in वात्सायन's भाष्य is दश दाडिमानानि &c. । (P. 521). 2. op. cit. I. v. 50. and a xual 3. 'शब्दार्थो सहितौ काव्यम्। (ibid) I. 16. The reading of खः-'काव्यलक्षणेन' is correct, ws this the one accepted here (p. 76, 1. 23) is quite wrong. 5). The 4. नातिव्यारूयेयमृद्धिमन् । (ibid) I. :0. This of course applies to a Mahakavya, But 2er- Viveka seems to extend its application to all poetiy. comect 5. So illustrations like 'विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणाः' (ill. of पंड्चियमक in Bharavi's किरात. XV. 52.) come under this (P. 75, 1. 1).

84

When some one, muttering words conveying several imports, reflects upon these imports himself, the lack of syntactical construction of these several senses does not constitute a fault. 1 The ill. is (p. 78, 1. 2): kusuma-bharah sutarūnām aho nu malayānilasya sevyatvam / sumanoharah pradeso rūpam aho sundaram tasyāh // 2 These are the words of a lover uttered to himself when he saw a young lady in the Malayodyana. 3 Hence the words which appear to be disconnected and therefore meaningless, do not give rise to Apārtha-dosa. (15) Virasa (p. 78, 1. 5) When a sentiment (rasa) not pertinent to the context, is introduced in the delineation of another, pertinent sentiment, this dosa arises. 4 The ill. is (p. 78, 1. 14): tava vana-vaso 'nucitah pitr-maraņa-sucam vimuňca kim tapasā | saphalaya yauvanam etat samam anuraktena sutanu mayā // 5 These words are addressed by Hayagriva's son to the beautiful daughter of Narakasura, who was practising penance through grief due to her father's death at the hands of lord Visnu. Here the Erctic sentiment is not pertinent, for the sentiment under depiction is Pathos: hence it is Virasa. (15) Aprayukta doşa (p. 78, 1. 15)6 : Vāmana, quoted here, defines it thus : māyādi.kal pitartham aprayuktam/' when a statement is contrived to perplex 1. यस्मिन्ननेकमर्थ स्वयमेवालोचयेत्तदर्थानि। जल्पन्पदानि तेषामसंगतिनेव दोषाय ।। R. K.L. VI. 38. 2. (ibid) VI. 39. 3. The remarks in Viveka (P. 78, 1. 2) are borrowed from afauIg on R. K. L. VI. 39. 4. अन्यस्य यः प्रसङ्के रसस्य निपतेद्रसः क्रमापेतः । विरसोऽसौ स च शक्यः सम्यग्ज्ञातुं प्रबन्धेभ्यः । R. K, L. XI. 12. 5. [ibid] XI. 13. The words 'स्व्यम् आयया &c' (P. 78, 1, 14) refer to Rudrata who paraphrased this verse ( Viveka p. 78, 1. 10 ff), probably from ह्यग्रीववध into the Arya metre at R. K. L. XI. 13. The introductory remarks to this verse in Viveka (P. 78, 1. 6) are based on Namisādhu's Tippani on R. K. L. XI. 13. 6. New paragraph from here. Another dosa discussed heie onwards. 7. V. K. L. S. II ii 21. I have followed the Nirnaya Sagara Edition of K. L. S. The name of this dosa as available in V. K. L. S. II. ii. 9. and II. ii. 21. is Aprayukta. Dr, V. Raghavan reads, "Mayadi-vikalpitārtham ayuktam, " Obviously he has followed some other edition of the work. The name of the dosa there, is Ayukta. (Vide Bhoja's Srngāra- Prakāśa Vol. I. part II (p. 239).

85

rs eflects others (by having recourse to verbal trickery), it is Aprayukta. The word 'maya' thi These in this context means 'trickery' or 'baffling others'; it does not mean 'illusion' or 'fantacy'. Vamana has used this word in that sense elsewhere ,1 also'1 The quotation from the Vidagdha-mukha-mandana 2 in Kāmadhenu p also points to the same fact, for that work deals with enigmatic verses. Under this Aprayukta come the various other enigmatic verses like Krīyā-gupta, Kāraka-gupta, Akşara-cyutaka, Bindumati, Gudha.caturtha, Praśnottara etc., which are illustrated in Sarastatī-kanthābharana.3 Kāvyānusāsana,+ Kāvya-kalpalata 5 and Kalpalatā 6 our original work. According to Daņdī, te be quoted by Viveka (p. 78, 1. 17), "as pastimes in festive gatherings, for the CII a-dosa. experts (in conundrums) to converse in crowded places and for puzzling

R ) the others, Riddles (prahelīkās) are of use.":

mt. IV Rasa-doșas :

In this sub-section the dosas pertaining to Rass are treated. It was Dhvanikara who first treated of Rasa-dosas 8. As already pointed out earlier, in Rudrata's Kavyalamkara we come across the Virasa dosa9 cł which is an Artha-dosa according to him, though according to Dhvanyaloka it would be a Rasa-dosa. In Dhvānyaloka nearly seven Rasa-dosa are dealt with. Mammata who almost borrows from it in his treatment of Rasa-doșas gives ten dosas 10. He also gives the exceptional cases when doșas cease to be co. Hemacandra specifically mentions eight dosas of Rasa11, due but on .he whole accepts ten dosas.12 vi 1. (vide) Vamana's K L. S. V. (p. 74) on K. L. S. IV. iii. 35, where व्याजोकि is other- wise called माथाचि [व्याज being equivalent to छ=्म (and the latter to माया) ]. 'Māyā,' even in V. K. L. S. II, ii. 21, dces not mean 'illusion' or 'fantasy' as Dr. R Raghavan has taken it to mean. He remarks, "Perhaps Vamana refers to illusions and fantasies in which incoherent things happen" (B. S. Pr. K. Vol. I. pt. II-p. 239). W We submit very humbly that the interpretation of this Dosa in Viveka seems to be more convincing. Maya is taken to mean 'परव्यामोहन', 'puzzling others.' Dandi uses this word in a similar context (vide K. D. III. 97, also Bhoja's S. K. II. 134). 2. The verse, "प्राहुव्यस्तं समस्त च द्विर्व्यस्तं द्विःसमस्तकम्। तथा व्यस्तसमस्तं च द्विर्व्यस्तक- स्मस्तकम् ॥ विदग्ध मु. म. (P. 2) is not obscure as Dr. V. Raghvan notes. (B.S.Pr- K. Vol. I pt. II-P. 239). It is the first of the ten verses enumerating the varieties o enigmatic verses illustrated in the work. 3. S. K. II. (p. 297 ff.). 4. H. K. S. V. (p. 315 ff); only some are illustrated. 1.6) 5. K. K. L. V. (p. 85). 6. op. cit. III. (p. 227). 7. K. D. III. 97. 8. E. III and I. Six dosas are specifically given in the IIIrd and one is indirectly trcated in the Ist chapter.

garao- 9. R. K. L, XI. 12. 10. K. P. VII. 12-14. 11. H. K. S. III. 3. 12. Two more are given at H. K. S. III. 1&2

86

Viveka has treated of ten dosas of Rusa. In this sub section both Kalpalata and Viveka draw upon Dhvanyaloka and Locana. At one place Viveka clearly acknowledges its debt to Dhvanikara. At times Mammata and Hemcandra are drawn upon. (1) Svasabda.vācyatā (P. 78, 1. 27). The mention by name of Vyabhicāris, Rasas and Sthayibhāvas results in a dosa1. The ill. of this dosa is not traceable.

The ill. of the exception is: yāle dvāravatīm tadā madhu-ripau tad-datta-jhampanatām Kalindī-tata-rudha- vanjula.latām ālingya sotkanthayā / tad gītam guru-bāspa-gadgada-galat-tāra-svaram Radhayā yenāntarjala-caribhir jala.carair apy utkam utkūjitam // (2) Kaşta-kalpanā (p. 78, 1. 28): When the anubha:as and vibhavas are not easily recognisable this dasa arises. The ill. is borrowed from K. P. (p. 78, 1. 28) 2 : karpūra.dhūli.dhavala-dyuti-pūra-dhauta dinmandale sisira-rocişi tasya yunah | līla.sironsuka-nivesa-viseşa.klrpti.vyakta-stanonnatir abhun nayanāvanau sā // Here the excitants (moon-rise etc.) of Srngāra do not contribute to the easy apprehension of the Anubhavas. (3) Pratikūla-vibhāvādi-grahah (p. 79, 1. 4) 3: The introduction of contrary excitants etc. is a dosa. The ill. (p. 80, 1. 19) is: aurvārā smara-n.arganāh priyatamo dūre mano 'tyutsukam gadham prema navam vayo 'tiathinah pranah kulam nirmalam strītvam dhairya-virodhi manmatha.suhrt kalah krtānto `ksamah no sakhyaś caturah katham nu virahah sodhavya ittham sathah // 4 Here the words 'krtanto 'ksamah' indicate aversion to wordly desires and are, therefore, contrary to the Srngara.

1. The words 'नानर्थकः &c are borrowed by Kalpalata from Locana : सोत्कण्ठाशब्दः केवलं सिद्धं साधयति, उत्कमित्यनेन तूक्तानुभावाकर्षणं कतु सोन्कण्ठाशव्दः प्रयुक्त इत्यनुवादोऽपि नानर्थक: etc. ।l लो० (p. 82) [ vide also H, K. S. (p. 160); also H. K. S.V. (P.160); Viveka borrows from H. K. S. V. ] 2. The words अनुभावापर्येवसायिन: &e. in the original are borrowed from K. P, अत्रीद्दीप- नालम्बनरूपा: शंगारयोग्या विभावा अनुभावापर्यवसायिनः स्थिता इति कष्टकल्पना। (P. 367) (उद्योत also reads अपर्येवसायिन:). Hemacandra borrows from K. P.but he calls this dosa kleśa-vyakti. The remarks in Viveka are borrowed from H. K. S. V. (P.170). Manikyacandra also here borrows from Hemacandra's Viveka. He also resorts to partially paraphrasing Viveka of Hemacandra (vide Kāvya-prakāśa-sanketa-p. 175). 3. Viveka notes that some of these dosas are treated by the author of K. P. and are based on their treatment in Dhvanyāloka. 4. This verse is quoted in K. P. as an ill. of the figure Samuccaya (vide K, P. X .- P. 533).

87

Exception to this dosa (p. 80, 1. 26):1 When the Rasa sought to be delineated is already established, the mention of foils (badhya) is not objectionable.

The illustrations are: (i) (p. 80, 1. 19). kvā kāryam sasa.lakşmaņah kva ca kulam bhuyo 'pi dīsyeta sā doşānām prasamāya me śrtam aho kope 'pi kāntam mukham/ kim vaksyanty apakalamsah ktadhiyah svapne 'pi sa durlabha, cetah svasthyam upaih, kah khalu yuvā dhanyo 'dharam dhāsyati 2 //

H Here the contrary uyabhicaris work as foils to Srngara, the pertinent sentiment, hence bring it to a bolder relief.

The other ill. is (p. 80, 1. 24):3 (ii ) The description of the advice of the second young ascetic to Pundarika, who was deeply in love with las Mahaśvetā.

Such a contradiction is objectionable either when the contrary Rasa becomes naturally subordinate to the main as in (p. 81, 1. 4) :

" bhramim aratim alasa-hrdayatam " or when it is artificially subordinated to it as in (p. 81, 1. 11) :

" pāndu kşāmam vadanam hṛdayam sarasam etc."

Here 'paleness' (pāndutā) etc. are common to the sentiment of Love-in-separation as well as to consumption (ksetriya-roga).

The other ill: is (p. 81, 1. 11) :

" kopāt komala-lola.bāhu-latikā. pāsena baddhvā drdham etc./"

Here 'tying tightly etc.' are the anubhavas of Raudra yet not objectionable to Srngara on account of the suggested Metaphor which is

1. Dhvanikārikā III. 20. (P. 365). 2. This ill. is borrowcd from Dhvanyāloka (P. 367). Mammata also borrows the same (vide K. P-P 373). The words, 'चिन्ताया एव प्रघानताम् etc. (P. 80, 1. 19) are borrowed by the original from Locana, "अत्र हि वितर्कोत्मुक्ये मतिस्मरणे ... परस्परं बाध्यबाधकभावेन द्वन्द्वशो भवन्ती, पर्यन्ते तु चिन्ताया एव प्रधानतां ददती परमास्वादस्थानम् ।" (P. 177). Viveka seem.s to differ from Abhinava and points out that this is an ill. of the exception to the rivalry of वीर and शृङ्गार and not the ill. of भावशबलता. 3. The original borrows from व्व०:यथा वा पुण्डरीकस्य महाश्वेतां प्रति प्रवृत्तनिर्भरानुरागस्य द्वितीयमुनिकुमारोपदेशवर्णने। ध्व० (P. 368).

88

not carried to its extreme.1 (p. 81, 1. 23). In the former ill. "Pandu kşāman vadanam" etc. the necessary ancillaries of Pathos which are irrelevant to Love-in-separation should be avoided. For instance, mention of death is irrelevant there, unless the re-union is ere long to occur.

(p. 81, 1. 17) Sometimes mention of death does not interfere with delineation of the Erotic sentiment when the poet has genius enough to depict it rightly, e.g.

tirthe toya-vyatikara-bhave jahnu-kanyā.saravyor deha-lyāgād amara-gaņanā. lekhyam āsādya sadyah / pūrva."kārā-'dhikatara-rucā samgatah kāntayā-'sau lilāgaresv aramata punar nandanābhyantareşu //2

Here the death of Aja is mentioned, yet his union with his beloved is described immediately hence the mention of death becomes an ancillary of the sentiment of Love-in-separation.

(p. 81, 1. 25) In the following verse ancillaries of Erotic sentiment serve as a foil to enhance the beauty of Santa, the relevant rasa in the verse:

satyam manoramā rāmāh satyam ramyā vibhūtayah / kintu mattānganā'pānga-bhanga-lolam hi jīvitam //3

1. The remarks (P. 81, 1. 11) are borrowed from Locana (P. 368). The original (P. 81, 1. 13) borrows from ध्वन्यालोक : तद्ङ्गानामेवादोषो नातदङ्गानाम्। (P. 366); Viveka borrows from Locana. At P.81, 1. 14, ध्वन्यालोक is drawn upon : आश्रयविच्छेदे रसत्यात्यन्त- विच्छेद प्राप्तेः । ध्वन्यालोक (P. 366); Viveka borrows from Locana. At P.81, 1. 16. घ्व. and लोचन are drawn upon. Both these read काव्याथत्वम् (op. cit. P. 366). At P. 81, i. 17 ध्वन्यालोक is drawn upon : शृङ्गारे वा मरणस्यादीर्घकालप्रत्यापत्तिसम्भवे कदाचि- दुपनिबन्धो नात्यन्तविरोधी। व्व० (P. 366). At P. 81, 1. 22. Locana is drawn upon: अत्र करुणोचितः व्याधिः शलेषभङ्गया स्थापितः । लो० (P, 368). 2. This is Raghu, VIII. 95. It is quoted in लो० (P. 366). cf, 'अत एव सुकविना मरणे पदबन्धमात्रं न कृतम्।' Locana (P. 366). These words are obviously borrowed by the original (vide Viveka-P, 81, 1. 21), 3. According to tao and o here the ancillary of Srngara is introduced either to attract the attention of those who are to be instructed (vineyan) or to lend exquisite charm to the poem; hence there is no dosa. Mammata does not accept these explana- tions (vide K. P .- P 375). According to him the tremulousness of the side glances is the welknown उपमान here and as such, it nourishes Santa cf 'प्रसिद्ध भंगुरोपमानतया उपात्तं शान्तमेव पुष्णाति।' (also cf H. K,S,-P,162.1,।1-12.)and 'शान्तशृंमारयोः नैरन्तर्याभावात्।' K. P,-(P. 375)

89

sämanı (p. 82, 1. 6) 1 If a sentiment is opposed to the main sentiment ant to when these two abide in a common substratum, the former should be Reath made to have a distinct substratum. (p. 82, 1 9) - When a sentiment is opposed to the main, if it follows

with closely upon the latter, a third rasa should be made to intervene

gh to between these two to avoid fault. (p. 82, 1 14) to (p 83, 1. 24) 3: Here is given a long discussion on the vindication of Santa, which is wholly borrowed by the original from Inana. Dhvanyāloka, and from Locana by Viveka. (p. 83, 1. 27) This dosa (of contradiction) can be avoided not

kunar merely in a consistent and whole composition (Probandha) but also in a sentence. (p. 84, 1. 1-2) Dhvanyāloka III, 27. is quoted to corroborate the above loved Karika from Kavya-prakasa. In the ill. the heroic sentiment is introduced nlary between the sentiments of Loathing (Bibhatsa) and of Love (Srngara), which are contradictory. Here the bodies of the dead heroes are described

men along with their heavenly recompense in the form of close ambraces from

in celestial nymphs. 5 (p. 84, 1, 12) The mention of a sentiment contrary to the pertinent principal Rasa is harmless if (i) it is evoked through reminiscence, or (ii) it is sought to be equipollent with the main Rasa, or (iii) the two contrary Rasas are subordinated to the principal Rasa. 6

2.13) • आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यो भिन्नसंश्रयः ।K. P. VII. 16 ab.

Grrows 2. रसान्तरेणान्तरितो नैर्यन्तर्येण यो रसः ॥K.P. VII. 16 cd, त्यन्त- 3. P. 82, 1. 14 (cf. ध्व० P.390); P.82,1.15 to 18(cf.लो०-P. 390); P. 87, 1 19-20 ध्व. (cf. *o-P. 390); P. 82, 1. 21 to P. 83, 1. 13 (cf. 3to-P. 390 to P. 593, 1. 1); P .- 83, 81, 1. 13 to 1 24 is a mixture of व्वo and लो० (cf. ध्० & लो०-Pp. 393-394); P. 83, छाचि- 1. 25- the original borrows from लो० (P. 289). upon .(P.83,1. 27) Here the original borrows from K.P .: न परं प्रबन्धे यावदेकस्मिन्नपि वाक्ये रसान्तरव्यवधिना विरोधो निवर्तते। K. P. (P. 397).

नरण 5. भूरेणुदिग्धान्नवपारिजातमालारजोवासि तबाहुमध्याः ।

the गाढं शिवाभि: परिभ्यमागान्सुराङ्नाश्लिष्टभुजान्तरालाः ।। सशोणितः कव्यभुजां स्फुरद्धि: पक्षैः खगानामुपवीज्यमानान्।

er to संवीज्ञिताश्चन्दनवारिरेकैः सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः ॥ lisite विमानपर्यङ्कतलेनिषण्णाः कुतूहलाविष्टतया तदानीम्। plana- निर्दिश्यमानांल्लनाडगुलीभिर्वीराः स्वदेहान् पतितानपश्यन्।। the मात्तं These vers s are also quoted in K. P. and H. K. S. in the same context (vide K. P .-

6. P. 377 and H. K. S .- P 163.) * स्मर्यमाणो विरुद्वोपि साम्येनाऽथ विवक्षितः । अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ।K. P. VII. 16 (Pp. 377-78)

90 of

The ill. of (i) above is not traceable. 1 it d

The ill. of the second is (p, 84, 1. 12): (vāc danta-kşatāni karajais ca vipāțitāni prodbhinna.sāndra-pulake bhavatah sarīre / dattāni rakta-manasā mrga-rāja vadhvā jātasprhair munibhir apy avalokitāni// Here Santa and Srngara are equipollent, hence faultless. 2 The illustration of the third is: T

krāmantyah kşata.komalanguli-valad raktaih sadarbhah sthalth, padaih pātita- yāvakair iva patad bāşpāmbu-dhautānanāh / bhata bhartr-karāvalambita-karās tvacchatru-nāryo'dhuna, davagnim parito bhramanti punarapy udyad-vivāhā iva // 3 Here both, the Erotic and the Pathetic Rasas are subordinated to the emotion (bhava) of devotion (Rati) for the king, hence there is no fault. (p 84, 1. 17) Here a question is posed as to how this contradiction goes away when the two contradictory Rasas are subordinated

(anyaparatve) to the main 4. The reply (not actually traceable in Viveka) is: Such an opposition is objectionable in a positive injunction (vidhi) and not in a mere explanatory repetition (anuvāda). 5 The ill. is (p. 85, 1. 2): ehi gaccha patottistha veda maunam samācara / evam āśā-graha. grastaih krīdanti dhanino'rthibhiḥ // 6 Here 'come' (ehi) and 'go' (gaccha) etc, are contradictory between themselves but are not so in relation to 'kridanti (play), for they are mere explanatory repetitions (anuvada), illustratirg the manner in which the rich play with the hopefully expectant supplicants7. Such a relation I. The ill. is, "अयं स रसनोत्कर्षी पोनस्तनविमर्दकः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीविवित्नरंसनः करः॥" quoted from the Mahābhārata, in ao (P. 377), K. P. (P. 378) and H. K. S. (P. 152). 2. According to Viveka in this verse Srngara and Santa are on the same footing. Some commentators of K. P. do take this verse to be the ill, of samya. Udyota and Pradīpa (op. cit. P. 379) think that here Srngāra is subordinate to Sānta. Hemacandra is also of the same opinion (vide H. L. S .- P. 167, 1. 14). 3. Quoted in K. P. (P. 379). The original (P. 84. 1. 12) borrows from K. P., "अत्र चाटुके राजविषया रतिर्या प्रतीतयते &c1 K. P. (P. 379). The reading 'तुच्छतु' etc is not correct, it should be , as in ms. T. 4. Original borrows from व्व०: अन्यपरत्वेऽपि विरोधिनोः क्थ विरोधनिवृत्ति: &c/ (P. 369) 5. विवौ विरोधसमावेशे दोषः नानुवादे॥ ध्व. (P. 369). 6. The verse is quoted in ta. (P. 371), K. P. (P. 383) & H. K: S. (P. 165) 7, The original borrows from घ्व. "एवं विध्यनुवादनयाश्रयेगात्रशलोके परिह्ृतस्तावद्विरोधः।" (P. 375).

91

of vidhi and anuvada may also exist between Rasas, in the same way as es it does between the import of a sentence (vakyartha) and the expressed sense (vacya), which suggest the Rasa1. Sometimes when in order to describe the extraordinary prowess the of the hero, the Pathos of his antegonists is described it does not nd offend the critics, but on the contrary gives rise to delight." The ill. is (p. 85, 1. 3): kurabaka kucāghata-krīdā-sukhera viyujyase bakula-iitapin smartavyam te mukhasava.sevanam / ca barito carana.ghatanā-sūno jasyasy asoka sasckatām iti nija-pura.tyāge yasya dvişām jagaduh striyah // 3 In the same way, in "kramantyah ksata &e", Karuna and Srngāra are or subordinated to. Rati, hence not objectionable. (F (p. 85, 1. 10) The lack of contradiction can be explained in another CITOn way. Srngara may be taken to be subordinate to Karuna and the latter d supported by the former reinforces the main import of this verse .* After discussiug the method of introducing antagoristic Rasas, the itior rule for depicting them in a whole and corsistent composition (prabandha) is dealt with. (p. 85, 1. 24) A whole composition may as per convention contain er several sentiments, but one of them should be made the p .. ncipal. Such depiction of other sentiments is unobjectionable (p. 86, 1. 11) in the same way as a play has a single main and pervading action though it does contain several incidental scenes.

are 1. The original here (P.84, 1. 18) borrows from ध्व., "वाक्यार्थस्य वाच्यस्थ च यौ विध्यनु- बादौ तौ तदाक्षित्ानाम् रसानां केन वायेते।" (P. 372), 2. The whole passage (P. 84, 1. 19 to P. 85, 1. 1.) is borrowed by the original mutatis n mutandis from Locana (P. 374), for the original discusses "H(: a &c whereas

152. Locana discusses "क्षिप्तो हस्तावलग्नः &c. " he 3. This verse is quoted in Locana (P. 375). cadipa 4. The words aE &c (P. 85, 1. 11 to 19). are borrowed from H. K. S. V. (P. 166, 1 24), where they are borrowed from K. P. (P. 381). The verse, 'JUT: a1H. &c"

P. is also quoted in Locana (P. 379). But there it is introduced with the words, "यथाह तत्रभवान्," while in K.P. it is introduced with the words, 'उक्त्तं हि." The rule laid down in "गुणः कृतात्मसंस्कार: &c" is an exception to "गुणानाश्च 369) परार्थत्वात् &c" (discussed above-P. 40). According to this exception when subordinates are not on an equal footing there may exist between them the relation of principal and subordinate. Here Karuna is beautified by Srngāra due to the Utpreksa, hence it is principal in relation to Śrngāra, which is also indirectly or remotely subordinate to the main, while Karuna is directly subordinate to it. 375).

92

(p. 86, 1. 17) It is possible to imagine the relation of principal and subsidiary between two Rasas which are not opposed to each other. One may ask as to how it is possible between two opposed Rasas. The reply is that it is quite possible by having recourse to several methods which enable one to avoid this antagonism: (p. 87, 1. 25) (i) Whether opposed or not a sentiment which is not the principal should not be fully developed, that is to say, the Rasa other than the principal should not outdo the latter from the standpoirt of depiction. The ill. is (p. 87, 1. 1): ekato roditi priyā anyato samara-tārya nirghoșah / snehena raņa-rasena ca bhatasya dolayitam hīdayam // 1 Here the emotions of love (rati) and of fortitude (utsaha) are equally developed, bence there is no fault. This method of avoiding contradiction may be employed in whole compositions as well as it is in stray verses. (p. 87, 1, 11) (ii) The fleeting feelings (uyabhicaris) belonging to the opposed Rasa should not be described at length and if at all described they should be immediately followed by the fleeting emotions belonging to the main Rasa, 2 The ill. is: kopāt komala-lola.bāhu-latika. pasena baddhrā drdham ntrā "āsa-niketanam dayitayā sāyam sakhīnam purah / bhūyo naivam iti skhalat kala-girā samsūcya duscestitam dhanyo hanyata eva ninhuti parah preyān rudatyā hasan // Here the uyabhicaris of Krodha (anger), which is cpposed to Rati (love), are described at length but the urabhicaris of Rati immediately follow with words 'rudatya' (crying) and 'hasan' (smiling).3 (p. 87, 1. 14) (iii) When a subordinate sentiment is developed fully, it should be kept subordinate by constart circumspection. The ill. is Vatsa-rājaś Love-in union (sambhoga Šṛngāra) for Vāsavadattā in Tāpasavatsaraja,4 (4) Paunah-punyena-dīpanam (p. 88, 1. 17): Frequent elucidation of a sentiment which is already fully developed involves a dosa. 5 1. The whole portion from P. 85, 1. 24 to P. 86, 1. 21 is borrowed from €q. (-Pp. 377 to 381); P. 86, ll. 22 to 24 is borrowed from &1 .- (P. 382); p. 85, 1. 25 to P. 67, 1. 2 is borrowed from €q .- (Pp. 38! and 383.); P. 87, ll. 3 to 9 borrowed from a1 .- (p.383).

2. Viveka here (P, 87, 1. 11) borrows from E9. (P. 383). 3. Viveka borrows here (P. 17, 1. 11) from Loeana (P. 384). 4. Viveka borrows here (P. 87, 1. 14) from €a. (P. 384) and at P. 87, 1. 15 from Locana (P. 384). 5. The original here (P. 87, 1. 18 onwards) borrows from &9. (P. 342) and Viveka borrows from Locana (P. 341 fb.)

93

ıd (5) Akanda. prathana (p. 88, 1. 1): When a sentiment is unseasonably .r. mentioned it involves a dosa. 1 (6) Akanda.ccheda: When the sentiment under delineation is suddenly al cut off, it involves a dosa.2

(7) Angino'nanusandhana : When the depiction of the principal Rasa is ot sa not persistently followed up, it involves a dosa. 3

(8) Angativistrti (p. 88, 1. 21): When an accessary is inordinately elaborated it involves a dosa.+

(9) Ananga-varnana (p. 88, 1. 21): When something which is not an accessary of a Rasa and hence is not pertinent thereto is described, it involves a dosa.

(10) Prakrti-viparyaya: This is the tenth dosa given by Mammata. It is le not traceable here. Probably it was not at all treated in the original as this is included under pada-dosas 5 (vide Viveka-p. 9, 1. 14). e (p. 90, 1. 1) Viveka quotes remarks from the original viz "evam d anye'pi" etc, i. e. to say, "thus others also." These words followed by g the comments of Viveka on them indicate that Kalpalata did not follow Mammata quite closely in its treatm:ent of Rasa-dosas. Some of the Rasa.doşas viz Akānda.ccleda, Angino'nanusandhāna, Prakīti-viparyaya etc. are not traceaole here. Mammata treats of ten Rasa-dosas. If Kalpalata dealt with ail these u then the words, "evam anye'pi" indicate that it included other dosas too.' For Vi.eka actually treats of Vrttyanaucitya a Rasa.dosa dealt with in Dhvanyāloka (p. 364). (p. 90, 1. 2) Vrttyanaucitya lies in impropriety with reference to Vrtti which is taken to mean (i) deportment (uyavahāra) (ii) varieties of 1. Viveka borrows (P. 88, ll, 2 to 8) from Locana [P. 341]. Hemacandra also borrows this

S verse [vide H, K. S .- P. 108]. The Vrtti on this verse in Viveka [P. 88, 1. 9] is borrowed fiom H. K. S. V. [P. 108]. The readings differ. 2. This Rasa dosa is not traceable in Viveka though it was positively dealt with in the original as is clear from Viveka (P. 88, 1. 17). 3. Not traeeable in Viveka.

7 4. The reading at P. 83, 1. 21 should be 'अङ्गातिविस्तृतिः' The original berrows from ६व. (P. 335) and Viveka from Locana (P. 335), Note the reading: स्थितिमिति कथाशय्याम् । लो. reads 'यथा शय्याम्' 5. Hemacandra includes it under Rasa dosa (vide H. K. S-P. 109&178). 6. Hemacandra includes देशकालादिसमुचितवेषव्यवहारविरुद्ध under रसदोष; he points out that whatever is against propriety with regard to desa etc involves dosa. This is treated as an Artha-doșa by Rudrata (vide R. K. L. X. L. 9) Viveka also treats it as an Artha dosa (vide Viveka P. 27,1.20) Both Hemacandra (H. K. S. V-P. 199) and Kalpalatā Viveka (P. 27, 1. 20 ff.) borrow from Namisādhu's Țippana on R. K. L. XI. 9. Viveka on its part borrows (at p. 27, 1. 25 ff.) from H. K. S. V. (P. 199).

94

diction as found in dramatic compositions or (iii) various styles of poetical compositions.1 (II) Guna-vivecauam (P. 91, l. 1.) h t In this section (pariccheda) gunas (excellences) of Poetry are dealt se with. The definition of gunas of Kauya is not traceable in Viveka. According to Vamana gunas are properties which give rise to the b beauty of Poetry ( kāvya-sobhā).2 f Both alamkaras and gunas heighten the charm of Poetry. There is a controversy regarding the distircticn between the twc. According to Vamara gunas give rise to beauty, which is augmented by alamkāras, 3 According to Dhvanyaloka and the followers of Dhvani school gunas are the intrinsic and inherent qualities of Rasa and bear same relation t to Poetry as the qualities like valour (saurya) etc. bear to the body, for they too ithere in the soul. + The gunas, therefore, stand in vivid contrast to the alamnkaras (both of sound and sense) which belorg to the i

body of Poetry and not to Rasa its soul, in the same way as the ornaments belong to the body and not to the soul. Mammata5 and Hemacandra6 follow this view. There are some who do rot believe in such a distinction between gunas and alamkaras, which according to them are on the same footing, the supposed distinction being rather cor ventional thau real. It doos not seem p-oper to suppose that Dandi does not make 1

any distinction between gunas on the one hand and alomkaras on the other, 8 for the following reasons: ( i ) He calis ślesa etc, the gunas of Vaidarbha marga, while he speaks of svabhāvākhyāna etc. as alamkriyāh. 9 (ii) He does not refer to gunas as alamkāras at K. D II. 3. The word 'alamkriyah' theie refers to the three figures of sound viz. 1. Here (P. 90, 1. 2) Viveka borrows from Eq. (Pp. 364&365) and at P. 90, 1. 15 on- wards from Locana (Pp. 364-365). 2. काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणा: ।V. K. L. S. III i 2. 3. तदतिशयहेतवस्त्वलंकारा: V. K.L. S. III i 2. Bharata defines Gunas as the Reverse of Dosas vide N.S.XVI.96. cf Vamana's definition of dosas : गुणविपर्ययात्मनो दोषा: V.K.L.S.Iil. 4. तमर्थमवलम्बन्ते येSङ्गिनं ते गुणाःस्मृताः। अंगाश्रितासत्वलंकाराःमन्तव्याःकटकादिवत् ॥।ध्व.III.6. 5. K. P. VIII. 1. ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः। उत्कर्षहेतवस्ते स्युः ४e ॥ 6. गुणा इति रसस्य गुणा: । & । H. K. S. (P. 275). 7. vide K. P. VIII (P. 389). 8. vide Bhoja's Sr. Pr. Vol. I. Part II. (P. 301) 9. काश्चिन्मार्गविभागार्थमुक्ता: प्रागप्यलंक्रियाः । K. D. II. 3.

95

Lbr ies of Śrtyanuprasa, Vrtyanuprasa and Yamaka, which are mentioned by him during ca his treatment of gunas, in order to illustrate the distincticn between the two styles Vaidarbha and Gauda. These alamkaras are treated in the first ealt section of the Kavyadarsa not because Dandi did not want to 111 Vireka discriminate between gunas and alamkaras but because he wanted to the bring out the glaring contrast between the two margas even in the use s figures of sound like Srtynanuprasa and Vrlyanuprasa. 11 is a (iii) According to him gunas are the very life of Vaidarbha-marga, 2 rg to whereas alamkaras are the properties which beautify Kavya.3 s. 3 (iv) It is true that he calis Bhavika a guna, just as Bhamaha does. unas But here Dandi is quoting others and mentions it at the end of his treatment of Alamkaras, probably suggesting that he does not accept the view though he mentions it through deference for others.4 He considers rivid it to be an alamkara as suggested by the words "whatever is described as o the al sandhyangas etc. in another science5 is also (ca) 6 considered to be just the B (eva) alamkara by us."7 This emphasis on 'alamkarataya' points out that 5 and even Bhavika is considered, by Dandi, to be an alamkāra and not a guņa.s ave in to Bhoja distinguishes between gunas and alamkaras and points out

rether that a poem though embellished by figures of speech is not pleasant to the ear ualess it possesses excellences. 9 csc 1. These are called alamkaras by Dandi even at the end of their treatment. 'T make सर्वोप्यलंकार: रसमर्थे निषिश्चति। &e' K. D. I. 62. He means that all the alamkaras- he whether of sound like अनुप्रास &e or of sense like उपमा etc .- make the import pleasur- able by heightening its beauty. speaks 2. इति वैदर्भमार्गस्य प्राणाः दश गुणाः स्मृताः ।K. D. I. 42. 3. काव्यशोभाकरान् धर्मानलंकारान् प्रचक्षते। (ibid) II. 1. 'he 4. भाविकमिति प्राहुः प्रबन्धविषयं गुणम् । (ibid) II. 364. riz. 5. In works on Dramaturgy like Bharata's Nātya-śāstra etc. c 15 on- 6. The cakara eonveys a;gregation (samuccaya) indicating that not merely HIfq but a' also Sandhyangas ete are considered as alamkāras by Dandī. 7. 'eva' meaning 'just' indicates that these viz sandhyangas etc including (ca) Bhāvika are treated as only alamkāras. en f Dosas 8. Even towards the end of the 3rd chapter Dandi clearly distinguishes between alamkaras L.S.Iil and gunas. Not merely this he also distinguishes between Arthālamkāras and Sabdā . II. 6. -lamkaras (vide K. D. III. 186 : शव्दार्थालंक्रियाश्चित्रमार्गाः सुकरदुष्कराः। गुणा दोषाश्च काव्यानामिह संक्षिप्य दशिताः ॥) The words अलंक्रिया & अलंकार used at K. D. III. 187 and 141 respy. mean [9"' in the general and popular sense just as HFHE uses the word UT in the sense of 9UT in K. P. VII, when a dosa ceases to be one under K exceptional circumstances. 9. S. K. I. 59 cf K. L. S. V. on III i.3. also vide S, K .- P. 703 ff and Sr, Pr .- P. 435 ff where Bhoja undoubtedly distinguishes between gunas and alamkāras,

96 The controversy regarding the distinction between gunas and (2) alamkāras is given in Kavyaprakasa and borrowed by the original, that C01 is Kalpalata, and also its Pallava, as will be shown later. vil There is again a controversy regarding the number of gunas. Oj Bharata enumerates ten gunas in his Nātya.sastra.1 Dandī also gives P the same number.2 Bhamaha deals with three viz. Madhura, Ojas and Prasāda.3 Vamana treats of ten gunas each of sound (satda) and sense (artha). 4 According to him gunas are indispensable for the charm of Poetry. 5 Dhvanyaloka treats of three gunas only viz. those given by Bhamaha, though Anandavardhara does not accept Bhamaha's definition of Madhura. 6 Mammata and Hemacandra follow suit. They also try to show that the remaining gunas as they are called, are either included under these three or can be achieved by avoidance of dosas hence do not deserve to be called gunas. Bhoja divides guņas into bāhya (extrinsic), abhyantara (intrinsic) and vaiseşika (extraordinary). The first variety depends on sabda (sound), the second on artha (sense), whereas the last consists of dosas transformed into gunas due 1o exceptional circumstances.7 Each of these varieties has twentyfour gunas under it.8 Kalpalata probably follows Bhamaha, Dhvanikara9 and Mammata10, and accepts only three gunas viz. Mādhurya, Ojas and Prasāda. But the gunas of sabda and artha are treated of here in two separate sections. 11 (1) Madhurya (Madhura) ( P. 91, 1. 1): It is defined by Bhamaha thus: Whatever is agreeable to the ears and does not have many compounded words or compact sense is Madhura (sweet). 12 This definition of Madhura is not accepted by Dhvanikara 13 who points out that sravyatva is common to Floridity (Ojas) also. 1. N. S. XVI 67. 2. K. D. II. 41-42. 4. K. L. S. III. i. 4. and III. ii. 1. 3. B. K. L. II 1-3.

5. (ibid) III 3 and its vrtti. 6. But Dhvanyāloka does not accept the definition of Madhura given by Bhāmaha (vide sq. II. P. 207). whieh is also quoted by Hemacandra (P. 289) and Kalpalatā (P. 91). Bhamaha defines Madhura thus 'श्रव्यं नातिसमस्तार्थपदं मधुरमिष्यते। B. K. L. II. 2. 8. S. K. I. 60 and 90 9. ध्व II. 7, 9, 10. 7. Also called शब्दगुणाः, अथगुणा: and दोषगुणा: respy .- (S, K .- P. 706). 10. माधुर्योजःप्रसादाख्यास्ते त्रयः न पुनर्देश । K. P. VIII. 3 ab. Hemacandra also accepts three gunas and remarks : त्रयो न तु पञ्च दश वा। H. K. S. (P. 274) 11. Mammata does not accept अर्थगुग 'तेन नार्थगुणा वाच्याः।" K P. III. 8 ab. 12. श्रव्यं नातिसमस्तार्थपदं मघुरमिष्यते ।। B. K. L. II. 3 ab. (Viveka reads शब्द. for पद. 13. ध्वन्यालोक (P. 207). This is borrowed both by Mammata and Hemacandra (P. 289) The words 'arerfa &e' are borrowed by the original from H. K. S. C. (P. 289) : c योगे e The explanation of 'अर्थात्' is borrowed from H.K.S.V. (P.289).

97

(2) Ojas (P. 91, 1. 11) : Vamana2 defines this guna thus: Compactness of composition (or style) is Floridity (Ojas). The ill. of Ojas is: (p. 91, 1.17) vilulitamarkarandā manjarīr nartayantī'/. Viveka points out that in this ill. Ojas is tempered with a sprinkling of Saithilya (looseness) and it contains Prasāda also. Pure Floridity is illustrated at (p, 91, 1 .. 21):

dor dandancita-candra-sekhara-dhanur dandāvabhangodyatah etc. / where there is pure Floridity, unmixed with Perspicuity (Prasāda). (P. 91, 1. 25) Dandi defines Ojas thus: "Floridity consists in a super-abundance of compounds. That is of manifold varieties in accordance with the profusion or sparceness of heavy or of light syllables or with (an equal) mixture of them .... "3 t The ill is (p- 91, 1. 26):

asta-mastaka. paryasta-samstārkāmsu-samstarā /

e pīna-stana-sthitātāmra-kamra-castreva vāruņī + //

(p. 91, 1, 27) The Gaudas employ Floridity even in verse, but the Vaidarbhas also indulge in Ojas if it contributes to charm and does not get involved. 5

(3) Prasāda (p. 92, 1 1 ) : Mammața defines Prasāda (Perspicuity) thus. That is the quality of perspicuity whereby the meaning is comp:e hended as soon as the words are heard: it is common to all (Rasas and styles). (p. 92, 1, 4) Perspicuity is defined as 'looseness' by Vamana 7. It may be argueds that this is a dosa as it is contrary to Ojas (Floridity), (for Vamana defines dosa as guņa-viparyayatma i. e. whatever is contrary to a guna is a dosa). The reply 9 is that it is a guna as it is blended with Floridity (Ojas), though pure looseness would be a blemish. ide The blending of the two is a matter proved by experience. Floridity 1. New paragraph from here. 2. गाढबन्धत्वमोज: ।V. K. L. S. III. i. 5. Kalpalata borrows from K. L. S V .: बन्धस्य गाढत्वं यत्तदोजः । (P. 33). 3. K. D. I. 80. (Trans.) D :. Belvalkar (P. 10). 4. (ibid) I. 82. pts 5. (ibid) I. 83. 6. श्रुतिमात्रेग शब्दानां येनार्थप्रत्ययो भवेत्। साधारण: समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ॥K. P. VIII. 76. 1. शैथिल्यं प्रसाद: ।K. L. S. III. i, 6.

289. 8. (P. 92, 1. 3) नन्वयमोजो विपर्ययात्मा दोप: । &e. borrowed from K. L. S. V. on

290. : III i 6 (P. 33)

489). . Kalpalata borrows from Vamana K. L. S. & V. (P. 33) :- गुणः संप्लवात् । III.i.7.

98

(Ojas) and looseness (Prasada) can co-exist in the same way as pleasure and pain do in pathetic plays.1 (4)

(p. 92, 1. 10) The proportion of these two, Ojas and Prasāda, is or prescribed thus: Looseness and Floridity may either be equipollent, or Th the one or the other may prepcnderate. The ill. of sämya of the two is (p. 92, 1 11): 2 atha sa vişaya-vyāvrttālmā yathā-vidhi sūnave / nr pati-kakudam dattvā yūne sitālapa-vāraņam // &c where nrpāti-kakudam, sitatapa &c, contain looseness and dattva, yune, (5

varanam contain Floridity. The ill. of the preponderance of Floridity is (p. 92, 1. 12): SC

vrajati gaganam bhallātakyāh phalena saho pamām / Dandi's view on Prasāda guna is given at (p. 92, 1. 13). The definition and ill. of Prasāda given by Dandi are not traceable. The Gaudas prefer even what is not conventional, thinking it to be an enlightened or learned way. 3 The ill. is; 'anaty.arjunā'bjanma-sadṛkşānko valakșaguh 4' / i1 (p. 92, 1. 17) Bharata defines Prasāda thus: When the sense is comprehended from word by the wise without its being specified, on account of the happy relation of sound and sense, it is called Prasāda. 5 b (p. 92, 1. 17) According to Mammata some of the severa! gunas E admitted by others, are included in these three mentioned above viz. Prasada, Ojas and Madhurya; others are achieved by mere avoidance of blemish and the rest actually become blemishes in certain cases, hence ( gunas are only three and not ten. 6 s

1. करुणप्रेक्षणीयेषु संप्लवः सुखदुःखयोः । यथानुभवतः सिद्धस्तथैवोजःप्रसादयोः ॥K.L. S. V.III. i. 9. The words 'ननु &e' and 'साम्योत्कर्षो च' &c. are borrowed from वामन (III. 10&c.). 1

2. Borrowed from Vamana's vrtti on K. L. S. III. i. 10. 3. K. D.I. 46: The words नातिरूडप् &c' are borrowed from Dandi, "व्युत्पन्नमिति गौडीयैनातिरूढमपीष्यते। यथा &c" 4. (ibid) I. 46. 5. अथानुक्तो बुधैर्यत्र शब्दादर्थः प्रतीयते। :

सुखशब्दार्थसंयोगात् प्रसाद: परिकीतितः ॥ ना. शा. XV. 95. 6. केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोषत्यागात्परे श्रिताः । अन्ये भर्जान्त दोषत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ।। K. P. VII. 7. Thus शउेष, समाधि and उदारता are included in ओजसू; अर्थव्यक्ति in प्रसाद; सौकुमार्य and कान्ति can be achicved respy., by the avoidance of the dosas कषटत and ग्राम्यत्व. And समता which is nothing but uniformity of style (मार्गामेदरूपा) is some time a dosa e.g. in 'मातज्ञा & c' it would be a dosa.

99

isur (4) Ślcsa (p. 92. 1. 19): The definition Sleşa given by Dandi is negative: "Cohesineness (slesa) is what does not involve Looseness."1 "Looseness bil 1S or Saithilya is what mainly consists of faintly-aspirated syllables." 2 0 The ill of Sithila is: (p. 92, 1. 19) "mālalī-mālā-lolāli-kalilā"3 Vāmana defines Sleșa thus (p. 19, 20): 'masrnatvamn ślesah /' III. i. 11. (5) Samata (p. 92, 1. 29): Vamana defines it as the consistency or 11 uniformity of style (marga 'bhedah ).4 But Mammata points out that sometimes uniformity in style becomes a dosa. e.g. in mātangāh kīmu valgitaih kim aphalair ādambarair jambukāh sārangā mahișā

tion madamn vrajata kim sūnyesu sūrā na ke // kopāļopa-samudbhototkata-sata-koter ibhareh purah sindhudhrānini humkrte spurati yat tad garjitam garjitam // be Here the soft style in the first two lines is changed into harsh in the last, yet the beauty is heightened by this change. The uniformity would have been a blemish here. (p. 92, I. 29) Dandi's definition of Samala (Evenness) is: 'samam bandheşu avişamam /'5. Absence of unevenness of structure (bandha) is Evenness (samata). The ili. of Eventese is: iz "candana- pranayodgandhi mando mnalaya mīrutah j!"6. The other ills. are not traceable. 2e (6) Samadhi (p. 93, 1. 10): Vamana defines this thus: "arohavaroha-kramah samadhih /"" graduated rise from soft to harsh or fall from harsh to soft is called Samadhi. Then ensues a long discussion as to whether the archa and avaroha respectively stand for Ojas and Prasada and if so whether Samadhi ean claim a separate status of a guna. According to Vamana it can. 8

नमिति (p. 94, 1. 12) Bhoja defines Samadhi thus: Samadhi is the super. imposition of the properties of something on something else.9 1. K. D. (Trans ) Dr. Belvalkar (P. 5) 2. (ibid-P. 5). 3. (ibid) I. 43. 4. V, K. L. S. III. i. 12. 5. K. D. I. 47 a. 6. (ibid) I. 49 ab. The remarks of Dandi are borrowed by the original : इत्यनालोच्य वैषम्यमर्थालंकारडम्बरौ। &c K. D. I. 50, The ill. of समता of गौड is: स्पर्धते रुद्धमद्वैयों

and वररामामुखानिलै: । (ibid) I. 49. And 7. K. L. S. III. i. 13. 8. This discussion is based on V. K. L. S. : III. i. 14-20 and the Vrtti on them. 9. S. K. I. 72. cd. His defaitlon of Samadhi is based on Dandi's definition of that guna. (vide K. D. I. 93.)

100

The ill. of Samadhi is: pratīcchaty asckīm kisalaya-parāvrttim adharah kapolah pāndutvād avataratī tadīparinatim / parimlāna-prāyam anuvadati drstih kamalinīm itīyam mādhuryam sprsati ca tanutvam ca bhajate // 1 (7) Saukumārya (p. 94, 1. 13): Vamana's defiuition of this guna is: Absence of harshness is tenderness (Saukumarya).2 The contrary of tenderness is Kastatva. 3 Vamana's ill. of harshness is: (p. 94, 1. 17) "nidanam nīrdvaitam priyajina salrktva.vyavasitih / sudhā-seka-ploşau phalam api viruddham mama hṛdi i| Dandi defines Sukumara (tenderness) as "that which for most part has no harsh letters." He further remarks that the blemish of looseness in structure has been exhibited in a composition with all solt vocables. 4 (p. 91, 1. 19) Under the impression that it lends grandeur the Gaudas produce compositions albeit difficult to pronounce. 5 The ill. is not traceable.

(8) Udāralā (p. 94, 1. 24): Vamana defines pregnant construction (udāratā) thus: vikatatvam udāratā /6 magnificence (vikatatva) of construction is Pregnant construction, due to which words appear as though they were dancing (or curvetting). The ill. is (p. 94, 1. 27):

svacarana-viniviştair nūpurair nartakīnām jhațiti raņitam āsīt tatra citramı kalañ ca ! 7 (9) Artha.vyakti (p. 97, 1. 27) : Vamana defines it thus: "Explicitness ( Artha.vyzkti) is tha: which is responsible for the immediate comprehension of meaning." 8 (p. 94, 1. 28) Dandi defines Artha-vyakti thus: Artha.vyakti (Explicitness of meaning) is the property by virtue of which the meaning is fully apprehended without the help of anything extraneous to complete it.9 1. This ill. is also borrowed by Hemacandra (vide H. K. S, V .- (P. 281). 2. V. K. L. S. III. i. 22: 'अजरठत्वं सौकुमार्यम् ।' 3. The words 'विपययस्तु' are borrowed by the original from वामन'5 वृत on III. i. 22. The ill, faraH " is also borrowed from Vamana (vide K. L. S. V. on III. i.22-P.37). 4. K. D. I. 69. 'अनिष्ठुराक्षर प्रायं सुकुमारमिहेष्यते।' (Trans). Dr. Belvalkar. 5. दीप्तमित्यपरर्मूम्ना कृच्छोद्यमपि बव्यते। (ibid) I. 72. ab. (Trans). Dr. Belvalkar 6. V. K. L S. III. i. 22. 7, This ill. is borrowed from Vamana's Vrtti on K. L. S. III. i. 22. 8. अर्थव्यक्तिहेतुत्वमर्थव्यक्ि: । V, K. L. S. III. i. 24. 9. अर्थव्यक्तिरनेयत्वमर्थस्य।K. D. I,

101

The ill., of this guna given in Kavyadarsa is not traceable. (10) Kanti (p. 91, 1. 29): Animated or brilliant language is Kanti. 1 The ill. not traceable. tr ca (11) Susabdata2 (p. 94, 1. 30) : Bhoja defines it thus: The refined and learned use of nominal and verbal forms is susabdata."3 The ill. is ce (p. 94, 1. 30): ss is tasyā' jīvanir astu mātaravamā jīvasya mājīvato bhūyad va jananih kim amba januşā jantor vņthā janmanah / yas tvām eva na vandate na yajate nopaiti nā"lokate nopastauti na manyate na manute nādhyeti na dhyāyati 4 // Here the words 'ajivanih' 'ajananih', etc. are refined and learned. part (12) Gambhīrya (p. 95, 1. 1): Probably Gambhirya guna admitted by Bhoja is discussed. Bhoja defines it thus: dhvanimattā tu gāmbhīryam / Gravity es. or depth consists in being possessed of Suggestion (dhvani). The ill. is rudas not traceable in Viveka. But it is possible that Bhoja's ill. of Gāmbhīrya is discussed here. In that ill. the Bhava Rati (love) is delineated. Viveka of course following Kalpalata, suggests that if Rati is principal it would be etion Dhvani and if it be subordinate it would be Gunibhuta.vyangya type of on is kavya, In any case this guna becomes unacceptable. Bre (13) Ukti (p. 95, 1. 2) : Bhoja defines Ukti, a sabda.guna acco.ding to him, thus: Signifcant speech is a peculiarly striking expression.6 The ill. is (p. 95, 1. 2) : kusalam iasyā, jīvati, kusalam pīcchāmi, jizatīy uktam / punar api tad eva kathayasi, mṛtām nu kathayāmi yā śvasiti // 7 sien (14) Praudhi (p. 95, 1. 2) : Complete matarity or ripeness of speech is called Ripeness. $ The ill. is: abhyuddhrtā vasumati dalitam ripūrah kşīptakramam kavalitā balirāja-

it 9 lakşmīḥ / atraika-janmani kıtam yad anena yunā janma.traye tad akarot puruşah purānah 9 //

22. 1. औज्वल्यं कान्ति: । K. L. S. III. -P.37) 2. Bhamaha refers to sausabdya, which is the same as Bhoja's susabdatā, Bat it is not a guna according to him. He merely cites the opinion of those who insist on sucb a usage. 3. 'व्युत्पत्ति: सुप्तिङ्गां या तु प्रोच्यते सा सुशन्दता ।' S, K. I. 72 ab. 4. (ibid) I. v. 87. 5 (ibid) I. 73 c. 6. विशिष्टा भणितिर्या स्यादुकितां कवयो विदुः । (ibid) 1. 76 cd. 7. (ibid) I. v. 97 (P. 70). 8. उक्ते: प्रौढः परीपाकः प्रोच्यते प्रौढिसंज्ञया । (ibid) I. 77 ab. 9. (ibid) I. v. 98, (P. 71).

102

Ukti is the otherword for Paka, which has several varieties like, Nālikera-pāka, mīdvīkā-paka, etc. The above verse, remarks Bhoja, contains (1

Nalikera-pāka. 1 drawn subtle

Sub-section I1: Artha-gunas (p. 95, 1. 9): and c

Vamana deals with ten gunas pertaining to Artha (sense). Their hende

names are the same as those of sound (Sabda). 2 and r able (1) Ojas (P. 95, 10) : The definition Ojas as an artha.guna is given by Vāmana thus : (5) "Gati

arthasya praudhir Ojah / K. L. S. III. ii. 2.

The maturity of sense is Ojas. It is of five types. the

(2) Śleşah (p 95, 1. 20) : Vāmana defines Śleşa thus: ghațaņā Śleşah | K. L. S. III. ii. 4.

(3) Samata (p. 95, 1. 22) : The definition of Samata is thus given by Vamana: 'avaisamyam Saata /'. Uniformity or symmetry is samata, (4) Samādhi (p. 95, 1. 25): Vamana defines it thus artha-drstih Samadhih / 3 Comprehension of or insight into the meaning is Samadhi. (6)

Artha or import is of two types: Ayonih and Anyacchayayonth : which Mad

does not proceed from any other source than the genius of the poet is Ayoni (li". causeless i. e. to say, original) and what has the impression (7)

of someone's poem as its source is Anya.cchaya-yoni. Uda

an : The ills. are (p. $6, 1. 1 and 2) :- āśvapehi mama sīdhu.bhājanād yāvadagra-dasanair na dasyase | Candra mad-dasana-mandalānkitah kham na yāsyusı hi Rohinī.bhayat //' * obj

This is Ayoni according to Vamana whereas the following which par reflects its import is Anya-cchāya-yoni: (8 mā bhaih Sasānka mama sīdhuni nāsti Rāhuh sve Rohinī vasati kātara Sau kim bibheşi / the

þrāyo vidagdha-vanitā-nava samgameşu pumsām manah pracalatīti kim 1. atra citram // 5 2. 1. Here the original seems to borrow from Bhoja's remarks on S. K. I. v. 98 :- 3.

अत्र प्रकृतिस्थकोमलकठोरेभ्यो नागरोपनामरप्राम्येभ्यो वा पदेभ्योऽभ्युद्धतादीनां ग्राम्यादीनाम् 4. 5.

उभयेषां वा &c। (P. 71), 6.

2. त एव अथगुणा: । V. K. L. S. III. ii. 1. (P. 39). 8.

3. (ibid) III. ii. 7. 4. quoted in V, K. L. S. V. on III. ii. 8. 9.

4. quoted in (ibid) on III. ii. 8. 10.

103

ke, (p. 96, 1. 7) Artha (import) is again divided by Vamana 1, who is ns drawn upon by the original, into two types 2: manifest (vyaktah) and subtle (suksma). The latter is further divided 3 into imaginable (bhavya) and conceptual or contemplable (vasantya). What can be easily compte- hended as soon as it is brought into our consciousness is imaginable and what can be grasped after considerable contemplation is contempl- able or conceptual. by (5) Gati (p 96, 1. 12) is a guna according to Bhoja who defines it thus: "Gatih sā syād avagamo yo 'rthād-arthāntarasya tu" +

When from a particular import another meaning is apprehended the guna is called Gati.

The ill. is (p. 96, 1. 10):

subhe ko'yam vrddhah grha-parivrdhah kim tava pitā na me bhartā rātrau by vyapagata-drg anyac ca badhirah / hu hum hum srānto'ham sisayiasur ihaivāpavarake kva yāminyām yāsi 3 svapihi nanu nirdamsa-masake // 5 (6) Madhurya (p. 96, 1. 12) : Vamana dehines it thus: ukti-vaicitryam

ch Madhuryamj6 Strikingness of speech is sweetness. The ill. is (p. 96, 1. 15) :

et rasavad amṛtam kah sandeho madhuny api nānyathā / &c 7 (7) Udāratā (p. 96, 1. 18): It is thus defined by Vāmana: agrāmyatvam Udarata / It is absence of indelicacy. Words like jabha (coition) express an indelicate sense.

But when indelicacy is not felt such usages, far from being objectionable, result in Udāratā guņa.

The ill., not traceable here, is: tram evam saundaryā sa ca ruciratāyāh paricitah &c. 8

(8) Saukumārya (p. 96, 1. 20) : Vāmana defines it thus: apārusyam Saukumāryam / 9, absence of harshness is Saukumārya. Bhoja gives almost the same definition thus: anisthuratvam yat prāhuh Saukumāryam tad ucyate /10 1. V. K. L. S. III, ii. 8. 2. (ibid) III. ii. 9. 3. (ibid) III. ii. 10.

नाम् 4. S. K. I. 87 ab. 5. (ibid) I. v. 119 (P. 84) 6. V. K. L. S. III. ii. 11. 7. quoted in extenso earlier (vide P. 34) 8. vide V. K. L. S. V. (P. 44) This is the ill, of afeh acc. to Bhoja (vide S. K. I. v. 121-P. 85) 9. V. K. L. S. III. ii. 12. 10. S. K. I. 80 cd.

104

His ill. which is borrowed bere is (p. 96, 1. 20) : "sadyah purī-parisare'pi sirīşa-mrdvī Sītā javāt katicid eva padāni gatzā / gantavyam asti kiyad ity asakṛd bruvāņā Rāmāsrunah kṛtavatī prathamāvatāram // " 1 (9) Rīti (p. 96, 1. 21) Bhoja defines this guna thus: Rītih sā yas tvihārthānām utpattyādi.kriyā-kramah / 2 The ill., not traceable here 3, describes the moon which gradually assumes different hues after her rise (utpatti). (10) Kānti (p. 96, 1. 27) : Probably Kānti-guna is illustrated here. Vāmana defines it thus: diptarasatvam Kantih / 4 When sentiments like the Erotic etc. are delineated in an exciting or splendid way the guna is Kanti. The ill. is probably (p. 96 1, 27): 5 nakham nakhāgreņa vighattayantī, vivartayantī valayam vilolam / amandram asīnjita.nūpureņa pādena mandam bhuvam ālikhantī // 6 Here the bhava (emotion) of bashfulness (lajja) is delineated in a splendid manner. (11) Sammitatva (p. 27, 1. 1): This is a guna according to Bhoja who defines it thus: sabdārthau yatra tulyau stah Sammitatvam tad ucyate /' Equipoise is the guna where there is equilibrium of the sound and the sense. The ill. is (p. 97. 1. 1): indur mūrdhni Šivasya Śailaduhitur vakro nakhānkah stane, deyād vo'bhyudayam dvayam tadupāmam ālambamānam mithaḥ./ samvādah pranavena yasya dalatā kāyaikatāyā s tayor ūrdhva-dvāra vicintitena ca hṛdi dhyātah svarūpeņa ca //8

1. S. K. I. v. 103. (P. 75) 2. (ibid) I. 87 cd. 3. (ibid) I. v. 120 (P. 85) प्रथममरुणच्छायस्तावत्ततः कनकप्रभस्तदनु विरहोत्ताभ्यत्तन्वीकपोलद्युति :। प्रभवति पुनर्ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसबिसिनीकन्दच्छेदच्छविर्मृंगलाञ्छनः ॥ 4. V. K. L. S. III. ii. 15. 5. The ill. of Kanti is not traceable. नखं नखाग्रेण० is probably the ill. of दोप्तभाव, introduced with such remarks as रसेन भावस्यापि ग्रहणम्। 6. The comments on नखं &e in Viveka are borrowed from लोचन (P. 90) 7. S, K. I. 86 ab. 8. (ibid) I. v. 117 (P. 83)

105

Here in the description of 'Pranava' the sound and sense are well-balanced. (12) Praudhi (p. 97, 1. 2): Bhoja defines it thus: vivakşitartha-nirvāhah kavye praudhir iti smrta/1 When the sense sought to be conveyed is ca carried through (successfully). The ill. is :- tvad vaktrendu-vilokanākula.dhiyā dhātrā tvadīyām sriyam nikşipya pratirājakeşu vidusām laksmyā tvam apūritah / tenaite niyatam daridrati grheşv eşām iyam dīsyate ally nainām ādriyase tvam iccasi nu tām tvām eva sā dhāvati // 2 Here abundant import is conveyed thoroughly in a small compass nama and hence it is Praudhi (maturits).

a ill. (p. 97, 1. 5) Now in order to pointing out the distinction between Gunas and Alamkaras, Mammata is quoted by the original: 3 u pakurvanti tam santam ye'ngadvāreņa jātucit / hārādivat alamkārās te'nuprāsopamādayah // * The figures of sound and of sense heighten the beauty of the Rasa a in a poem, but they do not do so necessarily. Kavyaprakasa gives illustrations of cases when the figure of sound fines or of sense, as the case may be, beautifies the prevailing Rasa in the verse through words or sense. These are not traceable in Viveka. 5 In the following verse the Anubrasa, a figure of sound, does not heighten the beauty of the sentiment of Love in-separation, though it beautifies the words (p. 97, 1. 6): citte hutțadi na tutțadi sā gaņesu sajjāsu lotțadi visațțadi dimmuhesu / bolammi vattadi visatțadi kavvabandhe jhāne na tuttadi ciram taruņī tarațțī // 6 In the following verse the Upama beautifies its meaning though not the Srngāra (p. 97, 1. 8):

1. S. K. I. 88 ed. 2. (ibid) I. v. 122 (P. 86). 3. The whole portion (P. 97, 1. 5 ff) seems to have been borrowed from K. P. by the original: यत्र तु नास्ति रसस्तत्रोक्तिवैचित्यमात्रपर्यवसायिनः। ... इत्यादौ वाचकमेव ... इत्यादौ वाच्यमेव न तु रसम्। ... गड्डलिकाप्रवाहेणैषां भेद इत्यभिधानमसत्। खाग्रण K. P. (P. 386ff ) 4. K. P. VIII. 2. 5. vide (ibid) VIII. ill. 342 and 343. (P. 386). 6. चित्ते विघटते न त्रुद्यति सा गुणेषु शय्यासु लठति विकसति दिङ्मुखेषु। वचने वर्तते प्रवर्तते काव्यबन्धे ध्याने न त्रुद्यति चिरं तरुणी प्रगल्भा ॥ इति च्छाया.

106

mitre kvāpi gate saroruha.vane baddhānane tāmyati krandatsu bhramareșu vikşya dayitāsannam purah sārasam / cakrāhvena viyoginā bisalatā nā "svādītā nojjhitā kanthe kevalam argaleva nihitā jīvasya nirgacchatah // 1

So from the above it becomes clear that alamkaras do not necessarily beautify the Rasa. The distinction between alamkāras and gunas is like that between ornaments of the body and the virtues which inhere the soul. To put it otherwise the relation between gunas and Poetry is that of samavāya (inherent relation) whereas that between alamkaras and Poetry is that of samyoga (ordinary relation). ? It is pointed out (p. 97, 1. 8) that according to some, this distinction between gunas and alamkaras is nothing but blind convention, having no material basis. According to them both these, gunas and alamkāras, are invariably connected. Mammata remarks that it is quite incorrect to say so. 3 Vamana distinguishes between gunas and alamkāras in a different way 4. According to him the properties (dharmah) which bring about the beauty of Poetry (kāvya.sobha) are gunas, while alamkāras merely augment this beauty. Mammata, quoted it the original, does not accept Vamana's view 5. He argues that if gunas bring about kavya-sobha, either they all do so or some of them do so, If all (samasta) do so, the Ritis, Gaudi and Pañcali, which do not contain all gunas 6, would cease to be the soul of Poetry.7 If some gunas (katipayaih) can bring about the beauty of kāvya, the following would be a kavya, though it is not. adrāv atra prajvalaty agnir uccaih prājyah prodyann ullasatyesa dhūmah/ 8 Here the guna Ojas is present yet it is not a kāvya, which it should be if the mere presence of some guna gave rise to Poetry. The following may with perfect justification be cal'ed Poetry on account of its alamkāras irrespective of the gunas: (p. 97, 1. 11)9 svarga-prāplir anenaiva dehena varavarnini / asya radacchada-raso nyak-karotitarām sudhām //

1. K. P. v. 345 (P. 38 ) 2. Vide (ibid-P. 389). 3. गड्डुलिकाप्रवाहेणैषां भेद इत्यभिधानम् असत्। K. P. (P. 389). vide V. K. L. S. III, i. 1&2. 5. vide K, P. (P. 389) : 'तदपि न युक्त्म्'।

2. vide V. K. L. S. I ii. 12, 13&15. 7. This would be against the thesis of Vamana who holds that the threefold Riti is the soul of Poetry (vide V. K, L. S, I, ii. 6&9, ). 8. K. P. (P. $89-90). 9. (ibid) VIII, v. 347 (P. 390).

.107

Here Viseşokti and Vyatireka are the figures of speech; by virtue of these the verse is a kauya independently of the guna, Ojas, which does not here heighten the charm of the Erotic sentiment. (p. 97, 1. 12) Then are given the general directions regarding the use of the three gunas in the different styles and Rasas. In the style without compounds (asamasa-marga), depicting sentiments other than Adbhuta (Wonder), Krodha (Wrath), Bibhatsa (Loathing), Vira (Heroic) and having figures of speech like Rasavat, Preyasvat, Ūrjasvin, Samahita etc, the excessive development of Madhurya and Prasada is highly pleasurable. In the middling style (madhya-samasa-marga) with moderate compounds, delineating sentiments other than Karuna and Vipralambha Srngara and having figures of meaning like Upama etc, moderate use of Madhurya and Prasada is desirable. In the style with very long compounds (atidirgha.samasa.marga) with figures of sound like Anuprasa and of sense like ati and rathasamkhya, Ojas is necessarily expected in the delineation of Rasas like Bibhatsa, and Adbhuta The chapter ends with the sereral illustrations of these rules. SECTION III In this section alamkaras pertaining to sound (sabda) 'rc dealt with. Earlier writers like Bhamaha and Dandi did disti guish be.ween the figures pertaining to sound (sabda) and those rertaining to sense (artha), though they did not treat of them in separate cections , Bharata deals with one sabdalamkāra viz ramaka. Bhamaha deals with hruprasa , Latanuprasa and Yamaka. He does not countenance the view of those who accept Prahelikas.3 It is obvious, therefore, that he should not treat of Citra as a sabālamkāra. Dandī deals with Anuprāsa,1 Yamaka,5 and Citra.9 Vamana treats of two Sabdālamkaras viz ramaka and Anuprasa in a separate section.7 1. Bhamaha deals with Anuprāsa, Yamaka and Lațānuprāsa in Ch. II of his Kāvyālamkāra, along with alamkāras of sense like Rūpaka, Dīpaka, Upamā &c. Dandī treats of Anuprāsa along with gunas in the Ist chapter of his Kāvyadarsa, he mentions Yamaka too (vide ch. I. 61) but for convimence' sake treats of it along with Citra in the Third Section of his work, where in dosas of Kavya also are dealt with. But both of them distinguish between Arthalamkaras and Sabdalamkaras (Vide B, K. L. I. 15 ed.). 2. He also mentions and illustrates Grāmyānuprāsa (B. K. L. II. 6.) vide also (ibid) II 4, 5, 8 and 9.

3. (ibid) II. 19 and 20. 4. Anuprāsa i.e. Srutyanuprasa (K. D. I. 52) and Vrttyanuprāsa (K. D, I, 55). 5. (ibid) I. 61. a 6. It appears that Dandi does not include Citra in Sabdālamkāra for he mention citra-marga distinctly from alamkaras of Sabda and Artha (vide K. D. III. 186). The compound सुकरटुष्करा: there, appiies to चित्रमार्ग alone (vide K. D. III, 78 and 83). 7. vide V. K. L. S. IV. i. (Here पादानुप्रास is also given whieh is लाटानुप्रास of others),

108

Rudrata gives five figures of Sabda. He includes Citra1 in his list of Sabdālamkaras, the other being, Vakrokti, Anuprāsa, ramaka and Śleşa. Da Th (pertaining to Sabda).2 Udbhata mentions four Sabdālamkaras3 viz Punaruktavadābhāsa, Chekānuprāsa, Vrityanuprāsa and Lāțānuprāsa. He does not ar

mention Yamaka, and Citra. Bhoja treats of twenty-four Sabdalamkaras in his Sarsvati.kanthabharana.4 Hemacandra refuses5 to accept the long Śa

list given by Bhoja, and gives seven figures of sound, viz. Anuprāsa, R

Lāțānu prāsa, ramaka, Citra, Śleşa, Vakrokti, ani Punaruktābhāsa.6 These are sa

the same as those given by Mammata.7 b

Kalpalata deals with several Sabdalamkaras. Possibly it gave the several b

figures given by Bhoja in his Sarasvatī-kanthabharaņa. (p. 101, 1. 1) In the beginning of this chapter two verses $ from b

1. Rudrata is perhaps the first writer, who includes Citra in his list of Sabdālamkāras, c

though not the first to treat of it. Bhamaha mentions but rejects it. Dandi treats of it e at some length but does not bracket it with figures of sound (vide K. D. II1. 186). Namisadhu's remarks are to the same effect :'अन्यरनुक्त चित्रं शब्दालंकारमध्ये समुच्चीयते। J (नमि० on R. K. L. II. :3.) Rudrata differentiates between शब्दालंकारs and अर्थालंकार5. 2. R. K. L. II. 13. 3. Udbhata is the first to mention Punaruktavad-abhasa. None of the earlier writers refers to it, He does not actually distinguish between शब्दालंकारs and अर्थीलंकार, yet deals with the former before, and the latter afterwards. Induraja points out this distinctic: .. his Vrtti. [vide U.K.L,S.L,V. (P. 1) ]. 4. S. K. II. 3&4. For a detailed discussion vide Bhojas Sr. Fra. Vol, I. 5. vide H. K. S, V. (P. 405, ll. 22-26). 6. This is the same as the Punaruktavadabhasa of Udbhata and Mammata. 7. Mammata treats of two types of Vakrokti, -लेषमूला and काकुमूला, while हेमचन्द्र accepts the first type alone and rejects the second, 8. Two verses are quoted as is clear from the remarks; "इह-शिष्टेत्यादिश्लोकद्वयेन &e (विवेक-P. 101, 1. 4). The verses are = इह शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानामपि सर्वथा। वाचामेव प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्तते। इन्दमन्धंतमः कृत्स्नं जायते भुवनत्रयम्। यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारान्न दीप्यते ।। K.D. I.3&4, These are also quoted by Bhoja in the Śrngāra Prakāsa (loc. cit, P. 389-Josyer's Ed.). जाति, गुम्कना, श्या, युक्ि etc are the figures of words accepted, defined, dissussed, elarified and iliustrated by Bhoja in his S. K. (vide S. K. II. 3, 6, etc etc.) Is is possible that some of these twentyfour Sabdālamkaras of Bhoja were not accepted by Kalpalatā, just as they were not by Mammata and Hemacandra. It seems that Kalpa- lata does not here follow any one particular earlier writer. It did accept the detailed treatment of Citra from Bhoja, yet it quotes and borrows fiom Hemacandra, Mammata and Bhamaha. Even from Viveka it seems clear that Kalpalata did not treat the Śabdālamkaras, Jāti, Gumphanā, Sayya etc in detail. We, therefore, do not deal with them here, as we follow the sub-commentary Viveka, and do not propose to dilate on topics which are not apparently detailed here. We, however, refer the reader to Dr. Raghavan's " Bhoja's Śrngāra Prakāsa Vol. I. Part II - P. 363 ff., for a detaīled and eritical treatment of these Sabdālamkāras.

109

Dandis Kavyadarsa are quoted, to show how the Sabdālamkāra Jati is useful. Then the three other Sabdalamkaras vIz Gumphana, Sayya and rukti are mentioned. (1) Kāku.Vakrokti (p. 101, 1. 6) is defined and discussed. The Śabdalamkāra Vakrokti is of two types Kāku-vakrokti and Šleşa-vakrokti. Rudrata gives these two types1 but does not subdivide the second into sabhanga and abhanga. He merely illustrates the former. Hemacandra gives both the sub-varieties of this type of Vakrokti, following Mammata, and borrows the ill. of the sabhanga.slesa-vakrokti from Rudrata,2 but he does not accept Kaku vakrokli as a Sabdalamkara, which has been accepted both by Rudrata and Mammata. Probably Kalpalata follows Hemacandra in not conceding to Kaku-vakroti the status of a Sabdalamkara. Hemacandra's explanation of Kaku.vakroti is borrowed in the original or Pallava. The long discussion regarding Kaku borrowed by Hemacandra from Natyasastra is also borrowed whole-sale in Viveka.+ It is probable that Kalpalata too rejected Kaku.vakrokti on the ground that it is Pathya.dharma, 5

(p. 103, 1. 1. to 1. 28)6 and (p. 104, 1. 1. to 1. 28)7 are borrowed wholesale partly from N. S. and mainly from Hemacandra's K, S. The original also appears tr have borrowed from the latter. 8 1. R. K. L. II. 1: . (ibid) II. 13., which has been borrowed by Bhoja to illustrate his Vakrokti (Nir- vyūdha type), which is a variety of. Vakovākya according to him (vide S. K. II 131, 132 ff.). 3 "तत्र हि साकाक्षनिराकांक्षादिक्रमेण पठयमानोऽसौ शब्द: &c ।[H. K, V. (P. 333, 1. 12)] 4. Viveka P. 101, 1. 4. 'सप्तस्वरात्त्रीणि स्थानानि।' &c. to 1. 25, the whole passage is borrowed from H. K. S. V .- P. 333 1. 8 to (ibid) P. 334, 1. 18. Viveka (P. 101, 11. 26-27) are H. K. S. V. (P. 334 11. 23-24). 5. Hemacandra quotes Rajasekhara while rejecting Kaku-vakrokti. He says, "1f- रत्वलंकारत्वेन न वाच्या। पाठधमेत्वात्। तथा च 'अभिप्रायवान् पाठधर्मः काकुः स कथमलंकारीस्यादि'ति यायावरीयः ।" (P.334) The verses on Pp. 101 and 102 are quoted from Nātya Sāstra (XVII. 99 to 104). 6. P. 103, ll. 1 to 15 borrowed from H. K. S. V. (P. 335, 1l. 2-4 & 5-20), P. 103. 11. 16 to 28 borrowed from N. S. XVII. 107 ff. The order of these verses and the readings occasionally differ from those found in the Nirnaya Sagar Ed. of N. S. 7. P. 104, 1. 1 to 1 16. borrowed from N. S. XVII, 111 to 118. The order, punctuation and readings here in the text of Viveka differ from those of the Nirnayasagar Ed. of N. S. P. 104, 1. 17 to 1 24 borrowed from H. K. S. V. (P. 335, 1. 23 to P. 336, 1. 17), P. 104, 1. 25 to 1 28 borrowed from H. K. S. V. (P. 336, 1. 27 to 1. 337, Il. 12-18). 8. The whole passage, viz H. K. S. A. C .- P. 336, .1 to 9., is quoted in the original : सा च काकुद्विविधा। साकांक्षा निराकांक्षा च। ... यस्माद्वाक्याद्यादरः ... तद्वाक्यम् साकाङ्गम्। तद्विपरीत निराकाङ्कम्। ... विषयोऽपि त्रिविधो ... यथा 'देशः सोऽयम्'। अत्र साकाड्क्ष- काकुप्रभावात् 'ततोऽम्पधिकं कुरुते' इत्यर्थान्तरे गतिः ॥ Probably the whole passage from H. K, S. A. C. (P. 337, Il. 1 to 11) was also quoted,

110

(p. 104, 1. 25) Kaku is of two types, with expectancy (sākānksa) and without expectancy (nirakanksa), according as the sentence is with or without expectancy (akanksa). When something more or less than the conventional sense can be ascertained from a sentence by virtue of context, that sentence is sākanksa. The reverse of this is nirakanksa. The expectancy belongs to the speaker but is metaphorically transferred to the 'vākya'. The Sākānksa Kaku may give rise to another sense (arthantara) or some peculiarity of the expressed sense (artha-gata era visesah), or the contrary of that sense (tad-artha'bhaco va). In the ill. (p. 105, 1. 1): desah so 'yam arati-sonita-jalaih yasmīn hradah puritah &c."1 by virtue of sākānsa Kaku another sense, viz. "does even more than what Paraśurāma did", is obtained. In the other ill. (which is merely referred to) sākanksa.Kāku gives rise to a particular intensity in the expressed sense. It is: na yasya Dasakandharam ktavato 'pi kakşāntare, gatah sphuțam avandhyatām adhipayodhi sāndhyo vidhih / tadālmaja ihāngadah prahita eşa Saumitriņā kva sa kvc sa Dašānano nanu nivedyntām rāksasīh. // 2 Here the words "tadatmaja iha Angadah"have Kaku with expectancy suggests the extrac:dinary merits of Angada, the son Vali. The third ill. of sākank,a Kaku is: (p. 105, 1. 3). nirvāna-vaira-dahanāh prasamād arīņām nandantu Pāndu-tanayah saha Madhavena / rakta. prasādhita.bhuvah ksata-vigrahās ca svasthā bhavantu Kuru-rāja-sutāh sabhtyāh // 3 Here by virtue of the Kaku the contrary meaning is implied. 4 (p, 105, 1. 1) The ill. of, Slesa.vakrokti, (abhanga) is: aho kenedīsī budhir dāruņā tava nirmitā / triguņā śrūyate buddher na tu dārumayī kvacit // 5 1. The words (P. 105, 1. 1) काकुप्रभावात् are borrowed from Hemacandra ( vide K. S, A. C .- P 326, 1. 9) The remarks of Viveka are borrowed from Hemacandra's Viveka (P. 326, 1. 27 ff). The ill. under discussion is देशः सोऽयमराति&C from Veni. III. 33. 2. This is also found in Hemacandra who refers to this as well as the following verse viz 'निर्वाणवैरदहना: &e' in the remarks on 'देशः सोऽयम् &e', borrowed by Viveka, Naturally the original borrowed the other two ills, also from Hemacandra. 4. The remarks on this verse (P. 105, 1. 3) viz वचनोच्चारणस&e are borrowed, as noted 3. Veni. I. 7. above, from H. K. S. A. C. by the original. The explanation of the compound 'वचनोच्चारणम्' in Viveka is borrowed verbatim from H. K, S. V. (P. 337, 1. 26). 5. This is ill. of अभगश्लेषेग वक्रोकि in K. P. (P. 406).

111

Here the word 'darund' yields two meanings without being required şa) to be split up. 1 th he (p. 105, 1. 1) The ill. of sabhanga-slesa.vakrokti is the same as that

xt, given by Rudrata 2 and borrowed by Hemacandra :

cy kim Gauri mam prati ruşa nanu gaur aham kim '. kupyāmi kām prati mayīty anumanuto 'ham

or jānāmy atas tvam anumānata eva satyam

he ittham giro Giribhuvah kuțilā jayanti // Here the words "gaur imam" etc. have to be split up in order to get the other sense, hence it is sabhanga.3

of (2) Lāțānu prāsa 'p. 105, 1. 7) is a type of Anuprāsa, which is recognised at by Bhamaha, Mammata, Hemacandra, etc. The definition of this Sabda. lamkara is not traceable here. Perhaps Hemacandra's definition is quoted in

es the original.4 The ill. of this Anuprasa when several words (padas) are repeated in the same sense but are construed differently is: (p. 105, 1. 7)

m yasya na savidhe dayita dava-dahanas tuhina-dīdhitis tasya / yasya ca savidhe dayita dava-dahanas tuhina-dīdhitis tasya // u Here in the first half 'dava-dahanatva' is the predicate and 'tuhina. didhititva' is the subject, in the second half they are transposed. 5

The other ill. of Latanuprasa is borrowed from Bhāmaha: (p. 105, 1. 9) drstim drsti-sukham dhehi candraś candra-mukhoditah //'6 Here the words 'dsti' and 'candra' are repeated in the same sense but in different contexts. The word 'drsti' is first used as the object of the verb 'dhehi' (cast), it is used again in connection with pleasure (sukha) 7; similarly the word' 'candra' is first used as the subject of the 1. It is not difficult to understand how the ills. of Sākanksa Kāku are discussed after this ill. of abhanga-śleşa-vakrokti. Here Viveka comments on Pallava. Hence the apparent lack of order in the treatment. 2. R. K. L. II. 15. 3. In Viveka (P. 105, 1. 3) the word 3H4I is borrowed from H. K. S. V. P. 332, 1.22: अत इति। अस्मादनुमानात्&e. The explanation of this word in Viveka (P.105,1.4) a is borrowed from नमिसाधु on R. K. L. II. 15. 4. "When a noun or any other word or words are repeated once or more than once, in z the same sense but in a different context, the Anuprasa is Latanuprasa." H.K.S. (P.296). 5. The ill. under discussion here (P. 105, 1. 8) is borrowed by Hemacandra (H,K.S A.C .- P. 297 v. 441), from K. P. (P. 411). The remarks given in Viveka are borrowed from H. K. S. V.(P.297,1 18-19). This ill. is introduced with the words 'अनेकस्य सकृद्यथा' in H. K. S. A. C. (P. 297). Here (P. 105, 1. 7) the original borrows from Hemacandra. 6. B. K. L. II. 8 c.d. Bhamaha does not define लाटानुप्रास. 7. The reading 'सुखसम्बन्धितया' is unquestionably correct.

112

verb 'uditah' (has risen), and once again it is used as the upamana (standard of comparison) for the face. (p. 105, 1. 12) Then follows a long long section which purports to vindicate Dhvani (suggestion). It is transplanted from Dhvanyaloka. This long portion occupies a little more than one-fourth of the whole text of Viveka, hich has drawn upon both Dhvanyaloka and :Locana, without adding anything original. (3) Punarukta (p. 186, 1. 23) is a dosa according to some writers. Viveka points out that this is out of question. For nobody would utter the same words again2. If their sense is the same but purport is different we get Latanuprasa. If the sense too is different we get ramaka. They are all Punaruktābhāsa (semblence of repetition) 3. Punaruktabhāsa is of three types viz. (i) When the same words are used in the same senses, (ii ) When the same words are used in different senses and (iii) When different words are used but their senses appear to be the same. In the first case, it is Latanuprasa; in the second, it is ramaka; and in the third, it is Punaruktābhāsa, a Sabdālamkāra, rightly so called. So it is proper to say that Latānuprāsa comes under Punaruktabhāsa and ramaka is an exception thereto. (4) Nāma-dvirukti+ (p. 187, 1. 6) tvpe of Anuprāsa has several varieties. The repetition may be naturally inherent (svabhavatah), or in a metaphorical sense (gaunya), or to convey pervasion (vipsa) or frequency (abhiksn ya). 1. Almost every word here is borrowed at times from Dhvanāloka and at times from Locana, with the exception that at times the Viveka-kara might have resorted, according to his wont, to occasional paraphrasing. It is difficult to divine the exact motive behind inserting this long discussion on Dhvani at this juncture. But probably it is calculated to differentiate Dhvani (or Uttama- kāvya) from the other varieties of Poetry or rather to differentiate the citra type of Poetry which is bereft of Dhvani, from the other two types viz Uttama and Madhyama (Gunī-bhuta-vyangya) in which Dhvani is respectively predominant and su bordinated. The author of Viveka mentions Ananda Vardhana by name as the author of this Karika quoted by him and thus acknowledges his debt to him. But he does not mention the name of Abhinavagupta, though he borrows whole-sale from him. Nearly the whole of Dhvanaloka with Locana upto P. 486 (Kashi SK series) is quoted here. It should be noted, however, that this vindication of Dhvani, is not a gratuitous digression. 2. For the discusion of this dosa vide Viveka (P. 26, 1. 19) also B. K. L. (IV. 12, 13 etc.). 3. It is called Punaruktavadābhāsa by Udbhata (V. K. L. S. I. i.) but while giving its definition he calls it Punaruktābhāsa. [(ibid) I 3. ab]. Indurāja tries in a learned way to account for this discrepaney in his Laghuvrtti on V. K. L. S. I 3 ab. Hemacandra calls it Punaruktābhāsa (H. K. S .- V. 8.) and Mammata calls it Punaruktavadābhāsa (K. P. IX. 9 .- P. 344) 4. स्वभावतश्च गौण्या च वीप्साभिक्ष्ण्यादिभिश्च सा। नाम्नां द्विरुक्तिभिर्वाक्ये तदनुप्रास उच्यते ।। S. K. II. 99,

113

nana The ill. of natural repetition (svabhavatah) is: ghanā-ghanāh / 1. Here the word 'ghana', if not repeated, fails to convey the desired sense. 0 (p. 187, 1. 11) Some urge that Vrtti or Vrttiyanuprasa is of twelve types his viz. (1) Gambh.a (2) Ojasvinī (3) Praudha (4) Madhura (5) Nisthurā (6) Ślatha uxt (7) Kathorā (8) Komala (9) Miśrā (10) Parușā (11) Lalitā and (12) Amitā.2 t The ill. of Ojasvint is: (p. 187, 1. 14).

ers "pattā asībharahaahadhāu &c, 3 ' The ills. of other types are not traceable. 4 emt Varnanuprasa is divided by Bhoja into 12 types. Of these Punaruktiman are is one.

The ill. of this variety is: (p. I87, 1: 15) "dhumae dhumakaluse &c." 5

aka; (p. 187, 1. 16) Bhoja divides Lātānuprāsa into two types. Vyavahita and led. Auyavahita.e Of these Avyavahita is divided into six sub-varieties, of which Vyasta is one.

The ill. of Vyasta is (p. 187, 1. 16) :-

ical samupphundanto etc.' The ills. the other varieties are not traceable.

(p. 187, 1. 17) The ill. of Vyavahita type of Anuprasa with several (anekaguņā) repetitions is: ding

1. The whole verse is: कुर्वन्तोऽमी कलकलं मारुतेन चलाचलाः । n on प्रातगुलुगुलायन्ते गजा इव घनाघना: ॥। S. K. II. v. 228 (P. 254). e of 2. vide S. K. II. 84, 85. Bhoja gives these varieties according to scme (kaiscit), but he ama does not consider them to be distinct from gunas (excellences). 3. पत्ता असीभराहअधाउशिलाअलणिसण्णराइअजलअम्। : of सञ्जं ओज्जुरपहसिददरिमुहणिम्महिअवउलमइरामोदम् I। S. K. II. v. 191 (P. 240) him Here the repetition of linguals gives rise to Ojasvini type of Anuprasa (having floridity). 4. vide S. K. II vv. 190, 192, 193 to 201. tous 5. धूमाइ धूमकलुसे जलइ जलन्ता बुहत्थजीआबन्धे। पडिरअपडिउण्णदिसे रसइ रसन्तिसिहरे धणुम्मि णहअलम् । S. K. II. v. 227 (P. 253), its Here the words H, etc are repeated hence the Anuprasa is called Punaruktiman (having repetition). ndr 6. S. K. II. 103. 7. उअहिस्स जसेण जसे धीरं धीरेण गरुइआइ वि गरुअम्। रामो ठिएअ वि ठिइं भणइ रवेण अ रवं समुप्फुन्दन्तो ।। S. K. II. v. 240. Here the T (i. e. 7) coming between the repetitions of the word Tq is not to be considered as a vy. .adhāyaka,

114

'kincid vacmi na vacmi vacmi yadi va &c.' 1 Tadbha Here the words 'vacmi' and 'santi' are repeated several times. get in (p. 187, 1. 23) Anuprasa becomes vitiated (dusta) when it is uncalled the hal for and serves no purpose, or when certain things not known (aprasiddha) a half in Puranas etc., are described for the sake of the Anuprasa. In the first sub-va1 case .the blemish is called Vaiphalya; in the latter, it is Aprasiddha 2. The sub-va ill. of Aprasiddha is: (p. 188, 1. 4) get fift 'Cakrī cakrārapanktim Harir api ca harīn Dhūrjatir-dhūr-dhvajantan akşam nakşahtra-nātho 'runam api Varunah kūbarāgram Kuberah | &c." 3 (p recipr Here eulogy of the chariot of the Sun is based on descriptions not known in Puranas or Itihasas hence the Anuprasa is aprasiddha. viz Aa (5) ramaka (p. 188, 1, 6) : The definition of Yamaka 4 is not traceable. Samud After giving the definition of ramaka 5, Hemacandra gives its several varieties; the whole portion on ramaka seems to have been imported T

from Hemacandra's Kāvyanusāsana Alamkāracudāmani by the original. 6

1. The rest of the verse is : किं वच्मि वच्मीदृशम् दृश्यन्ते न भवादृशेषु पतिषु स्वेषामदोषे दमाः । j

ते किं सन्ति न सन्ति सन्ति यदि वा के सन्ति सन्तीदृशाः सर्वस्तेषु गुणैर्गृहीतहृदयो लोकः कुतो वर्तते ॥ S. K. II. v. 248 (P. 261). It is also quoted by Hemacandra as an ill. of लाटानुप्रास, having frequent (असकृत्) repetitions of several words (vide A. K. S. A. C .- P. 297). The third dosa of Anuprasa viz Vrtti-virodha, is given by Mammata but not traceable here probably because it is not accepted by Kalpalatā as it is rejected by Hemacandra, who considers it to be the reverse of a guna. (vide) H. K. S-P. 290 and H. K. S. V .- P. 290, 1. 20). This verse is quoted by K. P. (P. 589) and Hemacandra as an ill. of अपुष्टार्थ in अनुप्रास under अपुष्टार्थ दोष (H. K. S .- P. 268) vide K. D. I. 61 ab. shot 5. 'सत्यर्थेऽन्यार्थानां वर्णानां श्रतिकमक्ये यमकम् ।' H. K. S. V. 3. in t 6. It would be difficult to say whether the original borrows from Kavya-prakāsa or Hema- ram candra's K. S. A. C. for Hemacandra borrows from K. P. (cf K. P. P. 413-14)- द्विधा विभक्त पादे प्रथमादिपादादि भगगः पूर्ववद्द्वितीयादिपाद।दिभागेव्वन्तभागोऽन्तभागे- 1. I

ष्विति विशतिभेदाः । &c. K.P.P. 413-14 and तथा भागजस्य द्विधा विभक्त पादे प्रथमपादादिभागः पूर्ववन्द्दितीयादिपादादिभागेषु अन्तभागोऽन्तभागेपु इत्यष्टाविशतिभेदाः। 2.

&c H. K. S. A. C,-P, 302, 1l. 6-7.), yet it is certain that here the original draws upon Hemacandra's work. For Mammata accepts 11 sub varieties of Padavrtti and twenty sub-varieties of अधभागावृत्ति, whereas Hemacandra gives 15 Varieties af Padavrtti and 3.

28 sub-varieties of Ardhabhāgāvrtti. Viveka also accepts 15 sub-varieties of Pādāvrtti 4. (vide Viveka-P. 189, 1. 16). Mammata does not give four sub-varieties viz (1) when the 5. first qE is repeated in the second and the third in the fourth, (2) when the first is 6. repeated in the fourth qf and the second in the third, (3) when half the verse is repeated in the other half and lastly, (4) when the whole verse is repeated in another verse.

115

Yamaka is broadly divided into two varieties viz Pādāvrtti and Tadbhagavrtti. 4 In the first, one of the metrical feet is repeated, and we get in all the fifteen sub-varieties of Padavrtti. In the second variety, the half, or a third, or a fourth part of a metrical foot is repeated, When a half of a metrical foot is repeated, we get inall, twenty-eight sub-varieties, when a third of a foot is repeated, we get forty-two he sub-varieties and when a fourth part of a metrical foot is repeated we get fifty-six sub-varieties and so on. (p. 188, 1. 9 & 1. 8) But when the halves of different Padas are reciprocally exchanged we get several varieties. 1 (p. 188, 1. 9) According to Bhamaha there are five varieties of amaka viz Ådi, Madhya, Anta, Pādābhyāsa, and Avali. He remarks that Sandastaka, Samudgaka etc. are included in these five varieties. 2

The ill. of Madhyānta Yamāka is: sādhuh samsārād bibhyaty asmād asārā: kṛtvā klesāntam yāti varima prasāntam /

jātiri vyādhīnām durdamānam adhīnām vaňchan jyāyastvam chindhi muktānayastvam // 3

(p. 189, 1. 6) Chakraka type of Yamaka is illustrated i1: sabhājanam samānīya sa māni yah sphuțannapi /- siphutam na pihitam. carke hītam cakre sabhājanam * // (p. 189, 1. 9) The following ill. of sthūlavyapeta type of ramaka is: jayanti te sada deham namasyanti jayanti te | bhavānyato namasyanti sadādeham bhavānyataḥ //5 should not be suspected to be a commixture (samkara) of Antādīka ramaka, in the same way as sabhajanam is not a commixtnre (samkara) of Adyanta ramaka. 6

1. प्रथमपादादिगताम यार्धादिभागो द्वितीयपादादिगताद्यार्धादिभागे यम्यन्त इत्याद्यन्वर्थतानुसर- णेनानेकभेदमन्तादिकम्। अन्तादिकमाद्यन्तकं तत्समुच्चयः । H. K. S. (p. 301). 2. vide B. K. L. II 9, and also

nty आदौ मध्यान्तयोर्वा स्यादिति पञ्चैव तद्यथा । B. K. L. II. 10. 3. B. K. L. II. 12. 4. R.K.L.III.31. This is ill, of चक्रक type of यमक (vide R. K. L. III.30) the 5. Bhoja's ill. of स्थूल-व्यपेत-यमक (S. K. II. v. 134). 6. The Sastrakāra referred to here (Viveka P. 189, 1. 8) is ₹2 who gives this illustration viz सभाजनम् समानीय etc (R.K. L. III. 31).

116

(p. 189, 1, 10) The ill. of Mukha type of Yamaka is: cakran dahātāram cakranda hatāram khadgena tavājau rājann ari-nārī // 1

(p. 189, 1. 15) The varieties of Yamaka given by Bhoja are discussed. He does not accept the madhya type of Ekapāda-vyapeta Yamaka, 2 The ill. of ramaka, where words are repeated for more times than is necessary to bring about the ramaka, is (p. 189, 1. 23): avasitam hasitam prasitam mudā vilasitam hrasitam smarabhāsitam / 3 &c. Here 'sitam' repeated only once is sufficient to bring about the Yamaka, yet it is repeated for four more times. The ills. of formal similarity (ekarupata) of repetitions are not traceable. +

The ill. of more than necessary repetitions having formal similarity is: sabhāsu rājannasurāhatair mukhair mahīsurānam vasurajitaih stutah / na bhāsurā yānti surānna te gunāh prajāsu rāgātmasu rāsitām gatāh // 5 (p. 190 1. 4) The varieties of Asthāna Yamaka are discussed. When there is no regulation as regards the particular place of the words repeated, the Yamaka is called Asihana-ramaka.6 It is of two types Auyapeta and Vyapeta. They are divided into several varieties viz Pada-gata, Sloka.gata, Pada-sandhigata etc. These being further divided into Suksma and Sthula ", according as the number of syilables repeuted is small or great. 8 The ill of Auyapeta in Pada-sandhi, with repetition of many syllables is (p. 190, 1. 6): upodha.ragāpy abalā madena sā madena sā manyu-rasena yojitā / na yojitātmānam anangātāpitām gatāpi tāpāya mamāsa neyate // 9

The ill, of Yamaka of Auyapeta type in Pada.sandhi with small number of repeated syllables is: (p. 190, 1. 6) matām dhunānāramatāma-kāmatā_matā palabdhāgrimatānulomatā / matāvayatyuttamatāvilomatāmatāmyatas te samatā na vāmatā // 10

1. B.K.L. III 4. ill, of मुख type of यमक in which the first पाद in repeated in the

second पाद.

2. vide S, K .- P. 206. इहावि मध्ययमकमनुल्लेखीति परिह्नियते। " 3. (ibid) II. v. 120. 4. (ibid) II, vv, 121, 122. 5. (ibid) II. v 123 (K. D. III. 40) 6. (ibid) II. 63. 7. (ibid) II. 64. 8. vide रत्नेश्वर on SK. II. 64: "बहुवर्णावृत्ति- -स्थूलम्, अबहुवर्णावृत्ति सूक्ष्मम्। " (P, 209). 9. S. K. II. v. 128. This is K.D. III 52, ill. of संद्ष्टम् type of यमक. 10. (ibid) II. v. 129, This is K.D.III. 49, ill. पादच तुष्टयगतव्यपेतमादिमध्यान्तयमकम्

117

The ill. of Auyapeta in Auyayeta type with several syllable repeated is (p. 190, 1. 6) :- eatamāh satamālo yah pārāpārāyatah sa davo'davah / lokālokānukțtih sahyah sahyam anabhra kūțaīh kūțaih // 1 The ill. of the same type with smaller number of syllables repeated is (p. 190, 1. 7): sanākavanitam nitambaruciram ciram suninadair nadair vrtam amum / mahāphaņarato 'vato rasaparā parāstavasudhā sudhādhivasati // 2 The ill. of Vyapeta in Padasandhi with repetition of several syllables is: (p. 190, 1. 7) hatha-pita-maharastrī.dasanacchada-patala | pāțalākalikānekair ekaikā lilihe'libhih // 3 The ill. of suksma in that variety is (p. 190, 1. 7): dharādharākāra-dharā dharābhujam bhujā mahīm patumahina.vikramah / kramāi sahante sahasā hatārayo rayoddhurā yāna.dhurā-valambinah // + In the last pada here the epetition of 'dhura' involves a small number of syllables aid is intervened by the word 'vana' it is Sukşma-uyapeta. The otner three pad have avyabeta type of Asthana Yamaka in a chain. The ill. of sthüla in Vyapeta and suksma in Avyapeta is: -- (p. 190, 1. 13) sālam vahantī suratāpanīyam sālam tadidbhāsuratāpanīyam / rakşobha-rakşobha-rasatrikūtā lamkākalamkākalikādrikūțā // 5

Here in the first two quarters (padas) 'salam sālam' is Vyapeta and 'suratāpanīam suratāpanīyam is sthula of the same variety (svabhede i. e. vycpete). In the last two quarters kūta kūta illustrated sūksma type of Yamaka of a different type (anyabheda i. e. uyapeta) from that in 'rakşobha rakşobha (which is Avypeta ramaka), In the following ill. also there is sūksma type of Vyapeta ramaka nanāma loko vidamānarena mahī na cāritram udāradhīram / nanāma loko etc. //6. Where repetition of 'nanā nand' is the ill. of Suksma uyapeta, the rest of the verse being ill. of Sthula vyapeta type. 1. S. K. II. v. 130. 2. (ibid) II. v. 131. 3. (ibid) II. v. 136. 4. (ibid) II. v. 137. This is K. D. III. 72, ill, of mixed type of Yamaka. 5. (ibid) II. v. 138 6. R. K. L, III. 17. ill, of Samudgaka,

118

(6) Sleşa (p. 190, [. 19) 1 : Slesa is also an arthālamkāra. The definition of Ślea, a Sabdalamkāra, is not traceable in Viveka 2. It seems that here, as elsewhere, the original draws upon K. P. and H. K. S. The illustrations of the nine types of Slesa according to Mammata are not traceable but in all probability they were borrowed by the original. Uddbata treats Šleşa as an arthālamkāra, 3 His ill. of Slesa is (p. 190, 1. 22): svayañ ca pallavātāmra bhāsvat-kara.virājinī / prabhāta-sandyevāsvāpa-phala-lubdhehita-pradā // 4 This is Artha-slesa according to Udbhata. Induraja his scholiast points out 5 that in the first half of this ill., as the words are pronounced with a single vocal effort (eka.prayatnoccarya), 6 there is Artha-slesa. In short, as the words (yielding two different meanings) are exactly homonymic in nature the alamkara is Artha-slesa. In the second half, the words do yield two meanings but only after some change in their svara etc., hence it is an ill. of Sabda-Slesa according to Induraja. 7 Mammata does not accept this. s According to him 'svayan ca etc', the whole verse, is an ill. of Sabda-slesa, with the difference that the first half contains abhanga.sabda-slesa while the latter half contains sabhanga-sabda-śleşa. He points out the criterion of judging whether a doca, gunc or an alamktra appertains to sound (sabda) or to sense (artha). If the doşa, guna or airmkara is present (anvaya) or absent (uyatireka) according as the particular words responsible therefor are present or absent, then it appertains to Sabda and if it is present even when the synonyms of such words are used in their places, it is said to appertain to Artha. Judging by this criterion, as Viveka points out, 'svayan ca etc. is Sabda-ślesa, for the ślesa immediately disappears if 'bhasvat.kara' were substituted by its synonym 'dipra-pani' 9. Mammata points out another ill. of Artha-Slesa; it is (p. 190, 1. 21): 1. तन्भाव इति। Viveka (P. 190, 1. 19) should be in a separate paragraph, The words तद्द्ाव etcare borrowed from K.P. P. 424: "कष्टत्वादिगाढत्वाद्यनु ... तद्भ्ाव- तदभावानुविधायित्वादेव शब्दार्थगतत्वेन व्यवस्थाप्यन्ते।" 2. vide K. P. IX. 7. 3. V. K. S. IV (P. 54). 4. ibid (P. 55), 5. ibid (P, 56). 6. 'एकप्रयत्नोचचार्य' is the word used by उद्ट in his definition of ेष. Indraja explains it as: तन्त्रेगोच्चरणं. Now 'तन्त्र' is explained by कामचेनु thus: अनेकोपकारकारि सकृदुच्चारणं Gopendra Tippa on V. K. L. S. IV. iii. 7. (P. 65). Ratneśvara on S. K. II. 68. explains it thus: 'अनेकसम्बन्धानामेकरूप्येण वर्तनं तन्त्रम्।' 7. vide Laghuvrtti on V. K. L. S. (P. 56). 8. K, P .- P. 423 & 424. 9. The reading दीप्रप्राणि (Viveka-P.190, 1.22) is obviously a misprint it should be दीप्रपाणि०

119

stokenonnatim āyāti stokenā"yāty adhogatim / aho susadīsī vīttis tulākoteh kholasya ca // 1

ta Here the Slesa does not disappear even if the words 'svalpena' and 'ucchaistvam' etc. were substituted for 'stokena' and 'unnatim' etc. respectively. In 'svayan ca' &c Parvati is compared to morning twilight (prabhāta.sandhyā), hence there is Upāma here.

The other contention of Induraja is that in this verse the prominent figure of speech is Slesa and not Upama, for the former is the basis st of the latter. 2 He further suggests that whenever any other figure comes together with Slesa, the prominent figure is always Slesa. If we do not accept this, Slesa would cease to have any scope (anavakāsa). 3 Hence according to him Slesa is the figure of speech in such cases and it gives rise to the faint image of the other alamkaras which do not rise to prominence. + Mammata, who is drawn upon by the original, does not accept this 5. He points out that the province of Upama is not merely restricted to similarity of guna (quality) or kriyā (action) as in (p. 191, 1. 4): "kamalam iva mukham manojňam etat kacatitarām /." a It also extends beyond that to mere verbal similarity (sabda-mātra- samya) between the Upamana and Upameya as in (p. 191, 1. 4): 'sakala kalam puram etaj jātam samprati sudhāmsubimbam iva /'. So according to Mammata there is Upama in 'svayan ca' etc. giving rise to the image of Slesa and not vice versa, as Induraja claims. Mammata quotes Rudrata in this connection. (p. 191, 1. 7) Again 7 it is not true to say that Upama is possible only where the common property (sadharana dharma) is not mentioned. 1. K. P. IX v. 378. (P. 424). 2. Laghuvrtti on V. K. L. S. (P. 56). 3. ibid (P. 55) : "एतचच द्विविधमप्युपमाद्यलंकारप्रतिभोत्वादनद्वारेणअलंकारतां प्रतिपद्यते। अतोऽनेनानवकाशत्वात् स्वविषयेऽलंकारन्तराण्यपोद्यन्ते, तेषां विषयान्तरे सावकाशत्वात्।" 4. अलंकारन्तराणामत्र प्रतिभामात्र न तु पदबन्ध इत्यर्थ: 1 ibid (P. 55). Thus in 'अबिन्दु- सुन्दरी नित्यं गलल्लावण्यबिन्टुक्ा' the main figure according to Udbhata and Induraja is Slesa which gives rise to the faint image of Virodha. 5. The original borrows from K. P. : न चायमुपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । अपि तु शलेष- प्रतिभोत्पत्तिहेतुरुपमा। तथा हि। यथा कमलमिव मुखं मनोज्ञमेत्कचतितरामित्यादौ गुणसाम्ये क्रियासाम्य उभयसाम्ये वोपमा&C। P.425. 6. R, K. L, IV. 32 vide K. P. (P.P 425). 7. The original borrows here from K. P .: न च कमलमिब मुखमित्यादिः साधारणधर्मशुन्य उपमाविषय इति व्त्तु युक्तम्। पूर्णोपमाया निर्विषयत्वापत्तेः । (P. 426.)

120 For in that case Purnopama would be impossible, for there all the four limbs of Upama are present. Moreover Slesa can exist independently of 11

another figure of speech. For example (p. 191, 1. 9.): T

"dera tvam eva 1 pātālam asanan ca nibandhanam / tvañ cāmaramarud bhūmir eko loka.trayātamakaḥ". // ti In the above verse there is no other figure than Slesa, which proves that it can exist independently of Upama etc. (p. 191, 1. 11) If the two (i. e. Upamā and Slesa) 2 are present together (as in svayañ ca &c) it is a case of the commixture (samkara) of the two. Though it is proper to say that in that verse there is Upama, otherwise Purnopama would be robbed of its province. (p. 191, 1. 12) Rudratas definition of Śleșa is then discussed 3. Rudrața divides Slesa into eight varieties viz Šlesa pertaining to letter (varņa), word (pada), gender (linga), base (prakrti), termination (pratyaya) and number (vacana). 4 Namisadhu5 remarks here that some include linga-'slesa' under Pada slesa; Vibhakti-and Vacana.śleşa under Pratyaya-śleşa & so on. But this is not fair, for these varieties are distinctly different (p. 191, 1. 16). In Pada-slesa too the pada e.g. hara has several meanings viz 'a necklace'; 'taking away (stealing); and also 'that which belongs to Siva (Hara); etc., Here there is no 'linga-ślesa', for in all senses 'hara' is masculine. Similarly when the pada is not different, gender may be different e.g. (p- 191, 1. 17) 'Padma'. In masculine it means, 'one of the nine treasures'; in neuter it means, 'lotus' and in feminine it means, 'Laksmi'. Hence these varieties are quite all right. (p. 191, 1. 18) Bhoja's 6 ill. of Pada.ślesa is discussed: arimedah palāsas ca bahuh kalpadrumaś ca te / bālevodyānamāleyam sālakānana-sobhinī // 7 1. K.P.IX.P.379, प्रदीप reads त्वमेव देव &e. Manikyacandra has 'देव त्वमेव &' In the text देव and त्वमेव should be separate. Bhoja has त्वमेव &C. 2. 'इति द्वयोयोंगे संकरः । K. P. (P. 427) borrowed here. The reading should be योग इति in the text. 3. R. K. L. IV. 1. 4. ibid IV. 2. 5. नमि० on R K. L. IV. 2. The words पद्श्लेपडप in the original (Vivcka P.1911. 16 and 17 are borrowed from aff on R. K. L. IV. 2. 6. Bhoja defines Slesa at S. K. II. 68, He divides it into six varieties. They are: Prakrti-ślesa, Pratyaya-ślesa, Vibhakti-śleșa, Vacana-ślesa, Pada-ślesa and Bhāșā-śleșa. He includes Linga-slesa, and Pratyaya-śleșa, treated as distinct varieties by Rudrata, in Prakrti-ślesa and Pada-śleșa. It is obvious that Namisādhu does not refer to Bhoja in his Tippana on R. K. L, IV, 2 inasmuch as the latter includes Linga-ślesa under Prakrti-śleșa, and not under Pada-śleșa and treats Vibhakti-śleșa, and Vacana-śleșa, separately. S. K. II. V. 160 (p, 125). The second half of this verse is K. D. II 29 cd. It is Dandis ill, of samānopamā and ślesa-pratibhotpatti-hetu upamā according to him. It is interesting to note that such cases of mere verbal similarity between the upamāna 1 aLa unameva are iļls, of upamā according to Dandī,

121

Here the uninflicted forms (pratipadikas) expressed by the series of nouns are called Padas,for termination etc. are not emphasised in the context. The words 'arimedah' and so on have double meanings, in the first line. (7) Citra (p. 191, 1. 19) 1: This is treated as an alamkāra, for the first time by Rudrata 2. The original borrows from Rudrata and Viveka from Namisadhu 3. The definition of Citra 4 is not traceable here. This figure has got several varieties. Rudrata gives several varieties only illustratively 5. These are not traceable in Viveka. 1. New paragraph from here. e 2. This has been noted earlier (p. 108 above). 3. चतुरङ्गपीठविरचितरथतुरगगजादिपदपाठैः ।। R, K, L. V. 2. ), इत्यादिभिरन्यैरपि वस्तुविशेषाकृतिप्रभवैः ॥ R. K. I. V. 3, vide also न.ममि. on this (P. 50.): तदेतच्चित्रं यस्मादित्यादिभिरुक्तरन्येरनुक्तैरपि। this is borrowed by Viveka (P.191,1. 19). The reading 'अमुक्तः' is obviously wrong, it should be 'अनुक्तः' । 4. vide R. K. L. V.1. Nami.on this explains Citra thus : 'चित्रसादृश्यादाश्षर्यान्दा चित्रं नामालकारः । The word 'Citra is used in two senses in K. P .: In the Ist. Ullasa it is used to denote the third type of Poetry which is avyangya The word 'avyangya' is variously interpreted, fome think that it means 'isadvyangya'- that is to say, wherein vyangya is not cas Jetectable Others think that it means 'without vyangva' (vide Pradipa and Udyota on K P. 1. 5). Mammata seems to favour the first view as he explains avyangya as 'sphuta pratiy manartha-rahitam' (K. P .- P, 19). [also cf sphutasya rasasya anupalambhād avyangyam at kāvya-dvayam uktam (K. P. VI -- p. 243) ] Kumāra Svāmi quotes in his commentary on Pratāparudra-yaso- hhūşana: 'anulbanatvāt vyangyasya avyangyam citram iritam/.' In short. citra in a wider sense means the third class of Poetry, which includes all the figures of sound as well as sense. In the narrower sense it means 'a particular type of figure of sound.' Here it is used in this signification. Ratnesvara remarks (vide ₹4< S. K. II. 109) that in Kaśmīrians call this citra because like a picture this also is life-less. But he does not accept this view. According to him this is called citra because it causes surprise (āscarya). 5. He says, "भेदेविभिद्यमानं संख्यातुमनन्तमस्मि नेतदलम् । तस्मादेतस्य मया दिड्मात्रमुदाहतं कवयः ॥ R. K. L V. 4.

16 We do not find here the ills. discussed from the original. But they were positively given there. Viveka gives its own illustrations of this Alamkara afterwards. Even though citra is admitted to the fold of Alamkaras, writers like Mammata do not much approve of citra. Mammata points out that citra is kasta-kāvya (disagreeable poetry-K. P .-- p. 431) hence he has merely showed the direction. Again he remarks that though several varieties leşa. of citra are possible yet they do not rise to the level of poetry hence they are not illustrated. They are merely calculated to parade the ability of the poet [K. P .-- (p. 433) ].

a in Rudrata has not tried scientifically to classify this figure, as Bhoja and Hemacandra have done, In Dandi we find an indirect attempt at this type of classification. According to Bhoja Citra is sixfold according as it belongs to varna, sthāna, svara, ākāra, gati or lesa, bandha. But eve.a Bhoja confesses that Citra is difficult to practise (duskara), harsh (kathora) and difficalt to understand (durbodha) and what is more, endless. innumerable

cd. (vinavadhi). He, therefore, claims to point out the direction, the rest he leaves to the fertile imagination of the great (vide S. K. II. 130). At the end of Bandha type of h. Citra, Bhoja gives various types of Dhenu-slokas, which are called Dhenu because like

āna a cow (dhenu) giving birth to several calves (tarnakas) these verses give rise to several new verses (tarnaka-slokas), if the words thereof are permuted according to certain conditions,

122

(p. 191. 1. 24) The original borrows the treatment of Dhenu-śloka type of Bandha.Citra from Bhoja's S. K .. Several varieties of Dhenu-ślokas are given and Viveka has worked out the details with mathematical accuracy. The proof of these calculations is also given in detail.

( i) Śata.dhenu (p. 191, 1. 24): This is defined as a verse which gives rise to a hundred new verses with different metres, if the several yatis are combined in various ways irrespective of the order.1

In the ili.2 which is quoted in extenso in Viveka (p. 195, 1. 3) there are seven breaks and if the different yatis were combined in various ways we get on the whole 127 combinations. 3

Out of these combinations 25 are meaningless.+ In six of them there is no kriyā (kriya.hīna); in two there is no kāraka (kāraka.hīna); in one there is neither kriyā nor karaka: 12 are mere portions of padas and herce mraningless; 2 contain karaka yet as they have a portion of a pada (vocable) they are mearingless: in one there is neither kriyd nor karaka but contains a fragment of a word hence fails to convey any sense; and in one combination mere fragment of a vord is there which

1. The definition of Sata-dhenu is thus given by Bhoja : यतिविच्छेदिनी ह्वेषा श्लोकधेनुरनुत्तमा। छन्दोभेदाच्छतमियं प्रसूते शलोकतर्णकान् ॥। S. K. II, 117. This verse is quoted by Hemacandra as an ill. of Pramodamohodaya metre in his Chandonusāsana ( p. 88). 3. If one yati at a time is taken there will be seven combinations, if two are taken there will be 21 combinations, 35 if three at a time are taken, 35 if four at a time are taken, and so on. Adding up we get (7+21+35+35+21+7+1)=127 total combinations, the order being immaterial. The combinations go on increasing in Geometrical prcgression thus : with the first yati 1 combination, 2 with the second, 4 with the third and so on upto 64 with the seventh yati. Adding up we get (P. 194, 1. 27) 1+2+4+8+16+ 32+64=127. The reading at P. 14, 1. 16 should be: 44/94€/344/934€/? 4 / &e. At P. 194, 1. 27 it should be अघोध: (and not अबोध:). and at P. 194, 1. 28 it should be प्रथमयायत्यको (and not प्रथमा यत्या). 4. According to Ratne'svara 26 combinations are meaningless (vide Ratnesvara on S.K.II.117).

123

oka is obviously meaningless. In all there are 6+2+1+12+2+1+1=25 such

kās meaningless combinations.1

(ii) Sahasra-dhenu (p. 200, 1. 21): This is defined by Bhoja, as a verse which yields 1,000 fresh verses (tamaka-slokah) with different metres if the words therein are combined in various ways. The ill.2 is in Sudhakalasa metre. In the second and third pada 'ca' is in excess. In the res third and last 'na' and 'nava' are respectively in excess, but these are all negligible. Hence broadly speaking six words in each pāda of this verse are to be combined in several ways, and we get a tbousand new verses.

lf the order is immaterial the total combinations available when the ere six padas are combined in different ways, would be only (1+2+4+8+16+32=)63. But we have to get 1000 new verses 3 hence order is material If so, the number of combinations + would be 6! (factorial six) i. e. to say, 6x5×4x3x2x1=720. Then Viveka points out that the alternative combinatiors of the first half of the verse under discussion are 10, similarly 10 each are the combinations of the third and the fourth pada, by multiplying these we get, (10x10×10=) 1,000 combinations.

(iii) Ayuta-dhenu (p. 206, 1. 22): It is a verse 5 having a noun in the Vocative in the beginning, the rest of the words being verbs, and giving 1. The me ningless combinations are all pointed out in details in Vivela (vide P. 191,1. 24 ff). It we illustrate we may point out that with the first yati we can have Atyuktā metre : वन्स देवेः । स्ड्वि: वीरे: ॥ which would be meaningless, with the second yati we have the following meaningful verse: देवी स्तुत्या। ध्येया पूज्या ॥ and so on. With the first, second, and fourth yatis we can have verses in Atyukta metre, with the third, and fifth we can have verses in Supratistha metre; with the sixth we can have verses in Gayatri metre and with the seventh yati we can have verses in Usnik metre, and so on, by combining the yatis. There are several misprints on this page. We merely point out the most important : P. 192, 1. 24 it should be घोडश, पष्टया &e .; P. 192, 1. 26 it his should be इति दश, चतुष्कयोगा: etc; P. 192, 1. 28 it should be इति दश, पञचकयोगाः P. 192, 1. 29 it should be इति पञ्च, षड्योगा: etc. 2. नखमुखपाणिकण्ठचिकुरर्गतिभिः सहसा स्मितेन ललितषु हशा मणिशशिपझ्मकम्बुचमराः करिणः सुतनोः सुधा च हसिता हरिणाः। ions, फणिगणसिद्धसाध्यदयिता न समा सकलास्वया च खभुव्छलिता Nion तव बलदर्परूपविजिता नितरां विघुधाश्चिराय चतुरश्ररितः ॥ S. K. 1I. v. 340 (P. 290). 3. The def. is : पद्विच्छेदिनी ह्वेषा श्लोकधेनुरनुत्तमा। छन्दोभेदाद्दशशतं प्रयूते श्लोकतर्णकान् ॥ S. K. II, 118. 4. The detailed calculations are given in Viveka. The reading at P. 201, 1. 13 should be (विभक्ते) विशत्त्युत्तरशते लब्चायाम् &e. 5. एषा तु पदविच्छेदिन्येवर धनु : क्रियापदैः। स्रम्बोधनाग्रैरईष्टास्माभि: श्लोकायुतप्रसू: । S. K, II. 119.

124

rise to ten thousand new verses, in different metres if its constituent words are combined in several ways, the order being material. The ill. is borrowed from Bhoja 1. It is a verse in Prthvi metre 2 and contains six padas in each quarter. In each quarter we get ten alternative combinations. By multiplying these we get (10×10×10×10=) 10,000 new verses. 3 (iv) Lakşa-dhenu (p. 207, 1. 27): It is a verse having a single verb, the rest of the words being the nouns in the Vocative case, and giving rise to three lakhs and sixty thousand new verses. 4 The ill. is borrowed from Bhoja's S. K.5 There are nine padas in the first three quarters and ten in the last. The metre is Sragdhara. The total number of combinations is 3,60,000.8 But if some of these words are repeated on account of confusion etc. the number of combinations would be ten lakhs (Prayuta) and the verse would be, then, a Prayutadhenu i. e. to say, a verse giving rise to one million fresh verses when its words are permuted in several ways, including cases of repetitions due to confusion etc. (sambhramādibhih)." (v) Koti-dhenu (p. 211, 1. 4): This is defined as a verse containing several badas with Vocative or Accusative or Locative endings as well as having 1. ि.ये जरसि जम्भसे सजसि जायसे त्रायसे स्तुषे मृषसि मृष्यसे हृषसि पीयसे प्रीयसे। स्तुषे मृडसि होडसे कुडसि गल्भसे क्वीबसे हुषे हरसि रज्यसे रजसि राजसे भ्राजसे।। S. K. II. v. 341 (P. 291). Here क्रिये is the Vocative of the noun क्रिया, the rest of the padas in the verse are verbs. It is likely that there is a misprint in the third line for at is repeated. 2. It is noteworthy that the remarks in the original on these verses are very much similar to those in Ratnesvara's comments on them (vide Ratneśvara cn S. K. II vv. 339. to 344 on Pp. 290, 29!, 292, 293 and 295). 3. The detailed calculations are given in Viveka (vide. P. 207, 1. 21). 4. सम्बोधनैरियं धेनु: कप्ता सैकक्रियापदैः। लक्षत्रयं सहस्राणि षष्टिशलोकान्प्रसूयते ।। S.K. II. 120. 5. दुर्गें भद्रेप्सुभद्रेऽदिति सुरभि दिते सैहिके गौरि पझ्मे नित्ये हृद्ये वरेण्ये कलि कमलिक्ले कालिके चण्डि चण्डे। धन्ये पुण्ये शरण्ये शचि शबरि शिवे भैरवे राज्ि सन्ध्ये छाये माये मनोज्ञेजवनि जननि जये मङ्ले धेहि शं नः ॥ S.K. II. v. 342. 6. The detailed calculations are given in Viveka (P. 210, 1. 24). The reading on P. 210, 1. 28 should be एवं पंचविशे शतचतु. &e. 7. एषान्त्यपदभेदेन सम्भ्रमादिद्विरुक्तिभिः । यावब्दोधं पुनः सूते प्रयुतश्लोकतर्णकान् ॥ S. K. II. 121. The detailed calculations are given in Viveka (P. 211, 1. 4 ff. ) also see Viveka P. 214, 1. 8 onwards.

125

ent verbs and yielding three and a half crores of new verses when its constituent padas are combined in various ways. 1

ve The ill. is borrowed from S. K. of Bhoja.2 It has different padas some are verbs, some are nouns either with Vocative-ending or with Locative.endings or with Accusative-endings. Each quarter contains eleven padas. The metre is Bhujanga.vijrmbhita. It yields three crores and a half ing verses in several metres. If the words in this verse are repeated due to confusion etc. it brings fourth ten crores of calf-verses.3

ds (vi) Kāma.dhenu (p. 219, 1. 17): As its name suggests, this verse should give rise to as many verses as you desire to have, by combining in several ways its constituent padas. As a matter of fact it does give rise to innumerable verses, when its padas are permuted. It is defined + as a verse which yields, at your sweet will, Parardha Parardha verses, when its padas are permuted in a number of ways.

ing 1. सम्बोधनैर्द्वितीयान्तैः सप्तम्यन्तैः क्रियापदैः । इलोककोटिरियं तिस्रः सार्धा धेनुः प्रसूयते ॥ S. K. II. 122. 2. स्थूलं दत्से सूक्ष्मं धनसे भुवि भवसि रभसि रमसे रमे दिवि मोदसे छिन्तसे वाढं भिनत्से गाडं रुषि मिषसि धनुषि मनुषे जये पुरि जुम्भसे। are स्वल्पं शेषे कर्पं प्रेषेऽचिति चरसि यशसि यतसे चले युधि गल्भसे ब्रषे वामं श्रषे कामं हृदि विशसि वचसि सचसे रुचे दृशि दीप्यसे ॥ S.K.II.v. 343 (P.293). to 3. यदातु सम्भ्रमादिभ्यो भवन्त्यस्या द्विरुक्तयः । स्थूलादिना तदा चैषा दशकोटी: प्रसूयते ।। S. K. II. 123. The detailed calculations are given in Viveka (P. 216, 1. 15 onwards). On P. 216, 1. 3 it should be (वान्तेग्व) क इति न्यायेन। On P. 219 the reading (1.7) should be "शततमे नवनवति शतानि यावत् (as it is in ms. ग), This is an Arithmetic Progression and the nth term of an A.P. i.e. Tn = a+(n-1) d, where a is the first term (here, 0), d is the common difference (here, 100); so that the 100th term of this A.P.i.e. T100= 0+(100-1) 100=9900. Therefore, नवनवतिशतानि is the correct reading here. 4. पदग्राहादथाकामं कामधेनुरियं तु वः। परार्धानां परार्धानि प्रसूते श्लोकतर्णकान्। S. K. II. 124. According to this we get 1011 x 1011 = 1034 number of combinations by permuting the padas of this Kama-dhenu,

126

The ill. of Kama-dhenu' also is borrowed from Bhoja's2 S. K .. It contains fifteen padas in each quarter and yields innumerable verses when the constituent padas are permuted in several variations.

(p. 224, 1. 1) Then are given the illustrations of different types of Citra like Varna.citra, Sthana-citra, Svara-citra, Akāra.citra, Gati-citra and Bandha.citra. 3

(i) Varna.citra (p. 224, 1. 4): Verses having a limited number consonants e.g. four, or !hree or two. Or they may contain letters representing the the metrical feet4 or the letters representing the musical scale. 5

(ii) Sthāna citra (p. 224, 1. 13): Verses containing letters belonging to only particular places of utterance e. g. having no gutturals, or palatals or dentals, or labials or linguals or having neither dentals nor gutturals and so on.

(iii) Svara-citra (p. 224, 1. 26): Verses having only one or two or three short or long vowels, or having different vowels after each consonant or conversely having no vowel except akara after each consonant.

(iv) Akāra-citra (p. 225, 1. 13) : Verses whose letters can be arranged in some particular shape e. g. of a lotus with four, eight or sixteen petals or of a circle. etc.

1. या गीः शीः श्रीर्धीः स्त्री होर्भीर्जूर्मूस्तू: सुर्धू: पूर्भू: सुक् सग्युग्भुग्रुक् शुक् तृद द्विद युत् क्ुत् चिद्विन्मुग्दिग्यूः । ऋकु दकू वामा मृत्कृम्दामा मुत्क्षुत्कामा द्वार्दोगों: सा मा सा या मा मे वे धा मे ना मा ते त्वं मे नौः। S. K. II. v. 344 (P. 293). 2. The detailed calculations are given in Viveka (P, 219, 1, 19 onwards). On P. 223, 1.4., The reading अशीत्यधिकपदशतोपेत &e is incorrect, it should be अशीत्यधिव षटशतोपेत- सहस्त्परिकलिते&c., for when four Padas out of eight are permuted weget(8x7x6x5=) 1680 permutations in all. 3. The author of Viveka derives the illustrations of all types of citra by permuting several padas in the illustration of Kama-dhenu verse quoted in fn. 1 above. 4. These are य, र, त, भ, ज, स म and न. [ cf'म्यरस्तजम्नगा लान्ताशछन्दोविचितिवेदिभिः। दशैव, वर्णा निर्णीताशछन्दोरुप्रसिद्धये।" quoted by Ratnesvara on S. K. II, v. 264 (P. 267) ] 5. These are सा, रि, ग, म, प, ध, and नि. [ cf सरिगामपधानिश्च वर्णाः सप्त स्वरादयः। षड्आदिकृतसंकेता दृष्टा गान्धर्ववेदिभिः॥ quoted by Ratnesvara on S. K, II, v. 265 (P. 268) ]

127

(v) Gati-citra (p. 226, 1. 1): Several types of this variety are illustrated. Palindromic verses which read the same backwards as forwards, or vE verses giving rise to those in another language when read backwards, Sarvatobhadra, 1 Turanga-padagatam2 etc. are included under this variety of Citra.

(vi) Bandha-citra (p. 226, 1. 19): Several tspes of this are illustrated e.g. Dvi-catuşka-bandha, Dvisrngātaka-bandha, Cakra.bandha, Sarayantra.bandha, Vyoma. oa bandha, Muraja.bandha as well as Khadga-bandha.3

(p. 227, 1. 21) Then are given the other varieties of Citra, like Bindu-cyutaka, Matrā-cyutaka + etc. These are dealt with by several earlier writers like Rudrata, Bhoja etc, but they are more for fun rather than for embellishing Poetry 5. Thereafter some from amongst the 24 Sabdalamkāras accepted by Bhoja are treated of.

(i) A variety of Fati is probably illustrated at (p. 228, 1. 2).6

1. Defined in S. K. II. 110 cd. It is a verse artificially so arranged that it reads the same from all sides. 2. This is a verse which yields another verse when its constituent monosyllabic padas are arranged in the manner prescribed in the following verse: श्रीत्रि शन्नवविशतित्रयजिनश्रीकण्ठषड्विंशती- नदूनाविशतियुग्म पौषदशभावेदत्रयोविश्ति। सत्रिश द्विपसत्कलाभुवनतत्षड्वर्गवर्णाशुम- त्सेनापक्षसुलक्षणस्वरसभासार्क द्विविशाः शराः ॥-काव्यकल्पलता of अमरचन्द्र (P. 97) The above can be put in a tabular form thus :

9 २० २४ ११ २६

१६ १९ २ २९ २७ २३

३१ १७ १४ २१ १२ v

१८ १५ ३२ २८ १३ २२

If the padas in the illustration given in Viveka (P. 22b, ll, 12-13) be arranged according to the above verse it yields the othet verse given in Viveka (P. 226, ll. 14-15). 3. These are illustrated by Bhoja, but khadga is not, hence Viveka-kāra calls it Anukta (vide Viveka P. 227, 1. 5. & S. K. II. 125). 4. The ill, of Matra-cyuta is borrowed from H. K. S. (P. 315) : "भूतियोजितभतव्यः कृपणाकान्तमण्डलः।" 5. cf. R. K. L. III. 59 and Namisādhu's comments thereon : यमकश्लेषचित्राणि हि सरसे काव्ये क्रियमाणानि रसखण्डनां कुर्युः । etc. . Probably this is the ill. of असाधारणी अनन्यगामिनी type of Jati. The ill. is : भीष्मप्रोक्तानि वाक्यानि ... गोसे तिविञ्छिरिञ्छोली &c । S, K, II v. 11,

128

(ii) The varieties of Gati, a Sabdalamkara according to Bhoja, are treated of at p. 228, 1. 2. 1 (iii) The illustrations of Riti, Vrtti, Chaya, Mudra and Ukti are not traceable. The varieties of Yukti are treated at p. 228, 1. 3 ff.2 (iv) Bhanati is dealt with at (p. 228, 1. 7). 3 (v) Then Vako-vākya is treated of. 4 (vi) Citrabhinaya-vad5 is the last of the Sabdalamkaras treated of by Bhoja in his S. K. The ill. of Samanyabhinayavad6 alone is traceable in Viveka. This is borrowed from Bhoja.

SECTION IV In this section arthalamkaras-figures of speech pertaining the sense ( artha) are dealt with. The diversity of opinions among Sanskrit rheto-

1. Ill. of पद्यभेदेषु समवृत्ते द्रुतागति is: "अयि विजहीहि दृढोपगूढ त्यज नवसंगमभीरु वल्लभम् etc।" S. K. II. v. 13. The ill. of द्रुतविलम्बिता गति is : "अवतु वः सवितुस्तुरगावली स्फुरितमध्यगता- रुणनायका&c ।" S. K. II. v. 16. 2. Ill. of पदार्थयुत्ति is: तन्नगेन्द्रकरोरुदो: करिशिर :... वाराह्या इति नर्मणीभवदनः &c। S. K. II. v. 54; वाक्थार्थयुक्ति is illustrated at P. 228, 1, 6;'तिष्ठद्वारि &e'S.K. II v. 56, 3. The ill. of आश्चर्यभणिति is: ज्योतिर्भ्यस्तदिदं तमः समुदितं etcl S. K. II. v. 63. The ill. of कल्पनाभणिति is: 'दृश्यं हशां सहस्त्रैः&c' S. K, II. v, 64. 4. Vākovākya is defined at S. K. II. 131. It has six varieties, of which the ill, of only one type of Citrokti is traceable. It is लभ्यते यदि वाञ्छितानि य्मुनाभागीरथीसंगमे etc। S. K. UI. v. 356. 5. Is it possible that those Sabdalamkaras which are not traceable in Viveka, but treated of in S. K., were not accepted by the author of Kalpalatā ? 6. The ill is : (P.228,1.20) राहोश्चन्द्रकलामिवाननचरीं दैवात्समासाद्य मे दस्योरस्य कृपाणपातविषयादाच्छिन्दतः प्रेयसीम्। &c. -S. K. II. v. 400 (P. 310). Here all the four types of abhinayas are described. The first half contains āhārya, the second has angika, the first half of the verse has vacika and the second half has sāttvika type of abhinaya.

129

ricians as regards the number1, names,2 varieties3 etc. of arthalamkaras makes the problem of alamkara very intricate. The arthalamkaras * are critically treated in Kalpalatā and Viveka. At the outset the original gives the broad divisions of arthalamkaras according to Rudrata, who divides them into four types viz Vāstava, Aupamya, Atisaya and Śleşa. All the other alamkāras are the varieties of the one or the other of these four.5 (p. 229, 1. 1). Vastava is defined as that wherein the description of the nature of facts is given so that it is neither redundant nor contrary to the facts described and is free from similitude, exaggeration and pun6. (p. 229, 1. 21) Aupamya is defined as that where the speaker, in order to describe something as it is, refers to another thing similar to it." The nature of aupamya varies with the nature of the person expressing the similitude. Viveka illustrates how it differs according as the speaker is a lover (rakta), a recluse (virakta)s or an indifferent person ( madhyastha ). ( p. 230, 1. 17) Atisaya occurs when some time, contrary to popular belief, a thing is depicted as having qualities other than those it is generally known to possess.9 ( p. 231, 1. 5) Artha-slesa is that wherein a sentence consiscing of multivocal words gives rise to more than one meaning.'° 1. Bharata gives four, Bhamaha 36, Dandi 35, Vamana 31, Udbhata 37, Rudrata C5, Bhoja forty-eight, and Mammata 62; whereas Hemacandra reduces the number to twenty-nine. Dandi points out that alamkāras are too numerous to be set out exhaus- tively (vide K. D. II. i.). Certain alamkāras, like Hetu, Sūksma, Lesa, Rasavad, Ūrjasvi, Preyas, Asis etc, are not accepted by Mammata. Bhamaha and Rudrata accept some of them, while Dandī is an ardent advocate of the first three and accepts all of them. 2. There are some alamkäras which are given different names by different rhetoricians though they are essentially the same, whereas there are some alamkaras which are given the same name by different writers on poetics, though they are essentially quite different. 3. Dandī gives nearly 32 varieties of Upamā. He includes Ananvaya etc, under Upamā. 356. (K. D. II. 358). The varieties of Rüpaka according to Mammata are eight. But Bhoja has twentyfour types of Rupaka. The illustrations can easily be multiplied. ated 4. That is to say, including some of the Ubhayalamkaras of Phoja. 5. R. K. L. VII. 2. 6. (ibid) VII. 10. 7. (ibid) VIII. 1. The discussion of this Kārika is borrowed from Namisādhus comments on it. 8. The ill. of a विरक्त speaker in Namisadhu is: एता हसन्ति च रुदन्ति च etc. Mrccha IV. 14. The author of Viveka does not seem to be satisfied with it and naturally so, for Sarvilaka is not a recluse. Viveka, therefore, gives another more suitable hence better the illustration (at P. 230, 1. 11). 9, R. K. L. IX. 1. 10. (ibid) X, 1. Viveka here borrows from Namis comments on thẹ same,

130

There are 23 figures based on Vastava, 21 on Aupamya, 12 on Atisaya and 10 on Slesa according to Rudrata. (1) Upamā ( p. 231, 1. 11): The relative importance of the Upamāna and the Upameya, the discussion of sadharmya together with the illustra- tions are borrowed from Hemacandra.1 (p. 242. 1. 25 ) The discussion of Pūrna and Lupta types of Upama along with their varieties and corresponding illustrations is based mainly on Kāvya-prakāsa.2 ( p. 233, 1. 18) The discussion of instances like, krūrah ayah-sūlikah etc. is based on Indurajas Vrtti3, Mammatas criticism of the same4 and on Hemacandra's Viveka5. ( p. 234, 1. 7) Bhamahas definition, varieties, and illustrations of Upama are discussed6 ( p. 236, 1. 15) Udbhata's definition, divisions and illustrations of Upama are reviewed. The original also draws upon Induraja's Vrtti7. ( p. 237, 1. 17) Rudrataś definition, varieties and some of the illustra- tions of Upama are criticised. The original also draws upon Namisadhuś Tippanī. ( p. 238, 1. 22 ) Vamanas definition of Upama is discussed. His defin. tion of Kalpitopama and its illustrations are discussed. Viveka draws upon Vamana8. ( p. 240, 1. 9 ) Upamā as given by Dandī is discussed and its varieties are illustrated and criticised. According to Viveka Dandī's Ślesopamā is a case of samkara of Upama and Ślesa, though Mammata would call it Upamā and Udbhata Śleșa. ( p 242, 1, 12) Some varieties of Upamā like Kalpitopamā, Samuccito. pama etc, are reviewed. Some varieties of other alamkāras like Udbhata's Vidarsanā are discussed.10.

1. H. K. S. (P. 343) 2. K. P. (P. 440). 3. Laghuvrtti on U. K. L. S. (P. 26). 4. K. P. (P. 554). 5. H. K. S. V. (P. 345).

2. vide B. K. L. II. 30. onwards. 7. Laghuvrtti (P. 17). 8. (vide) K. L. S. V. on IV. ii. 1, 2 etc. 9. Read-at P.240, 1. 25-तत्सधर्मणः for तत्सधर्माणः 10. The illustration under discussion is : अयं मन्ददुतिर्भास्वान् etc। B. K. L. III. 34. According to Viveka it is उत्प्रेक्षा Indurāja quotes it as an ill. of Udbhatas Vidarsanā. The other variety of Udbhatas Vidarsanā is UHT according to Viveka,

131

(p. 244, 1. 20) Some of the varieties of Luptopama according to Bhojal are criticised. ( p. 245, 1. 4) Then follows a lengthy discussion on Upamā-dosas. Several dosas of Upama, given by earlier writers beginning from Medhāvi down to Hemacandra, are discussed. The original naturally draws upon earlier writers like Bhamaha, Mammata2, Rudrata3, and Vamana4. It is not clear as to how many dosas the author accepts. He does not accept Nyūnatā and Adhikatā as dosas of Upamā but as those of Vākya.5

(2) Ananvaya and (3) Upameyopama (p. 251, 1. I2) : When a thing is made upamana and upameya, at the same time (yauga.padyena ), it is Ananvaya, which is distinct from Upameyopama, where a thing alternately becomes upamana and upameya.s

(4) Utpreksā ( p. 251, 1. 85 ): Viveka discusses how 'iva' may give rise to Upama and not to Utpreksā even when it does not immediately come after the upamāna.7

( p. 251, 1. 27) Dandīś famous ill. of Utpreksā is discussed.8 ( p. 252, 1. 8) Probably Rudrataś ill. of the first variety of Utpreksa is under discussion.9

( p. 252, 1, 2) Udohatas il cf Utpreesā is discussed.10 ( p. 252, 1. 5) Another ill. of Uipreksi given by Udbhata is discussed.11 ( p. 252, 1. 6) Rudrataś ill. of the second variety of Utpreksa is under discussion.12

1. P. 246 ff. (cf B. K, L. II 43, 46, 49, 51. 52, 57, 64 etc). It is better to read (at P.250, 1. 8) aTfq as it is found in ms. IT 9 and also in B. k. L. II. 64. 2. vide K. P. X., also vide Mānikya's samketa on K, P. (Pp. 297, 298, 299 etc.). 3, P. 249, ll. 11 & 12 (cf R. K. L. XI. 30, 31, 33 etc.) 4. P. 249, 1. 15 to P. 251, 1. 11 (cf K. L. S. IV, ii. 10 to 21).

2. Viveka (P. 253, 1. 2).

3. Viveka here refers to Vamanas definition of upameycpama, wherein the word H is incorporated (vide K. L. S. IV. iii. 15). 7. मुख इव साललता वधूधचुचुम्बे। किरात० X. 34. (vide H, K. S. V-P. 351).

4. The original borrows from K. P. X : इत्यादौ व्यापनादि (P. 460).

5. (For definition) vide R. K. L. VIII. 32. and (for ill.) vide (ibid) VIII. 33. 10. U. K. L. S. (P. 45). The original borrows from Laghu-vrtti of Indurāja. 11. [ (ibid)-P. 46 ]. 12. The word sūtra in Viveka (P. 252, 1. 8) stands for R. K. L. VIII. 34, where Rudrata defines his second variety of Utpreksā.

132

(p. 252, 1. 10) Another variety of Utpreksā not given by Rudrata but pointed out by Namisadhul is discussed. The ills. cannot be traced. Utpre- kşāvayava is included under Utpreksā.2 (5) Sasandeha ( p. 253, 1. 8) : The definition of Sasandeha is explained The ill. is: yo gopi-jana-vallabhah etc.3 (p. 253, 1. 26) Other illustrations of Sasandeha are discussed.4 (6) Rūpaka ( p. 254, 1. 8): The distinction between Upamā and Rūpaka is pointed out.5 ( p. 254, 1, 14) Udbhata's illustration of Eka.desa-vivarti Rūpaka is discussed.6 ( p. 254, 1. 20) The varieties of Rūpaka viz Vākya-Rūpaka and Samāsa- Rupaka and their varieties and sub-varieties as given by Rudrata are discussed and some of the illustrations given by Rudrata and Nami. are reviewed,7 ( p. 255, 1, 12) Bhoja's divisions of Rūpaka are discussed.$ (7) Apahnuti ( p. 256, 1. 10) : Probably the original quotes Bhamahaś definition of Apahnuti9 The first illustration is not traceabl .. The second is borrowed from Bhoja along with his remarks thereon.10 1. Vide Namis comments on R. K. L. VIII. 37 कर्तुरुपमानयोग: सत्यौपम्येSनिवादिरपि यत्र। संभाव्यते etc. 2. Discussion of &Tya is borrowed from Bhoja who along with Vamana accepts this as a distinict figure (vide S. K .- P. 468). 3. This ill, of H-g is quoted by Nami, on R. K. L. VIII. 64. 4, They are किरात० IX. 15. (quoted by नमि. on R, K. L. VIII. 56) and VIII. 53. others think them to contain उत्प्रेक्षा and not ससन्देह. .The ill. is: मधुरसुरभिणि षट्पदेन etc. शिशु० X. 34. also quoted by Hemacandra, who is drawn upon by Viveka here. 6. vide V. K. L. S. (P. 13). The original probably borrows from Indurāja, who explains the meaning of एकदेश in his Vrtti (P. 13). 7. For instance, बचनमधु नयनमधुकर etc, which is Namis ill. of a sub-variety of सहजावयव- रूपक, is संदेहसंकर according to Viveka, 8. P. 255, 1. 17 (cf S. K. IV. v. 34); P. 255, 1. 18 (cf. S. K, IV. v. 35); P. 255, 1. 20 (cf. S. K. IV. v. 33); P. 255, 1. 21 (cf. S. K. IV. v. 41); P. 255, 1. 25 (cf. S. K, IV. v. 42); P. 256, 1.6 (cf. S. K. IV. v. 46); P. 256, 1. 4 (cf. S. K. IV. v. 47). In the discussion of these illustrations the original often draws upon Bhojas Vrtti on them. 9. Vide B. K. L, III. 21. 10. S. K. IV v. 82 (The comments are borrowed from Bhoja : अत्र राजकन्यानुरागलक्षणस्य रोमाञ्चकारणस्य रक्षकावगतिहेतोः पूर्वमेवाभिहितस्य etc.। P. 450). This is Dandis illustration of लेश vide K. D. II 266.

133

(8) Ślesa (p. 256, 1. 12): Mammata's definition of this figure is discu- ssed1. The ill. under discussion is (p. 256, 1. 13) : udayam ayate din-mālinyam ... vibhati vibhakarah //2 ( p. 256, 1. 19 ) The question as to whether Slesa deserves a separate status as a figure of sense is discussed here onwards3. ( p. 256, 1. 21 ) Bhamaha points out that the distinction between Slesa and Rupaka consists in the expression of the upamāna and uyameya in the former by one word.+ ( p. 256, 1. 25) The ill. of Rupaka quoted by him to illustrate this distinction is called into question.5 ( p. 257, 1. 10 ) Ślesa is distinguished from figures exclusively belonging to sound, like ramaka, Anuprasa etc. (p. 257, 1. 25) The ill. under discussion is : unnatah prollasad-harah etc.6 ( p. 258, 1. 20) Twenty-seven varieties of Slesa are discussed. (p. 259, 1. 4) Some ills. of Slesa including those given by Bhāmaha7, Udbhata and others are discussed to refute the stand taken by Udbhata. ( p. 260, 1. 14) Rudrata's ten varieties of Slesa are reviewed.1° It is pointeu out that his virodha11, vyaja1 2, asambhava13, avayava14, tattva15 and 1. viae K. P. (P. 476). K. P. X. v. 433 (P. 476). Viveka borrows mutatis mutandis from Hemacandra's Viveka, the ill. in the latter being different from that in K. P. which is borrowed by Viveka. 3. Viveka draws upon K. P. (opcit-P. 425) 4. श्ल्लेषादेवार्थवचसोरस्य च क्रियते भिदा। etc, B. K, L. III, 15. 5. शीकराम्भोमदसृजस्तुङ्गाजलददन्तिनः। इत्यत्र नेघकरिणां निर्देशः क्रियते समम्॥ (ibid) III. 16. also cp. (ibid) II. 23. 6. quoted in extenso in Viveka (fn. 7-P. 139). (vide 1-P. 241) The other ills. quoted from व्वन्यालोक are: (P. 261,1, 17) दत्तानन्दा: प्रजानाम्। etc. (quoted in extenso in Viveka P. 139); P. 26, 1. 18) येन व्वस्तमनोभवेन etc. (धवन्यालोक-P. 235). 7. (P. 259, 1. 4) छायावन्तो गतव्यालाः स्वारोहाः फलदायिनः । etc. B.K.L. III. 18 (तुल्ययोगिताच्छाया is a compound; there should be no दण्ड before छाया), (P. 259, 1. 10) उन्नता लोकदयिता महान्तः प्राज्यवषिणः । etc. (ibid) III. 19. 8. (P. 259, 1. 19) अविन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावण्यबिन्टुका। U. K. L. S. IV. (P. 5:,), (P. 259, 1. 25) स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्कर विराजिनी। (ibid) IV.(P. 55). also आसारधारा- विशिसर्नभोभागप्रभासिमि:। etc, which is Udbhatas ill. of एकदेशविवर्ति रूपक which is परम्परित aecording to Viveka. 9. c.g. पृथुरसि गुणैः कीर्त्या रामो etc .; the reading पृथु: is ali right. 10. R. K. L. X. 2. 11. (ibid) X. 6. 12. (ibid) X, 11. 13 (ibid) X. 16. 14. (ibid) X. 18, 15. (ibid) X. 20.

134

virodhābhāsa1 types of Sleşa are not distinct from virodha, vājastuti, vyatirekâ, rūpaka, rupaka and virodha respectively, which are accepted as distinct figures. The ills. are not all traceable here.2 ( p. 261, 1. 18) Vamana's definition of Ślesa3 is probably discussed. (p. 261, 1. 19) The samkara of Slesa with other figures is discussed. (p. 262, 1. 12) Bhoja's cefinition* and ills. of Slesa5 are discussed. (9) Samāsokti (p. 262, 1. 19): The ill. under discussion is : upodha rāgeņa vilola.tārakam tathā grhītam sasinās The other ill. is (p. 262,i. 21) ; nirīksya vidyun-nayanaih payodo mukham nišāyām etc." ( p. 262, 1. 22 ) Udbhata's ill. of Samāsokti is discussed : danta-prabhā-sumanasam etc.8 (p. 262, 1. 27) Vamana's definition of Samāsokti is discussed. In this figure upameya is not mentioned though its attributes are, by means of double-meaning words.9

1. (ibid) X.22. 2. The following ills, are traceable : (P.260, 1, 26) शरदिन्दुसुन्दररुचं ... नवमालिकां कान्ताम् । (ibid) X. 4, ill, of अविशेषश्लेष; (P. 260, 1. 22-23) त्वया मदर्थे समुपेत्य दत्तम् etc. । (ibid) X. 12. and नो भीतं परलोकतो गणितः सर्व: etc (ibid) X. 13., ills, of twofold व्याञशलेष; (P. 260, 1. 26) कलावतः संभृतमण्डलस्य etc.। (ibid) X. 15. ilt. of उ्तिलेष. Viveka borrows from Namisadhu's comments on this. 3. स धर्मेंषु तन्त्रप्रयोगे शलेषः। K,L.S.IV,iii. 7. His vrtti is: उपमानोपमेयधर्मेषु गुणक्रिया- शब्दरूपेषु स तत्त्वाध्यारोपस्तन्त्रप्रयोगे तन्त्रोच्चारणे सति श्लेष: । (P. 65). इलेषोऽनेकार्थकथनं पदेनैकेन कथ्यते। S. K. IV. 85. 5. (ibid) IV. vv. 226 to 231. The original borrows from Bhojas vrtti: तेषु भिन्नपदो यथा etc. (v. 226-P. 544) also प्रथमयोरस्य को विशेषः इति चेतू। etc, अयं च भिन्नकारकोऽपि भवति (v. 222,-P. 546); also तत्र गतर्वेण्याश्च नागेन हस्तिना अहिना च तुल्यत्वम् etc. (on v. 230-P. 547) 6. This is Hemacandra's ill, of Samasokti, Viveka probably holds a different view. 7. It is pointed out that there is nothing in उपाढरागेण etc. which would justify the conclusion in favour of either Ślea or ekadesavivarti Rūpaka, as it is in the case of निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोद: etc. 8. U. K. L. S. (P.39) The original borrows from Induraja's Vriti : तद्भावमापद्यन्ते। ... वनशब्देन च रूपकप्रतिभोत्पत्तिहेतुना टेषेण ... रूप्यते (P. 39). 9. K.L,S.IV. iii. 3: उपमेयस्यानुक्ती समानवस्तुन्यासः समासोचिः । The original borrows from Vāmana's vrtti on this Sūtra (vide K. L. S. V, (P. 63).

135

( p. 263, 1. 1 ) : Dandiś ill. of Samāsokti is discussed:1

analpa-vitapābhogah phala-puspa-samīddhimān / socchrāyah sthairyavān daivād eşa labhdho mayā drumah //

here indirectly a noble man is suggested.

( p. 263, 1. 5) : Probably Bhoja's divisions of Samāsokti are under discussion.2

(p. 263, 1. 5) : Anyokti, a variety of Samāsokti according to Bhoja, is explained as the super-imposition of one thing on another. The illustra- tions are not traceable.3

(10) Nidarśanā ( p. 263, 1. 9)4 : The figure is called nidarsanā as it involves exemplification (drstanta-karanam).5

( p. 263, 1. 9) : Mammata's ill. of Nidarsanā is under discussion ; udayati vitatordhva-raśmi-rajjau etc.6

The other variety of Nidarsana occurs when a mere action conveys the connection between itself (sva) and its cause (sva-hetu).7 The ill is (p. 263, 1. 10) :

unnatam padam avāpya yo laghu etc. /8

( p. 263, 1. 11 ) Bhamaha's definition of idarsana9 and its illustra- tions10 are discussed. ( p. 263, 1. 18) Udbhata's Vidarsanā (same as Nidarśanā) is discussed.11 The ill. is : vinocitena patyā ca rūpavaty api bhāminī / etc. 12

1. K. D. II. 210. 2. vide S, K. IV. 47. The ill. is S. K. IV. v. 92. The original borrows from Bhoja : वर्णनींयवदान्योपमेयस्योक्तत्वात्तच्ल्ाघयेव तच्ल्रीघा प्रतीयते। P. 453. 3. vide S. K. IV vv. 100-101. The criginal borrows from Bhoja :

2. A new paragraph should begin from here. 5. Borrowed from Mammata : निदशनम् द्ृष्टान्तकरणम्। P. 480. 6. K. P. X. v. 436. (िशु० IV. 20) The original borrows from K, P. : अत्र कथमन्यस्य लीलामन्यो वहतीति तत्सदृशीमित्युपमायां पर्येवसानम्। P. 482. 7. Defined in K. P. X. 93 ab. 8. K.P.X.v.438 The original borrows from K, P .: अत्र पातक्रियया पतनस्य, लाघवे सत्युन्नतपदप्राप्तिरूपस्य च सम्बन्धः ख्याप्यते। P. 483. 9. vide B. K. L. III. 33. 10. (ibid) III, 34. 11. U. K, L. S. V. (P. 62) 12. (ibid) V. (P. 62).

136

( p. 263, 1. 20) Dandi divides Nidarsana into two varieties1 viz sat. phala and asat.phala. ( p. 263, 1. 21) Bhoja divides Nidarsana into Pūrva, Uttara and Sama according as the example (drstanta)comes respectively before after or simultaneously with the examplified (darstantika). These being further divided into rju and vakra each according as the example is direct or indirect.2 The illustrations of all the varieties except the first and the fifth are given from Bhoja.3 (11) Aprastuta- prasansā (p. 264, 1. 6): 4 This is discussed according to Mammata. The illustratious are taken from K. P. 5 (p. 264, 1. 22) The whole discussion about the identity of Aprastuta- prasanasa and Anyokti is borrowed from Hemacandra's Viveka. 6 (p. 264, 1. 25) Udbhata is quoted and his ill. of the figure is given: yānti svadeheşu jarām asamprāptopabhoktīkāh / phala-pus parddhi-bhajo'pi durga.desā.vana-śriyah // 7 (p. 264, 1. 28) Rudrataś ill. of Anyokti is: muktrī salīla-hansam etc. s (p. 264, 1. 28) Dandīś ill. of Aprastuta prasanasā is under discussion: lāvanya-sindhur aparaiva hi keyam atra etc.10 (p. 265, 1. 1.) Bhojaś varieties of this figure are discussed. The ill. of Aprastuta-prasansa involving express violation of dharma is: meda-ccheda.kṛsodaram laghu bhavati etc. 11

1. K. D. II. 348. 2. (ibid) II. 350. The ill. is : याति चन्द्रांशुभि: स्पृष्टा ध्वान्तराजीपराभवम् etc। 3. (vide) S. K. III, vv. 85, 86, 67, 89, The original borrows (at P. 263, 1. 26 ff) from Bhoja's vrtti on S. K. III. v. 89 : अत्र न केवलं ... वक्रया युगपदभिधानम् ... श्लिष्टत्वेऽपि व्यतिरेकमुखेन गुणवृत्त्या त्वाभिधानात् ... गुणवत्येव महान् शब्दो भवत etcl (P. 354-55). 4. A new paragraph should begin from : किमिति इति onwards. 5. The original borrows from K. P .: अत्र प्रस्थानात्किमिति निवृत्तोऽसीति etc (P.484) also इयं च काचिद्वाच्ये प्रतीयमानार्थानध्यारोपरेणैव भवति। (P. 488). 6. vide H. K. S. V. (P. 360, 1. 24 to P. 364, 1. 28). 7. U. K. L. S. (P. 61). 8. R. K. L. VIII. 75. 9. K. D. II. 341. 10. K. L. S. V. (P. 63). This is Bhoja's ill. of उभयोकि type of समानोकि. 11. S. K. IV. v. III. (P. 470).

137

(p. 265, 1. 3) This is the ill. of Aprastuta-prasansa with implicit violation of dharma : kālakkhara.dussikkhia etc. / (12) Atisayokti (p. 255, 1. 6)2. Bhamahaś definition is diseussed.3 It is alle or called Vakrokti by him. + (p. 265, 1. 12) Bhojaś ill. of prabhārātisaya,5 and anubhāvātisaya6 are discussed.

(13) Prativastūpamā (p, 265, 1. 15):7 Bhamahaś ill. of this figure are is discussed:

kiyantah santi guninah etc. / (14) Drstanta (p. 265. 1. 19): The ill. of this fiigure is: upari ghanam ghana. patalam dūre dayita kim etad āpatitam / etc, 9 tuta (p. 265, 1. 21) Mammataś ill. of his first variety of Drstānta based on similarity (sadharmya) is discussed. 10 The ill. of the second rariety of Drstanta based on contrast (vaidharmya) is not traceable.

(15) Dīpaka (p. 265, 1. 25) 11: The discussion of this figure is probably borrowed from Hemacandra 12. (p. 266, 1. 2) According to Rudrata Dīpaka comes under his Vastava set. He does not include it under Aupamya. So he does not accept similarity as the basis of this figure unlike Udbhata who emphasises it. 13 The illustrations given by Rudrata also contain other figures like Kārana.malā etc 1+ I. of 1. S. K. IV. v. 112. The original borrow's from Bhoja's Vrtti : सोऽयं स्वाभिप्रायसाधनान्महासाहसे नियोग: etc। (P. 471). 2. A new paragraph from here. 3. B. K. L. II 81. Udbhata borrows this (P. 40). 4. B. K. L. II. 85. 5. तं दुइआहिण्णाणं जम्मि वि etcl S. K.IV. v. 223. 6. विमलिअरसाअटेण वि विसहरवइणा etc1 (ibid) IV v. 224. The original borrows from

fom Bhoja's vrtti on this verse: सोSयमनुभूयमानमाहात्म्यातिशयस्यैवि भेदोऽनुभावतिशय त्वेडपि उच्यते। (P. 542). 7. A new paragraph from here. 8. B. K. L. II. 36. 9. This is मुदराराक्षस I. 21 .; it is Bhoja's ill. of वक् type of निदर्शना. 10. त्वयि दृष्ट एव etc. / K. P. (P. 497). 11 11. A new paragraph from here.

4. also 12. The original borrows from Hemacandra : तेनात्र कुतः कस्यातिशयः ... शास्त्रारम्भवैयर्थ्याच्च। तथा हि अलंकारशून्यं काव्यं मा भूत् ।। (P. 355, 1. 15 ff) also तस्मान्न क्रियापदं दीपकम्। etc. (P. 356, 1. 22). This is 13. आदिमध्यान्तविषयाः प्राधान्येतरयोगिनः । अन्तर्गतोपमाधर्मा यत्र तद्दीपकं विदुः ॥

14. R. K, L. VII, 66-71. also cp. Namisādhu on R. K. L. VĮI, 71, U. K. L, S. (P. 14).

138

(p. 266, 1. 17) Rudrataś definition of Dīpaka is discussed. 1 (p. 266, 1. 21) Rudrataś Samuccaya of his Aupamya set is not different from Dipaka.2 (p. 266, 1. 22) Dandis illustration of Viruddha-dipaka contains contrast between guna and jati, hence it is nothing but Kāraka.dipaka. (p. 266, 1. 23) Dandıs ills. of Ekārtha-dīpaka 3 and Sliştārtha-dīpaka4 are anta-dipaka and madhya-dīpaka respectively. (p. 266, 1. 26) Kriyā dipaka is explained. The ill. discussed is probably from Bhoja; it is āvalī type of Dipaka according to him. 5 (p. 266, 1. 12) Bhamaha's ill. of adi-dīpaka is discussed: mado janayati prītim sā'nangam etc. 6 (16) Mala.dīpaka (p. 226, 1. 14): The ill. of Bhoja's Cakravāla-dīpaka and Mammata's ill. of Mala-dipaka is: sangrāmaňganam āgatena bhavatā etc. / 7 (17) Tulyayogita (p. 267, 1. 21): This figure is distinguished from Dipaka. No ill. is traceable. (18) Vyatireka (p. 267, 1. 25): Rudrataś definition of Vyatireka is criticised. $ (p. 268, 1. 4) Mammata's ill. of Māla-vyatireka is discussed: Haravan na vişama.drstir Harivan vibho vidhūtavitata-vrsah / 9 etc. (p. 268, 1. 5) Bhamaha's ill. of Vyatireka is diseussed: sitāsite pakșmavatī netre te tāmra-rājinī / ekānta-subhra-syāme tu puņdarīkāsitotpale //10 (p. 268, 1. 5) Vamana's ill. of Vyatireka is discussed: satyam harina.śāvāksyāh prasanna.subhagam mukham / samānam sasinah kim tu sa kalanka-vidambitaḥ //11 (p. 268 1. 15) Illustrations of Vyatireka given by Namisādhu are discussed. 1. R. K. L. VII. 61, 2. The original borrows from Hemacandra : औपम्यसमुच्चयोऽपि दीपकमेव तुल्यस्वभावत्वादिति। P. 357 3. K.D.II. 111 : हरत्याभोगमाशानाम् etc 4. हृद्यगन्धवहास्तुङ्ग: etc K.D.II. 113 and 114. 5. त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवन: etc S. K. IV. v. 202. 6. B. K. L. II. 27. 7. The original borrows from Bhoja's vrtti on this : इति भावलक्षणाक्षिप्तस्य भावविशेषस्य ... चक्र्वालाद्रिणेव मालादीपकेन विस्तारवता वेष्टितमिदम् etc (P. 530). 8. This is borrowed from K, P .: यतु "क्षीणः क्षीणोऽपि ... etc" इत्यादावुपमानस्योपमेयादा- धिक्यमिति यत्केनचिदुक्कम्। तदयुक्तम् etc (P. 502). 9. K. P. X. v. 468. 10. B. K. L. II, 76. 11. V. K, L. S. (P. 72).

139

abyarnavarti dāhyam vastu tadānīm vidahyāgnih // etc. and svadann eva tadatve'pi badhito'pi na samyati / 1 etc. (p. 268, 1. 17) Vamana's ill. of the second variety of Vyatireka is discussed. 2 (p. 268, 1. 27) The varieties of Vyatireka according to Bhoja are discussed. (p. 269, 1. 3) The ill. of Sva.vyakti-vyatireka is discussed.3 (p. 269, 1. 3) 4 This is the ill. of Eka.vyatireka, where similitude is expressed: preyān eva vrsas tavā'pi satatam bhūtis tava pi sthirā / etc. 3 (p. 269, 1. 6) The i!l. Ubhaya-vyatireka is discussed: nirmalendu nabho reje vikacābjam babhau sarah | param paryaśru-vadanau mamlatur bhrātarāv ubhau // 6 (p. 269, 1. 9) The ill. of Vyatireka-sankara is discussed 1 (19) Akşepa ( p. 269' 1. 13):8 Mammața's definition of Āksepa is explained.9 (p. 269. 1. 14) The ill. of the first variety of Aksepa viz vakşamāņa- vişaya ( Paralipsis referring to what is going to be said) is borrowed from K. P. 10.

1. Quoted by Namisadhu on R. K. L. VII. 89. The word faH in the text (P. 263, 1. 15) should be in thick types. 2. कुबलयवनं प्रत्यारुयातं नवं मधु निन्दितं हसितममृत भुग्नं स्व्रादोः पदं रससम्पदः। विषमुपहितं विन्ताव्याजान्मनस्यपि कामिनां चतुरचतुरैर्लीलातन्त्रैस्तवार्धविलोकितैः॥ -K. L. S. (P. 72), 3. S. K. III, v. 91. The original borrows from Bhoja's vrtti on this verse : अत्र प्रतीयमानोपमानसादडयोपचरितमेदाद्। etc (P. 356). . There should be a full-point (दण्ड) after तस्या: in this line and प्रेयान् in प्रेयानिति should be in thick types. 5. S. K. III. v. 92. 6. (ibid) III v. 100 .; The original borrows from Bhoja's vrtti: ताभ्यां च चन्द्रमुखकमलाभ्यां मनोहरत्वाह्लादकत्व्रास्याम् etc। (P. 359). The reading (P. 269, 1. 8) महत्वाह्वादकत्वाभ्याम्। may be a misprint. 7. S. K. III. v. 101. The original borrows wholesale from Bhoja's vrtti on this verse (op. cit P. 360). 8. A new paragraph should begin from here. 9. K. P. X. 105. The original borrows from K. P.

etc (P. 509). 10. ए एहि किपि कीएवि कएण णिक्किव भजाम अलमहवा। अवियारिय अकज्जारम्भआरिणी मरठ ण भणिस्सम् ॥K. P.X. v. 471.

140

(p. 269, 1. 16) The ill. of the other variety of this figure viz ukta. vişaya ( Paralipsis referring to what is already said) is discussed ;

jyotsnā mauktika-dāma candana rasaḥ ete.1

( p. 269, 1. 87) Bhamaha's definition of Aksepa is discussed.2 ( p. 269, 1.88) Bhamaha's ill. of the second variety of Aksepa is discussed :

ko vā hetur alam sindhor vikāra-karaņam prati / etc.3 ( p. 269, 1 20) Induraja's explanation of Aksepa is under discussion.4 ( p. 269, 1. 25) Udbhata's ill. of the first variety of Aksepa is criticised aho smarasya mahātmyam yad Rudre 'pi dasedrsī / etc.5 ( p. 270, 1, 4) Udbhata's ill. of the second variety of Aksepa is ; iti cintayatas tasya citram cintā 'vadhir na yat / 6 etc. These ills. are called into question by Kalpalata.7 ( p. 270, 1. 11) The ills. of some of the varieties of Aksepa given by Dandī are discussed.8 ( p. 270, 1. 15 ) Bhoja divides Ākşepa into vidhyāksepa and nişedhāksepa each being further divided into suddha and misra types.9 He points out that Rodha ( suppression ) is not distinct from Aksepa,10 the former has all the four varieties of the latter and these are further divided into ukti and yukti types. Thus Rodha has eight varieties.11

(p. 270, 1. 22) The varieties of Rodha are illustrated.12 The ill. of the second variety is :

hantum vimaggamāņo hantum turiassa /13 etc.

( p. 270, 1. 25) The ill. of Rodha involving favourable (anukūla) and unfavourable (pratikūla) types of injunction is ;

1. K. P. X. v. 472. Viveka here borrows from Hemacandra's Viveka (vide P. 372, 1.20 ff). 2. B. K. L. II. 68. Udbhata borrows from Bhāmaha (cf. U. K. L. S, II. 1). 3. (ibid) II, 70. 4. Viveka borrows wholesale from K. P. V. (P. 214). Hemacandra also borrows this in his Viveka (P. 49, ll. 6-8), The original borrows from Indurāja on U. K, L. S. II. (P.30ff). 5. U. K. L. S. (P. 30) 6. (ibid) P. 31. 7. (vide) Viveka (P. 270, 1. 7) : पूर्वेऽनुदाहरणे इत्यर्थः। 8. (vide) K. D. II. 153, 154, 157, 163 etc. 9. S. K. IV. 64 abc. The original borrows from S. K. (P. 493 ff). 10. (ibid) IV. 64. d. : रोधो नाक्षेपतः पृथक्। 11. Viveka (P. 270, 1, 21); also S.K.IV. 65,66. 12. Probably पत्तिय (P. 270, 1. 22) is a misreading for it is एत्तिअ in S. K. IV v. 151, (P. 496), which is the ill. of the first variety of Rodha. 13. S. K. IV. v. 152 (P. 496)

141

gaccheti vaktum icchati tvat priyam mat-priyaişeni / nirgacchati mukhād vāņī mā ga iti karomi kim //1

( p. 270, 1. 26) The ill. of Rodha, involving favourable and unfavour. able types of prohibition (nisedha) is :

bhrukuțir āracitā gatam agrato hṛtam athānanam uktam asādhu va / iyam atiprabhutā kriyate balād akupito 'pi hi at kupito janah //2 (p. 271, 1. 4) The shade between Aksepa and Rodha is illustrated by Bhoja ; gamiā kalamba-vāa dittham /3 etc. (20) Vidhāvanā (p. 271, 1. 6): The definition of Vibhavand is discussed. The ill. of kāraņāntara-vibhāvanā is : apīta.kşība.kādambam /4 etc.

(p. 271, 1. 12)5 The ill. of svābhāvikī-vibhāvanā is :

vaktram nisarga-surabhi / etc,6

( p. 271, 1. 13) Bhoja divides Vibhāvanā into two types viz karanäntara (wherein some cause is presumed) and svabhaviki' ( when there is spon- taneity svābhāvikatva); each of these is further divided into suddha, citra and vicitrā.8

(p. 271, 1. 16) This is the ill. of vicitrā type of kāranāntara.vibhāvanā9 ( p. 271, 1. 22) The ill. of vicitrā svābhāvikī vibhāvanā is : 1. S. K. IV. v. 153. The original borrows from Bhoja's vrtti on this ill .: अत्र यदोक्तमनुत्तवा 'कि करोमि' इत्यानुकुल्येनेवाह। (P. 497). 2. (ibid) IV. v, 156. The original borrows from Bhoja's vrtti on this ill. : योऽयं निषेधाक्षेपरूप उपालम्भः, तत्र च ... स्वरूपा्यानादौक्तोऽनुकूलनिषेधाक्षेपो रोधो भवति। (P. 499). . (ibid) IV. v. 157, The remarks on this are borrowed from Bhoja : अत्र कदम्ववातातिवाहनादीनां ... कि तर्हिं कारणमेवाक्षिप्यते-'तथाऽपि नास्त्यस्य जीवितेऽध्यवसाय' इति। सोऽयमाक्षेप एव न रोधः । (P. 500). 4. (ibid) III. v. 13. (also K, D. II. 200). 5. The reading here should be H, which is found in S. K, and K. D. 6. S. K. III. v. 17. (also K. D. II. 203). 7. (ibid) III. 9, 10, 8. अनेको थत्र सा चित्रा विचित्रा यत्र तां प्रति। तयान्यया वा गीर्भक्कया विशेषः कश्चिदुच्यते। (ibid) III. 11, 9. णमह अवट्ठिअतुङ्ग अविसारिअ etc. / (ibid) III. v. 16 (P, 319). The original borrows from Bhoja's vrtti on this verse: अत्रोत्तरयोविर हसमागमादिकारणान्तरविभावनयोः स्वाभाविकीभ्यां प्राग्विभावनाभ्यां यथासंख्यं विशेष उक्तः। सेयं विभावनयव विभावनाभ्यां विशेषोक्ते- स्तयैव गीर्भक्कया विचित्रा नाम विभावना। (P. 320). 271, 1 20) : The reading स्वाभाविकी is quite correct.

142

vanechrānām vanitā-sakhānām darī-grhotsanga-nişakta-bhasah / bhavanti yatrauşadhayo rajanyām ataila-pūrah surata-pradīpāh //1 Here the lamps were burning without an external cause (viz fuel, oil), hence spontaneity (svabhavikatva) is presumed. (21) Viseşokti2 ( p. 271, 1. 23) : Bhamaha's definition of the figure is discussed.3 (p. 272, 1. 1 ) Visesokti is explained probably from Mammata's point of view.4 ( p. 272, 1. 4) Bhoja's ill. of Visesokti involving deficiency of things (dravyavaikalya) is : na ratha na ca matanga na haya na ca paltayah / strīņām apānga.drst yaiva jīyate jagatām trayam // 5 ( p. 272, 1. 6) The ill. of Visesokti having deficient things is : eka-cakro ratho yantā vikalo vīşamā hayāh /° etc. ( p. 272, 1. 8) Bhoja's ill. of Viseşokti is discussed ; ayam tayā ratha.ksobhad amsenanmso nipīditah: /7 etc. Here there is Visesokti even though there is no deficiency. ( p. 272, 1, 14) Bhoja's definition of the figure Ahetus, a distinct figure according to him, is discussed. It seems to have been included under Viseşokti by Kalpalatā. ( p. 272, 1. 17)9 Bhoja includes Karana.mala1o under Ahetu, 11 which latter is not considered distinct from Visesokti by the author of Kalpalatā.

1. (कुमार. I. 10), S. K. III. v. 18. (cf. R K. L. IX. 17). 2. A new paragraph from here. 3. (vide) B. K. L. III. 23.

2. The words rg etc. occur in K. P. too. But the original seems to draw upon some other source. 5. S. K. IV. v. 168. (cp. K, D. II. 327.). The original (P. 272, 1. 4) borrows from Bhoja: वैकल्यदर्शनेनाऽपि क्वचिदप्युपयुज्यते। S. K. IV. 70 cd. 6. S. K. IV. v. 169. (cf K. D. II. 328). The original borrows from Bhoja's vrtti on this verse : सेयमभिधेयविशेषहेतुवकल्यवद्द्रव्या नामापराविशेषोकि: । P. :05. 7. (Vikrama, III, 11.) S. K. IV. v. 170, The original borrows from Bhoja's vrtti : वैकल्यदर्शनेऽपि विशेषस्तेनैषा हेतुमत्यपि हेतुमता विशेष्यमाणा यथोक्ता विशेषोक्तिर्भवति। या पुनरहोर्वश्यामितो वाक्याग्दुणादिवैशिष्ट्यावगतिः सा पर्यायोक्तिन विशेषोक्तिः।(P. 507). 3. वस्तुनो वा स्वभावेन शक्त्तेर्वा हानिहेतुना। अकृतात्मीयकार्यः स्यदहेतुर्व्याहतस्तु यः ॥ S. K. III. 18. Rudrața treats Ahetu as an independent figure (vide R, K. L. IX, 54). 9. The paragraphing is unwarrantable here. 10. S. K. III. 19 and 20. Rudrata defines and illustrates this figure for the first time. (R. K. L. VII. 84). 11. S. K. III. 19 : "सोऽप्यहेतोने भिद्यते।"

143

Bhoja divides Karana.malā into two types according as the causes are expressed (abhidhīyamana) or suggested (pratīyamāna)1. The latter variety is included under Vibhavana by Kalpalata, whereas the first type is treated of as an independent figure.2 The ill.3 of suggested series of causes is disussed here. (22) Yatha-sankhya (p. 272, 1. 18) 4 : Mammata's ill. of this figure discussed here is : ekas tridhā vasasi cetasi citram atra etc. 5 ( p. 272, 1. 19 ) Rudrata's definition of complex rathā-sankhya is dis- cussed.6 The ills. are not traceable.7 ( p. 272, 1. 21 ) The discussion of krama, the name given to rathasankhya by Dandi8, Bhoja and others, is borrowed wholesale from S. K. 9. The six varieties of krama given by Bhoja are discussed10, (23) Arthāntara-nyāsa ( p. 273. 1. 2): Bhamaha's definition of the figure is under discussion.11 Then follows a discussion explaining how Arthantara.nyasa differs from Aprastuta-prasansa and Drstanta. The original probably draws upon Udbhața and Indurāja, 12 1. S. K. III. 20. 2. Viveka (P. 284. 1 26). 3. पीणन्तुण दुग्गेजं जस्स भुरआअन्तणिटठुरपरिग्णहिअम्। रिट्ठस्स विसमवलिअं कंठं दुकखेण जीविअं वोलीणम् ।I S. K. Ili v. 48. (D. 334). The reading in Viveka is पीणत्तम for पीणतुण but the verse under discussion is undoubtedly this as is clearly pointed out by the comments thereon in V.veka. 4. A new paragraph should start from the words, एकस्तिधा वससीति।, wlich should be in thick black types. 5. vide K. P. X. v. 477. 6. तद्विगुण त्रिगुणं वा बहुषूपदिष्टेपु जायते रम्यम् । यत्तेषु तथैव ततो द्वयोस्तु बहुशोऽपि बध्नीयान्।। R.K.L. VII. 35. This Karikā and its ill. (R. K. L. VII. 26) are also quoted and discussed by Indurāja on U. K. L. S. III. i. (p. 42 ff.). 7. vide R. K. L. VII, 36, 37. 8. K. D. II. 273 9. S. K. IV. 79. and vrtti thereon (P. 530 ff.) cf. vrtti on S. K. IV. v. 211 अत्र ... क्रियाणां च त्यागतारतम्यमित्यर्थपारिपाटी न्यग्भवति etc. ।(P. 533) also Cp: S. K. IV v. 212. which is quoted by the original and the vrtti on it ; अर्थानां मुख्य- क्रमेण ... मुख्यक्रमेणैव संभ्नमद्धिः .. सथपरिपा्ठीकृता तस्यां च ... शब्दपरिपाटी परस्पर- मुपमानोपमेयभूते न्यग्भवतः etc। P. 534. 10. S. K. IV. 79. The ills, are given at S. K. IV. 207 to 212. 11. उपन्यसनमन्यस्य यदर्थस्योदिताहते। ज्ञेयः सोरऽर्थान्तरन्यासः पूर्वार्थानुगतो (यथा) । B. K, L. II 71, 12. Udbhata distinguishes between Arthāntaranyāsa and these two figures : प्रकृतथसमर्थनात्। अप्रस्तुतप्रशंसाया दृष्टान्ताच्च पृथक्स्थितः । (P. 35). [ vide also Induraja's vrtti on this Kārika .- Laghuvritti (P. 35) ].

144

(24) Virodha (p. 274, 1. 20) 1: Hemacandra's definition of Virodha is under discussion 2. Hemacandra includes all the figures based on mutual V3 contradiction e. g. Vibhāvanā, Viseşokti, Vişama, Asangati, Adhika, Vyāghāta, V3 Tadguna etc., under Virodha. Bhoja includes Asangati, Pratyanīka, Adhika and Vişama under Virodha. V, (p. 274, 1. 28) Rudrata includes Virodha under his Atisaya set and deals with thirteen varieties of Virodha. The ill. of guna-virodha is under discussion: satyam tvam eva saralo jagati jarā-janita-kubja-bhavo'pi / etc. 3. g1 t1 (p. 275, 1. 1) This is Rudrataś ill. of kriyā-virodha. 4 (p. 275, 1. 2) not traced. (p. 275, 1. 3) This is Bhojas ill. of Asangati.virodha 5 (25) Svabhāvokti (p. 275, 1. 4) 6: The definition of Svabhavokti, also called Fati 1, is discussed. Bhoja gives several varieties of this figure, which were probably mentioned 8 and illustrated in the original. No illustration is traceable.

(26) Vyāja-stuti (p. 275, 1. 9): The definition of this figure i 1 explained :

Praise by resorting to the artifice of censure 'maiena) or censure in 1 2 the form of (i. e. false, vyāja-rūpā ) praise is Vyāja-stuti.

1. New paragraph from here. 2. व्याघातलक्षणो वा यो विरोधस्तव्ददाभासमानो विरोध: etc / H. K. S. (P. 373). Viveka borrows from Hemacandra's Viveka (P. 373, 1, 21). 3. R. K. L. IX. 35. 4. बालमृगलोचनायाश्चरितमिदं चित्रमत्र यदसौ माम्। जडयति संतापयति च दूरे हृदये च मे वसति ।। R, K, L. IX. 36. 5. सा उप्पडी गोट्ठउहि णोक्खी कावि विसगण्ठि। भिडिय पचे ल्लउ सो मरइ जजस्स ण ला्गइ कण्ठि ॥ S. K. III. P. (341). v 62. It should be कावि in the text and not कवि. 6. New paragraph from here. 7. S.K.III. 4. also cf. दण्डी-स्वभावे।किश्च जातिश्चेत्याद्या साऽलंकृति: etc. // K. D. II, 8, 8. स्वरूपमाश्रयो हेतुरिति तद्मेदहेतवः । ते संस्थानाद्यस्तेषु सा विशेषेण शोभते ।। S. K. III. 6. (vide Viveka: ते स्वरूपादयः जातिभेदहेतवः संस्थानादयो वक्ष्यमाणा इत्यर्थः । P. 275, 1. 7).

2. The original borrows from K. P. व्याजरूपा व्याजेन वा स्तुतिः ।(P. 522). Hemacandra also borrows the same. (vide P. 381). Viveka borrows from Hemacandra's Vivęka (op. cit P, 381, 1. 17 ff ).

145

(p. 275, 1. 14): The Vyāja-slesa of Rudrața1 is included, under Vyaja-stuti. The second variety of Lesa according to Dandi comes under Vyaja-stuti.2

The ills. given in the original are borrowed from Bhoja. He includes Vyaja-stuti under Lesa,3 and borrows the ills. from Dandi, * who treats Lesa and Vyaja-stuti separately 5. (p. 276, 1. 1) Bhojaś ill. of. Leśa resulting froin the implicit mention of guna and dosa (samasoktya) is discussed. The ill. of Lesa resulting from the explicit mention of guna-dosa is not traceable here. 7 (27) Sahokti (p. 276, 1. 4) 8: Mammatas definition of this figure is discussed. 9

(p. 276, 1 8.) Udbhataś ill. of Sahokti is discussed: dyu-jano mrtyunā sārdham yasyājau tārkāmaye / cakre cakrābhidhānena praisyenapta-manorathah // 10 (p. 276, 1. 8) Rudratas second variety of Sahokti 1l is discussed. The other varieties of this figure given by Rudrata 12 are not traceable bere.

1. R. K. L. V. I1. 2. K. D. II. 268. 3. स देशः साततनो नान्या व्याजस्तुतिरपोष्यते S. K. 1V. 56 4. युवैष गुणवान् राजा योग्यस्ते पतिरूर्जित: । etc. K. D. II. 269. (S. K. IV. v. 123) .. चपलो निर्दयश्चासौ जनः किं तेन मे सरिव। आगः प्रमार्जनायैव चाहवो तेन शिक्षिता: ।। K. D. II. 271. (S. K. IV.,v. 124) Both these are iils. of लेश acc. to दण्डी and Bhoja. The comments in Viveka (p, 275 l. 23) are borrowed with negligible changes from S. K. (p. 478). 5. vide K. D. II. 268. (where the second variety of T, according to -some is defined; this would be व्याजस्तुति according to Mammata); and K. D. I[. 342-347; where Dandi remarks that aGFafa has innumberable varieties when it is mixed with Ślesa. 6. गुणानामेव दौरात्म्याध्दुरि धुर्यो नियुज्यते । etc. (S. K. IV. v. 125.): The original (p.276 1.1) borrows from Bhoja's comments: तयोः समासोतत्या यथा- etc. / S. K. p, 479. 7. vide S. K, IV. v. 126. (p. 479). 8. Nrv paragraph from the words, 'एकार्थाभिधायकम् इति।' The words 'अयमपि' priur to these go with the previous paragraph. 9. K. P. X; the original borrows from Mammata's vrtti: पकार्थाभिघायकत्वमपि सहार्थबलाद्यदुभयस्यावगमक सा सहोक्ति:। K. P. (p. 523). 10. Viveka borrows from Laghuvrtti: यस्य इति। प्रेष्येण इति सम्बन्ध: । (P. 68). 11. यो वा येन क्रियते तथैव भवता च तेन तस्यापि। etc. R, K. L. VII. 15. 12. vide R. K. L. VII 13, 17 and VIII, 99, 101.

146

(p. 276, 1, 13) Bhojaś ills. of Sahokti are discussed 1. (p. 276, 1. 15) The ill. under discussion is: he hasta dakşiņa mṛtasya siśor dvijasya / etc. 2 (p. 276, 1. 21) The verses under discussion are: ucyatām sa vacanīyam aseşam, nesvare paruşatā sakhi sādhvī / 3 etc;

and kim gatena na hi yuktam apaitum kah priye subhagamānini manah / 4 etc. (p. 277, 1. 6) The verse under discussion is: sarva-kşiti-bhṛtām nātha drstā sarvānga-sundarī / 5 etc. (p. 277, 1. 15) The distinction between Samāsokti and Sahokti is pointed out. Viveka probably suggests that the Sahokti as defined by Bhamaha is not acceptable to the author. The definition given by Bhamaha is quoted here to represent other writers also, who follow Bhamahas view about this figure. (28) Parivrtti (p. 277, 1. 20) 6: Bhamahas definition of this figure is discussed along with Udbhatas. 8 (p, 270, . 3) Rudratas definition of Parivrtti° is discussed. Bhoja divides Parivrtti into three types 10: uyatyavatī, vinimayavatī and ubhayavati, eacn of these being further divided into two types viz. mukhya and amukhya according as the exchange is primarily expressed or metaphorical. 1. वर्धते सह पान्थानां मूच्छया चूतमजरी। etc. S. K. IV.v. 131. (P. 482). and कोकिलालापमधुराः सुगन्धि वनवायव: । etc. (ibid) IV. v. 129 (P. 481). These are borrowed by Bhoja from Kāvyādarsa. (vide 1I. 353, $54.) 2. उत्तररामचरितम् II. I0 3. किरात. IX. 39. 4. (ibid) IX. 40. 5. विक्रमोर्वशीयम् IV. 27 6. New paragraph from the words; कस्यचिद् इति। etc. 7. विशिष्टस्य यदादानमन्याहेन वस्तुनः । अर्थानतरन्यासवती परिवृत्तिरसौ (यथा) ।। B. K. L. III. 41. 8. समन्यूनविशिष्टैस्तु कस्यचित्वरिवर्तनम् । अर्थानर्थस्वभावं यत्परिवृत्तिरभाणि सा ।। U. K. L. S. V. (P. 61.) The discussion of this definition is based on Laghuvrtti, 9. युगपद्दानादाने अन्योन्यं वस्तुनोः क्रियेते यत् । क्वचिदुपचर्येते वा प्रसिद्धितः सेति परिवृत्तिः । R, K. L. VII. 77. The remarks in Viveka are borrow from Namisādhu, 10. S, K, III, 30,

147

Some of the ills. are traceable 1 (29) Bhāvika (p. 278, 1. 18)2: Mammataś definition of Bhāvika 3 is discussed.

(p. 278, 1. 20) The first variety of Bhavika4 according to Bhoja is discussed. Bhojas Bhavika is quite different from the one defined by Bhamaha 5 and others. The threefold Udbheda,6 another alamkara according to some, is included by Bhoja in his Bhāvika.

(p. 278, 1. 21) Bhojaś ill. of the second varietiey of Bhavika7 is treated here. The ill. of the third variety 8 is not traceable.

(p. 278, 1. 22) The ill. of the uyakta type of Udbheda9 is under discussion.

(p. 278, 1. 23) The ill. of ubhaya-rupa Udbheda, 10 is discussed. The ill. of the second variety of Udbheda, 11 avyakta type is not traceable.

1. The ill. of व्यत्ययवती मुख्या is: कुमुद्वनमपश्रि श्रींमदम्भाजषण्डम् etc. S. K. III. v. 78 (शिह० XI. 68.) The ill. of अमुख्या of that type is: जो ती अ अहरराओ रत्तिं उन्वासिओ पिअअमेण। सोच्चिय दीसइ गोसे सवत्तिअणेसु सङ्कन्तो I। S. K. III. v. 79. The ill. विनिमयवती अमुख्या is: तस्य च प्रवयसो जटायुषः स्वर्गिण: etc. / (ibid.) III. v. 81. The original borrows from Bhoja: अत्र जर्जरकलेवरं दत्त्वा ... यशः क्रीत- मित्यमुख्ययै वृत्त्या etc. /(P. 350). The ill, of उभयवती अमुख्या is: S. K, III. v. 83. The original borrows from Bhoja. भत्र भूभृताम् ... हस्तनिक्षेप स एव (in विवेक it is एष) द्रव्यगुणादीनां स्थानादिपरिवृ त्तौ व्यत्यो, यञ्च ... सोऽयं दानप्रतिपाद्नलक्षणोपि विनिमय: etc. / (P. 351). 2. New paragraph from the words: परोक्षोपलणपरत्वे इति। 3. K.P. X. 28: प्रत्यक्षा इव यद्भावाः क्रियन्ते भूतभाविनः । तद्भाविकम् ॥ This is based on Bhamaha's definition of Bhāvika (vide B. K, L. III. 53) [vide also U. K. L. S. VI. (P. 73)]. The original borrows from Hemacandra: भूतभाविश्दस्य परीक्षोपलक्षणपरत्वे परोक्षाणां पुरःस्फुरद्रपत्वहेतुवर्णनमिति etc. / H. K. S.V. (P. 403). 4. S.K. IV. v. 232, 5. (ibid) IV 86. 6. (ibid) IV. 87. 7. (ibid) IV. v. 233. 8. (ibid) S. K. IV v. 234. . (ibid) IV. v. 235. The original borrows here from Bhoja's comments on this verse: अत्र मायाविनो महेन्द्रस्याभिप्रायः सत्यकेन व्यक्तमेवोभ्दिन्न इति व्यक्तोऽयमुभ्देदः। P. 550 10. (ibid) IV. v. 237. The original borrows here from Bhoja's comments: सोऽयं सखीव्याहास्तेन तदभिप्राय उन्दिन्नोऽनुभ्दिन्नश्च भवतीत्युभयरूपोऽयमुम्देरः। P. 551.

148

(30) Kāvya-linga (p .271, 1. 23)1 Mammataś ill. of- Kavya.linga, wherein the cause (hetu) is expressed in more, than one word (aneka-padārthatā) is : pranayi-sakhi-salīla-parihāsa etc. / 2 (p. 278, 1. 25) Rudrata deals with a figure called Hetu3. It is not accepted by Bhamaha, + Mammata 5 etc. But Dandi accepts it and illustrates several varieties of Hetu. 6 (p. 279, 1. 5) Rudrataś ill. of Hetu7 is discussed. It seems that the original accepts Hetu. (p. 279. 1. 10) The definition of Hetu s given by Bhoja is discussed. The ill. of the four varieties of Hetu viz. efficient (karaka),9 probative (jñāpaka ) 10, negative (abhava) 11 and diverse (citra) 12 given by Bhoja are discussed- Bhoja borrows some of these from Dandi 13 (31) Paryāyoktam (p. 279,-1. 23) 1 :Mammatas ill. of this figure is under discussion: yam preksya cira.rūdhā'pi etc. /15 Here the uyangya is stated in so many words. 1. New paragraph from the wc.ds: प्रणयिसखत्रीति। 2. K. P. X. v. 502. 3. R. K. L. VII. 82. 4. B. K. L. II. 86, 5. इति पूर्वोक्तं काव्यलिङ्गमेव हेतु: । K. P. X. (p. 547 ) 6. K. D. II. 235 ff. 7. R. K. L. VII, 83. 8.S, K. III. 13. 9. (ibid) III v. 21. 22. and 23. Here Viveka (p. 279, 1. 13) borrows from Bhoja's vruti (IV 21.) and the original also borrows from that: दर्शनक्रियायामनाविशन्कर्मसंबधातू तामप्रधानभावेन etc. / P. 322; also आत्मन्येवात्मनः समावेशो न भवति इति क्रियानाविष्टोऽयमितिशव्द्राभिधेयप्रयोजको नाम कारकहेतुभेद: । P. 323. 10. (ibid) III v. 26. The original borrows from Bhoja's vtti :अत्र कण्ठेकाल इत्यादीनि क्रियायामनिविशमानानि etc / p. 324, and ibid IIl .. v. 23. The original borrows from Bhoja अत्र गौर्या ... । ततश्चोत्पातेन ज्ञापिते चेति सम्बन्धस्योभयनिष्ठत्त्वादर्थ्य इव लक्ष्यवाचिनश्रतुर्थी न लक्षणवाचिनः। तृतीयाविषयापहारादेकयव च विभकत्यो- भयगतस्यापि etc. / p. 325, 11, (ibid) III v, 35, 11. Thr orginal borrows from Bhoja's vrtti अत्र वस्तुनः उत्पादः प्रागभावाभाव उच्यते। P. 328. 12-that traceabie. 13.(vide)-K.D. II. 238. 243. 12 (this is his स्वभावोक्ति) and 251. 14. New paragraph from the word: शब्देन इति। 15 .: K.P.X.v.504. The discussion is borrowed from K. P. अत्र 'ऐरावणशकौ मदमानमुक्तौ: जातौ' इति व्यङ्गयमपिशब्देनोच्यते।

(32) Udatta (p. 280, 1. 6) 1: Induraja2 shows how this is quite distinct frem Rasavat, a figure admitted by. Udbhata 3. The ill. is not traceable. Hemacandra does not accept Udatta 4. (33) Samuccaya (p. 280, 1. 18) 3 : Kalpalata 6 does not seem to accept some of the varicties of this figure given by Rudrata 7: (p. 280, 20) The definition of Samuccaya according to, Rudrata s is discussed. The ill. of the conjunction (samuccaya) of good things (sādhu-dravya) is: Uma vadhur bhavān data jacitara ime vayam / 9 etc. The ill. of the conjunetion of unpleasant things (asadhu dravya) is: klībo virupo murkhas ca marma-ha matsaranvitah /10 etc. : (p. 280, 1. 25) The ill. of the conjunetion of, pleasant (sukhavaha) substances 11, qualities 12 and actions 13 are discussed here. The ill. of the conjunction of unpleasant actions is: rajya.bhranaso vane vaso dūre mata pita mrtah / 14 etc. (p. 280, 1: 28) Kalpalata seems to refute those who acquiece in the threefold division of samuccaya into sator-yogah, asator-yogah, and: satāsator- yogah, given by. Rudrata. 15 (p. 281, 1. 10) The ill. of the first variety of Samuccaya according to Rudrața is discussed. 1. New paragraph from the words: युक्तोऽयम् इति। etc. 2. vide Laghu-vrtti (p. 54). The ill. under discussion is: तस्यादिकोडपीनांसनिघर्षेऽपि पुनः पुनः । etc. U. K. L. S, (p. 54). The original borrows from Laghuvrtti: अत्र हिमवतः स्थैयें ... वीररसप्र तपत्तिहेतुभूत- मवान्तरवाक्यार्थत्वादुपलक्षणीभूतम्/(2. 5.1) .. Viveka borrows.from H. K. S .: यदि ऋद्धिमद्वस्तुवर्णनमङ्कारस्तदा ऋद्विरहित वन्तुवर्णनमप्यलैकारः कश्चित्प्रसनजतीति ।(p. 403.) 3. U. K. L. S. (p. 49). 4. -H. K. S. (p. 403) 5. New paragraph from the words: न चाच्यम् इति 6. Here it follows and borrows from K. P .: वयधिकरणे इति ... न वाच्यम्। P. 536. 7. R. K. L. VII. 19. 27. and VII. 103 8. (ibid) 19. 9 .. This and-the following verse are quotee by afHo on R. K: L. VII. 20 .. The words सूत्रकार and वृततिकार-positively refer to र्दट and नमिo respy. The words तत्र साधु serve to introduce साधुद्व्यसमुच्चय. 10. quoted by Nami, on R. K. L. VII, 20. 11. R. K. L. VII. 21.

) 12. (ibid) VII, 22. 4. (ibid) VII. 23, 13. This is quoted by Nami, on R. K. L. VII. 32. 14. R. K. L. VII. 19.

15. दुर्ग त्रिकुट: परिखा पयोनिध: प्रभुर्दशास्यः सुभटाश्च राक्षसाः । नरोऽभियोक्ता सचिवैः तवङ्गमेः किमत्र वो हास्यपदे महभ्दयम् ॥ R. K. L. VII. 20. (Kāvy-malā Ed. reads fagzH). The verse is quoted as ill, of Samuccayokti by Bhoja in his St. Prakasa (p. 419). with slightly different readings."

150

(p. 281, 1. 10) The ill. of kriya-Samuccaya is discussed: prasphurann adharostham, gālram romancayan girah skhalayan / 1 etc. (p. 281, 1. 14) 2 Bhojaś definition of Samuccaya is discussed and its several varieties as given by him are treated.3

(p. 281, 1. 20) The ill. of ubhaya-padaśraya-kriyā-samuccaya4 is not traceable.

(p. 281, 1. 21) Bhoja points out that anvacaya is not distinct from Samucaaya 5 . After illustrating several varieties of the latter he remarks that the scope of anubhaya type of Samuccaya and Anvacaya has already been captured by Dipaka.6 He, therefore, directly illustrates itaretara- yoga type of Anvacaya (involving mutual connection between the actions and their subject):

sāvaseşa-padam uktam upeksā srasta.mālya.vasanābharaņesu | 7 etc.

(p. 282, 1. 1) The ill. of itaretara-yoga type of Sammucaya involving the use of 'ca' after the uttara-pada is: tat kşanam viparivartita.hriyor nesyatah sayanam iddha.rāgayoh ! sā babhūva vasa vartinī dvayoh Šūlinah suvadanā madasya ca // 8

Here 'ca' is used after 'madasya' which is the uttara. pada.

(p. 282, 1. 2) The ill. of samahara type of Samuccaya involving the use of 'ca' is:

1. R. K. L. VII. 23 Viveka notes that the conjunction illustrations of the conjunction of unpleasant (duhkhavaha) things are already given earlier. 2. New paragraph from: एकतः इति।

2. द्रव्यक्रियागुणादीनां क्रियाद्रव्यगुणादिषु । निवेशनमनेकेषामेकतः स्यात्समुच्चयः ॥ S. K. IV 60 also cp. (ibid) IV. 62. 63. 4. (ibid) IV. 139: विचिन्त्यमानं मनसापि देहिनाम् etc, / 5. (ibid) IV. 61. 6. The original borrows from Bhoja's vrtti: अनुभयाश्रयस्तु समुच्चयोऽन्वाचयश्च न भवति। द्वयोरपि दीपकेन विषयापहारात् । etc, (p, 489) The pronoun 'अस्य' (Viveka-p,281, 1,27) refers to Bhoja. 7. S. K. IV, v, 141 (fR7ET. X. 16.) The original borrows from Bhoja's vrtti on this: अत्रोक्तम्, उपेक्षा, उत्थितमित्येते क्रियाद्रव्यविशेषा इतरेतरयोगेन मदवविलासद्योतन- कियायां निवेश्यन्ते; तेन द्योतयन्तीति बहुवचनं द्वन्द्वसमासथ्च तद्विवक्षायां स्यात् । (p. 489.) Read कियाद्रव्याविशेषा: in the text, it is a compound. 8. S. K. IV. v. 143. The original borrows from Bhoja's vrtti introducing this verse: चयोंगे, पीतरेतरयोग: । etc. (p. 490).

151

vicintyamānam manasā' pi dehinām idam hi lokeşu cakāsti durlabham / 1 etc.

(p. 282, 1. 6) The ill. of Samahara type of Anvacaya pertaining to action (kriyā-vişaya) involving the use of 'ca' alter the uttarapada is:

gacchantīnām ramana.vasatim / 2 etc.

(34) Paryāya (p. 282, 1. 10): Mammataś ill. of the second variety of Paryaya is under discussion:

tad geham nata.bhitti mandiram idam labdhāvakasam divah / 3 etc.

Mammata points out in his vrlti on this verse that this is Paryaya and not Parivrtti 4 as the giving away of one thing (hana) and receiving of auother (upadana), by one and the same agent is not intended. 5

(p. 282. 1. 12) Rudrataś first variety of Prayāya is under discussion. 6 Namisadhu points out that Paryaya is distinct from both the types of Bhāva 7.

(p. 282, 1. 19) Bhojaś ills. of Paryāya are discussed. 8

1. S. K. IV. (p. 491). This also an ill. of kriyā-Samuccaya (vide S. K. IV. v. 139.) 2. (ibid) IV, 144 (This is मेघदूत 39). The original here borrows from Bhoja's :rt'i सोऽयं भिन्नकालत्वभिन्नविषयत्वाभ्यामन्वाचयः समुच्चयाद् भिन्नी भवति। (p. 491). Bhoja points out a slight shade between Anvācaya and Samuccaya, hut as a matter of fact, even according to Bhoja himself the former is a variety of the latter (of 4 इहान्यो यः सोऽपि नान्यः समुच्चयात्। (S.K.IV 61) cf. also Bhoja: नन्वेवं, यदि समुच्चयेऽपि भिन्नविषये क्रिये तुल्यकालमेव प्रयुज्येते, को दोषः स्यात् । :न कश्चित् । etc. (p. 491). 3. K. P. X. v. 518. 4. The ill. of Parivrtti is: लतास्तामेतासामुदितकुसुमानां मरुदयम् etc. / K. P. X. v. 498. 5. The original borrows from K.P. अत्रकस्यव हानोपादानयोरविवक्षितत्वान्न परिवृत्तिः । (P. 538). 6. R. K. L. VII. 42. Rudrata is the first rhetorician to define and illustrate this figure. 7. अयमर्थः प्रथमभावे विकारलक्षणेन कार्येण विकारवतोऽभिप्रायो यथा गम्यते ... द्वितीयभावे हि वक्तुरभिप्रायरूपमर्थान्तरं वाक्येन गम्यते । नमि० on R, K. L. VII. 42. The original probably paraphrases and explains नमि० The ill. of प्रथमभाव is (p. 282.1.12.): ग्रामतरुण तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरीसनाथकरम् etc, / R. K. L. VII. 39. This is Mammata's ill, of गुणीभूतव्यङ्गय (Vide K. P. I. v. 3). The ill. of द्वितीयभाव is (p, 282, 1, 17): एकाकिनी यदबला तरुणी तथाहम् etc. / R. K. L. VII. 41. 8. S. K. IV, v. 213, The comments are borrowed by the original from Bhoja: 8T 'कयाचिदेव मिषतो विनिर्यये इत्युदर्काभिधानेनाकडक्षानिवृत्तेर्निराकाडक्षमेतन्मिषं नाम पर्यायमेद: ॥(p. 535,)

152

(35) Anumana (p. 282, 1. 22): Rudratas first variety of Anumana 1 is uot accepted by Mammata. The orginal here follows, and borrows from Kavya.prakāsa. 2 (36) Parikara (p. 282, 1. 25) 3 : The first ill. could not be traced. (p. 283, 1. 1) Rudrataś ill of Parikara is discussed: by

kāryeşu righniteccham vihita.mahiyo' parādha-samvaranam / asmākam adhanyānām ārjavam api durlabham jātam // 4 (p. 283, 1. 7) Bhoja has given six types 5 of Parikara: kriya 6, kāraka, th

sambandhi, sadhya and drstanta. Some of these are traceable here. (p. 283, 1. 11) When a verb is modified by words ending in krt termina- tions, taddhita terminations etc., the figure is kriya. parikaras. The ill. is: gehād yatā saritam udakam hārikā nājihīse / etc. 9 (p. 283, 1. 16) The ill. of kriya. parikara where the rerb is modified fr

by an adverb (avyayena) 10-is: salīlam āsakta-latānta. bhūşaņam samāsajantyā kusumavatamsakam / stano papīdam nunude nitambinā / 11 etc.

1. R. K. L. VII. 56' 2. The words', साध्यसाधनयोः, पौर्वापर्यविकल्पे न किञ्चिद् वैचित्रयमिति न तथा दुर्शितम्। are probably borrowed from K. P. (p. 539). 3. New paragraph from the words: अत्र भानुदीधिति इति। 14. R. K. L. VII 74. 5. किया कारकसम्बन्वि साध्यदष्टान्तवस्तुषु । 1 कियापदादयुपस्कारमाहुः परिकर बुधाः ॥ S. K.IV. 12, 6. The ill, of कियापरिकर is (p, 283, 1, 7): विवसिअणिवेइअत्थो सो मारुइलद्धपञ्चआगअहरिसम् । सुग्गीवेण उरत्थलणमालामलिअमहुअरं उवऊढो । (ibid) IV. v. 171 7, The ill. of सम्बन्विपरिकर is (p, 283, 1, 8): उम्मूलिआण खुलिया उक्चिप्पन्ताण 2 etc; / (ibid) IV. v. 173. The original borrows from Bhoja's Vrtti: अत्रोष्ियमाणगिरिसम्बधिनोऽप्रथोजका अपि नदीप्रवाहा विशेषणेरुपस्कृता etc. / (p, 509), 8, S. K. IV. 73. The original borrows from Bhoja: तत्र कृता ताद्थ्येन यथा -- । p. 511. these words introduce the illustration. 9 S K. IV. v. 177. The original borrows from Bhoja's vrtti: पवं लक्षणादिषु शत्रादिभिरपि : द्रष्ट्रव्यम् । (p. 511)' 10.The words "अव्ययेन यथा-" are borrowed from Bhoja S. K. (p. 512) who introduces his ill, above discussed, with these words. The reading 'अध्ययन' in Viveka (p, 283, 1, 16) is obviously wrong. 11. S. K. IV. v. 178 (p, 512) [it is fa(ra. VII. 16]. The original borrows from Bhoja,: एवं यथाविध्यनुप्रयोगादिश्वपि द्रष्टव्यम्। तेन कियायाः कवचिदान्तर विशेषणयोगाव्यङ्गयत्वं भवतीत्यपि व्याख्यातम्। (p, 512). The separate paragraph from 'आन्तर' in Viyeka (p. 283. [, 22) is unwarranted.

153

(p. 283, 1. 22) The ill. of āntara visesana kriyā-parikara is: sayyante hata-śayikāh etc. / 1 (p. 283, 1. 23) The ill. of kriya.parikara when the verb is modified by an adverb phrase etc. is: satam vārān uktah priya-sakhi etc. 2 (p. 283, 1. 25) Kriya. parikara resulting from the use of the termination thal which gives rise to adverbs of manner,3 is discussed: akṛta-kavalārambhair bhūyo bhaya-sthagitekșanāh / ... gaganam asakrt paśyanty etas tathā'sru-ghanai mukhaih etc. / 4 Bhoja notes that the above variety includes kriya.parikara, resulting from the inversion of 'lad' and 'yad', wherein the verb is modified due to repetition of the inversed adverbs. 5 The ill. is: jaha jaha nisā samappae taha taha verira.tarang.padimā etc. 6 / (p. 284, 1, 1) The definition ot sambodhana-parikara is discussed: kriyā visesaņam kaiscit sambodhanam apīşyate / sambandhibhih padair eva laksyante lakşanādayah // 7 (p. 284, 1. 4) Bhoja mentions the view :of others,8 according to whom Parikara lies in establishing 'he similitude (sadharmya) in figures like upamā, rūpaka, virodha-slesa etc. by means of words or of meaning or of both. The ill. of sabda-krta-parikara in Upama is not traceable. 9 1. S.K.IV.v,179, Here the words, 'हतशायिकाः शय्यन्ते' and 'उष्ट्रासिका आस्यन्ते', are ills. of kriya-parikara, The original borrow: from Bhoja's vrtti: अत्र 'उष्ासिक] ... ' ... उपमानोपमेय सम्बन्धजनितमेदाभेदपरिग्रहालकारेण etc' (p. 513). ण 2. (ibid) IV v. 180. The original borrows from Bhoja: क्वचित्पुनर्वा्यमपि ... ताविमौ

प द्वावप्यावृत्तिरूपेण ... अविचलितस्वरूपमेव प्रधानं (etc6 / (p. 51:). 3. प्रकारवचने थालू। पा० ५३।५३।। 4. S.K.IV.v.181. The original borrows from Bhoja's vrtti: अत्राद्यः प्रकारवचने थाल, -1 अनेकवारानित्यर्थे (Viveka reads अनेकवारम् etc) 'असकृत्' ... 'मुहुः' इति कृदर्थे

पि वीप्सया च क्रियाविशेषणेन सह विशेषयति, 'यथा भ्रमन्नयनोदकं निपतति' इति शतृलक्षितया etcl (P. 515).

ho 5. The original borrows from Bhoja : एतेन तद्दोर्विपर्ययस्तद्विशेषणयोगश्च व्याख्यातः । (Pp. 515-16). eka 6. S. K. IV. v. 182. 7 bid) IV. 78. The ill, of this variety is not traceable (vide S. K. IV. v. 183). The ja,: 0 cher varieties of kriya-parikara are, लक्षणपरिकर, हेतुपरिकर, सहार्थपरिकर, तादर्थ्यपरिकर,

त्वं उपपद्परिकर etc, which are not traceable here (vide S. K.IV, vv. 184 to 189). र' 3. S. K. IV .75. 9. (ibid) IV. v. 189.

154 (p. 284, 1. 4) The ill. of artha-krta-parikara in Rupaka is: vikațe gagana.samudre divasam sūryena mandareneva mathite / 1 etc. (p. 284, 1. 5) In the ubhaya-krta-parikara the similitude between the contradictory senses is based on both (uthaya) sabda and artha and results in virodha-ślesa.2 (p. 284, 1. 7) 3 Bhoja includes Ekāvalī under Parikara. It is threefold sabdaikāvalī, arthaikāvalī and ubhayaikavalī according as it is based on word, meaning, or both. 4 The ill. of Sabda-ekāvalī is (p. 284, 1. 7): parvata-bhedi pavitram jaitram narakasya bahu.matarnga-hanam / 5 etc. (p. 284, 1. 8) The ill. of arlha.ekāvalī is: kim iti kabarī yādrk tādrg disau kim akajjale / 6 etc. (p. 284, 1. 9) The ill. of ubhaya-ekāvalī is: ambā tusyati na mayā na snusayā sā' pi nāmbayā na mayā / aham api na tayā na tayā vada rājan kasya doso'yam // 7 (37) Vyājokti (p. 284, 1. 11): The ill. under discussion is: Śailendra.pratipadyamana.Girijahastopagudhollasad- romāncādi.visamstulākhila.vidhi.vyāsanga.bhangāk 'aļ / etc. s Kalpalata probably points out how V,ajokti differs from Apahnuti. 1. S. K. IV. v. 190. The Cchaya of this prakrt ven; in Bhoja's vrtti reads : faqa, while the original seems to render the prakrt दिअसे by दिनसम् in Sanskrit, the accusative being according to, 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे द्वितीया॥" पा० The original borrows from Bhoja : अत्र गगने समुद्त्वेनरूपिते परस्परोपमानात् साधर्म्यमुत्पादित- मित्यर्थोडयं रूपकारिकरः । (P. 521). 2. The ill. is: रइअमुणालाहरणो णलिणदलत्थइअपोवरत्यणअलसो। वहइ विअसंगमम्मि वि मअणअप्पप्पसाहणं जुइजअणो। S. K. IV. v. 191. The original borrows from Bhoja's vrtti : अत्र 'प्रियसंगमेऽपि मद्नाकल्पप्रसाधनं भवति' etc. / (P. 521). 3. New paragraph from the words : पर्वत - इति । 4. S. K. IV. 76. 5. (ibid) IV. v. 1-2. 6. (ibid) IV. v. 193. The original borrows from Phoja : अत्र 'अयमयमयम्' इति. तथाविधया अर्थकावल्या 'परिच्छदः' इति कर्तृकारकम् अभिन्नार्थ इव परिष्क्रियते etc। (P. 523). 7. (ibid) IV. v. 194. The original borrows from Bhoja : अत्राम्बास्नुषास्मदर्थलक्षणैस्तद्वाचिभिः सर्वनामभिः शब्दे: etcl (P. 524). 8. K. P. X. v. 521 9. In this dicussion it draws upon Kāvyaprakā'sa : न चैषापहुनुतिः प्रकृताप्रकृतोभयनिष्ठस्य साम्यरयेहासंभवात्। (P. 521).

155

(p. 284, 1. 13) The verse under discussion probably is: anurāgavatī sandhyā divasas tat purahsarah / aho daiva-gatih kīdīk-tathā'pi na samāgamah // 1 Here the context (prakarana) is not known hence it is not possible to say what is prakria and what is aprakrta. The figure of speech is either samāsokti or aprastutaprasansā. 2 It is a variety of Ahetu according to Bhoja 3 (38) Parisankhya (p. 284, 1. 16): Mammatas definition of the figure is discussed. 4 The ill. under discussion is: kim āsevyam pumsān, savidham anavadyam dyu-saritah / 5 etc. (p. 284, 1. 18) Rudrataś ills. of Parisankhyā are discussed : kauțilyam kaca-nicaye / etc. 6 and kim sukham apāratantryam / etc. 7 Rudrata divides each of the two varieties of Parisankhya viz. Prsta and Aprsta, into four subvarieties according as the exclusion relates in each case to jali, guna, krija or drarya. s The ills. of guna only in both the nriz types is given by Rudrata. Namisadhu points out the ill. of the exciusion of jati in the first i. e. prsta type of Parisankhya. It is plightly claborated by Viveka (p. 284, 1. 23): ke brāhmanā yeşām satyam dama ānīsamsyam | 9 etc. Viveka does not illustrate the other subvarieties of Parikara. 19 1. The verse is quoted in घवन्यालोक (P, 1:4). 2. The figuie is Samasokti according to Bhamaha and Aksepa according to Vāmana (Vide लोचन - P. 115). 3. S. K. III. v. 44. (P. 332) and Sr. Pr. Vol. II. (P. 397). 4. K.P.X.119.(P.541). The original borrows from K.P .: प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु शव्देन प्रतिपादितम् etc1 P. :44. 5. K. P. X v. 522. 6. R. K. L. VII 81. and K. P. X. v. 524, Mammatas third variety of परिसंख्या. 7. R. K L. VII. 80. The order of Rudrata's ills, of parisankhya is changed in Kalpalatā, because they are given according to K. P .. Rudrata's ill. of the second variety of parisankhya is Mammata's ill, of the shird variety of that figure, whereas the former's ill. of the first variety of parisankhyā is not quoted by Mammata. 8. कारणमाला सेयं यत्र यथा पूर्वमेति कारणताम्। अर्थानां पूर्वार्थाम्दवतीदं सर्वमेवेति ।। R. K. L. VII. 79. 9. 'जातौ तु के ब्राह्मणा येषां सत्यमित्यादि द्रष्टव्यम्।' नमिसाधु on R. K. L. VII. 80, 10. Viveka (P. 284, 1. 25) remarks: एवं जातिद्रव्यक्रियास्वप्युदाहार्यम् । Namisadbu also does not supply the remaining ills .. He remarks : द्रव्यक्रियाजातिषु तु स्वयं द्रष्टव्यानि। (vide fc(UT on R. K. L. VII. 81).

156

(39) Karana-malā (p. 284, 1. 26) Rudratas definition of this figure is discussed 1. The ill. is: vinayena bhavati guņavān guņavati loko'nurajyate sakalah / 2 etc. (40) Anyo'nyam (p. 284, 1. 27): Rudrataś definition of this figure is discussed. 3 The following verse is not Anyo'nya; Krşna.dvaipāyanam Pārthah sişeve sisyavat tataḥ | asāv adhyāpayat tam tu vidyām yoga-samanvitām //+ Here there is no Anyo'nya for sevana and adhyapana are two distinct actions whereas in Anyo'nya there should be a single action. 5 (p. 285, 1. 2) Bhoja's ill. of pratīyamāna type of Anyo'nya is discussed, Here the mutual relation of upakārya and upakāraka existing between the actions of the traveller and the water-girl is suggested (pratīyamana).6 (p. 285, 1. 3) Bhoja's ill. of mixed (suggested as well as expressed) type of Anyo'nya is under discussion. 7 (p. 285, 1. 3) The ill. of Anyo'nya-bhranti 8. According to Bhoja it is not distinct from Anyo'nya. (p. 285, 1. 3) In the ill. of Anyo'nyatmakata two hues (syama and bandu) are described as having become one due to mutual blending (vyctikareņa). 1. R. K, L. VII. 84. Rudrața is the first to define this figure. 2. (ibid) VII. 85. 3. (:bid). VII. 91. The discussion is based on Nami's tippana on this Karika. 4. Quoted by Nami on R. K. L. VII. 91. 5. In order to exclude such cases from Anyo'nya, Rudrata has used the word '(a:' in his definition of that figure. In the illustration on hand the action is not one and the same. 6. उद्धच्छो पिअइ जलं जह जह विरलङ्गली चिरं पहिओ। पाआवलिआ वि तह तह घारं तणुमग्पि तणुएई ।। S. K. III, v. 73. (P. 376). It is doubtful if this can be called Anyo'nya from Rudrata's and Mammata's points of view for here the reciprocal influence is not brought about by a single action. 7. गोलाविसमोआरच्छलेण अप्पा उरम्मि से मुको। अणुअम्पाणिद्दोसं तेण वि सा गाढमुअऊढा । (ibid) III. v. 74. The original borrows from Bhoja : अत्र गोदावरीविषमावतारव्याजेन तया तस्योरसि आत्मा क्षिप्तस्तेनाप्यनुकम्पानिदाषा (निर्दोषं?) सा गाढमुपगूढेत्यभिधीयमानः प्रतीयते। etc (P. 347) 8. जम्बूनां कुसुमोत्करे नवमधुन्यारब्धपानोत्सवाः कीरा: पक्कफलाशया मधुकरीश्चुम्बन्ति मुश्चन्ति च। एतेषामपि नीलकिशुकदलैरेभि: समानत्विषां पुष्पभ्नान्तिभिरापतन्ति सहसा चञ्चूषु भृङ्गाङ्गनाः ।। S. K. III. v. 76. 9. The reading 'fataI' in the Nirnayasagar 2". ed. of S. K. is a misprint, it should be 'व्य तकरेण,' as it is in Viveka.

157

praphullata- piccha-nibhair abhīşubhih subhais ca saptacchada. pamsu-pāndubhih/ parspareņa cchuritā'malacchavī tad eka.varņāv iva tau babhūvatuh // 1 (41) Uttara (p. 285, 1. 5): Mammata's definition of this figure is discussed: uttara-śruti.mātratah / praśnasyonnayanam yatra kriyate tatra vā sati / asakṛd yad asambhāvyam uttaram syād tad Uttaram // 2 Uttara is a distinct figure of speech. It is neither Kāvyalinga nor Anumāna, 3 (42) Sūkşma (p. 285, 1. 10): Mammata's definition4 of this figure is discussed. The ill. under discussion is: vaktra-syandi.sveda-bindu. prabandhair dıstvā bhinnam kunkumam ka'pi kanthe / pumnstvam tanvyā uyañjayntī vayasyā smitvā pāņaukhadga-lekhām lilekha // 5 (p. 285, 1. 12) The distinction between Hetu and Suksma is pointed out. The former involves upacara (similitude) whereas the latter involves lakşaņa.laksaņā (Indication by exclusion of Primary sense). (p. 285, 1. 14) Bhoja's definition of Sūksma is discussed. 6 (p. 285, 1. 17) Bhoja's ill. of Sūkșma is under discussion. 7 (43) Sara (p. 285, 1. 17). Not quite traceable. Bhoja includes it under Uttara $. Probably this figure is not accepted by Kalpalata9. 1. This is an ill, of Anyo'nyatmakatā. The original borrows from Bhojas vrtti on this verse: अत्र श्यामगण्डुतयोः परस्वरव्यतिकरेणैकवर्णकरणादन्योन्यमेकता नाम भ्रन्तिभेदोऽन्योन्या- त्पृथगेव । (P. 348). Is it 'अन्योन्यादपृथगेव here? Yes, because Bhoja gives this as an ill. of Anyo'nyaikata, (same as Anyo'nya), in his Srngara-Prakasa. (cf. अन्योन्यचुलिका अन्योन्यभ्रान्तिरन्योन्यैकता चान्योन्यमेव । Sr. Pr .- P. 400) 2. K. P. X. 121 and 1:2 ab The original actually quotes this definition as is clear from the words 'तत्र वा in Viveka. .The original borrows from K. P. : न चतत् काव्यलिङ्गम्। उत्तरस्य ताद्रप्यानुपपत्तेः न हि प्रश्नस्य प्रतिवचनं जनको हेतुः। नापीदमनुमानम्। एकधमिनिष्टतया साध्यसाधन- योरनिर्देशाद्-इत्यलंकारान्तरमेवोत्तरं साधीयः । 4. कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्म प्रकाश्यते। धर्मेण केनचिद् यत्र तत् सूक्ष्मं परिचक्षते ।। K. P. X. 36 cd. 37 ab. 5. (ibid) X v. 531. (P. 550). 6. इङ्गिताकारलक्ष्योऽर्थः सूक्ष्मः सूक्ष्मगुणात् तु सः। (सूक्ष्मात् प्रत्यक्षतः सूक्ष्मोSप्रत्यक्ष इति मिद्यते) II.S. K. III. 21. (vide K. D. II. 250 cd). 7. S. K. III v. 52. Probably Kalpalatā has a different reading. 8. S. K. III. 23. 9. Hemacandra includes Sāra in Parisankhyā [ vide his Viveka (p, 395) ].

158

(44) Aasangati (p. 285,1. 17): Not quite traceable. Bhoja includes it under Virodha'. (45) Samādhi (p. 285, 1. 17): Bhoja gives a figure of sense (arthālankāra) named Samahita2, which is Samadhi of Mammata3. Bhoja gives another figure called Samadhi or Samadhyukti which is an Ubhayālankāra+, but is quite different from Mammata's Samādhi. Kalpalatā probably followed Hemacandra5 and accepted neither of these. The distinction between Samadhyukti6 and Samasokti" is pointed out. (p. 285, 1. 24) The verse$ under discussion is the ill. of Melita9 which is not distinct from Samadhi or Samadhyukti. 1. S. K, III. 24. 2. Bhāmaha (B. K. L. III. 10.) and Dandi (K. D. II. 298.) also call it Samahita. Udbhata's Samahita is different fiom the figure of that name given by Bhāmaha and others. Udbhata's Samābita is very near the Vyājaokti of Mammața (K. P, X 118 cd ) and Samādhi vākyārthaguna of Bhoja (S. K. I, 84 6), and is based on भावशान्ति (cf माणिक्य's संकेत-P. 39) 3. K. P. (p. 551) The ill. given by Mammata is borrowed from Dandī. 4. S. K. IV. 44, (cf Dandi's definition of Samadhi guna-K. D. I. 93.) 5. Hemacandra does not accept Mammata's Samādhi as an independent figure, but includes it in Sammuccaya [ vide his Viveka (p. 393) ]. 6. This figure is acccpt by Bhoja (S. K. IV. 41-45). It Is the same as Dandi's Samadhi guna, which latter is not accepted by Mammata and Hemacandra, (cf. Bhoja's Samādhi Śabdaguna (S. K. I. 72 cd,, where Bhoja follows Dandī.) 7. The original borrows wholesale from Bhoja's Vrtti on S. K. IV. v. 103: : ga: समसोक्ते: समाध्युक्तरवा विशेषः। उच्यते। यत्र ग्राकरणिकेSप्राकरणिको धर्मोS- ध्यास्यते सा समाध्युक्तिः यथा-'असहन्तिव्व किलिम्मइ पिअअमपच्छक्खदूसणं दिणलच्छी।' इति। यत्र पुनरप्राकरणिके प्राकरणिकधर्मः सा समासोकिः। यथा-'पिबन्मधु यथ। कामं भ्रमरः फुल्लाइजे।' इति। ननु धर्मिणोऽध्यासे समानमिति चेत्। न। ... एकत्र मनसाऽन्यत्र तु वचसेति सोऽयं समाध्युक्ते: समासोक्तेश्र मेदो भवति। (P. 465). 8. कण्ठच्छेदो व्व देहो व्व पडइ दिअहो लोहिओ होइ रई। etc / S. K. IV. (v. 91). The original borrows from Bhoja's Vrtti: अत्र देहादयो यथोक्तक्रियावन्तो जन्तुवधक्रियायां निबद्धा दिवसादिभिरुपमेया etc [-(P.456). 9. This not the Militam of Rudrata and Mammata as is supposed by the editors of the S. K. (Nirnaya Sagar 2nd. Ed.) आचारपुस्तकद्ये टीकापुस्तके च मेलितमिति पाठः समुपलभ्यते। परं काव्यप्रकाशादिषु तथा सरस्वतीकण्ठाभरणात्प्राचीने स्द्रटविरचिते काव्यालंकारेऽपि 'मीलितम्' इत्येव वरीवर्तोति तदनुरोधादत्रापि मीलित',, 'मिलित' वा युक्तंप्रतिभाति। (p. 455-fn-1). This is not correct for the following reasons: (i) Srngara-Prakasa also reads मेलितम् (vide Sr. Pr .- p. 417.) (ii) Melita of Bhoja, the same as his Samadhi, is quite different from Mīlita of Rudrata and Mammata. (iii) Bhoja too has, both in S. K. and Sr. Pr., an arthalamkara named Milita which partly agrees with Rudrata's and Mammata's figure of that name [vide S. K, III. 41 and Sr. Pr. (pp. 319 and 401 ) ] ( iv) Melita is an ubhayālamkāra whereas Milita is an arthālamkāra, aecording to Bhoja, (v ) Even Ratneśvara reaus ' Melita'.

159

(46) Sama (p. 285, 1. 19) Not traceable here. (47) Vişama (p. 285, 1. 25) Rudrata's Vișama of his Atisaya1 set as well as the seven varieties of this figure belonging to his Vastava set are discussed 2. (48) Adhika3 (49) Pratyanīka (50) Militam5 and (51) Ekavalī6 are not quite traceable. Probably they were not accepted as distinet figures, yet it is difficult to say anything definitely. (52) Smarana p. 286, 1. 1): Bhoja's ill. of this figure is discussed 7. (52) Bhrāntimān ( P. 286, 1. 1 ). The ill. of Bhranty-anadhyavasāya (inconclusive illusion)$ according to Bhoja is discussed. He includes Bhrantiman, Bhranti-mala, Bhrantyatisaya, Bhranty-anadhyavasaya under Bhrānti9. (54) Pratipa (p. 286, 1. 3) 10: Mammata's definition of the second variety of this figure is under discussion 11. His third variety of Pratipa is also discussed12. (p. 286, 1. 4) Rudrata's definition of Pratipa is discussed 13. (55) Samanya (p. 286, 1. 6): Mammata's definition of the figure is under discussion. 14 1. R. K. L. IX. 45, 2. (ibid) VII. 47, 49, 51 and 54. 3. Adhika is included in Virodha by Hemacandra (vide H. K. S .- P. 377). 4. According to Hemacandra it is nothing but suggested (pratīyamānā) Utpreksā (H. K. S,-P. 405). Bhoja includes it in Virodha (vide S. K. III. 24.) 5. Milita is included in Atisayokti by Hemacandra (vide H. K. S ..-- P, 374). Bhoja accepts it as a separate arthālamkāra, but includes Tadguna, Atadgana etc. in it. 6. Ekavali is included in Parikara (S. K. IV. 76). Hemacandra includes it in Atisayokti (H. K. S .-- P. 371). 7. मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना मम वियुक्तमिद तमसा मनः । etc. S. K. III. v. 133. The original probably borrows from Bhoja's Vrtti: इति अदृष्टकृतं स्मरणमिदम्। (p. 375) 8. विरहिणीजणणद्यन्तिणणावइ etc./ S. K. III. v. 118 (The reading in Viveka is followed here ). Ratneśvaras readings are different from those given in the printed text of S. K. 9, S. K. III. 38. 10. Hemacandra includes Pratīpa in Ākșepa. 11. K. P. X. 133. cd. 12. The original borrows from K.P .: अनयैव रीत्या यदसामान्यगुणयोगान्नोपमानभावमप्यनुभूतपूर्वि तस्य तत्कल्पनायामपि भवति प्रतीपम् etc. / (p. 567). 13. R. K. L. VIII. 76. Rudrata is the first to define this figure. The original borrows from Nami-Sadhu: उपमेयमुपमानेन समम्, अतएव निन्धतेऽनुकम्प्यते वेत्यर्थः । अपि विस्मये। एतदेव चालंकारस्य प्रतीपत्वं यदन्येनान्यद्रम्यते। (p. 115). 14. K. P. X. 134. The original borrows from Mammata's vrtti: अतादशमपि तादृशतया विवक्षितुं यत् अप्रस्तुतेनार्थेन सम्पृक्तमपरित्यक्तनिजगुणमेव तदेकात्मतया निबध्यते etc. (p. 568).

160

(56) Visesa (p. 286, 1. 6): At the emd of his disenssion of this figure Mammata remarks that Atisayokti is always present in such cases as it is the life of such alamkaras. Then he quotes Bhamahe 1. (57) Tadguna (p. 286, 1. 7) Rudrata's defnitcm ci his first variety of this figure is descussed 2. (58) Atadguna (p. 286, 1. 11)3. Mammatr's IL of this figure is discussed.+ (59) Vyāghāta (p. 286, 1. 11)3: Not quite tracesbie. (60) Rasavat (p, 286, 1. 13): A long diseussios of this figure including that of Rasa is given. The original borrows wiolesale from Bharata's Nat ya.sastra6, Abhinavabharati and Hemacandra's Vizeka i (61) Preyas (p. 317, 1. 19.) °: Udbhata's defnition of the figure is probably discussed in the end. 10 (62) Ūrjasvi (p. 317, 1. 25): Bhamaha's ill. of this fgure is: (Ūrjasvi) Karnena yatha Parthaya punaragatch 1. The original borrovs from K. P .: सवत्र एवंविधवियचेडतिविवोत्तिरेव प्राणत्वेनावतिष्ठते, तांविना प्रायेणालंकारत्वायोगात्। अत एवउक्तम्-सेपा सवत्र ब्चोि: etc./ B,K.L. II. 85. Hemacandra includes Visama in Atisayokti, with these cemarks: एवं विधे च सवैत्र विषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणत्वेनावतिष्ठते। तां बिना प्रयेणालंकरणत्वायोगादिति न सामान्यमीलितेकाव लीनिदर्शनाविशेषाययलंकारोपन्यास: (p. 37!). 2. यस्मिन्नेकगुणानामर्थानां योगलक्ष्यरूपाणाम्। मंपर्गेमति नानात्वं न लक्ष्यते तग्दुण: स इति । R. K. L. IX. 22. Viveka paraphdases NNami. 3. New paragraph from here. 4. गाङ्गमम्बु सितमम्तु यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः । राजहंस तव सैव शुत्रता चीयते न च न चापचीयते ॥ K. P. X, v. 566. 5. Hemacandra includes it in Virodha (H. K. S .- (p. 377). 6. cp. Viveka pp. 286 to 302 and Nātya-Sāstra (Nisnaya Sāgar Ed). pp. 113 to 129. 7. cp. Viveka ( p. 302, 1. 21 ff) and Abhinava-bharatī on Natya-sastra ch VI. 8. cp. Viveka (p. 302, 1. 21 ff) and Hemacandra's Viveka ( p. 91 ff). I have traced the sources mentioned in foot-notes 4, 5, and 5, line for line, but they are not set out in detail here. 9. This figure is accepted by Bhāmaha, Dandi, Udbhata. Anandvardhana and others. Mammata and Hemacandra do not accept it. They include it in गुणीभूतव्यङ्गय. [ vide K. P. (p. 88 and H. K. S .- P. 404) ]. 10. The original here borrows from Induraja: तदेषा रत्यादिकानां भावानां पञ्चाशत्संख्यानां यान्यनुभावादिभिश्चतु : संख्ये : समस्तत्वेन व्यस्तत्वेन च यथायोगं सूचनानि etc./ (p. 48.) The words रत्यादिभावानामिति । and सूचनानि इति। in Viveka should be in thick black types.

161

gure dvih sandadhāti kim Karņāh Salyety ahir apākrtah // 1 s it (63) Samahita (p. 318, 1. 1) Probably it is pointed out here that dhvani and gunibhuta-vyangya are more often than not found to-gether iety and even with alamkāras 2. (p. 318, 1. 3) The definition of Samahita given by Udbhata is gure discussed 3. The definition of Rasa-bhavabhasa is given. 4 (64) Asīs (p, 318, 1. 8): Bhāmaha 5 mentions and illustrates this figure, 'according to some'. Viveka relies on Hemacandra's Viveka.6 (65) Bhava (p. 318, 1. 12): Bhoja gives two main varieties of this ling figure, sodbheda and nir-udbheda, each being further subdivided into ta's unilateral (ekatah) and bilaleral (abhitah). He notes that the second variety of Bhava is called Suksma by others, but this suksma is different from the figure is Suksma defined earlier by him 8. The ill. of the suksma of others is: kadā nau sangamo bhāvīty ākīrne vaktum akșamā / avetya kāntam abalā līlā-padmam nyamīlayat // 9 (66) Samya (p. 318, 1. 19): Bhoja' definition of this figure is discussed.10 Samya has innumerable varieties. But the three Uktis viz. ठते, 1. B. K. L. III. 7. . 85 2. Here the original almost boriows from K. P .: यद्यपि स भास्ति कश्रिद्विषयो यत्र वेत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्चययोः स्वप्रमेदाभिः सह संकरः संसृष्टिना नास्ति तथाऽपि प्राधान्येन न व्यपदेशा भवन्तीति क्रचित्केनचिद्व्यवहारः । (p. 195.). 3. रसभावतदाभासवृत्तेः प्रशमबन्धनम् । क्यते अन्यानुभावनिःशून्यरूपं यत्तत्समाहितम् । U. K. L. S. (p. 52), Viveka borrows from Laghuvrtti on this. 4. तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः ।K. P. IV.36. ab. (p. 128). 5. B. K. L. III. 55. 6. cf. आशासनमप्राप्तप्राप्तीच्छारूपमाशी: प्रयोक्तधर्म : etc. (p. 404). 7. S. K. III. 43. ff. 8. (ibid) III. 21 (इङ्गिताकारलक्ष्योऽर्थः सूक्ष्मः सूक्ष्मगुणात्तु सः ।) निरुद्भेदस्तु यो भावः स सूक्ष्मस्तैनिगद्यते। the इङ्गिताकारलक्ष्यात्स सूक्ष्मातस्याद्भूमिकान्तरम्।। (ibid) III. 45. in Viveka seems to read सौक्ष्म्यात् r सूक्ष्मात् in the second line. 9. (ibid) III. 134, 144. (This is K. D, II. 262). The original borrows from Bhoja's ers. हय. Vrtti on this: अत्रवक्तमक्षमताया मिङ्गिताकारयोर प्रतीतयोर प्रतीयमानत्वाद् भावगतेर्भूमि- कान्तरमिंद भवति। (p. 379) and अत्रानुकार्यानुवरणेऽपि भूमिकान्तरिते एव भवत याना इति सोऽयं निरुम्देदो भाव एव सूक्ष्म इत्युच्यते । (p. 979). 48.) 10. S. K. IV. 34. Here (p. 318, 1. 20) कारिका stands for Bhoja's karika hick उपमारूपकान्यत्वे साम्यमित्यामनन्ति तत ।। (S. K. IV. 34).

162 drstantokti, prapancokti and prativg #, which come under it can give some idea of its infinite variet Each of these uktis has numerous varieties. 1 (p. 318, 1. 24 ) Visesa type M Purva-drstantokti2, where similitude results from the combination of hrwn and guna is illustrated 3. (p. 318, 1. 25 ) Visesa type M Uttara.drstantokti where similitude results from the combination of hriya, guna and dravya, is illustrated. 4. (p. 318, 1. 26,) Samanya type Pūrva-drstantokti where similitude results from the combination of diilbya and jati is illustrated. 5 (p. 318, 1. 27) Visesa tyue M Uttara-drstantokti where similitude results from the combination of hri and guna is illustrated. (p. 318, 1. 27) ' The definitiun M Prapañcokti is discussed. $ (p. 312, 1. 2) The ill. of the lust variety discussed. 9 1. तदानन्त्येन भेदानामसंख्यं तस्य तूक्तय:। दृष्टान्तोकि: प्रपञ्चोक्तिः प्रतिवस्तूचिरेय "।। (ibid) IV. 37. 2. तत्र क्रियाजातिगुणद्रव्ययोगादिहेतुके। साम्ये पूवादिमे देन दृष्टान्तोक्तिविधीयते । A. K. IV. 38, The words 'योगयोगादि इति।' quoted in Viveka from the original explnin jufe' ia _bove kā. ikā. 3. सअलुज्जोइअवसुहे समत्थ जिअलो प्रवित्थरनतानवे। ठाइ ण चिरं रविम्मि व विहाणपडिआ। मइद्ला सप्पुरिसे॥ (ibid) IV. 50 Viveka reads मलिणया ।। गाइलदा The ill. of Samanya type of Purva. drstantokti where samya results fiom th rombination of kriya and guna is not traceable (vide S. K. IV. v. 49). 4. अव्वोच्छिण्णपसरिओ अहिअंउद्ाइ फुसाााछाओ। उच्छहो सुभडाणं विसमक्खलिओ महाणा॥ व सोत्तो ।। (ibid) IV. 52. There is a pun or सूर which means २11 । शौर्य as als3 सूये. 5. विसवेओ व्व पसरिओ जं जं अहिेइ ॥॥Bममुप्पीडो। सामलइज्जइ तं तं रुहिरं व महोअहिस्य ।धुमवेढम्। (ibid) IV. 53. 6. तो ताण हअच्छाअ etc (ibid) IV. 56. lh1 whould be a दण्ड after पृवगानां (in the text). It is the meaning of ताण, hence thr 4 between ताण and पवगाना is redundant The latter should not be in thick blach ipes. 7. New paragraph from here. 8. साम्योत्कर्षापकर्षोंक्तेरुपमानोपमेययोः । प्रकृता विकृता चेति प्रपञ्चोकि: प्रदश्यत ।। (Ibid) IV. 39. 9. न मर्त्यलोकस्त्रिदिवात्प्रतीयते म्रियेत नामे साने वल्भो जनः। निवृत्तमेव त्रिदिवप्रयोजनं मृतः स चेक्मत एव जीर्वति।। (ibid) IV, v. 64. The ills, of the other vall itles are no: traceable (vide S,K,IV. vv.57 to 61.)

163 ive ous (p. 319, 1. 4) 1 The definition of Prapancokti is discussed. 2

ade The ills. are not traceable. 3 (67) Vakrokti (p. 319, 1. 8): The definition of this figure given by

ude Vamana 4 is criticised. The word 'laksana' is used in a :wider sense 5

1.4. hence its use by Vamana is not objectionable. No ill. is traceable.

ıde (68) This is not traceable. Is it possible that Vamana's 6 Aksepa is treated here. For the previous figure is treated by him. Vamana's Aksepa is different from that of Bhamaha and others. 1de (69) Vitarka (p. 819, 1. 15): Bhoja's definition 7 of this figure is discussed. The ill. of mixed type of nirnayanta Vitarka 8 alone is traceable. (70) to (72) Pratyaksa, º Āpta 10 and Upāmāna 11: These pramāņas accepted by Bhoja as figures, are discussed. These are not quite traceable yet inferrable because immediately after these Arthapotti is dealt with. Anumāna is already discussed 12. (73) Arthapatti (p. 319, 1. 18): Twofold Arthatatti is discussed13. The ill. are not traceable 1+ (74) Abhava (p. 319, 1. 19): Bhoja's ill. of Atyantābhava is probably discussed 15. Then the same according to the Bauddhas is illustrated 16. (p. 319, 1. 20) The ill. of Pradhvansapragabhaval7 is discussed.

irvā- (p. 319, 1. 21) The ill. of Pradhvansa-dhvansa18 is discussed.

able (p. 319, 1. 21) The ill. of the pradhvansa of Pradhvansapragabhava 1 0 is discussed. 1. New paragraph from here. 2. प्रतिवस्तूक्तिरप्यस्मिन्नृज्वी वक्रा च कथ्यते। दृष्टान्तोक्तेश्र सा छायां प्रपञ्चोक्तिश्र गाहते। S. K. IV 40. 3. (vide) (ibid) IV. vv. 65 to 72. 4. सादृश्याह्वक्षणा वक्रोकि: । V. K. L. S. IV. iii. 8. ext) 5. र्cf. अभिधेयेन सम्बन्धात्सादश्यात् etc / which is also quoted by Gopendra Tippa. dan 6. K.L. S. IV. iii. 27 (vide also लोचन p. 113 to 115.) 7. अहो वितर्क: सन्देहनिर्णयान्तरघिष्ठितः। S.K.III. 39. 8. चित्ते निवेश्य परिकल्पितसत्वयोगान् etc. (ibid) III. v. 122. (शाकु० II. 9.) 9. S. K. III. 46. 10. (ibid) III. 49. 11. (ibid) III, 50. 12. (ibid) III. 52.

13. (ibid) III. 52, 52. 14. (ibid) II1. vv. 171 to 176. 15. (ibid) III v. 180 (?) 16. प्रसीद सद्यो मुञ्चेमं चण्डि मानं मनोग़तम्। etc (ibid) III. v. 181. 17. न मर्त्यलोकस्त्रिदिवात्प्रहीयते म्रियेत नाग्रे यदि वल्लभो जनः । (ibid) III. v. 184 ab. 61.) 18. नितृत्तमेव त्रिदिवप्रयोजनं मृतः चेज्जीवित एव जीवति। (ibid) III. v. 184 cd. 19. नामिलितमस्ति किंचित्काच्ीदेशस्य सर्वथा नाथ। etc (ibid) III. v. 185,

164 (p. 319, 1. 21) The ill. of the pradhvansābhāva of pradhvansa 3 is discussed. (p. 319, 1. 24) The ill. of Itaretarabhava2 is discussed, (p. 319, 1. 26) The ill. of the pradhvansabhara of antyantabhava and sāmarthyābhāva 3 is discussed. (75) Sansrsti (p. 319, 1. 29) Udbhata's ill. of this figure is given 4. (r. 319, 1. 29) Mammata's ill. of Sabdālankāra sansīsti 5 is discussed (p. 320, 1. 1) not traceable. (p. 320. 1. 2) not traceable. (p. 320, 1. 3) The second type of Vyaktāvyakta Sansrsti is discussed. 6 Here the figures of speech blend together like the colours in a picture (citra-varna-vat). (78) Sankara (p- 320, 1. 11): Mammata's ill. of artha-lankāra-sankara is probably discussed. 7 (p. 320, 1. 11) Bhamaha's ill. of Utpreksāvayava5 is, according to Kalpalatā, a case of sankara (commixture) of Artha-şleșa, Utprekșa and Rūpaka. In this survey I have tried to trace several parts of Kalpalatā (including Fuilava) to treir original sources. There are many places where I have not been able :o trace statements, illustrations or their discussions to their original sources. At times I have not quoted the original sources, even when traced, for want of space. In the subsection on 1. एषा प्रवासं कथमप्यतीत्य याता पुनः संशयमन्यथैव। etc (ibid) III. v. 186. 2. शासनेSपि गुरुणि व्यवस्थितं कृत्यवस्तुनि नियुदक्ष् कामतः। त्वत्प्रयोजनघनं धनंजयादन्य एष इति मां च मावगाः । (ibid) III. v. 187. 3. अनाप्तपुण्योपचयैर्दुरापा फलस्य निर्धूतरजाः सवित्री। etc. (ibid) III. v. 188. 4. त्वत्कृते सोऽपि वैकुण्ठः शशीवोषसि चन्द्रिकाम्। अप्यधारां सुधावृष्टि मन्ये त्यजति तां श्रियम्॥ तदुत्तिष्ठातिधन्येन केनापि कमलेक्षणे। वरेण सह तारुण्यं निर्विशन्ती गृहे वस । U. K. I S. (P. 73). 5, K. P. X. v. 568. The original borrows from Mammata's vrtti introducing this ill. : तत्र शब्दालंकारसंसृष्टिर्यथा-(P. 577). 6. मयूरारावमुसरो प्रातृषं सतडिल्लताम्। महाटवीमिवोल्लङ्कय तोयानि मुमुचुर्घना: ॥ S. K. IV. v. 243. 7. आत्ते सीमन्तरत्ने मरकतिनि हते हेमताटङ्कपत्रे लुप्तायां मेखलायां झटिति मणितुलाकोटियुग्मे गृह ते। etc. K. P. X. v. 571, 8. तुल्योदयावसानत्वात् गतेऽस्तं प्रति भास्वति। वासाय वासरः क्वान्तो विशतीत तमोगृहम् ॥ B. K. L. III. 48.

165

3 Rasa-dosas in the first chapter, the discussion of dhavni etc. in the third and that of Rasavat in the last, which all together cover nearly 111 pages i. e. more than one-third of the text almost every line is traced to d its original source. But I have not specifically quoted and shown them in the above survey. In the same way I have refrained from quoting or even mentioning the sources in most of the portions on Upama, Upama-dosas and Rupaka lest that should increase the bulk of this work. I have for the same season not given the detailed table of the prastāra of metres, though worked out by me. Whenever the source traced is relegated to the foot-note the corresponding portion thereof found as lemma in Viveka is printed in thick black types, but when it is quoted in the text of the introduction itself the sourse is indicated in the foot.note. When an ill. from Saravati-kanthabharana or Kavya-prakasa is traced to its source I have prefixed the leter 'v' to the serial number of the verse traced, e. g. S. K. I. v. 22 or K. P. X. v. 514 etc. But when 'v' is not prefixed, the number indicates the serial number of the Kārika traced, e, g, S, K, I, 21 or K, P, X, 4. Contribution and Usefulness : From the above survey it is clear that this work and its original are fraught with borrowing. Yet this fact by itself does not justify branding it as a brazen plagiarism. It would not merely be unjust and wrong but also uncritical to underrate a work without looking to the sterling merits of original criticism which underlies such borrowings. Useful borrowing is not a new thing in scientific works.1 On the contrary that was often necessary, even inevitable, in order to reproducing in exact words the statements of the original work whose views were discussed and criticized. It was even more necessary for the writer of Kalpalata who tried to evolve a synthesis of varied opinions and views held and advocated by early writers on Sanskrit poetics. We have, therefore, to find out the intrinsic merits of the work before we give any opinion as regards its usefulness or otherwise, which in the present case is more difficult to give in the absence of the original. The author of Kalpalata was well-versed in several branches of knowledge like Nyāya, Mīmānsā, Vyākarana etc. His knowledge of 1. In Vyākarana, Mīmansā, Nyāya, Vedānta, in short in all the sāstras, Bhāsyakāras and commentators quote the views as Purva-paksa or even appropriate statements and views verbatim. In alamkāra-śāstra itself Bhāmaha aud Dandī borrow from earlier writers; Udbhata appropriates verbatim several definitions of alamkāras from Bhāmaha. Bhoja borrows from Bhamaha, Dandī, Rudrața, Anandavardhana, and others. Even Mammata borrows from Bhämaha, Rudrata, Anandavardhana, Abhinavagupta, and Mahima Bhatta. Hemacandra borrows from most of his predecessors. Manakyacandra borrows many a times from Hemacandra. Viśvanātha, Vidyānātha, Appayya Diksita and even Jagannatha are by no means exceptions to this.

166

alamkara Sastra was undoubtedly very profound. The very fact that he undertook to synthesise and harmonise the divergent opinions on several aspects of the subject suggests not only his deep interest in the subject but also his awareness of the chaotic confusion resulting from this divergence. It also proves his scientific approach to the problem. He seems to have unhesitatingly and confidently criticized the prevailing opinions in a highly constructive manner. Kalpalatā generally follows Mammata: for example, in the division of dosas, in the treatment of gunas and of the twofold alamkaras. Though Kalpalatā divides the secoud chapter into two subsections, it is not possible that it accepted the twofold division of gunas into sabda gunas and artha-gunas. In his treatment of arthalamkaras the author shows more originality. He mentions the four sets into which Rudrata broadly divides arthalainkaras, but treats the latter in the same order in which they are found in Kauyaprakasa. All the figures, not accepted by Mammata but treated of in Kalpalatā are given after Vyāghāta, Mammațaś last sabdalamkāra. Some of the alamkāras are not quite traceable, either because they were not accepted or were treated in detail in Pallava and therefore not discussed by Viveka1. The author of Kalpalata does rot accept some of the varieties of Upamā given by Daņdī e. g, ācikhyāsopamā, nindopamā, śleşopamā, samccitopamā, etc. He criticises Vamana's Kalpitopama. In his treatment of Rupaka he criticses Bhoja's over fondness for divisions and their meticulous sub-divisions 2. He criticises Udbhatas view about Slesa and follows Mammata. Aprastuta-prasansā and Anyoktī are considered to be identical here as in Hemacandra's Kāvyānusāsana 3 Udbhata's ill. of Aksepa is called into question. It is suggested that Aksepa is also possible when the denial of aprastuta refers to prastuta. Rodha is included in Aksepa, as is done by Bhoja. Ahetu of Rudrata and Bhoja is included in Visesokti, along with the second type of Kāranamālā. Ekavalī is included in Parikara, as is done by Bhoja. Asis, Rasvat, Preyas, Urjasvī and Samahita, which are not accepted by Mammata and Hemacandra seem to have been accepted by Kalpalatā. Mammata does not accept Rasavat etc. but includes them in subordinate suggestion (gunibhuta-vyangya). While explaining his 1. It is possible thah असंगति, प्रत्यनीक, अधिक were included in Virodha. सार was included in K Vinokti was probably discarded as Hemacandra does (vide H. K. S. v. p.402) 2. Viveka (p. 255, 1. 24) 3. H. K. S. (P. 358). 4. अन्यत्र तु प्रधाने वाक्यार्थे यत्राङ्गभूतो रसादिस्तत्र गुणीभूतव्यंग्ये रसवत्प्रेयऊजीस्विसमाहिना दयोऽलंकारा:। ते च गुणीभूतव्यंग्याभिधाने उदाहरिष्यन्ते। K. P. (P, 88).

167

definition of poetry he indirectly refers to Rasavat as an arthalamkāra

he with the remarks: atra sphuto na kaścid alamkārah/ Rasasya hi prādhānyān

on nālamkārata // 1.

the In the fifth ullasa he mentions them as alamkaras according to 'some'.2 But he neither refutes the advocates of these figures nor

em. categorically denies them a separate status as alamkaras, perhaps out of ing deference for Änandavardhana.3 Kalpalatā accepts these alamkāras. It also treats of six Pramāņas of

of Jaimini as arthalamkāras as Bhoja does, and thus differs from Mammata ugh and Hemacandra. + hot nas The author of Viveka shows comprehensive grasp, clear under- standing and critical acamen in his exposition. Though he follows ore ly Namisadhu at times even when the latter's interpretation of Rudrata

ich is not convincing, yet on the whole his interpretations are lucid and

by scholarly.

taś In the third chaper of Viveka there are two points which attract our

ger notice. The first is the wholesale borrowing of almost the first three

and chapters of Dhvanyaloka along with Lacana thereon. The second is the detailed calculations of the prastara of metres. In this, the author of

of Viveka evinces his deep love for and careful study of mathematics.

mā He has given exact and perhaps tediously meticulous details of the

he numerous calculations. He alsc gives the methods he used for working

us out these calculations. Naturally the theories are not his own. He quotes a Prakrt verse attributing it to Parameśvara. 5

ata. Viveka offers lucid explanations, critical discussions aad interpretations in of many a difficult portions from several works on Poetics like Bhamahaś Kāvyālamkāra, Rudrațas Kāvyālamkāra, Locana and Abhinavab hāratī hat of Abhinavagupta, Vamanaś Kvāyālamkāra-şūtra, Kavyapraksa etc. This is enough to make Viveka an important work. nd The other important feature of Viceka is that it offers very happpy ala. readings of works like Abhinava-bharati, Locana etc. whose clear and

1. K ,P .- P. 12. py 2. एते च रसवदाद्यलंकाराः। यद्यपि भावोदयभावसन्धिशबलत्वानि नालंकारतयोक्तानि तथाऽपि

in कश्चिदेवं व्रयादित्येवमुक्तम्। (ibid) P. 196. (also cf. fn. 1. above).

his 3. प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गन्तु रसादयः।

ded काव्ये तस्मिन्नलंकारः रसादिरिति मे मतिः॥ ध्वन्यालोक II.

02). (ef. fn. I. above where Mammata paraphrases this kārikā). 4. H. K. S. (P. 405). 5. I have not been able to place this Paramesvara, He cannot be the one who flourished in the 13th century A. D.

168

correct texts are still things to be wished for. This work, therefore, may be used as a testimonium of highly corroborative value along with Hemacandra's Kavyanusasana, while editing corrupt portions of such works, Viveka contains useful and meaningful variants for Bhamahas Kavyālemkāra which has in some places remained still incomprehensible due to defective and scanty manuscript material, inspite of the very learned, painstaking and excellent commentary in lucid Sanskrit by Prof. Tatacharya. Thus Viveka is very useful inspite of its borrowings and inspite of the fact that the original is yet to be found. In the foregoing pages attempt is made to trace the authorship, to give a topic-wise survey of the text, to trace the sources and to point out the usefulness of this work. I am extremely sorry for the misprints that have crept into this introduction through my inexperience and even inadvertence. I crave the indulgence of the learned for whatever defects and mistakes they meet with in this introduction. I say with Māņikyacandra, "अदृष्टदोषात्स्मृतिविभ्रमाच्च यदर्थहीन लिखितं मयाऽत्र। तत्सर्वमायैःपरिशोधनीयं प्रायेण मुह्यन्ति हि ये लिखन्ति ॥" It would be ungrateful of me not to express my deep sense of gratitude to the renowned scholars, like Prof. R. C. Parikh, Dr. V. Raghavan, Prof. D. T. Tatacharya, Prof. F. Th. Stcherbatsky and many others whose works have been of immense use to me. I also thank Pandit Dalsukhbhai Malvania for entrusting me with the work of writing this introduction and also for the numerous suggestions he has so graciously and unassumingly offered and, what is more, for the amiable patience with which he has borne with the delay in the execution of this rather arduous task, which resulted from unforeseen circumstances many of which were not within my control. I also thank my friend Dr. Naginbhai Shah and Pandit Abmbalal Shah for the inspiration and encouragement they spontaneously and selflessly gave me.

Abbreviations

B. K. L. Bhamaha's Kāzyālamkāra

G. M. R. I. Gujarāta no Mādhyamika Itihāsa-Shri D. K. Śastrī. H. K. S. (AC.) (V). Hemacandra's Kāvyānusāsana (Alamkāracudāmaņi) (Viveka)

J. S. S. I. Jain Sanskrit Sahityano Itihasa-Prof. H. R. Kapadia

K. D. Kāvyādarsa (Dandi)

K. D. (Tr.) Kavyadarsa Translation in English by Dr. Belvalkar.

Kirata. Kirātārjunīyam of Bhāravi (V) K. L. S. (V) Vāmana's Kāvyālamkāra sūtra (Vrtti) K. P. Kāvyāprakāsa of Mammața * K, P. S. Kāvyaprakāsa Sanketa of Māņikyacandra. K. P. S. C. Kavyaprkāsa Sāhityacūdā-maņi

N. S. Nātyasāstra of Bharata (Kāvyamālā Edition)

P. C. Parbhāvakacarita

P. N. T. Pramānanay-tattvāloka of Vādi De zasuri

R. K. L. Rudrața's Kāvyālamkāra (with Namisādhu's Țippaņi (Kāvyamālā Edition) Raghu. Raghuvamsa of Kālidāsa

S. K. Sarsvatikanthabharana of Bhoja (with Ratnes:ara's Commentary Nirnayasagar 2nd Ediion.)

S. R. Syadvadratnākara (an auto-commentary on P. N.'.) by Vadi Devasuri.

U. K. L. S. Udbhata's Kāvyālankāra sāra-sangraha with Bhatța Indurāja's Laghuvțtti (Nirņaysāgar Edition)

Vikrama. Vikramorvasīyam of Kālidāsa

V. V. Vyakti.Viveka of Rajanaka Mahima Bhatta.

उ. बृ. Udyānavrtti on B. K. L. by Prof. Tatācharya.

का. मी. Rajasekhara's Kāuyamīmamsā (Gaekward Oriental Series) किरात० Kirātārjunīyam of Bhāravi.

कुमार० Kumārasambharam of Kālidāsa.

ध्व ० Dhvanyāloka of Anandavardhana (Kashi Sanskrīt Series)

न्या० बि० Nyaya-bindu Dharmakirti

न्या. सू. Nyaya-sutras of Gotama

लो० Locana of Abhinavagupta on Dhvanyāloka (Kashi Sanskrit Series)

शिशु० Sisupālavadham of Māgha * All the references to K. P. are, unless otherwise specified, to the Anandasrama Edition of Kāvyaprakāsa, edited by the late Mm Vāsudeva Sāstrī Abhayankara,

Corrigenda

For Read

P. 4, 1. 14 philosopher philosoper.

P. 5, 1, 19 Pallava, Pallava.

P. 6,1. 28 A. D., A. D ..

P. 15, 1. 21 Kalpalatā Kalpalatā.

P. 19, 1. 30 Dandi Dandī

P. 20, 1. 25 unpleasent unpleasant

P. 22, 1. 4 vikata vikata

P. 23, 1. 16 a portion, a portion

P. 25, fn. 1. (ibid) VI. 24. R. K. VI. 24.

P. 26, 1. 22 rūdhānī rūdhāni

P. 28, 1. 30 Daşaratha Daśaratha

P, 35, 1. 16 qnarter quarter

P. 35. 1. 28 Kalpatatā Kalpalatā

P. 38, 1. 12 faultless 1 faultless 4

P. 38, 1. 15 strainam // 2 stainam // 5

P. 43, fn. 2, 1. 4 H. V. H. K. V.

P. 45, 1. 5 diffe ent different

P. 47, 1, 20 Anīrvyudha Aniruyudha

P. 49, 1, 12 Analamkār 7 Anclomkāra t

P. 50, 1. 4 tat krmād tat kramād

asambhaddah' asambaddhah' 3

P. 50, fn. 7,; 1. 4 Hemacandr's Hemacandra's

P, 51, 1. 14 jatāh / 1 jatah //

P. 51, fn. I (ibid) IV 1I B. K, L. IV. 11.

P. 52, 1, 20 fn. 4 to P. 47 fn. 5 below

P. 52, fn. 1 Vāman's Vamana's

P. 53, 1. 10 karnāvatamsā karnvatmsāh

P. 53, fn. 3 tell that us tell us that

P. 54, 1. 8 auspicions auspicious

P. 54, 1. 24 (uyavahāra) (vyavahāra)

P. 54, fn. 4 of Mammata's cf. Mammata's

P. 55, fn. 5 R. K. L. X. 11 R. K. L. XI. 11

P. 55, fn. 6 युत्या बलवत्या ... युकत्या बलवत्या ...

परया R. K. L. X, 3, परया R,K,L. XI.3.

P. 56, fn. 1 B. K, L, I. 4, B. K, L. I, 42.

P, 56, fn. 7 भदेन भे देन

P, 60, 1. 9 Idea idea

P. 60, 1. 12 vat sarva- yat sarva-

P. 60, 1, 11 (creepes-like) (creeper-like)

· iii

For Read

P. 61, fn. 2 कीटृकू K.P. 13 कीहकू S. K,-P. 134

P, 63, fn. 3 is refered is referred

P. 71, fn. 3 "दूषणां न्यूनत। "दूषणं न्यूनता" P. 74, 1, 3 pratijnāva pratijňāya P. 74. 1, 6 vengence vengeance

P. 82, 1. 12 deseribed described

P, 83, 1. 5 irad. garah jarad.gavah

P. 85, 1. 7 Gudha-caturtha Gūdha-caturtha

P. 85, fn. 2, 1. 3 .. Varieties o varieties of

P. 85, fn. 8 trcated treated

P. 95, fn. 6 eonveys conveys

P. 100, 1. 24 Artha-ıyakti Artha-vyakti

P. 107, fn. 1 1, 5 where in wherein

P. 107, fn. 6 mention mentions

P. 109, 1. 13 Pallava € Pallava 3

P. 112, 1. 6 hich has which has

P. 113, 1. 17 ills. the other ills. of the other P, 128, fn. 4 लभ्यते यदि लभ्यन्ते यदि .... P. 132, fr. 7 बचनमतु .... वचनमधु ...

P. 133, in. 8 aecording to according to P. 134, 1, 1 uyāias'uti vyājastuti

P. 134, 1. 8 grhita sasina grhitam sasinā etc, P. 135, 1. 15 The i1l, is The ill. is P, 135, fn. 11 U. K, L, S, U. K, L, S, P. 138, 1. 14 Sangramāňganam Sangrāmānganam P. 140, 1. 8 candana rasah candana-rasah

1. Akşepa Ākșepa on

2. 10 malātmyam māhātmyam

P. 141, 1, 14, 15 spon spon- taneity svābhāvikatta taneity-svābhāvikatva P. 142, 1. 16 amseuānamso amsenamso

P. 143, 1. 13 discussed, 10 discussed. 10 P. 144, fn. 5 पचेल्लड पचेल्लिउ

P, 147, fn. 1, स्थानादिपरिवृतौ स्थानादिपरिवृत्त 1. J0-11. व्यत्यो, यञ्च ... व्यत्ययो, यF ... P. 147, fn. 10 सखीव्याहास्तेन सखीव्याह रस्तेन P. 148, 1. 1 Kāvya-linga Kār ya-linga P. 149, fn. 6 follows and borrows ollows, and borrows from from, P. 149, fn. 15. 1, 1 दुगै त्रिकुटः दुर्ग त्रिकूटः and 1. 3 त्रिकृटम् त्रिकूटम्

iv .

For Read P. 155, 1. 8 Samucaaya Samuccaya 1. 14 Sammucaya Samuccaya fn. 1 the conjunction the illustrations illustrations P. 155, 1. 2 Anvacaya Anvācaya P. 152, 1. 2 uot not

fn. 5 कियाकारक क्रियाकारक ... कियापदा ... क्रियापदा ...

fn. 6 कियापरिकर क्रियापरिकर

fn. 11 Viyeka Viveka अ

P. 153, 1. 9 etas etas

1. 13 tarang taranga अ P. 155, fn. 7, 1. 3 shird third P. 157, fn. 6, 1. 2 मिद्यते भिद्यते उ

P- 158, 1. 4 Samadhi Samādhi उ

„ fn. 6,1. 1 is accept is accepted fn. 9, 1. 12 according according P. 160, 1. 10 Raş Rasa व

P. 161, 1. 7 Asīs

P. 164, 1. 3 discusssd, discussed. P. 166, 1. 23 criticses criticises P. 168, 1- 4 Kavyalemkara Kāvyālamkāra

सङ्केतसूची

अभि. शा. अभिज्ञानशाकुन्तलम् । पा. सू. पाणिनीयसूत्रम् ।

शाकु. पा. यो. द. पातञ्जलयोगदर्शनम् ।

अमरु. अमरुशतकम् । भ. ना. शा. भरतनाट्यशास्त्रम् । उ. मे. दू. उत्तरमेघदूतम् । भर्तुहरिनी. श. भतृहरिनीतिशतकम् । उद्भटका. लं. उद्भटकाव्यालङ्कारः । भामह भामहकाव्यालङ्कारः । उ.रा. चरित. उत्तररामचरितम् । भ्वा. आ. भ्वाद्यात्मनेपदी। क.ल. वि. कल्पलताविवेक: । भ्वा. आ.से. म्ाद्यात्मनेपदी सेट्। का. प्र. काव्यप्रकाशः । म. भा. द्रो. प. किराता. किराताजुनीयम् । महाभारतद्रोणपत ।

म. भा. शा. प. महाभारतशान्तिपर्व । कु. स. कुमारसम्भवम् । मालतीमा. मालतीमाधवम् । गाथास. श. गाथासप्तशती।

गा. स. श. मृच्छक. मृच्छकटिकम् ।

गौ.न्या. सू. गौतमन्यायसूत्रम् । मे. दू. मेघदूतम् ।

न्या. सू. रघु. रघुवंशम् ।

चुरा.उ. चुरादयुभयपदी। रत्ना. रत्नाकरावतारिका।

ज. सू. जैमिनीयसूत्रम् । रत्नाकरावता.

टि. टिप्पणी । रामा. अ. का. रामायणायोध्याकाण्डः ।

तै. ब्रा. तैत्तिरीयव्राह्मणम् । रामा. बा. रामायणबालकाण्डः ।

ध्व. ध्वन्यालोकः । रुद्रटका. रुद्रटकाव्यालङ्कारः ।

ध्व. सं. श्लो. ध्वन्यालोकसडग्रहश्लोकाः । लोकिकन्या. लौकिकन्यायमाला।

नागा. नागानन्दनाटकम् । वा. प. वाक्यपदौयम्।

परि. श्लो. परिकरश्लोकः । वा. प. व्र. का. वाक्यपदीयब्रह्मकाण्डः ।

परिभा.शे. परिभाषेन्दुशेखरः । वा. प. साधनसमु. वाक्यपदीयसाधनसमुद्दशः।

पा. पाणिनिः । वामनका. वाम्नकाव्यालङ्कारसूत्रम् । पा. घा. पा. पाणिनिधातुपाठः । वामनका. सू.

२

चिकमो. विक्रमोर्दशीयम्। सर. कण्ठा. सरस्त्रतीकण्ठाभरणम् । वेणी. वेणीसंहारम् । हनूमन्ना. हनूमन्नाटकम् । वे.सं. हय. वध. हयग्रीववधम् । शि. पा. व. शिशुपालवधम् । हालगा. स. श. हालगाथासप्तशती गाथाकोशः) श्री. भ.गी. श्रीमद्भगवद्गीता। गा. को. द्वि. श. द्वितीयशतकम् श्लो. वा. श्लोकवार्तिकम् ।

विषयानुक्रमः ।

विषयः पृ. पं.

कल्पपल्लवशेषकर्तुः मङ्गलाचरणम्, ग्रन्थप्रयोजनं च । १

कल्पलताकारमङ्गलस्य विवेचनम् । ३

अथ दोषदशनम् । अथ पददोषाः। वामनालङ्कारगतपददोषसूत्रं तस्य विवरण च । २४

श्रुतिकट्दोषोदाहरणस्य 'अनङ्ग' इत्यादिश्लोकस्य विवेचनम् । १ २५

'ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टता' इत्यादिकाव्यप्रकाशस्थकारिका २९ विवेचनम्, क्रचिद् दोषस्य गुणत्वं, क्वचिच्च न दोषः, नापि गुणः, इति प्रतिपादनम् । २

प्रसङ्गवशात् संसर्गो विप्रयोगश्च' इत्यादि हरिकारिकाविवरणम् । 3 २

'रूढिच्युतम्' इत्यादि वामनसूत्रविवेचनपूर्वकमन्यार्थदोषप्रदशनम् । ८ 9

'कल्पितार्थम्' इत्यादिवामनसूत्रविवेचनेन नेयार्थदोषप्रकटनम् । १२ ३

अपुष्टार्थदोषस्य लक्षणम्, उदाहरणं च । १२ १६

अथ वाक्यदोषा: । भिन्नार्थदोषप्रकाशनम् । १३ ५ प्रसङ्गोपातं 'न्यक्कारो ह्ययमेत्र' इत्यादिश्लोकस्य उदाहरणरूपेण प्रदर्शनम्। अन्येषा- मुदाहरणानां च दानम् । १५ १

यतिभ्रष्टदोषस्य निरूपणम् । १६

वामनकाव्यालङ्कारसूत्रस्थस्य 'तद्धातुनामभागमेदे' इत्यादिनूत्रस्य विवरणम् । १६ १३ न्यूनपददोषः, अन्येषां मते च अनभिहितवाच्यः, इमौ द्वौ अपि विवेके न प्रदर्शितौ इति प्रदर्शनम् । १७ ८

पुनरुक्तान्याभिधेयादीनां निरूपणम्। १९ ११

अक्रमदोषस्य दर्शनम् । २१ २३

भाषाचित्रस्य कथनम् । २३ १३

विषमाप्रसन्न-कान्ति-हीनत्व-विपययादिदोषाणामपवादानां व निरूपणम् । २४

अथ अर्थदोषा:। अपुष्टार्थस्यासङ्गतत्वमभिमन्यमानेन भट्टरुद्रटेन दोषस्यास्य असम्बद्ध इति नाम दत्त, तस्य निराकरणम् । २४ २३

अनुचितत्वविवेचनम् । २७ २४

कान्तकाव्यस्य विवेचनम् । ३१ २१

"अहिंसा" इत्यादिपातज्जलयोगसूत्रव्याख्या। ३२ १

नृत्तनाटयादीनां विवेचनम् । ३२ १८ प्रसङ्गवशात् मुनिकतनाटयशास्त्रस्य प्रमाणानि प्रदर्शितानि । ३२ २१

अन्यथाकरणे कलाविरोधप्रदर्शनम् । ३४ ५

.20

रङ्गद्वारादीनि पूर्वरङ्कस्याङ्गानि प्रदर्शयति । ३५ १३ अङ्गानि प्रदर्श्य तेषां लक्षणानां प्रदर्शन् । ३६ १३ दक्षिणादिवृत्तीनां प्रदशनम् । ३७ ८ पुष्कराध्यायस्थप्रमाणानां प्रदर्शनम् । ३७ १५ अन्तर्जत्रनिकाबहिर्जत्रनिकानां लक्षणानि । ३८ इदानीमाश्रावणादीनां प्रयीजनमाह । ४० 'अलब्धमिच्छेद् दण्डेन' इत्यादि स्मृतिवचनप्रतिपादनाय वृह्त्कथान्तर्गता वासव- दत्ताकथावतारिता। ४१ २५ विष्णुगुप्तेन पञ्चभिहेंतुभिगुणाढय्स्य गम्भीराभिप्रायत्वख्यापनं व्यर्थतां नीतं, समाहित च । ४ ३ प्रायेण दुर्बोधत्वात् तर्कशास्त्रस्य, तत्र प्रवेशनाथे हेतुन्यायलवसमुच्चयप्रदशन, न तु सुगतदर्शनपक्षपातेन । ४५ तत्र काव्यमार्गानुपाति तर्कवस्तु नातीत चेतसः खेदकरं भवति इति प्रदशयति प्रथमं लीढमधवः इति। ४५ १४ सर्वतर्कमार्गानुवर्तनपरः काव्यप्रवाह इति स्वयमेव दर्शयति न स शब्द: इति। ४५ यथा सर्वेषां शब्दानामर्थानां कलानां च काव्येषूपयोगः, तद्वत. सर्वन्यायानामिति वाक्यार्थस्य दीपकालङ्कारेण लक्षणम्, 'अहो भारो महान् कवेः' इत्यादिना। ४५ १७ सम्प्रति प्रस्तुतस्यानुसरणम्, सन्वादयः इति । ४६ १ भावव्याप्तिविपययेण अभावव्याप्तिप्रदर्शनम् । ४६ १० सौगतदृष्ट्या भामहेन परार्थांनुमाने त्र्यवयवं वाक्यं प्रदर्शित, धर्मकीर्तिना च द्वयवयवमेव, अनेन तु आचायदिहनागमतानुसारेण त्र्यवयववाक्यमेव प्रादर्शि इति प्रकटनम् । ४६ १५ प्रत्यक्षानुमानयोर्विषयद्वारकभेदमुपदश्य लक्षणभेदसन्दर्शनाथ प्रत्यक्षस्य लक्षणम्, प्रत्यक्षम् इति प्रदशितम् । ४ ६ २५ सौत्रान्तिक-योगाचार-माध्यमिकमतानुयायि दिडनागोक्तलक्षण निरूप्य वैभाषिकमतानुसारि वसुबन्धूक्तलक्षण प्रत्यक्षस्य प्रदशयति 'ततोऽर्थाद्' इति। ४७ १६ सौत्रान्तिका भिमतग्राह्यग्राहकभावनिराकरणम् । ४८ १२ योगाचारमतोपन्यसनम् । ५० अनुमानलक्षणप्रदर्शनम् । ५२ केषाञ्चिद् मते प्रमाणलक्षणम् । ५५ १ प्रतिज्ञाया दोषदर्शनम् । ५५ १९ हेत्वाभासप्रतिपादनम् । ६० दृष्टान्तदर्शनम् । ६१ १८ कथा-जातिच्छलादीनां प्रदर्शनम्। कथाविषये सौगतमतम्, नैयायिकानां मते जातिलक्षणं, छललक्षणं, अनुमानस्य सविस्तरं ६३ २ :

वर्णनं च। ६४ १

१३ उंपमानलक्षणं कणादादिभिरङ्गीकृतं प्रदर्शितम् । ७०

१३ पदपदार्थवाक्यवाक्यार्थदोषाणां परिहर्तव्यतया प्रदर्शनम् । ७१ १३

८ आगमगम्यनिरागमार्थदोषयोः प्रदर्शनम् । ७२ २४

१५ अपार्थदोषेण काव्येभ्योऽनर्थकवाक्यनिरासः । ७३ २५

५ अपार्थदोषविषये अन्येषामपरेषां च मतप्रदशेनम् । ७५ ५

५ अथ रसदोषाः । तत्र प्रतिकूलविभावादिग्रहादिदोषाणं काव्यप्रकाशकारकृतं प्रद्शनम् । ७९

अथ गुणविवेचनम् । श्रव्यत्वादिशब्दगुणविवेचनम् । ९१

अथ अर्थगुणविवेचनम् । १५ १०

अथ शब्दालङ्कारदर्शेनम् । ६ तत्र षट् पाठयगुणाः । १०१

उच्चादिपाठ्यालङ्काराणां लक्षणानि। १०३ ३

४ कुत्र कीदृशं पाठ्यम् इति प्रदर्शनम् : १०४ २१

प्रसङ्गवशात् काव्यात्मनः स्व्ररूपनिरूपणपूर्वकं तस्य प्रकारप्रदशनम् । १२ पुनः अपि वाच्ये विधिरूपे कदाचित्प्रतिषेधरूपः इत्यादि भेदप्रदर्शनम् । १०६ इतिहासव्याजेन प्रतीयमानस्य काव्यात्मत्वप्रदर्शनम्, स्वसंवित्सिद्धमपि एतदित्यपि

1 प्रकटनम् । ४

व्यङ्गय-व्यअ्ञकयोः प्राधान्येऽपि कवीनां वाच्य-वाचकयोः प्रथममुपादानमपि युक्तमित्याह। ११३ ध्य निलक्षण प्रदशनम् । ११३

व्यङ्गयभेदप्रदर्शनम् । ११९ १२ ध्वनेरभातवादिमतनिरसनपूर्वकं तस्य द्वविध्यमुदाहरणदानेन प्रतिपादितम् । १२० १५

अविवक्षितवाच्यः विवक्षितान्यपरवाच्यश्र इति द्विप्रकारकः ध्वनिः इति प्रदरश्य पुनः प्रत्येकभेदस्य प्रकाराणं सोदाहरणं प्रदर्शनम् । २१ विवक्षितान्यपरवाच्यस्य धवनेः प्रथमं भेदमलक्ष्यक्रमं विचार्य द्वितीयभेदस्य अनुस्त्रानरूपस्य विभजनम् । १३७

उपमाध्वन्यादीनां प्रदर्शनम् । ध्वनेरष्टादशमुख्यभेदान् प्रतिपाद्य तदाभासविवेककरणम् । १५३ २१ तत्र प्रथमं विवक्षितवाच्यस्य ध्वनेस्तदाभासविवेकः । "' अविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेः तदाभासविवेक । १५५ ३

१५५ १२ व्यङ्गयमुखेन व्यञ्जकवाच्यमुखेन च ्वने: सप्रभेदे स्वरूपे प्रदर्शिते, पुनर्व्यञ्जकपद- वाक्यवर्णपदभागसङ्कटनामहावाक्यमुखेनेंतत् प्रकाश्यते । १५५ ननु ध्वनि: काव्यतिशेषः इत्युक्तम्, तत्कथ तस्य पदप्रकाशता इति शङ्कायाः समाधानम् । १६४ २२ वाक्यरूपस्यालक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्य ध्वनेः शुद्धः, अलङ्कारान्तरसङ्कीर्णश्चेति द्वौ भेदौ, तयोः सोदाहरणं प्रतिपादनम् । १६६ २१

सङ्टनास्वरूपनिरूपणं भेदप्रदर्शनं च । १६७ १७ अर्थशत्तयुद्भवः केषुचित प्रबन्धेषु व्यङ्गयतया स्थितः अस्य अलक्ष्यकमस्य व्यञ्जकतया भासते इति उदाहरणद्वारा प्रदर्शनम् । १७३ १५ अत्र हि कृत्तद्धितत्रचनेरलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्य 'पृथिवी गतयौवना' इति पदेन च अत्यन्त- तिरस्कृतवाच्यध्वनेः प्रदशेनम् । १७५ १३ केवलस्य सुबन्तस्य व्यञ्जकत्त्रम् । १७५ २७ तिङ्न्तस्य व्यञ्जकत्वम् । १७६ ४ सम्बन्धस्य व्यक्षकत्वम्। १७६ १८ निपातानां व्यञ्जकत्वम्। १७६ २७ उपसर्गाणां व्यञ्जकता। ८ एवं रसादीनां व्यञ्जकस्वरूपमभिधाय तेषामेव विरोधिरूपं लक्षयितुनुपक्रमणम् । १७८ २३ काव्यस्य एकपञ्चाशत्प्रभेदभिन्नस्य ध्वनिसंज्ञकप्रकारस्य व्यञ्जितत्वम् । १७९ १८ व्यङ्गयस्य वस्तुनः रसालङ्कारभेदत् त्रयः प्रकाराः । १८० ३ प्रकारत्रयस्य गुणीभव प्रदश्य बहुतरलक्ष्यव्यापकतायाः प्रदशनम् । १८९ ४ गुणीभूतव्यङ्गयस्य प्रकारान्तर प्रकटनम् । १८३ ११ काव्यप्रस्ताराणां छन्दसां च लक्षणप्रदर्शनपूर्वकें उदाहरणदानम् । १९१ २४ चित्र काव्योदाहरणानि । २२४ २ अर्थालङ्काराः । वास्तवत्व्रप्रतिपादनम् १ औपम्यालङ्कारनिरूपणम् । २२९ २२ अतिशयालङ्कारस्य प्रदशनम् । २३० १७ अथालेषप्रकटनम् । २३१ श्रौती' 'आर्थी' इत्यादिभेदैः उपमावर्णनम् । २३२. २५ आयःशूलिकप्रभृतिषु अतिशयोक्ति मन्यते ग्रन्थकारः अन्यमते तु उतमाभेद: इति प्रदशनम् । २३३ १८ कल्पितोपमोपमाप्रकारत्वेन तत्रभवद्भिर्गण्यते, तथा अनन्वयोऽपि स्वीक्रियतां इति विवेचनम् । २४२ २२ उपमितिमन्ये तु विदर्शनाप्रकारमेव मन्वते, अभवद्वस्तुसम्बन्धस्य उपमापरिकल्पकस्य विद्यमानत्वाद्, इति प्रदर्शनम् । २४४ ७ अथ उपमादोषप्रदर्शनम् । हीनता, विपर्ययः, उपमानाधिकत्व्रम्, उपमानेनासदृशत्त्रे च इत्यादिदोषणां प्रदशनम्। २४५ ४ उभयत्र इवशब्दस्य विशेषणयोजनायामुत्प्रेक्षा, उपमानयोजनायां तूपमा इत्याशय- निरूपणम् । २४६ ११ विपर्यये व्यभिचारदर्शनेन अनित्यदोषत्वं भामहेनाभ्युपगतमिति भामहमतप्रदशनम्, मेधाविमतनिराकरणं च । २४८ २४ कल्पितोपमा, उत्पाद्योपमा इत्येतयोः प्रदशनम् । २४९ ११ रघु० १ १२ 'तदन्वये शुद्धिमति' इत्यादिश्लोके अपुष्टार्थदोषप्रकटनम् । २५० २०

७

भामहेनासम्भवदोषस्य निर्दोषत्त्रमुक्त्तम्, तन्निराकरणाभिप्रायेणास्य स्व्ररूपव्यवस्थापनाय नन्वर्थविरोध एवायमस्त्वित्युक्तस्य पूर्वपक्षस्य समाधानं, पुनः पूर्वपक्षः, समाधानं च अभिहितम् कल्पलतायामिति सूचनम् । २५ ४

शिशुपालवधस्य चतुर्थसर्गस्य विशतितमपद्यस्य 'उदयति' इत्यादेः विवेचनम् । २६३ ९

दीपकालङ्कारलक्षणं तस्य प्रकारांश्र प्रदशयति । २६७ १

समासोक्तिव्यतिरेकस्वरूपनिरूपणम् । २६७ २५

अतिशयोत्तयनन्त्रयान्याप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारादीनां प्रदर्शनम् । २६९ २६

विभावनाविवेचनम् । २७१ १३

विशेषोक्तिप्रदर्शनम् । २७२ ५

अहेतुनामालङ्कारप्रदशनम् । २७२ अर्थान्तरन्यासस्य षोडशानां प्रकाराणं प्रदर्शेनम् । २७३ १९

व्याजश्लेषव्याजस्तुतिप्रतिपादनम् । २७५ १४

प्रतिवस्तूपमादीपकयोः सादृश्यप्रदशनम् । २७३ ५

सहोक्तिप्रदर्शनम् । २७६ ८

प्रसङ्गवशात् 'हे हस्तदक्षिण' इत्यादि उत्तररामचरितपद्यस्य सविस्तरवणनम् । २७६ १५ यत्रेकेनैव वाक्येनेत्यादिलक्षणलक्षिता या सहोककि, सैतस्य ग्रन्थकारस्यालङ्कारतया सम्मता, या भामहानिभिरुक्ता सा नालकार इति कथनम्। २७७ १८

परिवृत्तिविवरणम्। २७८ 20

'मिन्नो रसाद्यल्काराद्' इत्यादि वदता ध्वनिकार स्वाभिप्रायप्रतिपादन, तदुपजीव्येदें वचनम् । २८० V

भट्टरुद्रटवचनस्य निरसनम् । २८०

समुच्चयालङ्कारप्रदशनम् । २८० २०

परिवृत्ति वर्णयति। २८२ १०

'ग्रामतरुणं तरुण्या' इत्यादि काव्यस्य सविस्तरं व्याख्यानम् । २८: १२ 'तदाशु कुर्वन्' इत्यादि किरातार्जुनीयतृतीयसर्गस्थपद्यस्थ स्तनोपपीरड' इत्यस्यावतरणम्। २८३ १६

समासोकि-समाध्युक्तिनामालड्वारयोः क्रमेण अध्यारोप्यस्य धर्मिणः अभिधीयमानता प्रतीयमानता च इति प्रदशितम् । २८५ २४

तद्गुणालङ्कारप्रदशनम् । २८६ ७

निर्वेदस्य विभावानामनुभावानां च प्रदशनम् । २८६ २२

त्रयस्त्रिंशतं विभावान् दर्शयति। तत्र निर्वेदस्य लक्षणम् । २८७ ५

ग्लाने: विभावानामनुभावानां च प्रदरशनम् । २८७ १९

शङ्काया विभावा अनुभावाश्च प्रदर्शिताः । २८८ २

असूयायाः विभावानामनुभावानां च प्रकटनम् । २८९ १९

मदस्य त्रयः प्रकारा: पञ्चानुभावाश्र प्रदश्यन्ते। २९० १

श्रमस्य विभावा अनुभावाश्र। २९१ ५

आलस्यस्य विभावा अनुभावाश्र। २९१ ९

८

दैन्यस्य विभावा अनुभावाश्व। चिन्ताया विभाबा अनुभावाश्च। २९१ १६

मोहस्य विभावा अनुभावाश्च । २९१ २०

२९२ ur स्मृतिलक्षणविभावानुभावप्रदर्शनम् । २९२ १९ वृतिविभावानुभावप्रदर्शनम् । २९३ 20 त्रीडाया लक्षणविभावानुभाववर्णनम् । २९३ १९ चपलताया विभावानुभावाः । २९४ ६ हर्षस्य विभावानुभावाः । २९४ १२ आवेगविभावानुभावाः । २९४ २३ जडताया लक्षणं विभावानुभावाश्च। २९५ २५ गवविभावानुभावाः । २९६ विभ्रम: स्त्रीणां गर्वेऽनुभावस्तस्य लक्षणम । २९६ १० विषादस्य विभावानुभावाः । औत्सुक्यस्य विभावानुभावाः । २९६ १७

२९८ निद्राया विभावानुभावाः । २९७ १५ अपस्मारस्य विभावानुभावाः। २१७ २३ सुप्तस्य लक्षणं विभावा अनुभवाश्र। २९८ ७ विबोधस्य विभावा अनुभावाच। २९८ १५ अमर्षस्य विभावानुभावाः । २९८ अवहित्थस्य विभावानुभावाः । २९९ eC उग्रताया लक्षणं विभावानुभावाश्र। २९९ १५ मतिविभावानुभावाः । २९९ २० मतिलक्षणम् । २९९ २४ व्याधिलक्षणविभावानुभावाः । २९९ २७ उन्मादविभावानुभावाः । ३ ० ० मरणस्य प्रकारौ विभावा अनुभाव्ाश्च। ३०० २५ त्रासस्य विभावा अनुभावाश्च। ३०१ २४ वितर्कस्य विभावानुभावाः । ३०२ २ अन्येषां भावानामुक्तेषु त्रयस्त्रिंशति भावेषु अन्तर्भातः इति प्रदर्शनम् । अपरेषामन्येषां च मतमस्मिन्विषये प्रतिपादयति। ३०२ २०

विभावानुभावविषये सप्त हेतवः प्रदर्शिताः । ३०२ २१ ३०३ 6 दशावस्थः कामोऽभिहितः । २७ लोलटप्रभृतीनां व्याख्यानस्यासमीचीनतां प्रदर्शयति। ३०३

३०४ भट्टतोतः, उपाध्यायः, आचार्यः एतेषां पक्षस्यानुमतत्वं, शङ्ककादिमतनिरसनं च । ३०६ ११ 'कमणेक्षणे' इत्यत्र सन्देहसङ्करस्य प्रतिपादनम् । ३१९ २८ शब्दश्लेषोऽपि उद्धटमतानुसारेण अर्थश्लेषः इति प्रतिपादनम् । ३२० ७

श्री: कल्पलताविवेक: कल्पपल्लवशेष: दोषदर्शनो नाम प्रथम: परिच्छेदः। * 5 यत् पल्लवे न विद्ृतं दुर्बोधं नन्दबुद्धिभिश्चोपि। क्रियते कल्पलतायां तस्य विवेकोऽयमतिसुगमः ॥ सूर्याचन्द्रमसौ इति। 'खद्योतपोतकौ यत्र सूर्याचन्द्रमसावपि' इति पाठे प्राकर- गिकानुवादेनाप्राकरणिकस्य स्वगुगोपसंक्रमणद्वारण विधेयता न भवेदित्यनुवाद्ययोः सूर्या- चन्द्रमसोरादावुपादानमिति। एष चाथों रूपके कल्पलतायामविमृष्टविधेयांशवाक्यदोषे 10 कल्पपल्लवे च वितत्य वक्ष्यते। ज्योतिषे इति परमात्मरूपायेत्यर्थः । समुल्लेख्यताम् इति समभिव्यक्ताकारताम्। संविद् इति केवलज्ञानम्। अमरीकार इति अमरशब्दश्षिर- स्थायित्वनिराबाधत्वादिलक्षणया त्रिदशेयु यौगिको रूढश्च, मुक्तेषु तु मुख्यया वृत्या यौगिक एवेति, सर्वज्ञवचनानां तन्मयच्चापादनैकलीलाँयामेकत्रोपचरितैव वृत्तिरपरत्र तु मुख्यैवेत्याशयः। उक्तं ह्वेतत्- 15

"जिणधम्मो मोक्खफलो सासयसोक्खो" जिणेहिं पन्नत्तो। नरसुरसुहाईं अणुसंगियाईं इह किसिपलालं व ।।" मर्त्यानाम् इति। म्त्या हि योगरूढचों मनुष्याः, योगेन देवारितिर्यश्चश्च। यदा च मनुष्यास्तदा सर्वज्ञव चनैरमरत्वमुभयरूपमपिसाक्षात्तेषामापादते। देवानां परम्परया, तिरशचां तु देवत्वमव्यवधानेन, मुक्तत्वं तु व्यवधाननेत्यागमः। एकद्युभवेन इति। एकं द्यु यस्य स 20 एकदयुर्भवः एकदिवसपरिमाणो भवो जन्म यस्य तेन, दिवसजातेनेत्यर्थः । दुःशङ्कितम् इति। इयता वृन्दारकवृन्देन मज्जनाय समुपनीना एतावतीरपो वालकः कथमयं सहिष्यते इति। [अथ पद्दोषाः ] अन्यनेयगूढार्थ-इति। अश्लीलक्किष्टशब्दयोरिव नान्यादिशब्दानामर्थशब्दयोगं विना तदर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वमिति तत्रार्थशब्द उपात्तः । अनङ्ग इति। अत्र तन्वङ्ग्युपलक्षणे 25 तृतीया। सा सुधा इति रूपकमिदम् । काल: इति कालो मृत्युरपि। १ चापीति भिन्नक्रमे। ततो दुर्बोवं चापीत्यर्थः ॥ २ शब्दार्थसम्बन्धव्युपत्तिसहितः ॥ ३ मुक्तत्वदेवत्वापादनलक्षणा लीला ।। ४ शाश्वतं सौख्यं यस्मात् ॥। ५ योगेनोपलक्षिता रूढिरिति कर्तव्यं, समाहारे हि योगरूढिनेति स्यान्, नपुंसकतवे सति॥ ६ यौगिकयोगरूढतया प्रतीतं मुक्तत्वदेवत्वलक्षणम् ।। ७ अन्यार्थ- ।

२ कल्पलताविवे के

अनुकरणे तु इति। "ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टता" इति कारिकाखण्डान्निर्ेतावर्थदोषे व्याख्यास्यमानाददुष्टतेति सम्बन्धनीयम्। वक्त्रा इति। वक्ता वैयाकरणादिरधमप्रकृत्यादिर्लज्जा-हर्ष-भयादिवशसमुद्धूतसंभ्रमो विदग्धोऽपि मुग्ध इव च प्रतिपादो बोद्व्यः । व्यङ्ग्यो रौद्रादी रसः । वाच्यः 5 सिंह-तृपतिसदनादिः। शलेषादय इति। आदिग्रहणात् सुरतारम्भगोष्ठी-शमकथा-भाव्य- मङगलसूचनम्, प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोर्जव्वम्, स्वयं परामर्शः, निराकाङ्क्षता, अन्ययोग- व्यवच्छेदपरत्वम्, लाटानुप्रासोऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यता, विहितस्यानूद्यत्वम्, क्रोधाभावः, वाक्यार्थान्तरता, प्रत्यायनं चेत्यादि।

क्वचित् किश्चिद् इति। वैयाकरणे वक्तरि प्रतिपाधे च रौद्रे रसे व्यङ्ग्ये, सिंहे वाच्ये 10 क्रोधस्य प्रकरणे श्रुतिकटुत्वम्, सुरतारम्भगोष्ठी-शमकथा-भाव्यमङ्गलसूचनेष्वशलीलत्वम्, नृपतिसदने वाच्ये सन्दिग्धत्वम्, प्रतिपाद्यप्रतिपादकोभयज्ञत्वस्वपरामर्शयोरप्रतीतत्वम्, अधमप्रकृतौ वक्तरि ग्राम्यत्वम्, लज्जावशसमुद्धूतसम्भ्रमे वक्तरि न्यूनपदत्वम्, अन्ययोग- व्यवच्छेदपरत्वेऽघिकपदत्वम्, लाटानुप्रासार्थान्तरसंक्रमितवाच्यता-विहितानूदयेषु कथित- पदत्वम्, क्रोधाभावे पतत्प्रकर्षत्वम्, क्रोधस्य प्रकरणेऽपदस्थसमासत्वम्, प्रत्यायने गर्मितत्वं 15 चेति वाक्यस्य; विदग्धेऽपि मुग्ध इव वक्तरि ग्राम्यत्वमिति पदस्य च दोषा अपि गुणाः। श्लेषेऽप्रयुक्तत्वं निहतार्थवं चेति पदस्य, नीरसत्व-निराकाड्क्षता-वाक्यार्थान्तरतासु श्रुति- कटुत्व-न्यूनपदत्व-समाप्तपुनरात्तत्वानि वाक्यस्य च न गुणा न दोषा इत्यप्रयुक्तत्वादिषु पदवाक्यदोषेषु केषुचिदुदाहरिष्यन्त एत इत्यर्थः । म्लिष्टमविस्पष्ट लुप्तवर्णमित्यर्थः । म्लेच्छितमपभाषितम् । "म्लेच्छो है वा एष यदप- 20 शब्देंः" इति श्रुतेः। एकत्र शक्तिवैकल्यमितरत्र लक्षणज्ञातृत्वाभावो निमित्तं वक्तुरिति। अप्रयुक्तादय इति। अप्रयुक्त-निहतार्थावाचक-सन्दिग्धाप्रतीत-नेयार्थलक्षणाः । विभागेन इति परथक्वेन। भेद-इति। असमर्थस्यायमयं प्रकार इति । यौगिकम् इति शब्दार्थ- सम्बन्धव्युत्पत्तिमत्। तत्र इति विवक्षिते श्यामत्वादौ। अन्यत्र इति अविवक्षिते शुभ्त्वादौ। हि इति। यस्मात् प्रकरगादिभिर्विर्वक्षितोऽथों निश्चीयते तस्मादभिनयसहितस्य पदस्या- 25 नेकार्थस्याप्यर्थविशेषनिर्णये® नासामर्थ्य दुष्येत्। अत्र च प्रकरणशब्दान्तरे प्रसिद्धत्वादुपमाने वोद्रव्ये, अभिनयस्तूपमेय इति। अथवा पूर्वकारिकायामभिनयग्रहणमेतदुपात्तयोः प्रकरण- १ श्रुतिकट्वपेक्षया रौद्रवीरवीभत्साः । अन्यापेक्षयाऽन्येऽपि ॥ २ निमित्तसप्तमीयम् [!]। तत एतद्वशादित्यर्थः। एवं पूर्वत्रापि ॥ ३ ह वेति वाक्यालङ्कारे॥ ४ यद् यस्मादयम अपशब्दः कृतस्तस्मान्म्लेच्छ इति भावः ॥ ५ वेदात् ॥ ६ सति॥

दोषदर्शनम् शब्दान्तरयोरेतदुपात्तैः प्रकरणादिभिर्लक्षितानां संसगांदीनां चोपलक्षणपरं व्याख्येयम्। 'संसर्गो विप्रयोगश्च' इति। अर्थभेदाच्छन्दभेद इति नानात्वपक्षे, स्वेभावभिन्नानां तुल्यश्रुतीनां शब्दानां रूपोभेदादेक एव शब्दोऽर्थद्रयवृत्तिरित्येकत्वपक्षे वा भिन्नानां शक्तीनां शब्दश्रुतिमात्रादलव्धविभागत्वेनार्थस्यानवच्छेदे संसेर्गादि निमित्तान्तरं विशेष- स्मृतिहेतुर्भवतीत्यर्थः । 5

तत्र संसर्गाधथा-धेनुरानीयताम्, दोग्ध्री' दीयताम् इति विवक्षितस्य विशेषस्या- संप्रत्यये सकिशोरा सवर्करा सकरभा सवत्सेति नियतेन संसर्गिणा भेदाधिगमनिमित्तेन वडवादिषु दोग्ध्रीविशेषेषु सम्प्रत्ययो भवति। येषां तु धेनुरित्येष गवि रूढ इत्यागमस्तेषां सवत्सत्वलक्षणस्य धर्ममात्रस्य विवक्षा विज्ञायते। येषां च गवाजालक्षणार्थद्ये धेनु- शब्दस्य प्रसिद्धित्तेषां सवत्सेति सवर्करेति वा विशेषस्मारकः संसर्गी नियतोऽव- 10 गन्तव्यः । शास्त्रेऽपि "अवाद् ग्रः" इति यस्यावेनोपसर्गेण सम्बन्धः सम्भवति स गृह्यते गिरतिः। गृगातेस्तु स्वभावाद्वेनोपसर्गेण सम्बन्धोन विद्यते। यथा ऊर्यादयः प्रादुःशन्दश्च कृम्वस्तिविषय एव तथा अवश्दोऽपि गिरतिविषय एव न गृणातिविषयः । यर्दुकम्- "न चावपूर्व य गृगातेः प्रयोगोडस्ति" इति । वियोगादयथा-अकिशोरा अवत्सा अकरभा अवर्करा धेनुरिति नि्ज्ञातसम्बन्धैस्य 15 वियोगेन व्यपदेशातें। शास्त्रेऽपि "भुजोऽनवने" इति यस्य भुजेरवनं चानवनं चार्थस्तस्य ग्रहणं विज्ञाप्यते न कौटिल्यार्थस्य। निभुजति वाससी। निभुजत्योष्ठौ। निभुजति जानुशिरसी इति। साह चैयांदथा-शिला आनीयतां गन्धद्रव्याणि च। शिला आनीयन्तां स्तम्भाश्र। शिला आनीयतां गदाधनुषी चेति। शास्त्रेऽपि "विपराम्यां जेः"। अत्र साहचर्यांद् वि- 20 पराशब्दावुपसगविव गृह्ेते। तथाहि "नेर्विशः" इत्यत्र नेरुपसर्गस्य ग्रहणम्। अनन्तरसूत्रे च पर्यादीनामुपसर्गाणामेव। तत्प्रकरणसाहचर्याद् वि-पराशव्दावुपसर्गावेव गृह्ेते इत्येके। अपरे तु वर्णयन्ति-साहचर्य प्रत्यासत्युपलक्षणन्। येषां हि साहचर्य तेषां नियोगतः प्रत्यासत्या भाव्यम् । अतः साहचर्यस्य प्रत्यासत्यविनाभावित्वात्तेने प्रत्यासत्तिर्लक्ष्यते । १ निसर्ग-॥२ तुल्यश्रुतित्वात् स्त्रभावभिन्नानामपि शब्दानां रूपाभेदादित्यर्थः, यस्मात्तुल्य- श्रुतीनामिति विशेषणद्वारेण रूपाभेदादित्यस्य हेतुः ॥ ३ हेतौ तृतीया ॥ ४ अनिश्चये ॥ ५ रूढि- निमित्तम्। प्रथमतो यस्माद्वेनुशब्देन धेनुलक्षणोऽर्थः प्रोच्यते, रूढेः सकाशात्। ततः सैवारथे धेनुलक्षणे निमितं प्राक, तदनु संसर्गादि निमित्तान्तरम् ॥ ६ दोग्धुमर्हा। अर्हतौ तृच् ।। ७ "अवड् स्फोटायनस्य" इत्यव[ड्ड]देशः: ८ भाष्यकृता॥ ९ पुरुषस्य ॥ १० विशेषे सम्प्रत्ययो भवति ॥ ११ अव्यभिचारिणा व्यभिचारी यत्र नियन्यते तत्साहचर्यम् ॥ १२ साहचर्येण ॥

20 कल्पलताविवेके तदेतदुक्तं भवति। प्रत्यासत्तेर्वि-पराशब्दावुपसर्गौ गृह्येते इति। प्रत्यासत्तिश्र वि-पराभ्या- मुपसर्गाम्यामेव जयतेर्नानुपसर्गाम्याम्। तथाहि-ताम्यामेव तदर्थों विशेष्यते नेतराभ्यामिति। तथा "अन्तरान्तरेण युक्त" इति। अत्रान्तराशब्दो यद्यपि स्त्रीप्रेत्ययान्तोऽप्यसत्यस्त्रीप्रत्य- यान्तोऽपि। अन्तरेणशव्दस्त्वस्त्रीप्रत्ययान्त एव। तस्मादन्तरेणशब्देनास्त्रीप्रत्ययान्तेन 5 साहचर्यादन्तराशब्दोडप्यस्त्रीप्रत्ययान्त एव गृह्यते। यश्चास्त्रीप्रत्ययान्तोऽन्तराशब्दः स निपात एवेत्यन्तराशब्दस्य तावन्निपातस्य ग्रहणम्, अतस्तेन निपातेन साहचर्यादन्तरेणशब्दस्यापि निपातस्यैव ग्रहणम्। यद्यप्येको दृष्टव्येिचारः तथाप्यदृष्टव्यभिचारो दृष्टव्यभिचारस्य साहचर्यात्तुल्यधर्मतां प्रसिद्धां प्रतिपादयति। भाष्येडपि "अस्य गोर्द्वितीयेनार्थः" इति गौरवानीयते नाश्वो न गर्दभ इति। 10 विरोधाद् यथा-अभिरमेन्यु-लर्क्ष्मणौ। अर्थाद् यथा-गोपालँकमानय, माणवकमध्यापयिष्यतीति। सैन्धवमानय, मृगयां चरिष्यामीति। अञ्जलिना जुहोति। अञ्जलिनोदेकं पिवंति। अञ्जलिनी सूर्यमुपतिष्टैते इति। शास्त्रेडपि "गुणेन षष्ठी न समस्यते" इति अदेडां न सन्प्रत्ययः, किन्तु शुक्कादेरेव सम्प्रत्ययः इति। तथा "न शसददवादिगुणानौम्" इति परतन्त्रस्याश्रयिणः शुक्कादेर्श्रहणं 15 न भवति, अपि तु "अदेङ् गुणः" इत्येवमभिनिर्वृत्तस्य गुणस्य। प्रकरणाद् यथा-अन्तरेणशब्दं भुज्यङ्वेषु उपसंहियमाणेषु सैन्धवमानयेति नाश्वे सम्प्रत्ययो भवति। तथा व्यायामे प्रवृत्ते शिलामानय धेनुरमीनय। गृहकर्मणि रथसंस्कारे वा प्रक्रान्ते शिलामानय चक्रमानयेति नाविशिष्टः सम्प्रत्ययो भवति। छायोपगमने घर्माद्युपयोगे वा वटवृक्षं पश्येति। शात्त्रऽपि उभयगतौ" सत्यां "कर्तकरणयोस्तृतीया" 20 इति शक्तीनां प्रकरान्तत्वात् क्रियाग्रहणं न विज्ञायते। "शब्दवैरकलहाभ्रकैण्वमेघेम्यः करणे" इति धात्वधिकारात् क्रिया प्रतीयते। प्रकरणमशब्दम्, अर्थस्तु शब्दवानित्यनयोर्विशेषः । लिङ्गादथा-अक्ताः शर्करा उपदेधतीति। अनेकस्याञ्जनद्रव्यस्य सम्भवे "तेजो वै वृतम्" इतिवाक्यान्तरे दृष्टाल्लिङ्गाद्विशिष्टसाधनत्वमञ्जनक्रियायाः शर्कराकर्मिकाया निर्द्धार्यते। १ यथाऽन्तरस्यै शाटिकाये॥ २ नन्वन्तराशब्दोऽस्त्रीप्रत्ययान्त एव ग्ृह्यते। कथम् ? यात्रता दृष्टव्यभिचारोऽसौ वर्तते इत्याह ॥ ३ तुल्यो धर्मोऽस्त्रीप्रत्ययान्तत्वलक्षणो यस्य दृष्टव्यभिचारस्य ॥ ४ प्रयोजनम् । ५ अर्जुनपुत्रः ॥ ६ दुर्योधनपुत्रः ॥ ७ वागीशं विद्वांसमिति यावत् ॥ ८ हवनाञ्जलि-॥ ९ पानाञ्लि-॥ १० उपस्थानाञ्जलि-॥ ११ आराधयति॥ १२ गुणयोगाद् धींतवोऽपि गुणाः ॥ १३ भुजिक्रियाधात्वर्थे विधानादिकः, "इकश्तिपौ धातु[निर्देशे] स्वरूपेऽर्थे च" इति ॥ १४ शस्त्रिका ॥ १५ क्रिया कारकं चेति द्वयम्॥ १६ परिच्छित्तौ॥ १७ षि[!] ॥ १८ उपदध्युरित्यर्थ: ॥ १९ वृतलक्षणात् ॥।

दोषदर्शनम् ५

व-पराम्या- म्यामिति। शास्त्रेपि "अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः" इत्यत्राणप्रत्याहारः कि पूर्वेणे णकारेण उत परेणे इति सन्देहे "उऋत्" इति वाक्यान्तरे तपरकरणं लिङ्ं परेणैव णकारेणेति नियमयति। यस्त्रीप्रत्य- तद्वि ऋकारेण सवर्गानां ग्रहणे सति अचीकृतदित्यत्र दीर्घस्य स्थानिन आन्तरतम्याद्दीरघों त्ययान्तेन मा भूदित्येवमर्थ क्रियते। यदि च "अणुदित्" इत्यादिसूत्रे पूर्वेण णकारेण अण्ग्रहणं स निपात =दस्यापि स्यात् ऋकारोऽनणत्वात् सवर्णानां ग्राहको न स्यात् ततश्च दीर्घस्यापि स्थानिनो यथाश्रुतेन 5 हस्वेनैव भवितव्यमिति तपरकरणं न कुर्यात्, व्यावर्त्यांभावात्, कृतं च, ततोSवगम्यते चारस्य "इति परेग णकारेण ग्रहणमिति। शब्दान्तरसन्निधानादथा-अर्जुनेः कर्त्तवीर्यः रामो जामदग्न्यः। शास्त्रेपि अक्षस्य देवनस्य। अर्द्धस्य समद्योतनस्य ।

मृगयां सामर्थ्याद् यथा-अनुरदरा कन्या। तथा अभिरूपाय कन्या दीयताम्, न चानभि- 10

तिष्ठैते रूपे प्रवृत्तिरस्ति, तत्रे अभिरूपतमायेति विज्ञायते। शात्त्रेऽपि "प्रथमानिर्दिष्टं समास

दिरेव उपसर्जनम्" इति समोसार्थे शासे समासशव्दस्य वृत्तिः कषश्रितादिषु समासेषु प्रथमा-

्हणं निर्दिष्टस्य संजञिनोऽसम्भवात्। औचित्याद् यथा-'रक्षसो दस्युर्भद्रमुख इति विपर्ययेग निन्दा प्रशंसा वा गम्यते।

श्वे तथा रामसदशः अर्जुनसदशः इति रामार्जुनविशेषः प्रयोजनौचित्यौत् प्रतीयते। 15

कारे देशाद् यथा-नगरादागतोऽस्मीति प्रत्यासन्नदेशविशेषसम्बन्धौंत् पाटलिपुत्रे मने सम्प्रत्ययः । तथा क्वचिदेशे ये प्रशंसावचनास्तेऽन्यत्र आक्रोशविषयाः। यथा प्रौढादियः। יין कालाद् यथा-दक्षिगापथैकदेशे पच्यतामिति पूर्वाहे यवागूसाधनो विक्ेदः प्रतीवते, יין सायाह्वे त्वोदनसाधनः । तथा जागृहि जागृहयहनि, रात्रौ च जागर्तेरर्थो मिद्यते। ' .. व्यक्तेर्यथा-ग्रामार्ड् ग्रामार्द इति, पझमं पझे इति च। 20

स्वरात्वर्थविशेषप्रतीतिः काव्यमार्गेडनुपयोगिनीति नोदाहियते। 1 उपलभ्यन्त इति। संसर्ग इत्याद्येकवाक्यपठितवसाहच्यल्लिक्ष्यन्त इत्यर्थः । IT १ अइउण इंत्यन्तवर्तिना ॥ २ हयतर[ट] लण् इत्येतत्सूत्रान्तवर्तिना ॥ ३ ऋवर्णस्य[रणः१] अण उदिच्चाप्रत्ययः सवर्णस्य ग्राहको भत्रति॥ ४ स [:]।। ५ कृतवीयस्यापत्यं कृतवीरस्यापत्य- मिति च यथाक्रममणि ्ये च कार्तवीर्य इति॥ ६ क्रीडनकस्य प्रासकस्येत्यर्थः ॥ ७ समं द्योतयति ॥ ८ सर्वथाऽभावे न नज किन्त्वीषदर्थे सामर्थ्यात् ॥९ ततोऽभिरूपग्रहणं निरर्थकं सद् यत्कृतं तत्साम्थ्यादभिरूपतमायेति लभ्यते। १० "विशेषगं विशेध्येण बहुलम्" इत्यादिके॥ ११ औचित्यं शास्ते न घटते इति शास्त्रे न दर्शितम्। असम्भवाच्छान्तेऽीति नोक्तमेवमन्यत्रापि ॥ १२ पाटलि- पुत्रश्य। १३ आक्रोश- । १४ विवेको जागरणं चेति यथाक्रमम्॥ १५ निधिविशेषः ।

कल्पलताविवेके भिनत्ति इति। तिमिरविनाशः कुमुदविकाशनं च कार्यं चन्द्रलक्षगमेवार्थ स्मारयति। मत्त इति। कोकिलानां मदाधाने वसन्तस्यैव सामर्थ्यमिति। ईक्षणम् इति। चक्षुःशब्दोपादा- नेनैव नयनार्थस्य प्रतिपादितत्वादीक्षणशब्दप्रयोगोऽन्यथा नोपपदत इति सामर्थ्यमीक्षण- लक्षणं व्यापारमत्र स्मारयति। प्रश्ने इति। किंविषयोडयं प्रश्न इति शब्दार्थस्यानवच्छेदे 5 पूर्वपूर्वप्रकारवैचित्रयोपैदर्शनविशिष्टतया क्रमोपैगमसे।मर्थ्य पुंव्यञ्जनलक्षणं विषयं स्मारयति। अस्य इति। विशिष्टे देशे वर्त्तमानः पुमानिदमा प्रत्यक्षेण निर्दिश्यते। उदा-इति। "यत्पदमभिनय सहि तम्"इति लक्षितस्य लक्षणस्य लक्ष्यप्रदर्शनार्थमिदम्।माषमिति मासमिति च सषयोर्वक्तव्ययोः पसावतादशावुक्तौ। शकासमित्यत्र च य आदावुच्चारणीयः सोऽन्ते निर्दिष्टो, यश्चान्ते निर्देष्टव्यः स आदाविति विपरीतता अत्वगोण्यादिशब्दानाम् इति। 10 तथा च भर्तृहरि :- "शब्दः संस्कारहीनो यो गौरिति प्रयुयुक्षिते। तमपँभ्रंशमिच्छन्ति विशिष्टार्थनिवेशिनम्" ॥ शब्दप्रकृतिरपम्रंशो नाप्रकृतिः स्वतेन्त्रः कक्षिद्विधते। सर्वस्य हि साधुरेदाप- भ्रंशस्य प्रकृतिः । प्रसिद्धेस्तुँ रूढिमापद्यमानाः स्वातन्त्रयमिव केचिदपैत्रंशा लभन्ते। तत्र 15 च गौरिति प्रयोक्तयेऽशक््या प्रमीदादभिन्नां गोण्यादयस्तत्प्रकृतयोऽप्रभ्नंशाः प्रयु्यन्ते। ते च सास्नादिमत्येव ल्धस्वरूपाः साधुत्वं विजहति। अर्थान्तरे तु प्रयुज्यमानाः साधव एव विज्ञायन्ते। न ह्येषां रूपमात्रप्रतिबद्धमसाधुत्वम्। तथा हि- "अस्वगोण्यादयः शब्दाः साधवो विघयौन्तरे। निमित्तभेदात् सर्वत्र साधुत्वं च व्यवस्थितम्" ॥ 20 आवपने गोणी इति स्वैवियोगाभिधाने च 'अत्व' इत्येतेयोरवस्थितं साधुत्वम्। तथा सास्नादिमति हेषितादिलिड्े च निमित्तान्तरात् प्रवृत्तावेतयोरन्यत्र विषये लै्ध- संस्कारयोः साधुत्वमेव विज्ञायते। "गोणी इवेयं गौर्गोगी" इति क्षीरधारणविषयौद् आवर्पनेत्व- १ थम्प्रत्ययार्थः ॥ २ इदम्प्रकृत्यर्थः ॥ ३ तृतीयार्थः ॥ ४ क्रमोपगमस्य ॥ ५ अयमेव[?] सामथ्यम् ॥ ६ प्रत्यक्षेण निर्दिश्यते इदमा करणेन ॥ ७ अपशब्दम् ॥ ८ गोरूपविशिष्टार्थे निविशते तच्छीलः ॥ ९ स्त्रतन्त्र इति नाप्रकृतिरित्यस्य पर्यायः ॥ १० कचिद्देशे॥ ११ गोवाचकगोणी-गावी-गोपुत्तलिकादयः शब्दाः ॥ १२ लक्षणविषये निरवधानता ॥ १३ अभि- ननार्था इत्यर्थः ॥ १४ गवादि: परामृश्यते ॥ १५ निर्धने सणसूत्रपटयां च ॥ १६ द्रव्य- ॥ १७ इत्यस्मिश्चार्थ॥ १८ अस्त्रगोणीशव्दयोः ॥ १९ हेषितादि लिझ यस्य तुरगस्य ॥ २० गोण- शब्दादावपने ईभवति, अन्यत्र गोणा इति संस्कारः॥ २१ क्षीरधारणं विषयो यस्यावपनत्वस्य॥ २२ धारण- ।

दोषदर्शनम्

मत्त सामान्यादभिधीयते। तथा अविद्यमानं स्वमस्येति अस्वोऽयमश्व इति। तस्माच्छन्द- दा- रूपमपरिगृहीतकारणं न किञ्चिन्नियतमस्ति यत्र साधुत्वमसाधुत्वं वा व्यवतिष्ठते। ण- असाधुत्वस्यापि इति। पददोषाणामपि येषां कथञ्चित् सम्भाव्यमर्थदोषत्वं तान्या छेदे सतां ग्राम्यत्वाप्रतीतत्वानर्थकत्वानि। ययोस््वसाधुत्वकष्टत्वयोस्तदसम्भाव्यमेव तन्मव्याद्य- ते। दसाधुत्वं तस्यापीत्यर्थः । अत एव इति । यतः पददोषत्वम् । तद्व्याख्यान-इति । 5 तस्यैव गूढार्थपदप्रयोक्तुरेव व्याख्यानम्। कत्रभिपाय-इति। दृशोरश्रुपयोनिषेककरण- ति क्रियायाः प्रधानं यत्फलं प्रियसन्प्रयोगस्तन्न कुर ङ्ेक्षगामभिसम्बव्नाति। चादिपदाप्रयोगेऽपि न्ते इति। अयमर्थः । यत्र नाम द्योतकमात्रतया सदा प्रोषितार्थप्रायमध्ययं द्योत्यार्थमात्र- विरहेणानर्थक्यदोषमशनुते तत्र कथमन्यद्वाचकमेव स्वैकेशरणवाच्यार्थविरहेग नैरर्थक्यं नाश्नुवीतेति। आनर्थक्याच्च इति। ननु निरर्थकं निष्प्रयोजनं पुनर्वचनमपि तथैवेति 10 नानयोविशेष इत्याशङ्कायामिदमुक्तम्। प्रयोजने सति ह्युक्तस्यार्थस्य पुनरुक्तिः। निरर्थके त्वर्थप्रतिपत्तिलक्षणस्य प्रयोजनस्य सर्वथा विरह एवेत्याशयः। अत एव इति। यतोऽर्था- भावान्नायं तदाश्रयो दोषो भवितुमर्हति। साक्षाद् इति। अन्यतधानेन वाच्यमर्थमभिधा- प- तुमप्रतीतः शब्दोऽर्थप्रतिपत्तये न भवतीयर्थः। अन्य दति। तेनावाचकमिति पर्युदासोऽयम्। त्र ततश्च वाचकसदशमवाचकम्। अपार्थ त्वपगतार्थ प्रसुच्पतिषेधध्टत्या निरर्थकमुच्यते। 15 अन्यार्थम् इति। अन्योऽ्थों वृद्गव्यवहारप्रसिद्धादर्थांदत्य पदस्य तदन्यार्यम्। बिगमे इति। रूढचपगमे अथवा विगमे यथेति सम्बन्धः, यथा विशव्दसान्निध्ये इत्यर्थः । ननु चैवं शब्दहीनेऽस्यान्तर्भावः । विषयान्तरप्रयोगेडप्यपशन्दो भवति, न केवलं लोपागमवर्ण- विकारादीनामयथाकरणे। तथा च- "अस्वगोण्यादयः शब्दाः साधवो विषयान्तरे" इति। 20 1 तेन विपूर्वों हरतिः पादविक्षेपे प्रसिद्धसम्वन्धः, अस्य च परिमोषप्रयुक्तावपशब्दतैव। -1 अपशब्दस्य च स्वप्नेऽप्यप्रयोगादनित्यदोषमव्येऽस्ये पाठो न सम्बद्ध इत्याह-यत्र झटितीति।

[?] कश्चिद् इति अपहरणलक्षणादिः। न चासौ इति अपि तु पादविक्षेपलक्षणादिः ।अदर्श- नादू इति उपसर्गवशेनेत्यर्थः। तथाभूत इति अपहरणलक्षणादेः । पादपूरणार्थम् इति। थ ।1 धात्वर्थानुहारित्वान्निरर्थकत्वेऽपि न कश्चिददोष इत्यत्र तात्पर्यम्। वीत्त-इति। "अच 25 भ- उपसर्गात्तः" इति तत्वम् । विदत्तशब्दे तु न दृश्यते तत्वमिति विशव्दस्यात्र निपातत्वमिति सिद्धम्। विहृतं च इति विजहूरिति। विहरणं च तत् पादविक्षेपलक्षणायां क्रीडायां ण- प्रसिद्धम्, न त्वपहरण इत्यर्थः । प्रसिद्धार्था इति प्रसिद्धोऽर्थः पादविक्षेपलक्षणादिः। १ गत-॥ २ आत्मीयवाचक-॥ ३ अन्यार्थस्य ॥

कल्पलताविवे के V

रूढिच्युतम् इति। सामान्येनोक्ते योगरूढयोडपि गृह्यन्ते। तेन तेष्वपि शव्देषु रूढिमनपेक्ष्य योगमात्रोपादानात् तद्वति यत्रार्थे पदं वर्तते तत्तेनार्थेनान्यार्थम्। तत्रारूढ- त्वेनातदर्थत्वात्। यथा-जलध्यादौ जलधरादिपदम्। अत्र रूढिभागत्यागयोगभागपरि- ग्रहोपेनमितयाऽभिघैयैवार्थस्य सम्प्रत्ययान्न नेयार्थता। तत्र सर्व सर्वेगाभिधाया अभावात्। 5 नापि गूढार्थता। तत्र तत्तदंशविषयत्यागोपादानरूपत्याख्यासमायोजनाव्यतिरेकेणैवा- प्रसिद्धार्थविषयाया अभिधायाः प्रवृत्तेः। अश्लीलता पुनरनाशङ्क्यैव। क्िष्टत्वमपि न संश्लिष्टम्। तस्य भागविषयत्यागोपादानमन्तरेग व्यवधानोपघटिताभिधास्वभावत्वात्। तत्र प्रथमस्तावद्दोषोऽभिहित रूपभागविषयत्यागोपादानसंस्कारसंस्कृताभिधानिबन्धनः । द्वितीयः सर्व सर्वेगाभिधादरिद्रशब्दविषयी कृताभिधेयविषयोपलक्षित लक्षादिकविकल्पनामात्र 10 सारः। तृतीयः पुनरप्रसिद्धार्थविषयाभिधाव्यापारशरीरः । चतुर्थस्य रूपं स्पष्टमेव। पञ्च- मोडपि व्यैवधोपाध्यभिधास्वभाव इति सम्भाव्यमानपरस्परान्तर्भावानाममीषामन्यनेय- गूढार्थाशलीलकिष्ट दोषाणामेष भेदोऽवसेय इत्य्स्याभिप्रायः । अन्ये तु जलधरादिशब्दे जलध्यादौ प्रयुध्यमानेंऽशोडपि शब्दलक्षणापूर्वकमेवार्थप्रति- पत्तिहेतुर्भवतीति नेयार्थ इति प्रतिपद्यन्ते। ण्डं साध इति। अनुप्रासपरिपोषणा- 15 दित्यर्थः । आश्रय इति। आश्रयो बन्धविशषः प्रहेलिकादिः। वक्ता श्रोत्रियादिः । व्यङ्गचो रसादिश्च। अनया इति। यथा सन्निवेशविशेषाश्रयौ चारुत्वाय तथा प्रकरण- विशेवादिरपीत्यर्थः । तेन समदकरिवर्णनावसरात् किन्गण्डशब्दौ द्वावप्यसम्यार्थस्मृतिहेतू न विरसतामावहतः । एवं शिवपूजावर्णनावसरे लिङ्गशब्दः । राजवंश्रवर्णनसमये भगीरथ- शब्दः । ब्राह्मणगुणगणनप्रस्तावे ब्रह्मवर्चसशब्द इत्यादिः ।

20 यथा-तद्वदू इति। यथा-तद्वच्छव्दौ क्रमेणैव असाधीयःसाधीयःपदाभ्यां योजनीयौ। तेनायमर्थः । यथा असाधीयः साधीयस्वासाधीयस्वोभयरूपतया प्रयोजितं तथा साधीयोऽपि द्वैरूप्येण प्रयोजयेत्। तत्रासाधीयसो नैसर्गिकमसाधीयस्त्वमिति साधीयस्ता पूर्व ज्ञापिता। साधीयसस्तु स्वभावेन साधीयस्त्वस्य सम्भवादुभयरूपताभि- धानस्यासाधीयस्तापरत्वं द्रष्टव्यम् ।

25 असभ्य इति। यस्य पदस्यानेकार्थस्यैकोऽर्थोंऽसम्यः स्यात्तदसम्यार्थान्तरम्। यत्तु पदमेकदेशद्वारेणासम्यमर्थ स्मारयति तदसभ्यस्मृतिहेतुः। केवलासम्यार्थ च विष्ठादिपदं दुष्टतया शक्यसम्प्रत्ययमिति न प्रदर्शितम्। स्वशत्त्या इति अभिधया। १ उपढौकितया ॥ २ शव्दशत्तयैव ॥ ३ युक्तम् ॥ ४ व्यवधा उपाधिर्विशेषणमस्याः । ५ वामनस्य। ६ रूपकविशेषो भाण: प्रहसनं च ।

दोषदर्शनम् ९

देषु तया ह्यदः पुंसः पूर्वजनिवासवचनम्। संवीतम् इति बहुशः प्रयुक्तम्। सुभगा इति सुभगा ढ- भगिनी । उपस्थानम् इति व्रीडारूपासम्यार्थान्तरासम्यस्मृतिहे तुरूपमभिप्रेतम्। कुमारी रि- इति अमङ्गलातङ्करूपासम्यस्पृतिहेतुभूतम् । दोहदम् इति त्वजुगुप्सितरूपासम्यस्मृति- हेतुस्वभावमश्लीलं लोकादतत्वान दुष्टम्। कामार्त्ता इति काष्ठाप्राप्तमदनावस्थारूपेण मृत्युना प्रत्यासन्नमरणा विहितेत्यर्थः । तम् इति विवक्षितम्। अभिधानतया इति 5 न वाचकत्वेन पर्यायत्वेनेत्यर्थः । यथा-विषधरारिनन्दनशब्दो मेघे। विषधरारयो मयूरास्तेषां नन्दनः । अभिधानग्रहणाद्विशेषणत्वे तु न कश्चिदेषः। साधारणमपरेषु इति। यत्पदं गुणक्रिये निमित्तमुददिश्यान्येप्वप्वर्थेषु साधारणं सदेकत्मिन् विशिष्टेडर्थेडभिधानतया न तु त्र- विशेषणत्वेन कृतं तत् संशयवन्। हिमहा इति। हिमहननक्रिययैतद् रवौ वहौ च साधारणमभिधानतया चैकत्राप्यरूढमत एकत्र प्रयुव्यमान संशयं कुरुते। कल्पितम् इति 10 स्वधियैवाभिधानतया प्रयुक्तम्। अश्त्र इति। वडवानुखानलतयत्य योगनिमित्तस्य संज्ञाशब्दस्य च पर्यायोऽयम्। अत्र च मध्यपदं वडवामुखो बडवावदन इत्यादेर्दर्शनात् पर्यायपरिवर्त्तनं क्षमते। न च योगरूढशव्दे पर्यायपरिवर्तनक्षमत्वमर्तीति गीर्वागादि: पर्यायपरिकल्पने नोदाहार्थः । न खठु वाक्सायक इत्यादिर्देवादिवाचकः। यत्र इति वक्तरि वस्तुनि च। पदम् इति तत्र नवन्नित्यादि। 15

• अधम इति। अधमा हीनजातयो दासचेटादयः। मध्यमाः प्रतीहारपुरोहितसार्थ- वाहादयः। उत्तमा मुनितृपमन्त्रिप्रमृतयः। इद्म् इनि द्वितीयकारिकोक्तम्। वस्तुविषयम् इति। उत्तमो मुनिमन्त्रिप्रभृतिरपि तत्रभवदादिपूजापद़ानि वत्तुं योग्योडपि राजानमेभिर्वत्तुं नार्हति। तथा स एवोत्तमो राजादिर्मुनिं परमेश्वरादि भरामन्त्रणपदैरिति वस्तुविषयमेतत् । राजा हि परमेश्वरादिभिर्मुनिश्च तत्रभवदादिभिः पदैराहयते। वक्तृविषयम् इति। गरीयसो 20 मुनिप्रभृतीस्तत्रभवदादिशव्दैर्वक्तुमुचितानप्यधमो नैतैर्वक्तुमर्हति। तथैतान् भट्टारकेत्यादि- भिर्नृपादिरिति वक्तृविषयमेतत्। दिङ्मात्रं चेदम्, विस्तरतस्तु कल्पपल्लव एव प्रपञ्चिताद् दशरूपविधानादन्योन्याभाषगविधि यथावदैवगन्य तदन्यथोपनिबन्धे दोषोऽयमुद्धावनीयः। क्विन्न-गण्डेतिशब्दावार्दे कपोले च सम्येऽर्थे प्रयुक्तौ पूतियुक्तं पिटकं चासम्यमप्यर्थ मनसि कुरुतः। असम्यद्ययोगाच्चात्र विशेषणविशेध्यभावे सति दुष्टतरार्थप्रतिपत्तिः । 25 अर्थविशेषवशाद्वा इति। अतिव्याप्तिपरिहारार्थमिदम्। सम्येडर्थे आर्द्रकपोलादौ प्रयुक्तम- सम्यार्थान्तरं सदपि तद् ग्राम्यं क्िन्न-गण्डादिपदमनुचितत्वं मुञ्चतीत्यर्थः । सभ्येऽपि इति। अपिर्विस्मये संभावनायां वा। मञ्जीरादि-इति। आदिग्रहणं १. -ति तु जु-ख॥ २. यथा विद्यते यत्र तत्तथेति क्रियाविशेषणम् ॥ २

१० कल्पलताविवे के रशना-घण्टा-भ्रमरादर्थम्। प्रायग्रहणं सदशार्थवृत्तिकणि-शिञ्चि-गुञ्जीत्याद्यर्थम्। प्रभृतिग्रहणं वाश्यत्याद्यर्थम्। पुनरादिग्रहणं सिंह-मृगादर्थम्। प्रायग्रहणेमपिध्वनत्याद्यर्थम्। एवंपरायान् इति। ये शात्े सामान्येन पठचन्तेऽथ च विशेष एव दृश्यन्ते तानित्यर्थः । तधथा-हेषतिरशवेषु, भगतिः पुरुषेषु, कगतिः पीडितेषु, वातिर्वायौ, न त्वन्यत्र। नहि भवति 5 पुरुषो वातीति। एवमन्यदपि वोदव्यम् । वलत्रद् इति अत्यर्थ मुग्धिकासीत्यर्थः। अधिः इति प्रवासमर्यादावच इति। "मामुद्दिश्य" इति लक्षगम् विरहानलकरालिताया मर्तुमनस उक्तिरियम्। विद्याम् इति। या या यक्षेश्वराणां वनिता भवद्ल्लमा सा सा एतीति सम्बन्धः। प्रवासयति इति। अत्र प्रवासयति-संस्थित-विनाशशब्दा निराच्छादयत्याद्यशस्तार्थान्तराः, पिशाचीशव्दस्तु अशस्तार्थोडऱ्यशस्तार्थान्तरत्वेन कथञ्चिदुदाहृत इति चिन्त्यम् । 10 मारीच इति कश्यपः । कृत्या: क्रियाः । पल्या अदितेः। सङ्क्रन्दनादीनाम् इति।आदिग्रहगात् धाता मित्रोडर्यमा वरुणोंडशुर्भगः पूषा विवस्वान् सविता त्वष्टा विष्ुश्चेति। अत्र कृत्याशब्दोऽशस्तार्थान्तर इति अशस्तार्थस्मारकत्वेन न व्याख्यातः कल्पलतायाम्। प्रत्याद्रयन्तः इति। अत्र रूढत्रण-क्ेद-पुरीषण्डशब्दानां वृणावत्स्मृतिहेतुत्वम्। ग्राम्गं घृणावद् इति। घृणावदादिकमेकैकमपि त्रिप्रकारं क्रमेणैव संवीत-गुप्त-लक्षितेषु न 15 दुष्यतायर्थः। सुदुस्त्यजेति। अश्विष्टैत्निभिर्वाक्य खण्डलकैरश्लीलार्थान्तरे उदाहरणचतुष्टयम्। भद्रे मारी इति। अत्र मारी-कृत्यादीनां पदानां समस्तमङ्गलायतनस्य भगवतो विश्वेश्वरस्य सम्धन्धेनोक्तेः संवीतत्वाद् गुगत्वम्। वहति इति परिणयति सति। कोऽभि- प्रेत इति। अत्र अभिप्रेत इत्यादीनामशस्तस्मृतिहेतूनामपि लोकेऽन्यत्र लक्षितत्वाद्गुगत्वम्। विपूय इति। अत्र विपूय-पचाश-त्रह्मवर्चस-पोगण्डशव्दानां घृणावदर्थस्मृतिहेतुत्वेडप्यन्यत्र 20 लक्षितत्वाददुष्टत्वम्। एवमन्यद् इति। "किञ्चिदाश्रयसौन्दर्याद" इति, "सन्निवेश- विशेषात्तु" इति च इत्यादि भामहोक्तानुसारेणेत्यर्थः । निरूढाः इति भ्रष्टोपचारप्रतीतयः। लक्षणाः इति लक्षणाशब्दाः। अभिधानवद् इति वृक्षादिनामशब्दबत्। तथाविधे इति। तादशेडपरस्मिन् गौर्वाहीको गङ्गायां घोष

25 त्वादिलक्षणः स्वभावो यासां लिसवियदित्यादिकानां ता इत्यर्थः । दुरालोकम् इति। दुःसहविरहवह्निदन्दह्यमानमानसः कामपि सुखकलामिदानीमिह कथञ्चिदप्यनासादयन् तदर्थमेव किल नभःसरोऽनुसरामीति यावदुदङ्मुखमवलोकये तावत्तदसमदुःखनिमित्तं प्रत्युन भवतीत्यर्थः । भवतु तर्हि प्रतीचीं दिशमाश्रयामि। एषापि १. पुनरथे॥ २. शब्दशास््रडभिधानशास्त्र च ।

दोषदर्शनम् ११

हणं सूक्ष्म जलोद्वारिणा समीरणेन इत एवाभिसरता व्याप्तेति कि करोमि। इमां तु प्राचीमाविशामि। इयमपि तथैवेत्येवं दिक्षु विदिक्षु च चक्षुर्यावन्निक्षिपामि तावत्ताः सर्वा अपि सोढुमशक्या- र्थः । स्तदाह-दिशोऽपि दुःसहा इति। मन्द-इति सूक्ष्मजलोद्वारित्वात् मन्दमन्दत्वमित्यर्थः । वति घि: तेषु च इति व्याख्यानान्तरमिदम्। ताश्च इति। वैदेहीविरहवह्निदाहदुःखमा- त्मनैव तावहुःसहमन्यत् केकाश्रवणात् स्मर्यमाणेन मेवदर्शनेन द्विगुणतामनिलत्पर्शेन च 5 नस त्रिगुणतां केकाश्रवणेनैव च चतुर्गुणतामापद्यमानमतिदुःसहतमं गुहासु संपद्यत इति भावः। साधारण्यम् इति। यथेमे मम पयोदादयो दुःखौघदायितया जीवितव्यव्ययहेतवः शङ्क्यन्ते T:, तथा वैदेह्या अपीति समानत्वम्। इतः इति। अस्मात् विभावसाधारणत्वाभिमननकालात्। हृदये इति। मनसि दुर्ललिते भय उपस्थितेऽनुकम्प्यो डिम्भादिर्बाहुभ्यामुरसि विन्यस्य म् पित्रादिना हि रक्ष्यत इति तदेर्थमुरसि तां निधायेति व्वनिरपि। 10

ते। अथ च इति पक्षान्तरसूचनार्थम्। भवनम् इति जीवनमित्यर्थः । स्मरण-इति। सजलजलधरादीनामुद्दीपनविभावानां साधारणत्वावधारगादिना स्मरणम् वैदेही इति

न शब्दः । कथ भविष्यति इति विकल्पपरम्परा। युक्तम् इति यतः क्षत्रिया त्वमिति। अर्थः इति वियल्लक्षणः। लक्ष्यते इति। लक्ष्यमा गस्वार्थगतेषत्तिरोधीयमानत्वादिधर्मसदश-

तो वियद्वतेषत्तिरोधीयमानत्वादिधर्मलक्षणाद्वारेणेव्यर्थः । मैत्री इति पयोदैः सहेत्यर्थः। 15 -धर्मा इति एतद्रर्मभाजनभूतो विशिष्टो राम इत्यर्थः । विशिष्ट इति दृदमित्यादिपद- सन्निधानमेव। सामग्री लक्षिता इति। सामान्यविशेषात्मकसम्बन्धनिबन्धनया लक्षगात्मिकया - शुद्धया लक्षणयेत्यर्थः। तस्मिन् इति यो वृद्धव्यवहारे निरूढः। तज्जातीयेषु इति। त्र ये वृद्धव्यवहारे कुन्ताः प्रविशन्तीत्यादयो लक्षगाविषयत्वेन प्रयुज्यन्ते तत्प्रकार्वित्यर्थः । - न चासो इति। शूदे राजशब्दवत् तज्जातीयोऽसौ भविष्यतीति चेदित्याह-नापि च 20 इति। तज्जातीया हि लिप्तादयः शब्दाः सातिशयतवेन प्रतीतितयवधायिशब्दलक्षणापुरःसरतया hol विनापि वियदादिलक्षणमर्थ लक्षयन्तः परिद्ष्टाः। तथािधार्थ-इति तथाविधो लक्ष्यमाण- - शब्दद्वारकोऽर्थः। तज्जातीये इति तुरङ्गकान्ताननहव्यवाहसदशे। निर्जितत्वं लक्ष्यते इति। ततः साम्यमाधिक्यं चेति नेयार्थता। तन्नामनि इति 'शिशुपरिप' इत्येवंरपे। उत्तरपदमेव इति। पूर्वपदं तु पर्यायेण 25 परिवर्तन क्षमत इत्यर्थः । किन्तु पयस्-तोय-वारिप्रभृतिना रूढेनैव, न तु वह्निशत्रु-हिमा- १. रक्षार्थम् ॥ २. भाषायाम् । ३. तजातीये .. सदृशे-अयं पाठः ख. पुस्तकस्य, क. पुस्तके तु निराकृतः ॥ ४. मतविशेषेण ।

१२ कल्पलताविवेके पहामित्रेत्यादिना यौगिकेन पर्यायेणेति। पूर्वपदमेव इति। अत्राप्युत्तरपदमग्निप्रभृतिनां न त्वर्चिष्मदित्यादिनेत्यर्थः । कल्पितार्थम् इति। विनैव शब्दव्यापारसंस्पर्श लक्षितलक्षणादिनाऽर्थस्य कल्पनात् समारोपणादित्यर्थः। दशसङ्ख्या इति लक्षित लक्षणया। तथा हि-पडि्क्तशब्दः पड्क्तच्छन्दो- 5 गतान्यक्षराणि लक्षतित्वा तद्तां दशसङ्ख्यां लक्षयति। बिहुङ्गम-इति पक्षिलक्षणसामान्य- रूपार्थवाच्यपि विशेषे लेक्षितः । तन्नामभृतः इति। तन्नामानि चक्राणि विभ्रति ये तन्नामेव नाम येपामिति "सप्तम्युपमानपूर्व[ पद ]स्योत्तरपदलोपश्च" इत्यनेनोपमानभूतस्य नामपदस्य लोपः। अत्र 'उद्दकजिता' इति व्यक्तमुदाहरणं नेयार्थस्य, पङ्क्तीत्यादि तु नेयार्थस्य हिष्टस्य च, पड्क्तविहङ्गमनामेत्यंशे कल्पितार्थत्वात्, तद्धृतो रथा इत्यत्रांशे व्यवेहितार्थ- 10 प्रतीतिकारित्वाच्च। अत्निलोचन इति। अत्रैकपदप्रत्याय्योऽप्यर्थः कुमुदलक्षणोडत्रीत्याद्यनेकपदप्रत्या- थितार्थपर्यालोचनाव्यवहिततया किश्यमानो वाचकस्य किष्टतामावहति। काश्चीगुण- स्थानम् इति। अत्र रूढत्वादवान्तरपदार्थप्रत्ययमन्तरेणैवैकपदवदर्थप्रतीतिरिति नैतत् किष्टम्। अनुशयम् इति पश्चात्तापं कोपं च। अभिमनाः इति प्रसन्नमना निर्भयचित्तश्व। 15 माननाम् इति पू्जां निरवर्हण च। अपुष्टार्थम् इति। यत्रैकशव्दप्रतिपाद्योडप्य्थों निरभिप्रायैर्वहुभिः शब्दैः प्रतिपाद्ते तद्पुष्टार्थम्, यत्र तु साभिप्रायबहुशव्दप्रयोगस्तत्र न दोषः । यर्था- या स्रष्टुः सृष्टिराधां पिवति विधिहुतं या हैबिर्या च होत्री ये दे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वेम्। 20 यामाहुः सववीजप्रकृतिरिति" यया प्राणिनः प्राणवन्तः" प्रत्यक्षाभिः प्रसन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः ।12 'द्विरष्ट'इति। वाक्यखण्डद्रयेनोदाहरणत्रयम्। मडहादि इति। मडह-लडह-होरण- कन्दोट-एल-हुक-कुसुमाल-वाणवालादिकं यथाक्रमं सूक्ष्म-श्रेष्ठ-वस्त्रोत्पल-दरिद्राञ्जलि- चौर-शकरादिवाचकम्। रूढिः इति रूढिभ्रान्त्या। कश्चिद्धि स्वदेशप्रसिद्धचाऽस्यार्थस्य 25 शब्दोडयं सर्वत्र वाचक इति मन्यमानः प्रयुञ्जीत। "ध्युत्पत्तिर्यस्य नास्ति" इति वचनाच्च सव्युत्पत्तिकं देश्यं कदाचित् प्रयोज्यमेवेत्युक्तं भवति यथा-दूवायां छिन्नोद्धवाशव्दः, ताले १. लक्षणाविषयीकृतः ॥ २. रथ-॥ ३. मारणम्॥४. आगमस्त्ररूपनिरूपणेन साभिप्रायत्वम्॥ ५. जलम् ॥ ६. अननि ॥ ७. यजमानरूपा ॥ ८. सूर्यचन्द्रार्ये॥ ९. नभः ॥ १०. क्षितिः ॥ ११. वायुः ॥ १२. [सृष्टिः स्रष्टु-, वहति, प्रपन्नः इति पाठान्तराणि।] १३. देशे॥

दोषदर्शनम् १३

तिनां भूमिपिशाचः, सर्वे महानटः, वृक्षे परशुभक्तः, चन्द्रामृतयोः समुद्रनवनीतम्, जले मेघक्षीर- मित्यादि। त आकाशम् इति वाक्यखण्डद्वयेनोदाहरणद्वयम् ।

नात् इति पददोषाः ।

न्दो- [अथ वाक्यदोषा: ]

न्य- यद्भिन्नार्थम् इति भिन्नार्थविशेषे मृग्यार्थमित्यर्थः ।शरादर्थतया इति। शर-स्मर- 5 मेव क्षान्ति-पम्मार्थतया प्रसिद्धया हेतुभूतयेत्यर्थः। कथञ्चन इति। केनचित् प्रकारेण यदूढ-

दस्य शब्दार्थ तन्न प्रयुञ्जीत। न पुनरेवं यद्ूढशब्दाभिधानं तन कथञ्चन प्रयुव्यतेऽनित्यदोषत्व-

पस्य हानिप्रसङ्गात्। किं पुनः कारणं गूढशब्दाभिधानं वाहुल्येन दोष इत्याह-सुधियामपि इति। र्थ- हैास्त्रीयन्यायद्वारेण यार्डर्थप्रतिपत्तिः सा सुधियामपि सरसकाव्यवन्धेवु नेष्ठा। असितर्तितुग इति। महेश्वरेण पार्वतीं प्रति रममाणेन रहःक्रीडां वीक्षमाणे देवप्रेरितेऽयौ वीर्य प्रक्षिप्ं ततः 10

या- कुमारो जात इति ह्याम्नायः। अद्विद्श इति। द्विनेत्रत्व प्रतिषेधेन द्वादशनेत्रत्व प्रतीतिर्विवक्षिता।

ण- अर्थान्तरम् इति। तन्तुवायवत्र्रनिर्मागतन्तु, विवत्रत्वलक्षणं कौपीनादि, दानशीलत्वप्रशंसा,

तत् जरापाण्डुरत्वमहेलालक्षणं च। न सा इति। परार्थतद्धकक््याणामसौ न धनोन्नतियां कलत्रमात्रसुखदायिनी। यस्मात् सत्यं धनं पेलवमिति प्रकृतोऽर्थः । अथ चैतद् वाक्यमसम्यस्मृतिहेतुः। सा धनोन्नतिः 15

ते कलत्ररतिदायिनी वद्रकक्ष्यापटानां वृषगपीडनमित्यर्थस्मरणात् । ननु च "पदसन्वेर्विश्लेषो- डश्लीलत्वम्" इत्यननैव वाक्यस्याश्लीलत्वं वक्ष्यते तत् किमिह तदतिदेशेन। नैतत्, नात्रासम्यपदार्थमात्रस्मृतिहेतुः पदसन्धिकृतं वाक्यस्याश्लीलवं विवक्षितम् अपि त्वसम्य- वाक्यार्थान्तरतया तत्स्मृतिहेतुत्वेन वा। यथा- हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य विवरेषिणः । 20

यथाशु जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः ॥ इति। तथा-'न सा धनोन्नतिः' इत्यादि तत्र यदि नामात्र दैवमिलितं पदसन्धिवैरूप्यं तदानी- मयमपरो वाक्यदोषोऽस्तु न पुनस्तेनास्य विभिन्नरूपस्य वाक्यदोषस्य गतार्थत्वं वत्तुं शक्यत इत्यस्याशयः। अन्येषां तु मतम्-न हि भवत्यसन्यवाक्यार्थान्तरत्वमेव वा, तत्स्मृतिहेतुत्वमेव वा वाक्याश्लीलत्वस्य व्यापकं लक्षणम्। 'तेऽनयैर्वान्तम्' इत्यादौ वाक्यार्थस्वभावतामना- 25 पन्नस्यानेकस्यासभ्यस्य पदार्थमात्रस्य प्रतीयमानस्य प्रयोजकत्वदर्शनात्। ततो यत्र सन्धानेन विनाडनेकं पदमनेकस्यासम्यस्य पदार्थस्य स्मारकं भवेत् तत्रायं दोषः। यत्र तु सन्धानवशा- दसम्यार्थस्य प्रतिपत्तिस्तद् विसन्धि इत्यतस्तन्मतेऽनयदसङ्कीर्णमुदाहार्थम्। १. वयाकरणानामुपहासोऽयम् ॥ २. यस्य येन सम्बन्धः स तेन साकं दूरस्थोऽपि सम्बध्यत इत्यादिशात्त्रीयन्यायद्वारेण॥ ३. वामनस्य ॥

कल्पलताविवे के oC.

'न सा' इत्यत्र 'सोपान' इत्यत्र च निदर्शनद्टये साधनोन्नतिरिति पेलवं धनमिति सोपानपथमिति च सन्धिवैरूप्यविशेषस्याश्लीलत्वस्येतेरत्रैतस्य वाक्याश्लीलत्वस्य च विद्यमानत्वात्। वाच्यमहिम्ना इति। वाच्यमुदाहरणे कस्यचिद् विदुषो तृपतेश्र सदनम्। तत्र च 5 नृपतिसदनं नृपतिसम्बन्धाद् विशालस्वर्णभाजनादिपरमसमृद्धिसम्पन्नमेव प्रतीयते। न तु बालकसम्बन्ध्यार्त्तस्वरपात्रतादिदारिद्रच्यातिशयवत्। अत एवातिनिःस्वेन केनचिद्विदुषा स्वसदनसमतापादनव्याजेन नृपतिभवनस्य स्तुतिः कृतेति पर्यवसितोडर्थः । श्रुतेः इति। सामान्यधर्मा यत्र श्रयन्ते न तु विशेषाः श्रुतिपथमवतरन्ति तत्रोभयेविशेष- स्मरणनिबन्धनं विमर्शज्ञानं प्रकृतयोद्वयोर्वस्तुनोरेकत्राप्यलव्धप्रतिष्ठमुच्यते, न पुनरुभया- 10 लम्बनम् , उभयालम्बनत्वे निर्णयस्वरूपापत्तेः। अनेन तु ग्रन्थकारेणात्र ल्लोके 'न सम्माति' · इत्युभयविशेषस्मरणं संशयनिमित्तत्वेन नोपात्तं, न पुनस्तदनभिमतम्। तस्मिन्नसति संशया- योगात्। न लौकिक इति, न च यत्र इति च। प्रथमो हि पक्षो रसभाव-तदाभासालङ्काराणां विषयः।द्रितीयस्तु ससन्देहालङ्कारस्येति। एतंच ससन्देहालङ्वारे कल्पलतायां वितनिष्यते। 15 भेद-संसर्गाभ्यां ज्ञानम् इति। भेदेन ज्ञानमिद ध्येयम् एतद्रुगमेतत्क्रियमिति। यथाडयं गौः शुक्लश्वल इति। संसर्गेग ज्ञानमिदं व्येयमिदमपि ध्येयमिति। यथायं गौरयमपि गौरिति। तस्मान्निष्क्रान्त इति प्र-यक्षमेवैकं तत्र व्याप्रियत इत्यर्थः । तद्रचशेषैविशेषा- वच्छिनं परेभ्यो व्यावृत्तं व्येयमभिन्नासंसृष्टत्वेन गोचरीकरोति। यथा-गोः स्वलक्षणमिति। मायेव इति। ऐन्द्रजालिकविधेव भद्रा दष्टेरांच्छेदकारिणीत्यर्थः । बभूव इति। एतत् 20 पदं स्वरूपेणोपमानैः सम्बव्येत, विभक्यन्तरपरिगामेन वा तत्राधे विकल्पे देवताग्निशिखे न बभूवतुः, सर्वदा वर्त्तमानत्वात् । द्वितीये विकल्पे मायालक्ष््यौ तस्य राज्ञो वभूवतुः । नानयोरविरामलक्षणो वर्त्तमानः सम्भवतीति भवनक्रियामात्रमविवक्षितविभक्त्यर्थमुपमानो- पपेययोः कल्पनीयमित्ययमपि शास्त्रीयन्यायो न युक्त एवेत्यर्थः । सा चेति इति। धर्मपदानां यथायोगं सम्बन्धलक्षणा भवनक्रियामात्ररूपा च 25 व्याख्येया। वेणुदारेरिति इति। वेगुदारिसम्बन्धित्वेन च तां दुहितरमवगमयन्ति। वचनाद् इति वे गुदारिवाचकात्। क्रिष्टम् इति। औलूनविशीर्णपदतया व्यवहितार्थप्रत्ययकारि यदिति। स्व्रसम्धन्ध्यन्तरायेण इति स्वसम्वन्धिव्यवव्ानेनेत्यर्थः। भिन्नार्थमपि तद् इति तदप्यन्यार्थभिन्नं भिन्नार्थ ज्ञेयमित्यर्थः । १. अन्येषु भागेषु ॥ २. विशेषणमुपसर्जनम् ॥ ३. संशयज्ञानम् ॥ ४ तद्धि शेष-ख ॥ ५. आक्षेप-I। ६. पूर्वमालूनानि तदनु विशीर्णानि ॥

दोषदर्शनम् १५

पेलवं अयमेव न्यकारः इति। अत्र इदमर्थ-न्यक्वारयोरनुवाद्यविधेयभावो विवक्षितः, स च वस्य रूपणास्वभाव इति रूप्यस्यानुवाद्यस्येदमर्थस्य प्रागुपादानं न्याय्यम्। पश्राच्च रूपकस्य विधेयस्य न्यक्कारस्य। विध्यनुवादभावे हि यथाश्रुतपदार्थसम्बन्धनिबन्धनोर्ऽर्थप्रतीतिक्रम त्र च इति न तत्रानुवाद्य-विधेययोः पौर्वापर्यविपर्ययः कर्त्तुमुचितः । अन्यथा विवक्षितार्थाप्रतीता- न तु वविमृष्टविधेयांशता दुर्निवारैव। पौर्वापर्यकामचारत्य तु विशेषण-विशेष्यभाव एव विषयः । 5 दुषा यत्रे स्वैसौन्दर्यादेव तैयोरन्योन्याक्षेपः। न वृथात्व्रविशेषितम् इति। अयं भावः-अत्र वृथात्वोच्छूनत्वयोर्विशेषण-विशेष्यभावाम्युपगमेपि क्ृथात्वरूपं विशेषणं प्राधान्यविव- शेष- क्षया विधेयधुरामधिरोहदितरणानूदयमानकल्पतया न्यन्भावमिव भजता न वृत्तेविषयो या- भवितुमर्हति । अन्यथा तु तस्य न्यग्भूतत्वेन विधेयधुराऽधिरोहित्वं न स्यात्। ति' विवक्षितम् इति। योऽसौ इति पदद्वयं क्रमेणैवानुवाद्य-विधेययोः प्रत्यायनप्रयोजन-10 या- त्वेन वक्तुमिष्टमित्यर्थः। तच्छद्द्स्य इति-पूर्वस्मिन् वाक्यार्थे यत् प्रक्रान्तं वस्तु तद्विषयस्य,

णां कुत्सितमकुत्सितं वा यत् कर्मादि तद्विषयत्य वार्ऽर्थसामर्ध्यादेवाक्षिप्यमाणस्येत्यर्थः । 'साधु

ते। चन्द्रमसि' इत्यत्र हि प्रक्रान्तवस्तुविषयता, 'आत्मा जानाति यत् पापम्' इत्यादौ तु

ते। कल्पिततत्कर्मादिविषयतेति ।

मपि श्रितक्षमा इति। क्षमा क्षान्तिः, पृथिवी च। ॐतुरक्तप्रजाः, रुधिरस्थानानि च। शिवं 15

घा- भद्रम्, शिवा च जम्बुकः, विग्रहः कलहो, देहश्र। असुखानि सुखाभावाः, प्राणेन्द्रियाणि

ते। च। जहति इति त्यजन्ति, विकिरन्ति पातालमध्यमपि प्रकाशयन्तीत्यर्थः। उचितार्थ-

तत् ृत्ती इति उचितार्थवर्त्तनरूपे इत्यर्थः। दुड्डी इति मदनमन्दिरे, चित्कु [ङ्] इति च तदन्तर्वर्तिनि मगौ कश्मीरेषु स्मृतिमुत्पादयति। लण्डा इति दुश्र्मणः स्मारकम्।

: 1 यस्य इति द्वितीयस्य पदत्य। तद् इति द्वितीय पदम्। विसन्धि इति विगतसन्धि 20 तो- विरुद्धसन्धि चेत्यर्थः । सति हि द्वितीयस्मिन् पदे विसन्धित्वं भवतीति द्वितीयं पदं विसन्धी- त्युक्तम्। आदिपदं विना द्वितीयस्यापि विसन्धित्वं दुर्घटमिति आदिपदमप्यर्थाद् विसन्धीत्यत

च एवायं वाक्यदोषोऽत्र निर्णीतः ।

'स इत्थम्' इति 'भरत आहूत' इति चासन्व्युदाहरणम् । 'मन्थरया भरत' रि इति विरुद्धसन्धिनिदर्शनम्। संहितया हि पाठे सति पदभङ्गवशात् सविलासे मैथुने रत 25 द् इत्यश्ल्ीलाथप्रतीतेः। अयुक्तितः इति अयोगेन पूर्वोत्तरपदयोरमिश्रीभावेन हेतुनेत्यर्थः । यदि वा अयुक्तितश्र पदं दुष्ट भवेदिनि चार्थोडत्र व्याख्येयः, यथा गामश्वमित्यादिवाक्ये। १. विध्यनुवादभावे॥ २. विशेषणविशेष्यभावे॥ ३. समाहात्म्यात् ॥ ४ विशेषण- विशेष्ययोः ॥ ५. सह ॥ ६. समासस्य॥ ७. चित्कित्रति ख. ॥

१६ कल्पलताविवेके

अथ कासावयुक्तिर्नाम यतिसन्धित्थानं पूर्वापरदीर्धस्वरवत्। यथा- आपन्नस्वपरोपभुक्तविभवा आदाय शुभ्रं यशः शोभन्ते मलिनार्धजीर्णवसना दौर्गत्यमप्यागताः । सन्तो न त्वपरे सुवर्णकटकग्रैवेयकाद्युञ्वलाः 5 सत्तामात्रफलैरभङ्गच्युपचितैरायास्यमाना धनैः ॥ अत्र ह्याद्यपादे यतिस्थाने दीर्घवत्यसन्धौ वाक् त्रुटितेवैं लक्ष्यते इत्ययुक्तित एतद- सन्धिपदं सकृदषि दुष्टम्। यदिहान्यद् इति। अत्र स्वरसन्धिकृतेऽपि नाम्नोऽन्यशव्दस्य भेदे यतिभ्रष्ट्त्वप्रतीतेरश्रत्यत्वम्। इय णवर इति। एष केवलं सकारभकाराविति बन्धशैथिल्याद श्रव्यावित्यर्थः । कन्या इति कुमारी, अद्य यावदेनं विमुच्य नानया कश्चिदन्यो 10 विहित इत्यर्थः। यतिभ्रष्टताभाष-इति। यतिभ्रष्टमेतदिति न कश्चिद् भाषते न चानुभवती- त्यर्थः । भ्रमति भ्रमर इति। अत्रास्थाने गुरुः कृतः। एवमस्थानलघावप्युदाहार्यम्। विकसितसहकारेत्यादि। धाउनामभागभेदे इति। यदि धातुनाम्नोर्भाग इति व्याख्या तदा 'एतासां गजति' इत्यदुष्मेव स्यात्, जकारस्यानच्कतायामसत्कत्पत्वेन 15 सकलस्यापि धातोर्भिद्यमानवाद्! 'एताम्यो दास्यति सुमनसां" दाम कण्ठेऽवसक्तम्।' इति तु निर्विवादमेवादुष्टं भवेत्। 'कुरङ्गाक्षीणां कुत्र रुचिर]रुचिंर लुम्यति जनः ।' इति च। अथैतदानुगुण्येन पदापेक्षया धातुनामनी च ते भागौ च ताविति तदा एतासां जागृहीति, कुरङ्गाक्षीणां 20 गण्डेति चापरिहार्य स्यात्। अथैवमेकतः सन्धीयमानमन्यतस्त्रुटत्यतीत्येकशेषेगोभयमप्या- श्रयणीयम्। तदा- शोभां पुप्यन्ति वत सुतरां सुन्दरीणां विलासाः। विमिश्रः व्यामान्तेषु मलयसमीरप्रसरणैः । इत्यादिधातुनामभागातिरिक्तभागभेदे। 25 कवीनां सूक्तेहन्त लसति सुधाक्तं मम मनः । इत्यादि निपातादिभेदे चादरणीयमेव स्यात्। तस्मात् "तद्दातुनामभाग" इत्यादिसूत्र- स्थाने "तत्पदमव्यभेदे" इति वाच्यम्। शोभां पुष्यत्ययमिति, विमिश्रः श्यामान्तेष्वररी[र]ति १. मत्वर्थीयः ॥ २. अन्यायोपार्जितः ॥ ३. वा कुटिते च इति मूले॥ ४. धातुनाममेद इति ख. ॥ ५. सुमनसा ख.॥

दोषदर्शनम् १७

च पदमव्ये नायं भेदः, किं तर्हि पदान्त एव। यणादेशे कृतेऽप्यशब्दाकारस्यान्ते शब्दै- कारस्य चान्तत्वात् अगणितव्यञ्जन एव हि स्वरैकशरणोडयं यत्यादिव्यवहारः । किश्चिद्धावे- त्यत्राप्यलसमिति पदे भिन्नेऽपि न पदमध्यभेदः। दीर्घत्वादेशे हि कृते किश्चिद्वावेत्याकारा- न्तस्य पदान्तत्वम्। अलसमित्यस्य तु लकारादेः पदत्वम्। आदेशस्य च क्वचित् पूर्वपदा- नुगतत्वं, कचिदुत्तरपदानुगम इति। किञ्च वदतु यदिहान्यदित्यादौ यतिभ्रष्टत्वसिद्धये 5 "कचित् सन्धावपि" इति सूत्रशेषः कार्यः। एवं च ध्वजिनी तस्य राज्ञः केतूदस्तजलदेव्य- त्रापि यतिभ्रष्टत्वं सिद्धचति। दीर्घत्वादेशे कृते व्यञ्जनस्याविवक्षायां केशव्दैकारस्यान्तभावेन पदान्तभेदात् यतिभ्रंशाभावः प्राप्तोऽपोद्यते । यतिभ्रष्टत्वप्रतीतेः श्रव्यत्वानापत्तेः। वाच्यम् इति। यतोऽत्रापिशब्दं बिना विवक्षितस्यार्थस्य न प्रतिपत्तिः । क्वचित्तु दुष्टस्यार्थस्य प्रतीतिर्भवति। यथा 10

सम्पदो जलतरङ्गविलोला यौवनं त्रिचतुराणि दिनानि। शारदाभ्रमिव पेलवमायुः किं धनैः परहितानि कुरुध्वम्।! अत्र हि धनशब्दादनन्तरं यावत् कार्यशब्दो न प्रयुक्तस्तावद्नैः किमिति परहितानि कु5ध्वं, मा कार्ष्टेति दुष्टोऽर्थः प्रतीयते। एतदुभयरूपमपि न्यूनपदम् । अनभिहितवाच्य- मिति अन्ये। तैर्हि विवक्षितार्थाप्रतिपत्यादेरवश्यवक्तव्यमनुक्तं यत्र सोडनभिहितवाच्यस्य 15 विषयः, यत्र तु वक्तव्यमात्रस्यानभिधानं स न्यूनपदस्येत्यभिसन्धाय उभावप्येतौ दोषौ विवेके ने प्रदर्शिताविति। सेलसुयारुद्ध-इति। अत्र न ज्ञायते किं प्रमथनाथं नमत उत शैलसुतादिस्रीषु सक्तमिति कृत्वा निन्दतेति सन्देहाद्विवक्षितक्रियाया अप्रतीतिः । तथा इति स्तुवन्निन्दन्तौ समुच्चीयेते। ननु हर्षेण स्तूयते भयेन च निन्धते इति स्तुतिनिन्दाग्रहणमनर्थकम्। नैष 20 नियमोऽन्यथापि दर्शनात्। यथा तुङ्गात्मताऽस्तशिस्वरस्य मुधैव भानोर्नालम्बिनी भवति यत् समये प्रपित्सोः। श्लाध्यः स तामरसनालगुणोडपि दैत्य-भीत्यायमेत्य मरुतां पतिराललम्बे। वद वदेति इति। अत्र हर्षभयाङ्गुतशोका यथाक्रमं प्रतीयन्ते। जय जय इति। अत्र पूर्वेडर्े स्तुतिरपरे तु निन्दा। एवं प्रसिद्धं च इति। एवं वीप्सातुल्यं न तु वीप्सायां 25 यत् कविलक्ष्येषु प्रसिद्धं तदपि न दोषाय। वीप्सापदं यथा द्विगुणमेवमवीप्सायामपि यत् प्रसिद्धं तदपि न दोषायेत्यर्थः । यथा वारंवारमिति। १. -भिधायोभावेऽप्येतौ विवेके न ग, ।। ३

१८ कल्पलताविवेके

यथा च टव टव टव त्ति पडियं वासं सोऊण तुंबिवत्तेसु। रुण्णं पहुत्तरणरणयणिव्भरं पहियजायाए। यथा च 5 ता किं पि किं पि ता कैह वि कह वि अव्बो निमीलियच्छीहिं। कडुओसहं व पिज्इ अहरो थेरस्स तरुणीहिं॥ नन्वेकस्मिन्नर्थे यदसकृत् पदं तत्पर्यायो वा प्रयुज्यते तत्पुनरुक्तमुच्यते, न त्वर्थान्तर- मभिधातुम्, अतश्च तत्राधिक्यदोषाशङ्गैव नास्तीति किमेतेनापवादेन। तथा वीप्सायां यत् पुनः प्रयुज्यते तस्य वीप्सैव प्रतिपाद्ा, न ह्वकृते द्वित्वे सा प्रतीयते ग्रामो रमणीय इति। 10 तथा यत् पदं लोकप्रसिद्धं कलकलरणरणादिकं तत्तादृगेवार्थस्य वाचकम्। अपुनरुक्तं हि विवक्षितार्थानभिधायकमेव स्यादित्येतदप्यनधिकमिति सर्वमेतद्वाक्यमनर्थकमेव। अत्राहुः केचित्। अयमभिप्रायोऽत्र। कवेरनेकत्मिन्नर्थे प्रतिपाद्येडनेकार्थमेक- मेव पदं प्रयोज्यमिति। दृष्टा ह्यनेकार्थस्य पदस्य सकृत्प्रयुक्तत्यानेकार्थप्रतिपादने शक्तिः । यथा 15 प्रदीप इव निर्वाणे देव दैत्यकुलेडवुना। कृष्णस्य तिमिरस्येव प्रसरः केन वार्यते॥ अत्र हि निर्वाण इत्यनेन दैत्यकुलं बाणासुररहितं प्रदीपश्च शान्त उच्यते। कृष्ण- शब्देन च वासुदेवः स्वातन्त्र्येण कार्ष्ण्यगुणयुक्तं च तिमिरं प्रतिपाद्ते। अतश्वान्यत्रापि तस्य तत्पर्यायस्य वा पुनः प्रयोगे पौनरुत्तयमाशङ्केतैव। वीप्सायामपि जातिपदार्थपक्षे 20 पौनरुत्तयं कश्चित् सम्भावयेदेव। जातौ पदार्थे सकृत्प्रयुक्तनैव शब्देनाशेषपदार्थावगतिर्भवति। यथा गौर्न हन्तव्येति। प्रसिद्वेऽपि पदे यः केवलस्यार्थः स एव कचिद् दविरुक्तस्य दृश्यते। यथा अणुदियससयाभोया जह जह थगया विणेति वालाण। तह तह लद्धावासो व्व वम्महो हिययमाविसइ । 25

मन्दमन्दमुदितः प्रययौ खं भीत भीत इव शीतमयूखः ॥ धाष्ट्यलद्वितयथोचितभूमौ निर्दयं विलुलितालकमाल्ये। मानिनीरतविधौ कुसुमेषुर्मत्त मत्त इव विभ्रममाप।। १ वर्षम्॥ २. तुम्तीपत्रषु॥ ३. प्राप्त- ॥ ४. ता वा क-ख ॥

दोषदर्शनम् १९

अत्र हि य एवैकेन यथाशब्देन तथाशब्देन मन्दशब्देन भीतशब्देन मत्तशब्देन चार्थः स एव द्वाम्यामिति प्रकारार्थत्वे द्विःशब्दस्यानर्थक्यं स्यादिति। अन्ये त्वाहुः-सत्यमेतदथा चोदितम् । किन्तु यः कश्चिन्मन्दबुद्धिः पुनः प्रयोगं पश्यति स बुध्येतानर्थकमेतत् पदं सरूपत्वादिति। तं प्रति नानारूपोऽभिधाव्यापार एव पुनः प्रयोगस्य कथ्यत इति सर्वमेवानवद्यम्। 5

यच्च इति। यत्पुनर्वसत्विति सम्बन्धः । वा शब्दोऽपवादप्रकारान्तरसमुच्चयार्थः । न प्रतिपद्येत इति अन्यचित्ततयेत्यर्थः । तत्र इति वस्तुनि। किं चिन्तयसि इति। कश्चि- न्मित्रमाह-सखे इदमीटकू सुन्दरं रम्यं स्रैणं स्ीसमूहं पश्येति। तेन त्वन्यत्र गतचित्तत्वान्न श्रुतम् । अतः स पुनराह-किं चिन्तयसीत्यादि। तत्र पश्य पश्येति पदं पुनरुक्तम्। नन्वित्यादि तु वाक्यम्। ननुरभिमुखीकरणे। 10

अन्याभिधेयमपि इति। उक्तात् प्रशंसालक्षणाच्चाथदिन्यदभिधेयं वाच्यं यस्य पदस्य तदन्याभिधेयम्। अपिशब्दादुक्ताभिधेयमपि। अन्यार्थस्य हि प्रकृतार्थानुपयोगा- दाधिक्यं स्यात्। स्वाभिधेयस्य तु पदान्तरेणैव तदर्थत्योक्तत्वात् पौनरुक्त्यमिति। यथा मुनिशार्दूल: कर्णताल: केशपाशो नृपपुङ्गवश्चतवृक्षो मलयाचल इति। अत्र शार्दूलादि- शब्दानां वृक्षादिश्दानां च प्रशंसार्थत्वान्नाधिक्यपौनरुक्त्ये इति। 15

मेरुमहीधरस्य इति। नन्वत्र महीधरशब्दः सामान्याभिधायी मेरुशव्देन विशेषे- Sवस्थाप्यत इति विशेषणविशेष्यभावे तत्समासे च सति कीदशमत्र पौनरुक्त्यं प्रशंसार्थत्वं वा। नैतदस्ति। "संभवे व्यभिचारे च सति विशेषणविशेष्यभावो न्याय्यस्तत्समासो वा" इति। अत्र केशहस्त इत्यत्र च "प्रशंसावचनैश्र" इत्यनेन मयूरव्यंसकादित्वात् "सुप्सुपा" इति वा समासः कार्य इति सर्वमनवद्यम्। 20

ताला इति तदा। जाला इति यदा। तदिति इति। अत्र तच्छव्दस्तस्मादर्थे, स च मसृण इति विरचय इति च वाक्यद्वये सम्बद्धः । यत इति चाध्याहृत्य भूरिति घर्म इति च वाक्यद्वये सम्बन्धनीयम्। गुणानां च इति। अग्न्याधानवैकङ्कतैपात्राणां पवमानेहविवां च न परस्परेण 25 सम्बन्धः। अग्न्याधानं ह्यग्नेरेव गुणः संस्कारार्थः । पवमानहवींष्यप्यग्नेरेव गुणभूतानि। गुणानां च समत्वमेव प्रधानानुयायित्वादित्येवं रूपो न्यायः "गुणानां च परार्थत्वाद्" १ .- लक्षणादर्था-ख.॥ २. उक्ताभि- ग. ॥ ३. अन्निराधीयते येषु पात्रेषु । ४. वृक्षविशेषः ॥ ५. पवित्र ।।

२० कल्पलताविवेके इत्यादिना सूत्रेण जैमिनिना यः प्रतिपादितस्तदनुसारेणात्र तैरिति विधेयतया प्राधान्येन क्षपाचारिभिरिति यत् प्रत्याययितव्यं तत्परत्वेन यच्छव्दनिर्देश्यानामर्थानामनुवाद्यत्वादेव गुणभूतानां न परस्परं समन्वयः, प्रधानानुयायित्वेन समत्वात्। अतः क्षपाचारिणामिति विशेष्याभिधायिपदोपादाने येषां येषामिति यच्छव्दद्ये सामानाधिकरण्या्गवति विशेष्यस्य 5 प्रतीतिः। यैरित्यत्र तु सामानाधिकरण्येन यक्क्षपाचारिभिरिति विशेष्याभिधायि पदं तदन्तरेण कथं विशेष्यमवगम्यते। विभक्तिविपरिणामेन वा अध्याहारेण वा। यैः क्षपाचारिभिरिति यत् समन्वयपरिकल्पनं स शात्ररीयो न्यायः । एष च पञ्चसु काव्यप्रभेदेषु न युक्त इति ह्युक्तचरं तत्र तत्रेति। यदि तु क्षपाचारिणामित्यस्य स्थाने क्षपाचारिभिरिति पठचेत ततत्र- योऽपि यच्छन्दार्थाः समशीषिकया धावित्वा प्रधानेन तैः क्षपाचारिभिरित्यनेन प्रेतिस्वमञ्जस- 10 तयैव सम्बन्धमनुभवेयुः । सङग्रामाङ्गण इति। अत्र द्वितीयपादे येन येनेत्यादि यत् प्रतिपादितं तस्याहत्य समनन्तरमेवै दूषणं देयमिति मनसि सम्प्रधार्यात एव च गजनिमीलिकयैव तत्तावदवधीर्य प्रथमं दूषणपक्षद्वयमाशङ्कापुरःसरं सामान्येनोद्गावयति अत्रेत्यादिना प्राप्तमित्यन्तेन। तत्राकर्णनक्रियाकर्मत्वं चेत् कोदण्डादीनां पदार्थानां तदा कोदण्डं शरानित्यादि प्राप्त- 15 मित्येकं दूषणम्। अथ कोदण्डादिपदार्थसमुदायरूपस्य वाक्यार्थस्य कर्मता तर्हि अश्रय- माणायां क्रियायाम् "अस्तिर्भवनतीपरः" इतिन्यायेन प्रयुव्यमानया सन्तीतिक्रिययान्वितस्य वाक्यार्थस्य कर्मत्वे कोदण्डः शरा इत्यादि प्राप्ोतीति द्वितीयम्। उत किमेवमसत्प्रलापरूपै- राशङ्गितोत्तरैः, येन चेनेत्यादिद्वितीयपादे यदुक्तं तदुल्विखितो वाक्यार्थः कर्मभावेनाभिप्रेत इत्युच्यते। हन्त, दत्तस्तर्हि जलाञ्जलिः शब्दार्थवेदितायाः। न हि यच्छ्दार्थरतैद्विशेषणं वा 20 कोदण्डादिस्तज्जैर्व्याहियते, येन यच्छव्दसमन्वयः कोदण्डादिभि: स्यात्। आहोस्विदन्तरा केन केनेत्यादिप्रश्नमुद्धाव्य समन्वयः करिष्यते। दिष्टया वल्गन्तु आयुष्मन्तः । सहृदयाः वयमप्येतदेवोपालभेमहि कुतः केनेत्यादिप्रश्नप्रतिपादकः शब्दोऽत्र नोपात्त इति। यस्य प्रविशेद् इति । यस्य महतो वाक्यस्य सम्बद्धार्थत्वेन गर्भकल्पमल्पं वाक्यमन्तः प्रविशेत्तदथार्थ गर्मितम् । का तर्व्स्य दोषरूपतेत्याह-गमयेदित्यादि। 25 यावत्तद्र्भवाक्यं पृथक् न कृतं तावद् महावाक्यं निजमर्थ कष्टकल्पनया गमयेदित्यर्थः । रसान्तर इति। रसविशेषेग तिरोधीयमानं सद् वाक्य गर्मितमिष्टमित्यर्थः । गता निशापीति तु युक्तमिति। एवंविधस्य प्रक्रमाभेदाख्यस्य शब्दौचित्यस्य विध्यनुवादभाव- प्रकारत्वोपगमात्। १. प्रत्यात्मम् ॥ २. दूषणद्वयानन्तरम् ॥ ३. यच्छव्दार्थस्य सामान्यम् ॥

दोषदर्शनम् २१

न्येन यथा देव मेति ताला जायंति गुणा जाला ते सहिअएहि घेप्पंति। रविकिरणाणुग्गहियाइं होंति कमलाईं कमलाइं।। यस्य रेण यथा च 5

रिति एमेय जणो तिस्सा देइ कवोलोवमाए ससिबिम्बं।

इति परमत्थवियारे उण चंदो चंदो चिय बराओ॥ इति।

त्र्र अत्र ह्युत्कर्षापकर्षमात्रविवक्षया परिकत्पितभेदेऽप्येकस्मिन्नथें विधेयानुवाद्यविषयेणै-

स केनैवाभिधानेन विध्यनुवादभावो भणित इति प्रक्रमाभेदप्रकार एवायमिति मन्तव्यम् । केवलं पर्यायप्रक्रमभेदनिवृत्तये शशिविम्धमित्यत्र चंदमिणमिति पाठः परिणमयितव्यः। सुखमीहितुं वेति युक्तमिति । एवं च तुल्यकक्ष्यत्वेन विकल्पार्थवृत्तेर्वाशब्दस्य न 10 हत्य विषयोSयमित्यपि परिहतं भवति। यथा च पीर्य रुदता कुत एव सा पुनर्भवता नानुमृतेरवाप्यते। परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतयो भिन्नपथाः शरीरिणाम्॥ इति। स- य- अत्र हि कुत एव तु सानुरोदनादिति युक्तः पाठः । इह तु न दाषः ।

स्य पृथ्वि स्थिरीभव भुजङ्गम धारयैनां त्वं कूर्मराज तदिदं द्वितयं दधीथाः । 15

पै- दिक्कुञ्जराः कुरुत तत्त्रितये दिधीर्षा देवः करोति हरकार्मुकमातत्यम्।। अत्र हि पृथ्व्यादिविषयः प्रैषलक्षणोऽर्थः कविना वत्तुं प्रक्रान्तः प्रत्ययभेदेऽपि वा निर्व्यूढः । रा कम्पमानो इति इति। अत्र तिडन्तस्य प्रक्रमभेदः प्रस्तावादुपदर्शितः । अनुभव- पा: स्मृतिक्रमश्च इति। अनुभूयमानार्थपिक्षयोदयावस्थतवेनानुभवः प्रथमभावी अनुभूतार्थ- 20 विषया च स्मृतिः पश्चान्भाविनीत्यनयोः क्रम इत्यर्थः । अनुभवक्रमविवक्षा इति । प्रथम- ल्पं पक्षोल्लेखोडयम्। अथाक्रमम् इति। अत्र पदस्यास्थाननिवेशित्वेऽपि क्रमाभाववैशिष्टचं विवक्षितमिति अपदस्थपदादस्ये भेदः । तत्र हि काचिन्र विजहाविति वा न विजहौ काचिदिति वा ता वाच्यम्। केवलं नजं उत्तरवर्तिना किशव्देन योग: परिहार्य इति। लग्नः केलिकचेत्य- 25 व- १. कम्पमाना इति ... अपदस्थपदादस्य भेद: : पृ २१, पं. १९ ) अय पाठ ग. पुस्तके "गमयेदित्यर्थः " "रसान्तर" इत्येतयोर्मध्ये (पृ २०, पं. २५ ) निवेशितः ॥ २. अपदस्थपदस्य क.॥ ३. नञू क ॥ ४. किमु ख. ॥

२२ कल्पलताविवेके

त्रापि मुद्राङ्कस्य लग्नत्वादिधर्मान्तरप्रतिपादनं यत्र तत्रैव कुटिलाताम्रच्छवित्वमपि प्रतिपाद- यितुं युक्तं नान्यत्रेत्यस्थानपदतैव। विवक्षितधर्मविशिष्टो हि मुद्राङ्कः करपल्लवेनेत्यतः पश्चादप्युच्यमानो न कामपि क्षतिमादधातीति। त्वं शब्दाद् इति। समुच्चयद्योतको हि चकारः समुच्चीयमानार्थादनन्तरमेव 5 प्रयोक्त्य इति हि क्रमः। एवं पुनःशब्दोऽपि व्यतिरिच्यमानार्थानन्तर्येणैव प्रयोगमर्हति। अन्यत्र तु प्रयुज्यमानोऽक्रमदोषं प्रयोजयति। यथा उदता जयिनि कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः । अत्र हि पुनः शब्दस्तेनेत्यनन्तरं प्रयोक्तवय इति। श्रीनियोगादिति इति । तथा चोक्तम्' 10 उक्तिस्वरूपावच्छेद -- फलो यत्रेतिरिष्यते। न तत्र तस्मात् प्राक्किञ्चिदुक्तेरन्यत् पदं वदेत्॥ उपाधिभावात् स्वां शक्तिं स पूर्वत्रादधाति हि। न च स्वरूपावच्छेदः पदस्यान्यस्य संमतः ॥ शक्तिम् इति अवच्छेदनसामर्थ्यम्। 15 इतिनैवेतरेषामप्यव्ययानां गतिः समा। ज्ञेयेत्थमेवमादीनां तज्ातीयार्थयोगिनाम् ।। यतस्ते चादय इव श्रूयन्ते यदनन्तरम्।

अथानन्तर्यनियमस्तेषामर्थौचितीवशात्। 20 अन्यतस्तर्हि तत्कार्यसिद्रेस्ते स्युरपार्थकाः ॥ अर्थौचितीवशाद् इति। अन्यत्र पठितानामपि भवेदिति शेषः । अन्यत इति अर्थसामर्थ्यात्। कैश्रिदेव हि केषाञ्चिदूरस्थैरपि सङ्गतिः । न जातु सर्वैः सर्वेषामित्येतदवसीयताम् ।। इति। 25 प्रकृते रसे इति वीभत्से। विभिन्न-इति। आदिग्रहणात् कोमलकठोराणि ग्राम्योपनागरनागराणि च गृहन्ते। युक्तिशब्दश्वात्र प्रकृतिस्थादिभिः प्रत्येकमभिसम्बध्यते। १. उक्तत च ग ॥ २ श्रयन्ते ख ।।

दोषदर्शनम् २३

तेन प्रकृतिस्थपदयोगः कोमलपदयोगः कठोरपदयोगो वा यत्रेतरव्यामिश्रणेन विभिद्यते विच्छिद्यते, अथवा ग्राम्यपदयोग उपनागरपदयोगो नागरपदयोगश्च यत्रेतरव्यामिश्रणेन विच्छिद्यते तदपदमित्यर्थः । तत्र प्रकृतौ तिष्ठन्तीति प्रकृतिस्थानि। इतरजनप्रसिद्धानि न कोमलानि न च कठोराणीव्यर्थः । कोमलानि मृदूनि कठोरागि परुषाणि ग्राम्याणि अति- प्रसिद्धानि अविदग्धानीत्यर्थः । उपनागराणि नाव्यप्रसिद्धानि विदग्धाविदग्धानीत्यर्थः। 5 नागराणि नातिप्रसिद्धानि विदग्धानीत्यर्थः । आउज्झिय इति। अत्र पूर्वार्द्पदानि पिक्खंतहेति च प्रकृतिस्थानि। लाउलकल- णियाहेति कोमलानि। हा कस्स कंदेमीति च कठोरागि। प्रकृतिस्थेषु प्रसिद्धेरुत्कटोSतिशयः, ग्राम्येषु त्वनुन्कट इति विशेषे स्थितेऽपि प्रसिद्धयतिशयमात्रकृतमुभयेषां साम्यम्। तथा किश्चित्कोमलत्वमुपनागरेषु किश्चित्कठोरत वं नागरेप्वस्तीति कोमलोपनागराणां कठोरनागराणां 10 च सादृश्यमस्तीति प्रकृतिस्थादित्वेन निदर्शितानामपि आउज्झियेत्यादिपदानां ग्राम्यादित्वं सुभणमित्यत एवाह-तदेतत् प्रकृतिस्थेत्यादि। भाषाचित्र इति। उपलक्षणपरमेतत्। तेन शब्दगुणे प्रौढाव््यनुज्ञेयमित्यर्थः । हा तो इति इति जोज्जलदेओ इत्यन्तम्। नैवेति उति भूतल इन्यन्तम्। ता किमिति इति श्रूयत इत्यन्तम्। अत्र वपुरित्युपनागरं शेषाणि ग्राम्याणि। पदमिति इति विवाहोत्सव 15 इत्यन्तम्। अत्र रूपपतिनेति नागरम्। उत्सव इत्युपनागरम्। शेषाणि ग्राम्याणि। एसें इति इति बोल्लुपर्यन्तम्। ग्राम्यादिभिः इति। आदिशब्दादुपनागराणि गृह्यन्ते। हस्तेति इति ईक्ष्यत इत्यन्तम्। अत्र हस्तेति ग्राम्यम्। शेषाण्युपनागराणि । ग्राम्याणि इति। आहत [:] कामः किल श्रयते इत्येतानि। उपनागराणि इति। नैवे मदनः साक्षादयं भूतले, उत्सवकटकः किं दर्पणेनेक्ष्यत इत्येतानि। 20 शशिलेखेव इति। अस्मिन्नुपमावाक्यद्वये यदा पूर्वोक्तधवलत्वधर्माभिसम्बन्धस्तदैव दोषोऽयमित्यर्थः । यस्य इति। अत्र श्वसन्निति साधारणे धर्मे उपमेयपरत्वेन वाक्यभेदं विनोपमानेन सम्बव्यमाने डपि नोद्वेग इति चिन्त्यम्। कोमलापाटलौ इति। यथात्रेतरेतर- योगेनोपमानोपमेययोरेकशेषेण च तद्विशेषणयोः समुदायेनाभिधानादिवादिना विनाप्युप- मात्वं वक्ष्यते तथा प्राज्यप्रभाव इत्यत्र द्योतकलोपेडपि नेमेरन्येषां चापमा प्रतीयते। अभि- 25 धानम् इति तन्त्रेणेत्यर्थः । यथा प्राज्यप्रभाव इत्यत्र तुल्यधर्माणाम्। यत्र तु इति। प्रसिद्धचनुरोधेनार्थयोः परस्परं प्रतीयमानाभिधीयमानभूयोऽवयव- सामान्ययोग उपमेति हि प्रवक्ष्यते। तेन कोमलेत्यत्रोपमैव। सदृशयोरर्थयोस्तन्त्रेणाभिधाना- १. नैष स. ॥ २. -नो- क ख.॥

२४ कल्पलताविवेके भावान्न श्लेष इत्यर्थः । तत्प्रसिद्धौ इति तेषां धर्माणां प्रसिद्धौ। क्रमेणानेन इति। अनन्तरपाठादनेनेत्यनेन न्यूनोपमापवाद: परामृश्यते। यथा तत्र प्रसिद्धत्वाद्धर्माणामदुष्टत्वं प्रतिपादितं तथानेनैव न्यायेनात्रापि धर्माणामविवक्षातो न दुष्टत्व- मित्यर्थः। साधारण्येनोपात्तनव धर्मेणोपमाया विवक्षितत्वात्। विशेषस्तु इति। विशेषः 5 पुनरयमनुपा त्तेंडशेडनुमानं वात्र व्याप्रियते इत्यर्थः । उपमानधर्म-इति उपमानधर्मोद्घट्टन- मेवानुमानम्। अरीतिमद् इति रीतयो वैदर्भीप्रमुखा यत्र न सन्ति। क्वचित् कस्यचि- द्रुणस्याभावात्। समग्रगुणा हि वैदर्भी। कतिपयगुणा गौडीया पाञ्चाली चेति। लेषस्य इति। भिन्नानामपि पदानामेकपदप्रतिभासहेतुरनतिकोमलो बन्धविशेषः शलेषस्तस्य। आलि इति हे आलि सखि। भवेत् स एव इति। समताया विपर्ययरूपो 10 यः सन्दर्भ: स एव विषमो भवेदित्य्थः। अप्रसन्नम् इति। अमीषामुद्देशक्रामपरिहारे कारणं चिन्त्यम्। अनङ्गक-इति। अत्र शब्दानामनतिप्रसिद्धार्थत्वादप्रसन्नत्वम्। विरहे इति। अत्र उत्तेर्ग्राम्यतया कान्तिहीनत्वम्। तद्विपर्ययम् इति ओजःप्रभृतीनां विपर्ययः। स्मर: खर इति। अत्रासमस्तपदाभिधानेनार्थस्य सौकुमार्येण न विपर्ययत्योभयप्रधानता। नखिनां च इति। अत्र चकारषष्ठयोरनितहिणामयगर्थ-वेन च विग्यय उभयप्रधानः। दीर्घपुच्छः 15 इति। अत्रापुष्टानुत्कृष्टविशेषणत्वेनानुदारार्थत्वेन : शब्दार्थप्रधानो विपर्ययः । क्रमेणैवापवादानाह-श्िष्टमस्पृष्टेत्यादि। दीप्रमिति इति चित्तस्य विस्ताररूप- दीप्तिजननं दीप्मोजस्वीत्यर्थः । मा भवन्तम् इति। अत्र धाक्षीदित्यादयोऽतिप्रसिद्धत्वात् प्रतीयन्ते। कामम् इति। अत्र ग्राम्यत्वेडपि ग्राम्यार्थस्य विदग्धोक्त्या तिरस्कृतत्वाद्गुगत्वम्। समस्तम् इति समासवत्। असमस्तम् इति समासरहितम्। समस्तरीत्या इति समस्तायाः 20 समासवत्याः रीतेर्गोडीयायाः। रीत्यन्तर-इति रीत्यन्तरस्य वैदर्भीलक्षणस्य। इति वाक्यदोषाः । [अथ अर्थदोषा: ] अपुष्टा इति। यत उपात्ता अपि स्वरूपमात्रप्रतिपादकत्वेन न किञ्चित् साधयन्तीति। न त्वसङ्गता इति। अनेनैवंविधानामर्थानामसङ्गतत्वमभिमन्यमानेन भट्टस्द्रटेन दोषस्यास्य 25 यत् असम्बद्ध इति नाम विहितं तन्निराकरोति। प्राप्त इति अर्थादभिधातुम्। य इति अर्थो बहुफेनत्वादिः। प्रक्रान्तपसङ्गाद् इति प्रक्रान्तो यो जलध्यादिस्तदभिधानप्रसङ्गात्। बहुफेनत्वम् इति असम्बद्धमित्यर्थः । जलव्युल्लद्दनेन यः कीर्त्तेरतिशयः प्रकरान्तस्तत्रानुपयो- गित्वात्। यदि हि बहुफेनत्वं समुद्रस्य दुस्तरत्वे हेतुर्भवेत्तदा तद्विशिष्टस्य तस्योल्द्दनं कीर्त्तेरतिशयाय स्यात्। न च बहुभिः फेनैः समुद्रो दुस्तरोडपि तु स्वभावादेव।

दोषदर्शनम् २५

यो यस्य इति यस्याग्न्यादेर्यों गुणक्रियादिः। तद्वान् इति सोऽव्यभिचारी

त्र गुणादिविद्यते यत्र स तद्वानिति। कविरुचीनाम् इति कवीनां रुचयः प्रतिभारूपाः प्रभाः। ता गम्भीर-इति। ताः कविरुचयो गम्भीरकांव्ये सर्गवन्धलक्षणेऽनमिनेये परिचयमागता इतरस्मिन्नभिनेये दशरूपक इव कथं प्रसन्ना भवन्तु। न भवन्त्येवेत्यर्थः। शक्तिमात्रख्यापन- फलो हि सर्गबन्धः। तथा चोक्तम्-"यस्तु सरिदद्रिसागरनगतुरगपुरादिवर्णने यत्नः" इत्यादि। 5 एतच्च कल्पलतायामेव यमकेषु निदर्शयिष्यते। विरुद्धार्थम् इति परस्परं विरुद्धावर्थौ यत्र। विरुद्धलक्षणार्थमाह-विरुद्धं तूपदिश्यत इत्यादि। आतिष्ठ-इति। आचर उपासितेत्युदा- हरणान्तरप्रदर्शनं कल्पितोदाहरणशङ्कानिरासार्थम्। एतदुक्तं भवति। लक्ष्ये शतश इत्थं- भूतानि काव्यानि दृश्यन्ते। यथा

इत्येकशः प्रतिदिनं विहितव्यवस्थो 10

यान् भक्षयत्यहिपतीन् पतगाधिराजः । यास्यन्ति यान्ति च गताश्च दिनैर्विवृद्धिं तेषाममी तुहिनशैलरुचोऽस्थिकूटाः॥

अत्राविरामविवक्षया कालमात्रलक्षणं वर्त्तमानत्वं, न पुनर्नित्यप्रवृत्तकाललक्षणम्। तेन भूतर्भावष्यद्विवक्षे विरुध्येते इति। गता यास्यन्तीत्येतयोर्यान्तीत्यनेन विरोधः । यत्र 15 नित्यप्रवृत्तकाललक्षणं वर्त्तमानत्वं तत्रेमे न विरुध्येते। यथा ऊढाश्र वहन्ति च वक्ष्यन्ति च महानद्य इति। नैवमुक्ते श्लोके सर्वकालभाविन्या अत्थिकूटवृद्गेरयोगादिति।

यथा च त्वरितमथ स दैत्यगन्धहस्ती ललितगतिर्लेलनाकरेणुयूथम्। 20

समद इव विवेश गन्धहस्ती स्तिमितघनौधनिभं करेणुयूथन् ।। अत्रोपमारूपकयोरेकत्र समावेशविरोधाद्विरोघः । अथ दैत्यगन्धहस्तीत्यादौ नैवं विवक्षितम्। दैत्य एव गन्धहस्ती, ललना एव च करेणवः। किं तर्हि दैत्यो गन्धहस्तीव, ललना करेणव इवेति। एवमप्येकार्थदोषः । सर्वथात्र श्लोके व्यर्थेकार्थदोषयोरन्यतरस्योप- 25 निपातः परिहर्तु न शक्यत इति । सङ्गतमिति इति। यतस्तस्यासम्वद्धस्य परमतस्याश्रिष्टवचनं सङ्गतं सदृशम् उप- मानभूतमतस्तस्यासम्बद्धत्वप्रतिपादनाय तत् कथनम्। असम्बद्धस्य ह्यसम्बद्धमेव सदृशम्। ४

२६ कल्पलताविवेके किमिदमित्यादि। असम्बद्धं परवचनं क्षिपन् कश्चिद् एतद्वाक्यमुक्तवान्। तत्र किमिदम- सङ्गतमस्मिन्निति सोपहासमनुवादोऽयम्। अस्मिन् वस्तुनि किमिदमसङ्गतं, न किश्चिद- सङ्गतम्। यादशं त्वं व्रर्वीषि तादशमेवेति। अयमर्थः। सर्वमसङ्गतमेवेदमिति। कुत इत्याह- आदावित्यादि। चो हेतौ। यस्मादादावन्यदुक्तं तथान्तेऽन्यदिति। अत्रैव दृष्टान्तमाह- 5 यत्नेनेत्यादि। माषवापे कोद्रवोत्पत्तिर्याटकू तादगेवेदमित्यर्थः । परमतस्यासम्बद्धताप्रति- पादनकारणेनार्थस्वभावो यद्यप्यन्यथोपनिबद्ध इव भासते तथापि कोद्रवोत्पत्तिलक्षणोऽर्थः पश्चादुच्यमानस्तद्वक्तृकमेव पूर्वोक्तं माषवापलक्षणमर्थ बाधयेत्। अयमंशोडत्रोद्भूततर इति बाधयन्निति दोषेऽपवादोऽयमुपदर्शितः । सुग्धाया इति। मुग्धाशव्दस्य मनोहरार्थत्वेऽदुष्टत्वादिदमुदाहार्यम्। 10 वपुरनुपमं नाभेरूर्ध्व विधाय मृगीदशो ललितललितैरङन्यासैः पुरा रभसादिव। तदनु सहसा खित्नेनेव प्रजापतिना भृशं पृथुलपृथुला स्थूलस्थूला कृता जघनस्थली।। क्रियाविशेषणत्वेऽपि इति। मधुरं विशदाक्षरशालि च जगादेनि। न युक्तमुक्तम् 1 ह्ति। वामनेनेत्यर्थः । चरणत्रपरित्राण-इति। अत्र हि चरणत्रेत्यादिविशेषणं पादयोरेव सङ्गच्छते, न तु त्रजेः, तेन क्रियाविशेषणत्वे विवक्षितार्थप्रतिपत्त्यसिद्धेश्चस्णत्रपरित्राणरहितत्व- लक्षणस्य विशेषणस्य दानाय त्रजिनैव गतार्थत्यापि पादाम्यामिति विशेष्यस्य प्रयोगो युक्तः। तत्तदेव इति। तदेव तदेवत्यर्थः । स्थूलत्वेन शव्दपुनरुक्तस्यानुपवर्ण्णनात् सर्वथा परिहारः प्राप्नोति। इष्यते च तत् क्रचिदत आह-भयशोक-इति। जने इति। स्थितेऽपि सतीति शेषः। 20 कविवर्णनम् इति। "कृत्यल्युटो बहुल्म्" इति कर्मणि ल्युटि कविभिर्वर्ण्यते इत्यर्थः । यदि वा कविवर्णनविषय एव कविर्णनमित्युपचारः। एकार्थावपि इति न दुष्टावित्यर्थः । विदीर्ण-इति। अत्रारूढत्वावगतेः प्रयोजनं विवक्षितार्थप्रतिपत्तिः। न ह्यसत्यां तदा रूढिं- प्रतीतौ ज्याकिणचिहेन दो्णा इत्युक्तेऽनवरतदढाकर्षणाहितकिणमण्डितत्वं दोष्णः प्रतीयेत। वेष्टचर्मानेऽप्यमानया ज्यया कृतकिणचिह्नत्वस्य सम्भवात्। यत्र पुनरेतन्न विवक्षितं तत्रो- 25 पादीयते न धनुःशब्दः। शशिधरधनुर्व्येत्यादौ तु विशेषणस्य चेति वक्ष्यमाणः परिहारः। दोलाविलासेषु इति। अत्र विलासनिर्वाहार्थ प्रतिनियतस्वदेशसन्निहितैराभरणैः प्रयोजनमिति तदर्थ कर्णशब्दप्रयोगः । एवमुत्तरयोरपि वाच्यम्। तत्रापि लीलापदेन लीला- वत्त्वस्योक्तेः । अदादिन्द्राय कुण्डले इत्यादौ तदविवक्षायां न कर्णशब्दप्रयोगः । १. रूढ-ख.॥ २. भुजे ॥

दोषदर्शनम् २७

दम- प्राणेश्वर-इति। अत्र उत्प्रेक्ष्यमाणस्य स्तनद्वयकर्तृकस्य हासस्य सातिशयधवलता- व्वद प्रतिपत्तये साधकतमस्य हारस्य केवलमुक्तालतावेष्टितत्वप्रतीत्यर्थ मुक्तानामेव हार इत्यव-

ह- धारणार्थो मुक्ताशब्दः। यत्र पुनरेष विशेषो न विवक्यते न तत्र मुक्तापदमाबध्यते। यथा ह- 'पाण्डचोऽयमंसापितलम्बहारः' इत्यादौ। अत्रापि प्रपातपानीयसादश्याय तारत्वपरिवर्तुलत्वादि पति विवक्षितमिति चेत् त्हि तते एव तदवगतेर्न मुक्तापदेन किश्चित् प्रयोजनम्। 5

डर्थः इति पायशः इति। विदग्धजनमनोविलोभनक्षमकन्यारत्नोपमानभावेन मालाया उपादाना- दुत्कृष्टपुष्पग्रन्थिमत्वावगमाय पुष्पपदप्रयोगः। एतदविवक्षायां तु न प्रयुज्यते। यथा मालाकार इवाराम इति। त्यज करिकलभ-इति। करिणीप्रेमानुबन्धक्षमताप्रतिपादनायात्रो- पयुज्यते कलभस्य प्रौढकारेरूपारोप इति। तत्प्रतिपादनाय करिपदोपादानम्। यत्र तु नैत- द्विवक्षितं न तत्र करिपदप्रयोगः । यथा 10

सोडयं गुणः सकल एव कुमारिलस्य ब्रूते विवादपदवीषु यदस्मदादिः । दिग्दन्तिदन्तदलितानु वनस्थलीपु म् लम्वेषु वर्त्मसु सुखं कलभाः प्रयान्ति ॥ इति। रेव व- गामउडो इति ग्रामकूटः। चित्रहेतौ इति। कारणस्य शीत्रकारितां प्रतिपादयितुं 15 :1 कार्थस्य पूर्वमुक्तेराश्चर्यहेतुर्यत् काव्यं तत्रेत्यर्थः। यदि वा चित्रणम् इति चित्र्यतेऽनेनेति वा रः चित्रशब्देनालङ्कारः प्रतिपादयते। स चात्रातिशयोक्यादिस्तल्वक्षणे हेतौ सतीत्यर्थः। स्व्रपिति इति निद्राति। स्वपिमि इति कामये। व्यवहार इति व्यवहारश्रेष्टा। आकारः स्वाभाविकं रूपम्। कृत्रिमं तु वेषः। वचनं भाषगम्। किविषयाणां व्यवहारादीनामित्याह-देश -इत्यादि। देशो मध्यदेशादिरार्यानार्यादिभेदभिन्नः । कुलं गोत्रं भरतादिकं स्वप्रभवाणां 20 व्यपदेशहेतुः । देवदैत्यादिकमिति तु अन्ये। जातिः स्त्रीपुंसादिका ब्राह्मणत्वादिका वा। विद्या शास्त्रज्ञत्वम्। वित्तं धनम्। वय. शैशवादिकम् । स्थानं पदमधिकारः । पात्राण्युत्तम-

• मध्यमादीनि भरतादिनिरूपितानि। व्यवहाराकारवेषवचनानाम् इति देशादिभिः प्रत्येकमभिसम्बध्यते। तेन देशे व्यवहारस्य वा आकारस्य वा वेषस्य वा वचनस्य वा अनौचित्यं ग्राम्यतेत्ययमर्थो जायते। 25 एवं कुलादौ योज्यम्। तत्र कन्यकुब्जादार्यदेशे दारुणो व्यवहारः भयङ्कर आकार उद्धतो वेषः परुषं वचनमनुचितम्। म्लेच्छेषु त्वेतदेवोचितम्। तथा ग्रामीणेषु यदुचितं १. हारशब्दात् ॥ २. ग्रथि-ख. ग. ॥

२८ कल्पलताविवे के तदेव नागरेषु ग्राम्यम्। एवं कुलजेषु परिभवसहत्वादिको व्यवहारः असौम्य आकारः विकृतो वेषः वितथ वचनमनुचितानि। देवेषु च ये व्यवहारास्ते दैत्यादिष्वनुचिताः। पुरुषेषु सूदवर्जमन्नपाकादिर्व्यवहारः स्थूलस्तनं शमश्रुरहितं च रूपं रक्तं वास: काञ्च्यादिकं चाभरणं वेषः सलीलमविस्पष्टं च वचनमनुचितम्। त्त्रीषु त्वेतदेवोचितम्। छान्दसेषु दयूतमेव 5 व्यवहार: सुकुमारं रूपं सरागं परिधानं वेषः सललितं वचनमनुचितम्। पण्डितेष्वशास्त्र को व्यवहारः सव्याधि वपुर्माल्यादिधारणं वेषः असंस्कृतं वचनमनुचितानि। मूर्खेषु तान्येवो- चितानि। ईश्वरेषु दानोपभोगवर्ज्जितो व्यवहारः दुःस्पर्श रूपं मलिनिवत्रादिको वेषो दीनं वचनमनुचितानि। द्रमकेषु तान्येवोचितानि। वृद्धेषु विवयसेवा व्यवहारः इन्द्रियपाटवं रूपं कुण्डलादिधारणं वेषः सललितं वचनमनुचितानि। तरुणेषु तूचितान्येव। राज्ञां सक्रोध- 10 लोभादिको व्यवहारो निर्लक्षणं रूपं कुण्डलादिरहितो वेषः परुषं दीनं वचनमनुचितम्। एवं पात्रेषु भीमसेनस्य यानि व्यवहाराकारवेषवचनानि उचितानि तान्येव युधिष्ठिरे ग्राम्याणि। अत्रैव दिक्प्रदर्शनार्थमाह-प्रागल्भ्यम् इति। कन्याशव्देनात्र नवोढा लक्ष्यते। तासां वैयात्यमनुचितम्। यत्र हि प्रेमान्योन्यं वृद्धं तत्रैतदुचितम्। यास्तु नवोढास्तासां नायकस्योपरि न विश्वासो भवतीति लजजव तासां भूषणम्। तधथा

15 व्याहता प्रतिवचो न सन्दधे

सेवते स्म शयनं पराङ्मुखी सा तथापि रतये पिनाकिनः । वेश्यानां पण्यस्त्रीणामकृत्रिमं मौग्ध्यमनुचितम्। इयं हि तासां चेष्टा।

20 उपचरिताप्यतिमावं प्रकटवधू: क्षीणसंपदः पुंसः । पातयति दृशं व्रजतः स्ृहया परिधानमात्रेऽपि ॥ यत्तु धनाद्याकर्षणार्थ सव्याजमधाष्टर्य तदुचितमेव। ग्रामेयकाणां वैदग्व्यमनुचितम्। अयं हि तेषां व्यवहारः । ग्राम्याः स्मः शिक्षिता वप्तुं गोधूमं चणकं यवान्। 25 शालिं षष्टिकमिक्षुं च विद्याऽस्माकं कुतोऽपरा।। कुलजानां धूर्त्ततानुचिता। इदं हि तेषां स्वरूपम्। अयं बन्धुः परो वेति गणना लघुचेतसाम्। उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।।

दोषदर्शनम् २९

एवमन्यदपि विज्ञेयम्। तदाह-इत्यादीत्याांद। इतिरेवमर्थे। आदिशब्दः प्रकारे। एतद्विज्ञाय इति। एतच्छव्देनानुचितत्वं निर्दिश्यते। महीयोयत्नग्रहणे अस्य दोषस्य दुर्लक्षत्वसूचनार्थे। महाकवीनामतिदुर्लक्षोऽयं दोषस्तदेतत्परिहारे महान् प्रयत्नः कर्त्तव्य इत्यर्थः । तदथा परिभ्रमन्मूर्धजषट्पदाकुलै: 5

स्मितोदयादर्शितदन्तकेसरैः।

र्नवातपामृष्टसरोजचारुभिः ॥ इति। गोपीनां हि ग्राम्यत्वात् कनककुण्डलान्यनुचितानि। तथात्वे इति। स्थलत्वलक्षणे विशिष्टधर्मे हेतुभावमर्थो यातीति सम्बन्धः। युक्त्या 10 बाध्यते इति। धूलेर्वहलत्वलक्षणोडर्थः स्थलत्वे हेतुतां यात्येव। किन्तु स्थलस्य गगने निराधारत्वादवस्थानमसंभाव्यमेवेत्यनयोत्तरकालभाविन्या बलवत्या युक्त्या स्थलोपजननं बाध्यते। स्थलोपजननकार्यबाधायां च हेतुरेव बाध्यत इत्यर्थः । कथ दौत्यम् इति। सन्देशविशेषप्रापणार्थ हि दूतसम्प्रेषणम्। न चैते सन्देश- विशेषान्प्रतिपादयितुमलम्। यदि चोत्कण्ठया इति। उत्कण्ठावानुन्मत्त इव यदि मेघादीन् 15 दूतीकुर्यान्न तदा कश्चिद्दोषः । यदि पुनरनित्यदोषत्वमस्य नेष्यते तदा लक्ष्यव्याघात इति दर्शयति-भूम्नेदं सुमेधोभिः प्रयुज्यत इति। स्वभावाद् इति। ल्यब्लोपे पञ्चमीयम्। स्वभावमाश्रित्येत्यर्थः । ततश्च देशवस्तुस्वाभाव्यान्यथावर्णनेऽयं दोष इत्युक्तं भवति । षोढेह भिद्यत इति। युगसंवत्सरादीनामुपलक्षणपरमेतत्। ऋतुविशेष इव युगविशेषे हि भावानामन्यथाभावाः प्रादुर्भवन्ति। यथा पुरुषादीनामायुःसंख्याभेदादयः । संवत्सरेऽपि 20 क्वचित् किञ्चित् निमित्तादि नियतं भवत्येवेति। स च तद्व्यवहारोऽत्र इति। व्यवहारशून्येन निश्रेष्टेन लोकेन व्यवहाराभावात् लोकव्यवहार एवात्र लोकशव्देन विवक्षित इत्यर्थः । निमित्तम् इति अश्वप्राचुयेलक्षणम्। "निमित्ततो यत्तु वचो लोकातिक्रान्तगोचरम्। मन्यन्तेऽतिशयोक्तिं ताम्" 25

इति हि वक्ष्यते । सर्वः इति। सर्वोडर्थों द्रव्यगुणक्रियाजातिलक्षणः । देश-इति। अय- मर्थोडस्मिन् देशेऽस्मिंश्च काले भवति न देशान्तरे न कालान्तर इति। तम् इति अर्थम्। १. षे ग. ।

३० कल्पलताविवे के

अन्यथा न बघ्नीयाद् इति। किन्तु ये नित्या भावास्तत्र वर्त्तमानेन निर्देशो न्याय्यः । यथा

अस्ति स्वकर्मनिरतप्रकटप्रमाद- नित्याकुलाखिलजना भुवि पूरयोध्या। इति।

5 अतीतानां भूतेन यथा श्रीमानभूद् भूपतिरर्जुनाख्यः इति। अनागतेषु भविष्यत्कालेन यथा भविष्यत्यपरः कश्चित् तस्मिन् गिरिकुटुम्बके। हिमवानिव वन्दात्मा जाह्वी यस्य निर्झरः ॥

10 एवं चराचरसचेतनाचेतनादिषु वोद्रव्यम् । देशकालनियमो यथा हिमस्य। तद्विमवत्येव भवति। तत्रापि न सर्वदा सर्वत्र। कश्मीरेषु च पञ्मानि वर्षासु जायन्तेऽन्यत्र तु वसन्ते शरदि च। एवमन्यदपि। निष्कारणग्रहणं कारणसद्धावे सत्यन्यथावन्धस्यादुष्टत्वख्यापनार्थम् । यथा तीव्रातपाहृतवपुर्विशति द्विजिह:

15 पत्रान्धकारगहनं शिखिनः कलापम्। सिंहाङ्गना मृगवधूमवधूय शङ्का- मङ्कागतां रसनया प्रगयेन लेढि॥ तत्र हि सिद्धसन्निधानं कारणं विद्यते। अवाप्ताष्टगुणैश्वर्यसन्निधाने हि निरस्त- शाश्वतिकविरोधाः प्राणिनो भवन्ति । तथा चाह-"तत्सन्निधौ वैरत्यागः" इति। यथा च 20 हनूमति सागरतरणमजुने च स्वर्गपातालगमनम्। मारुतेर्हि या शक्तिर्देवपुत्रत्वं तत्र कारणम्। विजये तु देवमैत्री। शुकसारिकादीनां व्यक्तवात्त्वे पुरुषप्रयत्नः । अथ कुतोऽन्यथाभिधानप्रसङ्ग इत्याह-अतिरसाद् इति। अतिरसहृतहृदयानां हि प्रायशो लद्दनं दृश्यते। तथा चोक्तम् गणयन्ति नापशब्दं न वृत्तमङ्ग क्षयं न चार्थस्य।

25 रसिकत्वेनाकुलिता वेश्यापतयथ् कवयश्र ॥ तब विरहे इति। अत्राश्रुलक्षणोडर्थोडतिशयेन मात्रां त्यक्तवान्। परा ह्यश्रुणो भूयस्ता वस्त्रार्द्रीकरणं न तु प्रलयजलवज्जगत्पावनम्। यथा च १. श्यो ग. ॥ २. मेन ग. ॥

दोषदर्शनम् ३१

विरमत घनाः किं वो वृष्टचा मुधैव विसृष्टया व्रजत ककुभं कामप्यन्यां मनोरुचितामितः । न तदिह वनं नासौ मार्गो न तच्च शिलातलं विरहगलितैर्यन्नार्यस्य प्लुतं नयनाम्वुभिः ॥ अमूर्त्तमपि इति। यशःप्रभृतीनामर्थानां स्वभावान्यथोपनिबन्धे कविप्रसिद्धि: 5 कारणम्। अभिधेयस्य इति। अर्थस्य यदा तथ्यमन्यथात्वं तदनुपपन्नमपि उन्मादादिभिः कारणैरतिशये नोपपन्नमित्यर्थः । उन्मादो निरुत्कण्ठमुन्मत्तवम्। यथा नभःखण्डं जलं शुष् गजगर्जितमिश्रितम्। भुक््वैतत् पीयतां काषटं ततः स्वस्थो भविष्यति॥ मौख्य जाडचम्। यथा 10 पाण्डित्यमहो कीटग् वाल्मीकेर्थेन भारतं विहितम् । भीमस्य च कीडग् बलमिन्द्रजिदपि मारितो येन ॥ उत्कण्ठा प्रियजनं प्रत्यौत्सुक्यम्। यथा मेवदूतकाव्यम्। सेउल्लियं इति। स्वेदार्द्रितम्। देशोद्रीति इति। चराचराणाम् इति च। आदस्योत्तराद्ट द्वितीपत्य च चतुर्थपादो विद्याविरुद्धे व्याख्यास्यते। युक्तिविरुद्वत्वेऽपि इति। गुणेम्यस्ते इत्यादेर्थत्य 10 युक्तिविरुद्धत्वप्रतीतये ससङ्कोचश्रन्द्रादिवेत्यादीनां त्रयाणामर्थानां युक्तिविरुद्धत्वेऽपि विदग्धो- क्त्योपमानत्वेन प्रतिपादनाद् गुणत्वम् । तत्र इति। "गुगविपर्ययात्मानो हि दोषाः" इति कान्तिगुणस्वरूपे उपदर्शिते। तद्विपर्ययात्मनोऽतिमात्रत्य स्वरूपं सम्यग् विज्ञायत इति धर्मिद्वारेण कान्तिगुणमेवादावभिधत्ते-वार्त्ताभिधानेषु इति सदूतवस्तुस्वरूपमात्रोक्तिषु । वर्णनासु इति असड्ूतमात्रवस्तुस्वरूपकीर्त्तिनासु। 20

कान्तम् इति कान्तिगुणयुक्तम्। काव्यं कर्तृ। कान्तमेव व्याचष्टे-जगतीत्यादि। लौकिक इति अनतिमात्रमित्यर्थः । तद् इति कविप्रतिभामात्रनिर्मागरूपमतिमात्रमित्यर्थः । अत्युक्तिरिति इति अतिशयोक्तिवुद्धया। देवधिष्ण्यमित इति। अत्र कस्यचिन्मुनेः सद्धतस्वरूपमात्रोक्तावपि देवधिष्णयमिवेत्येवंरूपं कविप्रतिभामात्रनिर्माणोऽत एवाध्यारोपित इवेति प्रचुरलोकागोचरोडप्यर्थः कान्तोडयमिति विदग्धजनेनाम्यनुज्ञातत्वादतिशयोक्त्योप- 25 वर्णितः। अल्पं निर्मितम् इति । अत्रापि स्तनजुम्भणस्यासद्कूतमात्रस्वरूपवर्णनेडपि गगनाल्पत्वनिर्माणादिरथोंऽत्यन्तमसद्कतोडप्युपवर्णितः । अनतिमात्रं कीदृग इति । अनति- मात्रापरपर्यायं कान्तं यत् पूर्वमुपवर्णितं तस्योदाहरणप्रदर्शनाय प्रश्नोडयम्। १. रूप:, ख, ग.॥

३२ कल्पलताविवे के अहिंसा इति'। अहिंसा प्राणिपोडानिवृत्तिः । सत्यं भूतहितं वाक्यम्। अस्तेय- मचौर्यम्। ब्रह्मचर्य कामनिवृत्तिः। अपरिग्रहो द्रव्याद्यस्वीकरणम्। शौचं वाक्कायमनोमल- प्रक्षालनम्। सन्तोषो यथाप्राप्तेन स्थितिः। तपः उपवासादिः। स्वाव्यायः प्रणवादिजपः । ईश्वरप्रणिधानं तद्धक्तिः । यस्मिन् सति स्थैर्येण सुखेन च स्थीयते तत् स्वस्तिकाद्यासनम्। 5 तस्मिन्नासने सति श्वासस्य प्रश्वासस्य च वायुविशेषस्य यो निरोधः स प्राणायामः । स्वविषयः शब्दादिः, तेन असम्बन्धे सति श्रोत्रादीनां चित्तस्य स्वरूपानुकार इव अन्तर्मुखा- कारत्वाद् यद्विषयेभ्यः प्रत्याहरणं स प्रत्याहारः । देशे व्येये चलतश्चित्तस्य यो बन्धः सा धारणा। तत्र प्रत्ययो विज्ञानम्। तस्य एकतानता एकत्रैवार्थे निश्चलता सैव ध्यान- मुच्यते। तदेव ध्यानमर्थमात्राकारं स्वरूपेण शून्यमिव, तदाकारपरिणतत्वात् समाधेः । 10 सत्त्वप्रधाना वुद्धिः। स्त्वं पुरुषः । आत्माह्वाद इन्द्रियसमाधिसुखम् । एकरूपात्मिका अर्थमात्रा संवित्, अभेददर्शनमित्यर्थः । विरामो वैराग्यं परमित्यर्थः । तदात्मको यः प्रत्ययः तस्याम्यासः परा कोटिः तत्पूर्वस्तत्कारणकः संस्कारमात्रं ध्येयशून्यं यत् सोऽन्योSसंप्रज्ञातो निर्बीजः समाधिरित्यर्थः । सर्वा: क्िष्टाक्िष्टाः क्रेशहेतुभूनाः संमारिणां विपरीताश्च योगिनां याः प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतगो वृत्तयः तासां प्रत्यस्तमये विरामे 15 निमित्तभूते इत्यर्थः । प्रमाणं प्रत्यक्षादि। विपर्ययो मिथ्याज्ञानम् । शव्दज्ञानानुपाती वस्तु- शून्यो विकल्पः । अभावप्रत्ययावलम्बना वृत्तिर्निद्रा । अनुभूतविषयासम्प्रमोषः स्मृतिः । वैराग्यं द्विविधम् । परमपरं च ।2 नृत्तनाटय-इति । पाठ्यरहितं करणाङ्गहारादिनिर्वर्त्य ताण्डवादि नृत्तम्। पाठयपूर्वीकारेण ध्रुवा-गीत्यादियुक्तं करणाङ्गहारादिसाध्यं नाटकादि दशरूपकं नाट्यमिति 20 संक्षेपेण ज्ञेयम् । ग्रामरागविशेष इति। द्वौ हि ग्रामौ। तथा चाह "स्वराः षड्जादयः सप्त ग्रामौ द्रौ षड्जमध्यमौ। केचिद् गान्धारमप्याहुः स तु नेहोपलम्यते ।" एवं च सति मध्यमग्रामस्य षड्जग्रामाद् ग्रामविशेषत्वमुपपन्नम्। रागत्वं च रञ्जकत्व- साम्यात्।

25 आघट्टनया इति आहननेनेत्यर्थः । नभस्त्रतः इति। हेतौ पञ्चमी। कृद्योगे कर्त्तरि वा षष्ठी। ग्रामविशेषमूच्छेनाम् इति। मूर्च्छनानां किल द्वैविध्यमेव स्थितम्। तथा हि। षड्जग्राममूर्च्छनात्वेन सप्त। मध्यमग्राममूर्च्छनातवेन च सह। तथा चाह १-२. इत आरभ्य 'वैराग्यं द्विविधं परमपरं च' इत्यन्तः पाठः ख. ग पुस्तकयोर्नास्ति॥

दोषदर्शनम् ३३

"उत्तरमन्द्रा रजनी तृतीया तूत्तरायता। चतुर्थी शुद्धषड्जा तु पञ्चमी मत्सरी कृता॥ अश्वक्रान्ता तु षष्ठी स्यात् सप्तमी चाभिरुद्ता। स्वरक्रमकृता विद्यात् सप्तैताः षड्जमूर्च्छनाः ॥ सौवीरी मध्यमग्रामे हा[ह]रिणाश्वा तथव च। 5

स्यात् कलोपनता चैव चतुर्थी शुद्धमव्यमा ।। मार्गी च पौरवी चैव हृष्यका च यथाक्रमम् ।।" इति। न संभवति इति दृढोपनिबद्धत्वादिति भावः । वैचित्र्येण इति आनुलोम्यादिना। श्रुतिसमधिकम् इति । श्रुत्या समधिकं पञ्चश्रुतिकमित्यर्थः । पीडयन्तः इति श्रुति- हू सेनाल्पीकुर्वन्त इत्यर्थः । भिन्नकीकृत्य षड्जम् इति भिन्नषड्जं कृत्वेत्यर्थः। प्रातःकाले 10 भिन्नषड्जो गेय इत्याम्नायादेवमुक्तम्। परिणतिम् इति अवसानमित्यर्थः। धांश इति घैवतांश इत्यर्थः । षड्जोदीच्यवतीजातेः इति। जातयो ह्यष्टादश। तथाहि मुनिः "घाड्जी चैवार्षभी चैव घैवत्यथ निषादिनी। षड्जोदीच्यवती चैव तथा स्यान् षड्जकैशिकी। स्यात् षड्जमध्यना चैव षड्जयामसमाश्रयाः । 15

अत ऊर्ध्व प्रवक्यामि मव्यमग्रामसंश्रयाः । गान्धारी मध्यमा चैव गान्धारोदीच्यवा तथा। पञ्चमी रक्तगान्धारी तथा गान्धारपञ्चमी॥ मध्यमोदीच्यवा चैव नन्दयन्ती तथैव च। कार्मी रवी[ कर्मारवी]च विज्ञेया तथान्ध्री कैशिकी मता ।।" 20

इत्येतासां मध्ये या षड्जोदीच्यवतीजातिस्तस्याः सकाशादित्यर्थः । अन्यासु इति नृत्तनाटयादिकासु। तत्र नृत्तकलाविरुद्वं यथा-रङ्गद्वारे विष्णुव्यति- रेकिणो देवतान्तरस्य स्तुतिनिबन्धनं, चार्यामुमातिरिक्तस्य, महाचार्यां पश्ुपतिव्यतिरेकिणः । आसां च रङगद्वारचारीमहाचारीणां लोके पुप्पाञ्जलिलास्यताण्डवशब्दैः ख्यातिः। किं पुनः कारणमुक्तव्यतिरिक्तदेवतान्तरस्तुतौ रङद्वारादिषु कलाविरुद्धं काव्यं भवति। उच्यते-यतो 25 भरतमुनेरियं व्यवस्था। "रङगद्वारे प्रयुक्ते तु विष्णुः प्रीतो भवेदिह। तथा चार्या प्रयुक्तायामुमा तुष्टा भवेदिह।। १. रचनम् ।। ५

३४ कल्पलताविवेके महाचार्या प्रयुक्तायां तुष्टो भूतपतिर्भवेत्।" न च नाम अन्यदेवतास्तुतौ स्तुतादन्यस्य परितोषः कल्पयितुं युक्तः । लोकानुसारे- व्याघातात्। मुख्यस्तावदेष पक्षः । लोके यस्य स्तुतिस्तत्य प्रीतिरिति । तस्माद्विष्णुगौरी- महेश्वराणामेव रङ्गद्वारचारीमहाचारीषु स्तुतय उपनिवन्धनीयाः । 5 अन्यथाकरणे कलाविरोधो यथा जाह्नव्यां धृतमत्सरं गुरुघृणामन्दं कपालोदरे सत्रासाकुलितं भुजङ्गमपतौ चन्द्रे प्रसादोल्लसत्। शुश्रूषार्थमुपेतया पश्चुपतेरावर्त्यमानैः शनै- गौर्याडनेकरसाश्रयोऽस्तु भवतां भद्राय पुष्पाञ्जलिः ॥

10 अत्र पुष्पाञ्जलौ भरतविरुद्रो महेश्वरः स्तुत्यत्वेनोपात्तः । युक्तं मानदमामनन्यमनसं वक्षःस्थलस्थायिनीं भक्तामप्यवधूय कर्त्तुमधुना कान्तासहस्र तव। इत्युत्तवा फणभृत्फणामणिगतां स्वामेव दष्ट्रा तनुं निद्राच्छेदकरं इरेरवतु वो लक्ष्न्या विलक्षस्मितम् ।।

15 कर्त्तुम् इति काकुभणितिरियम् । करोतिरत्र स्वीकारे वर्त्तते। दण्डंकरोति इत्यादि- वत्। न त्वभूतप्रादुर्भावे, विरोधात्। अत्र लक्ष्मीस्तुतिर्भेरतमतेन विरुद्धा। कामेनाकृष्य चापं हतपटुपटहावल्गिमिर्मारवीरै: भ्रूभङ्गोत्कम्पजम्भास्मितलल्तिकृता दिव्यनारीजनेन। सिद्धैः प्रह्ोत्तमाङ्गैः पुलकितवपुषा वित्मयाद्वासवेन 20 व्यायन् बोधेरवाप्तावचलित इति वः पातु दृष्टो मुनीन्द्रः । अत्र महाचार्या बुद्ध: स्तुतो भरतेन विरुद्धचते। ननु चैतेष्वाङ्गिकाद्यभिनयोपेतत्वान्नाटच्यत्वं, न तु नृत्तत्वम्। नृत्तैस्योद्वेष्टितादिकरण- चतुष्टयसमाश्रयस्य ललितोद्वतकरणाङ्गहारभेदेन द्विविधत्वेनावस्थितत्वात् । तस्य चाभिनया- त्मके नाटचे संस्कारहेतुत्वेनात्र प्रवृत्तत्वात् । संस्कारकाः खलु पदार्थाः संस्कार्यपरतन्त्राः । 25 अतो नृत्तसंस्कार्य यदत्र नाटयमभिनेयात्मन. तद्विरोधेन कलाविरोधोऽभिधातव्यो न तु नृत्त- कलाविरोधेन। उच्यते-अत्राङ्गिकाद्यभिनेयोपेतत्वेडप्याशी:परत्वेन रामवद्वर्तितव्यं न रावणवदिति १. व्यवहार ॥ २. कपोलो-ग. । ३. दीयमानः ॥ ४. नृत्तत्व- ग ॥ ५. -नया- ग. ॥

दोषदर्शनम् ३५

हि तोपदेशाभावान्नाभिनयप्रपञ्चो नाटचम्। अयमभिप्रायः। नामिनयादिप्रयोगमात्रेण नाटचत्वं, रसात्मकत्वान्नाटयस्य। रसाश्च चतुर्वर्गतदितरप्राप्तिपरिहारोपायभूतचित्तवृत्त्यनुकारात्मकाः । एतेषु च पुष्पाञ्जलिलास्यताण्डवेथ्वाशीर्वाद परत्वाच्चतुर्वर्गतदितर प्राप्तिपरिहारोपायनिष्ठरसा- स्वादजननद्वारकं सामाजिकजनमनोनिष्ठं हितोपदेशहेतुत्वं नास्तीति न नाटयरूपता। अपि तु नाट्यतुल्यवृत्तान्तत्वमिति नृत्तकलाविरोधः । 5

अथैवमुच्यते- भाविनो नाटयत्यैतानि पुष्पाञ्जल्यादीन्यङ्गानि। अङ्गानां च प्रधानोपकारितया प्रधानतिरस्कृतत्वेनावभासमानत्वात्तद्व्यपदेश एव न्याय्यः । न खलु राजानुयायिनो भृत्याः स्वरूपेण व्यपदिश्यन्ते, देवदत्तो याति यज्ञदत्तो यातीति, किन्तु राजा यातीति। एवमिहापि पुष्पाञ्जल्यादीनां नाटयाङ्गानां न नाटयतुल्यवृत्तान्तत्व- निबन्धनो नृत्तरूपतया व्यपदेशो न्याय्यः। अपि तु नाटय्व्यपदेश एव युक्तः । तर्ह्ङ्गस्या- 10 लब्धनिजरूपस्याङगिनं प्रत्यनुपकारकत्वात् स्वरूपापेक्षयात्र नृत्तत्वं, प्रधानापेक्षया तु नाटचत्वमित्युभयमप्यत्र वत्तुं शक्यं, तृत्तकलाविरोधो नाटचकलाविरोधश्चेति। अतो भव- नत्येतानि नृत्तकलाविरोधस्याप्युदाहरणानीव्यत्रोपदर्शितानि। रङ्गद्वारादीनि तु पूर्वरङ्गस्याङ्गानि। तथा चाह मुनिः "अस्याङ्गानि तु कार्याि यथावदनुपूर्वशः । 15

तन्त्रीभाण्डेसमायोगैः पाठ्ययोगकृतैस्तथा ॥ प्रत्याहारोऽवतरणं तथा ह्यारम्भ एव च । आश्रावणा वक्त्रपाणिस्तथा च परिघट्टना।। सद्वोटना ततः कार्या मार्गासारितमेव च। ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तथैवासारितानि च।। 20

एतानि तु बहिर्गीतान्यन्तर्जवनिकागतैः । प्रयोक्तभिः प्रयोज्यानि तन्त्रीभाण्डकृतानि तु ।। ततः सर्वैस्तु कुतपैः संयुक्तानीह कारयेत्। विघाटय वै जवनिकां नृत्तपाठयकृतानि तु। गीतानां म(मु)दरकादीनों योज्यमेकं तु गीतकम्। 25 वर्द्धमानमथापीह ताण्डवं यत्रे युज्यते।। १. अवनद्धं पुष्करमिति यावत् ॥ २. भावे ॥ ३. मध्ये ॥ ४. प्रयोज्यमित्यर्थः ॥ ५. वर्द्धमाने ।।

३६ कल्पलताविवेके

ततश्चोत्थापनं कार्य परिवर्त्तनमेव च। नान्दी शुष्कावकृष्ठा च रङगद्वारं तथैव च।। चारी चैब ततः कार्या महाचारी तथैव च। त्रिगतं (त्रिकं) प्ररोचना च(चा)[पि] पूर्वरङ्गे भवन्ति हि ॥" 5 अस्य इति पूर्वरङ्गस्य । एतानि तु इत्यादि। प्रत्याहारादीनि आसारितान्तानि नव अन्तर्जवनिकं प्रयोज्यानि। ततः सर्वैस्तु इति। ततोऽननतरं गीतकादीनि प्ररोचनान्तानि दश जवनिकाया बहिः प्रयोज्यानीत्यर्थः । मद्रकादीनाम् इति। मद्रकोल्लोप्यकापरान्तक- प्रकर्युवेणकरोविन्दकोत्तराणाम्। वर्द्धमानम् इति। वर्द्धमानं तालरूपेविशेषः । अथापि इति अथवेत्यर्थः । तेन गीतानामन्यतमं वर्द्धमानं वेति। ताण्डवम् इति ताण्डवाख्यं नृत्तम्। 10 यत्र इति वर्द्धमाने। पूर्वरङ्े इति। गीततालवाद्यनृत्तपाठचं व्यस्तसमस्ततया पूर्वमेव प्रयुज्यते। यत्र रङ्गे मण्डपे नाटचे वा बुद्धिस्थे भविष्यति स पूर्वरङ्गः । एतेषामेव क्रमशो लक्षणान्याह "कुतपस्य तु विन्यासः प्रत्याहार इति स्मृतः । तथावतरणं प्रोक्तं गायिकानां निवेशनम् । 15 परिगीतक्रियारम्भः आरम्भ इति कीर्त्तितः । आतोदरञ्जनार्थ तु भवेदाश्रावणाविधिः ॥ वाद्यवृत्तिविभागार्थ वक्त्रपाणिविधीयते। तन्त्र्योज:करणार्थ च भवेच्च परिघट्टना ।। तथा पाणिविभागार्थ भवेत् सद्दोटनाविधिः । 20 तन्त्रीभाण्डसमायोगान्मार्गासारितमिष्यते।। कला(काल)पातविभागार्थ भवेदासारितक्रिया।" नेपथ्यगृहद्वारयोर्मव्ये पूर्वाभिमुखो माईङ्गिकः । तस्य पाणविकदार्दरिकं वामतः । रङ्गपीठस्य दक्षिणत उत्तराभिमुखो गायनः । तस्याग्रे उत्तरतो. दक्षिणाभिमुखस्थितयो गायन्यः । अस्य वामे वैणिकोऽन्यत्र वंशवादकाविति। एवं कुतपस्य कुतं पातीति कुं 25 तपतीति च शब्दविशेषपालकस्य नाटत्रभूमिकोज्ज्वलताघायिनश्च वर्गस्य यो विचित्रो न्यासः स विप्रकीर्णानामेकत्र ढौकनात्मा प्रत्याहारः । यद्यपि कुतपविन्यासमध्य एव गायनस्या- भिमुख्यो रङ्गपीठस्योत्तरतो गायन्य इति गायिकानां विन्यासस्तथापि त्ववतरणं नाम पृथ- गङ्गमुक्तम्। अङ्गनागीतस्यावश्यंभावित्वं रञ्जकवर्गे ख्यापयितुम् । यदुक्तम् १. स्वरूप-॥ २. चेति ग. ॥ ३. पञ्चनिमेषात्मिका कला॥

दोषदर्शनम् ३७

"यद्यपि पुरुषो गायति गीतविधानं तु लक्षणोपेतम्। स्त्रीविरहितः प्रयोगस्तथापि न सुखावहो भवति ॥" इति। वस्तुतस्तु अवतरणान्तमेकमेवाङ्गमुपरञ्जकवर्गढौकनरूपमवगन्तव्यमित्यर्थः। गेयत्वेने गीतस्योपरञ्जकस्य प्राधान्यात्तस्य च बिम्बभूतशारीरस्वरमूलवात्तदनुसन्धानात्मा आलापाख्य नि आरम्भः । मानरूपतालप्रधानसर्वातोदगरूपानुसन्धानमासमन्तात् श्रावयतीत्याश्रावणा। 5 नि प्रतिबिम्बभूतवैणस्वरस्वरूपानुसन्धानाय दक्षिणादिवृत्तिविभागानुसन्धानात्मा वक्त्रपाणिः । वक्त्रे प्रारम्भे हस्ताङ्कुलीव्यापारात्। ति दक्षिणादि-इति। दक्षिणा-वृत्ति-चित्राख्या वृत्तयः । तास्वयं विधिः। प्रधानं गीतमुभयं वादयं चेति यथाक्रमम्। गीतप्राधान्ये वाद्यगुणेतायां दक्षिणा। गीतवद्योभय- प्राधान्ये वृत्तिः। वाद्यप्राधान्ये गीतगुणतायां चित्रेति। तद्वृत्तिविभागगतशुष्कप्रयोगानु- 10 सन्धानात्मा परिघट्टना। "घट्ट चलने" इति पाठात्। शुष्कप्रयोग-इति। निर्गीतं बहिर्गीत शुष्कमित्युक्तम् । तत्रार्थप्रत्यायकपदरहितं यद् गीयते तन्िर्गीतम् । गीयमानेम्यः सार्थकेम्यः पदेभ्यो यद् बहिभूतं तद् बहिर्गीतस्। शुष्कैरक्षरैरनर्थकेः क्रॅन्दुमाचैर्यत् प्रयु्यते तत् शुष्कमित्यर्थः । वीणावाद्योपजीवकत्वादवनद्धवाद्यस्यानुसन्धानं समपाण्यादिना प्रहार- पञ्चकयोगेन च क्रियत इति सद्वोटना। "घुट परिवर्त्तेने"। यत उक्तं पुष्कराध्याये 15 'पूर्व शरीरादेद्तास्ततो गच्छन्ति दारवीम्। ततः पुष्करजं चेति = समपाण्यादिना इति । "अङ्गभूता हि तालस्य यतिपाणिलयाः स्मृताः ।" इति। पाणिस्तालस्याङ्गभूतः । स च त्रिविधः । तथा चाह 20 "समपाणिश्च विज्ञेयो ह्यर्धपाणिस्तथैव च । तथवोपरिपाणिश्च गीतवाद्यसमाश्रयः ॥ - 1 लयेन यत् समं वादं समपाणिः स कीर्त्यते। लयाद् यदर्धकृष्टं स्यात् सोडर्द्धपाणिः प्रकीर्त्तितः ॥ लयस्योपरि यद्वादं पाणिः सोपरि कीर्त्यते।" 25

सोपरि इति। "सोडचि लोपे चेत् पादपूरणम्"। स[स्]इत्येतस्य सलो[सोर्लो/पो- भवति, लोपे चेत् पादपूरणम्। यदि लोपे सति पाद: पूर्यते। प्रहारपश्चक-इति। १. मेयत्वेन ग. २. अप्रधानतायाम् ॥ ३. चित्र्येति ग :॥ ४. कडुमाये: ख. कर्झन्दु ग. ॥ ५. गीतविशेषाः ।।

३८ कल्पलताविवे के समपाण्यर्द्धपाण्यद्धर्द्धिपाणि-पार्श्वपाणि-प्रदेशिनीपाणिभिर्यत् प्रहारपञ्चकं तद्योगेनेत्यर्थः । प्रकृतिविकृतिमेयमानानुहायानुहर्तरूपस्य वैणपौष्करशब्दस्य परस्परसम्मीलनं कार्यमिति मार्गासारितम्। मार्गे प्रकृत्यादिलक्षणे निजे गोचरे विकारादिरूपस्य पुष्करवाद्यस्यासमन्तात् सारणं गमना यत्रेति। गेयवस्तुगततालस्वरूपोपक्षेपः कलानामावापाद्यानां पातानां सम्या- 5 दीनां चानुसन्धिनेत्यासारितविधिः । आवापाद्यानाम् इति। आवाप-निष्क्राम-विक्षेप- प्रवेशादिरूपाणाम् । "उत्तानाङ्गलिसङ्कोच आवाप इति संज्ञित. । निष्क्रामोडधोगतस्य स्यादङ्गुलीनां प्रसारणम् ।। तस्य दक्षिणतः क्षेपो विक्षेप इति संजितः । 10 निवर्त्तनं च हस्तस्य प्रवेशोऽधोमुखस्य तु॥" सम्यादीनाम् इति। सम्यादीनां सम्या-ताल-सन्निपात-ध्रुवादीनाम्। "सव्यहस्तनिपातः स्यात् सम्या तालस्तु वामतः । हस्तयोस्तु समः पातः सन्निपात इति स्मृतः ॥ कला या त्रिविधा प्रोक्ता तस्याः पाताद् ध्रुवः स्मृतः ।" 15 एवमन्तर्जवनिकाङ्गानां लक्षणान्युक्त्वा वहिर्जवनिकाङ्गानां लक्षणान्याह। ""कीर्त्तनादेवतानां च ज्ञेयो गीतविघिस्तथा। यस्मादुत्थापर्येन्त्यत्र प्रयोगं नान्दिपाठकाः । पूर्वमेव तु रङ्ेडस्मिस्तस्मादुत्थापनं मतम् ।। यस्माच्च लोकपालानां परिवृत्य चतुर्दिशम्। 20 वन्दनानि प्रकुर्वन्ति तस्माद्विपँरिवर्त्तनम् ॥ आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात् प्रयुग्यते। देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति संजञिता । अत्र शुष्काक्षरैरेव ह्यवकृष्टा ध्रुवा यतः । तस्मात् शुष्कावकृष्टेयं जर्ज्जरश्लोकदर्शिका ॥ 25 यस्मादभिनयश्चात्र प्रथमं त्ववतायेते। रङ्गद्वारमतो ज्ञेयं वागङ्गाभिनयात्मक्म्॥ शृङ्गारस्य प्रचरणाच्चारी संपरिकीर्तिता। रौद्रप्रचरणाच्चापि महाचारीति शब्दिता ।। १. -ताम् ग. ॥२ हस्तस्य ॥ ३ अयम्पाउ: ग. पुस्तकस्य ॥ ४. दक्षिणादिवृत्तिभेदेन ॥ ५. रचयन्ति ॥ ६ उत्थापनाङ्गे । ७. -द्धि ग. ॥ ८. स्तुति ॥ ९. उक्तिः ॥

दोषदर्शनम् ३९

विदूषकः सूत्रधारस्तथा वै पारिपार्श्विकः । यत्र कुर्वन्ति संजल्पं तच्चापि त्रिगतं मतम् । उपक्षेपेण काव्यस्य हेतुयुक्तिव्यपाश्रया। सिद्धेनामन्त्रणा या तु विज्ञेया सा प्ररोचना ।।" कीर्तनाद् इति। कीर्तनं स्तुतिः । तस्माद् वाच्याद्वेतोः । तेनेतः परं शुष्काक्षर- 5 निवृत्तिः। गीतविधिः इति। गीतानामन्यतमं वर्द्दमानं वा। प्रयोगम् इति। प्रत्याहारादि- रूपं नाटचम्। नान्दिपाठकाः इति। सूत्रधारः पारिपार्श्चिकौ च। अत्रायं भावः । प्रत्याहारादीनामुत्थापनं गीतकविध्यन्तानां तदीयस्वरूपफलाद्युपवर्णनात्मककाव्यप्रयोगात्मकं प्रत्याहारादिप्रयोगस्य चोत्थापनप्रयोजनं नाटय्स्योपादेयत्वादिप्रकटनम्। तेन समुचित- प्रवृत्तिगुम्फितं प्रयोगोत्थापनात्मकं साभिनयं पाठचं प्राधान्येन प्रयोज्यमिति । 10

नित्यम् इति। अनेनास्याः अवश्यंभाविनं प्रयोगं निरूपयन्नन्याङ्गानां सद्भाव- विकल्पं ज्ञापयति। अत एवास्याः प्राधान्यादेतदुपलक्षितपूर्वरङ्गद्वारेणैव पुराणकवयो लिखन्ति स्म-नान्धन्ते सूत्रधारः इति। अहरहश्रैषा प्रयोगे प्रथोज्या। एषा च नित्यमेवं- रूपैव। अन्यपाठ्यानामुत्थापनादीनां प्रयोगवशादन्यथापत्तिर्दश्यते, न तु नान्दीपाठचस्येति नित्यशब्दस्याभिप्रायः । आदिग्रहणात् प्रेक्षापतिप्रभृतयः । 15

अत्र इति अस्यां दशायाम्। शुष्काक्षरैः इति। शुष्कैरक्षरैरनर्थकैः क्रन्दुमाधैः । अवकुष्टा इति अवकृष्टाभिधाना। जज्जर-इति। जर्जरः सर्वविन्ननिबर्हणं महेन्द्रप्रहरणं, तस्य स्तुतिप्रदर्शकः श्लोको जर्जरश्लोकः, तस्य दर्शिका। अभिनयः इति। अभिनीयत इत्यभिनयो रूपकविशेषः । रङ्गद्वारम् इति। अभिनयोऽवतार्यते संक्षेपेण तदर्थप्रयोजनादिनिरूपण- पाठयद्वारेण, तथैव चाभिनयः क्रियते यत्र तद्रङ्गस्य भाविनो रूपकस्य द्वारमिव रङ्गद्वारम्। 20 उत्थापनाङ्गे सामान्येन नाटयमुत्थापितमिह तु रूपकविशेषेणेति भेदः । चारी इति। शृङ्गारप्रधानं भगवतो महादेवस्यें देव्या सह यत्र चरितं वर्ण्यते काव्ये तत्स्तुतिप्रधाने तदेव यत्राङ्गहारचार्यादिना प्रदर्श्यते सा चारीति। महाचारी इति। रुद्रस्य त्रिपुरान्धकप्रभृति- ग्रजाकण्टकचक्रं रोदयतो यत्कर्म तत् प्रव्वंसनादि, तदभिधायकं काव्यं यत्र तदुचितैरेवोद्धतै- र्मण्डलाङ्गहारैः प्रयुज्यते सा महाचारी। 25

विदूषकः इति। पारिपार्श्चिकयोरेवान्यतरो विदूषकवेषभाषाचारः । यत्र इति। नागानन्दादौ नाटके। संजल्पम् इति। संजल्पो भविष्यन्नाटकविशेषविषयो हास्यमिश्रः । . झन्दु-ग ॥ २. नाटकस्यार्थ -! ॥ ३. रूपवि-ग.॥ ४. कर्तरि॥ ५. देवी॥ ६. काव्यम्।।

४० कल्पलताविवेके.

उपक्षेपेण-इत्यादि। काव्योपक्षेपेणे हेतुभूतेन तद्विषये सामाजिकानां या आमन्त्रणा निमन्त्रणं, सिद्धेन सिद्धचा उपलक्षितमित्थं खल्वतः प्रीतिव्युत्पत्ती भविष्यतस्तस्मादवलोक्यता- मेतदिति सा प्ररोचना, प्रकृष्टरुचिहेतुत्वात्। न च तद्वचनात् प्रवृत्तिर्भवतीत्याह-[हेतुयुक्तिः इति] हेतोर्या युक्तियोजना संक्षेपणाभिधानं तन्निमित्तमत्याः ।

5 इदानीममीषां प्रयोगस्य प्रयोजनमाह "आश्रावगायां युक्तायां दैत्यास्तुष्यन्ति नित्यशः । वक्त्रपाणौ कृते चैवें नित्यं तुष्यन्ति दानवाः । परिघट्टनायां तुष्टाः स्युर्युक्तायां रक्षसां गणाः।। सद्कोटनक्रियायां तु तुष्यन्त्यपि च गुह्यकाः । 10 मार्गासारितमासाद्य प्रीता यक्षा भवन्ति हि। गीतकेषु प्रयुक्तेषु देवास्तुष्यन्ति नित्यशः । वर्द्धमाने प्रयुक्ते तु रुद्रस्तुष्यति सानुगः ॥ तथा चोत्थापने युक्ते ब्रह्मा तुष्टो भवेदिह। तुष्यन्ति लोकपालाश्च प्रयुक्ते परिवर्त्तने ॥ 15 नान्दीप्रयोगे च कृते प्रीतो भवति चन्द्रमाः । तथा शुष्कावकृष्टायां प्रीतः पितृगणो भवेत्। रङद्वारे प्रयुक्ते तु विष्णुः प्रीतो भवेदिह।। - तथा चार्यां प्रयुक्तायामुमा तुष्टा भवेदिह ।

20 महाचार्या प्रयुक्तायां तुष्टो भूतपतिर्भवेत्।" अथ नाटचकलाविरुद्ध यथा "स्थायिनोऽर्थे प्रवर्त्तन्ते भावाः सञ्चारिणो यथा। रसस्यैकस्य भूयांसस्तथा नेतुर्महीमृतः ॥" इति। अत्र स्थायिनो रसस्येति मतत्रयेऽप्यपवाचो युक्तिः ।

25 ब्रह्ममते तावत् रसाश्ेतोवृत्तयः सर्वाः, तत्र च सर्वोडयं रसस्थायिव्यभिचारिभाव- व्यवहारः आलूनविशीर्ण इति नेष्टः। भरततच्छिष्यमतयोरपि स्थायिनः इति किं षष्ठचन्तं पदम्, उत प्रथमाबहुवचनान्तम्, उतस्वित् पञ्चम्यन्तम्, उताहो द्वितीयाबहुवचनान्तम्। १. क्षेपण-ग ॥ २. नाटक- ।। ३. प्रयोक्तृ- ॥ ४ नैव ख. ॥ ५ सगणः ॥ ६. ब्रह्ममते॥

दोषदर्शनम् ४१

यदा षषचन्तं तदा स्थायिशब्दः किं मुख्यार्थवृत्तिरुत लाक्षणिकार्थावगाही। यदि मुख्यार्थ- वृत्ति:, स्थायिनो रसस्येति सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः। भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोरेकस्मिन्नर्थे वृत्तौ सत्यां सामानाधिकरण्यं भवति। अत्र च स्थायिरसशब्दयोः सत्यपि भिन्नप्रवृत्ति- निमित्तत्वे यथाक्रमं भावरसविषयत्वेन एकार्थवृत्तितवं नास्ति, कुतः सामानाधिकरण्यम्। तदेवं स्थायिशब्दस्य मुख्यार्थवृत्तित्वे सामानाधिकरण्यासम्भवः । 5

समाश्रयेण स्थायिनो रसस्येति सामानाधिकरण्यं समर्थ्येत। एवमपि स्थायिभावप्रभवत्वं रसा न व्यभिचरन्तीति व्यभिचाराभावादुष्णोऽगनिरितिवद्विशेषणस्यानुपयोगः । अथ प्रथमाबहुवचनान्तं स्थायिनो भावा: सञ्चारिणश्च। यथा रसस्यार्थे प्रवर्त्तन्ते तद्दन्नेतुर्महीमृतः ॥ इति। 10 चशव्दश्रात्राध्याहरणीयः । तन्न। न हि वहवः स्थायिन एकस्य रसस्यार्थे प्रवर्त्तन्ते। सर्वरसानां खलु प्रतिनियताः स्थायिनस्ते प्रत्येकं रसोत्पत्तौ उपयोगमनु- भवन्ति। न चैतत् "जात्याख्यायां बहुवचनम्" इति वकु राक्यम्। स्थायिशब्दस्य जाति- निमित्तत्वाभावात्। न खल्ठ स्थायिशब्दो रवातिवज्ातितिमित्तकः। तिष्ठन्त्यभीक्ष्णमिति स्थायिन इति। न च यो योऽभीक्ष्णं तिष्ठति पा्ादिस्वस्थ स्थायिशब्देनाभिधानम्। 15 पदार्थान्तरानन्वथिन्या रत्यादिभावनवकैकनियतायाः स्थितेः स्थाययिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वात्। इति जातिशब्दत्वाभावेन तदपेक्षत्य बहुवचनस्यानुपपत्तिः । पञ्चमीविभक्तिपक्षेऽपि व्यर्थमेवैतःस्थायिग्रहणम्। न ह्यस्थायिनः सकाशात् कस्य- चिद्रसस्य संभवः । कर्मत्वापादनेक्रियायाश्चाभावान् द्वितीयाबहुवचनान्तमेतत्पदमत्र वाक्ये समन्वेति। 20 न चान्या गतिरस्तीति। तेनात्र स्थायिन इति बहुवचनपक्षे एकस्य रसस्यार्थे वहूनां स्थायिभावानामप्रवर्त्तमानत्वान्नाटचकलाविरोधः। षष्टीपञ्चमीपक्षयोस्तु स्थायिशब्दस्यास्थायि- कारणकत्वं व्यावर्त्तयितुमुपात्तत्वाद्रसानां चास्थायिकारणकत्वस्यासंभवाद् व्यावर्त्तनीया- पेक्षया नाटचकलाविरोधो योज्यः । न्यायः शास्त्रम् इति। न्यायः शास्त्रं ये तां त्रिवर्गोक्तिं दण्डनीति च विदुरित्यर्थः। 25 लोकपक्त्या(रक्त्या?) इति। लोकरञ्जनार्थत्वेनेत्यर्थः। अ्जन इत्यादि। तथा च स्मृतिः। "अलव्मिच्छेद् दण्डेन लब्धं यत्नेन पालयेत्। पालिंत वर्द्धयेद् वृद्धचा वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ।।" १. कर्मत्वापादान-क.॥ २. कत्वं रसानां व्याव-स. ॥ ३. न्यायशास्त्र-ख. ॥ ६

४२ कल्पलताविवेके गुणाढयः इति । गुणाढचः कविः । सुबन्धुर्व्यंख्याता। सालङ्कायनः इति। सालङ्कायननामा प्रदयोतस्य राज्ञो यन्त्रमल्लाध्यक्षः । गजच्छद्य-इति। वनविचारिचर्ममय- गजान्तर्गतयोद्गपुरुषशतेन वत्सराजो बद्ध इति ह्यान्नायः। तथैव कार्यसिद्धिम् इति। यथैव स वत्सराजबन्धः प्रस्तुतस्तेनैव वासवदत्तालाभलक्षणां स्वार्थसिद्धिमिच्छन्त इत्यर्थः । 5 उपेक्षितम् इति। शत्रुभिरभिभवनं भावीति शेपः । शरादृढधनुः इति। एतदुक्तं भवति। तेजस्वी वत्सराजः, स नैवमेव बन्दुं शक्यते। तेन युध्यमानस्यास्य द्वेषिमुक्तैर्वाणैर्न विपत्ति- र्भविष्यतीत्यत्र किमनुमानं, का युक्तिरित्यर्थः । अथ न चारशून्यता नापि सचिवोपेक्षा। किन्तु रुमण्वत्प्रभृतिभिर्वत्सराजमन्त्रिमिः प्रद्योतेन सह संभूय मन्त्रयुक्त्या तत्समुत्थानं कृतमित्यदोष इत्याह-हतोऽनेन इति। 10 नमोडस्तु इति। संभूय समुत्थाने हि वक्ष्यमाणानां पञ्चानां चोदानां स्थूलमतिविकल्पनया दुष्परिहारमाशङ्कमानस्य सोतप्रासेयमुक्तिः । परमार्थतस्तु कृतात्मभिस्तान्यपि परिहि्यन्त एव। यत् स एवात्मन औद्धत्यं परिहरत्नव्यायसमाप्तावुक्तवान् न दूषणायायमुदाहृतो विधि- र्न चामिमानेन किमु प्रतीतये। 15 कृतात्मनां तत्त्वविदां च दशो जनोऽभिसन्धि क इवावभोल्यते।। नायं प्रपञ्चो मया कृतो महतां कवीनां मतानि दूषयिध्यामीति मत्सरेण। किन्तु निदर्शनानि बिना सर्वप्रतिपाद्यानां स्पष्टाः प्रतीतयो न भवन्तीति स्थूलमतिजनप्रकल्पितार्थ गुणाढयादिकाव्यमुदाहरणीकृतम्। किं कारणमित्याह-कृतात्मनाम् इत्यादि। कृंतात्मनां 20 संस्कृतमतीनां तत्त्वविदां परमार्थत्रेदिनां मादशो जनः परितुच्छमतिरभिप्रायमववोद्ुं नाल- मिति वाक्यार्थः । अनेनैतदर्शयति। बृहत्कथादौ यदि प्राज्ञास्तात्पर्यान्तरं प्रकल्पयेयु- स्तदाप्यस्मन्मतदूषणपरं तन्न भवतीति। यतो वयं स्थूलमतिप्रकल्पितार्थ बृहत्कथाखण्ड- मुदाहरणीकृतवन्त इति। ननु च प्राज्ञैः सुबन्धुप्रभृतिभिरिह बृहत्कथाप्रदेशे महासेनेन सह रुमण्वदादीनां 25 मन्त्रिगां संभूय समुत्थानं वत्सेश्वरबन्धनाय कन्यालाभहेतुत्वात् न्याय्यं स्थापितम्। अत्र च दुष्परिहराणि पञ्च चोदानि विष्णुगुप्तेनोद्दावितानीति कथ निरवद्यपक्षाशङ्गयेदमुक्तम्- कृतात्मनां तत्वदशाम् इत्यादि। तानि पुनश्चोधानि-वत्सेशस्य वद्व्वोज्जयनीनयनेने न किश्चित् प्रयोजनम् [१]। स्वराष्ट्रे सत्यपि वत्सराजे प्रत्यासन्नात् पञ्चालाघिपाद् आरुणे- १. गतं क. ॥ २ नयने ग. ॥ ३. राजप्रत्या-क ।।

दोषदर्शनम् ४३

र्वत्समण्डलोपद्रवाशङ्का किमङ्ग पुनर्वद्ध्वोजयनीं नीते। तेन स्वमण्डलानर्थोपनिपातदोषोडपि। व्यसनानां हि प्रधानं स्वामिव्यसनम्। छिद्रप्रहारिणश्च रिपव इति [२]। बन्धनकाले च - तेजस्वी वत्सराजो नैवमेव बन्दुं' शक्यत इति अवश्यमेव भवितव्यं सम्प्रहारेण। तत्र च - व्यापत्तिशङ्का दुर्ननिवारेति [३]। उज्जयनीं च नीतत्य न महासेनो व्यभिचरिष्यति वत्से- शस्येत्यत्र किं प्रमाणम्। अनन्तरमण्डलत्वेन रिपोः प्रद्योतस्य हस्तस्थिते वत्सेश्वरे व्यभिचार 5 एव युक्त इति ४ । पञ्चमं पुनश्चोधं सचेतनस्य वनहस्तिनश्वर्मनिर्मितस्य च कथमुदयनो विशेषं न विद्यादिति [५]। तस्मादम्भीराभिप्रायत्वख्यापनं गुणाढचस्य व्यर्थमेवेति। अत्र समाधीयते। यत्तावदुक्तं प्रयोजनाभाव इति। तत्रेदमुच्यते। प्रद्योतो दुहितरं वत्सेशाय दित्सति। वत्सेशोऽपि तूणीहारः प्रदोतोऽहं पुनरर्जुनवंशसंभूत इति तन्मनोरथ न पूरयति। तेनावमान्यमानः कदाचिन्मित्रत्वाच्चलप्यति प्रद्योत इति यौगन्धरायणादिभि: 10 सम्भूय बन्धनं प्रस्तुतम् । विशालागतो हि वत्सेशो वासतदत्तां दृष्ट्वा नियमेन तस्या- मनुरज्यत इति। अनन्तरमण्डलत्वेडपि हि मैत्री निमित्तवशेन शतशो दृश्यते। यदप्युक्तम्-आरुणेर्मण्डलोपद्रवसंभावना स्पष्टैव स्वामिव्यसनस्योपनिपतितत्वादिति। तदपि न सम्यकू । सचिवन्यस्तभरः खलु वत्सराजस्तेनास्य सन्निधानासन्निधाने अकिश्चि- तकरे। विरूक्षिते एनः प्रदोते प्रदोतारुणिम्यामारध्धत्य वत्समण्डलस्य नास्ति प्रतीकार 15 इत्यभिसन्धाय रुमण्वत्प्रभृतिभिर्वत्सेशबन्धनमनुचितम्। तथा च उन्मत्तयौगन्धरायणे स्वामी सदैव मृगयाव्यसनप्रयुक्तो राज्यं विसंस्थुलमरिः शिरसि प्रवृद्धः । मित्रं त्ववन्तिपतिरेव कुलाभिमानाड् देवेन सोडपि हि मनाग्विकृति च नीतः ॥ इति। 20

यदप्युक्तं बन्धनसमये एव व्यापत्तिः शङ्कचते वत्सराजस्येति। एतदपि सुबन्धुना आशङ्कय परिहृतम्। अङ्गारवतीं प्रति साङ्कृत्यायनी प्राह-अथ तस्मिन्नेव संप्रहारे व्यापादितः स्यात् । अङ्गारवती-तस्सय्येव सो परिअणो कधं सामिणं वावादयिस्सिदि। प्रक्षकवत्सराजः प्राह-उपपद्यत एतत्। तथा चैते पुरुषा मषीमलम्रक्षणदुर्विभावाः शाखासु मां ध्नन्ति शनैः कथश्चिदिति। 25

यदप्यन्यदुक्तं विशालागतस्य वत्सेशस्य महासेनात् प्रत्यपायशङ्केति। तदप्यसत्। यत उदयनस्य मातुलः प्रदयोतः स कथं तत्प्रत्यपाये प्रयतिष्यते। अतिशयस्नेहवांश्च १. बद्ुं ग. ॥ २. स्थिते न वत्से-ख. ॥

४४ कल्पलताविवे के

साङ्कृत्यायन्या सुपरीक्षितः कृतः। तथाच नाट्यधारे नाटके। प्रेक्षाजीवात् प्रद्योतस्य वत्सेशेन मातुलत्वेडवगते उक्तम्। रुमण्वन् ! किमेतत्। रुमण्वान्-देव ! एवमेवैतत्। सिंहो नाम लिच्छिविनाथः सिंहदत्तेनाकाण्डावस्कन्दपातिना व्यापादितस्तत्रान्तरे भ्रातृ- भगिनीद्वयमेतद्विप्रयुक्तमिति। स्नेहवत्तां च ख्यापयता महासेनेन वत्सेशं प्रति उक्तम्

5 आराधितोऽपि न च वत्सल्तामुपैति बघ्नाति वैरमुपकारिणि बन्धुवर्गे। गर्व न मुञ्चति गुरुष्वपि मानदोषाद् अस्मच्छिशुः स किल वश्चयितुं प्रवृत्तः ॥ इति। साङ्कृत्यायन्याश्च वत्सेशं प्रत्यव्यभिचारिता स्पष्टैव। यतः सा कौशाम्ब्यां 10 ब्राह्मणी स्वेन पत्याभिगृह्य साटकेन च गलकबन्धान्निरुच्छ्वासीकृत्य यमुनायां प्रक्षिप्ता, सलिले वहन्ती नौभिः क्रीडता वत्सराजेन दृष्टा प्रत्युज्ीविता चेति। तथा चोन्मत्त- गौगन्धरायणे साङ्कत्यायनी-अहो नु खल भो ! वत्सराजस्येहानयनेन पीडिता चाह- मनुगदीता च। यतः

10 स्वामी क्रमागत इहैवमवस्थितः सन् द्रष्टव्य इत्यतितरां वत पीडिताडस्म। नौक्रीडयाSधियमुनं स तथोपकारी शक्योऽत्र किश्चिदुपकर्तुमिति प्रहृष्टा ॥ नन्वेवं मातुलदुहितृपरिणयनमागमविरुद्धं स्यात्। एतदपि नाट्यधारे परिहृतम्। 20 दक्षिणापथाचाराश्रयगात्। तथा च रुक्मिणो दुहिता मातुलस्य प्रद्युम्नेन परिणीतेति। अथवा महासेनस्य वासवदत्ता दुहितैव न भवति, किन्तु चण्डकौशिकस्य तनया लक्ष्म्यं- शोत्पन्ना दुहितृवत् प्रदोतेन पालिता इति। यदपि तच्चोदितं सचेतनस्य इत्यादि। तदपि उन्मत्तयौगन्धरायणे परिहतम्। भट्टा से ख्लु महावालणे पीलुगहणं धयॉलम्वणं रणं पि न मिल्लदि। इति म्लेच्छेन निवेदिते 25 वत्सराजः प्राह-मदातिशयसन्तापोऽस्यातिगरीयानिति तर्कयामि। तस्मान्न किश्चिदवदं वासवदत्तालम्भके इत्यभिप्रेत्यैतदुक्तम्। कृतात्मनां तत्वविदाम् इत्यादि इति। सम्प्रति त्रिष्वपि शून्यतोपेक्षासमुत्थानपक्षेषु यत् पञ्चमं दूषणमुद्धावितं तद् ग्रन्थकारः स्वयमेव दित्सुराह-सचेतसो वन इत्यादि। एतदुक्तं भवति। वत्सराजो १. वैरम-ग. ॥ २. कौशाम्ब्या ग. ॥ ३. कि च ग ॥ ४. खु-ग. ॥ ५. वया-ग. ॥

दोषदर्शनम् ४५

महाकुलीनः स्वजन्मनः प्रभृति हस्तिपरिभोगलालितो वने चासकृद्वीणाप्रयोगेण वारणान् बद्धवान्। तस्येत्थंभूतस्य यन्त्रमये कुञ्जरे कथं सत्यगजबुद्धिः स्यात्। बालोऽपि खलु सचेतनस्य वनहस्तिनश्चर्मगा चोपकल्पितशरीरस्य विशेषमवगच्छति, किमङ्ग पुनर्वत्सराज इति। ही चित्रम्। कि कथम्। तु तदिति। महापुरुषस्खलितनिमित्तं विस्मयमात्मनः ख्यापयतीति। 5

धर्मशास्त्राणि इति धर्मोपदेशकानि शास्राणि। तानीहाविशेषेण परिगृह्यन्ते। तेन यो यत्रागमे प्रपन्नस्तस्य तदागमविरुद्धाचरणे निवद्च्माने धर्मशास्त्रविरोधकृत् काव्यं सिद्धं भवति। ननु किमिति सुगतसिद्रान्तप्रमाणयोरेव विचारणम्। सर्वसिद्धान्तानुवर्त्तनपरो हि काव्यप्रवाहस्तेन कः पक्षपातो बौद्रसिद्धान्तं प्रतीत्याह-प्रायेण इति। बाहुल्येन दुर्बोधत्वात् तर्कशास्त्रेम्यस्त्रस्यन्त्यल्पवुद्रयः, अनेन निमित्तेन तेषामुपच्छन्दनार्थ प्रतार्य तर्कमार्गे प्रवेश-10 नार्थ सहृदयानां हेतुन्यायलवसमुच्चयः कृतोऽयमस्माभिर्न पुनः सुगतदर्शनपक्षपातेन। एतदुक्तं भवति। दिङ्मात्रदर्शनं प्रमागलक्षणे कर्त्तयम्। सकलतर्कप्रमाणलक्षणविचारेति प्रपञ्चः प्रसज्यते। कथं पुनः सहृदया अनेन प्रकारेगोपच्छन्धन्त इत्याह-स्वादुकाव्य- इति। काव्यमार्गानुपाति तर्कवसत्वपि नातीव चेतसः खेदकरं भवति। अत्र दृष्टान्तमाह- "प्रथमं लीढमधवः" इति। 15 यत्तदुक्तं सर्वतर्कमार्गानुवर्त्तनपरः काव्यप्रवाह इति तत्स्वयमेव दर्शयितुमाह-न स शब्द: इति। यथा सर्वेषां शब्दानामर्थानां कलानां च काव्येधूपयोगस्तद्वत् सर्वन्यायाना- मिति वाक्यार्थो दीपकालङ्कारेण लक्ष्यते। अहो भारो महान्कवेः इति। अत्र महा- भारत्वेन सर्वेषां शब्दानां तदर्थानां, शब्दार्थविचारोपयोगिनां च न्यायानां, तथा तैद्विषय- तया सकलजनरसिकत्वापादनक्षमाणां गीतनृत्तचित्रादिकलानां रूपणा कृता। सा चाहो 20 इत्यनेन विस्मयविभावतया ख्यापिता। सर्वस्य चार्थप्रतिपादनस्य हिताहितप्राप्तिपरिहारो- पायानुष्ठानाङ्गत्वात्। तत्र च हिताहितप्राप्तिपरिहारोपायानुष्ठानस्य शब्देनानुपात्तत्वात्, कविशब्दार्थपर्यालोचनया अहो महान् भार इत्येतदर्थपरामर्शेन च कवेरववानातिशयः, कीर्त्तिप्रीत्युपायतया अकीर्ततिपरिहारोपायत्वेन च कर्त्तव्यतया प्रतीयते। यथा खलु महान् भार: सातिशयमवधानमन्तरेण शरीरेण वोुं न शक्यते, तथा महाभारत्वरूषितं वाच्य- 25 -वाचक-तद्विचार-हृदयरञ्जनात्मकं चतुष्टयमविद्यमानेSवधानातिशये न हृदयेनोद्वोढुं शक्य- मित्यर्थः । तस्मात् कीर्त्तिप्रीतिकामेनाकीर्त्तिपरिहारकामेन च शब्द-वाच्य-न्याय-कलालक्षणे चतुष्टये अवधानातिशयः कर्त्तव्य इत्यर्थः सम्पदयते। १. सकलजनरसिकत्वापादन-॥ २ रूपितं ग ॥

४६ कल्पलताविवेके

सम्प्रति प्रस्तुतमनुसर्त्तुमाह-सन्धादय इति। प्रमाणसूला इति। तथाहि-अग्निमान् पर्वत इति प्रतिज्ञायां पर्वतस्तावत् प्रत्यक्षेण निश्चीयते। अग्निसम्बन्धस्तु तस्यानुमानात् प्रतीयत इति प्रतिज्ञायाः प्रत्यक्षानुमानमूलत्वम्। धूमादिति तु हेतौ धूमगतस्य पर्वतधर्मःवस्य पक्ष- धर्मत्वाभिधानस्य प्रत्यक्षेण प्रतिपत्तिः। अन्वयव्यतिरेकौ तु तत्र प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां यथाक्रमं 5 महानसादावुदकादौ च धर्मिणि अवगम्येते इति प्रत्यक्षानुपलम्भयोस्तत्र व्यापारः । तथाहि- यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निर्यथा महानस इति धूमस्य वह्निनान्वयः प्रत्यक्षेण प्रतीयते। यत्र तु वहिर्नास्ति तत्र धूमोऽपि' नास्ति, यथा जलादाविति वह्वयभावस्य धूमाभावेन व्याप्तिः । तदात्मको यो व्यतिरेकस्तस्यानुपलम्भेन प्रतिपत्तिः । धूमसत्ता खलु वहनिसत्तया व्याप्ता । धूमस्य वह्विशून्यस्याभावात्। वह्चभावस्तु धूमाभावेन व्याप्तः । वह्यभावस्य धूमयुक्त्य- 10 भावात्। तदेवं भावव्याप्तिविपर्ययेणाभावव्याप्तिः । तदुक्तम् "वयाष्यव्यापकभावो हि भावयोर्यादगीक्यते । तयोरेभावयोस्स्माद्विपरीतः प्रतीयते ॥" इति । तदेवमन्वयव्यतिरेकयोः साधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्ताश्रितयोः प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां प्रति- पत्तिरिति तदभिधाययिन उदाहरणवाक्यस्य प्रत्यक्षानुमानमूलता। तेन प्रतिज्ञाहेतूदाहरणा- 15 नामनन्तरोदितेन न्यायेन प्रत्यक्षानुमानमूलत्वादेतदुक्तम्। प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्ताः प्रमाण- मूला इति। अत्र च सौगतदृष्टया भामहेन परार्थानुमानात्मकवाक्यावयवत्वेन प्रतिज्ञा- हेतूदाहरणात्मकं त्रितयमेवोपदर्शितमिति न तदितरयोरवयवयोरुपनयनिगमनयोः प्रमाण- मूलता प्रदर्शिता। यद्यपि च धर्मकीर्त्तिना प्रतिज्ञाप्रयोगस्य निराकृतत्वाद् यो यो धूमवान् स 20 सोडग्निमान्, यथा महानसस्तथा चायं धूमवानिति द्वच्यवयवमेव वाक्यं परार्थानुमानकाले प्रयोज्यमिति प्रादर्शि। तथाप्याचार्यदिङ्नागमतानुसारेण त्र्यवयवं वाक्यमनेन प्रदर्शितम्। तदाश्रयणेनैव चास्माभित्रयाणामवयवानां यथायोगं प्रत्यक्षानुमानमूलता प्रदर्शिता । अरुचिपरम् इति। सर्वतर्कमार्गानुवर्त्तनपरत्वात् काव्यप्रवाहस्येत्यर्थः । प्रत्यक्षानुमानयोरविषयद्वारकं भेदमुपदर्श्य लक्षगभेदसन्दर्शनार्थ प्रत्यक्ष तावल्लक्षयति- 25 प्रत्यक्षम् इति। सम्यर्ज्ञान-इति। सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिरिति प्रारम्भ एव बौद्धेन प्रतिज्ञातत्वादिति भावः । मानससुखादि-इति। एषां च लक्षणम्। "मानसं चाक्षविज्ञानानन्तरप्रत्ययो्गवम् । तदर्थानन्तरग्राहि सुखादीनां स्ववेदनम्।" १. धूमो ग. ॥ २. वह्िधूमयोः ॥

दोषदर्शनम् ४७

अयमर्थः। मानसमपि प्रप्यक्ष न केवलमिन्द्रियजम्। किनिमित्तं किंविषयं च तदित्याह-अक्षविज्ञान-इति। अक्षविज्ञानमनन्तरमव्यवहितं प्रत्ययः कारणं तस्मादुद्धवो यस्य तदक्षविज्ञानानन्तरप्रत्ययोद्गवम्। अनेन मानसप्रत्यक्षस्य कारणं निर्दिष्टम् । तदर्था- नन्तरग्राहीत्यनेनापि विषयः, तस्याक्षविज्ञानस्य योऽर्थो विषयस्तस्य योऽनन्तरोऽयवहितः समानजातीय उपादेयभूतः क्षणस्तद्ग्राहीति संक्षेपार्थः । 5

सुखादीनां स्ववेदनम् इति। सुख-दुःखेच्छा-द्वेष-प्रयत्नप्रभृतीनां' स्वसंवेदनं प्रत्यक्षं स्वैस्यात्मनो वेदनं स्ववेदनं वेद्यतेऽनेनेति च योग्यत्वं सुखादीनां वेदनशव्देनोच्यते। ततः सुखादीनामात्मवेदनयोग्यत्वं प्रत्यक्षमित्यर्थः । "भावनावलतः स्पष्ट भयादाविव भासते। यज्ज्ञानमविसंवादि तत् प्रत्यक्षमकल्पकम् ।।" 10

भावनासामर्थ्याधज्ज्ञानं स्पष्टाभं भयादाविव भासते निर्विकल्पकमविसंयादि तद्योगि प्रत्यक्षमित्यर्थः । तथाहि योगिनामपि श्रुतमयेन ज्ञानेनार्थान् गृहीत्वा युक्तिचिन्तामयेन व्यवस्थाप्य भावयतां भावनानिष्पत्तौ यद्विशदावभासि भयशोककामोनमादादाविव तद- विकल्पकमवितथविषयं प्रमाणं योगिप्रत्यक्षं सौत्रान्तिकयोगाचारमाध्यमिकमतानुयायि दिङन्नागोक्तलक्षणं निरूप्य वैभाषिकमतानुसारि वसुवन्धूक्तलक्षणं प्रत्यक्षस्य दर्शयितुमाह- 15 ततोऽर्थादिति इति। ततो व्यपदेशनिमित्ताद् इति। व्यपदेशनिमित्तं रजतविज्ञानस्य रजतम्। तेन हि तद्रजतविज्ञानं व्यपदिश्यते रजतस्येदं विज्ञानमिति। ततश्र व्यपदेशनिमित्ताद्रजतादद्र- जतविज्ञानमुत्पन्नं तत् प्रत्यक्षम्। यस्य तु रजतविज्ञानस्य न व्यपदेशनिमित्ताद्रजतादुत्पादोऽपि तु शुक्तिकातस्तस्य न प्रत्यक्षता। योजनाम्-इति । यद् यत्र पारमार्थिकेन रूपेण नास्ति 20 तत्तत्रानादिकालसुप्ररूढवासनावशेन समारोप्यत इत्येतदोजनाशब्देनोच्यते। घटादिभ्य इति। सर्वस्यैव हि भावस्य त्रिजगदुदरवर्त्तिभावव्यतिरिक्तत्वेन यः स्वरूपलाभो व्यवस्थितस्तं व्यावहारिकजनः प्रतिनियतावधिकत्वेन स्ववासनावशान्मन्यत इत्येतदभिप्रायेण व्यावृत्ति- योजनाभिधाषष्ठीकल्पनानेनोक्ता । अतं एव व्यावृत्तान्नान्या व्यावृत्तिरिति बौद्धाः । समारोप इति वहिरविद्यमानार्थाव्यास इत्यर्थः । अनादिकालवासना-इति। 25 सौत्रान्तिकानां मते बाह्योऽर्थों निरंशः साकारं च विज्ञानम्। तत्र द्विविधा वासना। अनुभववासना अविद्यावासना च। अनुभववासनामाहात्म्यादाकारोलेखो विज्ञानेषु। अविद्या- वासनामाहात्म्यात्तु स्वाकारस्य वहीरूपतयाध्यारोपिते सँति भेदसंसर्गो। तथाहि भिन्ना- १. सम्बन्धषष्टी ॥ २. कर्मणि षष्ठी ॥ ३. भावे ॥

४८ कल्पलताविवेके

नामपि नीरव्यक्तीनां नीलत्वेन एकीकरणं संसर्ज्जनं नीलं नीलमिति। एकस्यापि च नीलस्य तत्तद्धर्मयोगितया भिन्नत्वेनोपदर्शनं नीलं महच्च(श्व)लतीति । सा चेयमविद्यावासना अनादिकालप्रवृत्ता। तस्याश्च परिपोषः स्वकार्यजननौन्मुख्यम्। तद्वशेन विकल्पज्ञानानां बाह्यवस्तुभेदसंसर्गात्मकत्वेनोल्लास इत्यर्थः । विद्यमान इति। 5 विज्ञानांश एव वहीरूपतया पारमार्थिकत्वेनावभासते। स्वलक्षणं वा नान्यत् किश्चिदिति भावः । निरस्यन् इति योगाचारमताश्रयणेनेत्यर्थः' । विशेषः क इति इति। विशेषः स्वलक्षण तस्यावयविरूपतया समुदायरूपतया चाघटमानत्वम्। तथाहि-अवयविनस्तावद्

पत्तिः । परमाणवोऽप्यनुपपन्नाः ।

10 "षट्केन युगपद्योगात् परमाणोः षडंशता। षण्णां समानदेशत्वे पिण्डः स्यादणुमात्रकः ।" इति । न तावद् इति। अनेन सौत्रान्तिकानामभिमतो यो ग्र््राह्यग्राहकभावस्तं निरा- करोति। तथाहि-तेषां ग्राह्यग्राहकभावे एवंविधः सिद्धान्तः विज्ञानस्य जनको योऽसौ स्वाकारार्पणक्षमो नीलादिरर्थः स ग्राह्यः । यस्य खलु जनकत्वं केवलमस्ति न तु स्वाका- 15 रापणक्षमता तस्य ग्राहकता। यथा चाक्षुषविज्ञानहेतोश्रक्षुःक्षणस्य। चक्षुःक्षणेन हि चाक्षुषं विज्ञानं जन्यते। न तु तेन तत्र स्वाकारोड्प्यते। यदुक्तम् "भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यतां विदुः । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् ।" इति। एवंविधग्राह्यग्राहकभावनिराकरणे च युक्तिस्तयोः सहभावाभावादित्युक्ता। न खलु 20 प्रत्यक्षमतीताकारोल्लेखि, अयं घट इत्युत्पादात्। तस्मादतीतार्थविषयत्वमन्याय्यम्। सहभावे च इति। अनेन तु वैभाषिकप्रसिद्धो ग्राह्यग्राहकभावो निराकृतः । तथाहि-वैभाषिकमते निराकारं विज्ञानमहङ्कारास्पदं सातादिरूपं ग्राहकं बाह्यस्तु इदन्तया प्रथमानोऽर्थो ग्राह्यः। तयोश्च चक्षू-रूपालोक-मनस्कारलक्षणसाम प्रीवशेन युद्धांन्धहरिणमिथुन- न्यायेन युगपदेवोत्पादः । अतस्तुल्यकालयो रेव क्षणयोर्ग्राह्यग्राहकभाव इति।

25 एतन्निराकरणे च युक्तिः। यौ सहभूतौ तयोः परस्परं विषयविषयिभावो नास्ति । यथा सव्येतरगोविषाणयोरिति। न हि कार्यकारणभावव्यतिरेकेण विभिन्नयोरर्थयोरन्येंः कश्चित् सम्बन्ध उपपद्यते। स्वप्रतिष्ठत्वेन सर्वेषां पदार्थानामन्यप्रतिष्ठत्वाभावात् । अन्यथा १. निरस्यन्निति दिडनागाचार्यः इति पाठः ग-पुस्तके ॥ २. दिशा॥ ३. एकदेशावस्थितत्वे॥ ४. यद्वा ? ॥ ५. तादात्म्यरूपः ।

दोषदर्शनम् ४९

सामान्यादीनामपि स्त्वापातात्। सामान्यादीनां हि निराकरणे पदार्थस्य परप्रतिष्ठरूपा- नुपपत्तिर्युक्तित्वेनोपन्यस्ता। सा चेदानीं ज्ञानस्य ग्राहकत्वेन विषयनिष्ठत्वेऽभ्युपगम्यमाने परित्यक्ता स्यात्। अतश्च यथा ज्ञानस्य ग्राहकत्वाद् ग्राह्यनिष्ठस्याङ्गीकरणं तथा सामान्या- द्यपि व्यत्तयादिनिष्ठं कस्मान्नाङ्गीक्रियेतेति सौगतसिद्धान्तपरित्यागप्रसङ्गः । तस्मात्तुल्य- कालयोरपि ग्राह्यग्राहकभावो न न्याय्यः । 5

स्यादेतद् इत्यादि। अनेन सौत्रान्तिकपक्षोन्मीलनम्। तस्य निराकरणम् एतदपि वार्तम् इत्यादिना। अयमर्थः। सौत्रान्तिकपक्षे बाह्यस्यार्थस्य जडरूपत्वात् स्वतस्तावत् प्रकाशमानता नोपपद्यत इति ज्ञाने तदाकारधारिणि प्रकाशमानेऽर्थस्य प्रकाशमानता ज्ञानास्पदत्वात् परभूमित्वेन वक्तव्या। यदाहु :- "परभूमिरियमर्थस्य प्रकाश- मानता नाम" इति। एतच्च ज्ञानस्यार्थाकारत्वनिश्चये सत्युपपद्यते। अर्थेस्य च ज्ञानाकार-10 व्यतिरेकेणानुद्धातत्वात् ज्ञानस्यार्थाकारतानिश्चयो दुर्घटः । तस्माजज्ञानमेव साकारं न तु बाह्योऽर्थः कश्चिद्विद्यत इति योगाचारभूमिकानुप्रवेशः प्रसक्तः । आकारस्य चानादि- वासनावशेनोत्पादसंभवान्नाकारान्यथानुपपत्तिवशेन बाह्योऽर्थः परिकल्पयितुं शक्यः। पश्चा- सावाकारो ज्ञानस्यानादिवासनावशेनोपजायते, तत्य यतिरेकाव्यतिरेकवृत्तिविकल्पैनुप- पद्यमानत्वात्तस्य चानुपपत्तौ तद्ग्राहित्वस्यापि ज्ञाननिष्ठस्य कल्पयितुमशक्यव्दत्त् परमार्थतः 15 स्वच्छ एवायं ज्ञानप्रवाहः। ग्राह्यग्राहकसंवित्तिकालुष्यं तु तस्य सांवृतिकमपारमार्थिक विकल्पनिर्मितमेवेति प्रसक्तम्। अतश्चायं पारमार्थिकः स्वच्छो ज्ञानप्रवाह: येन च ग्राह्य- ग्राहकसंविद्वेदेन व्यवहारस्त्त्यापारमार्थिकत्वमिति महती कदर्थना। प्रातीतिकस्य ग्राह्य ग्राहक संविद्वेदस्यासत्वादप्रातीतिकस्य च स्वच्छस्य ज्ञानप्रवाहस्य सत्तया अङ्गीकृतत्वात्। तदुक्तम्-"तदपोहे च तथा ता शिष्टा सा बुद्ध[द्रि]गोचरः" इति। 20

अथ मतम् इत्यादि। अनेन पारमार्थिकत्वेन यः स्वच्छं विज्ञानप्रवाहमिच्छति, ग्राह्यग्राहकविकल्पौ तु कल्पनामात्रनिमित्तौ सांवृतावभिमानमात्रसाराविति तथाविधयोगा- चारदर्शनाक्षेपः। अयमभिप्रायः। न विज्ञानेन कश्षित् स्वच्छरूपव्यतिरिक्तोऽर्थो गोचरीक्रियते। स्वसंविदितत्वेन विज्ञानस्य स्वच्छरूपमात्रनिष्ठत्वात्। यस्वयं ग्राह्यग्राहकसंविदां भेदः स न प्रकाशते। अनाद्यविद्यावासनाविकाशात्वभिमानमात्रमेतत्। इदं ग्राह्यमिदं ग्राहकमियं 25 संवित्तिरिति। अतश्च यथा आलोकस्यादर्शनमात्रे अन्धकारस्यावस्तुत्वादपरिदृश्यमानत्वेऽप्य- न्धकारं पश्यामीति भ्रमस्तथानाद्यविद्याव्याकुलत्वेन स्वच्छज्ञानप्रवाहाणां विलोकनादिदं प्रमेय- मिदं प्रमाणमियं प्रमितिरिति प्रकाश इव न तु प्रकाश एवेति। तन्निबन्धनश्च भावोपा- दानात्मको व्यवहारो न तु प्रकाशमानरूपनिबन्धन इति। तदेतदवस्तुकं चेदित्याशङ्गितं ७

५० कल्पलताविवे के

ग्राह्यग्राहकवस्तुशून्यं स्वसंविदितस्वच्छस्वभावं विज्ञानमेव परमार्थसत् यदीव्यर्थः। एतस्य निराकरणं वितथम् इति। असारमेतदित्यर्थः । प्रत्यक्षं तत्ववृत्ति हि इति। प्रत्यक्षस्य तत्वे ग्राह्यस्य ग्राह्यत्वे ग्राहकस्य च ग्राहकत्वे च व्यापारात्तरि्मिंश्व प्रत्यक्षे प्रतिपन्थिनि सति ग्राह्यग्राहकत्वरूपनिराकरगोद्युक्तानामनुमानानां 5 प्रत्यक्षविरोधित्वेनानुत्थानादयुक्तमेतदित्यर्थः । एतच् कणादादिमतेन सुगतमतनिराकरणाय सविकल्पकं प्रत्यक्षे प्रमात्वेनाश्रित्योक्तम्। अन्ये त्ववस्तुकं चेदित्यनेन माध्यमिकदर्शन- मुपक्षिप्तमिति वर्गयन्ति। तथाहि-माध्यमिकानां दर्शने ग्राह्यग्राहकयोर्विकल्पमात्रसारत्वेन सांवृतत्वे ज्ञानस्यापि तदेकयोगक्षेमत्वेन सांवृतत्वमापतितमिति रूप-वेदना-संज्ञा-संस्कार- विज्ञानात्मकस्य स्कन्धपञ्चकस्य तुच्छत्वाच्छून्यतैव परमार्थः । सांवृतेन तु रूपेग स्कन्ध- 10 पञ्चकस्य व्यवहारोपयोगित्वम्। यदुक्तम् "तत्रार्थशून्यं विज्ञानं योगाचाराः समाश्रिताः । तस्याप्यभावमिच्छन्ति ये माध्यमिकवादिनः ॥" इति। तस्यापि इति विज्ञानस्यापीत्यर्थः । तदेतदाशङ्कितमवस्तुकं चेद् इति। अवस्तुकं निर्वस्तुकं शून्यमेवेदं सर्वमित्यर्थः । तदुक्तम्-"शून्येम्य एव धर्माः शून्याः 15 प्रभवन्ति धर्मेम्यः" इति। शून्येम्यो धनेम्यः पदार्थेम्यः सन्याः धर्माः पदार्थाः प्रभवन्ती- त्यर्थः । एतन्निराकरणार्थश्र ग्रन्थः वितथं प्रत्यक्षं तत्ववृच्ि हीति पूर्ववद् व्याख्येयः । ग्राह्यग्राहकभेदेन इत्यादि । पूर्व ये स्वच्छमेव ज्ञानप्रवाहमिच्छन्ति अभिमानमात्रनिर्मितस्तु ग्राह्यग्राहकसंविद्वेदोऽप्रकाशमान एवेति तेषां योगाचाराणां मतमवत्तुकं चेत्युपन्यस्तम्। अधुना तु ये ज्ञानस्य बाह्यार्थनिरपेक्षस्यैव नीलाद्याकारप्रकाशस्वभावस्य निरंशस्य 20 तत्तद्व्यावृत्तिपरिघटित ग्राह्यग्राहकसंवि्वेदमुपजग्मुस्तेषां योगाचाराणां मतमुपन्यस्यते। यदुक्तम् "सर्वार्थरूपताशुद्धिर्ज्ञानस्य निरुपाश्रयाँ। ततोडप्यस्य पैरां शुद्धिमेके प्राहुररूपिकाम् ।" इति। अत्रोत्तरार्द्वेन पूर्वोपदर्शितो योगाचारदर्शनभेदः प्रतिपादितः, पूर्वार्द्रेन त्वधुनातनः । 25 तथाहि- अत्र यदाभासं प्रमेयं तद्यदित्यनीलाद्याकारताव्यावृत्या[त्य?]वयावृर्त्तिपरिघटितः प्रमेयांशो दर्शितः। प्रमागफलते पुनग्राहकाकारसंवित्ती इति तु प्रमाणप्रमित्यंशौ सौगतदर्शने च व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावेन प्रमाणफलभावो न तु जन्यजनकभावेनेति नैतच्चोदनीयम्। कथम्। एकस्वभावनीलाद्याकारप्रकाशस्वलक्ष गपर मार्यो्ग्राहकाकारसंवित्योः प्रमाणफलभाव १. अर्थाकारशून्यम् ॥ २. शुद्धिः ॥ ३. अर्थाकाररहिताम् ॥४. भ्याम् ५. परमार्थे यो माहका-ग. ।।

दोषदर्शनम् ५१

इंति। तथाहि-ग्राहकांशेन कल्पनाव्यावृत्तिपरिधेटितेन संविदंशस्तथाविधो व्यवस्थाप्यत इति व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावात्मकत्य प्रमाणफलभावत्य न काचिद् हांनिः।

सर्वविज्ञानेषु चित्तवृत्तिनिरोधे इत्यादि। यद्यपि नीलाद्याकारप्रकाशस्वभावज्ञान- स्वलक्षणनिष्ठतया व्यावृत्तिपरिघटितं प्रमाणप्रमेयप्रमित्यात्मकसंवित्त्रितयं दृश्यविकल्प्ययोरर्थ- योरेकीकाराद्वक्तुं शक्यते, तथापि सांवृत्तपरनार्थत्वभेदान्वेषणे क्रियमाणे पूर्वोपदर्शित- 5 योगाचारदर्शनानुप्रवेशप्रसङ्गः। तथाहि-तत्र ज्ञाने संविदूपत्वं च प्रतीयते ग्राह्यग्राहकांशौ च। तत्र यौ तौ ग्राह्यग्राहकांशौ तौ संविद्रपादनन्यौ अन्यौ वा। अनन्यत्वपक्षे ग्राह्यग्राह- कांशयोरभाव एव प्राप्तः संविद्रपपरमार्थत्वात्। अन्यत्वे तु सिद्धान्तहानिः। एवं ग्राह्यग्राह- कांशाभ्यामव्यतिरि्तत्वे संविदंशस्य तदभावप्रसङ्को वाच्यः। ग्राह्यग्राहकांशयोरेव परमार्थ- त्वात्। अन्यत्वे तु सिद्धान्तहानिः । तदेवं नलाद्याकारप्रकाशस्वभावज्ञानस्वलक्षणनिष्ठस्य 10 रूपत्रितयस्य तत्त्वान्यत्वविकल्पाभ्यामनुपपद्यमानचात् स्वच्छज्ञानप्रवाहपरमार्थतावादियोगा- चारदर्शनानुप्रवेशप्रसङ्गः। तस्यैव स्वच्स्य ज्ञानप्रवाहस्य एकाग्रतासंस्कृते अनेकाग्रे च चित्तऽनुटर्त्तमानत्वा त्तत्निष्ठ्यो रेवैकाग्रतानेकाग्रतयोग्नुभवात्। तदिदमुक्तं "सर्वविज्ञानेषु चित्त- वृत्तिनिरोधे व्युत्थानावस्थायां च" इति। चित्तवृद्धिनिरोध इत्यनेन एकाग्रतासंस्कारो विज्ञानस्यक्तः। व्युत्थानावस्थायामिति तु विकि्मिता। एवं च चैतन्यस्यानुवर्त्तमानतया 15 बाधशून्यत्वेन परमार्थत्वम्। व्यावृत्तानां तु रूपभेदानामागमापायित्वादसत्यत्वम्। अतश्च स्वच्छस्यैव विज्ञानस्य परमार्थता प्राप्ता। तत्र च पूर्वमेवातिथ्यं विहितम् । प्रत्यक्षं तत्व- वृत्ति हि इति। वासुबन्धवेऽपि मार्गे इति वैभाषिकमते इत्यर्थः । तदेवं वैभाषिक- सौत्रान्तिकयोगाचारमाध्यमिकदर्शनेषु प्रत्यक्लक्षणस्यानुपपत्तिरुक्ता। वैभाषिकदर्शने खलु "ततोऽर्थादिति केचन" इति प्रत्यक्षलक्षणन्। शिष्टेषु च दर्शनेषु "प्रत्यक्ष कल्पना- 20 पोढम्" इति तदुभयं निराकृतम् ।। ननु च प्रमाणलक्षणोपदर्शने प्रक्रान्ते प्रत्यक्षलक्षणदूषणमिदं व्यवहारानुपयोगित्वेन विषयशून्यतया चासम्वद्धम्। तथाहि-व्यवहारानुपयोगित्वेनेति लौकिके व्यवहारे हानो- पादानात्मकेऽनुपयोगः । विषयशून्यतया चेति तु प्रक्रमभङ्ग:, प्रमाणलक्षणोपदर्शनस्य हिं प्रक्रान्तत्वात्तद्विषयं सर्वमिह वक्तव्यम्। न च प्रमाणलक्षणनिष्ठतया लक्ष्याव्याप्तिरलक्ष्य- 25 व्याप्तिर्वा अनेन निराक्रियते इति विषयशून्यमिदं प्रत्यक्षलक्षणदूषणमिति । अत्रोच्यते। नासम्बद्धमिदं, सर्वतर्केषु प्रमाणलक्षणानां विचाराक्षमत्वदिशं दर्शयितु- १. कल्पनापरि-ग. । २. दृश्यं ग ॥ ३. स्वसिद्धान्त-ग. ॥ ४. लक्ष-ग. ।

५२ कल्पलताविवेके

मेवमुक्तम्। सर्वतर्केषु प्रमाणानि स्वमनीषिकाचर्चितान्येव। तदवबोध्यानि पुनः प्रमेयाणि निसर्गसिद्धयैवासाराणीति प्रत्यक्षलक्षणं दूषितवान्।

सम्प्रत्यनुमानलक्षणार्थमाह-त्रिरूपाद् इति। अनुमेयधर्माश्रये धर्मिणि स्त्वमेवेति। अनेन पक्षधर्मत्वाख्यं लिङ्गस्य रूपं व्याख्यातम्। तच्चान्निमान् पर्वतो धूमवत्वादित्यत्र 5 धूमवत्त्वलक्षणे हेतौ विद्यते। धूमवत्वस्य पर्वतेऽयोगव्यवच्छेदेन सत्त्वात्। न हि पक्षीकृते पर्वते धूमवत्वेनायोगोऽस्ति। अतो धूमवत्त्वस्य पर्वते सत्त्वमेव। यस्य तु धर्मिणि सत्त्वं नास्ति तस्य न हेतुत्वम्। यथा अनित्यः शब्दश्राक्षुषत्वादिति। न खलु शब्दस्य चाक्षुषत्वं, श्रावणत्वात्। धर्मनिष्ठतया सत्वे च विद्यमाने यस्यात्यन्तायोगव्यवच्छेदेनैव सत्त्वं न त्वयोगव्यवच्छेदेन तस्य न हेतुत्वम्। यथा अनित्याः परमाणवो गन्धवत्वादिति। अत्र हि पार्थिवाप्यतैजस- 10 वायवीयमनःपरमाणनां पञ्चानां पक्षीकृतत्वात्, पार्थिवेष्वेव च परमाणुषु गन्धसमवायात् पक्षीकृते धर्मिगि अत्यन्तायोगव्यवच्छेदेन स्त्वं न त्वयोगव्यवच्छेदेन, आप्यादिपरमाणुष्व- योगस्यापि विद्यमानत्वात्। तेन यस्यायोगव्यवच्छेदेन पक्षीकृते धर्मिणि सत्त्वं तस्य पक्ष- धर्मत्वमिति स्थितम् ।

साध्यद्वारेण समाने पक्षे अनियमात् सत्वम् इति। अनेन सपक्षे सत्त्वमिति i5 यलिङ्गस्य द्वितीयं रूपं तत् प्रविभक्तम्। तच्च कृतकत्वधूमवत्वादेविद्यते। तथाहि-शब्दानित्यत्वे साध्ये यदा कृतकत्वं हेतुत्वेनोपादीयते तदा तस्य कृतकत्वत्य साध्येनानित्यत्वेन ये समाना घटादयः सपक्षाः [स]पक्षशब्दव्यपदेश्यास्तेषु सर्वेष्वेव विद्यमानता। न हि कश्चिदनित्यो यः कृतको न भवति। तेनास्य सरवत्र सपक्षे सत्त्वम्। धूमवत्वस्य तु न सर्वस्मिन् सपक्षे वृत्तिः। प्रशान्ताङ्गारावस्थागन्युपेते देशे धूमवत्त्वस्याभावात्। तेन धूमवत्वं सपक्षैकदेशवृत्ति। 20 न तु कृतकत्ववत् सपक्षव्यापकम् । यस्य च हेतोः सपक्षत्यापिता यश्च सपक्षैकदेशे वर्त्तते तयोरुभयोरपि साध्याव्यभिचारित्वाङ्गमकतेत्युक्तं साध्यद्वारेण समाने पक्षेऽनियमात् स्त्व- मिति। न सपक्षे सत्त्वमेवेति सत्त्वस्य सपक्षविषयतया नियमः । तेन योऽपि सपक्षेऽयोग- व्यवच्छेदेन सन्नेव कृतकत्वादिर्यस्य च धूमवत्वादेः सपक्षेऽत्यन्तायोगव्यवच्छेदेन विद्य- मानता तस्योभयस्यापि हेतुववं संगृहीतं भवति। सपक्षसत्ताया अत्यन्तायोगव्यवच्छेद- 25 मात्रेणेष्टत्वात् अनन्तरोदीरितयोश्वोभयोरप्यत्यन्त[१]योगव्यवच्छेदस्य विद्यमानत्वात्। यत्रापि खल्वयोगव्यवच्छेदस्तत्राप्यत्यन्तायोगव्यवच्छेदो विद्यते। गर्भीकृतात्यन्तायोगव्यवच्छेदत्वाद योगव्यवच्छेदस्य। तदेवं सपक्षे सत्त्वमेवेति न नियमः । किं तु सपक्षे सद्भावमात्रमिति स्थितम्। यस्य तु सपक्षे स्त्वं नास्ति तस्य सत्यपि पक्षघर्मत्वव्यतिरेकसद्भावे न हेतुत्वम्। यथा अनित्यः शब्दः श्रावणत्वादिति। श्रावणत्वं हि पक्षे विद्यत एव। नित्यानां च

दोषदर्शनम् ५३ णि पदार्थानां सौगतदर्शनेनाविद्यमानत्वान्नित्येभ्यो व्यावृत्तं सपक्षे तु घटादावनित्ये सद्धावोऽस्य नास्तींति न हेतुता। ते। साध्याभावे चासत्वमेव इति। अनेन विपक्षाद् व्यावृत्तिरेवेति यल्िङ्गस्य तृतीयं रूपं यत्र व्यतिरेकाख्यं तत् प्रदर्शयति। अत्र चायोगव्यवच्छेदेन विपक्षाद् व्यावृत्तिः प्रदर्शिता। कृते तेन कृतकत्वधूमवत्वादेर्यथाक्रमं नित्येम्यो वह्विशून्याच्च प्रदेशादयोगव्यवच्छेदेन व्यावृत्ते- 5 स्त र्विद्यमानत्वाद्रेतुत्वम्। यस्य च पक्षधर्मत्वं सपक्षे च सत्त्वमस्ति न तु विपक्षाद् व्यावृत्ति- स्तस्य न हेतुता। यथा-अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादिति। प्रमेयत्वस्य पक्षधर्मत्वसपक्षसत्त्त्व- देन सद्वावेऽपि नित्यानामपि प्रमेयत्वेन नित्येभ्यो व्यावृत्तेरभावादहेतुत्वम्। यस्यापि च नित्येम्यो- स- उत्यन्तायोगव्यवच्छेदेन व्यावृत्तिरस्ति न त्वयोगव्यवच्छेदेन सोडपि न हेतुर्यथा-अनित्यः त् शब्द:अमूर्तत्वादिति। अमूर्त्तत्वस्य पक्षधर्मत्वसपक्षसत्त्वेसद्भावेऽपि न विपक्षाद् व्यावृत्तिरयोग- 10 ्व- व्यवच्छेदेन अपि तु अत्यन्तायोगव्यवच्छेदेनेति न हेतुत्वम् । तथाहि कणाद्दृष्टया नित्येभ्यः क्ष- परमाणुभ्यो व्यावृत्तममूर्त्तत्वं न त्वाकाशादेर्नित्यादिति विपक्षैकदेशवृत्ति। तेनास्य विपक्षाद- योगव्यवच्छेदेन व्यावृत्तिर्नास्तीति न हेतुता। तदेवं लिङ्गस्य तृतीयं रूपं व्याख्यातम् ।

ति एवं च हेवाभासौ असिद्धानैकान्तिकौ व्याख्यातौ। असिद्धस्य द्विप्रभेदत्वमुक्तं पत्वे सर्वासिद्धभागासिद्धत्वभेदेन। चाक्षुषत्वं हि सर्वासिद्धम् । गन्धवत्वं तु भागासिद्र्म्। 15 ना अनैकान्तिकस्य द्वैविध्यम् असाधारणसाधारणभेदेन। असाधारणानैकान्तिकं श्रावणत्वम्। यः साधारणानैकान्तिकस्य द्वैविध्यं विपक्षव्यापिविपक्षैकदेशवृत्तिभेदेन। विपक्षव्यापि प्रमेयत्वं क्षे विपक्षैकदेशवृत्तित्वमूर्त्तत्वम्। तदेवमेतावसिद्धानैकान्तिकौ हेत्वाभासौ प्रपश्चितौ। यस्य तु पक्षधर्मत्वे सति सपक्षे सत्ं नास्ति विपक्षे तु विद्यमानता स साध्यविपर्ययसाधनाद्विरुद्दो हेत्वाभासः । यथा शव्दनित्यत्धे साध्ये कृतकत्वम्। तद्धि नित्येष्वाकाशादिषु सपक्षेषु न 20 व- विद्यते। अनित्येषु तु विपक्षेषु घटादिप्वस्ति। एवमेते त्रयो हेत्वाभासाः असिद्धोऽनैकान्तिको ग- विरुद्धश्च। हेतू तु दौ। सपक्षव्यापकः सपक्षैकदेशवृत्तिश्च। सपक्षव्यापि कृतकत्वम् । द्य- सपक्षैकदेशवृत्ति धूमवत्त्वम्। एतेषामेव चानन्तरोपदर्शितानां हेतुहेत्वाभासानां सहस्त्रशो द- भेदाः संभवन्ति। ते ग्रन्थवैतत्यभीत्येह न प्रतन्यन्ते। एवं च यस्य हेतोत्ैरूप्यं समस्त- पि व्यस्ततया नोपलव्धम् अथवा संशयितं यदि वा विपर्ययज्ञानेन विषयीकृतं तस्थे हेत्वा- 25 द- भासत्वम्। तदेवं त्रिमिर्लक्षणैर्युक्ताल्लिङ्गात् ज्ञाततोपगरहीतात् यत् परोक्षार्थविषयं विज्ञानं ति तदनुमानम्। लिङ्गं पुनर्नियम्याविनाभूतं प्रयोजकमिति सर्वतर्केषु स्थितिः । ज्ञाततोपगृहीताद् इति। ज्ञाततया सम्यगज्ञानेनोपगृहीतात् स्वीकृतान्निर्धारित- च १. सपक्षत्व-क. ॥ २. नास्ति ग पुस्तके।।

५४ कल्पलताविवेके पक्षधर्मत्वान्वयव्यतिरेकादित्यर्थः । लिङ्गं पुनः इति। येन लीनोऽथो गम्यते प्रतिपाद्यते तल्लिङ्गम्। तावच तेन लीनोडर्थो न प्रतिपादयितुं शक्यते यावत्तस्य तेन लीनेनार्थेन

नास्ति। अतो नियम्याविनाभूतत्वं लिङ्गलक्षणम्। यधेवं विवादास्पदीभूतः पुरुषविशेषो 5 रांगादिमान् असर्वज्ञो वा वक्तत्वात् स्थ्यापुरुषवदिति। वक्तत्वस्य सर्वत्र पुरुषादौ रागादि- मत्वासर्वज्ञत्वाविनाभूततया उपलब्धत्वाल्लिङ्गताप्रसङ्गादलक्ष्यव्याँप्तिलक्षणदोषः प्रसक्तः इत्या- शङ्कयोक्तम्- प्रयोजकम्-इति । कश्चित् खलु प्रयोजकः पदार्थो भवति। कश्चि्त्वनुषङ्गी। यथा पक्तेरोदनः प्रयोजकः। आचामस््वनुषङ्गी। रथ्यापुरुषादौ च सांसारिकधर्मान्यासो रागादिमत्त्वासर्वज्ञत्वाभ्यां 10 व्यापिं प्रयुङ्क्ते। वक्तृत्वं तु तत्प्रयुक्तां व्याप्तिमुपजीवति। वक्तत्वस्य सर्वज्ञत्वेन रागादि- शून्यत्वेन च विरोधाभावात्। वक्तत्वं च स्यात् सर्वज्ञत्वरागादिशून्यत्वे च भवेतां को विरोधः । अतश्च यथा आचामस्य ओदनप्रयुक्तपत्तयुपजीवित्वात्पक्तिं प्रत्यप्रयोजकत्वम्,

मत्वासर्वज्ञत्वे प्रति प्रयोजकत्वम् । यदुक्तम्

15 "अन्ये परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः । तैदृष्टैरपि नैवेष्टा व्यापकांशावधारणा ॥" इति। एवं च प्रयोजकत्वे सति नियम्याविनाभूतत्वं लिङ्गलक्षगमिति नासत्यलक्ष्यव्याप्तिः । तद्विदः इति। अत्र येनैतल्लक्षणं कृतं तद्ग्रन्थे पूर्वोपक्रान्तो योऽसावन्वयव्यतिरेकमूलो व्याप्यव्यापकभावात्मा हेतुसाव्ययोः सम्तन्धस्तस्य तदिति प्रत्यवमर्शः । एवं चात्रान्वय- 20 व्यतिरेकौ ज्ञाततोपगृहीतावुक्तौ। नान्तरीयार्थदर्शनमिति तु पक्षधर्मता तथाविधैव प्रति- पादिता। यदेवं पूर्वोक्तस्यैव त्रैरूप्यस्यात्र ज्ञाततोपगृहीतस्य लिङ्गनिष्ठत्वेनोपदर्शितत्वात् कः पूर्वस्मात् पक्षादस्य पक्षस्य विशेष इत्याशङ्कयोक्तम्-एतच्च लक्षणद्वयं दर्शितम् इत्यादि। पूर्वत्र वह्नचादिज्ञानस्य फलभूतस्यानुमानतोक्ता, अनुमितिरनुमानमिति व्युत्पत्या। इह तु त्रैरूप्योपेतं यल्लिङ्गं धूमादिति तन्निष्ठस्य ज्ञानस्य पूर्वोपदर्शितायां संवित्तौ साधक- 25 तमस्यानुमानत्वमुक्तम्। अनुमीयतेऽनेनेत्यनुमानमिति। एवंविधस्य चाभिधानस्य फलं भाव- साधनत्वे करणसाधनत्वे वा अनुमानशब्दस्य तथा प्रमाणसामान्यार्थाभिधायिनश्च प्रमाण- शब्दस्य नास्ति विशेष इति तद्विचारे वृथाभिनिवेशस्तार्किकाणामिति ख्यापनम्। १. धूमस्य ॥ २. नियम्यस्य ॥ ३. प्रसङ्गाद्यलक्षा व्याप्ति-क. ॥

दोषदर्शनम् ५५

दते तथाहि केचित् प्रमाणलक्षणमाहुः थ्ेन "अर्थोपलब्धिर्व्यवसायिनीयं तवं यतो भवत्यव्यभिचाररूपा । ोषो तन्मातृमेयव्यतिरिक्तमाहुः दि- प्रमाणमार्याः सुविवेचितार्थाः ॥" इति। 5 या- अत्रार्थोपलव्धिरिति व्यवसायिनीति अव्यभिचाररूपेति त्रिभिः पदैर्यथाक्रममज्ञान- संशय-विपर्ययलक्षणाप्रामाण्यनिरासः । यदुक्तम् "अप्रामाण्यं त्रिधा मिन्नं मिथ्यात्वाज्ञानसंशयैः ।" इति।

यां मातृमेयव्यतिरिक्तमिति तु कर्तृकर्मगोः सत्यप्येवंविध प्रमितिहेतुत्वे प्रमाणताSपाकृता।

दि- तेन असंशयविपर्ययस्वभावा अर्थोपलव्धिर्यर्मात् कर्तकर्मविलक्षणादुपजायते व्यवस्थाप्यते 10

को वा तत्प्रमाणमिति साधकतमप्रमाणवादिदर्शनम् ।

म्, फलभूतप्रमाणवादिनस्तु फलभूतामर्थोपल्धिमनन्तरोदितविशेषणद्वितयविशिष्टां प्रमितिः द- प्रमाणमिति व्युत्पत्या समगिरन्त। उभयोरपि च पक्षयोरर्थगतः शब्दगतो वा विशेषो नास्ति। फलेन करणस्याक्षेपात्। करणस्य च फलाविनाभावित्वादर्थगतविशेषाभावः । तदिदमुक्तं ज्ञानप्रमाणवादिना-अपीत्याढिना। शब्दगतविशेषाभावस्तु एकत्र प्रमाप्रमाण- 15 मित्यादिनोक्तः । विवादास्पद-इति। विचारगोचरीभूतो यो धर्मस्तेने कृतविशेषणः सविशेषणो : 1 धर्मी पक्षः । तस्य निर्देशो वचनरूपः प्रतिज्ञाशब्दवाच्यः । ूलो अस्या दोषान् दर्शयितुमाह-तदर्थहेतुसिद्धान्त-इत्यादि। इहाग्निमत्वादिर्धर्मों य- यस्य पर्वतादेस्ताद्रप्येणें तद्विपर्ययतो वा दृढेन प्रमाणेन न गोचरीकृतस्तत्रानुमानस्य 20 ि- प्रवृत्तिः । यत्र खलु प्रत्यक्षादिना ताद्रूप्यं परिगृहीतं तत्रानुमानस्य वैयर्थ्यम्। प्रमिते क: वस्तुनि प्रमाणाकाङ्काया अभावात् । अतस्तत्र प्रसिद्धधर्मत्वं नाम प्रतिज्ञादोषः । यत्र च सिषाधयिषितधर्मवैपरीत्यपरिच्छेदः प्रमाणान्तरेण तत्रापि दृढतरप्रमाणापहृतविषयत्वादनुमानेन TI साध्यसिद्धिर्न क्रियते।

क- सिाधयिषितधर्मवैपरीत्यपरिच्छेदश्र प्रत्यक्षानुमानशब्दजन्यत्वात् विविधः । तत्र 25 व- प्रत्यक्षजन्ये प्रत्यक्षेण बाध्यमानत्वात् प्रत्यक्षवाधिनी प्रतिज्ञा। अनुमानजन्ये तु हेतु- ण- विरोधिनी। शब्दविरोधस्तु द्विधा। तथाहि-स्वात्मना सर्वेश्च यः प्रमाणत्वेनाम्युपगतः शव्दस्तत्समाश्रयेण शव्दस्य द्वैविध्यम्। सर्वाङ्गीकृतप्रामाण्यशव्दविरोधे सर्वागमविरोधिनी। १. करणे ॥ २. अग्निमत्त्वेन । ३. धर्मवैपरीत्यपरिच्छेदे॥४. आगम ॥

५६ कल्पलताविवेके यस्तु स्वाभ्युपगतः शब्दस्तस्य द्विभेदता। तात्कालिकेन रूपेण प्रमाणत्वेनाङ्गीकृतत्वादेको भेदः। कालोन्तराङ्गीकृतप्रामाण्यत्वादपरः। तत्र तात्कालिकेन रूपेण प्रतिज्ञा प्रामाण्ये- नाङ्गीकृतेति तद्विरोधे तदर्थविरोधित्वं दोषः । कालान्तराङ्गीकृतप्रामाण्यशन्दविरोधे तु सिद्धान्तविरोधिनी। तदुक्तम् 5 "त्रिधा शब्दविरोधस्तु स्यात् प्रसिद्धिविरोधतः। प्रतिज्ञापूर्वसञ्जल्प-सर्वलोकप्रसिद्धितः ॥" इति । प्रसिद्धिविरोधत इत्यनेन स्वसिद्धान्तविरोधिनी। प्रतिज्ञापूर्वेत्यादिना च तदर्थ- विरोधिनी सर्वागमविरोधिनी च प्रदर्शिता। एवमेते षट् प्रतिज्ञादोषाः। साधकबाधक- प्रमाणाभ्यामनाघ्रातः इति । साधकप्रमाणाघ्रातत्वे प्रसिद्धधर्मतं नाम प्रतिज्ञादोषः । 10 बाधकप्रमाणाघ्रातत्वे त्वन्ये पञ्च। ते च पूर्वमुपदर्शिताः । अथ हेतुलक्षणार्थमाह-सन् द्वयोः इति। प्रतिज्ञायाः प्रकान्तत्वादेकदेशभूतो धर्मी सम्बव्यतेऽत्र। तथाहि-द्वयोरिति सप्तम्या द्वित्वसङ्ख्याया विशेषशून्याया उपात्तत्वा- द्विशेष्याकाङ्कायां पूर्वोदितप्रतिज्ञालक्षणपरामर्शात् प्रतिज्ञाशव्दाभिधेयं यद्वाक्यं तद्वाच्यस्य साध्यधर्मविशिष्टस्य धर्मिणः पक्षशब्दाभिधेयस्य एकदेशभूतो यो धर्मी स लक्षितलक्षणया 15 गृह्यते। प्रतिज्ञया स्ववाच्यभूतस्य पक्षस्य लक्षितत्वात्, पक्षेग च स्वात्मकदेशभूतस्य धर्मिणः। द्वयोः प्रतिज्ञयोः सन् इति किमुक्तं भवति। प्रतिज्ञाशब्दवाच्यपक्षैकदेशभूते धर्मिणि सन्नित्यर्थः। ननु मुख्य एव साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षोऽत्र कस्मान्न परिगृह्यते। तदेकदेशः किमिति लक्षणया संश्रितः । तदेकदेशपरिग्रहेऽपि वा साध्यधर्मस्य वह्चादेः धर्मिणश्च पर्वतादेः सन्निधौ किमिति धर्म्येव लक्षणया परिगृह्यते न तु साध्यधर्म इति। 2. अत्रोच्यते। धर्मधर्मिसमुदायः साध्यधर्मश्च न योज्यतेऽनिष्टापत्तेः । यदि धर्मधर्मि- समुदाय इति साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षत्वेनाभिधीयेत, ततो "नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिः" इति न्यायात् साध्यधर्मापरिग्रहे साध्यधर्मविशिष्टता धर्मिणो वक्तुं न शक्येत। अत- श्वावश्यं साध्यो धर्मो वहन्यादिः स्वात्मविशिष्टपर्वतादिधर्मिप्रतिपादनार्थत्वेन पूर्व ग्रहीतव्यः। तास्मिंश्व गृहीते धूमस्य पक्षधर्मता परिगृह्येत। एवं चानुमानवैफल्यलक्षणमनिष्टं प्राम्ोति। 25 पूर्वमेव वहन्यादेर्धर्मस्य परिगृहीतत्वात्। एवं साध्यधर्मेडपि पक्षशव्देन लक्ष्यमाणेऽनुमान- वैफल्यलक्षणमनिष्टं योज्यम्। तदेवमनुमानवैफल्योपपत्तेः साध्यधर्मविशिष्टस्य धर्मिणस्तथा साध्यधर्मस्यापरिग्रहात् पारिशेष्याद्धर्मिण एव पर्वतादेः पक्षशब्देन ग्रहणम्। ननु द्वयोरिति किमर्थमुपात्तम्। यावता प्रतिज्ञावाच्यपक्षैकदेशधर्मिधर्मता द्वयोरित्ये- उस्योपादानमन्तरेण प्रकरणादेव लम्यते। उपात्तमपि चैतन्न कञ्चन स्वमर्थमवगमयति। १. पूर्वकाले ॥ २. एकदेशः प्रतिज्ञाया एव ॥

दोषदर्शनम् ५७

धर्मिगो द्वित्वानुपपत्तेरित्याशङ्कय वक्ष्यति-द्वयोरिति तु स्वयमेव व्याख्यातुमाह इति। अन्वयव्यतिरेकौ इति। अन्वयोऽनुगमः, अन्यत्रापि पक्षसदृशे सा्यधर्मयुक्ते विद्यमानता। व्यतिरेकस्तु साध्याभावेऽभावः। धर्मिणि सन् द्रयोः पक्षयोर्यः' सिद्धः स हेतुरित्यर्थः इति। धर्मिणि सन्नित्येतदेव व्याख्यातं द्वयोः पक्षयोर्यः सिद्ध इति। द्वयोः धर्मिणोर्यः सिद्ध इत्यर्थः । तदेवं त्वपक्षपरपक्षयोर्यः सिद्धः स सन् द्वयोरित्यभिधीयते इति। ननु च इत्यादि। "साध्यत्वेनेप्सितः पक्षो विरुद्धार्थानिराकृतः" इत्याचार्यदिङ्नागैप्रगीतं पक्ष- लक्षणम्। अत्र साव्यत्वेनेप्सित इति प्रसिद्धसाध्यधर्मोपेतस्य धर्मिगः पक्षत्वं निराकृतम् । विरुद्धार्थानिराकृत इति तु प्रत्यक्षानुमानशब्दविरुद्धानां पक्षत्वनिराक्रिया। ते च सर्वे पूर्व प्रतिज्ञाभासप्रसङ्गेनोदाहताः । फलभेदाद् इति। ननु फलभेदादिति न ज्ञायते। किं तत् फलं यस्य भेदः इत्या- शङ्क्योक्तम्-पक्षार्थों न भिद्यत इत्यादि। वादाधिकरणतया प्रतिज्ञावाक्यस्योपादानम्। वादे च वादिप्रतिवादिनोर्भावात् वादिप्रतिवादिनोर्यदभीष्टं तत् फलशव्देनात्राभिधीयते। यदुक्तम्-"इष्टलक्षणत्वात् फलस्य" इति। वादिनश् पक्षस्य सिद्धिरभिप्रेता, प्रतिवादिनम्तु तदुष्टिः । एवं चैकस्यैव पक्षशब्दलक्षितस्य धर्मिणो वादिप्रतिगदिभेदेन सिद्धि दष्टिलक्षण- धर्मास्पदत्वाद्वेदोपचारो इवैयोरिति। ननु च यथान्यैस्तार्किकै: पक्षधर्मतामात्रमभिहितं तद्वदिह कस्मान्नाभिधीयते। किमर्थ सन् द्वयोरित्युक्तमित्यभिप्रायेणाशङ्गते कि प्रयोजनमेवमुक्ेन इति। तत्र परिहारः पर- पक्षानुपादान इत्यादि। शब्दाभिव्यक्तिवादिनं प्रति इति मीमांसकं प्रतीत्यर्थः । स हि अकारादीनां वर्गानां देशकार्लानवच्छेदाद् व्यापित्वेन नित्यत्वेन चावस्थितानां प्रयत्नो- दीरितैर्वायवीयैः संयोगविभागैर्ध्र्वनिनादादिशब्दवाच्यैरभिव्यक्तिः क्रियत इति मन्यते। स हेतुरित्यर्थ इति। साधयितुमिष्टो यो धर्मस्तदनुगमने यः सदृशः पक्षः स सपक्षः । तत्र च यः सन् स हेतुरित्यर्थः । संदृतिब्ुद्धिरभि्रेता इति। यदुक्तम् "पररूपं स्वरूपेण यया संत्रियते घिया। एकार्थप्रतिभासिन्या भावानाश्रित्य भेदिनः ॥ तया संवृतनानात्वाः संवृत्या भेदिनः स्वयम् । अभेदिन इवाभान्ति भावा रूपेण केनचित् ॥।

१ द्वयोर्यः सिद्धः क.॥ २. मृले सर्वत्र दिन्नाग इति पाठः ॥ ३. विप्रतिपत्ति ॥ ४. उप- चारस्योल्लेखो द्वयोरिति॥ ५. मूले-शङ्कयते, -मेव युक्तेनेति पाठौ ॥ ६. यथाक्रमम् ॥ ७ अभि- प्रेतत्ववशात् ।। ८. अग्निमत्त्वादिना ॥ 6

५८ कल्पलताविवेके

तस्या अभिप्रायवशात् सामान्यं सत् प्रकीर्तितम् । तदसत् परमार्थेन यथा संकल्पितं तथा ॥" भावानाश्रित्य भेदिन: इति। व्यावृत्तानि त्वलक्षणान्याश्रित्य धीरेकार्थप्रतिभासि- न्युत्पद्यते। यया स्वरूपेग स्वाकारेणैकेन रूपेग पररूपं परस्परव्यावृत्तं स्वलक्षणं संत्रियते प्रच्छादते। तया घिया किंविशिष्टया, संवृत्या संत्रियतेऽनया स्वलक्षणमिति कृत्वा। संदृतनानात्वाः स्थगितनानात्वाः । स्वयं भेदिनोऽपि केनचिदूपेण विजातीयव्यावृत्त्युप- कल्पितेन गोत्वादिरूपेणाभेदिन इवाभान्ति संसृष्टा इव । तत्या वुद्धेरभिप्रायवशात् एका- काराध्यारोपवशात् सामान्यं सदिति प्रकीर्त्तितम्। बुद्गययारोपित एवाकारः सामान्यमुक्त- मिति यावत्। यथा तया बुद्धया संकल्पितं समारोपितं तथा तत्सामान्यमसत् । परमार्थेन इति। इत्थंभूताच्च सामान्यादन्योऽप्यसौ घटादिः सपक्ष एक इवै- कार्थक्रियाकारी चोपचर्यत इत्यर्थः। तथाहि-सैव संवृतिबुद्धिर्ईश्यस्वलक्षणगतभेदेतिरस्कारेण प्रवर्त्तमाना तैःस्वचक्षजैनिर्विकल्पकविज्ञानद्वारेणोपजन्यत इति तेषां भिन्नानां स्वलक्षणानामेका अर्थक्रिया, तत्कारित्वेन च तानि स्वलक्षणानि एकार्थ्रियाकारीणि। नत्वत्र वाहदोहादि- लक्षणा एका अर्थक्रिया। तस्याः प्रतिस्वलक्षणं मिन्नतचात । सवृतिवुद्धिस्तु स्वलक्षणगत- भेदतिरस्कारादर्थक्रियकेति भगितुं शक्यते। वाहदोहादीनामपि दद्रारेणैकता। अतश्व संवृतिबुद्धचात्मकसामान्यसंश्रयेण साध्यधर्मानुगमात् पक्षसपक्षयोः सादृश्यमुक्तं लक्षणशेष मिति। पूर्वोदाहृतस्य रागादिमतवैसाधनायोपात्तस्य वक्तत्वादेरप्रयोजकस्य हेतोः पक्षधर्मत्वा- न्वयव्यतिरेका विद्यन्ते। तथाहि-विवादास्पदीभूतेषु पुरुषेषु वक्तत्वमुपलभ्यत इति पक्ष- धर्मत्वमस्यास्तीति। रथ्यापुरुषादौ च रागादिमत्त्वसहचरितं वक्तत्वं दृष्टमित्यन्वयसद्ावः । कुडचादौ च रागादिशून्ये वक्तत्वस्यानुपलव्धेतर्यतिरेकोडप्यस्ति। न चैतस्य रागादिमत्वादिं प्रति गमकत्वं, सांसारिकधर्माभिनिवेशित्वप्रयुक्तव्याप्त्युपर्जीवित्वेन स्वतस्तस्य रागादिम्त्वादि- व्याहिं प्रत्यप्रयोजकत्वात्। अतो यदेतत् त्रैरूप्यं लिङ्गलक्षणमुक्तं तस्यावश्यम्भावेनोपस्कारको लक्षणशेषो वक्तव्यः । तं च दर्शयितुम् "इति द्वयैकानुगतिव्यावृत्ती लक्ष्मसाधुता"इत्युक्तम्। पूर्वोक्तया भङ्ग्या इति अन्वयव्यतिरेकात्मिकयेत्यर्थः । द्यस्य साध्यस्य हेतोश्च इति। द्वयस्य ग्रहणेन साव्यं हेतुश्च प्रकृतं यथोपदर्शितपाठक्रमोपेततया लक्ष्यत इत्यर्थः । एकत्र हेतौ साध्ये च इति। अनेन एकग्रहणं यथोपवर्गिंतपाठक्महेतुसाध्योपलक्षणायो- पात्तमिति दर्शयति। साध्ये इति तु हेतुव्यावृत्त्यन्यथानुपपत्या मुख्यार्थबाधायां साध्यशव्देन विपरीतलक्षणया साध्याभावो लक्ष्यते। ये अनुद्ृत्तिनिदृठत्ती इति । साध्यस्य हेतौ अनु- १. भेदे ग ॥ २. -मत्त्वादिसा- ग. ॥

दोषदर्शनम् ५९

वृत्तिः। हेतौ सति साध्यस्य सद्धाव एव। यदुक्तम्-"व्यापकस्य तु तत्र भाव एव" इति। तत्र व्याप्ये धूमादौ व्यापकस्य वह्न्यादेर्भाव एव न त्वभाव इति व्यापकेन वहुन्यादिना व्याप्यस्य धूमादेरयोगो व्यवच्छिन् इति व्यापकधर्मतया अयोगव्यवच्छेदेन व्याप्तिरुक्ता। तदेवं साध्यस्य हेतावनुवृत्तिरुक्ता। हेतोस्तु साध्याभावे निवृत्तिरेव । यदुक्तम्-"वयाप्यस्य तत्रैव भाव" इति। व्याप्यस्य धूमादेस्तत्रैव वहन्यादावेव भावो न तु वह्न्यादिशन्य इत्यन्य- योगव्यवच्छेदेन व्याप्यघर्मत्वेन व्याप्ति: प्रदर्शिता। एतदेव स्पष्टयति हेतुधर्म-इत्यादिना। न हेतोः साध्येन साहचर्यमात्रमन्वयः किन्तु साध्याविनाभावात्मा यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्नि- रित्येवंरूपो नियमस्वभावः । एवंविधश्च नियमस्वभावोऽन्वयो व्यतिरेकमन्तरेण न प्रकल्प्यते इति आक्षिप्तव्यतिरेकोऽन्वयो द्रष्टव्यः । तथाहि-यदा घूमसत्ता वह्निसत्त्व एव भवति न तु वह्निसत्त्वाभावे तदा वहिः सत्त्वाभावे धूमसत्त्वाच्च्युतः सन् धूमाभावेन व्याप्यते। यत्र वहिर्नास्ति तत्र धूमो नास्त्येवेति। तेन नियमात्मनोऽन्वयत्याक्षिप्तव्यतिरेकता। तदुक्तम्

अधूम एव विद्येतेत्येवं व्याप्यत्वमश्रुते ।" इति। राथा च नियमात्मनोऽन्वयम्य पूर्वोपदर्शितप्रक्रियया आक्षिप्तव्यतिरेकता तथा व्यति- रेकस्यापि नियमगर्भीकारेग प्रवर्त्तमा नस्याक्षिप्तान्वयता उष्टव्या। तथा हि यत्र वहिर्नारिति तत्र धूमो नास्त्येवेति । यदा वह्नचभावो घूमाभाव एव भवति न तु धूर्मेसद्भावे तदा धूम- भावोऽन्यभावाच्च्युतः सन् अग्निना व्याप्यते इति व्यतिरेकेण नियमवताऽन्वयस्याक्षेपो लम्यते। यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निरेवेति। यदुक्तम् "तथाऽनग्नावधूमेन व्याप्ते धूमस्ततै*च्युतः । अनन्यत्रावकाशत्वाद् व्याप्यते घ्रुवमग्निना ।।" इति। नन्वेवमन्वयव्यतिरेकयोर्नियमवत्वे सत्येकतरोपादानेनैवानुमानस्य कृतकृत्यत्वादुभयो- पादानस्य वैयर्थ्यम्। सत्यम् । प्रपञ्चादर्थत्वमुभयोपादानस्य तार्किकैरुक्तम्। तच्च ग्रन्थ- विस्तरभयान्नेह प्रतन्यते। तदेवं वक्तत्वादि च स्याद्रागाद़िम्त्वादि च न भवेदिति वक्तत्वादे- हैतो रागादिम्त्वादिना आक्षिप्तव्यतिरेकस्यान्वयस्याभावात्। तथा यत्र रागादिमत्त्वं नास्ति तत्र वक्तत्वाद्यपि नास्तीति व्यतिरेकेणान्वयस्याडनाक्षिप्तत्वाद्द क्तृत्वादेरप्रयोजकत्वेनाSगमकत्व- मिति स्थितम्। तदिदमुक्तम्-"इति द्वयैकानुगतिव्यावृत्ती लक्ष्मसाधुता" इति। द्वयस्य साध्यस्य हेतोश्च यथाक्रममेकत्र हेतौ साध्याभावे च ये अनुगतिव्यावृत्ती अन्वयव्यतिरेकौ १. ग पुस्तके नास्ति॥ २. प्रकल्पत ग. ॥ ३. अग्नेरभावः ॥ ४. धूमभावाद्॥ ५. धूमस्य ॥ ६. अग्न्यभावात् ।।

६० कल्पलताविवे के अनन्तरोदीरितवर्त्मना प्रत्येकं नियमगर्भीकारेणोपदर्शितौ ते त्रैरूप्यं हेतुलक्षणभूतमुपस्कुर्वाते इत्यर्थः । तदेवमयं हेतुस्तिलक्षणः प्रविभक्तः । तद्विपर्ययेण तु हेत्वाभासा भवन्ति। तत्र एक- लक्षणत्वे त्रयो, लक्षणद्वितययोगित्वे तु त्रय इति षट्, लक्षणत्रितयवैकल्ये तु एक इत्येवं सप्त हेत्वाभासभेदाः । तत्र यस्य पक्षधर्मत्वमेव विद्यते न तु सपक्षसत्वविपक्षव्यावृत्ती स विरुद्धो नाम हेत्वाभासः । यथा नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति। कृतकत्वस्य हि नित्यत्वे साध्ये शब्देऽविद्यमानत्वात् पक्षधर्मत्वमेवास्ति। न तु सपक्षे आकाशादौ नित्ये विद्यमानता। नापि च विपक्षाद् घटादेरनित्याद् व्यावृत्तिः । एवं चायं सिषावयिषितनित्यत्वविपरीतेना- नित्यत्वेन व्याप्तत्वात्तदेव साधयन् विरुद्दो नाम हेत्वाभासो भवति। यस्य तु सपक्ष एव स्त्वं न तु पक्षधर्मत्वविपक्षव्यावृत्ती विद्येते सोऽसिद्धसाधारणा- नैकान्तिको नाम हेत्वाभासः। यथा नित्यः शब्दो मूर्त्तवादिति। मूर्तत्वस्य हि शब्दनित्यत्वे साध्ये शब्देऽविद्यमानत्वात् पक्षधर्मत्वं नास्ति। शब्दस्यामूर्त्तत्वात्। विपक्षेम्यश्चानित्येभ्यो घटादिम्यो व्यावृत्तिर्नास्ति, घटादीनां मूर्तत्वात्। सपक्षे तु कणादद्ष्टया नित्ये परमाण्वादौ अस्य सद्भावः। तेनायं क्षधर्मत्वाभावादसिद्धः सपक्षविपक्षयोश्च विद्यमानत्वात् साधारणा- नैकान्तिकः। अतोऽस्यासिद्ध वं साधारणानैकान्तिकत्वं च। यस्य तु विपकव्यावृत्तिर्वास्ति न तु पक्षसपक्षयोः सद्भावः सोऽसिद्धाऽसाधारणः । यथा नित्यः शब्द: अप्रमेयत्वात् ! इति' शब्दस्य प्रमेयत्वेनाप्रमेयत्वाभावात् शब्दे अप्रमेयत्वम- सिद्धं, सपक्षे च नित्ये परमाण्वादावप्रमेयत्वं नास्ति। परमाण्वादेः प्रमेयत्वात् विपक्षात्त्व- नित्याद् घटादेरस्य व्यावृत्तिः। घटादेरनित्यस्य प्रमेयत्वात्। तदेवमयं पक्षधर्मत्वाभावादसिद्धः। सपक्षविपक्षयोश्चाभावादसाधारणः । अतोडयमसिद्धासाधारणः । तदेवमेकलक्षणयोगे सति त्रयो हेत्वाभासाः प्रदर्शिताः । लक्षणद्वितययोगित्वे तु यस्य पक्षधर्मत्वं सपक्षे स्त्वं चास्ति न तु विपक्षाद् व्यावृत्ति: स साधारणानैकान्तिको नाम हेत्वाभासः । यथा अनित्यः शब्दः अमूर्त्तत्वादिति। शब्द- स्यामूर्त्तत्वात् पक्षधर्मत्वमत्रास्ति। सपक्षस्य च वुद्धच्ादेरनित्यस्यामूर्त्तत्वात् सपक्षे सत्त्वं विद्यते। विपक्षान्तु नित्यादाकाशादेरमूर्त्तत्वस्य व्यावृत्तेरभावः । तेनायं पक्षसपक्षविपक्षेषु त्रिषु वर्त्त- मानत्वात् साधारणानैकान्तिकः । यस्य तु पक्षधर्मत्वविपक्षव्यावृत्ती विद्येते न तु सपक्षे सत्त्वं तस्यासाधारणानैकान्ति- कता। यथाऽनित्यः शब्दः श्रावणत्वादिति। श्रावणत्वं शब्द एव विद्यते। न तु सपक्ष- विपक्षयोरनित्यनित्ययोरिति असाधारणानैकान्तिकत्वम्। यद्यपि च कणाददृष्ट्या शब्दत्वादेः १. क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति ।।

दोषदर्शनम् ६१

ने सामान्यस्य नित्यस्य श्रावणतेति न विपक्षे असद्भावः, तथापि सौगतदृष््या एतस्योदा- हरणस्योक्तत्वाददोषः । न हि सौगतानां नित्यं पारमार्थिकं सामान्यमस्ति, सामान्यव्यव- हारस्य सांवृतत्वात्। तदेवं यस्य पक्षधर्मत्वमेवास्ति न तु सपक्षविपक्षयोः सत्त्वं सोडसा- धारणानैकान्तिको हेत्वाभास उक्तः । यस्य पुनः सपक्षे सचं विपक्षाच व्यावृत्तिरित्येतल्लक्षणद्वितयमस्ति न तु पक्षधर्मत्वं सोडसिद्दो नाम हेत्वाभासः । यथा अनित्यः शब्दः चाक्षुषत्वादिति। चाक्षुषत्वं हि घटादा- वनित्ये विद्यते। नित्येषु च परमाण्वादिषु अस्मदाद्यपेक्षया चाक्षुषत्वं नास्तीति चाक्षुषत्वं सपक्षे सद् विपक्षाच्च व्यावृत्तम्। पक्षधर्मत्वं त्वस्य नास्ति शब्दस्याचाक्षुषत्वात्। तेनास्या- सिद्धता। सौगतदष्ट्या चायं प्रयोग इति नैतच्चोदनीयम्। सामान्यस्य घटत्वादेर्नित्यस्य चौक्षुषत्वाद् विपक्षाद् व्यावृत्तिरस्य नास्तीति असिद्रसाधारगोडयं हेत्वाभास इति। सौगतानां घटत्वादेः सामान्यस्य कल्पितत्वेन नित्यत्वाभावात्। तदेवं लक्षणद्वितययोगित्वे त्रयो हेत्वा- भासा: प्रदर्शिताः। एते च पूर्वे रेकलक्षणयोगिभिस्तिरिभिः सह सङ्कलिताः पड् भवन्ति । यस्य तु त्रैलक्षण्यं नास्ति स सप्तमो हेत्वाभासः । यथा अनित्यः शब्द: अकृत- कत्वादिति। अस्य हि पक्षधर्मत्वं नास्ति शव्स्य कृतकत्वात्। एवमनित्येषु घटादिष्व- विद्यमानत्वात् सपक्षे स्त्वस्याभावः। विपक्षाणां तु नित्यानामाकाशादीनामकृतकत्वाद्विपक्षाद् व्यावृत्तिरस्य नास्ति। तेनात्र त्रैलक्षण्यस्याभावः। तेनायं पक्षधर्मत्वस्याभावादसिद्धः। सपक्ष- विपक्षयोश्च यथाक्रममसत्वात् सत्त्वाच्च विरुद्ध इति असिद्धविरुद्धो नाम हेत्वाभासः । अथ दृष्टान्तः। साध्यसाधनधर्मयोगी यः सिद्धपदार्थविशेष इति। यथा पर्वतादौ धूमवत्वादिना हेतुना वह्विमत्वादौ साव्ये महानसादिः। तत्र हि साध्यसाधनाभ्यां यौ तुल्यौ® धर्मौ अग्निमत्त्वधूमवत्वादिलक्षगौ तत्सम्बन्धो वादिप्रतिवादिनोः प्रसिद्धः। अतोऽसौ साधर्म्येण दृष्टान्तः । यस्तु तद्विरहेण इत्यादि। यथा पूर्वस्मित्नेव विषये जलादिः। तस्य हि साध्यसाधनविपर्यये® वह्िमत्वधूमवत्वादिविपर्ययेण सिद्धिः । तत्र खलु वह्निम्त्वाद्यभावो धूमवत्वाद्यभावेन व्याप्यः सिद्धः। अतोऽसौ साध्यसाधनविपरीतधर्मयोगाद्वैधर्म्येग दृष्टान्तः। दृष्टान्ताभास: पुनः इत्यादि। अनेन "तदाभस्तदवृत्तितः" इति व्याख्यातम् । तत्र साध्यस्यैवावर्त्तमानत्वात् साध्यविकलः । यथा शब्दानित्यत्वेऽमूर्त्ततवेन हेतुना साध्ये आकाशम्। तत्र हि अमूर्तत्वमरिति, न त्वनित्यत्वम्। साधनघर्मस्य त्ववृत्तेः साधनविकलः। यथा पूर्वस्मिन्नेव हेतौ घटः। तत्र हि अनित्यत्वं विद्यते। नत्वमूर्त्तत्वम्। साध्यसाधनविकलस्तु परमाणुः । अमूर्त्तत्वानित्यत्वयोरभावात् । एवमेते साधर्म्यद्गृष्टानताभासात्रयो दर्शिताः ।

१, वैशेषिकाणां मते सामान्यस्य चाक्षुषत्वम् ॥२ दृष्टान्तगतौ ॥ ३. अभावे ॥ ४. अभावेन ।I

कल्पलताविवे के एवं वैधर्म्यदष्टान्ताभासात्त्रयो भवन्ति। साध्याव्यावृत्तः साधनाव्यावृत्त उभया- व्यावृत्तश्वेति। साध्याव्यावृत्तः पूर्वस्मिन्नेव हेतौ घटः। तत्र हि अमूर्त्तत्वमेव नास्ति, न त्वनित्यत्वस्याभावः । घटस्यानित्यत्वात् । साधनाव्यावृत्तमाकाशम्। ततो ह्यनित्यत्वं व्यावृत्तं न त्वमूर्त्तत्वम्। उभयाव्यावृत्तं बुद्धचादि। तस्यामूर्त्तत्वाद् अनित्यत्वाच्च । लक्षणान्तरमाह इति। पूर्व साधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्तयोः साध्यसाधनधर्मसम्बन्ध- तद्विपर्ययौ लक्षणत्वेनोक्तौ। एवं चाश्रीयमाणे विवादास्पदीभूतपुरुषनिष्ठतया रागादिमत्त्व- साधनाय वक्तृत्वादौ हेतुतयोपादीयमाने, सथ्यापुरुषस्य कुड्यादेश्व यथाक्रमं साधर्म्यवैधर्म्य- दृष्टान्तताप्रसङ्गः । अत्र खलु यथाक्रमं साध्यसाधनयोग तद्विपर्ययौ विद्येते। न चात्र साधर्म्यवैधर्म्यदष्टान्तवं, साध्यसाधनयोस्तद्विपर्ययोश्च योगेडपि व्याप्तिप्रदर्शनाक्षमत्वात्। न खलु वक्तत्वादे रागादिमत्त्वाद्यभावेन सह कश्चिद्विरोधो विद्यते। यतो' वक्तत्वादिना रागादि- मत्वादिशून्येष्वभवता रागादिमत्वं साध्येत। अतोडत्र व्याप्तिप्रदर्शनक्षमत्वाभावात् सत्यपि साध्यसाधनधर्मतद्विपर्यययोगित्वे साधम्यवैधर्म्यदृष्टान्तत्वं नास्तीव्यवश्यम्भावेन व्याप्तिप्रदर्शन- क्षमत्वादि® स्वशव्देनानुपात्तमभ्यूह्यम् । अतोऽत्रालक्ष्यव्याप्तिप्रसङ्गादसमाश्वास इति लक्षणा- न्तरमुपदर्शयतीत्यर्थः। साध्येन लिङ्गानुगतिरित्यत्र तु लक्षणे इति द्वयैकानुगतिव्यावृत्ती लक्ष्मसाधुतेतिवत् अन्वयत्यतिरेकयोः सनियमयोरुपादानात्तत्प्रदर्शनक्षमत्वेन साधर्म्यवैधर्म्य दृष्टानतलक्षणत्वेनाश्रीयमाणे यथोक्तदोषाप्रसङ्गः । अथ दूषणानि। ननु च व्याख्याया इदम् इत्थम् एवम् इत्येवमात्मिकत्वेन उद्देश- लक्षणपरीक्षास्वभावत्वात्, "प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तदुष्टं हीनं च नेष्यते" इत्युदेशप्रस्नावे च दूषणा- नामनुदिष्टत्वाद्, दूषणगतस्य लक्षणपरीक्षाभिधानस्य उद्देशपूर्वकत्वाभावादकाण्डकूष्माण्डापात- प्रख्यत्वं दूषणपरीक्षात्मिकाया व्याख्याया इति। अत्रोच्यते। किं दूषगानां शाव्दस्योद्देशस्याभावात् अनुद्दिष्टत्वमत्राभिधीयते, उतार्थ- स्योद्देशस्याभावात् ? तत्र यत्राऽ्डर्थ उद्देशो विद्यते तत्र शाव्दोद्देशाभावो न कश्चिद्दोषमाव- हतीति न्यायशास्त्रेष्ववस्थितम् । इह च दूषणानामार्थ उद्देशो विद्यते। तथाहि तानि दूषणान्यभिधीयन्ते यैर्वाक्यैः परार्थानुमानात्मकः प्रतिज्ञा-हेतु-दृष्टान्तवाक्यानां समूहो वादि- प्रयुक्तो व्यस्त-समस्तरूपतया प्रतिवादिना दूष्यते। तानि हि प्रतिवादिवाक्यानि वादिप्रयुक्त- प्रतिज्ञादिवाक्यदोषो्द्ावनसाधकतमत्वादूषगशव्देन ल्युडन्तेनाभिधीयन्ते। इह च प्रतिज्ञा- हेतुदृष्टान्ता दुष्टा यत्मिन् काव्य इति आहिताग्न्यादेराकृतिगगत्वात् कृतनिष्ठान्तपरनिपातेन

१. विरोधात् यस्मात् सकाशात् ॥ २ नियमगर्भीकारः सुगत एवादिशब्देन ग्राह्यः ॥ ३. लक्षणमुपचारवृत्त्या।

दोषदर्शनम् ६३

प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तदुष्टमिति बहुव्रीहिणा प्रतिज्ञादिवाक्यानां दुषिक्रियाकर्तृत्वेनोक्तत्वात्। अनुद्धावितदोषाणां च तेषां दुषिक्रियाकर्तृत्वस्य व्यवहारानङ्गत्वात्, आर्थेन रूपेण तद्दोषो- द्वावनयोगीनि प्रतिवादिवाक्यान्युद्दिष्टानि भवन्त्येवेत्यार्थस्योद्देशस्य भावः सुभणः। एवमसौ किलात्र दूषगोदेशस्याभावः स्यात्। यद्यन्येषु प्रायोपवेशाय यथेत्यादिवक्ष्यमाणदिशा दुषिक्रियाकर्तृषु धर्मादिषु यानि प्रतिज्ञादीनि विरोधकानि तान्येवात्र प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तैर्दुष्टमिति तृतीयासमाससमाश्रयणेनो- द्विष्टानि भवेयुः। न चैवं, यत्र प्रतिज्ञादीनि दुष्टानि यच्च प्रतिज्ञादिभिर्दूष्यते इति द्विंविधस्यापि समासस्याश्रितत्वात्। अतश्च यत्र प्रतिज्ञादिवाक्यानि दुष्टानि तत्र तद्दुष्टतोद्धावनयोगीनि दूषणरूपाणि प्रतिवादिवाक्यान्यर्थत उद्दिष्टान्येव भवन्ति। प्रतिज्ञादिदुष्टेस्तदुद्धावनयोगीनि प्रतिवादि वाक्यान्यन्तरेणाव्यवहार्यत्वादित्यत्र न उद्देशपूर्वकत्वाभाव इति कुतोSकाण्डकूष्माण्डा- पातप्रख्यता। यद्यपि "तदर्थहेतुसिद्धान्तसर्वागमविरोधिनी" इत्यादिनैव प्रतिज्ञाद्ाभाससंदर्शने-

तथापि प्रतिज्ञाद्याभासानां प्रतिज्ञादीनाभासयन्त्ययथार्थेतयाऽवगमयन्तीति ण्यन्ताद्ासेः कर्म- ण्यणि प्रतिज्ञादयथार्थतोद्धावनोपयोगिनां प्रतिवादिवाक्यानां दूषणरूपता तत्र नोक्ता। ततः सा "दूषणा न्यूनतादुक्तिः" इत्यनेन ग्रन्थेन प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । अर्थादाक्षेपं यो दूषण- विचारस्य मन्दवुद्धिरन मन्यते तदनुग्रहाय दूषणविचारः कृत इत्यर्थः । प्रतिवादिवाक्यप्रति- बिम्बरूपतया सा प्रतिज्ञादिदुष्टता व्यवहारोपयोगाय निदश्यत इति यावत्। अथवा प्रतिज्ञाद्याभासशव्देन प्रतिज्ञादिवाक्यान्येवायाथातथ्येन प्रयुक्तान्यभिधीयन्ते। अस्मिंश्च पक्षे तेषां दूषणरूपता नोक्तेत्यत्र ग्रन्थे दूषणरूपप्रतिवादिवाक्यप्रतिविम्बितत्वेने दूषण- रूपतौपचारिकी द्रष्टव्या। स्थितमेतत् । दूषणानां प्रतिज्ञादाभासाक्षिप्ानामपि वैशिष्टचार्थ "दूषणा न्यूनताद्युक्तिः" इति स्वशब्देनाभिधानमिति। कथाया इति। कथा वादजल्पवितण्डात्मिका। यदुक्तम्-तिस्त्रः कथा भवन्ति, वादो जल्पो वितण्डा चेति। तत्र जल्पवितण्डे परविहेठनार्थत्वेनापि व्यवस्थिते परेणासमञ्ज- साभिधानेन व्याकुलीक्रियमाणस्ये "यादृशों यक्षस्तादृशो बलिः" इति न्यायेन तथाविधेनैवं प्रकारेणावध्वंसनं न्याय्यमिति तत्त्वाव्यवसायसंरक्षणार्थतया प्रतिपादिते। १. प्रतिबिम्बं संजातं येषां प्रतिवादिवाक्यानां तेषां भावस्तत्त्वम् पश्चात् समासः ॥ २ वादिनः सम्बन्धित्वेन प्रतिपादित इति योगः ॥ ३ असमञ्जसरूपेण ॥ ४, यस्मात् अवध्वंसनं क्रियते प्रतिवादिनो वादिना इति न्याय्येत्यादिकस्य योग: ॥

६४ कल्पलताविवेके सौगतैस्तु यथार्थदर्शनेऽनिबद्धप्रलापस्य यत्नेन परिहार्यत्वाज्जल्पवितण्डानङ्गीकरणेन वाद एव सम्यक्कथास्वभावः कथारूपतयाङ्गीकृतः । जातयो दूषणाभासाः इति। यदुक्तं नैयायिकै :- साधर्म्यवैधर्म्याम्यां प्रत्यवस्थानं जातिरिति। यथाडग्निमान् पर्वतो धूमवत्वा- दिति। अत्र महानससाधर्म्येण दूषगाभासेन प्रत्यवतिष्ठते। यदि महानसगतधूमवत्त्वसाध- म्यात् पर्वतस्य वह्विमत्तेत्यभिधीयते, ततो रसवतीसंस्कारहेतुत्वमपि पर्वतस्य महानससाध- र्म्यात् कस्मान स्यात्। इति साधर्म्यसमाश्रयादूषणाभासस्व्रभावया जात्या प्रत्यवस्थानम्। वैध्म्येग तु यथा-पर्वतस्य धूमवत्तया महानसेन साधर्म्यं तथा शिलाद्युपचितत्वेन महानसवैधर्म्यमपि विद्यते। अतश्चैतधथा वैधर्म्य तथा महानसस्याग्निमत्त्वेऽपि पर्वतस्यागि- शून्यता स्यात्। एते च जाती साधर्म्यवैधर्म्यप्रत्यवस्थानात्मिके दूषणाभासत्वेनावस्थिते। धूभवत्ताया अग्निम्त्वं प्रति प्रयोजकत्वात्। रसवतीसंस्कारहेतुत्वं प्रत्यप्रयोजकत्वात्। एवं शिलाघनत्वस्यापि वह्नचभावं प्रत्यप्रयोजकत्वमुन्नेयम्। छलत्रयमपि तु जात्यविशिष्टस्वभाव- मिति न पृथक् सूचितमत्र। को हि विशेषो दूषणाभासत्वे जातीनां छलत्य च। तथाहि-छलस्य सामान्य- लक्षणम्-'वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्या छलम्' इति। तच्च त्रैविव्येनोक्तं वाक्छलोपचारच्छल- सामान्यच्छलभेदेन। तत्र वाक्छलं यत्रानेकार्थे शब्देऽर्थान्तराभिसन्धानेन प्रयुक्ते तद्व्यति- रिक्तार्थान्तरसमाश्रयेण प्रत्यवस्थानं क्रियते। यथा केनचित् प्रत्यग्रकम्वलप्राप्तिरस्येत्यर्थाभि- सन्वानेन नवः कम्वो यस्यासौ नवकम्बल इति प्रयुक्ते, सङ्ख्यावाचिनवशब्दाश्रयेण यदा पर. प्रत्यवतिष्टते-एक एवास्य कम्बलो न तु नव कम्दला इति, तदान्यार्थामिसन्धानेन प्रयुक्ते वाचके शब्देऽर्थान्तरविकल्पसंभावनया तत्यार्थस्य विहन्यमानत्वात् वाक्छलं भवति। वाचि वाचके शब्दे छलमित्यर्थः । औपचारिकसमाश्रयेण तु मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादेः प्रयुक्तस्य वाक्यस्य यदा मुख्यार्थसमाश्रयेग मञ्चस्याचेतनत्वात् क्रोशनक्रियाकर्तृत्वं नोपपद्यत इति परेण प्रत्यव- स्थीयते तदा उपचारस्य मुख्येनार्थेन व्याकुलीकृतत्वादुपचारच्छलम्। यत्र तु विशेषनिष्ठतया शब्दे प्रयुक्ते सामान्यसमाश्रयणेन वचनविघातः क्रियते तत्र विशेषेऽभिधित्सिते सामान्यविधानस्यारोपात् सामान्यच्छलम्। यथाऽहो नु खच्वसौ ब्राह्मणो विद्याचरणसंपन्न इति। असावित्येतच्छव्दवाच्यार्थविशिष्टद्विजोत्तमविशेषोद्देशेन विद्याचरण सम्पन्नत्वे विधित्सिते यदाऽपरो वाक्यार्थान्तरकल्पनया प्रत्यवस्थानं कुर्वीत-असावित्येतेन शब्देन करिंमश्चिदुद्दिष्टे धर्मिणि पुरुषविशेषे विद्याचरणसंपन्नत्वं भवरता साधयितुमिष्यते। १. पर्यनुयोगः ॥ २. धूमवत्तायाः ॥ ३. आचार ॥ ४. व्यापारेण ॥

दोषदर्शनम् ६५

तत्र च ब्राह्मणत्वं हेतुतयोपात्तम्। असौ पुरुषविशेषो विद्याचरणसम्पन्नो यतो ब्राह्मणो ब्राह्मणत्वादित्यर्थः इति। वचनवृत्यो न चैतदुपपत्नम्। अविद्याचरणसम्पन्नेऽपि व्रात्ये ब्राह्मणत्वस्य विद्यमानत्वेनानैकान्तिकत्वादिति। तदैवंविधे प्रत्यवस्थाने ब्राह्मणशब्दार्थविशेषे सामान्यस्या- प्यारोपितत्वान् सामान्यच्छलता। एवमेतच्छलत्रयं व्याख्यातम्। तच्च सुपरिहरत्वेन दूषणाभासत्वाज्नात्यविशिष्टस्वभावमिति न पृथगुक्तम् । अथ काव्यप्रतिज्ञादयः नाटकादो हि जातयः इति। एता एव साधर्म्य समादयः । अत एवेदमाह इति। यतः सन्धिवीथीलात्याङ्वेषु लक्षणेषु च जातीनां प्रयोव्य- त्वमत एवापरं वक्ष्यते न्याय्यं लक्षणं काव्यसंश्रयमित्यत्र ग्रन्थेपरशब्दः सङ्गच्छत इत्यर्थः। तथाहि-अत्रापरं काव्यसंश्रयमित्यपरत्वेन काव्यसंश्रयं वक्ष्यमाणं वस्तु विशेष्यते। एवं च तस्य काव्यसंश्रयस्य वक्ष्यमाणस्यापरत्वं भवति। यदि किञ्चित् काव्यसंश्रयत्वेनोक्तं स्यादिति जातीनां सामर्थ्याद परशब्दार्थपर्यालोचनया काव्यसंश्रयतयोक्तत्वं प्रतीयते। ततश्च यदेत- ज्जाति रूपं काव्यसंश्रयं काव्यप्रयोज्यमुक्तं तत्मादन्यन्न्याय्यं लक्षणं काव्यसंश्रयमभिधास्यत इत्यर्थः सम्पद्यते। सत्काव्याश्रयम् इति। सौन्दर्यादिनिधानभूतशब्दार्थाश्रयमित्यर्थः । शास्त्रगर्भेषु इति। महाकाव्यादिप्रभेदपञ्चकव्यतिरिक्तेष्वित्यर्थः । अनित्यत्वाचिना-इति । अयमर्थः । नित्यस्य शक्तौ जननमेव सर्वदा अशक्तौ त्वजननमेव। कार्यस्वरूपं पुनः कादाचित्कम् । तत् कथं नित्यात् पदार्थात् स्यात्, नित्यत्वकार्यप्रसवयोर्विरोधात्। तथाहि-इहात्यन्तासतः कार्यत्वमेव नारित। यथा खपुष्पस्य। अत्यन्तसतोडपि वाऽडकाशादेः कार्यत्वाभावः। यदेव तु प्रागभावोपलक्षितत्वात् पूर्वमसत्तामनुभवति तत्य कार्यत्वात्। तदिदमुक्तम् "नित्यं न भवनं यस्य यस्य वा नित्यभूतता। न तस्य क्रियमाणत्वं खपुष्पाकाशयोरिव ।।" इति। तदेवमसतो यस्य सत्त्वं तस्य कार्यत्वमिति स्थितम् । तच् नित्यस्य तैद्रेतुत्वे नोप- पद्यते। तथाहि-नित्यं यदेतत् कार्यस्य जनकत्वेन भवद्गिरङ्गीक्रियते तत् कि सहकारि- निरपेक्षं कार्य जनयति उत सहकारिसापेक्षम्। सहकारिसापेक्षत्वेऽपि किं तस्य सहकारिणः किञ्चिद्विशेषं जनयन्ति उत न इति। सहकायधियविशेषत्वे च तस्य किमसौ व्यतिरिक्तो विशेषः । आहोस्विदव्यतिरिक्त इत्येतावन्तो विकल्पाः । तत्र यदि निरपेक्षस्य जनकत्वं ततः पूर्वमजनयित्वा उत्तरकालं यदेतज्जनकत्वं तस्यानुपपत्तिः । अजनकस्वभावत्वे हि तस्याजनकत्वमेव प्राप्तम्। अतश्र पश्चादपि न १. व्यापारेण ॥ २. कार्यत्वम् ॥ ३. कार्य ॥ ९

६६ कल्पलताविवेके जनयेत्। जनकस्वभावत्वे तु पूर्वमपि कार्योत्पत्तिप्रसङ्गः। तदेवं सहकारिनिरपेक्षत्वे तावद- जनकत्वम्। सहकारिसापेक्षत्वे तु विशेषाऽनाधायिनां सहकारित्वे सर्व सर्वस्य सहकारि स्यात्, विशेषाभावात्। अथ सहकारिणस्तस्य जनकस्य कञ्चन विशेषमादधीरंस्ततो यदसौ व्यतिरिक्तो विशेषस्ततस्तस्य न कश्चित् स्यात्। यदसौ तस्य व्यतिरिक्तोऽपि तत्सम्बन्धवशात्तस्येत्यभि- धीयते, ततः सम्बन्धेऽपि समानश्रर्च्चः । सम्बन्धस्यापि व्यतिरिक्तत्वे तेत्सम्बन्धायोगात्। सम्बन्धान्तराङ्गीकरणे तु अनयस्था। अध्यतिरिक्तस्य तु विशेषस्य सहकारिभिर्जनकनिष्ठस्या- धाने स एव जनकः कृतः स्यादिति जनकस्य स्थैर्य त्र्याहन्यते। तदिदमुक्तम्-नित्यत्व- कार्यप्रसवयोर्विरोधाद् इति। भेदेन इति। विवादास्पद्धर्मेणे्यादिना तत्तल्लक्षणकृदमिहितो यः प्रतिज्ञादीनां स्वभावभेदस्तत्समाश्रयतया विचित्रमार्गेग भेदेनेत्यर्थः । प्रयोगान् दोषांश्र क्रमेण व्याचष्टे-उपादेयत्व्हेयत्वानि इति। प्रयोगा हि प्रतिज्ञा- दीनां प्रयुक्तिरूपत्वादुपादेयत्वरूपाः । दोषाणामपि च यानि दुष्टानि प्रतिज्ञादीनि तन्निवृत्ति- निमित्तरूपत्वाद्गेयेत्वानीति भावप्रत्ययेनाभिधानम्। एतानि चोपादेयत्वहेयत्वानि लक्षणवशेन व्यवस्थाप्यन्ते, लक्षितस्य रूपस्योपादेयत्वादलक्षितस्य च हेयत्वात् । ज्ञानप्रवाहत्रयस्य इति । तर्क्कसमुत्थस्य लोकाश्रयस्यागमजन्यस्य चेत्यर्थः । तत्रै- वमवस्थिते इत्यादि। तत्रेति यत् क्रोके उपात्तं तद् व्याख्यातम्। एवमवस्थिते इति। तत्र तस्मिन् सति तर्कन्यायस्य विचाराक्षमत्वे इत्यर्थः । तथा च पूर्व प्रत्यक्षादिलक्षणं तार्किकप्रसिद्धमुपन्यस्य दूषितम्। आवालगोपालाङ्गनमविचारितरमणीयतया यः प्रसिद्धः प्रमाणप्रमेयव्यवहारः स एवोपादेय इति दर्शयितुम्। एकस्य इति प्रमातुः । सर्वज्ञमार्ग नित्यमागे वा आश्रित्येति यथाक्रमं नैयायि- कादिदर्शनस्य मीमांसकान्युपगमस्य चोन्मीलनम्। तथाहि-नैयायिकादीनां दर्शने आप्त- प्रणीतत्वेन वेदादेः प्रामाण्यं मन्त्रायुर्वेदवाक्यवदभिहितम्। आप्तश्व यथार्थदर्शित्वादतीन्द्रियं यागस्वर्गादिसाध्यसाधनभावमभिदधानो नासर्वज्ञो भवतीत्युक्तं सर्वज्ञमार्गमाश्रित्य इति। तदिदमुक्तं "मन्त्रायुर्वेदवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तवचनप्रामाण्याद्" इति। एवं चैवंवादिनां मते आप्तप्रणीतत्वेन वेदादेः प्रामाण्यात् परतः प्रामाण्यम्। ये त्वस्मर्यमाणकर्तृकत्वेन कर्तृमत्त्वस्य बाधकस्याभावात् सकललोकजुषमपौरुषेयववेन वेदस्य प्रसिद्धिमाश्रित्य स्वत एव वेदस्य प्रामाण्यमाहुने तु परत इति, तेषां नित्यमार्गाश्रयेण वेदस्य प्रामाण्यम्। यदाहु: १. ताभ्यां कारणविशेषाभ्यां सम्वन्वस्यायोगः ॥ २. रूपाद्वेय- ग. ॥

दोषदर्शनम् ६७ "शेब्दे दोषोद्धवस्तावद् वक्त्रधीन इति स्थितम् । तैदभावः कचित्तावद्रुणवद्दक्तुकतवतैः ॥ तैद्रुणैरपकेष्टानां शब्दे सङ्क्रान््यसंभवात्। वेदे वक्तुरभावाच् दोषाशङ्गैव नास्ति नः॥" तदेवं प्रतिवादिभिः सर्वज्ञमार्ग निव्यमार्ग वा वेदादेराश्रित्य लोकें यागादिप्रवर्तनेन प्रतार्योपजीवद्धिः प्रतारकैरागमाश्रयो ज्ञानविशेषः प्रवर्त्तित इति लोकायतिकद्शावस्थिते न्याये, यस्याप्रतारकपितृपितामहादिव्यवहारदर्शनवलान्निजेन्द्रियादिदर्शनवलाच्च ज्ञानोत्पाद: स लोक इति व्याख्यातः । तत्वशंसिनः इति । तथास्थितवस्तुप्रतिपादिन इत्यर्थः । तथा च तच्छव्दादुत्पन्नेन भावप्रत्ययेन लोकप्रसिद्धपदार्थनिष्टा याऽसाविदन्ता सकललोकानुभवगोचरतास्वभावा, तद्वै- लक्षण्येनास्मदाद्यपरिज्ञेयविषयत्वमुक्तम्। अत एव सर्वज्ञप्रगीतत्वं नित्यत्वं वाडलौकिकमाश्रित्य ये तेन लोकाप्रसिद्वेनव प्रकारग स्थापितं वस्तु प्रतिपादयन्ति, न तु सकललोकानुभव- गोचरेण इदन्ताप्रसिद्धेन, ते आगमास्तथास्थितवस्तुप्रतिपादिन इत्युच्यन्ते। भावाभावपक्षयोः इति। भावरूप गगन वशिकवैभाषिकादीनाम्। अभाव- रूपं तु सौत्रान्तिकानाम्। नीरूपत्वाद् इति नीलादिरूपायोगादित्यर्थ। नित्यव्यापि शब्दपक्षे इति मीमांसकपक्षे इत्यर्थः । शब्दसन्तानपक्षे इति। वैशषिकपक्षे इत्यर्थः । सिन्धूनाम् इति नदीनां प्रसरूपत्वान्न तु समुद्राणां, तज्जलस्य कथञ्चित् स्थैर्योपपत्तेः । अर्चिषाम् इति ज्वालानाम्। सर्वतादिमते स्थेर्याभावः स्थित एव । जराम् इति। ययातिना सुतः पूरुः प्रार्थितो वृद्धत्वधारणं प्रतिज्ञाय तथैवानुष्ठित- वान्। उपलप्स्ये इति। हनूमता स्वामिशासनेन सीतोपलम्भं प्रतिज्ञाय सीतोपलव्धेति। अर्थसंश्रय-इति। स्वामिनो भार्योपलव्धिरर्थपक्षमेवावलम्बत इत्यर्थाश्रयत्वमुक्तम् । भ्रातुः इति युधिष्ठिरस्य। प्रतिज्ञाभासाम् इति। अनवसरे प्रयोगात् फलवन्ध्यत्वाच्चेत्यर्थः । व्यापारे इति। व्यापारे तस्मिन् वर्त्तमाने किं प्रतिज्ञया। फल-इति। फले संपन्ने प्रतिज्ञा निष्फलेति भावः । अर्थर्वाधिनि-इति। अर्थापहारनिमित्तत्वादित्यर्थः । अशक्यत्वेन इति नित्यत्वेने- व्यर्थः । व्यक्तयोऽपि नोच्छेत्तुं शक्यन्त इत्याह-अनवसानतया च इति। किमिन्द्रिय-इति। १. वेदे ॥ २. दोषाभावः ॥ ३. शव्दस्य ॥ ४. वक्तृ ॥ ५. अपसारितानां दोषाणाम्॥ ६. अर्थाबाधिनीति क॥ ७ "अशक्यत्वेन ... अनवसानतया च इति' अयं पाठः ग. पुस्तके नास्ति।।

६८ कलैपलताविवैके सामान्येन सकललोक विषयतयेन्द्रियशत्वादीनां जेयत्वादिनिरन्तरेणाभिधाव्यापारेण स्वीकृतम्। न चैतदुपपद्यते सर्वेषां जितेन्द्रियत्वाद्यभावात्। अतोऽत्र मुख्यः शब्दार्थो बाधित इति सामान्येन विशेषो लक्ष्यते। स च विशेषः प्रत्यासन्नत्वात् प्रयोक्तृनिष्ठतयैव लम्यते। तेन इति वक्त्रा। सर्वम् इति। इन्द्रियशत्रुजयम्, अरिनिराकरणं, धनदानं चेति। किशब्दस्तु यद्यपि क्षेपविपयः इति। किशव्दस्तावत् प्रश्नविषयत्वेन दृष्टः । किं करोति देवदत्तो व्याचष्टे इत्येवमादौ। स च सम्भवन्त्यां गतावनेकार्थस्यान्याय्यत्वान्निन्दायां लक्षणया प्रयुज्यते। प्रश्नविषयस्य यदपरिज्ञायमानाभिजनत्वादिनाSरोचमानतवं वस्तुनस्ता- दृश्यरोचमानत्वे निन्धमानं वस्तु किंशव्देन गोचरीक्रियते। इह च किमिन्द्रियद्विषां जेय- मित्यत्र योऽसौ जेयविषयः संरम्भ उद्योगात्मा स किशब्देन लक्षणावृत्या निन्धते। इन्द्रिय- द्विषां जेयविषयं संरम्भं निन्दाम इत्यर्थः । निन्दा च परिहर्तव्यस्य वस्तुनः क्रियते इति संरम्भपरिहारस्यात्रार्थादवगतिः। ततोऽपि च सौकर्यमवगम्यते। एवं को निराक्रियतेऽरिभि- रित्यादावनुसन्वेयम्। पक्षधर्मतामन्तरेणापि इत्यादि : ययपि पक्षधर्मता स्वकण्ठेन नोपात्ता तथाऽप्यर्थ- सामर्थ्यात् प्रतीयमानां पक्षधर्मनामाश्रित्य, काव्यहेतोः स्वसाध्यावगतिनिबन्धनत्वमभिधातुं शक्यत एव। यथाडर्थान्तरन्यासे अर्था-रसाम्थ्यिवगन्यमानयोरन्वयव्यतिरेकयोर्न खल्व- र्थान्तरन्यासे स्पष्टयैव गत्या, यत् कृतकं तदनित्यमित्येवमन्वयव्यतिरेकौ प्रदश्येते। अर्थ- सामर्थ्यात्तु तयोरवगतिः । अन्यथा समर्थकत्वायोगात्। तत्समाश्रयेण चार्थान्तरन्यास- स्यानवस्थानात्। एवमिहाप्यर्थसामर्थ्यादवगम्यमाने पक्षघर्मत्वे गमकत्वं न विरुव्यते। साध्याश्रयधर्मिधर्मत्वविरहेऽपि इति। वनाभोगस्य धर्मिणो न धर्मः कुररविरावो न च कमलसौरभम्। शब्दो हि जन्यजनकभावेन कुरराणाम्, आश्रयाश्रयिभावेनाकाशस्य। निराश्रयो वा। गन्धोऽपि समवायेन कमलानां, संयुक्तसमवायेन पवनस्येति। यथाऽभ्रं कथम् इति। न केवलमुदाहृतविषय एव पक्षधर्मत्वावगमहानिर्यदप्येतन्मूर्धाभिषिक्तमनुमानं धूमादग्निप्रत्यय इति । तदपि दृष्टान्ततया व्याचष्टे। अपृथक्कतसाध्योऽपि इत्यादि । कचित् खलु साधनप्रतीत्युत्तरकालभावित्वेन साध्यस्य प्रतिपत्तिः । यथा धूमाद् वह्निसंप्रत्ययः । तत्र हि धूमस्य प्राक् प्रतिपत्तिः पश्चाद् वह्ेः। क्वचित्तु साध्यगर्भीकारेणैव साँधनं प्रतीयते, न तु पूर्वप्रतीतात् साधनात् साध्यस्य प्रतिपत्तिः। यथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते इति। अत्र हि दिनाधिकरणभोजनाभावेन सह पीनत्वस्य पूर्व विशेषगविशेष्यभावे प्रतीते, पश्चात् साध्यं रात्रिभोजनं न प्रतीयते। १. -मर्थ्यादेव गम्य-क. ॥ २. समर्थेकत्वायोग ॥ ३. हेतु: ॥

दोषदर्शनम् अपि तु साध्यं रात्रिभोजनं प्रमेयं कुक्षावनुप्रवेश्यैव पीनत्वदिनाधिकरणभोजनाभावयोर्विशेषण विशेष्यभावप्रतिपत्तिः । अतोऽत्र गर्भीकृतार्थान्तरः पदार्थान्वयः । ननु पदार्थान्वयपूर्वकोरऽर्थान्तरस्वीकारः । तेनास्यामर्थापत्तौ प्रमेयानुप्रवेशिता। सा चेयमर्थापत्तिः केवलव्यतिरेकानुमानरूपतया कणादादिमिरङ्गीकृता। अत्र हि साध्याभावस्य साधनाभावेन याऽसौ व्याप्तिः साऽन्यथाऽनुपपत्तिः । सैव च व्यतिरेकः । तेन च व्यति- रेकेण साध्यसिद्धिराक्षिप्यते। पूर्व चोक्तम् "तथाऽनग्नावधूमेन व्याप्ते धूमत्ततशच्युतः । अनन्यत्रावकाशत्वाद् व्याप्यते ध्रुवमग्निना" ॥ इति। एवं च व्यतिरेकेणैवात्र साध्यसिद्धेराक्षिसतवादन्वयस्यानुपयोगः'। अन्वयस्यादृष्टेः इति। यथा दीप्रदीपा निशेति वक्ष्यमाण उदाहरणे। अत्र हि अन्वयः सम्भवन्नपि येन न दृष्टस्तं प्रत्येतस्योदाहरणता। असम्भवाच्च इति। यथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्त इति। अत्र हि पीनत्वस्य दिनाधिकरणभोजनाभावविशिष्टस्य हेतोर्यत् साव्यं रात्रिभोजनं तस्य दिनाधिकरणभोजनाभावविशिष्टं पीनत्वं स्वहेतुं प्रति यदनुवत्तकत्वमनुयायित्वं तत् यत्र धूमर त्रावश्यमग्निरितिवत् दृष्टान्तधर्मिणि न प्रसिद्धम्। अत इदानीमेव पूर्वमप्रतिपत्नस्य साध्यस्ट रात्रिभोजनस्य देवदत्तलक्षणधर्मिनिष्ठतया प्रतीतिर्भवतीति पूर्वप्रसिद्धान्वयाभावः । तदिदमुक्तं द्वयोरभावाद् इति। अन्वयस्याभावाद् द्वयमत्र यतो नासि्ति। व्यतिरेक एवैको विद्यत इत्यर्थः । व्यतिरेकसद्धावमेव दर्शयति-अन्यथा-इत्यादिना। दीप्रदीपा निशा इति। केनचित् पुरुषेग दीप्रदीपतामत्यन्तभासुरदीपता दृष्टा निशायाश्चिरकालापवृत्त- दिवाकरधामाभावविशिष्टस्य कालविशेषस्य निशाशब्दवाच्यत्वान्न दिवाकरापवृत्तिमात्रं साधयितुं युक्तम्। एवं सति धर्मप्रतिपत्तिकाले एव साध्यस्य प्रतिपन्नत्वाद् हेतोरानर्थक्यं स्यात्। तेन चिरकालतयाऽपवृत्तिर्विशेषणीया। प्रमाणान्तरेग च दिवाकरभावाभावापरिज्ञाने इदमनुमानम्। जलदपटलच्छन्ासु दिक्षु न ज्ञायते किमस्तमितो रविर्न वेति प्रदीपप्रभा- प्रसरेणानुमीयते रवेश्चिरकालापव्ृत्तिः । एतच्च सर्वमभिप्रेत्येदमुक्तम्-हेतुः प्रदीपदीपत्वम् इत्यादि। ननु प्रदीपदीप्रत्वस्य चिरतरकालापत्ृत्तरवित्वेन निशान्तरेषु व्याप्तेः प्रतिपन्नत्वा- दन्वयस्याभावोऽत्रासिद्ध इत्याशङ्कयोक्तम्-अत्र यद्यप्यन्वयव्यतिरेकौ स्तः इत्यादि। यः पुरुष आदित्यसत्तायाः प्रदीपप्रभया विरोधं प्रतिपद्यते इति। आदित्यसत्तायाः इति। चिरतरकालापवृत्तरविकत्वस्य साध्यस्याभाव उक्तः । प्रदीपप्रभया विरोधं प्रति- १. -नुपगमः ग ॥ २. प्रदीपतां ग. ॥ ३. धर्मि-ग. ॥ ४. सह ।।

कल्पलताविवेके पद्यते इति। प्रदीप्रदीपत्वस्य साधनस्याभावोऽमिहितः । अत्र च प्रदीपप्रभया विरोधमेवेत्ये- वकारार्थोडध्याहर्त्तव्यः । तेन यः साध्याभावस्यैव साधनाभावेन व्याततिं प्रतिपद्यते, न तु साधनस्य दीप्रदीपत्वस्य साध्येनादित्याभावेनेत्यर्थः संपद्ते । सोऽज्ञानो दोष: इति असिद्धत्वमित्यर्थः । ततो हि साध्यस्य ज्ञानं नास्ति। इमे दोषाः इति। इत्थमेव समासो युक्तः। ये पुनरज्ञानं च संशयज्ञानं च विपर्ययश्चेति समस्य तान् कुर्वन्तीत्यज्ञानसंशयज्ञानविपर्ययकृत इति व्याचक्षते, तेषामज्ञानस्य ज्ञानप्रागभावस्यानु- त्पाद्यमानत्वात्तत्करणविरोधः । ननूपमानमेवासत्विति। उपमाने खलु बिम्तप्रतिबिम्बोपन्यासो दृष्टः । चन्द्र इव मुखमित्यत्र मुखस्य बिम्बता, चन्द्रस्य तु तत्प्रतिविन्तत्वम्। दृष्टान्तेऽपि च तनुरियं क विलोचनहारिणीत्यादौ बिम्बप्रतिविम्बभावो विद्यते, तत्कथमुपमायामन्तर्मावोडस्य न स्या- दित्यर्थः । उपमायां हेतुलिङ्गम् इत्यादि । अनेन हेतुशद्दस्योपमालक्षणवृत्तित्वमत्र दर्शयति। लक्षणं हि लक्ष्यं सजातीयविजातीयव्यवच्छेदेनावगमयल्लक्ष्यस्यावगतौ हेतुतां प्रतिपद्यते। अतो हेतुशव्देनाभिधीयते। लीनलक्यत्वरूपावगतिनिबन्धनत्वाच्च हेतुशन्दपर्यायेण लिङ्गशव्देन तस्य व्यपदेशः । तच्च लक्षणं केवलयतिरकिलिङ्गरूपतया कणादादिभिरङ्गी- कृतम्। तथाहि-उपमालक्षणम्- "यच्चेतोहारि साधर्म्यमुपमानोपमेययोः" इत्यादिनोपमानोपमेययोः साधर्म्यमुक्तम्। तच्चोपमामलङ्कारान्तरेम्यो दीपकादिम्यः सजातीयेम्यो विजातीयेम्यश्च काव्यस्वरूपनित्या- नित्यदोषगुणशब्दविशेषेम्यः केवल्पतिरेकिलिङ्गरूपतया व्यवच्छिनत्ति। न चैवंविधं लक्षणं तनुरियं क विलोचनहारिणीं इत्यादौ दृष्टान्ते विद्यते। तनुतापसयो- र्यथाक्रमं नवमालिकाकुशगुगाम्यां सहोपमानोपमेयभावस्याशाव्दत्वात्। न खल्वत्र चन्द्र इव मुखं शस्त्रीश्यामेत्यादिव दुपमानोपमेययोः उपमितिक्रियां प्रति करगत्वं कर्मत्वं च शाब्दम्। यथा हि चन्द्र इव मुखमित्यत्र इवशब्दमाहात्म्याच्चन्द्रमुखयोरुपमितिक्रियाकरणत्वकर्मत्वे प्रतीयेते। शस्त्रीश्यामा देवदत्तेति च समाससामर्थ्यात्तयोः प्रतिपत्तिः । न तु तद्वत्तनुरियं क्क विलोचनहारिणीत्यत्र उपमानोपमेयभावः शाब्दः । केवलार्थसामर्थ्यनिबन्धनत्वात्। तेन

नभिधानमिति दृष्टान्तस्योपमातः पृथग्भावेनाभिधानम्। तदुक्तम् • "इवादेरप्रतीतापि शब्दसंस्कारतः कचित् । उपमा गम्यतेऽन्यत्र केवलार्थनिबन्धना" ॥ इति। १. सम्बद्ध ॥ २ शब्दालङ्कार । ३. दीपकादौ ॥

दाषदर्शनम् ७१

यत्त्वत्र विवरणकृता उपमानोपमेयभावविवक्षासाम्यमिवादिप्रयोगश्वेति त्रितयमुद्घो- षितं तद् बाहुल्याभिप्रायेण न तु लक्षणतया। उपमानोपमेयभावविवक्षाया एव निरन्तर शब्दव्यापारात्मिकाया उपमालक्षणत्वात्। यत्तु साम्यं तदशब्दोपादानं दृष्टान्तेऽपि विद्यते इत्यलक्ष्यव्याप्तिः। शब्दोपादानस्य तु साम्यस्य कत्याञ्चिदेवोपमायां भाव इति लक्ष्यात्याप्तिः। एवमिवादिप्रयोगोडपि न सर्व- स्यामुपमायां विद्यत इति तत्रापि लक्ष्याव्याप्तिः। उपमानोपमेयभावविवक्षायास्तु निरन्तर- शबदव्यापारात्मिकाया लक्ष्याव्यापत्यलक्ष्यव्याप्ती न स्त इति तस्या एव लक्षणत्वम्। यच्चेतोहारिसाधर्न्यमित्यनेन लक्षणेन च सैवोपमानोपमेयभावविवक्षा उपबृंद्योपदर्शिता। कुतः इति। किं पुनः कारणं साध्यसाधनोपन्यास उपमानेन क्रियते। मुखमिन्दुरि- वेत्येत्रेति। एतदुक्तं भवति। उपमाने कुत्सितः साध्यसाधनोपन्यासः, सहृदयहृदयहरण- भ्रंशप्रसङ्गात्। यद्ेवं क्रियते मुखमिदमाह्लादकरं कान्तिविशेषातिशययोगादिन्दुरिवेति तदा क्िष्टं काव्यं स्यात्। यथेदं वक्ष्यमाणमुदाहरणम्। एतदेव दर्शयति तदाह इति। संप्रति प्रत्युदाहरणोपदर्शन-इति। इह खल् संक्षेपतश्तुर्विधा काव्यस्य दुष्टता दोषाणां पद-पदार्थ-वाक्य-वाक्यार्थाधारत्वात्। यश्चायं पददोषस्तस्य द्वैविध्यम्। पदानां नेयार्थत्वेनाप्रसन्नत्वेन च। तत्र विवक्षितार्थप्रतिपादनसमर्थानां पदानामनुपादाने नेयार्थता नाम पददोषः । तथाहि-तत्र सर्वेषां पदानां विवक्षितार्थप्रतिपादनोपयोगिनामनुपादाना- दुपात्तानां पदानां वाक्यार्थ प्रत्यवगमकत्वमपर्यवसितमित्युपात्तानामेव पदानामसौ दोषः, पदानां खलु पदार्थप्रतिपादनं न प्रधानभूतो व्यापारः। वाक्यार्थप्रतिपादने तस्यँ नान्तरी- यत्वात्। अत्श्र वाक्यार्थावगत्यभावे पदार्थप्रतिपादनात्मनः पदत्यापारस्य सन्निहितप्रोषि- तत्वात् पददोषता। यदुक्तम्

"वाक्यार्थमतये" तेषां प्रवृत्तेर्नान्तिरीयकम्। पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम्" ॥ इति।

तस्य च नेयार्थस्योदाहरणं प्रदर्शितम्-भरतस्वमित्यादि। यः खलु संक्षिप्तार्था- भिधित्सया प्रसिद्धसाव्यसाधनव्याप्तिकदिलीपादिदृष्टान्तोपन्यासेन स्तूयमाने नृपतौ, एवं- विधस्त्वम् एवंरूपत्वात् दिलीपादिवद्िति साध्यं धर्म विशिष्टमवगमयितुमिच्छति तस्य तन्मनो- रथमात्रम्। दिलीपादिनिष्ठतया विशिष्टधर्मनिष्ठस्य साध्यसाधनभावस्याप्रसिद्धत्वात्। यत्र १. -मिन्दुरेव क. ॥ २. 'एतदुक्तं भवति" इति ग. पुस्तके नास्ति ॥ ३. पदार्थप्रतिपादनस्य ।। ४. अवगतये।

७२ कल्पलताविवेके खलु विशिष्टधर्मनिष्ठतया साध्यसाधनभावः प्रसिद्धस्तत्र कदाचिद् दृष्टान्तमात्रेऽप्युपात्ते प्रसिद्धिमाहात्म्यात् साध्यसाधनभावोऽप्यनुसर्त्तु शक्यते। यथा पर्वतोडयं महानसः इति। भरतस्त्वमित्यादौ तु साध्यसाघनभावस्य विशिष्टधर्मगतस्याप्रसिद्धत्वात् साध्यसाधनभावाभि- प्रायेग दृष्टान्तता वक्तुमशक्या। तेन तदेवंविधायां विवक्षायां नेयार्थ काव्यम्। एवमेत- द्यत्रानुपात्तप्रकृतार्थोंपयोगिपदत्वादुपात्तानां पदानामभिधा व्याकुलीभवति तन्नेयार्थ काव्यं प्रत्युदाहरणत्वेनोपन्यस्तम् । यस्तु पदानामन्यार्थत्वादिनाSप्रसन्नता नाम द्वितीयः पददोषः सः असुनिर्भेद- मित्यनेनाग्रे दर्शयिष्यते-पदार्थदोषोहृद्यमित्यनेन, वाक्यदोघोऽवद्रपदमित्यादिना, वाक्यार्थ- दोषश्चांशुमद्धिरित्यादिनेति। यत्र दृष्टान्तमात्रेण इति। अत्र मात्रग्रहणेन प्रतिपिपादयिषित- गुणाप्रतिपत्ति दर्शयति। दृष्टान्तेन केवलेन यत्रे साध्यसाधनयोर्त्यक्तिस्तं शुद्धदृष्टान्तं ब्रुवते। किं कारणमित्याह-तन्मात्र-इति। अमुकवद् इति। अमुक्मस्यास्तीति मतुप्। उपहसन्नाह इति उपहासेनोत्तर- माहेत्यर्थः । इति प्रयुञ्जते इति। एतदुक्तं भवति। कतिपयपुरुषप्रयोगमात्रमत्र शरण न पुनर्न्यायः। एकम् इति एकमपीत्यर्थः। अपेशलम्-इति। अभिमतरसोचितशब्दाप्रयोगात्। आमम्-इति! आमं हि कपित्थं हृदयग्लानिकरमुपयुक्तं सत् खरकर्परत्वाच्च असु- निर्भेदम्। रसोडपि तत्र अतिकषाय इत्यमुखावह इति। प्रत्युदाहरणं प्रजाजन-इति। अत्र प्रथमेडर्द्वेऽहृद्यत्वम्। द्रितीये तु अमुनिर्भेदत्वम्। प्रत्युदाहरगान्तरं दित्सुराह- अंशुमद्भिः इत्यादि। शुभमरकत-इति। अत्र हि पुराणप्रजापतिनिर्मिता एव पदार्थाः प्रदर्शिताः, न तु कविप्रतिभानिर्माणा इति दुष्टो वाक्यार्थः । एतदूषयितुमाह-तदेभिरङ्ग- इति। अनेन इति। अङ्गेत्यामन्त्रणपदेन प्रत्युदाहरणान्तरप्रदर्शनार्थमाह-अवद्धपदम् इति। तदेवं पदपदार्थदोषाश्रयेण प्रत्युदाहरणत्रितयमुक्तम्। नेयार्थत्वाऽह्ृद्यत्वाSप्रसन्नत्वोप- निबन्धनात्। वाक्यदोषस्तु अबद्धपदमित्यादिनोक्तः। वाक्यार्थदोषस्य तूदाहरणं शुभमरकत पझ्मरागेत्यादि । तदेवमेते प्रत्युदाहरणद्वारेण चत्वारो दोषाः परिहर्तव्यतया दर्शिताः । आगमगम्य इति। योऽर्थ आगमाद्वेदादिकाद् गम्यो वाच्योऽथ चागममनपेकष्यैवोच्यते स निरागमोऽर्थदोषः । आगम इति। तथा च स्मृतिः-"राजा राजसूयेन स्वाराज्यकामो यजेत" "राजा सर्वतो विजिती अश्वमेधेन यजेत" इति। कला इति। कलाशास्त्ैश्वतुर्वर्ग- शास्त्रैश्च विरुद्धोऽ्थों येषु वाक्येषु तानीत्यर्थः । पूर्णस्वरत्वादस्या इति। तथा चाह मुनिः १. काव्ये ॥ २. -वह इति प्रजा- क. ॥ ३. स्वर्ग ॥ ४. विजयी ॥

दोषदर्शनम् ७३ "मध्यमोदीच्यवा चैवे तथा वै षड्जकैशिकी। कार्मीरवी च सम्पूर्णा तथा गान्धारपञ्चमी।।" इति। - देवताभक्तितः इति। - "चतुर्विधां भजन्ते मां जनाः सुकृतिनः सदा। आर्त्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ । 5 तेषां ज्ञानी नित्ययुक्तँ एकभक्तिर्विशिष्यते।"6

इत्युक्तनीत्या ज्ञानित्वेन या भक्ति: सा नात्र विवक्षिता। अपि त्वार्त्ततवादिभिस्त्िरूपा। हेतुविद्या इति अनुमानानुसारितर्कविया। न्यूनस्तरः इति। न्यूनस्वरो योगे यः 1 प्रयोगः स भिन्नमार्ग इति । असताम् इति असाधूनामपि। उद्धवाः इति अम्युदया 10 अपीति। ल्लेवच्छायया वक्रोक्तिः। दोलातिप्रेरणा-इति। अत्र गानादिक्रियाया लयवैषम्ये रागस्य हानिर्न तु वृद्धिरिति कलाविरोधो वधूत्रासापहृतहदयानुरागेगापह्नुतः। सनियमपरि- वृत्त: इति। सनियमः पदार्थः परिवृत्तो यत्र वाक्यार्थे इति विग्रहः। छायामात्र-इति। छायामात्रेण छाययैवेत्यर्थः।

अर्थान्तरसङ्क्रमित-इति। अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्योऽविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्य: 15 प्रभेद: स एव गुणीभूतत्वादलङ्कारकारप्रसिद्धा रावण इति नामव्याजेनोक्तिः इति या व्याजोक्तिः सैव रूपं यस्य तत्तथोक्तम्। सहचरभिन्नः इति। सहचरा उत्कृष्टत्वनिकृष्टत्वा- दिना भिन्ना: पृथग्भूताः अथवा निकृष्टैरुत्कृष्टाः सहचरा भिन्ना मिश्रिता यत्रेत्यर्थः । अश्लीलार्थ-इति। अक्लीलोऽर्थों वाच्यो यः अर्थान्तरं वा वाच्यं यत्तस्याश्लीलस्यार्थस्येत्यर्थः। सुङ्क्ष्व इति। अत्र विधिना निषेधो लक्ष्यते। तेन मा विषं भुड्क्व मा च तत्र 20 विश्वसीरित्यर्थः संपदते । अत्रापि बहु वक्तव्यम् इति । एतदुक्तं भवति। इयं वाक्य- कल्पना दूषणसहस्त्रोपनिपातकदर्थिता। तानि द्ृपणानि यघत्रोपन्यस्यन्ते तदाडतिगरीयान् ग्रन्थराशिः स्यात्। तर्मिंश्च सति महतामाचार्याणाम् अपवादः कृतः स्यात्तेन वरं प्रस्तुतमेवानुसृतमिति । तदेवाह-समुदायार्थ-इति। अयमर्थः । वाक्यं सार्थकमपार्थ च सम्भवतीत्यपार्थ- 25 दोषेण काव्येभ्योऽनर्थकवाक्यनिरासः क्रियते। पढ़ानां पुनः स्वारथाव्यभिचारान्न गतिद्वय- मस्तीति नायं तदर्थः प्रयत्न इति। अस्योदाहरणमाह-दाडिमानि इति। जरद्वः इत्यादि। १. -वाच्यैव ख्. ॥२. ईश्वरः प्राह॥ ३. उद्यत ॥ ४ वरिशिष्टो भवति ॥ ५. अभ्युदया- पीति क.।। १०

७४ कल्पलताविवे के

अयमभिप्रायः । अत्रावान्तरवाक्येषु पदसमुदायः परस्परसंसृष्ट इत्यस्ति काव्य- लक्षणयोगः । काव्यत्वे च सति यद्वाक्यसमुदायानर्थक्यं सोडपार्थो दोषः । दाडिमानि दशापूपाः षड् इत्यादि। इत्यत्रापि अतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिर्व्याख्येयः । तस्य प्रधानस्यान्यपदार्थस्य गुणानां च वेर्त्तिपदार्थानां सम्यग् विज्ञानं कार्यान्वयपर्यन्तं यत्र स 5 तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः। यथा सर्वादीनि इत्यत्र। अत्र विश्वशब्दादिवत् सर्वशब्दस्यापि सर्वनामसंज्ञयाऽभिसम्बन्धः, समुदायस्य समासार्थत्वात्। अतद् गुणसंविज्ञानः पुनर्वहु- ्रीहिर्यत्र प्रधानस्यैव कार्यान्वयः वर्त्तिपदार्थत्य तु तदुपलक्षणपरता। यथा चित्रगुमानयेति। न ह्यत्र देवदत्तवच्चित्रगवीनामप्यानयनम्। यथा च चित्रगुमानयेत्यत्र वर्तिपदार्थस्यान्य- पदार्थोपलक्षणपरत्वम्। एवमिहापि दाडिमानि दशाऽपूपाः षडिति आदिर्यस्य जरद्ववादि- 10 वाक्यस्य तत्तथोक्तमिति। दशदाडिमादिवाक्यमन्यपदार्थोपलक्षणपरतयोपात्तम्। तेन जरद्- वादिवाक्यस्यैवापार्थता न दशदाडिमादिवाक्यस्य। यदि वा दाडिमानीत्यादौ क्रियापद- मध्याहृत्यावान्तरवाक्यानि कल्पनीयानि। तेषु च शब्दार्थयोः सद्वटनमस्तीति काव्यलक्षण- योगः। वाक्यसमुदायार्थस्तु नास्तीव्यपार्थन्वम् । एवं च द्वे अप्यत्रोदाहरणे सङ्गच्छेते एते इति। अत्र च ऊर्द्द्वो्ध्द्वमारुह्य तत्त्वैषणां विशेषेण यदि विधीयते तदाSपार्थदोषस्य न 15 किञ्चिदव्यवच्छिनं व्यवच्छेदं परिदृश्यत इति परिसङ्ख्यापरत्वं व्याख्येयम्। यदि वा तथाविधमन्यदव्यवच्छितं व्यवच्छेद्यं परिकल्पनीयमिति। तथा हि पञ्च- प्रभेदं काव्यमधिकृत्यायं संस्कारः प्रस्तुतः । तेषु च पञ्चसु प्रभेदेषु यानि लक्षगानि तैरेव वाक्यसमुदायानर्थक्यं प्रतिषिद्धमिति नार्थस्तदर्थेनापार्थदोषेण। अन्यच्च महाकाव्ये ह्यर्थ्य- मिति विशेषणमुक्तम्। अर्थात् प्रयोजनादनपेतमर्थ्यमिति। न च जरद्रवादिवाक्यानां 20 प्रयोजनानपायः सम्भवति। महावाक्यैकवाक्यत्वाभावात्। अभिनेयार्थेष्वपि प्रख्यातवस्तु- विषयमित्यादीनि यानि विशेषगानि तानि वाक्यलवैयदनर्थकं वाक्यमारव्घं तन्निरस्यन्ति। आख्यायिकाकथयोरना कुलविशेषगा पदवृत्तिरिति गद्यविशेषणं जरद्रवादिवाक्याना- मवसरं निरुणद्दि। अनाकुलं हि व्यवधानादिदोषाभावात् झटिति प्रस्तुतार्थप्रतीतिकारि काव्यम्। एवंविधे च कुत उदाहृतवाक्यरूपाणां वाक्यानामवसरः । अनिवद्धेडांप सर्व- 25 मप्येतदिष्यत इत्युक्तं, तेन पूर्वोक्तलक्षणनिरासान्नात्रोसम्वद्धवाक्यार्धवाक्यसम्भवः। तैस्मा- न्नानयापि गत्याऽपार्थदोषः सङ्गच्छते। अत्र केचिद् ब्रुवते। काव्येषु महाकवीनामपि स्खलितानि दृश्यन्ते तन्निवारणार्थोडयं १. समास॥ २. तत्त्वान्वेषणा ॥ ३. हेयत्वेन दोषसंस्कारः ॥ ४. -लब्धर्य-ख ॥ ५. एतेषु पञ्चसु ॥ ६ काव्ये हीत्यत्र हिशन्दो योऽसौ यदर्थस्तस्योपसंहारोड़यं तस्मादिति ॥

दोषदर्शनम् ७५ व्य- नि प्रयास इति। यथा विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणा इत्यादि पड्क्तियमकम्। अत्र किलेयुरित्या- स्य वृत्तेर्नाभिधेयभेदः कश्चिदिति प्रयोजनाभावादपार्थत्वम्। नैतदपि सारम्। यत उक्त

स एकार्थदोषस्तनैवेद्कप्रकाराणां दुष्टत्वमुपपादितमिति नार्थोडनेने। अन्यथा पुनरेकार्थदोषो पि न वक्तव्यः स्यात्। सर्वासु पुनरुत्तिषु प्रयोजनान्तराभावेनापार्थदोषेऽन्तर्भावप्रसङ्गादिति।

हु- अन्ये पुनर्यत्र काव्ये प्रतिपन्नः संसर्गः प्रमाणान्तरपर्यालोचनया वाध्यते तदपार्थ- 5 माहुः। यथा

ग- निर्रीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदो

दे- मुखं निश्ायामभिसारिकायाः ।

द्- धारानिपातैः सह किं [नु?] वान्त-

द- श्वन्द्रो नयेत्यार्त्ततरं ररास । 10

ग- अत्र मेघस्य निर्रीक्षणयोगोडभिप्रायविशेषेण चार्त्ततरो निनादः प्रमाणेन विहन्यत इति ते अपार्थदोषः। नैतदपि युक्तम्। एवंविधेषु काव्येषु अन्तर्नीतेवशब्दयोगं मन्यन्ते सूरयः। यथा न मतुआण चलवि:जुचडुंलियं राइआसु पुलयन्ति मेहया। 15 सोउआण ओरल्लिसद्दयं महिलियाण का जियइ विरहए।। गृहीा चलद्विद्युत्प्रदीप रात्रिषु प्रलोकयन्ति मेघाः । श्रुतवा मेघशब्दं स्त्रीणां का जीवति बिरहे।। [छाया ]। पूर्वश्रोके तु विदर्शनाळक्वारं केचिन्मन्यन्ते । यतः शाब्दः संसगोऽसम्भवन् यत्रोप- मानोपमेयभावं गमयति तत्र विदर्शनाव्यवस्था। प्राक्तनवाक्ये चाभिधावृत्या संसर्गो न 20 सम्भवति सोऽसम्भवन्तभिसारिकामुखस्य चन्द्रमसश्च सादृश्यं गमयति। प्रावृट्काल- वर्णनायां तत्कालोचिताडभिसारिका प्राकरणिकी भवतीति तन्मुखस्योपमेयत्वम्। उपमानत्वं चन्द्रमस इति। अपरे ब्रुवते-वीक्षणपूर्वकस्य चन्द्रवमनत्य योडसौ सन्देहस्तस्य रसनं प्रति हेतू- त्प्रेक्षया हेत्वतिशयोक्या वा गर्भीकृतोपमार्थो गर्भीकृतरूपकार्थों वा ससन्देहालङ्कार एवाय- 25 मत्रावगम्यते। परमार्थतस्तु ससन्देहालङ्कारोडपि अविद्यमानेऽपि सन्देहेSलङ्कारान्तरप्रति- पादनागर्भीकारेण सन्देहमध्यारोपयन् प्रवर्त्तत इति तस्याप्यौपम्यसंस्पर्शिनो विदर्शनया सह

1 सन्दिह्यमानत्वात् सन्देहसङ्करो युक्त इति। १. अपार्थेन ॥ २, ऊहरूपेण ।। ३. घेत्तुयाण ग. ॥ ४. चुडुलियं ख. ग ॥

७६ कल्पलताविवेके अपरे तु समुदायार्थशून्यं यत्तदपार्थमुच्यत इति यत्र वाक्ये कस्यचित् पदस्य समन्वयो नास्ति तत्रेदं लक्षण योजयन्ति। यथा मतिमोहविधायिनामभूत्यै प्रेकृतीनां विकृतौ कृतोधमानान् । 5 मदमानरुषां प्रभुर्विधेय: परितन्त्रो ननु सन्निपन् एव ।। अत्र किल मतिमोहविधायिपदं न प्रकृतीनां विशेषणम्, नापि मदमानरुपाम्, इति नात्र वाक्ये संसर्गमनुभवति। तेनेदं वाक्यं समुदायार्थगून्यमित्यपार्थम्। विशेषणत्वेन हि संसर्गे मतिमोहविधायिनीनामिति पदं स्यात्। नैतदपि युक्तम्। प्रकृतीनां विकारे ये 10 कृतोद्यमास्तेषां विशेषगमेतन्मतिमोहविधायिपदम्। इत्थंभूतानां पुंसां यः प्रभुर्मदमानरुषां विधेय आयत्तः स परितन्त्रः परिभूततन्त्रः सन्निपत्नो विनष्टः इति नात्र वाक्ये कस्यचिदपि पदस्यासंसर्ग इति। अन्ये पुनराहु :- यत्र वाक्येडनेकधा व्याख्यानेडपि न वाक्यार्थः सहृदयानां हृदया- न्याविशति, अस्ति तु म्लिष्टप्रतिभासोऽर्थः तद्वाक्यमपार्थवद्पार्थमित्युच्यते। यथा देवा- 15 कानिनि, वेत्रशाककुज इत्यादि। एतरदपप न यक्तम्। नातिव्याख्येयमिति वचनात्। तथा काव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शास्त्रवदिति। सुधियां ह्वतिव्यार्येयमपि काव्यं नेष्टं, किमङ्ग पुनर्यस्यातिव्याख्यानेडपि न स्पष्टार्थप्रतिभासः । तस्मान्नास्यापार्थदोंषस्य कथञ्चिदपि फलवत्ता। अत्रोच्यते। सत्यम्। अव्यवच्छिन्व्यवच्छेद्याभावान्नार्थोडपार्थदोषेण। किन्त्वेतदा- 20 भासानां स्पष्टान्धकप्रहेलिकादीनां प्रयोज्यत्वमिष्टम्। तदनेन व्यर्थैकार्थससंशयेमध्यपातिना ज्ञाप्यते। व्यर्थादीनां ह्याभासा विरोधालङ्कारयमकलाटीयानुप्रासससन्देहास्ते अलङ्कारवर्ग- मव्यपातेन प्रयोगार्हाः। एवमपार्थाभासा अपि प्रहेलिकादयः प्रयोज्याः । अयमभिप्रायः । किञ्चित् कार्व्य लक्षणेन व्यवच्छिन्नम्। किश्चिच्च काव्यविशेष- लक्षणेन अर्थ्यमित्यादिना। तथा नातिव्याख्येयमिति। अपरमेकार्थदोषेण। अतोऽत्रा- 25 व्यवच्छिन्ं व्यवच्छेदं नास्ति। सर्वस्यैव लक्षणान्तरैः पराकृतत्वात्। किञ्चिच्च निरीक्ष्य विद्युन्नयनैरित्यादि। तथा मतिमोहविधायिनामित्यादि व्यवच्छेदानर्हमेव। उपपन्नत्वात्। अतश्च यद्वचवच्छेदार्हं तदव्यवच्छिन्ं नास्ति इत्यपार्थदोषो न वक्तव्यः । उक्तश्र। अत इयं परिसड्ख्या, प्राप्ते वचनमर्नन्यार्थत्वे सतीत्येवंविधलक्षणतक्षिता। अनया चापार्थमेव १. एवंविधः सन् प्रभुरभूत्यै भवति ॥२. अमात्यादीनाम्॥ ३ चकारो दृश्यः ॥ ४. परिभूत- परिच्छदः॥ ५. -र्थसंशय-ख. ॥६ काव्य ख॥ ७. तथानति- ख्र. ॥८. अनन्यप्रयोजनत्वे॥

दोषदर्शनम् दोषो न त्वपार्थाभासमिति अपार्थाभासस्यादोषवं ख्याप्यते न त्वपार्थस्य। तेनापार्थाभासस्य स्पष्टान्धकादेः प्रयोज्यत्वमत्रोक्तम्। एतावांस्तु विशेषः । पूर्वोक्तानामत्यन्तचारुता। स्पष्टा- न्धकादीनां तु मध्या स्थितिः । यद्यपि च क्वचित् प्रहेलिकादौ श्रिष्टोक्तेः प्रसरो दृ्यते, तथापि न सर्वं तत्तथेति युक्तमपार्थाभासत्वेने प्रयोव्यत्वमेषामाख्यातुम्। समानप्रयत्नोच्चार्य- तत्प्रतिच्छायशब्दबलात्। 5 क्वचिदलङ्कारान्तरवाक्यान्तरप्रतिभे। कचिदादावानर्थक्यप्रतिभासे पश्चात् समान- प्रयत्नोच्चार्यशब्दबलेनार्थाव्यवसायः। अयमनन्तरोक्तोडथों विषयः स्पष्टान्धकादीनाम्। यथा रामेण निहतं दृष्ट्रा वने परशुना सृगन्। स्वकीयं निन्दति व्याधो विश्वकरमांणमर्जुनम्॥ रामेण कृष्णेन, परशुना परकीयशुना, विश्वकर्माण विगतश्वव्यापारम्, अर्जुनं 10 शुक्कम् । तथा अष्टौ पुत्र कुरु श्लोकानिति पित्रोदितः सुतः । तेन पञ्च कृताः श्लोकाः पितुश्राज्ञा न खण्डिता ॥ इति । अष्टौ छन्दोविशेषे। यदि वा यत्र वाक्ये प्रतिपन्नः संसर्गः पर्यालोचनया बाध्यते न चालङ्गारान्तरानु- 15 प्रवेशसम्भवेन परिहारः प्रयोगश्र दृश्यते तद्वाक्यमनेनापार्थदोषेण निरस्यते। यथा एते रुदन्ति हरिणा हरितं विमुच्य हंसाश्र शोकविधुरा करणं रसन्ति । नृत्यं त्यजन्ति शिखिनोऽपि विलोक्य देवीं तिर्थ्यग्गता वरममी न वयं मनुप्याः ॥ 20 अत्र ना[चा?]-तर्नीतेवशब्दयोगेन रुदन्तवित्यादिसम्भावना। न च निमित्ताभावा दतिशयोक्तेरपि प्रसरोऽत एव न सम्बन्धः । इन्थन्भूतं तु काव्यं लौकिकीं वाचोयुक्ति किलाङ्गीकृत्य कुर्वन्ति कवयः। न च तत्तथा लोके, निमित्ताश्रयणेन प्रयोगात्। यथा तया रुदत्या पक्षितृणपर्णान्यपि रोदितानि। नैवमभिहितवाक्ये निमित्तमस्तीति । नास्ति सङ्गतिः इति। तदेदानीमित्यादिशब्दप्रयोगाभावादित्यर्थः । यस्मिन्न- 25 नेकम् इति। यस्मिन् वाक्ये वक्ता अनेकार्थवाचकानि पदानि जल्पन् स्वयमेवानेकमर्थमा- लोचयति तत्र तेषां पदानामसङ्गतिर्नैव दोषाय। विवक्षावशेन हि शब्दाः प्रयुज्यन्तेऽनेकं १. नत्वलङ्कारत्वेन ।

७८ कल्पलताविवेके चार्थ विलक्षणं वक्तमन्योन्यं चेत् पदानि न सम्बद्धानि न कश्चिद्दोष इति भावः। असम्बद्ध- त्वाच्च दोषाशङ्का युक्ता। स्वयमालोचनाच्च न दोषः । कुसुमभरः इति। कश्चित् कामी मलयोद्याने तरुणीं दृष्ट्रा स्वयमेव पर्यालोचयति। समुदायार्थशून्यं यत्तदपार्थ प्रचक्षते इत्यादि। अपवादार्थमिदम्। 5 चिरसः इति विरुद्धो रस इत्यर्थः । प्रबन्धेभ्यः इति। तदथा हयग्रीववधे'। तत्र किल हयग्रीवेरण पुत्रो नरकासुरानयनाय महोत्सवे प्रकृते प्रेषितः । स च तत्स्थानं गत्वा हरिहतं च नरकं जनेम्यः श्रुत्वा तत्सुतां च पितृदुःखाद्वनगतां बुद्धवा समाश्वासनार्थ तस्या एव सकाशमगमत्। एवमत्र करुणे रसे प्रकृते शृङ्गारो वर्णितः। तथाहि-स तां तपस्यन्तीं दृष्टैरैव विषमशरशितशरशतनिकररुजा विवशीकृतहृदय इदमुवाच 10 नववयसि रतोत्सवक्षमाया- स्तव तनुगात्रि तपो हि नानुरूपम्। वद कुसुमरजोभिरापगानां पृथुजघने यदि सेतवः क्रियन्ते॥ एतमेवार्थ स्वयमार्यया सूचयन्नाह-तव वनवास इति। रसवस्तुनोः इति रस- 15 योरित्यर्थः । मायादि-इति। माया वञ्चनं परव्यामोहनमिति यावत्। आदिशब्देन क्रीडादीनां ग्रहणम्। तदाह क्रीडागोष्ठीविनोदेषु तज्ज्ञैराकीर्णर्मैन्त्रणे। परव्यामोहने चापि सोपयोगाः प्रहेलिकाः ॥ क्रियागुप्तादि-इति। आदिग्रहणात् कारकगुप्ताक्षरच्युतक-मात्राच्युतक-बिन्दु-

रादि। उभयरूपता-इति। वाक्यार्थाश्रयरूपता वाक्याश्रयरूपता चेत्यर्थः। संठवेइ इति। तदैव हस्तस्पर्शादिसुखविधानेन उत्तरकालं च प्रच्छन्नसुरतोपभोगमनोरथपरिपूरणाशासं- दर्शनेनेत्यर्थः । प्रक्रान्तसमासस्य इति। "उपमानानि सामान्यवचनैः समस्यन्ते" इत्येवंविधस्य। 25 इत्यर्थदोषा: । [अथ रसदोषाः ] नानर्थक इति। शब्दोपात्तस्यैव हि पुनरनुवादो भवति, न प्रतीयमानस्येत्यर्थः । अनुभावापर्यवसायिनः इति। श्रृङ्गारी चेद्युवा संभवन्ति तथाविधा अनभावाः। शान्तक्वेन्न १. महाकाव्ये । २. दानवविशेषेण ॥ ३. प्रारब्धे ॥ ४ गुप्त ॥

दोषदर्शनम् ७९

सम्भवन्ति। तं प्रति पस्पशरूपत्वात्तथाविधानां विभावानामिति। शृङ्गारित्वनिश्चयाभावे सत्स्वपि तथाविधेषु विभावेषु लीलादयोऽनुभावा न कथश्चिदिह व्यज्यन्त इति यत्नेन प्रतिपाद्याः । अथ प्रतिकूलविभावादिग्रहः इति। इह हि अलक्ष्यक्रमव्यङ्गचस्य ध्वनेः प्रबन्धा- त्मनो रामायणमहाभारतादौ प्रकाशमानस्य प्रसिद्धत्यैव यथावत् प्रकाशनप्रकारजातं, 5 विभावभावेत्यादिना प्रतिपाद्यविरोधिर सेत्यादिना तदविरुद्वं सहृद्यचक्रवर्त्तिना यत् प्रकाशितं तदुपजीव्य प्रतिकूलविभावादिग्रहादये इमे दोषाः केचिदनेन काव्यप्रकाशकारेण प्रद- र्शिताः । तथाहि-प्रबन्धोडपि रसादीनां व्यञ्जक इत्युत्ते, तस्य व्यञ्जकतवे ये निबन्धन- प्रकारास्ते क्रमेणैवोपयोगिनः । पूर्व हि कथापरीक्षा, तत्राधिकावार्षेः, फलपर्यन्ततानयनं, रसप्रतिजागरणमित्यादि। तत्र प्रथमं तावन्निबन्धनन्। यथा 10

"विभावभावानुभाव-सञ्चार्यौदित्यचारुणः । विधि: कथाशरीरस्य वृत्तस्योत्प्रेक्षितस्य वा"॥ यथायथं प्रतिपिपादयिषितरसभावाद्यपेक्षया य उचितो तिभावो भावोऽनुभावः सञ्चारी वा तदौचित्यचारुणः कथाशरीरस्य विधिरिति श्रृङ्गारवर्णनप्सुना हि तादृशी कथा संश्रयगीया यस्यामृतुमाल्यादेर्विभावस्य लीलादेरनुभावत्य हर्षत्ृत्यादेः सञ्चारिणः स्फुट 15 एव सद्भाव इति। तत्र विभावौचित्यं तावल्लोके भरते च प्रसिद्रमेव। भावौचित्यं तु प्रकृत्यौचित्यात्। तच्च प्रकृतिविपर्यये रसदोषे दर्शयिष्यते। अनुभावौचित्यमपि भरतादौ प्रसिद्धमेव। इयत्तच्यते। लक्षणज्ञत्वं लक्ष्यपरिशीलनम् अद्ृष्टप्रभावोदितत्वप्रतिभाशालितवं चानुसर्त्तव्यम्। तथाहि-भरतादिविरचितां स्थिति चानुवर्त्तमानेन महाकविप्रबन्धान् वा पर्यालोचयता 20 स्वप्रतिभां वा अनुसरता कविना अवहितचेतसा भूतवा विभावाद्यौचित्यभ्रंशपरित्यागे परः प्रयत्नो विधेयः। औचित्यवतः कथाशरीरस्य वृत्तस्योत्प्रेक्षितस्य वा ग्रहो व्यञ्जक इत्यनेनैतत् प्रतिपादयति यदितिहासादिषु रसवतीषु कथासु विविधासु सतीध्वपि यत्तत्र विभावादयौ- चित्यवत् कथाशरीरं तदेव ग्राह्यम्। नेतरत् । रसवतीषु इति अनादरे सप्तमी। रसवत्त्वं चाविवेचकजनाभिमानाभिप्रायेण मन्तव्यम्। 25 विभावाद्यौचित्येन हि विना का रसवत्तेत्यर्थः । वृत्तादपि च कथाशरीरादुत्प्रेक्षिते विशेषतः प्रयत्नवता भवितव्यम् । तत्र ह्यनवधानात् स्खलतः कवेर्युत्पत्तिसम्भावना महती भवति। न हि तत्र इतिहासवशाद् एवं मया निबद्धमिति जात्युत्तरमपि सम्भवति। परिकर श्लोकश्चात्र १. -ग्रहेत्यादयः इम ख. ग. ॥२. मुक्तकः ॥ ३. ध्वनौ ॥ ४. प्रक्षेपः ॥

८0 कल्पलताविवेके "कथाशरीर मुत्पाद्य वस्तु कार्यं तथा तथा। यथा रसमयं सर्वमेव तत्प्रतिभांसतै॥" रसमयत्वसंपादने चाभ्युपायः सम्यग्विभावाद्यौचित्यानुसरणम्। तदर्शितमेव। किश्व "सन्ति सिद्धरसप्रख्या ये च रामायणादयः । 5 कथाश्रया न तैयोज्या स्वेच्छा रसविरोधिनी ।।" सिद्ध-इति। सिद्ध आस्वादमात्रशेषो न तु भावनीयो रसो येषु। कथानाम् आश्रया इतिहासाः । तैः इति सहार्थे। तैः सह त्वेच्छा न योज्या। सहार्थश्ात्र विषयविषयि- भावस्तेन तेषु कथाश्रयेषु स्वेच्ैव तावन् यज्या। कथश्चिद्वा यदि योज्यते तत्तत्प्रसिद्ध- रसविरुद्धा न योज्या। यथा रामस्य वीर[धर?]लचितित्वयोजनेन नाटिकानायकत्वं कश्चित् 10 कुर्यादिति तदत्यन्तमसमञ्जसम् । यदुक्तम् रामाभ्युदये' यशोवर्मणा-कथामार्गे न चातिक्रमः । स्वेच्छाडपि यदि वा योज्यते रसविरोधिनी न योज्येति प्रथमो व्यञ्जकत्व- निमित्तप्रकारः । अन्यांश्र स्वावसरेप्वेव दर्शयिष्यामः । एवमुक्तस्य कथापरीक्षणलक्षणस्य विभावाद्यौचित्यस्य व्यञ्जकत्वनिबन्धनस्य यद् विरुद्धून् "प्रबन्धे मुक्तके वापि रसादीन् बन्दुमिच्छुना। 15 यत्नः कार्यः सुमतिना प्ररिहारे विरोधिनाम् ।" इत्युपक्रम्य "विरोधिरससम्बन्धिविभावादिपरिग्रहः ।" इत्यन्तेने प्रकाशितं तदुपजीव्यप्रतिकूलविभावादिग्रहनामा दोषोडयममिहितः । दुर्वारा इति। अत्र कृतान्तोऽक्षम इति वैराग्यकथासंसूचकम्। चिन्ताया एव 20 प्रधानताम् इति। अत्र शृङ्गाराङ्गेन वाक्यार्थसमापनाद्विवक्षितः श्रृङ्गारः एव लब्धप्रतिष्ठ इति तद्विरुद्धवीररसगतभावनिबन्धो वाच्यमानतया तत्परिपोषक एव यद्यपि शृङ्गारवीरयोर्न परस्परं विरोधस्तथाप्युत्साहप्रकृतेवीरोदात्तस्य तथाविधकार्यकारित्वमेवानुगुणमित्यनुचित- शृङ्गारोपनिबन्धो विरुध्यत इति युक्तं वीरशृङ्गारयोरविगेधापवादत्वेनेदमुदाहरणमिति। द्वितीय-इति। विपक्षभूतवैराग्यविभावाद्यवधारणेडपि ह्यशक्यविच्छेदत्वेन दाढर्च- 25 मेवानुरागस्योक्तं भवति इति भावः । तदेवम् "विवक्षिते रसे लव्ध-प्रतिष्टे तु विरोधिनाम् । बाध्यानामङ्गभावं वा प्राप्तानामुक्तिरेच्छला ॥ " इति। १. नाटके ॥ २. -मिच्छता ख. ग ॥ ३. मूले "इत्यनेन" इति ॥४ व्यभिचारी ॥ ५, निर्दोषा॥

दोषदर्शनम् ८१

यदुक्तं तत्र बाध्यानामुक्तिरच्छलेत्यंश्रो व्याख्यातः । अङ्गभावं वा प्राप्तानामिति च योंडशस्तं विवेचयितुमाह-यत्र तु इति । अङ्गताऽडप्तिः इति । अङ्गभावप्राप्तिर्हि तेषां स्वाभाविकी समारोपकृता वो। तत्र स्वाभाविक्यामविरोधो यथा भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रल्यं मूर्च्छा तमः शरीरसादम्ं। 5 या मरणं च जलद्भुजगजं य- प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥ मरणम् इति। मरणं ह्यचिरकालप्रत्यापत्तिमयं त्रियमाणस्य पूर्वक्रिया वा। तत्र his त् प्राणत्यागकर्तृतात्मिका पूर्वक्रियैव पाशबन्धाद्यवसरगता मरणशब्देनात्र विवक्षिता। अत्र च न भ्रम्यादीनां व्याधीनां विप्रलम्भे स्वभावसिड्रोऽङ्गभाव इति नास्ति विरोधः । समारोपितायां 10 तु स्वयमेवोदाहरिष्यति-पाण्डु क्षाममित्यादि। यथा वा कोपात्कोमलेति। अत्र बद्च्वा हन्यत य इति च रौद्रानुभावानां रूपकबलादारोपितानां तदनिर्वाहादेवाङ्गत्वम् । तद्गानाम् इति। तदङ्गानामेवादोषो नातदङ्गानामालस्यौग्यजुगुप्सानामित्यर्थः । तद्वर्ज सर्व एव शङ्गारे व्यभिचारिण इत्युक्तत्वात् । आश्रय-इति। आश्रयस्य स्त्रीपुरुषा- न्यतरस्याधिष्ठानस्यापाये रतिरेवोच्छिदेत। तत्या जीवितसर्वस्वाभिमामरूपत्वेनोभयाघिष्ठान-15 त्वात्। वाक्यार्थत्वम् इति प्रस्तुतत्वमित्यर्थः । नन्वेवं सर्व एव व्यभिचारिण इति विघटित- मित्याशङ्कयाह-श्रृङ्गारे वा इति। अदीर्घकाले येत्र मरणे विश्रान्तिपदबन्ध एव नोत्पद्यते तत्रास्य व्यभिचारित्वम्। कदाचिद् इति। यदि तादशीं भङ्गीं घटयितुं सुकवेः कौशलं भवति। एवमुभयरूपाङ्गभावप्राप्तित्र्याख्याता। या पुनरन्या प्रधाने एकस्मिन् वाक्यार्थे परस्परविरोधिनोरद्वयोरैंङ्गभावगमनरूपा, ताम् अङ्गिन्यङ्गत्वमात्तौ यावित्यत्र व्याख्यास्यामः । 20 मरणे इत्यादि। मरणस्य यत्पदं या अवन्थितित्तस्य वन्धमात्रमपि न कृतमित्यर्थः। यथा मरणे प्रतीतिर्न विश्राम्यति तथा मरणं निवद्दमिति यावत् । अत्र करुणोचित इति। करुणस्यैवाङ्गभूतः पार्ण्डरोगः श्लेपवलारोपितोऽत एव च शृङ्गारस्याङ्गतामिवागतः साधा- रण्यान्त दुष्ट इत्यर्थः । क्षेत्रिय इति पारदारिकः प्रकृतः प्रतीत एवेत्ययमर्थो न व्याख्यातः । प्रसिद्ध- 25 इति। प्रसिद्धः सोडस्थिरत्वलक्षणो गुणो यत्र तच तदुपमानं च तत् तस्य भावस्तत्ता तयेत्यर्थः । उपात्तम् इति। शाव्या वृत्या यद्यप्युपमानत्वमस्थिरत्वस्य प्रतिपादितं तथाS- १. वा समुच्चये। २. खेदम् । ३ पयस्तच्॥ ४. करण ॥ ५. रसे श्रङ्गारे ॥ ६. -विरोधेनोर्द्धवयो-इति क. ख. ॥ ७. करण- कख. ॥ ८. कुष्ठरोगः [!] ९. प्रकृतेः क. ॥ १०. अपाङ्गभङ्गरूपं वस्तु ॥ ११

८२ कल्पलताविवे के

प्यस्थिरत्वगुणविशिष्टो मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्ग एवोपमानभावेनात्र विवक्षितः । त्त्यैव तद्गुण- विशिष्टस्योपमानतोपपत्तेः । यदि वा मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गेत्येतत् शृङ्गारं प्रति सम्भाव्यमान- विभावानुभावरूपमपि प्रसिद्धतद्गुणोपमानतयोपात्तं शान्तमेव पुष्गाति, न तु श्रृङ्गार- मित्यञ्जसतयैव व्याख्येयम्।

5 नैरन्तर्यस्याभावाद् इति। शृङ्गारस्याप्रतीतेः कयोरनैरन्तर्य स्यादिति भावः । आश्रयैक्ये इति। तथा चोक्तम् "विरुद्वैकाश्रयो यस्तु विरोधी स्थायिनां भवेत्। स विभिन्नाश्रयः कार्यस्तस्य पोषेडप्यदोषता !! " रसान्तरेण इति। यदुक्तम्

10 "एकाश्रयत्वे निर्दोषो नैरन्तर्ये विरोधवान्। रसान्तरव्यवधिनाँ रसो व्यङ्गचः सुमेधसा॥" एकाश्रयत्वेन निमित्तेन यो न विरोधी किन्तु निरन्तरत्वेन निमित्तेन विरोधमेति स तथाविधविरुद्धरसद्वयाविरुद्वेन रसान्तरेण मध्ये निवेशितेन युक्तः कार्य इत्यर्थः । शान्तः इति। ननु नास्त्येव शान्तो रसस्तस्य हि स्थाय्येव नोपदिष्टो मुनिना। 15 मैवम्। शान्तो हि तृष्णाक्षयसुखस्य यः परिपोषस्तल्लक्षणो रसः प्रतीयत एव। तृष्गानां विषयाभिलाषाणां यः क्षयः सर्वतो निवृत्तिरूपो निर्वेदस्नदेव सुखं तस्य स्थायीभूतस्य यः परिपोषो रस्यमानताकृतस्तदेव लक्षणं यस्य स शान्तो रसः प्रतीयते। स्वानुभवेनापि निवृत्तभोजनाद्यशेषविषयेच्छाप्रसरत्वकाले सम्भाव्यत एव। तथा चोक्तम् "यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत् सुखम् । 20 तृष्गाक्षयसुखस्यैते नार्घतः?] षोडशी कलाम् ।" अन्ये तु सर्वचित्तवृत्तिप्रशम एदास्य स्थायीति मन्यन्ते। तच्चासत्। अभावस्य प्रसज्यप्रतिषेधरूपत्वे चेतोवृत्तित्वाभावेन भावत्वायोगात् । पर्युदासे त्वस्मत्पक्ष एवायम् । अन्ये तु "स्वं सवं निमित्तमासाद्य शान्तादुत्पद्यते रसः । 25 पुनर्निमित्तापायेन शान्त एव प्रलीयते ।।" इति भरतवाक्यं दृष्टवन्तः सर्वरससामान्यस्वभावं शान्तमाचक्षाणा अनुपजात- विशेषान्तरं चित्तवृत्तिरूपं शान्तस्य स्थायिभावं मन्यन्ते। एतच्च नातीवास्मत्पक्षाहूरम् । १. रसः ॥ २. सह ॥ ३. व्यवधानेन ।।

दोषदर्शनम्

प्रागभावप्रव्वंसाभावकृतस्तु विशेषः । युक्तश्च प्रव्वंस एव तृष्गानाम्। यथोक्तम्-"वीत- रागजन्मादर्शनाद्" इति। प्रतीयत एव इति। मुनिनाप्यङ्गीक्रियत एच क्चिच्छम इत्यादि वदता। न च तदीया पर्यन्तावस्था व्यावर्णनीया. येन सर्वचेष्टोपनमाद् अनुभावाभावेनाSप्रतीयमानता स्यात्। श्रृङ्गारादेरपि हि फलभूमावव्यावर्ण्णनीयतेव। पूर्वभूमौ तु "[तस्य] प्रशान्तवाहिता- 5 संस्कारात्" 'तच्छिद्ेषु प्रत्ययान्तराणि संत्कारेन्यः" इतिसूत्रद्वयनीत्या चित्राकारा यम- नियमादिचेष्टा वा राज्यघुरोद्वहनादिलक्षणा वा शान्तत्यापि जनकादेईष्टैवेत्यनुभावसन्गावात् यमादिमध्यसम्भाव्यमानभूयव्यभिचारिस्जावाच्च प्रतीयन एव। न न प्रतीयते। नास्य विभावाः सन्तीति चेन्न। प्रतीयत एव तावदसौ। तत्य च भवितव्यमेव प्राक्तनकुशल- 10

ननु तत्र हृदयसंवादाभावाद्त्यमानतैव नोपपत्ता। क एवमाह से नास्तीति। यतः प्रतीयत एवेत्युक्तम्। ननु प्रतीयते सर्वत्य तु क्कायात्पर्द न भवति। तर्हि वीतरागाणां शृङ्गारो न श्लाध्य इति सोऽपि रसत्वाच्ध्यवतान्। अयमर्थः : यदि नाम सवेजनानुभव- गोचरता तस्थ नास्ति नैतावताSसौ अलोकसामान्यमहानुनॉवाचत्तवत्तिविशावत् प्रतिक्षेप्तुं शक्यः । ननु धर्मप्रधानोऽसौ वीर एवेति सन्भाव्यते। न वीरस्याभिमानमयत् न व्यवस्था- 15 नात्। उत्साहो ह्वयमेवंविध इत्येवन्प्राणः इत्यर्थः। शान्तत्य चाहङ्कारप्रशमैकरूपतया स्थितेः। तयोरीहामयत्वनिर्रह््वेनाव्यन्तविरुद्धयोि यदैक्य परिकल्यते तद् वीररौद्रयोरपि तथाप्रसङ्गः। तयोर्हि अत्यन्तविरोधोऽपि नान्ति। धर्मार्थकामार्जनोपयोगित्वचक्षणस्य रूपत्य समानत्वात् । नन्वेवं दयावीरः कोडभिधीयतां धर्मवीरो दानवीरो वा। न चासौ कश्चित्। 20 शान्तत्यैवेदं नामान्तरकरणम् । तथा हि मुनिः "दानवीरं युद्रवीरं धर्मवीरे तथव च। रसं वीरमपि प्राह त्रह्मा त्रिविघमेव च ।। " इत्यागमपुरःसरं त्रैविध्यमेवान्यधाहित्यत्ति शान्तो रसः । क्रमप्रसरसम्भावना इति। शान्तादन्तरनक्कतस्ततः श्ृङ्गार इत्यनेन क्रमेण 25 श्रृङ्गारस्य प्रसरः सम्भाव्यते इत्यभिप्रायेणाङ्कुतमन्तरीकृ्य श्रृद्गारो निबद्धः। क्रमप्रसरमेव दर्शयति-अहो गीतमित्यादिना। एकस्मिन्नषि वाक्ये इति। तथा चोक्तम् १. शान्तो रसः ॥ २. मुनिः ॥ ३. हृदयसंवादः ॥ ४. शान्तस्य ॥ ५. महाप्रभावाः पुरुषा भीमादयः ।

८४ कल्पलताविवेके

निवर्त्तते हि रसयोः समावेशे विरोधिता ॥" रसान्तरेण व्यवहितयोरेकप्रबन्धत्थयोविर्द्वयोविरोधिता निवर्त्तत इत्यत्र न काचिद्धान्तिः। यस्मादेकवाक्यत्थयोरपि रतयोरुक्तया नीत्या विरुद्धता निवर्त्तत इत्यर्थः । 5 दूरापेतत्वम् इति त्वदेहानामित्यर्थः । असम्भावनास्पदम् इति आत्मीया इमे देहा इत्येवं संभावनाया अत्थानमित्यर्थः । तदात्म-इति। त एव देहा एवात्मान आत्मी- यास्तेषु वा आत्मीया अ्मी इति सन्भावनाया अनिवर्त्तनादित्यर्थः । उत्साहाद्यवगत्या इति। वीरा: स्वदेहानितयादिना या असाहादवगतिस्तया. उत्साहाद्वगतिकारिणोश्व कर्तृकर्मलक्षणयोरर्थयोविशेभ्यवेन सकलवाक्यार्थांनुगामितया प्रतीतत्वात्। शङ्गारवीभत्स- 10 योरन्तरेSविनिवेशितस्यापि वीरत्य नितरामन्तरा भवनं प्रतीयत एवेत्यर्थः । आदिग्रहणा- त्तद्वचभिचारिप्रभृतयो गृह्यन्ते। दन्तक्षतानि इति। अत्र श्रङ्धारतुन्यवेन शान्तो विवक्षितः । रतिर्या इति। अत्र रत्या प्रेयोऽलङ्काररूपया त्वालन्वनभूतो तृपप्रभावातिशयो लकयते। शोकव्यभिचारि इति। यदा भीता इत्मनेन करुणत्थायिनः शोकत्य निचारिमूत तुच्छ तु नारीगतं 15 भयमुपवर्णितं तदा पुनरण्युद्यद्विवाहा इवेत्युप्रेक्षावशसमर्पितत्व कुमाजनसुलभस्य भय- स्यानुस्मरणमञ्जसमेवेत्यर्थः । ननु अन्यपरत्वेऽपि त्वभावो न निवर्सते, त्वभावकृत एव च विरोध इत्यभिप्रायेणाह- अन्यपरत्वेऽपि इति। वाच्यम्य इति वाक्यवाच्यत्येत्यर्थः। तदाक्षिप्तानाम् इति। वाक्यार्थाक्षिप्ततवादेव रसानां वाच्यार्थत्वमन्युपगन्यत इति न पूर्वापरव्याघातः। भीत- 20 विप्लुतादि इति। आदिग्रहणात् करुणाडयो दृष्टिविशेषा गृहन्ते। तथा च तल्लक्षणानि-

दृष्टिर्भयानिकात्य्थे भीता जेया भयानके।। पुटौ प्रन्कुरितौ यत्या नित्त्धौ पतितौ पुनः। विप्लुतोद्छ्टत्ततारा च दृष्टिरंषा तु विप्लुता ।। 25

पतितोरध्द्वपुटा सान्ना मन्युमन्थरतारिका। नासाप्रानुगता दृष्टिः करुगा करुणे रसे ॥" इति। १. त्वच्छं ग॥ २. पवरंत्र वाक्यार्थत्वेनान्युपगमादित्यत्र ॥ ३. -तारका ग. ॥ ४. - ताराक ग ।।

दोषदर्शनम् ८५

अर्थ इति करुणलक्षणः। लेशतस्तु सम्भोगस्य इत्यादि। संभोगशृङ्गारोपयोगाभि- नयसूचाकरणक्रमेण चेत्यर्थः । एवम् इति। यथा एहीत्यत्र श्लोके विधिप्रतिषेधयोरनूद- मानत्वेन सेमावेशेन विरोधत्तथेत्यर्थः । कुरवक-इति। अत्र हि यच्छव्दनिर्देश्यस्य नृपत्य प्रभावातिशयवर्णने तद्विपक्षाणां यः करुणो रसः स न केवलं विभिन्नाश्रयत्वेन यावता स्वास्वादेविश्रान्त्यभावाद्विवेकशालिनां सामाजिकानां वानचित्तृतिमुत्पाद् यि तुम लमित कुण्ठ 5 शक्तित्वेनापि न वीरें विरुगद्वि, प्रत्युत वीरात्वादातिशयपर्यवसानेन प्रीत्यतिशयहेतुत्वं प्रति- पद्यत इति। अत इति। यर्नात करुणत्य कुण्ठशक्तिवेन विषयान्तरे वीरेण विरोधिना न विरोधसंभवोऽत इहापि करगत्य कुण्ठशक्तिवात्तद्विरोधाधायिना सम्भोगेन न कथञ्चिद्वीरव- द्विरोध: सम्भवीति । अस्त्येव निर्विरोधत्वम्-इति। अन्नायं भावः । पूर्व पक्षद्वये संभोग - 10. करुणयोरन्यत्राङ्गभावगमनानिरविराधत्वमुक्तन्। अधुना तु स संभोगः करुणस्यैवाङ्गतां प्रतिपन्नः क्थ विरोधीति व्यवत्थाप्यते। तथाहि करुणो नाम-इष्टजनविनिपातादेः विभावा- दित्युक्तम्। रष्टता च नाम राणीयतासूला। ततश्च पुनरप्युद्यदिवाहा इवेत्युत्प्रेक्षयेर्देमुक्तम्। दावाग्नेः परिता अमगेन प्रासनः प्रथमानुरागातिशयद्दत्तान्तः स्मर्यमाण इदानीं विध्वस्ततया शोकविभावतां प्रक्ृष्ठा प्रतिघ्ते इति वा्यार्थीभूतत्य करुणस्य विरोधिनाऽपि शृङ्गारेण 15 परिपोष एवाधीयते। परतत्तु श्रृङ्मारपाषितिन करुगेनात्र मुख्य एवार्थ उपोद्वल्यते। उक्त हि "गुणः कृतात्नसंस्कारः प्रधानं प्रतिपद्यते। प्रधानत्योपकारे हि तर्था नूयसि वर्सते ॥" अमुना च विरोधोद्रणप्रकारजातेन बहुतरं लक्ष्यमुपपादितं भवतीत्यभिप्रायेणाह- 20 इत्थं च इति। तस्य इनि करुणत्य। अथवा इति। पूर्वमङ्गतोकत्या प्रकारद्वयेन निर्वि- रोधत्वं सूचितम् । इदानीं तृतीयेनापि प्रक्ारेण तद् व्यवस्थाप्यत इत्यर्थः । एवं रसानां विरोधिभि: समावेशासमावेशयोविषयविभागे दर्शिते तेषामेकप्रबन्ध- विनिवेशने यो न्यायस्तं प्रतिपाद्यितुं प्रस्तावाद् ध्वनिकारोक्तेंमेव प्रदर्श्यते "प्रसिद्वेडपि प्रबन्धानां नानारसनिबन्वने। 25

१. -नूद्यमानसमावेशेन ॥ २. स्वात्मन्यास्वाद- ग.।३. आगन्तुकानाम् ॥ ४. क्रामन्त्य इत्यादौ॥ ५ वक्ष्यमाणम् ॥ ६. वाक्यार्थीभूवत्य वीरस्व सान्निध्यात् करुणस्य वाक्यार्थीभूतत्वम्।। ७. वीर ॥ ८ पुट्टः क्रियते॥ ९, कृतात्मसंस्कारत्वेन ॥ १०. लक्षणम् ॥ ११. प्रबन्धानाम्॥

८६ कल्पलताविवेके

प्रबन्धेषु महाकाव्यादिषु नाटकादिषु वा विप्रकीर्णतयाSङ्गाङ्गिभावेन वा बहवो रसा उपनिवध्यन्त इति प्रसिद्धौ सत्यामपि, यः प्रबन्धानां छायातिशययोगमिच्छति तेन तेषां रसानामन्यतमः कश्चिद्विवक्षितो रसोडङ्िलवेन विनिवेशयितव्य इत्ययं युक्ततरो मार्गः । ननु रसान्तरेषु बहुषु प्राप्तपरिपोषेषु सत्सु कथमेकत्याङगिता न विरुध्यत इृत्या- 5 शङ्कचेदमुच्यते "रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतत्य रसस्य यः । नोपहन्पङ्गितां सोऽत्य स्थायित्वेनावभासिनः ॥ " प्रबन्धेषु प्रथमतर प्रस्तुतः सन् पुनः पुनरनुसन्घीयमानत्वेन स्थायी यो रसस्तत्य सकलसन्धिव्यापिनो रसान्तैरैरन्तरालवर्तिभि: समावेशो यः स नाङ्ितामुपहन्ति। एतदेवो- 10 पपादयितुमुच्यते "कार्यमेकं यथा व्यापि प्रबन्धस्य विधीयते। नथा रसत्यापि विवौ विरोधो नैव विद्यते ।।" सन्ध्यादियत्य प्रबन्धशरीरस्य यथा कार्यमेकमनुयायि व्यापकं कल्पते न च तत्कायान्तौर्न सहयते, न च तैः सङ्कीर्यमाणस्यापि तत्य प्रावान्यमपचीयते, तथैव रस- 15 स्याप्येकत्य सन्निवेशे क्रियमाणे विरोधो न कश्चित्। प्रत्युत प्रत्युदितविवेकानामनुसन्धान- वतां सचेतसां तथाविधे विषये प्रह्लादातिशयः प्रवर्त्तते। वीरशृङ्गारयोः शङ्गारहात्ययोः वीराङ्कतयोवींररौत्रयो रौद्रकरुणयोः शृङ्गारा्क्रतयोरित्यादीनां येषां परत्परमविरोधस्तेषां भवत्वङ्गाङ्िभावः। येषां तु परस्परं वाध्यवाधकभाव एव तेषां स कर्थं भवेदित्याशङ्कचाह

20 "अविरोधी विरोधी वा रसोडङ्गिनि रसान्तरे। परिपोष न नेतव्यस्तर्थां त्यादविरोधिता ।।" वाशव्दत्यायमभिप्रायः । अङ्गिरसापेक्षया यद्यत्य रसान्तरत्योत्कर्षों निवध्यते तदाडविरुद्धोडपि रसो नियद्रश्रोदावहः। अथ ते युक्याङ्गिनि रसेऽङ्गभावनयनोपपत्तिर्घटते, तद् विरुद्धोऽपि रसो वक्यमाणेन विषयभेदादियोजनेनोपनिवध्यमानो न दोषावह इति 25 विरोधाविरोधावकिञ्चित्करौ, विनिवेशनप्रकार एव त्वववातव्यमिति। तत्राविरोधिनो रस- स्याङिरसापेक्षयाऽत्यन्तमाधिक्यं न कर्त्तव्यम्। उत्कर्षसाम्येऽपि तयोरविरोधसम्भवादित्ययं प्रथम: परिपोषपरिहारः। यथा १. एवं सति ॥ २. यदि पुनः ।

दोषदर्शनम् ८७

सा एक्कत्तो रुयइ पिया अण्णत्तो समरतूरनिग्घोसो। तेषां णेहेण रणरसेण य भडस्स दोलाइयं हिययं।। रोदिति प्रियेत्यतो रत्युकर्षः, समरतूर्येति भटस्येति चोत्साहोत्कर्षः, दोलायितमिति पा च तयोरन्यूनाधिकतया सान्यमुक्तम्। एतच्च मुक्तकविषयमेव भवति न तु प्रबन्धविषयमिति केचिदाहुः त्म। तच्चासत्। 5 आधिकारिकेडपि इतिवृत्ते त्रिवर्गफले समप्राधान्यस्य सम्भवनात् । तथाहि रत्नावल्यां सचि- वायत्तसिद्धित्वाभिप्रायेग पृथिवीराज्यलाभ आधिकारिकं फलम्। कन्यारत्नलाभः प्रासङ्कि- य कम्। नायकाभिप्रायेण तु विपर्यय इति स्थिते, मन्त्रिवुद्गौ नायकवुद्दौ च स्वान्यमाच्य- वुद्धचेकत्वात् फलमिति नीव्या एकीक्रियमाणायां समप्राधान्यमेव पर्यवत्यति। अद्विरसविरुद्वानां व्यभिचारिणां प्राचुर्येणानिवेशनम्। निवेशने वा क्षिप्रमेवाङि- 10 गतव्यभिचार्यनुव्ृत्तिरिति द्वितीयः । यथा कोपात् कोमलेति। अत्राङ्गिभूतायां रतावङ्गचेन यः क्रोध उपनिवद्धत्तत्र बद्धा दृदमिति अमर्षस्य निवेशितत्य क्षिप्रमेव रुदत्येति हसन्निति

अङ्गतवेन पुनः पुनः प्रत्यवेक्षापरिपोष नीयमानत्याप्यङ्गभूतस्य तस्य रसस्येति तृतीयः । अत्र च तापसवत्सराजे वत्सराजस्य पद्मावती विषयसंभोगश्ङ्गार उदा- 15 हरणीकर्तयः । अनया दिशा अन्येऽपि प्रकारा उत्प्रेक्षणीयाः । अथ पुनः पुनर्दीमिरिति। तथा चोक्तम्

आरब्ध-इति। इतिवृत्तवशादारब्धा शङ्कचमानप्राया न तु सवथैवोपनता विश्रान्तिर्विच्छेदो यत्य स तथा। आरव्धविश्रान्ते रसस्याङ्किनोऽनुसन्धिर्त्यञ्जकत्वे निबन्ध- 20 नमित्यर्थः । यथा तापसवत्सराजे। एतचाङ्ग्यननुसन्वानलक्षणदोषव्यतिरेकद्वारेणोप- दर्शयिष्यते। एवनुक्तत्य रसप्रतिजागरणरूपस्य रसानुसन्धानत्य व्यञ्जकत्वनिवन्धनप्रकारत्य योंडशो विच्छेद आरम्भणीयः इति तद्विरुद्धम्। "परिपोषं गतत्यापि पौनःपुन्येन दीपनम्"। इति यत् प्रकाशित तदुपजीव्यदोषोऽयमुपदर्शितः । पुनरनुसन्धानं विधेयम्- 25 इति। यस्वंशस्तत्विरुद्रमङ्विनोऽननुसन्धानमित्यनेन अयम् एव प्रकाशयिष्यति। १. वत्सराजरझ्ा- ग. ॥२ ध्वनिकारः ॥

८८ कल्पलताविवेके

अथाकाण्डप्रथनम् इति। "उद्दीपनप्रशमने यथावसरमन्तरा।" रसस्योद्दीपनं विभावादिपरिपूरणया यथा-अय सो राया उदयणो इति सागरिकायाः, प्रशमनं च वासवदत्तातः पलायने, पुनरुद्दीपनं चित्रफल्हकोल्लेखे, प्रशमनं सुसङ्गताप्रवेश 5 इत्यादि। गाढं हि अनवसरपरिमृदितो रसः सुकुमारमालतीकुसुमवज्झटित्येव म्लानिमव- लम्बेत। विशेषतत्तु श्रृङ्गारः। यदाह मुनिः "यद्वामाभिनिवेशित्वं यतथं विनिवार्यते। दुर्लभत्वं च यन्नार्याः कामिनः सा परा रतिः ॥" इति। सुलभावमानी हि मदन इति तद्टिदः। तथाहि-अभिलप्यमाणं वस्तु प्राप्तं चेत् 10 कोऽभिलाषः। तेन प्राप्तं प्राप्तमपहारितमिव गतं गतं प्राप्तमिवत्येवं परम्पराक्रमेण विवर्दष्णु- रयं कामः परमां प्रीति प्रतनोति। न ह्यत्र कण्डूयायामिव निवृत्तिः साध्या, अपि तु भोगात्मकं सुखन् ! भोगश्च सति कामे। तेन स प्रत्युत संवर्द्दनीयः । सा रतिः इति

वीररसादावपि यथावसरमुद्दीपनप्रशमनाम्यां बिना झटित्येवाद्धुतफुल्लकल्पे साध्ये 15 लव्धे प्रकटीचिकीर्षित उपायोपेयभावो न प्रदर्शित एव स्यात्। एवममिहितस्य फलपर्यन्तता- नयनरूपस्य व्यञ्जकत्वनिमित्तप्रकारत्य योंडशो रसत्य प्रशननमिति तद्विरुद्म् अकाण्डे च प्रकाशनमिति यत्तदत्रोपवर्णितम्। यस्तु रसत्योदीपनमित्यंश्स्तद्विरुद्रम् अकाण्ड एव विच्छित्तिरिति यत्तदकाण्डच्छेद इति प्रदर्शयिभ्यते। अपि तावद् इति। आन्यां शब्दान्यां दुर्योधनादेस्तद्वर्णनं दूरापास्तमिति वेणीसंहारद्वितीयाङ्कभागमेवोदाहरणत्वेन व्वनति। अत 20 एव वक्यति दैवव्यामोहितत्वम्-इति । स्खलितानि इति दोषा इत्यर्थः । अथाङ्गतिविस्तृतिः इति। यदुक्तम् "इतिवृत्तवशायातां त्यक्त्वाऽननुगुणां स्थितिन्।

स्थितिम् इति। कथाशय्याम्। कथान्नयः इति। यथा कालिदासप्रबन्धेषु। तथाहि 25 रघुवंशेऽजादीनां राज्ञां विवाहादिवर्णनं नेतिहासेषु निरपितम्। यथा च सर्वसेनविरचिते हरि- विजये कान्तानुनाथनाङ्गत्वेन पारिजाताहर्णादि निरप्तमितिहासेष्वदृष्टमपि। यथा वा आन- न्दवर्द्धनाचार्यविनिमिंते अर्जुनचरिते अर्जुनत्य पातालवि नयादि वर्णितमितिहासाप्रसिद्म्। १. भावे ॥ २. कामिनो निवारणम् ॥ ३. -दृश्ट्मति रु.।

दोषदर्शनस् ८९

सत्कविना हि प्रबन्धमुपनिबव्नता सर्वात्मना रसपरतन्त्रेण भवितव्यम्। तैत्रेतिवृत्ते यदि रसाननुगुणां स्थिति पश्येत्तत्तां भङ्कतवापि स्वतन्त्रतया रसानुगुणं कथान्तरमुत्पादयेत्। न हि कवेरितिवृत्तमात्रनिर्वहणेन किश्चित् प्रयोजनम् । इतिहिासादेव तत्सिद्वेः । तथा सन्घिसन्व्यङ्गघटनं रसादिव्यक्त्यपेक्षया न तु केवल्या शात्त्रस्थितिसंपादने- च्छया। यथा रत्नावल्यां धीरललितित्य नायकत्य घर्माधविरुद्धसंभोगसेवायामनौचित्या- 5 भावात्। प्रत्युत न निःसुखः त्यादिति श्लाध्यवान्। पृथिवीराज्यमहाफलान्तरानुबन्धि- कन्यालाभफलोद्ेशेन प्रस्तावनोपक्रमे पञ्चापि सन्धयेवन्थापञ्चकसहिताः समुचितसन्व्यङ्ग- परिपूर्णा अर्थप्रकृतियुक्ता दर्शिता एव। ग्रारम्भेऽन्निन् न्वामिन इति, वीजादेव प्रभृति विश्रान्तविग्रहकथ इति, राज्यं निर्जितशत्रु इति च बचमिरपभोगसेवावसरोडयमित्युपक्षेपात् प्रभृति हि निरुपितम् । 10

अस्यार्थत्य यत्नावधेयत्वेनेष्टत्वात् त्वकण्ठेन व्यतिरेक उक्तो न तु केवलयेति। तस्योदाहरणं यथा-वेणीसंहारे विलासाख्यत्य प्रतितृत्वसन्व्यङगत्य प्रकृतरसबन्धाननु- गुणमपि द्वितीयेऽक्के भरतमतानुसरणमात्रेच्छ्या घटनन। यदि च परमार्थतः पर्यालोच्यते ततो मुनेरपि नेदग्विधं मतम्। मुनिनापि हि सन्ध्यङ्कानां रसाङभृतमितिवृत्तप्राशत्त्योत्पा- दनमेव प्रयोजनमुक्तं, न तु पुर्वरङ्वाङ्गवदद्संपादन विद्वाविनिवारणं वा। यथोक्तम् 15

"इष्स्यार्थत्य रचना वृत्तान्तत्यानपस्यः । रागप्राप्तिः प्रयोगत्य गुह्यानां चैव गृहन्न् ॥ आश्चर्यवद्भिख्यानं प्रकाश्यानां प्रकाशनन् । अङ्गानां पड्विधं हेतत् दष्टं शाके प्रयोजनन्" ॥ इति।

ततश्र 20

"समीहा रतिभोगार्था विासः परिकीनितः ।"

इति प्रतिमुखसन्व्यङ्गविलासलक्षणो रतिनोगश्दः अधिकारिकरसोचितस्थायि- भावोप बृंहकविभावाद्युपलक्षणार्थवेन प्रयुक्तो नारायणरविना। "यथातत्त्वं नाधिगतार्थ" इति "अधिकृतो ह्रत्र वीररस" इति एवं कार्काद्वयेनोक्तस्याधिकावापलक्षणस्य 25 व्यञ्जकत्वकारणप्रकारस्य विरुद्धं "विस्तरेणान्वितत्यापि वस्तुनोऽन्यस्य वर्णनम्" इति यत् प्रकाशितं तदाश्रित्ग दोषोडयममिहितः । १. एवं सति ॥ २. सन्ध्यङ्ञात्।। १२

९० कल्पलताविचेके एवमन्येऽपि इति। तथा च ध्वनिकार :- "रसस्य स्याद्विरोघाय वृत्त्यनौचित्यमेव च ॥" वृत्तर्व्यवहारस्य यदनौचित्यं तदपि रसमङ्कहेतुरेव। यथा नायकं प्रति नायिकायाः कस्याश्रिदुचितां भङ्गिमन्तरेण त्वयं संभोगाभिलापकथने। यदि वा वृत्तीनां भरतप्रसिद्धानां 5 कैशिक्यादीनां काव्यालक्कारान्तरप्रसिद्धानामुपनागरिकाद्यानां वा यदनौचित्यमविषये निबन्धनं तदपि रसभङ्गहेतुरेवेत्यपि द्रष्टव्यम् । अत्र च परिकर लोकाः "मुख्यो व्यापारविषयः सुकवीनां रसादयः । तेषां निबन्धने भाव्यं तैः सदैवाप्रनादिमिः ॥ नीरसस्तु प्रबन्धो यः सोऽपशब्दो महान् कवेः । 10 स तेनाकवरेव त्यादन्येनास्मृतल्क्षणः ।। पूर्वे विश्ृङ्कलगिरः कवयः प्राप्तकीत्यः । तान् समाशित्य न त्यास्या नीतिरा मनीषिणा।। वाल्मीकिव्यासमुख्याश्च ये प्रख्याता कवीश्वराः । तदभिप्रायवाह्योऽयं नात्माभिर्दर्शितो नयः ।" 15 अपशब्द इति दुर्यश इत्यर्थः । ननु कालिदास: परिपोष गतत्यापि करुणत्य रतिप्रलापेषु पौनःपुन्येन दीपनम- कार्षीत्। तत् कोडयं रैसविरोधिनां परिहार प्रति निर्बन्ध इत्याशङ्क्याह-पूर्व इति। न हि वसिष्ठादिभिः कथञ्चियदि स्वतिमार्गत्यक्तत्तद्यमपि तथा त्यजामः। अचिन्त्यहेतुकत्वान्मुनि- चरितानामिति भावः ॥ इति रसदोषाः ॥ 20 इति कल्पप्लवशेषे कल्पलताविवेक दोपदर्शनो नाम प्रथमः परिच्छेदः॥

१. कालिकादासः स. ॥ २. उद्दीपनादीनाम् ।

[अथ गुणविवेचनो नाम द्वितीयः परिच्छेदः । ] अर्थात् इति। यद्यपि सम्भोगविप्रलम्भोभयरूपः शङ्गारस्तथाऽपि गोवलीवईन्याये- नाननतरविप्रलम्भप्रयोगसामर्ध्यात् शुङ्गारः सम्भोग इत्युक्तः। श्रव्यत्वम् इति। "श्रव्यं नाति- समस्तार्थशब्दं मधुरमिष्यते" इति माधुर्यलक्षगतेन श्रव्यत्वं यद्भामहेनोक्तं तन युक्त- मित्यर्थः । अङ्गीकृतम् इति। यथाशब्दप्रयोगात्तयेति लभ्यते। एताः इति भङ््यः । 5 सङ्घटनादयः इति। आदिग्रहणेन पश्चानुपू्धर्या मध्यृ्त्यादयो गृह्यन्ते। अत्र हि इति। यदि हि क्रोधादिव्यञ्जकं वाच्यं भवेत्तत उपपद्ेरन्नुद्गता रचनादयः । न चैतदनभिनेयार्थ येन स्वेच्छाप्यनुमन्येत रचनादीनान्। किन्वभिनेयार्थनिदम्। न च तत्र रौद्रादावययुद्रता रचनादयः उपपन्नाः । अनो वन्त्रौचित्यादेव रचनादीनामन्यथात्वमत्ेयर्थः । श्रव्यम् इति श्रुतिमुखम्। विषयः इनि वाक्यचक्षणः । अनुप्रासविशेष एवायम् इति। श्रुतितु्यत्वेन 10 यन्माधुर्यम् एष श्रुव्यनुप्रास एवेति भोजराजः। बन्धस्य इति संयुक्ताक्षरपरत्वादिधर्म- विशिष्टत्येत्यर्थः। अविश्रान्त-इति। अविश्रान्तन्थानकरणव्यापारगोचरः समासो दीर्व- समास इत्यर्थः । स एव विषयो वत्य गाठतवत्य तनथा। प्रथमद्वितीयेः इति। प्रथमाश्र द्वितीयाश्व प्रथमद्वितीयास्तैर्हेतुभूतैरित्यर्थः। हेतै तृतीया। हेतुश्र कारकः। स चात्रोपादानरूपो यथा सृदा घटः। ततश् प्रथमानां द्वितीयैर्य: 15 संयोग इत्यर्थः सन्पय्ते। एवमुत्तरत्रापि। प्रथमेः इति। प्रथमाश्च प्रथमाश्च प्रथमास्तैः प्रथमानां प्रथमैरित्यर्थः । एवं तृतीयानां तृतीयैरिति। विलुलितमकरन्द्म् इति। अत्र शैथित्यत्यापि स्भावात् प्रसादोडप्यस्ति। यत्र चोलूपसर्वनिमित्तसन्निपातस्तत्रास्य शैधि- ल्यासन्पर्कात् प्रसादरूपचाप्रात्ौ शुद्धमेव सुध्यक्तं रेपन्। यथा केवलौजोगुणभासि प्रसाद- शून्यायां गौडीयरीतौ- 20

छङ्कारध्वनिरार्यवालचरित प्रत्ावनाडिण्डिमः ।

न्रान्यन्पिण्डितचण्डिमा कथनहो नादयापि विश्राम्यति॥ इत्यादौ। तद्गुरूणाम् इति। कचिद् गुरूणां वाहुन्यं लबूनामन्पत्वं, कचिल्लघूनां बाहुन्यं 25 गुरूणामन्पत्वं, कचिदुभयेषां समत्वमित्यनेकप्रकारमाख्यायिकादिषु द्रष्टव्यम्। अस्तमस्तक- इति। गुरुवाहुल्योदाहरणमिदम्। इति पद्येऽपि इति। इत्येवंविधा अतिदीर्घसमासवाहुज्य- वतीरहद्याश्व। अन्येऽपि इति। वैदर्भा अपि। अतिदीर्घसमासम् इति। अतिदीर्घो अतिदीर्घा वा समासा यत्र तत्तथा। अव्यवहित-इति। अनाकुलपदस्य द्वितीयोऽयमर्थः । अनेन च व्यवहितपदवन्वेडन्योजो गौडैरिप्यत एवेति भावः । 30

९२ कल्पलताविवेके शब्दानाम् इति। मूर्ध्नि वर्ग्गान्त्यगककारादिलबुरेफादिवर्ण्णात्मनामाद्यादियुक्त-

साधारणः इति। व्यङ्ग्यत्वेनेत्यर्थः । नन्वयमोजो विपर्ययात्मा दोषः, कथ गुणः, इत्या- शङ्क्याह-गुणः संप्लवाद् इति। करुण-इति। यदि तत्त्वं विवेच्यते तदा सर्वेषामपि 5 रसानां प्रतीतिश्वमतकारसारैवेति धनलाभवन्धुवियोगादुदाहार्यन्। नतु नर्त्तकदर्पणप्रतिविम्वितं वृद्धजीमूतवाहनादि चरितमास्वादयतां गोतातोादिना सुमनीभवतां प्रेक्षकाणामास्वाद्यत्य करुणरसप्रायत्वादनुक्ृतेश्र हर्ष चाधिगच्छन्तीति हर्षफलवादवकल्पतां नाम सुखदुःखयोः संप्लवः। तथाविधचित्ररूपसंविदुदयान्। इह पुनः कथं सं्लवसिद्धिरित्याशङ्क्याह- ननु इति। 10 साम्योत्कर्षो च इति। नायं वृत्तप्रभाव इत्येकवत्ततवेन साम्योककर्षी दर्शयिप्यते। परिशिष्टेऽपि इति। नृपतिककुदमित्यत्र प्रसादः। दच्वा यूनेइत्यत्रौजः। सितातपेत्यत्र प्रसादः। वार गमित्यत्रौजः। परिमितदेश-इति। भन्वाका।]तक्या इत्यत्र सहोपमामित्यत्र चौजः । नातिरूढम् इति अप्रसिद्धार्थनित्यर्थः । अनभ्यर्जुन-इति। प्राक्तनोदाहर्णार्थ एवात्र प्रतिपाधते। सुखशव्दार्थ-इति। सुन्कारी शब्दविषयश्र ६ः संयोगः स 15 शब्दगुणः प्रसादः। यतः शब्दविषयोतः शब्दगुग इत्यर्थः। असौ इति। रग्वसंयोगः । एव इति। इतरसन्धिप्रकारद्वयत्यवच्छेदार्थोडयन्। अन्योन्यलयः इति। योषित्तिष्ट- तीत्येवंरूपः । रूपान्तरापत्तिः इति। योषिवच्छतीतयेवंत्रायः । केचिद् इति। '्लेष- समाधिउ[ध्यु]दारताः ओजस्यन्तर्भूताः। अर्थव्यत्तिश् प्रसादे। कष्ठत्वग्राम्यत्वदोषत्यागात् सौकुमार्यकान्ती स्वीकृते। मागभिदरूपा समता कचिद्ोष इति। मालती इति। अत्र 20 लकाराणामन्यप्राणता। येन इति *लेयेण। तच्च इति। मासृण्यं च पदान्तरपाठस्याक्षे्यत्वे, सन्धीयमानयोः पदयोः साजात्ये सावर्ण्ये च. सन्धेः सन्धायकयेवर्णयोश्र साजात्ये सावग्यें च भवतीति पञ्चप्रकारम्। तत्र सन्धीयमानयोः पदयोः सावण्ये यथा-स्थितः प्ृथित्या इति। अत्रैकत्र तकारो Sपरत्र थकार इति तदपेक्षया सावर्ण्यम्। "व्ग्यों वर्ग्येंग सवर्ग्गः" इत्युक्तत्वात्। सन्धेः सा 25 जात्ये यथा-तडिज्टिलमिति। अत्र सन्वेर्जकारन्य जकारण साजात्यं सादृश्यमित्यर्थः। इतरस्मिंश्च पक्षत्रये स्वयमेवोदाहृतमिति। सूत्रस्येव इति सन्धानतन्तोरित्यर्थः । सकारेण इति। तकारेण समानस्थानत्वा- दित्यर्थः । मातङ्गाः इति। वाच्यवशादत्र मसृगमारग परित्यव्य उद्धतमार्ग आश्रितः । यद्यत्र मसृणमागों निर्वाेत तदा दोषः त्यात्। चन्दनपणय-इति। अत्र यत् समत्व- १. तथाविचित्र ख. ग.।

गुणविवेचनम् ९३

द्युक्त यर्थः । मुपपादितं तन युक्तम्। मध्यमवन्वत्वं हि वैषन्यमेव। तहिं दोषोऽयमस्तु, नैवमित्याह। इत्यनालोच्य इति। इतिशब्देन प्राक्तनः प्रबन्धः प्रत्यवमृश्यते। स एव चानेकरूपतया इत्या- विषमबन्धः । तदतं वैषम्यमवधीर्य इत्यर्थः । ततश् वैदभपेक्षया नार्गद्यं, गौडापेक्षया तु ामपि तृतीयो मार्ग इति तात्पर्यम् । म्विरितं यत्र सा-इति। अतिशयिता ह्यर्थ अन्यथानुपपद्यमानाः प्रतियोगिनमपेक्षन्त 5. द्यस्य वयो: इत्यत्र तदपेक्षायां सातिशयत्यासमासत्य सानिशय एव सनासोडतिनिम्नत्याSत्युन्नत इव देशः प्रतियोगी भविनुमहति। स चार्धादीघों न नध्यमः। तेन दीघसमाससङ्टावेऽतिशयवान् ह- समासो यः स यत्र न भवति तत्र दीर्वसमानमध्यमेसमासयोर्नध्यमसमासाऽ्त्यन्तासमा- सयोश्षोपनिबन्धे समता। दीर्घसमासाव्यन्तासमासयोत्तु विषनतेत्यर्थः । ते। क्रम: इति। परिहारनपसमाविसह चन्च्ात् क्रनः समावि। अत्मिन् व्याख्याने 10 यत्र आरोहस्याऽवरोहस्य वा शनैः शनैरतुरुपदीनिन्वाः क्रमो नाश्रिनः। आरोहावरोहयोईयोः यत्र पर्यायरूपक्रमशब्दार्थपरिग्रहात्। द्वितीयस्मिन पक्षे आरोहन्यैव वनैः शनैरुई्दीपतारूपो यः र्थ क्रमस्तद्वदवरोहस्य स क्रमशब्दार्थः परिगृहीतः अत एव वत्यति-आरोहत्य च क्रमोऽव- स रोहस्य च क्रम इति : न पुनराोहावगेहयोः क्रा इति। आरोहस्य च क्रम इति। अयमपि च क्रमः पूर्वपूर्वरूपत्यागेनोत्तरो रूपसंश्रयगात्मकचान्जवत्येव परिहारसहचर 15 - इति समाधिशब्दाभिवेयतां नातिपतति। तार-कारी इति तारत्वकारीत्यर्थः । वहिर्मुखो- पजनकः इति वहिर्नुखत्वोपजनक इत्यर्थः । तीत्रावस्थानौ इति। कारगे कार्यमुपचर्येत्थमुल्तन्। तेन नीवावस्था तयोः कारण- मित्यर्थः। तथा च वक्ष्यति-विशेवापेक्षित्वादिति आरोहावरोहनिमित्तमिति च। अनुपचारे तु विशेषरूपत्वादिति आरोहावरोहाविति च ब्रयात्। विशेषापेक्षित्वात्तयोः इति। विशेष- 20 स्तीत्रावस्था। तयोगरोहावरोहयोः। ननु अवस्थातुग्वत्था ब़ा भिन्ना तदाम्युपगम्यता- मोज:प्रसाद्योस्तीव्रावस्थाया आरोहावरेहरूपच, सङ्गच्छतां च तदानीमस्य पृथगुपादानम्। यढ़ा पुनरवस्थातुरवस्था न निदते तदा तीत्रावन्या ओज-प्रनादवेव। तेन यद्यपि यद्यदोजो यो यः प्रसादस्तत्तदारोहः । स सोऽवरोह इनि नास्ति तथापि यो य आरोहस्तत्तदोजः । यो योऽवरोहः स स प्रसाद इत्यस्ति। ततः सवं समाविना जः-प्रसादौ न स्वीक्रियेते। 25 ओज :- प्रसादान्यां तु समाधिः सङ्गृद्यत एवते किमर्थमत्योपादानमित्याह-यद्वा क्रम- विधान-इति। अस्मिन् पक्षे क्रमशब्दत्य मुख्य एवाथों विवस्यते। तेनौजः-प्रसादरूपयोर- प्यारोहावरोयोः शनैः शनैरनुरूपदीतिरूपस्य क्रमस्य यत् करणं तदेव प्रयोजनं यस्य तत्तथा तस्य भावस्तत्वम्। तत्मादारोहावरोहक्मलक्षणत्य समाधेः पृथकरणमिति। १. -समासत्वात् ग. ॥ २-३. मध्यम ... महचरत्व्रात् इति ग. पुस्तके नास्ति।।

९४ कल्पलताविवेके न हि पूर्वपक्षात् प्रभृति इति। अत एव च पूर्वत्र लक्षणाश्रयणेन सिद्धान्तितम्। इह तु मुख्यार्थाश्रयणेनेत्यर्थः । आक्षेपस्य इति। न ह्योज :- प्रसादयोः क्रमः कश्चिदरिति, येनारोहावरोहयोत्तद्रूपतया पूर्वपक्षोऽवतरेदित्यर्थः । तत्र हि इति। आरोहावरोहयोरन्यो- न्यत्य पर्याये विवक्षिते यदाऽवरोहत्य पर्यायत्तदौजोरहितत्य प्रसादस्य प्रतीतौ गुगः 5 संप्लवादित्युक्तेन न्यायेन संप्लवाभावाद्दोपरपतैव भवेत्। कमेगावरोहणे तु शनैः शनै- रेवौजसः परिहारप्रतीतेः शनैः शनैरव च प्रसादत्त्वीकरणसंप्रत्ययात्संप्लवसिद्वेर्न यथोक्त- दोषावकाश इति। परिकीर्त्तितः इति। परिकीर्तो परिकीर्तित इति सप्त्यर्थे तसिः। गतितुल्यम् इति। आक्रमणेन यइ्मन तत्तुभ्यमित्वर्थः । ततो वद्यपि इति। ततो रेफादनन्त्र नशब्देSवरोहणं सम्पन्नमप्यसम्पन्नक्च्ामति 10 सन्बन्धः । दन्यतया हि नकानत्य/वरोह गे सन्यत्नव संयोगपरत्वादिना आरोहग- स्फुटीकर णेनाSसन्पन्नप्राथं सञ्जातनित्यर्थः । प्रतीचत्याशोकीम् इति। अत्र प्रतीच्छत्य- वतरत्यनुवदतीति चेतनक्रियाधमांगामचेतनेतु अवरादिपृपचारेगाऽध्यारोपण समाधिः । किशलयपरावृत्तिम् इति पराधृत्तकिशलयन्दपतानित्वर्थः। तिपर्थयस्तु इति। जरउतवं पारुष्यं कष्टत्वमिति यावत्। ननु गुणविपर्ययाततानो दोषा इत्यत एव सामर्ध्यांत् कष्त्व- 15 दोघावगमः सिद्धः, कि दोषदशनवकरणे तक्षुभयेति। सत्यमेतत्। किन्तु सौकयाय तत्प्रपञ्च इति। एवमन्यत्रापि सामध्यविगम्यनिर्वविषत्यमेव परिहारो वाच्यः । निदानम् इति। तस्मिन् इष्टे तत्याः कारणद्यं कार्यद्रयं च युगपन्मनसि वर्त्तत इत्यर्थः। कारणस्य हि शीत्रकारितां प्रतिपादयितुं कार्यत्य कारणकाल एवोत्पाद: प्रदशितः । सर्वकोमले इति। हेलालोलादावल्यप्राणाक्षरे। कृच्छ्ोदमपि इति अति- 20 निष्टुराक्षरमपीत्यथः । यद्वक्तव्यम् इति। क्थ च पारुषं परिज्ञाय परिहियते कर्थ च सौकुमार्यमाद्रियत इति। समाधिलक्षणः इति। त्वभावप्रतिमादर्शनेत्यादिना उपनागरिको- चिता इत्यन्तेन। केवलमारोहावरोहक्रममित्यादेः स्थाने सौकुमार्यमित्यादि पठनीयम्। वर्द्धेमानाक्षरपदत्वम् इत्यादि। उपलक्षगपरत्ेनेकत्य वर्ण्णत्यानेकवर्ण्णव्याप्तिः सन्धानसा- जात्यसावर्ण्यादि च लभ्यते। 25 स्पष्टमुदाहरणं तु इति। पादानां लीलायमानवेनेत्यर्थः। पश्चाक्षरम् इति। विनि- विष्टैरि्यत्र विसर्गस्थानीयेन रेफेण सहेत्यर्थः । तलशय्येच इति। पृष्ठशय्येव समाऽविषमा- Sविचित्रैवेत्यर्थः । असाधुरतुमानेन इति। असाधुशव्दानां वाचकत्वं न साक्षादपि ल्वेक- देशसारूप्यात्, सावुशव्दानुमितिव्यवधानेनेत्यथः । अनेयत्वम् इति । नेयोऽव्याहारादि- कष्टकल्पनानिर्वाह्योडथों यत्र न भवति तदिति। इह तु इति। तेन लोके यदपि मधुर- 30 मिदं काव्यमिति प्रसिद्धं तथाडपि काव्यलक्षणे कान्तिरेवेयं प्रतीता। मा जीवतः इति।

गुणविवेचनम् १५

न जीवतो मृतस्येत्यर्थः । ध्वनि-इति। र्याख्यत्य भावत्य प्राधान्यं चेत् ध्वनिः, इतरथा तु गुणीभूतव्यड्यमिति। जीवतीत्युक्तम् इति। उत्तरमिदम्। अत्र प्रकृतिस्थ-इत्यादि। अत्र अत्रैकजन्मनि कृतम् अनेन जन्मत्रये इति ग्रान्याणि। दलितिं रिपूरः कबलिताऽकरोत् पुरुष इन्युपनागराणि। शेषाणि नागराणि। ग्रान्यादीनां च प्रकृतिस्थादिभिः सादश्यात् प्रकृतिस्थादीनां त्रान्यादीनामिति च भाषाद्वयमुक्तन्। विशेषश्रेद्विमृश्यते। ततस्तत्रापि 5 जन्मशब्दद्ूयं कृतशब्दश्व प्रकृतित्थः । दलितिं कवलतेति च कोमलौ। अन्युद्गृता क्षिप्त- क्रममिति च कठोरौ। अत एवाह-उभयेषां च हते। इति शब्दगुणाः । [अथ अर्थगुणाः ।] अस्य च इति। वक्ष्यमागेन न्याचेन। अस्य इति वाक्यार्थत्य। व्यासः समास- 10 श्रेति प्रौहिः । आवृत्या अस्य इति। वाज्यार्थपदार्थरूपत्यार्थस्य साभिप्रायत्वं च प्रौढि- रित्यर्थः। व्याससमासौ वाक्यार्थत्यैवेत्यादि। वाक्यार्थभावादप्रच्युतस्यैव विस्तरसंक्षेपौ भवत इति। पदार्थे वाक्यवचनं वाक्यार्थवित्तराद्गितमेव। वाक्यार्थत्य विस्तराभावात्। एवं वाक्यार्थसं नेपाद्वाक्यार्थे पदाभिधानं भिन्न, वाक्यार्थतापायेन पदार्थरूपतापतेः। वाक्यस्य इति वाक्यार्थप्रतिपादकत्य। अर्धद्वारकं हि वाक्यत्य सामिप्रायत्वमित्यर्थस्यैव साभिप्राय- 15 त्वमित्यर्थः । एवं पदस्यापीत्यत्रापि। तारकारि-इति। तारकत्यारिर्विजेय इति कृत्वा तारकारिरिति पुष्टार्थमपि परित्यन्य विजेय इत्यत्र यह 'एय' वर्णदयं तत्साम्यात्कार्त्तिकेयपदं यदुपात्तं तदपुष्टार्थमिति भावः । ग्रृहस्थ इति । विवाह्यत्वादिभिः समुदितैः' सहचरितत्वात् गृहस्थसहधर्मचारिणी- त्वमर्थतो लव्धम्, अथवां गाहत्य्योचितकर्मप्रारन्नवाचकादारम्भशव्दात्। घटना इति। 20 देवादिप्रतिमाया इव विषमविविधत्थानयोगेऽपि षण घटना । अत आह-क्रम इति। विवेकिनोऽत्र इति। क्रमाभेदलक्षणमवैषन्यं यद् वर्याख्यातं तदाक्षिप्य व्याख्यानान्तरकरणेन समाघत्ते। तथाहि-ये विवेकिनो व्युत्पन्ना अत्र काव्यलक्षणे शिष्यन्ते कर्थं ते क्रमभेदं विदध्युरिति । अवैषम्यत्य व्याख्यानान्तरकरणम्। तद्वत्म्रियः इति। तद्न्तो ज्ञानवन्तो गुणवन्तश् प्रिया यत्य स तथा। अर्थ- 25 इति। अर्थस्य दृष्टिर्दर्शनविषयभावापत्तिः। समाधानकारणत्वाद् इति। समाधानं कारणं यस्यास्तद्वावस्तत्वं तस्मात्। निमित्तम् इति सन्वन्लक्षणमित्यर्थः । पूर्वस्य इत्यादि। ननु कीदगत्रोपजीव्योपजीवकभावः। प्रथमकतमुपजीव्यं पश्चात्तनं पुनरुपजीवकमिति चेत्तदेव १. ग्राम्यादीनामित्युक्त्तम् ग. ।। २. समुचितेः ग. ३ अथवा ............ आरम्भशब्दात इति पाठो ग. पुस्तके नास्ति ॥ ४. येषां विषये ज्ञानं ते ज्ञानवन्तः ॥

९६ कल्पलवाविवेके

न जानीमः क्रिमाघं कि पश्चात्तनमिति। प्रथमोदाहृतमायं पश्चादुदाहृतं तु पश्चात्तनमिति चेत्। कामं तर्हननैव हेतुना कृत्वा चिन्तय सा भीरि्यादि यदि प्रथमं दृश्येत तत्प्रतिबिम्ब- तया आश्पेहीति तदा विपरीयादेतत्। ओनिति केचित्। अन्ये त्वाहुः-यद्वीजमात्र- माश्रित्य कविवर्णनासनारथं पश्चादुपन्यसन ततच्छायायोनिते प्रयोजकं न पुनः पश्रादुपन्य- 5 सनमात्रं, तच्चाश्वपेहीत्येतदपेक्षया मा भीरित्यन्य न पुनरेतदपेक्षया तस्येति न विपर्येत्येतत् कदाचिदिति । वक्तुवसिना-इति। वत्तुः सम्बन्धिनी या वासना तस्यामेव प्रतिपत्तहृदयानां यानि विनिविष्टकानि विशेषेण निवेशनानि तैः करणभूतैरियर्थः। सात्विक-इति। अनुभाव ग्रहणेनैव गृहीतानामपि सान्विकानां यदुपाद्ानं तदमीवामत्र व्यक्ततयोहतत्वप्रतीव्यर्थम। 10 रुदित-इति। सान्विकोऽयननुभावः । अत्र प्रश्नाद् इति। शुभे ! कोडयं वृद्धैः ? इत्यादेः प्रश्नात्, गृहपरिघृट् इत्यादेरत्तरात्, रात्रौ व्यपगतदगित्यादेरनन्तरपदाच्च मुख्यमर्थमवगन्य परस्पराभिलाषरूपत्यार्थान्तरत्यावगमो गतिर्यर्थः । उक्तिवैचित्र्यम् इनि। उक्तेः सक्ाशादर्थत्य वैचित्र्यमुक्तिवैचित्र्यन्। उक्ते: सकाशादर्थस्य चैवं वैचित्र्यं वति। यद्ुत्िरपि विचित्रा भवतीति षष्ठीसमासार्थोडप्यत्र 15 गृहातः। स एव तु नाश्रीयते प्रकृतत्वार्थगुगत्यानभिधानप्रसङ्गात्। अत्र तु इति। पूर्वत्र हि किं सत्यमेतदित्येवं रूप एक एवार्थ: कः सन्देह इति नान्यथेति। अथ किमिति च वैचित्र्येणोक्तः। करिं वा प्रियादशनष्छतृत्य सनमन्यत् त्वादु नास्तीति ग्रहेगोक्तिः सुधादीनां स्वादुत्वाङ्गीकरणेन नागरतयेन्यं विचित्रतेन दर्शितेति सन्देहः। याभादिशब्दः इति। अयं हि त्रीडास्पदं आ्रम्यवममाचष्टे। मुरतादिशब्दाः पुनरालिङ्गनादिवाचकतया नैकान्तेन 20 तेंदभिधायका इत्यप्रान्याः । अवतारः इति। अवतारकारित्वाद्वचनमप्यवतार इति कारणे कार्योपचारः । उत्पत्यादि: इति। आदिग्रहगात् त्यित्यादयः । तथा च भर्तृहरिः सैव भावविक्ारषु षडवस्थाः प्रपद्यते। सत्तैव पदार्थविकारेषु जायतेडस्ति विपरिणमते विवर्दते अपक्षीयते विनश्यतीनि षडवस्थाः प्रपद्यत इति। स्व्स्तीत्युक्त-इति। अत्र प्रियविप्रयोगपरितप्यमानमानसामत 25 एव च तप्तिप्रणुत्तये दूतीकमार्थित्वेनोपनतां कामपि मुग्धवनितां प्रति कयाचित् परि- ब्राजिकया विदग्धयापि मुग्धयेव त्वस्तीतयादि यदुक्तं तदनुचितरूपत्वेन हास्यरसं व्यनक्तीति। नखं नखाग्रेण इति। अत्र लज्नाया: स्थिति: व्यभिचारिणोडपि हि चर्व्यमाणस्य तार्वन्मात्रा, विश्रान्तावपि स्थायिचरवेणापर्यवसानोचितरसप्रतिष्ठामनवाध्यापि प्राणकत्वं भवतीति। १. खा- ग.॥ २. वक- ग ३. बुद्ध क.। ४. हि जुगुप्सास्पदम् ख, ग. ॥ ५. ग्राम्यधर्म। ६. व्यभिचारिचर्वणामात्रा ॥

गुणविवेचनम् ९७

मति प्रणवेन इति ओंकारेण। दलता इति द्विघा भवता। ऊद्र्ध्वद्वार-इत्यादि। शिरसि म्त्- शशिशकलस्य हृदि च नखपदस्योपमेयस्योक्तत्वादिति भावः। त्वदीयाम् इति। कथमन्यथा त्र- व्वं तामाद्रियसे सा च त्वामेवानुधावति। विदुषाम् इति। कुत इतरथा न त्वमेनामादियसे न्य- विद्वद्धहेषु चैषा दश्यत इति। एते विद्वांसः । एषां विदुषाम्। इयं विद्वल्लब्मीः । एतां तत् विद्ल्लदमीन्। तां निजां शत्रुगृहस्थितान्। सा निजा शत्रुगृहस्थिता। यत्र तु नास्ति 5 इति। अत्रोदाहरणानि पर्वतादिवर्ण्णनविषयाणि सुप्रतीतान्येवेति नोदाहरिष्यन्ते। चित्ते च नां हुद्ददि इति। अत्र टकारो भूयसोपनिद्द: शृङ्गाराननुगुणः इति वर्गानुप्रासालद्कारः सन्तमपि प्रकृत शृङ्गाररसं नोपकुरते। अत एव वक्ष्यति-वाचकमेव इति।न तु रसम् इति। असद् इति। शब्दालङ्काराणामर्थालङ्काराणां च समवायवृत्या रसात्मनि अनवस्थिततवाद्स्तुृत्त्यैव दे: गुणैः समं भेदोपपत्ते: । 10

नय स्वर्ग्गपाप्तिः इति । इयं प्रधाननायिका विनापि देहान्तरेण स्वर्गप्राप्तिरित्येकगुण- हानिकल्पनायां साम्यदाढर्चं विशेषोक्तिस्त्रेति। समासासमास-इति। तत्रासमासमार्गे

बीभासवीराभासवर्जितेषु माधुर्यप्रसादयोः प्रकर्षोऽतीव सुखावहः सहृदयानामिति तेप्वेव

त्र नियत इष्यते। मध्यमसमासमार्गे उपमादिप्वर्थालङ्कारेषु विभक्तिविपरिणामाध्याहारयोग्यता-15

च सन्निव्याकाङ्काद्वारसमर्थनाशून्येपु कैरुणविप्रलम्भङ्गारौ मुक्त्वा सर्वेषु रसभावतदाभास- नां तत्प्रशमालङ्कारेप्वपीमावप्रकृष्टौ माधुर्यप्रसादाविम्येते। अतिदीर्घसमासमार्गे तु शब्दालङ्गा- रेप्वनुप्रासादिषु जातियथासड्ख्ययोः करोधरौत्रतदाभासेषु वीभत्साद्गुतवीराभासेषु चौजो - न नियतवन्धम्। एषां दिगवगमार्थमादितः प्रभृत्युदाहरणानि - गे दष्ट्रों दृष्टिमधो ददाति कुरुते नालापमाभाषिता 20

शम्यायां परिवृत्य तिष्ठति बलादालिङ्गिता वेपते। निर्यान्तीघु सरीषु वासभवनान्निर्गन्तुमेवेहते

ति जाता वामतयैवें मेडद् नितगं प्रीत्यै नवोढा प्रिया॥

त विप्रलम्भशुङ्गारध्वतुष्प्रकारः। तत्य प्रवासे निदर्शनम् इदं सम्भोगशुङ्गारे। 25 यत्वन्नेत्रसमानकान्ति सलिले मग्नं तदिन्दीवरं - मेघैरन्तरितः प्रिये तव मुरूच्छायानुर्कारः शशी। १. श्लोकेऽस्या इति सिद्धस्योक्तत्वादियमिति विधेर्लभ्यते ॥ २. कारिकायां द्वितीयस्यामु- पलक्षणव्यास्यानम् । क्रोधेत्यत्र रसचतुष्टयं संगृहीतं, क्रोवाभासो रौद्रो रौद्राभासो बीभत्सथ्र। अत्र तु शेषवाक्ये त्रितयमुपलक्ष्यते, क्रोधेन बीभत्सत्योकतत्ात्॥ ३. एतयोस्तयोः प्रकर्ष एव भवति यस्मात्॥ ४. दृष्टा ? ॥ ५. -तयेव खन. ॥ ६ -कारी ? ॥ १३

९८ कल्पलताविवेके येडपि त्वद्गमनानुकारिगतयस्ते राजहंसा गता- रवत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षम्यते ॥ प्रथमाभिलाषविप्रलम्भे पुनः स्वप्नान्तरे समुपलम्य च सा भवन्तं मिथ्योपगूहनेविषक्तभुजा प्रवुध्य 5 टष्टोडसि यत्र शयनेऽथ तदध्यशेत मुग्धा पुनः पुनरलीकनिमीलिताक्षी।। ईर्प्याविप्रलम्भे तु कृतो दूरादेव स्मितमधुरमन्युद्रमविधि: शिरस्याज्ञा न्यस्ता प्रतिवचनमत्या नतिमति । न दृष्टे: शैथिल्यं मिलत इति सन्तापयति मां 10 निगूढान्तःकोपा कठिनहृदये संत्ृतिरियम्। विरहविप्रलमभे तु तथा समक्षं दहता मनोभवं पिनाकिना भग्नमनोरथा सती। निनिन्द रूपं हृदयेन पार्वती प्रियेषु सौभाग्यकला हि चारुता । करुणे 15 प्रत्याख्यानरुषः कृतं समुचितं क्रूरेण ते रक्षसा सोढं तच्च तथा त्वया कुलजनो घत्ते यथोचैः शिरः। व्यर्थ सम्प्रति बिभ्रता धनुग्दिं त्वद्वचापदः साक्षिणा रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये नोचितम् ।। शुङ्गारानन्तरसमुचिताभिधानस्य शङ्गाराभासनिदर्शनस्य त्यागेन योडयं करुणस्य 20 निदर्शनोपन्यासस्तस्य प्रयोजनं माधुर्यप्रसादप्रकर्षस्य विप्रलम्भशुङ्गारवत्करुणे नियमप्रदर्श- नम्। तथा च चतुविधं विप्रलम्भशङ्गारं माघुर्यप्रसादप्रकर्षतया सोदाहरणमुपन्यत्य अन- न्तरमेव करुण उपन्यस्तः । सम्भोगशुङ्गारे तु माघुर्यप्रसादावप्रकृष्टावपीप्येते। अत एव च मध्यमसमासापि वृत्तिरभिमतैव शुङ्गाराभासे। क्षुद्रस्तापसवेष एष रचितो विश्वासहेतोर्यदा 25 साथ्वी सा किल तापसी न च हठः स्त्रीषु प्रयोज्यो मया। तत् किं भो ! विरताः स्थ मन्मथमधो वागीश्वरि श्रीर्ननु द्रष्टव्या जनकात्मजा वपुषि मे यत्नः समाधीयताम् । एवमन्येष्वपि रसतदाभासेषु निदर्शनान्यन्यूह्यानि । १. सम्बद्ध ॥ २. सम्बोधनम् ॥ ३. माधुर्येस्य विप्रलम्म- ख.।

गुणविवेचनम् १९

रुचिजुगुप्साभावयोः शभ्या शाद्लमासनं शुचिशिला सभ् डुमाणामधः शीतं निर्झरवारि पानमशन कन्दाः सहाया मृगाः । इत्यप्रारथितलन्यस्वविभव दोषोडयमेको वने दुष्प्रापार्थिनि यत्परार्थघटनावन्ध्येर्था स्थीयते। 5

एवमन्ये्वपि भावेषु तदाभासेषु च निदर्शनानि घटनीयानि। समाहितं समाधानं रसनावतदाभासानां प्रशममात्रनिबन्धनं यथा परित्रष्टो रागत्तव नयनयोर्दूरमवर: स्फुग्न् शान्न: प्राम्च्युतिररुगिमा गण्डतलयोः । निलीनं निःश्वासरेपि हृदय एवायततरैः 10 प्रसादोऽन्तगूद: कठिनहृदयेऽद्यापि किमिति।। अत्र क्रोधत्य प्रशमनिवन्तः। एतान्युदाहरणात्यसमासमारगे। मध्यमसमासमार्गे तु आसन् सवितुर्युष्गा: पभ्मकिञ्नकपिक्जराः । परिपीतनडित्तेजःप्रसरा इव र्मयः ॥ विधायाऽपूर्वपूर्णेन्दुमस्या मुखमनूद् ध्रुवन्। 15

घाता निजासनान्भोजविनिमीलनदुःस्थिनः ॥ इदमामिअाषिकण ङ्वारज्यभिचारिंि विल्नये। यनत् पूर्वमुक्तं करुणविप्रलम्भशुङ्गारौ मुक्वेत्यादि, तडभिप्रायेगैतदुदाहरणमुपन्यस्तम्। तथा हि-अत्र वित्मये शाङ्गारव्यभिचारिणि व्यङ्गचे माधुर्यप्रसादावप्रकृष्टौ नव्यमसनासया इत्या उपदर्शिती। यद्यपि चात्राभिलाषिक- शृङ्गारो विप्रलन्भरूपत्वान्नाधुर्यप्रसादप्रकर्ष प्रयुञ्जानोऽसमासानेव वृतति स्वव्यभिचारि- 20 विस्मयाभिव्यक्तये समाक्षिपति तथाडपि विस्मयसमाश्रयणेनैवात्राप्रकृष्टमाधुर्यप्रसादविषया मव्यमसमासा वृत्तिराश्रिता। वित्मयत्याव्यवहितत्वात्। विप्रलन्भशुङ्गारः पुनर्विस्मयव्यव- हितत्वाद्विस्मयद्वारण असमासां वृत्ति प्रयुन्जानो विन्मयेन नैरन्तर्यांन्मव्यमसमासवृत्याक्षेपिणा अपहृतविषयतया स्वनिबन्धनव्ृत्तिप्रयोगं प्रत्युदास्ते। अनया दिशा अन्यान्यपि निदर्शनानि द्रष्टव्यानि। अतिदीर्घसमासवति पुनमार्गे 25

महाप्रल्यमारुतभ्षुभितपुष्कराचततक- प्रचण्डयनगर्जितप्रतिरवानुकारी मुहुः । १. नै ग.॥२. रति।

१०० कल्पलताविवेके रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः कुतोडय समरोदधेरयमभूतपूर्व: पुरः ॥ इदम्ठुते। उत्कृत्त जर्जरपतत्करिकुम्भमुक्त-

5

निःक्षत्रमद सकलं भुवन करोतु॥ इंदं क्रोधाभासे।

वक्रोद्वान्ताः पतन्त्यः स्थमिति शिखिशित्वाश्रेणयोऽस्मिन् शिवानान् 10 मन्नन्नोतत्य जवरं तुतवहलवसावासविश्रे त्वनन्ति ॥ इदं वीभत्साङ्गुतरसालक्गारे। अनया दिशाऽन्यान्यन्युदाहरगानि योध्यानि। रीतिरिता इति। रीतिज्ञनित्यर्थः।

व्याख्येयम्। जातित्रहणेन च यथामङ्त्यनुपलक्ष्यते। वीराभैः इति वीराभासैनन्यिर्थः । इत्यर्थगुणाः । इति कल्पपछ्ठवशेषे कल्पलताविवेके गुगविवेचनो नाम द्वितीयः परिच्छेदः।

[अथ शब्दालङ्काराः] इह शिष्ट-इति। शब्दव्यवहाराभियुक्तैर नुशिष्टानामुपेदिष्टगुणदोषविवेकानां वाचामेव महिम्ना लोकव्यवहारो भवति। स च व्यवहारो न केवलं व्यवहर्तृजनत्य, यावत् शिष्टा- नामपि। येऽपि विदितवेदितव्यात्तेषामपि प्रसङ्कतः परावबोधने कर्त्तव्ये शब्दान्नान्य उपायः । इह शिष्टेयादिक्रोकद्येन संस्कृतादिभाषार्पाया जातेः शब्दालङ्कारत्व्रे सोपयो- गत्वमुक्तम्। रचनादित्रयम् इति गुम्फनाशय्यायुक्तय इत्यर्थः । श्रव्यता इति गेयमित्यर्थः । 5 साकाङ्क्षनिराकाङ्क्षादि इति। अत्रायं भावः । सप् त्वरात्रीणि स्थानानि चत्चागे वण्णां: दिविधा काछु: षडलङ्काराः षडङ्गानीति पाठयगुणाः। तत्र दिविधा काकु साकाङ़ निराकाङ्शब्दान्यां साक्षादुक्ता। शेषाश्र काकोरेवोपयोगिनः पाठ्यगुणा आदिप्रहगेन संगृहीताः । तत्र काकौ वस्तुतः स्वरा एवोपकारिणः। तत्परिकरभूतं तु स्थानादि। त्वरपु प्रकृतिभूतेषु काकुरपता जन्यते। तत्र स्थानशब्दनैषां त्वच्पनिष्पत्तेराश्रयो दशितः। 10 उदात्तानुदानत्वरितकन्पितस्पतया त्वराणा यदुस्प्रधानचन् अनुरणनमर्यं तत्यागेनोच्च नीचमध्यमस्थानत्पर्शित्वमात्रं पाठयोपयोगीति द्शितम। अत एव गनवैलक्षण्ये रुन्पन्ने वाह्यार्थसमर्प्पणेन चित्तवृत्तिसमर्पणया वाऽभिनयानुभावरूपतालाभाय का कुर्ग्थरसमेदेवाभि- धीयते। तत एव का कुरु पत्वमेव सर्वत्रातुयायि, अनिनयत्े मुर्योपयोगात्। तथा चो-

परिपूर्णताधायिनोऽलङ्काराः । अलमिति पर्यांप्यर्थः इह न भूषगार्थः । अङ्गानि तु विच्छे- दादीनि, रसमर्थ शोभादिकं च पोषयितुं काकोन्वोपकारीणीतयेवं परमार्थतः काकुरेवेयं पञ्चभी रुपान्तरं: पूर्णाक्रियते। काका च पठचमानत्य न्वोचितचिजडरूपार्थाभिमुख्यनयेना- भिनयत्वं दीयन इति काकुरेवात्र प्रधानमिति। तत्र च सप त्वराः षड्ज-ऋषभ-गान्वार- मध्यम-पञ्चम-शरैवत-निषादवन्तः । ते एते रसेषूपपादाः । 20 "हात्यशृङ्गारयोः कार्यो स्वरौ मध्यमपञ्चमौ। षड्जर्षभौ तु कर्त्तव्यौ वीररौद्रादृतेष्थ।। निषादवान् स गान्धारः करुणे संविधीयते। घैवतश्चापि कर्त्तव्यो बीभत्से सभयानके।। त्रीणि स्थानान्युरः कण्ठः शिर इति भवन्त्यपि। 25

"शारीर्यामथ वीणायां त्रिन्यः स्थानेन्य एव तु।। उरसः शिरसः कण्ठात् त्वरः काकुः प्रवर्त्तते।" १. शिष्ानां कृतानुशासनानामुप- ख. ग. ॥ २. अर्थकाकु-रसकाकुरूपः ॥

१०२ कल्पलताविवेके भवत्यपि चेत्यादि केचिद्व्याचक्षते। इहार्थकाकुत्तावद्विधिनिषेधाधर्थावगमिका। रसकाकुस्तु चित्तवृत्तिसूचिका। एतद्वय्यापारद्वयशून्या तु नेपध्यपाठवैतालीयपाठादिविषया दूरस्थाSSभाषगादिविषया च शोभासन्पादनद्दरश्रवणादिप्रयोजना त्वरकाकुः। साडनेन श्ललोकेन लक्ष्यत इति। ते एवं प्रष्टव्याः- तावत योऽ्यं त्वरकाकोर्विषय उक्तस्तत्र यद्यर्थरूपं 5 किञ्िदभिधेयं तत्रावश्यमर्थकाकुर्वा, रसकाकुवा। का पृथक त्वरकाकुः। तथाहि-नेपथ्यपाटेपि कक्चुकी पठति. वीरोऽयमङ्गदः पठति, यौगन्धरायणः पठततयेवंभूतप्रकृतिचित्तवृत्यादि- विशेवप्रतिपाद केनैव पाठेन भवितत्यम्। वैतालीय गंठे सनुचितपराक्रमाद्युचितावसराSडवेदन- प्रधाने Sवश्यमर्थ आदर्त्तव्य एव। युक्तं चैनत्। अर्थानरेक्षायां हि किमभिनयमध्यचिन्तया। पुस्तकवाचकपाठोडपि ह्यनुक्रियमा गोडभिनयतामेवावलन्वने। तत्मान् काकुसामान्यलक्षणमनेन 10 क्रियन इति अन्ये। एवमपि भवत्यपि चेत्यसमर्थित त्यान्। तद्टि पूर्वप्रकान्तवत्तुसमर्थन प्रयुव्यत इति सुनेः शेली। तस्मात् पूर्वोक्तस्थानत्रयसनर्थनार्धोडयं श्रोकः । तदयमर्थः । शारीर्यां वीणायां केवलम् उरः-शिरः कण्ठलक्षगेन्यबिन्य एव त्थानेन्यो न तु षषचप्टे: त्वर: परित्यक्तरञ्जनात्मकगानोपयोगिस्वव्याँपार: काकुमूनः सूचरुनदूपः संप्रपर्सते। अथ शब्दोऽवधारणे। वाह्यायां हि प्रातविवानिकायी तीणायां रकनात्मकत्वर- 15 त्वरूपत्यतिरेकेग न काकुसम्पत्तिः। वीणाग्रहगं शरीरगनविवृतमध्याकाशहेशपरिपहार्थम्: न शरीरमात्रे त्वरनिष्पत्तिरपि-तु तत्र भवा। येयं बाह्यवीगा दण्डत्थानीया उत्तरोत्तरस्थान- परम्पराविशिष्टा स्थानसोपानपडिक्तः सा स्वरनिम्पत्तित्थानम्। एवं स्थानस्वरूपं विभव्य विषयमेदमादशयितुमाह "आभाषणं च दूरस्ये शिरसा सन्प्रयोजयेत् ॥ 20 नातिदूरे च कण्ठेन हुरसा च समीपतः ।" शिरसा इति शिरोनिष्पल्नेन तारेण नादेनत्यर्थः। नातिदूरे कण्ठेन इति मध्येन। उरसा समीपे मन्द्रेणेति यावत्। एवं स्थानत्रयत्य प्ृथगुपयोगममिधाय युगपद्दशयति "उरसोदाहृतं वाक्यं शिरसा दीपयेद् दुषः ॥ कण्ठेन शमनं कुर्यात् पाठचयोगे तु नित्यशः ।" 25 मन्द्रत्वरण पाठमारम्य क्रमेण तारं गत्वा मध्येन परिसमाप्नुयादिति श्लोकार्थः । "उदात्तश्रानुदात्तश्व कम्पितः स्वरितत्तथा। वर्ण्णाश्रत्वार एव स्युः पाठ्चयोगे तैपोघनाः ।" १. प्राक्तनेन ॥ २. अनुरणनरूपः ॥ ३. गण्ड ग. ॥ ४. सम्बोधनम् ॥

शब्दालङ्कारा: १०३

तत्र हास्यशङ्गारयोः स्वरितोदात्तवैर्णः पाठ्यमुपपाद्यम्। वीररौद्राद्धुतेषु उदात्त- कम्पितैः। करुणबीभत्सभयानकेष्वनुदात्तस्वरितकम्षितैरिति। "उच्चो दीप्श्च मन्द्रश्च नीचो द्रुतविलम्बितौ। पाठ्यस्यैते ह्यलङ्कारा लक्षणं च निबोधत ।।" उच्चो नाम शिरःस्थानगतस्तारः स्वरः। सं च दूरस्थाऽडभाषणविस्मयोत्तरोत्तर- 5 संजल्प-दूराह्वान-त्रासनाबाधाद्येषु। दीप्तो नाम शिरःस्थानगतस्तारतरः । स चाक्षेप-कलह-

नामोरःस्थानस्थो मन्द्रतरः स्वभावाभाषण-व्याधि-तपः-श्रान्त-त्रस्त-पतित-मूर्च्छितादिषु। द्रुतो- नाम कण्ठगतस्त्वरितः । लल्ल-मन्मन-भय-शीत-ज्वरार्त्त-त्रस्तात्ययिक-कार्यावेदनादिषु। ललं 10 सविलासम्। लडं विलासं लातीति कविबन्ते कर्मण्युपपदे कः। लडयोरैक्यमिति। मन्मनम- व्यक्तम्। अहमेव मैनो मन्ता यत्रेति अन्येनाश्रयमाणम्। लल्लमन्मनौ नायिकागतावेव, बालविनोदनसान्त्वनादौ, मुञ्च मुश्चेत्येवं प्रायपराभियोगानङ्गीकरणादौ चेति। आत्ययिकं शीघ्रसम्पाधयं यत्कार्य तस्य आवेदनम्। विलम्बितो नाम कण्ठस्थानस्थो मन्द्रः। शृङ्गार-वितर्क- विचारामर्षासूयिताSवयक्तार्थ-प्रवाद-लज्ा-चिन्ता तर्जित-विस्मित-दीर्घरोग-निपीडनादिषु। 15 अंत्रानुवंश्या: श्लोकाः "उत्तरोत्तरसंजल्पे परुषाक्षेपणे तथा। तीक्ष्णरूक्षाभिनयने आवेगे क्रन्दिते तथा॥ परोक्षावाहने चैव तर्जने त्रासने तथा। दूरस्थाभाषणे चैव तथा निर्भर्सनेषु च।। 20 भावेष्वेतेषु नित्यं हि नानारससमाश्रया। उचा दीप्ा द्रुता चैव काकु: कार्या प्रयोक्तृभिः ॥ व्याधिते च जरार्त्ते च रोगार्ते क्षुत्पिपासिते। विषमस्थे वितर्के च गाढशस्त्रक्षते तथा॥ गुह्यार्थवचने चैव चिन्तायां तपसि स्थिते। 25 मन्द्रा विलम्बिता चैव काकुः कार्या प्रयोक्तृभिः ॥ लल्े च मन्मने चैव भयार्ते शीतविप्लुते। मन्द्रा द्रुता च कर्तेव्या काकुर्नाटयप्रयोक्तृभिः ॥ १. त्रस्तायस्ता ग. ॥ २. Sचि सति॥

१०४ कल्पलताविवे के दृष्टनष्टानुसरणे इष्टानिष्टश्रुतौ तथा। इष्टार्थख्यापने चैव चिन्ताग्रस्ते तथव च।। उन्मादेऽसूयिते चैव उपालम्भे तथैव च । अव्यक्तार्थप्रवादे च कथायोगे तथैव च।। 5 उत्तरोत्तरसञ्जल्पे कार्येडतिशयसंयुते। व्रीडिते व्याधिते क्रोधे दुःखे शोके तथव च ।। विस्मयामर्षयोश्चैव हर्षेडथ परिदेविते। विलम्बिता च दीप्ता च काकुर्मन्द्रा च वै भवेत् ।। यानि सौम्यार्थयुक्तानि सुखभावकृतानि® च । 10 मन्द्रा विलम्बिता चैव तत्र काकुविधीयते॥ यानि स्युस्तीक्ष्णरूक्षाणि दीप्ा चोच्ा च तेष्वपि। एवं नानाश्रयोपेतं पाठयं योज्यं प्रयोक्तृमिः ॥ हास्यशृङ्गारकरुणेष्विष्टा काकुर्विलम्बिता। वीररौद्राद्धुतेषूचा दीप्ता चापि प्रशस्यते ।। 15 भयानके सबीभत्से द्रुता नीचा च कीर्ततिता। एवं भवरसोपेता काकु: कार्या प्रयोक्तृमिः ॥" अङ्गानि विच्छेदोऽर्पणं विसर्गोडनुबन्धो दीपनं प्रशमनम् इति। तत्र विच्छेदो नाम विरामकृतः। अर्पणं नाम लीलायमानमधुरवल्गुस्वरेण पूरयतेव रङ्गं यत् पठचते। विसर्गो नाम वाक्यन्यासः। अनुबन्धो नाम पदान्तरेष्वविच्छेदोऽनुच्छ्वसनम्। दीपनं नाम त्रिस्थानशोभि 20 वर्द्धमानस्वर च। प्रशमनं नाम तारगतानां स्वराणामवैस्वर्येणावतरणम्। एषां रसगतः प्रयोगः । हास्यशृङ्गारयोरर्पणविच्छेददीपनप्रशमनसंयुक्तं पाठयं कार्यम्। विच्छेद प्रशमन- युक्तं करुणे। विच्छेद प्रशमनार्पगदीपनानुबन्धबहुलं वीररौद्राद्धुतेषु। विसर्गविच्छेदार्पणयुक्तं वीभत्स-भयानकयोरिति। सर्वेषामप्येतेषां मन्द्रमध्यमतारकृतः प्रयोगस्त्रिस्थानस्थो भवति। तत्र दूरस्थाभाषणे तारं शिरसा, नातिदूरे मध्यं कण्ठेन, पार्श्रवतो मन्द्रमुरसा प्रयोजयेत्। 25 पाठयम् इति। मन्द्रात्तारं न गच्छेत्ताराद्वा मन्द्रमिति। साकाङ्क्षम् इति। एतच्च मन्द्रादि- तारान्तमपरिसमाप्तवर्णालङ्कारं कण्ठोरःस्थानगतं यथा भवति तथा पठनीयम्। निराका- ङ््क्षम् इति। इदं च मन्द्रादितारान्तं परिसमाप्तवर्ण्णालङ्कारं शिरःस्थानगतं यथा भवति तथा पठनीयम्।

१. वस्तूनि ॥ २. चोञ्ा रतेष्वपि ख. ॥ ३. अकारादि ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १०५

त्रिगुणा इति सत्त्वरजस्तमोरूपा। काकुप्रभावाद् इति उदात्तकम्पितवर्ण्णस्योच्च- दीप्तालङ्कारस्य वाऽसमाप्या या काकुपठितिस्तत्प्रभावादित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि साकाङ्क- काकूदाहरणद्वये व्याख्येयम्। वचनोच्चारणम् इति। वचनस्य भवन्तीतिरूपस्य । अनु- मानाद् इति वक्रवचनलक्षणात्। अन्धकारे इति। अन्धकाराSSख्यदैत्यशत्रौ तिमिरे च। समासम् इति (च?) कान्ता च इन्दुश्चेत्येवंरूपम्। 5

विनायकम् इति। गणपति विहङ्गराजं च। वसु इति। वसु द्रव्यं वसवश्च देवविशेषाः । अनेकस्य इति। यद्ेकस्यैव रेफादेवर्णस्यैकवारमेकेन रेफादिना सादृश्यमुप- निबव्येत ततः किं वैचित्रयं स्यादिति भावः । परिवृत्तिः इति। यत्पूर्वार्द्धे दवदहनत्वं विधेयं तुहिनदीधितित्वं चाऽनुवादं तदुभयमप्युत्तरार्द्धे विपरीतं सम्पन्नमिति। दृष्टिम् इति। अत्र प्रथमो दृष्टिशब्दो धानक्रियाकर्मतया स्वार्थमर्पयति, द्वितीयस्तु सु[मु? ]खेसम्बन्धितया। एवं 10 प्रथमश्चन्द्रशब्द उदयक्रियाकर्तृतया स्वार्थावगतिनिबन्धनम्, द्वितीयस्तु मुखोपमानत्वेनेति। ध्वनिस्वरूप-इति। तथा च ध्वनेरेव लक्षयितुमारब्धस्य भूमिकां विरचयितुमिदमुक्त श्रीमदानन्दवर्द्धनाचार्यपादैः- अर्थः सहृदयश्लाध्यः काव्यात्मा यो व्यवस्थितः । वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ।। 15

शब्दार्थशरीरं काव्यमिति येदुक्तं, तत्र शरीरग्रहणादेव केनचिदात्मना तदनुप्राणकेन माव्यगेव! तत्र शब्दस्तावच्छरीरभाग एव सन्निविशते। सर्वेजनसंवेद्यघर्मत्वात्, स्थूल- कृशादिवत्। अर्थः पुनः सकलजनसंवेदयो न भवति। न ह्यर्थमात्रेण काव्यव्यपदेशो लौकिक- वैदिकवाक्येषु तदभावात्। तदाह-"सहृदयश्लाध्यः" इति। स एक एवार्थो द्विशाखतया विवेकिभिर्विभागबुद्धया विभज्यते। तथाहि-तुल्येऽर्थरूपत्वे किमिति कस्मैचिदेव सहृदयाः 20 श्लाधन्ते, तद्वितव्यं तत्र केनचिद्रिशेषेण, यो विशेषः स प्रतीयमानभागो विवेकिभिर्विशेष- हेतुत्वादात्मेति व्यवस्थाप्यते। वाच्यसंवलनाविमोहितहृदयैस्तु तत्पृथग्भावे विप्रतिपद्यते, चार्वाकैरिवात्मपृथग्भावे। अत एवार्थ इत्येकतयोपक्रम्य"सहृदयल्लाध्यः"इति विशेषणद्वारं हेतुमभिधायाऽपोद्धारदृदशा तस्य द्वौ भेदावंशावित्युक्तम्, न तु द्वावप्यात्मानाविति । तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः प्रकारैरुपमादिभिः । 25 बहुधा व्याकृतः सोऽन्यैस्ततो नेह प्रतन्यते॥ प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम्। यत् तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तमाभाति लावण्यमिवाङ्गनासु । १. मुखं ग. ॥ २. अलंकारकारैः ॥ १४

१०६ कल्पलताविवे के

अन्यद् इति वाच्यादित्यर्थः । यत्तद् इति यत् सहृदयहृदयसुप्रसिद्धम्। लावण्यं हि नामावयवसंस्थानाभिव्यङ्गचम् अवयवव्यतिरिक्तं धर्मान्तरमेव। न चावयवानामेव निर्दोषता वाग् भूषणयोगो वा लावण्यम्। पृथङ् निर्वर्ण्यमानकाणादिदोषशून्यशरीरावयवयोगिन्यामप्य- लक्कतायामपि लावण्यशून्येयमिति, अतथाभूतायामपि कस्याश्चिल्लावण्यामृतचन्द्रिकेयमिति 5 च सहृदयानां व्यवहारात्। अतो यथा अङ्गनासु लावण्यं पृथग् निर्वर्ण्यमानं निखिलावयव- व्यतिरेकि किमप्यन्यदेव सहृदयलोचनामृतं तत्त्वान्तरं तद्वदेव सोऽर्थः । अयमर्थः-यदेवं- विधमस्ति तद्भाति। न ह्यत्यन्ताऽसतो भानमुपपन्नं, रजताद्यपि नात्यन्तमसद्भाति। अनेन सत्त्वप्रयुक्तं तावद्धानमिति। भासनात् सत्त्वमवगम्यते। तेन यद्धाति तदस्ति तथेत्युक्त भवति। तेनायं प्रयोगार्थः-प्रसिद्धं वाच्यं धर्मिप्रतीयमानेन व्यतिरिक्तेन तद्वत्। तथा 10 भासमानत्वात् । लावण्योपेताङ्गनाङ्गवत् । ननु लावण्यं तावद् व्यतिरिक्तं प्रथितं प्रतीयमानं किं तदित्येव न जानीमो दूरे तु व्यतिरेकप्रथेति तथाभासमानत्वमसिद्धो हेतुरिति। नैवम्। स ह्यर्थो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तं वस्तुमात्रमलङ्कारा रसादयश्चेत्यनेकप्रभेदभिन्नो दर्शयिष्यते। तथाहि-वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तमिति भेदत्रयव्यापकं सामान्यं लक्षणम्। यद्यपि हि ध्वननं शब्दस्यैव व्यापारस्तथाडप्यर्थसामर्थ्यस्य 15 सहकारिणः सर्वत्रानपायाद्वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तत्वं शब्दशक्तिमूलानुरणनव्यङ्गयेऽप्यर्थसामर्थ्या- देव प्रतीयमानावगतिः । शब्दशक्तिः केवलमवान्तरसह कारिणीति । तत्र प्रतीयमानस्य तावद् द्वौ भेदौ, लौकिकः काव्यव्यापारैकगोचरश्च। लौकिको ग्रः स्वशब्दवाच्यतां कदाचिदव्यशेत। स च विधिनिषेधादेनेकप्रकारो वैस्तुशब्देनोच्यते। सोऽपि द्विविधः । यः पूर्व क्वापि वाक्यार्थेडलंकारभावमुपमादिरूपतयाऽन्वभूदिदानीं त्वन- 20 लङ्काररूप एव, अन्यत्र गुणीभावाभावात्, स पूर्वप्रत्यभिज्ञानबलादलङ्कारध्वनिरित्यपदिश्यते, ब्राह्मणश्रमणन्यायेन । द्वितीयस्तु तद्रूपाभावेन उपलक्षितं वस्तुमात्रसुच्यते। मात्रग्रहणेन हि रूपान्तरं निराकृतम्। यस्तु स्वप्नेऽपि न स्वशब्दवाच्यो न लौकिक- व्यवहारपतितः, किन्तु शब्दसमर्प्यमाणहृदयसंवादसुन्दरविभावानुभावसमुचितप्राग्विनिविष्ट- रत्यादिवासनानुरागसुकुमारस्वसंविदानन्दचर्वणव्यापाररसनीयरूपो रसः स काव्यव्यापारैक- 25 गोचरो रसध्वनिरिति । स च ध्वनिः एव इति। स एव मुख्यतया आत्मेति। सर्वेष्वेव च तेषु प्रकारेषु प्रतीयमानस्य वाच्यादन्यत्वम्। तथा हि-आँधस्तावत् १. आदिग्रहणादनुभयरूप उपमादिरूपश्च ॥ २ विचित्राविचित्रवस्तुशब्देनेत्यर्थः ॥ ३. वस्तु- मात्रं हि मात्रशब्दव्यवच्छेद्येऽलंकाररूपे निरूपिते सुप्रत्येयं भवतीति पूर्वमेव द्वितीयः प्रभेद: प्राक प्ररूपितः ।।

शब्दालङ्कारदर्शनम् १०७

प्रभेदो वाच्या हूरं विभेदवान्। स हि वाच्ये विधिरूपे कदाचित् प्रतिषेधरूपो यथा-भम धम्मिय इति। कस्याश्चित् सङ्केतस्थानं जीवितसर्वस्वायमानं धार्मिकसञ्चरणान्तराय- दोषात्तदवलुप्यमानपल्लवकुसुमादिविच्छायीकरणाच्च परित्रातुमियमुक्तिः । तत्र स्वतःसिद्धमपि भ्रमणं श्वभयेनापोदितमिति प्रतिप्रसवात्मको निषेधाभावरूपः, न तु नियोगप्रैषादिरूपोSत्र विधिः। अतिसर्गप्राप्तकालयोर्ययं लोट्। अतिसृष्टोऽसि प्राप्तस्ते भ्रमणकालः । धार्मिक- 5 इति। कुसुमाद्युपयोगार्थ युक्तं ते भ्रमणम्। विश्रब्धः इति। शङ्काकारणवैकल्यात्। स इति। यस्ते भयप्रकम्प्राम् अङ्गलतिकाम् अकृत। अद्य इति । दिष्टचा वर्द्धसे इत्यर्थः । मारितः इति। पुनरस्यानुष्ठानम्। तेन इति। यः पूर्व कर्णोपकर्णिकया त्वयाऽप्याकर्णितो गोदावरीकच्छगहने प्रतिवसतीति। पूर्वमेव हि तद्रक्षाये एतत्तयोपश्रावितोऽसौ, अधुना तु दृप्तत्वात्ततो गहनाननिःसरतीति प्रसिद्धगोदावरीपरिमरानुसरणमपि तावत् कथाशेषीभूतम्, 10 का कथा तल्लतागहनप्रवेशाशङ्गायाः। तत्र भावतदभावयोः साक्षाद्विरोधाद्वाच्याद् व्यङ्गचस्य स्फुटमेवान्यत्वमित्यर्थः । कचित् प्रतिषेधरूपे विधिरूपो यथा अत्ता एत्थ ुमज्जइ एत्थ अहं दियसयं पुलोएहि। मा पहिय रत्तिअंधय सेज्ाए महं णुमज्जिहिसि ॥ श्वश्ररत्र शेतेडथवा निमज्जति, अत्राहम्, दिवसकं प्रलोकय, मा पथिक रात्र्यन्ध 15 शय्यायामावयोर्माङ्कीः शयिष्ठा वा। मह इति निपातोऽनेकार्थवृत्तिरत्र न तु ममेति। एवं हि विशेषवचनमेवाशङ्काकारि भवेदिति प्रच्छन्नाभ्युपगमो न स्यात् । काश्चित् प्रोषितपतिकां तरुणीमवलोक्य प्रबुद्धमदनाङ्करः सम्पन्नः पान्थोडनेन निषेधद्वारेण तयाऽम्युपगत इति। निषेधाभावोऽत्र विधिः, न तु निमन्त्रणरूपोSप्रवृत्तप्रवर्तनास्वभावः। सौभाग्याभिमानखण्डना- प्रवेशात् । तत्र श्वश्रूरसहिष्णुर्न तु माता, तेन तु गुप्तमभिलाघः पोषणीयः । न च सर्वथा 20 भयदेत्याह-अत्र इति दूरे। सा च शेते न जागर्त्ति। अत्र त्वन्मार्गनिकटे। अहम् उपभोग- योग्या। साम्प्रतं विघ्नकारीति कुत्सितं दिवसम्। तस्मात् सम्प्रति विलोकय। एहि परस्परावलोकनसुखमनुभवावः । पथिक इति। चेतितेऽपि तव न दोषावहमिति न भेतव्यम्। रात्रावधिकमदनोद्रेकादन्ध शय्याविभागानभिज्ञ शय्यायां मा शयिष्ठा अपि तु मयि। मा आवयोरपि तु मय्येव। मा शयिष्ठा अपि तु प्रहरचतुष्टयमपि निधुवनेन क्रीड। 25 क्कचिद्वाच्ये विधिरूपेऽनुभयरूपो यथा वच्च मह चिय एक्काए होंतु णीसासरोइयव्वाइं। मा तुज्झ बि तीए विणा दक्खिण्णहयस्स जायं तु।। १. अनुमतोऽसि ॥ २. अ्रमण ॥ ३. ज्ञातेऽपि त्वयि॥

१०८ कल्पलताविवेके कश्चिदनङ्गीकृतप्रार्थनो निःश्चसन् रुदन्निव कयाचिदेवमुच्यते। व्रज इह हि ते कण्ट- कानामुपरि स्थितिः। ममैव न तु तव तस्या वा एकस्याः । नान्या हि मत्समा भवति। भवन्तु दुःसहान्यपि सन्तु निःश्चासरोदितव्यानि न तु सुखानि। मा तवापि। दाक्षिण्य- मात्रेणेह स्थितोऽसि ततस्त्वयि स्थितेऽपि मम न निवर्त्तन्ते निःश्वासादीनि। तद् द्वयोर्मा भूत् 5 क्लेशः । तया विना न तु मत्कोपात्। दाक्षिण्येन हृदयशून्यरञ्जनमात्रकरणेन। हतस्य निर्जीवीकृतस्याजनिषत। अत्र च व्रजेति विधिः। न प्रमादादेव नायिकान्तरसङ्गमनं तव, अपि तु गाढानुरागात्। येन अन्यादङ् मुखरागो गोत्रस्खलितादि च। केवलं पूर्वकृतानु- पालनात्मना दाक्षिण्येनैकरूपताऽभिमोनेनैव त्वमत्र स्थितः, तत्सर्वथा शठोऽसीति गाढ- मन्युरूपोडयं खण्डितनाथिकाभिप्रायोडत्र प्रतीयते। न चासौ व्रज्यभावरूपो निषेधः। नापि 10 विध्येन्तरमेवान्यनिषेधाभावरूपम्।

दे आ पसिय गियत्तसु मुहससिजोण्हाविलुत्ततमणिवहे। अहिसारियाण विग्धं करेसि अण्णाण वि हयासे ॥ दे इति निपातः प्रार्थनायाम्। आ इति तावच्छब्दार्थे। 15 प्रार्थये प्रंसीद तावत् निवर्त्तस्व मुखशशिज्योतस्नाविलुप्ततमोनिवहे। अभिसारिकाणां विध्नं करोषि अन्यासामपि हताशे॥ [छाया] अत्र व्यवसिताद् गमनान्निवर्त्तस्वेति प्रतीतेर्निषेधो वाच्यः। गृहागता नायिका गोत्र- स्खलिताद्यपराधिनि नायके सति ततः प्रतिगन्तुं प्रवृत्ता नायकेन चाटूपक्रमपूर्वकं निवर्त्यते। न केवलं स्वात्मनो मम च निर्वृतिविध्नं करोषि, यावदन्यासामपि। ततस्तव ने कदाचन 20 सुखलवलाभोऽपि भविष्यति। अत एव हताशासीति वल्लभाभिप्रायरूपश्चाटुविशेषो व्यङ्गचः। यदि वा सख्योपदिष्ट्मानाऽपि तदवधीरणया प्रियतमगृहं गच्छन्ती सख्योच्यते। न केवलमात्मनो विध्नं करोषि, लाघवादबहुमानास्पदमात्मानं कुर्वती अत एव हताशा, यावद्वदनचन्द्रिकाप्रकाशितमार्गतयाऽन्यासामप्य भिसारिकाणां विघ्नं करोषीति सख्यभिप्राय- रूपश्चाटुविशेषो व्यङ्गयः । 25 अत्र तु व्याख्यानद्वयेऽपि व्यङ्गचस्य व्यवसितात् प्रतीपगमनात् प्रियतमगृह- गमनाच्च निवर्त्तस्वेति पुनरपि प्रतिषेधलक्षणे वाच्य एव विश्रान्तेर्गुणीभूतव्यङ्गयभेदस्य प्रेयोऽलङ्कारस्य पारम्पर्येण रसवदलङ्कारस्य चोदाहरणमिदं स्यान्न ध्वनेरित्यन्यथा व्याख्यायते। १. बहुमान ॥ २. वाच्याद् व्रजिविधेरन्यो विधेविध्यन्तरं प्रसीदेत्यादिः । अस्य च पर्यायो- डन्येति। अन्यच्च तन्निषेधाभावरूपं चेति विग्रहः ॥ ३. गृहात् ॥ ४. अनुभविष्यमाणमद्वियोग- दुःखादिह जन्मनि परापकारसमुद्भवप्रियविप्रयोगदुःखाज्जन्मान्तरेऽपीत्यर्थः ॥ ५ अहंकार ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १०९

काचिद्रभसात् प्रियतममभिसरन्ती तद्गृहाभिमुखमागच्छता तेनैव हृदयवल्लमेनैवमुपल्लोक्यते अप्रत्यभिज्ञानच्छलेन। अत एवात्मप्रत्यभिज्ञापनार्थमेव नर्मवचनं हआसे इति। अन्यासां च विघ्नं करोषि तव चेप्सितलाभो भविष्यतीति का प्रत्याशा। अत एवं मदीयं वा गृह- मागच्छ त्वदीयं वा गृहं गच्छाव इत्युभयत्राप्यतात्पर्यादनुभयरूपो वल्लमाभिप्रायश्चाटवात्मा व्यङ्गय इत्येवावतिष्ठते। 5

एतदपि न सारम्। न ह्यर्द्धपथसंघटितस्य स्वात्मानमप्रकाशयतः प्रियतमस्य सा तथाभूते मार्गे त्रासनयोग्या। तेनायमत्र भावः । काचिदभिसर्त्तु प्रस्तुता गृहागतं प्रियतममवलोक्य स्वयं निवृत्ताप्यनिवृत्तेव 'तेनैवमुच्यते। निवर्त्तस्व, किमेतत्, कदाचिद्दवति यद्यहं नागच्छामि। तस्माद् वृथाऽयमुद्यमः। एतत् न जानासि यत् कृष्पक्षे तदुचितवेषाऽप्यहं निजवक्त्रचन्द्रमसा शुक्कपक्ष करोमीति। न केवलमात्मनो विध्नं करोषि यावदन्यासा- 10 मप्यास्थां हंसीति सकलदिकूप्रकाशस्त्वया क्रियत इति परमभिलाषस्तेंद्गतो व्यज्यत इति। अन्ये तु तटस्थानां सहृदयानामभिसारिकां प्रति इयमुक्तिरित्याहुः । तत्र हताशे इत्याद्यामन्त्रणौचित्यादि युक्तमयुक्तं वेति सहृदया एव प्रमाणम्। क्वचिदनुभयरूपे वाच्येऽनुभयरूपो यथा णहमुहपसाहिअंगो िद्दाघुम्मन्तलोयगो ण तहा। 15

जह णिव्वणाहरो सामलंग दूमेसि मह हिययम् ॥ इति । अत्र खण्डितोपालम्भवचसि। नखमुखप्रसाधिताङ्गो निद्राघूर्ण्णमाननयनो न तथा। यथा निव्रणाधरः श्यामलाङ्ग दुनोषि मे हृदयमिति ॥ [छाया] विगतमत्सराया मम न तथा नखपदादिचिंह्नं भवदङ्गसङ्गि खेदावहं, यथार्द्ध- 20

तैद्बलसमुत्थस्तु सहृदयोत्प्रेक्षितोऽत्यन्तवाल्लम्यान्मुखचुम्बनपर एव तस्यास्त्वं, यत् त्वदधर- खण्डनावसरोडस्या वराक्या न सम्पन्न इति, न केवलं तस्या भवानतिवल्लभो यावद्वतोडपि सा सुतरां रोचत इति वयमिदानीं त्वत्प्रेमनिराशाः सञ्जाता इति नायिकाऽभिप्रायो व्यङ्गचः। यथा च 25 कथमवनिप दर्पो यन्निशाताऽसिधारा- दलनगलितमूद्ध्ना विद्विषां स्वीकृता श्रीः। ननु तव निहतारेरप्यसौ किन्न नीता त्रिदिवमपगताङ्गर्वल्लभा कीर्ततिरेभिः॥ इति। १. प्रियेण ॥ २ नायक॥ ३. वाच्यार्थबल ॥

११० कल्पलताविवेके

अत्र निन्दायां वाच्यायां स्तुतिः । हे हेलाजितबोधिसत्त्व वचसां किं विस्तरैस्तोयधे नास्ति त्वत्सदृशोऽपरः परहिताधाने गृहीतव्रतः । तृष्यत्पान्थजनोप कारघटनावैमुख्यलब्धाSयशो- 5 भारप्रोद्वहने करोषि कृपया साहाय्यकं यन्मरोः ॥ इति। स्तुतौ वाच्यायां निन्दा च व्यङ्ग्या।

क्येडपि स्वरूपविरोधाद्ग्ेद इति प्रतिपादितम् ।

अधुना तु विषयभेदादपि व्यङ्गचस्य वाच्याद्वेदः प्रतिपादते। यथा 10 कस्स व न होइ रोसो दट्ठूण पियाए सव्वणं अहरं। सभमरपउमग्धाइरि' वारियवामे सहसु इण्हिं।। अनीर्ष्यालोरपि ने भवति रोषो दृष्ट्रवाकृत्वाSपि कुतश्चिदेवापूर्वतया प्रियायाः सव्रण- मधरं विलोक्य। सभ्रमरपद्माघ्राणशीले, शीलं हि कथञ्चिदपि वारयितुं न शक्यम्। वारिते वारणायां वामे तदनङ्गीकारिणि। सहस्वेदानीमुपालम्भपरम्परामित्यर्थः । अत्रायं भावः । 15 काचिदविनीता कुतश्चित् खण्डिताधरा निश्चिततत्सविधसन्निधाने तैंद्धर्त्तरि तैंदनवलोक्यमाने इव कयाचिद्विदग्धसख्या तद्राच्यतापरिहारायैवमुच्यते। सहस्वेदानीम् इति वाच्यम् अविनयवतीविषयम् । भर्तृविषयं त्वपराधो नास्तीत्या- वेद्यमानं व्यङ्गयम् । सेहस्वेत्यपि च तद्विषयं व्यङ्गचम्। तस्यां प्रियतमेन गाढमुपालभ्य- मानायां तद्व्यलीकशङ्कितप्रातिवेश्मिकलोकविषयं चाविनयप्रच्छादनेन प्रत्यायनं व्यङ्गचम् । 20 तत्सपल्यां च तदुपालम्भतदविनयप्रहृष्टायां सौभाग्यातिशयख्यापनं प्रियाया इति शब्द- बलादिति सपत्नीविषयं व्यङ्गचम् । सपत्नीमव्ये इँयता खलीकृताऽस्मीति लाघवमात्मनि ग्रहीतुं न युक्तं, प्रत्युतायं बहुमानः, सहस्व शोभस्वेदानीमिति सखीविषयं सौभाग्यख्यापनं व्यङ्गयम् । अधेयं तव प्रच्छन्नानुरागिणी हृदयवल्लभा इत्थं रक्षिता, पुनः प्रकटदशनरदन- विधिरत्र न युक्त इति तच्चौर्यकामुकविषयं सम्बोधनं व्यङ्गयम्। इत्थं मयैतदपह्नुतमिति 25 स्ववैदग्व्यख्यापनं तटस्थविदग्धलोकविषयं व्यङ्गचमिति। एवमन्यदप्युदाहार्यम्। द्वितीयोऽपि प्रभेदो वाच्यविभिन्नः सप्रपञ्चमग्रे दर्शयिष्यते। १. ग्घाइणि? ॥ २ काक्का ॥ ३. नायिकायाः ॥ ४. अविनीतया ॥ ५ एतां विना नान्यत्र तवाऽपि निरवृतिर्भव्रिष्यतीति क्षमस्व ॥ द. भर्तृ॥ ७. उक्तेन ॥ ८. पूर्वोक्ताऽविनीता ॥।

शब्दालङ्कारदर्शनम् १११

तृतीयस्तु रसादिलक्षणः प्रभेदो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तः प्रकाशते। न तु साक्षाच्छन्द- व्यापारविषय इति वाच्याद्विभिन्न एव। यथा च वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तत्वं न तु साक्षाच्छब्द- व्यापारविषयत्वं रसादेस्तथा स्वशब्दवाच्यतालक्षणे रसदोषे दर्शितमेव। एवं प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वाच्यादस्तीति प्रतिपाद्य तस्यैव काव्यात्मत्वमितिहास- व्याजेन दर्शयति 5

काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा। क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोक: श्लोकत्वमागतः । काव्यस्य इति विविधवाच्यवाचकरचनाचारुण इत्यर्थः । आत्मा इति सारभूतः । स एव इति। प्रतीयमानमात्रेऽपि प्रक्रान्ते तृतीय एव स ध्वनिरिति मन्तव्यमितिहास- बलात्। तेन रस एव वस्तुत आत्मा, वस्त्वलङ्कारव्वनी तु सर्वथा रसं प्रति पर्यवस्यत 10 इति वाच्यादुत्कृष्टौ तावदित्यभिप्रायेण व्वनिः काव्यस्यात्मेति सामान्येनोक्तमिति। यत् यन्महिम्ना स्फुरति तत्तत्र सारभूतं, शरीरे इव जीवितम्। व्यङ्गचमहिम्ना च काव्यं स्फुरित- मिति। न च हेतुरसिद्ध इत्यागमेन संवादयति-तथा चादिकवेः इति। आदिकवेर्वाल्मीकेः। कौश्च-इति। क्रौञ्चस्य द्वन्द्ववियोगेन सहचरीहननोद्ूतेन साहचर्यध्वंसेन उत्थितो यः शोक: स्थायिभावो, निरपेक्षभावत्वाद्विप्रलम्भशङ्गारोचितरतिस्थायिभावादन्य एव, से एव 15

प्रतिपन्नः, करुणरसरूपतां लौकिकशोकव्यतिरिक्तां स्वचित्तव्रुस्तिमास्दयसारां प्रतिपन्नः

वृत्तिव्यञ्जकत्वादिति नयेनाकृतकतयैवावेशवशात्, समुचितच्छन्दोवृत्तादिनियन्त्रित लोक- रूपतां प्राप्तः ।। 20

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमलब्धाः शाश्वतीः समाः । यत्क्रौञ्चमिथुनादेक्मवधीः काममोहितम् । इति। न तु मुनेः शोक इति मन्तव्यम्। एवं हि सति तद्ुःखेन सोडपि दुःखित इति कृत्वा रसस्यात्मतेति निरवकाशं भवेत्, न च दुःखसन्तप्तस्यैषा दशेति। एवमस्येतिहासस्य १. साहचर्यध्ंस ॥ २. यथा वाग्विलापादयः कस्मिश्चिदभीष्टे वस्तुनि विनष्टे एवमहममून् विदधामीति अभिसन्धिं विनाऽपि आवेशवशादकृतका जायन्ते, अर्थनिरपेक्षाणां वर्णरचनादीनां ध्व्रनिविशेषाणां च काकुप्रभृतीनां चित्तवृत्तिव्यञ्जकत्वाभ्युपगमात्, संकेतमनपेक्ष्य प्रवृत्ता अपि चित्तवृत्ते- वर्यञ्जकाश्च, तथाऽस्मिन्नर्थे इदं छन्दो वृत्तम् अय शब्द इयं च रचनेत्येवमभिसन्धिमन्तरेणाSपि या समुचितच्छन्दोवृत्तादिनियन्त्रितश्लोकरूपता, एतदुपज्ञनिखिलकविकाव्यविलक्षणा चित्तवृत्तिव्यजजिका तां प्राप्त इत्यर्थः ।

११२ कल्पलताविवे के

चर्वणोचितशोकस्थायिभावात्मककरुणरससमुच्छलनस्वभावत्वात् स एव काव्यस्यात्मा सार

एवमितिहासमुखेन प्रतीयमानस्य काव्यात्मतां प्रदर्श्य स्वसंवित्सिद्धमप्येतदिति दर्शयति

5 सरस्वती स्वादु तदर्थवस्तु विष्यन्दमाना महतां कवीनाम्। अलोकसामान्यमभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तं प्रतिभाविशेषम् । सरस्वती वाग्रूपा भगवती। अर्थवस्तु वस्तुतत्त्वम्। विष्यन्दमाना दिव्यैमानन्द- रसं स्वयमेव प्रस्नुवानेत्यर्थः । येन वस्तुतत्वेन प्रतिभाविशेषेग वा परिस्फुरताऽस्मिन्नियति विचित्रकविपरम्परावाहिनि संसारे कालिदासप्रभृतयो द्वित्राः पञ्चषा वा महाकवय इति 10 गण्यन्ते। यो यस्य विशेष्यपदेशहेतुः स तस्योत्कर्षनिबन्धनः । राजव्यवहारः पुरुषस्येव भूपालत्वनिबन्धनः, महाकवित्यवहारश्च कालिदासादीनां प्रतीयमानत्वनिबन्धनः । तस्मात् प्रतीयमानमेव काव्ये प्रधानम् । न केवलं प्रतीयमानं पुनरन्यदेवेत्येतत्कारिकासूचितौ स्वरूपविषयभेदावेव, यावद्विन्न- सामग्रीवेद्यत्वमपि प्रतीयमानस्य वाच्यातिरिक्तत्वसाधनं प्रमाणमस्तीत्याह

15 "शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव न वेद्ते। वेदते स हि काव्यार्थतत्त्रज्रेव केवलम् ।" यो यज्ज्ञानसामग्रीव्यतिरिक्तसामग्रीसंवेद्यः स तस्माद्भिन्ः। रेस इव रूपात्। वाच्य- ज्ञानसामग्रीव्यतिरिक्तसामग्रीसंवेद्यश्च प्रतीयमानः । इदानीम ग्रे प्रतिपादितमपि प्राधान्यं पुनस्तस्यैव, तन्नान्यस्येति दर्शयति

20 "सोडर्थस्तद्व्यक्तिसामर्थ्ययोगी शब्दश्च कश्चन। यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयौ तौ शब्दार्थौ महाकवेः ॥" प्रत्यभिज्ञेयौ इति । अहर्थे कृत्यः । महाकवेः इति। यो महाकविरहं भूया- समित्याशंसते। १. शास्त्रेतिहासेभ्यः काव्यस्य ॥ २. यदाह भट्टनायक :- वाग्धेनुर्दुग्ध एतं हि रसं यद् बालतृष्णया। तेन नास्य समः स स्याद् दुह्यते योगिभिर्हि यः ॥ तदावेशेन विनाऽप्याक्रान्त्या हि योगिभिर्दुह्यते॥। ३. व्याकरणम्। अभिधानकोशः ॥ ४. प्रकरणादिज्ञ- स्वरहितेनेत्यर्थः ॥ ५ मधुरादिः ॥ ६. व्यङ्गयः ॥ ७ प्रसिद्धशब्दार्थविलक्षणौ व्यङ्गयव्यजञकरूपौ ।। ८ सुप्रयुक्ताभ्यां व्यङ्गयव्यञ्जकाभ्यामेव हि महाकवित्व्रलाभो भवति॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् ११३

सम्प्रति व्यङ्गचव्यञ्जकयोः प्राधान्येऽपि यद्वाच्यवाचकावेव प्रथममुपाददते कवय- स्तदपि युक्तमेवेत्याह "आलोकार्थी यथा दीपशिखायां यत्नवान् जनः । तदुपायतया तद्वदर्थे वाच्ये तदादृतः ॥" तदादतः इति तं व्यङ्ग्यमर्थ प्रति सादर इत्यर्थः । अनेन प्रतिपादकस्य कवे- 5 व्यङ्गचमर्थ प्रति व्यापारो दर्शितः । प्रतिपाद्यस्यापि तं दर्शयितुमाह "यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः संप्रतीयते। वाच्यार्थपूर्विका तद्वत् प्रेतिपत् तस्यै वस्तुनः ॥" अधुना वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकत्वेऽपि तत्प्रतीतेर्व्यङ्गचस्यार्थस्य यथा प्राधान्यं न 10 व्यालुप्यते तथा दर्शयति "स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रथयन्नपि। यथा व्यापारनिष्पत्तौ पदार्थो न विभाव्यते।। तद्वत्सचेतसां सोडर्थो वाच्यार्थविमुखात्मनाम्। बद्धौ तत्त्वार्थदर्शिन्यां झगित्येवावभासते ॥" 15 स्नयामर्थ्यम।काङ्का-योग्यता-सन्निधयः । न विभाव्यते इति विभक्ततया न भाव्यत इत्यर्थः। तद्वद् इति वाच्यार्थ-इति च। पदार्थवत् वाच्येऽर्थे विमुखो विश्रान्ति- निबन्धनं परितोषमलभमान आत्मा हृदयं येषामित्यर्थः । इति ध्वनिलक्षणाङ्गोपन्यासेऽपरर्शोव्देम्यः काव्यभेदनम् अर्थः सहृदयेत्यादर्ड्टेन, अर्थविभागो वाच्यप्रतीयमानेत्यादिना, वाच्यस्याविस्तरे हेतुस्तत्र वाच्य इत्यादिना, व्यङ्गचस्य 20 सद्चवहारे प्राधान्ये च प्रमाणानि। प्रतीयमानं [पुनः] पुनरन्यदेवेति, शब्दार्थशासनेति च, काव्यस्यात्मेति, सरस्वती स्वाद्विति, सोऽर्थ इत्यादर्द्ेन च। विशिष्टशब्दार्थोपयोगो यत्नत इत्यादिना। वाच्यवाचकयोरङ्गत्वमालोकार्थी यथेति, यथा पदार्थद्वारेणेति च। व्यङ्गय- प्राधान्यस्य न व्यालोपः स्वसामर्थ्यवशेनैवेत्यादि कारिकाद्वयेनेत्यष्टौ प्रमेयाणि। तदेवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यङ्गचस्य सेंद्ावं प्रतिपाद् प्रकृते व्वनिलक्षणे उपयोगं 25 गमयन्नाह "यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थौ। व्यङ्क्त: काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः ॥" १. ज्ञानम्॥ २. व्यङ््यस्य ॥। ३. व्यंड्ग्यतत्प्राधान्यतदङ्गशब्दार्थ॥ ४ श-ग. ॥ ५. सत्तां प्राधान्यं च।। १५

११४ कल्पलताविवेके यत्रार्थों वाच्यविशेष उपसर्जनीकृतात्मा शब्दो वा वाचकविशेष उपसर्जनीकृताभि- धेयस्तमर्थ व्यड्क्तः स काव्यविशेषो ध्वनिरिति। 27 चे. तमर्थम् इति उपयोगः। व्यङक्तः इति द्विवचनेनेदमाह। यद्यप्यविवक्षितवाच्ये व शब्द एव व्यञ्जकस्तथाऽप्यर्थस्यापि सहकारिता न त्रुट्यति। अन्यथा अज्ञातार्थोडपि शब्दस्त- 5 द्वयञ्जकः स्यात्। विवक्षितान्यपरवाच्ये च शब्दस्याऽपि सहकारित्वं भवत्येव। विशिष्ट- शब्दाभिधेयतया विना तस्यार्थस्याव्यञ्जकत्वादिति सर्वत्र शब्दार्थयोरुभयोरपि ध्वननं व्यापारः। अर्थः शब्दो वा इति तु विकल्पाभिधानं प्राधान्याभिप्रायेण। काव्यं च तदि- शेषश्रासौ काव्यस्य वा विशेषः। काव्यग्रहणाद्गुणालङ्कारोपस्कृतशब्दार्थपृष्ठपाती ध्वनिलक्षण आत्मेत्युक्तम्। स इति अर्थो वा शब्दो वा व्यापारो वा। अर्थोडपि वाच्यो वा ध्वनतीति। 10 शब्दोडप्येवं व्यङ्ग्यो वा ध्वन्यत इति। व्यापारो वा शब्दार्थयोर्ध्वननमिति। कारिकया तु प्राधान्येन समुदाय एव काव्यरूपो मुख्यतया ध्वनिरिति प्रतिपादितम्। अनेन च लक्षणेन वाच्यवाचकचारुत्वहेतुभ्यो गुणालङ्कारेम्यो विभक्त एव ध्वनेर्विषय इति दर्शितम्। तेषां वा्यवाचकभावप्राणत्वादस्य च तदन्यव्यङ्ग्यव्यञ्जकभावसारत्वान्नाऽस्य तेष्वन्तर्भाव इति। गतदेवाह 15 वाच्यवाचक चारुत्वहेत्वन्तःपातिता कुतः ।" एतेन यदभाववादिनः केचिदाचिक्षीरन्-शब्दार्थशरीरं तावत् काव्यम्। तस्य शब्दगताश्चारुत्वहेतवोऽनुप्रासादयः प्रसिद्धा एव। अर्थगताश्चोपमादयः सङ्वटनाधर्माश्च माधुर्यांदयस्तेऽपि प्रतीयन्ते। तैदनतिरिक्तवृत्तयो वृत्तयोऽपि याः कैश्चिदुपनागरिकाद्याः 20 प्रकाशितास्ता अपि गताः श्रवणगोचरम्। रीतयश्च वैदर्भीप्रभृतयः । तद्वचतिरिक्तः कोडयं ध्वनिर्नामेति तत् पराकृतम्। यतो व्वनिव्यवहारप्रयोजको व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावो भिन्नसामंग्री- वेद्यत्वाद्वाच्यवाचकयोस्तैद्गर्माणां चैकज्ञानसंसर्गित्वमेव न भजत इति। ननु यत्र प्रतीयमानस्यार्थस्य चारुतया स्फुटतया चाप्रतीतिः स नाम माडभूद् ध्वने- र्विषयः, यत्र तु तत्प्रतीतिरस्ति समासोक्त्यादौ तत्र ध्वनेरन्तर्भावो भविष्यतीति निराकर्तुम- 25 भिहितम्-उपसर्जेनीकृतस्व्ार्थौं इति। व्यङ्ग्यप्राधान्ये हि व्वनिः । न चैतत् समासो- क्त्यादावस्ति। समासोक्तौ तावत्-उपोढरागेण इति। अत्र व्यङ्ग्येनानुगतं वाच्यमेव .१. संभावनया लिड्॥ २. तस्मादनुप्रासात् तेभ्यो माधुर्यादिभ्यश्चानधिको व्यापारो यासाम्। अनुप्रासरूपा हि वृत्तयो गुणात्मानश्च रीतयः ॥ ३. प्रकरणादि॥ ४. गुणालङ्काराणाम् ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् ११५

प्राधान्येन प्रतीयते, समारोपितनायिका-नायक-व्यवहारयोर्निशा-शशिनोरेव वाक्यार्थत्वात्। अयमर्थः । अत्र यद्यपि शब्दो वाच्यमर्थ निर्वाह्य द्वितीयमर्थमवगमयति, तथापि तेनार्थेन चेतनवृत्तान्तरूपेणाचेतनवृत्तान्तरूपोर्डर्थ उपस्क्रियते इति वाच्यस्यैव प्राधान्यम्। यद्यप्यत्र वाच्यार्थापेक्षया चेतनवृत्तान्तरूपत्वाद् व्यङ्ग्योऽर्थश्चारुस्तथापि न स पृथक् सत्तां लभते। विशेष्यपदयोरेकार्थवाचित्वात्। इति वाच्यसंस्कारकत्वेनाऽस्य स्थितिरिति वाच्यस्यैव प्राधा- 5 न्यम्। 'गावो वः पावनानाम्' इत्यादौ तु विशेष्यपदमप्युभयार्थाभिधायीति वाक्यार्थयोरुप- मानोपमेयभावो व्यङ्ग्य इत्यलङ्कारस्य प्राधान्यमिति तत्र ध्वनिः। ल्लोकव्याख्यानं च मूल- ग्रन्थे रूपकालङ्कारे वक्रोक्तौ मतान्तरप्रदर्शनेन कृतमस्तीति तत एवावसेयम्। आक्षेपेडपि व्यङ्ग्यविशेषाक्षेपिणो वाच्यस्यैव चारुत्वं, प्राधान्येन वाक्यार्थ आक्षेपोक्तिसामर्थ्यादेव ज्ञायते। तत्र हि शब्दोपारूढो विशेषाभिधानेच्छया प्रतिषेधरूपो य आक्षेपः स एव व्यङ्ग्यविशेष- 10 माक्षिपन् मुख्यं काव्यशरीरम्। यथा बालय णाहं दूई तीए पियोडसि त्ति णडम्ह वावारो। सा मरइ तुज्झ अअसो एअं धम्मक्खरं भणिमो।। इत्यादावुक्तविषये तावन्नास्ति व्यङ्ग्यसम्भावना। सुहअ विलंबसु थोअं जाव इम विरहकायरं हिअयं। 15 संठविऊण भणिस्सं जहवा वोलेसु किं भणिमो॥ इत्यादौ वक्ष्यमाणविषये तु यदप्यस्ति व्यङ्ग्यं, तथाडपि न तत्प्रधानम्। तथा हि-व्यङ्ग्येडपि निषेध्ये स्थिते वाच्यमेव निषेधरूपं प्राधान्येनास्ते, तेनैव व्यपदेशात्। प्रधानेन हि व्यपदेशा भवन्तीत्याहुः । एवं यैत्र लब्धसत्ताकं वाच्यं व्यङ्ग्यस्य व्यञ्जकं तत्रापि प्राधान्यादाक्षेपोडलङ्कार 20 एव। यत्तु भामहेनोदाहतम्-'अहं त्वा यदि नेक्षेय' इति। तत्र वाच्यं 'म्रिये' इति व्यङ्ग्येन विना सत्तामेव न लभत इति का तत्र वाच्यायमाने व्यङ्ग्ये व्वनिसम्भावना। अनुक्तनिमित्तायामपि विशेषोक्तौ 'आहूतोऽपि सहायैः' इत्यादौ व्यङ्ग्यस्य प्रकरण- सामर्थ्यात् प्रतीतिमात्रं, न तु तत्प्रतीतिनिमित्ता काचिच्चारुत्वनिष्पत्तिरिति न प्राधान्यम्। अत्र च यैः शीतार्त्तत्वं निमित्तं कथ्यते तन्मतेनास्ति व्यङ्ग्यप्राधान्यम्। प्रस्थानादपि 25 निद्राकरणं प्रियासमागमे लघुरुपायः स्वप्नदर्शनादित्यपि यैरभिप्रायः कल्प्यते तैर्व्यङ्ग्योपस्कृतं वाच्यमेव प्रधानमिति नापह्वोतव्यम्। अचिन्त्यनिमित्तोक्तनिमित्तयोस्तु अचिन्त्यत्वादुक्तत्वाच्च निमित्तस्य व्यड्यसम्भावनैव नास्तीति तृतीयैव शङ्किता। १. नायिकाया नायके यो व्यवहारः स निशायां समारोपितः। नायिकायां नायकस्य यो व्यवहारः स शशिनि समारोपित इति नैकशेषः ॥ २. सुहय विलंबसु थोवम् इत्यादौ॥

११६ कल्पलताविवेके पर्यायोक्तेऽपि यदि प्राधान्येन व्यङग्यत्वमस्मत्तः शिक्षित्वा 'भम धम्मिय' इत्यादुदा- हियते, तद्वतु तस्य ध्वनावन्तर्भावो न तु ध्वनेस्तत्राऽन्तर्भावः, तस्य महाविषयत्वेन केाव्यविशेषरूपतया च प्रतिपादयिष्यमाणत्वात्। न पुनः पर्यायोक्ते भामहोदाहते 'गृहेष्वध्वसु वा' इत्यादौ तत्सदृशे च 'यं प्रेक्ष्य चिर' इत्यादौ व्यड्ग्यस्य प्राधान्यम्, अपि 5 तु पुनरपि वाच्य एव विश्रान्तेर्गुणीभूतत्वमेव बोद्धव्यम् । अपह्नुति-दीपकयोरपि वाच्यस्यैव व्यङ्ग्योपमासहितस्य प्राधान्यमिति गुणीभूतव्यङ्ग्यतैव स्फुटेति। यथा-'नेयं विरौति' इति। मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिनिहतः कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालललना। मदक्षीणो नागः शरदि सरिदाश्यानपुलिना तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु जनाः ॥ इति च । 10 अप्रस्तुतप्रशंसायामपि यदा सामान्यविशेषभावान्निमित्तनिमित्तिभावाद्वाSभिधीय- मानस्याऽप्रस्तुतस्य प्रस्तुतेन प्रतीयमानेनाभिसम्बन्धस्तदाभिधीयमानप्रतीयमानयोः सममेव प्राधान्यम् । तत्र यदा तावत् सामान्यस्याप्रस्तुतस्याभिधीयमानस्य प्राकरणिकेन विशेषेण प्रतीयमानेन सम्बन्धस्तदा विशेषस्य प्रतीतौ सत्यामपि प्राधान्येन तस्य सामान्येनाविना- भावात् सामान्यस्याडपि प्राधान्यम्। यथा 15 अहो संसारनैर्घृण्यमहो दौरात्म्यमापदाम्। अहो निसर्गजिह्मस्य दुरन्ता गतयो विधेः॥ अत्र हि दैवस्वातन्त्र्यं सर्वत्र सामान्यरूपमप्रस्तुतं वर्णितं सत्प्रकृते कापि वस्तुनि विनष्टे विशेषात्मनि पर्यत्रस्यति। यदाऽपि विशेषस्य सामान्यनिष्ठत्वं तदापि सामान्यस्य प्राधान्ये सामान्ये सर्वविशेषाणामन्तर्भावाद्विशेषस्यापि प्राधान्यम्। यथा-'एतत्तस्य मुखात्' 20 इति। निमित्तनिमित्तिभावे चायमेव न्यायः । यथा-'ये यान्त्यम्युदये' इति। 'सैग्गं अपारियायम्' इति च। यदा तु सारूप्यमात्रवशेनाप्रस्तुतप्रशंसायामप्रकृतप्रकृतयोः सम्बन्धस्तदाऽप्यप्रस्तुतस्य सरूपस्याभिधीयमानस्य प्राधान्येनाविवक्षायां ध्वनावेवान्तः- पातः । यथा त्वन्मूले पुरुषायुषं गतमिदं प्रायेण संशुष्यतां 25 क्षोदीयांसमपि क्षणं परमितः शक्तिः कुतः प्राणितुम् । तत् स्वस्त्यस्तु विवृद्धिमेहि महतीमद्यापि का नस्त्वरा कल्याणैः फलिताऽसि तालविटपिन् पुत्रेषु पौत्रेषु च।। १ काव्यं च तद्विशेषश्वासौ॥ २. नैमित्तिके प्रस्तुते निमित्तमप्रस्तुतमत्र ॥ ३ पूर्ववैपरीत्यमत्र ।

शब्दालङ्कारदर्शनम् ११७

यथा च भावव्रातह्ठाज्जनस्य हृदयान्याक्रम्य यन्नर्त्तयन् भङ्गीभिविविधाभिरात्महृदयं प्रच्छाद संक्रीडसे। स त्वामाहे जडं ततः सहृदयं म(?ध)नयत्वदुःशिक्षितो मन्येडमुष्य जडात्मता स्तुतिपद त्वत्साम्यसम्भावनात।। TA 1.330 5

कश्चिन्महापुरुषो 'वीतरागा अपि सरागवत्' इति न्यायेन गाढविवेकालोकतिरस्कृत- तिमिरप्रतानोऽपि लोकमध्ये स्वात्मानं प्रच्छादयन् लोकं च वाचालयन्नात्मन्यप्रतिभामेवाङ्गी- कुर्वस्तेनैव लोकेन मूर्खोडयमिति यदाऽवज्ञायते तदा तदीयं लोकोत्तरं चरितं प्रस्तुतं व्यङ्ग्यतया प्राधान्येन प्रकाश्यते। जडोऽयमिति हुद्यानें('ह्युच्यमाने स)हृदयादिर्भावो लोकेनाऽवज्ञायते। स च प्रत्युत कस्यचिद्विरहिण औत्सुक्यचिन्तादूयमानमानसता- 10 मन्यस्य प्रहर्षपरवशतां करोतीति हठादेव लोकं यथेच्छं विकारकारणाभिर्नर्त्तयति। न च तस्य हृदयं केनाऽपि ज्ञायते कीदृगयमिति। प्रत्युत महागम्भीरोऽतिविदग्धः सुष्टु गर्वहीनो- डतिशयेन क्रीडाचतुरः स यदि लोकेन जड इति तत एव कारणात् प्रत्युत वैदग्ध्यसम्भावना- निमित्तात् सम्भावितः। आत्मा च यत एव कारणात् प्रत्युत जाडयं सम्भाव्यं तत एव सहृदयः सम्भावितः । तदस्य लोकस्य जडोडसीति यद्युच्यते तदा जाड्यमेवंविघस्य भावव्रात- 15 स्यातिविदग्धस्य प्रसिद्धमिति सा प्रत्युत स्तुतिरिति जडादपि पापीयानयं लोक इति ध्वन्यते।

यदा त्वप्रस्तुतस्य सरूपस्याऽभिधीयमानस्य प्राधान्येन विवक्षा तदा गुणीभूत- व्यङ्ग्यतैव। यथा प्राणा येन समर्पितास्तव बलादयेन त्वर्मुत्थापितः स्कॅन्धे यस्य चिरं स्थितोऽसि विदधे यस्ते सपर्यां पुरः । 20 तस्यास्य स्मितमात्रकेण जनयन् जीवापहारक्रियां भ्रातः प्रत्युपकारिणां धुरि परं वेताल लीलायसे ॥

अत्र यद्यपि सारूप्यवशेन कृतध्नः कश्चिदन्यः प्रस्तुत आक्षिप्यते, तथाऽप्यप्रस्तुतस्यैव वेतालवृत्तान्तस्य चमत्कारकारित्वम्। न ह्यचेतनोपालम्भवदसम्भाव्यमानोडयमर्थो न च न हृद्य इति वाच्यस्यात्र प्रधानता। व्याजस्तुतावप्ययमेव न्यायः। यदा तावदभिधीयमानाया 25

१. मोह-क.॥ २. मिति ... ज्ञायते - स्पष्ट नास्ति। लोके तावत् ज्ञायते ख. ॥३. मृतशरीरे समारोपणात्॥ ४. मृतशरीरोत्थापनद्वारेणोत्थापितो वेतालः ॥ ५. मृतशरीरद्वारेणैव स्कन्धे स्थितः॥ ६. यदा किल वेताल: स्मितं करोति तदा साधकस्य भयान्मरणं सम्पदते।

११८ कल्पलताविवेके निन्दायाः स्तुतेर्वा प्राधान्येनोविवक्षा तदा ध्वनावेवान्तर्भावः । यथा दर्शित प्राक् 'कथ- मवनिप' इति। 'हे हेलाजित-' इति च। इतरथा तु गुगीभूतव्यङ्ग्यतैव। यथा किं वृत्तान्तैः परगृहगतैः किन्तु नाहं समर्थ- स्तूष्गीं स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः । 5 गेहे गेहे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोष्ठया- मुन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा हन्त कीर्तिः॥ अत्र व्यङ्ग्यं यत् स्तुत्यात्मक तेन वाच्यमेवोपक्रियते। यत्तूदाहतं केनचित् आसीनाथ पितामही तव मही माता ततोऽनन्तरं जाता सम्प्रति साम्बुराशिरशना जाया कुलोदूतये। 10 पूर्णे वर्षशते भविष्यति पुनः सैवाऽनवद्या स्नुषा, युक्तं नाम समग्रनीतिविदुषां किं भूपतीनां कुले॥ इति। तदस्माकं ग्राम्यं प्रतिभात्यत्यन्ताऽसम्यस्मृतिहेतुत्वात् । का चाडनेन स्तुतिः कृता। त्वं वंशक्रमेण राजेति हि कियदिदम्। इत्येवंप्राया व्याजस्तुतिः सहृदयगोष्ठीषु निन्दितेत्यु- पेक्यैव। भावालङ्कारेऽपि 'एकाकिनी यदबला' इत्यादौ वाच्यस्यैव प्राधान्यमिति गुणीभूत- 15 व्यड्ग्यतैव। सङ्करालक्कारेऽपि यदालङ्कारोडलङ्कारान्तरच्छायामेनुगृह्वाति तदा व्यङ््यस्य प्राधान्येनाविवक्षितत्वान्न व्वनिविषयत्वम्। यथा-परस्परोपकारेणेति सङ्करप्रकारे। अकर्त्तव्येष्वसाध्वीव तृष्णा प्रेरयते जनम् । तमेव सर्वपापेभ्यो लज्ा मातेव रक्षति। अत्रास्य शुभमशुभं वा भवतु मम तावत् परिपोषोऽसत्विति तृष्णाबुद्धिः, विपरीता तु 20 लज्जाबुद्धिरुत्प्रेक्ष्यते इति प्रतीयमानोत्प्रेक्षा छायामनुगह्वात्युपमा, न तु पृथगेंसावलङ्कारः । अनेकालडिक्रियोल्लेखे इत्यलङ्कारद्वयसम्भावनायां तु वाच्यव्यङ्ययोः समं प्राधान्यम्। यथा शशिवदना सितसरसिजनयना सितकुन्ददशनपङि्क्तिरियम् । गगनजलस्थलसम्भवहद्याकारा कृता विघिना ।। अत्र सन्देहसंकरे शशी वदनं, शशीव वा वदनमस्याः इत्यादिरूपकोपमयोः समं 25 प्राधान्यम्, एकत्र निश्चयाभावात्। अथानुप्राह्याऽनुग्राहकमावसक्करे वाच्योपसर्जनीभावेन व्यङ्गचस्य व्यवस्थानं, तदा सोडपि ध्वनिविषयोडस्तु, न तु स एव व्वनिरिति शक्यं वक्तुम् । यथा १ न वा वि-ग ॥ २. अनुग्रहः आत्मोपकारत्वेनाऽत्र परिग्रहः ॥ ३. अनुग्राहिका ॥ ४. प्रतिभामात्र न तु लब्धप्रतिष्ठाम्॥ ५. उपमा॥६. अपि तु नरसिंहन्यायेनाऽनुग्राह्याऽनुग्राह- कलक्षणमलंकारान्तरमेव।।

शब्दालङ्कारदर्शनम् ११९

होइ ण गुणाणुराओ जडाण णवरं पसिद्धिसरणाण। किर पन्हुवइ ससिमणी चंदे ण पियामुहे दिट्ठे॥। इत्यत्राडेर्थान्तरन्यासे चन्द्रात् प्रियामुखस्य व्यतिरेकः प्रतीयते। स च प्रधानमिति सङ्गरालङ्कार एवायं न भवति, अपि त्वलङ्कारध्वनिनामाSयं ध्वनेर्द्वितीयो भेदः। प्रकारान्तर- द्ूये तु ध्वनिसम्भावनैव नास्ति। तथाहि 5

"शब्दार्थवर्त्त्यलङ्कारा वाक्य एकत्र भाविनः ।" सङ्करो वा यथा। इत्थ स्थितिर्वरार्था चेत्योदि। भिन्नदेश एष शब्दार्थालङ्गार- सङ्करः । एकदेशस्तु सः एकवाक्यांशप्रवेशाद्वाडभिधीयत इति लक्षितः। यथा-मवमेवा- स्वसेच्छायेति(?)। परमार्थतस्तु सर्वेष्वपि प्रभेदेषु सङ्करोक्तिरेव ध्वनिसम्भावनां निराकरोति। सङ्गीर्णता हि मिश्रत्वं लोलीभावस्तत्र कथमेकस्य प्राधान्यं क्षीरजलवदिति भावः। तदयमत्र 10 संक्षेपः व्यङ्गचस्य यत्राप्राधान्यं वाच्यमात्राऽनुयायिनः । समासोक्त्यादयस्तत्र वाच्यालंकृतयः स्फुटाः ॥ व्यङ्गचस्य प्रतिभामात्रे वाच्यार्थाऽनुगमेऽपि वा। न ध्वनिर्यत्र वा तस्य प्राधान्यं न प्रतीयते। 15

तत्परावेव शब्दार्थौ यत्र व्यङ्गचं प्रति स्थितौ। ध्वनेः स एव विषयो मन्तव्यः सङ्करोज्झितः ॥ व्यङ्गयं वाच्यानुगतं तदननुगतं चे। अननुगतमप्यस्फुटं स्फुटं वा। स्फुटमप्यप्रधानं प्रधानं वा। प्रधानमपि सन्देहेन निश्चयेन वा। निश्चयश्च तस्याऽपि तस्यैव वेति षट् पक्षाः। तत्र वाच्याऽनुगतं वाच्यार्थानुगमेऽपि चेत्युक्तम्। यथा 'अहं त्वा यदि नेक्षेय' 20 इत्यादौ 'म्रिये' इति व्यङ्गयम्। वाच्यपूरणत्वाद्वाच्यायमानम्। यथा वा-'कमलायराण- मलिया' इत्यादि वक्ष्यमाणम् । अत्र हि दृष्टमेघप्रतिबिम्बा मुग्धवधूरिदं वक्तीति व्यङ्गचं पूर्व वाच्येनापेक्षितं वाच्यायमानमेव। अस्फुटं प्रतिभामात्र इत्यनेन दर्शितम्। प्रतिभामात्रमस्त्यत्र व्यङ्गचमिति सामान्येनावगमः न तु विशेषेण यथा अहअ उज्जुअरूआ तस्स वि उम्मंथराइं पिम्माइं। 25

सहियायणो य निउणो अलाहि किं पाअराएण ।। अत्र स मां पुरुषायितेऽर्थयतेऽहं च निषेद्धुमशक्ता। तत् सख्यः पादमुद्रया तर्कयित्वा १. अनुग्राह्ये॥ २. अनुग्राहकः ॥ ३. आद्येऽर्द्वेऽनुप्रासो द्वितीयेऽर्थान्तरन्यासः ॥ ४ चेदित्यादि ग. ॥ ५. सच्छायेत्यादि पदद्वये शलेषानुप्रासयोः स्थितिः ॥ ६. च वा ग. ॥

१२० कल्पलताविवेके

मा मां हासिषुरिति व्यङ्गयमस्फुटम्। अप्रधानं व्यङ्गचं व्यङ्गयस्य यत्रेत्यादिना कथितम्। समासोक्त्यादय इत्युपलक्षणं गुणीभूतव्यङ्गचस्य। वाणीरकुडङ्गोड्डीणेत्यादौ हि गुणीभूतव्यङ्गचत्वं वक्ष्यति। न च तत्र समासोक्त्यादयः। सन्दिग्धप्राधान्यं द्वयोरपि प्राधान्यं च यत्र वा तस्ये- त्यादिनाऽभिहितम्। तस्येति तस्यैवेत्यर्थः। आद्यं यथा

5 मेहिला सहस्सभरिए तुह हियए सुहय सा अमायंती। अणुदिणु अणन्नयम्मा अंगं तणुयंमि तणुएइ।।

अत्रान्यासक्तस्याडपि तवैवाविरतं ध्यानपरा, तनूभावप्रकर्षारोहेण यावदत्याहितं नाप्नोति तावदुज्झित्वा दौर्जन्यं साडनुनीयतामिति व्यङ्ग्यम् । द्वयोरपि प्राधान्यं यथा

10 पङ्क्तौ विशन्तु गणिताः प्रतिलोमवृत्या पूर्वे भवेयुरियताडप्यथवा त्रपेरन्। सन्तोडप्यसन्त इति चेत् प्रतिभान्ति भानो- र्भासावृते नभसि शीतमयूखमुख्याः । अत्र प्राकरणिकाSप्राकरणिकयोः समं प्राधान्यम् । 15 तत्परौ इति। यत्र तस्यैव प्राधानं तदनेन काश्यते। सङ्करोज्झित इति। अनेन वक्ष्यमाणं सङ्केतकालमनसमित्यादि निराक्रियते। जत्र हि व्यड्यस्यैव प्रदोषसमय- लक्षणस्य प्राधान्येऽपि कविना पुनरादयपादत्रयोक्त्या वाच्यभाव आपादितः । तस्मान्न ध्वनेरन्यत्रान्तर्भावः । तदेवं ध्वनेरभाववादिनस्तावत् प्रत्युक्ताः । अस्ति ध्वनिः। से चाऽविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्चेति द्विविधः 20 सामान्येन। तत्राद्यस्योदाहरणम्

सुवर्णपुष्पों पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम्॥ सुवर्ण न तु ताम्रादि, पुष्पाणि प्रतिदिनं ग्राह्याणि, न तु दीनारादिवत् सकृद् ग्राह्याणि, पृथिवीं न तु नगरादिमात्रम्, चिन्वन्ति उच्चिन्वन्ति, प्रत्यहं गृहीतसारां कुर्वते 25 पुरुषाः इति। अन्ये त्वकार्यकराः । त्रयः इति न तु चत्वारः । एवं शूरः परात्रमेण १. अत्र कि व्यङ्गयं प्रधानं किं वाच्यमिति सन्देहः ॥ २ व्यङ्गयस्य वाच्यत्वेन सङ्कीर्णता॥। ३ युग ॥ ४ अभाववादे निराकते युक्तं भेदकथनम्। उदाहरणपृष्ठे च भाक्तवाद: सुशङ्क: सुपरिहरश्चेति विप्रतिपत्तिनिराकृतिमप्ययुक्तमेव भेदकथनम् ॥ ५. सुवर्णपुण्यां ख. ।।

शब्दालङ्कारदर्शनम् १२१

दुर्घटकार्यकारी। कृता परं धाराधिरोहं नीता विद्या तत्वावबाधहेतुर्येन। सेवक इति सेवाज्ञ इति वा वक्तव्ये ज्ञानस्यालौकिकत्वमनौचित्याद्यगगनादि च ध्वनितुं यश्चेत्यादिकृतम्। शूरकृतविद्यवत् सेवाज्ञस्य निर्गुणस्याऽपि लाभप्राप्तिरिति त्रयश्चकाराः । एतच्च वाक्य- मेवाSसम्भवत्स्वार्थमिति कृत्वा अविवक्षितवाच्यं, तत एव पदार्थमभिधायाऽन्वयं च तात्पर्य- शक्त्याSवगमय्यैव बाधकवशेन तैमपहस्त्य सादश्यात् सुलभसमृद्धिसम्भारभाजनतां लक्षयति। 5 तल्लक्षणाप्रयोजनं शूर-कृतविद्य-सेवकानां प्राशस्त्यमशब्दवाच्यत्वेन गोप्यमानं सन्नायिका- कुचकलशयुगलमिव महार्धतामुपयद् ध्वन्यत इति। शब्दोऽत्र प्रधानतया व्यञ्जकोऽर्थस्तु तत्सहकारितयेति चत्वारोडत्र व्यापाराः ।

द्वितीयस्याऽपि

शिखरिणि क्व नु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । 10

तरुणि येन तवाघरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशावकः ॥

न हि निर्विध्तोत्तमसिद्धयोडपि श्रीपर्वतप्रभृतय इमां सिद्धिं विदध्युः । दिव्यकल्प- सहस्रादि्वात्र परिमितः कालः । न चैवंविधोत्तमफलत्वेन पञ्चाग्निप्रभृत्यपि तपः श्रतम् । नवेति भिन्नं ण्वं, समासेन विगलिततया सा न प्रतीयते तव दशतीत्यभिप्रायेण। तेन यदाहु:त्तानुगेधात्वदधरपाटलमिति न कृतमिति, तदसदेव। दशतीत्यास्वादयत्यविच्छिन्न- 15 प्रबन्धतया, न त्वोदरिकवत् परिभुङ्क्तेऽपि तु रसज्ञोडत्रेति तत्प्राप्तिवदेव रसज्ञताऽ्यस्य तपःप्रभावादेवेति। शुकशावक इति तारुण्याद्युचितकाललाभोडपि तपस एवेति। अनु- रागिणश्च प्रच्छन्स्वाभिप्रायख्यापनवैदग्ध्यचाटुविरचनात्मकभावोन्मीलनं व्यङग्यम्। अत्र च त्रय एव व्यापाराः, अभिधा तात्पर्य व्वननं चेति। मुख्यार्थबाधाविरहे मध्यकक्ष्याया लक्षणायास्तृतीयस्या अभावात्। तदेवं लक्षणकरणे व्वनिलक्षणम्, अभाववादपरिहारः, 20 समासोक्त्यादयलङ्काराणां ध्वनेर्विवेकः, निर्भज्येतेरवैलक्षण्येन ध्वनेर्विषयदर्शनं च यत्रार्थः शब्दो वेत्यादिना, प्रभेदकथनं स चाविवक्षितवाच्य इत्यादिना, उदाहरणदर्शनं सुवर्ण्ण- पुष्पामित्यादिनेति षट् प्रमेयाणि।

इदानीं ध्वनिर्भक्तिर्न भवतीत्याह

"भक्त्या बिभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः ।" 25

१. पुष्प-चिन्वन्तिशब्दौ। पुष्पशब्दो हि सुलभसमृद्धिसम्भारं चिन्वन्तिशब्दश्च तद्भाजनत शूरादीनां लक्षयतीत्यर्थः ॥ २. अत्यन्ततिरस्कृतम् ॥ ३. अन्वयम् ॥ ४. विम्बफले ॥ ५ वाच्यानु गतादिभ्यो गुणीभूतव्यङ््यप्रकारेभ्यः ॥ ६ .- भ-ख. ॥ १६

१२२ कल्पलताविवेके

अयमुक्तप्रकारो ध्वनिर्भक्त्या नैकरूपतां ताद्रूप्यं घेटकुम्भवत् बिभर्त्ति, भिन्नरूपत्वात्। वाच्यव्यतिरिक्तस्यार्थस्य वाच्यवाचकाम्यां तात्पर्येण प्रकाशनं यत्र स ध्वनिः, उपचारमात्रं तु भक्ति:। तैत्रैतत् स्यात् भक्तिर्लक्षणं ध्वैनेः, पृथिवीत्वमिव पृथिव्यास्तादात्म्येन स्थितमित्याह "अतिव्याप्तेरथाव्याप्तेरन चाऽसौ लक्ष्यते तया।" न च भक्त्या ध्वनिर्लेक्ष्यते। कथमतिव्याप्तेरव्याप्तेश्च। तत्रातित्याप्तिर्ध्वनिव्यति- 5 रिक्तेडपि विषये भक्ते: सम्भवात्। यत्र हि व्यञ्जकत्वकृतं महत् सौष्ठवं नास्ति तत्राडप्युप- चरितशब्दवृत्त्या प्रसिद्धयनुरोधप्रवर्त्तितव्यवहाराः कवयो दृश्यन्ते। यथा-परिम्लानं पीन- स्तनेति। गात्रान्तरसङ्गे म्लानम्। उभयतः स्तनजघनविश्रमपदेतु परितः समन्तात् म्लानम्। अन्तर्मव्यस्य बुध्नभागे सन्तापं वदति प्रकाशयत्यत एव तथाभूताऽनुभाववशात् तत्सन्तापे दृढपरामर्शेन साक्षात्कारायमाणे उदयनोऽपि यदा सन्तापमनुभवति तदा सन्तापं वैदत्युप- 10 दिशति सङ्क्रमयतीत्यप्यर्थो व्याख्येयः। अत्र वदति प्रकाशयतीति प्रतिपत्तेः करणं लक्ष्यते। तस्य स्फुटव्वं प्रयोजनम् । तदप्रयोजनकल्पमगुप्तत्वेनाऽभिहितत्वेनेव प्रतीतेस्तत्प्रत्युत प्रति- पन्नमह्ृद्यम्। कार्यमुखेन हि प्रतिपन्नः सन्तापो यथा चमत्करोति न तथाऽभिहितरूपः । वदति सडक्रमयतीत्यत्र व्याख्याते द्वितीयेडर्थे गुप्तत्वेन प्रतीयमानं र्स्फुटत्वलक्षगं प्रयोजन- मस्तीति शङ्गित्वा उदाहरणान्तराणि दर्श्यन्ते। 15 चुंबिज्जइ सयहुत्तं अवरुंडिज्जइ सहस्सहुत्तं पि। रमिए पुणो रमिज्जइ पिये जणे णत्थि पुणरुत्तं ।I अत्र पौनरुक्त्येन वैरेस्यं लक्ष्यते, क्रमेश्चोपलक्ष्यते। एवं च क्रमोऽपि" नास्तीत्यर्थः । तथाहि-आलिङ्गनादनन्तरं परिचुम्बनमिति कामसूत्रम् । इह तु परिचुम्बनमादावुक्तम्। कुवियाओ पसण्णाओ ओरुण्णमुहीओ विहसमाणीओ। 20 जह गहिया तह हिययं हरन्ति उच्छण्णमहिलाओ।। ओरुण्णमुहीओ उपरुदितवदनाः । उच्छण्महिलाओ स्वैरिण्यो महिलाः। न केवलं प्रसन्ना विहसन्त्यश्च, यावत्कुपिता रुदत्योऽप्यावर्जयन्ति। यथेति ताडनादि कुर्व- त्योऽपि। अत्र ग्रहणेन उपादेयता लक्ष्यते । हरणेन तैत्परतन्त्रतापत्तिः ।

१. व्यतिरेकी दृष्टान्तः । 'ताद्रू्यं घटकुम्भवत्' अयं पाठः ग पुस्तके नास्ति॥ २. आशड्केयम्॥ ३. धनेरित्याह इति पाठः ग. पुस्तके॥ ४. व्याख्यानान्तरमिदम् ॥५. सामान्येन वदनेन विशेषरूप उपदेशस्तेन च स्त्रफलभूतं संक्रमण लक्ष्यते।। ६ प्रतिपादनम्॥ ७ सङ़का- ग. ॥ ८. प्रतीयमानमस्फुटत्त्र-ग. ॥ ९. कार्यम् ॥ १०. पौनरुकत्यं हि दोषः, स चेहाऽसम्भवन् दोषत्व्रसमानजातीयं क्रममुपलक्षयति। प्रियतमजने हि उपभोगस्य कः क्रम इति,लौकिकी प्रसिद्धिस्तदा- श्रयणेन च तस्य दोषगणनेति। लक्षिताम्यामर्थाभ्यां तात्पर्य गाथायाः कथयति ॥ ११ अपिशब्दाद् वैरस्यम् ॥ १२. स्त्री ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम १२३

अज्झाइ पहारो वलयाए दिण्णो पियेण थणवट्टे।६६T३ मउओ वि दूसहो च्चिय जाओ हियए सवत्तीण।। कनिष्ठभार्यायाः स्तनपृष्ठे नवलतया कान्तेनोचितक्रीडायोगेन मृदुकोऽपि प्रहारो दत्त: सपत्नीनां सौभाग्यसूचकतत्क्रीडासंविभागमप्राप्तानां हृदये दुःसहो जातो मृदुकत्वादेव। अन्यस्य दत्तो मृदुः प्रहारोऽन्यस्य च सम्पद्यते दुःसहश्च मृदुरपीति चित्रम्। दानेन स्वत्व- 5 निवृत्तिपरत्वापादनरूपेणासम्भवताSत्र तैत्फलवत्वं लक्ष्यते। परार्थे यः पीडामनुभवति इति। यद्यपि प्रस्तुतमहापुरुषापेक्षयाऽनुभवतिशब्दो मुख्य एव, तथाऽप्यप्रस्तुते इक्षौ प्रशस्यमाने पीडाया अनुभवनेन असम्भवता पीडावत्त्वं लक्ष्यते। तच्च पीडयमानत्वे पर्यवस्यति। नन्वस्त्येतेषु किमपि किमपि प्रयोजनं, तत् किमिति न व्वन्यते। मवम्। न ह्येवंतरिघः कदाचिदपि व्वनेर्विषयो युक्त इत्याह 10

"उक्त्यन्तरेणाशक्यं यत्तच्चारुत्वं प्रकाशयन्। शब्दो व्यञ्जकतां बिभ्रद् 'व्वन्युक्तेर्विषयी भवेत् ॥" उक्त्यन्तरेण इति। ध्वन्यतिरिक्तेन स्फुटेन शब्दार्थव्यापारविशेषेणेत्यर्थः। '्वन्युक्ते- विषयी भवेद् इति ध्वनिशव्देनोच्येतेत्यर्थः । वदतीत्यादावुदाहृते च विषये नोक्त्यन्तरा- शक्यचारुत्वव्यक्तिहेतुः शब्दः । एवं यत्र प्रयोजनं सदपि नादरास्पदं तत्र को ध्वनन- 15 व्यापारः इत्युक्त्वा, यत्र मूलत एव प्रयोजनं नास्ति भवति चोपचारस्तत्राऽपि को ध्वनन- व्यापार इत्याह "रुढा ये विषयेऽन्यत्र शब्दाः स्वविषयादपि। लावण्याद्याः प्रयुक्तास्ते न भवन्ति पदं ध्वनेः ॥" लावण्याद्या ये शब्दाः स्वविषयाल्लवगरसयुक्तत्वादेः स्वार्यादन्यत्र हृद्यत्वादौ रूढा, 20 रूढत्वादेव च त्रितयसन्निध्यपेक्षणव्यवधानशून्याः । यदाह् "निरूढा लक्षगाः काश्चित्सामर्थ्यादभिधानवद् ।" इति। ते तस्मिन् स्वविषयादन्यत्र प्रयुक्ता अपि न ध्वनेः पदं भवन्ति। न तत्र ध्वनि- व्यवहारः। तथाविधे च विषये क्वचित् सम्भवत्नपि ध्वनित्यवहारः प्रक्रारान्तरेण प्रवर्त्तते, न तथाविधशब्दमुखेन। यथा 25

दीवडि तेल्लु णाहि पलु द्रम्मि गमिट्ठौ । लावण्णुज्जलंगु घरि ढोल्लु पइ्ट्ठा।। १. दानफलं सम्बन्धः, प्रहारसम्बन्धवती जातेत्यर्थः ॥ २. पीडया संह सम्बन्धः ॥ ३ वाच्यवाचकभावात्मना । ४. गविठ्ठा ख. ।।

१२४ कल्पलताविवैके

अंत्र हि प्रियतमस्यैव समस्ताशाप्रकाशकत्वं ध्वन्यते, तत्तु न लावण्यशब्दाद् अपि तस्म तु समग्रवाक्यार्थप्रतीत्यनन्तरं ध्वननत्यापारादेव। एवं यत्र यत्र भक्तिस्तत्र तत्र ध्वनिरिति तावन्नास्ति। तेन ध्वनेर्यदि भक्तिर्लक्षणं तदा भक्तिसन्निधौ सर्वत्र ध्वनिव्यवहारः स्यादित्य- तिव्याप्तिः । अभ्युपगम्याऽपि ब्रमः । भवतु यत्र यत्र भक्तिस्तत्र तत्र ध्वनिः, तथाऽपि लक्ष 5 यद्विषयो लक्षणाध्यापारो न तद्विषयो ध्वननव्यापारः । न च भिन्नविषययोर्द्धर्मधर्मिभावो गुण धर्म एव च लक्षगमिति। उच्यते-तत्र लक्षगा तावदमुख्यार्थविषयो व्यापारः । ध्वननं इति च प्रयोजनविषयम्। न च तद्विषयोऽपि द्वितीयो लक्षणाव्यापारो युक्तः, लक्षणासामगर्यभावा- व्य

दित्यभिप्रायेणाह तः

"मुख्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्याऽर्थदेर्शनम्। वा

10 यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्धतिः ॥" फलं प्रयोजनम्, स्खलद्गतिः प्रतिपादयितुमशक्तः। तत्र हि चारुत्वातिशयविशिष्टार्थ- प्रकाशनलक्षणे प्रयोजने प्रतिपादयितव्ये यदि शब्दस्य लक्षकत्वं तत्तस्य प्रयोगे दुष्टतैव स्यात्। प्रयोजनावगमस्य सुखसम्पत्तये हि स शब्दः प्रयुज्यते, तस्मिन्नमुख्येऽर्थे। यदि च सिंहो बटुरिति शौर्यातिशयेऽप्यवगमयितव्ये रखलद्वतित्वं शब्दस्य, तत्तर्हि प्रतीति नैव 15 कुर्यादिति किमर्थ तस्य प्रयोगः। उपचारेण करिष्यतीति चेत् तत्राऽपि प्रयोजनान्तरमन्वेष्यम्। 1

तत्राऽप्युपचारेऽनवस्था। अथ तत्र न स्खलद्गतित्वं, तर्हि प्रयोजनेऽवगमयितव्ये न लक्षणा- ख्यो व्यापारस्तत्सामग्र्यभावात्। न च नास्ति व्यापारः, न चासवभिधा, समयस्य तत्राऽभावात् । यद्व्यापारान्तरमभिधालक्षणातिरिक्तं स व्वननव्यापारः। अत एव च न प्रयोगे दुष्टता काचित् । प्रयोजनस्याविध्नेनैव प्रतीतेः । तेनाभिधैव मुख्येऽर्थे बाधकेन 20 प्रविवृत्सुर्निरुध्यमाना सती अचरितार्थत्वादन्यत्र प्रसरति । अत एवामुख्योऽस्यायमर्थ इति व्यवहारः। तथव चामुख्यतया सङ्केतग्रहणमपि तत्रास्तीत्यभिधापुच्छभूतैव लक्षणा। यतश्चाभिधाबाधनेनोत्थानात्तत्पुच्छभूतत्वाच्चाडभिधाशेषभूतैव लक्षणा, ततो वाचकत्वमभिधा- व्यापारमाश्रिता कथ ध्वनेर्व्यञ्जनात्मनो लक्षणं स्याद्, भिन्नविषयत्वात्। तदाह "वाचकत्वाश्रयेणैव गुणवृत्तिर्व्यवस्थिता। 25 व्यञ्जकत्वैकमूलस्य ध्वनेः स्याल्लक्षणं कथम्।" तस्मादतिव्याप्तेस्तत्प्रसङ्गेनोपदर्शिताद्गिन्नविषयत्वाच्चान्यो ध्वनिरन्या च गुणवृत्तिः । अव्याप्तिरप्यस्य लक्षणस्य। न हि ध्वनिप्रभेदो विवक्षितान्यपरवाच्यलक्षणोडन्ये च बहव- स्तत्प्रकारा वक्ष्यमाणा भक्त्या व्याप्यन्ते।

१. शब्दानाम् । २. -ने रुध्यमाना ख. ।

शब्दालङ्कारदर्शनम् १२५

"कस्यचिद् ध्वनिभेदस्य सा तु स्यादुपलक्षणम्।" कस्यचिद् इति अविवक्षितवाच्यस्येत्यर्थः। ननु भक्तिस्तावच्चिरन्तनैरुक्ता। तदुप- लक्षणमुखेन च ध्वनिमपि समग्रभेदं लक्षयिष्यन्ति ज्ञास्यन्ति, किं तल्लक्षणेन। मैवं, यदि हि गुणवृत्यैव व्वनिर्लक्ष्यत इत्युच्यते, तदाभिधाव्यापारेण तदितरालङ्कारवर्ग्गः समग्रो लक्ष्यत 5 इति प्रत्येकमलङ्काराणां लक्षणकरणवैयर्थ्यप्रसङ्गः । अभिधानाभिधेयभावो ह्यलङ्गाराणां व्यापकस्तदभिधावृत्ते वैयाकरणमीमांसकैर्निरूपिते कुत्रेदानीमलङ्कारकाराणां व्यापारः। तथा, हेतुबलात् कार्य जायत इति तार्किकैरुक्ते, किमिदानीमीश्वरप्रभृतीनां कर्तृणां ज्ञातृणां वा कृत्यमपूर्व स्यादिति सर्वो निरारम्भः स्यादित्यर्थः । माऽगूद्राSपूर्वोन्मीलनं, पूर्वोन्मीलित- मेवास्माभि: सम्यग् निरूपितं, तथाडपि को दोष इत्यभिप्रायेणाह 10 "लक्षणेन्यैः कृते चाऽस्य पक्षसंसिद्धिरेव नः ।" ध्वनिरस्तीति नः पक्षः, स च प्रागेव संसिद्धः । इत्ययत्नसम्पन्नसमीहितार्थाः संवृत्ताः स्मः। तदेवं भाक्तवादनिराकृतौ ताद्रूप्यनिषेधो' भत्त्या इत्यादर्द्वेन, लक्ष्यलक्षणेतादात्म्य- पराकृतावतिव्याप्तिकथनम् अतिव्याप्तः इत्यनेन, व्यञ्जकशब्दलक्षणं उत्तयन्तरेण इत्यादिना, निर्विवादमतिव्याप्तिदर्शन रूढ्ा ये िषये इत्यादिना, अतिव्याप्यम्युपगमेऽपि लक्षणाडनु- 15 पपत्तावुपपत्तिः मुख्यां व्ृत्तिम् इत्यादिना, लक्षणानुपपत्युपसंहारो वाचकत्वाश्रयेण इत्या- दिना, अव्याप्तिकथनम् अव्याप्तेः इत्यनेन, उपलक्ष्योपलक्षणभावेSसार्वत्रिकत्वं कस्यचिद् इत्यादिना, अर्द्ेन सर्वथा लक्षगस्य कर्त्तव्यत्वं कस्यचिदित्यत्रैव नतु भक्तिरित्याक्षेपपुरःसरपरि- हारेण, अन्यैः कृतेऽपि लक्षणे पक्षसिद्धिः लक्षणेऽन्यैः इत्यादिना, इति दश प्रमेयागि। 20 एवमविवक्षितवाच्यविवक्षिताऽन्यपरवाच्यत्वेन व्वनिर्द्विप्रकारः प्रकाशितः। तत्राविव- क्षितवाच्यस्य प्रभेदप्रतिपादनायेदमुच्यते "अर्थान्तरे सङ्क्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् । अविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्वाच्यं द्विघा मतम् ॥" योऽर्थ उपपद्यमानोडपि तावतैवाऽनुपयोगाद्गर्मान्तरसंवलनयाऽन्यतामिव गतोऽपि 25 लक्ष्यमाणोऽनुगतधर्मिसूत्रन्यायेनास्ते स रूपान्तरपरिणत उक्तः। यस्त्वनुपपद्यमान उपायता- मात्रेणाडर्थान्तरप्रतिपत्ति कृत्वा पलायत इव स तिरस्कृत इति । तत्र अर्थान्तरसङ्क्रमित- वाच्यो यथा-स्निग्धश्यामलकान्ति इति। यथा च-ताला जायन्ति गुणा इति। अत्र द्वितीयः कमलशब्दो लक्ष्मीपात्रत्वकान्तावदनोपमानक्षमत्वादिधर्मान्तरशतचित्रतापरिणतं संजञिनमाहै। १. -धात्तादात्म्यपराकृतिः भ-ग.॥ २. -लक्षकभावपरा- ग. ॥ ३. प्रभेद इति नास्ति ग. पुस्तके॥ ४. लक्ष्मीपान्नत्ादिधर्मान्तरप्रतिपत्यर्थ विशिष्टं कमलं लक्षयतीत्यर्थः ॥

१२६ कल्पलताविवेके

अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो यथा रविसङ्क्रान्तसौभाग्यस्तुषारावृतमण्डलः । निःश्चासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते॥ हेमन्तवर्णने पञ्चवटयां रामस्योक्तिः । अन्ध इति चोपसंहृतदृष्टिः, जातान्वस्यापि 5 गर्भे दृष्टच्ुपघातात्। अन्धोडयं पुरोऽपि न पश्यतीति। अस्त्यत्र तिरस्कारोऽन्धार्थस्य न त्वत्यन्तम्। इह तु आदर्शस्याSSनध्यमारोप्यमाणमपि न सह्यमिति अन्वशब्दोऽत्र पदार्थ- स्फुटीकरणाशक्तत्वं नष्टदृष्टिगतं निमित्तीकृत्यादैर्श लक्षगया प्रतिपादयति। असावारण- विच्छायत्वानुपयोगित्वादिधर्मजातमसङ्ख्यं प्रयोजनं व्यनक्ति। यथा च गयणं च मत्तमेहं धारालुलियज्जुणाइं अ.बणाईं। 10 णिरहंकारमियंका हरन्ति णीलाउ वि िसाओ !! चशब्दोऽपिशब्दार्थे। गगनं मत्तमेवमपि न केवलं तारकितम्, धारालुलितार्जुन- वृक्षाण्यपि वनानि, न केवलं मलयमरुदान्दोलितसहकाराणि, निरहंकारमृगाङ्का नीला अपि निशाः, न केवलं सितकरकिरणधवलिताः, हरन्ति उत्सुकयन्तीत्यर्थः। मत्तशब्देन सर्वथै- वेहाऽसम्भवत्स्वार्थेन बाघितमद्योपयोगक्षीबात्मकमुख्यार्थेन सादश्यान्मेवान् लक्षयताऽसमञ्ज- 15 सेकारित्वदुर्निवारत्वादिधर्मसहस्त्र ध्वन्यते। निरहक्कारशव्देनाडपि चन्द्रं लक्षयँता तत्पार- तन्त्र्यविच्छायत्वोज्जिगमिषा रूपजिगीषात्यागप्रभृति। "असंलक्ष्यक्रमोद्द्योतः क्रमेग द्योतितो परः । विवक्षिताभिधेयस्य ध्वनेरात्मा द्विधा मतः ॥" असंलक्ष्यक्रम इत्यनेन क्रमोडत्र भवत्येवेति प्रकाश्यते। विशेषप्रतिषेधे शेषाम्यनु- 20 ज्ञानमिति न्यायात् । तत्र- "रसभावतेदाभासतंत्प्रशान्त्यादिरक्रमः । ध्वनेरात्माSङ्गिभावेन भासमानो व्यवस्थितः ॥ रमादिरेवाक्रमो न तु रसादिरक्रम एव। एवंवादिनि देवर्षौ इत्यादौ कचिद्धा- वस्य क्रमव्यङ्यत्वप्रकाशनात्। तत्र रसध्वनिः से एव यत्र मुख्यतया विभावानुभाव- 25 व्यभिचारिसंयोजनोचितस्थायिप्रतिपत्तिकस्य प्रतिपत्तुः स्थाय्यंशचर्वणाप्रयुक्त एवाडडस्वाद- प्रकर्षः । यथा

१ स्थानविशेषे॥ २ -र्थास्फुटी-क। ३. सादृश्य ॥ ४ मर्यादोल्लद्वनसारूप्यात् ॥

गर्वाभावात्मकमुख्यारथन ॥ ७ जीवन्मृतप्रायत्व्रसादृश्यात्॥ ८. चन्द्र ॥ ९. रसभाव । १० भाव॥ ११ अन्यस्तु रसवदलङ्कारो भावादिध्वनिर्वा ॥ १२ अङ्गिभावेन ।

शब्दालङ्कारदर्शनम् १२७

कृच्छ्ेणोरुयुगं व्यतीत्य सुचिरं भ्रान्ता नितम्बस्थले मध्येऽस्यास्त्रिवलीतरङ्गविषमे निःस्पन्दतामागता। मदृष्टिस्तृषितेव संप्रति शनैरारुह्य तुङ्गौ स्तनौ साकाङ्कं मुहुरीक्षते जललवप्रस्यन्दिनी लोचने।। अत्र हि नायिकाकाराऽनुवर्त्त्यमानस्वात्म प्रतिकृतिपवित्रितचित्रफलहकालोकनाद्वत्स- 5 राजस्य परस्परास्थाबन्धरूपो रतिस्थायिभावो विभावाऽनुभावसंयोजनावशेन चर्वणारूढ इति। यद्यपि च रसेनैव सर्व जीवति काव्यं तथापि तस्य रसस्यैकघनचमत्कारात्मनोडपि कुतश्चिदंशात् प्रयोजकीभूतादधिकोऽसौ चमत्कारो भवति। तत्र यदा कश्चिदुद्रिक्तावस्थां प्रतिपन्नो व्यभिचारी चमत्कारातिशये प्रयोजको भवति तदा भावध्वनिः। यथा- तिष्ठेत् कोपवशाद् इति। अत्र हि विप्रलम्भरससद्गावेऽपि इयति वितर्का्यव्यभिचारि- 10 चमत्क्रियाप्रयुक्त आस्वादातिशयः । व्यभिचारिणः उदयस्थित्यपायत्रिधर्मकाः । यदाह- "विविधमाभिमुख्येन चरन्तीति व्यभिचारिणः" इति। तत्रोदयावस्थाप्रयुक्तः कदाचिदयथा-याते गोत्रविपर्यये इति। अत्र हि प्रणय- कोपस्योज्जिगमिषयैव यदवस्थानं न तु पारित इत्युदयावकाशनिराकरणात्तदेवाSडस्वाद- जीवितम् । स्थितिः पुनरुदाहता तिष्ठेत् कोपवशाद् इत्यादिना। कचिचु व्यभिचारिण: 15 प्रशमावस्थया प्रयुक्तश्चमत्कारः । यथा-एकस्मिन् शयने इति। क्वचिद् व्यभिचारिणोः सन्धिरेव चर्वेणास्पदम्। यथा-उसुरुसुंभियाए इति। कचिद् व्याभेचार्यन्तरशबलतैव विश्रान्तिपदम्। यथा क्वाकार्यम् इति। एवमन्य दुत्प्रेक्ष्यम्। एतानि चोदयसन्धिशबलत्वा- दिकानि कारिकायाम् आदिग्रहणेन गृहीतानि। यदा च विभावाभासाद्रत्याभासोदयस्तदा विभावानुभावाभासाचर्वणाभास इति। 20 रसाभासस्य विषयो यथा-रावणकाव्याकर्णने शृङ्गाराभासः । यदपि "शृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्यः" इति मुनिना निरूपितं, तथाडप्यौत्तरकालिकं तत्र हास्यरसत्वमिति दूराकर्षण- मोहेत्यत्रे न हास्यरसचर्वणावसरः। ननु नात्र रतिस्थायिभावोडस्ति परस्परास्थाबन्धाभावात्। केनैतदुक्तं रतिः इति। रत्याभासो हि सः। अतश्राभासो येनाडस्य सीतामप्युपेक्षिका द्विष्टा वेति प्रतिपत्तिर्हृदयं न स्पृशत्येव। तत्स्पर्शे हि तस्याप्यभिलाषो लीयेत। न च मयी- 25 यमनुरक्ता इत्यपि निश्चयेन कृत्यं, कामकृतान्मोहाद्। अत एव तदाभासत्वं वस्तुतस्तत्र स्थाप्यं, शुक्तौ रजताभासवत्। एतच शङ्गारानुकृतिशब्दं प्रयुञ्जानो मुनिरपि सूचितवान्। अनुकृतिरमुख्यता आभास इति ह्येकोऽर्थः । अत एवार्मिलाषिके एकतरनिष्ठेऽपि शुङ्गार- १. श्रुतावगतवाक्यार्थमात्रे । २. शृङ्गारानुकृतिकालानन्तरभात्रिकालोद्भवम् ॥३. श्रृक्गारानु- कृतिमात्रे श्लोके।:४. विप्रलम्भशङ्गारे ॥

१२८ कल्पलताविवेके

शब्देन तत्र तत्र व्यवहारस्तदाभासतया मन्तव्यः । शङ्गारेण वीरादीनामप्याभासरूपतो- पलक्षितैव। एवं रसध्वनेरेवाडमी भावध्वनिप्रभृतयो निष्यन्दा आस्वादे प्रधानं प्रयोजकमशं विभज्य पृथग् व्यवस्थाप्यन्ते। यथा गन्धयुक्तिज्ञैरेकसंमूर्छितामोदोपभोगेडपि सुपरिशुद्धेम् आस्यादिप्रयुक्तमिदं सौरभमिति।

5 इदानीं रसवदलंकारादलक्ष्यक्रमद्योतनात्मनो ध्वनेर्विभक्तो विषय इति दर्श्यते "वाच्यवाचकचारुत्वहेतूनां विविधात्मनाम्। रसादिपरता यत्र स व्वनेर्विषयो मतः ॥" रस-भाव-तदाभास-तत्प्रशमनलक्षणं मुख्यमर्थमनुवर्त्तमाना यत्र शब्दालङ्कारा अर्था- लङ्कारा गुगाश्च परस्पर व्वन्यपेक्षया च विभिन्नरू व्यवस्थितास्तत्र काव्ये व्वनिरिति 10 वयपदेशः । "प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राऽङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः ॥" यद्यपि रसवदलक्कारस्यान्यर्दर्शितो विषयस्तथाऽपि यस्मिन् काव्ये प्रधानतयाऽन्योरथों वाक्यार्थीभूतस्तस्य चाङ्गभूता ये रसादयस्ते रसादेरलङ्कारस्य वित्रय इति मामकः पक्षः। 15 तदथा-चाटुषु प्रेयोलक्कारस्य वाक्यार्थत्व्रेडपि रसादयोडङ्गभूता दृश्यन्ते। स च रसादि- रलङ्कारः शुद्धः संकीर्ण्गों वा। तत्रादो यथा-किं हास्येन न मे इति। अत्र करुगरसस्य शुद्धस्याङ्गभावात् स्पष्टमेव रसवदलङ्कारत्वम्। यद्प्यत्र शङ्गारोडप्यस्ति तथाऽपि स करुण- स्यैवाङ्गमिति न सङ्करः। स्वप्नस्याऽनुभूतसदशवेन भवनमिति हसन्ेव प्रियतमः स्वप्नेऽप्य- वलोकितः ।

20 न मे प्रयास्यसि पुनरिति। इदानीं त्वां विदितशउभावं बाहुपाशतन्वान्न मोक्यामि। अत एव रिक्तबाहुवलयः इति। स्वीकृतस्य चोपालम्भो युक्त इत्याह-केयं निष्करुणेति। केनासीति। गोत्रसखलितादावपि न कदाचिन्मया खेदितोऽसीति। स्वप्नान्तेषु स्वप्नायितेषु स्वप्नप्रलपितेषु पुनः पुनरुद्धततया बहुष्विति वदन् युष्माकं सम्बन्धी रिपुसत्रीजनः प्रियतमे विशेषेण आसक्तः कण्ठग्रहो येन तादृश एव सन् बुद््वा शून्यवलयाकारी कृतबाह्पाशः 25 सन् तारं मुक्तकण्ठं रोदितीति। अत्र शोकस्थायिभावेन स्वप्नदर्शनोद्दीपितेन करुणरसेन चर्व्र्यमाणेन सुन्दरीभूतो नरपतिप्रभावो भातीति करुणः शुद्ध एवालङ्कारः। न हि त्वया १. सुरभिद्रव्यम् ॥ २. रसवद्दर्शितस्पष्टशङ्गारादिरसमिति वाक्यार्थत्वेन। अलंकारकाराणा- मभिप्रायेग प्रेयोलंकारस्य वाक्यार्थत्व इत्युक्तमाचार्याभिप्रायेण तु भावध्वनाविति वक्तव्यम्॥ ३. मदुपज्ञमेतदित्यर्थः ॥ ४. न संकीर्णता ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १२९ ४F

रिपवो हता इति यादगनलङ्गतोऽयं वाक्यार्थस्तादृगयमपि तु सुन्दरतरीभूतोऽत्रार्थः । सौन्दर्य

शं च करुणरसकृतमेवेति।

म् चन्द्रादिना वस्तुना यथा वर्वन्तरं वदनादलडिक्रियते, तदुपमितत्वेन चारुतयाऽव- भासात्तथा रसेनाऽपि वस्तु वा रसान्तरं चोपस्कृतं सुन्दरं भातीति रसस्याऽपि वस्तुन इवा- लङ्कारत्वे को विरोधः । ननु रसेन किं कुर्वता प्रस्तुतोर्थोंऽलङ्क्रियते। तर्द्युपमयाऽपि किं 5 कुर्वत्याSलड्क्रियते। ननु तयोपमीयते प्रस्तुतोऽर्थः । रसेनाऽपि तर्हि सरसीक्रियते सोऽर्थ इति स्वसंवेद्मेतत्। संकीर्ण्णों रसादिरङ्गभूतो यथा क्षिप्तो हस्तावलग्न इति। अत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वे कामीवेत्यनेनोपमानेनाऽत्र श्लेषानुगृहीतेनेर्ष्याविप्रलम्भो य आकृष्टस्तस्य श्लेषोपमासहितस्याङ्गत्वं न केवलस्य। यद्यप्यत्र करुणरसो वास्तवोऽप्यस्ति तथापि स तेच्चारुत्वप्रतीत्यै न व्याप्रियत इत्यनेनाऽभिप्रायेण शलेषसहि तस्येत्येतावदेवोच्यते। 10 अथवा अत्रेर्ष्याविप्रलम्भः करुगस्याङ्गम् । करुणश्च प्रभावातिशयस्य। न च विप्र- लम्भस्य करुणे विश्रान्तिरिति तयोः समत्वात् साङ्गर्येगाङ्गभाव इति। रसादिरित्यादि- ग्रहणेन भावाद्यलङ्कारा अपि प्रेयस्विप्रभृतिलक्षणा गृह्यन्ते। तत्र भावालङ्कारस्य शुद्धस्यो- दाहरणम्। यथा 15

चलकलहंसन्पुरकलव्वनिना मुखरः । महिषमहासुरस्य शिरसि प्रसभं निहितः कनकमहामहीध्रगुरुतां कथमिव गतः ।। इत्यत्र देवतास्तोत्रे वाक्यार्थीभूते वितर्कविस्मयादिभावस्य चारुत्वहेतुतेति तस्याङ्ग- त्वाद्गावालङ्कारस्य विषयः । रसाभासस्यालङ्कारता यथा 20

समस्तगुणसम्पदः सममलङ्क्रियाणां गणैः भवन्ति यदि भूषणं तव तथाऽपि नो शोभसे"। शिवं हृदयवल्लभं यदि यथा तथा रञ्जयेः तदेव ननु वाणि ते जगति सर्वलोकोत्तरम् ।। अत्र हि परमेशस्तुतिमात्रं वाचः परमोपादेयमिति वाक्यार्थे शृङ्गाराभासश्चारुत्वहेतुः 25 समासोक्तिसहितः । न ह्ययं पूर्ण्णः शृङ्गारो नायिकाया निर्गुणत्वे निरलङ्गारत्वे च भवति। "उत्तमयुवप्रकृतिरुज्ज्वलवेषात्मकेः" इति चाभिधानात् । भावाभासाङ्गता यंथा १ प्रभाव॥ २ विस्मयादीनां भावानां वितर्क प्रति अङ्गत्वमिति समत्वाभावान्न सङ्कीर्ण- तयाSलङ्कारत्वम् ॥ ३. विस्मयादेः ॥ ४. -ते ग. ॥ ५. शृङ्गारः ॥ १७

१३० कल्पलताविवेके

स पातु वो यस्य हताऽवशेषास्तत्तुल्यवर्णाञ्जनरञ्जितेषु। लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति दैत्याः स्वकान्तानयनोत्पलेषु॥ अत्र रौद्रप्रकृतीनामनुचितत्त्रासो भगवत्प्रभावकारणकृत इति भावाभासः ।

5 दददशे तव वैरिणां मदः स गतः क्वाऽपि तवेक्षणे क्षणात् ॥ अत्र राजविषयस्य रतिभावस्य भावप्रशमोडङ्गम् । साक कुरङ्गकदशा मधुपानलीलां कर्तु सुहृद्धिरपि वैरिणि ते प्रवृत्ते। अन्याडभिधायि तव नाम विभो गृहीतं 10 केनाऽपि तत्र विषमामकरोदवस्थाम् ।। अत्र त्रासस्योदयेः । असोढा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपसः कथानां विश्रम्भेष्वथ च रसिकः शैलदुहितुः । प्रनोदं वो दिश्यात् कपटबटुवेषापनयने 15 त्वराशैथिल्याभ्यां युगपदभियुक्त: स्मरहरः ॥ अत्रवेगघैर्यायो: सन्धिः । पश्येत् कश्चिचल चपल रे का त्वराऽहं कुमारी हस्तालम्बं वितर हहहा व्युत्क्रमः क्वाऽसि यासि। इत्थं पृथ्वीपरिवृढ भवद्विद्विषोऽरण्यवृत्ते: 20 कन्या कश्चित् फलकिसलयान्याददानाऽभिधत्ते। अत्र शङ्काऽसूयाधृतिस्मृत्यौत्सुक्यश्रमदैन्यविबोधौत्सुक्यानां शबलता। एते च रस- वदाद्यलङ्काराः । यद्यपि भावोदयसन्धिशबलत्वानि नालङ्कारतयोक्तानि तथाऽपि कश्चिद् ब्रूयादित्येवमुक्तम्। एवंविध एव रसवदादेरलङ्कारस्य न्याय्यो विषयः। यत्र हि रसादेर्वाक्यार्थी- भावस्तत्र कथमलङ्कारत्वम्। अलंकारो हि चारुत्वसिद्धिहेतुः प्रसिद्धो न त्वात्मैवात्मनः । 25 तथा चाऽयमत्र संक्षेपः । "रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम्। अलङ्गतीनां सर्वासामलङ्कारत्वसाधनम् ॥।"

१. निमित्तसप्तमी ॥ २. अङ्गमिति सम्बन्धः ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १३१

तस्माद्यत्र रसादयो वाक्यार्थीभूताः स सर्वो ध्वनेः प्रभेदः। तस्य च प्रधानस्यात्म- भूतस्योपमादयोऽलङ्काराः। एतदुक्तं भवति-उपमया यद्यपि वाच्योऽर्थोऽलड्क्रियते तथाऽपि तस्य तदेवाऽलङ्करणं यद् व्यङ्ग्यार्थाभिव्यञ्जनसामर्थ्याधानम्, इति वस्तुतो ध्वन्यात्मैवा- लङ्कार्यः। कटककेयूरादिभिरपि हि शरीरसमेवायिभिश्वेतन आत्मैव तत्तचवित्तवृत्तिविशेषौ चित्य - सूचनात्मतयाऽलङ्क्रियते। तथा ह्यचेतनं शवशरीरं कुण्डलाद्यपेतमपि न भाति, अलङ्कार्य- 5 स्याऽभावात्। यतिशरीरं च कटकादियुक्तं हास्यावहं भाति, अलक्कार्यस्यानौचित्यात्। न च देहस्य किञ्चिदनौचित्यमिति वस्तुत आत्मैवालङ्कार्यः, अहमलंकृत इत्यभिमानात्। यत्र तु प्राधान्येनार्थान्तरस्य वाक्यार्थीभावे रसादिभिश्चारुत्वनिष्पत्तिः क्रियते स रसांदेर- लङ्कारतायाँ विषयः । एवं ध्वनेरुपमादीनां रसवदादलङ्कारस्य च विभक्तविषयता भवति। यदि तु चेतनानां वाक्यार्थीभावो रसादयलङ्कारस्य विषय इत्युच्यते, तदुपमादीनां प्रविरल- 10 विषयता निर्विषयतैवाडभिहिता स्यात् । यस्मादचेतनवस्तुवृत्तान्ते वाक्यार्थीभूते पुनश्चेतन- वस्तुवृत्तान्तयोजनया यथा कथञ्चिद् भवितव्यम्। अथ सत्यामपि तस्यां यत्राचेतनानां वाक्यार्थीभावो नाडसौ रसवदलङ्कारस्य विषय इत्युच्यते। तन्महतः काव्यप्रबन्धस्य रसनिधानभूतस्य नीरसत्वमभिहितं स्यात्। यथा तरङ्गभूभङ्गाँ इति। तरङ्गा एव भ्रूभङ्गा यस्याः । विकर्षन्ती इति विलम्बमानं बला- 15 दाक्षिपन्ती वसनमंशुकं प्रियतमावलम्बननिषेधायेति भावः। बहुशो यत् रखलितं बहवो येSपराधास्तदभिसन्धाय हृदयेनैकीकृत्य। असहना मानिनीत्यर्थः । अथ च मद्वियोग- पश्चात्तापासहिष्णुस्तापशान्तये नदी सम्पन्नेति। यद्यपि सा नदी सम्पन्नेत्युत्पत्तिक्रमस्तथाऽपि नदीदर्शने तत्परिणामनिश्चय इति ज्ञप्तिक्रमस्तेन भ्रभङ्गतरङ्गेत्यादिनोक्तम्। संरम्भशिथिल- मिवेति भिन्नक्रम: इवशब्दः उत्प्रेक्षाद्योतकस्ततस्तत्त्वापत्तिरूपे परिणामे कथमुपमेति न चोधम्। 20 मेरूरुकेसरमुदारदिगन्तपत्र- मामूललम्बिचलशेषशरीरनालम्। येनोद्धतं कुवलयं ललता सलीलम् उत्तंसनार्थमिव पातु स वो वराहः ॥ इत्यादौ यथाशब्दस्योभयार्थाडभिधानसामर्थ्ये कुवलयकुवलयमित्यादि न क्रियते, 25 १. संयोगमात्र ॥ २,३. व्यधिकरणे षष्ठयौ एते ग. ॥ ४. तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुमितविहगश्रेणिरसना विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संरम्भशिथिलम् । यथाSSविद्धं याति स्खलितमभिसन्धाय बहुशो नदीभावेनेयं ध्रुवमसहना सा परिणता॥ ख. ॥

१३२ कल्पलताविवेके

तथेह रूपकप्रकरणे' तरङ्गभ्रूभङ्गेत्यादिशब्दान्तरमहिम्नाऽनपह्नुतभेदयोरभेद इति नदीगते आविद्धत्वादौ तैद्तमेतदेवारोप्यत इति रूपकेऽप्याविद्धाविद्धमित्यादि" न कृतं तद्रूपकप्रस्तावे कथमतिशयोक्तिरिति न वाच्यम्। इयं नदी सा भावेनाऽनुरागेण परिणतेति योजना, न तु नदीभावेन नदीत्वेनेति । तस्मादव्यक्ते गुणसन्दोहे" नपुंसकवचनमेव प्रयुज्यत इति कथ- 5 मियमिति स्त्रीत्वेन निर्देश इति न चोदनीयम्। यथा च-तन्वी मेवजलार्द्रेति। तन्वी इति वियोगकृशाऽपि। अनुतप्ता चाभरणानि त्यजति। स्वकालो वसन्तग्रीष्मप्रायः । उपायचिन्तनार्थ मौनं चिन्तामौनम्। किमिति पादपतितमपि दयितमवधूतवत्यहमिति च चिन्तया मौनम्। चण्डी कोपना। एतौ श्लोकौ नदीलतावर्ण्णनपरौ तात्पर्येण पुरूरवस उन्मादाक्रान्तस्योक्तिरूपौ। यथा वा

10 तेषां गोपवधूविलाससुहदां राधारहःसाक्षिणां क्षेमं भद्र कलिन्दशैलतनयातीरे लतावेश्मनाम्। विच्छिन्ने स्मरतल्पकल्पनमृदुच्छेदोपयोगेडधुना ते जाने जरठीभवन्ति विगलन्नीलत्विषः पल्लवाः ॥ हे भद्र तेषाम् इति ये ममैव हृदये स्थिताः। गोण्वधूनां गोपीनां, ये विलास- 15 सुहृदो नर्ासचिवाः । प्रच्छन्नानुरागिणीनां हि नान्यो नर्मसुहृद्धवति। राधा च सातिशयं प्रेमस्थानमित्याह-राधासंभोगानां ये साक्षाद् द्रष्टारः। कलिन्दशैलतनया यमुना, तस्यास्तीरे लतागृहाणां क्षेमं कुशलमिति काका प्रश्नः। एवं तें पृष्टरा गोपदर्शनप्रबुद्धसंस्कारः आलम्बनो द्दीपनविभावस्मरणात् प्रबुद्धरतिभाव आत्मगतमौत्सुक्यगर्भमाह द्वारकागतो भगवान् कृष्णः । स्मरतल्पस्य मदनशय्यायाः कल्पनार्थ मृदु सुकुमारं कृत्वा यश्छेदस्रोटनं स एवोपयोगः 20 साफल्यम्। अथ च स्मरतल्पे यत् कल्पनं क्लप्तिः स एव मृदुः सुकुमार उत्कृष्टशछेदो- पयोगस्त्रोटनफलं तस्मिन् विच्छिन्े। मथ्यनासने का स्मरतल्पकल्पनेति भावः । अत एव परस्पराऽनुरागनिश्चयगर्भमेवाह-ते जाने इति। वाक्यार्थस्यात्र कर्मत्वम् । अधुना जरठीभवन्ति इति मयि तु सन्निहितेऽनवरतकथितोपयोगयोगान्नेमं जरा- १. ण ग. ॥ २. उल्वण ॥ ३. स्त्री ॥ ४. आदिग्रहणेन स्खलितस्खलितं ग्रृह्यते ॥ ५. सन्देहे ग. ॥। ६. तन्वी मेघजलाद्रपल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः स्व्रकालविरहाद् विश्रान्तपुष्पोद्रमा । चिन्तामौनमिवाश्रिता मधुकृतां शब्दैविना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतित जातानुतापेव सा ॥ ख. ॥ ७. अथवा इत्यर्थः । चो वार्थे॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १३३

जीर्ण्णताखलीकारं कदाचिदाप्तवन्त इति भावः । अत एव विगलन्ती नीला त्विट् येषा-

वे मित्यनेन कतिपयकालप्रोषितस्याऽप्यौतसुक्यनिर्भरत्वं व्वनितम् । एवमात्मगतमियमुक्ति: यदि

न वा गोपं प्रत्येव सम्प्रधारणोक्तिः । इत्येवमादौ विषयेऽचेतनानां वाक्यार्थोभावेSपि चेतन वस्तुवृत्तान्तयोजना अस्त्येव ।

वी अथ यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनाडस्ति तत्र रसादिरलङ्कारः। तदेवं सत्युपमादयो 5 निर्विषयाः प्रविरलविषया वा स्युः। यस्मान्नास्त्येवाऽसावचेतनवस्तुवृत्तान्तो यत्र चेतन- च वस्तुवृत्तान्तयोजना नास्त्यन्ततो विभावत्वेन, तस्मादङ्गत्वेन रसादीनामलङ्कारता। यः वस पुनरङ्गी रसो भावो वा सर्वाकारमलङ्कार्यः स व्वनेरात्मा। न केवलं रसवदलङ्कारस्यो- पमादीनां चाकृतपूर्वो विषयविवेक: कृतः, यावद् गुणानामलङ्काराणां च क्रियत इत्याह- "तमर्थमवलम्बन्ते येडङ्गिनं ते गुणाः स्मृताः । 10

अङ्गाश्रितासत्वलङ्कारा मन्तव्याः कटकादिवत् ।"

ये तमर्थ रसादिलक्षणमङ्गिनं सन्तमवलम्बन्ते ते गुणाः, शौर्येोदिवत्। वाच्यवाचक लक्षणान्यङ्गानि ये पुनराश्रितास्तेSलङ्कारा मन्तव्याः, कुण्डलादिवत्। तथा च स- "शङ्गार एव मधुरः परः प्रह्लादनो रसः। तन्मयं काव्यमाश्रित्य माधुर्य प्रतितिष्ठति ॥ शयं शङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करुणे च प्रकर्षवत्। माधुर्यमार्द्रतां याति यतस्तत्राधिकं मनः ॥ 15 स्तीरे रौद्रादेयो रसा दीप्त्या लक्ष्यन्ते काव्यवर्त्तिनः। तद्वचक्तिहेतू शब्दार्थावाश्रित्यौजो व्यवस्थितम्।।" नो गः । रौद्रादयो हि रसा: परां दीप्तिमुज्ज्वलतां जनयन्तीति लक्षणया त एव दीप्तिरित्यु-

योग: ध्यन्ते। तैत्प्रकाशनपरः शब्दो दीर्घसमासरचनाSलङ्कृतं वाक्यम्। यथा-चञ्चद्गुजभ्रमित-

छेदो- इति। चञ्चद्धयां वेगावर्त्तमानाभ्यां भुजाम्यां भ्रमिता या इयं चण्डा दारुणा गदा तया योडभितः

एव १. निर्धारणेन पर्यालोचनेन वा ॥ २ रत्यादिचित्तवृत्तिव्यञ्जंकत्वेन । रत्यादिचित्तवृत्ति- जनकत्वेन ख्र. टि.॥ ३. सर्वप्रकारं सवथेति॥ ४ 'तम् इत्यत्र द्रष्टव्यम् ख्.। यद्यपि श्यामत्वादयो

जरा- गुणाः शरीरेऽपि सन्ति, तथापि न तद्गुणव्ति काव्यशरीरेSलङ्काराणामपि समवायेनेव स्थितिरिति वक्तुं युक्तम्, एवं ह्यलङ्काराणामपि गुणत्वं स्यादिति यथोक्तरूप एव गुणालङ्कारप्रविवेकः। तथापि गुणवति ह्यते।। काव्यशरीरे ग.। स्थितिरित्यलङ्काराणामपि ग. ॥ ५ उत्तरार्द्वे दृष्टान्तस्य पर्यालोचनादध्याहृत्य व्याख्यातमिदम् ॥ ६ अर्थात् सम्भोगः ॥ ७ स श्रङ्गार आत्मत्वैन प्रस्तुतो यत्र व्यङ्गयतया । व्यङ्गयतया तत् ग. ॥ ८. प्रतिष्ठां लभते ।। ९. द्रुतिविस्तारविकाशकारिणो ह्यमी गुणाः ख. ॥ १०. प्रकारार्थत्वेन वीराद्भुतौ।। ११. विकाशविस्तरप्रज्वलनस्त्रभावामोजःशब्दवाच्याम् ।। १२ ओजसा रौद्रादयस्तैश्च स्त्रव्यक्तिहेतू शब्दार्थाविति लक्षितलक्षणा ॥ १३. ओजः ॥ १४. रौद्रादि॥ १५. चञ्जद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघातसञ्चणितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य। स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥ ख. ॥

१३४ कल्पलताविवेके

सर्वत ऊर्वोर्घातस्तेन सम्यक् चूर्णितं पुनरनुत्थानोपहतं कृतमूरुयुगलं युगपदेव ऊरुद्वयं यस्य। तं सुयोधनमनाद्ृत्यैव सत्यानेनावश्यानतया न तु कालान्तरशुष्कतयाऽवनद्धं हस्ताभ्याम- f विचलद्रूपमत्यन्तमाम्यन्तरतया घनं न तु रसमात्रस्वभावं यच्छोगितं रुधिरं तेन शोगौ लोहितौ पाणी यस्य। अत एव स भीमः कातरत्रासदायी। तवेति यस्यास्तत्तदपमानजातं' 5 देव्यनुचितमपि तस्यास्तव कचानुत्तंसयिष्यति उत्तंसवतः करिष्यतीति वेणीत्वमपहरन् करविच्युतशोणितशकलकैर्लोहित कुसुमापीडेनेव योजयिष्यतीत्युप्रेक्षा। तव देवीत्यनेन कुलकलत्रखलीकारस्मरणकारिणा क्रोधस्यैवोदीपनविभावत्वं कृतमिति, नात्र शृङ्गारशङ्का कर्त्तव्या। सुयोधनस्य चानादरणं द्वितीयगदाघातदानादनुद्मः। स च सक्चर्णितोरुत्वादेव। स्त्यानग्रहणेन द्रौपदीमन्युप्रक्षालने त्वरा सूचिता। समासेन च सन्ततवेगवहनस्वभावा 10 तावत्येव मध्ये विश्रान्तिमलभमाना सञ्चूर्णितोरुद्वयसुयोधनानादरणपर्यन्ता प्रतीतिरेकघनैव भवतीत्यौद्धत्यस्य परं परिपोषिका।

अन्ये तु सुयोधैनस्य सम्बन्धि यत्स्यानावनद्धं घनं शोणितं तेन शोणपाणिरिति व्याचक्षते। तत्प्रकाशनपरश्चार्थोऽनपेक्षितदीर्घसमासरचनप्रसन्नवाचकाभिधेयो यथा-यो यः शस्त्रं बिभर्तीति। स्वभुजयोर्गुरुर्मदो यश्य चमूनां मध्येऽर्जुनादिरित्यर्थः । पञ्चाल- 15 राजपुत्रेग धृष्टद्युम्नेन द्रोणस्य व्यापादनात् तत्कुलं प्रत्यधिकः क्रोधावेशोऽश्वत्थाम्नः। तत्कर्म- साक्षी इति कण्णप्रभृतिः । रणे सङ्ग्रामे कर्त्तव्ये यो मयि मद्विषयं प्रतीपं चरति समर- विध्नमाचरति, यदि वा मयि चरनि सति सङ्ग्रामे यः प्रतीपं प्रतिकूलं कृत्वा आस्ते, स एवंविधो यदि सकलजगदन्तको भवति तस्याड्यहमन्तकः, किमुतान्यस्य मानुषस्य देवस्य वा। अत्र पृथग्भूतै रव क्रमाद्विमृश्यमानैरर्थैः पदात् पदं क्रोधः परां धारां श्रित इत्यसमस्ततैव 20 दीप्तिनिबन्धनम्। एवं माधुर्य-दीप्ती परस्परप्रतिद्वन्द्वितया स्थिते शृङ्गारादिरौद्रादिगते इति प्रदर्शयता तैत्समावेशवैचित्रयं हास्य-भयानक-बीभत्स-शान्तेषु दर्शितम्। हास्यस्य शङ्गाराङ्ग- तया माघुर्य प्रकृष्टं विकाशधर्मतया चौजोपि प्रकृष्टमिति साम्यं द्वयोः। भयानकस्य मग्न- चित्तवृत्तिस्वभावत्वेऽपि विभावस्य दीप्तया ओजः प्रकृष्ट, माधुर्यमल्पम्। बीभत्सेडप्येवम्। शान्ते तु विभाववैचित्र्यात् कदाचिदोजः प्रकृष्ट कदाचिन्माधुर्यमिति विभागः ।

25 "समर्पकत्वं काव्यस्य यत्तु सर्वरसान् प्रति। स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सेर्वसाधारणक्रियः ।"

१. 'कृतम्' इति ख. ग. पुस्तकयोरधिकम्॥ २. अन्ये त्वसुयो-क.॥ ३. माधुर्यदीप्त्योः ॥ ४. मुख्यवृत्त्या प्रसादो रसाश्रय इत्यपेक्ष्यम् उपचारात्तु शब्दार्थघर्मः ॥५ समासातिसमासमध्यम- समास:॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १३५

एवमस्मत्पक्ष एव गुणालङ्कारव्यवहारो विभागेनोपपद्यत इति प्रदर्श्य नित्यानित्यदोष- विभागोडप्यस्मत्पक्ष एव सङ्गच्छत इति दर्शयितुमाह "श्रुतिदुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिताः । ध्वन्यात्मन्येव शृङ्गारे ते हेया इत्युदाहृताः ॥" शृङ्गारे इति उचितरसोपलक्षणार्थम्। वीरशान्ताद्गुतादावपि तेषां वर्जनात्। एव- 5 मयमलक्ष्यक्रमोद्द्योतो ध्वनेरात्मा प्रदर्शितः सामान्येन। "तस्याङ्गानां प्रभेदा ये प्रभेदाः स्वगताश्च ये। तेषामानन्त्यमन्योन्यसंबन्धपरिकल्पने ।।" अङ्गितया व्यङ्ग्यो रसादिर्विवक्षितान्यपरवाच्यस्य व्वनेरेक आत्मा य उक्तस्तस्या- ङ्गानां वाच्यवाचकानुपातिनामलङ्गाराणां ये प्रभेदा निरवधयः, ये च स्वगतास्तस्याङ्गिनोऽर्थस्य 10 रसभावतदाभासतत्प्रशमलक्षणाः विभावानुभावव्यभिचारिप्रतिपादनसहिता अनन्त- स्वाश्रयापेक्षया निःसीमानो विशेषास्तेषामन्योन्यसम्बन्धपरिकल्पने क्रियमाणे कस्यचिदन्य- तमस्याऽपि रसस्य प्रकारा: परिसङ्ख्यातुं न शक्यन्ते किमुत सर्वेषाम्। तथाहि-शुङ्गार स्यैवाङ्गिनस्तावदादयौ द्वौ भेदौ-सम्भोगो विप्रलम्भश्व। सम्भोगस्य च परस्परप्रेगदर्शनसुरत- विहरणादिलक्षणाः प्रकाराः । विप्रलम्भस्याऽपि अभिलाषेर्ष्याविरहप्रवासविप्रल-दियः। 1 तेषां च प्रत्येकं विभावानुभावव्यभिचारिभेदाः । तेषां च देशकालाश्रयावस्थाभेद इति स्वगतभेदापेक्षयैव तस्याSपरिमेयत्वं, किं पुनरङ्गप्रभेदकलनया। ते ह्यङ्गप्रभेदाः प्रत्येकमद्गि- प्रभेदसम्बन्धकल्पने क्रियमाणे सत्यानन्त्यमेवोपयान्ति। "दिङमात्रं तूच्यते येन व्युत्पन्नानां सचेतसाम्। बुद्धिरासादिताऽडलोका सर्वत्रैव भविष्यति ॥।" 20 दिङ्मात्रकथनेन हि व्युत्पन्नानां सहृदयानामेकत्राऽपि रसप्रभेदे सहालक्कारैरङ्गाद्गि- भावपरिज्ञानादासादितालोका बुद्धिः सर्वत्रैव भविष्यति। तत्र "शुङ्गारस्याङ्गिनो यत्नादेकरूपानुबन्धवान्। सर्वेष्वेव प्रभेदेषु नाऽनुप्रासः प्रकाशकः ॥"

१. गुणालङ्कारविवेके एवेदं साधनम्। तथाहि यत्रैव दोषास्तत्रैव गुणाः । रसविशेषे च दोषा: । ननु शब्दार्थयोः स्वरूपे यदि हि तयो स्युस्तद् बीभत्सादौ पारुष्यादयो गुणा न भवेयु- रहस्यादौ चाSसभ्यस्मृतिहेतुत्वादयः। अनित्याश्चैते दोषा उक्तास्ततो यस्याङ्गिनस्ते दोषाः, तदभावे न दोषास्तद्भावे तु दोषा इति दोषैर्गुणैश्वान्वयव्यतिरेकाभ्यां रसविशेष एवाश्रयोऽधिगम्यते। २. आदिशब्देन शापविप्रलम्भः ॥

१३६ कल्पलताविवेके

एकरूप इति। एकप्रकारानुबन्धितया प्रबन्धेन प्रवृत्तो न त्वेकरूपमनुबन्धं त्यक्त्वा विचित्रो दोषायेत्यर्थः । अङ्गभूतस्य तु शुङ्गारस्य एकरूपानुबन्ध्यनुप्रासनिबन्धने कामचार एवेति।

"धवन्यात्मभूते शृङ्गारे यमकादिनिबन्धनम् । 5 शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः ॥I" प्रमादित्वमित्यनेनैत दर्श्यते-काकतालीयेन कदाचित् कस्यचिदेकस्य यमकादेर्निष्पत्ता- वपि भूम्नाडलङ्कारान्तरवत् रसाङगत्वेन निबन्धो न कर्त्तव्य इति। विप्रलम्भे इति। सौकु- मार्यातिशययोगाध्यमकनिबन्धो विप्रलम्भे नियमान्न कर्त्तव्यः । तत्र युक्तिरभिधीयते "रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत्। 10 अपृथग्यत्ननिर्वर्त्यः सोऽलङ्कारो ध्वनौ मतः ॥" यथा कैपोले पत्रालीति। करकिशलयन्यस्तवदना श्वासतान्ताधरा प्रवर्त्तमानबाष्प- भरनिरुद्कण्ठी विच्छिन्नविच्छिन्रुदितचञ्चलकुचतटा रोषमपरित्यजन्ती चाटूक््या यावत् प्रसादते तावदीर्ष्या विप्रलम्भगताSनुभावचर्वणावहितचेतस एव वक्तु :* ्लेषरूपकव्यतिरेकाद्या अयत्ननिष्पाद्याश्चर्वयितुरपि न रसचर्वणाविध्नमादधतीति। 15 "रसवन्ति हि वस्तूनि सालङ्काराणि कानिचित्। एकेनैव प्रयत्नेन निर्वर्त्यन्ते महाकवेः ॥ यमकादिनिबन्धे तु पृथग्यत्नोऽस्य जायते। शक्तस्याऽपि रसेडङ्गत्वं तस्मादेषां न विद्यते ॥ रसाभासाङ्गभावस्तु यमकादेने वार्यते। 20 व्वन्यात्मभूते शङ्गारे त्वङ्गता नोपपद्यते ।।" इदानीं ध्वन्यात्मभूतस्य शुङ्गारस्य व्यञ्जकोलङ्गारवर्ग आख्यायते। ध्वन्यात्मभूते शुङ्गारे इति, विवक्षा तत्परत्वेनेति, निर्व्यूढावपि चेत्येतत्कारिकात्रयं सोदाहरणं कल्पपल्लवे १. रसोपलक्षणपरः ॥ २. कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽधररसः । मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलयति बाष्पः स्तनतटं प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ॥ ख. ॥ ३. नात्रातिशयवदौन्मुख्यं येन प्रतिपत्तणां वरस्यं संपतेत्। -दौन्मुख्यं प्रतिपत्तणां येन वैरस्यमापतेत् ग. ॥ निर्व्यूढामपि ख. ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १३७

विभूषणाख्ये लक्षणे प्रपञ्चितम्। एवं विवक्षिताऽन्यपरवाच्यस्य ध्वनेः प्रथमं भेदमलक्ष्यक्रमं विचार्य द्वितीयं भेदं विभक्तुमाह

"क्रमेण प्रतिभात्यात्मा योऽस्यानुस्वानसन्निभः । शब्दार्थशक्तिमूलत्वात् सोडपि द्वे्ा व्यवस्थितः ॥I"

ननु शब्दशक्त्या यत्राडर्थान्तरं प्रकाशते स यदि ध्वनेः प्रकार उच्यते, तदिदानीं 5 श्लेषस्य विषय एवापहृतः स्यात्। नापहत इत्याह

"आक्षिप्त एवालङ्कारः शब्दशक्त्या प्रकाशते। यस्मिन्ननुक्त: शब्देन शब्दशक्त्युद्धवो हि सः ॥"

यस्मादलङ्कारो न वस्तुमात्रं यस्मिन् काव्ये शब्दशक्त्या प्रकाशते स शब्दशक्त्युद्धवो ध्वनिरित्यस्माकं विवक्षितः । वस्तुद्रये च शब्दशक्त्या प्रकाशमाने श्लेषः । यथा-येन 10 व्वस्तमनोभवेनेति। अत्र वस्तुमात्रं द्वितीयं प्रतीतं नालङ्वार इति श्लेषस्थैष विषयः । नन्व- लङ्कारान्तरप्रतिभायामपि श्लेषव्यपदेश एवेति प्रदर्शितं भट्टोद्भ टेने। तत्पुनरपि शब्दशक्ति- मूलो ध्वनिरनवकाश इत्याशङ्कयेदयुक्तमाक्षिप्ः इति। तदयमर्थः । यत्र शब्दशक्त्या साक्षा- दलङ्ारान्तरं वाच्यं सत्प्रतिभासतेस सर्वः %ले:। यत्र तु शब्दशकत्या सामर्थ्याक्षिपं वाच्यव्यतिरिक्त व्यङ्ग्यमेवालक्कारान्तर प्रकाशते रा ध्वनेर्विषयः । 15

शब्दशक्त्या साक्षादलङ्कारान्तरप्रतिभा यथा-तस्या विनाऽपि हारेणेति। विना- Sपीत्यपिशब्दोऽयं विरोधमाचक्षाणोऽर्थद्येऽयभिधाशक्तिं नियच्छेति। हरतो हृदयम- वश्यमिति हारिणौ, हारो विद्यते ययोस्तौ हारिणाविति। अत एव विस्मयशब्दोऽस्यैवार्थ- स्योपोद्वलकः । अपिशब्दाभावे तुन तैत एवार्थद्रयाभिधा स्यात्। स्वसौनदर्यादेव स्तनयो- र्विस्मय हे तुत्वोपपत्तेः। अत्र साक्षाद्विरोधालङ्गारः प्रतिभातीति विरोधच्छायाऽनुग्राहिणः शलेष - 20 स्यायं विषयः, न त्वनुस्वानोपमव्यङ्ग्यस्य व्वनेः । अलक्ष्यक्रमप्रतिभस्य तु ध्वनेर्वाच्येन

१. विवक्षितास्वपरस्य वाच्यस्यास्य ख. विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेः न. ॥ २ शब्दशक्ति- मूलोऽर्थशक्तिमूलश्ष॥ ३. भट्टोन्भट्टेन ख. ।। ४. तस्या विनापि हारेण निसर्गादेब हारिणौ। जनयामासतुः कस्य विस्मयं न पयोधरौ॥ ख. ।। ५. नियन्त्रयति ख. ।। ६. विस्मयशब्दात् क. । हारिणौ इति पदात् ख.। १८

१३८ कल्पलतावियेके विरोधच्छायानुग्राहिणा शलेषेण व्यञ्जितस्य विषय एवायम्। यथा वा-लाध्याशेषतनुमिति'। अत्र स्वतनोरधिकामितिशब्देन व्यतिरेकस्योक्तत्वाद्वाच्यतयैव व्यतिरेकच्छायानुग्राही *लेषः । यथा च-भ्रमिमरतिमिति। अत्र रूपकच्छायाऽनुग्राही लेषो वाच्यतयैवाव- भासते। भुजगशब्दार्थपर्यालोचनाबलादेव विषशब्दो जलमभिधायाऽपि न विरन्तुमुत्सहते अपि 5 तु द्वितीयमर्थ हालाहललक्षणमाह। तदभिधानेन विनाऽभिधाया एवाऽसमाप्तत्वात्। भ्रमिप्रभृतीनां तु मरणान्तानां साधारण एवार्थः । यथा वा चमठियमाणसकंचणपंकयणिम्महियपरिमला जस्स । अक्खुडियदाणपसरा बाहुप्फलिह च्चिय गइंदा ॥ अत्राऽपि रूपकच्छायाऽनुग्राही शल्लेषस्तथैव। निराशीकृतत्वेन खण्डितानि यानि 10 मानसानि शत्रुहृदयानि तान्येव काञ्चनपङ्कजानि ससारत्वात्तैर्हेतुभूतैः णिम्महियपरिमला इति प्रसृतप्रतापसारा अखण्डितविश्राणनप्रसरा बाहुपरिघा एव यस्य गजेन्द्रा इति। गजेन्द्रशब्दवशाच्चमठियशब्दः परिमलशब्दो दानशब्दश्च त्रोटन-सौरभ-मदलक्षणानर्थान् प्रतिपाद्याऽपि न परिसमाप्ताऽभिधाव्यापारा भवन्तीति उक्तरूपं द्वितीयमप्यर्थमभिदधत्येव। एवमाक्षिप्तशब्दस्य व्यवच्छेद्यं प्रदर्श्य एवकारस्य व्यवच्छेद्यं प्रदर्श्यते। स चाक्षिप्तोडप्य- व्यवहार:, किन्दु का यलेषालद्वारव्यवहार एव। अयमर्थः-उभयार्थप्रतिपादनशक्तशब्द- प्रयोगे यत्र तावदेकतरवषयनिय मनकारणमभिधाया नास्ति, यथा-येन व्वस्तमनोभवेनेति। यत्र वा प्रत्युत द्वितीयाभिधाव्यापारसद्भावावेदकं प्रमाणमस्ति। यथा तस्या विनाऽपीत्यादौ चमढिय इत्यन्ते। तत्र तावत् सर्वथा सोऽर्थोडभिधेयँ इति स्फुटमदः । यत्राऽप्यभिधाया 20 एकतरत्र नियमहेतुः प्रकरणादिर्विद्यते तेन [ येन ? ] द्वितीयस्मिन्नर्थे नाभिधा सङ्क्रामति। तत्र द्वितीयोऽर्थोडसावाक्षिप्त इत्युच्यते। तत्राऽपि यदि पुनस्तादक शब्दो विद्यते येनाऽसौ नियामकः प्रकरणादिरपहतशक्तिकः सम्पादयते। अत एव साडभिधाशक्तिर्बाधिताऽपि सती प्रतिप्रसूते च। तत्रापि न ध्वनेर्विषय इति। यथा-दष्ट्या केशवगोपरागहृतयेति। अत्र १ शाध्याशेषतनुं सुदर्शनकरः सर्वाङ्गलीलाजित- त्रैलोक्यां चरणारविन्दललितेनाक्रान्तलोको हरिः । बिभ्राणां मुखमिन्दुरूपमखिलं चन्द्रात्मचक्षुर्दधत स्थाने यां स्व्रतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणी वोऽवतात् । ख. ॥ २ भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूच्छी तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ।। ख. ।। ३. विरोधव्यतिरेकरूपकप्रकरणलक्षणम् ॥ ४. -धेय एवेति ख ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १३९

सर्वेषामसमर्थानां त्वमेको गतिरित्येवंविधेऽर्थे यद्यप्येते प्रकरणेन नियन्त्रिताऽभिधाशक्तयः शब्दास्तथाऽपि सा सर्वासां नारीणां त्वमेव गतिरिति द्वितीयेऽर्थेऽभिधाशक्तिर्निरुद्धाऽपि सती सलेशमित्यनेन शब्देन प्रत्युज्जीविता। ऐवंजातीयकः सर्व एव भवतु कामं वाच्यल्लेषविषयः । यत्र तु सामर्थ्याक्षिप्ं सदलङ्कारान्तरं शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेर्विषयः । यथा-अत्रान्तरे कुसुम- 5 समययुगमुपसंहरन्नजम्भत ग्रीष्माडभिधानः फुल्लमल्लिकाधवलाद्टहासो महाकालः । कुसुम. समयात्मकं यद् युगं मासदवयं तदुपसंहरन्। धवलानि ह्ृद्यानि अट्टानि आपणा येन तादकू। फुल्लमल्लिकौनां हासो विकासेन सितिमा यत्र। फुल्लमल्लिका एव धवलोडट्हासोऽस्येति तु व्याख्याने जलदभुजगजमित्येतत्तुल्यमेतत् स्यात्। महांश्रासौ दिनदैग्ध्यदुरतिवाहतायोगात् कॉल: समयः । अत्र ऋतुवर्णनप्रस्तावनियन्त्रिताऽभिधानशक्तयोऽत एवाऽवयवप्रसिद्धेः 10 समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसीति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकालप्रभृतयः शब्दा एकमेवार्डर्थमभिधाय कृतकृत्या एव। तदनन्तरं त्वर्थान्तरावगतिर्ध्वननव्यापारादेव शब्दशक्तिमूलात्। यथा च- उैन्नतः प्रोल्लसद्धाँर इति। यथा वा दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाक्किष्टसृष्टः पयोभिः पूर्वाह्ने विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यहनि संहारभाजः । 15

दीपांशोदीर्घदुःखप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु । पयोभि: पानीयैः क्षीरैश्व, संहारो ध्वंसः एकत्र ढौकनमपरत्र, गावो र्मयः सुरभय इव। एतेषूदाहरणेषु शब्दशक्त्या प्रकाशमाने सत्यप्राकरणिकेऽर्थान्तरे वाक्यस्याSसम्बद्धा- कल्प- 20 यितव्यः सामर्थ्यादित्यत्रार्थाक्षिप्तोडयं क्ेषो न शब्दोपारूढ इति विभिन्न एव श्लेषादनु- स्वानोपमव्यङ्ग्यस्य व्वनेर्विषयः । अन्येडपि चाऽलङ्काराः शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपव्यङ्गये ध्वनौ सम्भवन्त्येव।तथा हि-विरोधोऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो दृश्यत एव। यथा-मातङ्गगामिन्य इति। अत्र हि

काव्यलक्षणः ॥ २. कुसुमत्रत् कालरूपं कृतयुगादि च ख. ॥ ३. फुल्लमल्लिकानां धवलोऽ्ट्ृहासो यस्य च। ख. ॥ ४. फुल्लमल्लिकावत् धवलोऽट्टहासो यस्य च। ख. ॥ ५. भैरवश्व । ६. अत्र प्रावृट् प्रकृता।। ७. पराभिप्रायेण ।। उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलीमसः। पयोधरभरस्तस्याः कं न चक्रेऽभिलाषिणम् ॥ ख. ॥ ८. [ टिप्पणी नोपलब्धा ] ।।

१४० कस्पलताविवेके वाच्यो विरोध इति तच्छायानुग्राही प्लेषोडयमिति न शक्यं वक्तुम्। सांक्षाच्छ्देन विरोधा- लङ्कारस्याSप्रकाशितत्वात्। यदि चात्र धर्मद्वये यश्चकारः स विरोधद्योतक एव अन्यथा प्रतिधर्म सर्वधर्मान्ते वा न क्वचिद्वा चकारः स्याद्। यदि समुच्चयार्थः स्यादित्युच्यते तदेवमुदाहरणम् -- सर्वैकेशरणमिति। अत्र हि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो विरोध: स्फुटमेव 5 प्रतीयते। एवंविधो व्यतिरेकोडपि दृश्यते। यथा खं येऽभ्युज्ज्वलयन्ति लूनतमसो ये वा नखोद्धासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमधिक्षिपताब्जभासश्व ये। ये मूर्द्धस्ववभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्त्युभयेडपि ते दिनपतेः पादाः श्रियै सन्तु वः ॥ 10 नखवैरुद्धासन्तेऽवश्यं, खे च गगने न उद्धासन्ते । क्षितिभृतां राज्ञामपि। उभये

एवंविधाSप्रस्तुतप्रशंसाडपि दृश्यते। यथा सरसं मउयसहावं विमलगुणं मित्तसंगमोल्लसियं। कमलं णट्ठुच्छायं कुणन्त दोसायर णमो ए।। 15 एतत् केनचिच्चन्द्रमेवोद्दिश्योच्यते। कमलप्रख्यस्य महापुरुषस्य श्रियं नाशितवन्तं कञ्चन श्रीजुषं प्रति त्वप्रस्तुतप्रशंसा व्यंङ्ग्येति। अर्थान्तरन्यासोडपि। यथा देव्वाअत्तम्मि फले किं कीरउ इत्तियं पुण भणामि। कंकेल्लिपल्लवा पल्लवाण अण्णाण ण सरिच्छा ॥ 20 अशोकस्य फलमाम्रादिवन्नास्ति किं क्रियतां, पल्लवास्त्वतीव हृद्या इतीयताभिधा समाप्तैव। फलशव्दस्य शक्तिबलात् समर्थकमस्य वस्तुनः पूर्वमेव प्रतीयते। लोकोत्तर- जिगीषातदुपायप्रवृत्तस्याडपि फलं सम्पल्लक्षणं दैवायत्तं कदांचिन्न भवेदपीत्येवंरूपं सामा- न्यात्मकम्। नन्वत्र सकलवाक्यस्याप्रस्तुतप्रशंसा प्राधान्येन व्यङ्ग्या। तत्कथमर्थान्तर- न्यासस्य व्यङ्ग्यता। द्वयोरयुगपदेकत्र प्राधान्यायोगात्। मैवम्। सर्वो हि ध्वनिप्रपञ्चः १. सवकशरणमक्षयमधीशमीशं घियां हरि कृष्णम् । चतुरात्मानं निष्क्रियमरिमथनं नमत चक्रधरम् ॥ ख. । २. सादृश्यादेव विवक्षितं श्रीजुषं कश्चिदाक्षिपतश्रन्द्रमसोऽप्रस्तुतत्वेन प्रशंसनं व्यङ्गयमित्यर्थः। ख. ॥ ३. फल ।

शब्दालङ्कारदर्शनम् २४१

धा- पदप्रकाशो वाक्यप्रकाशश्चेति वक्ष्यते। तत्र फलपदेडर्थान्तरन्यासध्वनिः प्राधान्येन, वाक्ये था त्वप्रस्तुतप्रशंसा। तत्राऽपि पुनः फलपदोपात्तसमर्थ्यसमर्थकभावप्राधान्यमेव भातीत्य- यते र्थान्तरन्यासव्वनिरेवायमिति भावः। एवमन्येडपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपा अलङ्कार- ेव व्वनिप्रकाराः सन्ति ते स्वयं सहृदयैरनुसर्त्तव्याः। इहतु ग्रन्थविस्तरभयान तत्प्रपञ्चः कृतः। किश्च 5

वस्तुमात्रमपि व्यङ््यं शब्दशक्त्या प्रधानतः । शब्दशक्त्युद्धवस्याऽस्य ध्वनेः स्याद्रोचरः कचित् ॥ वस्तुमात्रमपीति । यद्स्तुमात्रं प्रतीयमानमस्य व्वनेरप्रयोजकमुक्तं तदपीत्यर्थः । क्वचिदिति वस्तुमात्रप्रतीतौ यत्र श्लेषव्यपदेशस्तद्वयतिरिक्तोऽस्य विषय इत्यर्थः । यथा

ये पंथिय ! न एत्थ सत्थरमत्थि मणं पत्थरत्थले गामे। 10

उग्गयपओहरं पेक्खिऊग जइ वससि ता वससु ॥ पथिक! नात्र संस्तरोडस्ति मनाक् प्रस्तरस्थले ग्रामे। उद्गतपयोधरं प्रेक्ष्य यदि वससि तद्वस ।। [छाया] संस्तरस्तृणादिशय्या। प्रस्तराः पाषाणाः । एवमपि चेन्मेघभयं तद्रस। व्यङ्ग्यं तु प्रइ्रचतुष्टयमप्युपभोगेन नाऽत्र निद्रां कर्तु लभ्यते। सर्वे ह्यत्राऽविदग्धाः। तदुन्नत- 15 पयोधरां मामुपभोक्तुं यदि वससि तदाSडस्व्रेति। अत्र वाच्यबाधेन व्यङ्ग्यस्य स्थितत्वा- त्तयोर्नोपमानोपमेयभावः । अर्थशक्त्युद्धवस्त्वन्यो यत्रऽर्थः स प्रकाशते। यस्तात्पर्येण वस्त्वन्यद् व्यनकृत्युक्तिं विना स्वतः ॥ यथा-एवंवादिनि देवर्षाविति। अत्र हि लीलाकमलपत्रगणनमधोमुखत्वं चेत्यनु- 20 भावरूपो देवर्षेर्वरकथाकरणं पितृपार्श्ववर्त्तनं चेति विभावरूपश्चार्थ उपसर्जनीकृतस्वरूपः शब्दव्यापारं विनैव लज्जालक्षणं व्यभिचारिणं गमयति। न चाडयमलक्ष्यक्रमव्यङ्यस्यैव ध्वनेर्विषयः, यतो यत्र साक्षाच्छ्दनिवेदितेभ्यो विभावानुभावेभ्यस्तत्सामर्थ्यादेव व्यवधि- वन्ध्यतयैव प्रतीयमानेम्यो व्यभिचारिभ्यश्च रसादीनां प्रतीतिः स तस्य केवलस्य मार्गः। यथा निर्वाणभूयिष्ठमथाऽस्ये वीर्य संघुक्षयन्तीव वपुर्गुणेन। 25 अनुप्रयाता वनदेवताम्यामदृश्यत स्थावरराजकन्या ।। इत्यादौ सम्पूर्णाSSलम्बनोद्दीपनविभावतायोग्यस्वभाववर्ण्णनम्। १. वाच्यः । २ शब्दव्यापारं विना। ३ निर्वाणप्रायम् ॥ ४. शम्भोः ॥ ५ अशोक- निर्भत्सितेति स्नस्तां नितम्बादित्यादौ विभावस्वभाव आलम्बनरूपः उमापि नीलालकेति अथोपनिन्ये इति चोद्दीपनरूपः ॥

१४२ कस्पलताविवेके

प्रतिग्रहीतुं प्रणयिप्रियत्वात् त्रिलोचनस्तामुपचक्रमे च। सम्मोहनं नाम च पुष्पधन्वा धनुष्यमोघं समधत्त बाणम् ॥ इत्यनेन विभावतयोपयोग उक्तः। हरस्तु किश्चित् परिवृत्तवैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । 5 उमामुखे बिम्बफलाघरौष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ अत्र हि भगवत्याः पूर्वमेव तत्प्रवणत्वात् तस्य चेदानीं तर्दुन्मुखीभूतत्वात् प्रणयि- प्रियतया च पक्षपातस्य सूचितस्य गाढीभावाद्रत्यात्मनः स्थायिभावस्यौत्सुक्यावेगचापल- हर्षादेश्च व्यभिचारिणः साधारणीभूतोऽनुभाववर्गः प्रकाशित इति विभावाऽनुभावचर्वणैव व्यभिचारिचर्वणायां पर्यवस्यन्ती व्यभिचारिणां पारतन्त्र्यादेव सत्रकूसूत्रकल्पस्थायिचर्वणा- TP 10 विश्रान्तेरलक्ष्यक्रमत्वम्। इहतु पत्मदलगणनमधोमुखत्वं चाऽन्यथाडपि कुमारीणां सम्भाव्यत घः इति झटिति न लज्ायां विश्रमयति हृदयमपि तु प्राक् प्रवृत्ततपश्चर्यादि वृत्तान्तानुसरणेन मि तत्र प्रतिपर्त्ति करोतीति क्रमव्यङ््यतैव। रसस्त्वत्रादूर एव व्यभिचारिस्वरूपे पर्यालोच्यमाने क भातीति तदपेक्षतयाSलक्ष्यक्रमतैव। भावापेक्षया तु नाSत्राSलक्ष्यक्रमत्वम्। यत्र तु शब्द- व्यापारसहायोऽर्थोडर्थान्तरस्य व्यञ्जकत्वेनोपादीयते स नाडस्य लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य ध्वने- 15 विषयः । अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्तु तत्राऽपि स्यात्। यथा सङ्केतकालमनसमिति। अत्र हि आद्यपादत्रयेगोक्त्यैव लीलाकमलनिमीलनस्य प्रदोषसमयं प्रति व्यञ्जकत्वमुक्तम्। यदपि चात्र प्रदोषार्थ प्रति न कस्यचिदभिधाशक्ति: पदस्य, तथाऽपि पादत्रयेण योऽर्थोडभिहितः सोऽर्थान्तरस्यानडतिदूरवर्त्तित्वेनाऽतीव प्रकाशक इति ध्वनेर्यद्रोप्यमानतोदितचारुत्वात्मकं प्राणितं तदपहस्तयतीत्यर्थः । यत्राऽप्ययमर्थशक्त्युद्धवः प्रकाशितोऽपि शब्दान्तरेण पुनर- 20 मिहितस्वरूपस्तत्राSनयैवाSलङ्कतिरिति दर्शयन्नाक्षिप्त एवेत्येवकारव्यवच्छेद्यस्य शब्द- शक्त्युद्धवोक्तस्योपसंहारं तृतीयप्रकारसूचनं चैकेन यत्नेन करोति। शब्दार्थशक्त्याक्षिप्तोडपि व्यङ््योऽर्थः कविना पुनः ।

शब्दश्चार्थश्च शब्दार्थौ चेत्येकशेषस्तेन शब्दशक्त्यारऽर्थशक्त्या शब्दार्थशक्त्या 25 वाडरडेक्षिप्तोडपि व्यडग्योऽर्थः कविना पुनर्यत्र स्वोक्त्या प्रकाशीक्रियते सोऽस्मादनुस्वानो- पमव्यङ्ग्याख्याद् ध्वनेरन्य एवालङ्कारः श्लेषादिः। अथवा ध्वनिशब्देनाSलक्ष्यक्रमस्तस्याS- लङ्कार्यस्याडङ्गिनः सति मम्भवे स व्यङ्ग्योऽर्थोडन्यो वाच्यमात्रालङ्काराऽपेक्षया द्वितीयो लोकोत्तरश्चालङ्कार इत्यर्थः । तत्र शब्दशक्या यथा १. ईश्वर ॥ २. गौरी॥ ३. - कारस्य ग. ॥ ४. शब्देत्यक्षरद्वयं निबध्नन्॥ ५. - क्षिप्तो व्यप्थोऽर्थः ग.।।

शब्दालङ्कारदर्शनम् १४३

वत्से ! मा गा विषादं श्वसनमुरुजवं संत्यजोदर्ध्वप्रवृत्तं कम्पः को वा गुरुस्ते भवतु बलभिदा जम्भितेनाSत्र याहि। प्रत्याख्यानं सुराणामिति भयशमनच्छद्मना कारयित्वा यस्मै लक्ष्मीमदाद्वः स दहतु दुरितं मन्थमूढां पयोधिः ॥ विषमत्तीति विषादः । ऊद्र्ध्वप्रवृत्तमग्निमित्यत्र चार्थो मन्तव्यः । कम्पः अपांपतिः। 5 को ब्रह्मा वा तव गुरुः । बलभिदा इन्द्रेण जम्भितेनैश्वर्यमदमत्तेनेत्यर्थः । ज़म्भितं च गात्र- मर्द्नात्मकं बलं भिनत्यायासकारित्वात्। प्रत्याख्यानमिति वचसव द्वितीयोऽर्थोडत्राडभिधीयत इति श्लेषस्यैवाडयं विषयः । कारयित्वेति। सा हि कमला पुण्डरीकाक्षमेव हृदये निधायो- स्थितेति स्वयमेव देवान्तराणां प्रत्याख्यानं करोति। स्वभावसुकुमारतया तु मन्दरान्दो- लितजलधितरङ्गभङ्गपर्याकुलीकृता तेने प्रतिबोधनया तत्समर्थाचरणम्, अन्यत्र दोषोद्- 10 घट्टनेन । अत्र याहीति चाऽभिनयविशेषेण सकलगुणादरदर्शकेन कृतमत एव मन्थमूढा- मित्याह। इत्युक्तेन प्रकारेण भयनिवारणव्याजेन सुराणां प्रत्याख्यानं लक्ष्मी मन्थमूढां कारयित्वा पयोधिर्यस्मै तामदात् स वो युष्माकं दुरितं दहत्विति सम्बन्धः । अर्थशक्त्या यथा अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा परिणतवयसाम्रणीरत्र तातो 15

निःशेषागारकर्मश्रमशिथिलतनुः कुम्भदासी तथाडत्र । अस्मिन् पापाऽहमेका कतिपयदिवसप्रोषितप्रागनाथा पान्थायेत्थं तरुण्या कथितमवसरव्याहृतिवयाजपूर्वम् ।। अत्र श्लेषपदाभावाच्छन्दशक्तिमूलता नास्ति, केवलमर्थसामर्थ्याद्वचङ्यार्थः प्रकाशितः स्वोक्त्या पुनः प्रकटीकृतः । तथा हि-प्रोषितपतिका समभिलषितगृहप्राप्तपान्थसमागमा 20 तद्विघ्ननिवारणं शय्याविभागप्रदर्शनेनेत्थं विहितवती काचित् । अत्राऽवकाशे वृद्धा गतवयाः कृच्छावबोधाऽम्बा शेते स्वपिति, ततोऽपि वर्षीयानत्र तात इति ततस्तावन्मा भैषीरित्य- भिप्रायः सम्प्रति ध्वन्यमानः । इयमपि कुम्भदासी घटहारिगी कदाचिदवबुद्धा भवेदिति न शङ्कनीयम्, यतः सकलगृहव्यापारनिरवर्त्तनवशोपजातखेदा निःसहस्त्रस्ततनुलता गाढतरनिद्राक्रान्तहृदया मूढैवास्मिन्नवकाशे स्वपिति। अस्मिन् पुनर्विविक्तेऽवकाशे पापा 25 सम्भोगसुखासम्पत्या मन्दभाग्या स्वल्पदिनान्तरालदेशान्तरप्रगतवल्लभाSसम्भाव्यतदा- गमनाशङ्का स्वपिमीति गर्भीकृतविवक्षितार्थवाच्यविश्रान्तावपि व्यङ्ग्योऽर्थः प्रकरणादि-

१. वरुणः ॥ २. ततः ख. ॥ ३. विपरीतलक्षणायाम् ॥ ४. सहाय ख ।।

१४४ कल्पलताविवे के

वशीकृतो म्लानिमापादित इति न व्वनिविषयतामवलम्बते। वेक्रोक्तिरूपवाच्याSलङ्कारसरेणि- मेवाऽनुधावति। व्र उभयशकत्या यथा-दृष्टया केशवगोपेति। अत्र शब्दशक्तिर्गोपरागादिशब्द ल्लेष- वशात्। अर्थशक्तिस्तु प्रकरणवशात्। यावदत्र राधारमणस्याSखिलतरुणीजनच्छन्नानुराग- f 5 गरिमास्पदत्वं न विदितं तावदर्थान्तरस्याSप्रतीतेः सलेशमिति चाऽत्र स्वोक्तिः । अत एव चाडयं ल्लेषस्यैव विषयो नोभयशक्तिमूलस्य व्वनेः । अनेन च विषयविवेकेनैतज्ज्ञाप्यते- उक्ेन प्रकारद्वयेन तृतीयोऽपि प्रकारो मन्तव्यः, यत्र हि व्यङ्ग्योऽर्थः शब्दार्थशक्त्या प्रकाश्यत एव, न शब्दान्तरेण पुनरभिधीयते तत्रोभयशक्तिमूलो ध्वनिरिति। यथा अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा। 10 तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कम्।। चन्द्रः कर्पूरमपि, समुत् सहर्षा, तारकाम्यां कनीनिकाम्यामपि, श्यामा रात्रिः कान्ता न। अत्र हि अतन्द्रचन्द्रेति तारकेति च शब्दशक्तिः, समुद्दीपितेति सानन्दमिति चार्थशक्तिश्च व्यञ्जिका। व्यङ्ग्या चाडप्राकरणिकेन पुरन्ध्रिलक्षणेनार्थेनोपमेति। एवमर्थशक्त्युद्धवस्य सामान्यलक्षणं कृतं, श्रषाद्यलङ्कारेम्यश्चास्य विभक्तो विषय 15 उक्तः। अधुनाऽस्य प्रभेदनिरूपणं करोति प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः सम्भवी स्वतः । अर्थोडपि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुनोऽन्यस्य दीपकः ॥ अर्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यङ्गये व्वनौ यो व्यञ्जकोडर्थ उक्तस्तस्याऽपि द्वौ प्रकारौ। तत्राड्याद्यो द्विविधः । कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्न- 20 शरीरश्च। तत्रादयो यथा सज्जेइ सुरहिमासो ण या पणामेइ जुअइअणलक्खसहे। अहिणवसहयारमुहे णवपल्लवपत्तले अणंगस्स सरे ॥ सज्जयति सुरभिमासो न तावत् प्रणामयति अर्पयति युवतिजनलक्ष्यसहान्। अभिनवसह कारमुखानभिनवसहकारादिक लिका रूपान्नव पल्लवपत्रलाननङ्गाय शरान् :- ।। 25 [छाया] अत्र वसन्तश्वेतनोऽनङ्गस्य सखा सज्जयति केवलं न तावदर्पयति इत्येवंविधया समर्पयितव्यवस्त्वर्पणकुशलयोक्त्या सहकारोद्वेदिनी वसन्तदशा यत उक्ताऽतोSनर्पितेष्वपि १. विचित्राक्तिसामान्यलक्षणमिदम् ।। २. रुद्रटेन हि वक्रोक्तेरस्या भावालङ्कार इति व्यपदेश: कृतः, ॥ भामहेन तु विशेषव्यपदेशो न त्रिहित इति सरणिमित्युक्तम् ॥ ३. वेध्यम् ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १४५

शरेषु यथेवं मन्मथः प्रतपति, तदर्पितेषु कियद्विजुम्भिष्यत इति मन्मथोन्माथकेस्याSडरम्भं क्रमेग गाढगाढीभविष्यन्तं व्यनक्ति। अन्यथा वसन्ते सपल्लवसहकारोद्गम इति वस्तुमात्रं न व्यञ्जकं स्यात्। एषा च कवेरेवोक्ति: प्रौढा। द्वितीयो यथा-शिखरिणीत्यादि। लोहितं बिम्बफलमयं शुको दशतीति न व्यञ्जकता काचित्। यदा तु कविनिबद्धस्य साभिलाषस्य तरुणस्य वक्तुरित्थं प्रौढोक्तिस्ततो व्यञ्जकत्वम्। यथा वा 5

सायरविइण्णजुव्वणहैत्थालम्बं समुण्णमंतेहिं। अब्भुद्ठाणं पि व वम्महस्स दिण्णं तुह थणेहिं॥ स्तनौ तावदिह प्रधानभूतौ, ततोऽपि गौरवितः कामस्ताभ्यामभ्युत्थानेनोपचर्यते। यौवनं चाँडनयो: परिचारकभावेन स्थितमित्येवंविधेनोक्तिवैचित्र्येण त्वदीयस्तनावलोकन- प्रवृद्धमन्मथावस्थः को न भवतीति भङ्ग्या स्वाभिप्रायध्वननं कृतंम्। तव तारुण्येनो- 10 न्नतौ स्तनाविति हि वचने न व्यञ्जकता। स्वतःसम्भवी य औचित्येन बहिरैपि सम्भाव्य- मानसद्धावः, न केवलं भणितिवशेनैवाभिनिष्पन्नशरीरः। यथोदाहृतम्-एवंवादिनि देवर्षाविति। यथा वा

सिहि पिंछकण्णऊरा जाया वाहस्स गन्विरी भमई। मुत्ताहलरइ्अपसाहाग मज्झे सवत्तीण । 15 शिखिमात्रमारणमेव तदासक्तस्य कृत्य: । अन्यातु त्वासक्तो हस्तिनोऽप्यमारय- दिति बहुवचनेनोक्तमुत्तमं सौभाग्यम् । रचितानि विविधमङ्गीभिः प्रसाधनानीति तासां सम्भोगव्यग्रिमाभावात् तद्विरचनशिल्पकौशलमेव परमिति दौर्भाग्यातिशय इति दर्शितम्। गर्वश्च बाल्याSविवेकादिनाडपि भवतीति नाऽत्र स्वोक्तिसद्धावः शङ्गयः। एष चार्थो यथा यथा वर्ण्यते, आस्तां वा वर्ण्णना, बहिरपि यदि प्रत्यक्षादिनाऽवलोक्यते तथा तथा 20 सौभाग्यातिशयं व्याधवध्वा द्योतयति। एवमर्थशक्तयुद्धवस्त्रिभेदो वस्तुमात्रस्य व्यञ्जनीयत्वे वस्तुध्वनिरूपतया निरूपितः । इदानीं तु तस्थैवालङ्काररूपे व्यञ्जनीयेऽलङ्कारव्वनित्वमपि भवतीत्याह

"अर्थशक्तेरलङ्कारो येत्राडप्यन्यः प्रतीयते। अनुस्वानोपमव्यङ्ग्यः स प्रकारोऽपरो ध्वनेः ॥" वाच्यालङ्कारव्यतिरिक्तो यत्राऽन्योऽलङ्गारो विचित्राविचित्रार्थसामर्थ्यात् प्रतीय-

१. स्वार्थे कः । २. सादरं वितीर्णो हस्तावलम्बो यत्रोन्नमने। ३. स्तनयोः ।-४. लोक- वृत्ते ख.। ५. न केवलं शब्दशक्तेरर्थशक्तेरपि, यदि वा न केवलं वस्तुमात्रमलङ्कारोऽपि । १९

१४६ कल्पलताविवे के मानोऽवभासते सोऽर्थशक्त्युद्धवो नामानुरणनरूपव्यङग्योऽन्यो व्वनिः। तस्य प्रविरलविषय त्वमाशङ्क्येदमुच्यते "रूपकादिरलङ्कारवर्गो यो वाच्यतां श्रितः । स सर्वो गम्यमानत्वं बिभ्रद्धम्ना प्रदर्शितः ।" 5 अन्यत्र वाच्यत्वेन प्रसिद्धो यो रूपकादिरलङ्कारवर्गः सोऽन्यत्र प्रतीयमानतया बाहुल्येन प्रदर्शितस्तत्रभवद्धिरभट्टोद्द्टादिभिः । तथा च ससन्देहादिषूपमा रूपकातिश - योक्त्यादीनां प्रकाशमानत्वं प्रदर्शितमित्यलङ्कारान्तरस्यालङ्कारान्तरेण व्यङ््यत्वं यत्र न यत्नप्रतिपादं तत्र वस्तुमात्रेगाSलक्वारो व्वन्यत इति कियदिदमसम्भाव्यम्। इयत् पुनरेक्तमुच्यते च 10 "अलङ्कारान्तरस्याऽपि प्रतीतौ यत्र भासते। तत्परत्वं न काव्यस्य नासौ मार्गा ध्वनेर्मतः ॥" अलङ्कारान्तरेऽनुरणनरूपालङ्कारान्तरप्रतीतौ सत्यामपि यत्र वाच्यस्य व्यङग्य- प्रतिपादनौन्मुख्येन चारुत्वं न प्रकाशते नाऽसौ ध्वनेर्मार्गः। तथा च दीपकाऽलङ्कारे उप- माया गम्यमानत्वेऽपि तत्परत्वेन चारुत्वस्याऽ्यवस्थानान्न व्वनिव्यपदेशः । तथा हि- 15 चंदेमयूहेहिं णिसेनि। एवमादिषूपमागर्भत्वे सत्यपि वाच्यालङ्कारमुखेनैव चारुत्वं व्यवतिष्ठते, न व्यङ्ग्यालङ्कारतात्पर्येग। तस्मःतत्र वाच्याSलङ्कारमुखेनैव काव्यव्यपदेशो न्याय्यः। यत्र तु व्यङ्ायपरत्वेनैव्र काव्यस्य व्यवस्थानं तत्र व्यङ्ग्यमुखेनैव व्यपदेशो युक्तः । तथा च- प्राँतश्रीरेष कस्मादिति । अत्र तसन्देहोत्प्रेक्षयोः सङ्करात्सङ्करालङ्कारो वाच्यः । तेन च वासुदेवरूपता नृपतेर्व्वन्यते। न च ससैन्देहोतप्रेक्षाऽनुपपत्ति- 20 बलाद्रूपकस्याऽSक्षेपो येन वाच्यालङ्कारोपस्कारकत्वं व्यङग्यस्य भवेत्। यो योऽसम्प्राप्त लक्ष्मीको निर्व्याजजिगीषाक्रान्तः स स मां मथ्नीयादित्याद्यर्थसम्भावनात्। न च पुन- रपीति पूर्वामिति भूय इति च शब्दैरयमाकृष्टोऽर्थः । पुनरर्थस्य भूयोऽर्थस्य च कर्तृमेदेऽपि समुद्रैक्यमात्रेणाप्युपपत्तेः । यथा-पृथ्वी पूर्व कार्त्तवीर्येण जिता पुनरपि जामदग्न्येनेति। १. उपसर्जेनीकृतस्वार्थावित्यनेन क.। यत्रार्थः शब्दो वेत्यस्यां कारिकायां उपसर्जनीकृत-ग ॥ २ चंदमयूहेहिं णिसा णलिणी कमलेहिं कुसुमगुच्छेहिं लया। हंसेहिं सरयसोहा कव्तकहा सज्जणेहिं कीरए गभई ॥ ख. ॥ चंदमयूएहिं ग॥ ३ प्राप्तश्रीरेष कस्मात्पुनरपि नियतं मन्थखेदं विदध्यात् निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव संभावयामि। सेतुं बध्नाति भूयः पुनरपि सकलद्वीपनाथानुयातः त्वय्यायाते वितर्कानिति दधत इत्राभाति कम्पः पयोधेः ॥ ख ॥ ४. सन्देहोत्प्रेक्षा ग।

शब्दालङ्कारदर्शनम् :१४७

पूर्वा च निद्रा राजपुत्राद्यवस्थायामपीति सिद्धं रूपकध्वनिरेवाऽयमिति, शब्दव्यापारं

वाच्येन ल्लेषेण रूपकं ध्वन्यत इत्यनुरणनरूपरूपकाश्रयेण काव्यचारुत्वव्यवस्थानाद्रूपक- ध्वनिरिति व्यपदेशो न्याय्यः । उपमाध्वनिर्यथा 5 वीराण रमइ घुसिणारुणम्मि ण तहा पियाथणुच्छंगे। दिट्ठी रिउगयकुंभत्थलम्मि जह बहलसिंदूरे। प्रसाधितप्रियतमासमाश्वसनपरतया समनन्तरीभूतयुद्धत्वरितमनस्कतया च दोलाय- मानदृष्टित्वेऽपि युद्धे त्वरातिशय इति व्यतिरेको वाच्यालङ्कारः । तत्र तु येयं ध्वन्यमाना उपमा प्रियाकुचकुड्मलाभ्यां सकलजनत्रासकरेष्वपि शात्रवेषु मर्दनोद्यतेषु गजकुम्भस्थलेषु 10 तैद्वशेन रैतिमयानामिव बहुमान इति सव धीरतातिशयचमत्कारं विधत्ते इत्युपमायाः प्राधान्यम् । यथा वा-तं ताण सिरिसहोयरेति। तेषामसुराणां पातालवासिनां येः पुनः पुन- रिन्द्रपुरदिमद्दनादि किं किं न कृतम्। तद् हृदयमिति यत्तेभ्यस्तेम्योऽतिदुष्करेभ्योऽपि अकम्पनीयव्यवसायम्। तच् हृदयं यत् श्रीसहोदराणामत एवानिर्वाच्योत्कर्षाणामित्यर्थः। 15 तेषां रत्नानामासमन्ताद्गरणे एकरसं तत्परम्। तेत्कुसुमबाणेन सुकुमारतरोपकरणसम्भा- रेणाडपि प्रियाणां बिम्बाधरे निवेशितम् । तदवलोकनपरिचुम्बनदशनमात्रकृतकृत्यताऽभि- मानयोगि तेन कामदेवेन कृतम्। तेषां हृदयं यदत्यन्तं विजिगीषाज्वलनजाज्वल्यमानमभूदिति यावत्। अत्रातिशयोक्तिः पर्यायो वा, अन्येषां वाच्यालङ्कारः। प्रतीयमाना चोपमा। सकलरत्नसारतुल्यो बिम्बाधर इति हि तेषां बहुमानो वास्तव एव। अत एव न रूपकध्वनिः, 20 रूपकस्योपचारत्वेनावास्तवत्वात्। तेषां चाडसुराणां वस्तुवृत्यैव सादृश्यं स्फुरितमिति। तदेव च सादृश्यं चमत्कारहेतुः प्राधान्येन।

१. लावण्यकान्तिपरिपूरितदिडमुखेऽस्मिन् स्मेरेऽधुना तव मुखे तरलायताक्षि। क्षोभ यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोधिः ॥ ख. ।। २. उपमा ॥ ३. रतिः प्रस्तुता येषु धीरेषु। ४. तं ताण सिरिसहोयररयणाहरणम्मि हिययमेक्करसम् । बिंबाहरे पियाणं निवेसियं कुसुमबाणेण॥ ख. । ५. अकम्पनीयव्यवसायम् एकरसं च॥ ६. भामहादिमते॥ ७. रुद्रटादीनाम् ॥ ८ एवकारो भिन्नकमे सादृश्यमेवेति ॥ ९. सादृश्यादपि यत प्रवृत्तिः सुराणां तत्परत्वेन स मदनस्येव प्रभावः ।

१४८ कल्पलताविवेके आक्षेपव्वनिर्यथा स वक्तुमखिलान् शक्तो हयग्रीवाश्रितान् गुणान्। योऽम्बुकुम्भैः परिच्छेदं शक्तो ज्ञातुं महोदधेः ॥ अत्राऽतिशयोक्त्या निदर्शनया वा हयग्रीवगुणानामवर्णनीयताप्रतिपादनरूपस्याS- 5 साधारणतद्विशेषप्रकाशनपरस्याSSक्षेपस्य प्रकाशनात्। अर्थान्तरन्यासध्वनियथा हिययट्ठिअमन्नुं खु अणरुद्ठुमुहं पि णं पसाएन्त। अवरद्धस्स वि ण हु दे बहुजाणय रूसियं सकं।। हृदये स्थितो न तु बहिः प्रकटितो मन्युर्यया, अत एवाSप्रदर्शितरोषमुखीमपि मां 10 प्रसादयन् हे बहुज्ञ ! अपराद्दस्यापि तव खलु न रोवकरण शक्यम्। अत्र बहुज्ञेत्या- मन्त्रगार्थो विशेषे पर्यवसितः। अनन्तरं तु तदर्थपर्यालोचनाबलाद्यत्सामान्यरूपं समर्थकं प्रतीयते तदेव चमत्कारकारि। सा हि खण्डिता सती वैदग्व्यानुनीता तं प्रत्यसूयां दर्शयन्ती इत्थमाह। यः कश्चिद् बहुज्ञो धूर्तः स स एवं सापराधोऽपि स्वापराधावकाश- मवच्छादयतीति मा त्वमात्मनि बहुमानं मिथ्या ग्रहीरिति। 15 व्यतिरेकध्वनिर्यथा जाएज्ज वणुदेसे खुज्ो च्चिय पायवो सडियपत्तो। मा माणुसम्मि लोए चाएक्रसो दरिद्दो य। जायेय वनोद्देश एव वनस्यैकान्ते गहने यत्र स्फुटं बहुतरवृक्षसम्पत्या प्रेक्षतेऽपि न कश्चित्। कुब्जः इति यो रूपकघटनादावनुपयोगी। शटितपत्र इति छायामपि न करोति। 20 तस्य का पुष्पफलवार्त्तेति भावः। तादृशोऽपि कदाचिदाङ्गारिकस्योपयोगी स्यादुलूकादेर्वा निवासायेति भावः । मानुष इति सुलभार्थिजन इति भावः । लोक इति। यत्र लोक्यते सोडर्थिभिस्तेन वार्थिजनः, न च किश्चिच्छक्यते कर्तु, तन्महद्वैशसमिति भावः। अत्र वाच्याऽलङ्कारोन कश्चित्। व्यागैकरसस्य दरिद्रस्य जन्माSवभिनन्दनं, शटितपत्रकु्जपादप- जन्माडभिनन्दनं च साक्षाच्छ्दवाच्यं, तथाविधादपि पादपात्तादृशस्य पुंसः शोच्यताया- 25 माधिक्यं तात्पर्येण प्रकाशयति । उत्प्रेक्षा्वनिर्यथा-चन्दनासक्तभुजगेति। अत्र हि मधौ मलयमारुतस्य पथिकमूरच्छा- कारणत्वं मन्मथोन्माथकदायित्वेनैव। तत्तु चन्दनासक्तभुजगैनिःश्वासानिलमूर्च्छितत्वेनोत्प्रेक्ष्यत १ - थकत्वेनैव ख. ।। २. [चन्दनासक्तभुजग-] निःश्वासानिलमूर्च्छितः । मूच्छ्यत्येष पथिकान् मधौ मलयमारुतः ॥ ख. ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १४९ इत्युत्प्रेक्षा साक्षादनुक्ताऽपि वाक्यार्थसामर्थ्यादनुरणनरूपव्यङ्ग्या लक्ष्यते। न चैवंविधे विषये इवादिशब्दप्रयोगमन्तरेणाSसम्बद्धतैवेति शक्यं वक्तं, गमकत्वात्। अन्यत्राऽपि तद- प्रयोगे तदर्थावगतिदर्शनात्। यथा स्याS- ईसाकलुसर्स वि तुह मुहस्स णणु एस पुण्णिमायंदो। अज्ज सरिसत्तणं पाविऊण अंगिच्चिय न माइ। 5 ईर्ष्याकलुषितस्याडपि ईषदरुणच्छायाकस्य। यदि तु प्रसन्नस्य मुखस्य सादृश्य- मुद्दहेत् सर्वदा वा तत् किं कुर्यात्। त्वन्मुखं तु चन्द्रीभवतीति मनोरथानामप्यपथमिद- मित्यपिशब्दस्याऽभिप्रायः । अङ्गे स्वदेहे न मात्येव दश दिशः पूर्यति। यतः अद्य इयता मां कालेन एकं दिवसमात्रमित्यर्थः । अत्र पूर्णचन्द्रेण दिशां पूरणं स्वरससिद्धमेवमुत्प्रेक्ष्येते। या यदि च ननुशब्देन वितर्कमुत्प्रेक्षारूपमाचक्षाणेनाऽसम्बद्धताSत्र पराकृतेति सम्भा-10 र्थकं व्यते तदेदमत्रोदाहरणम् । यथा यां त्रासाकुलः परिपतन् परितो निकेतान् पुम्भिर्न कैश्चिदपि धन्विभिरन्वबन्धि। श- तस्थौ तथाऽपि न मृगः क्वचिदङ्गनाभिराकर्णपूर्ण्णनयनेषुहतेक्षणश्रीः॥ परितः सर्वतो निकेतान् परिपतन्नाकरामन्र कैश्चिदपि चापपाणिभिरसौ मृगोऽनुबद्ध- स्तथाडपि न क्रचित्तस्थौ, त्रासचाण्लयोगात् स्वाभाविकादेव। तत्र चोत्प्रेक्षा ध्वन्यते। 15 अङ्गनाभिराकर्ण्णपूर्णरनेत्रशरैर्हता इक्षणश्रीः सर्वस्वभृताऽस्य यतः अतो न तस्थौ। नन्वेतदप्यसम्बद्धमस्तु, नै शब्दाऽर्थत्यवहार हि प्रसि द्विरेव प्रमाणम् । न ऋलेषध्वनिर्यथा-रम्या इति प्राप्तवतीरिति। पताकाः व्वजपटान् प्राप्तवती रम्या इत्यतो हेतोः, पताका: प्रसिद्धीः प्राप्तवतीः, किमाकारा प्रसिद्धी रम्या इत्येवमाकाराः। विविक्ता जनसङ्कलत्वाभावादित्यतो हेतो रागं सम्भोगाSभिलाषं वर्द्यन्तीः । 20 अन्ये तु रागं चित्रशोभामिति। तथा रागमनुरागं वर्द्धयन्तीः। यतो हेतोर्विविक्ताः विभक्ताङग्यो लटभाः । नमन्ति वलीकानि च्छदिःपर्यन्तभागा यासु। नमन्त्यो वल्यस्त्रि- वलीलक्षणा यासाम्। सममिति सहेत्यर्थः । ननु समशब्दात्तुल्यार्थोडपि प्रतीतः। सत्यम्, सोडपि श्लेषबलात्। श्लेषश्च नाडभिधावृत्तेराक्षिप्तः, अपि त्वर्थसौन्दर्यबलादेवेति सर्वथा ध्वन्यमान एव श्लेषः । समा इति हि यदि स्पष्ट भवेत्तदोपमाया एव स्पष्टत्वाच्छलेषस्त- 25 दाक्षिप्तः स्यात् । सममिति तु निपातोडन्जसा सहार्थवृत्तिर्व्यञ्जकत्वबलेन क्रियाविशेषणतया शब्दश्लेषतामेति। न च तेन विनाडभिधाया अपरिपुष्टता काचिदत एव समाप्तायामेवा- डभिधायां सहृदयैरेव स द्वितीयोऽर्थः पृथक् प्रयत्नेनाडवगम्यः । यथोक्तं प्राकू "शब्दार्थ- १. न मातीवेति ख ॥ २ हतेक्षणश्रीरिवेति अस्य च व्याख्यानमङ्गनाभिरिति ।-रित्यादि ग.॥ ३. इवादिशब्दप्रयोगं बिना ॥ इवशब्दप्रयोगं विना ख. । ४. प्राजलया दृष्टया ख. ॥

१५० कल्पलताविवे के

शासनज्ञानमात्रेणैव" इत्यादि। एतच्च सर्वोदाहरणेष्वनुसर्त्तव्यम्। यथासंख्यध्वनिर्यथा अङ्कुग्तिः कोरकितः पल्लवितः पुष्पितश्च सहकारः। अङ्करितः कोरकितः पल्लवितः पुष्पितश्च हृदि मदनः ॥ 5 अत्र हि यथोद्देशमनुद्देशे यच्चारुत्वमनुरणनरूपं मदनविशेषणभूताङ्करितादिशब्दगतं

उपमेयोपमाध्वनिर्यथा निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोडधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तथे [ वे]यं तनुः । 10 मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याऽज्ञातपीडागमा वापीं स्नातुमितो गताऽसि न पुनस्तस्याऽधमस्याऽन्तिकम्ँ। अत्र स इव त्वं त्वमिव सोडप्यधम इति प्रतीयते। दीपकध्वनिर्यथा-मा भवन्तमनल इति। अत्र वाऽधिष्टेति गोप्यमानादेव दीपकाद त्यन्तस्नेहास्पदत्वप्रतिपत्या चारुत्वनिष्पत्तिः । 15 अप्रस्तुतप्रशंसाध्वनिर्राथा-ढंदुल्लिंत मरीहसीति। प्रियतमेन साकमुद्ाने विहरन्ती काचिन्नायिका भ्रमरमेदमाहेत भङ्गस्यािधायां प्रस्तुतत्वमेव। न चाSडमन्त्रणादप्रस्तुत- त्व्गतिः । प्रत्युताSSमन्त्रणं तस्या मौग्ध्यविजुम्भितमिति अभिधया तावन्नाप्रस्तुतप्रशंसा । समाप्तायां पुनरभिधायां वाच्यार्थसौन्दर्यबलादन्याSपदेशता व्वन्यते। यत् स्वसौभाग्या- भिमानपूर्ण्णा सुकुमारपरिमलमालतीकुसुमसदृशी मुग्धकुलवधूर्निर्व्याजप्रेमपरतया कृतकवैदग्व्य- 20 लब्धप्रसिद्धचतिशयानि शम्भलीकण्टकव्याप्तानि दूरामोदकेतकीवनस्थानीयानि वेश्याकुलानि इतश्चाऽमुतश् चञ्नूर्यमाणं प्रियतममुपालभते। अपह्नुतिध्वनिर्यथा यत्कालागुरुपत्रभङ्गरचनावासैकसारायेंते गौराङ्गीकुचकुम्भभूरिसुभगाभोगे सुधाधामनि।

१. - दे - ग. ॥ २. च्युतं चन्दनं न तुक्षालितम्।-तां ग । निर्मृष्टो न तु किश्चिन्मृष्टः ॥ नितरां मृष्टो न तु. ग. । दूरमनज्जने निकटे तु साजने। - साअ्जने अपि ग.॥ पुलकिता तन्वीत्युभयं विधेयं व्यङ्गयपक्षेऽधमपदं च व्यजकम् । ३. ढंदुल्लिंतु मरीहसि कंटयकलियाइं केयइवणाई। मालइकुसुमसरिच्छं भमर ! भमन्तो न पाविहिसि ॥ ख. ॥ ४. ज्ञानम्॥ ५ कालागुरुपत्रभङ्गरचनावास एव आवसन्ती, कालागुरुपत्रभङ्गरचनैव यः एकः सारः स इवाचरतीत्यर्थः ।

शब्दालङ्कारदशनम् १५१

सन्तापं विनिनीषुरेष विततैरङ्गैनताङ्गि स्मरः ॥ अत्र चन्द्रमण्डलमव्यवर्त्तिनो लक्ष्मणो वियोगाSग्निपरिचितवनिताहृदयोदितप्लोष- मलीमसच्छविमन्मथाकारतयाऽपह्नवो ध्वन्यते। अत्रैव ससन्देहध्वनिः । यतश्चन्द्रवर्तिनस्तस्य नामाडपि न गृहीतम् । अपि तु 5 गौराङ्गीस्तनाभोगस्थानीये चन्द्रमसि कालागुरुपत्रभङ्गविच्छित्यास्पदत्वेन येत् सारतामुत्कृष्ट- तामाचरतीति तन्न जानीमः किमेतद्वस्त्विति ससन्देहोऽपि ध्वन्यते। पूर्वमनङ्गीकृतप्रणया- मनुतप्तां प्रणयिविरहोत्कण्ठितां वल्लभागमनप्रतीक्षापरत्वेन कृतप्रसाधनादिविधितया वासक- सज्जीभूतां पूर्णचन्द्रोदयाऽवसरे दूतीमुखेनानीतः प्रियतमस्त्वदीयकुचकलशन्यस्तकालागुरु- पत्रभङ्गरचना मन्मथोद्दीपनकारिणीति चाटुकं कुर्वाणश्चन्द्रवर्त्तिनी चेयं कुवलयदलश्यामला 10 कान्तिरेवमेव कैरोतीति प्रतिवस्तूपमाध्वनिरपि। सुधाधामनीति चन्द्रपर्यायतयोपात्तं पदं संतापं विनिनीषुरित्यत्र हेतुतामपि व्यनक्तीति हेत्वलङ्कारव्वनिरपि। त्वदीयकुचशोभा मृगा- ङ्शोभा च सह मदनमुद्दीपयत इति सहोक्तिध्वनिरपि। त्वत्कुचसदृशश्चन्द्रश्चन्द्रसम- स्त्वत्कुचासोग इत्यर्थप्रतीतेरुपमेयोपमाध्वनिरपि। एवमन्येऽप्यत्र प्रभेदाः शक्योत्प्रेक्षाः, महा- कविवाचोऽस्या: कामधेनुत्वात् । यतः 15

हेलाडपि कस्यचिद चिन्त्यफलप्रसूत्यै कस्याऽपि नाSलमणवेडपि फलाय यत्नः । दिग्दन्तिरोमचलनं धरणीं धुनोति खात् सम्पतन्नपि लतां चलयेन्न भृङ्ग: । एषां तु भेदानां संसृष्टित्वं सक्करत्वं च यथायोगं चिन्त्यम् । एवमन्येऽप्यलङ्कारा: 20 कचिदलङ्कारो व्यञ्षकः क्वचिद्वस्त्विति यथायोगं योजनीयाः । एवमलङ्कारव्वनिमार्ग व्युत्पाद्य तस्य प्रयोजनवत्तां ख्यापयितुमिदमुच्यते। "शरीरीकरणं येषां वाच्यत्वेन व्यवस्थितम् तेड़लङ्गाराः परां छायां यान्ति ध्वैन्यङ्गतां गताः ॥" व्वन्यङ्गता चोभाम्यां प्रकाराम्यां, व्यञ्जकत्वेन व्यङ्ग्यत्वेन च। तत्रेह 25 १. विच्छित्ते: सम्बन्धि आस्पदं स्थानमवकाशलक्षणो विषयो यस्य कलङ्गरूपस्य वस्तुनस्तत्तथा, तस्य भावस्तत्त्वं। तत्स्थानीयत्वेनेति यावत्। तेन तत्स्था-ग. ॥ २ यः ग. ॥ ३ इति चाटुकं करोति प्रियतमः इति सम्बन्धः। चाटुरूपता च प्रतिवस्तुनः, उपमानत्वेनोपयोगात्। ख. ॥ ४. संसष््य- लङ्कारध्वनित्वं सङ्करालङ्कारध्नित्वं च। ५. धवनिभेदत्वम्। ध्निभेदत्वम्, न पुनरङ्गतामप्रधानतां ग. ॥

१५२ कल्पलताविवेके

प्रकरणेद्वचङ््यत्वेनेत्यवगन्तव्यम्। व्यङ्ग्यत्वेडप्यलङ्काराणां प्राधान्यविवक्षायामेव सत्यां व्वनावन्तःपातः। इतरथा तु गुणीभूतव्यङ्यत्वं प्रतिपादयिष्यते। अङ्गितवेन व्यङ््यताया- मप्यलङ्काराणां दवयी गतिः। कदाचिद्स्तुमात्रेण व्यज्यन्ते, कदाचिदलङ्कारान्तरेण। तत्र "व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेग यदालङ्कतयस्तदा। 5 ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात् ।" यस्मात्तत्र तथाविधव्यङ्ग्यालङ्कारपरत्वेनैव काव्यं प्रवृत्तम्। अन्यथा तु तद्वाक्य- मात्रमेव स्यात्। "अलङ्कारान्तरव्यङ्ग्यभावे व्वन्यङ्गता भवेत् । चारुत्वोत्कर्षतो व्यङ्ग्यप्राधान्यं यदि लक्ष्यते।।"

10 रान्तरव्यङ्गयत्वे चालङ्काराणामनन्तरोदर्शितेम्य एवोदाहरणेभ्यो विषय उन्नेतव्यः। अर्थशक्त्यु- द्धवे हि ध्वनौ कविप्रौढोक्तिमात्रकृतशरीरत्वादिना त्रिप्रभेदं वस्तु वस्तुनोडलङ्कारस्य च व्यञ्ज- कम्। अलङ्कारोऽपि तथैव त्रिप्रकारोऽलङ्कारस्य वस्तुनश्चेति। तत्र कविकविनिबद्धवक्तप्रौढो- क्तिमात्रनिष्पत्नशरीराम्यां वस्तुम्यां स्वतःसम्भविना च वस्तुनेति त्रिभिर्वस्तुभिर्वस्तु सज्जेइ 15 [इ]त्याद्युदाहरणत्रितये व्यङ्यं दर्शितम्। त्रिप्रकारेणाSलङ्गारेण च यत्र वस्तु व्यज्यते तदनन्तरमेव निदशयिष्यते। यश्च त्रिविधेन वस्तुनाऽलङ्कारेण चाडलङ्कारो व्यङ््यस्तस्य विषय उन्नेय इत्यर्थः । तथा हि- प्राप्तश्रीरित्यादिना लावण्येत्यादिना च कविनिबद्धव क्तुप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नेनालङ्गारेणाल्कारः। धीराण रमइ इत्यादिना तं ताण इत्यादिना च स्वतःसम्भविना, स वक्तुमित्यादिना कवि- 20 प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नेन चालङ्कारेणाSलङ्कारः। हिअयट्विएत्यादिना जाएज्जे्यादिना च स्वतः- सम्भविना वस्तुनाSलङ्कारः। चन्दनासक्तेत्यादिना कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नेन वस्तुनाSलङ्कारः। ईसाकलुसस्सेत्यादिना कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नेन वस्तुनाSलङ्कारः। त्रासाकुल इत्यादिना कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्ेन वस्तुनाSलङ्कारः । रम्या इत्यादिनोदाहरणपञ्चकेन स्वतःसम्भविना वस्तुनाSलङ्कारः । यत् कालागुरुपत्रेत्यादिना कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिमात्र- 25 निष्पन्नशरीरण वस्तुनाSलङ्कारो व्यज्यते। किञ्च

"वाच्यालङ्कारशक्तस्तु वस्तु यत्र प्रतीयते। अनुस्वानोपमव्यङग्यो मन्तव्यः सोऽपि च ध्वनिः ॥"

१. आत्मभूतध्वनिनिरूपणलक्षणात् ।।

शब्दालङ्कारदर्शनम् १५३

अलङ्कारा अपि कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरत्वादिना त्रिप्रभेदाः प्रदर्शिताः । तत्रा- दस्योदाहरणं चमढियमाणसेति। अत्र कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नेन बाह्नोः परिघरूपणात्मना रूपकाSलङ्कारेण भुजद्वयादन्यद्गजाश्वादिसामग्रीरूपं तस्याऽनुपादेयमिति वस्तु व्यङ्ग्यम्। द्वितीयस्य यथा

दृशा सार्द्व दन्तच्छदपरिचयाद्वक्त्रमरुणं 5 कचभरूकौटिल्यान्मुखमपि न मुञ्चत्यवनतिम्। अहो दीर्घ: कोपस्तव नयनयोगात् किमपरं कुचप्रत्यासत्या हृदयमपि ते चण्डि कठिनम् ॥ इत्यादौ कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नेन हेत्वलङ्कारेण तव न स्वाभाविकः कोपोडपि तु दृगादिपरिचयादरुणतादि कोपकार्यमिति वस्तु व्यज्यते। 10

तृतीयस्य यथा-चंदमऊहेहीति। अत्र स्वतःसम्भविना सज्जनैर्विना काव्यमन्धतम- ससमं निःश्रीकप्रायं नीरसकाष्ठतुल्यमुपलम्भकटुकं चेति दीपकस्द्ावेन वस्तु व्यज्यते। तदेवमर्थमात्रेगाSलक्गारविशेषरूपेग चार्थेन कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरत्वादिना प्रत्येकं त्रिभेदेनार्थान्तरस्यालङ्कारस्य वा प्रकाशने चारुत्वोत्कर्षनिबन्धने सति प्राधान्ये द्वादश- विधोऽर्थशक्त्युद्धदाऽनुरणनरूपव्यङ्ग्यो व्वनिरवगन्तव्यः । एवमविवक्षितवाच्यो विवक्षिता- 15 Sन्यपरवाच्य इति द्वौ मूलभेदौ। तत्राद्यस्याऽपि द्वौ भेदौ-अत्यन्ततिरस्कृतवाच्योऽर्थान्तर- सङ्क्रमितवाच्यश्च। द्वितीयस्याऽपि द्वौ-अलक्ष्यक्रमोऽनुरणनरूपश्च। प्रथमोऽनन्तभेद इत्येक एव। द्वितीयस्त्रिविध :- शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूलः शब्दार्थशक्तिमूलश्च। आद्यो द्विविध :- व्यङ्ग्यालङ्कारवस्तुभेदात्। मध्यमो द्वादशविध :- व्यञ्जकस्यार्थस्याSलङ्कारस्य च कवि- प्रौढोक्तिकृतशरीरत्वादिना प्रत्येकं त्रैविध्ये व्यङ्ग्यस्याऽपि प्रत्येकमेव च वस्त्वलङ्कारभेदेन 20 द्वैविध्यात्। इत्यष्टादशमुख्यभेदान् ध्वनेः प्रतिपाद्य तदाभासेभ्यो विवेक कर्तुमिदमुच्यते- "यत्र प्रतीयमानोऽर्थः प्रम्लिष्टत्वेन भासते । वाच्यस्याङ्गतया वाऽपि नाडस्यासौ गोचरो ध्वनेः ॥"

द्विविधो हि प्रतीयमान:, स्फुटश्चास्फुटश्च। तत्र य एवं स्फुटः शब्दशक्त्याऽर्थ- शक्त्या वा प्रकाशते स एव ध्वनेर्मार्गों नेतरः । से हि व्यङ्ग्यस्य प्रतिभामात्र इत्यत्रो- 25 दाहतः। स्फुटोडपि योडभिधेयस्याङ्गत्वेन प्रतीयमानोऽवभासते सोडस्याऽनुरणनरूपव्यङ्ग्यस्य ध्वनेरगोचरः । १. अस्फुटत्वेन । २. अङ्गता द्विप्रकारा दर्शयिष्यते। ३. अस्फुटः । २०

१५४ कल्पलताविवेके यथा कमलायरा ण मलिया हंसा उड्डाविया ण य पिउच्छा। केण वि गामतलाए अन्भं उत्ताणयं छूढं।। पिउच्छेति हे पितृष्वसः। अत्र हि प्रतीयमानस्य मुग्धबध्वा जलधरप्रतिबिम्ब- 5 दर्शनस्य वाच्याङ्गत्वमेव। वाच्येनैव हि विस्मयविभावरूपेण मुग्धिमातिशयः प्रतीयते इति वाच्यादेव चारुत्वसम्पत्। वाच्यं तु स्वात्मोपपत्तयेऽर्थान्तरं स्वोपस्कारकवाञ्छया व्यनक्ति। यत्र च व्यङ्ग्यापेक्षया वाच्यस्य चारुत्वोत्कर्षप्रतीत्या प्राधान्यमवसीयते तत्र व्यङ्ग्यस्या- Sप्रधानत्वेन प्रतीतौ ध्वनेरविषयत्वम्। यथा वाणीरकुंडगुड्डीणसउणिकोलाहलं सुणंतीए। 10 घरकम्मवावडाए बहुए सीअन्ति अंगाईं। अत्र दत्तसङ्केतचौर्यकामुकसमुचितस्थानप्राप्तिर्ध्वन्यमाना वाच्यस्यैवोपस्कुरुते। तथाहि-गृहकर्मव्यापृताया इत्यन्यपराया अपि, वध्वा इति सातिशयलज्जापारतन्त्र्यबद्धाया अपि, अङ्गानीति एकमपि न तादगङ्गं यद्राम्भीर्यावहित्थवशेन संवरीतुं पारितम्। सीदन्तीति। आस्तां गृहकर्मसम्पादनं स्वात्मानमपि धर्त्त न प्रभवन्ति। गृहकर्मयोगे च स्फुटं तथा 15 लक्ष्यमाणानीत्यस्मादेव वाच्यात्सातिशयमदनपरवशताप्रतीतेश्चारुत्वसम्पत्तिः । यत्र तु प्रक- रणादिप्रतिपत्या निर्द्धारितविशेषो वाच्योऽर्थः पुनः प्रतीयमानाङ्गत्वेनैव भासते, सोऽस्यैवा- Sनुरणनरूपव्यङ्गचस्य व्वनेर्विषयः । यथा उच्चिणसु पडियकुसुमं मा धुण सेहालिअं हलियसुण्हे। अह ए विसमविराओ ससुरेण सुओ वलयसददो ।। 20 उच्चिनु पतितानि कुसुमानि मा धावीः शेफालिकां हालिकस्नुषे। एष ते विषमविरामः श्वशुरेण श्रुतो वलयशब्दः । [छाया] यतश्चे श्वशुरः शेफालिकालतिकां प्रयत्नेन रक्षस्तस्या आकर्षणधूननादिना कुप्यति तेनाऽत्र विषमपरिपाकत्वं मन्तव्यम्। अन्यथा तु स्वोक्त्यैव व्यङ्ग्याक्षेपः स्यात्। अत्र च-कस्स व ण होइ रोसो इत्येतदनुसारेण व्याख्या कार्या। अत्र ह्यविनयपतिना सह 25 रममाणा सखी बहिःश्रुतवलयकलकलया सख्या प्रतिबोध्यते। एतच्च व्यङ्ग्यमपेक्षणीयं वाच्यार्थलाभाय। अन्यथा वाच्योऽर्थों न लभ्येत । स्वतःसिद्धतयाऽवचनीय एव सोऽर्थः स्यादिति यावत् । शब्दोक्ते च वाच्येऽर्थेऽविनयप्रच्छादनतात्पर्येणाऽभिधीयमाने वाँच्येना- १. कुडुंगु-ग । २. -पि ता-ग। ३. पातनिकायाम्। ४. पुनर्व्यङ्ग्यत्वे विशेषणद्वारको हेतुरयम् ।

शब्दालङ्कारदर्शनम् १५५

स्मिन्ननुरणनरूपव्यङ्ग्ये ध्वनावन्तर्भावः । एवं विवक्षितवाच्यस्य ध्वनेस्तदाभासविवेके कृते सति अविवक्षितवाच्यस्याऽपि तं कर्त्तुमाह- "अव्युत्पत्तेरशक्तर्वा निबन्धो यः स्खलद्गतेः । 5 शब्दस्य स च न ज्ञेयः सूरिभिर्विषयो ध्वनेः ॥" अव्युत्पत्तेरिति। मध्येसमुद्रमिति। अत्र वडवामुखागनिर्लक्ष्यते। तत्र च नास्ति प्रयोजनं न च रूढिरित्यव्युत्पत्तिः । यस्य तु वृत्ते शब्दं प्रवेशयितुमसामर्थ्य तस्याशक्तिः। यथा दशरश्मिशतोपमद्युति यशसा दिक्षु दशस्वपि श्रुतम् । 10

दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकण्ठारिगुरुं विदुर्बुधाः। उपसंहरति "सर्वेष्वेव प्रभेदेषु स्फुटत्वेनाSवभासनम् । यद्व्यङ्गयस्याडङ्गिभूतस्य तत् पूर्ण व्वनिलक्षणम् ।" तदेवमविवक्षितवाच्यस्य विवक्षिताSनधपरवाच्यस्य च भेदवर्णनमर्थान्तरे सङक्रमित-15 मित्यादिना, रसव्वनिरसवदलङ्कारयोविभजनं वाच्यवा चकचारुत्वेत्यादिना, गुणालङ्कार- विभागस्तमर्थमवलम्बते इत्यादिना, दोषाणामनित्यत्वे युक्तिकथनं श्रुतिदुष्टादय इत्यादिना, रसादिध्वनेरानन्त्यप्रतिपादनं तस्याऽङ्गानामित्यादिना। संक्षेपेण तदङ्गानामङ्गत्वोक्तिः दिङ्मात्रं तूच्यत इत्यादिना, शब्दशक्तिमूलस्य व्वनेः स्वरूपनिरूपणं श्लेषात्तस्यान्यता- डभिधानं च आक्षिप्त एवेत्यादिना, अर्थशक्त्युद्धवस्य तस्य स्वरूपविवेचनं अर्थशक्त्युद्धव- 20 स्थित्यादिना, अलक्काराणां व्यङ्ग्यत्वेडतिशयोदीरणं शरीरीकरणमित्यादिना, वस्त्वलङ्गा- रयोव्यङ्यव्यञ्जकत्वनैयत्येऽर्थशक्त्युद्धवस्यैव ध्वनेः स्वरूपपरामर्शनं व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेणे- त्यादिना, उभयभेदध्वन्याभासविवेकश्च यत्र प्रतीयमानोऽर्थ इत्यादिनेति द्वादशप्रमेयात्मकं भेदप्रभेदतद्वेदनिरूपणमिह मुख्यं प्रमेयम्। एवं व्यङ्ग्यमुखेन व्यञ्जकवाच्यमुखेन च ध्वनेः प्रदर्शिते सप्रभेदे स्वरूपे पुनर्व्यञ्जक- 25 पदवाक्यवर्णपदभागसङ्वटनामहावाक्यमुखेनैतत् प्रकाश्यते- "अविवक्षितवाच्यस्य पदवाक्यप्रकाशता। तदन्यस्याऽनुरणनरूपव्यङ्ग्यस्य च ध्वनेः ॥" १. न तु वाच्यायमानत्वम्। २. छन्दसि।

१५६ कल्पलताविवेके

तदन्यस्येति। विवक्षिताडभिधेयस्य सम्बन्धी यो द्वितीयो भेद: क्रमदोत्यो नाम कक्षिमण स्वभेदसहितस्तस्याऽपि प्रत्येकं पदवाक्यप्रकाशता। तदपि न अविवक्षितवाच्यस्याऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये प्रभेदे पदप्रकाशता, यथा येन प्रका

धृतिः क्षमा दमः शौचं कारुण्यं वागSनिष्ठुरा। एवंविधाः

5 मित्राणां चाऽनभिद्रोहः सपैताः समिधः श्रियः ॥ कत्त्येता।

नित्यप्रवृ यथा च पयपास कः सन्नद्वे विरहविधुरां त्वय्युपेक्षेत जायाम् । णादित यथा वा तद्ध सरसिजमनुविद्धं शैवलेनाऽपि रम्यं रामे

10 मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति। इति इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनाSपि तन्वी नौतित

किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ।' रामेणे

एतेषूदाहरणेघु समिध इति, सन्नद्ध इति, मधुराणामिति च पदानि व्यञ्जकत्वाडभि- प्रायेणैव कृतानि। तथाहि- समिच्छ्दार्थस्याऽत्र सर्वथा तिरस्कारोऽसम्भवाद् । अत एव मेवेति

35 च समिच्छ्देनाऽनन्यापेक्षलक्ष्म्युद्दीपनक्षमत्वं सप्तानां धृत्यादीनां लक्षयता सत्स्वेषु हस्तगतैव इत्यस

पुरुषाणां लक्ष्मीरिति वक्त्रभिप्रेतं ध्वन्यते। यद्यपि निःश्वासान्ध इत्याद्युदाहरणादप्ययमर्थो मध्य

लभ्यते, तथाडपि प्रसङ्गाद् बहुलक्ष्यव्यापित्वं दर्शययतुमुदाहरणान्तराण्युक्तानि। अत्र च कृट

वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कारः पूर्वोक्तमनुसृत्य योजनीयः, किं पुनरुक्तेन। सन्नद्पदेन च अत्रा- याद

सम्भवत्स्वार्थेनोद्यतत्वं लक्षयता वक्त्रभिप्रेताः निष्करुणत्वाSप्रतिकार्यत्वाSप्रेक्षापूर्वकारि- 20 त्वादयो व्वन्यन्ते। तथैव मधुरशब्देन सर्वविषयरञ्जकत्वतर्पकत्वादिकं लक्षयता सातिशया- डभिलाषविषयत्वं नाSत्राSSश्वर्यमिति वक्त्रभिप्रेतं ध्वन्यते। तस्यैवार्थान्तरसङक्रमितवाच्ये यथा प्रत्याख्यानरुषः कृतं समुचितं क्रूरेण ते रक्षसा सोढं तच्च तथा त्वया कुलजनो धत्ते यथोचैः शिरः । व्यर्थ सम्प्रति बिभ्रता धनुरिदं त्वद्व्यापदः साक्षिणा

25 रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये नोचितम् ॥

रक्ष:स्वभावत्वादेव यः क्रूरोऽनभिलङ्ध्यशासनत्वदुर्मदतया च प्रसह्य निराक्रिय- माण: क्रोधान्धस्तस्यैतत्तावत् स्वेचित्तवृत्तिसमुचितमनुष्ठानं यन्मूर्द्धकर्त्तनं नाम मा अन्योऽपि

१. क्रोधरूपा ।

शब्दालंङ्कारदर्शनम् १५७

कश्चिन्ममाज्ञां लङ्खयिष्यतीति। ते इति यया तादृगपि तथा न गणितस्तस्यास्तवेत्यर्थः । तदपि तथाऽविकारेणोत्सवाSSपत्तिबुद्धया नेत्रविस्फारतामुखप्रसादादिलक्ष्यमाणया सोढं, येन प्रकारेणेदानीं कुलजन इति यः कश्चित् पामरप्रायोऽपि वघूशब्दवाच्य उच्चैः शिरो धत्ते। एवंविधा: किल वयं कुलवच्चो भवाम इति। अथे च शिरःकर्त्तनाऽवसरे त्वया शीघ्रं कर्त्यतामिति तथा सोढं तथा उच्चैः शिरो धृतं यथाऽन्योऽपि कुलस्त्रीजन उच्चैः शिरो घत्ते। 5 नित्यप्रवृत्ततया एवं रावणस्य तव च समुचितकारित्वं निर्व्यूढम् । मम पुनः सर्वमनुचितमेव पर्यवसितम्। तथा हि- राज्यनिर्वासनादिनिरवकाशीकृतधनुर्व्यापारस्याऽपि कलत्रमात्ररक्ष- णादिप्रयोजनमपि यच्चापमभूत्तत् सम्प्रति त्वय्यरक्षितव्यापन्नायामेव निष्प्रयोजनं तथाडपि च तद्धारयामि। तन्नूनं निजजीवितरक्षैवाऽस्य प्रयोजनत्वेन सम्भाव्यते। न चैतद्युक्तम् । - इति शब्दमात्रमेवैतदिदानीं संवृत्तम्। प्रवृत्तिनिमित्तं यत् प्रियशब्दस्य प्रेमनाम तदप्य- नौचित्यकलङ्कितमिति शोकालम्बनोद्दीपनविभावयोगात् करुणरसो रामस्य स्फुटीकृतः । अत्र रामेणेत्येतत्पदं व्यञ्जकम्। यथा वा-एमेय जणो तिस्सा इति। अत्र द्वितीयश्चन्द्रशब्दो व्यञ्जकः । एव- मेवेति स्वयमविवेकाऽन्धतया। जन इति लोकप्रसिद्धिगतानुगतिकामात्रशरणः । तरया 15 इत्यसाधारणगुणगणमहार्घवपुषः । कपोलोपमायामिति । निर्व्याजलावण्यसर्वस्व भूतमुख्- मध्यवर्त्तिप्रधानभूतकपोलतलस्योपमायां प्रत्युत तदधिकगुणं वस्तु कर्त्तव्यम् । ततो दूरनि- कृष्टं शशिबिम्बं कलङ्गव्याजजिहीकृतम्। एवं यद्यपि गड्डरिकाप्रवाहपतितो लोकस्तथाऽपि यदि परीक्षकः परीक्षते तद्वराकः कृपैकभाजनं यश्चन्द्र इति प्रसिद्धः स चन्द्र एव। क्षयित्व- विलासशून्यत्वमलिनत्वधर्मान्तरसङक्ान्तोऽस्यार्थः । अत्र च यथा व्यङ्ग्यधर्मान्तरसङ्क्रान्ति- 20 स्तथा पूर्वोक्तमनुसन्धेयम् । एवमुत्तरत्राडपि । अविवक्षितवाच्यस्य तिरस्कृतवाच्ये प्रभेदे वाक्यप्रकाशता यथा- या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्त्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा रात्रिः पश्यतो मुनेः ॥ अनेन हि वाक्येन न निशाडर्थों न च जागरणार्थः कश्चिद्विवक्षितः । कि तर्हि 25 त्त्वज्ञानावहितत्वमतत्त्वपराङ्मुखत्वं च मुनेः प्रतिपाद्यत इति तिरस्कृतवाच्यस्याऽस्य व्यञ्ज- कत्वम्। तथा हि-निशायां जागरितव्यमनयत्र रात्रिवदासितव्यमिति किमनेनोक्तेन। उपदेश्यं प्रति कस्यचिदुपदेशस्याऽसिद्धेः। तस्माद् बाधितस्वार्थमेतद्वाक्यं संयमिनो लोकोत्तर- १. अथ चेत्यर्थः ॥ २. अनिशायाम् ॥ ३. निशा जागर्तति यस्यां रात्रिरिति शब्दाः ॥ ४. इतरभूतानां त्वेतद्विपरीतं ध्वनतीत्यर्थः ॥

१५८ कल्पलताविवेके तालक्षणेन निमित्तेन तत्त्वदृष्टाववधानं मिथ्यादृष्टौ च पराधीनत्वं व्वेनति। सर्वशब्दार्थस्य निःस

चाऽपेक्षिकतयाऽप्युपपद्यमानतेति न सर्वशब्दार्थाऽन्यथाऽनुपपत्याऽयमर्थ आक्षिप्तो मन्तव्यः। सर्वेषां ब्रह्मादिस्थावरान्तानां चतुर्द्शानामपि भूतानां या निशा व्यामोहजननी तत्त्वदृष्टि स्तस्यां संयमी जागर्त्ति कथ प्राप्येतेति। न तु विवयवर्जनमात्रादेव संयमीति यावत्। त्रिंश 5 यदि वा सर्वभूतनिशायां मोहन्यों जागर्त्ति कथमयं हेयेति। यस्यां तु मिथ्यादष्टौ सर्वाणि विप भूतानि जाग्रति अतिशयेन सुप्रबुद्धरूपाणि सा तस्य रात्रिरप्रबोधविषयस्तस्यां हि चेष्टायां य नासौ प्रबुद्धः । एवमेव च लोकोत्तराचारव्यवस्थितः पश्यति च मन्यते च तस्यैवाSन्तर्बहि करणवृत्तिश्चरितार्था। अन्यस्तु न पश्यति न मन्यत इति तत्त्वदृष्टिपरेण माव्यमिति तात्प र्यम्। एवं च पश्यत इत्यपि मुनेरित्यपि च न स्वार्थमात्रे विश्रान्तमपि तु व्य्ग्य एव 10 विश्राम्यति। यत्तच्छव्दयोश्च न स्वेतन्त्रार्थतेति सर्व एवायमाख्यातसहायः पदसमूहो व्यङ्ग्यपरः । तस्यैवार्थान्तरसङक्रमितवाच्यस्य वाक्यप्रकाशता यथा विरसमइओ च्चिय काण वि काण वि वोलेइ अमयणिम्माओ। काण वि विसामयमओ काण वि अविसामओ कालो ।।

15 अत्र हि अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्येन पदसमूहेन व्यवहारः। तथा हि- विषमयितो विषमयँतां प्राप्तः केषांचिद् दुष्कृतिनाम् अतिविवेकिनां वा, केषाश्चितु- कृतिनामत्यन्तमविवेकिनां वा अतिक्रामत्यमृतनिर्माणः, केषाञ्चिन्मिश्रकर्मणां विवेकाविवेकवतां वा विषाऽमृतमयः, केषामपि मूढप्रायाणां धाराप्राप्तयोगभूमिकारूढानां वा अविषाऽमृतः कालोडतिक्रामतीति सम्बन्धः । विषामृतपदे च लावण्यादिशब्दवन्निरूढलक्षणारूपतया 20 सुखदुःखसाधनयोरवर्त्तेते, विषं निम्बममृतं कपित्थमिति। न चाडत्र सुखदुःखसाधने तन्मात्र- विश्रान्ते, अपि तु स्वकर्त्तव्यसुखदुःखपर्यवसितेन च ते साधने सर्वथा न विवक्षिते, १. यथायोगमत्यर्थमुपकारकत्वेनोपकार्यत्वेन च व्यङ््यस्यात्यन्तमासन्न इति लक्षणीयोऽप्यर्थो ध्वनित्वेन व्यपदिष्टः, दुस्तरसंसारवराग्यं निरूपमनिर्व्ृतिसुखसमासन्नत्वं लोकोत्तरत्वं सन्मार्गदेशकत्वं चेत्यादिमुनीनां, तद्विपरीतं तु भूतानां धर्मसहस्रमत्र हि व्यङ्ग्यमिति। तद्विपरीतत्वं तु ग. ॥ २. वाच्यायमानः ॥ ३. मिथ्यादृष्टौ ॥ ४. उपदेशपरता वाक्यस्य दर्शिता ॥ ५. अपि तु पर- तन्त्रार्थतापरश्च निशादिरर्थो व्यङ््यविश्रान्त इत्यनयोरपि व्यङ्ग्य एव विश्रान्तिः ॥ ६. विषामृत- किमादिशब्दा दुःखसुखदुष्कृतिप्रभृतिसामान्यरूपार्थान्तरपरिणता नानाप्रकारान् स्व्रजनमरणतपश्चर्यादि- कलत्रयोगपुत्रोत्पत्तिसम्पल्लाभादिजनितदुःखादिविशेषान् ध्वनन्ति। यदि वा निर्जरारूपत्वाविषह्य- माणकष्टफलंत्वाभिमन्यमानस्व्रजनमरणादितपश्चर्यादिरूपदुःखविशेषादौ सडक्रान्ता मोक्षनिराकाड्क्षतादीन् ध्वनन्ति। ७. विषमयितां ग ॥ ८. सुखदुःखसाधनमात्र ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १५९

निःसाधनर्यास्तेयोरभावात् । केषाञ्चिदिति चाऽस्य विशेषे सङ्क्रान्तिः। अतिक्रामतीत्यस्य च क्रियामात्रे सङ़क्रान्तिः । काल इत्यस्य च सर्वव्यवहारे सङ्क्रान्तिरिति। एवं कारिकाप्रथमार्द्धलक्षितांश्चतुरः प्रकारानुदाहृत्य द्वितीयकारिकार्द्धस्वीकृता एकोन- त्रिंशत् प्रकारा: क्रमेणोदाहियन्ते। उभयशक्तिमूलो हि वाक्यप्रकाश एव भवति। तत्र

यथा

प्रातुं धनैरर्थिजनस्य वाञ्छां दैवेन सृष्टो यदि नाम नाडस्मि। पथि प्रसन्नाम्बुधरस्तडागः कूपोऽथवा किं न जडः कृतोऽहम् ॥ अत्र हि जड इत्येतत् पदं निर्विण्णेन वकत्रा आत्मसमानाधिकरणतया प्रयुक्तमनु- रणनरूपतया तडागः कूपोडपि जड इति तदुभयसमानाधिकरणतां स्वशक्त्या प्रतिपद्यत 10 इति रूपकं ध्वन्यते। प्रातुमिति पूरयितुं, धनैरिति बहुवचनं यो येनार्थी तस्य तेनेति सूचनार्थम्। अत एवार्थिग्रहण जनस्येति। बाहुल्येन हि लोको धनार्थी न तु गुणरुप- कारार्थी। दैवेनेत्यशक्यपर्यनुयोगेनेत्यर्थः । अस्मीति अन्यो हि तावदवश्यं कश्चित् सृष्टो न त्वहमिति निर्वेदः। प्रसन्नं लोकोपयोगि अम्बु धारयतीति। कूपोऽथवेति। लोकैरप्यलक्ष्य- माण इत्यर्थः । आत्मसमाना विकरणतयेति जडः किंकर्त्तव्यतामूढ इत्यर्थः । अथ च 15 तडागः कूपश्च जडो योऽर्थिता कस्य कीदृशीत्यसम्भवद्विवेक इति। अत एव च जडः शीतलो निर्वेदसन्तापरहितस्तथा जडः सततजलपोगितया परोपकारसमर्थः । अनेन तृती- यार्थेनायं जडशब्दस्तडागार्थेन पुनरुक्तार्थसम्बन्ध इत्येतदर्थोडयं तडागसमानाधिकरणतया न योजनीयः । स्वशत्त्या-इति। शब्दशक्त्युद्धवत्वं योजितम् । तस्थैव वाक्यप्रकाशता यथा- हर्षचरिते सिंहनादवाक्येषु-"वृत्तेऽस्मिन् महाप्रलये धरणीधारणायाऽघुना त्वं शेषः" । 20 मेहस्याSSसमन्तात् प्रलयो यत्र तादृशि शोककारणभूते वृत्ते धरण्या राज्यधुराया धारणा- याSSश्वासनाय त्वं शेषः शिष्यमाण इतीयता पूर्णे वाक्यार्थे, कल्पावसाने भूपीठभारोद्वहन- क्षम एको नागराज इव नागराज एव वा दिग्दन्तिप्रभृतिष्वपि प्रलीनेष्वित्यर्थान्तरमुपमा- रूपकपर्यवसितं शब्दशक्त्या स्फुटमेव प्रकाशते। तत्रैव वस्तुध्वनिप्रभेदे पदप्रकाशता यथा 25

१. सुखदुःखयोः ॥ २ अति [अचि?] कृतेऽर्शादि [अर्श आदि? ] द्वारेणायमर्थः ॥ ३. एष तृतीयो जलयोगितालक्षणोऽर्थो यस्य जडशब्दस्य ॥ ४. भ्रातरि पितरि च विपन्ने निर्विण्णः श्रीहर्षो राज्यधुरामुद्दोढुं सिंहनादनाम्ना मन्त्रिणा प्रोत्साह्यते। प्रोत्साह्यतेऽत्र ग. ॥ ५. उत्स- वस्य ॥ ६. सन्देहसङ्कर ॥

१६० कल्पलताविवेके

भुक्तिमुक्तिकृदेकान्तसमादेशनतत्परः । कस्य नानन्दनिःष्यन्दं विदधाति सदागमः ॥ अपणारि प्रौढिर्मा भुक्ति: कान्तोपभोगोऽपि, मुक्तिरुद्वेगव्यापारादपि, एकान्तः सङ्केतस्थानमपि, सतः सुन्दरस्याऽडगमनमपि। अत्र काचित् सङ्केतदायिनमेवं मुख्यया वृत्या शंसतीति सदागम- 5 पदेन प्रकाश्यते। अर्थयोश्च वैसादृश्यान्नोपमेति।

वाक्यप्रकाशता यथा

शनिरशनिश्च तमुच्चैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम् । निबद्धो

यत्र प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोऽनुदारश्ष ॥ दृष्टे भी

अत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्त्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इति व्यैत्ययेन व्वन्यते। एवं कारित्

10 चत्वारः शब्दशक्त्युद्धवप्रभेदा इति।

तस्यैवार्थशक्त्युद्धवे प्रभेदे कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरेण वस्तुना वस्तुनो व्यङ्ग्यत्वे पदप्रकाशता यथा प्रौढो बिंबाहरे नियाणं णिवेसियं कुसुमबाणेण। वक्तुम अ कुसुमबाऐनेति पदार्थो वस्तुमात्रस्वभावः कामदेवस्य कविप्रौढोक्त्याऽनुदाहत- 15 तीक्ष्णोपायसौन्दचरूपं वस्तमात्रं ध्वनति। वस्तुनैवाऽलङ्कारस्य व्यङ्ग्यत्वे यथा-वीराण ङ्कारे रमइ इति। अत्र वीराणामिति पदार्थो वस्तुमात्रस्वभावः कविप्रौढोक्तिप्रभावात्कुचयोः कुम्भस्थलस्य चोपमामलङ्कारं व्वनति। अलङ्गारेणाSलङ्कारस्य व्यङ्ग्यत्वे यथा-होइ ण गुणाणुराओ इति। अत्र चन्द्र इत्यस्याऽड्लादकत्वं यदर्थस्तत्प्रियामुखेऽपीति रूपकमुच्य- मानं कविप्रौढोक्तिमहिम्ना व्यतिरेकस्य व्र्यञ्जकम्। एतद्रूपकमुखेनैव चार्थान्तरन्यासोऽपि 20 व्यतिरेकं व्यनक्तीति न पूर्वापरव्याघातः । प्रार

अलङ्कारेणैव वस्तुनो व्यङ्ग्यत्वे यथा यत्न कटि चूअंकुरावयंसं छणपसरमहग्घमणहरसुरामोयं। सर्वे अपणामियं पि गहियं कुसुमसरेण महुमासलच्छीए मुहं॥ तदे चूताङ्करावतंसं महार्घेणोत्सवप्रसरेण मनोहरसुरम्यमन्मथदेवस्य आमोदश्चमत्कारो केष 25 यत्र, महार्घशब्दस्य परनिपातः प्राकृते नियमाभावात्। छण इत्युत्सवः । असमर्पितमपि रमि

गृहीतं कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्म्या मुखं प्रारम्भः वक्त्रं च, तच सुरामोदयुक्तं भवति। अत्र १. प्राधान्यरूपया न त्वभिधारूपया । २. शनिरशनिरित्यादिरूपेण ॥ ३. च वस्तुनो ग ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १६१

अपणामियं असमर्पितमपीति पदार्थविभावनालङ्कारेण वाच्येन कविप्रौढोक्तिनिष्पन्नेन मधुमास- प्रौढिमनि भाविनि किं भविष्यतीत्येवंभूतं वस्तुमात्र ध्वन्यते।

: वाक्यप्रकाशतायामपि क्रमेणोदा[हरणानि] क्षितिपतिः स्वमनायत यत्क्षणं दुरमनायत यच्च मुहुर्मुहुः। इदमवेक्ष्य यथा सुमनायते स किल दासपतेरगमद् गृहम् । 5

अत्र पितुः शन्तनोः कृते भीष्मः स्वयं सत्यवतीम् आनयतेत्येवंविधः कविप्रौढोक्त्या निबद्धो वाक्यार्थः स्वशक्त्या इदं वस्तु ध्वनति। कामावस्थाभिरविरतं विडम्ध्यमाने पितरि दृष्टे भीष्मोऽपि नामानुचितप्रायस्यापि दासाधिपतेर्गृहं जगामेत्यनुचितकारित्वमपि परमुचित- कारित्वमस्येति। तदेव चाऽत्र प्रधानं वस्तु, धर्मवीरोपयोगात्। पुत्रक्षयेन्धनघनप्रविजम्भमाणस्नेहोत्थशोक विषमज्वलनाडभितप्ः। 10

प्रालेयशीतलममंस्त स बाह्यवह्निमह्राय देहमथ संविदधे सरित्सात् ।। अत्र वशिष्ठः पुत्रक्षयोपतप्तोऽम्निं प्रविष्टोऽपि न तेन दग्ध इत्ययं वाक्यार्थः कवि- प्रौढोक्त्या निबद्धो वस्तुरूपः शोकस्य बाह्यवह्वेराघिक्यमिति व्यतिरेकालङ्कारं ध्वनति। स वक्तुमखिलानिति। चमढियमाणसेति।

तत्रैव कविनिबद्धव त्तप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरेण वस्तुना वस्तुनोऽलङ्गारस्य वाडल- 15 द्रारेणालङ्कारस्य वस्तुनो वा व्यङ्ग्यत्वे पदप्रकाशता यथा यावन्न यात्युपचयं न च यावदेषु प्रेम्णा धृति वितनुते सुहृदां स पक्षः । प्रोन्मूलनेन [?] तु तावदरिप्ररोहान् विध्वंसयध्वमिति मन्त्रमदात् स कर्णः ॥' अत्र वक्तु: प्रौढोक्व्याSरिप्ररोहानिति पदस्य योऽर्थो रोढुं स्थिति लब्धुमेते तावत् प्रारब्धा: पाण्डवा इति तेनेदं वस्तु ध्वन्यते। अदयैव सूच्छेदा यदि न नाश्यन्ते तदमी 20 यत्नशतैरपि दुरुच्छेदा एव भविष्यन्तीति। यथा च-सत्यं मनोरमाः रामा इति। अत्र कविना यो विरागी वक्ता निबद्धस्तत्प्रौढोकत्या जीवितशब्दोरऽर्थशक्तिमूलतयेदं ध्वनति। सर्व एवाडमी कामा विभूतयश्च जीवनमात्रोपयोगिनः । तदभावे हि सद्धिरपि तैरसद्रूपायते। तदेव च जीवितं प्राणधारणरूपत्वात्। प्राणवृत्तेश्च चाञ्चल्यादनास्थापदमिति विषयेषु वरा- केषु किं दोषोद्घोषणदौर्जन्येन। निजमेव तु जीवितमुपालम्भ्यम्। तदपि वा निसर्गचञ्चल- 25 मिति न सापराधमित्येतद्राढं वैराग्यमिति। सहि णवणिहुवणसमरम्मि अंकपाली सहीए णिविडाए। हारो णिवारिओ च्चिय उव्वरयत्तो तदो कहं रमियं।। २१

१६२ कल्पलताविवेके

अङ्कपाली आलिङ्गनं सैव सखी निबिडा घना अन्तरङ्गा च । उद्ध्रियमाणः अधि- कीभवन्। अत्र वस्तुना हारोच्छेदादनन्तरमन्यदेव रतमवश्यमभूत् तत् कथय कीदृगिति प व्यतिरेकः कथम्पदगम्यः । तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्तीति। किमपीत्यत्राऽपिशब्दे- डतिशयोक्ति: कविना यो निबद्धो वक्ता रागी तद्वशादाक्षेपालङ्कारं ध्वनति। तथा हि- स

5 तैरक्षरैर्यत् समर्पितं तस्याऽभीष्टमभिजल्पनीयत्वं प्रतिषिध्यमानम् अभिजल्पनीयताSतिशय एव पर्यवस्यतीति।

शिखरिणीति। अत्र तवाधरपाटलमिति पदे समासोपमयाऽभिलाषात्मकं वस्तु ध्वन्यते। वाक्यप्रकाशतायामपि क्रमेणोदा[हरणानि] । शिखरिणि क्व नु नामेति। अत्र कविनिबद्धस्याऽनुरागिणो वक्तुरुक्तिशक्त्या यद्वस्तु वाक्यवाच्यं तेन स्वाभिप्रायरूपं वस्तु 10 द्योत्यते। ईसाकलुसस्सेति। यदि वा

सहि विरइऊण माणस्स मज्झ धीरत्तणेण आसासम्। पियदंसणविहलंखलखणम्मि सहसत्ति तेण ओसरियं॥ अत्र वस्तुनाऽकृतेऽपि प्रार्थने प्रसन्नेति विभावना, प्रियदर्शनस्य सौभाग्यबलं धैर्येण सोढुं न शक्यत इत्युत्प्रेक्षा चेति। 15 किमपीवं महद्धूतं तेजसां परमं पदम्। उपाधिप्राप्तसङ्कोचमपि नोच्छेदमर्हति ॥

एतद्वाक्यं कविनिबद्धस्य बाणासुरमन्त्रिण: कुभाण्डस्य वक्तः प्रौढोक्त्याSतिशयो- क्तिमभिदधानं परब्रह्मतेजसा सह अनिरुद्धस्य रूपकाडलङ्कारं ध्वनति। स्मरारातेः पादाम्बुजयुगसपर्यापरिकरे 20 प्रदीपादौ कश्चित् प्रमदमितरोऽम्येतु विरसम्। तथाऽस्यां भारत्यां शिवचरणचित्रस्तुतिविधौ न चित्रोल्लासायामपि जनमतौ मेऽस्ति विकृतिः । अत्र कविना यो वक्ता स्वात्मैव निबद्धस्तत्प्रौढोक्तिवशाद उपमाख्योऽलक्कारो वाक्यार्थस्तेनेदं वस्तु ध्वन्यते-अनवस्थितो हि लोकानामाशयो न शक्यो ग्रहीतुमिति जना- 25 पवादपरिरक्षणव्यसनमाद्रियमाणेन निजहृदयरूढस्वकर्त्तव्यविमुखेन धीरेण न भाव्यमिति। तत्रैव च स्वतःसम्भविना वस्तुना वस्तुनोऽलङ्कारस्य वाडलङ्कारेणालङ्कारस्य वस्तुनो वा १. समर्पितस्य ध्वनितस्य वस्तुनः ॥ २. प्रतिषेध इवेष्टस्येत्याक्षेपलक्षणयोजना ॥ ३. अति- शयोक्तया अनिर्वाच्यत्वस्व्ररूपया ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १६३

व्यङ्ग्यत्वे पदप्रकाशता यथा। वाणियय हत्थिदेन्तेति। अत्र हि विलुलितालकमुखीत्येतत् पदं व्याधवच्वाः स्वतःसम्भावितशरीरार्थशक्त्या सुरतक्रीडासक्तिं सूचयत्तदीयस्य भर्त्तुः सततसम्भोगक्षामतां प्रकाशयति।

लुप्तं धाम खलाननेष्वधिगतः स्वान्तेऽधिवासः सता- .मस्माभिः समुपासितो भवहरस्तत्त्वावबोधः परः । 5

पीयन्ते जनजुष्यमाणविरजस्तीर्थाधिकस्वादवः शब्दब्रह्मपरायणा यदि वयःशेषेऽपि शेषोक्तयः ॥ इत्यत्र शब्दब्रह्मेतिपदस्यार्थों वस्तुमात्रस्वभावः स्वशक्तिमाहात्म्याद्वेत्वलङ्कारं व्वनति। अर्थकामादिविद्योपार्जनं सत्यमनुचितं वयःशेषे, शेषोक्तिपरिशीलनं तु शब्दब्रह्मात्मपरतत्त्व- प्राप्त्युपायभूत वयःशेषे यदा सेव्यते तद्यतिपदासेवनसब्रह्मचारि तैत्रोचिततममेवेति। 10

रजनय इव सितकरकरघवलाः कचवल्लर्यः सन्त्वथ तिमिरभरासितरुचयः । सङ्कुचितेऽपि वपुषि रमणीनां नलिनीनामिव हृदि न मनागपि रागापचयः ॥ अत्र नलिनीनामिति पदस्याऽर्थ उपमानरूपः स्वभावशकत्याऽतिशचोक्तिं व्तनति।15 यदि विचार्यते तत्प्रत्युतान्तःस्थितो रागोऽपरिधूसरित एव सङ्कचितकमलिनीवत् सातिशयः । स्थविरयोषितामिति सातिशयोक्तिर्हास्ये वा शान्ते वा धर्मवीरे वाऽङ्गमिति सैव प्रधानम् ।

सम्बन्धी रघुभूभुजां मनसिजव्यापारदीक्षागुरु- गौराङ्गीवदनोपमापरिचितस्तारावधूवल्लभः । 20

सद्योमार्जितदाक्षिणात्यरमणीदन्तावदातद्युति- श्वन्द्रः सुन्दरि दृश्यतामयमितश्चण्डीशचूडामणिः ॥ अत्र गौराङ्गीवदनोपमापरिचित इति पदेन योपमो प्रकाश्यते तया स्वसामर्थ्यात्तव वदनबिम्बतुल्यत्वादयं मे बहुमानास्पदमिति चाटुरूपोडभिप्रायो द्योत्यते। वाक्यप्रकाशता- यामपि 25

१. [वाणियय हत्थिदंता] कुत्तो अम्हाण वग्घकित्तीओ। जावि लुलियालयमुही घरम्मि परिसक्कए सुन्हा ॥ २. चतुर्थदिवसस्नाता स्त्री तीर्थम् ।। ३. वयःशेषे तुल्यम्॥ ४. ये शान्तं न प्रतिपन्नास्तन्मतेन। शान्तरसं ग.॥

१६४ कस्पलताविवेके तोपी नेयं नियतमथवा तानि नैतानि नूनं तीराण्यस्याः सविधविचलद्वीचिवाचालितानि। अन्यो वाऽहं किमथ न हि तद्वारिवेल्लद्बलाकं यत्तत् पल्लीपतिदुहितरि स्नातुमभ्यागतायाम् ॥ 5 अत्र वाक्यार्थेन वस्तुमात्ररूपेण अभिलषणीयजनकृतमेव भावानां हृद्यत्वं न स्वत इत्येतद्वस्तु व्यज्यते। धन्याऽसि या कथयसि प्रियसङ्गमेऽपि विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु। नीवीं प्रति प्रणिहितश्च करः प्रियेण 10 संख्यः शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि॥ अत्र त्वमधन्याऽहं तु धन्येति व्यतिरेकालङ्कारः । हुमि अवहत्थियरे होइति। अत्र सकलवाक्यवाच्यो विभावनाऽलङ्कारः । तथा हि-मर्यादायोगः शास्त्राद्यायत्तता सवि- वेकत्वमिति तावत् प्रभुभक्तौ कारणानि। तदभावेऽपि प्रभुभक्तिर्मम स्वाभाविकीति सोऽर्थः स्वशक्तिवशाद्वेत्वलङ्कारं व्यनक्ति। यत एव हि मर्यादाशास्त्राङ्कशयोगो विवेकश्चेति यौवनेन 15 सर्वं निमज्यते। तत एव मदनचरितोद्दीपनतात्दर्य ौवनस्येदि। चंदमऊहेहीति। अत्र वाक्ये यो दीपकालङ्कारो वाच्यस्तेन स्वशक्तिबलादिदं वस्तु ध्वन्यते। सज्जनैर्विना काव्यमन्धतमसं पङ्कप्रायं नीरसकाष्ठतुल्यं सन्तापकारि । परं सज्ज- नैस्तु काव्यकथामात्रमपि तथा क्रियते येन तदेव सम्भोगस्थानं सर्वलक्ष्म्यास्पदं सर्वजनहद्यं श्रोत्रमधुरं चेति। एवं चतुर्विशतिरथशक्त्युद्धवप्रभेदाः। उभयशक्तिमूलस्तु वाक्यप्रकाश 20 एवैकः । स च प्रागुदाहृत एव। एवं लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य तरिवक्षितान्यपरवाच्यप्रभेदस्य व्वनेरेकोनत्रिंशत् प्रकारा इति।

ननु ध्वनिः काव्यविशेष इत्युक्तं, तत् कथं तस्य पदप्रकाशतेत्याह अनिष्टस्य श्रुतिर्यद्वदापादयति दुष्टताम्। श्रुतिदुष्टादिषु व्यक्तं तद्वदिष्टस्मृतिर्गुणम्।। 25 अनिष्टस्येति अनिष्टार्थस्मारकस्य, दुष्टतामिति अचारुत्वम्। गुणमिति चारुत्वम्। यथा श्रुतिदुष्टानां पेलवादिपदानामसम्यपेलादर्थ प्रति स्मारकत्वं तद्वशाच्चाचारुरूपं काव्यम्ँ, तच्च श्रुतिदुष्टत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यां भागे व्यवस्थाप्यते तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः । अधुनोपसंहरति १. नदी ॥ २. सम्बोधनम् ॥ ३. काव्यं श्रुतिदुष्टं ग. ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १६५

पदानां स्मारकत्वेऽपि पदमात्रावभासिनः । तेन ध्वने: प्रभेदेषु सर्वेष्वेवास्ति रम्यता ।। पदमात्रेति। पदप्रकाशस्याऽपीत्यर्थः । अपिशब्दो ह्यत्र सम्बध्यते। विच्छित्तिशोभितैकेन भूषणेनेव कामिनी। पदद्योत्येन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारती ॥ 5

यस्त्वलक्ष्यत्रमव्यङ्ग्यो व्वनिर्वर्णपदादिषु। वाक्ये सद्वटनायां च स प्रबन्धेपि दीप्यते ॥ आदिशब्देन पदैकदेशपदद्वितयादीनां ग्रहणम्। सप्तम्या निमित्तत्वमुक्तम् । तत्र वर्ण्णानामनर्थकत्वाद् द्योतकत्वमसम्भवीत्याशङक्येदमुच्यते शषौ सरेफसंयोगौ ट(ढ)कारश्चाडपि भूयसा। 10 विरोधिन: स्युः शृङ्गारे तेन वर्णा रसशच्युतः ॥ त एव तु निवेश्यन्ते बीभत्सादौ रसे यदा। तदा तं दीपयन्त्येव तेन वर्णा रसश्च्युतः ॥ श्लोकद्वयेन व्यतिरेकोन्वयाभ्यां वर्ण्णानां द्योतकत्वमादर्शितं भवति। पदे च द्योतनं यथा-उत्कम्पिनी भयेति। अत्र हि ते इत्येतत् पदं रसमयत्वेन स्फुटमेवाडवभासने सहद- 15 यानाम्। तथाहि-वासवदत्तादाहाकर्ण्णनप्रबुद्धशोकनिर्भरस्येदं वत्सराजस्य परिदेवित- वचनम्। तत्र च शोको नामेष्टजनविनाशप्रभव इति तस्य जनस्य ये भ्रक्षेपकटाक्ष- प्रभृतयः पूर्व रतिविभावतामवलम्बन्ते स्म, त एवाS्त्यन्तविनष्टाः सन्त इदानीं स्मृतिगोच- रतया निरपेक्षभावत्वप्राणं करुणमुद्दीपयन्तीति स्थिते, ते लोचने इति तच्छ्दस्तल्लोचनगत- स्वसंवेदयाऽवयपदेश्याऽनन्तगुणगणस्मरणाकारद्योतको रसस्यासाधारणनिमित्ततां प्राप्तस्तेन यत् 20 किञ्चिंचोदितं परिहृतं च तन्मिथ्यैव। तथा हि- चोद्ं प्रक्रान्तपराम्शकस्य तच्छब्दस्य कथमियति सामर्थ्यमिति। उत्तरं च-रसाविष्टोऽत्र पराम्रष्टेति। तदुभयमनुत्थानोपह- तम्। यत्र ह्यनुदेक्ष्यमाणधर्मान्तरसाहित्ययोग्यधर्मयोगित्वं वस्तुनो यच्छब्देनाडभिधाय तद् बुद्धिस्थधर्मान्तरसाहित्यं तच्छब्देन निर्वाह्यते। यैत्रोच्यते यत्तदोर्नित्याऽभिसम्बन्धादिति, तत्र पूर्वप्रक्रान्तपराम्शकत्वं तच्छन्दस्य। यत्र पुर्नर्निमित्तोपनतस्मरणविशेषाकारसूचकत्वं तच्छव्दस्य 25 १. शरङ्गारविषये शषादिप्रयोग: सुकवित्वमभिवाञ्छता न कर्त्तव्य इत्येवंफलत्वादुपदेशस्य पूर्व व्यतिरेक उक्तः । उक्तोऽन्यत्र हि अन्त्यव्यतिरेकेति ग. ॥ २. केनचित्ं ख्र. ग॥ ३. वत्स- राजः ख. ॥ ४. यः पुमानुत्तमप्रकृतिः सोऽवश्यं जितेन्द्रियत्वादिगुणगणत्रान् भवति। अत्र हि

इहोभयप्रयोग इत्याशङ्कायां यत्र समाधीयते ख. ॥ ६. इष्टविनाशप्रभवशोकादि ख. ॥

१६६ कल्पलताविवेके

स घट इत्यादौ यथा तत्र का परामर्शकत्वकथेत्यास्तामलीकपरामर्शकैः पण्डितंमन्यैः सह मिथ्याविवादेन। उत्कम्पिनीत्यादिना तदीयभयानुभावोत्प्रेक्षणं मयाऽनिर्वाहितप्रतीकारमिति शोकावेगस्य विभावः, ते इति सातिशयबिभ्रमकायतनरूपे अपि लोचने विधुरे कान्दिशीक- तया निर्लक्ष्ये क्षिपन्ती कस्त्रातात् कासावार्यपुत्र इति तयोरलोचनयोस्तादृशी चावस्थेति सुतरां 5 शोकोद्दीपनं, तीक्ष्णेनेति तस्याडयं स्वभाव एव किं कुरुतां तथाऽपि च धूमेनान्धीकृतो द्रष्ट- मसमर्थ इति न तु सविवेकस्य ईद्ृशाऽनुचितकारित्वं सम्भाव्यत इति स्मर्यमाणं तदीयं सौन्दर्यमिदानीं साडतिशयशोकावेगविभावतां प्राप्तमिति ते शब्दे सति सर्वोडयमर्थो निर्व्यूढः। यथा वा झगिति कनकचित्रे तत्र दृष्टे कुरङ्गे 10 रभसविकसितास्ते दृष्टिपाताः प्रियायाः । पवनविलुलितानामुत्पलानां पलाशैः प्रकरमिध किरन्तः स्मर्यमाणा दहन्ति ॥ पदावयवे च द्योतनं यथा व्रीडायोगान्नतवदनया सन्निधाने गुरुणां 15 बद्धोत्कम्पं स्तनकलशयोर्मन्युमन्तर्नियम्य। तिष्ठेत्युक्तं किमिति न तया यत्समुत्सृज्य बाष्पं

इत्यत्र त्रिभागशब्दः । तथा हि-गुरुजनमवधीर्यापि सा मां यथा तथाऽपि सा- भिलाषमन्युदैन्यगर्वमन्थरं विलोकितवतीत्येवंस्मरणेन परस्परहेतुकत्वप्राणप्रवासविप्रलम्भो- 20 द्वीपनं त्रिभागशब्दसन्निधौ स्फुटं भातीति।

वाक्यरूपश्चालक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो ध्वनिः शुद्धोऽलङ्कारान्तरसङ्कीणर्णश्रेति द्विधा मतः । तत्र शुद्धस्योदाहरणम् । यथा-कृतककुपितर्बाष्पाम्भोभिरिति। एतद्धि वाक्यं परस्परानु- रगं परिपोषप्रात्तं प्रदर्शयत् सर्वत एव परं रसतत्त्वं प्रकाशयति। तथा तैस्तैः प्रकारैर्मात्रा १. "वह्िः" ख पुस्तके एव ॥ २ अत्रापि ते इति पदं दृष्टिपातगतस्वसंवेद्याव्यपदेश्यगुण- गणस्मरणाकारद्योतकं विप्रलम्भरसस्यासाधारणनिमित्ततां प्राप्तम् ख. ।-स्मरणाकारसूचकं-ग.।। ३. '[कृतककुपितैर्बाष्पाम्भोभिः ] सदैन्यविलोकितैः वनमसि गता यस्य प्रीत्या वृतापि तथाम्बया। नवजलधरश्यामाः पश्यन् दिशो भवतीं विना कठिनहृदयो जीवत्येव प्रिये स तव प्रियः ॥'ख. पुस्तके एव ।। תתתתתתתת

शब्दालङ्कारदर्शनम् १६७

धृताऽपीत्यनुरागपरवशत्वेन गुरुवचनोल्लद्वनमपि त्वया कृतमिति। प्रिये प्रिय इति परस्पर- जीवितसर्वस्वाभिमानात्मको रतिस्थायिभाव उक्तः। नवजलघरेति। असोढपूर्व प्रावृषेण्य- जलदावलोकनं विप्रलम्भोद्दीपनविभावत्वेनोक्तम्। जीवत्येवेति। सापेक्षभावता एवकारेण करुणावकाशनिराकरणायोक्ता। अलङ्गारान्तरसङ्गीणों यथा स्मरनवनदीपूरेणोढाः पुनर्गुरुसेतुभि- 5

र्यदपि विधृता दुःखं तिष्ठन्त्यपूर्णमनोरथाः । तदपि लिखितप्रख्यैरङ्गैः परस्परमुन्मुखा नयननलिनीनालानीतं पिबन्ति रसं प्रिया: ॥

अत्र हि रूपकेण एकनलिनीनालानीतसलिलपानक्रीडादिषूचितानामपि हंसचक्र- वाकादीनां रूपेण नायकयुगलकानामरूपितत्वान्नातिनिर्वहणैषितेति यथोक्तव्यञ्जकलक्षणानु-10 गतेन प्रेसाधितो रसः सुतरामभिव्यज्यते। स्मर एव नदीपूरः प्रावृषेण्यप्रवाहः, सरभस- मेव प्रबुद्धत्वात्। तेन ऊठा: सांमुख्यमबुद्धिपूर्वमेव नीताः। अनन्तरं गुरव एव *्वश्रप्रभृतयः सेतव इच्छाप्रसरनिरोधकत्वादथ च गुरवोऽलद्व्याः सेतवस्तैर्विधृताः प्रतिहतेच्छाः अत एवाडपूर्णमनोरथास्तिष्ठन्ति। तथाऽपि एरस्परोन्मुखतालक्षणेनाऽन्योन्यतादात्म्येन स्वदेहे सकलवृत्तिनिरोधाल्लिखित प्रायेरङ्गैनयनान्चेद नविनीनालानि तैरानीतं रसं परस्पराभिलाष-15 लक्षणम् आस्वादयन्ति । परस्पराऽभिलाषात्मकाष्टेच्छटामिश्रीकारयुक्त्याडपि कालमति- वाह्यन्तीति। "अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः सङ्वटनायां भासते ध्वनिः" इत्युक्तम् । तत्र सङ्वटना- स्वरूपमेव तावत् प्रथमं निरूप्यते।

"असमासा समासेन मध्यमेन च भूषिता। तथा दीर्घसमासेति त्रिधा सङ्वटनोदिता ।।" 20

कैश्चिदित्यर्थः । तां केवलमनूदेदमुच्यते।

"गुणानाश्रित्य तिष्ठन्ती माधुर्यादीन् व्यनक्ति सा । रसान्" अत्र च विकल्प्यं, गुणानां सङ्वटनायाश्चैक्यं व्यतिरेको वा। व्यतिरेकेडपि द्वयी गतिः। गुणाश्रया सङ्वटना सङ्खटनाSS- श्रया वा गुणा इति। तत्रैक्यपक्षे सङ्वटनाश्रयगुगपक्षे च गुणानात्मभूतानाधेयभूतान् वाऽड- श्रित्य तिष्ठन्ती सङ्वटना रेसादीन् व्यनक्तीव्ययमर्थः । यदा तु नानात्वपक्षो गुणाश्रयसद्व- 25 १. विभावादिभूषणद्वारेण। -विभूषण- ग. ॥ २. परस्पर ख. पुस्तके एव।। ३. गुणेभ्यो विविक्ततया विचार्यते ॥ ४. व्यतिरेकेऽपि ग. पुस्तके नास्ति ।। ५. बहुवचनेनादर्थः सन्नहीत इत्यादिपदम् क. ख। रसानिति बहुवचनेना-ग. ।।

१६८ कल्पलताविवेके

टनापक्षश्च तदा राजाश्रयाऽमात्यादिप्रकृतिवर्गन्यायेन गुणानाश्रित्य तिष्ठन्ती गुणपरतन्त्रस्व- भावा न तु गुगरूपैवेत्यर्थः । किं पुनरेवं विकल्पनस्य प्रयोजनमित्यभिधीयते। यदि गुणाः सद्वटना चेत्येकं तत्त्वं सेङ्वटनाऽडश्रया वा गुणास्तदा सङ्वटनाया इव गुणानामनियतविष- यत्वप्रसङ्गः । गुणानां तु माघुर्यप्रसादप्रकर्षः करुणविप्रलम्भशृङ्गारविषय एव। रौद्राद्धुता- 5 दिविषयमोजो, माधुर्यप्रसादौ रसभावतदाभासविषयावेवेति विषयनियमो व्यवस्थितः । सङ्वटनायास्तु स विघटते। तथा हि शुङ्गारेऽपि दीर्घसमासा सा दृश्यते, रौद्रादिष्वसमासा चेति। तत्र शुङ्गारे दीर्घसमासा यथा-मन्दारकुसुमरेणुपिञ्जरितालका इति। नात्र शङ्गारः कश्चिदित्यन्यदुदाहियते।

अनवरतनयनजललवनिपतनपरिमुषितपत्रलेखान्तम्। 10 करतलनिषण्णमबले वदनमिंद कं न तापयति॥ इत्यादौ।

एषा हि प्रणयकुपितनायिकाप्रसादनायोक्तिर्नायकस्य । तथा रौद्रादिष्वप्यसमासा दृश्यते। यथा यो यः शस्त्रमित्यादौ। तस्मान सङ्वटनारूपा न च सद्वटनाश्रया गुणा इति व्याख्यानद्वयमयुक्तमित्यर्थः । ननु यदि सद्वटना गुणानां नाश्रयस्तत् किरमोलम्बना एते परिकल्प्यन्ताम्। उच्यते, प्रतिपादितमेवैषामालम्बनम् ।

15 "तमर्थमवलम्बन्ते येडङिनं त गुणाः स्मृताः । अङ्गाश्रितास््वलङ्काराः .... .... ।।" इत्त्रान्तरे।

अथवा भवन्तु शब्दाश्रया एव गुणाः । न चैषामनुप्रासादितुल्यत्वम् । यस्मादनु- प्रासादयोऽनपेक्षितार्थशब्दधर्मा एव प्रतिपादिताः। गुणास्तु व्यङ्ग्यविशेषावभासिवाच्य- प्रतिपादनसमर्थशब्दधर्मा एव। शब्दधर्मत्वं चैषामन्याश्रयत्वेऽपि शरीराश्रितत्वमिव शौर्या- 20 दीनाम्। ननु यदि शब्दाश्रया गुणास्तत्सङ्वटनारूपत्वं तदाश्रितत्वं वा तेषां प्राप्तमेव। न

१. गुणायत्ता गुणमुखप्रेक्षिणी न त्वाधेयरूपा। न त्वाराधेयरूपा ग ॥ २. सङ्गटनाधर्मा इत्यर्थः । ३. प्रथमपक्षे तादात्म्येन समानयोगक्षेमत्वादितरत्र तु तद्धर्मत्वेनेति भावः ॥४. योऽयं गुणेषु नियम उक्तः ॥ ५. शब्दार्थालम्बनत्वे हि तदलङ्कारेभ्यः को विशेष इति भावः। ६. नायमाचार्यस्य स्थितः पक्षः । आत्मनिष्ठत्वेऽपि ॥ ७. ततः ॥ ८. ननु शब्दैधमत्वं शब्दकात्मकत्वं वा तावतास्तु, किमियं मध्ये सङ्वटनानुप्रवेशितेत्याशड्क्य स एत पूर्वपक्षवाद्याह नहीति। उपचारेण यदि शब्देषु गुणा- स्तदेदं तात्पर्य शृङ्गारादिरसाभिव्यञ्जकवाच्यप्रतिपादनसामर्थ्यमेव शब्दस्य माधुये. तच्च शब्दगतम्। विशिष्टैव सड्घटना लभ्यते। अथ सङ्वटना न व्यतिरिक्ता काचिदपि तु सद्टिता एव शब्दास्तदा शन्दाश्रितं तत् सामथ्यमिति सङ्वटनाश्रितमेवेत्युक्तं भत्रतीति तात्पर्यम्। वाक्यार्थों न तु सामान्य- रूप: पदार्थः । वाक्यत्वमनापन्नाः । पदानि । [?]

शब्दालङ्कारदर्शनम् १६९

ह्यसद्वटिता शब्दा अर्थविशेषप्रतिपाद्रसाश्रितानां गुणानामवाचका आश्रयो भर्वेन्ति। नैंवं वर्ण्णपदव्यङ्ग्यत्वस्य रसादीनां प्रतिपादितत्वात्। अभ्युपगते वो वाक्यव्यङ्ग्यत्वे रसादीनां नियता काचित् सङ्टना तेषामाश्रयत्वं न प्रतिपद्यत इत्यनियतसङ्वटनाः शब्दा एव, गुणानां व्यङ््यविशेषाडनुगता आश्रयः । ननु माधुर्ये यदि नामैवमुच्यते तदुच्यतां, ओजसः पुनः कथमनियतसङ्वटनशब्दा- श्रयत्वम्। न ह्यसमासा सङ्खटना कदाचिदोजस आश्रयतां प्रतिपद्यते। उच्यते-यदि न प्रसिद्धिमात्रग्रहदूषितं चेतस्तदाSत्राऽपि न न ब्रूमः । ओजसः कथमसमासा सङ्कटना नाश्रयः । रौद्रादीन् हि प्रकाशर्येतः काव्यस्य दीप्तिरोज इति प्राक् प्रतिपादितम् । तच्चौजो यद्यसमासायामपि सङ्वटनायां स्यात्तदा को दोषो भवेत्। न चाऽचारुत्वं सहृदयसंवेद- मस्ति। तस्मादनियतसङ्वटनशब्दाश्रयत्वे गुगानां न काचित् क्षतिः। तेषां तु चक्षुरादी- 10 नामिव यथास्वं विषयनियमितस्य स्वरूपस्य न कदाचिद् व्यभिचारः । तस्मादन्ये गुणा अन्या च सङ्वटना, न च सङ्वटनामाश्रिता गुणा इत्येकं दर्शनम् । अर्थवा सङ्वटनारूपा एव गुणाः। यत्तक्तं सङ्वटनावेद् गुणानामप्यनियतविषयत्वं प्राप्नोति। लक्ष्ये व्यभिचारदर्शनादिति। तत्राऽप्येतदुच्यते। यत्र लक्ष्ये परिकल्पितविषय- वयभिचारतद्विरूपमेवास्तु। कथमचारुत्वं तादशे विषये सहदयानां न प्रतिभातीति चेत्, 15 . निशैक्तितिरोहितत्वात्। द्विविधो हि दोषः कवेरेवयुत्पत्तिकृतोऽशक्तिकृतश्च.। तत्राव्युत्पत्ति- कृतः शक्तितिरस्कृतत्वात् कदाचिन् लक्ष्यते। यसत्वशक्तिकृतो दोषः स झटिति प्रतीयते। परिकरश्लोकश्चात्र।

१. शब्दार्थालम्बनत्वे हि शब्दार्थालङ्कारेभ्यः को विशेष इति। ग. ॥ २. ननु वाक्यव्यङग्यध्वनौ तर्ह्यवश्यमनुप्रवेष्टव्यं सङ्वटनया, स्वसौन्दर्य वाच्यसौन्दर्य वा तया बिना कुत इत्याह-अभ्युपगते वेति। वाशब्द्ोऽपिशब्दस्यार्थे वाक्यव्यङ्यत्वेऽपीत्येवं योज्यः। एतदुक्तं भवति। अनुप्रविशतु तत्र सङ्वटना, तथाऽपि माधुयस्य न नियता सङ्वटना आश्रयो वा स्वरू वा वर्णपदव्यद्यतद्वाक्यव्यङयेऽपि रसादौ सङ्कटनां विहायापि वाक्यस्य तत्तद्रसव्यज्जकत्त्रात्। ३ सङ्वटना सन्निहितापि रसव्यक्तावप्रयोजिकेति तस्मादौपचारिकत्वेऽपि शब्दाश्रया एव गुणा इत्युपसंहरति-शब्दा एवेति। वर्णानां रसाभिव्यक्तिहेतुत्व- मेव पदानां रसाभिव्यक्तियोग्यार्थावभासकत्वमेत्र च माधुर्यादीति किं सङ्वटनया। विशेषणद्वारको हेतुरयम्। उपचारेणाSपीत्यर्थः । रुद्धं न तु सद्टितम्। सद्वटितम् इत्यर्थः ग. ॥ ४. गुणानाम्। अवाचकान्यपि वर्णपदानि रसाश्रितानां गुणानामाश्रयो भवन्तीति भावः ॥ ५ लक्षणहेत्वोरिति शतृप्रत्यस्तेन रौद्रादिप्रकाशनालक्ष्यमाणमोज इति भावः ॥ ६. किमचारुत्वम् ॥७ चो हेतौ, यस्माद्यो यः शस्त्रमित्यादौ न चारुत्वं भाति तस्मादित्यर्थः ॥८ अथेत्यर्थः । ९. रसाभिव्यक्तावेतदेव सामर्थ्य शन्दानां यत्तथा तथा सङ्वटमानत्व्रमिति भावः ॥ १०. अचारु ॥ ११. शक्तिः प्रतिभानं वर्णनीय- वस्तुविषयनूतनोल्लेखशालित्वम् ॥। १२. व्युत्पत्तिः प्रतिभानोपयोगिसमस्तवस्तुपौर्वापर्यपरामर्शकौशलम्।

२२

१७० कल्पलताविवे के

अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संत्रियते कवेः । यस्त्वशक्तिकृतस्तेस्य स झगित्यवभासते ॥ तथाहि महाकवीनामप्युत्तमदेवताविषयप्रसिद्ध सम्भोगशङ्गारनिबन्धनाद्यनौचित्य- मुत्तमदेवीविषयं शक्तितिरस्कृतत्वाद् ग्राम्यत्वेन न प्रतिभासते। यथा-कुमारसम्भवे देवी- 5 सम्भोगवर्णनम्। एवमादौ च विषये यथौचित्यत्यागस्तथा दर्शितमेव प्राक्। शैक्ति- तिरस्कृतत्वं चान्वयव्यतिरेकाभ्यामवसीयते। तथाहि शक्तिरहितेन कविनैवंविधे विषये शुङ्गार उपनिबध्यमानः स्फुटमेव दोषत्वेन प्रतिभासते। नन्वस्मिन् पक्षे यो यः शस्त्रं बिभर्त्तीत्यादौ किमचारुत्वम्। अप्रतीयमानमेवारोप- यामः । तस्माद् गुणव्यतिरिक्तत्वे सद्वटनाया नियमहेतुरेव नास्ति, गुणरूपत्वे वा न रसो 10 नियमहेतुरित्यन्यः कश्चिद्वक्तव्य इत्युच्यते। तेन्ियमे हेतुरौचित्यं वक्तवाच्ययोः। तत्र वक्ता कविः कविनिबद्दो वा। कविः कविनिबद्धश्चापरसभावो रसभावसमन्वितो वा । रसोऽपि कथानायकाश्रयस्तद्विपक्षाश्रयो वा। कथानायकश्च *धीरोदात्तादिभेदभिन्नः पूर्वस्तदितरो वेति विकल्पाः ।

वान्यं च ध्वन्यात्मभूतरसाङं रसाभासाङ़ं वा। अभिनेयार्थमनभिनेयार्थ वा। 15 अत्तमप्रकृत्णाश्रयं तदितराश्रयं वेति बहुप्रकारम्। तत्र यदा कविरपरसभावो वक्ता तदा रचनायाः कामचारः। यदाऽपि कविनिबद्धो वक्ता रसभावरहितस्तदा स एव। यदा तु कविः कविनिबद्धो वा वक्ता रसभावसमन्वितः, रसश्च प्रधानाश्रितत्वाद् ध्वन्यात्मभूतस्तदा नियमेनैव तत्रासमासामध्यमसमासे एव सद्वटने।

करुणविप्रलम्भशङ्गारयोसत्वसमासैव सङ्वटना। कथमिति चेत्, उच्यते-रसो यदा 20 प्राधान्येन प्रतिपाद्यस्तदा तत्प्रतीतौ व्यँवधायका 'विरोधिनश्च सर्वात्मनैव परिहार्याः। एवं च दीर्घसमासा सङ्वटना समासानामनेकप्रकारसम्भावनया रसप्रतीति कदाचिद् व्यवदधा- तीति तस्यां नात्यन्तमभिनिवेशः शोभते, विशेषतोऽभिनेयार्थे काव्ये, तत्राऽन्येत्र च विशेषतः करुणविप्रलम्भशङ्गारयोः । तयोर्हि सुकुमारत्वात् स्वल्पायामप्यस्वच्छतायां शब्दार्थयोः प्रतीतिर्मन्थरीभवति।

25 रसान्तरे पुनः प्रतिपादे रौद्रादौ मध्यमसमासा सङ्वटना। कदाचिद्दीरोद्धतनायक- १. कवेः ॥ २. सम्भोगो ह्यसौ तथा वर्णितो यथा तत्रैव विश्रान्तं हृदयं पौर्वापर्यपरामर्शं क्तु न ददाति॥ ३. सद्वटनारूपगुणपक्षे ॥ ४. सोतप्रासेयमाचार्यस्योक्तिः । पूर्वापरपरामर्शविवेकशालि- भिरपि यन्न प्रतीयते तदारोपयितुं न शक्यत एवेति भातरः ॥ ५ सङ्गटना ॥ ६. प्रधानवाक्यार्थ- माश्रितः । ७. रसास्त्रादने विन्नरूपाः ॥ ८. विपरीताऽडस्वादमयाः ॥ ९ अनभिनेयार्थे॥ *वी. ग.॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १७१ सम्बद्धव्यापाराश्रयेण दीर्घसमासाडपि वा। तदाक्षेपाविनाभाविरसोचितवाच्यापेक्षया न विगुणा भवतीति सापि नात्यन्तं परिहार्या। सर्वासु च सङ्वटनासु प्रसादाख्यो गुणो व्यापी। स हि सर्वरससाधारणः सर्वसङ्वटनासाधारणश्चेत्युक्तम्। प्रसादातिक्रमे ह्यसमा- साडपि सङ्वटना करुणविप्रलम्भशङ्गारौ न व्यैनक्ति। तदपरित्यागे मध्यमसमासापि न न [तत्?] प्रकाशयति। तस्मात् सर्वत्र प्रसादोऽनुसर्त्तव्यः। अत एव च यो यः शसत्त्रं बिभ्तति 5 स्वभुजगुरुमद इत्यादौ यद्योजसः स्थितिर्नेष्यते, तत्प्रसादाख्य एव गुणो न माधुर्यम्। न चाऽचारुत्वमैभिप्रेतरसप्रकाशनात्। तस्मात् सङ्टनाया यथोक्तादौचित्याद्विषयनियमोडस्तीति तस्या अपि रसव्यञ्जकत्वम्। तस्याश्च रसाभिव्यक्तिनिमित्तभूताया योऽयमनन्तरोक्तो नियमहेतुः स एव गुणानां नियतो विषय इति गुणाश्रयेण व्यवस्थानमप्यविरुद्धम्। नियामकान्तरमप्यस्तीत्याह 10 विषयाश्रयमप्यन्यदौचित्यं तां नियच्छति। काव्यप्रभेदाश्रयतः स्थिता भेदवती हि सा ॥ वक्तवाच्यगतौचित्ये सत्यपि विषयाश्रितमन्यदौचित्यं सङ्वटनां नियच्छति। यतः काव्यस्य प्रभेदा :- मुक्तक संस्कृतप्राकृताSपभ्रंशनिबद्धं संदानितकविशेषककलापककुलकानि पर्याबन्धः परिकथा खण्डकथासकलकथे सर्गबन्धोऽभिनेयार्थमाख्यायिकाकथे इत्येवमादयः। 15 तदाश्रयेणापि सद्वटना विशेषवती भवति। द्वाभ्यां क्रियासमातौ सन्दानितकम्। त्रिभि- विशेषकम्। चतुर्भि: कलापकम् । पञ्चप्रभृतिभिः कुलकम् । इति क्रियासमाप्तिकृता भिद इति द्वन्द्ेन निर्दिष्टाः । अवान्तरक्रियासमाप्तावपि वसन्तवर्णनादेकवर्णनीयोद्वेशेन प्रवृत्तः पर्याबन्घः । एक धर्मादिपुरुषार्थमुद्दिश्य प्रकारवैचित्रयेणाSनन्तवृत्तान्तवर्ण्णनप्रधाना परि- कथा। एकदेशवर्णना खण्डकथा। समस्तफलान्तेतिवृत्तवर्णना सकलकथा। द्वयोरपि 20 प्राकृतप्रसिद्धत्वाद् द्वन्द्वेन निर्देशः। पूर्वेषां तु मुक्तकादीनां भाषायामनियमः। महाकाव्यरूपः पुरुषार्थफलः समस्तवस्तुवर्ण्णनाप्रधानः सर्गबन्धः संस्कृत एव। अभिनेयार्थ नाटकादिदशरूपकं नाटिकातोटकरासकप्रकरणिकाद्यवान्तरप्रपञ्च- १. तस्या दीर्घसमाससङ्वटनाया य आक्षेपस्तेन विना यो न भवति व्यङ्ग्याभिव्यञ्जकस्तादृशो रसोचितो रसव्यञ्जकतयोपादीयमानो वाच्यस्तस्य यासावपेक्षा दीर्घां सङ्घटनां प्रति, सा वैगुण्ये हेतु: ॥ २. व्यञ्जकस्य स्त्रवाच्यस्यैवाप्रत्यायनादिति भावः। -स्ववाच्यस्यैवाप्रतिपादनादिति-ग ॥ ३. प्रसादेनैव स रसः प्रकाशितो न न प्रकाशित इत्यर्थः ॥ ४. यदि गुणाः सङ्वटनैकरूपास्तथाऽपि गुणनियम एव सङ्वटनाया नियमः। गुणाधीनसङ्वटनापक्षेऽप्येवं सङ्वटनाया नियामकत्वेन यद्वक्त- वाच्यौचित्यं हेतुश्वेनोक्त तद्गुणानामपि नियमहेतुरिति पक्षत्रयेऽपि न कश्चिद्विप्लव इत्येतद्गुणानाश्रित्य तिष्ठन्तीत्यर्थाविरोधप्रतिपादकस्य गुणाश्रयेण व्यवस्थानमप्यविरुद्धमित्यस्य तात्पयम्। -विप्लव इति तात्पर्यम् । ग. ॥ ५ संघातविशेषः काव्यप्रभेदरूपः । ख. पुस्तके एव ॥ ६. विषयाश्रयमध्यन्य-ख. ॥

१७२ कल्पलताविवेके सहितमनेकभाषाव्यामिश्रबन्धरूपम् । आख्यायिका उच्छ्वासादिना वक्त्राSपेरवक्त्रादिना च युक्ता। कथा तद्विरहिता। उभयोरपि गद्यबन्धरूपतया दवन्द्वेन निर्देशः । आदिग्रहणा- चम्पूः। तत्र मुक्तकेषु रसबन्धाभिनिवेशिन: कवेस्तैदाश्रयमौचित्यं, तच्च दर्शितमेव। अन्यत्र कामचारः । मुक्तकेषु हि प्रबन्धेष्विव रसबन्धाडभिनिवेशिनः कवयो दृश्यन्ते। तथाहि 5 अमरुककवेर्मुक्तकाः शृङ्गाररसस्यन्दिनः प्रबन्धायमानाः प्रसिद्धा एव। सन्दानितकादिषुतु विकटनिबन्धौचित्यान्मध्यमसमासादीर्घसमासे एव रचने। प्रबन्धाश्रितेषु तु यथोक्तप्रबन्ध- विशेषौचित्यमेवाऽनुसर्त्तव्यम्। पर्याबन्धेषु पुनरसमासामध्यमसमासे एव। कदाचिदर्थौ- चिंत्याश्रये दीर्घसमासायामपि सङ्वटनायां परुषा ग्राम्या च वृत्ति: परिहर्त्तव्या। परिकथायां कामचारस्तत्रेतिवृत्तमात्रोपन्यासे नात्यन्तं रसबन्धाभिनिवेशात्। खण्डकथासकलकथयोस्तु 10 प्राकृतप्रसिद्धयोः कुलकादिनिबन्धनभूयस्त्वाद्दीर्घसमासाया अपि न विरोधः । वृत्त्यौचित्यं तु यथारसमनुसर्त्तव्यम्। सर्गबन्धे तु रैसतात्पर्ये यथारसमौचित्यम्। अन्यथा तु कामचारः । द्वैयोरपि मार्गयोः सर्गबन्धविधायिनां दर्शनाद्रसतात्पर्य साधीयः अभिनेयार्थे तु सर्वथा रसबन्धेऽभिनिवेशः । आख्यायिकाकथयोस्तु गद्यनिबन्धबाहुल्याद्रद्ये च छन्दो- बन्धविभिन्नप्रस्थानत्वान्नियमहेतुरकृतपूर्वोडपि मनाक् प्रक्रियते। 15 एतद्यथोक्तमौचित्यमेव तस्या नियामकम्। सर्वत्र गद्यबन्धेडपि छन्दोनियमवर्जिते॥ यदेतदौचित्यं वक्तवाच्यगतं सद्वटनाया नियामकमुक्तमेतदेव गद्ये छन्दोनियम- वर्जितेऽपि विषयापेक्ष नियमहेतुः। तथा ह्यत्रापि यदा कविः कविनिबद्धो वा वक्ता रस- भावरहितस्तदा कामचारः। रसभावसमन्विते तु वकरि पूर्वोक्तमेवाऽनुसर्त्तव्यम्। अत्राऽपि 20 च विषयौचित्यमेतत्। आख्यायिकायां भूम्ना मव्यमसमासादीर्घसमासे एव सङ्वटने। गद्यस्य विकटनिबन्धाश्रयेण छायावत्वात्। तत्र च तस्य प्रकृष्यमाणत्वात्। कथायां तु विकट- निबन्धप्राचुर्येडपि गद्यस्य 'रसबन्धोक्तमौचित्यमनुसर्त्तव्यम्। रसबन्धोक्तमौचित्यं भाति सर्वत्र संश्रिता ।. रचनाविषैयापेक्षं तेत्तु किञ्चिद्विभेदवत् ॥ १. छन्दोविशेषः ॥ २. रसाश्रयम् ॥ ३. विशेषतः करुणविप्रलम्भशङ्गारयोरित्यत्र ग्रन्थे ।। ४. रसबन्धानभिनिवेशे ॥५. असमासायां हि सङ्वटनायां मन्थररूपा प्रतीतिः क्रियापदमनुधावन्ती वाच्य एव त्रिश्रान्ता सती न रसतत्त्त्रचर्वणायोग्या स्यादिति भावः ॥ ६. मुक्तकादिषु कुलकान्तेषु । ७. रौद्रादिविषये।। ८. परुषादयः ।-पा ग.॥ ९ रघुंशादौ॥ १ कथामात्रतात्पये कादम्बरीकथासारादौ। कादम्बरीसारादौ ग.॥ ११. सप्तमीयम् ॥। १२. एतयोः सतोऽपि च ॥ १३. स्थितं पक्षं दशयति। स्थितपक्ष द-ग. ।। १४. विषयमपेक्षते सहकारितया ॥१५. तदेव ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १७३ अथवा पद्यवद्रद्यबन्धेडपि रसबन्धोक्तमौचित्यं सर्वत्र संश्रिता रचना भाति। तत्तु विषयापेक्षं किञ्चिद्विशेषवद्धवति"। न तु सर्वाकारम्। तथा हि गद्यबन्धेऽप्यतिदीर्घसमासा रचना न विप्रलम्भशुङ्गारकरुणयोराख्यायिकायामपि शोभते। नाटकादार्वप्यसमासैवँ न च वोररौद्रादिवर्णने। विषयापेक्षं त्वौचित्यं प्रमाणंतोSपकृष्यते। प्रकृष्यते च तथा ह्याख्यायिकौयां नात्यन्तमसमासा, स्वविषयेऽपि नाटकादौ नाऽतिदीर्घसमासा चेति सङ्वटनाया 5 दिगनुसर्त्तव्या। इति काव्यार्थविवेको योडयं चेतश्चमत्कृतिविधायी। सूरिभिरनुसृतसारैरस्मदुपज्ञो न विस्मार्यः ॥ इति। एवं सङ्वटनायां च अलक्ष्यक्रमो दीप्यत इति निर्णीतम् । प्रबन्धे दीप्यत इति तु निर्विवादसिद्धोऽयमर्थः रामायणमहाभारतादौ प्रकाशमानस्याऽस्य प्रसिद्धत्वादिति नाऽत 10 वक्तव्यं किञ्चिदस्ति। केवलं कविसहृदयान् व्युत्पादयितुं रसव्यअ्जने येतिकर्त्तव्यता प्रबन्धस्य सा निरुप्येत्याह-विभावभावानुभावेति। इतिवृत्तेति। सन्धिसन्ध्यङ्गेति। उद्ीपनेति। अलङ्कृतीनाम् इति। अनौचित्याद् इति। कथाशरीरमिति। सन्ति सिद्धेति। एतद्धि सर्वमेव व्याख्यातचरं तत्र तत्रेि। अनुत्वानोपगात्माडपि प्रभेदो य उदाहृतः । 15 व्वनेरस्य प्रबन्धेषु भासते सोऽपि केषुचित् ॥ विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेरनुरणनरूपव्यङ्यो यः प्रभेद उदाहृतोऽर्थादर्थ- शक्तयुद्धवो द्वादर्शप्रकारः सोऽपि केषुचित् प्रबन्धेषु निमित्तभूतेषु व्यञ्जकेषु सत्सु व्यङ्य- तया स्थितः सन् अस्य अलक्ष्यक्रमस्य प्रकृतस्य व्यञ्जकतया भासते तत्पर्यवसायी भवतीत्यर्थः । 20 तत्र दिङ्मात्रं यथा-मधुमथनविजये लीलादाढग्गुव्वूढसयलमहिमंडलस्स चिअ अज्ज । कीस मुणालाहरणं पि तुज्झ गरुआइ अंगम्मि ।। १. स्थितपक्षपक्षस्य द्योतकः । स्थितपक्षस्य द्योतकोऽयं शब्द: ग। यथा स्त्रियो नरपतिर्वहनिर्विषं युत्त्या निषेवितम् । स्वार्थाय यदि वा दुःखसम्भारायेव केवलम् । २. वक्तवाच्यगतौचित्यापरपर्यायम् ॥ ३. तर्हि विषयौचित्यं सर्वथैव त्यक्तं नेत्याह तत्त्विति।। ४. अवान्तरवैचित्र्यवत् । ५. अपि तु मध्यमसमासा ॥ ६. गद्े ॥ ७. न तु मध्यमसमासा ॥ ८. किन्तु मध्यमसमासा ॥ ९ रसौचित्या व्यतिरेकः ॥ १०. युक्त्या ॥ अनन्तरं दर्शितयोः ॥ ११. दर्शयिष्यमाणयोः ॥ १२. कि च अनु-ग. ॥

१७४ कल्पलताविवेके

इत्यादयः पाश्चजन्योक्तयो रुक्मिणीविप्रलब्धवासुदेवाशयप्रतिभेदनाडभिप्राय मभिव्यजन्ति। सोडभिव्यक्तः प्रकृतरसस्वरूपपर्यवसायी। यथा वा-कामदेवस्य मधुयौवनमलयानिलादिसह चरसमागमे विषमवाणलीलायां हुमि अवहत्थिअरेहो इत्यादयो यौवनोक्तयस्तत्तन्निजस्वभावयञ्जिकाः। स स्वभावः प्रकृत- 5 रेसपर्यवसायी। यथा च-गृध्रगोमायुसंवादादौ महाभारते। तथा हि इमशानाऽवती्ण्ण पुत्रदाहार्थ भोगिनं विप्रलब्धुं गृध्रो दिवा शावशरीरभक्षणार्थी शीघ्रमेवाऽपसरत यूयमित्याह। अलं स्थित्वा रमशानेऽस्मिन् गृध्रगोमायुसङ्कुले। कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे॥ न चेह जीवितः कश्चित् कालधर्ममुपागतः । 10 प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी ॥ इत्याद्यनेकमवोचत् । जम्बुकस्तु निशोदयावधिममी तिष्ठन्तु, ततोडहं गृधादपहृत्य भक्षयिष्यामीत्यभि- प्रायेगावोचत्।

आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत साम्प्रतम्। बहुविश्नो मुहर्नोडयं जीवेदपि कदाचन ।। 15 इमं पनकव्णोमं बालमप्राप्तयौवनम्। गृध्रवाक्यात् कथ बालास्त्यक्ष्यध्वं पितृपिण्डदम्।। इत्यादि। स चाडभिप्रायोभिव्यक्तः शान्तरस एव परिनिष्ठां प्राप्तः । एवमलक्ष्यक्रमव्यङग्यस्य रसादिध्वनेर्यद्यपि वर्ण्णेम्यः प्रभृति प्रबन्धपर्यन्तं व्यञ्जक- वर्गे निरूपिते न निरूपणीयान्तरमवशिष्यते, तथापि कविसहृदयानां शिक्षां दातुं पुनरपि 20 सूक्ष्मदृशाSन्वयव्यतिरेकावाश्रित्य व्यञ्जकवर्गमाह। सुप्िब् ङ]वचनसम्बन्घैस्तथा कारकशक्तिभिः । कृत्तद्वितसमासेश्व द्योत्योऽलक्ष्यक्रमः क्वचित् ॥ चकारान्निपातोपसर्गकालादिभिरित्यर्थः । यथा न्यक्वारों ह्ययमेवेति। अत्र हि श्लोके भूयसा सर्वेषाममीषां स्फुटमेव व्यञ्जकत्वं दृश्यते। तथा हि-मम अरयः इति। 25 शत्रुशत्रुमद्गावो ममाऽनुचित इति सम्बन्धानौचित्यं क्रोधविभावं व्यनक्ति अरयः इति बहु- वचनम्। तपो विद्यते यस्येति पौरुषकथाहीनत्वं तद्धितेन मत्वर्थीयेनाऽभिव्यक्तम्। तत्रापि- १. वीर ॥ २. शृगाल ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १७५

शब्देन निपातसमुदायेन तापसस्य सतः शत्रुताया अत्यन्ताऽसम्भाव्यमानत्वमभिव्यक्तम् । मत्कर्तृका यदि जीवनक्रिया तदा हननक्रिया तावदनुचिता । तस्यां च स कर्ता। अपि- शब्देन मानुषमात्रकः । अत्रैवेति मदधिष्ठितो देशोऽधिकरणम्। निःशेषेण हन्यमानतया राक्षसबलं च कर्मेति। तदिदमसम्भाव्यमानमुपनतमिति पुरुषकारासम्पत्तिध्वन्यते तिद् [ङ]भ्यां कारकशक्तिप्रतिपादकैश्व शब्दैः । रावण इति त्वर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यत्वं 5 पूरवमेव व्याख्यातम्। धिग्धिगितिनिपातस्य शक्रजितमित्युपपदसमासेन सह कृतश्व शक्रं जितवानित्याख्यायिकेयमित्येतेत् प्रति व्यञ्जकत्वम्। स्वर्गेत्यादिसमासस्य स्वपौरुषानुस्मरणं प्रति व्यञ्जकत्वम्। ग्रामटिकेति स्वार्थिकतद्वितप्रयोगस्य स्त्रीप्रत्ययसहितस्याSबहुमानास्प- दत्वं प्रति व्यञ्जकत्वम्। विलुण्ठनशब्दे विशब्दस्योपसर्गस्य निर्दयावस्कन्दव्यञ्जकत्वम्। वृथाशब्दस्य निपातस्य स्वात्मपौरुषनिन्दां प्रति व्यञ्जकता। भुजैरिति बहुवचनेन प्रत्युत- 10 भारमात्रमेतदिति व्यज्यते। तेन तिलशस्तिलशोऽपि निर्मज्यमानेडत्र श्लोके सर्व एवांशो व्यञ्जकत्वेन भातीति किमन्यत्।

दृश्यन्ते च महात्मनां प्रतिभाविशेषभाजां बाहुल्येनैवंविधा बन्धप्रकाराः। यथा

अतिक्रानसुखाः कालाः प्रत्युपस्थितदारुणाः । श्वः श्रः पापीयदिवसा पृथिवी गतयौवना । 15

अत्र हि कृत्तद्वितवचनैरलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः, पृथिवी गतयौवनेत्यनेन च पदेनाऽत्यन्त- तिरस्कृतवाच्यो ध्वनिप्रकारः प्रकाशितः । अतिक्रान्तं न तु कदाचन वर्त्तमानतामवलम्ब- मानं सुखं येषु ते। काला इति। सर्व एव, न तु सुखं प्रति वर्त्तमानो नाम कोडपि काललेश इत्यर्थः। प्रतीपान्युपस्थितानि निवृत्तानि प्रत्यावर्त्तमानानि तथा दूरभावीन्यपि प्रत्युपस्थितानि निकटतया वर्त्तमानीभवन्ति। दारुणानि दुःखानि येषु तेन दुःखं बहुप्रकारमेव। प्रतिवर्त्त- 20 मानरूपा: सर्वे कालांशा इत्यनेन कालस्य तावन्निर्वेदमभिव्यञ्जतः शान्तरसव्यञ्जकत्वम्। देशस्याप्याह-पृथिवी श्वः श्वः प्रातः प्रातर्दिनादिनं पापीयदिवसा पापानां सम्बन्धिनः पापिष्ठजनस्वामिका दिवसा यस्यां सा तथोक्ता। स्वभावत एव तावत् कालो दुःखमय- स्तत्राडपि तु पापिष्ठजनस्वामिकपृथित्रीलक्षणदेशदौरात्म्याद्विशेषतो दुःखमय इत्यर्थः । तथा हि-श्वः श्व इति दिनाददिनम्। गतयौवना वृद्धस्त्रीवदसम्भाव्यमानसम्भोगा। गत- 25 यौवनाया हि यो यो दिवस आगच्छति स पूर्वपूर्वापेक्षया पापीयो निकृष्टत्वात्। केवलस्य सुबन्तस्य यथा

१. कृत्प्रत्ययस्य च.॥ २. व्यङ्ग्यम् ॥

१७६ कल्पलताविवेके

तालै: सिञ्जद्वलयसुभगैर्नर्त्तितः कान्तया मे यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद्वः ॥ अत्र तालैरिति बहुवचनमनेकभङ्गिवैदग्ध्यं व्वनद्विप्रलम्भोद्दीपकतामेति। तिडन्तस्य यथा 5 अवयस रोत्तुंचिय गिम्मियाईं मा फुससु मेह अच्छीइं। दंसणमेत्तुम्मइएहिं जेहिं हिययं तुह ण णायं।। अपकस रोदितुमेव निर्मिंते मा पुंसयहते अक्षिणीमे। दर्शनमात्रोन्मत्ताभ्यां याम्यां तव हृदयमेवंरूपं न ज्ञातम् ।। [छाया] उन्मत्तो हि न किञ्चिज्ानातीति न कस्याऽप्यत्राSपराधो दैवेनेत्थमेव निर्माणं कृत- 10 मिति। अपकस मा वृथा प्रयासं कार्षीः दैवस्य विपरिवर्त्तयितुमशक्यत्वादिति तिडन्तो व्यञ्जकस्तदनुगहीतानि तु पदान्तराण्यपीति भावः । यथा वा मा पंथ रुंध महं अवेहि वालय अहो सि अहिरीओ। अम्हे अणिरिक्काओ सुण्णहरं रक्खियव्वं णणो।। मा पन्थानं रुध: अपेहि बालक अप्रौढ अहो असि अहीकः। 15 वयं परतन्त्राः, यतः शून्यगृहमस्माकं रक्षणीयं वर्त्तते॥ [छाया] इत्यत्र अपेहीति तिडन्तं इदं ध्वनति। त्वं तावदप्रौढो लोकमध्ये यदेवं प्रकाशयसि, अस्ति तु सङ्केतस्थानं शून्यगृहं तत्रैवाSSगन्तव्यमिति। सम्बन्धस्य यथा अन्नत्थ वच्च वालय प्हायंति कीस मं पुलोएसि। 20 एयं भो जायाभीरुयाणत्तहं चिय न होइ ।। अन्यत्र व्रज बालक अप्रौढबुद्धे, स्नान्तीं मां कि प्रकर्षेण लोकयसि। एतत् भो: इति सोल्लुण्ठनमाह्वानं जायाभीरुकाणां सम्बन्धि तटमेव न भवति ॥ [छाया] अत्र जायातो ये भीरवस्तेषामेतत् स्नानस्थानमिति दूरापेतः सम्बन्धः इत्यनेन सम्बन्धेनैवेर्ष्यातिशयः प्रच्छन्नकामिन्याभिव्यक्तः। जायाभीरुक्ाणामित्यत्र तद्धितस्याऽपि 25 व्यञ्जकत्वम्। ये ह्यरसज्ञा धर्मपत्नीषु प्रेमपरतन्त्रास्तेम्यः कोऽन्यो जगति कुत्सितः स्यादिति कप्रत्ययोऽवज्ञातिशयद्योतकः। निपातानां यथा- अयमेकपदे तया वियोग: प्रियया चोपनतोडतिदुःसहो मे। नववारिधरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ॥ १. अपसर ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १७७

अत्र द्वौ च शब्दावेवमाहतुः । काकतालीयन्यायेन गण्डस्योपरि स्फोट इतिवद्वि- योगश्च वर्षासमयश्च समुपनतमेतदलं प्राणहरणाय। अत एव रम्यपदेन सुतरामुद्दीपन- विभावत्वमुक्तम्। यथा वा

मुखमंसविवर्त्ति पक्ष्मलाक्ष्याः कथमप्युन्नमितं न चुम्बितं तु।। 5

अत्र तुशब्दः पश्चात्तापसूचकः संस्तावन्मात्रपरिचुम्बनलाभेनाडपि कृतकृत्यता स्यादिति ध्वनतीति भावः। निपातानां द्योतकत्वं वैयाकरणादिषु प्रसिद्धमपीह रसापेक्षया उक्तमिति द्रष्टव्यम्। उपसर्गाणां यथा प्रस्निग्धाः क्वचिदिङ्गुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः इति। अत्र प्रकर्षेण स्निग्धा इति प्रशब्द: प्रकर्ष द्योतयन्निङ्गदीफलानां सरसत्वमाचक्षाण: 10 आश्रमस्य सौन्दर्याडतिशयं व्वनति। तापसस्य फलविषयोऽभिलाषातिरेको ध्वन्यत इति त्वसत् । अभिज्ञानशाकुन्तले हि राज्ञ इयमुक्तिरन तापसस्येत्यलम् । द्वित्राणां चोपसर्गाणामेरुत्र पदे यः प्रयोगो दृश्यते सोडपि रसव्यक्त्यपेक्षयैव निर्दोषः। यथा-प्रभ्नश्यत्युत्तरीयत्विषि तमसि समुद्रीक्ष्येति'। सम्यगुच्चैर्विशेषेण ईक्षित्वा इति भगवतः कृपातिशयोडभिव्यक्तः । यथा वा 15

मनुष्यवृत्त्या समुपाचरन्तं स्वबुद्धिसामान्यकृताऽनुमानाः । योगीश्वरैरप्यसुबोधमीशं त्वां बोद्धुमिच्छन्त्यवुधाः स्वतर्कैः ॥ सम्यग्भूतमुपांशु कृत्वा आसमन्ताच्चरन्तमित्यनेन लोकानुज्जिघृक्षाऽतिशयस्तत्तदा- चरतः परमेश्वरस्य ध्वनितः । निपातानामपि तथैव। 'अहो बताऽसि स्पृहणीय वीर्यः' इति। ये जीवन्ति न मान्ति ये स्ववपुषि प्रीत्या प्रनृत्यन्ति ये 20 प्रस्यन्दिप्रमदाश्रवः पुलकिता दृष्टे गुणिन्यूर्जिते। हा धिक्कष्टमहो क यामि शरणं तेषां जनानां कृते नीतानां प्रलयं शठेन विधिना साघुद्विषः पुष्यता ॥ इति अत्र श्लाघातिशयो निर्वेदातिशयश्च अहो बतेति हा धिगिति च ध्वन्यते। पदपौनरुक्त्यमपि व्यञ्जकत्वापेक्षयैव कयाचित् प्रयुज्यमानं शोभामावहति। यथा- 25

१. [प्रभ्रश्यत्युत्तरीयत्विषि तमसि समुद्वीक्ष्य] वीतावृतीन् द्रागू जन्तूंस्तन्तून् यथा यानतनु वितनुते तिग्मरोचिर्मरीचीन् । ते सान्द्रीभूय सद्यः क्रमविशददशाशादशालीं विशालं शश्वत् सम्पादयन्तोऽम्बरममलमलं मङ्गलं वो दिशन्तु । २३

१७८ कल्पलताविवेके 'यद्वञ्चनाहितमतिः इति। अत्र त एव हि सर्वं विदन्ति सुतरामिति ध्वन्यते। वाक्य- पौनरुक्त्यमपि तथैव। यथा-पश्य-द्वीपादन्यस्मादपीति वचनानन्तरं, कः सन्देहो द्वीपादन्य- स्मादपीत्यनेनेप्सितप्राप्तिरविध्नितैव व्वन्यते। किं किं स्वस्था भवन्ति मयि जीवतीत्यने- परः नाSSमर्षातिशयः । सर्वक्षितिभृतां नाडथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्देरीत्युन्मादाSतिशयः। कालस्य यथा 5 समविसमगिव्विसेसा समन्तओ मंदमंदसंचारा। अइरा होहिंति पहा मणोरहाणं पि दुल्लंघा। अत्र ह्यचिराद्विष्यन्ति पन्थान इत्यत्र भविष्यन्तीत्यस्मिन् पदे प्रत्ययः काल- वा विशेषाडभिधायी रसपोषहेतुर्जायते। उत्प्रेक्ष्यमाणोडपि हि वर्षासमयः कम्पकारी किमुत वर्त्तमान इति प्रकाशनात्। अयं हि गाथार्थः प्रवासविप्रलम्भशुङ्गारविभावतया विभाव्य- 10 मानो रसवान्। यथा चाऽत्र प्रत्ययांशो व्यञ्जकस्तथा क्चित् प्रकृत्यंशोऽपि दृश्यते। यथा-तद्रेहं क नतभित्तीति। अत्र दिवसैरित्येतस्मिन् पदे प्रकृत्यंशो द्योतकः । दिवसार्थो ह्यत्राऽत्यन्ता- सम्भाव्यमानतामस्यार्थस्य व्वनति। सर्वनाम्नां चाऽत्र व्यञ्जकत्वमस्ति। अत एव च कविना क केत्यादिशब्दप्रयोगो न कृतः । तथा हि-तदिति पदं नतभित्तीत्येतत् प्रकृत्यं- 15 शसहायं समस्ताऽमङ्गलनिधानभूतां मूषिकाद्याकीर्ण्णतां व्वनति। तदिति हि केवलमुच्यमाने र समुत्कर्षातिशयोऽपि सम्भाव्येत। न च नतभित्तिशब्देनाऽन्ये ते दौर्भाग्यायतनत्वसूचका र विशेषा उक्ताः । एवं साधितुरित्यादावपि योज्यम्। एवंविधे च विषये स्मरणाकारद्योत- कता तच्छ्दस्य, न तु यच्छ्दसम्बद्धतेत्युक्तं प्राक्। अत एवाSत्र तदिदंशब्दादिना स्मृत्यनुभवयोरत्यन्तविरुद्धविषयतासूचनेन आश्चर्यविभावता योजिता। तदिदंशब्दाद्यभावे 20 तु सर्वमसङ्गतं स्यादिति तदिदमादेरेव प्राणत्वं योज्यम्। अनया दिशा व्यञ्जकविशेषा अन्येऽपि सहृदयैः समुत्प्रेक्षणीयाः । एतच्च सर्व पदवाक्यरचनाद्योतनोक्त्यैव गतार्थमपि वैचित्र्येण व्युत्पत्तये पुनरुक्तम् । एवं रसादीनां व्यञ्जकस्वरूपमभिधाय तेषामेव विरोधिरूपं लक्षयितुमुपक्रम्यते। प्रबन्धे मुक्तके वाऽपि इति। विरोधिरससम्बन्धी इति। अकाण्ड एव इति। रसस्य 25 स्याद् इति। मुख्यो व्यापार-इति। नीरसस्तु इति। पूर्वे इति। वाल्मीकि-इति। विवक्षितः इति। प्रसिद्वेऽषि इति। रसान्तरसमावेशः इति। कार्यमेकम् इति। अविरोधी विरोधी वा इति। विरुद्वैकाश्रयः इति। एकाश्रयत्वे इति। रसान्तरा- १. रामा रम्येव नान्तेऽस्मिन् मया विरहिता त्व्या। ख. पुस्तके एव ।। २. पुरुरवस उक्तिः । ख. पुस्तके एव।।

शब्दालङ्कारदर्शनम् १७९

न्तरितयोः इति। विरोधमविरोधं च इति। अवधानाऽतिशयः इति। विनेयानुन्मुखी- कर्तुम् इति। एतत् सर्व पूर्वमेव तत्र तत्र व्याख्यातमस्तीति तत एवावसेयम्। उपसंहार- पुरःसरमस्योक्तस्य फलमाह "विज्ञायेत्थं रसादीनामविरोधविरोधयोः । विषयं सुकविः काव्यं कुर्वन् मुह्यति न क्वचित् ।।" 5

एवं रसादिषु विरोधाविरोधनिरूपणस्योपयोगित्वं प्रतिपाद्य रसादिविषयस्य व्यञ्जक- वाच्यवाचकनिरूपणस्याऽपि तत् प्रतिपादयते "वाच्यानां वाचकानां च यदौचित्येन योजनम् । रसादिविषयेणैतत् कर्म मुख्यं महाकवेः ॥" वाच्यानामितिवृत्तविशेषाणाम्। वाचकानां सुप्तिङ्गादीनाम्। एतच्च रसादितात्पर्येण 10 काव्यनिबन्धनं भरतादावपि सुप्रसिद्धमेवेति प्रतिपादयितुमाह "रसादयनुगुणत्वेन व्यवहारोऽर्थशब्दयोः । औचित्यवान्यस्ता एता वृत्तयो द्विविधा: स्थिताः ॥" व्यवहारो हि वृत्तिरुच्यते। तत्र रसाऽनुगुणः औचित्यवान् वाच्याश्रयो व्यवहारो यस्ता एताः कैशिक्याद्या वृत्तयः, वाचकाश्रयाश्चोपनागरिकाद्या वृत्तयो हि रसादितात्पर्येण 15 पन्निवेशिताः कामपि नाटयस्य काव्यस्य वा छायामावहन्ति। रसादयो हि द्वयोरपि तेयोरजींवभूता इतिवृत्तादि तु शरीरभूतमेव । उपसंहरति "विमतिविषयो य आसीन्मनीषिणां सततमविदितसत्त्वः । ध्वनिसञ्ज्ञकः प्रकारः काव्यस्य व्यञ्चितः सोऽयम् ॥" विमतयोऽभाववादभाक्तत्ववादादिरूपाः । ध्वनिसंज्ञकः प्रकार इति। एकपञ्चा- 20 शत्प्रभेदभिन्न इत्यर्थः । तथा ह्यविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्य इति द्वौ मूलभेदौ। तत्राद्यश्चतुर्भेदोऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यस्य च पदवाक्यप्रकाशत्वेन प्रत्येकं द्विप्रभेदत्वात् । द्वितीयस्तु सप्तचत्वारिंशत्प्रकारः । व्यङ््ययोरलङ्कारवस्तुनोः पद- वाक्यप्रकाशतायां प्रत्येकं द्विप्रभेदत्वे शब्दशक्त्युद्धवस्य चतुर्भेदत्वेन व्यञ्जकस्याऽर्थस्या- लङ्कारस्य च कविप्रौढोक्तिकृतशरीरत्वेन कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिकृतशरीरत्वेन स्वतः सम्भ-25 वित्वेन च प्रत्येकं त्रैविध्ये व्यङ्ग्यस्याऽपि प्रत्येकमेव च वस्त्वलङ्कारभेदेन द्वैविध्यात् द्वादशधा विभक्तस्य पदवाक्यप्रबन्धप्रकाशतायामर्थशक्त्युद्धवस्य षट्त्रिशत्प्रकारत्वेन उभयशक्त्युद्धवस्य वाक्यप्रकाशतायामेकविधत्वेन च लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्यैकचत्वारिंशद्वेद- १. नाटयकाव्ययो ॥ २. वाच्यवाचकौ ॥ ३. परमार्थः ॥

१८० केल्पलताविवेके भिन्नत्वाद्वर्णपदपदैकदेशवाक्यसङ्वटना प्रबन्धप्रकाशत्वेनालक्ष्यक्रमव्यङ््यस्य षट्प्रकारत्वा- च्चेति। "प्रकारोडेन्यो गुणीभूतव्यङ्ग्यः काव्यस्य दृश्यते । यत्र व्यङ्ग्यान्वये वाच्यचारुत्वं स्यात् प्रकर्षवत्।।" 5 व्यङ्ग्येनान्वयो वाच्यस्योपस्कार इत्यर्थः । व्यङ्ग्यं च वस्तु रसालङ्कारभेदात् त्रिधा। तत्र वस्तुमात्रस्य व्यङ्ग्यस्य तिरस्कृतवाच्येम्यः शब्देभ्यः प्रतीयमानस्य कदाचिद्वाच्यरूप- वाक्यार्थाडपेक्षया गुणीभावे सती गुणीभूतव्यङ्ग्यता। यथा-लावण्यसिन्धुरिति। काञ्चित् स्त्रियं प्रत्यभिलाषविस्मयगर्भेयं कस्यचित्तरुणस्योक्तिः । अत्र सिन्धुशब्देन पैरिपूर्णता। उत्पलपदेन कटाक्षच्छटाः । शशिशब्देन वदनम्। द्विरदकुम्भतटीशव्देन कुचयुगलकम्। 10 कदलिकाण्डशब्देन ऊरुद्वन्द्वम्। मृणालदण्डशब्देन दोर्युगलमिति व्वैन्यते। तत्र चैषां स्वार्थस्य सर्वथाऽनुपपत्तेरन्धशब्दोक्तेन न्यायेन तिरस्कृतवाच्यत्वम्। स च प्रतीय- मानोऽप्यर्थविशेषोऽपरैव हि केयमित्युक्तिंगर्भीकृते वाच्येंऽशे चारुत्वं छायां विधत्ते। वाच्यस्यैव स्वात्मोन्मज्नया निमज्जितव्यङ््यजातस्य सुन्दरत्वेनावभासात्। सुन्दरत्वं

15 विश्रान्तिलब्धसमुच्चयरूपतया विस्मयविभावताप्राप्तिपुरःसरीकारेण व्यङ्ग्यार्थोपस्कृतस्य तथा विचित्रस्यैव वाच्यरूपतोन्मज्जनेनाभिलाषादिविभावत्वात्। अत एवेर्यति यद्यपि वाच्यस्य प्राधान्यं तथाऽपि रसव्वनौ तस्याऽपि गुणतेति सर्वत्रगुणीभूतव्यङ्ग्यप्रकारे मन्तव्यम्। तत एव ध्वनेरेवात्मत्वमित्युक्तचरं बहुशः ।

20 महदयाः । तत्राऽपि चोक्तप्रकारेणैव योजना। यदि वा नदीसन्निधौ स्नानावतीर्ण्णयुवति- विषया सर्वथा तावद्विस्मयमुखेनेयति व्यापाराद्रुणता। व्यङ्ग्यस्य अतिरस्कृतवाच्येभ्योऽपि शब्देभ्यः प्रतीयमानस्य व्यङ्ग्यस्य कदाचिद्वाच्यप्राधान्येन काव्यचारुत्वाडपेक्षया गुणीभावे सति गुणीभूतव्यङ्ग्यता यथा-अनुरागवती सन्ध्येति। अत्राऽनुरागशब्दस्याऽभिलाषे १ व्यड्ग्योऽर्थो ललनालावण्यप्रख्यो यः प्राधान्ये सति ध्वनिरित्युक्तस्तस्मादन्य इत्यर्थः ॥ २ सिन्धुरभिलाष-ग. ॥३ परिपूर्णतागुणयोगिनी नायिकेत्यर्थः ॥ ४ अत्र सिन्धुप्रभृतयः शब्दाः परिपूर्णत्त्रह्ृद्यत्वसौन्दर्यातिशयसादृश्यं निमित्तीकृत्य नायिकातदवयवलक्षणेष्वर्थेष्त्ध्यवसिताः सेव्यत्व- सच्छायत्वाSSप्यायकत्वविमदसहत्वसुकुमारत्वशीतलत्वादिधर्माननेकान् ध्वनन्तीति या निशेति श्रलोक- दर्शिता न्यायोऽनुस्त्तव्यः ॥ ५ शब्द ॥ ६ क्रोडीकृते विशेषिते इति यावत् ॥ ७. नदीरूपे॥ ८. दर्शितव्यङ्ग्यार्थोपस्कृतवाक्यार्थमात्रे ॥। ९. अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्येभ्यः । १०. अनुरागवतीसन्ध्या दिवसस्ततपुरःसरः । अहो दैवगतिश्चित्रा तथाऽपि न समागमः ॥ ख पुस्तके एव ।।

शब्दालङ्कारदर्शनम् १८१ तदुपेरक्तत्वलक्षणया लावण्यशब्दवत् प्रवृत्तिरित्यभिप्रायेणातिरस्कृतवाच्यत्वमुक्तम्। रसादि- रूपव्यड्यस्य गुणीभावे रसवदादयलङ्कारविषयः प्राक् प्रदर्शितः। तत्र च रसानामाधिकारिक- वाक्यार्थाडपेक्षया गुणीभावो विवहनप्रवृत्तभृत्यानुयायिराजवत् व्यङ्यस्य चोपमादेरलङ्कारस्य गुणीभावे दीपकादिर्विषयः । एवं प्रकारत्रयस्यापि गुणीभावं प्रदर्श्य बहुतरलक्ष्यव्यापकताS- स्येति दर्शयितुमाह 5 "प्रसन्नगम्भीरपदाः काव्यबन्धाः सुखावहाः । ये च तेषु प्रकारोडयमेव योज्यः सुमेधसा ॥" गम्भीराणि व्यङ्ग्यार्थाSSक्षेपकत्वात्। सुखावहा इति। चारुत्वहेतुस्तत्राऽयमेव प्रकार इति भावः । यथा लच्छी धूए ति। लक्ष्मीः सकलजनाभिलाषभूमिर्दुहिता जामाता हरिर्यः समस्तभोगापवर्गदानसततोदमी। तथा गृहिणी गङ्गा यस्याः समभिलपणीये 10 सर्वस्मिन् वस्तुन्यनुपहत उपायभावः । अमृतमृगाङ्गौ च सुतौ। अमृतमिह वारुगी।

मुख्यं फलमिति त्रैलोक्यसारभूतता प्रतीयमाना सती अहो कुटुम्वं महोदधेरित्यहो शब्दार्थे गुणीभावमभ्येति। एवं निरलङ्कारमुत्तानतायां तुच्छतयेव भासमानममुनाऽन्तःसारण काव्यं पवित्रीकृतमित्युक्त्वाSलङ्कारस्याऽप्यनेनैव रम्यतरत्वमिति दर्शयति। 15 "वाच्यालङ्कारवर्गोडयं व्यङ्ग्यांशानुगमे सति। प्रायेणैव परां छायां बिभ्रल्लक्ष्ये निरीक्ष्यते ॥" व्यङ्ग्योडशोऽलङ्कारो वस्तुमात्रं वा। तथाहि दीपकसमासोक्यादिवदन्येडप्य- लङ्काराः प्रायेण व्यङ्ग्यालङ्कारान्तरवस्त्वन्तरसंस्पर्शिनो दृश्यन्ते। तत्र प्रथमं तावदति- शयोक्तिगर्भता सर्वालङ्कारेषु शक्यक्रिया। यतोऽतिशयोक्तिर्यमलंकारमधितिष्ठति कविप्रति 20 भावशात्तस्य चारुत्वाSतिशययोगोऽन्यस्य त्वलङ्कारमात्रतैवेति। तस्याश्वालङ्कारानतरसङ्गीर्गत्वं कदाचिद्वाच्यत्वेन कदाचिद्वचङ्यत्वेन। व्यङ्ग्यत्वमपि कदाचित् प्राधान्येन कदाचिद्गण- भावेन। तत्रादये पक्षे वाच्यालङ्कारमार्गो द्वितीये तु ध्वनावन्तर्भावः। तृतीये तु गुगीभूतव्यङ््यरूपता। अयं च प्रकारोऽन्येषामप्यलक्काराणामस्ति। तेषां तु न सर्वो विषयोऽतिशयोक्तेस्तु सर्वालक्कारविषयोऽपि सम्भवतीत्ययं विशेषः। येषु चालङ्कारषु 25

= २. सन्ध्यादिशव्दास्तु वित्रक्षितान्यपरवाच्याः । अत्र चाभिलाषादिप्रतीतस्य नायकवृत्तान्तस्य वाच्यापेक्षया गुणभावः ।। ३ [लच्छीधूआ]जायादुओ हरी तह घरल्लिया गंगा । अमियमियं काइसुया अहो कुडुंबं महो अहिणो॥ ख्र पुस्तके एतर ।। ४. योऽतिशयोक्तौ निरूपितोऽलङ्कारान्तरेऽप्यनुप्रवेशात्मकः ॥

१८२ कल्पलताविवेके सादृश्यमुखेन ते्त्वप्रतिलम्भः, यथा रूपकोपमातुल्ययोगिताविदर्शनादिषु, तेषु गम्यमान- धर्ममुखेनैव यत् साद्ृश्यं तदेव शोभाडतिशयशालि भवतीति ते सर्वे चारुत्वाऽतिशय- योगिनः सन्तो गुणीभूतव्यङ्ग्यस्यैव विषयः। समासोक्त्याक्षेपपर्यायोक्तादिषु तु गम्य मानांशाविनाभावेनैव तत्त्वव्यवस्थानात् गुगीभूतव्यङ्ग्यता निर्विवादैव। तत्र च गुणीभूत- 5 व्यङ्ग्यतायामलङ्काराणां केषाश्चिदलक्कारविशेषगर्भतायां नियमो यथा व्याजस्तुतेः प्रेयो लङ्कारगर्भत्वे। केषाञ्चिदलङ्कारमात्रगर्भतायां नियमो यथा-ससन्देहादीनामपम्यगर्भतवे। केषाञ्चिदलङ्काराणां परस्परगर्भताडपि सम्भवति यथा दीपकोपमयोः । तत्र दीपकमुपमागर्भ- त्वेन प्रसिद्धमुपमाऽपि काचिद्दीपकच्छायानुयाथिनी यथा मालोपमा । तथा हि प्रभामहत्या शिखयेव दीप इत्यादौ विषये स्कुटैव दीपकच्छाया लक्ष्यते। यतस्तया स पूतश्च विभूषित- 10 श्वेत्येकेन दीपस्थानीयेन दीपनाद्दीपकमत्राऽनुप्रविष्टं प्रतीयमानतया। साधारणधर्माभिधानं ह्येतदुपमायां स्पष्टेनाSमिधाप्रकारेणैव। तदेवं व्यङ्ग्यांशसंस्पर्शे सति चारुत्वाडतिशययोगिनो रूपकादयोऽलङ्काराः सव एव गुगीभूतत्यङ्यस्त्र मार्गः । तरदैयं ध्वनिनिष्यंदरूपो द्वितीयोऽपि महाकविविषयोऽतिरमगीयो लक्षगीयः सहृदयैः । सर्वथा नास्त्येव हृदय- हारिगः काव्यस्य स प्रकारो यत्र न प्रेतीयमानार्थसंस्पर्शेन सौभाग्यम्। तदिदं र्काव्य- 15 रहस्यं परमिति सूरिभिर्भावनीयम् । "मुख्या महाकविगिरामलङ्कतिभृतामपि । प्रतीयमानच्छायैषा भूषा लज्ेव योषिताम् ।।" मुख्या भूषेति सम्बन्धः । अलङ्कतमृताम् अपिशब्दादलङ्कारशून्यानामपीत्यर्थः । प्रतीयमानकृता छाया शोभा सा च लज्ासदृशी गोपनासारसौन्दर्यप्राणत्वात्। अलक्कार- 20 धारिणीनामपि च नायिकानां लज्जा मुख्यं भूषगम्। प्रतियमाना छायाऽन्तर्मदनोद्वेदज- हृदयसौन्दर्यरूपा यया। लज्जा हि अन्तरुद्धिन्मान्मथविकारजुगोपयिषारूपा मदन- विजृम्भावँद्वीतरागाणां यतीनां कौपीनापसारणेडपि त्रपाकलङ्कस्यादर्शनात्। तथाहि-मान्मथ- विकारजुगोपथिषारूपलज्जाSSवेदकः कस्याऽपि कवेः कुरङ्गीवाङ्गानीत्यादि: ल्लोकः । तथा प्रतीयमानस्य प्रियतमाभिलाषानुनाथनमानप्रभृतेः छाया कान्तिर्यया। शृङ्गाररसतरङगिणी 25 हि लज्जाऽवरुद्दा निर्भरतया तांस्तान् विलासान्नेत्रगात्रविकारपरम्परारूपान् प्रसूत इति १. स्वरूप ॥ २. चाटुपर्यवसायित्व्रात्तस्याः ॥ ३ अनेनोपमारूपकादयः स्वीकृताः। अनेन शब्देन उपमारूपकादयः स्व्रीकृता: ग. ॥ ४. एवं काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति निर्वाह्य उपसंहरति तदयमित्यादिन। सौभाग्यमित्यन्तेन ।। ५. प्रधानाप्रधानोभयरूपः ॥ ६. सकलसत्कविकाव्योपनिषद्भूत. न तु प्रतारणा मात्रमर्थत्रादरूनं मन्तव्यमिति तात्पर्यम्।। ७. जुम्भेत्र वीतरागाणाम् ग. ।। ८. कलङ्कादर्शनात् ग. ॥ ९. व्याख्यानान्तरे ।।

शब्दालङ्कारदर्शनम् १८३

A गोपनसौनदर्यसारलज्जाविजुम्भितमेतदिति भावः। अनया च प्रतीयमानच्छायया सुप्रसिद्धोऽपि . ह्यर्थः किमपि कमनीयत्वमानीयते। तदयथा विश्रम्भोत्था मन्मथाज्ञाविधाने ये मुग्धाक्ष्याः केऽपि लीलाविलासाः। आक्षुण्णास्ते चेतसा केवलेन स्थित्वैकान्ते सन्ततं भावनीयाः ॥ इत्यत्र केऽपीत्यनेन पदेन वाच्यमस्पष्टमभिदधता प्रतीयमानं त्वक्किष्टमनन्तमर्पयता 5 काच्छायानोपपादिता। मन्मथाचार्येण त्रिभुवनवन्द्यमानशासनेनात एव लज्जासाव्वस- ध्वंसिना दत्ता येयमलङ्घनीया आज्ञा तदनुष्ठानेऽवश्यकर्त्तव्ये सति साध्वसलज्ात्यागेन विश्रम्भसम्भोगकालोपनताः। मुग्धाक्ष्या इत्यकृतकसम्भोगपरिभावनोचितदृष्टिप्रसरपवित्रिताः। येऽन्येडन्ये विलासा: गात्रनेत्रविकारा अत एवाऽभ्षुण्णा नवनवरूपतया प्रतिक्षणमुन्मिषन्तस्ते केवलेनान्यत्राव्यग्रेण एकान्ताऽवस्थानपूर्व सर्वेन्द्रियोपसंहारेण भावयितुं शक्या अर्हा 10 उचिताः यतः-'केऽपि नाऽन्येनोपायेन शक्यनिरूपगाः । गुगीभूतव्यङ््यस्य प्रकारान्तर- मप्याह। "अर्थान्तरगतिः काका या चैषा परिद्ृश्यते। सा व्यङ्यस्य गुणीभावे प्रकारभिममाश्रिता ।" काका यत्राऽर्थान्तरगतिः स काव्यविशेषः इमं गुणीभूतव्यङ््यप्रकारमाश्रितः । 15 अत्र हेतुर्व्यङ्यस्य हि तत्र गुणीभाव एव भवति। अर्थान्तरगतिशब्देनाSत्र काव्यमेवोच्यते। ननु प्रतीतेरत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वं वक्तव्यम्। प्रतीतिद्वारेण वा काव्यस्य निरूपितम्। अन्ये त्वाहु :- व्यङ्ग्यस्य गुणीभावेडयं प्रकारोडन्यथा तु तत्राऽपि ध्वनित्वमेवेति, तच्चासत्। काकुप्रयोगे सर्वत्र शब्दस्तृष्टत्वेन व्यङ््यस्योन्मीलितस्याडपि गुणीभावात्। काकुर्हि शब्दस्यैव कश्चिद्धर्मस्तेनें च स्ृष्टं गोप्यैवं गदितः सलेशमिति, हसन्नेत्राडर्पिता- 20 कृतमितिवच्छब्देनैवाऽनुगृहीतम्। अत एव भम धम्मिएत्यादौ काकुयोजने गुणीभूतव्यङ्ग्य- तैव व्यक्ता उक्तत्वेन तदाभिमानाल्लोकस्य। यथा स्वस्था भवन्ति मयि जीवति धार्त- राष्ट्राः । स्वस्था इति भवन्तीति मयि जीवतीति धार्त्तराष्ट्रा इति च साकांक्षदीप्तगद्गद- भारप्रशमोद्दीपनचित्रिता काकुरसम्भाव्योऽयमर्थोऽत्यन्तमनुचितश्वेत्यमुं व्यङ्ग्यमर्थ स्पृशन्ती तेनैवोपकृता सती क्रोधानुभावरूपतां व्यङ्योपस्कृतस्य वाच्यस्थैवाधत्ते। यथा वा 25 आम असइम्ह ओरमपइव्वए णं तु मइलियं सीलं। किं पुण जणस्स जायव्वचंदिलं ताण कामेमो ।।' आम असत्यो भवामः इत्यम्युपगमकाकु: साकाङ्क्षोपहासा उपरमेति निराकांक्षतया १. कियन्तोऽपि॥ २. काकुलक्षणेन धर्मेण ॥

१८४ कल्पलताविवेके

सूचनगर्भा पतिव्रते इति दीप्तस्मितयोगिनी न त्वया मलिनितं शीलमिति सगद्गदाSSकाङ्का। ताडत

किं पुनर्जनस्य जायेव मन्मथान्धीकृता चन्दिलं नापितमपि पामरप्रकृति न कामयामहे मानप्र

इति निराकाङ्कगद्गदोपहासगर्भा एषा हि कयाचिन्नापितानुरक्ता या कुलव्वा दृष्टाविनयाया संस्का

उपहस्यमानायाः प्रत्युपहासावेशगर्भा उक्तिः काकुप्रधानैव। तदेवं प्रकारोऽन्यो गुणीभूत- एवं

5 व्यङग्य इत्यादिना पूर्वमुक्तेन, प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे इत्यादिना चापरस्य रसादेर्वाच्यस्य नादुर

वा वाक्यार्थीभूतस्याङ्गं रसादि अनुरणनरूपं चेत्यपराङ्गम्, अर्थान्तरगतिः काक्केत्यादिना काक्काक्षिप्तं, आक्षिप्त एवालङ्कार इत्यत्राक्षिप्तैवशब्दयोर्व्यवच्छेद्यतया शब्दार्थशकत्याक्षिप्तो- Sपीत्यादिना च वाच्यसिद्वचङ्गम्, उपसर्जनीकृतस्वार्थाविति विशेषणव्यवच्छेद्यसङ्ग्राहकेण व्यङयस्य यत्राप्राधान्यमित्यादिना अलङ्कारान्तरस्याऽपीत्यादिना यत्र प्रतीयमानोऽर्थ 10 इत्यादिना चाडगूढापरपर्यारयं, वाच्यानुगतम् अस्फुटमप्रधानं सन्दिग्धप्राधान्यं तुल्यप्राधान्यं च व्यङ्ग्यमुपदर्शितमित्यष्टप्रकारो गुगीभूतव्यङ्ग्यः काव्यविशेष इति॥ अधुना सङ्कीण्ण विषयं विभजति। "प्रभेदस्याऽस्य विषयो यश्च युक्त्या प्रतीयते। विधातव्या सहृदयैन तत्र व्वनियोजना ।।"

15 सङ्गीण्णो हि कश्चिद्ध्वनेर्गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य च लक्ष्ये दृश्यते मार्गः । तत्र यद्यस्य युक्तिसहायंता तदनेन व्यपदेशः कर्त्तव्यो न सर्वत्र ध्वनिरागिणा भवितव्यम्। यथा 'पत्युःशिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रञ्जयित्वा चरणं कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ।।' अनेनेति। अलक्तकोपरक्तस्य हि चन्द्रमसि परभागलाभः। अनवरतपादपतन- 20 प्रसादनैर्विना न पत्युर्झटिति यथेष्टाऽनुवर्त्तिन्या भाव्यमिति चोपदेशः । शिरोविधृता च या चन्द्रकला तामपि परिभवेति सपत्नीलोकाऽवजय उक्तः। निर्वचनमित्यनेन लज्जावहित्थ- हर्षेर्ष्यासाध्वससौभाग्याऽभिमानप्रभृति यद्यपि व्वन्यते तथाऽपि तैननिर्वचनशब्दार्थस्य प्रे कुमारीजनोचितस्याप्रेतिपत्तिलक्षणस्यार्थस्योपस्कार कतां केवलमाचरति उपस्कृतस्त्वर्थः शृङ्गाराङ्गतामेति। यथा वा

25 प्रयच्छतोच्चैः कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्रं दयितेन लम्भिता । न किञ्चिदूचे चरणेन केवलं लिलेख बाष्पाकुललोचना भुवम् ॥ हृद्यतमानि पुष्पाणि अमुके गृहाण गृहाणेति उच्चैस्तारस्वरेणादरातिशयार्थ प्रयच्छ- १. कारिकाद्वयेन द्वितीया च कारिका वाच्यालङ्कारेति॥ २. कारिकात्रयेण ॥ ३. गुणीभूत- व्यडग्येन ।। ४. अभिधेयस्य ॥। ५. मौन ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १८५ ताऽत एव लम्भितेति। न किश्चिदिति। एवंविधेषु शङ्गारादरावसरेषु तामेवाडयं स्मरतीति मानप्रदर्शनमेवात्र न युक्तमिति सातिशयमन्युसम्भारो व्यङ्ग्यो वचननिषेधस्यैव वाच्यस्य संस्कारकः । यत्र ह्युक्तिं विना व्यङ्ग्योऽर्थस्तात्पर्येण प्रतीयते तत्र तस्य प्राधान्यं यथा- एवं वादिनि देवर्षावित्यादौ। पत्युरित्यादौ पुनरुक्तिर्भङग्यास्तीति वाच्यस्य प्राधान्यमिति नानुरणनरूपव्यङ्ग्यध्वनिभ्रमो विधेयः। रसादपेक्षया तु तस्य गुणीभाव एवेति सर्वत्रेत्थं 5 विचार्यमिति। एतदेव निर्वाहयन् काव्यात्मत्वं ध्वनेरेव दीपयति। "प्रकारोऽयं गुणीभूतव्यङग्योऽपि ध्वनिरूपताम्। धत्ते रसादितात्पर्यपर्यालोचनया पुनः ॥" गुणीभूतव्यङ्गयोऽपि काव्यप्रकारो रसभावतात्पर्यपर्यालोचनेन पुनर्ध्वनिरेव सम्पद्यते यथाSत्रवाऽनन्तरोदाहते श्लोकद्ये। यथा वा 10 'दुराराधा राधा सुभग यदनेनापि मृजत- स्तवैतत् प्राणेशाजघनवसनेनाश्रु पतितम् । कठोरं स्त्रीचेतस्तदलमुपचारैर्विरम हे, क्रियात् कल्याणं वो हरिरनुनयेष्वेवमुदितः ।।" अकारणकुपिताSपि पादपतिते मयि न प्रसीदसि अहो दुराराधाऽसि मा रोदीरि- 15 त्युक्तिपूर्व प्रियतमेऽश्रणि माजति इयमस्या अभ्युपगमगर्भोक्तिः । सुभगेति। प्रियया यः स्वसम्भोगभूषणविहीनः क्षणमपि मोत्तुं न पार्यसे। अनेनाऽपीति पश्येदं प्रेत्यक्षेणेत्यर्थः। तव च येदेवम् आवृतं यल्लज्ादित्यागेनाऽपि एवं धार्यते। मृजत इति। अनेन हि प्रत्युत स्रोतःसहस्त्रवाही बाष्पो भवति इयच्चें त्वं हतचेतनो यन्मां विस्मृत्य तामेव कुपितां मन्यसे। अन्यथा कथमेवं कुर्याः। पतितमिति गत इदानीं रोदनाऽवकाशोऽपीत्यर्थः । यदि तूच्यते 20 इयताऽप्यादरेण किमिति कोपं न मुञ्चसि तत् किं क्रियते कठोरस्वभावं स्त्रीचेतः । स्त्रीति प्रेमाद्ययोगाद्वस्तुमात्रमेतत् तस्य चष स्वभावः। आत्मनि चैतत्। सुकुमारहृदया योषित इति न किश्चित् वज्रसाराधिकमासां हृदयं, यदेवंविधवृत्तान्तसाक्षात्कारेऽपि सहस्त्रधा न दलति। उपचारैरिति दाक्षिण्यप्रयुक्तः। अनुनयेष्विति। बहुवचनेन वारंवारमस्य बहु वल्लभ- स्येयमेव स्थितिरिति सौभाग्यातिशय उक्तः। एवमेष व्यङ्गचार्थसार्थो वाच्यं भूषयति। तत्तु 25 वाच्यं भूषितं सदीर्याविप्रलम्भाङ्गत्वमेतीति। यस्तु त्रिष्वपि श्लोकेषु प्रतीयमानस्यैव रसाङ्गत्वं १. ज्ञानेन ॥ २. [तव च ] यदेवम् आवृतमित्यस्य व्याख्यानमिदम् ।-मित्यस्यैव व्या-ग. ।। ३ त्वया यद्वसनमेवमाद्टतं, सम्बन्धमात्रविवक्षायामत्र षष्ठी, चो व्याख्यान्तरसमुचये॥ ४. वसनेन ॥ ५. अन्यच्चेत्यर्थः ग. ॥ २४

१८६ कल्पलताविवेके

व्याचष्टे स्म, सदेवं' विक्रीय तद्यात्रोत्सवमकार्षीत्। एवं हि व्यङ्गयस्य या गुणीभूतता पुनरुक्त ता प्रकृता सैव समूलं त्रुटयेत्। रसादिव्यतिरिक्तस्य हि व्यङ्ग्चस्य रसाङगभावभागित्वमेव र्थैकत्वना व

प्राधान्यं, नान्यत् किश्चिदिति। पेक्षया द ब एवं व्वनिगुणीभूतव्यङ््ययोर्विभागे व्यवस्थिते न्यक्कारो ह्ययमेवेत्यादिश्लोके च यमकालड 5 निर्दिष्टानां पदानां व्यङ्ग्यविशिष्टवाच्यप्रतिपादनेऽप्येतद्वाक्यार्थीभूतरसाSपेक्षया व्यञ्जकत्व- मुक्तम् । न तु तेषां पदानामर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यध्वनिभ्रमो विधातव्यः, विवक्षितवाच्य- त्वात्तेषाम्। तेषु हि व्यड्यविशिष्टत्वं वाच्यस्य प्रतीयते। न तु व्यङ्यरूपपरिणतत्वम्। वापेक्षम्1 वं

तस्माद्वाक्यं तत्र ध्वनिः, पदानि तु गुणीभूतव्यङ्यानि। तुल्यतव प्रार

न च केवलं गुणीभूतव्यङ्ग्यान्येव पदान्यलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य ध्वनेर्व्यञ्जकानि, क्रियाया: प्र

10 यावदर्थान्तरसङ्कमितवाच्यध्वनिप्रभेदरूपाण्यपि। यथाडत्रैव श्लोके रावण इत्यस्य ध्वनि- भिधाने शा

प्रभेदान्तररूपस्य व्यञ्जकत्वम् । यत्र तु वाक्ये रसादितात्पर्थ नास्ति, गुणीभूतव्यङग्यैः वारवारामत्य

पदैरुद्वासितेऽपि तत्र गुणीभूतव्यङ््यतैव समुदायधर्मः । यथा भेदादश

राजानमपि सेवन्ते विषमप्युपयुञ्जते। च इति

रमन्ते च सह स्त्रीभिः कुशलाः खलु मानवाः ॥ इत्यादौ। वृत्तिवै

15 यद्यपि चाSत्र विषये निर्वेदात्मक शान्तरसप्रतीतिरस्ति, तथाडपि चमत्कारोडयं वाच्यार्थनिष्ठ एव। व्यङ्ग्यं त्वसम्भाव्यत्वविपरीतकारित्वादि तस्यैवानुयायि। तच्चापि- दरीमु

शब्दाम्यामुभयतो योजिताम्यां, चशव्देन च स्थीनत्रययोजितेन, खलुशव्देन चोभयतो घूमवत्

योजितेन, मानवशब्देन च सृष्टमेवेति गुगीभूतम्। तस्माद्वाच्यव्यङ्ग्ययोः प्राधान्याप्राधान्य- इति

विवेके परः प्रयत्नो विधातत्यः, येन ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्ययोरलङ्गारान्तराणां च सङ्कीरगों इति

20 विषयः सुज्ञातो भवति। एवं प्रदर्शित व्वनिस्वरूपम्। तद्विलक्षणगुणीभूतव्यङ्यस्वरूपे हि केडपि .- न

परिज्ञाते तदपि यथावदवबुध्यत इति गुणीभूतव्यङ्ग्यस्वरूपमपि प्रदर्शितमिति भावः । प्रह्वसत्स्व इति। प्रह्राः शोभनाश्च सर्वे यस्य तस्य सम्बोधनम् उदाहृतमेव इति। हृदय टि दृष्टिं दृष्टिसुखामित्यादि। सरूपवर्णविन्यासे इति। वर्ण्णग्रहणेन स्वरा व्यञ्जनानि च सामान्यत

गृह्यन्ते। द्वय्येव गतिः इति। कथं लाटाऽनुप्रासोऽयमुच्यते इति भावः । नैतदेवमिति व्यवहिता

वक्तुं यु्यते, इदमेव तु वक्तुमुचितमिति शेषः । अयमभिप्रायः। सरूपाणां स्वरव्यञ्जन- विभज्य २

25 समुदायानां विन्यासे पुनरुक्ताभासतैव सङ्गच्छते, को ह्यनुन्मत्तः पुनरुक्तं ब्रूयादिति। तत्र प्रकषमा त्र चार्थाभेदेऽपि तात्पर्यभेदश्वेत्तदा लाटीयोऽनुप्रासः उतार्थभेदस्ततो यमकालङ्कार इति कुतः डनुप्रासा

१. गुणीभूतव्यङ्गयतास्थानीयम् ॥२. रसादौ॥३. काव्य ॥४. कर्मत्व्रविरहेण तुल्यकक्ष्यत्वाभावात् निष्फर

स्त्रीभिरित्यत्र न योजितः ॥ ५ अत्ान्तरवाक्यार्थत्रयसमुच्चयद्योतकेन । ६. क्रियात्रयः ॥ ७. विशेषणविशेष्याभ्याम् ॥ विशन

शब्दालङ्कारदर्शनम् १८७

पुनरुक्तदोषप्रसङ्ग:, कथ च लाटानुप्रासपर्यनुयोग इति। पुनरुक्ताभासताडपि शब्दसारूप्येड- र्थैकत्वनानात्वयोः शब्दसारूप्याभावेऽपि अर्थैकत्वाभासे भवतीति त्रिविधा। अवान्तरभेदा- पेक्षया तु बहुप्रभेदा वक्ष्यते। अत एव च पुनरुक्ताभासेषु लाटीयोऽनुप्रासस्तदपवादद्वारेण च यमकालङ्कारश्ष भवतीत्येतदेव वत्तुं न्याय्यमित्यर्थः । अव्यासज्य इति पृथग्भूत्वा। अर्थाभिधा इति। अर्थाभिधावृत्तित्वमत्र सम्भ- 5 वापेक्षम्। वीप्सा इति। वीप्साशव्देनाSत्र वीप्सातुल्यता लक्ष्यते। वारंवारमित्यत्र हि वीप्सा- तुल्यतैव प्रसिद्धा, न तु वीप्सेति। अतिशय-इति द्विरुक्तया ह्यतिशयविशिष्टत्वं निरीक्षण- क्रियायाः प्रतीयते। शत्त्यन्तर-इति। घनाघनेत्यत्र हि समुदितयोरेव वर्णसमुदाययोरर्था- भिधाने शक्तिरस्ति। न च घनेत्येकस्य वर्णसमुदायस्य काचिच्छक्तिरित्यसंमिश्रितत्वमेव। वारंवारमित्यादौ तु वारमित्यादेः शब्दस्यैकास्यडप्यस्ति शक्तिरिति संमिश्रितत्वमेव। अर्थ-10 भेदादू इति। सम्भवापेक्षं सेतते इति। सेवते श्रीस्तेषां गृहमिति सम्बन्धः। अत एव च इति। यतो गुणाननुवर्त्ततेऽतो मार्गानऽपीत्यर्थः । गुणद्वारेणैव मार्गाणां व्यवस्थानात्। वृत्तिवैचित्र्येति। वृत्तयो हि स्वतन्त्राः परिमिताश्चेत्यर्थः । पत्ता येति। प्राप्ताश्च वानराः निझरैः शुक्लत्वात् प्रकर्षेण हसितानीव यानि दरीमुखानि तेम्यो निर्गतो बकुलामोद एव मदिरमोदो यत्र। धूमाए इति। धूमायते 15 धूमवत् कलुषे ज्वलतीव कोपज्वालाच्छुरितत्यात्। ज्वलदारोहज्ज्याबन्धे। समप्फंदंतो इति तिरस्कुर्वन्नित्यर्थः । न व्यवधायकत्वम् इति। चकारस्येति शेषः। किश्चिद्वच्मि इति। भवादृशेषु पतिषु सत्सु स्वेषामात्मीयानां अदोषे दमाः दोषं विना सर्वस्वापहारिणः केडपि न दृश्यन्ते। केवलं त्वदीया एव गुणा ईदशाः सन्ति एतदेव सवितर्कमाह। ते कि सन्ति इति 20 हृदयं हि सर्वस्य सर्वस्वभूतमेव। समस्तत्वम् इति समासवत्त्वम्। एकविधौ इति सामान्यलक्षणाडपेक्षया। द्विधा इति समग्रासमग्रपदत्वाभ्याम्। त्रिधा इति व्यवहिता- व्यवहितोभयरूपत्वेन। दुःखित्वस्य च इति। अत्र दुःखित्वं कुन्दादिषु प्रत्येकं मन्दत्वादिना विभज्य यदि वर्ण्यते तदा तथा प्रसिद्धच्भावः। अथ मन्दादीनां शब्दानां लक्षणया दुःख- प्रकर्षमात्रापरत्वमाश्रित्य तथा प्रसिद्धयभावः परिहियेत, एवं सति प्रयोजनमन्तरेण लक्षणा- 25 डनुप्रासानुरोधेनैवाश्रिता स्यात्। अतश्च एतेषां लक्षणावशेनाSSविर्भूतस्वभावानामनुप्रासानां निष्फललक्षणाहेतुकत्वान्निष्फलत्वम्। सर्वत्र हि प्रयोजनवशाल्लक्षणा समाश्रीयते। अनेकधा विभज्य कथने इति। मन्दत्वादिविशेषरूपेण दुःखित्वस्य प्रतिपादनात् विशेषेण मन्दत्वादिना सामान्यस्य दुःखित्वस्य लक्षणाच्चेत्यभिप्रायः। न किश्चित्

१८८ कल्पलताविवेके

परयोजनम् इति। तथा प्रसिद्धेरभावात् मुख्यशब्दार्थोल्लद्वनस्य चे निष्प्रयोजनस्याडयुक्त- त्वाच्ेत्यभिप्रायः। विषर तदेवं मन्दादौ विशेषे समाश्रीयमाणे तथा प्रसिद्धचभावः। सामान्ये तु दुःखित्व- यग मात्रे वैफल्यमनुप्रासानां, मन्दादीनां शब्दानां वाच्यस्याऽविवक्षितत्वात्। एवं चक्री चक्रार- गत 5 पडि्क्तमित्यत्राऽपि विशेषविवक्षायां तथाप्रसिद्धचभावः। सामान्यरूपेण तु स्पन्दनस्य त्रि लक्षणयोपवर्णने वैफल्यम्। अन्तभाग इति प्रथमपादस्येत्यर्थः । अन्तभागेषु इति द्वितीयादिपादानामित्यर्थः । इति प्रकारे। अन्त्यार्द्धादि इति। आदिग्रहणेन तृतीयचतुर्थौ गृहेते। एवं आद्यार्द्धादीत्यत्राऽपि अन्तादिकमिति। सामान्येन संज्ञेयं वक्ष्यमाणे भेदत्रये अन्ताद्योर्यमनात्। सन्दष्टकसमुद्गकादेः इति। अत्रादिशब्देन सङ्गहीतानां मध्ययमका- 10 दीनामसङ्ग्रहाद्विघटत इत्युक्तम्। एतदेवाह-तथाहि इति। समुदाय इति वा स्याद् इति वाग्रहगाद्विकल्पितः । पञ्चममिति श्लोकव्याख्याक्रमेग द्वितीयमपि पञ्चानां पूरकत्वेन पञ्चममित्युक्तम् । रूपमात्रेण इति। मात्रग्रहणेन क्रमं निराकरोति। यमके किल द्वयोरुपयोगः । रूपस्य क्रमस्य च यत् पूर्वमुपात्तं रूपं तस्यैवोत्तरत्रोष्लस्पे सति यमकव्यपदेशात्। 15 इह तु अन्तर्गतं रूपं मध्य उपलम्यते। साध: संसाराद्विस्यदस्मादसाराद् इति। न तु साराशब्दस्य पूर्वमन्त उपलम्भः पश्चान्मध्ये तेन वन्तयमकरूपमत्र विद्यते। नन्वन्त- यमकक्रमः । तेनान्तयमकगतक्माविवक्षायां अन्तयमकगतं रूपमात्रमुपादाय एतदन्त- यमकस्याप्युदाहरणं द्रष्टव्यम्।

न्यूनंता इति। असुरस्य हि मूलभूतपितृवंशमातृकुलस्वज नवर्गसुहृत्समूहस्वाम्य- 20 त्व(न्व?) वायसेवकजनपरिकरितस्य विनाशः साधयितुमभीप्सितः । स च सर्वसमुच्छेदन- क्षमक्षयमारुतसमुच्छेद्यसर्वारेपमितस्यैव सिध्यतीति कर्मत्वेनाऽनभिहितोपि सर्वार्थ: साम- थ्र्याद्रम्यत इति न तन्न्यूनता काचिदिति।

अश्लीलता इति। स मारुतः क्षयव्याधिरमङ्गलातङ्कदाय्यपि मूलभूतशरीरविनाशे- नाऽमुरस्य विनाशयितुमिष्टत्वान्न दुष्टः। आश्रयगतार्थवशेन इति। निरर्थकत्वेऽप्यभिधा- 25 व्यापारः सम्भवतीत्यत्र हेतुरयम्। तथा ह्यर्थप्रतिपत्त्यन्यथाऽनुपपत्युन्नेयः शब्दव्यापारोडभिधा। साच तयोः समुदाययोः स्वगता आश्रयगता उभयगता वा। स्त्रगता सुतरां सुतरामिति। १. च गपुस्तके नास्ति । २. वैफल्यम् अन्त्यार्धादिति ग. ॥ ३. -णमे- ग-॥ ४. इतः प्राक् अधिकपाठस्य चिह्नं वर्तते पाठस्तु नास्ति। ५. तथाहीति रूपमात्रेणेति ग. ॥ ६. न्यूनतेति इत्यारभ्य न दुष्टः इत्यन्तः पाठो गपुस्तके नास्ति ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १८९

आश्रयगता वृषभरणाभरणा इति। अत्र हि वृषभरणाभरणा इत्येतस्य याऽसौ विशिष्टार्थ- विषया शक्तिः सा तावन् निर्वहृति यावद्धरणाभरणाशब्दौ द्वावनर्थकौ न प्रयुक्तौ तेनाSत्राश्र- यगताडभिधा। उभयगता अञ्जनभसानभसेति। अत्र हि प्रथमस्य नभसेत्यस्य आश्रयान्तर- गताऽभिधाऽञ्जनभसेत्येतत्समाश्रयत्वात्। द्वितीयस्य तु स्वगता। तदेवमभिधाशक्त्यवम्भूतया त्रिप्रकारया यमके प्रभिन्नौ समुदायौ प्रयुज्येते। अन्यथा विशिष्टार्थप्रतिपत्तेरनिर्वाहात्। 5

न्तत्वात्तुर्यपादस्याऽपरपादानन्तर्यमसम्भवीति तद्भागं प्रथमपादभाग एवावर्त्य सान्वयमेव चक्रकव्यपदेशं चकार शास्त्रकार इति यत्र प्रथमोद्देशस्तेनैवेतरस्य यमनमिति क्रमरागितया आद्यन्तकयमकसङ्कराशङ्का न कार्या। एवं जयन्ति ते इत्यत्राऽप्यन्तादिकसक्करभ्रमो न विधेयः। समस्तपादगतत्वेन इति। स्ववृत्त्याऽनेकपादव्याप्तिर्यथा। चक्रं दहतारम् इति। 10 सजातीयेन यथा सुदासेन इति। अत्र नादौ न मध्ये नान्तेऽपि तु समग्रेऽपि पादे स्ववृ्त्या लब्धस्वरूपस्य यमकस्य सजातीयेन यमकेनाऽनेकपादव्याप्तिः। आद्यन्तयोरित्यादि। अन्ताद्योर्मध्याद्योरन्तमध्ययोरिति व्युत्क्रमेणाSपि स्थानसाङ्गर्य द्रष्टव्यम्। एतच्च भेदप्रभेद- कलनया कल्पलतायां दण्डिनि च स्पष्टितमस्ति। भौलविकल्पा अष्ट भवन्तीति सम्बन्धः। द्वाविशतिः इति। पादद्वयत्रयचतुष्टयद्वय- 15 द्वयगतत्वेन गरूपस्य त्रयो द्वावेक एकश्चेति सप्त। पञ्चदश तु प्रसिद्धा एव । सप्त इति। पादद्वयत्रयद्वयद्वयगतत्वेन त्रयो द्वौ द्वौ चेति। आदौ मध्ये चेति उद्देशकमविलङ्दनेन यदेतद् व्याख्यातं तत्रापि मध्ये आदौ चेति परिहृत्य व्यत्ययो यत् प्रदर्शितः । एतस्यान- न्तरस्य च पश्चान्मव्यान्तेति च यद्वचाख्यातं तत्र हेतुः क्रमस्यैवं व्यवस्थितिरुदाहरणदृष्टिश्च। यश्च लक्षणश्लोके क्रमव्यत्यासः सच्छन्दोनुरोधात् पठितपठितत्वाद्वेति शुद्धं यमकमिति। 20 आदियमकं मध्ययमकम् अन्तयमकं चेत्यर्थः। एकपादगतत्वेन मध्यस्य मध्येन यमनं व्यपेत- मेतस्य हि नाभिमतम् । अवसितं हसितम् इति। अत्राद्यपादयोस्तत्पादगतत्वेन मध्यस्य मध्येन यमना- न्मध्ययमके। एकैका चावृत्तिरधिका। अथवा आद्यपादस्थस्य प्रथमस्य द्वितीयस्यें तृतीयस्य वा मव्यस्य द्वितीयपादगतेनान्तेन यमनान्मध्यान्तयमकम्। शेषाश्चावृत्तयोऽधिकाः। अथवा 25 प्रथमपादगतस्य मध्यस्य द्वितीयपादगतेन मव्येन यमनान्मध्ययमकं पाददयगतं चावृत्ति- १. सभाजनमिति इत्यत आरभ्य स्पष्टितमस्ति इत्यन्तः पाठो गपुस्तके नास्ति॥ २. द्वार्विशतिरितिप्रभृति द्वौ द्वौ चेति पर्यन्तः पाठः गपुस्तके पतितः ॥ ३. पादयो ...... आद्य-इति ग पुस्तके नास्ति॥ ४. द्वितीयस्य ... मध्यान्त यमकम् इत्यस्य स्थाने मध्यस्य द्वितीयपादगतेन यमनान्मध्यान्तयमकम् क ग॥

१९० कल्पलताविवेके

द्वयमन्यदधिकम्। उत्तरपादयोस्तु मध्ययमके मध्यान्तयमके वा। एकेका चाऽऽ- यदि वि

वृत्तिरधिका इति। अनुलेखिनोऽ्यत्र यमकविशेषा आवृत्त्याधिक्यादुल्लिखन्त्येवेत्यु- यदुपमा दाहताः । सभासु राजन्नसुराहतैरिति । अत्र पादचतुष्टयगतत्वेनैकरूपं मव्ययमकम् । शब्दमा

द्वितीयद्वितीया चाऽवृत्ति: पादचतुष्टयेऽप्यधिका। अन्यभेदे व्यपेतरूपे इत्यादि। व्यपेते- भवितुम

5 डन्यपेतं स्थूलम् / स्वयं

उपोढरागेति। सूक्ष्ममतां धुनानेति। अव्यपेते अव्यपेतं स्थूलंस तमा इति। कमर्ला

सूक्ष्मंस नाकेति। अव्यपेतेव्यपेतं स्थूलं हठपीति सूक्ष्मं धराधरेति। व्यपेते व्यपेतं स्थूलं विषय

सालमित्याद्यर्द्धम्। सूक्ष्मं न नामेत्यर्द्धम्। एवमन्यभेदस्वभेदयोः प्रत्येकं स्थूलसूक्ष्मात्मत्वे- तु शले

नाऽयपेतं चतुःप्रकारं व्यपेतं च तथैवेत्यष्टधाप्रायः पादसन्धियमकं बध्यत इत्यर्थः । भवेदेव

10 प्रत्यागतेर्यतेश्च इति। द्वितीययामाशब्दस्य मण्डूकप्लुत्या प्रत्युच्चारणादाद्यन्तयमकं यामा- द्यलड्क

नीतेत्यत्र विच्छेदान्मध्यमकं च नोल्लिखतीत्यर्थः। प्राग्तद् इति। यामानीतेतीव धराधरेति अत्र द्वयोर

द्वितीयादिपादेषु मही महीत्यादिर्या सूक्ष्मा वृत्तिस्तेदद्वैरादिभागानां व्याप्तत्वान्मव्ययमक- लब्धर

व्यपदेशस्तस्या नोचित इत्यस्थानयमकता। सालम् इति। अत्रादौ सूक्ष्मावृत्या स्वमेदे उच्चार

सति सुरतपनीयं सुरतापनीयमिति स्थूलावृत्त्या मध्यस्याऽपि बहुव्याप्तत्वान्नान्तयमक- सामः

15 त्यपदेशो युज्यन इत्यस्थानयमकता। उत्तरारद्धे तु यो यमकप्रकारः स धराधरेत्यनेनैव पददक

गतार्थ इति तस्याडनुदाहरणता। स शलेषे एवमपि इति। स्वभेदान्यभेदयोः सूक्षमं स्थूलं चेत्यर्थः । ननाम इति। अत्रादौ अरि स्थूलावृत्त्या स्वभेदे सति नना नसेति सूक्ष्माSSवृत्त्याडल्पीयसोऽत्र भागस्य व्याप्तत्वात् वाि पूर्ववदस्थानयमकता। उत्तरार्द्धे त्वनुदाहरणतेति। तद्भाव-इति। तस्मिन् शब्देऽर्थे वा क्रम 20 सति भवनमित्यन्वयः । तस्मिन्नर्थे शब्दे वा सति न भवनमिति व्यतिरेकः । तयोरा- श्लो श्रयगादित्यर्थः । स्तोकेन इति । अत्र स्तोकोन्नत्यादीनां शब्दानां स्थाने स्वल्पोच्ैस्त्वादि- राग शब्दा यदि निबध्यन्ते तथाडपि न शलेषत्वक्षतिः। स्वयं च पल्लवताम्रेत्यत्र तु दीप्रप्राणिशब्दौ वि

१ .- दधिकं तृतीयतृतीयाभ्यां चावृत्तिभ्यां मध्यान्तयमकम्। उत्तरपादयोस्तु मध्यान्तयमके क ग । २. अनुल्लेखिनो ...... त्युदाहताः इति पाठः क ग. पुस्तकयोर्नास्ति ॥ ३. हठपीतेति॥ क्रि ४ प्रायोग्रहणात् पादे शलोके वाऽत एत्र सालमित्यादि पादे दर्शितम्। प्रायः इति क. ग. पुस्तकयोर्नास्ति॥ ५. -गतेरिति क ग॥ ६. द्वितीयामा-क ॥ ७ -चचारणादित्यर्थः यतेरिति क. ग । गतेरिति ग.॥ ८. विच्छेदान्मध्यमकं नोल्लिखन्तीत्यर्थः। विच्छेदादित्यर्थः नि

एवमपोति सालं वहन्तीत्यत्रोत्तरार्द्धे यो यमकप्रकारः स धराधरेत्यनेनैव गतार्थ इति चतुर्थव्यपेत- देव

पादसन्धियमकप्रकारोद।हरणदर्शनार्थमेतदिति न नामेत्यत्राप्युत्तराद्धयमकप्रकारस्तथव गतारथ इति वि

क. ग. । दान्मध्यम ......... राश्रयणादित्यर्थः इति क. ग. पुस्तकयोर्नास्ति ॥ ९. आवृत्ति। ग्रह

शब्दालङ्कारदर्शनम् १९१

यदि विनिवेश्येतां तदा श्लेषत्वकथाSपि न स्यादित्यर्थः । किंच स्वयं च पल्लवेत्यत्र यदुपमा प्रतिभोत्पत्तिहेतुः *लेष इत्युच्यते तदपि न समीचीनम् । गुणक्रियासाम्याभावेऽपि शब्दमात्रसाम्यादप्युपमा सद्गिरभ्युपगम्यत एव। तेनाSत्रोपमैव श्लेषप्रतिभोत्पत्तिनिमित्तं भवितुमर्हतीत्याह-न चायम् इति। ननु च कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत् कचतितरां, स्वयं च पल्लवाताम्रेत्यादि: साधारणगुणक्रियाशब्दप्रयोगयुक्त: शलेषस्यैव विषय उपपन्नः । 5 कमलमिव मुखं प्रभातसन्ध्येव हिमाद्रेः सुतेत्यादिस्तु साधारणगुणादिप्रयोगशून्य उपमाया विषय इत्याह-न च इति। ननु नोमगुणक्रियोभयप्रयोगे पूर्णोपैमायाः शब्दमात्रप्रयोगे तु श्लेषस्याऽस्तु विषयः। मैवं यदि हि तद्व्यतिरिक्तः श्लेषस्य विषयो न स्यात्तदा भवेदेवम्। अस्ति च तद्व्यतिरिक्तोऽपि तस्य विषय इत्याह-देवत्वमेव इत्यादि। उपमा- दलङ्गार-इति। आदिग्रहणेन विरोधैकदेशविवर्त्तिरूपकादयः समानन्यायाः संगृहीताः । 10 द्वयोर्योगः इति। यदि चाऽलङ्ारान्तरप्रतिभोत्पत्तिहेतुरत्र शलेष इत्युच्यते तदा द्वयोरन्यत्र लब्धसत्ताकयोरङ्गाङ्गिभावेनाऽवस्थानात्तत्सङ्कर एव वक्तुमुचित इत्यर्थः । विधीयेत इति उच्चार्येतेत्यर्थः । युगपदनेकार्थेत्यादिवाक्ये तद्विधाने चेत्यनेकमिति युगपदिति च विशेषण- सामर्थ्याऽडवृत्त्या योजनीयमित्यभिप्रायः । अर्थप्रतिपादनयोः इति। अनेकमर्थ युग- पद्धक्तुमित्येवंरूपतयेत्यर्थः । प्रतिपादनशब्देन च वक्तुमित्यत्र यः प्रकृत्यर्थो वचनरूप: 15 स आख्यातः। पदश्लेषेऽपि इति। अर्थभेदाच्छ्दभेद इति हारपदभेदे पदानां श्लेषेडपीत्यर्थः । पदाभेदादू इति। पद्म इत्यादेः पदस्याऽनेकार्थत्वाभावेन भेदाभावात्। अरिमेदः इति। अत्रारिमेदः पलाश इति वृक्षविशेषद्वयाऽभिघायित्वेन शत्रुमेदो मांसादन- वाचिवत्रेन च श्लेनः । इत्यादिभिः इति वस्तुरूपैरुक्तैः । अन्यैरपि इति अमुक्तैः। क्रमानुरोधेन इति। अर्द्धगते तदक्षरागतगतिचित्रे दर्शिते श्लोकगतं तद्दर्शनीयं न तु 20 श्लोकद्वयगतम्। तद्दि भारविविरचितानुरूपमनन्तरमेव दर्शयिष्यते। अर्द्धगते पौदान्त- रागतम् शलोकगतेऽर्द्धातिरागतम् शलोकद्यगते च तत्र लोकान्तरागतमिति व्यपदेश- विशेषा: प्रवर्त्तन्ते। तत्र च क्रियेत्यादि उपात्तायामेव क्रियायां तद्विशेषणं युज्यते नाव्याहृतायामिति क्रियाविहीनत्वेन नित्यं कमलवदना भक्तया महिषमथनी कामं रसिकहृदया नूनं लटभ- 25 १. -नामगुण .... ... अयं पाठः क. ग. पुस्तकयोर्नास्ति ॥ २. -पूर्णोपमाया निर्विषयत्वं यद्यापद्यते तदापद्यतां कि कुर्महे शलेषस्यापि हि विषय उपदर्शनीय एवेति चेदित्याह- देवत्वमेवेत्यादि उपमाद्यलङ्कारेति आदिग्रहणेन विरोधैकदेशविवर्तिरूपकादयः समानन्यायाः सङ्गृहीताः विधीयेतेति उच्चार्येतेत्यर्थः युगपदनेकार्थेत्यादिवाक्ये तद्विधाने चानेकपुस्तके अग्रे पाठो नास्ति। आदि- ग्रहणे ग. ॥ ३. ग पुस्तके नास्ति । ४. पादान्तर ।।

१९२ कल्पलताविवे के लडितेत्यादय: षट् ४६। ४५६। ४७। ४५७। ४६७।४५६७ ॥ चतुष्कादि- भिरङ्केश्चतुर्थ्यादियतयः सूच्यन्त इत्येताश्चतुर्ष्वपि पादेषु परिकल्पनीयाः। एवमुत्तरत्राऽपि। द्वौ कारकविहीनत्वेन-वन्या देवैः सिद्ैरवीरैरिति, वन्धा नित्यं देवैर्भक्तचा सिद्धैः काम वीरर्नून- साथ मिति च ौ १ । १४ क्रियाकारकविहीनत्वेन-नित्यं भक्तचा कामं नूनमित्येकः ४ पदा- अत 5 वयवभक्तया देवी मधुमधुरस्तुत्या वरचरितव्येया रणचतुरपूज्यागुणनिलयेत्यादयो द्वादश एक २५/१२५। ३५ ।१३५/२३५। १२३५। २४५ । १२४५ । ३४५ । वन १३४५ / २३४५ । १२३४५ / विं

कारकहीनत्वेन पदावयववत्तया च वन्ा मधुमधुरदेवैर्वरचरितसिद्धै रणचतुरवीरै- र्गुणनिलयेति, वन्धा नित्यं मधुमधुरदेवैर्भक्त्या वरचरितसिद्धैः कामं रणचतुरवीरैर्नूनं अ

10 गुणनिलयेति च द्वौ १५।१४५ क्रियाकारकविहीनत्वेन पदावयववत्तया च नित्यं मधुमधुरभक्त्या वरचरितकामं रणचतुरनूनं गुणनिलयेत्येक: ४५ पदावयवमात्रत्वेन र मधुमधुरवरचरितरणचतुरगुणनिलयेत्येकः ५ इति पंचविशतिनिररर्थकाः शेषाश्च सार्थका इति सार्थकनिरर्थकवित्रेके व्यवस्थिते प्रथमया यत्या द्वयक्षरायामत्युक्तायां जातौ निरर्थक र

एको द्वितीयया तत्रैव सार्थक एकः प्रथमाया योगे द्विकयोगश्चतुरक्षरायां प्रतिष्ठायां 15 सार्थक एक इति द्वौ तृतीयया पञ्चाक्षरायां सुप्रतिष्ठायां सार्थक एकः प्राक्तनस्य यतिद्वयस्य योगे द्विकयोगो सप्ताक्षरायामुष्िहि सार्थकौ द्वौ त्रिकयोगो नवाक्षरायां बूहत्यां सार्थक एक इति चत्वारः चतुर्थ्या अत्युक्तायां निरर्थक एको यतित्रयस्य योगे द्विकयोगाः प्रतिष्ठायां सार्थंक एको निरर्थक एक उष्गिहि सार्थक एक इति त्रयः त्रिकयोगाः षडक्षरायां गायत्र्यां सार्थक एको बृहत्यां सार्थकौ द्वाविति त्रयः। चतुष्कयोग एकादशाक्षरायां तुष्टुभि 20 सार्थक एक इत्यष्टौ पञ्चम्या सुप्रतिष्ठायां निरर्थक एको यतिचतुष्कस्य योगे द्विकयोगा निरर्थका उष्गिहि त्रयः दशाक्षरायां पङ्क्तावेक इति चत्वारः। त्रिकयोगा निरर्थका बृहत्यां त्रयो द्वादशाक्षरायां जगत्यां तावन्त एवेति षट् चतुष्कयोगा निरर्थकास्तुष्टुभ्येकश्चतुर्दशा- क्षरायां शक्कर्यां त्रय इति चत्वारः। पञ्चकयोगो निरर्थकः षोडशाक्षरायामष्टावेक इति षोडशषष्ठचा गायत्र्यां सार्थक एकः । यतिपञ्चकस्य योगे द्विकयोगा अष्टाक्षरायामनुष्टुभि 25 सार्थकौ द्वौ निर्थक एक: तुष्टुभि सार्थकौ द्वाविति पञ्च त्रिकयोगाः पङ्क्तौ सार्थकास्त्रयः । त्रयोदशाक्षरायामतिजगत्यां सार्थकाः पञ्च निरर्थक एकोडष्टौ सार्थक एक इति दशचतुष्क- योगा: सार्थका जगत्यामेकः पञ्चदशाक्षरायामतिशकर्या षट्। अष्टादशाक्षरायां धृतौ त्रय इति दशपञ्चकयोगाः सार्थकाः सप्तदशाऽक्षरायामत्यष्टौ द्वौ विशत्यक्षरायां कृतौ त्रय इति पञ्चषड्योगः सार्थको द्वाविंशत्यक्षरायामाकृत।वेक इति द्वात्रिंशत्।

शन्दालङ्गारद्शनम् १९३ सप्तम्या उष्गिहि सार्थक एकः यतिषट्कस्य योगे द्विकयोगा बहत्यां सार्थकौ द्वौ निरर्थक एको जगत्यां सार्थकौ द्वौ अतिजगत्यां सार्थक एक इति षट् त्रिकयोगास्तुष्टुमि सार्थकास्त्रयः शकर्या सार्थकाः पञ्च निरर्थक एकः अतिशकर्यां सार्थकौ द्वौ निरर्थक एक: अत्यष्टौ सार्थक एको धृतौ सार्थकौ द्वाविति पञ्चदशचतुष्कयोगा अतिजगत्यां सार्थरु एकोऽ्टौ सार्थका: षट् अत्यष्टौ सार्थकास्त्रय एकोनविशत्यक्षरायामतिघृतौ सार्थकास्ता- 5 वन्तः कृतौ सार्थकाः पञ्च निरर्थक एकः त्रयोविंशत्यक्षरायां विकृतौ सार्थंक एक इति विंशतिः । पञ्चकयोगाः सार्थका धृतौ द्वावतिधृतावेकः। एकविशत्यक्षरायां प्रकृतौ त्रयः आकृतौ षट् पञ्चविशत्यक्षरायामभिकृतौ त्रय इति पञ्चदशघडयोगाः सार्थका विकृतावेक: चतुर्विशत्यक्षरायां संकृतौ द्वौ सप्तविशत्यक्षरायां शेषजातौ त्रय इति षट्। सप्तकयोग: 10 सार्थक एकोनत्रिशदक्षरायां शेषजातावेक इति चतुःषष्टिरित्येवमेककाभिः सप्तभिर्यतिभि- रत्युक्तायां सार्थक एको निरर्थकौ द्वौ सुप्रतिष्ठायां सार्थक एको निरर्थक एको गायत्र्या सार्थक एकः उष्गिहि सार्थक एक इति सार्थकाश्चत्वारो निरर्थकास्त्रय इति सप्त- द्विकयोगा: प्रतिष्ठायां सार्थकौ द्वौ निरर्थक एकः । उष्णिहि सार्थकास्त्रयो निरर्थकास्ता- वन्तोऽनुष्टुभि सार्थकौ द्वौ निरर्थक एको बृहत्यां सार्थकौ द्वौ निरर्थक एकः पङ्क्तौ 15 निरर्थक एकस्तुष्टुभि सार्थकौ द्वौ जगत्यां सार्थकौ द्वौ अतिजगत्यां सार्थक एक इति सार्थकाश्चतुर्दश निर्थकाः सप्त इत्येकविंशतिः । त्रिकयोगा गायत्र्यां सार्थक एको बृहत्यां सार्थकास्त्रयो निरर्थकास्तावन्तः पङ्क्तौ सार्थकास्रयस्तुष्टुभि सार्थकास्तावन्तो जगत्यां निरर्थकास्त्रयोऽतिजगत्यां सार्थकाः पञ्च निरर्थक एकः शकर्यां सार्थकाः पञ्च निरर्थक एकोडतिशकर्या सार्थकौ द्वौ निरर्थक एकोऽषटौ 20 सार्थक एकोऽत्यण्टौ सार्थक एको धृतौ सार्थकौ द्वाविति सार्थकाः षड्विशतिर्निर्रर्थका न वेति पञ्चत्रिशत् चतुष्कयोगास्तुष्टुभि सार्थक एको निरर्थक एको जगत्यां सार्थक एकोऽति- जगत्यां सार्थक एकः शक्र्या निरर्थकास्त्रयोडतिशकर्यां सार्थकाः षट् अष्टौ सार्थका- स्तावन्तोऽत्यष्टौ सार्थकास्त्रयो धृतौ सार्थकास्तावन्तोऽतिघृतौ सार्थकात्रयः कृतौ सार्थकाः पञ्च निरर्थक एको विकृतौ सार्थक एक इति सार्थकास्त्रिंशत् निरर्थकाः पञ्चेति पञ्चत्रिशत्। 25 पञ्चकयोगा अष्टौ निरर्थक एकोऽत्यष्टौ सार्थकौ द्वौ धृतौ सार्थकौ द्वावतिधृतौ सार्थक एक: कृतौ सार्थकास्त्रयः। प्रकृतौ सार्थकास्तावन्त आकृतौ सार्थकाः षट् अभिकृतौ सार्थका- स्त्रय इति सार्थका विंशतिर्निररर्थक एक इत्येकविशतिः षट्कयोगाः सार्थका आकृतावेको विकृतावेकः संकृतौ द्वौ शेषजातौ त्रय इति सप्तसप्तकयोगः सार्थकः शेषजातावेक इति। २५.

१९४ कल्पलताविवेके

अत्युक्तायां सार्थक एको निरर्थकौ द्वौ-प्रतिष्ठायां सार्थकौ द्वौ निर्थक एकः सुप्रतिष्ठायां सार्थक एको निररर्थक एको गायत्र्यां सार्थकौ द्वावुष्गिहि सार्थकाश्चत्वारो निर्थकास्रयोड नुष्टुभि सार्थकौ द्वौ निरर्थक एकः बूहत्यां सार्थकाः पञ्च निरर्थकाश्चत्वारः पङ्क्तौ सार्थका- स्त्रयो निर्थक एकस्तुष्टुभि सार्थका: षट् निरर्थक एको जगत्यां सार्थकास्त्रयो निरर्थकास्ता- 5 वन्तोऽतिजगत्यां सार्थकाः सप्त निरर्थक एकः शक्र्यां सार्थकाः पञ्च निरर्थकाश्चत्वारोऽति- शकर्यां सार्थका अष्टौ निरर्थक एकोडष्टौ सार्थकाः सप्त निरर्थक एकोऽत्यष्टौ सार्थकाः षट् धृतौ सार्थकाः सप्त अतिधृतौ सार्थकाश्वत्वारः। कृतौ सार्थका अष्टौ निरर्थक एकः। प्रकृतौ सार्थकास्त्रय आकृतौ सार्थकाः सप्त विकृतौ सार्थकौ द्वौ संकृतौ सार्थकौ द्वावभिकृतौ सार्थकास्त्रयः। शेषजातिद्वये सार्थकाश्चत्वार इति सार्थका द्वच्ुत्तरं शतं निरर्थकाः 10 पञ्चविंशतिरिति सप्तविंशत्यधिकं शतम् १ नि।२।१२।३। १३। २३। १२३। ४ नि। १४ नि। २४।१२४।३४।१३४।२३४।१२३४।५ नि। १५ नि। २५ निः। १२५ नि। ३५ नि। १३५ नि।२३५ नि। १२९५ नि। ४५ नि। १४५ नि। २४५ नि। १२४५ नि। ३४५ नि। १३४५ नि। २३४५ नि। १२३४५ नि । ६ / १६ । २६ । १२६ । ३६ । १३६ २३६। १२३६ । 55 १६ःनि ।१४६ । २४६ । १२४६ / ३४६ । १३४६ । २३४६। १२३४६ / ५६।१५२५६ । १२५६ / SSSSS | ३५६ / १३५६ / २३५६। १२३५६ । ४५६ नि । १४५६ / २४५६ । १२४५६ । ३४५६ / १३४५६ । २३४५६ /

४७ नि। १४७। २४७।१२४७।३४७।१३४७।२३४७।१२३४७। 20 ५७/१५७/ २५७/ १२५७/३५७। १३५७/ २३५७/१२३५७ /

१२३४५७।६७/१६७।२६७।१२६७। ३६७।१३६७। २३६७ । १२३६७। ४६७ नि। १४६७।२४६७॥१२४६७।३४६७।१३१६७।

25 १३५६७।२३२६७/१२३५६७। ४५६७ नि। १४५६७ / २४५६७/

तत्र प्रस्तारो नत््मुद्दिष्टं सङ्ख्या च यथा ज्ञायते तथा न्यास: सप्तभिर्विच्छेदैरबोध: क्रमेण चत्वारः पादा न्यसनीयाः । प्रथमा यत्यैको द्वितीयया द्वौ तृतीयया चत्वार इति क्रमेग सप्तम्या यत्या यावचतुःषष्टिः श्लोकाः समुत्पध्यन्त इति तदधस्ताद्यतौ यतावेको

शब्दालङ्कारदर्शनम् १९५

द्वौ चत्वार इति द्विगुगद्विगुणाया परिपाट्या तावदङ्का विन्यस्यन्ते यावत् सप्तम्यां यतौ चतुःषष्टिः । तथा हि

वन्धा देवी पर्वतपुत्री नित्यं मधुमधुर कमलवदना पुरन्द्रधिदेवता देवैः स्तुत्या किन्नरगेया. भक्त्या वरचरित महिषमथनी जगत्नयनायिका सिद्धै ध्येया केसरियाना काम रणचतुर रसिकहृदया त्रिलोचनवल्लभा 5

धीरैः पूज्या। दर्पणपाणै र्नूनं गुणनिलय लटभलडिता सतीषु घुरंधरा

प्रस्तारो नष्टमुददिष्टं सङ्ख्या ज्ञेया यतिष्वधः ।

तत्र च प्रथमायां यतौ लोष्टे दत्ते एको द्वितीयायां दत्ते प्रथमायाश्चोत्सारिते एक: प्रथमायां पुनर्दत्ते द्विकयोगे एक इति द्वौ तेतीयायां ते चैकः प्रथमायां पुनर्दत्ते द्विकयोगे 10 एको द्वितीयायां च दत्ते प्रथमायाश्चोत्सारिते द्विकयोग एवैकः प्रथमायां पुनर्दत्ते त्रिकयोगे एक इनि चत्वारश्वतुर्थ्या दत्ते प्राक्तनयतित्रयादुत्सारिते चैकः प्रथमायां पुनर्दत्ते द्विक- योगे एको द्वितीयायां च दत्ते प्रथमायाश्रोत्सारिते द्विकयोग एवैकः प्रथमायां पुनर्दत्ते त्रिकयोग एक इत्यमुना लोष्टसव्चारे क्रमेण प्रस्तारः परिज्ञेयः ।

सङ्ग्रहश्लोकश्चात्र 15

प्रथमायां यतौ लोष्टे द्वितीयायां द्वये कृते। तृतीयायां द्ये चैवं प्रस्तारः परिकीर्त्तितः ॥ कः प्रथम: को द्वितीयः कस्तृतीयः इत्यादौ पृष्टे यस्य विच्छेदस्याघस्तादेककोडङ्क: स प्रथमः । यस्य चाऽधो द्विकः स द्वितीयः । ययोश्चाधस्तादेककद्विकौ तद्योगे तृतीयो यस्य चाऽधश्चतुष्कः स चतुर्थो ययोश्वाधश्रतुष्कैककौ तद्योगे पञ्चमो ययोश्वाधश्चतुष्कद्विकौ 20 तद्योगे षष्ठो येषां चाधश्चतुष्कद्विकैककास्तद्योगे सप्तम इत्यनया रीत्या नष्टं निर्देश्यम्।

सङ्ग्रहश्लोकश्चात्र । क आद्यः को द्वितीयः कस्तृतीयः कश्चतुर्थकः । इत्येवमादिके पृष्टेऽधोऽधोऽङ्वैनेष्टमादिशेत् ॥ वन्दा देवैः सिद्धैर्धी रैरिति कतमो देवी स्तुत्या व्येया पूज्येति कतमो वन्दा देवी 25 देवैः स्तुत्या सिद्धैर्ध्येया वीरैः पूज्येति च कतम इत्यादौ पृष्टे वन्धा देवैरिति प्रथमो देवी स्तुत्येति द्वितीयो वन्या देवी देवैः स्तुत्येति तृतीयः पर्वतपुत्री किन्नरगेयेति चतुर्थो बन्धा १. तृतीयायां दत्ते प्राक्तनयतिद्वयादुत्सारिते ग. ॥ २. सञ्वारक्रमेण ग. ॥

कल्पलताविवेके पर्वतपुत्री देवैः कित्तरगेयेति पञ्चमो देवी पर्वतपुत्री स्तुत्या किन्नरगेयेति षष्ठो वन्या देवी- पर्वतपुत्री देवैः स्तुत्या किन्नरगेयेति च सप्तम इत्यनया स्थित्या पृष्ठश्लोकस्याऽघस्ताद्वि- न्यस्ताङ्कानुमानेनोदिष्टं निर्देष्टव्यमिति। सङ्ग्रहल्लोकश्चात्र 5 पठित्वा स्वेच्छया लोकममुकः कतमो मतः। इत्येवं सुधिया पृष्टेडघोङ्करुद्िष्टमादिशेत् ।। सङ्या चाडधस्ताद्विन्यस्तानां द्विगुणद्विगुणानामेककद्विकादीनामङ्कानां मीलने भवतीति प्रथमायां यतावेको द्विकयोगे त्रयस्त्रिकयोगे सप्त चतुष्कयोगे पञ्चदश पञ्चकयोगे एकत्रिशत् षट्कयोगे त्रिषष्टिः सप्तकयोगे तु सपविंशत्यधिकं शतमिति। एषा च सङ्ख्या 10 क्रमेणैव योज्यमानासु यतिषु जायते। क्रमव्युत्क्रमाम्यां तु या सङ्व्या सा शतधेनु- प्रस्तावेनोपयुज्यते इति न प्रदर्शिता। यदा च यतिसप्तकयोगे कियन्त एककाः कियन्तो द्विकयोगा: कियन्तश्च त्रिकयोगा इत्यादि प्रश्नस्तदा एगाई एगुत्तरपत्ते य पयम्मि उवरिपक्खेवो। एक्ेक्रहागि अवसाण संखया होंति संजोगा ।। 15 इति पारमेश्वरवचनाऽनुसारेण ऊद्र्ध्वोद्व्वक्रमेण एकादय एकोत्तर्या वृद्धया सप्त यावन्त्यसती यः । ततश्चकको द्विके स च त्रिकस्त्रिके स च षट्चश्रतुष्के स च दशकः पञ्चके स च पञ्चदशकः षट्के निक्षिप्यते उपरितनश्च सप्तकः परिहर्त्तव्यः। न तत्र एक- विंशतिकोडङ्क: प्रक्षिप्यत इत्यर्थः । प्रक्षेप्याश्चैककादयोऽङ्कास्तथैव धरणीयाः । पुनश्चैकक- स्त्रिके स च चतुष्कः षटके स च दशको दशके स च विंशतिकः पञ्चदशके निक्षिप्यते। 20 उपरितनस्त्वेकविंशतिकः परिहर्त्तव्यः । एवं पुनः पुनर्निक्षिप्योपरितनोपरितनः पञ्चत्रिंशत्के एकर्विशतिकः सप्तकश्च परिहर्तव्यः । मौलश्वैकस्तथैवास्त इत्युपरितनपक्षादारम्याधोऽघः क्रमेणैककाः सप्तद्विकयोगा एकविंशतिस्त्रिकयोगाः पञ्चत्रिंशत् चतुष्कयोगास्तावन्तः पञ्चकयोगा एकविशतिः षट्कयोगाः सप्तसप्तकयोगश्चैक इति सप्तविंशत्यधिकं शतम्। अस्य च करणस्य वासना यथा। एकादीनामङ्कानामेकोत्तरया वृद्धचा ऊद्ध्ो- 25 दुर्व्वक्रमेण विन्यसनेऽघस्तनमङ्कमुपर्युपरि प्रक्षिप्य द्विकादिसंयोगविकल्पसमुत्पादनमप्रक्षि- प्यैककयतिविकल्पपरिकल्पनं चेति मुख्यामुख्ये कारणे प्रभवतः । तथा हि एकया यत्या एककयतिविकल्प एकः समुत्पयत इत्येककः द्वाम्यां यतिभ्यामेककयतिविकल्पौ द्वौ समु- त्पद्येते इति द्रिकः। एवं तिसृभिस्रय इति त्रिको यावत् सतभिर्यतिभिरेककयतिविकल्पाः १. क. २ एक-ग. ॥-श्वैककस्त-ग. ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् १९७

सप्त समुत्पद्यन्त इति सप्तको विन्यस्तः। एत एव चाङ्का द्विकयोगमुत्पादयन्तीति द्वितीयया प्रथमाया यतेरयोंगे द्विकयोग एक इत्येककः स एव ततस्तृतीयया द्वितीयस्याः प्रथमायाश्च योगे द्वाविति स एव द्विकः । द्वितीयाप्रथमयोश्च योगे एक इति स एवैकक इत्येककद्वि- काभ्यां मिलिताम्यां तिसृषु यतिषु द्विकयोगास्त्रयइति त्रिकः चतुर्थ्या प्रथमादीनां तिसृगां योगे त्रय इति स एव त्रिकः। तृतीयया द्वितीयया च तथैव द्वावेकश्चेति तावेव द्विकैककौ 5 मिलितैश्च त्रिमिरङ्कैश्र तिसृषु यतिषु षडिति षट्कः । पञ्चम्या चतसृणां योगे चत्वार इति स एव चतुष्कः। चतुर्थ्यादिना तथैव त्रयो द्वावेकश्चेति त एव त्रिकद्विकैंकका मिहितिश्र पञ्चसु यतिषु दशेति दशकः । एवं षट्सु पञ्चदशेति पञ्चदशकः। सप्तसु चकविशतिरेको त्तरया वृद्धचा ऊद्र्ध्वोद्र्व्वकमेग विन्यस्तैरुपर्युपरि प्रक्षिप्य मीलितैश्च द्विकयोगाः समुत्प- द्यन्ते इत्येकविशतिकः । उपरितनश्च सपकः सप्तभिर्यतिमिः षट्षड्भिः पञ्चपञ्चमिश्रत्वार-10 श्वतसृभिश्च त्रयस्तिसृभिर्द्वा द्वाम्यामेकश्च द्विकयोगा सप्तम्यादिसद्धावे जायन्त इत्येक- विंशतौ तेवु सप्तम्यादि यतिर्यथासम्भवं संयुञ्यत इति गात्रत एका यतिश्चरितार्थत्वात् परिहार्येति परिहृतः । न तत्राऽघस्तनोऽङ्ग: प्रक्षिप्त इत्यर्थः । तेन च सप्तकेनैककाः सप्त- विकल्पाः सूच्यन्त इति कथितमेव प्रक्षेप्याश्चैककेत्रिकादयोऽङ्कास्त्रिकयोगसमुत्पत्तये तथैव वृताः । तत्र च द्वितीयया प्रथमाया योगे द्विकयोग एको यादग् लब्धस्तादृशस्यैव तृतीयया 15 योगे त्रिकयोग एको लम्यत इति त्रिकयोगेष्वेककः स एव तृतीयया प्राक्तन्योदवयोयोंगे द्विकयोगा यादशस्त्रयो लव्ास्तादशामेव तेषां चतुर्थ्या योगे त्रय इति स एव त्रिकः । प्रथमादियतित्रययोगे एकश्चेति स एवैकक इति चतसृषु यतिषु चत्वारस्त्रिकयोगा इति चतुष्कः। चतुर्थ्या प्राक्तनीनां यतीनां योगे द्विकयोगा यादशः षड् लव्धास्तादृशामेव तेषां पञ्चम्या योगे षडिति स एव षट्कः। प्रथनादीनां चतसृणां योगे त्रय इति स एव त्रिकः । 20 प्रथमादियतित्रययोगे एकश्रेति स एवैकक इति पञ्चसु यतिषु दशत्रिकयोगा इति दशकः। एवं षट्सु दश षट् त्रय एकश्चेति त एव दशकषट्कत्रिकैककाः । मिलितैश्र विंशतिरिति विंशतिकः। सप्तसु च पञ्चदश दश षट् त्रय एकश्चेति त एव पञ्चदशकदशकषट्क- त्रिकैका: मिलितैश्च पञ्चत्रिंशदिति पञ्चत्रिशत्कः ।

तथा हि द्वितीयातृतीयाम्यां प्रथमाया योगे त्रिकयोग एक इत्येककः द्वितीया- 25 चतुर्थीम्यां प्रथमायास्तृतीयाचतुर्थीम्यां प्रथमाया द्वितीयस्याश्र योगे त्रय इति स एव त्रिकः। प्रथमादीनां तिसृणां योगे एक इति स एवैकको मिलिताश्च चतसृषु यतिषु त्रिकयोगाश्चव्वार इति चतुष्कः चतुर्थीपञ्चमीम्यां प्रथमादीनां तिसृणां तृतीयापञ्चमीभ्यों

१. चैकत्रि ग. ॥ २. पञ्चमीभ्यां प्रथमाद्वितीययोः द्वितीयापञ्चमीभ्याम् ग. ॥

कल्पलताविवेके

प्रथमाया योगे षडिति षट्कः तृतीयाचतुर्थीम्यां द्वितीयाचतुर्थीम्यां च तथैव त्रय इति त्रिकः । द्वितीयातृतीयाभ्यां तथवैक इत्येकको मिलिताश्च पञ्चसु यतिषु दशेति दशकः। पञ्चमीषष्ठीम्यां प्रथमादीनां चतसृणां चतुर्थीषष्ठीम्यां प्रथमादीनां तिसृगां तृतीयाषष्ठीभ्यां प्रथमाद्वितीययोद्वितीयाषष्ठीभ्यां प्रथमायाश्च योगे दशेति दशकः। चतुर्थीपञ्चमी प्रमुखस्य 5 द्वयस्य द्वयस्य योगे तथव षट् त्रय एकश्चेति षट्कत्रिकैकका मिलिताश्र षट्सु पदेु विंशतिरिति विंशतिक एवं सप्तसु पदेषु पञ्चत्रिंशत् त्रिकयोगाः समुत्पद्यन्त इति पञ्चत्रिं- शत्कः । अत्रापि सप्तकः षट्कनिष्पन् एकविशतिकश्च पञ्चत्रिंशत्त्रिकयोगेषु द्वे द्वे यती संयुज्येते इति गात्रतो यतिद्वयं परिहार्थमिति परिहतौ। प्रक्षेप्याश्चककचतुष्कादयोडङ्का- श्रतुष्कयोगसमुत्पत्तये तथव वृताः । तत्र च द्वितीयातृतीयाम्यां प्रथमाया योगे त्रिकयोग 10 एको यादग्लब्धः तादृशस्यैव चतुर्थ्या योगे चतुर्योग एको लम्यत इति चतुष्कयोगेष्वेककः स एव। चतुर्थ्या प्राक्तनीनां तिसृगां योगे त्रिकयोगा यादशश्वत्वारो लब्धास्तादृटशामेव तेषां पञ्चम्या योगे चत्वार इति स एव चतुष्कः प्रथमादियतिचतुष्टययोगे चैक इति स एवैककश्चेति पञ्चसु यतिषु चतुष्कयोगाः पञ्चेति पञ्चकः । एवं षट्सु यतिषु चतुष्कयोगा दश चत्वार एकश्चेति। त एव दशकचतुष्कैककास्तैश्च पञ्चदशेति पञ्चदशकः सप्तसु च 15 विशतिर्दश चत्वार एकश्रेति त एव विंशतिकादयस्तैश्च चतुष्कयोगाः पञ्चत्रिंशत्समुत्पद्यन्त इति 7व्वत्रिंशत्कः ! तथा हि द्वितीयादिभिस्तिसृभिः प्रथमाया योगे चतुष्क योग एक इत्येककः । द्वितीयातृतीयापञ्चमीभिः द्वितीयाचतुर्थीपञ्चमीभिश्च प्रथमाया योगे तृतीयाचतुर्थीपञ्चमीभिः प्रथमाया द्वितीयस्याश्च योगे चत्वार इति स एव चतुष्कः। प्रथमादियति-चतुष्टय- 20 योगे एक इति स एवैकको मिलिताश्च पञ्चसु यतिषु चतुष्कयोगाः पञ्चेति पञ्चकः । एवं षट्सु पदेषु चतुष्कयोगा: पञ्चदशेति पञ्चदशकः। सपसु पञ्चत्रिशत्कः अमुत्राऽपि सप्तक एकविशतिकः पञ्चकनिष्पन्नः पञ्चत्रिंशत्कश्र परिहतः । एककपञ्चकादयश् तथव धृताः । एवं पञ्चानां यतीनां योग एक इत्येककः स एव षट्सु पञ्चकयोगाः षडिति षट्कः सप्तसु चैकविशतिरित्येकविंशतिकः । अमुष्मिन्नपि चत्वारोऽङ्कास्तथेव परिहताः । 25 एककषट्कौ च तथैव धृतौ षण्णां योग एक इत्येककः स एव सप्तसु च षट्कयोगाः सप्तेति सप्तकः । उपरितनाश्चाङ्काः पञ्च तथैव परिहताः । एककश्च तथैव धृतः । सप्ानां च योगे सप्तकयोग एक इत्येककः स एव उपरितनाश्र षडङ्काः परिहता इति। प्रथम- १. प्रथमायाः षडिति ग. ॥ २. -षट्कः प्रथमाद्वितीययोः द्वितीयापञ्चमीभ्याम् जे. ॥। ३. प्रथमाद्वितीययोः द्वितीयापञ्चमीभ्यां द्वितीयाचतुर्थीभ्यां तृतीयाचतुर्थीभ्यां च. ग. ॥ ४ षण्णां योगे षट्कयोग- ग. ॥।

शब्दालङ्कारदर्शनम् १९९

षष्ठानां द्वितीयपञ्चमानां तृतीयचतुर्थानां च विकल्पानामेकत्र आद्रियमाणया अपरत्र परि- हियमाणया एकया द्वाम्यां तिसृभिः साम्यात् समत्वमवसेयम् । एवमुत्तरत्राऽपि वासना सुधीभिरभ्यूह्या। यदि वा अहवा पयाणि ठविउं अक्खे घेत्तूण वारणं कुज्जा। एक्किगदुगाइजोगा भंगाणं संख कायव्वा॥ १ । 5

इति वचनानुसारेण एकादिका एकोत्तरया वृद्धया सप्त यावद्यतीः स्थापयित्वा अक्खे इति लोष्ठान् प्रक्षिप्य सञ्चार्थ्य च एककद्विकादियोगसङ्ख्या कर्त्तव्या,। तथा हि एकैकस्यां यतौ लोष्ठे सञ्चारिते एककाः सप्त प्रथमायां यतौ लोष्ठे दत्ते द्वितीयादिषु च क्रमेणैकैकस्यां द्वितीयलोष्ठे सञ्चारिते षट् द्रितीयायां दत्ते तृतीयादिषु च तथैव पञ्च। तृतीयायां दत्ते चतुर्थ्यादिषु च तथैव चत्वारः । चतुर्थ्यां दत्ते पञ्चम्यादिषु च तथैव 10 त्रयः। पञ्चम्यां दत्ते षष्ठचादौ च तथैव दौ। षष्ठचां सप्तम्यां च दत्ते एक इति द्विक- योगा एकविशतिः। प्रथमाद्वितीययत्योर्लोष्ठद्वये दत्ते तृतीयादिषु च क्रमेणैककस्यां तृतीय- लोष्ठे सञ्वारिते पञ्च प्रथमातृतीययोश्चतुर्थ्यादिषु च तथैव चत्वारः। प्रथमाचतुर्थ्योंः पञ्चम्यादिषु च तथैव त्रयः प्रथमापञ्चम्योः षछचादौ च तथैव द्वौ प्रथमाषष्ठचोः सप्तम्यां च तथैवैकः । द्वितीयातृतीययोश्चतुर्थ्यादिषु च तथैव चत्वारः । द्वितीयाचतुर्थ्योः 15 पञ्चम्यादिषु च तथैव त्रयः । द्वितीयापञ्चम्योः षष्ठ्यादौ च तथैव द्वौ द्वितीयाषष्ठयोः सप्तम्यां च तथैवैकः। तृतीयाचतुर्थ्योंः पञ्चम्यादिषु च तथव त्रयः । तृतीयापञ्चम्योः षष्ठयादौ च तथैव द्वौ तृतीयाषष्ठ्योः सप्तम्यां च तथवैकः । चतुर्थीपञ्चम्योः षष्ठचादौ च तथैव द्वौ चतुर्थीषष्टचोः सप्तम्यां च तथैवैकः । पञ्चमीषष्ठयोः सप्तम्यां च तर्थैवैक इति त्रिकयोगा: पञ्चत्रिंशदित्येवं चतुष्कादियोगा अप्युन्नेयाः । अथवा 20

उभयमुहं रासिदुगं हेद्रिल्लागन्तरेण भए पढमे। लद्धह रासि विह्त्ते तससुवरि गुण त्ति संजोगा। इति वचनानुसारेण एककद्विकत्रिकचतुष्कपञ्चकषट्कसप्तकाननुलोमपङक्त्या लिखि- त्वा तदधस्तात् प्रतिलोमपङ्कत्या एककद्विकादयस्त एवाङ्का लेखनीया। ततश्चाधस्तनैक- कानन्तरेण द्विकेनोपरितनं प्रथमं सप्तकं विभजेत् । तत्र च साद्धस्त्रियो ये लम्यन्ते ते 25 तस्मिन् सप्तके तथैव स्थिते तदुपरि न्यस्यन्ते ततश्च लद्धहरासि विहत्ते इति। अधो- राशिना विभक्ते सत्युपरितनराशौ यल्लव्धं तेन सार्द्धत्रिकेण तस्य द्विकस्योपरि यः षट्क- स्तस्मिन् गुणिते द्विकसंयोगा एक विंशतिर्भवन्ति । ततश्राधस्तनद्विकानन्तरेण त्रिकेण एकविशतिके विभक्ते लब्धेन सप्तकेन तथैव गुणिते पञ्चके त्रिकसंयोगा: पञ्चत्रिंशत् चतुष्केन

२०० कल्पलताविवे के

पञ्चत्रिंशत्के विभक्ते लव्धेन पादोननवकेन चतुष्के गुणिते चतुष्कसंयोगास्तावन्त एवं। पञ्चकेन पञ्चत्रिशत्के विभक्ते लब्धेन सप्तकेन त्रिके गुणिते पञ्चकसंयोगा एकविशतिः। षट्केनैकविशतिके विभक्ते लव्धेन सार्द्धत्रिकेग दविके गुगिते षट्कसंयोगा: सप्त सप्तकेन सप्तके चिभक्ते लब्धेनै- ककेनैकके गुणिते सप्तकसंयोग एक एव। एककास्त्वधस्तनेनैककेनोपरितने सप्तके विभक्ते 5 सत्तैव लभ्यन्त इत्यन्त्यः सप्तकः स्थितक एवोपरितनराशौ ध्रियत इत्येककैः सप्तभिः सह सप्त- विंशत्यधिकशतम्। यद्वा स्थितेनागन्तुकं हन्यादीप्सितेन विभाजयेदित्यादिना वक्ष्यमाणेन न्यायेन एककद्विकादिसंयोगान् निर्दिशेत् । तथैव ह्युभयमुखं राशिद्वयं स्थापयित्वाऽघ- स्तनराशौ प्रागन्यस्य स्थितस्याभावात् सप्तकस्याहतेरसम्भवः । एककाश्च जिज्ञासिता इतीप्सितेनोपरितनेनैककेन तस्मिन् विभक्त तावन्त एव लभ्यन्ते। ततश्र स्थितेन सप्तकेन 10 सामान्यतो द्विकयोगसंख्यावाची अनन्तरो यः षट्कोऽत एव चाऽडगन्तुकस्तस्मिन्नाहते ईप्सितेन च द्विकेन विभक्ते द्विकयोगा एकविशतिर्भवन्ति। एवं चैकविशत्याहते पञ्चके त्रिकेन च विभक्ते पञ्चत्रिशत् । पञ्चत्रिंशता चाहते चतुष्के चतुष्केनैव च विभक्ते पञ्च- त्रिशदेव पञ्चत्रिशता चाहते त्रिके पञ्चकेन च बिभक्ते एकविशतिः । एकविशत्या चाहते द्विके षट्केन च विभक्ते सप्तसप्तकेन चाहते एकके सप्तकेन च विभक्ते एक एवेति सप्त- 15 विंशत्यधिकं शतं सार्थकेष्वेकोत्तरशतसङ्ख्येषु तर्ण्णकल्लोकेषु सदृशः प्रस्ताराः प्रतिष्ठाया- मेक: उष्गिहेक: अनुष्टुम्येको बृहत्यां द्वौ पङ्क्तौ द्वौ तुष्टुभि द्वावतिजगत्यां द्वौ शक्कर्यां द्वावतिशकयीं चत्वारोडष्टौ त्रयोऽत्यष्टौ दौ धृतावेकः अतिधृतावेकः कृतौ त्रयः प्रकृतावेक आकृतौ त्रयोऽभिकृतावेकः शेषजातावेक इति त्रयस्त्रिंशत् शेषाश्च विसदृशः प्रस्तारा अष्ट- षष्टिरिति सदशासदृशप्रस्तारास्वपि छन्दोजातिषु चतुर्विशतौ यतिविच्छेदिनी ह्येषेत्यत्र 20 छेन्दोमेदाद् इति यदुक्तं तद्वैसाद्श्यबाहुल्याभिप्रायेणेति॥

पदान्यत्रेत्यादि । मनु विरतिन जौ भजगणत्रितयं भजला गुरुर्यदि सुधाकलशः। तत्र च षटस्वपि पदेधूपादीयमानेषु शतधेनुवत् कमेणैककद्विकादियोगैः श्लोकास्त्रिषष्टिरुत्प- दयन्ते न च तत्र प्रायशः क्रियाकारकयोगो न च तथाविधप्रस्तारभेदः सहस्त्रं च तर्ण्णक- श्लोकाः समुत्पाद्यास्ते च प्रस्तारान्यतेन परिकल्प्यमानाः प्रतिपादं विकल्पानुत्थाप्य 25 प्रथमपादविकल्पैरुत्तरोत्तरपादविकल्पेष्वाहृतेषु यदि परं समुत्पधन्ते, तत्राऽपि षट्सु पदेषु क्रमव्युत्क्रमाम्यां संयुज्यमानेषु प्रतिपादं विंशत्यधिकं शतसप्तकं सदशासदृशप्रस्तारं विकल्पाः समुत्पद्यन्ते। तथा ह्युद्र्ध्वोद्र्व्वक्रमेणैकादीनेकोत्तरया वृद्धया षड् यावद् विन्यस्योत्तरोत्तरे पूर्वपूर्वेण गुण्यमाने षट्सु गुणितेष्वेतावन्त एवोत्पध्यन्ते। १. छन्दःप्रस्तारस्तस्य च बाहुल्यं विसदृशस्यात इदमुक्तम् ।

शब्दालङ्कारदर्शनम् २०१

एकैकवृद्ध एकादौ गुणिते चोत्तरोत्तरे। पदद्वयमुखानां स्यात् प्रस्तारः सक्रमाक्रमः ॥ पदद्वयेति पदद्वयप्रमुखानां पदद्वयत्रयचतुष्कपञ्चकषट्कादीनामित्यर्थः । अथवोभय- मुखे राशिदये परिस्थापितेऽधस्तनराशावादौ यः षट्कस्तेन हते पञ्चके त्रिशत् त्रिंशता च हते चतुष्के विंशत्युत्तरं शतं एवं त्रिके षष्टचधिकं शतत्रयं द्विके एकके च विंशत्यधिकं 5 शतसप्तकं विशत्यधिकं शतसप्तकमित्युपरितनराश्यङ्कसंयोगाः समुत्पद्यन्त इति पदषट्कयोगे विकल्पानां तावत्येव सङ्ख्या। राश्योरुभयमुखयोर्हतेऽधश्चोत्तरोत्तरे। एककद्विकादियोगा जायन्ते सक्रमाक्रमाः ॥ प्रस्तारश्वात्र विशत्यधिकेषु सप्तसु शतेषु षड्भिः पदैरविभक्तेषु लब्धे विंशत्युत्तरे शते 10 तावद्वारमेवाऽघोऽधःक्रमेण प्रथममेककास्ततो द्विका अनन्तरं त्रिकाः पश्चाचतुष्कास्तदनु पञ्चकाः पृष्ठतः षट्का इत्येका दीर्घा पडक्तिः प्रस्तार्यते। ततः पञ्चभिः शेषैः पदैर्विभक्ते विंशत्युत्तरे शते विशत्युत्तरे शते लब्धायां चतुर्विशतौ तावद्वारमेव तथव द्विकादय एककस्य एककत्रिकादयो द्विकस्य एककद्विकचतुष्कपञ्चकषट्कास्त्रिकस्य। एककद्विकत्रिकपञ्चक- षट्काश्चतुष्कस्य एककद्विकत्रिकचतुष्कषट्काः पञ्चकस्य एककद्विकत्रिकचतुष्कपञ्चकाः 15 षट्कस्य च दक्षिणत इति द्वितीया पड़क्तिः । अनन्तरं चतुर्भिः पदैर्विभक्तायां चतुर्विशतौ लब्धेषु षट्सु तावद्वारमेव तथव त्रिकादयो द्विकस्य द्विकचतुष्कपञ्चकषट्कास्त्रिकस्य द्विक- त्रिकपञ्चकषट्काश्चतुष्कस्य द्विकत्रिकचतुष्कषट्काः पञ्चकस्य। द्विकत्रिकचतुष्कपञ्चकाः षट्कस्य त्रिकादय एककस्य एककचतुष्कपञ्चकषट्कास्तिकस्य एककत्रिकपञ्चकषट्काश्चतु- षकस्य एककत्रिकचतुष्कषट्काः पञ्चकस्य एककत्रिकचतुष्कपश्चकाः षट्कस्य द्विकचतुष्क- 20 पञ्चकषट्का एककस्य चेत्येवं स्थितस्थितानामङ्कानां क्रमेणैव विन्यासे तृतीया पड्क्तिः। एवं च त्रिमि: पदैर्विभक्तेषु षट्सु लब्धे द्वये तावद्वारमेव चतुष्कपञ्चकषट्कात्रिकस्य त्रिकपञ्चक- षट्काश्चतुष्कस्य त्रिकचतुष्कषट्काः पञ्चकस्य त्रिकचतुष्कपञ्चकाः षट्कस्य चतुष्कादयो द्विकस्य चेत्येवं चतुर्थी पङ्क्तिः। पदद्वयेन विभक्ते द्रये लब्धे चैकके एकवारमेव पञ्चकषट्कौ चतुष्कस्य चतुष्कषट्कौ पञ्चकस्य चतुष्कपञ्चकौ षट्कस्य पञ्चकषट्कौ त्रिकस्येवेत्येवं पञ्चमी 25 पङ्क्तिः। एकेन च पदेन विभक्ते एकके लब्धे चैकके एकवारमेव षट्कः पञ्चकस्य पञ्चकः षट्कस्य षट्कश्चतुष्कस्य चतुष्कः षट्कस्य पञ्चकश्चतुष्कस्य चतुष्कः पञ्चकस्य चेत्येवं षष्ठी पडुक्तिः। यदि वा तियक्पड्क्त्या लिखिते राशौ षट्कस्याडधस्तादधोऽधःक्रमेण विंशत्युत्तर- शतमेव प्रथमं षट्कास्तदनु पञ्चकाः पश्चाच्चतुष्का अनन्तरं त्रिकास्ततो द्विकाः पृष्ठत एकका २६

२०२ कल्पलताविवे के

इत्येका दीर्घा पड्क्तिः प्रस्तार्यते ततश्च राशौ लिखितस्य षट्कस्य वामतो यः पञ्चकस्तत्सूचितैः पञ्चमिः शेषैः पदैर्विभक्त विंशत्युत्तरे शते लब्धायां चतुर्विशतौ तावद्वारमेव तथैव पञ्चकादयः षट्कस्य पञ्चकचतुष्कत्रिकद्विकैकवर्ज षट्कादयः पश्चकचतुष्कत्रिकद्विकैककानां च वामत इति द्वितीया पडक्तिः। राशौ पञ्चकस्य वामतो यश्चतुष्कस्तत्सूचितैश्वतुर्मिः पदैः विभक्तायां 5 चतुर्विशतौ लब्धेषु षट्सु तावद्वारमेव तथैव चतुष्कादयः पञ्चकस्य पञ्चकत्रिकद्विकैकका- श्चतुष्कस्य पञ्चकचतुष्कद्विकैककास्त्रिकस्य पञ्चकचतुष्कत्रिकैकका द्विकस्य पञ्चकचतुष्कत्रिक- द्विका एककस्य चतुष्कादयः षट्कस्य षट्कत्रिकद्विकैककाश्चतुष्कस्य षट्कचतुष्कद्विकैक- कास्त्रिकस्य षट्कचतुष्कत्रिकैकका द्विकस्य षट्कचतुष्कत्रिकद्विका एककस्य चेत्येवं परिशिष्ट- परिशिष्टानामक्कानां पश्चानुपूर्व्या विन्यासे वामतस्तृतीया पङ्क्तिः । एवं च त्रिकेण सूचितै- 10 स्त्रिभि: पदैर्विभक्तेषु षट्सु लब्धे द्वये तावद्वारमेव त्रिकद्विकैककाश्चतुष्कस्य चतुष्कद्विकैक- कास्त्रिकस्य चतुष्कत्रिकैकका द्विकस्य। चतुष्कत्रिकद्विका एककस्य त्रिकद्विकैककाः पञ्चकस्य पञ्चकद्विकककास्त्रिकस्य चेत्येवं चतुर्थी पड्क्तिः । द्विकसूचितेन पदद्वयेन विभक्ते दवये लब्धे चैकक एकवारमेव द्विकैककौ त्रिकस्य त्रिकैककौ द्विकस्य त्रिकद्विकावेककस्य द्विकैककौ चतुष्कस्य चतुष्कैककौ द्विकस्य चतुष्कद्विकावेककस्य चेत्येवं पञ्चमी पड्क्तिः । एकेन च 15 पदेन विभक्ते एकके लब्धे चैकके एकवारमेव एकको द्विकस्य द्विक एककस्य एककस्त्रिकस्य त्रिक एककस्य द्विकस्त्रिकस्य त्रिको द्विकस्य चेत्येवं षष्ठी पङक्तिः। प्रस्ताराक्के पदैर्भक्त लब्धा एकादयः क्रमात् । न्यस्याऽधोऽघः पुनर्भाज्याः पदैः शेषैस्ततः परम्॥ लब्घास्तत्र पुनर्न्यास्या भाज्या न्यास्याः पुनः पुनः ।

20 यावदन्त्यं पदं प्रोक्तः प्रस्तारः सक्रमाक्रमः ॥ यदि वेति पक्षे एकादय इत्यस्य स्थाने षट्कादय इत्युच्चारणीयम्। यदा च षड्म्यः पदेभ्यः पञ्चकयोगः प्रस्तीर्यते तदाऽन्त्यं पदमित्यन्त्यं पदद्वयं प्रतिपत्तव्यम्। तेने हि यो लब्ध एककस्तस्य शेषेणैकेन पदेन भागो न हर्त्तव्यो न च तल्लब्धस्य न्यासः पञ्चकयोगस्याS- भीप्सितत्वात्। चतुर्योगादौ त्वन्त्यं, पदत्रयाद्यवसेयं, तेन हि प्राग्लव्धेष्वेककेषु शिष्यमाणैः 25 पदद्यादिभिर्भागप्राप्तिरेव नास्तीति । एवमन्यत्राऽपि। ततश्च पदविच्छेदिनीत्यत्र छन्दो- भेदादित्युक्तत्वाद्विंशत्यधिकसप्तशतेम्यो निर्द्ार्यमाणास्त्रिंशद्विसदशाः प्रस्ताराः षड्विंशत्य- क्षरायामुत्कृति जातौ समुत्पधयन्ते । १२३४५६ । १२३५४६। १२३५६४। १२४३५६। १४२३५६।२१३४५६।२१३५४६।२१३५६४।२१४३५६। १. स्थान-ग. ॥ २. द्विकेन ।

शब्दालङ्कारदशनम् २०३

२३१४५६। २३१५४६।२३१५६४। २३४१५६।२३४५१६।२३४५६१ २२५१४६। २३५१६४।२३५४१६।२३५४६१।२३५६१४।२३५६४१ २४१३५६।२४३१५६। २४३५१६।२४३५६१।४१२३५६।४२१३५६ ४२३१५६।४२३५१६।४२३५६१। त्रिंशता च प्रथमपादविकल्पैरुत्तरोत्तरपादविकल्पेष्वाहृतेषु भूयांसस्तर्णकश्लोकाः 5 सञ्जायन्ते। तर्ण्णकश्लोकत्वं च समत्वाद् दुर्घटं धेनुश्लोकश्च न पृथग्भवतीति न तावदुचितः स षट्कयोगः। अत्र च यथासङ्चानुरोधेन प्रथमेऽर्द्व एव विकल्पाः परिकल्प्या इत्यादि यदु- पादेयपदत्रययोगे विवेचयिष्यते तत्तथाविधस्योपयोगस्याऽसन्दर्शनान विवेचितं सुशिक्षितैस्तु स्वयमभ्यूह्यमेवमुत्तरत्राडपि। पदपञ्चकयोगेडपि तावद्धच एव प्रस्तारेम्यो विवेच्यमाना: परस्पर परतश्च विसदृशप्रस्तारस्य द्वयस्य परस्परमेव सदृशप्रस्तारैस्ति्रिभियोंगे विंशतिः विसदृश- 10 प्रस्तारस्य चैकस्य सदृशप्रस्तारैश्रतुर्मियोंगे पञ्चेति पञ्चविंशतिस्त्रयोविंशत्यक्षरायाम् । १२३४५।१२३५४।१२४३५।१४२३५।२१३४५।२१३५४। २१४३५। २३१४५।२३१५४।२३४१५।२३४५१। २३५१४। २३५४१। २४१३५ । २४२१५।२४३५१।४१२३५।४२१३५।४२३१५।४२३५१।१२३५६। २१३५६।२३१५६।२३५१६। २३५६१ । द्वितीयस्य तु विसदृशप्रस्तारस्य सदृश- 15 प्रस्तारैश्चतुभिरेव योगे पञ्च । २३४५६ / २३५४६ / २३५६४ / २४३५६ ४२३५६ । पञ्चदशाक्षरायां जातौ जायन्त इति त्रिंशत्। अत्राऽप्युत्तरोत्तरपाद- विकल्पेष्वाहृतेषु त्रयोविंशत्यक्षरायां जातावनल्पाः पञ्चदशाक्षरायां तु स्वल्पाः सम्पदयन्त इति न बहुमानः। पदचतुष्टययोगेऽपि षष्टचधिकेम्यस्त्रिम्यः शतेभ्यो विभेदयमाना विसदृशप्रस्तारस्य द्वयस्य सदकूप्रस्ताराभ्यां द्वाभ्यां योगे द्वादश विसदृशप्रस्तारस्य 20 चैकस्य सदृशप्रस्तारैस्त्रिभियोंगे चत्वार इति विंशत्यक्षरायां जातौ षोडश। १२३४ । १२४३। १४२३ । २१३४। २१४३ । २३१४ । २३४१ । २४१३ । २४३१।४१२३।४२१३।४२३१।१२३५।२१३५।२३१५।२३५१। द्वादशाक्षरायां तु विसदशप्रस्तारस्थैकस्य त्रिभिः सदृशप्रस्तारैर्योंगे चत्वारः सदृशप्रस्तार- चतुष्टययोगे चैक इति पञ्च। २३४५ । २३५४ । २४३५ / ४२३५ / २३५६ / प्राच्यैश्च सममेकविशतिर्भवन्ति। अमुत्राऽपि पूर्ववदेव विंशत्यक्षरायां जातौ बहवो द्वादशा- 25 क्षरायां तु स्तोका: प्रस्तीर्यन्त इत्यनादरः । पदद्वययोगेऽपि त्रिंशतः पृथक् क्रियमाणाश्चतु- र्दशाक्षरायां जातौ चत्वारः १२।१४।२१।४१। षडक्षरायां तु विसदृशप्रस्तार- द्वययोगे द्वौ सदृशप्रस्तारद्वययोगे चैक इति त्रयः। २४ । ४२।२३। पूर्वेश्च सह

२०४ कल्पलताविवेके

सप्त समुत्पद्यन्ते। अस्मिन्नपि कियन्तः कियन्त एवं च वितन्यन्ते, न च तेषु क्रियाकारक- योगस्तथाविध इति न गौरवं, ततश्च सामान्येन पदविच्छेदिनीत्युक्तेऽपि पारिशेष्यात् पद- त्रययोग एवोपादीयते। तत्रापि च विंशत्युत्तरादेकस्मात् शतादुच्चीयमाना न चाक्षरायां जातौ ये विसदृशप्रस्तारस्थैकस्य सद्कप्रस्ताराभ्यां द्वाम्यां योगे त्रयः सदक्प्रस्ताराणां त्रयाणां 5 योगे चैक इति चत्वारः सम्भवन्ति । २३४ । २४३।४२३। २३५ ।न ते उररी- कर्त्तव्यास्तैर्हि उत्तरोत्तरपादविकल्पेष्वाह्तेषु केचिदेव निष्पध्यन्ते। ये तु सप्तदशाक्षरायां जातौ ते पुनरङ्गीकर्त्तव्याः। तत्र च सप्तदशाक्षरजातित्वं प्रस्ताराऽन्यत्वं चाऽन्यथा नोपपद्यत इत्याद्यस्य पदस्य सर्वत्र चतुर्थस्य यावत्सम्भवं, शेवाणां च सदशमात्रत्वाद्यच्छया। तन्रापि च द्वितीयस्मिन् पादे उपादेयक्रियापदान्यथाऽनुपपत्या तृतीयपञ्चमयोरेकस्य सर्वत्र द्वितीय- 10 षष्ठयोश्ष स्वेच्छयैकस्य यथासम्भवं न्यासे सदशप्रस्तारपरिहारे च विसदशप्रस्तारपदत्रययोगे षट्, विसदशप्रस्तारस्थकस्य सदशप्रस्ताराम्यां योगे त्रय इति नव विकल्पाः समुत्पद्यन्ते। एतेषु चान्तलघुना चतुर्थेन पदेन पादान्तर्वर्तिना स्वत एव विसदृशप्रस्तारं विकल्पद्वयं यद्विद्यते तदन्यतमस्यैकस्य सदृशप्रस्तारं विकल्पमेकं स्थापयित्वा सहस्रं तर्णकल्लोकाः समुत्पाद्या इति विवक्षावशेन वान्ते वक्र इति न्यायाङ्गीकरणादन्तगुरुत्वेन प्रस्तारान्यत्वमुत्पाद्य विसदृशो 15 दशमो विकल्पः परिकल्प्यः । तदितरस्य चैकस्य प्रसजन्नपि तद्विवक्षावशेनैव न न्यायोऽय- मङ्गीकर्त्तत्य इत्यादे पादे दशैव विकल्पाः । १४५/१५४ ४१५/४५१ ५१४ ५४११६५ २५१ ५१३ ५१४ ३ ३ ३ ३ ३ ३ २२ ३२ २ २ ३ ३३ ५३ ३५ 20 ५६/ ६६ ६ ६ अत्रादयेषु षट्सु विकल्पेष्वन्त्ये च दशमे यः पञ्चमपदसूचकः पञ्चकस्तदघस्तादस्त्रिक- स्तत्सूचितं तृतीयं पद पञ्चमपदस्थाने यदि वोच्चारणीयम्। सप्तमे च षष्ठस्य पदस्य स्थाने यदि वा द्वितीयतृतीयपञ्चमानां पञ्चमस्य च द्वितीयतृतीयषष्ठानां सम्भवः केवलं षष्ठे स्थिते तत्स्थाने द्वितीयस्मिन् वाऽग्रतः पञ्चमं तृतीयं वा तृतीयस्मिन् पञ्चमद्वितीयषष्ठानि 25 पञ्चमे च द्वितीयतृतीयषष्ठान्युच्चारणीयानि। एवमष्टमनवमयोरपि विकल्पयोरुन्नेयम्। एते च क्रियापदमवश्यमुपादातव्यमिति सर्वत्र पञ्चकसद्धावे द्वितीयस्मिन्नपि प्रभवन्ति, किन्तु यथा- सङ्ख्यविच्युतेर्भग्नप्रकरमत्वं यथासम्भवमर्थाऽसङ्गतिश्र मा भवत्विति प्रथमपादविकल्पैर्द्वितीय- पादविकल्पानाहन्तुमभिमताः । ततश्च यथासङ्ख्येनैव प्रथमद्वितीयपादद्वयविकल्पेषु स्थापितेषु प्रथमेडर्द्वे दशव विकन्पाः । तृतीयस्मिन्नपि पादे तावन्तः । १. हसिता इति॥।

शब्दालङ्कारदर्शनम् २०५

१२४ १४२/ २१४|२४१ ४१२/४२१ १२३/ ५६१ ६१५/२१४

६ ६ ६ ६ २२ २२ २२ ६

५५ ३३ ३३ ६६/ ६५ ५६

यच्च संयोगपरत्वेन पूर्वगुरुत्वेऽन्यदपि विकल्पद्वयं सम्भवति तत्र वाग्विलम्बत इति 5 दुर्निवारः परिहारः। अत एव च द्वितीयषष्ठवर्जमाद्येषु चतुर्न्त्ये च दैशमे द्वितीयपदस्थाने षछठं पदं यदि वोच्चारगीयं सप्तमे च द्वितीयस्य स्थाने तृतीयपञ्चमषष्ठानां तृतीयस्य च द्वितीयपञ्चमषष्ठानां प्रसक्तावपि द्वितीयस्मिन् स्थिते तत्स्थाने षष्ठे वाडग्रतस्तृतीयं पञ्चमं वा तृतीयस्मिन् पञ्चमे वा द्वितीयं षष्ठं वोचारणीयम् एवमष्टमनवमयोरपि परिकल्पनीयम्। तुर्येडपि च तावन्तः । 10

१३४। १४३/३१४। ३४१। ४१३/ ४३१ १५६/ ५१६ ५६१।३१४

२ २ २ २ २२ २२ २२ २

५ ५ ५ ५ ५ ५ ३३ ३ ३ ३३ ५ ६५ ६ ५ ६५

अत्राद्येषु षट्स्वन्त्ये च दशमे तृतीयस्य स्थाने द्वितीयं ञ्चमं वोचारणीयम्। सप्तमे 15 च पञ्चमस्य स्थाने द्वितीयतृतीयषष्ठानां षष्ठस्य च द्वितीयतृतीयाञ्चमानां प्राप्तावपि पञ्चमे स्थितेडग्रतो द्वितीयतृतीयषष्ठानि, तत्स्थाने द्वितीयस्मिन् तृतीयं पञ्चमं वा तृतीयस्मिन् द्वितीयं पञ्चमं वा षष्ठे च पञ्चममेवोच्चारणीयानि। यदा हि पञ्चममुच्चार्यते तदा तृतीयपादविकल्पेषु द्वितीयं षछं वा पदं यदुच्ारितं स्यात्तेन सह तत् सम्बन्धनीयम्। उपमानपद च तत्पाद- वर्त्त्येव तृतीयं तृतीयपादवर्त्ति प्रथमं पञ्चमं वा यथासम्भवं योजनीयम्। एवमष्टमनवम- 20 योरपि परामर्शनीयम्। ततश्रोत्तरोत्तरपादविकल्पेष्वाहृतेषु सहस्त्रं तर्णकल्लोकाः समुत्पद्यन्ते। प्रस्तारादिपरिज्ञानार्थ च विकल्पप्रमितानङ्कानेकादयेकोत्तरान् न्यसेत्। तेषां चैवान्त्यसंहारं शून्यादं परतोऽपि च । इत्युक्तेन नयेन प्रथमार्द्धविकल्पेषु दशसु दशस्वपि पड्क्तिष्वधोऽघःक्रमेग तदग्र- 25 तश्च तृतीयपादविकल्पेषु चतुर्थपादविकल्पेषु च तावत्सु तावत्सु तथव विन्यस्तेषु प्रथमार्द्ध- विकल्पे प्रथमे एकं द्वितीये द्वौ एवं दशमे दश यावत्। तृतीयपादविकल्पे प्रथमे शून्यं द्वितीये पूर्वेषामन्त्यसंहारं दशकं तृतीये। दशोत्तरिकोपस्थितां विशतिमेवं दशमे १. प्रभेदे॥ २. दशोत्तरिकोपस्थितां इति स्थाने अनन्तराणामेव प्राचीनानामन्त्यसंहारं इति ग. पुस्तके॥। 3

२०६ कल्पलताविवेके नवति यावत्। चतुर्थपादविकल्पे च प्रथमे शून्यं द्वितीये प्रेथमार्द्धान्त्यविकल्पतृतीयपादा- न्त्यविकल्पप्रमितानां संहारं शतमेकं तृतीये शतोत्तरिकोपस्थिते द्वे शते। एवं दशमे नवशतानि यावत् पुरः पुरो पुरो विन्यस्येत्। ततश्चकादिषु क्रमेग शून्ययोश्च लोष्ठे दत्ते दश पुनरेकादिषु तृतीयपादद्वितीयविकल्पपुरोवर्ततिनि दशके शून्ये च विंशतिः पुनः पुनरेका- 5 दिषु विंशत्यादौ शून्ये चैकविशतेरारम्य शतं पुनः पुनश्वैकादिषु तृतीयपादविकल्पानां पुरोवर्त्तिनि शून्यादौ शते च शतद्वयं शतद्वये च शतत्रयमेवं शतनवके सहस्त्रं प्रस्तीर्यते। एकादिषु क्रमेणैव खयोः पैङ्क्त्यादिशून्ययोः। शून्यादौ च शतादौ च लोष्ठं सञ्चारयेद् बुधः ॥ खेन शून्यं पङ्वत्या च दश लक्ष्यन्ते। क आद्यः को द्वितीय इत्यादिकया, पठित्वा 10 स्वेच्छयेत्यादिकया च कारिकया नष्टमुद्दिष्टं च निर्देश्यम्। केवलमधःशब्द उपलक्षणपरस्तेन पुरोवर्त्तिभिरप्यङ्कैन काचित् क्षतिः। सङ्ख्या चाघःपङ्क्तौ विन्यस्तानामङ्कानां मीलने परिकल्प्यते। यतीनां वा विकल्पानां वाडधस्ताद्विनिवेशितैः । अङ्कैः प्रस्तारसङ्ख्यां हि सङ्ख्याव निर्दिशेत् पराम् ॥

15 अथवोपरि निर्दिष्टलोउसघ्ारक्रमेज सङख्या विनिर्देश्या। यदि वा-प्रथमार्द्- विकल्पान् दशतृतीयचतुर्थपादविकल्पान् दश दश च तिर्यक्पड्क्त्या विन्यस्योपरि चैकैकं दत्वा स्थितेनागन्तुकं हन्यादिति न्यायोऽनुसर्त्तव्यः । अत्र हि प्रथमे दश स्थिता आहन्त- व्यतया चोत्तरे दशागन्तुकाः । तैश्र यच्छतं तदप्युत्तरेषामाहन्तव्यानां दशानामपेक्षया स्थितमेव स्थितागन्तुकैश्च विकल्पैः क्रमेणैकैक एव श्लोक उत्पाद्य इत्युपरितन एकक ईप्सित 20 एव। ततश्च दशभिराहतैर्दशभिः शतं शतं चैकेन विभक्तं शतमेव शतेन चाहतैर्दशभिः सहस्त्रं सहस्रमप्येकेन विभक्तं सहस्रमेवेति। इह हि इत्यादि। 'जसौ जसयला वसुग्रह्यतिश्च पृथ्वी गुरुः'। तत्र च सम्बो- धनाग्रगेषु षटस्वपि पदेषूपादीयमानेषु विंशव्युत्तरात् शतादुचीयमानैर्विसदृशप्रस्तारैर्द्रा- विंशत्या। १२३४५६ । १२३४६५।१२३५४६।१२३५६४।१२३६४५। 25 १२४३५६/१२४६२५।१२६३४५।१२६३५४।१२६४३५।१३२४५६। १३२४६५।१३२५४६।१३२५६४।१३२६४५।१३२६५४।१३५२४६।

१. प्रथमा ...... संहारं इति ग. पुस्तके नास्ति ॥ २. तृतीये ...... द्वे शते इति ग. पुस्तके नास्ति ॥ ३. ग. पुस्तके नास्ति ॥ ४. दशादि ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् २०७

१२५४३६।१४३२५६।१४५२३६। विकल्पैः प्रतिपादं भवद्िरुत्तरोत्तरपादवि- कल्पेष्वाहन्यमानेषु सप्तदशाक्षरायां जातौ भूयांसः। पृथ्वीच्छन्दस्येव वा सदृशप्रस्तारैश्वतुर्मि- र्विकल्पै :- १२३४५६।१२५४३६।१४३२५६।१४५२३६। अल्पीयांसस्तर्ण्ण- कलोका: समुत्पद्यन्ते। तर्ण्णक लोकत्वं च तुल्यत्वाद् दुरुपपादं धेनुलोकश्च पृथग न भवति। सम्बोधनाग्रगे पदपञ्चकेऽपि तावद्गय एव प्रस्तारेम्य एकोनविंशत्या।१२३४५। 5 १२३४६। १२३५४। १२३५६।१२४३५।१२४६३।१२६३४।१२६३५। १२६४३। १३२४५।१३२४६।१३२५४।१३२५६।१३२६४।१३२६५। १३५२४।१३५२६।१३५६२।१३६२५। तथव चतुर्दशाक्षरायां जातौ बहवः। पदत्रयेऽपि विंशतेः प्रस्तारेम्यो विसदृशप्रस्तारैः पञ्चभिः १२३।१२४।१२६।१३२। १३५ विकल्पैरष्टाक्षरायामल्पतराः । पदद्वयेऽपि पञ्चम्यः प्रस्तारेम्यो विसदृशविकल्पद्वयेन 10 १२। १३ । पञ्चाक्षरायामल्पतमाश्च भवन्तीति षट्कपञ्चकत्रिकद्विकयोगा नाङ्गीकर्तुमु- चिताः, पारिशेष्याच्च पदचतुष्टययोग एवोपादातुं न्याय्यः । तत्राऽपि च षष्टेरुच्चीयमाने- व्वेकादशाक्षरायां जातौ विसदृशप्रस्तारेष्वेकादशसु 'रोनराविह रथोद्वता लगौ' इति रथो- द्वतायां च सदृशप्रस्तारेष्वष्टसु सम्भवत्सु। हरयुक्तोऽन्तरे वर्णे x क > प क्रप्रा (x ख ५ फा)दिभिः क्वचित्। 15 लघुताऽशेषभाषासु निर्दिष्टा पूर्वसूरिभिः ॥ इत्युक्तेन न्यायेन पूर्वस्मिन्नेकेत्रोत्तरस्मिन् द्वैयोरलघुतायां विधीयमानायां दशसु दशसु १२३४। १२३५। १२४३ । १२६४। १२६५। १३२४। १३२५ । १३५२ । १३५६।१४२६।३२५१।३२६१।३४५१। ३४६१।५२३१ । ५४३१। ६२३१। ६२५१।६४३१ । ६४५१ । विकल्पेषु पादं पादं प्रतिकृतपदेषूत्तरोत्तर ं 2 0 चाहतेष्वयुतमयुतं तर्णकल्लोकाः समुत्पदयन्ते। प्रस्तारादिपरिज्ञानार्थ च पूर्ववदेव विकल्पा- नामङ्कानां च विन्यासः । केवलं पूर्वत्र प्रथमार्द्वतृतीयचतुर्थपादविकल्पेषु येडङ्कास्तानत्र प्रथमद्वितीयतृतीयपादविकल्पेषु चतुर्थपादविकल्पे च प्रथमे शून्यं द्वितीये सहस्रमेकमेवं दशमे नवसहस्राणि यावद्विन्यस्येत्। ततश्च प्रस्तारो नष्टमुद्दिष्टं सङ्ख्या च पूर्ववदेव विनि- देश्या। यदत्र च चतुर्थ विकल्पजालं तत्तेनैव क्रमेण लोष्ठे दत्ते प्रस्तार्यं स्थितेन च 25 सहस्त्रेणाहन्तव्यमेकेन च विभाज्यमिति। अत्र हि इत्यादि। 'म्नौ म्नौ यौ यः प्रकृत्यां स्वरमुनितुरगैः कीर्त्तिता स्नग्धरेयम्'। तत्र च पदनवकादियोगेषु क्रमेण क्रमव्युत्क्रमाभ्यामङ्गीक्रियमाणेषु समुत्पद्यमानैः सदशैरसद- १. १३२६ ॥ २. ३२६१ । ३४६१॥।

२०८ कल्पलताविवेके शैर्वा प्रस्तारैः कैव वार्त्ता प्रतिष्ठादिष्वप्यक्षरजातिषु क्रमेण क्रमव्युत्कमाम्यां च प्रस्तारसाद- श्येन प्रस्ताराऽन्यत्वेन वा यगौ व्रीडेति व्रीडादिषु प्रस्तारसादृश्येनाजमुखे षोडशकलगं तैः स्यान्मात्रासमकं ल्नवमैः पादैरिति मात्रासमकादिषु च च्छन्दःसु प्रस्ताराऽन्यत्वसादृश्याभ्यां परिकल्प्यमानाः स्वल्पतमाः स्वल्पतराः स्वल्पा बहवो बहुतरा बहुतमाश्च विकल्पाः प्रति- 5 पादमुत्पद्यन्त इति वैतालीयौपच्छन्दसका पातलिकास्तत्प्राच्यवृत्तयश्चैव मात्राछन्दांस्याद- रणीयानि तत्रापि तुर्य एवामीषां सङ्करः साध्यं साधयतीत्याद्यपादत्रये प्रतिपादमेकैकेन छन्दसा विकल्पाः परिस्थाप्या इति व्यवस्थिते पदक्रमेण केचिदेवोत्पद्यन्त इति पदक्रमव्यु- त्क्रमपक्षे कक्षीक्रियमाणे पदचतुष्यप्रस्ताराच्चतुर्विशत्युत्तरत्रिंशच्छतपरिच्छिन्नात्पद पञ्चकप्रस्ता- राच्च विंशत्यधिकशतसमन्वितपञ्चदशसहस्त्रपरिकलिताद्विवेच्यमाना आदये पादे आपातलिकाSपि 13 तथा स्यात् किन्त्वेतस्यां तेत्र भगौ ग इत्यापातलिकायां पदचतुष्टययोगे विकल्पाः पञ्च- विंशतिः। १२४८।१२४९।१४८३।१९४२।१९४८।२१४८।२१४९। २४८३/२९४१।२९४८।४५८३।४६८३।५३४१।५३४२।५३४८। ५३४९।५६८३।८३४१।८३४२८३४९।९१४२।९१४८।९२४१। ९२४८। ९४८३ ।

15 द्वितीयस्मिन् लर्नान्ता विषमे षडेव ला वैतालीयांहौ समेष्टते समयोस्तु न षड् निरन्तरा योज्यो नैव समः परेण लेति वैतालीये पदचतुष्टययोगे त्रयोविंशतिः पूर्वो यदि पञ्चमान्वितः प्राच्यवृत्तिरिह युग्मपादयोरिति प्राच्यवृत्त्यामेक इति यदि वा नवधोक्तानां र्लगास्पदे यावौ- पच्छन्दसकं तदादीनामत्यौपच्छन्दसके पदपञ्चकयोगे एकान्नविशतिप्राच्यवृ्त्त्यां पञ्चेति च चतुर्विशतिः।१२७४।१२७६।१२८७।१९७४।१९७६।१९८७। 20 २१७४|२१७६।२१८७।२९७४।२९७६।२९८७।५३७४।५३७६। ५३८७। प्रा ७३६४।८३७४।८३७६।९१७४ ।९१७६ ।९१८७। ९२७४। ९२७६ । ९२८७! यदि वा १४२६३ । १४९६३। २४१६३ / २४९६३।४१२६३।४१९६३/ ४२१६३। ४२९६३ प्रा ४६५७३ । ४८५७३। ४८६७३।४९१६३।४९२६३।५६४७३। प्रा ५८१६३ । प्रा 25 ५८२६३/ प्रा ५८४७३। ५८९६३ ८५१६३।८५२६३। ८५९६३। ८६४७३ । ९४१६३ / ९४२६३ / तृतीयस्मिन् वैतालीय एव पदचतुष्टययोगे पञ्चविंशतिः। १२६४ । १४७६। १४८७।१९६४।२१६४।२४७६।२४८७।२९६४।४१७६।४१८७। १. लगास्पदे॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् २०९

८५७४। ८५७६। ८६७४ ।९१६४।९२६४ ।९४७६।९४८७/

तुर्ये च श्लोकस्याऽन्यथाऽनुपपत्या क्रियाकारकादिपदयोगोऽवश्यमभ्युपगन्तव्य इत्यष्ट- मनवमपदयोः सर्वत्राऽवस्थितयोरापातलिकायां चतुर्णां पदानां योगेऽष्टम्यश्चतुर्मिः पञ्चानां योगे पञ्चविंशतेर्दशभिः प्राच्यवृत्तिद्वये न चेति षोडशभिर्वैतालीये चतुर्ण्णां योगे द्वात्रिशत- 5 श्वतुर्मि: पञ्चानां योगे त्रिम्यः एकेन प्राच्यवृत्तित्रयाच्चैकेनेति ्््दके ञ्चनां योगे दशम्य एकेन पञ्चम्यः प्राच्यवृत्तिम्यश्चैकेनेति द्वाभ्यां च चतुर्विशतिः समवतिष्ठन्ते। १९८३ । २९८३।९१८३/९२८३। १८६४९। २८६४९। ५६९४८ ।

प्रा ५८२४९। प्रा ५८९४२।१९८७।२९८७।९१८७।९२८७। प्रा 10 ५८९६४।८५९६४। ८५९६३। प्रा ५८९६३ । ये च तुर्य एवाSडपातलिका प्राच्यवृत्तौ पदचतुष्टययोगे सप्त।५७८३।७३४१।७३४२।७३४८।७३४९ ७५८३। ७६८३ । वैतालीयप्राच्यवृत्तावेकः । ७३६४ । औपच्छन्दसके नव चेति। १२७३।१९७३ २१७३ । २९७३। ४१७३।५१७३।८१७३।९१७३ । ९२७३ सप्तदश। तेष्वष्टमनवमपदयोगो न विद्यत इति न केचिदङ्गीकृताः । 15

यस्तु पञ्चविंश औपच्छन्दसकप्राव्यवृत्तावादाववनिपदे परिस्थाप्यमाने विवक्षि- तश्च सन्धिर्भवतीति नयेन विकल्पः सम्भवति। ४८९६३ । स पञ्चसु काव्यप्रभेदेषु संहितां न करोमीति स्वेच्छा सकृदपि दोष इति दुष्ट्त्वादूरापास्तः । ये तु प्रथमे आपात- लिकोदीच्यवृत्तौ चतुर्णा पदानां योगे षट् । ५४८३।६३४१।६३४२।६३४८। ६३४९। ६५८३ । औपच्छन्दसकवैतालीययोश्वैकस्मिन्नुदीच्यवृत्तिद्वयेन सह षोडश । 20 १२६३।१४७३। १९६३ । २१६३। २४७३ । २९६३। ४५७३। ४६७३ । उ५४७३।५६७३। उ ६५७३। ८५७३ । ८६७३ । ९१६३ । ९२६३ । ९४७३। अपरस्मिन्नुदीच्यवृत्तिचतुष्टयेन समं षड्विंशतिः। १२६४। १४७६ । १४८७।१९६४।२१६४।२४७६।२४८७।२९६४।४५७६।४५८७/

४६८७।५३६४। उ ५४७६। उ ५४८७॥५६७४।५६८७उ६५७४ / 25

उ६५८७।८३६४।८५७४।८५७६।८६७४।९१६४।९२६४।९४७६। ९४८७। द्वितीयस्मिन् वैतालीये एव पञ्चानां पदानां योगे पञ्चभि: प्राच्यवृत्तिमिः सह दश। प्रा ४६५८७।४८५७६।५६४८७। प्रा ५८१६४। प्रा ५८२६४। प्रा ५८४७६। २७

२१० कल्पलताविवे के प्रा५८९६४।८५१६४।८५२६४।८५९६४। औपच्छन्दसक एव चतुर्णा योगे षट्। १२७३।१९७३।२१७३।२९७३।९१७३।९२७३।आपातलिकायां च चतुर्णा योगे सप्तभिः प्राच्यवृत्तिभिः सह त्रयोदश। १२८३।१९८३।२१८३।२९८३। प्रा ५७८३। प्रा ७३४१। प्रा ७३४२। प्रा ७३४८। प्रा ७३४९। प्रा ७५८३ । 5 प्रा ७६८३।९१८३।९२८३। पञ्चानां योगे सप्तभिः प्राच्यवृत्तिभिः सह चतुश्चत्वा- रिंशत् । १५६४२।१५६४८।१५६४९।१८६४२।१८६४९।२५६४१। २५६४८।२५६४९। २८६४१। २८६४९। प्रा ४६५८३। ५६१४२ । ५६१४८।५६१४९। ५६२४१ । ५६२४८। ५६२४९ / ५६४८३ / ५६९४१।५६९४२।५६९४८।प्रा५८१४२। प्रा ५८१४९। प्रा५८२४१। 10 प्रा ५८२४९।प्रा ५८९४१।प्रा ५८९४२।८५१४२।८५१४९।८५२४१। ८५२४९।८५९४१।८५९४२।८६१४२।८६१४९।८६२४१।८६२४९। ८६९४१।८६९४२।९५६४१।९५६४२।९५६४८।९८६४१।९८६४२। तृतीयस्मिन् वैतालीयोदीच्यवृत्तौ चतुर्णा योगे दवौ। ६५७४। ६५८७ । औपच्छन्दसके एकयोदीच्यवृत्त्या सह षोडश । १२६३ । १४७३ । १९६३।२१६३।२४७३। ९१६३। ९२६३।९४७३ । आपातलिकायामुदीच्यवृत्तिपञ्चकेन साकमेकत्रिंशत् २४८३।२९४१।२९४८।४१८३।४२८३।४९८३।५३४१।५३४२। ५३४८।५३४९।५६८३।उ६३४१।उ ६३४२।उ ६३४८। उ ६३४९। 20 उ ६५८३।८३४१।८३४२।८३४९।९१४२।९१४८।९२४१।९२४८। ९४८३ । ते परिगणनमभिमतं विहन्युरिति नेष्टाः। अयुजि चाष्टमात्राणां युजि च षण्मात्राणामसम्भव इति तद्विकल्पकल्पनैवायासकरीति समवस्थितेषु प्रतिपादविकल्पेवूत्तरोत्तरमाहृतेषु लक्षत्रयं षष्टिसहस्त्रसमन्वितं श्लोकतर्णकाः समुत्पद्यन्ते। प्रस्तारादिपरिज्ञानार्थ च पूर्ववदेव प्रतिपादविकल्पेष्वधोऽघःक्रमेणाग्रतोडग्रनश्च 25 पड्क्तिभिर्विन्यस्तेषु प्रथमपादविकल्पे प्रथमे एकं द्वितीये द्वावेवं पञ्चविंशे पञ्चविंशति यावत्। द्वितीयपादविकल्पे प्रथमे शून्यं द्वितीये पञ्चविंशति तृतीये पञ्चाशतमेवं चतुर्विशे पञ्चसप्त- त्यधिकानि पञ्च शतानि यावत्। तृतीयपादविकल्पे प्रथमे शून्यं द्वितीये षट् शतानि तृतीये द्वादशशतान्येवं पञ्चविशशतचतुष्टयाधिकानि चतुर्दश सहस्राणि यावत्। चतुर्थपादविकल्पे १. विषमे ॥ २. समे ॥

शब्दालङ्कारदर्शनम् २११ .. प्रंथमे शून्यं द्वितीये पञ्चदश सहस्राणि तृतीये त्रिंशत् सहस्राण्येवं चतुर्विशे पञ्चचत्वारिंशत् सहस्राधिकं लक्षत्रयं यावदक्कान् विन्यस्येत्। ततश्च प्रस्तारो नष्टमुदिष्टं सङ्ख्या च पूर्ववदेव विनिर्देश्या।। तथाहि इत्यादि। अमुत्राऽपि पूर्ववदेव वैतालीयौपच्छन्दसकापातलिका तत्प्राच्य- वृत्तय उदीच्यवृत्तौ द्वितीयलोऽग्रयेण युतो विषमांहियुग्मक इति तदुदीच्यवृत्तयश्च परिग्रही- 5 तव्याः। तत्राऽपि त्रिषु पादेषु चतुरुत्तरपञ्चशतपरिगणितात् पदत्रयप्रस्तारात् पूर्व विनिर्दिष्टात् पदचतुष्टयपञ्चतयप्रस्तारद्रयाचतुर्थे चत्वारिंशदधिकसहस्त्रपञ्चकपरिकलितात् पदचतुष्टय-

च्यमाना: प्रथमे पादे औपच्छन्दसके पदत्रययोगे चत्वारः पदचतुष्टययोगे षोडशेति विंशतिः। ११६३। २२६३।५५७३।९९६३। ८४६६३। १४८८२। १४८८९ । 10

पातलिकायां पदत्रययोगे दश वैतालीये तैत्रैव पञ्चदशेत्यौपच्छन्दसके पदत्रययोगे चत्वार उदीच्यवृत्तौ दौ वैतालीये तत्रैव पञ्चदशोदीच्यवृ्त्त्यां चत्वार इति च पञ्चविशतिः ।

९९४२।९९४८। ११६४।२२६४/ ५५७४।५५७६।५५८७।९९६४। १२६६।१९६६। २१६६/ २९६६। ४३६६। ५३६६। ८३६६।९१६६ । ९२६६ । यदि वा ११६३। २२६३।५५७३।९९६३।उ४४७३।उ६६७३। ११६४।२२६४।५५७४।५५७६।५५८७/९९६४/ १२६६।१९६६/ २१६६।२९६६।४३६६।५३६६। ८३६६।९१६६।९२६६।उ४४७६ । 20 उ४४८७।उ ६६७४। उ ६६८७ । द्वितीयस्मिन्नौपच्छन्दसके पदत्रययोगे त्रयः प्राच्यवृत्तौ द्वौ पदपञ्चकयोगे त्रयः प्राच्यवृ्त्यां त्रयो वैतालीये पदत्रययोगे नव प्राच्यवृ्त्त्यां च पञ्चेति पञ्चविंशतिः।११७३।२२७३।९९७३।प्रा ५७७३। प्रा ८७७३। ५६४८८१। ५६४८८२। ५६४८८९ प्रा ४६५८८१। ४६५८८२॥

९९७४।९९७६। ९९८७। प्रा ७३६६ । प्रा ५७७४ । प्रा ५७७६ । प्रा ८७७४। प्रा ८७७६ । यदि वौपच्छन्दसके पदपञ्चकयोगे तैथैव षट् वैतालीये तथव चतुर्दशेति विंशतिः।५६४८८१।५६४८८२।५६४८८९। प्रा ४६५८८१। १. पदत्रययोगे । २. प्राच्यवृत्तिभिः ।

२१२ कल्पलताविवेके

प्रा ४६५८८२। प्रा ४६५८८९।११७४।११७६।११८७।२२७४ । २२७६।२२८७।९९७४।९९७६।९९८७/परा ७३६६। प्रा ५७७४ । प्री ५७७६। प्रा ८७७४ । प्रा ८७७६ । तृतीयस्मिन्नौपच्छन्द सके तिसृ भिरुदीच्य वृत्तिभि ः सह पदचतुष्कयोगे पञ्चविशतिः । ४४१६३। ४४२६३/४४९६३।४५६६३/ 5 ४८६६३। ५४६६३। ८४६६३।१४८८२। १४८८९। २४८८१ ॥ २४८८९। ९४८८१। ९४८८२। ४१८८२। ४१८८९। ४२८८१ । ४२८८९। ४९८८१। ४९८८२। ५६८८१। ५६८८२५६८८९॥ उ ६५८८१। उ ६५८८२। उ ६५८८९।

चतुर्थे च क्रियापदं कर्मपदं चावश्यमुपादातव्यमित्यष्टमस्य सर्वत्र द्वितीयया षष्ठचा 10 च सम्भवति दशमे पदे नवमदशमयोस्तदितरस्य वा यथासम्भवं प्रयोगेऽवस्थिते आपात- लिकायामेकस्य पदस्य दिरुक्तया पदचतुष्टययोगे दश प्राच्यवृत्तावेकः पदपञ्चकयोगे चत्वा- रिंशत् प्राच्यवृत्त्यामष्टावित्येकान्नषष्टिः त्रिरुक्त्या पदचतुष्टययोगे षट् प्राच्यवृत्तौ द्वौ पदप- ञ्वकयोगे द्वाविति दशपदद्वयस्य द्विरुक्त्या पदचतुष्टययोगे एकः प्राच्यवृ्त्त्यां त्रयः पदपञ्चक- योगे त्रयः प्राच्यवृत्तावेकः इत्यष्टौ पदत्रयस्य तथव पदचतुष्टययोगे प्राच्यवृत्तावेक एकस्य 15 पदस्य द्विरुक्त्याऽपरस्य च त्रिरुक्त्या पदचतुष्टययोगे द्वाविंशत्यशीतिः समुत्पद्यन्ते।११८६९ ११८६१०।२२८६९।२२८६१०।९११४८।९२२४८।९९१८३ । ९९२८३।१९९८३।२९९८३।प्रा ९६६८३।९९१८६१०।९९११०४८। ९९१०१४८।९९२१०४८।९९२८६१०।९९४१०८३।९९१०४८३।

20 २९९१०४८।२९९८६१०। ४९९१०८३। १८६४९९। २८६४९९ । ८११०४९९। ८३१०४९९। ८५२४९९। ८६१४९९ । ८६२४९९/ ४९१०१०८३। ९४१०१०८३। ९१०१०४८३ । १९१०१०४८ । २९१०१०४८। ९१०१०१४८। ९११०१०४८ । ९२१०१०४८। ९१०१०२४८।८५१०१०४२ ८६१०१०४२। १८६४१०१० । 25 २८६४१०१० । ८५२४१०१० । ८६१४१०१०। ८६२४१०१० । ९८१४१०१०।९८३४१०१०। प्र ९६६१०४८। प्रा ८८२४१०९। प्रा ५८२४९९।प्रा ८७१०४९९।८१०३४९९। प्रा ५८१०१०४२।प्रा ५८२४१०१०।परा ८९३४१०१०।९९९१४८।९९९२४८।९९९४८३। ९९९१०८३। ४९९९८३। ९१०१०१०८३। प्रा ४४४८६९ । प्रा

शब्दालङ्कारदर्शनम् २१३

४४४८६१०।९९९४८६१०। ४९९९८६१० । ९९१०१०८३ । प्रा ८८२४९९।प्रा ८८२४१०१०।प्रा ८८१०१०४२।८५१०१०४९९।

९९१०१०१०४८।९९९१०१०४८। ये च प्रथमे आपातलिकोदीच्यवृत्तौ पद- त्रययोगे द्वौ। ४४८३६६८३। औपछन्दसकोदीच्यवृत्तौ पदचतुष्केयोगे षट् ५४८८१। 5

कायां पदत्रययोगे त्रयः, पदचतुष्टययोगे सप्तभिः प्राच्यवृत्तिभिः समं त्रयोदशेति षोडश। ११८३ । २२८३/९९८३। ४४१८३। ४४२८३।४४९८३।१४४८३ । २४४८३। ९४४८३। प्रा ४६६८३। प्रा ८८१४२। प्रा ८८१४९। प्रा ८८२४१। प्रा ८८२४९। प्रा ८८९४१। प्रा ८८९४२। औपच्छन्दसके पदचतु- 10 ष्टययोगे पञ्चदशभिः पञ्चदशभिः प्राच्यवृत्तिभिः सममेकोनचत्वारिंशत् । ४११६३। ४२२६३ । ४४१७३ । ४४२७३ । ४४९८३ ।१४४७३।२४४७३ । ९४४७३ / प्रा ४६६७३ । १५६६३ / ३५६६३। ९५६६३ । १८६६३ / २८६६३।९८६६३ । ग्रा ७४६६३। प्रा ८८१६३। प्रा ८८२६३ । प्रा ८८९६३। प्रा ८८४७३।१२८८९।२८८९।९१८८२।९२८८१/15 १९८८२।२९८८१।३३८८११५९८८२ ५३८८९। प्रा ५७८८१। प्रा ५७८८२। प्रा ५७८८९।पा ७१८८१।शा ७५८८२।ग्रा ७५८८९। ४९९६३। परा ७६८८१। प्रा ७६८८२। प्रा ७६८८९। वैतालीये पदचतुष्टययोगे अष्टभिः प्राच्यवृत्तिभिः सह त्रिचत्वारिंशत् । ४४१७६। ४४२७६। ४४९७६ /

२४४८७। ९४४८७। प्रा ४६६८७/ ११६६४।२५६६४/ ९५६६४ / १८६६४। २८६६४ । ९८६६४। १४२६६/ १४९६६/ २४१६६ / २४९६६ / ९४१६६ । ९४२६६। ४१२६६ । ४२१६६१४१९६६ । ४२९६६।४९१६६।४९२६६। प्रा ५८१६६।पा५८२६६। प्रा ५८९६६। ४८३६६। ८४३६६। ८११६६। ८५२६६। ७९६६। प्रा ८८१६४ | 25 प्रा ८८२६४। प्रा ८८९६४। प्रा ८८४७६ । तृतीयस्मिन्नापातलिकायां पदत्रय- योगे एकयोदीच्यवृत्त्या साकमेकादश। ११४२।११४८।११४९। २२४१। २२४८।२२४९।५५८३।उ ६६८३।९९४१ । ९९४२ । ९९४८ । वैतालीये तत्रैवोदीच्यवृत्तिद्वयेन सह षोडश । ११६४। २२६४।५५७४।५५७६। १. पञ्चक-ग. ॥

२१४ कल्पलताविवेके

उ६६७४।उ६६८७।५५८७।१२६६।१९६६ । २१६६। २९६६ । ९१६६।९२६६। ५३६६ । ८३६६ । ९९६४ । औपच्छन्दसके तत्रैवैकयो- दीच्यवृत्त्या सह पञ्च। ११६३ । २२६३। ५५७३ । उ ६६७३ । ९९६३ । सम्भवन्ति ते पूर्वस्मिन्निव नेष्टाः । ये तु त्रिष्वपि पादेषु सर्वच्छन्दः स्वकपदत्रिरुक्त्यादिना 5 चतुर्थे वैतालीयौपच्छन्दसकयोरेकपदद्विरुक्त्यादिना च क्रियापदाद्यवश्यंभावे सम्भवन्ति तेऽपि तथैव नेष्टाः । अपरे चतुर्थे पादे आदौ सम्बोधनादग्रतश्व दशमपदसद्गावेन क्रियापदादि- विरहितत्वेन च ये विलक्षणास्तद्विकल्पकल्पनाऽप्यायासकरीति समुत्पन्नेषु प्रतिपादविकल्पेषृत्तरो- त्तरमाहतेषु प्रयुत श्लोकतर्ण्णकाः समुत्पयन्ते। प्रस्तारादिपरिज्ञानार्थ च पूर्ववदेव प्रतिपाद- विकल्पेष्वधोऽधःक्रमेगाSग्रतोऽग्रतश्च पडि्क्भिर्विन्यस्तेषु प्रथमपादविकल्पे प्रथमे एकं 10 द्वितीये द्वावेवं विशे विशति पञ्चविशे वा पञ्चविशति यावत्। द्वितीयपादविकल्पे प्रथमे शून्यं द्वितीये विशति पञ्चविंशति वा तृतीये चत्वारिंशतं पञ्चाशतं वा एवं पञ्चविंशे अशीत्य- धिकानि चत्वारि शतानि विंशे वा पञ्चसप्तत्यधिकानि तान्येव यावत्। तृतीयपादविकल्पे प्रथमे शून्यं द्वितीये पञ्चशतानि तृतीये सहस्त्रमेवं पञ्चविशे द्वादशसहस्त्राणि यावत्। चतुर्थे प्रथमे शून्यं द्वितीये पञ्चशताऽधिकानि द्वादशसहस्त्राणि तृतीये पञ्चविशतिसहस्त्राण्येवम- 15 शीतितमे पञ्चशतसमन्वितसप्ताशीतिसहसानिकं लक्षनवकं यावदङ्कान् विन्यस्येत्। ततश्र प्रस्तारो नष्टमुदिषं राङ्ख्या न पूर्ववदेव वितिर्देश्या।

अत्र हि इत्यादि। 'उत्कृत्यां मौ न्नौनों: स्लौगिति वसुहरह्यविरतं भुजङ्गविजृ- म्भितम्' तत्र च समग्रेषु पदयोगेषु समस्तासु जातिषु शिष्टेषु वर्णच्छन्दःसु सर्वेषु मात्राछन्दःसु च परिकल्प्यमाना: स्वल्पा एव वा अनल्पा एव वा विकल्पाः प्रतिपादं समुत्तिष्ठन्त इति 20 जगतीजातिगतानि चन्द्रवर्त्मप्रभृतीन्यष्टौ वर्णच्छन्दांसि परिग्रहीतव्यानि। तत्राऽप्ययुजि कतिपयैर्युजि च पादे समग्रैरप्यमीभिर्विकल्पाः समुत्थाप्या इति प्रतिष्ठिते पदपञ्चक-

चत्वारिंशदुत्तरशतषट्कपरिकलितद्वाविंशत्सहस्त्रस मन्वितलक्षत्रयलक्षिताद्विवेच्यमानाः प्रथमे प्रमिताक्षरा सजससैस्तु गणैरिति प्रमिताक्षरायां पदपञ्चकयोगे द्वाम्यां ननभरकलिता- 25 गदितोज्ज्वलेत्युञ्ज्वलायां तस्मिन्नेवाSष्टमि: वेदाङ्ग: स्याज्जलधरमाला, उभाविति जलधरमालायां पदषट्कयोगे षटत्रिंशता, 'अथ नवमालिनी यदि न जौम्यौ' इति नवमालिन्यां पदपञ्चकयोगे चतुर्विशत्या च विकल्पाः सप्ततिः।५११०९८।१०११५९८।५६९१०११।

शब्दालङ्कारदशनम् २१५

१२१०५४३।१३५१०२४ । १३५१०४२।१३१०५२४। १३१०५४२। १४५१०२३। १४५१०३२।१४१०५२३।१४१०५३३।२१५१०३४। २१५१०४३।२११०५३४।२११०५४३।२३५१०४१।२३१०५४१। २४५१०३१।२४१०५३१।३१५१०२४।३१५१०४२। ३११०५२४। ३११०५४२। ३२५१०४१।३२१०५४१।३४५१०२१।३४१०५२१।5

५१०११७२।५१०११७३।५१०११७४।१०५११६२।१०५११६३। १०५११६४।१०५११७२।१०५११७३।१०५११७४।१०८९६२ । 10 १०८९६३।१०८९६४।१०८९७२।१०८९७३!१०८९७४ ।

द्वितीयस्मिन् तथैव सप्तत्या 'चन्द्रवर्त्मनि भवन्ति रनभसाः' इति चन्द्रव्त्मनि, द्वाभ्यां 'द्रुतविलम्बितमस्ति नभौ भरौ' इति द्रुतविलम्बिते, द्वाम्यां 'स्कन्दास्यविरामात्यौ त्यौ मणिमाला' इति मणिमालायां, चतुर्विशत्या 'ननररकलिता प्रभाश्चेन्द्रियैः' इति प्रभायां द्वाम्यां च शतम्।

१५२४१०३।११०२३५४।११०२४५३।१५३२१०४।१५३४१०२। ११०३२५४।११०३४५२।१५४२१०३।१५४३१०२।११०४२५३। ११०४३५२।२५३११०४।२५४११०३।२१०३१५४। २१०४१५३। ३५२११०४।३५४११०२।३१०२१५४।३१०४१५२।४५२११०३/ ४५३११०२।४१०२१५३।४१०३१५२।५१८९११।१०५८९११ / 20

तृतीयस्मिंश्चतुर्थे पादे संयुक्तप्रथमवर्ण्णत्वे जलधरमालायां तरुटत्सु द्वादशसु नव। मालिन्यामष्टसु च प्रथमपादच्छन्दःस्वेव द्वाम्यामष्टभिश्चतुर्विशत्या षोडशभिश्च पञ्चाशत् । चतुर्थे च पादे द्वितीयपादवत् शतमेव समुत्पद्यन्ते। ये च चन्द्रवत्मनि द्वौ द्वौ, द्रुतविलम्बिते द्वौ द्वौ, मणिमालायाँ चतुर्विशतिरष्टौ च प्रभायां द्वौ द्वाविति प्रथमे पादे त्रिंशत् तृतीये च चतुर्दश सम्भवन्ति, ते परिगगनमभिमतं विहन्युरिति नेष्टाः । अत एव तच्छन्दःपरिग्रहो- 25 डप्यनयोरन कृतः । ये तु चन्द्रवर्त्मनि लध्वन्तैरष्टभिः । ११५९६१०।११५९७१०।

१११०९७५। प्रमिताक्षरायां चतुर्भिः॥५१११०९६५१११०९७१०११५९६/

१. -वर्णत्वेन पूर्वगुरुत्वे ग. ।।

२१६ कल्पलताविवेके १०११५९७। उज्ज्वलायामष्टभिश्व। ५६९८१०।५७९८१०।६५९८१०। ७५९८१०।१०६९८५।१०७९८५।६१०९८५।७१०९८५। वान्तेग्व- क्रतिन्यायेन चत्वारौ द्वौ चत्वार इति दश चतुर्ष्वपि पादेषु सम्भवन्ति तेऽन्यथाऽपि साध्य- 5 ततश्च समुत्पन्नेषु तिकल्पेषूत्तरोत्तरमाहतेषु सार्द्रा्तिस्रः कोटयस्तर्ण्णकल्लोकाः समुत्पद्यन्ते। प्रस्तारादिपरिज्ञानार्थ च पूर्ववदेव प्रतिपादविकल्पानधोऽधःक्रमेगाSग्रतोऽग्रतश्च पङ्क्तिभि- लिखित्वा प्रथमपादविकल्पे प्रथमे एकं द्वितीये द्वावेवं सप्ततितमे सप्तति यावत्, द्वितीयपाद- विकल्पे प्रथमे शून्यं द्वितीये सप्तति तृतीये चत्वारिंशदधिकं शतं चतुर्थे दशोत्तरं शतद्वयमेवं शततमे त्रिशदुत्तरनवशतोपेतानि षट् सहस्त्राणि यावत्, तृतीयपादविकल्पे प्रथमे शून्यं 10 द्वितीये सप्त सहस्राणि तृतीये चतुर्दश सहस्राणि चतुर्थे एकविंशतिसहस्त्राण्येवं पञ्चाशे त्रिच- त्वारिंशत्सहस्त्रसमधिकानि त्रीणि लक्षाणि यावत्, चतुर्थपादविकल्पे प्रथमे शून्यं द्वितीये पञ्चाशत्सहस्त्रसमधिकानि त्रीणि लक्षाणि तृतीये सप्त लक्षाणि चतुर्थे पञ्चाशत्सहस्त्राधि- कानि दश लक्षाण्येवं शततमे पञ्चाशत्सहस्त्राधिकषट्चत्वारिंशल्लक्षोपेतास्तिस्रः कोटीर्या- ददङ्कान् विन्यस्येत्। ततश्च प्रस्तारो नष्टमुद्दिष्टं सङ्ख्या च पूर्ववदेव विनिर्देश्या। 15 तथाहि इत्यादि। अत्रापि पूर्ववदेव जगत्यां जातौ मणिमालाप्रभृतीनि षड् वर्ण- चउन्दांस्येव स्वीकर्त्तव्यानि। तत्रापि त्रिषु द्वाम्यामेकेस्मिन् समग्रैरप्यमीभिर्विकल्पाः समुत्थाप्या इति व्यवस्थिते नवत्यधिकनवशतपरिमितात् पदत्रयप्रस्तारादविंशत्यधिकैकान्नाशीतिशतपरि- च्छिन्नात् पदचतुष्टयप्रस्तारात् पूर्व विनिर्दिष्टात् पदपञ्चतयप्रस्ताराच् विवेच्यमानाःप्रथमद्वितीय- चतुर्थेषु पादेषु प्रत्येकं जलधरमालायां पदचतुष्कयोगे पदद्वयस्य द्विरुक्त्या नवत्या प्रभायां 20 तस्मिन्नेवैकस्य पदस्य विभकत्या दशभिश्च शतम्। ११५१०२२ ।११५१०३३।

१११०१०४२।१११०१०४३।२२५१०३३।२२५१०४४।२२१०५३३/

२२१०१०३४। २२१०१०४१। २२१०१०४३।१३१०१०२२। १४१०१०२२।३११०१०२२। ३४१०१०२२। ३४१०१०२२ । ३११०१०२२। ३४१०१०२२ । ४११०१०२२। ४३१०१०२२ । ३३५१०२२।३३५१०४४। ३३१०५२२ । ३३१०५४४ । ३३५५२१ । १. तृतीये।।

शब्दालङ्कारदर्शनम् २१७

२४५५३३/ ४१५५३३। ४२५५३३ / ३३१०१०२१।३३१०१०२४। ३३१०१०४१। ३३१०१०४२। १२१०१०३३। १४१०१०३३। २११०१०३३।२४१०१०३३।४११०१०३३।४२१०१०३३।४४५१०२२।

३२५५४४ । ४४१०१०२१ । ४४१०१०२३ । ४४१०१०३१ । ४४१०१०३२। १२१०१०४४ १३१०१०४४ । २११०१०४४ ।

५७९९११।६९९११।६१९९११।७९९११। ७१०९९११ / 10 १०६९९११।१०७९९११।१०१०८९११। तृतीयस्मिन् चतुर्थे पादसंयुक्तप्रथमवर्ण्णतया पूर्वगुरुतायां त्रुट्यत्यां विंशतिजलधर- मालायां षष्ट्चा प्रभायां तावद्गिरेव मणिमालायां पदपञ्चकयोगे एकस्य पदस्य द्विरुक्त्याऽष्ट- भिरुउ्ड्वलायां पदचतुष्कयोगे तथैव चतुर्मिः पदत्रिकयोगे द्वयोर्द्विरुक्त्या द्वाभ्यां नवमालिन्यां पद्चतुष्कयोगे एकस्य द्विरुक्त्या द्वादशमिर्भवति हि तामरसं तु न जज्यैरिति तामरसे तथैव 15 चतुर्मिश् विकल्पाः शतमुत्पदन्ते । १५२२१०३।१५३३१०२।११०२२५३/ ११०३३५२।४५२२१०३।४५३३१०२।४१०२२५३।४१०३३५२। ५५८१०११।५१०८८९।१०५८८९। १०१०८५११। ५५८८९। १०१०८८९।५५११६२/५५११६३।५५११७२। ५५११७३ ।

१०८८५३ । ये च त्रिषु पादेषु जलघरमालायामेकस्य पदस्य द्विरुक्त्या अष्टोत्तरं शतम् । ११५१०२३।११५१०२४।११५१०३२।११५१०३४। ११५१०४२। ११५१०४३।१११०५२३।१११०५२४।१०१०५३२।१११०५३४।

२२५१०४३।२२१०५३१।२२१०५३४।२२१०५४१। २२१०५४३ / १३५१०२२।१४५१०२२।३१५१०२२।३४५१०२२। ४१५१०२२ । ४३५१०२२।१३१०५२२।१४१०५२२।३११०५२२।३४१०५२२। ४११०५२२।४३१०५२८।३३५१०२१।३३५१०२४।३३५१०४१। ३३५१०४२।३३१०५२१।३३१०५२४। ३३१०५४१। ४३१०५४२ / 30 २८

२१८ कल्पलताविवे के

१२५१०३३।१४५१०३३।२१५१०३३।२४५१०३३।४१५१०३३/ ४२५१०३३।१२१०५३३।१४१०५३३ ।२११०५३३ ।२४१०५३३ / ४११०५३३।४२१०५३३।४४५१०२१।४४५१०२३।४४५१०३१। ४४५१०३२।४४१०५२१। ४४१०५२३।४४१०५३१। ४४१०५३२ । 5१२५१०४४।१३५१०४४ । २१५१०४४।२३५१०४४।३१५१०४४ ।

३११०५४४। ३२१०५४४ । १२५५३४ / १२५५४३ / १३५५२४ /

10 ४१५५३२।४२५५३१। ४३५६२१ ।१२१०१०३४।१२१०१०४३। १३१०१०२४। १३१०१०४२।१४१०१०२३ । १४१०१०३२ / २११०१०३४।२११०१०४३। २३१०१०४१। २४१०१०३१ । ३११०१०२४।३११०१०४२।३२१०१०४१। ३४१०१०२१ । ४११०१०२३ ।४११०१०३२।४२१०१०३१।४३१०१०२१। त्रयाणां 15 द्विरुक्त्याऽष्टादश। ११५५२२ । ११५५३३ ।११५५४४ / २२५५३ / २२५५४४ / ३३५५२२ / ३३५५४४ / ४४५५२२ / ४४५५३३ / १११०१०२२।१११०१०३३ । १११०१०४४। २२१०१०३३/ २२१०१०४४। ३३१०१०२२। ३३१०१०४४। ४४१०१०२२। ४४१०१०३३ । मणिमालायां च चतुर्विशतिः । १५२२१०३।१५२२१०४/

११०२२५४।११०३३५२।११०३३५४ । ११०४४५२।११०४४५३/ २५३३१०४।२५४४१०३।३५२२१०४।३५४४१०२।४५२२१०३/ ४५३३१०२।२१०३३५४।२१०४४५३।३१०२२५४।३१०४४५२। ४१०२२५३।४१०३३५२। उज्ज्वलायां चत्वारो द्वौ च। ५५८१०११। 25 ५१८८९॥ १०५८८९॥ १०१०८५११।५५८८९॥ १०१०८८९॥ नवमालिन्यामष्टादश।५५११६२।५५११५३/५५११६४। ५५११७२। ५५११७३।५५११७४।६९९७२। ६९९७३ । ६९९७४ । ७९९६२ । ७९९६३/७९९६४।१०१०११६२।१०१०११६३। १०१०११६४। १०१०११७२।१०१०११७३।१०१०११७४। तामरसे षट।५८८१०२।

शब्दालङ्कारदर्शनम् २११ तृतीये च पादे जलधरमालायां तुटत्यां षट्त्रिशति षट्सु च द्विसप्ततिर्द्वादश च सम्भवन्ति। ते पूर्ववन्नेष्टाः।उज््वलायां चतुर्ष्वपि पादेषु लध्वन्ताभ्यां दाम्याम्।५५८८१0। १०१०८८५। वान्तेग्वक्र इति न्यायेन यो विकल्पः सम्भवति स पूर्ववदेव दूरापास्त इति समुत्पन्नेषु विकल्पेषूत्तरोत्तरमाहतेषु दशकोटयस्तर्ण्णकाः श्लोकाः समुत्पद्यन्ते। प्रस्तारादिपरिज्ञानार्थ च पूर्ववदेव विकल्पानघोधःक्रमेणाग्रतोऽग्रतश्च पड्क्तभिर्लिखित्वा 5 प्रथमपादविकल्पे प्रथमे एकं द्वितीये द्वावेवं शततमे शतं यावत्, द्वितीयपादविकल्पे प्रथमे शून्यं द्वितीये शतं तृतीये शतद्वयं चतुर्थे शतत्रयमेवं शततमे नैवतिशतानि यावत्, तृतीयपादविकल्पे प्रथमे शून्यं द्वितीये दशसहस्राणि तृतीये विंशतिसहस्त्राणि चतुर्थे त्रिंश- तसहस्त्राण्येवं शततमे नवति सहस्राधिकानि नवलक्षाणि यावत्, चतुर्थपादविकल्पे प्रथमे शून्यं द्वितीये दशलक्षाणि तृतीये विंशतिलक्षाणि चतुर्थे त्रिंशल्लक्षाण्येवं शततमे नवतिलक्षाधिका 10 नवकोटीर्यावदङ्कान् विन्यस्येत्। ततश्च प्रस्तारो नष्टमुदिष्टं सङ्ख्या च पूर्ववदेव विनिर्देश्या।। तथाहि इत्यादि। अत्र ह्यतिशक्कर्या जातौ प्रथमप्रस्तारभेदे प्रतिपादं पञ्चदशम्यः पदेभ्यः क्रमयोजनायां विधीयमानायां द्विकत्रिकादियोगविकल्पा ये जायन्ते ये चैककवि- कल्पास्तैरुत्तरो त्तरपा दविकल्पेष्वा हन्यमानेषु प्रतिजातिसवेजातिषु वा कियन्त एव तर्ण्णक श्लोका ः समुत्पद्यन्ते। समग्रेपि श्लोके षष्टेः पदेभ्यः पदचतुष्कपदाष्टकादिक्रमयोगविक्पैः प्रति- 15 जाति सर्वजातिषु वा स्वल्पा एव ते सम्भवन्ति। ततश्च पदक्रमव्युत्क्रमयोगपक्ष एव कक्षी- कर्तुमुचितः । अत एव चाह-पदग्रहाद्यथाकामम् इति। तत्राप्यनुष्टुब्जाति यावत् प्रति- पादविकल्पा ये समुत्तिष्ठन्ते ते उत्तरोत्तरमाहन्यमानाः प्रतिजाति स्तोका एव समुत्पद्यन्ते। बृहतीजातेरारम्य पुनर्जातौ जातौ प्रतिपादं विकल्पा ये समुद्धवन्ति ते उत्तरोत्तरमाहन्य- माना: परिगणनमनुगुणं साधयेयुः । तथाहि बृहतीजातौ नवानां पदानां क्रमेण व्युत्क्रमेण 20 च योजनायामङ्गीक्रियमाणायामब्जमेकमर्वुदान्यष्टौ कोटिरेका प्रयुतानि षट् लक्षे द्वे अयुतमेकं सहस्राणि चत्वारि शतानां च चतुष्टयमिति विकल्पेषु।१८१६२१४४००। प्रतिपाद- मुत्तिष्ठमानेषु प्रथमपादविकल्पैर्द्वितीयपादविकल्पेव्वाहृतेषु परार्द्ानि द्वान्रिंशन्मध्यानि न- वान्त्यान्यष्टौ सरित्पतयः षट् शङ्कवस्त्रयो महासरोजानि चत्वारि निखर्वाणि सप्त खर्वाणि चत्वार्यव्जानि षडर्बुदानि सप्त कोटयः षट् प्रयुतानि सप्त लक्षाणि त्रीण्ययुतानि षट्। 25 ३२९८६३४७४६७६७३६००००। एतैश्राह्तेषु तृतीयपादविकल्पेषु परार््ानां खर्वाणि पञ्चाब्जानि नवार्वुदानि नव कोटिरेका लक्षे द्वे अयुतानि सप्त सहस्राणि नव शते दे १. नबनवति ग. ॥ २. एकं दशशतमस्मात् सहस्रमयुतं ततः परं लक्षम्। प्रयुतं कोटि मथार्बुदमब्जं खर्वं निखर्व च । तस्मान्महासरोजं शङ्कुं सरितां पति ततस्त्वन्त्यम्। मध्यं पराध- माहुर्यथोत्तरं दशगुणं तज्ज्ञाः॥

२२० कल्पलताविवेके परार्द्धानि चतुःसप्ततिर्मध्यमेकमन्त्यानि नव सरित्पती द्वौ शङ्कवस्त्रयो महासरोजे द्वे निखवर्वाणि षट् खर्वाण्यष्टावन्जमेकमर्बुदानि नव कोटयोऽष्टौ प्रयुतानि च चत्वारि। ५९९१०२७९२७४१९२३२६८१९८४००००००। एतैरप्याहतेषु चतुर्थपाद- विकल्पेषु परार्द्धपरार्द्धानां सहस्रमेकं परार्द्वपरार्द्धान्यष्टाशीतिः परार्द्ानामन्त्यानि नव सरित्प- 5 तयस्तावन्तः शङ्करेको महासरोजमेकं निखर्वाणि नव खर्वे दे अब्जानि पञ्चार्बुदान्यष्टौ प्रयुतानि नव लक्षाणि षट् अयुतानि पञ्च सहस्रे द्वे शतानि त्रीणि परार्द्ान्येकान्नचत्वारिंश- न्मध्यानि षट् अन्त्यानि नव सरित्पतयस्तावन्तः शङ्कवः षट् महासरोजमेकं निखर्वाणि त्रीणि खर्वाणि षट् अब्जानि नवार्बुदानि च षट्। १०८८०९९११९२५८०९६५२३- ३९६९९६१३६९६००००००००। तर्णकश्लोकाः समुत्पद्यन्ते । एवं च पङ्कत्यादि 10 जातावपि सुधीभिः स्वयमभ्यूहयम् यावत् शकरी जातिः। तत्र हि महासरोजमेंकं निखर्वाणि त्रीण्यव्जानि सप्तार्बुदानि षट् कोटयः सप्त प्रयुतानि चत्वारि लक्षाणि त्रीण्ययुतानि षट्- सहस्रागि चाष्टाविति विकल्पेषु। १३०७६७४३६८०००। प्रतिपारद प्रभवत्सु प्रथम- पादविकल्पैराहतेषु द्वितीय पादविकल्पेषु परार्द्धानां कोटिरेका प्रयुतानि सप्त लक्षमेकं शतमेकं परार्द्धानि द्वाविशतिर्मध्यानि पञ्चान्त्ये द्वे सरित्पतयः सप्त शङ्कू द्वौ महासरोजानि चत्वारि 15 निखर्वमेकं खवर्वाणि नवाव्जानि तावन्त्यर्बुदानि चत्वारि कोटी द्वे प्रयुतानि च चत्वारि। १७१००१२२५२७२४१९९४२४००००००। एतैश्चाहतेषु तृतीयपादविकल्पेषु परार्द्धपरार्द्धानां शते द्वे परार्द्धपरार्द्धानि त्रयोविंशतिः परार्द्धानां मध्यानि षडन्त्यमेकं सरित्पत- यस्त्रयः शङ्कवो नव महासरोजमेकं निखर्वाणि नव खर्वमेकमव्जान्यष्टावर्बुदानि षञ्च कोटयस्तिस्त्रः प्रयुतानि त्रीणि लक्षाणि सप्तायुतानि त्रीणि सहस्राणि सप्त शतानि षट् मध्यान्यष्टावन्त्यानि 20 पञ्च सरित्पतिरेकः शङ्कवः षट् महासरोजानि चत्वारि खर्वाणि त्रीणि अब्जे च दे। २२३६१३९१९१८५३३७३७६००८५१६४०३२०००००००००। एतैरप्याह- तेषु चतुर्थपादविकल्पेषु परार्द्धपरार्द्धानां सरित्पती दौ शङ्कवो नव महासरोजे द्वे निखर्वाणि चत्वारि खर्वमेकमव्जानि चत्वार्यर्वुदमेकं कोटयो नव लक्षाणि चत्वार्ययुतानि तावन्ति सहस्राणि षट् शतानि षट् परार्द्वपरार्द्धानि नवाशीतिः परार्द्धानां मध्यमेकमन्त्ये द्वे सरित्पतयोडष्टौ 25 महासरोजानि त्रीणि निरर्वाणि सप्ताब्जमेकमर्बुदानि पञ्च प्रयुतानि पञ्चायुतमेकं सहस्त्राणि सप्त शते द्वे परार्द्धान्येकान्नविशतिर्मध्यानि त्रीण्यन्त्यमेकं सरित्पतयः सप्त शङ्कवस्तावन्तो महा- सरोजानि च षट्। २९२४१४१९०४४६६८९१२८०३८७१५०५०१७२१९- ३१७७६००००००००००००। इति तर्णक ्ललोकानामुत्पत्तिः । अतिशक्रर्यामपि च १. निखर्वाण्यष्टौ खर्वाणि ग. ॥।

शब्दालङ्कारदर्शनम् २२१ तावतामुत्पादः सम्भवति, किन्तु तर्णकलोकत्वं तत्र तुल्यत्वादुरुपपादं, धेनुल्लोकश्च न पृथग् भवतीति परिहृतेयमिति। समग्रेऽपि श्लोके षष्टिपदेम्यः पदचतुष्टयपदाष्टकादियोगे उक्ता- त्युक्ता मव्या प्रतिष्ठासु प्रतिष्ठासु पञ्चसु जातिषु प्रत्येक विकल्पाः स्वल्पा एव सम्पदयन्ते। गायत्रीजातेरारभ्य पुनः प्रतिजाति ये विकल्पाः सम्भवन्ति तैः परार्द्ानां परार्द्रानीति परिगणनं सिध्यत्येव। तथाहि षष्टिपदेम्यश्चतुर्विशतिपदयोगे गायत्रीजातौ परार्द्धपरार्द्धानां 5 प्रयुते द्वे लक्षे द्वे अयुतानि त्रीणि सहस्राणि षट् शतान्यष्टौ परार्द्परार्द्ध्रानि चतुःषष्टिः परार्द्धानां मध्यानि षट् अन्त्यमेकं सरित्पतयो नव शङ्करेको महासरोजानि नव निखर्वाण्यप्टौ खर्वमेकमव्जानि त्रीण्यर्वुदे द्वे कोटयो नव प्रयुतानि चत्वारि लक्षाण्यष्वयुते द्वे सहस्त्रागि पञ्च शतानि षट् मध्यमेकमन्त्यानि पञ्च सरित्पतयो नव महासरोजमेकं निखर्वाण्यष्टौ खर्वाणि पञ्चाब्जमेकमर्बुदानि षट् कोटयश्चतस्त्रः प्रयुतानि चाष्टौ। २२३६८६४६१९१- 10 ९८१३२९४८२५६००१५९०१८५१६४८०००००० तर्णकल्लोकाः समुत्पदयन्ते। एवं च पूर्ववदेवोष्णिग्जातिप्रभृतावपि सुमतिभिः स्वयमुन्नेयम् यावत् शक्करीजातिः। इह च षट्पञ्चाशत्तमं मेति यत् पदं तस्य प्रतिपदमर्थत्रयप्रदर्शनसमये त्रिधाऽप्यपरशब्दावयवत्वं वक्ष्यते। तथा च चतुर्विशत्यादिपदसंयोगकल्पनासु सङगतार्था न भवेदिति मातीति मेत्येवंरूपः कश्चिदर्थः प्रदर्शनीयः। प्रस्तारादिपरिज्ञानार्थ च प्रथमे प्रकारजाते पूर्ववदेवाङ्काना शून्यानां च 15 विन्यासो विधेयः । तेन च प्रस्तारो नष्टमुद्दिष्टं सङ्ख्या च पूर्ववदेव विनिर्देश्या। अपरेत्र प्रकारजाते समग्रमपि श्लोकमेकाक्षरपदविच्छेदेन तिर्यक्पङ्क्तय। लिखित्वा चतुर्विशतितमादिपदैश्वतुर्विशतिपदं संयोगा ये समुत्थाप्यन्ते तदङ्काश्रतुर्विशात् पदा- दारभ्य षष्टितमं पदं यावत् प्रतिपदमधोऽधः प्रथमं तावद्विन्यास्याः । तथा हि- चतुविशेन पदेन त्रयोविशतेः पदानां मिलितेन चतुर्विशतिपदसंयोगा जायन्त इति तदङ्काश्चतुर्विशस्य 2.)

ष्कत्रिकनवकत्रिकषट्काः शून्यचतुष्टयसहिता लिखनीयाः । ६२०४४८४०१७३३२३- ९४३९३६००००। ततश्वैते पञ्चविंशतिपदसमुत्पन्नचतुर्विशतिपदसंयोगेष्वपि सन्ती- त्येतान् पातथित्वा शेषा: पञ्चविंशतिपदसमुत्पन्नचतुर्विशतिपदसंयोगाङ्का एककचतुष्काष्टक- नवक शून्य सप्तषट् कैक कषट्क चतुष्कैक कपश्चकनवकसप्तकद्वय चतुष्कषट्कपञ्चकचतुष्कद्वयषट्-25 कचतुष्काः शून्यचतुष्टयसमन्विताः पञ्चविंशस्य पदस्याडधो लिखनीयाः।१४८९०७६१- ६४१५९७७४६५४४६४००००। एतावन्त एव च पञ्चविंशतितमेन पदेन सम्भवन्ति। अत एव चषु सर्वेषु। पञ्चविशतितमं पदं विद्यते न च पूर्वेषु एवमेतेषु पुर्वेषु च पतत्सु १. परार्धपरार्धानीति क ख.॥२. अपरत्र च ग. ॥३. चतुर्निशतितमपच्चविशतितमादि-ग. ।। ४ - पदसंयोगा ग ।।

२२२- कल्पलताविवे के

षड्विंशतिपद समुत्पन्न चतुर्विशतिपदसंयोगाङ्का एककाष्टकषट्कैककत्रिक चतुष्कपञ्चकद्विक- शून्यपञ्चकैककनवकदय सप्तकैककाष्टकत्रिकेक काष्ट कशून्याष्टका: षट्स्वन्यसमुपेताः षड्विंशस्य पदस्याधो लिखनीयाः। १८६१३४५२०५१९९७१८३१८०८००००००।एष्वेव षड्विंशतितमं पदमस्ति न चोभयेष्वपि पूर्वेषु एवमेव चोत्तरत्र प्रतिपदं तावदक्का विन्य- 5 सनीयाः यावदेकान्नषष्टितमं पदम्। तच्च पदं यावदधोऽधोलिखितानामङ्कानां मीलने यावन्तोऽङ्काः सम्भवन्नि तावन्त एकान्नषष्टिपदेम्योऽपि चतुर्विशतिपदसंयोगाङ्काः समु- त्पद्यन्ते। ततश्वैकान्नषष्टिपदसमुत्पन्नचतुर्विशतिपदसंयोगकल्पनया वाडघोडघोङ्कमीलनया वा येऽङ्का भवन्ति। एककत्रिकचतुष्कद्रिकैककद्वयाऽष्टकसत कदयेकक पञ्चकैक काऽषकद्वयसप्त- कनवकसप्तकषट्काष्टकनवकपञ्चकत्रिक षट्कशून्यद्वयनवक पञ्चकचतुष्कैककत्यशून्यनवकाS 10 ष्टकाऽष्टकाऽष्टकाः पञ्चशून्यसमन्विताः। १३४२११८७७१५१८८७९७६८९५३- ६००९५४१११०९८८८०००००। तेषु पतत्सु षष्टिपदसमुत्पन्नचतुर्विशतिपद- संयोगाङ्का अष्टकनवकचतुष्कसपकचतुष्कपश्चकाष्टक चतुष्कसपकषट्कसपकनवकद्विकपञ्चक- त्रिकैककसप्तकनवक त्रिकशून्य द्विक चतुष्कशूनयद्यषट्क त्रिकषटूकशून्यसपकच तुष्कशून्यषट्कप- छकनवकद्विका: पञ्चशून्यसमन्विताः षष्टितमस्य पदस्याधस्ताल्लिखनीयाः। ८९४७४- - शतितमैकोनत्रिशत्तमादिपदैरुत्पद्यमाना अष्टाविशतिपदसंयोगाक्ा अष्टाविंशात् पदादारभ्य षष्टितमं पदं यावत् प्रतिपदमधोऽधस्तथैव विन्यास्याः एवं द्वात्रिशत् षट्निंशचतवारिंशच्तु- श्रत्वारिंशदष्टचत्वारिंशद् द्विपञ्चाशत् षट्पञ्चाशत् पदसंयोगाङ्का अपि द्वात्रिंशादेः

20 षष्टितमं पदं यावत् प्रतिपदमधोडधो विन्यास्याः। एमिश्राङ्कविन्यासैर्गायत्रीजातेरारम्य प्रतिजाति परार्द्ानां परार्द्धानि ये तर्णक ्लोकास्तेषां प्रस्तारादि विनिर्देश्यम्। तत्र च प्रस्ताराक्के पदैर्भक्त इत्युक्तन्यायेन प्रस्तारस्तावत्सुनिर्देशः । नष्टमप्यनेनैव न्यायेन विनि- देश्यम्। तथाहि क आद्यः को द्वितीय इत्यादौ पृष्टे राश्योरुभयमुखयोरित्यादिना पूर्वमुक्तेन नयेन प्रस्ताराङ्कं परिज्ञाय तस्मात पदैर्भांगे हते यावल्लम्यते तदनुमानेन प्रथमपङ्क्तौ 25 विन्यसनीया-प्रथमादिपदसूचकानैककादोनङ्कान् विभाव्य पृष्टसङ््यानुसारेग तेम्यः प्रथमो- डङ्को विनिर्देश्यः । ततश्च पूर्व यावल्ल्धं तावतः शिष्टपदैर्भागे हते यावल्लम्यते तावद्वारमेव द्वितीयपङ्क्तौ क्रमेग विन्यसनीयान् शिष्टान् अङ्कान् विमृश्य तथैव द्वितीयोडङ्कः समुपदेश्यः। एवमेव च लब्धादङ्गान् शिष्टशिष्टैः पदैर्भागे हते यावदयाव्म्यते तावत्तावद्वारमेव तृतीया- दिपङ़्क्तौ क्रमेण विन्यसनीयान् शिष्टशिष्टानङ्कान् विचित्त्य तृतीयाद्ङ्काः प्रतिपादाः। अमुकः 30 कतमो भवेदित्थमुद्दिष्टस्याप्युद्घुष्टपदसमुदयसूचकानङ्गान् प्राक्तनेनैव न्यायेन क्रमेण विन्य-

शब्दालङ्कारदर्शनम् २२३

सितुमागतान् विभाव्य परिसङ्ख्यानं निर्देश्यम्। सङ्ख्या च प्रतिपदमधोडघोविन्यस्ताना- मङ्कानां मीलनेन पूर्ववदेव विनिर्देश्या। तत्र च प्रस्तारः सङ्ख्या च सङ्ख्यावतां पूर्व- स्मिन्नम्यासपराणां स्वत एव सुनिर्देश्या। नष्टोदिष्टे अपि सुखेन यथाऽबबुध्येते। तदर्थ- मुदाहरणं यथा-अष्टम्यः पदेभ्यश्वतुर्योगेङ्गीक्रियमाणेऽशीव्यधिकपदशतोपेत सह स्त्रपरिकलिते प्रस्तारे कः पञ्चोत्तरशततमः प्रस्तार इति पृष्टे प्रस्ताराङ्कादष्टभिः पदैर्भागे हते प्रतिपदं 5 दशोत्तरं शतद्वयं यल्लब्धं तन्मध्यात् प्रथमपदभागवर्त्ती पञ्चोत्तरशततमो य एककोडङ्क: प्रथमपादसूचकः प्रथमं विनिर्देश्यः । ततश्व शेषैः सप्तभिः पदैः प्राग्लब्धाद्ागे हते प्रतिपदं लब्धायां त्रिशतिपदत्रयसम्वन्धे त्रिंशत्त्रयानन्तरं चतुर्ध्यां त्रिंशति यः पञ्चदशः पञ्चकोऽङ्क: स विनिर्देश्यः। अनन्तरं षट्पदैस्तिरिंशतः प्रतिपदं पञ्चके लव्धे तस्यामेव त्रिंशतिपद्द्वयसम्ब- न्धिपञ्चकद्वयसम्बन्धिपञ्चकद्वयस्याग्रतो ये पञ्चचतुष्कास्तेम्यो यःपञ्चम्ु्कःविनि-10 र्देश्यः। पश्चाच्च पञ्चभिः पदैः प्रतिपदं पञ्चकाल्धे एकके तस्मिन्नेव पञ्चके पदचतुष्टय- सम्बन्धे द्विकत्रिकघट्कसप्तकानन्तरवर्ती योऽष्टकः स विनिर्देश्यः । एवं च पञ्चोत्तरशततमः प्रथमपञ्चमचतुर्थाष्टमपदप्रस्तारो विनिर्देश्यः ।तथैकः पञ्च चत्वारोऽष्टावित्येष कतम इति पृष्टे, अये एककः प्रथममत्र विद्यते ततो द्विकादीनां सप्तानामङ्कानां भागेषु सप्तत्यधिकानि चतुर्दश शतानि यानि समायातान्यासते तानि परिहार्गाण्येव प्रथमे हि दशोत्तरशतद्वये 15 एव प्रस्तारः परिज्ञेयः । ततोऽपि चतुर्थ्यामेव त्रिंशति पञ्चकः सम्भवीति द्विकत्रिकचतुष्क- षट्कसप्तकाऽष्टकसम्बन्धि त्रिंशत्षटकं परित्यज्य नवतेरुपरि विंशत्युत्तरस्य शतस्य मध्ये एन प्रस्तारो विनिर्णेयः । तत्राऽपि तृतीय एव पञ्चके चनुष्कः कृपदो भवतीति द्विकत्रिक- षट्कसप्तकाऽष्टकाना पञ्चपञ्चकान् विमुच्य शतस्योद्र्व्व पञ्चोत्तरशतस्यान्तरेष प्रस्तार उपदेश्यः । तत्रापि चाष्टकः पञ्चम एव प्रभवतीति द्विकत्रिकषट्कसप्तकांश्रतुरोऽङ्कानवधीर्य 20 एष प्रस्तारः पञ्चोत्तरशततमो विनिर्देश्यः । इत्थ च परार्द्ानां परार्द्वेष्वपि नष्टोदिष्टे सुधीभिः स्वयमभ्यूहये। यच्च षष्टिपदानामर्थवाचित्वं पूर्वापरशब्दावयवत्त्वप्रदर्शनादिनाऽपि प्रपञ्चितं तत्राऽ्यमभिसन्धिः शास्त्रकर्तुः सम्भाव्यते-अर्थभेदेन हि शब्दा भिद्यन्त इत्य- शीत्यधिकपदशतादल्पानामपि पदानां संयोगे परार्द्धानां परार्द्ानि। बहूनां तु संयोगे परार्द्धानां यानि परार्द्धानि तेषामपि परार्द्धानां परार्द्धानि तेषामपि च परार्द्ानां परार्द्रा- 25 न्येवमपरिमितास्तर्णक ल्लोकाः समुत्पद्यन्ताम्। अथवाऽशीत्यधिकपदशतात् कियद्भिः कियद्विरेव च पदैः क्रमेणाडपि योज्यमानैः कियतीव्वपि जातिषु प्रेत्येकमेव च तर्णकलोकानां परिगणनमभिमतं सिध्यत्विति। अस्मिन्नेव च पक्षे 'स्थितेनाऽडगन्तुकं हन्याद्' इत्ययं न्यायो न्याय्यतर इति विद्वज्नमनांस्यावर्जयितुमलं तदत्रापि पूर्ववदेव सर्वमुन्नेयमिति। १. द्वितीयपक्षापेक्षया॥

२२४ कल्पलताविवेके एकाक्षरादि इति। एकाक्षरच्छन्दसा तथाविधं न किश्चिद्वैचित्र्यमिति द्वचक्षर- प्रभृतिभिरेव छन्दोभिश्चित्राण्युदाहि्यन्ते। आदिशब्दस्तूपलक्षणपरो व्याख्येयः। तत्रोक्तानि यथा। या या मामा। मा भूः सा सूः ॥ चतुर्व्यञ्जनः ।

5 माया मेधा यामा धामा । मेमा याया मेमा माघीः ॥ त्रिव्यञ्जनः । मा मेधा धामामूर्धामेमा मामेधूः ॥ द्विव्यञ्जनः । मेमा मामूः । मामे मामाः ॥ एकव्यञ्जनः । यामा माया ज्ञस्तूर्भामा स्त्रीसामेना। 10 मा भीर्मेयुम्मूर्भूर्मामासूसते मेनौः ॥ छन्दोक्षरव्यञ्जनः । मू: पूर्धूर्वी रुग्वामागौः । मेनामेधा सागीर्मेनौः ॥ षड्जादिस्वराक्षरव्यञ्जनः । शी श्रीर्धीर्भीष्पूर्जूर्मूसू स्मृस्त्री । धूर्भूसृद्विद्ुत् चिद्वित् धुर्मृन्मुत्॥। निष्कण्ठयः । 15 मूसू: सूधू: पूर्भू: स्त्रक् भुक् रुकू तुट् कुन्मुगृद्ग्। धा मामृत्कृद्धामाद्वारगौः सामानामात्वं नौः ॥ निस्तालव्यः । याशीर्गोंः श्रीर्होर्मीर्मू: पूर्मू: श्रुक् युग् भुग् रुक् श्रग्मुगृक् । युज्जिज्जूर्नार्भामा कामा गौर्मायामा मे मे मामे ॥ निर्दन्त्यः । याशीर्गी: श्रीर्धीः स्त्री ही: स्रक्कद्वित्। 20 दिक़ झक् दक् कृत्कासाधायानाते॥ निरोष्ठचः । यागी: शीस्ू: सूः शुक् युक् भुक युन्मूश्चिद्विन्मुक् दिक् वामाभामामुत् द्यूः। कामा वा गौः सामायामा मेधा वेधा मेना मां ते धीस्त्वं मे नौः ॥ निर्मूर्धन्यः । याशीर्गी: श्रीः । काहीर्झग् या ॥ निरोष्ठचदन्त्यः । यागीः शीः का दिग्वित् । माधायानाधीस्ते ॥ निरोष्ठचमूर्द्धन्यः ।

25 का का सा सा। धो धा नाना ॥ दन्त्यकण्ठचवर्ण्णः । श्रुक् युक् भुक् रुक। शुक् युन् मुग् मुत्॥ हूस्वैकस्वरः । या वा मा भामा कामा वा। सामा यामा धाधा नामा ॥ दीर्घैकस्वरः ।

शब्दालङ्कारदर्शनम् २२५

द्विट चित् वित् दिक्। तृट् रु[ऋ]क् दृक् कृत् ॥ हस्वद्विस्वरः । गीः श्रीर्घीः स्त्री हीर्मीः । नू: सूर्धू: पूर्मूर्धूः ॥ दीर्घद्विस्वरः । द्विट् चिद्वित् दिक् सतुक् युक् भुक रुक्। शुक् युत् मुक मुत् तट् ऋक दक् कृत्।। हस्वत्रिस्वरः । या वा मा भामा गी: श्रीहीर्धींः स्त्री। सूर्वूः पूर्भू: दयुर्मे वे मे ते मे ॥ दीर्घचतुःस्वरः । 5 शीस्त्रीरुक्ते मेनौः शीर्वा माभा-कामाधूर्माया। धावेमुन्मेनाविच्छक्ते पूर्वा धूर्मा धानौः सामा ॥ प्रतिव्यञ्जनविन्यस्तस्वरः । सस्त्ुरक्तमनः शर्वमभजः कमधर्मय। धव मन्मनवच्छक्तपर्वधर्मधनः सम ॥ सएवापास्तसमस्तस्वरः । कं सुखहेतुं शर्वमीश्वरमर्था्त्वमभजः । अस्य विष्णोरयों धर्मस्तं याति यस्तस्य 10 सम्बोधनम्। धवः भर्त्तापृथिव्या इत्यर्थः। मन्मनं मनोजं वदतीति विचि मन्मनवत्। नरिति नर। माभा सा शीर्हीः स्त्रीधामा माधास्त्री गीर्वेया वामा। मावाया त्वं श्रीः का नामा माना कानौर्मे सा भामा ॥ अष्टदलं पद्मम्। इत्थं वा वामा भामा कामा सामा यामा धामा नामा धामा। 15 वामे भामे कामे सामे यामे धामे नामे धामे।। एवम् वामा याते यामाधामे धामाका श्रीः कामासा धीः। सामा नास्त्री नामावे भीर्वेमा मे त्वं मे मा मे नौ में [नौर्]।। मा भाजूर्मूसू: का धामा माधा वेधीर्भीः स्त्रीवामा। 20 मावा श्रीरहीर्गीर्या नामा माना त्वं मे नौः सा भामा॥ चतुर्दलं पद्मम्। शीर्मा गीर्मा श्रीर्मा धीर्मा दयौर्मा हीर्मा भीर्मा जूर्मा। तूर्मा सूर्मा पूर्मा भूर्मा मूर्मा यूर्मा नौर्मा -- । षोडशदलं पद्मम्। माया माशीर्गीर्वेमेनायायानामे श्रीर्द्रीस्त्वं धाभामा। माभाधा शीर्गीर्वा वेधाकाका काधा वे श्रीर्धीर्मे मेधा मा। 25 माधामे स्त्री हीर्भीर्द्वाष्पूः सूस्सू: सूः पूर्द्ार्युन्मुग्मासा वामा मावासा स्त्री हीर्मे मामे ते ते ते मे मा युग्मुद्धाडयामा ॥ अष्टदलं पद्मम्। या शीर्गी: श्री धीर्भामा स्त्री हीर्भीर्जूर्मूसूर्द्धासूर्धू: पूर्मूरवा मा स्तुक् स्त्रक् युग् भुग् रुकू। शुक् सा नृट् द्विट् युत्कुत्कामा चिद्विन्मुग्दिक्ते मे मेनाया वेधा त्वं साघौः सूर्नौ: शुक्॥ वामे चक्रम्। 30 २९

२२६ कल्पलताविवेके

मा वासा काभा मा या या या यामा भा क़ासा वामा। माना धा वेधामेना मे मेना मेधा वेधा नामा ॥ पादगतप्रत्यागते । मावासा कामा भामा यामा नाधावेधा मेना मे। मेनामेधा वेधा नामा यामा भामा कासा वामा ॥ अर्द्धगतप्रत्यागतम् । या मा माकामा भामा वाया वा। या माया भाया नामा साया सा।। अत एव प्रातिलोम्येनापरः प्राकृतश्लोकः । साया सामा नाया भाया माया। वाया वामा भामा कामा माया ।। 10 सुखहेतुः श्यामा ज्ञाता भाता माता वाग्रूपा मनोज्ञा सत्यभामावत्कामो मनोरथो यस्याः । माया रूपा सा देवीत्यर्थः । भाना याया भूर्धाया नासा वा कासा माधीर्नौ ही:। गौर्या पूर्मा मेमा मे त्वं ते श्रीः स्त्री माते गीः श्रीयां ॥ तुरङ्गपदागतम्। भाका भूरनौर्यामामार्या यामा या त्वं गीर्मा श्रीः सा। 15 पूते वा यामे श्री हीर्धामेनाधीते सा ना गौः स्त्री। आर्येति नाम। पूते अधीते इति च संबोधने। वेधामामे मे माधावेधानामायाया मानाधा । मो मा भामाऽमाभामा मा मेया मा त्वं त्वं माया मे॥ सर्वतोभद्रम् । शीर्वामा धीर्मा कामात्वं सामायामा मे मेघा नौः । 20 शीर्यामा हीर्मा भामागीः सा तेया स्त्री मे वेधाश्रीः ॥ द्विचतुष्कचक्रबन्धः । मा स्त्री याशीर्भाधीः का हीर्द्रा श्रीर्ना वामा जूर्मेया। तूः स्वर्भाधू: पूः कावे मूर्द्धात्वं नूर्ना नौर्मेना । द्विशङ्गाटकबन्धः । माभा साधावायाकाना भास्त्री सा वा वेया नामा। मा जूर्धू: स्त्री धीस्त्वं धातुर्मे वेशीर्गीः का नौ र्मेमा विरिड् ॥ इति चक्रबन्धः । 25 याशीर्वेधा भामा सामे श्रीः स्त्रीकामा नौ स्तेनात्वम्। धीः शीर्मेधा वामा वामे हीः स्त्रीयामाद्यूस्ते मेत्वम् ॥ शरयन्त्रबन्धोडयम्। या शीर्गी: श्री घी स्त्री हीर्मी: पूर्भू: स्त्रक् स्ुक भुकू रुक् तट् युक् सुकू दयूर्या। -ग्वामृन्मा मुद्धामानौ धयौर्मासा मा मेधा मेना ते द्वार्झक्।

शब्दालङ्कारदशनम् २२७

जूः शीर्मू: श्री सूः स्त्री सूर्भीर्धूर्मू: शुक श्रुक् युग भुक् द्विट् युद्दिक् धयूर्ज्जू- र्ग्वा कृन्मा क्षुद्धाकानो धूर्माया मा वेधा माना मे द्वार्दक्।। व्योमबन्धः । या वामा सा धामा मेना मेवा माते त्वमामेका। कामे मात्वं भामा धाघीः स्त्रीमेमासा धामा घानौः ॥ मुरजबन्धः । शेषा अप्युक्तचित्रप्रकारा: स्वयमभ्यूद्याः । अनुक्तानि यथा 5

माया शीर्गीः श्री घीः स्त्री ही भी र्जू मू सूः सूर्धू: पूः सा। सा भूः सतुक स्रक युक् भुक रुक् शुक तट् द्विट्् युत् कुत् चित् वित् भामा॥ मा मुक् दिक ध्यूर्झक् दृग द्वार्मा मृत् कृत् मुत् क्षुत्कामा वामा।

रथो मा द्यौर्गो स्वं मा याते मेवा वेधा मेना मा मे नौः ॥ खङ्ग: । एवमन्यान्यपि । 10 प्रमाणमम्भसां पत्युर्यथा पृष्टो वगिग्जनः । भुलुकोडर्गल इत्यूचे तथेदं कथितं मया ॥ १ ॥ नोपदेश: कुतोऽप्यस्ति वृत्तिदीपश्च नाग्रभूः ।

िते तथाडपि विवरेऽमुष्मिन् विशामि स्म निरङ्कशः ॥ २ ॥ विमृश्यं सुधियामीशैः शश्वद्वणितकोविदैः । 15 कीदगेष खिलग्रन्थः कथमुद्गेदितः स्फुटम् ॥ ३ ॥ यस्मै च रोचते नेदं नमस्तस्मै मनीषिणे। अपि भारवान्न शक्नोति भेत्तुमन्तर्गुहं तमः ॥४ ॥ अस्ति शक्तिर्निजा काचित् कस्यचिच्चेद्विपश्चितः । अन्यं प्रकारमादर्श्य सोडपि स्याद्वेतुभेदकः ॥५॥ इति। 20 तद्बिन्दुच्युतकादावपि इति। बिन्दुव्यञ्जनवर्णादिमुक्तमपि स्थानम् अकारेण पूर- णीयं स्यात्। ततश्र सरस्येत्याद्यनिष्टमापद्येतेत्यर्थः । कृपणेति इति । द्विमात्रस्याकारस्यैका मात्रा च्युतेत्यर्थः । वुद्वादि इति । आदिग्रहणाद्वनदविधिसिव्यतेशव्दाः । किमु तुच्छ- रूपम् इति। का गणना त्वदीयेत्यर्थः । बाधा खङ्गकृता इति। न च त्वया सम्मुखेन भूत्वा केनाडपि सह युद्धमित्यर्थः । ननु तथारूढम् इति। रूढिर्हि सुरा देवाः सौरे देव- 25 सम्बन्धिनीत्यर्थः । गिरिपदस्य इति। प्रथमान्तस्येत्यर्थः । अकजशब्दपर्यायेण इति। कर्णलक्षणेन प्रतिपादमित्यादि। प्रतिपादमाद्याष्टमयोरवर्णयोरद्वयोर्द्वयोर्ग्रहणेन। एवं प्रति- पादं सप्तमद्वितीययोर्वर्णयोर्द्वयोर्द्योर्ग्रहणेनेत्येवं योजना कार्या। न त्वेकैकस्मिन् पादे

२२८ कल्पलताविवेके

आद्याष्टमयोः सप्तमद्वितीययोरित्यादिरूपेत्यर्थः । उपरि इति। उपरि छाययेत्यर्थः । तिंगिछीति किञ्जल्कम्। नवसंगमभीर्विति। पुनः सङ्गमाशङ्गिनीत्यर्थः । अरुणनायक- इति। अरुणः सारथिर्नेता यत्र लोहितो मध्यमणिर्यत्र च। वाराह्या इति। वाराही- सम्बन्धिना। इति इति पूर्वार्द्धोक्तेन नर्मणेति। हेतौ तृतीया। अस्मिन् हि क्षणे वाराही- 5 मुखदर्शनादाविभवदनस्य तत्कृतमेव नर्मनिमित्तमित्यर्थः । मदनजनकद्वेषिणोः इति हरिशङ्करयोः। तिष्ठद्द्वारि इति द्वारि तिष्ठति। अङ्गणे भवति सदनो बहिर्व्रजतीत्येवं तव मार्गमवलोकयतीत्यर्थः । एवमुत्तरत्राप्यनुप्रयोगानुसारेण व्याख्येयम्। ज्योतिर्भ्यस्तदिदं तमः इति। अत्र हि प्रियाद्विप्रियं न तावदञ्जसा सम्भाव्यते दृश्यते च कुतश्चिन्निमित्तादिति प्रतिषेधो विधिश्च वस्तु वृत्यालोके सुप्रतीतः । अथ च तत्र विदर्शेनालङ्कारच्छायया या सा 10 वाश्चर्यभणितिरुपनिबद्धा ज्योतिर्म्यस्तदिदं तमः समुदितमित्यादि सा शाब्या वृत्त्या विधिरूपा, असम्भाव्यमानश्चायमर्थ इत्याश्चर्यरूपत्वादेवास्यार्थस्य प्रतीयमानप्रतिषेधस्वभावा चेत्यर्थः । दृश्यं द्ृशाम् इति। अत्रापि सुभ्रुवो वयोऽवलोकनादिसमीहा तदप्राप्तिश्च बहिः प्रतीतैवेति विधौ निषेधे च सद्ूते दृश्यमित्यादिः कल्पना भणितिर्विधिरूपा दक्सहसतैरव तच्च यो दृश्यं न तु दृ्द्वयेनेत्यादिकल्पनादेव प्रतीयमाननिषेधरूपा चेति उत्तरार्द्धस्येति सम्भावितैकदेशे- 15 नेत्यादेः । अस्य च पूर्वमर्द्धम् अनेकार्थाभियुक्तेन सर्वत्र व्यपलापिनेति स्मृतिषु हि पठचते बव्वेति तृतीयान्तं क्त्वान्तं च। पोतमिति अपत्यं प्रवहणं च। पादार्द्ध-इति पादश्वार्द्ध च पादार्द्धे चेत्येकशेषः। गुणत्वेन इति। अप्रधानत्वेन अप्राकरगिकत्वेनेत्यर्थः । लभ्यन्ते यदि वाञ्छितानि इति कुतश्चिदपमानाद्यमुनाभागीरथीसङ्गमगतस्य छित्तपस्य किलोक्तिरियम्। भवद्धर्त्तव्यतालक्षणैव मे वाञ्छा सा चेन्मरणेन तदपि हि स्वत एव सिद्धमस्तीति भावैः । 20 राहोश्चन्द्रकलामिव इति। अत्र पूर्वार्द्धे राहुचन्द्रकलाकृपाणादीनामनुकृतिराहार्योडभिनयः । मे इति अस्य इति प्रेयस्या हठाकर्षगमित्यादीनामनुकारश्वाङ्गिकोऽभिनयः । समग्रपूर्वार्द्ध- वचसामनुकृतिर्वाचिकोऽभिनयः । उत्तराद्धे तु स्तम्भप्रलयकम्पवैवर्ण्यरोमाञ्चानां व्यक्तमेव सातत्विकभावानामभिनयः । इति कल्पपल्लवशेषे कल्पलताविवेके शब्दालङ्कारदर्शनो 25 नाम तृतीय: परिच्छेद:।

१. सम्भाव्यमान-ग. ॥ २. क. ख. पुस्तकयोर्नास्ति ॥ ३. भातः आक्षिप्तिकेति ध्रुवेति राहोश्चन्द्रकलामिवेति ग. ॥

[अथ अर्थालङ्गारनिर्णयो नाम चतुर्थः परिच्छेद: ] चतुः इति। समस्तविषयस्यैकदेशवर्तिनश्च प्रत्येकं द्वैविध्याच्चतुर्द्वेत्यर्थः । वास्तवम् इति। यद्वस्तुस्वरूपस्य कथनं क्रियते तद्वास्तवमिति ज्ञेयम् । वस्तुन इदं वास्तवम्। इतिरर्थनिर्देशे। वास्तवशब्दवाच्यः सोडर्थ इत्यर्थः। वस्तुकथनमित्येतावतैव स्वरूपार्थे लब्धे स्वरूपग्रहणं 'विशेषणप्रतिपत्यर्थमित्याहुः । तेन 5

सिंह: प्रसेनमवधीत्सिहो जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यैमन्तकः ॥ इत्यस्य वास्तवत्वं न भवति तदसत्। वक्ष्यमाणानां वास्तवप्रभेदानां कुत्रचिद्विशे- षणायोगात् । न ह्युत्तरत्र सर्वत्रैव सविशेषणं वस्तु कथितम् । सिंह इत्यादौ पुष्टार्थत्वादप्रसङ्गः । तस्माद्यदेव सामर्थ्यलभ्यं स्वरूपं तद्वि स्पष्टार्थ निर्दिश्यते। 10 पुष्टार्थग्रहणम् अपुष्टार्थनिवृत्यर्थम्। तेन गोरपत्यं बलीवर्द्देस्तृणान्यत्ति मुखेन सः । मूत्रं मुञ्चति शिश्षेन अपानेन तु गोमयम् । इत्यस्याऽहृदयावजकत्वाद्वास्तवत्वं न भवति। अविपरीतग्रहणमविवक्षितस्यार्थ- स्वरूपस्य वास्तवत्वनिवृत्यर्थेम्। यथा 15

दन्तान्निर्दलयद्रसां च जडयत्तालु द्विधा स्फोटयत् जाडयात् सद्वटयद्गलं गलबिलादन्त्राणि सङ्कोचयत् । इत्थं निर्मलकर्करीस्थमसह प्रालेयवाताहतं नाधन्याः प्रचुरं पिबन्त्यनुदिनं प्रोन्मुक्तधारं पयः ॥

अत्र हि पयसः शीतलत्वमाह्लादकत्वं च विवक्षितं, वर्णित च मारकत्वम्। 20 निरुपमादिग्रहणमनुवादमात्रं, न तूपमातिशयश्लेषाणां वास्तवत्वनिवृत्तये, पृथगुपादानादेव तेषामन्यत्वसिद्धेः । सम्यक प्रतिपादयितुम् इति । यत्र प्राकरणिकं वस्तु स्वरूपतः स्वरूपविशेषेण सम्यगनन्यथा प्रतिपादयितुं वस्त्वन्तरमप्राकरणिकं वस्तु वक्ताभिदध्यात्त- दौपम्यं नामालङ्कारः । वस्त्वन्तरोक्त्या कथं वस्तु स्वरूपविशेषतः प्रतिपाद्यत इत्याह- तत्समानमिति इति। इतिर्हेतौ। यतो वस्त्वन्तरं प्रकृतवस्तुसदृशमतस्तेन तत् सम्यक् प्रति- 25 पाद्यतेऽत एव च तदभिधानमित्यर्थः । अथ सम्यग्ग्रहणं किमर्थ, यावता वस्तुनोऽन्यथा- त्वमसम्यत्तवं तच्च प्रागेव निषिद्ध, सर्वः स्वं स्वं रूपमित्यादिना। सत्यमेतत् / किन्तु १. वैशिष्ट्य। २ प्रसेनपुत्रः ॥ ३. येन सीमन्तो भूष्यते स मणिरेवंनामा ॥ ४. विपरीत-ग. ॥

२३० कल्पलताविवेके वस्तुनः सामान्यविशेषरूपभेदेन द्विविधं सम्यक्त्वम्। यथा रम्यं तव मुखमिन्दुरिव, रम्यं तव मुखमिति च। तत्र पूर्व यत्सम्यक्त्वं तदन्यथात्वं पुरा निषिद्धम्। विशिष्टसम्यक्त्वान्यथा- भावस्त्वनेन निषिध्यत इत्याहुः । तेन विशिष्टतरं वस्त्वभिधातुमिति सम्यकूशब्दार्थः । अभिदध्यादिति कर्तृपदेनैव वक्त्र्थे ल्धे वक्तृग्रहणं तद्विशेषप्रतिपत्यर्थम्। रक्तविरक्त- 5 मध्यस्था हि त्रयो वक्तारः। तेन यादग्वक्ता येन रूपेण वस्तु प्रतिपिपादयिषति तादृशमेव यत्र वस्त्वन्तरमभिदव्यात्तदौपम्यमित्यर्थः । एकमेव हि वस्तु रक्तो वक्ता स्तुवन्नुपमयति। यथा अमृतस्येव कुण्डानि सुखानामिव राशयः । रतेरिव निधानानि निर्मिता: केन योषितः ।

10 विरक्तो निन्दन् यथा

सकृमौ नरकाकारे पिण्डे स्त्रीनाम्नि का रतिः । मध्यस्थस्तु स्वरूपमात्रं वक्ति। यथा दर्शनादेव नटवद्धरन्ति हृदयं स्त्रियः ।

15 विश्वस्ते चाऽप्यविश्वस्ता भवन्ति च चरा इन ॥ यत्रोपमानोपमेयभावः श्रौतः प्रातीतिको वा सौसन्यमपि वा तदौपम्यमिति तात्पर्यार्थोडत्र, तेन संशयादयोडप्येतद्भेदा एव। यत्रार्थधर्मनियमः इति। सोऽतिशयो नामालङ्कार इत्यनेन प्रकारेण स्यात्। यत्रार्थधर्मनियमो विपर्ययं याति-अर्थस्याग्न्यादेर्यो धर्म औष्ण्यादिकस्तस्य यो नियमोऽवश्यंभावः स विपर्ययसद्धावं याति। नियमश्चेत् 20 कथं विपर्यय इत्याह-प्रसिद्धिबाधाद् इति । उष्णं दहतीत्यादिका या प्रसिद्धिः ख्यातिः सा बाध्यते। तद्बाधनाच्च विपर्यस्तो यत्रार्थधर्मनियमः सोडतिशयः । यथा वहिं शीतथितुं स्थलं जलयितुं वातं निरोद्ुं रयात् मूर्त व्योम विधातुमुन्नमयितुं नेतुं नति वा महीम्। उद्धर्तु कुलभूभृतः स्थलयितुं सिन्धुं च सम्भाव्यते

25 शक्तिर्यस्य नृपैः स एव नृपतिः शेषाः पुनः पार्थिवाः ॥ यथा च यां ज्वलन्न ददाहाग्निः साप्यत्यन्तपतिव्रता। सीता स्पृष्टाऽपवादेन कः खलानामगोचरः । १. साधारणो धर्म एवमेव ।।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २३१

यद्येवं तदत्र नास्त्येव नियम इत्याह-कश्चित् क्वचिद् इति। यदि हि सर्वोडर्थः सर्वत्र च विपर्ययं यायात्तत् स्यादेवम्। न चैतत्। अपि तु कश्चिदेवार्थधर्मनियमो विपर्ययं यातः। कथं विपर्ययं यातीत्याह-अतिलोक्म् इति। लोकानामतिक्रमो यत्र तदतिलोकं यानम्। अत एव चातिशयत्वं यदतीत्य सर्वलोकं कश्चित् क्वचिद्विपर्ययं याति, लोकानति- गतोडतिलोको वा विपर्ययः। तस्येत्युत्तरार्यया सम्बध्यते। यत्रैकमनेकार्थः इति। यत्र 5 वाक्यमनेकस्मिन्नर्थे निश्चयं कुरुते सोडर्थशलेषो बोद्रव्यः । अर्थग्रहणं शब्दार्थविषयत्वेन श्लेषस्योभयरूपत्वस्मरणार्थम्। कदाचित्तद्वाक्यमनेकं स्यात्तदवश्यमनेकार्थप्रतिपादकं भवे- दित्याह-एकम् इति। एकं चेत् कथमनेकार्थनिश्चयकारीत्याह-अनेकार्थैः पदै रचितम् इति। एकग्रहणं श्द्लेषादस्य विशेषख्यापनार्थम्। तत्र हि युगपदनेकं विधीयते वाक्यम्। किञ्च तत्र शब्दानां श्लेषोडत्र त्वर्थानाम्। शुद्धस्य इति। शुद्धस्यैव सतोऽस्य 10 दश भेदाः । अलङ्गारान्तरसंस्पेर्शे त्वनन्ता इत्यर्थः । ततः कुमुदनाथेन इति। अत्र यद्यपि कामिनीकपोल: उपमानत्वेन निर्द्िष्टस्तथापि मुखावयवरूपत्वादस्य मुखमेवोपमान- तया द्रष्ट्यम्। अत एव वक्ष्यति-चन्द्रमुखादीनाम् इत्यादिं। येन इति स्वसादृश्य- परिप्रापकतया येन करणभूतेनेत्यर्थः । तेन इति करभूतेन। अप्रसिद्धम् इति। सौन्दर्यादिगुणयोगित्वेन न प्रसिद्धमित्यर्थः । व्याख्येयः इति। प्राकरणिकं प्रधानमेवा- 15 प्राकरणिकं त्वप्रधानमेवेत्याशयः । परभृताया इव इति। परभृताया वचनमिवास्या वचनं मनोहरम्। शब्दो ह्यम्वरगुणः इति। गुणोऽत्र प्रवृत्तिनिमित्तम् ! विषाणित्वम् इति। विषाणसमवाय इव दंष्ट्रासमवायो हिंस्रः। गुणस्य इति। गुणः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं द्रव्यगतो धर्मः, गुगो भावो धर्म इत्यनर्थान्तरम् । द्रव्ये यत् संसृष्टं तद्धर्मत्वेन प्रसिद्ध वस्तु जात्यादि। संसर्गित्वादेव तस्य द्रव्यस्य द्रव्यान्तरेम्यो भेदकम्। अत एव भेदकरणात् 20 सव्यापारं निवर्त्तनाख्येन व्यापारेण योगात्। तस्यास्य वस्तुनः परं प्रति भेदकत्वेनोपात्तस्य तेन परेण परतन्त्रत्वात् पणिनीये शास्त्रे गुणत्वमुदाहृतम्। यदुक्तम् संसर्गि भेदकं यद्यत् सत्यापारं प्रतीयते। गुणत्वं परतन्त्रत्वात्तस्य शास्त्रे उदाहृतम् ।। भावात् सद्धावात्। द्रव्य इति वस्तूप्लेक्षणत्वेन प्रसिद्धमिदम्। तद् इति सर्वनाम। 25 यत्र क्वचित् प्रयुज्यते जातौ गुणे क्रियायां वा, जातिरियमयं गुणः क्रियेयमिति। स

१. शुद्धस्यैवेति ग १ ॥२. संपर्के क. ग. ॥३. येन इति ...... त्वप्रधानमेवेत्याशयः । नास्ति पाठोऽयं ग. १ पुस्तके ॥ ४. गुणस्येति ...... जातिसद्दाते इति-पाठोडयं ग १ पुस्तके न दृश्यते॥ ५. दर्शकत्वेन ।।

.२३२ कल्पलताविवे के सर्व एवार्थो व्याकरणे भेद्यत्वेनेदमित्यादिभिः पुरोवर्त्तित्वादिधर्मैर्विशेष्यत्वेन विवक्षितो द्रव्यमित्यनुपचारेणैवोच्यते। भेद्यत्वस्य द्रव्यलक्षणत्वात्। यदाह वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वेनाम प्रयुज्यते। द्रव्यमित्युच्यते सोऽर्थो भेद्यत्वेन विवक्षितः ॥

5 तत्र गोशुक्तक्रियाशब्दानां गवि शुकगुणे क्रियायां च भेदयत्वेन द्रव्यशब्दाभिधेये वर्त्तमानानां गवादिजातिः प्रवृत्तिनिमित्तमिति जातौ वाच्यायां भावप्रत्ययः, गोत्वं गोजातिः शुकत्वं शुक्कगुणजातिः क्रियात्वं क्रियाजातिः। यदा तु शुकशब्दः सोडयमित्यभेदान्मतु- ब्लोपाद्वा पटद्रव्ये वर्त्तते तदा तस्मिन्ेव गुणे भावप्रत्ययः इति। शुकस्य पटस्य भावः शुक्कत्वं शुक्कगुणः । समासकृत्तद्वितेषु सम्बन्धे वाच्ये भावप्रत्ययः । राजपुरुषत्वं पाचकत्वम् 10 औपगवत्वम्। एषु स्वस्वामिक्रियाकारकाऽपत्यापत्यवत्सम्बन्धाः । स्वार्थिकास्तु गुण- वचना एवेति गुणे एव विशिष्टे प्रत्ययः शुकतरत्वम् । ये तु कृत्तद्वितान्ता अपि रूढाः कस्याञ्चिज्ोतौ कुम्भकारः क्षत्रिय इत्यादयः, ये च प्रत्यये Sपि कृते प्रकृतेरभिन्नरूपाः शुक्कादयो मतुपो लुकि रूपस्याभेदात्, तेषु सम्बन्धस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वं परमार्थंतो नास्ति। जातिवचनः कृत्तद्वितान्तो रूढया गुणवचनश्च तद्वितान्त इति जातावेव गुण एव च तत्र 15 भावप्रत्ययः । कुम्भकारत्वं क्षत्रियत्वं शुक्कोऽरयास्तीति शुक्लः पटस्तस्य भावः शुक्कत्वम्। यश्च स न विद्यमान इत्यादिरव्यभिचरितः सम्बन्धः पदार्थमात्रे सदित्यादि कृदन्तस्य तैस्य वृत्तेस्तत्रापि जातावेव रूढत्वात्। तत्रैव प्रत्ययो न सम्बन्वे। स्त्वं विद्यमानत्वम्। डित्था- देस्तु यदच्छाशब्दादन्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तस्यासम्भवात्तस्मिन्नेव स्वरूपे डित्शशब्दवाच्यतया- डध्यवसिताभेदे अव्यतिरिक्तेऽपि व्यतिरिक्त इव शब्दप्रत्ययबलाद् बुद्धयावगृहीते धर्मे भाव- 20 प्रत्ययः । डित्थस्य भावः स्वरूप डित्थत्वम् । द्वन्द्वे तु समासे स्वप्रधानत्वात्तदवयवानां सम्बन्धस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वं नास्तीति स एव जात्यादिसद्वातो जात्यादिशब्दानां प्रवृत्ति- निमित्तं भावप्रत्ययेनोच्यते । धवखवदिरत्वं रूपरसत्वं पटस्य शुक्ककृष्णत्वे इति। तदाहु: जातिगुणाज्ातिरगुणे समासकृत्तद्विताच्च सम्बन्धे। डित्थादेः स्व[स्वे/रूपे धवखदिराज्जातिसद्दाते ॥ इति

25 सुषुप्ते इव इति। सुषुप्ते सुखदुःखाद्यभाव इव मोक्षे सुखदुःखाद्यभाव इत्यर्थः। उप- मानतया इति। उपमानविशेषणा इत्यस्य व्याख्येयम्। तथैव इति। यथेवादिसद्धावप्रका- रेणैव श्रौतीत्यर्थः। तेन इति। चन्द्रेण तुल्यं मुखम्। तद् इति चन्द्रबिम्बं तुल्यं मुखस्य। १. आकृतिग्रहणेत्याडित्थायाम् । ख पुस्तके एव ।। २. शब्दस्य ख. पुस्तके एव।। ३. जातौ ख. ॥ ४. त्वतलौ स्तो जातिगुणे वाच्ये, एवमग्रेऽपि॥।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २३३ इदं च इति। मुखं च चन्द्रबिम्बं च तुल्यम्। तद्वद् इति तुल्यादिशब्दोपादाने इवार्थी- त्यर्थः । ध्वनि-इति। स्फुटं चेत् प्रतीयमानं ततो ध्वनित्यवहारः । अस्फुटं चेत्तदा गुणी- भूतव्यङ्ग्यव्यवहार इत्याशयः । तद् इति। रसादिरूपं व्यङ्ग्यमर्थमलङ्कारान्तरं च। तद्रहितत्वेन इति। ताम्यां रसादलङ्कारान्तराभ्याम्। अव्यभिचारितयैव इति विद्यमान- मिति शेषः । करणीयम् इति कर्त्तव्यं कायव्यापारः । सत्यम् इति अवितथम्। त्रितय- 5 मपि तथाडप्यायकं वर्त्तत इत्यर्थः । यदि इति यदि वेत्सीति सम्बन्धः। वचनवृत्या इति सामानाधिकरण्यरूपया। विषम् इति। मन इति सम्बध्यते। अर्थों भवति इति विशेषरूप- तया द्विरुपादानम्। निरन्तरः इति व्यावहारिको भवतीति सम्बव्यते। तेन इति। यत उपमा बलीयसी। द्वयम् इति शब्दार्थश्च गुणाश्चेति। प्रत्ययम् इति कल्पपम्। यथा गौर्वाहीकः इति। सोमानाधिकरण्यसाधर्म्यमात्रेण दृष्टान्तोऽयम्। यथा परिहृतस्वार्थः 10 स्वार्थगतगुणमात्रप्रत्यायको गोशब्दः सदृशगुणवति वाहीके वर्त्तत इति भवति तत्र सामा- नाधिकरण्यं, गौर्वाहीक इति गोगुणसदृशगुगो वाहीक इत्यर्थः । एवं गुणविहीनविषजातीय- वाची विषकल्पशब्दः सदशजातौ मनसि वर्त्तिष्यत इति भविष्यत्यत्र सामानाधिकरण्य- मिति। तिषकल्पं मनः इति विषजातीयसदशजाति मन इत्यर्थः तेन इति गुणहीनेन। विषेग विषजातीयेनेत्यर्थः । सहस्रायुधीयति इति। सहस्रायुधमिवात्मानमाचरतीत्यर्थः । 15 समास इति। समासेन सहैव यो नियोगो विधिस्तेन उष्टर एव मुखमस्येति रूपकसमासे भूयसी प्रसिद्धिरस्येति उपमानत्वेन निर्दिष्टम् । नन्वायःशूलिक इत्यादिषु भविष्यत्यस्याः स्थानमित्याशङ्कचाह-क्रूरस्य इति। क्रूराचारोपमेय इति। तथाह्यत्रायःशूलमुपमानम् अर्थान्वेषणोपायः कश्चिदुपमेयः तीक्ष्गत्वादिः साधारणो धर्म उर्पेमेयभावश्वेति चतुष्टयमवगम्यते। तन्मव्याच्च शब्दस्पृष्टमुप- 20 मानमयःशूलेनेति, शिष्टस्य तु त्रितयस्यार्थसामर्थ्यादवगतिः इति। जीवनक्रियाकरैणम् इति। दण्डाजिनेनार्थानन्विच्छति दम्भेन जीवतीत्यर्थः । पार्श्वेनार्थानन्विच्छति अनृजूपायेन जीवतीत्यर्यः । करणक्रिया इति । करणक्रियां प्रति विशेषणत्वं कर्मत्वं चेत्यर्थः । शीतं यर्था करोतीत्यर्थः । एवमुष्णक इत्यत्रापि। अवच्छादित इति अवच्छादितं निगीर्ण्णम- १. सामानाधिकरण्य ...... सहस्त्रायुधमिवात्मानमाचरतीत्यर्थः । अयं पाठो ग पुस्तके नास्ति॥ २. समास इति ...... विधिस्तेन अयं पाठः ग १ पुस्तके नास्ति ॥ ३. अस्मात्प्राक उष्ट्रमुखवद् इति अधिक: पाठः ग. १॥ ४. नन्वायःशुलिक ...... क्रूरस्य इति अयं पाठः ग १ पुस्तके नास्ति॥ ५. उपमानोपमेय-क. ग. ॥ ६. -करणत्वम् इति क. ग. १।। ७. पार्श्वेनान्विच्छति क. ख. ॥ ८. यथा भवति तथा क ग १॥९. अवच्छादित इति ...... द्रष्टव्याः । अयं पाठः ग, पुस्तके नास्ति॥ ३०

२३४ कल्पलताविवेके भेदेनाध्यवसितमिति यावत्। कथंचिद् इति। केनचिन्मृगनयने इव नयने अस्या इत्येवं- दूत लक्षणेन । अत्राऽपि इति आयःशूलिकप्रभृतिष्वपि। तथैतर इति। अतिशयोक्तित्वमन्यमते इति उपमाभेदत्वं च । आनुगुण्यस्य इति। एकान्तशीलत्वलोष्ठविघटनत्वादेः। उपसंक्रामति भिर इति। कूलं कर्तृ। चूर्णिकारस्य इति महाभाष्यकारस्य। न तिडन्तेन इति आख्यातं तन्व 5 नोपमानं भवतीत्यर्थः । आगच्छामि इति आगच्छन्तम् इति च वर्त्तमानभाविभ्यां इि लट्शतृम्याम्, आगममिति आगत इति च वेति विकन्पपक्षे भूतप्रत्ययावेव। एवमुत्तरत्र। स घटपटादिषु इति। आदिग्रहणात् कमलमिव मुखमित्यन्वयिरूपवाक्यार्थतामनापन्नाः पदार्थ- मात्रस्वभावा मुखकमलादयोऽपि द्रष्टव्याः। परस्परपरिहारस्थितिलक्षणस्य वा इति। यद्यपि परस्परपरिहारस्थितिलक्षणो विरोधो मुखकमलादिषु परस्पररूपाननुप्रवेशाद्विद्यते 10 तथाडप्युपमानोपमेयसाम्यस्वभावेयमुपमा। सा चोपमानोपमेययोः परस्परपरिहारस्थिति- क मवधीर्यान्वयिरूपपुरस्कारेण प्रवर्त्तते इत्यभिप्रायः । इ

सुखकमलादिषु इति। कैमलमिव मुखमित्यादावन्वयिरूपप्रयोगे इत्यर्थः । क

आदिग्रहगाच्च पट इव घटोऽत्यन्तशुषिरतया जलच्यवनशील इत्यन्वयिरूपवाक्यार्थ- त

स्वभावा घटपटादयोऽपि लम्यन्ते। शब्द्पवृत्तिनिमित्तम् इति। पैदार्थस्वभावं नन्वन्वयि- 15 दाक्यार्थरूपम्। तथा हि मा भूदन्वयिनि रूपे परस्परपरिहारस्थित्यात्मा विरोधः, ययोस्तु तदन्वथिरूपमुपमानोपमेययोस्तयोः सम्भवति परस्परपरिहारेणावस्थितिरित्याशयेनेदमुक्तम्। न वयं तात्पर्यार्थापेक्षया उपमानोपमेययोर्विरोधं ब्रूमः, तात्पर्यार्थस्य साम्यस्वभावत्वात्, साम्ये च विरोधासम्भवात्। यस्य तु उपमानोपमेयश्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य साम्यरूपाया- मुपमायां तात्पर्य तस्य परस्परपरिहारस्थित्यात्मा विरोधोडभिधीयत इत्यर्थः । एवं च 20 निमित्तभूतपदार्थापेक्षयाऽत्र परस्परपरिहारस्थितिलक्षणो विरोधोऽङ्गीकृतः । साम्यस्य तु वाक्यार्थीभूतस्य नैमित्तिकत्वात्तदपेक्षया निर्विरोधत्वमेवैं। नोपमा इति। अपि त्वनन्वय एव। कर्म इति शूरत्वपूरयितृत्वादि। नाप्य- त्यन्त-इति। साम्याविवक्षायाम् इति गम्यम्। पुत्रेणेति वाक्ये आर्थ साम्यम्। वाक्यार्थे इति। यैथा पुत्रः स्थूलस्तथा पितापीति वाक्यार्थस्य पुत्रे स्थूलत्वानुगममन्तरेगाडसङ्गतेः । १. "कमलमिव मुखमित्यादा ...... शब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति। ...... तथाहि' अस्य स्थाने "कमलमित्र मुखमित्यादौ प्रयोगे इत्यर्थः । शब्दप्रवृत्तिनिमित्तमङ्गीकृत्येति" ग. १ पुस्तके एतावानेव पाठः ॥ २. जातिमात्रम् इति अधिकम् ख. पुस्तके एव ॥ ३. वाक्यार्थतात्पर्यार्थापेक्षया ख. पुस्तके एव।। ४. अत्र वाक्यार्थासङ्गतेरिति इत्यधिकः पाठः। ग. १॥ ५. नोपमेति इत्यारभ्य वाक्यार्थति इत्यन्तः पाठो ग. १ पुस्तके नास्ति॥ ६. तथा ग २॥

अर्थालङ्कारनिर्णयः २३५

दूर्वाकाण्डमिव इति समासे श्रौतम्। तन्व्री श्यामा इति वाक्ये श्रौतम्। अन्राऽपि इति। न केवलं पुत्रेण सदशः स्थूल इत्यादौ सदशादिपदप्रयोगे पुत्रादीनां स्थूलत्वादि- भिरन्वयो दुर्घटो यावताऽत्रापि इवशब्दप्रयोगेऽपीत्यर्थः । वस्तुमात्र-इति श्यामगुणयुक्त- तन्वीमात्रवर्णने। उपात्तम् इति कर्तृ। अन्यार्थ-इति तन्वी निमित्तम्। संस्पर्शाद् इति आर्थ्या वृत्या सम्बन्धो न तु मुख्ययेति संस्पर्शार्थः । तस्य इति दूर्वाकाण्डस्य।5 सामानाधिकरण्यम् इति यथा दूर्वाकाण्डं श्याममित्येवंरूपम्। अन्यरूपे इति तन्वीलिङ्गिनि। तादृशीम् इति। श्रवणसमनन्तरमेव व्यवधानशून्या यत्रार्थप्रतिपत्तिस्तदेव काव्यं चमत्कारकारि। अत्र च यथा दूर्वाकाण्डं श्याममिति विभक्तिविपैरिणामात् द्वितीयवाक्य- कल्पनेन विन्निताऽर्थप्रतीतिः काव्यस्य यादशी न चमत्कारावहा तादृशीमित्यर्थः । पूर्वस्मिन् 10 इति इवोदाहरणवाक्ये। उत्तरस्मिन् इति यथोदाहरणवाक्ये। एवमेव इति अप्रयोज- कत्वेऽपि पुरोडाशादेः करगम्। तन्त्रे इति। प्रयोजकाप्रयोजकोभयसाधारणलक्षणस्य तन्त्रस्य समनन्तरमेव दर्शयिष्यमाणत्वात्। सर्वप्रयोजकसाधारणलक्षणे इत्यर्थः । त्रिकम् इति योगत्रितयम्। शेषितया इति। अङ्गितया प्रधानतयेति यावत्। प्रतिस्वम् इति प्रत्यात्मं प्रत्येकमिति यावत्। बहुच्छात्र-इति। वहवः छात्राः प्रयोजका हेतव इति बहुषु 15 दीपेषु प्रयोक्तव्येषु साधारण्येनैक एव प्रयुज्यते स्मेत्यर्थः । अप्रयोजकत्वेऽपि इति अपरस्याप्रयोजकत्वेऽपीत्यर्थः । पूर्वत्र सर्वेषां प्रयोजकत्वमिह त्वेकस्येति विशेषः । वा जिन इति अप्रयोजकस्य वा जिनस्य। आचमन-इति आचमनमाचा- मोऽवश्रावणमिति यावत्। विध्यन्तो यागः । अप्रयोजकत्वेऽपि पुरोडाशस्य तदर्थता विव्यन्तस्य प्रसङ्गात् सम्पन्ना। अथ च पुरोडाशार्थस्य विध्यन्तस्य स्वॅकोऽपि विधिरस्ति। 20 ननु वा जनस्येत्यप्रयोजकादस्य भेदः। जर्नेस्य इति। अप्रयोजकत्वं विधिश्च स्वको जनस्याऽपि विद्यत इत्याशयः । एवमुत्तरत्राऽपि। एवमन्यदपि इति। उदाहृत-

तद्धितगतश्रौतसाम्यमपि। साम्य-इति। साम्यं साधारणो धर्मः। पुनः साम्य-इति। साम्यं सादृश्यमुपमेति यावत् । कमल-इति । अत्र सामानाधिकरण्येन समासे रूपकत्वापत्तेः 25 १. अत्रापीति इत्यारभ्य आचमनमाचामोऽवश्रावणमिति यावत्। इत्यन्तस्य स्थाने अत्रापीति इवशब्दप्रयोगेऽपीत्यर्थः । शेषितयेति। प्रधानतयेत्यर्थः । अप्रयोजकत्वेऽपीति अपरस्याप्रयोजकत्वे- डपीत्यर्थः। पूर्वत्र सर्वेषां प्रयोजकत्त्रमिह त्वेकस्येति विशेषः । इति पाठः ग १ पुस्तके ॥ २ विरुद्ध॥ ३. अत्र प्रयोजकत्वे ग. १ ॥ ४. श्रुतिविहितत्वम् ॥ ५. इतः प्रागधिकपाठस्य चिह्नं ग. १ पुस्तके वर्तते। पाठस्तु न मिलति।

२३६ कल्पलताविवेके

सप्तम्युपमानेत्यादिनोपमानपूर्वस्य समासः । उत्तरपदलोपश्च क्वचिन्न भवतीति न कृतः । शशाङ्क-इति। अत्राऽपि पूर्ववत् समासः। केवलं तदानीमुपमानं च तत् पूर्व चेति सूत्रे विग्रहः। ननूपमेयमात्रोक्तौ कथमिदमुदाहियते, यावताSत्रापि वाक्यकाले उपमानादीनां प्रतीतिरस्तीत्याशङ्क्याह-अश्वमुखी इति। स्फुट एव इति। यौगिके हि शब्देऽवयवार्थ- 5 पुरःसरा समुदायार्थप्रतीतिः । योगरूढौ त्ववयवार्थतिरस्कारेणाSपि सत्येकत्रोपमानोपमेय- योरुभयोः श्रौती प्रतीतिरपरत्र तूपमेयस्यैवेति स्फुट एव भेदः। विद्युच्छ्देन इति। उपमानवाचिना। उपमा इति साम्यम्। तदन्वित-इति। कृदव्ययो हि भावे अभिधाना- दिति साम्यान्वितो भावो घात्वर्थों णमुलर्थ इत्यर्थः । भ्रान्तिः इति मोहः । अन्योऽपि इति। वाक्यसमाससुब्धातुगतचतुस्त्रयेकप्रकारलक्षणोडपि । अङ्गतया इति। उपमानं 10 हयुपमेयार्थमुपादीयत इत्युपमानगतत्वेन रसस्योपमेयं प्रत्यङ्गतायां न विरोधः । सामान्य -इति। सत्त्वज्ञेयत्वप्रमेयत्वादिवत्। ज्यायान् इति प्रशस्यः । निर्दिष्टः इति गुणलेशेनेत्य- नेन। शृङ्गला इति। रशनोधर्मवाचकस्य विव्ृतौ वाक्यसमासतद्वितेष्वेव सम्भवी। तत्राऽपि तद्धितः साक्षादुपादास्यत इति वाक्ये समासे चैषा निबध्यत इत्यर्थः समासे इति। साम्योपमानेत्यत आरम्य सेति यावत् समासे इत्येतत् सम्बध्यते। 15 तथा इति। तथेत्यनेन तद्वाचिविरहेणेत्येतत् पदं तद्धिते कचिदेकस्याऽप्यलोपात् कचिद् धर्मस्यैवैकस्य लोपात्तद्वाच्या सेत्यन्तं यावत् सम्बध्यते। केवलं क्वचित् क्वचिदुपमे- यस्याऽपि कविपि धर्मस्याऽपि सामर्थ्याल्लोपः परिगृह्यत इति। अथवा तथा-शब्द इत्थं व्याख्यायते। संक्षेपाभिहिता यथा वाक्ये समासे च निबव्यते तथा सुब्धातौ कृति तद्विते च निबव्यत इत्युत्तरेग सम्बन्धः । केवलं संक्षेपाभिहिता प्रकारतद्वितोपदर्शनप्रसङ्गेन पूर्णा 20 प्रकारतद्वितोऽप्युपदर्शयिष्यत इति स यथायोगमेव सम्भन्त्स्यते। पूर्णा लुप्ता च-इति। संक्षेपामिहिताऽप्येषेत्यपि शब्दादसंक्षेपाऽभिहिताSपि हि समुच्चीयत इति। वाक्यसमास इति। यथेवसदृशादिप्रदयोगो वाक्यसमासयोरेव सम्भवतीत्यर्थात्तयोरुपलम्भः । संक्षेपा- भिहिता प्रकारतद्वितोपदर्शनप्रसङ्गेन तैदर्थवति, तद्धितस्तु साक्षादुपदर्शितः । भूयः इति। पुनः अनवस्थितम् इति। क्षणं-भूय :- शब्दयोस्तात्पर्यार्थोडयम्। सामानाधिकरण्येन 25 इति उपमेयेनोपमानेन वा सह। अत्र इति एतयोः। लुप्तविभक्तिकत्वेन इति अव्ययत्वे- नेत्यर्थः । उपमितिक्रिया इति। उपमितिक्रियालक्षणो विषयो ययोः । कर्मकरण-इति। उपमेयोपमानभावात्मकम् ।। १. रशनासाम्यवाचकेति केवलस्य धर्मवाचकस्य विव्ृतौ इति पाठः क. ग २ पुस्तकयोः ॥ २. अथवा तथा-शब्द इत्थं व्याख्यायते। ...... स यथायोगमेव सम्भनत्स्यते। अयम् पाठ: ग. २. पुस्तके नास्ति॥ ३. इवार्थस्तुल्यार्थश्च।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २३७

प्रबोधाद्धवलम् इति। अत्र वाक्यसमासाश्रयप्रकारद्वये पूर्णत्वं चतुष्टयसद्धावात्। तथा हि- कुमुदकाननं विकसितं किञ्जल्कालीनषट्पदत्वविशिष्टमुपमेयम्। अखण्ड इन्दुः पूर्णेन्दुबिम्बमिति वोपमानम्। धवलत्वं साधारणो धर्मः । तुल्यशब्दः प्रतिमशब्दो वा उपमानोपमेयभावावगतिहेतुरिति । तद्गत इति । उपमानगतं यत् सादृश्यं प्रतीयते तत्प- रामर्शेनेत्यर्थः। तत्सम्बन्धित्व-इति। तच्छव्देन तुल्यपदपरामर्शः। अर्थाद् इति। साधा- 5 रणधर्मपर्यालोचनासामर्थ्यादुपमेयोपमानगतं यत्सादृश्यसम्बन्धित्वं तेन हेतुनोपमेयोपमानयो- र्विषययों: प्रतिमशब्दस्यावगतिरिति। लुप्तापि इति । धवलत्वधर्मापेक्षयैव पूर्णेयमित्यर्थः । यद्यपि इति। नेत्रादिसदृशोत्पलादिकरणके भाने सामान्यरूपे उक्ते सामान्ये सर्वविशे- षागामन्तर्भावादित्युक्तनयेन भानविशेषणभूताः करणगतदीर्घत्वादयो धर्मविशेषा उक्ता एवेति पूर्णोपमेयं वतिना चेति। अनेन तदभिधेयेऽत्यन्तं सूत्रमुद्दङ्कितं "तथैवेति धर्मवाचक- 10 विच्युतौ श्रौतत्वार्थत्वभेदेन"। साम्योपमान-इति। साम्यं साधारगो धर्मः । सूत्रे तद्वाचिनामिति तच्छ्दस्य प्रक्रान्तोपमापरामर्शित्वादुपमावाचिनामित्युक्तं-यदा इति। तदैवैतान्युदाहरणानीत्यर्थः। अनेकमन्य-इति। सप्तम्युपमानेति विशेषोक्तस्य विधेरुपलक्षण- मेतत्। उदाहारयेम् इति। सूत्रसूचितेऽपि प्रभेदे सूत्रकृता कथश्चिन्नोदाहरणं प्रदर्शितमित्यस्मा- भिरूनं पूरणीयमित्युपदेशोडयमवसरे प्रदत्त इति लक्ष्यव्युत्क्रमो न चोद्ः । थन्ये तु इति।15 वाक्यसमासगतप्रकारदयद्वयलक्षणाः । उपमाने इति। एकत्रेत्यर्थः । प्रतीतम् इति सिद्धम्। लावण्यादि इति लावण्य- गुणादि। उपमेये इति अन्यत्रार्थे। दिने दिने इति। ज्योत्स्नागर्भान् कलाविशेषानिव लावण्यमयान् विशेषान् पुपोषेति सम्बन्धः । प्रातीतिकम् इति अवास्तवम् । उक्तम् इति आक्षिप्तम्। उपसर्जनोपमानः समासः इति। नवविकसितकमले इव करौ यस्या 20 इत्येवंरूपो बहुव्रीहिरत्रेत्यर्थः । यद्यपि शाब्देन न्यायेन द्वयमप्यप्रधानमन्यपदार्थप्रधानत्वाद् बहुव्रीहेस्तथापि ये एव पदे अन्यस्य पदस्यार्थे समस्येते ते एवालङ्कारकल्पनाभूमिरिति तत्रैव प्रधानाप्रधानत्वचिन्तायां वस्तुवृत्त्या उपमानमप्रधानमुपकारकत्वादुपमेयं तु प्रधान-

शब्दं स्वाभिधेयच्छायातिशये गुणमात्रे विवक्षित्वा नवविकसितकमले करौ यस्या 25 इति बहुव्रीहिविधीयते तदा रूपकत्वं प्रसंजति। शाब्देनैव च नयेन कमलत्वरूपेणोदितः करार्थोडप्रधानभूत एव प्रतीयते इत्यलङ्कारभूमिकाश्रयणेनोपमेयस्यैव तत्रोपसर्जनतेत्य- स्याभिप्रायः । परमार्थतस्तु एवंविधे विषये यत्रैकतरपरिग्रहे तदितरपरिहारे वा साधकबाधक-

२३८ कल्पलताविवे के प्रमाणाभावस्तत्र सन्देहसङ्करः, इतरत्र तूपमा रूपकं वा नि्ण्णेष्यते। नवविकसित-इत्यादौ गत्र हि सकलशीतलभावमयी हि त्वं, तत्कथं दहसि इति विरोधच्छायया सप्रेमोपालम्भोक्तिः का कमलादिष्वेवानुकूल्यं भजत इति रूपकस्य साधकतमतां प्रतिपद्यते। करादिषु तु न तय तथा प्रतिकूलेति नोपमां प्रति तस्या बैधिकतेति साधकप्रमाणवशेन रूपकमेव सिध्यति 5 कुत उपमा। एवं च रूपकेऽपि वचनमवुनयनमवुकरमित्यादावुदाहरिष्यमाणे विषये त्व साधकबाधकप्रमाणाभावात् सन्देहसक्करे एव बुद्धिर्धावनीति चिन्त्यमेवैतदित्यर्थः । यत्तु प्रकरणवशादमुक एवालङ्कारोडत्रेति क्वचिदवक्यते तन्निगमनिकामात्रमिति न किश्चित् । उपमानाद् इति उपमित्यभिधानार्थम्। साधारणधर्मविषयम् इति । सामान्येडर्थे वाच्ये प्रत्ययमुत्पाद्येत्यर्थः । श्यामा लतेव इति प्रियङ्गुलतेव्र। निर्मला हासे इति तु इति 10 अत्र हि तन्वी विशेष्या। अन्ये तु इति। समासोपमाप्रत्ययोपमे सॅरोजिनी चारुतनुः इति। अत्र चारु- तनुत्वसामान्यवचनेन समासः। उत्कृष्टगुणेन इति। उत्कृष्टगुगमुपमानम्, न्यूनगुणं तूपमेयमिति लोकप्रसिद्धेः । सहृदयचमत्कारकारिणाम् इति। अलङ्कारप्रकरणादित्यर्थः । ननु सर्व सर्विकया इति। तेन गौरिव गौरित्यत्र नोपमा। जातिदेश इति गुणा भ 15 धर्मा जात्यादयस्तेषां लेशेन केनचिद्दर्मेग जात्यादिनेत्यर्थः । यथा अश्वकर्ण इव अजकर्णो वृक्षजातिरित्यादार्वपि। यैदि वेति प्रथमे हि व्याख्याने सर्वसाम्यत व्यवच्छेदः । इह तु गुणबाहुल्यस्येति विशेषः । गुणलेशार्थस्तु स एव। उत्कृष्टन्यूनगुणता चेति चो हेत्वर्थे। तस्मादर्थस्त्वार्थः । यंस्मादुपमानोपमेय हेतुरुत्कृष्टन्यूनगुणता पदार्थानां लोकप्रसिद्धेरवसीयते तस्मादित्यर्थः । अभावाद् इति। न ह्युत्कृष्टगुगः कामिनीगण्डो न्यूनगुणश्चन्द्र इति लोके 20 प्रसिद्धिः। एवमर्थम् इति विपर्यासोपमा प्रकारसिद्धचै। ननु ततः कुमुदनाथे- नेत्येतत्तत्र नोदाहरिष्यते, तत्कथमेषा कल्पितेत्याशङ्गयाह-न ह्युद्गर्भेत्यादेः इति। अत्र यद्यप्यादिशब्दः कल्पनात्वमात्रसामान्यमाश्रित्योल्लिङ्गितश्लोकसमर्पणेन चरि- तार्थस्तथाऽपि विशेषदर्शनेन दुर्विदग्धाः सुखेनैव रज्यन्त इत्यतद्रुणसंविज्ञानबहुव्रीह्या- श्रयणेन क्षममधरेत्यादिसमानन्यायोभयविपर्यासविशिष्टकल्पन ्लोकसमर्पको व्याख्येयः । १. बाधकता ग. १॥ २. इति साधक ... कुत उपमा। अयं पाठो नास्ति ग. १ पुस्तके ॥ ३. यत्तु प्रकरण ... प्रत्ययमुत्वाद्येत्यर्थः । अयं पाठो नास्ति ग. १ पुस्तके ॥ ४. निर्मला हासे ... विशेष्या। अयं पाठः ग. १ पुस्तके नास्ति॥ ५ सरोजिनी ... नोपमा। नास्ति ग १. ३ पुस्तकेऽयं पाठः ॥ ६. वा उत्कृष्ठगुणेन इति। ग २॥ ७ तुग. २.॥८ -विति ग १. २. ॥ ९. यदि वेति ... अपरत्र तु प्रथमायाः इति पाठो नास्ति ग १ पुस्तके॥ १०. तस्मादुप- मानोपमेय -ग. २. तस्मादुपमानोपमेयत्व-क ग. २॥

अर्थालङ्कारनिर्णयः २३९

यत्र तु इति। पूर्वत्र न्यूनगुणमिति यल्लोके प्रसिद्धं तदुत्कृष्टगुणमिति विवक्षित्वोपमानं परि- कल्पितम्, उत्कृष्टगुणं च न्यूनगुणमित्युपमेयम् । यत्र तु द्वयोरप्यास्तामे कस्योतकृष्टन्यूनगुणरूप- तया न प्रसिद्धिस्तत्र का वार्त्तेत्याशङ्कायामुक्तं स्तननिवेशहिमांशुबिम्बाद्योरेकस्य शुक- चञ्चूपुटस्तिम्याबन्धयोद्वयोरपि हि न प्रसिद्धिविपर्यासेनोत्कृष्टन्यूनगुणत्वं बोद्धव्यमपि त्वप्राकरणिकप्राकरणिकरूपतयेत्यर्थः । उत्क्रृष्टन्यूनगुणत्वम् इति कविविवक्षितम्। 5 तत एव इति। यतो लोकप्रसिद्धचववीरणेन कविविवक्षावशत एवेयम्। गुणबाहुल्येन- इति अर्थादुत्कृष्टगुणबाहुल्यकल्पनेन । कस्यचिद् इति उपमेयरूपतयाSप्रसिद्धस्य । उपमानरूपतया इति कविविवक्षितया। उपमेयस्य इति लोकप्रसिद्धया । प्रत्यया- भावाद् इति एकत्र तृतीयाया अपरत्र तु प्रथमायाः। चन्द्रेण इति करणभूतेन। उपमीयते इति उपमितिक्रियासम्बन्धित्वेन परिच्छियते कविना कर्त्रा। उपेमीयते इत्यस्य 10 व्याख्यानान्तरमाह- चन्द्रसैमीपे वा इति। चन्द्रेण करणभूतेन मुखं समीपे क्षिप्यतेऽर्थाच्चन्द्रस्यैव समीपे इति। तत इति। ततोडत्रेवादिरिति सम्बन्धः। भरणक्रिया इति। पुरस्कृतकर्तृकर्मसद्धावा हि भरणक्रिया भर्तृभर्त्तव्यतालक्षणं सम्बन्धं जनयित्वा तिरोभवति। ततस्तत्सम्बन्धसद्ावादि- त्यर्थः। उनयोपादानम् इति सूत्रे। साधारणधर्मप्रत्ययम् इति शाव्दम्। उपमानेन 15 इति लोके प्रतिद्वेन। लोकप्रसिद्धस्य उपलक्षणत्वाच्च केनचित् कस्यचिदपि समत्वापा- दानमित्यर्थः । उपमानोपमे पनियमस्तु इति। समत्वकल्पने ह्युत्कृष्टन्यूनत्वयोरभावात् कथ- मुपमानोपमेयव्यवस्थेत्याशङ्कायामुक्तम्। न केवलं गुणबाहुल्यं कल्प्यते तदुत्कर्षापकर्षावपि कल्प्येते इत्यर्थः । उपमानसमता इति। लोकप्रसिद्धेन हिमांशुबिम्बादिनोपमानेनेत्यर्थः । नारङ्गकम् इति नारङ्गप्रतिकृतिर्वस्त्रम्। सूत्र इति स्तिम्याबन्धात्। वलिरहितः इति 20 अविषमः। लक्षणया इति मर्मरशव्दो बाधितशुष्क पत्रध्वनिलक्षणस्वार्थः स्वार्थगतमुच्चनीचत्वादि- वैषम्यरहितत्वं कर्कशत्वं च लक्षयन् तत्सदृशसमत्वकर्कशत्वयुक्तं रोमभेदं लक्षयतीत्यर्थः । उपमानाद् इति उपमितेः । व्यतिरेकम् इति भेदं पृथग्भावर्मसम्बन्धमिति यावत्। द्योत्यमानेन साम्यलक्षणेनार्थेन सम्बन्धमुभयत्राऽपि श्रुत्यैव प्रतिपादयन्तीत्यर्थः । तेन तत्सद्धावे श्रौती। कमलमिव मुखमित्यादौ हि कमलादिसदशं मुखादि प्रतीयत इति 25 १. उपमीयते ... माह । अय पाठो नास्ति ग. १. पुस्तके ॥ २. -समीपे इति ग. १ ॥ ३. उपमानेनेत्यर्थः । ग. १॥४ लोक-क. ग. २ । लोके इत्यारभ्य उपमितेः इत्यन्तः पाठो नास्ति ग. १ पुस्तके ॥ ५. सूत्रं तन्तुः । तत इति। ग. २. ॥ ६. समं बंध-ग. २.।। ७. तेन तत् ... न विरोधः। अयं पाठः ग. १. पुस्तके न दृश्यते। तेन तद्भावे श्रौती ... ग. २ ॥

२४० कल्पलताविवेके

लोकप्रतीत्याश्रयणेनैषामुपमेय एव विश्रान्तिमभिमन्यमानान् प्रत्युभयत्राऽपि श्रौतमेव सम्ब- न्वं साधयति। अन्ये तु शास्त्रीयमुद्रयोपमानविशेषणा एवैत इत्युपमेयेडपि तमेतेषां प्रति- पादयन्तीति न विरोधः। व्यतिरेचयन्ति इति। असम्बद्धं विदधति। देवदत्तेन तुल्य इत्यत्र हि उपमेय एव सदशत्वलक्षणस्य स्वार्थस्य श्रुत्या विश्रान्तिस्तेन तत्सद्धावे आर्थी। 5 उत्तरपद्भूता एव इति वृत्तिस्था एवेत्यर्थः । यथा देवदत्तनिभो यज्ञदत्तः स्थूल इत्यादि। इयं तु समासे आर्थी वर्त्तते इति तेन न गुणशब्दस्याडप्यत्र लोप इति शेषः । सअल इति। इय वाक्ये, पाठविशेषे तु समासे च द्रष्टव्या। अन्यद् इति। वाक्ये तद्वितगतैकद्विसङ््यं वाक्यसमासतद्वितसुब्धातुकृद्गतत्रित्रयेकचतुर्द्विंगणनं च। उभयत्र इति पूर्णालुप्तालक्षणे। उक्तिमात्रेण इति। वस्तुगतसाधर्म्यरहितेनेत्यर्थः । तत्कारि इति अनुकृतिकारि। 10 तदनुकृति-इति। ततस्तन्मुखकर्तृकानुकृतिसम्पादकं भवत्वित्यर्थः । तत इत्यस्य तदित्यस्य च सामर्थ्याल्लाभः । इति इति । समग्रवाक्यार्थोल्लेखे। उत्पेक्षया इति। अध्यासापेक्षया- Sत्र तृतीया। असतोऽपि इति। अनेनाऽतिशयो दर्शितः । वक्ष्यति हि- उत्पेक्षाति- शयान्वित-इति। उद्गते इति। पदद्वयस्य समासार्थ संक्षिप्तरुचित्वादेकमेव वाक्यं तन्त्रेण प्रयुक्तम् । इन्दुमिति इति । इतिशब्द एवमर्थोडनुवावि क्रियाविशेषणम्। संशयविशेषः 15 इति निश्चयगर्भः । पूर्वो ह्यनिश्चयगर्भः। श्लेषप्रतिभोत्पत्ति-इति । तेन श्लेषायोपमा नतु शलेषेणेत्यर्थः। तदानीं ह्युपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुरयं श्लेषः स्यानोपमा। उद्भटो ह्युपमाप्रति- भोत्पत्तिहे तुं श्रषमिममभिमन्यते। तत्प्रातिकूल्यमनुसरता काव्यप्काशकृताऽपीयमित्थम- मिहितेत्यस्माभिस्तथव व्याख्याता। परमार्थतस्तु सङ्कर एवायमीदृश इति। द्वाभ्याम् इति शब्दाभ्याम्। श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुः इति। समङ्ग: शब्दल्लेषः सन्धानशब्द- 20 वाच्य इत्येवमेषा व्यपदिष्टा, तदत्रापि पूर्ववद् विचार्यम्। अभेदविवक्षया इति। नायि- कानयनेन सह। चक्षुषी इति। अत्रैवशब्दोऽर्थादध्याहार्यः । तत्वाख्यान-इति। मुखमेवेदं चक्षुषी इमे इत्येवंरूपस्य असम्भवदोष इति मेधाविप्रभृतिभिरुक्तः । उत्पेक्षा इति । असम्भवन्नेवार्थ उत्प्रेक्षायामतिशयवत्तया निबध्यत इत्याशयः । आलक्ष्य इति । आ ईषत्। संसर्ग इति। संसर्गो वाक्यार्थः । सम्बन्धिभेद- 25 इति पदार्थविशेषोपक्रमेडपि। वस्तु इति वाक्यार्थरूपम्। सधर्माणः इति। समान एको न तु दृष्टान्तत्वप्रसक्ते: सदशो धर्मो यस्येत्यर्थः । केवलं कथितपदत्वस्य दुष्टतया- १. 'विश्रान्तिस्तेन ... उभयत्रेति पूर्णा लुप्ता लक्षणे' इत्यस्य स्थाने विश्रान्तः। उत्तरपदस्था एवेति वृत्तिस्था एवेत्यर्थः । उभयत्रेति पूर्णालुप्तालक्षणे इति पाठः ग. १, पुस्तके ॥ २. ख क. ॥ ३. -क्ष्या- ग. २ ॥ ४. -भवि- ग. २. ॥ ५ अयं पाठो नास्ति. क. पुस्तके ॥ ६. -त्पत्तीति सभङ्ग :... इति पाठ: ग २ पुस्तके ।।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २४१ डभिधानात् शब्दभेदेन स तंत्रोपन्यसनीयः । प्रतिबिम्ब इति । धर्मः स एव निबन्धनीय इति, तं विमुच्य।।

काव्यलक्षणेषु इति। लक्षणापरपर्यायस्य व्यापारस्य प्राधान्ये काव्यगीर्भवेदि- त्युक्तत्वात्तत्सद्धाव एव डि काव्यमित्येष शब्दः प्रवर्त्तते। नायम् इति अलङ्कार्यस्य काव्यत्वस्याभावात्। लक्षणं तु इति। इदमनेन शब्देनानयेतिकर्त्तव्यतयाऽमुनाशये- 5 नैवम्भूतबुद्धिजननाय ब्रुवे इति कवि: प्रवर्त्तते इति कविव्यापारो लक्षणशब्दवाच्य इति ह्युक्तचरं पल्लवे। मुनिना हि इति। यतो लक्षगानि मुनिना प्रणीतान्यतो बन्धशब्द- स्तत्पर्याधतया व्याख्यातः । सम्बध्यते इति। विशेषणविशेष्यतयेत्यर्थः । तेन इति यत उपमितिरन्ययोन सम्भवति। एकस्य इति। अत्र षठ्यन्तान्युपमेयस्य तृतीयान्ता- न्युपमानस्य प्रतिपादकानि। उपमान इति उपमानत्वेनाडभिमता इत्यर्थः । उपमानता 10 इति । सम्पूर्णचन्द्रादीनामित्यर्थः । सलोप इव इति । कचिदिष्टः क्रचिन्नेष्टः इत्यर्थः । तेन चन्द्रदलपदयोर्न लोपः । अनयोर्हि धर्मो धर्मिण्यवयवी चावयवे उपचर्यत इति चन्द्रगत- सम्पूर्णतवनीलोत्पलयोरुपमानतायामुपमानपूर्वता न्यायसिद्धा। एवं मत्तमातङ्गत्वं तद्रत- गमने उपचरणीयमथवा विशेषणविशिष्टमुपमानमिति तद्विशेषणावयवः सम्पूर्णतवादिरप्यु- पचारादुपमानमिति। मीलनेम् इति। अभेदाध्यवसानम् । विवक्षित-इति। अर्थात् 15 प्रस्तुते वक्तुमभिप्रेतस्य। मनोंहारित्वातिशयत्रता इति। यत् प्रस्तुतगतत्वेन विवक्षितधर्म- सम्बन्धि मनोहारित्वं तस्य सातिशयस्याप्रस्तुते सिद्धत्वादित्यर्थः । विच्छित्या इति वैदग्व्यभङ्ग्या। तद्विरहेणाभिधाने हि तैद्विदाह्लादकत्वं न सम्भवति । संवादकः इति। यथा संवदतीत्यत्र क्रियायाः प्राधान्येऽपि संवादकार्थस्तथाऽत्र कारकशक्तेः प्राधान्येऽपि तदन्तर्लीनवृत्तिः संवधर्थो विद्यत एव, संवदतीति संवादक इति। प्रतिपन्न-इति। उैप- 20 मायाः साधारणधर्मस्य च प्रतीतिमात्रादेव वेत्यर्थः । क्रियापद इति। क्रियापदादिवाच- कोक्त्यभावेन प्रतिवस्तूपमादयः साधारणधर्मोक्त्यभावेन च वाक्यसमासादिगताः धर्म- लोपिन्य उपमाः संगृहीताः । उपमान-इति उपमानत्वानुपपत्तेः । एककर्तृकयोः इति। लिम्पतीव तमोऽङ्गानि इति। कुङ्कुममिव लिम्पति तमोङ्गानीति चोभयत्र व्यापनस्य लेपनरूपतयाऽव्यवसितत्वे समानेऽप्येकत्र तमःकर्तृकयोरवस्तुवस्तुरूपयोर्लिम्पतिव्याप्नोत्योः 25 साम्यमुत्प्रेक्षेव। अपरत्र तु भिन्नकर्तृकयोस्तयोः साम्ये सुबन्तस्योपमानतायामुपमवेत्यर्थः । समासादि इति। आदिग्रहगात् वाक्यार्थपरिग्रहः। पदार्थोपमाव्यपदेशः इति। १. नास्ति अयं पाठः ग. २ पुस्तके ॥ २. काव्य ख. पुस्तके एव॥ ३. क्रियापदे वादितात्पर्यपर्यायः ॥ ४. नास्ति ग. २ पुस्तके ॥ ३१

२४२ कल्पलताविवेके

अत्र हि पदार्थसाम्यसमन्वयावसायपूर्विका वाक्यार्थप्रतिपत्तिर्न तु पदार्थावबोधसमनन्तरं समासप्रतिपत्तिः । समस्तैरसमस्तैर्वा पदार्थैर्वाक्यार्थप्रतिपत्तिस्ततः साम्यसमन्वयावसाय इति । धर्मधर्मी इति। धर्मधर्मिभावसम्बन्धनिबन्धनाऽपि मुख्यस्यार्थस्यामुख्येनार्थेन प्रत्यासत्तिरभेदोपचारेग धर्मधर्मिभावलक्षणेत्युक्ता। तेन धर्मधर्मिभावस्वरूपाया इत्यर्थः । 5 गुणमात्रे इति। धर्ममात्रेऽस्याभिप्राय इति रूपकत्वमेतन्मते कथमत्र निवार्येतेति ताट- स्थ्येनोक्तिः । यान्त्या मुहुः इति। अत्र आवृत्तवृत्तेत्यत्र निभशब्देन सह समास उपमाप्रति- पादकः। निभादयो हि शब्दाः समासस्था एवोपमावाचका इत्येवमुक्तम्। माज्जिष्ठी- कृतेति। अत्र छत्रायमाण इनि क्यङ्प्रत्ययः । इत्याकर्णितेति। अत्र कुञ्जरवदिति वतिः। 10 रामेण इति। अत्र मृणालभञ्जमिति णमुल्। सामर्थ्य इति। वाक्यार्थवस्तुनो: सादृश्य- सम्बन्धमन्तरेग वाक्यैकवाक्यता नोपपद्यत इत्यन्यथानुपपत्तिलक्षणस्य सामर्थ्यस्य तत्स्वरूपेति तच्छव्देनोपमेयोपमापरामर्शः । मदिरामद इति सुरामदेनाताम्रं वक्त्रम्। अम्भोजं तु सुरामदवदाताम्रम्। अत्र च पक्षे मदशब्दा मदविकारे रक्तत्वे ज्ञेयः। अलङ्कारान्तरत्स्य इति उपमेयोपमात्वस्य। न चोपमान इति। अनयोः सदृशमन्यन्नास्तीति कृत्वा। तात्पर्या- 15.न्तरम् इति सादृश्यतात्पर्यादन्यत्। अभिधाप्रकार-इति। पर्यायेणैकस्यैवोपमानत्वोपमेय- त्वलक्षणम्। वाक्यान्तरेषु इति। उपमोदाहरणत्वेन प्रसिद्धेषु। वैचित्र्यान्तराणि इति। चक्षुरिव पझमं पद्ममिव चक्षुरित्येवं रूपवैचित्र्यादन्यानि, पझमं च चक्षुश्च द्वे अपि परस्परतुलामधि- रोहतामित्यादिरूपाणि दृश्यन्ते इति। न च तेष्वलङ्कारान्तरत्वप्रसिद्धिरित्यर्थः । तद्वल्गुना इति। यदि वैचित्र्यविशेषमात्रेग अलङ्कारान्तरकल्पना क्रियेत तेदोपमेयोपमावदत्राऽप्युप- 20 मातोSलङ्कारान्तरत्वं वक्तव्यं स्यात्। पूर्वत्र हि वैाक्यानेकत्वेन परस्परसाम्यप्रतीतिः, इह तु वाक्यैकत्वेनेत्यभिप्रायः। यॅथा कल्पितोपमा इति। यथा कल्पितोपमोपमाप्रकारत्वेन तत्र भवद्धिरऽम्यु- पगम्यते एवमनन्वयोऽपि तथाऽम्युपगम्यतामित्यर्थः । तल्लक्षण-इति। तच्छब्देन कल्पि- तोपमापरामर्शः । उभौ यदि इति। अत्र मुक्तालतावत्वस्य धर्मस्यादिग्रहणात् कुमुद- 25 दलेत्यत्र स्तनावरणस्य वस्तुनश्च विवक्षितसातिशयत्वसम्पत्तये गङ्गाप्रवाहद्वयपतनं धर्मान्तरं च्युतदीघितित्वमुपमानं च परिकल्पितम् । सौन्देर्याधारेति । प्राप्तोत्कर्षस्य धर्मस्य चेत्यर्थः । १. सामर्थ्येति ... रित्यर्थः । अयम् पाठः ग. १. पुस्तके नास्ति ॥ २. तदात्राप्युपमेयो- पमातोऽलङ्कारान्तरत्वम् । इति पाठः ग. १. पुस्तके। ग पुस्तके तु तदोपमेयोपभावदलङ्कारान्तर- त्वम् इति पाठः वर्तते ॥ ३ वाक्यत्वे ग. १ ॥ ४ यथा कल्पितोपमेति इत्यारभ्य सदृशभावः इत्यवधिक: पाठो ग. १ पुस्तके न दृश्यते॥ ५-र्य-क. ॥

अर्थालङ्कारनिर्णयः २४३

पदार्थानाम् इति। पुराणानां सद्ूतानां चेत्यर्थः । तत्स्वरूपम् इति वर्ण्यमानस्य स्वरूपम्। तत्पूर्वानुभवे इति ते शशाङ्कादयः पूर्व यस्य, स चासावनुभवश्चेति तस्मिन्। उपमान्तरेण इति। उपमाविशेषेण कल्पितोपमालक्षणेन। तद् इति। उपमाविशेषत्वेना- डभ्युपगतस्यानन्वयस्येत्यर्थः । एवंविधम् इति। कल्पितोपमायामसद्धूतस्य पदार्थस्या- Sनन्वये तु तत्स्वरूपस्यैव समारोपितव्यतिरेकस्योपमानता परिकल्पनलक्षणम्। 5

प्रत्येकम् इति तुल्यतया वर्णनीयत्वे सति। नियम इति। इदमलङ्कार्यमेवास्य चेदमलङ्करणमेवेत्येवंरूपस्य नियमस्य। रूपान्तर इति वर्ण्यमानव्वरूपादन्यस्य सादृश्य- रूपस्य। भूषणत्त्रम् इति उपमालङ्कारत्वमित्यर्थः । सादृश्यम् इति सदशेभावः। वर्ण्यमानखाद् इति। पदार्थानां वैर्ण्यमानभावादित्यर्थः। उपमितिः इतिन तुल्ययोगितेत्यर्थः समुच्चितोपमायाम् इति। यथोपमाप्रकारत्वेन समुच्चितोपमा तत्र भवद्धिरप्यम्युपगम्यते तथा 10 तुल्ययोगिताप्यभ्युपगम्यतामित्यर्थः । प्रस्तुतत्वाद् इति। दथितदर्शनोपयोगिपत्रलेखाशेष- निर्वर्त्तननिभित्तदृष्टिदानविषयत्वेनेत्यर्थः । दरँर रइय इति। अत्र दृष्टिदानविषयत्ववर्ण्णनीयतया यथा दिनकरः प्रस्तुतस्तथा दर्पणोऽपि प्रस्तुतः सन्नेव साम्यसमन्वयातिरेकादलङ्गरणायोपमा- नत्वेनोपदर्शितः । येत्काव्यार्थ इति । अत्र काव्यार्थनिरूपणादीनां साध्येनाश्वासनाभूमि- तवेन तुल्यतया वर्णनीयत्वेऽपि सादृश्यमतिरिच्यत इत्युपमैवेत्यर्थः। एवमुत्तरत्र। अलङ्करणम् 15 इति उपमेत्यर्थः । पराङ्गतम् इति प्रस्तुतोपकारकत्वम् । इह इति तुल्ययोगितायाम् । तद् इति पराङ्गत्वमलङ्गारत्वमित्यर्थः । विचारितम् इति। वर्णनीयत्वेडपि सादृश्यमतिरिच्यत इति न काचित् क्षतिरित्यर्थः । पूर्ववदेव इति। इंदं हि तन्त्रेणोपात्तत्वादुपमित्यलङ्गतिभवनेऽपि योजितम्। तुल्ययोगितायामिवेत्युपमान- सामर्थ्यादेव च समुच्चितोपमावदित्येतदपि समाकृष्टम्। सदयं बुभुजे इति। समुच्चितोप- 20 मोदाहरणमिदमुपमानत्वेन निदर्शितम् । अयं रणः इति। अत्र महासिधाराणामुत्पलस्त्रजां च प्रवर्त्तमानानां निवर्त्तमानानां च नीलत्वदीर्धत्वादिना साम्यं प्रतीयत एव। तथा मङ्गलतूर्य- १. मुखानुभवस्य ॥ २. -ष-ग. २. ॥ ३ -ता-ग. २ ॥ ४. ग. २ पुस्तके 'त्व' इति पाठो नास्ति ॥ ५. -शः ग. १ ॥ वण्यमानभावादित्यर्थः ... विषयत्वेनेत्यर्थः । अयं पाठः ग. १ पुस्तके नास्ति । ७. दर रइय इति । अस्मात्प्राग इति सम्बन्धः इति पाठो ग. १ पुस्तके वर्तते ॥ ८. रय क ॥ ९. 'यत्काव्यार्थति' इत्यारभ्य 'एवमुत्तरत्र' इत्यन्तः पाठो ग. १ पुस्तके नास्ति ॥ १०. पराङ्गत्वम् इत्यारभ्य 'तुल्ययोगितायां' इत्यन्तः पाठो नास्ति ग. १ पुस्तके॥ ११. -त्त्रमिति इत्यतः क्षतिरित्यर्थः इत्यवधिकः पाठो नास्ति ग पुस्तके ॥ ग १ पुस्तके तु -त्त्रमिति इत्यस्मात्प्राक् 'क' अधिकः पठितः ॥ १२ 'इदं हि ... योजितम्' इत्यस्य स्थाने 'एक एव पूर्ववच्छन्दः काकाक्षिगोलकन्यायेनोभयत्र सम्बद्धः' इति पाठः ग. १. पुस्तके वर्तते। तुल्य- योगितायामिवे ... समाकृष्टम् । इति पाठश्र तत्र नास्ति।।

२४४ कल्पलताविवेके

विशिष्ट उत्सवो निवर्त्तते रणश्च प्रवर्तते इति, शिरांसि निवर्त्तन्ते महासिधाराश्च प्रवर्त्तन्ते इति मिवादयत्र च परिवृत्ती स्तः, किन्तु न तयोस्तथा साम्यप्रतीतिरस्ति । एवमुत्तरत्राऽपि विचार्यम्। वाकप्रभृत खड्गप्रहारम् इति। अत्र बहूनां भूभुजां स्वसम्बेन्धिधर्म्यवकाशे धर्म्यन्तरं परिवृत्तं पूर्वोक्तमिति उभयोर्वर्ण्यमानत्वात् परिवृत्तिर्नालक्कारः। साम्यं चेदतिरिच्यते भवत्युपमि- 5 तिरेवालङ्गतिरिति । एकस्मिन् इति । परिवृत्तिलक्षणे। वाक्यार्थोपमेयमिति। अन्येषां उक्तपु प्रतिवस्तूपमेयम्। सिवेणे वि इति। विदर्शनाप्रकारस्याऽस्य यद्यप्युपैमात्वमग्रे साधयिष्यते युष्म क तथाऽपि पूर्वमेव बुद्धौ सिद्धत्वादत्रेदमुदाहृतम्। उपमितिः एव इति। अन्येषां तु तुशु विदर्शनाप्रकार एवायम्। अभवद्वस्तुसम्बन्धस्योपमापरिकल्पकस्य विद्यमानत्वात्। नुगम अन्यत्र इति। उत्प्रेक्षायामुपमायां च। इवेोदीनामर्थस्य इति। वस्त्वन्तरसादृश्यं शेषण-ं 10 वस्त्वन्तरत्वनिश्चयश्चेत्युभयरूपो ह्यर्थ इवादीनामुत्प्रेक्षायां सहृदयैः परिकल्प्यते। अत एव लक्ष.

तदिवेति तदेवेति वा द्वाभ्यां प्रकाराम्यां प्रस्तुतत्यतिरिक्ततात्पर्यान्तरयोजनमुत्प्रेक्षा वक्यते भेदं ना

तत एव साम्यादेरित्यत्रादिग्रहणेन द्वितीयार्थपरिग्रहः । उपमायां तु सादृश्यरूप एवैं- तद्वेष इल

कोडर्थः । तत्र च सम्भवद्वाच्यार्था या विदर्शना तस्या उत्प्रेक्षायामन्तर्भावः। असम्भव- सम्बध्य द्वाच्यार्थायां चोपमायामित्यर्थः। बोधयन् इति बोधयन्तेव बोधयन्निव वेत्यर्थः। प्रतिपादकम् 15 इति इवादि। वाक्य-इति। क्रियैव वाक्ये प्रधानमिति न पूर्वापरव्याघातः। क्रियापद न्तरन् इति पुलु अन्तीत्यस्य। पूर्वोक्तम् इति। यथाऽत्रोत्प्रेक्षायाः प्रतीयमानत्वं तद्वदेव चायम्। धमान

मन्दद्युतिरित्यत्र इति । विद्वद्भिः इति उद्धटप्रभृतिभिः । क्रमेग चार्द्धोदित इति। धम अत्राचकर्षेति क्रियापदम् अन्यथानुपपद्यमानं मदप्रभेत्यत्रोपचारं प्रकल्पयदुपमायाः प्रतिपा- स्यो

दकतां प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ आ

20 पृथेगष्टविधलेन इति। काश्चिदभिधीयमाने धर्मे काश्चिच्च प्रतीयमाने इत्यर्थः । माट

लोपे सामान्यधर्मस्य इति । सामान्यधर्मस्य द्योतकस्य चेति द्वयोलोंपे इति संबन्धः । इति।

वाक्यार्थे इति। वाक्यार्थाम्यां य एको वाक्यार्थस्तस्मिन् । लुप्तपूर्ण-इति। राजीवमिव प्रदाश

ते वक्त्रमित्यादावुच्चरिते कीदगित्याकाङ्कायां धर्मस्याश्रवणात् प्राकू लुप्तत्वमनन्तरं विमर्शप्रवृत्तौ चान्द्रर

चारुत्वादेः प्रतीयमानत्वात् पूर्णत्वमित्यर्थः । तन्त्रेण इति। येन व्वस्तेत्यत्र यथोमाधव- न क

25 माधवयोरभिधानं न तथाऽत्र, किन्तु मुखपुण्डरीकयोरितरेतरयोगेनोक्तयोः प्रतीयते यत् सादृश्यं तस्योपमाविवक्षेत्यर्थः । पूर्ण्णलुप्तेति। त्वन्मुखं पुण्डरीकं च फुल्ले इत्यादावु- इति । च्चरिते समनन्तरमेवोभयगतस्य सादृश्यस्य प्रतीयमानत्वात् पूर्णत्ं, पश्चाच् तत्प्रतिपादक-

१. -सम्बन्धे धर्म्ये ग. २. ॥ २ सिविणे क. ग. २.॥ ३. उपमानत्व्व- ग. २. ॥ काकू

४. विदर्शिता- ग. २॥। ५ ए- ग. २. ॥ ६. तात्पर्यान्त इत्यर्थः । सर. पुस्तके एव ।। धम

७. तथा ग. २. ॥ ८. प्रति प्रति- ग. २. ॥ ९. स पृथग- ग. २ ॥ नास्ति

अर्थालङ्कारनिर्णयः २४५

मिवाद्यत्र न श्रयत इति विमर्शात् लुप्तत्वमित्यर्थः । अवयवान्तराणि इति। पत्रचक्र- वाकप्रभृतीनि ॥ अथोपमादोषाः। एषामिति। अलङ्कारपृष्ठवर्त्ती श्लोकोडयमित्येतच्छव्देनोक्तानामलङ्काराणां निर्देशः । उक्ेषु इति दोषेषु। अन्यरूपम् इति उपमानरूपमुपमेयरूपं वा। चिन्तारत्नमिवेत्यत्र 5 युष्मदर्थविश्रान्तत्वात् च्युतत्वलक्षणो धर्मो यथोपमेयरूपः पुल्लिङ्गत्वेनोपात्तः । सक्तव इत्यत्र तु शुद्धत्वलक्षणो धर्मो बहुवचनान्तत्वेन प्रतीयमानेनापि धर्मेणेतिशब्देनानुपात्तेनोभया- नुगमक्षमेण शब्दोपात्तच्युतत्वादिव्यतिरिक्तेन केनचिदित्यर्थः । अनिर्वाहाद् इति। सवि- शेषणत्वं निर्विशेषणत्वं वा यदुपमेये प्रक्रान्तमुपमाने तस्या निर्वाहादित्य्थः । अभ्यास- लक्षणः इति। पौनःपुन्यरूपः । वाक्यभेदः इति। द्वे वाक्ये स्यातामित्यर्थः । स्त्ररूप- 10 भेदं नापद्यत इति। यथा अनर्धैरित्यादि असदृश इत्यादि च गुणादिषूपमेयेपु पुल्लिङ्गेषु तद्वेष इत्यत्रैकवचनान्ते च रत्नादिधूपमानेवु नपुंसकलिङ्गेषु विभ्रमा इत्यत्र बहुवचनान्ते च सम्बध्यमानं स्वरूपं न जहात्येव। ने तथा इति। न तद्विदां प्रसिद्धेन प्रकारेण। अन्यस्य इति निमन्त्रणादेः। धर्मा- न्तरम् इति। आप्त्यादिलक्षणात् कालादिभेदावभासकाद्वर्मादन्यस्तदनवभासको धर्मो 15 धर्मान्तरम्। प्रकृत इति। प्रकृतो धर्मः कालादिभेदावभासक आपेत्यादिकः। सामान्य धर्मेण इति कालादिभेदावभासकेन। सत्यवादी इति। सत्यवादित्वधर्मस्य प्रतीयमान- स्योपादानेनोपमाप्रतिपत्तिर्भविष्यति ततः सत्यं वदतीत्येतदुपमेय एव योजयिष्यत इत्यर्थः । आस्यादिव इति। उत्प्रेक्षेयम् । धनुमेण्डल इति। आस्यविशेषणमिदम्। जाज्वल्य- माना इव इति। जाज्वल्यमाना वारिधारा इव दीप्ाः शरा इति सम्बन्धः । परिवेषिणः 20 इति। अनेन धनुर्मण्डलमव्यभाकत्वं प्रतिरूपितम्। परप्रसिद्धचेदमिह दोषोदाहरणतवेन प्रदर्शितम्। यावता निर्दोषोपमात्वमस्योत्प्रेक्षायां निर्णेष्यते तेनोनिदस्यारविन्दस्य मध्यगा चन्द्रिका यथेत्युदाहार्यम्। तत्र हि शब्दोपात्तया मव्यगतचन्द्रिकया विरुध्यमानमुन्निद्रत्वं न कथञ्चिदिष्यत इति ॥ हीनता इति। उपमेये बहवो धर्मा न तावन्त उपमान इत्यर्थः । विपर्ययः 25 इति। उपमानजातिप्रमाणगतहीनत्वाधिकत्वकृत उपमेय जातिप्रमाणगतहीनत्वाधिकत्वरूप १. न तथेति ... निमन्त्रणादेः । नास्ति पाठोडयं ग. १ पुस्तके ।। २. कालादिभेदावभास- काद् ... न कथश्चिदिष्यत इति। ग. १ प्रतौ नास्ति। ग. प्रतौ तु तत्स्थाने प्रकृताद्धर्मादन्यो धर्मो धर्मान्तरम् एतावानेव पाठः ॥ ३. -मेय -ग. १ ॥ ४-कृत ...... हीनत्वाधिकत्व-अयं पाठो नास्ति ग. १ पुस्तके॥

२४६ कल्पलताविवेके औचित्यम्रंशः । उपमानाधिकत्वम् इति। उपमेये यावन्तो धर्मा न तावन्त एवोपमाने, अपि त्वधिका इति तेनासदृशता चेति। उपमानेनासदृशत्वं चेत्यर्थः । समाधीयते इति। अत्र विकल्पद्वयम्। उपमानोपमेययोर्ययोः सामस्त्येन साधर्म्य तयोरेवोपमेति वा। उपमेये वा यानि पदानि तान्युपमानोपमेयविशेषगभूतानि साधर्म्यवाचीनि कर्त्तव्यानि। तत्रौद्यं 5 पक्षमधिकृत्याह-सर्व सर्वेण इति। द्वितीयं पक्षमधिकृत्याह-लक्ष्यविरोधमपीति। का- क्केति। काकुपाठेन नेयानीति विधिर्निषेधे पर्यवसाय्यत इति न समर्थनीयानीति व्याख्या- तम्। असवसारूप्यम् इति। उपात्तधर्माणों सर्वेषामसारूप्यमुभयाननुयायित्वम्। सूर्या- शुसम्मीलित इति । अत्र द्वितीयस्याडपि पक्षस्याऽसम्भवः । न च पक्षान्तरमस्तीति न हीनतालक्षगो दोष इत्यर्थः । यच वर्षर्त्तुविगमस्योपमेयेऽनुपनिबन्धात् भर्तृहीनत्वेनोपमा- 10 नाधिकत्वं तदत्राप्रस्तुतमिति न विचारितम्। यथावस्थिते वा इति। वचनवृत्तिविशेषद्येनैक एवायमिवशब्द उभयार्थ इत्येवं- विधस्य ग्रैन्थकाराडमिप्रायस्य सम्भावयिष्यमागत्वादेवमुक्तम्। वर्य तु स्वाभिप्रायेणात्रोपमैव न कँथञ्चिदुत्प्रेक्षेत्युत्प्रेक्षायां निर्गेष्यामः । ननु यथावस्थिते च शब्दसम्बन्धे उत्प्रेक्षावत् रूपकमप्यापद्यते, तत् कथमुपमादोषप्रकरणवशादन्यत्रेवशब्दसम्बन्धं विधायोत्प्रेक्षवैका प्रति- 15 षिद्रेत्याह- न च इति। रूपकम् इति शरा वारिधारा एवेत्येवंरूपम् । साम्य-इति। साम्यं साधारणो धर्मस्तत्प्रतिपादकस्य शब्दस्य प्रयोगो न भवतीत्यर्यः : अर्शेन इति। उपमानलक्षणेन साम्यलक्षणेन च। साम्यासम्भव-इति। असत उपमानत्वेनानुपादानं परस्याडपि सिद्धमिति न तत्र दृष्टान्तप्रतिपादनमिति। एकेन इति आदयेन। ननु कथम- नन्वयः, धनुरुपादानस्यास्यापादानत्वेन निगीर्याव्यवसानरूपाडतिशयोक्तिरत्र हि प्रकल्प- 20 यिष्यत इत्याह- न चात्र इति। तिरोहिता इति। व्याप्तत्वं तिरोहितत्वेन निगीर्याध्यवसित- मित्यतिशयोक्तिरियम् । तद् इति। आस्यापादानकत्वाव्यवसानम्। धनुमेण्डल-इति। आस्यापादानस्येत्यर्थः। शराणाम् इति। अर्थाच्छरनिपातस्य धनुरपादानकत्वमिति सम्बन्धः। तद्विपक्ष इति। आस्यापादानकत्वप्रतियोगिधनुर्व्यापार-इति। व्यापारस्य शक्तयपर- पर्यायतया धनुर्व्यापारो धनुरपादानकत्वं तस्य र्यानालोचना आस्यापादानकत्वेन सम्भा- 25 व्यमानत्वादपह्ुतिस्तयेति । उत्तरत्रेति वारिधारा इत्यत्रानयनम् । अयमभिप्ायः इति। १. तान्यु इत्यस्य स्थाने ग. १ प्रतौ 'उ' दत्ता तानि साधर्म्यवाचीनि ... इति प्रदर्शितम् ॥ २. -था -ग. १॥ ३. -पीति . व्याख्यातम् इत्यस्य स्थाने ग. १ पुस्तके -पि दर्शयतीति इत्येव पाठ: दर्तते॥ ४. -णां बाहुल्येन ग १॥ ५ मूलस्थस्य 'यच्च वर्ष्तु ... उपमार्थश्चइति इति पाठस्य स्थाने परिवेषिण इति। अनेन धनुर्मण्डलमध्यभाक्त्वं प्रतिरूपितं यथावस्थिते वेति जाज्वल्यमाना इत्येवंरुपे । रूपकमिति शरा एव वारिधारा इत्येवंरूपम्। उत्प्रेक्षार्थ उपमार्थ ... ग पुस्तके अयं त्रुटितः पाठः । ६. भामह। ख पुस्तके एव।। ७ कथचिदुत्प्रक्षायां ग २. ।८. अपहनुतेः । ख पुस्तके एव ।।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २४७

सम्भाव्यत इति शेष: । उत्प्रेक्षार्थ उपमार्थश्च इति। तेन सन्देहसङ्करालङ्कारः। एक- तरस्य परिग्रहे निश्चायकप्रमाणाभावादित्यर्थः । यथा इति। उपमाया एवोदाहरणप्रदर्शनार्थमिदम्। वक्ष्यते इति उत्प्रेक्षायाम्। उपमायामपि इति। तथा हि चन्द्र इव मुखमित्येवमादौ कान्तामुखस्य यद्यप्याह्लादक- त्वादिगुणयोगो विद्यते, तथापि क चन्द्रगतं ह्रादकत्वमत्यन्तलोकोत्तरं क च कान्ता- 5 मुखगतं परिमिततरुणजनविषयत्वेन सम्भाव्यं, तथाऽप्यतिशयगर्भीकारेणैवाडत्र साम्यापाद- नमुपमया क्रियत इति। सम्प्रदाय इति। लक्षणेडनुक्तोऽपीत्यर्थः । अपहुत्युपमा इति। प्रकृतस्याऽर्थस्य सादृश्ये सत्यप्रकृतरूपेग सम्भावनमुत्प्रेक्षेत्यपह्नुत्युपमे अर्थलब्धेडतिशयवत्त्वं चोत्प्रेक्षालक्षण एव शाब्दमभिधास्यते। अनतिशयवती इति अनुत्कटा। कथम् इति। उभयत्रेवशब्दस्य विशेषणयोजनायामुत्प्रेक्षा, उपमानयोजनायां तूपमा भवत्वित्याशयः। 10 वयं तु ब्रूमः इति। ग्रन्थकाराडभिप्रायेणेत्यर्थः । यदि ह्यत्रेवशब्दावुभावेप्युभयार्थ- वृत्ती न स्यातामपि त्वेक उत्प्रेक्षार्थोंऽपरस्तूपमार्थ इति, तदा प्रथमोदाहरणे न समानयोगक्षेम- त्वादुपमा,असम्भवोदाहरणवाक्येडप्युतप्रेक्षैव भवेत्तत्कथमुपमाऽसम्भवघटना स्यात्।अथान्यत्रेव- शब्दमभिसम्बव्य हद्वितीयोदाहरणेन समानन्यायत्वात् तत्र रेगा तिधास्यते तर्हि प्रथमोदा- हरणेडपि दोधोंदाहरणवत्तत्सम्बन्धोङरात्र दुर्निवार इति तत्राडप्युगमा प्रसजति। द्वितीयो- 15 दाहरणेडपि चैवैमेवोत्प्रेक्षेत्युभयार्थत्वमुमयोरपि बलादापततीति भाव । सङ्करालङ्गार एव इति। दोषोदाहरणे हि सन्देहसङ्करमभिप्रेत्य पक्षान्तरभाविन्यामुपमायामसम्भवघटना

सङ्कर एवोपदर्शितः ।

उत्प्रेक्षायाम् इति। सम्भावनायाम्। द्विविधः इति। उपमेयाधिक्ये ह्यर्थादुप- 20 मानस्य हीनत्वमित्युपमानहीनत्वाधिकत्वाम्यां स्तुत्यमुपमेयं हीनत्वाधिकत्वरूपेण विपर्य- स्यतीत्युभयप्रकारः । स्तुतिविपर्ययः इति। अयमुभयरूपोपि विपर्ययो जात्याश्रय उदाहृतः । प्रमाणाश्रयस्त्वत्रैतद्दोषनिराकरणावसरे च स्वयमेवोदाहार्यः । ननूपमीयते इति। दिङ्मात्रप्रदर्शनपरमिदम् । तेथा हि बहुप्रकारेष्वपि लिङ्गवचनभेदेषु पाणिकमलयो- रधरविम्बफलयोश्च पुन्नपुंसकलिङ्गभेदः। अधरस्य विद्रुमच्छेदभासां च पुंस्त्रीलिङ्गभेद एक- 25 १. उत्प्रेक्षा उपमारूप। ख. पुस्तके एव ।। २. पुजोभूतमिति। ख. पुस्तके एव ।। ३. 1 जाज्वल्यमाना इवेत्यादि। ख पुस्तके एव ॥ ४. सरः शरत्प्रसन्नमिति ख. पुस्तके एव।। ५. घटना ख पुस्तके एव। ६. उत्प्रेक्षा उपमारूपत्व्रम् ख पुस्तके एव ।। ७. उदाहरणयोः ख. पुस्तके एव।। ८. सन्देह ... कल्पनेन सन्देह इति पाठो नास्ति ग. २ पुस्तके ॥ ९. यथा ग. २॥

२४८ कल्पलताचिवेके

वचनबहुवचनभेदश्वैव प्रदर्शितः । प्राणा इव इति। लिङ्गभेदव्यतिरिक्तेऽपि विषये वचन- भेदो दृश्यत इत्येतदर्थमेतदिति। उच्यते इति समाधीयते कैश्चिदित्यर्थः । हीनविपर्ययः यु इति उभयरूपोडपि विपर्ययदोषः सव्यभिचारत्वात् न सम्यगित्यवाच्य एवेत्यर्थः । अत्र च व

इति दोषप्रकाशनार्थीिदम्।

5 प्रेतिकृतिद्वारेण इति। किलोपमेयेडर्थे नास्य शशिनो निर्देशो न्याय्यो मेघलक्षणो- पमानसन्धित्वात्। अथ चैवमत्रोक्तं ने ह्ययं निर्दिष्ट उपमेयेडर्थ इति सेयमुपमेयाधारा निर्दिशि- क्रियाकर्मता शशिनाऽनुपैपद्यमाना स्वात्मसिद्धचर्थत्वेन प्रेतिकृति द्वारभूतामाक्षिपति। यथा काछ्ठैः पचतीति विक्कित्तिसिद्धौ काष्ठानि ज्वालानुगमम्। सोडयं स्वसिद्ध्यर्थत्वेनार्थान्तराक्षेप उपादानात्मा लक्षणाव्यापारोडभिधीयते इत्यर्थः । यदा तु न ह्ययं निर्दिष्ट उपमेयेऽर्थ 10 इत्यत्रायं शब्द: शशिविषयतयाऽनुपपद्यमानसमन्वयत्वान्मुख्यार्थाभोगवैमुख्येडभिधेयसादृश्य- स्वाजन्येनार्थान्तरभूतायाSसौ शशिप्रतिकृतिर्जलजादिरूपा तत्परत्वेनात्मानमर्पयति तदा उपादानस्वँभावंलक्षणा विलक्षणव्यापारा शुद्धलक्षणाडभिधीयते। यदा तूपादानात्मनि व्यापारे पूर्वोपदर्शितस्वरूपे शब्दानामुपात्तानामसम्पूर्णतया प्रमाणत्वं न निर्वहतीति प्रमा- णत्वनिर्वाहायोपात्तेन वाक्यखण्डलकेन वीम्यखण्डलका-तरमनुपात्तमप्याक्षिप्यते। एवं हि तस्य 15 प्रमाणतोपपद्यते। नान्यथा इति तदाऽनुनीवमवशव्दैकदेशविषयत्वाच्छूतार्थापत्तित्वमत्राभि- धीयते। हीनेतादयः इति। उपमानाधिकत्वस्या-यथादोषतवन स्वयमभ्युपगतत्वान्मेधाव्युक्त एवेत्यर्थः । कटाक्षी इति। कटाक्षप्रक्षेपमात्रकरणमपि। न कृतम् इति। अपि तु कल्पप न्यायशब्दोपादानात् सादश्यं प्रत्युतोक्तमित्यर्थः हीनाधिकत्व्वविशिष्टः इति। हीनविप- र्ययोऽधिकविपर्ययक्षेत्यर्थः। तावन्मात्रेण इति। हीनत्वाधिकत्वमात्रेण न दोषोडपि त्वप्रसिद्धि- 20 गर्भीकारेणेत्यर्थः । स्वररूपमात्रेति। मात्रशव्देन निन्दास्तुती व्यवछित्ने । सरन्न इति। सरन्नप्रतिबिम्ब इत्यर्थः । तस्माद् इति। यतो हीनाधिकान्यप्युपमानान्युदाहते विषये लोके प्रसिद्धान्येवेति न विपर्ययमात्रं दुष्टतायां प्रयोजकम्। अप्रसिद्धिरेव इति। न तु विपर्यय इत्यर्थः । केषाश्चिद् इति । विपर्ययवर्जानां षण्णामित्यर्थः । व्यभिचारदर्शनेन निराकुर्वता- Sनित्यदोषत्वं विपर्यस्य भामहेनाप्यम्युपगतमेवेति भावः । यद्यप्याधिक्यमन्यथा न्याय्य-

१. प्रकृतिद्वारेणेति ग. २. ॥२ सम्बन्धित्वात् क. ग. २. ॥३ वा ग. २ ४ -नु पद्यमाना ग. २।। ५. प्रकृति ग. २. । ६ उपाय। ७. -स्वभावलक्षणव्यापारा ग. २॥ ८ प्रतिकृतिद्वारेणेति ॥ ९ हीनतादय इति ... प्रत्युतोक्त्तमित्यर्थः । इति नास्ति ग. १ पुस्तके ॥ १०. स्वरूपमात्रेति ... प्रतिबिम्ब इत्यर्थः इति पाठो ग. १ पुस्तके नास्ति ॥ ११. व्यभिचारदर्श- नेन ... मेवेति भावः इति ग. १ पुस्तके नास्ति।।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २४९

मित्युपदर्शितं तथापि मेधाव्युक्तं तावन्िराकृतमित्येवमुक्तम्। तथाहि इति। यादग्घर्म- युक्तमुपमेयमुपनिबद्ध तादग्धर्मयुक्तमेवोपमानं कर्त्तव्यमित्यत्र द्वितीयेपक्षे हीनताधिक्ययोरलिङ्गभेदे वचनमेदे च लैक्ष्यविरोधलक्षणः परिहारो य उपदर्शितः स तुच्छरूपत्वादेव न समीचीन इति न प्रदर्शितः । विशेषणानि च इति। चः पुनरर्थे। ततो न पुनरिति सम्बन्धः । साभिप्रायैः 5 इति साधर्म्यवाचिभिर्न त्वेकतरस्वरूपमात्रपरैः । तदुक्त-इति। अतिशयोक्त्युक्तलक्षणेनैव। न शक्यम् इति। लोकेऽप्रसिद्धत्वात्। सोडयम् इति। स इत्यनेन मेधाव्युक्तो लिङ्ग- वचोदोषः परामृश्यते। अयमित्यनेन स्वलक्षणलक्षितः सामान्यशब्दभेद एव। यो लिङ्गवचोभेदेन अन्यैर्द्िधा दोष उक्तः सोडयमेक एव सामान्यशब्दभेद इत्यर्थः । यत्र इति काव्ये। उभयोः समानयोरिति वैषम्याद्विशेषख्यापनार्थमिदम्। विस्मेये इति। चित्रमिद 10 यत् प्रकटोऽपि दोषो महाकविभिरपि न परिहि्यत इत्यर्थः । विपरीतरते इति कल्पितो- पमेयम्। मुक्ताफलेति तूत्पाद्योपमा। सुतनुरियम् इति। अत्रोपमेयपक्षे विमलेन धौततनुवाससा लक्षयितुं शक्यमूर्वोरेव मृणालमूलयोर्लालित्यं शोभा यस्याः । मित्रं प्रियसुहृत्। ने साहचर्याद् इति। न पिङ्त्वसाहचर्यात् दीनता इति सूर्यांशुसम्मीलित-15 लोचनहेत्वतुकाया दीनताया इत्यर्थः । पदम् इति । भर्तृहीनेष्वित्येवंरूपम् । तेन सूर्याशु- सम्मीलितलोचनेष्विति दीनेष्विति च पदद्रयं न कर्त्तव्यमेवेत्यर्थः । तथा च इति। अव्यु- त्पत्तिप्रतिषेधे प्रकाशन्तरोपदर्शनार्थमेतत्। ततश्र तेनैव प्रकारेण च घनागमेत्यभिधातुं युज्यत एवेति सम्बन्धः । व्याख्यातम् इति। जातिप्रमाणधर्माधिकतोपमानस्याधिकत्व- मित्यर्थः । अलङ्कार-इति। अतिशायिनी तत्रोपमेत्यर्थः । तत्व्रम् इति । अर्थात्तच्छन्देनोप - 20 मेयधर्मः परामृश्यते। ततश्च तत्त्वमुपमेयधर्मत्वमित्यर्थः । यदि वा लक्षणया तत्सदृशवृत्तिरत्र १. हीनताधिक्ययोर्द्वितीयपक्षे ग. १ ॥ २. लक्ष्यविरोध-इति नास्ति ग. २ पुस्तके ॥ ३. विशेषणानि च इति ... लोकेSप्रसिद्धत्वात् । इति पाठः ग. १. पुस्तके नास्ति ॥ ४. विस्मये इति इत्यत्मात्प्राक् ग. १. पुस्तके निर्दिष्टः पाठोऽधिको दृश्यते। यथा कालभेद इति। यत्र ह्यतीत- नायकचरितमुपनीयते तत्रावश्य कालभेदेन भवितव्यमित्यर्थः ॥ ५. न साहचर्याद् इति ... तत्रोप- मेत्यर्थः इति पाठस्य स्थाने ग. १ पुस्तके अयं पाठः दृश्यते। पद्मानिलनिर्मदत्वेनैवेति। अयं भावः । शरत्कालाहितं निर्मदत्वं केकानां शिखिमुखेषु विनाशे हेतुत्वेन विवक्षित, तच्च भर्तृहीन- त्वेन समानमिति बिम्बप्रतिबिम्बतया तयोरुपादानं युक्तं; यदा च तयोरुपमानोपमेयभावः प्रतीतस्तदा निर्मदत्वस्य निमित्तं सूयांशुसंस्पर्शो निर्मदत्वकारणकं च दीनत्वं स्वातन्त्रयाभावान्न प्रतिवस्तुरूपं किश्चिदात्मोपकाराय समीहेतामित्यर्थः । घनागमेति। अत्र हि दुःसहावलोकप्रतिबिम्बभावेन भतृभङ्ग उपनिबद्धः ॥ ३२

२५० कल्पलताविवेके

तच्छव्दस्तेन वडवाग्निसदृशत्वमित्यर्थः । स्रोतेःपतेः एव इति। ननु चक्रवद्विशेष्यरूपम्"। तत् कथमावर्तेन सम्बन्धमननुभवत्सवाडवाग्नित्वं चक्रविशेषणप्रतिबिम्बीभवति। तेन धर्मा- धिकत्वमित्यर्थः । चक्रस्येतिप्रसङ्गात् प्रतिपादितमिदम्। शब्दस्यैव इति। वाक्यस्यैवेमौ न्यूनाधिकत्वलक्षणौ दोषौ नोपमायाः धर्मन्यूनाधिकत्वे चेति दोषस्वरूपकथनमिदम्।

5 विशेषः इति स्तुतिविपर्ययरूपः। एँवं निदर्शितेनान्वयेन निदर्शयिष्यमौणे च चन्द्रें- मुखं मनोज्ञमिति व्यतिरेकेण परमार्थतः सामान्यशब्दभेदे एव लिङ्गभेदः पर्यवसितः । ततश्वै- कलिङ्गत्वेऽपि कालादिभेदे सामान्यशब्दभेदो यत्रास्ति तत्र सोपमानयुक्तेत्याह- यैत्रेव इति। प्रायेण इति क्वचिन्ेष्ट इत्यर्थः । तँत्रापि तेषां तैरस्ति कान्तिर्वात्युग्रताऽपि वेति भामहेन परिहृतत्वादसादश्यदोषस्य तन्मतनिराकरणाभिप्रायेण यथोपपत्तिः तस्य स्वरूपं 10 निरूपयितुमाह- अपरतीत इत्यादि। गुणैरिति कान्त्युग्रतालक्षणैश्चित्तावर्जकत्वादिलक्षणेश्च। प्रत्यायने इति शब्दोपादानेन । येन इति। धर्मद्वारको धर्मिगोरुपमानोपमेयभावो भव- तीत्यर्थः । सा हि इति। सूत्रोपात्तस्य हिशव्दस्य सम्बन्धोडयमुपदर्शितः, उपमा ह्यलङ्कारेषु तन्निष्ठत्वात् कबीनां प्रधानम्। सिद्धवद् इति। कर्पूरादिवत् सितं यश इत्येवंरूपतया न वरुमुएक्रमो युक्त इत्यर्थः । यतः कपूरेण मितम् इत्यस्माद्वाक्यात् सामान्येनैव तुल्यता TUIUUUUU0 1.5 प्रतीयते इति साध्यावस्थ एवादौ शुभ्रत्वसम्पत्ययः । तथारूपता इति। शुभ्रतायाः । आपुष्टाथवाद् इति। उपमानाधिक्यात्तदपोह इति यदुक्तं तन्नाडपुष्टार्थत्वात्। एकस्मिन्नुपमाने प्रयुक्ते उपमानान्तरप्रयोगो न कञ्चिदर्थविशेषं पुष्गाति। बलसिन्धुः इति। नात्र पौनरुक्त्यं बलः सिन्धुरिव वैपुल्याद्वलसिन्धुः, सिन्धुरिव क्षुभित इति क्षोभसारूप्यादित्यर्थभेदप्रतीतेः। अर्थपुष्टिस्तु नास्तीत्याह- अत्र बल इत्यादि। कथम् इति अत्राप्यपुष्टार्थमस्त्विति भावः ।

20 अत्रापि इति। सिद्धान्तप्रदर्शनपरम्। चन्द्राभेद इति रूपकम् । अस्याभिपायः इति। वयं तु ब्रूम :- रूपकोपमयोरेकत्र समावेशे विरोधादयर्थत्वम्ं, अथ प्रसवशुद्धिमत्तरत्वधर्मा- भ्यामुभयत्रोपमा तदैकार्थत्वम्, उत राजा इन्दुरिवेत्यत्र सौम्याह्वादकत्वसद्वृत्तत्वानि प्रतीयन्ते। इन्दुरिव प्रसूतः शुद्धिमत्तरश्रेत्यत्र तु प्रसवशुद्धिमत्तरत्वे अभिधीयेते इति नैकार्थत्वं, तर्हि साहचर्यात् प्रसवादिना सौम्यादौ लब्धे तदर्थमिन्दुरिति द्वितीयमुपमानपदं यदुपात्तं तद- १. स्रोतःपतेरेवेति ... ........ दोषस्वरूपकथनमिदम् । नास्ति अयं पाठः ग. १ पुस्तके। २. इति विपर्ययरूप: ग. १॥ ३. एवं निदर्शितेनान्वयेन ...... नेष्टः इत्यर्थः । अयं पाठो ग. १ पुस्तके नावलोक्यते॥ ४. -माणेन क. ग. २. ॥ ५. चन्द्र इव मुखं क. ग २.॥ ६. यत्र चेति क. ग २ ।। ७. तत्रापि तेषाम् इत्यस्य स्थाने तथापि इति पाठः ग. १. पुस्तके ॥ ८. गुणैरिति ... प्रधानम्। इति पाठो नास्ति ग. १ पुस्तके॥ ९. पुष्टार्थमस्त्विति भावः ॥ १०. पूर्वापरव्याडनार्थत्वम् (?)। ख. पुस्तके एव ॥ ११. पुनरुक्तत्वम् ख. पुस्तके एव ।।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २५१

पुष्टार्थमेव्रेति। असिद्धे तु इति स्वरूपतो विशेषणतश्वेत्यर्थः । अनेन इति इवशब्देनोन्रि- द्रस्येवेत्यत्र योजितेन। निःसंशय इति। येनोपमायां दोषोऽसौ सङ्गच्छत इत्यर्थः । अर्थदोषः इति। वाक्यार्थदोषो व्यर्थाभिधानः । विचित्रस्येति उपमानात्मनः । यैः इति वामनृत्तिकृद्भिः। इदमभ्यधायि इति। को नाम वहिनौपम्यं कुर्वीत शशलक्ष्मण इत्यादि ब्रुवता भामहेनोत्थानोपहतत्वमतिशयविवक्षायां तु सति समुत्थाने निर्दोषत्वम-5 सम्भवदोषस्योक्तमिति तन्निराकरणाभिप्रायेगास्य स्वरूपव्यवस्थापनाय नन्वर्थविरोध एवाय-

व मस्त्वित्युक्तस्य पूर्वपक्षस्य समाधानं पुनः पूर्वपक्षः समाधानं चाभिहितमित्यर्थः । न ते

ते सम्यग इति। उक्ेनापोद्वारिकेयेत्यादिना वक्ष्यमाणेन मलयजरसेन इत्यादिना नयेन

पं चोथमिव समाधानमप्ययुक्तमित्यर्थः । विरुद्धस्य इति। शशमृद्विततवामविषयीकृतो ह्यर्थों वस्तुतः सर्वोडपि किल विभाव्यतां गच्छतीव्यर्थः । अतिशयस्य इति। अविभाव्यतागमन- 10 1 - लक्षणस्य ।

षु यौगपद्येन इति। वक्ष्यमाणायामुपमेयोपमायां क्रमग्रहगाद्यौगपद्यमत्र लब्धम् ।

न अप्रस्तुतपशंसा इति । यथाऽप्रस्तुतप्रशंसायामप्रस्तुतस्य वस्तुनोऽनन्वये चोपमानोपमेय- भावस्य वाच्यस्याविवक्षा, तथाSत्रापीत्यर्थः। प्रतीतिमात्र इति। मात्रग्रहणेन कार्येडङ्ग- E भावेनान्वितत्वं व्यैवच्छिदते, तेन इति। यत उपमानस्य साम्यस्य चोत्प्रेक्षायामविवक्षा।15 - ने मोहः इति। उपमानस्य तद्विशेषणस्य वांऽसतः परिकल्पनं भ्रान्त्यपरपर्यायस्य मोहस्य

यं बीजम्। न हि ते काव्यतत्त्वविदः, कथमन्यथा काव्यपदानां स्वैवाच्येषु कल्पनायोग- मिच्छन्ति। वेदवद्वि यथाशब्दं तत्रार्थो न यथार्थशब्दः । कैथं च यत्रोपमानोपमेयसाम्य- प्रतीतिरस्ति तत्रोपमायामप्यतिशयस्येष्टत्वादसदर्माव्यवसानेनोपमामपि तूत्प्रेक्षां व्यपदिश- नतीति। तत्र इति। यत्र साललतेवेत्यादावुपमान एवेवश्दश्रतिस्तत्र निर्विवाद एवोत्प्रेक्षा 20 बुद्धिप्रतिषेधोपदेशः । यत्र तु स्थास्नुरिवेत्यादौ विशेषण एव तत्राप्युपमेयस्योपात्तस्य प्रतीय- मानत्वादपहनुत्यभावे उपमानरूपसम्भावनानुपपत्तेरधिकीभवदुपमानमुपमेयोपकारकत्वेनात्मनः प्रतिष्ठार्थमिव शब्दसम्बन्वमाकाक्कतीति नेवशब्दो यथावस्थित एव सम्बन्धमर्हतीत्युपमान

• एव स द्रष्टव्यः । एवं च जाउ्वल्यमाना इव इति, पुञ्जीभूतमित इत्यादावपि नोत्प्रेक्षायां 25 1 बुद्धिविधेया। न च सङ्करेऽपि तूपमायामेव इति। एवंविधेषु इति। अनेन कुमुददल- ठो दीधितीनामित्यादि स्वरूपतः कॅलितोदाहरणमपि लभ्यते। व्यापनादि इति। आदिग्रहणात् 11 = १. -के - क. ॥ २. भावस्याविवक्षा ग. २॥ ३. वाक्यार्थे। कार्थेऽनङ्ग-ग. २ ॥ ४. व्यवच्छिदते उपमेयत्वमिति अनन्वयोक्तमेतदनुषक्तम्। ख. ग. २. ॥ ५ स्वभाव्येषु ग. २. ॥ ६. किमिति च ॥ ७, कल्पितो- क. ॥

२५२ कल्पलताविवेके श्यामप्रभाप्रसरणम्। लेपनादि इति। आदिग्रहणादञ्जनवर्षणम्। अत्रोपमानस्य इति। अधिरोहणपूर्वकद्टशिकेर्मकस्य कस्यचित् पुरुषस्येत्यर्थः । ततः किम् इति। किलात्र नोत्प्रे- क्षेति भवतोडभिसन्धिः स न कश्चिदित्यर्थः । न हीतिविशेषणमन्यथा निरर्थकं भवेदिति प्रकारेण या हेतुता सा न हि परमार्थतश्चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूर्च्छितत्वसम्ब- 5 न्धस्य मलयमारुते असम्भवात् । कारणत्वेन इति। क्षामतागमनलक्षणे कार्ये इत्यर्थः । आपाण्डुगण्डपाली इति। अत्र मुखमुपमेयं तद्गतं च द्वितीयं मृगनाभिपत्रम्। उपमानं तु यथाकरमं शशी लाञ्छनं च। एतस्य चोपमानशशिप्रतिबद्धस्य लाञ्छनस्योपमानान्तरस्य रूपेणोपमेयनायिकामुखगतमन्यदुपमेयं मृगनाभिपत्रं सारूप्यात् सम्भावितमिति सूत्रार्थ- योजना।

10 कर्तुः इति। यत्र सत्यप्यौपम्ये तद्द्योतको नेवादिः समन्वयोपरोधात् तु कर्त्तुरुपमान- योगः सम्भाव्यत इति सम्बन्धः । विपरीताध्यवसानम् इति मिथ्याज्ञानम्। तदिव इति सादृश्यपक्षे। तदेव इति तु सम्भावनांनुमानपक्षे योजनीयम्। काल्पनिकम् इति। कल्पितं हि सादृश्यं सातिशयमेव भवति। अत्र च इति। काल्पनिकसादृश्येन या उत्प्रेक्षा तस्मिन् पक्षे इत्यर्थः । उक्तचरम् इति। भामहे उपमाऽसम्भवदोषपरिहारे काव्यपकाशे 15 उत्प्रेक्षायां च। आपीड-इति मुखान्तर्गतरुतोपढौकनापेक्षमेत्येति पौर्वकाल्पम्। द्विरेफैः कृत्वा मकरव्वजेनाम्यास्यमाने वेति सम्बन्धः । प्रधानक्रिया च वाक्यान्तरे। राशीभूतः इति। निर्वर्ण्यः कैलाशगिरिरत्र । निर्मोक -इति। उभयत्र निर्वर्ण्या गङ्गा कर्म। तिक्खा- रुणं तम् इति। आराद् दूरात् भेद एव भेदो द्रुतिरेव विदारणं तत्रेत्यर्थः । लोके हि तीक्ष्णः शरादिपदार्थोडङ्गविदारणे लग्नरुधिरलेशो दृश्यत इति तद्गर्मसादृश्ये नयनयुगगततीक्ष्णा- 20 रुगात्तत्त्वस्य विद्यमाने प्रस्तुतवस्तुधर्मोऽप्रस्तुतवस्तुधर्मत्वेन सम्भावित इत्युभयसाधनेय- मुत्प्रेक्षा। नीसासा इति। हृदयस्थितः कुसुमबाणः पञ्चेषुरेव। कुसुमबाणाः बाणतवेन रूपितानि कुसुमानि। तेषां मकरन्दलेश आकृष्टो यैस्तें तथेत्यर्थः । वसन्तर्तुविलासी ह्यनिल: आकृष्टकुसुममकरन्दलेशत्व्रेन सुरभिरनुभूयत इति तत्सादृश्ये सति रमणीनिःश्चास- समीरणानां यदेतत् स्वभावसौरभं तद्राह्य एव न सौरभकारणकत्वेनोत्प्रेक्षितमितीयमप्यु- 25 भयसाधनोत्प्रेक्षा। उत्फुल्ल-इति। अत्रापि पूर्ववदुभयसाधनत्वं भावनीयम् । अत्र चौऽसू- त्रितार्थव्यतिरेकिवस्त्वन्तरविधानादपह्ुतिम्रान्तिर्न विधातव्या। यतस्तस्याः प्रथमोद्वेदजीवि- तमुत्प्रेक्षा न पुनरपह्ुतिरेतस्याः । तैच् स्त्रयमेव व्यक्तीकरिष्यति। त्सेनारजसाम् इति। अत्र ब्रह्मणः स्वाध्यायवन्ध्याननत्वं यदतिशयोक्त्योप- १. क्रिया ॥ २. स्वाभाविक ॥ ३. एतच्च क. ग. २. ॥ ४. त- ग. २. ॥

अर्थालङ्कारनिर्णयः २५३

वर्णित तत्र संवरणाकुलत्वं कारणत्वेन सम्भावितमिति सम्भावनानुमानेनेयमुत्प्रेक्षेति। वाक्यकल्पः इति वाक्यकल्पनम्। उत्परेक्षावयवः इति। यत्र प्रधानक्रियाSप्रधानक्रिया- श्वोत्प्रेक्ष्यन्ते। उपेक्षितः इति। ततोसौ न स्वीकर्तयश्चमत्कारकारित्वाभावात्। पौरु- षेय-इति। पौरुषेयव्यापार उत्प्रेक्षालक्षणः। अपूर्वरूपताम् इति। शफर्यादिरूपताम् । इत्यन्ये इति। तत एव च ध्वनिकारेण रूपकध्वनिरेवायमिति व्यपदिष्टम्। अस्मा- 5 भिरपि ध्वनिस्वरूपनिरूपणे तन्मतेनैव तथव प्रागुपदर्शितम्। पल्लवेऽपि लक्षणाविचारे नृपतेर्भगवद्वासुदेवताक्षेपेण रूपकमेव प्रतीयमानं तथैवोपवर्णितमिति। निश्चयः इति। नेदमुपमेयमपि तूपमानमेव, नेदमुपमानमपि तूपमेयमेवेतिरूपः । तदभावे इति। नोपमेयं न चोपमानमिति कोटिद्वयसंस्पर्शे सति निश्चयाभावे इत्यर्थः । उपमेयमित्युपमानमिति च उपलक्षणपरे एते। तेनोपमानापह्ववेन यत्रोपमेयकथनं सोऽपि 10 संशयो दृश्यत इत्यर्थः। अत एव च विश्लेषः कथित इत्यादीन्युदाहतानि। यो गोपीजन -इति । गोपीजनस्य न तु ममैवैकस्याः । ग्रामीणजनस्य न तु नागरकलोकस्य च। स्तन- तटे न तु सिंहासने उत्तमाङे च। छायावान् न त्वन्तःस्नेहनिर्भरः सारश्र। नवरक्तको न तु परिचितरागी स्थास्नुरागश्च। ईषदपरिसमाप्तगुणौ हीनगुणावुभावपि गुणाश्च दाक्षि- ण्यादयस्तन्तवश्च। चित्रः क्षणरक्तः विरक्तश्चित्रमात्रं चावस्तुरूपम्। चतुहेस्तकोऽधिकहस्त- 15 युग्मोऽतिप्रलम्बश्च। श्यामौ द्वावपि सुखच्छेदको मूर्द्धवधिश्चेति मुखे निन्दा परतः स्तुतिः । गोपी इति। सौभाग्याधिक्यं सौन्दर्याधिकत्वं च। स्तनेति मदनसर्वस्वभूतेऽङ्गे लब्धास्प- दत्वादुभयोरपि श्लाघातिशयः । छायोभयत्राऽपि शोभा। प्रथमानुरागः सदयोरञ्जितश्च। अनेकगुणोऽसङख्यतन्तुश्च। विस्मयहेतुर्नानावर्गश्च। हस्ताधिक्येन सकलत्रैलोक्यातिशायी। निखिलाङ्गगोपनेन कुलस्त्रीणां मुख्यमाच्छादनं च। कृष्णनामा श्यामवर्णश्च। भर्त्ता कम- 20 नीयश्वेति स्तुतिः । किं वा तेन इति। अत्र वातादय उपमानभूताः प्रतिषिद्धाः। एव- मन्यदपि इति। प्रकारान्तरं सम्भवति। तच्च यथेति शेषः। एकस्य इति। उपमेयस्योप- मानस्य वा । तच्छायात्वम् इति। एकत्वमुपमानप्रतिबिम्बत्वमुपमेयप्रतिबिम्बत्वं चेत्यर्थः । सम्भावना इति । साम्य -इति च। आम्यां हेतुभ्यामुत्प्रेक्षासंस्पर्शः । स्वरूप- इति । अनेन च रूपकोल्लेखः ।। 25

रञ्जिता तु इति। अत्र तिमिरकर्तृकायां शैलगगनादिव्याप्तौ रञ्जितत्वमुत्प्रेक्षितं गगननामितत्वाद्युत्प्रेक्षान्तरसम्भवात् सन्देहमागतम् । निमीलद् इति। अत्र निमीलदाके- करलोलचक्षुष्ट्वादिषु साधारणेष्वनुभावेषु कार्यापरपर्यायेषु तैर्वा श्रमलक्षणं व्यभिचारिरूपं १. कान्तपदस्य विवरणम् ।

२५४ कल्पलताविवेके सहकार्यपरपर्यायमभेदोपचारेग प्रसिद्धकार्यानुमानस्थित्या वोत्प्रेक्षितं रत्यभिलाषापरपर्याय मदनस्थायिभावोत्प्रेक्षान्तरसम्भवात् सन्देहमागतम्। एवमुत्तरत्रैकत्र विरुतविषयमुत्प्रेक्षाद्वय- मपरत्र वक्तृविषयमुत्प्रेक्षात्रयमिति। भिन्ना इति। निर्वृत्तत्वं निष्पन्नत्वं निष्पत्तिरिति यावत्। ततश्च मिन्नायां प्रवृत्तिलक्षणकार्यसिद्धौ कारणभेदादित्यर्थः । एकार्थ-इति। 5 एकस्मिन्नर्थे निष्पत्तेर्निश्चितवृत्तेर्वा अभावात्। गुणानामिति चन्द्रशब्दस्येत्यर्थः । यथा इति। ह्लादकत्वादिगुणवृत्तित्वेन। गुणानिति चन्द्रशब्दमित्यर्थः । तथा इति गगनगतैत्वा- दिवृत्तित्वेन । तदेतद् इति। तं ह्रादकत्वादिकमेतस्य चन्द्रस्य गुणं स्वीकर्त्तम्। तथा त्वम् इति चन्द्रत्वम्। गुणवद् इति। प्रधानायत्तत्वात् । वाक्यार्थ- इति । मुखोपमिति- सामर्थ्याक्षिप्तस्य चुम्बनाधारत्वादेः। पुष्पगतविशेषस्योपमेयायां साललतायामनुपयोगित्वेन 10 चुम्बनस्य चानानुकूल्येनासङ्गतेरित्यर्थः। शब्दालङ्कारोऽयमिति श्रिष्टे वाचके परम्परितं रूपकमित्येष उभयालङ्कारः। एकस्मिन् पदे परिवर्त्तिते हि नालङ्वार इति शब्दाश्रयोऽपर- स्मिस्तु परिवर्त्तितेऽपि ने स हीयत इत्यर्थनिष्ठश्च। उक्तम् इति। शब्दश्लेषे पुनरुक्तवदा- भासे च शब्दार्थोभयगतत्वेनालङ्कारागां विभागकरगोपदर्शितयुक्त्युक्त्येत्यर्थः । वक्ष्यते इति सङ्करालङ्कारे। अत्र इति । अर्थालङ्कारेषु। एकदेश- इति। एक 15 देशवृत्तिसंज्ञया हीदमन्येषामर्थालङ्कारेषु प्रसिद्धमित्यर्थः । इहभतान् इति पूज्यः । समस्तः वस्तूनि इति। समुच्चयेनास्यन्ते क्षिप्यन्ते इति समस्तानि च तानि वस्तूनि चेति। अर्थान्तरम् इति अर्जनादि। तद्रपेण इति तदारोपेणेत्यर्थः । यद्रषणम् इति विशिखा- दिना। अन्यदा इति प्रकृतार्थप्रतीतिकालादन्यस्मिन् काले। एवं न्याय इति एवं प्रकार साधकं प्रमाणं रूपके इत्यर्थः । 20 ललना इति। ललना उपमानं सरोरुहिण्यश्चोपमेयं शरद्वर्णनं हि प्रस्तुतमभि- सन्धाय श्लोकोडयमुपरचितः सम्भाव्यते, उपमायां तथैव व्यक्तमुपनिबद्धत्वात्। सस्या बीजम् इति। यद्यत्रोपमेयगतमुभयावथवत्वं नास्ति तदेदमुदाहार्यम्। अलिभि: कुन्तलपाशैश्चक्रैश्च कुचैः सरोरुहैर्वदनैः । हंसैर्वासोभिरिमा विभान्ति वाप्यो विलासिन्यः ॥ 25 अलिचक्रहंसानामाहार्यत्वात् सरोरुहाणां च सहजत्वाद् वापीषु इति। अनुप- योगीति। अवयवत्वाभावात्। न हि प्रावृड् गगनस्यावयवः । जलदोपप्लवस्य इति। कालविशेषवाचिना प्रावृट्शब्देन लक्षितस्येत्यर्थः । तेन जलदोपप्लवो विपदिति रूपणमुप- १. -ति-ग. २॥ २. शब्दार्थालङ्कारो-ग. २. ॥ ३. स न हीयत-क. ग. २.॥ ४. ग. २ पुस्तके च तानि इति पाठो नास्ति ॥ ५. यद्रूपमिति ग. २. ॥ ६ - रि ग. २.॥ ७. तस्या ग. २. ॥ ८. जलदस्येत्यथः ख. पुस्तके एव ।।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २५५

पैदत एव। आहार्यताम् इति आहार्यावयवनामित्यर्थः । इन्द्रस्त्वम् इति । अत्र बाहू रसना च सहजा: खड्गस्वाहार्य इत्युभयावयवता। अर्थयोः इति उपमेयोपमानयोरव- यविनोः । गण्डफलकैः इति। गण्डा एव लधूनि फलानि तैः। अत्र प्रमदाः शाब्दा वृ्त्या लताभिन रूपिता इैत्येकदेशिता। विशेषोपमा इति। अविभक्तत्वमत्र विशेषः ॥ विच्छित्तेः कारणम् इति। उपशोभाया निमित्तभूतं यत्तदेव न पुनर्ञेयत्वप्रमेय- 5 त्वादिना यत्तदित्यर्थः । विवर्त्तनम् इति। विशेषेग वर्त्तन रूपकस्येत्यर्थः । प्रतीत्यन्तर इति। अर्थान्तरप्रतीतिविधायीनि यानि विशेषणानि ये च विशिष्टे लिङ्गे तेषां सामर्थ्यात्। उपलक्षणत्वेन वा इति। यदि वा तया रात्र्या उपलक्षणभूतया न लक्षितमिति सम्बन्धः । न ज्ञातम् इति लोकेनेत्यर्थः । अनन्तर इति तेन न लक्षितं चेत्यर्थः । अत्र च इति। अनयोश्वार्थयोर्मध्यात् पश्चाद्गतनायकचुम्बनोपक्रमलक्षणो योऽर्थस्तस्मिन् रूपकं प्रतीयमान-10 मेवेति। मुँखे शशिनीत्येवंरूपम्। एतदेवोपदर्शित मुखं सन्ध्यारुण- इति ।। शब्दभूयिष्ठरूपक-इति। गौणवृत्तित्यपाश्रयाणां शैव्दानां समासादिमात्रभण- नादत्र प्राधान्यं नत्वर्थस्य, क्रियासमावेशादेरभावादिति प्रधानैः शब्दैरेव व्यपदेशः । समस्तम् इति समासवत् । व्यस्तम् इति अकृतसमासम् । प्रकृतसमासादिशब्दैः इति। प्रकृतसमासैः प्रकृतासमासैः प्रकृतसमासासमासैः प्रकृतविशेषणैर्गोणवत्तित्यपाश्रयैः 15 शब्दैविरचितम् इति। प्रकृतम् इति। परम्परादिभिर्विकारस्याभावात् स्वाभाविक- मित्यर्थः । अकस्मादेव इति। अत्र मुखस्य विटपिरूपणमशाब्दमित्यसमस्तवस्तुविषयता। तस्य तु इति नन्दनशब्दस्य। अपहि्यिते इति क्रियासमावेर्शेस्याभावात्! शब्दार्थ- भूयिष्ठरूपके इति। अनुमन्यामहे तावद्विविक्ते अपि शब्दभूयिष्टार्थभूयिष्ठते रूपकस्य, शब्दार्थभूयिष्ठता तु कथञ्चिदपि न मनसि संवदति। को हि विशेषस्ताम्राङ्गलिदलेत्या- 20 देरर्थप्रधानात् सोहइ विसुद्धेत्यादेः, विशेषगविशिष्टस्य विशेष्यस्योभयत्रापि समान एव हि क्रियासमावेशः। किञ्च यदलङ्कारान्तरसम्पाते सङ्कीर्णत्वमस्य विशेषतो विनिर्दिश्यते, तदपि न सहृदयहृदयावर्जकम्। उपमादीनामपि हि तन्निर्देश्यं स्यात्। न च सङ्कीर्णत्वाSपरना- मिका संसृष्टिरपि पृथग् वक्तव्या भवेत्। तत् किमुच्यते यथा तथाऽपि भेदप्रपञ्चनैकरसिक- स्यास्य। राजराजो ह्वसीविति। वणराइ केसहत्था इति। अत्र धूमोत्पीडानां वनराजि- 25 केशहस्तत्वेन कुसुमायुधसुरभिसञ्चरद्ध्वजपटत्वेन शशिकरमुहर्त्तमेधत्वेन तमःप्रतिहस्त- रूपेण च रूपितानां निराधाराणामेव शब्दप्राधान्यमर्थप्राधान्यं चावघार्यत इति निराधारं १. -युज्यते ग. २. ॥ २. इत्येकदेशिता: ग. २. ॥३. मुख- ग. २. ॥ ४. उपमान ख पुस्तके एव ॥ ५. -श्य - ग. २. ॥ ६. ह्यसावेति क ॥

२५६ कल्पलताविवेके

नामरूपकमिदं शुद्धरूपकेषु शब्दार्थभूयिष्ठरूपकभेदः । महुमहदंसणयोग्गम् इति। पुरस्सपर्त त मधुमथनदर्शनयोग्यं तन्नाभ्याधारत्वाद् ब्रह्मोत्पत्तिकमलस्य । सुप्तप्रबुद्धेन हरिणा प्रथममाका- को रिम का शावलोकनाच्च। द्वयोस्तु इति। उपमां परित्यज्य यद्यवयवानामपि रूपणं क्रियत इत्यर्थः । मुखे चानर घणसमय- इति। घनसमयाकृष्टावनतविमुक्ता, वर्षासु निम्नत्वात् शरद्युन्नतत्वाद्दिशामिति। वति चार्थ 5 तदुभयम् इति। धुतमेघमधुकराः दिशः शाखा इति नभः पादप इति च । अन्यपदार्थ- मपिशन्द: -इति। धुतमेघमधुकरा इति बहुत्रीहिणा दिकशाखापदार्थनिष्ठेन दिक्शाखानां सावयवत्त्वम्। दिशब्दा नभ:पादपस्य शाखा इति षष्ठीसमासेन च नभसः पादपरूपेण रूपितस्य तन्निमित्तम्। अनन्तरं त्यथः। दिशां शाखारूपेण रूपणमिति नभसः पादपरूपणोपक्रमावसरे तैद्गतानामवयवानां न तदन्करत रूपणमिति नभःपादपस्य निरवयवत्वं प्रत्याज्यते । याङ्ग

10 एषा इति अभिधा इति। अँसावपह्नुतिसंज्ञेत्यर्थः । भाखवान् इति नेमावादित्य- इति

चन्द्रावपि तु शाणावित्यर्थः। रक्षकावगतिहेतोः इति रोमोद्वेदलक्षणात् कार्यात् प्रागेवेत्यर्थः। फल

एकस्मिन् इति। एकस्य वाक्यार्थस्य प्रतिपादनादित्यर्थः । अनेकार्थता इति। शलेषे-नि

विभां करोतीत्येकमेव हि यौगिकमर्थ प्रतिपादयन् विभाकरशब्दः साधारणार्कभूपलक्षणार्थ- तव 2वे

द्वूयप्रतिपादको भवतीति उदयादिशब्दा अप्येकार्थप्रतिपादका एव सन्तोऽनेकार्थाः । व्याख्या

15 तथा ह्युदयलक्षण एक एवार्थ एकत्रोद्गमोऽपरत्रोन्नतिः । दिशः ककुभस्तत्स्थाः प्रजाश्च। मालिन्यं कालिमा कलङ्कश्च। निद्रा स्वापोडप्रबोधश्च। क्रिया यमनियमादयः पाशुपारमा- रूपस्य TY

दयश्च। स्वैराचारोऽभिसरणादिर्मात्स्यन्यायश्च। तेजो ज्योतिः प्रतापश्र। तत्सदृशत्व वणेस्य

-इति। अर्थकथनपरमेवैतत्। यथा हि गोत्ववृत्तेरपि गोशब्दाद् गोर्भावो गोत्वमिति पादान

भावप्रत्ययस्तयेहापीति। उभयथाऽपि इति । यद्युपमेयस्योपमानरूपता तदा रूपकमथो- कार

20 पमानसादृश्यं तदोपमेति नामुना ्लिष्टेन कश्चिदर्थः । न कथश्चिज्न्यते इति। अपि तु रुप

प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । किञ्च लक्षणं रूपकेपीदम् इत्येष वक्ष्यमाणल्लोकः किलैवं यद्वृ्त्त्य- हत

न्तरकारकैर्व्याख्यायि-काममिद श्लेषलक्षणं रूपकेSपि विद्यते, किन्त्वत्र रूपके युगपदुपमानो- श्रे

पमेययोः प्रयुक्तिरिष्टेति तन्न युक्तमित्याह- यदप्येतदाशङ्कितम् इत्यादि। ऐकपद्यम् न

इति समासम्। एतेनेत्यादि असमासेडपि रूपगाया दृश्यमानत्वादेकप्रयत्नोच्चार्यशब्दता- 25 याश्चासम्भवाद्रूपकस्य श्लिष्टाद्ेदप्रदर्शनपरतया शीकराम्भोमदसटज इति यन्निदर्शनं वक्ष्यते न घा

तन्नोपपद्यत इत्यर्थः । भगध

अभर अपि च श्लेषादेवार्थवचसोरित्यादिवद्यमाणश्लोकः श्लिष्टस्य शब्दार्थद्वारकभेद- १. -जो-ग. २.॥ २. नभः ख. पुस्तके एव ॥३. च असा-ग. २.क. ।४. असमासे २. 71 मा

रूपणायाः ग. २. ॥ वाज्न

अर्थालङ्कारनिर्णयः २५७

पुरस्सरं त्रैविध्यदर्शनपरतया यदन्यैर्व्याख्यातस्तदपि नोपपन्नमित्याह-शलेषादेवार्थ-इति। को हि विशेषः इति। यथा कमलमिव मुखं मनोज्मित्यत्र मनोज्ञतालक्षणोऽर्थः कमले मुखे चानुगच्छति, एवं कृष्णः पट इव मधुसूदन इत्यत्र कृष्णशब्दो देवताविशेषे वर्णविशेष- वति चार्थेडनुवर्त्तत इति न कश्चिद्विशेषः । अर्थश्लेषेऽपि इति । असम्भाव्यसम्भावनाया- मपिशब्दः, गम्यमानो लीन इति गम्यमानत्वादेव लीन इत्यर्थः । शब्दाः इति कृष्णा- 5 दिशब्दा इत्यर्थः । स्वरूपतः इति। शब्दार्थश्लेषविषयरूपद्वयविरहितात् स्वरूपमात्रादि- त्यर्थः । अनुगमाभावोऽभिसंहितः इति। अनेन हि शब्दानुगमाभावादिति यदुक्तं तदन्तरितम्। तस्य इति शब्दस्वरूपमात्रस्येत्यर्थः । स्वाभिधेय- इति प्रेकृतस्वाभिधे- याङ्गतयेत्यर्थः । अर्थक्रियासु इति। उपमानोपमेयभावलक्षणासु। तन्नान्तरीयकतया इति। तच्छव्देनार्थः परामृश्यते। फलवत्वेन इति। सहृदयमनश्चमत्कारः फलमत्र । 10 फलवदर्थत्वेन इति। फलवच्छन्दप्रयोजनत्वेनेत्यर्थः । तस्य इति अर्थप्राधान्यस्य। अर्थ- x्लेषेऽपि शब्दगतवक्रत्वेडभ्युपगम्यमाने विघटितायामुभयालङ्कारतायां श्लेषस्य शब्दालङ्कार- तैव भवेत्, ततश्चोक्तेम्यः शब्दालङ्कारमात्रेम्यो यमकादिम्यः कोऽस्य विशेष इति मुग्धबुद्धीनां व्याख्यातृणामाशङ्कामाह-अथैवम् इति। उच्यते इति। समाधीयते। एकरूप- इति। इह श्रिट्लक्षणानुवादवेलायामेकं रूपं स्वभावो यस्य तस्यैक 15 रूपस्यैकस्यैव शब्दस्य न दयोः।अनुप्रस्लक्षणयोजनावसरे त्वेकं साधारणं रूपं यस्य सदश- वर्णस्य शब्दस्य शब्दयोर्वोपादानमितीदं कषच्छावया व्याख्येयम्। यद्यपि सदशशब्दो- पादानमपि श्रिष्टरूपताप्रतिषेधे हेतुर्भवति, तथापि यथाडर्थ प्रति पारतन्त्र्याभावश्चमत्कृति- कारी तथा नेदमिति स एव तत्र निमित्तत्वेनोपदर्शयिष्यत इति तदपेक्षयाSसारत्वादनुवाद- रूपतयैवेदं प्रदर्शितमिति नासूयितव्यम्। शब्द- इति। शब्दभेद एकार्थत्वाभासश्चेति। 20 हेतू द्वौ इति। इति स्थितमिति किं कुर्मः । एकस्मादेव च शब्दादर्थद्वयस्य प्रतीतावर्थ- श्लेष इति युष्मद्व्याख्यायां न केवलमर्थल्लेषस्योपमात्वप्रसक्तिः, शब्दालङ्कारताऽपि दुर्निवारा। न च न भिन्नो यमकादिम्यः ललेष इत्यर्थः । पूर्वमेकमेव कृष्गादिशब्दमङ्गीकृत्य दूषणानि प्रदत्तानि। सम्प्रति तु तस्यैकत्वमेव न घटत इत्याह- यच्चैक एव इति। अतयवानाम् इति। धर्माणां भेदेन इति। यत्रो- 25 भयधर्मा: प्रकृताप्रकृतधर्मिम्यां भेदेनैव श्लिष्यन्ते। यथा उन्नतः प्रोल्लसद्वारः इति। अभेदेन इति। यत्र प्रेकृतोऽप्रकृतो वा धर्मी अप्रकृतधर्मेण प्रकृतधर्मेण वाऽमेदेनैव १. प्रकृति- ग २. ॥ २. रूपस्यव ग. २. ॥ ३. यस्य तस्य साधारणरूपस्य क. ग. २.।। ४. प्रकृताभ्यां धर्मिभ्याम् ग. २ ॥ ५. यत्र प्रकृतो वा धर्मी अप्रकृतधर्मेण प्रकृतधर्मेण वाऽ्मेदेनैव श्लिष्यते। ग. २.॥ ३३

२५८ कल्पलताचिवेके

श्लिष्यते। यथा जीवञ्जीवक इत्यादौ। भेदाभेदाभ्याम् इति। यत्र पूर्वोक्तमुभयं भवति। अलङ्कारः इति उपमादिः। एतदेव वक्ष्यते कि तद् इत्यादिना। करोति इति। अत्र कर्तृ उ ल्लिष्टम्। पश्चात्तु इति। अयमाशयः । यत्र ल्िष्टालङ्कारविरहिता उपमादयोऽलङ्कारा- प्र लड़ स्तत्र तैर्व्यपदेश उपपन्नः । यत्र तु ल्लिष्टोपनिवन्धस्तत्र सत्स्वपि उपमादिषु श्रिष्टालङ्गारे- ल 5 णैव व्यपदेशोऽनुगुणः । सर्वालक्कारापवादत्वेन ल्लिष्टस्य व्यवस्थितेरिति हि तत्र तत्र वक्ष्यते। वोक्यान्तरप्रतिभा वा इति। अलङ्कारान्तरपर्यवसायित्वेनालङ्कारान्तरप्रत्याशया सङ्गृ-

क्रान्तस्य इति प्रस्तुतस्य। विरोधाद्यलङ्कारान्तरम् इति। वाक्यार्थान्तरद्वारकम्। आदिग्रहणाद्रूपकपरिग्रहः ।

10 अत्रोपमाप्रतिभा इति। कामिनीलक्षणप्रकृतार्थप्रतीत्यनन्तर शब्दशक्त्यन्तर- सामर्थ्याक्षिप्ं प्रावृड्लक्षणमर्थान्तरं प्रतिभाति इति वाक्यार्थान्तरप्रतिभाया-

एतच्च वाक्यार्थान्तरप्रतिभायां पूर्वत्रोदाहरणीयमप्यनन्तरमेवाभिधित्सित समा सोक्त्य - लङ्कारत्वाक्षेपे भ्रमिमरतिमित्यादिना समानयोगक्षेममित्यत्रोदाहृतम्। प्रकृतार्थम् इति। 15 प्रकतार्थ वाक्यं प्रक्रैतार्थनिष्ठित्वेन वाक्यार्थस्योपक्रान्तत्वात् समानविशेषणताद्वारेणा- क्षेप्यमर्थान्तरं नाक्षिपत्यपि तुपक्रम एगात्राप्युभयार्थप्रतिपत्तिः। विनिबन्धनान्तरम् इति। लिङ्गविशेषप्रभृति तत्पर्यालोचनं विनेत्यर्थः। शब्दवाच्यत्वम् इति। रूपकशब्दवाच्यत्वं रूपकव्यपदेश इति यावत् । जीवञ्जीवकः इति। अत्र रूपकप्रति- क भोत्पत्तिहेतुः श्रेषः । प्रकृताप्रकृतोभयनिष्ठतया इति। प्रकृतार्थद्रयविषयोऽप्रकृतार्थ- कृ 20 द्वूयविषयः प्रकृताप्रकृतार्थविषयश्चेति त्रिधा शब्द लेषः । एवमर्थशलेषः। उभयलेषश्च प्रत्येकं त्रिधेति नवधा श्रिष्टम्। पुनश्चावयवानां भेदेनाभेदेन भेदाभेदाम्यां प्रत्येकं त्रैविध्ये सप्त- विंशतिधा ल्रिंषं प्रागुक्तमवगन्तव्यम्। समानप्रयत्नोच्चार्यशब्दनिबन्धनायाः इति। तुल्यकालमुक्तिरेकप्रयत्नोच्चार्थैरेव शब्दैः सम्भवतीति त एव निबन्धनमस्याः । एतेन इति। प्रकृताप्रकृतोभयरूपाणामर्थानां सहोक्तेः समानप्रयत्नोच्चार्यशब्दनिबन्धनत्वेनेत्यर्थः । अञ्ज- 25 सत्वाद् इति। गुगादिशब्दा अभग्ना अपि स्वभावतोऽर्थद्वयवाचित्वेनैकप्रयत्नोच्चार्या एव भवन्तीत्यञ्जसत्वम्। यदा हि सत्कविप्रयत्नेन भज्यमाना अर्थद्वयवाचितां प्रतिपद्यन्ते

१. वाक्यार्थान्तरप्रतिभा वेति ग. २. ॥ २. अप्रकृतार्थ ग २ ॥ ३. प्रकृतार्थमिष्टत्वेन ग. २ ॥ ४. -प्रकृति क. ॥ ५. विरं ही धनेति िरं ही धननिचयमित्येष यः क्मभावस्तेन ग. २. पुस्तके अधिकः पाठः ॥ ६ एवमर्थश्लेषश्च ग. २. ॥ ७. भेदामेदेन ग. २.॥

अर्थालङ्कारनिर्णय: २५९

तदैकप्रयत्नोचार्यत्वाभावात् कुतस्तदिति। अतश्राञ्जसत्वमत्रैकप्रयत्नोच्चार्याणां शब्दानाम्। उपमानं हयुत्कृष्टगुणं भवेदुत्कृष्गुगत्वं च तेषां स्वभावतोऽर्थद्रयप्रतिपादनशक्तिमत्तयेति। मिथः प्रतिपाद्य-इति। शब्देन शब्दान्तरप्रतिपत्तिर्वच: ल्रिष्ट यथा विधीयते तथा नात्रेति भावः। छायावन्त इत्यत्र तुल्ययोगिता। छायया मार्गदुमाणां महतां चोभयेषामपि वर्ण्यमान- त्वम्, उत दीपकच्छाययाऽन्यतरेषामिति पक्षद्वयमेव सम्भवति। तदाह-प्राकरणिकैकविषय- 5 त्वम् इति। यच्चाप्राकरणिकैकविषयत्वं तस्य शङ्काडपि नात्राविर्भवति । यत्र हि करि्ंम- श्चित् प्रधानत्वेन वर्ण्यमाने तदङ्गत्वेन द्वयोरर्थयोः कयोश्चिदूर्णना भवति तत्रैव तस्य सम्भवो नान्यत्रेति। अत्र इति उभयत्रेत्यर्थः । उच्यमान-इति। उच्यमानो हि धर्मः एकत्र लक्ष्मीव त्तादिरन्यत्रोपरिसमारोहणधर्मतादिरित्यसाधारणधर्मत्वात् कुतः सादृश्यं कुतश्चो- पमा पदं बव्नीयात्। उन्नतादिश्च शब्दग्राम उभयत्र साधारण इति तस्मात् साम्यं प्रति-10 भातीत्यर्थः । मालामुत्पल - इति । अत्र यदा वा शब्द उपमानवृत्तिस्तदाडयम् उपमा - प्रतिभाहेतुरुभय ल्लेषः प्राकरणिकाप्राकरणिकनिष्ठः । यदा चार्थवृत्तिस्तदायं तुल्ययोगिता- प्रतिभा हेतुरुभय ल्लेषः प्राकरणिकैकविषयः । पृथु[रु?]इसि- इति। अत्र रूपकप्रतिभा- हेतुरुभयश्लेषः प्राकरणिकाप्राकरणिकनिष्ठः। हरितः इति। अत्रोपमाप्रतिभाहेतुरुमय- शलेष उभयनिष्ठः। चित्तहर्- इति। अत्रैरदेशविवर्त्तिरूपकोत्प्रेक्षाप्रतिभाहेतुरुभय- 15 श्लेष. प्राकरणिकाप्राकरणिकनिष्ठः । धर्मभेदात् इति। धर्माः स्वरविशेषादयः । वाक्याथे-इति। वाक्यार्थद्वितयमात्रशलेषविषय इत्यर्थः । तेन न वाक्यार्थ- द्वितयमात्रश्लेषं प्रतिपादयामोऽपि तु प्राकरणिकत्वाप्राकरणिकत्वविशिष्टमेव शलेष- मिति सम्बन्धः । शेषं सुगमम्। अबिन्दुसुन्दरीत्यत्र इति। द्वितीयवाक्यस्थेनाद्युदा- त्तत्वमित्यनेन सम्बन्धः । उपमानत्वात् इति पूर्वपदस्येत्यर्थः । तस्य इति पूर्वपदस्यो- 20 पमानवाचिनः । इत्यादौ इति अलक्कारान्तरप्रतिभाव्यतिरिक्ते विषय इत्यर्थः । श्लेषे इति। शब्दोक्तिविशिष्टे अर्थोक्तिविशिष्टे चेत्यर्थः। उपमारूपत्वमेव इति।उपमैव शब्दालङ्कारइत्यर्थः। तथाहि इति। सङ्करत्वोपमारूपत्वयोः प्रदर्शनार्थमिदम्। उपदर्शितः इति। ते गच्छन्तीति श्लोकभागः समानप्रयत्नोच्चार्यशब्दनिबद्ध इत्यर्थः। एवंच इति अनेनैव प्रकारेणेत्यर्थः। यथैव पल्लवेत्यादौ सामान्यशब्दवाच्यत्वेडप्युपमैव न्यायवती, तथैवाSSसारधारेत्यादौ भवदुक्तमपि 25 परम्परिताऽपरपर्यायमेकदेशविवर्त्तिरूपकं युज्यते, नान्यथा। तथा हि सामान्यशब्देनाभिधीय- मानेऽर्थद्ये प्रसाधनमेव प्रसाधनमिति रूपणं, तन्निमित्तमेव चाSSसारधारादीनां विशि- खादिभी रूपणमुपपद्यत इति सामान्यशब्दवाच्यत्वमस्य रूपकस्यैव मौलं निमित्तं न श्लेषस्य।

१. प्रतिपाद्यते ग. २ ॥

२६० कल्पलताविवेके

श्लेषाभासो हि स इति। सामान्यशब्दवाच्यत्वेऽप्येकदेशविवर्त्तिरूपकव्यपदेशः समुचित इत्यर्थः । अस्य इति। प्रसाध्यते स्मेत्यादेरेकदेशविवर्त्तिरूपकोदाहरणस्य। श्िष्टवाच्य- त्वम् इति । ल्रिष्टव्यपदेश्यत्वमिति यावत् । अर्थः इति। शब्दो वार्थों वा। भानुदीप्य- मान-इति भास्वच्छव्दस्य स्थाने इत्यर्थः । अस्य इति श्रिष्टस्य। युक्तम् इति। तस्मा- 5 च्छ्दस्यैवायमलङ्कार इत्यर्थः । अनेकाक्षेपः इति । सर्व वाक्य सावधारणमिति न्यायात् प्रतियोगिन्यामनेकप्रयत्नोच्चार्यतायां सम्भवन्त्यामेव एकप्रयत्नोच्चार्यत्वमुपपद्यते। अनेक- प्रयत्नोच्चार्यतासम्भवश्च शब्दानेकत्व एव सङ्गच्छत इति शब्दानामनेकत्वाक्षेपः। एवं च इति। यथा पल्लवेत्यादावुपमा, आसारधारेत्यादौ रूपकविशेषो, भास्वत्करविराजिनीत्यत्र च शब्दालङ्कारत्वं तथैवेत्यर्थः । एवमन्येऽपि इति। छायावन्तो गतव्याला इत्यादौ तुल्य- 10 योगिताप्रभृतयः शब्दालद्वारा जेयाः। न [नुः] तुल्ययोगिताद्यलङ्कारान्तर प्रतिभाहेतवोऽर्थशलेषाः शब्द्लेषाश्च। तत्रापि हि आसारधारेत्यादौ गड्डरिकाप्रवाहेणाडपि रूपकविशेषो व्यतिरेक- विशेवश्चेति यद् व्यपदिष्टं सा प्रयत्नमन्तरेणाऽप्यस्मत्समीहितस्य सिद्धिः समुपजातेति तत्र यत् साध्यं तदेव साधयितुमाह- तथाहि इति ।

यद्वैचित्र्यम् इति। यस्य वैचित्र्यम्। चिन्त्यम् इति। विरोधव्याजाऽसम्भवा- 15 वयवतत्त्वविरोधाभासश्लेषेषु वि रोधव्याजस्तुतिव्यतिरेकरूपकरूपकविरोधालङ्कारसंस्पर्शः स्फुटमेव हि प्रतीयते। कान्ताम् इति अङ्गनां कमनीयां च। शब्दार्थयोः इति। शर- हिन्दुप्रभृतीनि विशेपगानि समानार्थानीति शब्दसाम्यम्। द्वावप्यर्थो विशेषरूपावित्यर्थ- साम्यम्। आशा आस्था दिशश्च। फलानि कार्यसिद्यः प्रसिद्धानि च । रजः कल्मषं रेणुश्च। यद्वा इति। अरिवक्षस्थलानां, वारिपूरेण स्थलानां च। अत्र शब्दभ्लेषोडपि। वाहिन्यः Ti 20 सेना नदश्च। राजहंसाः प्रकृष्टा राजानः पक्षिविशेषाश्च। देवो राजा जीमूतश्च। निस्तिरिंश इति खड्गधारा अप्रतनुत्ववेगवत्वानवच्छिन्नत्वैनृशंसाश्र वारिधाराः । भूभृतो राजानः पर्वताश्च। प्रतापः पौरुष तेजः प्रकृष्टश्च तापः। त्वया मद्थ इति अत्र स्तुतितो निन्दा। नो भीतम् इति। अत्र निन्दायाः स्तुतिः । अज्विधौ इति। अज्विधौ भयादीनामुप- सङ्ख्यानं नपुंसके क्तादिनिवृत्यर्थेम्। यथा भयं वर्षम्। कुगभावाद् इति। "कुग्जनस्य 25 परस्य च" इत्यादिना जनप्रभृतीनां कियतामेव शब्दानाङ्कुको विधानं न स्वशब्दस्य।

सत्यपि इति अभ्युपगममात्रमिदम्। कलावतः इति। कस्याश्चित् कुलस्त्रियो रूप-

१. तथेत्यर्थः ग. २. ॥ २. न तु ग. २.॥ ३. आशा इति ग २॥आशा आस्था॥ ४. पुरुषसत्कम् ।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २६१

वर्णन क्रियते। यया मुखेनाखण्डः शशी जितस्तया हस्तशोभया पद्ममपि नून जीयत इत्यर्थः । पेरोऽर्थः गणिकावर्णनं नाम। विदग्धसहेलानां यया सर्वस्वं जग्घं तस्या आर्ज- वधनं हस्तस्थमेवेत्यर्थः । अस्मिश्वार्थे सुप्रापमिति विवक्षिते हस्तगमिति लौकिकी उक्ति: कृता। एतदेवाह-अत्र सुप्ापेति। कैलत्रं नितम्बः सहचरी च। एकमद्वितीयमेकत्व- सङ्ख्यावच्च। द्वयोः इति। ऊरुविशेषणमर्थात् पुरुषविशेषणं च। सङ्गर्षः सङ्घृष्टिः परस्परं 5 कलहश्च। अत्र स्पर्द्वेतिविवक्षितादन्या सद्वर्ष इत्युक्तिः प्रकृतमर्थ पुष्णाति। उपास्येति। वैबुधं विद्वज्नसम्बन्धि देवकीरयं च। सरस्वतीं वाणी नदीविशेषं च। जलं जाडचं वारि च। पारमन्तः परतटं च। निम्ना अधमपुरुषा नीचप्रदेशाश्च।प्रतिमा प्रतिबिम्बैमद्वितीयेति यावत् मूर्तिश्च। अवयवमुख- इति अवयवद्वारेण कृतानि समुदायस्य विशेषणानि यत्र स तथोक्तः। येत्र वाक्यम् इति। यत्र वाक्यं कर्तृप्रस्तुतवाक्यार्थाभिधायि कर्तृप्रस्तुतं प्रस्तु- 10 तवाक्यार्थानुगतमविरुद्धं च सत्पदार्थद्वय पदार्थद्वय]मन्यदिवाSप्रस्तुतमिव पृथग्भूतमिव प्रस्तुतवाक्यार्थोननुयायीव विरुद्धमिव चाभासमानं गमयेदित्यर्थः । पाग इति विरोध लेषे। गुणक्रिया इति। गुणरूपाणां क्रियारूपाणां शब्द- रूपाणां च। शब्दाश्च सैमानप्रयत्नोच्चार्यच्छायाधारिणोडत्र विवक्षिताः। अर्थभेदेन शब्दभेदस्य स्वकण्ठेनानुक्तेरुदाहरणाप्रदर्शनेन चानभ्युपर्गमात्। योऽयम् इति। यदिदं 15 मुखं, एषोडयं चन्द्र इत्यर्थः । यच्छ्दनिर्दिष्टो ह्यर्थः प्रत्यक्षनिर्दिश्यमानत्वनिमित्तमेतच्छन्देन परामृष्टः। श्लेषप्रकाराणाम् इति। देत्तानन्दा इत्यत्रार्थशलेषोऽमङ्गशब्दश्लेषो वा । येन ध्वस्तेत्यत्र सभङ्गशब्दश्लेषः । का गतिः इति। एतल्लक्षणेनाव्याप्तेरिति भावः । एकरूपता इति। समानप्रयत्नोच्चार्यच्छायाधारितायाः । अलङ्कारान्तररूपसाङ्गये तु इति। अयमभिप्रायः । सर्व एव विषयोऽलक्कारान्तरैराकान्त इति निरवकाशतया तान्य- 20 पवदतीति xलेष एव तेषामनुग्राह्य इति यदन्यैः प्रतिपादितं तन्न समीचीनम् । असावुदय- मित्यादिरलक्कारान्तरविविक्तोऽपि हि विषयः श्लेषस्य सम्भवतीति तत्साङ्करयें तान्येव तस्यानुग्राह्याणीति । प्रागेवोदाहताः इति। आक्षेपादीनामत्र ग्रन्थे प्रागुक्तत्वात्। तुल्ययोगिता ह्यल- ङारान्तराणामिति। प्रथमतृतीयषष्ठसप्मेवूदाहरणेषु तुल्ययोगिताविरोवरूपकविरोधानां, 25

१ अपरोऽर्थः ग. २. ॥ २. कलत्नमिति कलत्नं ग. २. ॥ ३. - मनथे ग. २. ॥ ४. बिम्बं द्वि- ग. २॥ ५ यत्र वाक्यमिति इत्यारभ्य गमयेदित्यर्थः इत्यवधिकः पाठः नास्ति ग. पुस्तके॥ ६. हि ग. २. ॥ ७. मतान्तरेण ॥ ८. -गमाद् वा ग. २॥ ९. का मतेन ॥ १० अन्यालङ्कारमतेनानैकत्त्रयोरभणनात्। ख. पुस्तके एव ।। ११ वा- ग. २. ॥

२६२ कल्पलताविवे के

क्त्याक्षेपयोः परिसङ्ख्याक्षेपेयोर्वेति। समान- इति समानप्रयत्नोच्चार्यशब्दकर्तृकं वाच्य- व त्वमर्थयोरिति संबन्धः । पदान्तरम् इति । यत्र विशेषणानि ल्रिष्टानि विशेष्याभिधायिनी च पदे अश्लिष्टे तत्र समासोपमायां रूपकससन्देहादौ अप्रकृतार्थाभिधायि यत्पदान्तरं तदेतस्य श्लिष्टस्य प्रतिपादकमित्यर्थः । इवादिर्वा इति। इव वा चकारप्रभृतिर्वा वाचक- 5 विशेषः । वाक्यसामर्थ्यमेव वा इति।यत्र विशेष्यमपि श्लिष्ट येन ध्वस्तमनोभवे[ने]त्यादौ, यत्र चाल्लिष्टं विशेष्य समासोक्यादौ तत्र वाक्यसामर्थ्यमेव केवलमेतस्य श्लेषस्य प्रति- पादकमित्यर्थः ।

अत्र च इति। एतेषु त्रिष्वपि प्रकारेषु। अर्थयोः इति । अर्थश्लेषे द्वयोरर्थयो- रुल्लेखे एकं तन्त्रम्। शब्दश्लेषे शब्दयोरर्थयोश्वोल्लेखेऽपरं तन्त्रम्। उभयशलेषे तदेवोक्तं 10 तन्त्रद्वयमित्यर्थः । तुल्यशब्दस्मृतेः इति। यदि च तन्त्रं नाश्रीयते तदैकार्थस्य शब्दस्य स्मृत्या तुन्याSनेकार्थस्य शव्दस्य या स्पृतिस्तस्याः कुतोऽर्थान्तरं प्रतीयते। स्मृतिरेव ह्यर्थस्य प्रतिपादिकेत्याह-शब्दस्येत्यादि। श्लेषः इति। यत्रैकेन पदेनानेकार्थकथनं स श्लेषः कथ्यत इति सम्बन्धः । भिन्नपद इति। समानप्रयत्नोच्चार्यच्छायाधारिशब्दोप- निबद्रः । को विशेषः इति। प्रथमयोर्हि अभिन्नक्रियत्वमस्ति ! अस्य चाभिन्नभिन्न- 15 पदत्वे अधि विवक्षिते इति भावः । अयं च इति। अयं स्वभावमधुरेत्यादिरभिन्नक्रियः । हस्तिना इति हस्तिगत्येत्यर्थः । कृष्णा इति। श्यामा शुभ्रा आरक्ता च। कर्णः श्रोत्रम्। अयमविरुद्वोऽर्थः । असिमात्र-इति। पृष्ठेनेत्यत्र हि स्वयमेव व्याख्यास्यमानमलङ्गारा- का न्तरसङ्करं शङ्गित्वा विविक्तमेवैतदर्शितवान्। अत्रापि इति। न केवलमुपोढरानेणेत्यादौ श्लेषो न समासोक्तिः। अग्रृह्यमाण- TI 20 -इति। न हि कश्च्िद्विशेषो ज्ञायते यद्बलेन श्लेष एव वा एकदेशविवर्त्तिरूपकमेव वा बाधितुं शक्यते। पयोदोपक्रमस्य वाक्यार्थस्य इति निर्व्यूढस्येत्यर्थः । ये साधारणा धर्मा इति लेषैकदेशविवर्त्तिरूपकवैचित्र्यकलङ्कविकला इत्यर्थः । दन्तप्रभा इति । अत्र हि प्रदर्शयिष्यमाणे युक्ततरव्याख्याने दन्तप्रभेत्यादिषु यद्यपि न रूपकत्वप्रसक्तिस्तथाऽपि श्लेषो दुर्निवार इति तान्युपेक्य तन्वीमित्येकमेव दिङ्मात्रप्रदर्शनार्थमुपदर्शितम् । तद्भावम् 25 इति। तच्छव्देन सुमनःप्रभृतयो गृह्यन्ते। रूप्यते इति। वनमेव वनमिति कृत्वा। मनोरथशतैः इति। अत्र कानिचिद्विशेषगानि प्रकृतसत्पुरुषेण तुल्यानि कानिचिन्न तथेति मिश्रविशेषगत्वेऽन्योक्तिरेव। उपमेयस्य इनि। विशेष्यरूपस्य विशेषणरूपतया त्वस्यो- क्तिरेव। अन्यथा समानवस्तुन्यासता कथम् । एतदेवाह-समानवस्तुन्यासता इति। १. संस्पर्शः । अलंकाराSभिप्रायेण। ख. पुस्तके एव ॥ २. विशेषणानि ख. ॥

अर्थालङ्कारनिर्णयः २६३

फलपुष्पा इति। पुष्पशब्दसन्निधानात् फलशब्दो वृक्षावयवलक्षणस्यैवार्थस्य स्मारकः । विशेष्यपरिकल्पनायाम् इति । विशेष्यः सत्पुरुषवृत्तान्तोऽप्रस्तुतः प्रस्तुतो वा। प्रतीयमान: इति। यत्रासाधारणधर्मोपनिबन्धः। वाच्यः इति। यत्र साधारणधर्मोपादानम्। केषाश्चिदिति वामनप्रभृतीनां मते। पुनः केषाश्चिदिति काव्यप्रकाशकारादीनाम्। वदान्योपमेयस्य इति। प्रियवाग्दानशीलस्योपमेयस्येत्यर्थः । अध्यासविषय 5 -इति। अध्यासो निगीर्याध्यवसानं तत्वापत्तिः। तद्भावा इति। अमुकमेवेदमित्येवंरूपा। श्लेषोपमायास्तु इति। ननु तर्ह्युपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतोः श्लेषस्य निर्विषयत्वमापत्स्यते इति पूर्वपक्षाशङ्कायामिदमुक्तम्- उपमानस्य इति । प्रतीतिरित्यनेन मुख्यः सम्बन्धः । दृष्टान्तकरणम् इति। शाव्या वृत्या दृष्टान्तत्वेन योजनमित्यर्थः । तत्सदृशीम् इति। वारणेन्द्रलीलासदशीं लीलाम्। पातक्रियया इति। पततिलक्षणया। पतनस्य इति 10 पतेदित्येवमुल्लिखितस्य स्वरूपस्येत्यर्थः । क्रियया इति शब्दव्यापारेण। अवगमनेति लक्षगारूपया। क्रियार्थस्य इति। व्यापारार्थस्योदयपतनान्वयलक्षणस्य वस्त्वन्तर- रूपस्य च। बुधिधात्वथोंपहितस्य हि णिचो बोधनात्मकप्रयोजकव्यापारस्वार्थ प्रति योडभिधा- व्यापारस्तस्य केत्तरि कर्मणि चावस्थानादाघारः कर्मरूपं यद् बोधनं तत्रावश्यमुदयपतना- न्वयस्य कर्मत्वेनाभिसम्बन्धात् स्वौधारसम्बद्धत्वाद् व्यापारार्थः से भवत्येवेत्याशयः । 15 लक्षणालक्षणीययोस्तु सम्बन्धः प्रसिद्ध एव। प्रयोजकव्यापारोडभिहित इति प्रयोजकव्यापार- स्याडभिधानमिति यावत्। अभवन् इति भवन् इति च। असम्भवद्वाच्यार्थत्वं सम्भवद्वाच्यार्थत्वं चोप- दर्शितम्। पत्या च इति चकार: पूर्वश्लोकार्थापेक्षया। दृष्टान्तादिभिः इति। आदि- ग्रहणेन हेतुर्गृह्यते। अर्थः इति प्रयोजनं कार्यमित्यर्थः । पराभवम् इति क्षयम्। 20 दृष्टान्तः इति । सिद्धेऽर्थे इति सम्बन्धः । प्रसिद्धार्थो दृष्टान्तो य इत्यर्थः । अन्यैः इति । अनेन हि दृष्टान्तालङ्कारः पृथग् नोपात्तः। पाण उडीए इति मातङ्गकुडयाम्। हियइ इति। मनसि मध्यप्रदेशे च। तिरच्छी इति वक्रा। समग्रमपि हृदयं व्याप्येव स्थिता, न तत्रा- न्यस्या अवकाश इत्यर्थः । वामदक्षिणायता च। पहि इति 'प्रवसतः पुरस्तादिव' इति न्यायेन गृहस्थिताऽपि पथि सम्मुख्येव। अपरस्त्वर्थः प्रसिद्ध एव। गहिय इति। क 25 यास्यसीवेति गृहीतकक्ष्या पृष्ठं न मुञ्चतीवेत्यर्थः । पश्चिमपथाक्रान्तप्रदेशा च। युगपद् इति समत्वमुपदर्शितम् । व्यतिरेक- इति गुगवर्जितेन जायत इति व्यतिरेकः गुणवृत्या १. विशेषितस्य ॥ २. णिचि ॥ ३. बोधने ॥ ४. बोधन ॥ ५. उदयपत्तनान्वयलक्षणः ख । सं-ग. २.।

२६४ कल्पलताविवे के

चेति। अत्र टङ्कारो मुख्यया वृत्याऽ्त्यक्तं शब्दं प्रतिपादयति। शब्दश् ध्वनियशोल- वाक्य क्षणार्थद्वयवाची। ततश् टङ्कारशब्दः शब्दशब्द लक्षयन् यशोलक्षकोपि भवतीति गौण्या- विनोट वृत्त्या प्रयुक्तः । बाधते अभिधानाद् इति। प्रत्यायनात् । गुणवत्येव इति। व्यतिरेकमुखेनाडभिहितम्। रूपस 5 शब्द: इति ध्वनिर्यशश्च। गुणवृत्येत्यर्थः । किमिति इति। प्रस्थाननिवृत्तिलक्षणस्य माप कार्यस्य प्रश्नमात्रे। येन इति। क्षीगविभवः कश्चिदपकारिणमप्युपजीवनार्थमनुसरन् केनचि- मानर दिहोपालभ्यते। इयं च इति । तुल्ये प्रस्तुते तुल्यान्तरस्य यत्र प्रशंसेत्यर्थः । अब्धेरर्णः इति स्थगित इति । अत्रोपात्ता धर्माः समुद्रे सम्भवन्तो नैकान्तेन प्रतोयमानमर्थमाक्षिपन्तीति सैषा तदनध्यारोपः । एतद्दृष्ट्या च पुंस्त्वादित्यत्र आदायचारीत्यत्र च प्रतीयमानस्यार्थस्या- नान्रे 10 नध्यारोपः । येनास्यम्युदितेनेत्यत्र च चन्द्रे सम्बोधनोपालम्भादेरसम्भवादध्यारोपोऽवसेयः । व्यङ््यस्यापि इति। अपिशब्देन वाच्यस्याऽपि। भावाद् इति सम्भवात्। एवं- भूतापि इति अकुलजाडपि लावण्यरहिताडपि च । भ्रात्रादि इति यदि भवतीति शेषः । मा

वाक्यैक-इति वाक्याभ्यामेकवाक्यतेत्यर्थः । कालमात्र इति। वियोगकाले इति हि न्द्रक नेव कालमात्रम् ।। प्रस्तुतानुसारेण इति। अभिधीयमानप्रस्तुतनायिकानुसारेणेत्यर्थः । 15 उपपद्यते इति। तेनासम्भवी अयमर्थ इति नेह व्याजस्तुतिः, किन्त्वप्रस्तुतप्रशंसैवेति। यो त्ववृ

विकल्पः स न युज्यत इत्येतदेवाह- अप्रस्तुत-इति । इति इति नायिकामात्रवर्णनपर- इति

तयेत्यर्थः । तदलब्धसदृश -इति। न लब्धाः सदृशा अनुरूपा योग्या: श्रोतारो यत्रेति प्रसिद्ध एवार्थः । उपमा अलङ्कारः इति । भामहादीनां तुमते श्लेषालङ्कारः। उत्साह- श

जनन- इति, कुशलकारिताप्दशेनया इति च धर्मवीरस्पर्शने इमौ हेतू। प्राधान्येन दित

20 इति। प्रस्तुततयेत्यर्थः । अन्यपरत्वे इति। प्रस्तुतप्रौढा।श्रयत्वे इत्यर्थः । कुतो दोषाभावः वत्त

इति प्रस्तुतपाटलोपवर्णनेन वस्तुपरिपोषो, न च श्लोक: परोपदेशाय कल्पत इति दोष- इति

सद्धावात्। इयमेव च इति। अप्रस्तुतप्रशंसैव च । अस्मिन् इति। बिग

अपद्वति विशेषोक्तिं विरोधं तुल्ययोगिताम् । क्त

अप्रस्तुतप्रशंसां च व्याजस्तुतिविदर्शने । यम

25 इत्युत्तरक्रियापेक्षया कर्मभावेनोक्ते अलङ्कारवर्गे। यान्ति स्वदेहेषु इति। अत्र दा

गौरीचेष्टितं प्रस्तुतमाक्षिप्यते। सापि इति। न केवउमसाधारणानि विशेषणानि यत्र सु साऽन्योक्तिः । मुक्त्वा इति। अत्र सर्वाण्यसाधारणानि विशेषणानि। अपरसेविनः इति। इति ने परं सेवन्ते इत्येवंशीलाः । लावण्य- इति। अत्र लावण्यसिन्धूत्पलशशिप्रभृतयः पदार्थाः श

पदमात्राभिवेया अप्रस्तुता उपवर्णिताः । छाया इति । अत्र तालेनेति पदार्थः सकल- १. -पोटा -क. ग. २. ॥ २.अ-ग. २. ॥ ३.

अर्थालङ्कारनिर्णयः २६५

वाक्यव्यापकतया उपवर्णितः । मेदच्छेद- इति। अत्र मृगया न व्यसनं किन्तु गुणकारी विनोद इत्यस्तोतव्यायाः मृगयायाः स्तुतिरुच्यमाना प्राणिनो न हिंसितव्या इति धर्ममेव बाधते। लक्ष्यते इति लक्षणया प्रतिपादते। स्वाभिप्ाय- इति। सुरतसुखानुभव- रूपस्य स्वाभिसन्धेः साधनायेत्यर्थः । अचेतसः प्रभोः इति। शाब्या वृत्या उपमानभाव- मापन्नस्य। वस्तुवृत्त्या तूपमेयभूतस्य । अप्रस्तुत- इति। वस्तुवृ्त्या हि सामान्यमुप- 5 मानमेवेत्यर्थः । ते इति। ध्यानापेक्षया विषयिविषयभावात्मनि सम्बन्धे षष्ठी। असम्भाव्यः इति लोकातिकान्तगोचरः। एतद् इति। 'निमित्ततो यत्तु वच' इत्यतिशयोक्तिलक्षणम्। सैषा इति सेत्यनुवादकम्। एषा इति च विधायकम्। सा वक्रोक्तिरेषैंव अतिशयोक्तिरेव नान्येत्यर्थः । ततश्च यः पर्यवसितोऽर्थस्तमुपदर्शयितुमाह-परोक्ष-इति। लोक-इति। तच्छब्देन लोकप्रसिद्धिः परामृश्यते। एतच्छ्देन च लक्षणलक्ष्य- 10 माणत्वम्। पूर्ववद् इति अतिशयोक्तिरित्यर्थः । स्व[वा]रत्न इति। स्व[वा, रत्नं सूर्यकान्तश्च- न्द्रकान्तश्च। तं दइया इति। तद्दयिताभिज्ञानं यस्मिन्नप्यङ्गे राघवेण नाढौकितं सीतापरामृष्टे- नेव व्यूढस्तेनापि न केवलं यत्र ढौकितं तेनैव निरन्तरो रोमाञ्चः। माहात्म्य इति मह- त्वकृतस्य माहात्म्यस्येत्यर्थः । अतिशयस्यैव इति। गुणातिशयस्यैव उपमानत्वाद् इति। प्रतिविम्बत्वात् प्रतिरूपत्वादित्यर्थः । 15

शब्दप्रवृत्ति-इति। शब्दप्रवृत्तिनिमिंत्तम्, एकत्र गुणित्वन् अपरत्र शाखित्वम्। शब्दसंस्कार-इति। इवादिशब्दैकपद्यादिसंस्कारयोः । उपमायाः इति उपकास्वरूपा- दित्यर्थः । निकटः इति। उपमाने उपनिबद्ध उपमेयस्याप्युपमेये चोपमानस्याडपि समीप- वर्त्ती भवति एकत्वादित्यर्थः । साधारणधमस्य इति। प्राप्तिलक्षणस्य । उपरि घनम्

बिम्बभावेनावस्थानम्। वस्तुसाम्यम् इति। अत्र च वक्ष्यमाणोक्तप्रस्तुतार्थविषयत्वं यद्व- क्तव्यशेषं तत्साधारणोक्तिप्रक्रमायातमाक्षेप एव सूत्रकृत प्रतिपादयिष्यत इत्यत्राप्यनुसन्धे- यम्। ततश्च निदर्शयिष्यमाणे सरसिजमित्यत्र वक्ष्यमाणविषयता। तदरुचावन्यस्मिन्नु- दाहरिष्यमाणे त्वयि दृष्ट इत्यत्रोक्तविषयता व्याख्येया। अस्यैव चार्थस्य प्रदर्शनार्थ सुलभेऽपि निर्विवादवक्ष्यमाणविषयोदाहरणे एतदुदाहरिष्यते इति। शास्त्रारम्भवैयर्थ्याच्च 25 इति। चकारेण क्रियापदस्य वाच्यपरिसमाप्तिमात्रप्रत्यायकत्वादिति हेतुः समुच्चितः । शास्त्रारम्भवैयर्थ्यमेव भावयति अलङ्कार-इत्यादिना । १. -र्दूरत्वहिमवदाधारत्वयो- नास्ति ग. २ पुस्तके ।। २. -सम्बन्धेयम्। ग. २ ॥ ३. सरसिजमित्यादि ॥ ३४

२६६ कल्पलताविवेके

दीपकम् इति क्रियापदोपनिबन्धरूपम्। तद्विरोधाद् इति। तद्विरोधस्तस्य हीत्या- जि. या- दिना प्रकटयिष्यते। पूर्वोक्तम् इति। गतोऽस्तम् इत्यादि। कैश्चिद् इति। रुद्रट- सा प्रभृतिभिः। तैर्हि वास्तवप्रभेदतया दीपकस्य प्ररूपणं कृतं, कारणमालादिभिश्चालङ्कार- विशेषै: प्रायशः समावेश इष्टो न त्वौपम्येन। उत्तरोत्तरजन्यत्वेऽपि इति। कारणमाला- 5 सद्भावेऽपीत्यर्थः । गोतानुविद्वेन इति । अस्य व्याख्या तन्मयेतापन्नेन इति। नै च तासाम् इति। यथा दीपकमादिर्मध्योऽन्तो वेति सामानाधिकरण्यानुपलम्भादादिप्रभृति- विषयाणां दीपकमयतया न स्थितिस्तथा दीपकमाद्यवस्थामव्यावस्थाऽन्तावस्थेत्यवस्था- नामपि न तथा स्थितिरपि तु दीपकस्याद्यवस्थेत्यादिरेवोपलभ्यत इत्यर्थः । यदाहुः इति। अप्रसिद्धस्य सम्बन्धपरस्य वाक्यस्य प्रसाधनाय वृद्धवादोपक्षेपः । नाफलिता द्रुमाः 10 इति। अत्र फलितद्रुमैरष्टविष्टिदायिनी नाम यत्नोपदेयदा[यि,नी भोगादिकराणां धनकणसमृ- द्वानां कृीवलादिप्रजानामव्यवसानम्। बच इति वाक्यम्। सम्बन्धपरे Sपि इति। राज्ञः पुरुषो हरिः करी इत्यादौ स्वस्वामिसम्बन्धेन कार्यभूतेन राजा पुरुषादिकं बिभ- त्तीत्यनुमीयमानस्य विशेषगविशेष्यभावात्मकस्य क्रियाकारकसम्बन्धस्य कारणभूतस्योन्नीय- मानभरणक्रियापेक्षया क्रियापदेनैव दीपकत्वमित्यर्थः । 15 चंकम्मंति इति। अत्र कवयः प्राकरगिका: स्फुटमेव प्रतीयन्ते। वाद्केसरी इति अत्रापि कविकेसरी प्राकरणिकः । सामर्थ्याद् हनि। ड्ाकरणकाप्राकरणिका अर्था अन्यपदार्थीभूताः । अत्र तादृशाः इति अन्तर्गतोपमा इत्यर्थः । रेहः इति। अत्र त्वया भुवनमिदम् इति प्राकरणिकम् । अतिदेशार्थः इति तद्वदित्यतिदेशस्यार्थः । पदग्रहणम् इति। एकवचनान्तं क्रियापदमित्यत्र कारकपदसित्यत्र च। अत्र हि इति। प्रथमे हि 20 जयतिलक्षणा एका क्रिया। अपरत्र हि एकलक्षणमेकं कारकम्। तद् इति। क्रियापदं कारकपदं च : औपम्यसमुच्चयोऽपि इति। अयं हि समुच्याधिकार एव दर्शयिष्यते। गुणादि इति। कारकं हि गुणजातिद्रव्यरूपमेव भवतीति कारकदीपकमेवैवमुक्तम्। संयोगोऽत्र इति। तस्माद्विरुद्धार्थदीपकम् इति व्यपदेशान्तरं लभते। हरत्याभोगम् इति। एतदन्तदीपकमप्येकार्थदीपकम्। हृद्य-इति मध्यदीपकमप्येतत् श्िष्टार्थदीपकम्। 25 भ्रमणेनैव इति। त्र्रमन्तीत्यनेकै[नै]कस्य धर्मैः साधारणस्य जीमूतमतङ्गजलक्षणस्यार्थद्वयस्य उपकार इत्यर्थः । आश्रये इति। क्रियादौ प्राकरणिकार्थे च। साकाङ्क्षाणाम् इति। आकाड्क्षा अन्विताडभिधानाधर्थ प्रतियोगिक्रियादिजिज्ञासालक्षणा। उपमानभावाय प्राकरणिकार्थ-

१ सह। ख. ॥ २. -याप- ग. २. ॥३. न च टासामिति ... इत्यर्थः अयं पाठः ग. २. पुस्तके नास्ति ॥ ४. -देरुक्त्कार्थघटनम् ॥

अर्थालङ्कारनिर्णय: २६७

जिज्ञासालक्षणा च। यत एकेन इति। यथा हि दीप एकेन छात्रेण प्रयुक्तोऽपरेषामपि साधारण्यात् प्रकाशं करोति, तथा क्रियादिकमपि प्रकृतेन केनचिदवान्तरवाक्येन एकेन संयुक्तं सदपरेषामप्यप्रकृतानामवान्तरवाक्यानामाकाङक्षापूरकं भवतीत्यर्थः । अत्ान्तरवाक्येन इति प्राकरणिकार्थवाचिनेत्यर्थः । क्रियान्तराश्रवणाद् इति। क्रिया- विशेषाश्रवगाद्या चासिप्रभृतिः क्रिया सा सर्वाडपि वाक्यपरिसमाप्तिमेव प्रत्याययति। 5 तद् इति। पङ्क्तिसंस्थम्। एतस्माद् इति। यतो दीपकं दीपयत्यनेन प्रकारद्वयं प्रद- र्शितम्। एकश्र प्रकारो मौल: इति। दीपयत्यन्यत्तदन्यदिति इति। एतेन श्लोकार्द्धम् उद्दङ्गितम्। तद्दीपकं कर्मभूतं तेषामिति अन्यत् कर्तृभूतं श्रिय इति दीपयति। अन्यदपि च कर्मभूतं ताः इति। अपरं कर्तृभूतम् अचापलम् इति। दीपयतीति सम्बन्धः । एनमेवाइ-अन्यस्यातिशय इति। अन्यस्य इति क्षोणीमण्डलस्य। दीपकम् इति 10 नृपतयः । क्रौर्य- इति करौर्यक्रिययाऽलड्क्रियाम्। सद् इति शोभनम्। यदि इति। यदि तद्वीपितं कर्तृभूतं, स इति अन्यत् केर्मभूतम् । अनङ्गम् इति। तदपि कर्तृभूत स इति अन्यत् कर्मभूतम् प्रियासङ्गमोत्कण्ठामित्येवं दीपयति तदायं तृतीयः प्रकारो भवतीत्यर्थः । भावलक्षण इति। "यस्य च भावेन भावलक्षणम्"। सप्तमीति वर्त्तते । यस्य च भावेन क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते ततो भावतः सप्तमी विभक्तिर्भवति। प्रसिद्धा च 15 क्रिया क्रियान्तरं लक्षयात। सा च ायुज्यमाना वा भवतु गम्यमाना वा। गोषु दुह्यमा- नासु गतः । दुग्धास्वागतः । अत्र प्रयुज्यमानया दोहनक्रियया गमनागमने लक्ष्येते। केअयमात्रेष्वाम्रेषु गतः। अत्र सत्स्विति गम्यमानया क्रियया गमनं लक्ष्यते। ततश्र भावलक्षणा चापसम्बन्धिनी या समारोपक्रिया प्रयुक्ता तया लक्षितस्य समासादनलक्षणस्य भावविशेषस्य संक्षेपेग तन्त्रेगाभिधानमिति। मालादीपकेन इति कोदण्डेनेत्यादिना। 20 अपिशब्दात् समस्य चेति न्यूनस्य विशिष्टेन समस्य च समेनेत्यर्थः । न्यायः इति। श्लिष्टानुप्रवेशेष्टिरन्यमते तु क्रचित्तदभ्युपगमः क्रचित्तदनभ्युपगमश्च। पुनरर्थतत्त्वपर्यालोचनायां यदि सम्भवति ततो विविक्त एव विषयो निदर्शयितुं युक्त इत्येवंलक्षणः । अलङ्कारान्तरम् इति तुल्ययोगितालक्षणम् । समासोक्त्या इति। यत्रोपमानादेवैतदुपमेयं प्रतीयते इति लक्षितया। केनचिद् 25 इति रुद्रटेन। तरिवक्षितम् इति तेनोपमानादुपमेयस्य यदाधिक्यं स एव व्यतिरेक इत्यर्थः। एकतरस्य इति। उपमेयगतोत्कर्षनिमित्तस्य वा उपमानगतापकर्षकारणस्य वा। शब्देन इति इव वा यथेतिरूपेग। इवार्थविहितवतिरूपेण च। अर्थेन इति। तुल्यादिना १. कर्तृ-ग. २ ॥ २. धान्यभेद ॥

२६८ कल्पलताविवेके

तुल्या र्थविहितवतिना च योडयमार्थः क्रमः सामर्थ्यापरपर्यायार्थशब्दलब्धः आकारप्रश्लेषा- रे दार्थशब्दलब्धो वा तेन। आक्षिप्ते इति इवादितुल्यादिपदविरहेऽपीत्यर्थः। समारोप पु -इति। भास्वतेव भास्वतेत्यर्थः। एवं षड्भिरुदाहरणैरन्यान्यप्यष्टादश द्रष्टव्यानि। वृषः इति धर्मो दानवविशेषश्च। अर्थः इवशब्दादिः इति। पदार्थव्यपदेशं शब्दोडप्यवाप्नो- वृ 5 तीति कृत्वा। सितासिते इति । अत्र पक्ष्मवती इति ताम्रराजिनी इति च समान- धर्मोपादानम्। पक्षम रोमविशेषः किञ्जल्कश्च। दग्ध्वापि इति। अत्र कामरूपदाहादयः 10 समाना धर्माः । भङ्ग्या इति। ये साधवस्ते गुणदोषनैरपेक्येण परोपकारव्यसनिनः, यथा दिवसो नलिनविषये इति रागिणि नलिने इत्यादिना विशेषेण समर्थकेन सतां 141 परोपकारव्यसनितायाः सामान्यभूतायाः समर्थनरूपया। द्वयोरेव इति। अर्थान्तरन्यास- 10 व्यतिरेकयोरेव। न निन्दा इति। निन्धस्य प्रमाणान्तरेण निन्धत्वेन निर्ज्ञातत्वात्, निन्दायां सत्पुरुषाणां प्रवृत्त्यनुपपत्तेश्च । ... यदा त्वयम् इति इतरव्याख्याद्वयोपक्रमः । सोऽपि इति। व्यतिरेकहेतुत्वाद् दृष्टान्तोऽपि व्यतिरेक उक्तः । सत्यम् इति। अत्र प्रसन्नसुभगत्वं साधारणधर्मो न पृथक् प्रयुक्तः । प्रसिद्ध एव इति शुक्लादिः । अत्र इति । अत्र गुणावपि दोषावपि न्यस्ता- 15 वित्यर्थः । कथम् दति। प्रियादिरहो ह्यनम्यर्णवर्त्तिनमपि दहति, न च शाम्यति। किमिति विषं हि तदात्वे स्वपते बाघितं च शाम्यति। सत्यम् इति। अत्राभिधीयमानगुणो व्यतिरेकः। एष चार्थः स्त्रयमेव न तु चेत्यादिना आक्षिप्य निर्णेष्यते। स्वादोः इति रससम्पदः। स्वादोः पदममृतमिति सम्बन्धः । चिन्ता व्याजम् इति चिन्ताव्याजेनेत्यर्थः । उपमान -इति कुवलयव नलक्षणस्योपमानस्येत्यर्थः । उपक्रमम् इति मन्यते इति सम्बन्धः। उपमाने 20 इत्यादि। उपक्रमस्यैव स्वरूपकथनम् । तेन वाच्यायमानगुणातिरेकत्वादुच्यमान- गुणातिरेकः, न गम्यमानगुणातिरेको व्यतिरेक इत्यस्याभिप्रायः । प्रकृष्टभुजङ्गत्वम् इति प्रकृष्टधूर्त्तत्वम् । अनया इति श्लेषे च लोपकल्पितया। छायया इति। न तु वस्तुवृत्या। तथाविधार्थ इति गुगीभूतात्मनो वाक्यार्थस्येत्यर्थः । वितक्षितार्थ इति। विवक्षितोऽर्थः पयोधौ कम्पनिमित्तवितर्कधारणोत्प्रेक्षालक्षणः । वाक्य 25 -इति। वाक्यार्थसामर्थ्यम्। प्राक्तन- इति। प्राक्तनधर्मैर्विशिष्टतरो यो देवतावतार- स्तद्धावप्रतिपादनपराणीत्यर्थः । प्रस्तावाद् इनि। उपमाश्लेषयोरननतरमेव व्यतिरेकस्य प्रस्तुतत्वादित्यर्थः । तस्मादेव इति । येन वासुदेवादिना रूपणं कृतम्। द्वादशपकार:

भेदग्रहणेनैव सङ्गहीतत्वात् द्वादशप्रकार एवेत्यर्थः । उभयव्यतिरेको यद्यप्यसदृशव्यति-

अर्थालङ्कारनिर्णयः २६९

रेकाद्रस्तुवृत्या न भिद्यते, तथाऽपि शब्दवृत्तेनोभयव्यतिरेके भेदमात्रमुक्तम्, असदृशव्यतिरेके पुनराधिक्यमित्यनयोर्भेदेनोपादानमविरुद्धमिति। उपचरित-इति उपचरितभेदा चासावात्मव्यक्तिश्च तस्याः प्रेयानिति। अत्र वृषो धर्मोडपि भूतिर्विभूतिरपि दुर्गाया विषमाया अपि भूधरभुवो भूधरभूमेरपि करो राज- भागोडपि परमेश्वरः परमैश्वर्ययुक्तोऽपि वाहिनीशः सेनापतिरपि। विषादी विषमत्तीति विषाद- 5 वांश्च। ताभ्यां चेति। शब्दोपात्तनिर्मलेन्दुताविरा जमानत्वविक चाब्जता शोभमानत्वधर्माम्यां प्रतीयमानमहत्वाह्लादकत्वधर्माम्यां च नमःसरोम्यां सह प्रतीयमानसादृश्ययोरिति सम्बन्धः। मुखं चन्द्र- इति महच्व-इति च करणे तृतीया। राममुखस्य हि चन्द्रेण लक्ष्मणमुखस्य च कमलेन रूपणम् । चिन्त्यः इति। स्पर्द्धितुं योग्यः सम्भाव्यत इति यावत् । अत्र- भवान् इति पूज्यः । शाखासु इति पागावित्यर्थः । तयोः इति भुजप्रयागविटपिनोः । 10 इमावेव इति। भुवनत्रय-इति, स्त्रकायान्तः इति च। एवंप्रकारः इति। भुजकल्प- द्रुमयोरेकव्यतिरेको भुजप्रयागविटपिनोर्हरिकृपाणयोश्च सदश्यतिरेकाविति त्रयात्मकः । कार्यस्य इति कर्त्तव्यस्य। अशक्यवक्तव्यत्वम् इति वक्ष्यमाणविषयस्य लक्षणम्। अति- प्रसिद्धत्वम् इति चोक्तविषयस्य। अतियारिय इति। या अन्यासक्तमपि भवन्तमभिलषति। न भणिस्सम् इति। त्वदप्राप्त्या तास्तास्तदवस्था अनन्ता या वक्तुमपि न शक्यन्ते इत्य- 15 स्यार्थस्य प्रतिपत्तये। किमनेन इति। त्वदप्राप्तौ ज्योत्स्नादयः स्फुलिङ्ग्यापारहेतवस्तस्या भवन्तीत्यतिप्रसिद्धोऽयमर्थ इत्यस्य प्रतिपादनाय। नात्यन्ताय इति प्रतिषेध इवेत्यस्यार्थोडयम् नात्यन्तं प्रतीतिप्रतिषेधाय प्रतिषेधः । समुद्रोपमो भवानिति इति। अस्य च पर्यवसितोऽर्थः समनन्तरमेव समुद्रोपमानेत्यादिना स्फुटयिष्यते। रक्तपटः इति। अत्र हि भूतभव्यसमुच्चारणे भूत भव्यायोपदिश्यत इति कारक- 20 पदार्थाः क्रियापदार्थेनान्वीयमानाः प्रधानक्रियाऽभिनिर्वर्त्तकस्वक्ियासम्बन्धात् साध्याय- मानतां प्राप्नुवन्ति। ततश्रादग्धदहनन्यायेन यावदप्राप्तं तावद्विधीयत इति प्रमाणा- नतरादवगतम्। अत एव भूतं सिद्ध पटभवनं भव्याय साध्याय रक्ततावगमनायोपदिष्टमिति रक्ततावगमनपरत्वं वाक्यस्येत्यर्थः । अत्रान्तर- इति अङ्गभूतत्वादित्यर्थः । इच्छा कर्म इति। इष्यत इति कृत्वा। तेन इति निषेधेनेव । इयदास्ताम् इति इयदेवास्तामित्यर्थः । 25 प्रत्यक्ष- इति । प्रत्यक्षनिर्देश्योऽर्थोऽशेषविशेवावच्छिन्न एव भवति। अतिशयोक्ति-इति। स्मरमाहात्म्यविशेषोक्ते: समुद्राम्भः कुम्भमानरूपत्वेनाध्यवसाने भेदेडप्यभेद इत्येवमात्मि- कया। अनन्वयेऽपि इति। तत्र हि वर्णनीयस्य सदशमन्यन्नास्तीत्युपमानान्तरप्रतिषेधे १. भवतीति भव्यं, भव्यगेयेत्यादेर्निपात्यते ।।

२७० कल्पलताविवे के

तात्पर्यम्। अन्यत्वम् इति अन्यालङ्कारत्वम्। उत्पेक्षालक्षणवद् इति। यथा तत्र कयानित ख वाच्ये। वादिभिरुच्यते इति। या वाच्या सा इवादिभिरुच्यते, गम्यमानान्वर्थसामर्थ्यात् नानुव तेनयषा प्रतिपद्यत इति विशेष उक्तस्तथाSत्रापीत्थं गम्यमान आक्षेपो भवतीति विशेषो वक्तव्यः । तत्वविकण स च नोक्त इत्यनुदाहरगत्वमिति। चिन्तयत इत्यस्य इति। अन्यत्राऽपि इति। यथा- T: भावया 5 Sप्रस्तुतप्रशंसायां प्रस्तुतपरत्वेऽलङ्कारत्वं, तथेहापि चेत्तर्हि आक्षिप्यमागस्याप्रस्तुतस्य प्रस्तुत- था इति। त परत्वेडप्याक्षेपो भवतीति प्रकारान्तरं वक्तव्यमेवेत्यर्थः । ुत

एते तूदाहरणे इति। पूर्वेडनुदाहरणे इत्यर्थः । वोलेसु इति। गच्छविशेषः कारणप्र इति अप्रस्तुतप्रशंसायाः । एवं गतेऽपि इति यात्रानुबन्धिनि विध्नजाते इत्यर्थः । खद- राप कार्यात्प भ्यासे इति त्वदम्य्णे। तस्यैव इति प्रेम्गः । तदनुमतम् इति प्रेमानुमतम्। तत्परा- जत्यपेक्ष 10 धीना इति प्रेमपराधीना। उद्रिक्त-इति। अत्यधिकप्रेम्गा निर्गतमर्याद आत्मा यस्या- रिति कृण स्तया। दीर्घिकासु इति पुष्करिणीवु । तरिशीर्णम् इति गलितपलाशम्। जीर्णम् इति -दृति ।स कालान्तरपरिवास जरठम्। अनुक्रोश-इति। आघ्रागादेरुत्पलोचितव्यापारस्य निषेधोडत् नपनीतरज: शोच्यदशानिबन्धपर्यवसायितया अनुकोशे फलित इति तथा व्यपदेशः। नूयुरसंवादि इति। भव्यमप म नू पुरध्वन्यनुकारि। संशय-इति। संशयनिवृत्तिमुखेन निबन्धात्। संशयाक्षेपः येन इति। स्वाभाविक 15 हेतुपदम् अर्थान्तरोपन्यासेनाक्षेपात्तद्व्यपदेशः । अनुसन्धेयम् इति । तदत्र वालय नाह- इत। या मित्युक्तविषय आक्षेप उदाहार्यः ! वक्ष्यमागविषयस्तूदाहृत एव। विध्याक्षेपः इति। रूपया विधौ पर्यवसायित्वमिति मिश्रस्यापि तैद्व्यपदेशः । ताभ्याम् इति विधिनिषेधाभ्याम् । तमपि निषेधाक्षेपः इति निषेधस्यैव प्राधान्यात्तद्व्यपदेशः। निषेधेऽपि इति। निषेधेऽपि इति रोंधोऽभिधीयत इत्यर्थः । तेन विधिरोधो निषेधरोधश्वेति सामान्येन द्विप्रकारः स रोध: म्यामुर वि: 20 कथ्यते इति सम्बन्धः । उक्तियुक्तिम्यामिति तु विधौ निषेधे च प्रतिकूलानुकूलयो रोधयो- स्वामायय रभिसम्बध्यते। ततश्च विशेषापेक्षयाऽष्टप्रकारोडयं रोध इत्यर्थः ।

पत्तिय इति। प्रतीहि। हन्तुम् इति। हे प्लवगपते, रुपतेः किमिति प्रियमिति बुद्धया वना विप्रियं कर्तुमिच्छसि। किंकुर्वाणो दशवदनं हन्तुं विशेषेण मृगयमाणः । कीदशस्य रघुपतेः एकान्हर या

आत्मना दशवदनं हन्तुं त्वरितस्य कृतप्रतिज्ञस्य। जे इति पादपूरणे निपातः । आनुकूल्ये- इति।- वत:

25 नैव इति। मा गा इत्यस्य स्वभावत एव निर्गतत्वात्। वैयात्योक्तिपक्षे तु बुद्धिपूर्वकमुपेत्यैव देत्यन्य मा गा इत्यस्योक्तत्वात् किं करोमीति प्रातिकूल्येनैवाह-निषेधाक्षेपरूपः इति। अकु- कायानत पितस्य निषिद्धकोपस्य कुपितीकरणलक्षण आक्षेपो निषेधाक्षेपस्तत्स्वभावः । उपालम्भ: नुत्पात्तव इति इयमतिप्रभुतेत्युक्तयेत्यथः । अस्य चोपालम्भस्य स्वरूपमभिधातुमाह- तत्र इति। १. विनष्टे ॥ २. विधि ख. पुस्तके एव ।। •. त्रिमा

अर्थालङ्कारनिर्णयः २७१ कयाचित् खण्डितया निर्भरप्रवृत्तमन्युपरवशयाऽपि धाष्टर्यात् परिरक्षिततच्चिह्नया प्रातिकूल्ये- नानुवर्त्तनयैव किं मथा भृकुटिरारचितेत्येवमकुपितत्वस्य प्रतिकूलकारणान्युपन्यस्य काका तत्त्वविकल एवोपालम्भोऽभिधीयत इत्यर्थः । स्वरूप- इति । अनयैव दूरीकृतकोपस्थायि- भावया आनुकूल्येन स्वरूपमात्रप्रतिपादनपरतया सर्वस्यैवैतस्योक्तत्वादित्यर्थः। नास्त्यस्य इति। तस्मात् कदम्बवातागमिता अपि न गमिता इत्यादौ कारणाक्षेपे तात्पर्यम्। 5 तेषाम् इति मते इति शेषः। ज्ञप्त्यपेक्षः इति। यथा हि कार्यमुत्पद्यमानमेव कारणप्रतिषेधेन बाध्यत इति भवत्युत्पत्यपेक्षस्तत्र बाधस्तैथा नोत्पद्यमान एव कारणप्रतिषेधः कार्योत्पत्या बाध्यते, अपि तूत्पन्नस्य तस्य बैधिस्तया ज्ञाप्यत इति कारप्रतिषेधबाधो ज्ञप्त्यपेक्ष एव। ज्ञप्तिश्चेति कारणप्रतिषेधबाधज्ञानं च। दवीयसीति पश्चा्ावित्वेन हेतो- रिति कारणात्। यस्मादू इति यतः। साङ्गत्ये इति सङ्गतावित्यर्थः । असंमृष्ट 10 -इति। सम्मार्जनं विनाऽपि निर्मलत्वं गगनस्य। अप्रसादित इति। वस्त्रादिस्त्रावैणेना- नपनीतरजःसम्पर्ककालुष्यम्। अत्र इति अनयोः। वक्तुम् इति। तस्या वक्तं वपुश्चैकान्त- भव्यमपि मम भव्याभव्यरूपं निष्कारणमेव भवतीत्यर्थः । सा इति। कारणान्तरविभावना स्वाभाविकत्वविभावना च तेन षड्विधेत्यर्थः । ताम् इति उभयरूपां विभावनाम्। तया इति। या गौर्भङ्गी ता विचित्रां विभावनां प्रयोजयति तयेत्यर्थः। अन्यया इति। अविभावना- 15 रूपया। णमह इति। नमत अवर्द्धितमपि तुङ्गम्, अप्रसारितमपि विस्तीर्ण्णम्, अनवन- तमपि गम्भीरम्, अपलघुकमपि परिसूक्ष्मम्, अज्ञातपरमार्थमपि प्रकट मधुमथनम्।उत्तरयोः इति षष्ठी, उत्तरार्द्वोक्तयोरित्यर्थः । प्राग इति। पूर्वार्द्रोक्ताम्यां स्वाभाविकीभ्यामविभावना- भ्यामुत्तरार्द्वे कारणनिर्निमित्तगीर्भङ्गीप्रतिपादिताम्यां विभावनाभ्यां कृत्वा निर्मथ्य प्राक्तन- 20

विभावनयैव इति। आरोपितस्वाभाविकत्वं विभावनया। कारणान्तरविभा- वनायाः विशेषः इति। इतरदीपेम्यो निर्निमित्तोपकारकारित्वपतङ्गवाताद्यनभिभवनीयत्व- एकान्तदीप्रत्वादिलक्षगं वैचित्र्यम्। साद्गुण्यस्य इति प्रगुणतायाः। कार्योत्पत्तिकाल इति। अन्यदा प्रभवतो विगमे यतो गुणान्तरसंस्तवोऽनूंदितः । ततस्तदर्थपर्यालोचनादन्य- देत्यस्य प्रतियोगी कार्योत्पत्तिकाल एव व्याहर्तुमुचितः। ततश्र कार्योत्पत्तिकालादन्यस्मिन् 25 कार्यानुत्पत्तिसमये प्रभवतः कारणवैगुण्यस्य प्रहाणेडर्थात् कारणसाद्गुण्ये सति यत् कार्या- नुत्पत्तिवचनं सा विशेषोक्तिरित्ययमर्थोडवतिष्ठते। १. न कारणस्योत्पद्यमानस्यैत सत्ता कार्योत्पत्त्या क्रियते ॥ २. कारणसत्ता ॥ ३. गलनम् ॥ ४. विभावनारूपा । ५.आरोपितं स्वाभाविकत्वं यया ॥ ६. -भू- क. ॥

२७२ कल्पलताविवेके

कारणेषु इति असाद्रुण्यमित्यस्याधेयस्यापेक्षया सप्तमी। कार्यविशेषस्य इति नियतस्य कस्यचित् कार्यस्येत्यर्थः । अर्थाद् इति वक्रभणित्यन्यथानुपपत्तिलक्षण- सामर्थ्यात्। विशिष्यते इति अभावलक्षणेन धर्मेण भिद्यत इत्यर्थः । विशेषाय इति विशेष: कारगसाद्गुण्ये कार्यानुत्पत्तिलक्षणः । अपाङ्गदृष्टया इति। हेतौ तृतीया। क्चिदपि 5 इति। यत्र गुगादीनां वैकल्यं न दर्श्यते। तत्रापि विशेषायोक्तिर्विशेषोक्तिर्भवतीत्यर्थः । वैकल्यवद्द्रव्य-इति। पूर्व हि वैकन्यशब्दार्थोडभावलक्षग उपदर्शितः। इह त्वपरिपूर्णयथोक्त- धर्मतालक्षणः । द्रव्यस्य योग-इति। इहायोगहेतुकाविशेषदर्शन योगनिमित्तविशेषस्यैवातिशयाधा- नार्थम्। अथवा विशेषापेक्षम विशेषस्या विशेषत्वं, स्वापेक्षया त्वविशेषोऽपि नैरर्थक्यलक्षणो विशेष- 10 रूप एवेति तदानीमपि विशेषोक्तिशब्दार्थो न दुरुपपादः । तया इति उर्वश्या। तेन इति विशेषेण। हेतुतः इति हेतोरलङ्कारात्। तत्र हि न विशेषायोक्तिः । इह इति अयं तये- त्युदाहरणे। न विशेषोक्ति: इति। तेन तदपेक्षया सङ्करोऽत्रेत्यर्थः । अस्याश्च विशेषोक्तः इति। गुणादीनां वैकल्यदर्शने प्रत्येतव्येडभिधेये च विशेषकारणे या विशेषोक्तिः सेदमा परामृश्यते। शक्तर्वा हानिहेतुना इति सामर्थ्यविधाते कारणान्तरसद्धावेन वेत्यर्थः । 15 अकृत- इति। अत्रार्थात् हेतुविशेष्यः तेनाकृतात्मीयकार्यो व्याहतश्च यो हेतुः स्यात् सोऽहेतुनामालङ्कार इत्यर्थः । पीणत्तण- इति। अत्र जीवितं कर्ते कण्ठं कर्मतापनं, दुःखेन व्युत्क्रान्तमिति सम्बन्धः । न प्रतिपद्येत इति। इदं तु स्पष्टम् । एकस्त्रिधा वससीति वाजिवारणेति स्वतन्त्रत्वे उदाहरणमिदं तेषु तथव। ततः इति ततस्तस्मात्तेषूदिष्टेषु तथैव द्विस्त्रिर्वा 20 बध्नीयादित्यर्थः । भणितिवैचित्र्य- इति भणितिवैचित्र्यमात्रं विरहय्येत्यर्थः । शब्द- परिपाटौ इति पदात्मिकायाम् । तारतम्यम् इति। न्यासादुत्कृष्टः क्षेपः क्षेपाद्विप्रकीर्णतं तस्माच्च निरसनमिति। यद्यपि कालतो देशतश्च द्विधाऽर्थपरिपाटिः प्रतिज्ञाता, तथाऽपि क्रियातारतम्यप्रभृत्यपि तत्प्रयोजकं भवतीति । अर्थपरिपाटिः इति देशात्मिका क्रिया- त्मिका च। न्यग्भवति इति। शब्दपरिपाट्या एवात्रोद्कूतत्वादित्यर्थः । स्वा इति सुष्टु 25 समन्ताच्चाहारासीति। हारलतावतंसविपुलवक्षसम्। असिलतावतंसस्थलांसभुज च। पुंभावम् इति पुंसत्वम् । अर्थानाम् इति । येयमभ्यर्थनाभङ्गिरिति सम्बन्धः । मुख्य- क्रमेणैव इति। दृशा पुनीहीत्यादिकाया अभ्यर्थनाया उत्तरोत्तरं प्राधान्यादित्यर्थः । अर्थपरिपाटिः इति अभ्यर्थनात्मिका। शब्दपरिपाटी इति वाक्यात्मिके। उपमानो- पमेयभूते इति। गङ्गायमुनालङ्कतौ प्रयागन्यग्रोधावुपमाने, हारलतासिलताविभूषितौ च

अर्थालङ्कारनिर्णयः २७३

विपुलवक्षःस्थलांसभुजावुपमेये। विभाग-इति। एकस्य वाच्यस्य यौ विभागौ तल्लक्षणयोर्वाक्ययोः। अन्यस्यो- पन्यसनम् इति। अनेन यदन्यस्येत्यादिसूत्रत्याख्यानं प्राक्तनमुल्लिखितम्। समर्थकस्येति पूर्वमिति च द्वयमपि वक्ष्यमाणन्यायलब्धम्। पूर्वार्थानुगतः इति । अर्थान्तरन्यासप्रकार- व्याख्यानद्वयेडपि योजनीयम्। तथा च इति। वाक्यद्रयस्थितये वाक्यैकतालक्षणप्रदर्शकं 5 जैमिनीयं सूत्रमुपदर्शयति। विभागे सति साकाडक्षं चेद्रवेत्तत ऐकं वाक्यमर्थैकत्वात्। यदि तु विभागौ निराकाड्क्षौ तदा द्वे वाक्ये, अर्थद्वयवत्वादित्यर्थः । तथाहि इति। सम- र्थकस्येति पूर्वोपन्यास इति च यदर्थाक्षिपमुक्तं तत्रान्यशब्दाभिधानगोचरतयेति अञ्ज- सत्वादिति च हेत्वोरुपदर्शनपरम्। अन्यशब्दव्यापारगोचरो ह्यर्थोडप्रस्तुत एव। स चात्र समर्थक एव भवति। समर्थ्यसमर्थकभावेन प्रस्तुताप्रस्तुतयोरिह सम्बन्धस्याभ्युपगम्यमान- 10 त्वात्। पूर्वार्थानुगतः इति प्राकरणिकार्थानुगतः । पूर्वेणार्थेन इति कर्त्रा। अन्यस्येत्य- विशेष इति। अन्यस्योपन्यसने पूर्व पश्चाद्वेति विशेषेणानभिहितः। न चात्र इति। उदिता- दित्यस्य ऋते इत्यनेन सह सम्बन्धं विघटयितुं ऋते इत्यस्य चाध्याहृतेनार्थेन सम्बन्धमुप- दर्शयितुमुक्तम्। प्रस्तुताद् इति अ्थलव्धात्। अर्थान्तरन्यास इति पूर्वार्थानुगत इति च यथावस्थितमेवात्र सम्बन्धनीयम् । 15 बन्धच्छायान्तरम् इति समर्थकोत्तरोपन्यासात्मकम्। समर्थक-इति अष्या हतायाः। एतदेव इति। उदात्तशब्दवाच्प:वमात्रमभिप्रेत्यैतदेवेत्युक्तम्। वास्तवभेदवशा्त्वन्येन वाच्यार्थेनोदात्तान्तरमवतारितमित्यर्थः । तद्वदिहापि इति । तत्र हि उदात्तशब्दवाच्यत्वमु- भयोरस्तीत्युदात्तशब्द उभयानुयायी। इह च सामान्यलक्षगलक्ष्यत्वमुभयोरस्तीत्युपन्यस- नमर्थस्य यदन्यस्य सोऽर्थान्तरन्यासः। पूर्वार्थानुगतः इति। सामान्यलक्षणमुभयानुयायि ! 20 तत्र शक्तिमान् राम इत्यादि वाक्यार्थद्रयमुदात्तरूपं वाच्यम्, इह च सामर्थ्यलब्धसमर्थक- पूर्वोपन्यासलक्षणं समर्थकोत्तरोपन्यासलक्षणं चार्थान्तरन्यासद्यं वाक्यार्थीभूतं लक्ष्यम्। ततश्च ऋते इत्यनेन द्वितीयवाच्यसंसूचकेन सामान्यलक्षणे सम्बन्ध्यमानेन समर्थकोत्तरो- पन्यासलक्षणोडपरोडर्थान्तरन्यास आनीत इत्यर्थः । वक्ष्यति इति अत्रैव। तस्मादिति हेत्वर्थप्रकाशात् या सिद्धिस्तदर्थमित्यर्थः । 25 अतिशयेन इति। सामर्थ्याक्षिप्ते हि समर्थ्यसमर्थकभावे निरतिशयारऽर्थान्तरन्यासस्य लक्ष्येS- भिव्यक्तिर्भवति। कथयतीति हि शब्दः। सा चेति अतिशयेनाभिव्यक्तिः। समर्थ्यसमर्थक- भावेन इति। साक्षाद्विशब्दोक्तेन। प्रकारान्तरेणेति। अर्थाक्षिप्तसमर्थ्यसमर्थकभावलक्षणेन! अभिसम्बन्धे इति। अभिव्यक्तिरनुपपत्ना स्यादिति सम्बन्धः । अत्र इति अर्थान्तरन्यासे। १. भवति ॥ ३५

२७४ कल्पलताविवेके इहापि इति। यत्र हिशब्दोक्तिरस्मिन्नित्यर्थः । अर्थः इति समर्थ्यसमर्थकभावलक्षणः । इति रागिणि इति अत्र बाणविषयकृष्णव्यापारे विशेषे प्रस्तुतेऽप्रस्तुता समर्थकविशेषरूप- त्वात् नलिनविषयदिवसव्यापारसमर्थिता सतां परोपकारव्यसनिता सामान्यभृतोपवर्णिता। विका

ततश्च कण्ठोपात्तसमर्थ्यसमर्थकापेक्षया अर्थान्तरन्यासः, प्रतीयमानप्रस्तुतपरत्वेन चाSप्रस्तुत- भड 5 प्रशंसेति। यदाह इति उद्भटः। सामान्यस्य इति विशेषरूपदिवसव्यापारसमर्थितस्य। इति विशेष इति। विशेष: कृष्णव्यापारः । सामान्य-इति दिवसव्यापारसमर्थितसामान्यापे- का

क्षयेत्यर्थः । न वा ण इति। तत् कथं तयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः शङ्कितः । सद्वयापारकृष्ण- इति

व्यापारयोर्बिम्बप्रतिबिम्बत्वाभावादयं दृष्टान्त उच्यत इत्याशयः सैवेति न कृष्णव्यापारः। ततः इति हिशन्दात्, योऽसौ हेत्वर्थप्रकाशस्तस्मात्। 10 उक्तस्य इति हिशब्देन। व्यज्यत इति हिशब्देन। अर्थादिति बिम्बप्रनिबिम्बभावोप- वे निबन्धसामर्थ्यात्। भेदत्रयम् इति उदाहार्यमित्यर्थः। एवमुत्तरत्र। तेन षोडशप्रकारोऽर्थान्तर- न्यास इत्यर्थः । न ह्यत्र इति । औपम्यभेदत्वमेवास्य प्रतिज्ञातमिति भावः। अज्ञाते यस्य इति अस्वजनस्यासमानजातीयस्येत्यर्थः । अत्र इति उभयोः। प्रधानभूतस्य यदिति च

प्रकृतस्य वाच्यार्थस्य यत्तात्पर्यम्। यः परभार्थः सोडपि क इत्याह-यत्परत्वेन इति। यस्य तदन 15 परमार्थस्य तत्परतया तदप्रस्तुतं वाक्यार्थान्तरं प्रवृत्तं स इत्यर्थः। तस्माद् इति। स्वैस्गिन्नपि एक परमार्थवृत्या विद्यमानात् मुख्यतात्पर्यात् साधारणस्वभावाद्वेतोः प्रकृतवाक्यार्थेन सह विध

यत्साम्यं तस्मादित्यर्थः । रत्य

कथम् इति। तत्सादृश्यादपि वाक्यार्थान्तरविन्यासः कथमर्थान्तरन्यास इति प्रश्ने सत्याह- समर्थक-इति। तत्सादृश्यात् समथकत्वेनोपनिबद्धः सन् स तथा भवतीत्यर्थः । तहेति 20 हृदयदयित एव। व्याघातः इति। एकतरप्रतिबन्धरूपः । केवल इति। परिहारसम्भवो हि त्रिष्वप्यस्ति। भेदभावादिति। श्लेषवशादासादितस्वभावो यः प्रभेदः स कथ श्लेषा- द्विन्नो भवेत्। भिन्नयोरेव ह्यन्यत्र लब्धसत्ताकयोरेकत्र सन्निपाते सङ्करत्वं वक्ष्यतेऽतो नात्र सङ्करः । विकल्पस्य इति। गुणस्य वा क्रियाया वेत्येवंरूपस्य। समुदायः इति गुण- क्रियालक्षणः । व्यर्थ-इति विरुद्धार्थलक्षणः । न पुनर्मन इति। अनेन परिहारो दर्शितः । 25 इदम् इति अनेनोदारचरितत्वादितिपर्यन्तो वाच्यार्थः परामृश्यते। अत एव इति। यत एवावश्यंभाव्यपि कार्य न दृश्यते। उदाहार्यम् इति। तनुरियमित्यत्र विषमनाम्नोडलङ्कारस्य लक्षितत्वादित्यर्थः । एकार्थत्वाद् इति। अकुब्जत्वं धवलत्वं च नं हि चेतसश्छाययाऽपि सङ्गच्छत १. सूर्याचन्द्रयोः ॥ २ अमुख्यात्मनि। ख. ॥ ३. विरोधः ख पुस्तके एव ॥

अर्थालङ्कारनिर्णयंः २७५

इति भावः । जडयति इति शीतलयति। औपम्य इति अतिशयभेदत्वेनास्य प्रतिज्ञात- त्वात्। लक्ष्येते इति सादृश्यादित्यर्थः। अण्णोण्णं इति मदः प्रहर्षश्च। परस्पर नयनमुकुलन- विकाशनलक्षणं प्रातिकूल्यमाचरन्तावपीत्यर्थः । कवि इति कापि । पच्चेलिउ इति प्रत्युत । भडीति। कस्याश्चित् सम्बोधनमिदम् । तथा च इति शाब्दा वृत्या। तदवस्थ एव इति। तात्त्विकैकत्वविवक्षायामपि। एतदेव च स्फुटयत्येकाश्रयतयेत्यनेन। तदनुरूपा इति 5 कालावस्थाऽनुरूपा चेष्टा इत्यर्थः । आद्या इति मुख्या। एते इति संस्थानादयः । पख्या इति। प्रख्या ज्ञानम् उपाख्या शब्दः। ते संस्थानादयः इति। ते स्वरूपादयो जाति- भेदहेतवः संस्थानादयो वक्ष्यमाणा इत्यर्थः । व्याजरूपा इति छद्तरूपा निन्दाद्वारिकेत्यर्थः । व्याजेन इति परमार्थेन तु निन्दै- वेत्यर्थः । न शब्दार्थीभावः इति। अत्र हि वक्त्रभिप्रायप्रतिपादनपरवाच्यार्थ-10 लक्षणकार्ययोगिनो लक्षिता एव स्वाम्यादयः शब्दानामर्थास्ते च स्तुतिपर्यवसायिन इति। पदार्थः इति मुख्योऽर्थः । या साधून् इति अत्र साधूनित्याद्यनुवादं प्रखलानित्यादि च विधेयम्। प्रखलानित्यादि वाऽनुवादयं साधूनित्यादि च विधेयमित्युभययोगः । तदनुरोधेन इति नाममात्रानुरोधेन। यथाधिकारमिति व्याजश्लेषः। श्लेषे इयं चात्रेति। एकीया इति। निन्दाद्वारिका स्तुतिरेव हि व्याजस्तुतिः अैनेन लक्षिता। साऽपि तथा- 15- विधोदाहरणप्रदर्शनादलद्कारा-तरानुविद्धैव पतिज्ञाता। अत एव च तस्यामेकीयमतलेशप्रका- रस्यैकस्यैव तथाविधस्याऽनतिरेके युक्तिरुपन्याता। द्वितीयस्य तु तैत्प्रकारस्यान्यैरुक्तस्य च व्याजस्तुतिप्रकारस्य तथाविधस्य नाममात्रमेव भिद्यत इति न तत्र कुतो युक्तिर्नोपन्यस्तेति चोदनीयम्। नाममात्रभिन्नानां नाममात्राभिन्नानां च दोषगुणालङ्काराणामस्मिन् ग्रन्थे मूलत एव यथाधिकारं व्याकर्तुमुपक्रान्तत्वात्। 20

व्याजाद् इति स्तुतिव्याजान्निन्दाव्याजाच्च। तेन इति मानेन। स्ववर्त्मनि इति सृष्टिमागे। यत् प्रस्थानं प्रयाणं प्रचलनमिति यावत्। तत्र रखलत एवंविधामाम्रालिं विदधत इत्यर्थः । युवैष इति। अत्र येयमुत्तरार्द्धे राज्ञो वीर्योत्कर्षस्तुततिः सा कन्याया निरन्तरान् भोगान्निविवक्षोरदोषत्वेन प्रतिभासिष्यत इत्यभिप्रेत्य, योडयं विदग्धसख्या राज- प्रकोपपरिजिहीर्षया दोषोऽपि गुणरूपेणोक्तः, सोडयं दोषस्य गुणीभावो नाम लेशतोऽल्पतया 25 शनैरैन्यविदितमुच्यमानो लेश इत्युच्यते। चपलो निर्दय इति। अत्र पूर्वार्द्धे मानपरिग्रहानु- गुणं सखीनामग्रतः प्रकाश प्रतिज्ञाय तदनिर्वाहमाशङ्कमाना तदुपहासं परिजिहीर्षुर्दोषाभासं १. आश्रय ख. पुस्तके एव । २. दण्डिना ख. पुस्तके एव ।। ३. लेश ॥ ४ स्तुतिद्वारि- का[रक ?]निन्दारूपस्य ख. पुस्तक एव ।। ५. कन्या ॥ ६. चपल इत्यादि ।।

२७६ कल्पलताविवेके

तेद्गुणमाह-आगःप्रमार्जनायैवेति। सोडयं गुणस्य दोषीभावो नाम लेश इति। समा सखिसाध्ीति सोत्त्या इति उपमानादुपमेयप्रतीतिलक्षणया। गुणानाम् इति। अत्रोपमेयः कश्चित् सत्पु- इति प्रत्यक्तिः प. रुष: प्रतीयते। इति प्रत्युक्ति। अयमपि इति यत्रोभयमस्ति। एकार्थाभिधायकम् इति। एकपदार्थगतधर्माभि- उक्तिः । अप 5 धायकमपि सहार्थसामर्थ्येन द्वितीयपदार्थगतधर्मप्रत्यायकमपि यद् भवति। प्रतिवस्तूपमावद् प्रकारद्वयानु इति। यथा प्रतिवस्तूपमायामभिन्नधर्मत्वं सहोक्तर्व्यापकतया प्रसजत्येवं दीपकेऽपीति भावः। वा व्यापार-इति व्यापार उपमेयत्वनिष्पत्तिलक्षणः। फल-इति। फलं रूपातिशयभाजनत्वलक्ष - एको वाक्य णम्। यस्य इति। प्रेष्येण इति सम्बन्धः। यो वा येनेति। इयमन्या पूर्वविलक्षणा सहोक्तिः। वाक्याप कोऽसावित्याह-योऽर्थः कर्मभूतो येन कर्तृभूतेन क्रियते जन्यते तस्य कर्मभूतस्य प्राधान्येन प्रेथमतृ 10 यदभिधानं समानं तुल्यं क्रियते। केन समानमित्याह-तेन इति। तेन कर्तृरूपेणार्थेन, इति। कीदशेन तथैव पूर्ववद्वर्द्धनादिधर्मयुक्तेन, भवता सता। प्रतिपत सो रोसेण इति। स रोषेण रथेन च निशाचरबलेनोत्साहेन च सह प्रहर्ष ध्वजं द्वयप्रक च वैराबन्धं प्रहरणं च वहमानो निर्गच्छतीति पर्यवसितोऽर्थः । वर्द्धते इति कोकिल-इति इति । गंसे च साध्यसिद्धरूपक्रियोपदर्शनपरत्वेन विरहसम्भोगोपदर्शनपरत्वेन वा क्रियोक्तावेवोदा- ताथत्वान

15 हरणद्वयम्। यादि न्याय्यत्वाद् इति। यदि परपराभवं नैरपेक््येणानुष्ठातुं रामस्य पाणिरसीति नास्ति त तया, ततो मुनिमेनं वधान[!]इत्येकं वस्तु। द्वितीयं तु करुणा एतयो कुतस्ते इत्यत्र मुनिवधाचरणं कियन्मा त्रं ते भवेदिति। शेषं च समानमिति। अनया चार्थ- प्रतिपादन द्वयसहोक्त्या प्रस्तुतोऽत्र विप्रलम्भशङ्गारः परिपोष्यते। तथा हि करुणा कुतस्ते तदेनं मुनिं सहादिना ववान। कियन्मात्रं च तवैतत्। यतो निर्भरगर्भखित्नदेवीप्रवासनपटो रामस्य करस्त्वमिति सतस्य प्र 20 हेतुरूप एवार्थे विश्रान्तिरिति स एव चमत्कारकारणम् इतीदमाह-इति विप्रलम्भशृङ्गार- तुल्यका परिपोषाद् इति। तथा च इति । कृतविप्रियेडपि प्रिये मानं विधातुमशक्नुवत्याः कस्या- कृष्रस्थ श्चिन्नायिकायास्तदनुनयनाय सखीमुद्दिश्येयमुक्तिः । यदि वा काञ्चिनायिकां प्रति सख्या चाथ इयमुक्तिः । उभयत्राऽपि वाच्योऽर्थः स एव। तथा हि यत् किल मानम्लानिकर मृदु सत्व प्रतिपादनासारं तदपि वचनीयमुच्यतां सः। प्रभौ हि कठिनत्वं कथश्चिदपि न साधु। अत शेष्ट 25 एव चानुनीयैनमानय। विप्रियाणि वा कुर्वन् कथमप्यनुनेयः। सर्वथा किं गतेन, न हि नोत्वृ युक्तमुपैतुमित्येवंविधो मानः सुभगमानिनि प्रिये न युक्तः । यदि वा नायिकाया उक्ति: सख्याक्च प्रत्युक्ति: सख्या वा उक्तिर्नायिकायाश्च प्रत्युक्तिरिति वाक्यैकदेशेनोक्तिप्रत्युक्ति- पूर्वाटे मत् प्रकारद्वयम्। तथा हि तथाविधागःकारित्वाद्यपि वचनीयमुच्यतां स इत्युक्तिः, नेश्वरे परुषता १. नायक ॥ ४. श2्

अर्थालङ्कारनिर्णयः २७७

सखिसाध्वीति प्रत्युक्तिः। तर्हि आनयैनमनुनीयेत्युक्तिः । कथ वा विप्रियाणि जनयन्ननुनेय इति प्रत्युक्तिः । तर्हि किं गतेन न हि युक्तमुपैतुमित्युक्तिः । कः प्रिये सुभगमानिनि मान इति प्रत्युक्तिरिति। वाक्यैकदेशद्वयेन चोक्तिप्रत्युक्तिमत् प्रकारद्वयम्। तथा हि प्रथमेऽर्द्वे उक्तिः । अपरे च प्रत्युक्तिः । द्वितीये च श्लोके पूर्वेडर्द्धे उक्तिरिति। व्याख्या च प्रथम- प्रकारद्वयानुसारेण विधातव्या। 5

वाक्यार्थद्वयम् इति। हे पर्वतराज, मया वियुक्ता रामाऽत्र त्वया दृष्टेति प्रश्नरूप एको वाक्यार्थः । हे राजराज, त्वया विरहिता रामाऽत्र मया दृष्टेत्युत्तररूपो द्वितीयो वाक्यार्थः । अत्र इति सहोक्त्यलङ्कारे। बहूनाम् इति मध्यमे उदाहरणे। द्वयोः इति प्रेथमतृतीययोः। प्रधानार्थपरत्वेन इति विप्रलम्भशुङ्गारपरतयेत्यर्थः । शब्दार्थद्वय- इति। शब्दश्वार्थद्वयं चेति विग्रहः। वचःल्रिष्टे हि शब्दात् शब्दान्तरस्यानन्तरमर्थद्वयस्य 10 प्रतिपत्तिर्भवतीति। शाब्द इति। तस्मादेव शव्दात्तादशाद्वी। गतः न्यायः इति। युगपदर्थ- द्वयप्रकाशनलक्षणः। आवृत्तिरत्र इति।श्लेषे त्वनावृत्तिरित्यस्याभिप्रायः। एषासमासोक्तिः इति। संक्षेपेणैकेनैव वाक्येनार्थान्तरस्याडपि प्रतिपादनात्। अर्थान्वयाद् इति अन्वि- तार्थत्वात्। अन्यत्वमेतयोः इति। अन्यत्वमेतदुक्तादत्रैकेनैव वा वाक्येनेत्येवंरूपाल्लक्षणादित्यर्थः। 15 एतयोः समासोक्तिसहोक्त्योः। समासोक्तिर्हि संक्षेपेणाभिधानम्, उपमेयोक्त्यैवोपमान- प्रतिपादनमुपमानोक्त्यैव चोपमेयप्रतिपादनमिति। सहोक्तिश्च गुणकर्मगां सहभावस्य कथनं, सहादिना पदेनेत्यर्थः । या तु इति। यत्रकेनैव वाक्येनेत्यादिलक्षणलक्षिता या सहोक्ति: सैतस्य ग्रन्थकारस्यालङ्कारतया संमता। या पुनर्भामहादिभिरुक्ता सा नालङ्कार इत्यर्थः। तुल्यकाल इति ह्युपलक्षणमन्यालङ्कारकारोक्तलक्षगानामिति। कस्यचिद् इति अर्थान्ति- 20 कृष्स्य। अन्यपरित्यागेन च इति। अर्थान्तरन्यासवतीत्यत्रार्थान्तरशब्देन समस्य निकृष्टस्य चार्थस्य प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् अन्यशब्देनार्थात् सम उत्कृष्टो वार्थः प्रतिपादते । अञ्ज- सत्वाद् इति। विशिष्टस्य न्यास: पूर्वमेवासिहितः, निकृष्टस्य चाग्रे प्रतिपादयिष्यते, पारि- शेष्यात् समस्यैवाञ्जसत्वमित्यर्थः । अतश्वाञ्जसत्वमपोह्यमानो योरऽर्थः सामान्येन प्रतीयते। नोत्कृष्टो नापकृष्टस्तस्मादन्यत् सममेव भवतीति । 25 एकस्य इति अन्यशब्दपर्यायोऽयम्। पूर्वम् इति विशिष्टस्य। यदेति लक्षण श्लोकस्य पूर्वाद्धें। तद्रपतया च इति। धर्मनिबन्धनरूपतया च। तस्य इति अक्षसूत्रस्य। अर्थस्त्रभावम् १ कथमिव ॥ २. उदाहरणके ख. पुस्तके एव ॥ ३. अर्थश्लेषे ख. पुस्तके एव ।। ४. शब्दश्लेषे ख. पुस्तके एव ॥ ५. उत्कृष्टनिकृष्टविशेषणरहितत्वेनेत्यर्थः । ख. पुस्तके एव ।।

२७८ कल्पलताविवेके

इति। अर्थ्यत इत्यर्थ उत्कृष्टो लम्यते। अर्थाभावस्वरूपम् इति। अत्राऽप्यर्थशब्देनार्थनी हेत-07 दना यत्वविशिष्टोऽर्थों गृह्यते, तदभावरूपं समस्वभावमेव भवति, अर्थनीयत्वाभावादित्यर्थः । स्वरूण दत्य वस्तुनोः इति। अत्र द्विवचनमविवक्षितम्। तेन यत्रैकं दत्वा द्वे बहूनि च वस्तून्यादी- हति। यन्ते, द्वे च दत्वा एकं द्वे बहूनि वा, बहूनि च दत्त्वैकं द्वे बहूनि वा, सा सर्वैव परिवृत्तिः। त्यर्थ: 5 कथमसत उपचार इत्याह-प्रसिद्धितः इति।प्रसिद्धया हि न किञ्चिद्विरुध्यते। अन्यथा कासा- इति दीनामपि मूर्त्तधर्मवर्णनमयुक्तं स्यात्। इति इति उक्तेन प्रकारेण। यां चन्द्रकैः इति। अत्र सम्ब मदजलस्य त्यागः पयोजपत्राणां च ग्रहगम्। पर्यायान्तरस्य इति पर्यायालङ्कारप्रकारस्य। कारय उत्तरत्र इति। उत्तरस्मिन्नर्द्वे मनोगमनरणरणकोद्वयोर्मनोपहरणरणरणकदानरूपत्वेनोप- तेयू चरितत्वात्। केचित्तु इति। पूर्व हि पुष्पोद्रमार्थ पादाहतिरिति पादार्पणमुक्तम् ।

10 कुमुद इति। अत्र कुमुदवने रजन्यां श्रीम्त्वं यदासीत् तत् प्रातरम्भोजखण्डे सङ्क्रा- न्तमिति व्यत्ययः। अम्भोजखण्डे तु यदपश्रीकत्वं तत्कुमुदवने इति च व्यत्ययः । एवमुत्तरत्र । सोच्चिय इति। ताम्बूलादि जनितरागकोपनिर्वृत्तरागयोरभेदोपचारः । स्वर्गिणः इति यश :- शेषतां गतस्येत्यर्थः। अमुख्यदृत्या इति। परप्रयोजने कृतशरीरव्ययहेतुकं यशः प्रसृतम्, अथ च शरीरं दत्वा यशोऽन्यस्मात् क्रीतमित्युक्तम्। स एष इति। राजभागलक्षणस्य द्रव्यस्य 15 राजम्यो राजराजे, हस्तलक्षणस्य च राजराजाद्राजपृष्ठे यत् सङक्रमणं स एष उभयोऽपि द्रव्यस्थानपरिवर्तः द्रव्यगुणादीनां स्थानपरिवर्त्तरूपो व्यत्ययो भवतीत्यर्थः ।

यश्च इति। चित्राक्षेपलक्षणेऽर्थे विनिमयोपदर्शनमिदम् । दानप्रतिदान-इति मेव

राजभागग्रहणप्रदानलक्षगः । परोक्षोपलक्षणपरत्वे इति। एतत् प्रत्यक्षा इवेत्यस्य झगिति हृदयेति यद् द्वितीयं व्याख्यानं तत्रापि सम्बन्धनीयम्। पुरः स्फुरद्रपत्व-इति। पुरः स्फुर- प्राप

20 द्रूपत्वस्य हेतुभूतं वर्णनमित्यर्थः। इदमुत्तरम् इति। भ्र्कुटयादिभिर्मानं विधेहीति पूर्ववाक्यस्य इत्य

सखीसम्बन्धिन उन्नयनात् । अन्ये इति। मुसलमप्रस्तुतमेव येडभिमन्यन्ते। अपरे इति। मा मुसलं ये प्रस्तुतमेव सम्भावयन्ति। व्यक्तमेव इति उ इत्यनेन । उद्धिन्न इति किन्त्वित्या- दिना। कचिद् इति। अञ्जनादिछत्नोद्गिन्विच्छायत्वादि विरह कार्यनिगूहनलक्षणे। प्रणयि- mta

सखीति। अत्र शस्त्रोपक्षेपोडकाण्डयमदण्डपात इव भुजपाते हेतुरित्युपमानोपमेयाम्यां याम 25 तस्यानेकपदार्थतेति। हेत्वलङ्कारः इति रुद्रटोक्तः ।

कस्तु इति। कारको ज्ञापको वा। अलङ्कारान्तरत्व्रम् इति। उक्तवक्ष्यमाणा- लङ्कारव्यतिरिक्तरूपत्वम्। मूच्छेनेन इति। विशेषगद्वारको हेतुरयमुपदर्शितः । अलङ्गारा- न्तर इति उत्प्रेक्षायाः । अन्ये तु इति इदमुदाहरन्तीत्यनुषज्यते। अलङ्कारान्तरम् इति। इवि

अर्थालङ्कारनिर्णयः २७९

हेतुलक्षणं काव्यलिङ्गमिति। धूमादित्यस्माद् व्याप्त्यादिदर्शनयुक्तात्तर्कहेतोर्विलक्षणम्। एतत् स्वरूपं च प्रागेवाभिहितमस्तीत्यत्रैव काव्यलिङ्गेत्यादिना प्रतिपादयिष्यते। अन्यत्र रस इति। अनुभवस्येत्यनेन सम्बव्यमानोऽन्यत्र शब्दो रसादर्थः केनचित् यद्विवृतस्तन्न युक्तमि- त्यर्थः । कान्तेश्च इति। कान्तिच्छाययोः पर्यायत्वे कान्तेः छायेति धर्मधर्मिसम्बन्धो न घटते इति भावः। अविरल इति। सादृश्यसम्बन्धोपचारे हि रूपकमुक्तम्, अयं तु कार्यकारण- 5 सम्बन्धोपचार इति हेतुरेव। भावान्तरस्य इति। भावान्तरस्वरूपस्याभावस्वरूपस्य वा कार्यस्य जन्यत्वे इत्यर्थः। भावाभाव इति कार्यविशेषणमिदम्। कार्यादुत्तरकाल-इति। तत् सहजकार्यानन्तरजहेतुद्वये गौणव्यवहारोपदर्शनमिदम्। शेषेषु हि दूरकार्यादिषु अन- झास्त्रत्वादिर्गोणोपचार: स्फुट एव प्रतीयते। उदासीनः इति अनाविशन्। लक्षणं ज्ञापकस्त्विनि तुशब्दः कारकाद् व्यतिरेके। 10 लक्षणमिति ज्ञापक इति च पर्यायशब्दौ। यथा वेति। गौगवृत्तिव्यपाश्रयास्तावत् कार्याः । अथवा यथा वैचित्रयं कर्तुमीशते तथाऽन्यथाऽपि कार्या इत्यर्थः। चन्दन इति। अत्र पवनस्य पथिकप्रसाथसाधनक्रियायां कर्तृत्वेनावेशान्निवर्त्तको नामायमाविष्टक्रियो हेतुः । ताम् इति दर्शनक्रियाम्। आत्मन्येव इति। क्रियालक्षण एवात्मनि क्रियालक्षणस्य क्रियेति दर्शनक्रियाऽनाविष्टः। इतिशब्द-इति। इतिलक्षणः शब्द इतिशब्दः। कण्ठे काल इत्यादीनि 15 इति। अत्र कण्ठेकाल इन्दुशेखर इति च विशेषणे अविवक्षिते। इत्थम्भूतलक्षणतृतीयान्त- मेव विशेषणद्वयमत्रोदाहरणत्वेन विवक्षितम्। सम्बन्धस्य इति। लक्ष्यलक्षकभावात्मकस्य। लक्ष्यवाचिनः इति। उभयत्र प्राप्तावपि ज्ञाप्यमानवाचिनो गोनासादेः । लक्षणवाचिनो लक्षकोत्पातरूपा गदरज इत्यादेः। कथं तर्हिं तृतीया न श्रूयते इत्याह-एकयैवेति। विभक्त्येति चतुर्थीलक्षणया। 20 वस्तुनः इति उद्ेदलक्षणस्य। प्राग इति उद्धेदाभावाभावः। शब्देन इति। मदेन मानेन च ऐरावणमुखे हरिहृदये च निवासप्रीतिरुज्झितेति भङ्ग्यन्तररचितशब्दैरित्यर्थः । यदेवोच्यते इति भङ्ग्यन्तरेणेत्यर्थः । यथा तु इति। येनैकघनरूपतात्मकप्रकारेण तु प्रतीयते व्यङ्ग्यम्, न तेनैव प्रकारेण वक्तुं शक्यते। क्रमभाविविकल्पप्रभवानां शब्दानां 25 तदाकारतयैव इति। अशेषविशेषावच्छिन्नस्वलक्षणाकारतयैवानुभवस्योत्पत्तेः । व्युत्पत्ति-इति। व्युत्पत्तिरिदं पदमेतस्यार्थस्य प्रतिपादकमित्येवंरूपा। तयोः इति गुण- द्रव्ययोः। संसगः इत्यनेन वक्ष्यमाणेन मुख्यसम्बन्वः। द्वितीयादि-इति। आदिग्रहणेन तृतीयादिश्रुतयो लभ्यन्ते। अत एव च नीलमुत्पलमानयेत्यादावित्यत्रापि आदिग्रहणेन अरु-

२८० कल्पलताविवे के णया एकहायन्या पिङ्गाक्ष्या सोमं क्रीणातीत्यादि ग्राह्यम् । क्रिया-इति। क्रियया आनये- त्यादिकया। एकवाक्यवशाद् इति। वाच्यलक्षगतृतीयप्रमाणसामर्थ्यादित्यर्थः । एकार्थ इति। एकोडर्थों नीलोत्पललक्षणः । संसर्ग: इति परस्परमित्यर्थः । अन्ययोग-इति करणे तृतीया। वध्यघातक-इति वैपरीत्यसम्बन्धनिबन्धनेत्यर्थः । 5 वाध्यविज्ञान-इति।बाध्यविज्ञानंशुक्तिकायामिदं रजतमिति रजतप्रतिभासः, बाधक- विज्ञानं नेदं रजतमिति शुक्तिकैवेयं परमार्थसतीत्यर्थः । युक्तोऽयम् इति। रसस्य वाक्यार्थीभावे ये रसवदलङ्कारम् उद्धटादयः प्रतिपन्नास्तान् प्रति व्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्य- वादिना ओचार्येण "मिन्नो रसादयलङ्काराद्" इति "एते च रसवदादयलङ्काराः" इति च वदता स्वाभिप्रायप्रतिपादनं यद्विहितं तदुपजीव्यपरस्येयमुक्तिः । उपलक्षणीभूतम् इति। 10 वाक्यार्थीभावमनापन्नमङ्गभूतमप्रधानमिति यावत्। तेन मुख्यवृत्त्यैवोदात्तमेतत्, न रसवद- लङ्कारापवादत्वेनेत्यर्थः । अन्यत्र तु रसवद् इति । एतत्पर्यन्ता भट्टोद्द्टादीनामुक्तिः । भगवतः इति। वराहवपुषस्त्रैलोक्योद्रणोद्युक्तस्य। अन्यस्मिन् विषये इति। यथा हि तत्वारोपादिलक्षणा रूपकादयोडलङ्कारा यत्र कुत्रचिदपि विषये दृश्यन्ते तथा नायमृद्धिमद्वस्तुवर्णनलक्षण उदात्तालङ्कारो विषयान्तरे समृद्धिविरहिते समृद्धचसमृद्धिदिरहिते 15 च वस्तुनि दृश्यते। ऋद्िगुणविशिष्टं वस्त्वेवालङ्कार इत्युक्तं, तच्च कथं वस्त्वन्तरधर्मतां प्रति- पद्येत, असम्भवात्। अलङ्कारत्व-इति । यथा हि ऋद्धिमद्वस्तुवर्णनमयमलङ्कारस्तथा तद्रहितवस्तुवर्ण- नमप्यलङ्कारः कश्चित् प्रसजति। न वाच्यम् इति। भट्टरुद्रटेन युगपद्या गुणक्रियाः स त्वन्य इत्यत्र लक्षणे, व्यधिकरग इति एकस्मिन् देशे इति च व्यधिकरणे वा यस्मिन्नित्यादिना 20 यत् प्रतिपादितं तन्न वक्तत्यमित्यर्थः । यत्रैकत्र इति। यत्र समुच्चये एकत्राधारे शब्दोपात्ते प्रतीयमाने वाडनेकं वस्तु परं स्यादसौ समुच्चयः । तत्र सूत्रकृदुदाहरणान्यग्रे प्रदर्शयिष्यते। सम्प्रति तु वृत्तिकृदेव विनेयविशेषयुत्पत्यर्थ स्वयमुदाहरणजातं किञ्चित् प्रदर्शयितुमाह-तत्र साधु इति। उमा वधूः इति। अत्र साधुद्रव्यसमुच्यः । क्लीब इति । अत्रासाधुगुणसमुच्चयः । 25 चित्तनिद्ृत्ति-इति। अत्र सुखावहद्रव्यक्रियासमुच्चयः । राज्यभ्रंशः इति। अत्र दुःखावह- क्रियासमुच्यः । एवमपि इति। द्विप्रकारेऽपि समुचये लक्षिते। स्त्रीणां वैरूप्यम् इति। अत्र स्त्रीसाधुपण्डिताः सन्तो, दुर्जनाश्वासन्। वैरुप्यदारिद्रयाल्पायूंव्यसन्ति, आधिपत्यं च सदिति सदसद्योगः। किमेतदर्थेन इति। अयमभिप्रायः। सतोरसतोश्च योग इति प्रकार- १. आनन्दवर्द्धेनेन ख. पुस्तके एव ।।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २८१

द्वयं परग्रहणेनैव सङ्गहीतं, किमेतन्िमित्तेन त्रिधेति त्रिप्रकारत्वदर्शनलक्षणेनादरेण, सद- सद्योगलक्षण एक एव हि प्रकारोडत्र दर्शयितुं न्याय्यः । सदसताम् इति। सतोश्चासतोश्च सदसतोश्च सदसतामित्यर्थः । इत्येवमादिक: इति सदसतोर्योग इत्यत्रान्वयोऽव्येवमेव विधेयो योगशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते तेन सतोर्योगोऽसतश्च योग इत्ययमर्थः सम्पद्यते। केन योग इति चेत् सन्निधानात् सतासता 5 वा योगे सतोर्योगः । सदसतोश्च योग इति द्विधात्वम् असतोऽपि सताऽसता वा योगेऽसत्सतोः योगोऽसतोश्च योग इति द्विप्रकारतैव। तत्र सदसदयोगोऽसत्सद्योगश्वेति द्वावप्येकरूपावेवेति सतोर्योगोऽसतोर्योगः सदसतोश्च योग इति त्रिधा समुच्चयो न्याय्यो भवतीत्य: । दुर्ग त्रिकूटः इति। अत्र पूर्वार्द्धे साधूत्कृष्टमुत्तरार्द्वे चासाधु। प्रस्फुरयन् इति। 10 इदमपि सुखावहवस्तूदाहरणम्। दुःखावहवस्तूदाहरणदिक् च प्रागेवास्माभिरुपदर्शिता। अन्येषां तु इति मतमिति शेषः। यदि च सदसतोर्योग इति योगशब्दे जात्या एकवचनं व्याख्यायते। ततो योगौ योगाक्चेति प्रतिपत्तौ न कश्चिन्मतभेदः। एषैव च व्याख्या युक्ति- मती तथैवोदाहरणदृष्टेः । देशे इति क्षित्यादौ। एकतः इति सप्तम्यर्थे तसिः । तेन क्रियाद्रव्यगुणादिष्वेकत्र क्रियायां द्रव्ये गुणे जातौ वेत्यर्थः । 15 उभयापाश्रयः इति उभयं द्वे पदे बहूनि च पदानीति । अनुभयाश्रयः इति। अत्राप्युभयं तदेव किन्त्वेष विशेष: कुत्रचिद् व्यस्तं कुत्राऽपि समस्तमुभयं नाश्रय इति। तदा- श्रयानाश्रयत्व च द्योतकसद्धावासद्गावमात्रेण प्रतिजानीत इत्याह-त्रयः प्रतिपदम् इति। शुद्धा इति प्रतिपदाश्रितद्योतकत्वमेव वा उत्तरपदाश्रितद्योतकत्वमेव वा यत्रेत्यर्थः । मिश्रा इति पूर्वोक्तमुभयं मिश्रितं यत्रेत्यर्थः । विचिन्त्यमानस् इति। अत्र बहूनि पदानि इति 20 पदद्ये पदद्ये चोत्तरपदनिवेशी चकार इति चोभयापाश्रयत्वम् । दीपकेन इति। यत्र हि क्रियादिकमेकमर्थ प्रति द्रव्यादीनामनेकेषां परस्परनिरपेक्षाणां तुल्यकालं चीयमानता पश्चादाचीयमानता च। न च समुच्चयान्वाचयद्योतकं किञ्चित् पदमस्ति। सदपि वा तेन्नो- द्ूततया तद् द्योतकं भवितुमलं स सर्वोडपि दीपकस्य विषयो भवितुमहेति । आद्येषु त्रिषु प्रभेदेषु समुचयादेरुद्ूततया प्रतीयमानत्वादनुभयाश्रयप्रभेदे चेतरेतरयोगसमाहारयोः पर- 25 स्परसव्यपेक्षपदार्थनिष्ठयोर्निरपेक्षपदार्थविषयस्य दीपकस्य कुतः सम्भव इति निरवकाशं दीपकमनुभयाश्रयं समुचयमन्वाचयं च बाधते निर्विषयतापत्तेरित्यस्याभिप्रायः । क्रिया द्रव्यविशेषाः इति। अनव्ययकृदभिहितो हि भावो द्रव्यवत् प्रकाशते। इति क्रियाणां १. यथा व्याख्यातं लतायाम् । २. पदम् ख पुस्तके एव ॥ ३. समुच्यान्वाचय-ख एक दृश्यते।। ३६

२८२ कल्पलताविवेके

द्रव्यवद्धावः । तद्विवक्षायाम् इति । अविवक्षितत्वाद्विनाऽत्र समासः कृतः। च योगेऽपि इति। चयोगसमुच्चयः प्राक्प्रदर्शितः इतरेतरादीनपि तद्गेदत्वेन सम्प्रत्युपदर्शयति-विचि- न्त्यमानमित्यादिनैव इति। इदम् इति सर्वनाम्ना हि नपुंसकेनैकवचनान्तेन च परस्पर- सव्यपेक्षत्वे निशादयः क्रोडीक्रियमाणाः समाहारस्यैव विषयो भवितुमर्हन्ति। परस्पर- 5 सव्यपेक्षत्वेन तत्क्रोडीकरणाविवक्षया तु समुच्चयप्रभेदता प्रदर्शितेति न कश्चिद्विरोधः । एवमपरेऽपि समाहारे च योगा द्रष्टव्याः। भिन्नो भवति इति। समुच्चयाद् अन्वाचयस्य स्वरूपान्यत्वमात्रप्रतिपादनपरमेतत्। परमार्थतस्तु नान्यः समुच्चयादिति द्विपदाश्रय उत्तर- पदाश्रितद्योतकत्वेन समुच्चयभेद एवायम्। युज्येते इति प्रयुज्येते इत्यर्थः । इह इति अन्वाचयप्रस्तावे।

10 एकस्यैव इति। यथा हि परिवृत्तौ मरुल्लास्यं त्यजति लताश्रोपाददते इत्येव- मेकस्यैव हानोपादाने विवक्षिते। न तथा अत्र इति। अत्र हि नतभित्तिगृहस्य हानमेव विव- क्षितम् [।। रू।]। प्रथमे हि भाव इति। तत्र हि मञ्जरीयुक्ततरुणदर्शनं कर्तृभूतम्। भत

अये एष कामुकः सङ्केतस्थाने समागतोऽहं च गृहव्यापारव्यग्रा इहैव स्थिता तन्मे मन्द- भाग्यायाः सम्भोगसुखावाप्तिर्न निवृत्तेति तदभिप्रायाविष्करणपूर्वकं मुखमालिन्यं तस्याः तर

15 समुत्पादयति। तच्च सम्भोगाप्राप्तिरूप तैदभिप्रायं प्रतिपत्तुर्गमयति। स चाभिप्रायो मुख- मालिन्यस्य कार्यस्यान्तरङ्गकारणरूप एव भवितुमर्हतीत्येवमुक्तं कार्यरूपोडर्थः कारणं गमय- तीति। द्वितीये तु इति। तत्रापि हि भयाभावसाभिलाषत्वादिः कारणरूपतां नि्विशङ्क- विर

सम्भोगसुखास्वादाभिसन्धिश्च कार्यरूपतां न कदाचिद् व्यभिचरतीत्येवमुक्तम्-कारणरूपोऽर्थः कार्यमिति। उदर्काभिधानेन इति। उदर्कः फलमुत्तरम्। तच्चात्र रहसि निर्विशङ्कसम्भोग- 20 सुखास्वादः। तस्य च मिषतो विनिर्यय इत्यनेन स्फुटीकरणादभिधानमिति। आकाङ्क्षा इति। किमत्र तात्पर्यमिति [।।३४।] न दर्शितम् इति। यथा रुद्रटेनेत्यर्थः । आवानैः इति ईषच्छुष्कैः। लयेन इति श्लेषणेन मीलनेनेति यावत्। अत्र हेतवः पञ्च। तैश्वारादुत्प्रेक्षमाणा दूरत एवानुमीयमाने- त्यर्थः। मारिवडिए इति। मारी देवताविशेषस्तत्र पतिते इत्याक्रोशगर्भ सम्बोधनम्।॥३५॥] 25 अत्र भानुदीघिति इति। अत्र ह्येकमिति नवत्वमिति च प्रधानाभिनवत्वपर्यायतया प्रयुक्ते अपि विशेषणे शब्दच्छलेन किलैकत्वनवत्वसङ्ख्ये प्रतिपादयिष्यतः जननयनभुवनब्रह्मान- नादिसङ्ख्यया किल द्वित्वादिसङ्ख्या द्वे इत्यादीनि विशेषणानि प्रत्याययिष्यन्तीति भानुदीधितिशतानामेकादिक्रमेण दशेति सङ्ख्याप्रतीतये यान्येकमित्यादीनि विशेषणा- षप

१. ख पुस्तके एव ॥ २. बहिरङ्गकारणम् ॥ ३ तरुण ॥ ४. नायिका ॥

अर्थालङ्कारनिर्णयः २८३

न्युपात्तानि न तथा प्रतीतिमाधातुमलम्। अविध्नितेत्थम् इति। ऋजुत्वे हि सति यदि- ष्यते न तत्र युक्तमयुक्तं वेति विकल्पविध्नान्युपतिष्ठन्ते। आर्जवत्यागेच्छया इति। ईदग्गुण- गणकलितमृजुत्वं शब्दवृत्त्या यद्यपि स्वीकर्तुमिष्टमिह प्रतीयते तथाडपि वस्तुतो दुष्टमेव तदिति कथमिष्यते अपरस्यामनुरक्तोऽपि हि जनः स्वात्मनि सानुराग एव यत्र प्रतीयते तदार्जवं कथमिव सगुणं भवेत् कीदशी हि तत्र रतिः रत्याभास एव सः। तदवश्यं त्याज्य- 5 मेवार्जवमित्यभिप्रायः । स इति विभीषणः । मारुइ इति। मारुतेर्लब्धो यः प्रत्ययस्तत आगतो हर्षों यत्रालिङ्गने तत्तथेति। उन्मूलियाण इति। उन्मूलितानां खण्डितानि उत्खातानामृज्वप- सृतानि नीयमानानां निःशेषेगायतं दीर्ध कृत्वा निर्यातानीति गिरीणां मार्गेग प्रस्थितानि नदीस्रोतांसि तादवस्थ्यमापन्नानीत्यर्थः । अप्रयोजका अपि इति विशेषणानामित्यर्थः । 10 तादर्थ्येन इति क्रियार्थतवेन। गेहाज्ाता इति। उदकं हर्तु मङ्क्ष्यामि इति गाश्च सन्दातुं कुम्भमच्छं वासो दाम च समादाय गृहान्निःसृता अथ च प्रदेशान्तरमागच्छसि न सरितं, श्रयसि यमुनातीरवीरुद्गृहाणि न यमुनाम्। विशसि गोवर्द्धनगिरिविपिनानि न गोष्ठम्, तत् किं त्वं देवकीनन्दनस्य दशि निपतिता नूनं त्वया कचिदपि स युवा कदाचिद्- दृष्टोडधुना च त्वं तमलभमाना विसंस्थुलमेवमाचरसीत्यत्र ता:पर्यम्। एवम् इति। यथा 15 क्रियार्थत्वेन तथा क्रियाविषयत्वेनेत्यर्थः । अध्ययन इति णमुलन्तेनेत्यर्थः । स्तनोप- पीडम् इति। अत्र सप्तम्यां चोपपीडरुधकर्ष इत्यनेनोपपूर्वात् पीडधा नोस्तृतीयान्ते उपपदे णमुल प्रत्ययः । चकारात् तृतीयान्तोपपदलाभः । एवम् इति। अपरणमुलप्रकारोपदर्शनपरम्। एतेन इति पूर्व ह्यनुप्रयोगे विशेषरूपमन्तरङ्गं विशेषणं सामान्यरूपायाः क्रियाया विशेषकं विशेषे व्यवस्थापकं व्याख्यातम् एतेनान्तरङ्गविशेषणस्य विशेषव्यवस्थापकत्वव्याख्यानेन। 20 किचिद्विशेषापेक्षबहुत्वयोगाद् बहुत्वेऽपि व्यवस्थापकं भवतीति व्याख्यातमेवेत्यर्थः । आन्तर इति बहुत्वविशिष्टान्तरविशेषणयोगात्। भेदपरिग्रहाद् इति बहुप्रकार- विशेषस्वीकारात्। बाह्यम् इति बहिरङ्गम्। आवृत्तिरूपेण इति। एक वारं द्वौ वारौ त्रीन् वारानित्येवं या आवृत्तिस्तद्रपेणेत्यर्थः । अविचलितस्व्ररूपमेव इति बाह्यविशेषण- विशेषणमेतत्। प्रधानम् इति उक्त इत्यादिरूपम्। अनेकवारमित्यर्थे इति कृदर्थे इत्यर्थः । 25 क्रियाविशेषणेन इति तद्धितेनेत्यादिना। शतृलक्षितया इति लक्षगहेत्वोरित्यनेन शत्रन्तभ्रमिलक्षितयेत्यर्थः। एतेन इति। यत्तदोर्विपर्ययेण तयोरेवान्यविशेषणयोगेन च। १. स ख. २. निमूलकाषमित्येवं रूपम्। ३. कषतीत्यादिकायाः । खप्रतावेव॥ ४. क्रियायाः सम्बन्धि यत् बाहयमिति विशेषणं तस्य विशेषणम्।

२८४ कल्पलताविवेके

तद्विशेषण इति स्वविशेषणयोग इत्यर्थः । सम्बोधनमपि इति न केवलं समासकृत्तद्वि- कारकमानर तादयः । सम्बन्धीति इति क्रियाकारकसम्बन्धीति परिकरलक्षणे यत् सम्बन्धिपदं उपकाय तेनेत्यर्थः । इतिनि

दिवसम् इति कालाव्वनोरत्यन्तसंयोगे इति द्वितीया। उपमानाद् इति उपमान- 5 भावात्। पियसंगमम्मि वि इति।प्रियस्य वल्लभस्य संगमः संयोगः प्रियोऽभिमतश्च सङ्गमः सम्मेदो नद्योरिति मदन -इति विरोधपक्षे मदनाय मदनसन्तापनिवृत्त्यर्थमितरत्र मदकारि प्रतिव यदार्द्रकप्रसाधनम्। पर्वत -इति। द्े पदे एकं च पदं नरकस्य दानवविशेषस्यापि। एकध बहु इति द्वे पदे। एकं चे पदं हरिम् इति शक्रं कृष्णं केसरिणं च। अथकावल्या इति- दध्या इति विशेषरूपया। कतृकारकम् इति सामान्यरूपम्।। कस्य दोषोऽयम् इति तवैवेत्यर्थः। इति 10 सर्वनामभिः इति सा अहमित्येताम्याम्। असर्व-इति अम्वेत्यनेन [।। ३६ ॥। का ॥] कस्याश्चिद् इति अप्रकृतानामेव यत्र धर्म इति। प्रकृतस्यैन इति। प्रकृतयो सवेत्र रोमाञ्चवेपथ्वोरपलापमात्रमत्रास्ति न चान्यदप्रकृतं किश्चित् साधितमिति प्रकृतस्यैव सद्ावः। बुपप प्रकरणविशेष इति। सन्ध्यादिवसवृत्तान्तोडतर प्रकृतो नायकव्यवहारो वेति विशेषस्याSनव- उपाट गतिः । दवयोः इति द्वयोमध्यादेकस्याऽन्यतरस्य समासोक्तेरप्रस्तुतप्रशंसाया वेत्यर्थः । वस्त्व 15 एतदेव इति। निगूहनलक्षणमेव[।। २७. का ।।] मित्य-ग प्रतिपाद्येन इति बोद्धव्येन। प्रमाणान्तर-इति शब्दप्रमाणत्यतिरिक्तप्रत्यक्षादि- प्रत्यथा:र प्रमाणावसितम् । किमासेव्यम् इति। अत्र स्त्रीनितम्बकामिकीकल्मषधनानि व्यपोह्यार्थाः । प्रत्यक्षा कौटिल्यम् इति। अत्र तु मानसपरपुरुषशेषाङ्गस्वभावाः [रु?]। किं सुखमपारतन्त्र्यमिति। स्साद अत्र सुखं गुणोडविनाशित्वगुणयुक्तं धनं च द्रव्यं पृष्टमन्यत्रापि स्रयादौ विद्यमानमपारतन्त्रये 20 विद्यायां च कथितम् । अन्यत्र तदभावः प्रतीयते। अपारतन्त्र्यमेव सुखं नतु स्त्रीभोजनादि, विधैव चाविनाशि धनं न भूहिरण्यमित्यर्थः । तथा किं कार्यमित्यत्र द्विजनृपकर्तृका ह्य

क्रिया पृष्टा, अन्यत्राऽपि कार्ये सती सन्तोषमहेच्छतयोर्नियमार्थ कथिता। विप्रेण सन्तोष त

एव कार्यो राज्ञा च महेच्छताऽसनतोष एव न तु विपर्यय इत्यर्थः। जातावुदाहणं यथा-के ब्राह्मणा येषां सत्यं दम आनृशंस्यं चेति। अत्र च इति कौटिल्यमित्येतस्मिन्। अनेक रिव्या

25 इति चतुर्ण्णामित्यर्थः । एवं जातिद्रव्यक्रियास्वप्युदाहार्यम् [।।३८ रु[का]।।] इति र

पूर्वार्थात् इति। विनयनिर्द्रव्यत्वादेः [॥३९ रुका] ।] निमित्तत्म् इति साधनत्वम्। नातिपसङ्ग: इति। स्फारिततत्त्वविशेषस्य १ षयो [:] विशेषणपक्षे। इन्द्रविशेषणपक्षे पर्वतभेदि पवित्रमिति जलविशेषणपक्षे द्वे पदे इन्द्रपक्षे एकं पदम्। ख पुस्तके एव। २. जलविशेषणपक्षे। सिंहविशेषणपक्षे ख पुस्तके एव ।।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २८५ कारकभावस्याभावात्। कृष्ण इति। अत्र सेवनाध्यापनक्रियाम्यां द्वौ कारकभावौ उपकार्योपकारकेति प्रतीयमानात्। अभिधीयमानः इति छलेनेत्यनेन। प्रतीयमानः इति निर्दोषमित्यनेन। एभिः इति प्रत्यक्षनिर्देश्यैः ।व्यतिकरेण इति छुरणेन मिश्रणेनेत्यर्थः [।। ४० । का । ] तत्र वा इति प्रश्ने वा। एतद् इति उत्तराभिधानमलङ्करणम् । उत्तरस्य इति 5 प्रतिवचनस्य । ताद्रप्य इति। काव्यलिङ्गताऽनुपपत्तेः । अत्रैव हेतुमाह नहि इति। एकधर्मी इति प्रश्नो ह्यन्यत्र प्रतिवचनं चान्यत्रेति। धीरम् इति धैर्यम्। दधि इति दध्यादीनां धर्मित्वं प्रसिद्धमेव। तृतीयया यदङ्गत्वं तेन धर्मरूपतेत्यर्थः। अविशेषेणैव इति सामान्येनैव ॥ ४१ का ॥ केनचिद् इति। असिलतालेखनादिना [रू?]। उपपत्तिमदिति च इति 10 सर्वत्राऽप्रतिहृतप्रसरत्वादयो बुद्धच्रादिगता ये धर्माः प्रतिपादयितुमिष्टास्तेऽपि देवदत्तादा- बुपपद्यन्त इत्युपपत्तिमदितिवदनेन प्रयोजनदर्शनमुपपन्नमिति। हेत्वलङ्कारे तु इति। सूक्ष्मे उपादानात्मिका लक्षणैव नोप्चारः। हेतौ तु कार्यकारणभावलक्षणापुरःसरो वस्त्वन्तरे दस्दतरोपचार इत्यर्थः । संतृति इति नालङ्कारान्तरताम् । सूक्ष्मगुणाद् इति। सौक्ष्म्य- मित्युच्गते तत्तु यत्सूम्मार्थस्य दर्शनमित्येवं लक्षितात् सौक्ष्म्याभिधानादर्थगुणात् सूक्ष्मार्थात् 15 प्रत्यक्षार्थाच्च स इङ्गिताकारलक्ष्योऽर्थोडसूक्ष्मोSप्रत्यक्षश्वेति सूक्ष्मं भिद्यते। दर्शनमित्यनेन हि प्रत्यक्षार्थतं सौक्ष्म्यगुणस्योपदर्शितम् सामाइइं इति। श्यामायते [।।४२ । रू? ॥] सर्व- स्माद् इति अनेकस्मात् । सर्वस्य इति। अनेकस्य । [।।४३। ४४।।] यत्र पुनरप्ाकरणिके इति। यत्रोपमानादुपमेयं प्रतीयते सा समासोक्तिरिति ह्युक्तम्। तत्राप्राकरणिके प्राकरणिकधर्माध्यासेनाडप्युपमानादुपमेयस्य प्रतीतिर्विवक्षितेति न 20 तल्लक्षणव्याघातः । समानमिति इति । यस्य हि धर्मिणोध्यासस्तेन किलाSप्राकरगिकेनैव भवितव्यम्। तस्य चाध्यासे कुत एतदभिधातुं शक्यते इयं समाध्युक्तिरियं तु समासोक्ति- रित्यभिप्रायः । एकत्र इति समाध्युक्तौ अध्यारोप्यस्य धमिणः प्रतीयमानतेत्यर्थः । अन्यत्र तु इति समासोक्तौ पुनरभिधीयमानतेत्यर्थः । दिवसादिभिः इति उपमेयभूतैः॥[॥४५॥४६॥] एवम् इति। यथा कार्यकारणयोर्गुणक्रियाविरोधे विषमस्तथा हीनस्याधिककार्य- 25 करणेडधिकस्य स्वल्पमात्रस्याडपि कार्यस्याकरणेडपि विषमो भवति। एतेन भट्टरुद्रटोक्तं भेदान्तरचतुष्कमपि सङ्गृहीतमस्मिन्नुभये भेद चतुष्कस्यान्तर्भावसम्भवादित्यभिप्रायः [रू]। ततः कार्याद् इति। ततः कुतश्चित् कार्याद्वेतोरित्यर्थः । [४७.४८.४९.५०.५१॥स]

२८६ कल्पलताविवेके

तमसा इति पापेन । अदृष्ट-इति पुण्यजनितम् स[:].५२]। दयन्तिण इति दयमानेन दयां कुर्वतेत्यर्थः ।[५३ का] उपमानान्तरे अपि तु प्रसिद्धं यदुपमेयं तस्यैवोपमानत्वविवक्षयेत्यर्थः । तत्कल्पना- यामपि इति। उपमानत्वकल्पनापि तिरस्कारहेतुरित्यर्थः [रू?]। अत एव इति। निन्धतेऽ- 5 नुकम्प्यते वेत्येताभ्यामभिसम्बन्धः । एतदेव इति विपरीतार्थप्रत्यायनमेव [५४]। संपृक्तम् इति । योगार्थोडयम् [२५ का]। उक्म् इति। भामहेनेत्यर्थः ॥५६ रू [:] दुःखरूत्तमा यस्मिन्नेकगुणानाम् इति। यत्राऽभिन्नवर्णानामर्थानां सम्बन्धे सत्यनेकरूपत्वं न प्रबन्धरय

लक्ष्यते स तद्गुणोडलङ्कारः स्यात्। स एव गुणो यत्र इति तद्गुणः । कदाचिद्दुग्धो- दकतुल्यास्तेऽर्थाः स्युस्तदवश्यं संसर्गान्तानात्वं लक्षयितुमशक्यमित्याह- योगलक्ष्य- 10 रूपाणाम् इति । यत्र योगे सति रूपं लक्षयितुं शक्यमथ च न लक्ष्यते इति [५७ का ]। या न इति या न चीयते नापचीयत इत्यर्थः। आहतेन इति अध्याहृतेन [५८-५९]। आश्रयाः इति। वागङ्गाभिनयद्वारेणैव स्थायिव्यमिचारिणां प्रतीतेः । अत एव व्याचष्टे-प्रतीतिहेतवः इति। वागाद्यभिनयसहिताः इति। वागाद्यभिनयाश्रया एव न त

सन्तो विभाव्यन्ते। नतु निराश्रया एकका इत्यर्थः। यदि हि वागादयभिनयाविशिष्टतया न शब्दा- गा

15 जायन्ते तदा स्थायिव्यभिचारिगोऽपि तथा न ज्ञायन्त इति। अनुभवन् इति स्थायिव्यभि- इदं दशेय

चारेलक्षणं चित्तवृत्तिविशेषं साक्षात्कुर्वन् साक्षात्कार्यत इत्यर्थः । यर्दद वा इति पूर्व हि इत्याश्रय

सामाजिक: प्रयोज्य उक्तः । इदानीं तु सामाजिकगतः स्थायिव्यभिचारिलक्षणश्चित्त- निवेद:।

वृत्तिविशेषः । स एव च सामाजिकस्य साक्षाङ्गवन् साक्षाद्भाव्यते साक्षात् क्रियते इति। वा हासा

येन इति व्याख्यानद्वयेऽपि सम्बन्धनीयं सोऽनुभाव इति तस्मादित्यर्थलब्धम्। तेनेत्थं 20 योजना वागङ्गसत्वानामभिनयैरभिनयप्रकारेण यस्मादर्थोनुभाव्यते तस्माद्वागङ्गोपाङ्गसंयुक्तः व्यायाम

स वाचिकादिरभिनयप्रकारोऽनुभाव इत्यर्थः । मन्दपा

आप निर्वेद इति। तत्र निर्वेदो नाम दारिद्रचव्याध्यपमानाऽधिक्षेपाकृष्टक्रोधताडने- ष्टजनवियोगत्त्वज्ञानादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तमभिनयेद् रुदितनिःश्वसितोच्छवसितसम्प्र- धारणादिभिरनुभावैः । भवति चात्र श्लोकः ।

25 दारिद्रचेष्टवियोगैस्तु निर्वेदो नाम जायते। सम्प्रधारणनिःश्वासैस्तस्य त्वभिनयो भवेत् । अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः । १. विशिष्टयता। ख. पुस्तके एव ।।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २८७

इष्टजनविप्रयोगाद्दारिद्रचाद् व्याधितस्तथा दुःखात्। परवृद्धिं वा दृष्ट्रा निर्वेदो नाम सम्भवति ॥" बाष्पपरिप्लुतनयनः पुनः पुनः श्वसदीननेत्रमुखः । योगीव ध्यानपरो भवति हि निर्वेदवान् पुरुषः । निर्वेद इति दारिद्रचव्याध्यादिकारणजन्यो रुदित निःश्वसितादीनां कारणं मनोविकारो 5 दुःखरूपो भावविशेषः । शेषेष्वप्येवं विवृतिः । तत्त्वज्ञानं चिरं भ्रान्त्या गुणितहानोपादानादि- प्रेबन्धस्य भ्रमनिवृत्तौ सत्यां घिड् मां वृथा भ्रान्तमिति निर्वेदं जनयति। यथा वृथा दुग्धोऽनड्वान् स्तनभरनता गौरिति चिरं, परिष्वक्तः शण्ढो युवतिरिति लावण्यरहितः । कृता वैडूर्याशा विकचकिरणे काचशकले, 10

मया मूढेन त्वां कृपणमगुणज्ञं प्रणमत । सम्प्रधारणं यद्यपि वितर्को भावान्तरं तथापि तदनुभावानामत्रानुभावत्वं मन्तव्यम्। न तु व्यभिचारी व्यभिचार्यन्तरेण युज्यते इति। दृष्टा निर्वेदः सम्भवतीति कृदन्तनिर्वेद- शब्दान्तर्गतक्रियापेक्षं दृशेस्तुल्यकर्तृकत्वमिति क्त्वाप्रत्ययः। निर्वेदवान् पुरुष इति मतुपा इदं दर्शयति न खल्वमी निर्वेदादय इदन्तया घटादिवदवभासन्तेऽपि तु अहं निर्विण्ण 15 इत्याश्रयपारतन्त्र्येणैव । विवेकेन तूद्ध्रियन्ते, यस्मिन् सत्येवं प्रतीतिः स आन्तरो विकारो निर्वेदः। एवमन्यत्र। अयं च निर्वेदः स्वयं पुरुषार्थसिंद्ये वोत्साहरत्यादिवदत्यन्तानुरञ्जनाय वा हासविस्मयादिवत्र प्रभवतीत्यन्यमुखप्रेक्षित्वाद् व्यभिचार्येव एवं शेषेष्वपि वाच्यम् ।१।।

व्यायामाध्वगमनक्षुत्पिपासानिद्राछेदादिभिर्विभावैरुत्पयते। तस्याः क्षामवाक्यनयनकपोल- 20 मन्दपदोत्क्षेपणवेपनाऽनुत्साहतनुगात्रवैवर्ण्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः। अत्रानुवंश्ये आर्य भवतः । वान्तविरिक्तव्याधिषु तपसा जरसा च जायते ग्लानिः । कार्श्येन साडभिनेया मन्दक्रमणेन कम्पेन ।। गदितैः क्षामक्षामैर्नेत्रविकारैश्र दीनसञ्चारैः । 25

ल्लथभावेनाङ्गानां मुहुर्मुहुनिर्दिशेद् ग्लानिम्।। वान्तं विरिक्तमिति भावे क्तः। मदनसेवनं सुरतसेवा। वाक्यं नयने कपोलौ चेति क्षामाणि। वाक्यस्य क्षामत्वं स्वरस्य नीचत्वात्। मन्दं कृत्वा पदोक्क्षेपणं तत्सहचरितं

१. पुंसः ॥

२८८ कल्पलताविवे के

निक्षेपणमपि। वान्तेत्यादिनिमित्तसप्तमी। मुहुर्मुहुरिति । सजातीयचित्तवृत्तिप्रवाहमात्रे निपद तप व्यभिचारिणां भवत्यपि नैकस्य चिरमवस्थानमिति सूचयति।२। शङ्का नाम चौर्याभिग्रहण- न्य यो नृपापराधपापकर्मकरणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। सन्देहात्मिका स्रीनीचानाम्। सा च तु मुहुर्मुहुरवलोकनाSव गुण्ठनमुखशोषणजिह्वापरिलेह नमुखवर्ण्ण भेदवे पथुं शुष्कौष्ठवायससाधर्म्या- 5 दिभिरनुभावैरभिनीयते। अत्राकारसंवरणमपि केचिदिच्छन्ति तच्च कुशलैरुपाधिभिरिङ्गि- घि तैश्वोपलक्ष्यम्। अत्रायें। गाभते द्विविधा शङ्का कार्या आत्मसमुत्था च परसमुत्था च। या तत्र परसमुत्था सा ज्ञेया दृष्टिचेष्टाभिः ॥ किञ्चित् प्रवेपिताङ्गस्तथोन्मुखो वीक्षते च पार्श्वानि । 10 गुरुसेञ्जमानजिह्वः श्यामास्यः शङ्गितः पुरुषः ॥ JIII

तत्र चौर्याभिग्रहण इति। यदा चौर्येणान्ये परिगृहोता विज्ञातास्तदा तत्सहायस्य तदा- यूथा नीमपरिगृहीतस्याप्यनर्थसंशयस्वभावा शङ्का जायते। चौर्यग्रहणमकार्योपलक्षणम्। तेन स्वात ये समानमकार्य कृतवन्तस्तन्मव्यादन्यतमपरिग्रहेऽन्यस्य तथात्वेनाऽज्ञातस्याडपि शङ्का जायत इत्युक्तं भवति। तेन नृपापराधादिप्रदर्शनमस्यैव प्रपञ्चः। स्त्रीनीचानाम् इति। माप

15 स्त्रीणायुत्तमस्वभावानां यद्यप्यकार्य नास्ति अधमानां तु नीचग्रहणादेव सङ्ग्रहस्तथाडपि इत्य

स्त्रीग्रहणमकृतपापानामपि स्त्रीणामन्यत्र सापराधे परिगृहीते मनसि शङ्का जायत एव। भयशेषभूतत्वादस्या भीरुस्वभावत्वाच्च तासामिति प्रदर्शनार्थम्। एवं विभाविकाँ स्त्रीनीचानामिति दर्शयन्नायिकान्तरपरिचयाद्यपराधजनिता उत्तमा- नामपि शङ्का भवतीति दर्शयति। न ह्यत्र विभावा एत एवेति नियमः। नाप्येभ्यो 20 विभावेभ्यः शङ्गैव नाप्येभ्यो भवत्येव शङ्केति । किन्तु शक्का तावत् स्वसामग्रीतः प्रत्यात्म- वेद्या जायते। तन्मध्ये चैषामस्त्यनुप्रवेश इतीहोच्यते। अत एव याऽ्न्यगतत्वेन शङ्का यथा समुद्रदत्तस्य नन्दयन्त्यामन्यानुरागशङ्का। दुर्योधनस्य वा भानुमत्यां, साऽपीह TS शङ्कात्वेन परिगृहीतैव। केवलमत्यन्तानौचित्यमत्र नायकस्येति नैवंविधं वर्ण्णनोचितं भवति। रति आकारसंवरणम् इति। अवहित्ये यद् बाहुल्येन दृश्यते तदत्रापीति। तदनुभावयोग- य 25 माह यदि वाऽवहित्थमत्र भवतीति प्रदर्शयत्यत्र स्थायिनि शङ्का व्यभिचारितामेति तत्र नियमे- नाऽवहित्थमपीति प्रदर्श्यते। न तु व्यभिचारिणि व्यभिचार्यन्तरम्। एवं हि सति तस्मिन्न- :म प्यन्यदित्यादि शङ्गलया तदादं व्यभिचारिस्थायितां यायात्। यथा शङ्कायां चिन्ता तत्रापि त्रा १. सम्बन्धयुत ॥ २. अवयव ॥ ३. शङ्का। खपुस्तके एव ॥ ४. पुंष्पदूषितकप्रकरणे॥ णे ख पुस्तके एव।। ५. व्यभिचार्यन्तरम् ।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २८९ त्रिे निर्वेदस्तत्र ग्लानिस्तत्रालस्यमित्यादि। एवं सर्वत्र व्यभिचारिलक्षणे व्यभिचार्यन्तरोपादानं ग- व्याख्येयम् । केचिदित्यनेनेदमाह-वस्तुतो न शङ्काया अयमनुभावोऽपि त्ववहित्थस्य, तस्य च तु शङ्कयैकंस्थायिकत्वम्। नन्वाकारसंवरणं कथं शङ्कां गमयतीत्याशङ्क्याह- तच्च इति। f- उपाधयः संवरणोपायाः कथाविच्छेदातिकथनादयः। उपाधीयते आच्छादते प्रकृतं यैरिति। उपाधीयन्तेऽन्यत्र प्रस्तावे योज्यन्त इति वा। इङ्ितान्यङ्गोपाङ्गपरिस्पन्दाः सूक्ष्मा ये संव- 5- रीतुं न पार्यन्ते, संवरणस्य च प्रांग्भाविनः संविवरीषितास्ते गृह्यन्ते तैरुपाध्यादिभिः कर- णभूतैः कुशलैः कर्तृभिस्तदाकारसंवरणं शङ्काऽनुभावत्वेनोपलक्षयितुं शक्यमेव। द्विविधेति। यदन्यैरुक्तमत्र द्वैविध्यं तत् सर्वव्यभिचारिणामस्ति। स्वात्मगतो हि निर्वेद: कदाचित् परगतो दृष्टिचेष्टाद्युपलक्ष्यः, अहं निर्विण्गोडयं निर्विण्ण इति प्रत्ययात्। तस्मादयमत्रार्थः । आत्मशब्देन स्वात्मगतोऽपराध उच्यते। परशव्देन परगतोऽपराधः। 10: तत्र परगतेऽपराधेऽसम्भाव्यमानेऽपि कुतश्चिन्निमित्तात् सम्भावनापदवीमुपेयुषि या शङ्का यथा नन्दयन्त्यां दर्शिता सेह परोत्था विवक्षिता। एतदुक्तं भवति। य एव विभावाः स्वात्मनि शङ्गां सम्भाव्यमानदण्डनादिविषयां जनयन्ति। त एव कदाचित् सवरूपकर्मिका- मपि शङ्कां जनयन्ति किं चौरोडयं स्यादिति। ननु तथाऽपि कथं परत्र चौर्याद्याशक्का जायत इत्याह-दृष्टिचेष्टाभिः इति। स हि यदा परेः कृतापराध इवावलोकयति चेष्टते वा कुत- 15 श्चिद प्रागल्भ्यभीरुत्वस्वभावादेर्निमित्तान्तरात्तदा सापराधा भवत्वन्यथा वा तत्र तु चौर्या- द्यपराधविषया शङ्का जायत इति। पार्शानि इति। शैसा [श :? ] पुनः पुनरवलोकनं दर्शयति एतदेव च वायससाधर्म्यम् ॥ ३॥

तस्याश्च पर्षदि दोषप्रख्यापनागुगोपघाता चक्षुःप्रदानाधोमुखभ्नकुटीक्रियाऽवज्ञानकुत्सना- 20 दिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्ये भवतः । पर सौभाग्येश्वरतामेधालीलासमुच्छ्यान् दृष्ट्रा। अभिनेतव्याSसूया कृतापराधो भवेद्यश्च ।I भ्रकुटिकुटिलोत्कटमुखैः सेर्र्याक्रोधपरिवर्त्तनैश्चित्रैः । गुणनाशनविद्वेषैस्तस्याः कार्यः सदाभिनयः ॥ 25 गुणो नाश्यते दोषीक्रियते येन वचनेन तत्तथोक्तम्। यथा तपोजपनियते दाम्भिको १ एक: स्थायी यस्य ।। २. कि चौरोऽयमिनि शङ्कितः कश्चित् केनचचिन् खरूपमेव कर्म यस्याः शङ्काया इति कृत्वा॥ ३. प्रत्ययेन खप्रतावेव ।। ३७

२९०= कल्पलताविवेके डयमिति। ४। मदो नाम मद्योपयोगादुत्पद्यते। स च त्रिविधः स पञ्चविध्भावश्च। आत्रार्या भवन्ति। 13 त्रिविधस्तु मदः कार्यस्तरुणो मध्यस्तथाऽवकृष्टश्व। करणं पञ्चविधं स्यात्तस्याडभिनयः प्रयोक्तव्यः । 5 कश्चिन्मत्तो गायति रोदिति कश्चित्तथा हसृति कश्चित् । परुषवचनाभिधायी कश्चित् कश्चित्तथा स्वपिति। उत्तमसख्ः शेते हसति च गायति च मध्यमप्रकृतिः । परुषवचनाऽभिधायी रोदित्यपि चाधमप्रकृतिः । स्मितवदनमधुररागो हृष्टतनुः किञ्चिदाकुलितवाक्यः ! 10 सुकुमाराविद्धगतिस्तरुणमदस्तूत्तमप्रकृतिः । स्खलिताघूणिंतनयनः स्रस्तव्याकुलितबाहुविक्षेपः । कुटिलव्याविद्धगतिर्मध्यमदो मव्यमप्रकृतिः ॥ नष्टस्मृतिर्हतगतिच्छर्दितहिक्काकफैः सुबीभत्सः । गुरुसञ्जमानजिह्रो निष्ठीवति चाघमप्रकृतिः । 15 रङ्गे पिबतः कार्या मदवृद्धिर्नाट्ययोगमासाद। कार्यो मदक्षयो वै यः खलु पीत्वा प्रविष्टः स्यात् ॥ सन्त्रासाच्छोकाद्वा भयाच्च हर्षाच्च कारणोपगतः । उत्क्रम्याऽपि हि कार्यो मदप्रणाशस्तथा तज्ज्ञैः ॥ एभिर्भावविशेषैर्मदो द्रुतं संप्रणाशमुपयाति। 20 अभ्युदयसुखैर्वाक्यैस्तथैव शोक: क्षयं याति॥ अवकृष्टो निकृष्ट इत्यर्थः । करणं क्रिया चेष्टा। तेन यैव पञ्चविधा चेष्टा स एव मदस्याभिनयः । स एव च भावशब्देन सूत्रे कथितः। तच्चेष्टापञ्चकमाह-कश्चिदित्यादिना। दना हर्षशोकहासक्रोधमोहानां मदेनैकस्थायिकत्वं दर्शयति। प्रकृतिभेदेन उत्तमस्तरुणमद एव ए मध्यमस्य मध्यम इत्यत्र न नियमः कश्चित् । अधमप्रकृतिरेव तु नष्टस्मृत्यादिस्वभाव इति। इत 25 अनेन च तरुणो मदः सर्वेषां मध्यमो मध्यनीचयोरुँत्कृष्टो नीचस्यैवेति दर्शित भवति। शेत इत्यतिपाने सतीत्यर्थः । हृष्टा सरोमाञ्चा तनुरस्याः । सुकुमारं कृत्वा आविद्धा ईषत् स्खलन्तीत्यर्थः । कविनटोपदेशायाह। रङे पिबत इति। कारणया प्रेरणया प्रयत्नकृतया सन्त्रासादिनिमित्तज्ञापनया उपगत आयातः । एतदुक्तं भवति-त्रासादिनिमित्तमेव मदा- १. अनुभाव ॥ २. उत्तम ॥ ३. अवकृष्ट।।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २९१ दजानन् कथं त्रासादिना क्षीणमदः स्यात्तस्मात्तन्निमित्तपरिज्ञानं यत्नतो विधेयमिति। द्रुतमित्यनेनोत्क्रम्येति दर्शित क्रमत्यागंव्याचष्टे। प्रसङ्गादन्यदपि एवंजातीयकं दर्शयति। अभ्युदयसुखैरिति। अभ्युदयेन वाच्येन सुखयन्तीति तथोक्तानि। वाक्यग्रहणं प्रेमाणोपलक्षणम् ।।५।। श्रमो नामाऽव्वव्यायामसेवनादिभिर्विभावैः समुत्पद्ते। तस्य गात्रसंवाहननिः- 5 श्वसितमुखविकूणनविजम्भणाङ्गमर्दमन्दपदोक्ष्षेपणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः। अत्रार्या। अध्वगतेर्व्यायामान्नरस्य सञ्जायते श्रमो नाम । निःश्वासवदनखेदैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥ ६॥ आलस्यं नाम स्वभावखेदव्याधिसौहित्यगर्भादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। स्त्रीनीचानां तदभिनयेत् सर्वकर्मविद्वेषशयनाSSसनतन्द्री[द्रा]निद्रासेवनादिभिः। अत्रार्या। 10 आलस्यं त्वभिनेयं खेदोपगतं स्वभावज वाडपि। आहारवर्जितानामारम्भाणामनारम्भात् ।। खेद इति श्रमो विवक्षितस्तेन भावो भावान्तरे विभावतां प्रतिपद्यते एवेति दर्शि- तम्। सौहित्यमतितृप्तता । आहारवर्जितानामिति। अलसोऽपि ह्यवश्यमाहारं करोन्येव । आरम्भाश्चतुर्वर्गोपायप्रवृत्तयस्तेषामनारम्भेग आरम्भव्यतिरिक्तेन शयनसेवनादिनेत्यर्थः ।७॥15 दैन्यं नाम दौर्गत्यमनस्तापादिभिर्विभावैः समुत्पद्ते। तच्चाSSवृतरोगात्रगौरव- मृजापरिवर्जनादिभिरनुभावैरभिनेतव्यम्। अत्रार्या। चिनतौत्सुक्यसमुत्था दुःखाद्या भवति दीनता पुंसाम्। सर्वमृजानां परिवर्जनैश्व विविधैरमिनयोऽस्याः ॥ चिन्ता नामैश्ववर्यभ्रंशेष्द्रव्यापहारदारिद्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तामभिनयेन्निः- 20 श्वसित सन्तापव्यानाऽधोमुखचिन्तनकार्श्यादिभिरनुभावैः। मृजा शरीरसंस्कारः ॥८। अत्रार्ये। ऐश्वर्येष्टद्रव्यापहारजनिता बहुप्रकारा तु। हृदयवितर्कोपगता चिन्ता नृणां समुद्धवति ।। सोच्छ्वसितैर्निःश्वसितैः सन्तापैश्वैव हृदयशून्यतया। अभिनेतव्या चिन्ता मृजाविहीनैरघृत्या च।। 25 ऐश्वर्यभ्रंशस्तात्कालिकः । दारिद्रचं तु कुलक्रमायातमपि भवतीति विशेषः । चिन्तनं स्मरणमिति मन्तव्यम्। चिन्तानुस्मृतेरन्यैव। चिति स्मृत्यामित्यादि त्वदूरविप्रकर्षेणार्थ- १. प्रत्यक्षादि। ख. ।। २. उद्वर्त्तनम् श्रमरूपः ख एवं।-SSलस्ये ख एव । मृजा शरीर- संस्कार: ॥८। अयं पाठः कनुस्तके चिन्ता नाम ... इत्यस्मात् प्राग् बर्तते ॥ ३. प्रणिधानरूपा॥

२९२ कल्पलताविवैके निर्देशः। सर्वधातूनां ह्यर्थोडन्योऽन्यतो भिद्यत एव। तथा हि खेल गताविति यद्यपि पठचते तथाऽपि सविलासगमनमेव विशिष्टं खेलनमिति प्रसिद्धं खेखेलगामीत्यादौ। ग्रसनं च अक्रमकगर्वकोवावेशनिर्भरनिगरगविशिष्टमदनं न त्वदनमात्रमेवमन्यत्रावधेयम्। हृदये वितर्कस्योपगमो यस्याः सकाशाद् वितर्काद्वोपगमो यस्याः । अनेन चिन्तायाः पूर्वोत्तर- 5 कक्ष्ययोर्वितर्को भवतीति शिक्षयति।।९।।

द्यते। तस्य निश्चैतन्यभ्रमणपतनघूर्णनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः भैवत्यपि च अस्थाने तस्करान् दृष्ट्रा त्रासनैर्वा पृथग्विधैः। तत्प्रतीकारशून्यस्य मोहः समुपजायते ।

10 अत्रार्या- व्यसनाऽमिघातभयपूर्ववैरसंस्मरणजो भवति मोहः । सर्वेन्द्रियसम्मोहात्तस्याडभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥ दैवोपधातोऽगन्युदकाद्युषद्रवः। व्यसनं पीडादि। तत्कृतोऽभिघात इति केचित् । अभिवातस्तु मर्मप्रहारादिः पृथगेव पुष्कलार्थः ! भावान्तरमपि निभावतामेतीत्थाशयेनाह- 15 भयेति । व्यमिचारिणि च स्थायीभावो यद्यपि विभाव एव। तथाऽपि भयग्रहणं भये मोहस्य बाहुल्यसूचनार्थम्। भ्रमणमनवस्थानं चित्तस्य घूर्गनं तु देहस्य। त प्रतीकार- शून्यस्येत्यनेन मोहस्य प्रागवस्थां किंकर्त्तत्यतालक्षणामपि मोहशब्दवाच्यां दशेयति सर्वे- न्द्रिय सम्मोहादित्यनेनाऽन्तरस्य संवेदनस्य मूढेऽप्यनष्टतां दर्शयन् मोहस्य चित्तवृत्तिरूपता- माह॥१०॥ स्पृतिर्नाम सुखदुःखकृतानां भावानामनुस्मरणम्। स्वास्थ्य जघन्यरात्रनिद्रो- 20 च्छेदसमानदर्शनोदाहरगचिन्ताडम्यासादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तामभिनयेच्छिरःकम्प- नाऽवलोकनभ्रूसमुन्नमनादिभिरनुभावैः । अत्राये। सुखदुःखमतिक्रान्तं तथा मतिविभावितं यथावृत्तम् । चिरविस्मृतं स्मरति यः स्मृतिमानिति वेदितवयोऽसौ ।। स्वास्थ्याऽम्याससमुत्था श्रुतिदर्शनसम्भवा स्मृतिर्निपुणैः । 25 शिर उद्वाहनकम्पैर्भ्रूतक्षेपैः साडभिनेतव्या ॥ सुखदुःखयोः कृतं निष्पतिर्यतस्तेषामित्यनेन स्मृतेरशेषविषयव्यापकतामाह-जघन्यः पश्चिमो रात्रेर्भागः। धातुसाम्यकारीति स्मृतिहेतुर्ययोक्तं रात्रियामस्तुरीयः काल इति। १. श्लोक: ॥ २ शिरोभेद ॥

अर्थालङ्कारनिर्णय: २९३ निद्रोच्छेदोडर्द्वरात्रादावपि। सदशस्य दर्शनं श्रवणं वा। चिन्ता प्रणिधानम्। अभ्यासः पुनः पुनः परिशीलनं अवलोकनमिति सदशस्य । सुखदुःखमिति तज्नकमित्यर्थः । विभा- वितमिति पटुप्रत्ययपरिगृहीतत्वमाह॥ ११ ॥

समुत्पद्यते। तामभिनयेत् प्राप्तानां विषयाणामुपभोगादप्राप्तोऽतीतोपहतविनष्टानामननु- 5 शोचनादिभिरनुभावैः । अत्रार्ये- विज्ञानशौचविभवश्रुतशक्तिसमुद्धवा धृतिः सद्भिः । भयशोकविभावादै रहिता तु सदा प्रयोक्तव्या ॥ प्राप्तानामुपभोगः शब्दस्पशेरसरूपगन्धानाम्। अप्राप्तैश्व न शोको यस्यां हि भवेद् धृतिः सा तु।। 10 विज्ञानं विवेकज्ञानं, श्रुतविभवो बाहुश्रत्यं, शौच।चरणं तपःसेवादि, अधिकस्याडर्थस्य मनोरथाविषयस्य लाभः मनोरथस्य चार्थस्य लाभः । मनोरथ ईप्सितः।मन एव रथः प्राप्त्यु- पायो यस्मिन्। अत्र कस्यचिद्विषयता, ईप्सितलाभे हि धृतो भवति सन्तुष्टत्वात्। कस्यचित् करणता, क्रीडया विनोदमानो दुःखितो पति लभते। कस्यचिदुभयरूपता, विज्ञानश्रुतविभवादे- रिवै प्राप्तानां विषयाणामुपभोगमवलम्व्य यदप्राप्तादीनामननुशोचनं तदादिभिरनुभावैरिति 15 सम्बन्धः । तेन प्राप्तोपनोगपूर्वक्नं सर्वेषानुभावानामित्युक्तं भवति। न तु पृथगनुभावता प्राप्तभोगस्य । अप्राप्तः स्थितोऽपि तस्याSविपयः । अतीतः स्थितोऽपि तद्विषयत्वादपगतः। उपहतो जीर्णादिरूपतां प्राप्तः । विनष्टो ध्वस्तः ॥ १२॥ व्रीडा नाम अकार्यकरणात्मिका गुरुव्यतिक्रमणाSवज्ञानप्रतिज्ञाSनिर्वहणपश्चात्तापा- दिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तां निगूढवदनाऽधोमुखविचिन्तनविलेखनवस्राङ्गलीयकस्पर्शन- 20 नखनिस्तोदनादिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्रार्ये। किञ्चिदकार्य कुर्वाण एव यो दृश्यते शुचिभिरन्यैः । पश्चात्तापेन युतो व्रीडित इति वेदितव्योऽसौ॥ लज्जानिगूढवदनो भूमिं विलिखन्नखांश्च विनिकृन्तन्। वत्राङ्कुलीयकानां संस्पर्श व्रीडितः कुर्यात् ।। 25 अकार्यकरणशब्देन तज्ज्ञानमुच्यते। अकरगीयं मथैवं कृतमित्येवंभूतविज्ञानस्वभावे- त्यर्थः । अत एव स्त्रीबालादेरपूर्वपुरुषसन्निधौ लज्ा दृष्टा, विनाडप्यकार्यकरणात्। अकार्य- करणादात्मा यस्या इत्यन्ये। तत्पक्षे च गुरुव्यतिकरमणादिप्रपञ्चमात्रं यत् पूर्व स्वयं त्यक्तं १. बहुश्रुतत्वम् ॥ २. एतेषु विभावेषु मध्ये ॥ ३. यथा ॥

२९४ कल्पलताविवेके

पश्चात्तापं करोति ततो विवेकवतो लज्जा भवति। पूर्वापरविचारशून्यं मां लोकः कलयतीति विलेखनं भूम्यादेः । शुचिभिरिति उचितकार्यकारिमिरित्यर्थः । अकार्यकारिणां तु मध्ये प्रिय मथैवाकार्य कृतमिति न भवति संवित् । पश्चाद्यस्तापो मानसो विवेक: स हि तदा कृत- स्योत्पुंसनायोगात् केवलं तापयत्येव । विनिकृन्तन् कुर्यादिति नात्र शत्रानुभावयौगपद्यं धारण 5 द्योत्यते किन्तु नखादीनि निकृन्तति वस्त्रादीनि वा स्ृशतीत्येव परमेतत् ॥१३॥

वाक्पारुष्यनिर्भर्त्सनसंप्रहारवधबन्धताडनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः। अत्रार्या। अविमृश्य तु यत् कार्य पुरुषो वघताडनं समारभते। अविनिश्चितकार्यत्वात् स हि खलु चपलो बुधैर्ज्ञेयः ॥ 10 वधताडनमिति। यत् पापरूपं सहसा न करगार्हं तदपीत्यनेनान्यदपि सूचितम्। स खलु चपल इति तेनाडविमृश्याऽपर्यालोच्य कार्यकरणं चापल्यमिति यावत् ॥१४॥

भोजनाच्छादनधनलाभोपभोगांदिभिर्विरभावैरुत्पद्यते। तमभिनयेन्नयनवदनप्रसादप्रियभाषण- कण्टकितपुल किताSश्रुस्वेदादिभभिरनुभावैः। अत्रार्या- 15 प्राप्ये वाऽप्रा ये वा लब्धेडर्थे प्रियसमागमे वाडपि। हृदयमनोरथला भे हर्षः सञ्जायते पुंसाम् ॥ परितोष-इति। पुत्रादिगतस्य हर्षस्य हर्षकारणत्वं वदन् मुनिः सजातीयोडपि भावोऽ न्यगतो भावस्य कारणं भवत्येव। यथा रामगतो निर्वेदचिन्तादिर्लक्ष्मणस्य निर्वेदचिन्ता- द्युत्पत्तौ हेतुरिति सूचयति । अप्राप्य इति असम्भावनीथप्राप्तिके इत्यर्थः । हृदयं यद्त्र 20 वस्तुनि सारभूतं तल्लाभे हर्ष उत्पद्यते। तदथा सुवर्णार्थिनो देशान्तराणि भ्राम्यतोऽनन्तसु- वर्णमूल्यरत्नलाभे मनोरथस्य तु हृदयग्रहणमाङ्गिकेव्यापाराणां व्युदासायेति तु न युक्तं तेषां

र्विभावैरुत्पद्यते। तत्रोत्पातकृतो नाम विद्युदुल्कानिर्घातप्रपतनचन्द्रसूर्योपरागकेतुदर्शनकृतः । 25 तमभिनयेत् सर्वाङ्गस्त्रस्ततावैमनस्यमुखवैवर्ण्यविषादविस्मयादिभिः। वातकृतं पुनर- वगुण्ठनाSक्षिमर्द्दनवैस्त्रसंगूहनत्वरितगमनादिभिः । वर्षकृत पुनः सर्वाङ्गसंपिण्डनप्रधावन- छन्नाश्रैयणादिभिः। अग्निकृतं तु धूमाकुलनेत्रताङ्गसंवेगविधूननातिकान्ताऽपक्रान्तादिभिः। १. आधारभावेन भवनमङ्गानामाङ्गिकव्यापाराः ॥ २. मनोरथविषयेऽधिकरणत्व न घटत इत्यर्थ: ॥ ३. वस्त्रसंवरण ॥४. छादितस्य गृहस्याश्रयणम् ॥

अर्थालङ्कारनिर्णयः २१५: कुञ्जरोद्धमणकृतमपि त्वरितापसर्पणचपलगमनभयस्तम्भवेपथुपश्चादवलोकनविस्मयादिभिः ।

उर्वीपतनवलनपरिवर्त्तितपरिभावितविलापाक्रनदादिभिः। व्यसनकृतं तु सहर्षापक्रमणशस्त्रवर्म- धारणगजतुरगाऽडरोहणसम्प्रधारणादिभिः इत्येषोऽष्टविधो ज्ञेय आवेगः सम्भ्रमात्मकः । 5 स्थैर्येणोत्तममध्यानां नीचानां चापसर्पणैः ॥ अत्रार्ये। अप्रियनिवेदनाद्वा सहसा ह्यवधारितारिवचनस्य। शस्त्रक्षेपत्रासादावेगो नाम सम्भवति । अप्रियनिवेदनोदयो विषादभावाश्रयोऽनुभावोऽस्य। सहसारिदर्शनाच्चेत् प्रहरणपरिघट्टनं कार्यम्। 10 आविष्टहृदयानामेव प्रयोगयोग्यत्वादावेगः सर्वत्र प्रयोगे जीवितमित्याशयेन प्रति- विभावमस्यानुभावभेदेन प्रयोगवैचित्रयं दर्शयति। तत्रोत्पातकृतो नामेत्यादिना।अतिक्रान्ता- पक्रान्ते चार्यौ ताभ्यामपसर्पेदित्यर्थः । उत्क्रान्तमर्यादं भ्रमणमुद्भ्रमणम्। अप्रियश्रवणे कैस्यचिदावेगस्तत्र च शोकानुभावा एवोपर्युपरिपातिनः क्षिप्रगतयश्च पश्चात्तु शोकः, धीरस्य तु प्रथममेव शोक इति श्रीशङ्ककः । तच्चासत्। एवं ह्यावेगस्य स्थायित्वं स्यात् 15 शोकस्य च व्यभिचारिता । तस्मादधीरप्रकृतेः शोक उत्पन्न एव द्वितीय एव क्षणे आवे- गेनाक्रम्यते। धीरप्रकृतेस्तु भवन्नप्यावेगो धैर्येणाSवहित्थोचितेन संव्रियते न तु नोद्धवति। तथा च वक्ष्यति। स्थैर्येणोत्तममध्यानामिति। न च व्यभिचारिसाहचर्यरहिता काचिदपि स्थायिनो दशास्ति। न च स्थायिभित्तिसम्भववन्ध्याव्यभिचारिचित्रस्थितिः। अपसर्पणैरिति। बहुवचनं प्रकारसूचकम् । पलायनादिभिः प्रकारैरित्यर्थः । अपसर्पणं च कुन्जराग्न्यादिकृते 20 आवेगे भूयसा भवतीत्युपात्तम्। अप्रियनिवेदनाद आवेगोऽस्य विषादाश्रयोऽनुभाव इति वदनव्यभिचारिणो व्यभिचार्यन्तरे इत्थं स्थितिर्भवतीति दर्शयति। दर्शितं चैतदादावेवा- स्माभि: सहसेति। पूर्वमनुपलब्धा गमनस्यारेर्दर्शनाद्यदयावेगः सम्भवति तदा प्रहरणपरिघट्टनं चलनं कार्यम् ॥ १६ ॥ जडता नाम सर्वकार्याप्रतिपत्तिः । इष्टाऽनिष्टश्रवणदर्शनं व्याध्यादिभिर्विभावैः 25

अत्रार्या- इष्टं वाडनिष्टं वा सुखदुःखे वा न वेत्ति यो मोहात्। तूष्णीकः परवशगः स भवति जडसंज्ञकः पुरुषः ॥ १. आवेगः ॥ २. अधीरप्रकृतेः । ख. ॥ ३. स्थायि ॥

२९६ कल्पलताविवैके कार्यविषयेऽप्रतिपत्तिरित्यनेन विवेकाभावो जडता। चक्षुर्भ्यामपि पश्यतः श्रोत्रा- भ्यामपि शृण्वत इति दर्शयन् मोहादस्याः स्वरूपान्तरं दर्शयति। अकथनं प्रश्ने कृतेऽप्युत्त- रस्य अभाषणं तु सामान्येन सुहृदादौ वचनस्याप्रवर्त्तनम्। मोहादिति मोहात् पूर्व परतो वा भवतीति सम्बन्धः ॥१७॥ स्तेषामेवा गर्वो नाम ऐश्वर्य-कुल-रूप-यौवन-विद्या-बलादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तमसूयाऽवज्ञा- देवकरन रित्वं

भावैः । भवति चात्र । विद्यावाप्ते रूपादैश्वर्यादथ धनागमाद्वापि। गर्वः स च नीचानां दृष्टचङ्गविचारणैः कार्यः ॥

10 विभ्रमः स्त्रीणां गर्वेऽनुभावस्तस्य लक्षणम्। विविधानामर्थानां वागङ्गाहार्यसत्वयुक्तानाम्। उत्सुक: मदरागहर्षजनितो व्यत्यासो विभ्रमो ज्ञेयः ॥ पयत। मदादेरुपलक्षगत्वाद्वर्वोडप्यत्र गृहीत एव भवति। स चेति चोऽवधारणे। ये पूर्व विद्यादिष्वयोग्यास्तेषां नीचानां तदातौ गर्व एव भवति। भवत्येव च दृष्ट्यङ्गानां च 15 विविधैरेव विकारपूर्वकैः सञ्चारणैरिति। तेन धारावाहितया स तेवां तिष्ठत्युत्तमानां तु तामान

क्षणद्युतिवद् भवत्येवेत्यावेदितमेव ॥ १८ । विषादो नाम कार्यानिस्तरणदैवव्यापत्तिसमुत्थः । तमभिनयेत् सहायान्वेषणोपाय- विचिन्तनोत्साहविवातवैमनस्यादिभिरुत्तममध्यमानाम्। अधमानां तु विपरिबाधनांडव लोकनमुखशोष जिह्वापरिलेह ननिद्राश्वसितव्यानादिभिः। अत्रार्या- 20 दैवादिष्टो योऽर्थस्तदसंप्रात्तौ विषादः स्यात् ॥ वैचित्योपायचित्ताभ्यां कार्य उत्तममव्ययोः । निद्रानिःश्वसितध्यानैरधमानां तु दर्शयेत्। उपायैरप्यनुकानतस्य कार्यस्य अनिस्तरणं फलासम्पत्तिर्यतस्तथाभूता या दैवव्यापत्ते- 25 रदृष्टप्रतिकूलताया विषाद इति वदन् दैवदोषजां सदुपायेम्योडपि फलासम्पर्त्ति विषादस्य विभावत्वेन सूचयति। क्रोधेडयं न व्यभिचारीति केचित्तदसत्। दृश्यते हि रौद्रप्रकृतीनामपि विषाद :- यथा रामाभ्युदये- १. विरोघे।।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २९७

एतत्तु क्षतिमातनोति मनसो यद्वज्रधाराङिते क्रौर्येच्छाप्रणयः प्रवङ्गनखरैः प्राप्तः प्रहस्तोरसि। इति। मनःक्षतिर्हि दौर्मनस्यं विषादानुभावः । ये च प्रवङ्गाः पलायनकशरणाः पशव- स्तेषामेवंविधे क्रौर्येच्छैवानुचिता। किन्तु तदीयः प्रणयो यावदभिलषितवस्तुपरिपूर्णतेति दैवकृतेयं सदुपायेनाऽपि फलासम्पत्तिरित्यनुभाव उक्तः । न चैतद्विषादस्य क्रोधव्यभिचा- 5 रित्वं युक्त्यागमानुभवैर्विरुध्यत इत्यलम् ॥ १९ ॥ औत्सुक्यं नाम इष्टजनवियोगानुस्मरणादिभिर्विभावैः समुत्पधते। तद्दीर्घनिःश्वसि-

इष्टजनस्य वियोगादौत्सुक्यं जायते ह्यनुस्मृत्या ! चिन्तानिद्रांतन्द्रागात्रगुरुत्वैरभिनयोऽस्य ।। 10 उत्सूयत इत्युत्सूशब्देनाङ्कुरादभिमुखीभूतो बीजादिः। ततः प्रतिकृति 'के' केऽणो हुस्वे उत्सुक इति रूंपम् । तस्य भाव औत्सुक्यम् । वियोगग्रहणं विप्रलम्भेऽस्य प्राधान्य ख्या- पंयति। इष्टजनस्यालम्बनता। स्मृतेस्तूद्दीपनत्वमिति स्मरणग्रहणेन दर्शयति। शयना- डभिलाषो विनाऽपि निद्रया भवतीति भेदेनोपात्तः ॥ २०॥

निमीलनसर्वक्रियासम्मोहादिभिरनुभावैः । अत्रान्तरे आ्ये। आलस्याद्दौर्बल्यात् क्लमाच्छूमाचचिन्तनात् स्वभावाद्दा। रात्रौ जागरणादपि निद्रा पुरुषस्य सम्भवति ॥ तां मुखगौरवगात्रपरिलोलननयननिमीलनजडत्वैः । 20 जम्भणगात्रविमर्देरनुभावैरभिनयेत्प्राज्ञ:। दौर्बल्यं व्याध्यादिना क्षीणबलत्वं क्लमो घर्मादिकृतः ॥२१॥ अपस्मारो नाम देवनागयक्षत्रह्मराक्षसभूतपिशाचादीनां ग्रहणाऽनुस्मरणोच्छिष्ट-

क्तव्यः । भवति चात्र ।

कालान्तरातिपातादशूचेश्च भवत्यपस्मारः ॥ १. प्रहस्तोरसि। ख. ॥ २. मनःक्षतिरूपम् । मनःक्षतिलक्षणः । ख. ॥ ३८

२९८ कल्पलताविवे के

सहसा भूमौ पतनं प्रवेपनं वदनफेनमोक्षश्च। निःसंज्ञस्योत्थानं रूपाण्येतान्यपस्मारे । मिति कि

देवादिभि: पिशाचाद्यन्तैर्ग्रहैर्यदनुस्मरणमधिष्ठानाय। हीनसत्वो वा तान् स्मरन्नप- उत्साहा

स्मारी भवति। ग्रहणं तु प्रतीतम्। अशुचेः सतः कालान्तरातिपातश्चिरावस्थानम्। 5 धातूनां वातपित्त लेष्मणां वैषम्ये सति बुद्धिस्थाने समावृते सत्यपस्मारो यदाहुस्तंच घीसत्त्व- सच्व

संप्लवात् ॥ २२॥ सुप्तं नाम निद्रासमुत्थम्। तदुच्छवसितनिःश्वसितसन्नगात्रताऽक्षिनिमीलनसर्वे- सव न्द्रियसम्मोहस्वप्नायितादिभिरनुभावैरभिनयेत्। भवति चात्र। निःश्वासैः सोच्छवासैर्मन्दाक्षिनिमीलनेन निश्चेष्टः । द टका 10 सर्वेन्द्रियसम्मोहात् सुप्तं स्वप्नैश्च युञ्जीत ।। मित्य 1111 निद्रासमुत्थमित्यनेन निद्राया एव गाढावस्था सुप्तमिति दर्शयन्निन्द्राया विषयेभ्य जाना पम्य उपरिरंसात्मकत्वं स्वरूपमाह-स्व्रप्नायितम् इति प्रलपनमिति लोके प्रसिद्धं, स्वप्नादसाधारण- स्या रण- तात्कालिकविषयज्ञानाद्भिन्नमेव। स्वप्नस्य अथितं प्रतीतिर्यतः स्वप्ने ह्यनुस्मरन् किश्चित्तथा तथा प्रलपति प्रलापाच्च तस्य तथा स्मृतिरनुगीयते लोकैः ॥ २३॥ चव

15 विबोधो नाम निद्राछेदाहारविपरिणामस्वप्नान्तशब्दस्पर्शादि भिर्विभावैरुत्पद्यते। तं या

आहार विपरिणामाच्छन्दस्पर्शादिभिश्च सम्भूतः । प्रतिबोधस्त्वभिनेयो जम्भणवदनाक्षिपरिम दैः ॥ निद्राया नियतमर्यादावशादाहारपरिणामादिना विनाऽपि छेदो भवतीति पृथग् वथग 20 निद्राच्छेद उक्तः । स्वप्नस्य योऽन्तः परिसमाप्तिः । शब्दादयस्तद्रता एवेति घण्टुकः । बाह्या एवेति युक्ततरम् ॥ २४॥ अमर्षो नाम विदयैश्वर्यधनबलाधिकैराक्षिप्तस्यापमानितस्य वा समुत्पद्यते। तं शिरः-

आक्षिप्तानां सभामध्ये विदयैश्वर्यबलाधिकैः । 25 नृणामुत्साहसम्पन्नो ह्यमर्षो नाम जायते।। उत्साहाव्यवसायाभ्यामधोमुखविचिन्तनैः । शिरःप्रकम्पस्वेदाधैस्तं प्रयुञ्जीत पण्डितः ।I

१. सुप्तस्य ॥ २. वैषम्यम् ॥ ३. ज्ञापको हेतु: ।

अर्थालङ्कारनिर्णयः २९९

अमर्ष इति। प्रतिकरणेच्छारूपोडयं क्रोधादन्य एव। ध्यानं निर्लक्षतयाऽवस्थान- मिति चिन्तातो भिद्यते। उत्साहसम्पन्न इति निरुत्साहानां प्राकृतानां न भवतीत्यर्थः । उत्साहाऽध्यवसायशब्देन तदनुभावाः ॥२५॥ अवहित्थं नाम आकारप्रच्छादनात्मकम् । तच्च लज्ाभयगौरवजैहचादिभिर्वि- भावैरुत्पद्यते। तस्यान्यथाकथनावलोकितकथाभङ्गकृतकधैर्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः। 5 भवति चाऽत्र- धार्ष्टचजैहचादिसम्भूतमवहित्थं भयात्मकम् । तच्चागणनया कार्य नातिचोत्तरभाषणात् ।। आक्रियते बहिः प्रकाश्यते चित्तवृत्तिर्यैस्तेषां भ्रविकारमुखरागादीनां संवरणमाच्छा- दनकारि यच्चित्तवृत्तिरूपं तदवहित्थ न बहिस्थं चित्तं येनेति निरुक्तं पृषोदरादित्वाच्च रूप- 10 मित्याहुः। जैहचमगोपनीयेऽपि गोपनेच्छाकुटिलाशयत्वम्। प्रगल्भो ह्याकारं संवरीतुं जानातीति धाष्टर्यग्रहणम् । सलज्ोऽपि ह्यप्रगल्भो न जानाति तेन धाष्टर्य सर्वविसावेष्व- डस्याऽनुयायीति मन्तव्यम् । अगणना तस्यार्थस्यावलेपेन स्थापनम् ॥ २६ ॥ अथोग्रता नाम चौर्याभिग्रहणनृपापराधा सत्प्रलापादिभिर्विभावैरुत्पदयते। तां च वध बन्धताडननिर्भर्त्सनादिभिरनुभावैरभिनयेत्। भवति चाऽत्र- 15 चौर्याभिग्रहयोगान्नृपापराधात्तथोग्रता भवति। वधबन्धताडनादिभिरनुभावैरभिनयस्तस्याः ॥ चौर्यमुपलक्षणमकार्याणां तन्निमित्तं गृहीते जने राजादीनामौग्यं निर्दयत्वम्। एवं राजन्यपेराध्यत्यसत्प्रलापिनि मिथ्यादोषवादिनि ॥२७॥ मतिर्नाम नानाशास्त्रचिन्तनोदपोहादिभिर्विभावैरुत्पय्ते। तामभिनयेच्छिष्योप- 20 देशार्थविकल्पनसंशयच्छेदनादिभिरनुभावैः। भवति चाऽत्र- नानाशास्त्रार्थनिष्पन्ना मतिः सञ्जायते नृणाम् । शिष्योपदेशार्थकृतस्तस्यास्त्वभिनयो भवेत् । मतिरिति। अपूर्वप्रतिभानरूपा। ऊहापोहावन्वयव्यतिरेकप्रत्ययौ विधिनिषेधविषयौ वा सम्भावनाप्रत्ययौ। नानाशास्त्राणां योऽर्थः प्रयोजनं विवेकलाभस्ततः सम्पन्ना जाता 25 शिष्योपदेशलक्षणेन प्रयोजनेन ये देहविकारा भत्क्षेपादयस्तैरस्या अभिनयः ॥२८।। व्याधिर्नाम वातपित्तकफसन्निपातप्रभवस्तस्य ज्वरादयो विशेषाः ।ज्वरस्तु द्विविधः । सशीतः सदाहृश् । तत्र सशीतः प्रवेपितसर्वाङ्गोत्कम्पनहनुचलनास्यविकूणनमुखशोषण- १. औध्यमति योगः ॥ २. जने ।।

३०० कल्पलताविवे के

रोमाञ्चाश्रुपरिदेवितादिभिरनुभावैरभिनेयः। सदाहस्तु विक्षिताङ्गकरचरगभूम्यभिलाषाऽनुलेपन- गात्र_व्य शीताभिलाषपरिदेवितोत्कुष्टादिभिः । ये चान्ये व्याधयस्तेऽपि मुखविकूणनगात्रस्तम्भरत- नादिभिस नितोत्क्रुष्टवेपनादिभिरभिनेयाः । अत्र श्लोक :- समासतस्तु व्याधीनां कर्त्तव्योडभिनयो बुघैः। 5 स्रस्ताङ्गगात्रविक्षेपैस्तथा मुखविकूणनैः ॥ ज्वरस्य सर्वव्याधिमध्ये प्रधानत्वादुपादानम् । मदनविकारे च ज्वरस्य सम्भवात्। म्पक व्याधिसमये च या तत्तदूत्याधिसमुचिता व्याधिमतश्चित्तवृत्तिः सैवेह व्याधिशब्देन विवक्षिता। का व्याधिसन्निवौ हि चित्तं न स्वरूपेणावतिष्ठत इति ॥ २९॥ उन्मादो नाम इष्टजनवियोगविभवनाशाSभिघातवातपित्त लेष्मप्रकोपादिभिर्विभावैः

नृत्तगीतपठितभस्मपांस्ववधूलननिर्माल्य चीरघटवक्तशरावाभरणस्पर्शनोपभोगैरन्यैश्वाव्यवस्थित- चेष्टाकरणादिभिरनुभावैः। भवति चाऽत- इष्टजनविभवनाशादभिघाताद्वातपित्तकफकोपात्। विविधाच्चित्तविकारादुन्मादो नाम सम्भवति ॥ 15 अनिमित्तहसितरुदितोपविष्टगीत प्रधावितोत्कुष्टैः । अन्यैश्र विकारकृतैरुन्मादं सम्प्रयुञ्जीत ॥ इष्टजनवियोगादुत्तमस्यापि विप्रलम्भे भवत्युन्मादः पुरुरवस इव । विभवनाशात्व- नुत्तमस्य । भवनशोके व्यभिचारी। अत एवानुभावाः प्रेकृत्यौचित्येन विभजनीयाः । चित्तं विकरोतीति चित्तविकार इति टीकाकाराः। भट्टतोतस्तु। चित्तस्य यो विकारो विकीर्णता 20 एकत्राविश्रमणमनिश्चये सति तत उन्मादो भवतीति। तथाहि- पुरुरवसो झटिति प्रियामपश्यतस्तेन्निमित्तं च किञ्चिदप्यलभमानस्योन्मादः । एतदेव हि प्रतिजागरितं कवि- कुलचक्रवर्त्तिना तिष्ठेत् कोपवशादित्यादिना। अनिमित्तता प्रसिद्धनिमित्ताभावात्। व्याधावन्तर्भूतोडप्युन्मादो विप्रलम्भादौ प्रयोगसौनदर्यविचित्रचेष्टाभिः करोतीति पृथगुपात्तः । एवमपस्मारे वाच्यम् । स हि बीभत्सभयानकादेर्वैचित्र्यावहः ॥ ३०॥ 25 मरणं नाम व्याधिजमभिघातज च। तत्र यद्दोषवैषम्यगण्डपिटक्वरविचर्चिकादिभि- रुत्पद्यते तद् व्याधिप्रभवम्। अभिवातजं तु शस्त्राहिदंशविषपानश्चापदगजतुरगरथ- यानपातविनाशप्रभवम्। एतेष्विदानीमभिनयविशेषान् वक्यामः । तत्र व्याधिजं विषण्ण- १. उत्तममध्यमाधमरूप ख एव॥ २. प्रियादर्शन ख॥ ३. कालिदासेन । ४. वातादीनाम् ॥ ५. अवयवानाम् ।।

अर्थालङ्कारनिर्णयः ३०१

गात्रं व्यायताङ्गविचेष्टितं निमीलितनयनं हिक्काश्वासोपेतमनव्रेक्षितपरिजनमव्यक्ताक्षरकथ- नादिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्र ्लोकः । व्याधीनामेकभावो हि मरणाभिनयः स्मृतः ।

अभिघातजे तु नानाभिनयविशेषाः । यथा शस्त्रकृते तावत् सहसा भूमिपतनविक- 5 म्पनस्फुरणादिभिरभिनयः प्रयोक्तयः । अहिदष्टे विषपीते वा नानाविषवेगाः । यथा- कार्श्यवेपथुदाहहिक्काफेनस्कन्वभङ्गजडतामरणानीत्यष्टौ विषवेगाः। अत्रानुवंश्यौ श्लोकौ भवतः । कार्श्य तु प्रथमे वेगे द्वितीये वेपथुं तथा। दाहं तृतीये हिकां च चतुर्थे संप्रयोजयेत् ।। 10 फेनं च पञ्चमे कुर्यात् स्यात् पष्ठे स्कन्धभञ्जनम्। जडतां सप्तमे कुर्यात् अष्टमे मरण तथा॥ श्वापदगजतुरगरथोद्गवं तु पशुयानपतनजं वाडपि। शत्र्रकृतवत् कुर्यादनपेक्षितगात्रसञ्च्ारम् । इत्येतन्मरणं प्रोक्तं नानावस्थान्तरात्मकम । 15 प्रयोक्तव्यं बुधैः सम्यक यथाभावाङचेाट्टतैः ॥ व्याधीनामेकभाव इति। एकत्वेन तुल्यत्वेन भवनमित्यनेन सर्ोम्यो व्याधिम्यो मेरणं भवदेकरूपत्वेनैवाभिनीयत इत्युक्तं भवति। यदि वा व्याधीनां यदेकत्वेन निष्प्रति- दन्द्वित्वेन भावनमनेन व्याधिना न मे निवर्त्तितव्यमित्येवं रूपं चित्तं तदेव मरणमभिनीय- मानमुच्यते। स एव हि प्राणानां त्यागः। तेन त्रियमाणावस्थैव चित्तवृत्तिरूपेह विवक्षिता 20 न तु मृतावस्था। तत्राऽनुभावादेरभावात् । विषण्णानि च तानि अत एव निश्चेष्टानि गात्राणि तैः। इन्द्रियैर्वर्जितोऽभिनय इति सर्वेन्द्रियसम्मोहमाह। विषं पीतमनेनेति समासः । जातिकालसुखादिम्य इति निष्ठातस्य परनिपातः ॥ ३१ ॥

महाभैरवनादाघैस्न्नासः समुपजायते । स्रस्ताङ्गाक्षिनिमेषैश्च तस्य त्वभिनयो भवेत्॥ भीरून् जनान् त्रासयतीति भैरवः । शेष इत्यण । झटिति विधूननकारी चमत्कृति- . १. विभाव, स. एव ॥ २ सामान्याSभिनयम् ॥ ३. प्रकर्षेण लीनता॥

३०२ कल्पलताविवेके

स्वभावस्त्रासो भयात् पूर्वापरविचारपूर्वकादन्य एवेत्यक्षिनिमेषैरिति बहुवचनेन सूचयति ।।३२।। अ०

वितकों नाम सन्देहविमर्शविप्रत्ययादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तमभिनयेद्विहृत- वस्थाविशेषे विचारित प्रश्नसम्प्रधारणमन्त्रसंगूहनादिभिः । भवति चात्र- द्विज्ञेया एतज विचारणादिसम्भूतः ससन्देहो नयात्मकः । भावानाम् 5 वितर्कस्त्वभिनेयोऽसौ शिरोभरत्क्षेपकम्पनैः ॥ सम्बन्धनाय

सन्देहः किञ्चिदित्युभयावलम्बी प्रत्ययः संशयरूपः । विमर्शो विशेषप्रतीत्याकाङ्का- व्यपदेरुना

त्मिका इच्छा। बाधकप्रमाणेन पक्षान्तराभावप्रतीतिमात्रं विप्रत्ययः । विप्रतिपत्तिर्वा। रूपता

एभ्योऽनन्तरं भवितव्यताप्रत्ययस्वभाव एकतरपक्षरैथिल्यदायी पक्षान्तरं तुल्यकक्ष्यभावाच्च्या- स्थितोड

वयन् उन्मग्नतामन्यस्य दर्शयंस्तर्कः। स च संशयात् पृथगेव संशयेन तत्त्वबुभुत्सादिरूपस्य स्थायिे

10 विमर्शादेः स्वीकारेऽपि कविशिक्षार्थ भङ्क्त्वा निरूपणम्। अन्ये तु धर्मिणि सन्देहो धर्मे तु विमर्शो भ्रान्तिज्ञानं विप्रत्यय इत्याहुः। विहृतेति धिया कार्यकलापानां पुनः पुनस्याग- स्थायिभाज

प्राप्ती विवक्षिते। मन्त्रसङ्गहनग्रहणेनाऽस्यावहित्थेन तुल्यस्थायिकतामाह। विचारणा- स्थायिनारि

पौर्वापर्यादिपरामर्शः । आदिग्रहणेन बाधकप्रमाणादि तेतो हयेकपक्षस्य शैथिल्यं जायत इति अ

विचारणादिपूर्वक इत्युक्तम्। नयस्य षाड्गुण्यप्रयोगस्यात्मा, यतः अन्यपक्षबलवत्त्वगतात् स्युरित्यय:

15 सम्भावनाप्रत्ययादेव हि सर्वो नीतिप्रयोगः । तथा च-दैवमचिन्त्यं पुरुषकारस्तु चिन्त्य भावादित्र

इति वदन् चाणक्याचार्यस्तर्कपूर्वकमेव समस्तं व्यनहारमाह। उक्तं च भट्टतातेन। केवलमत शक्ति सम्भावनाप्रमाणो हि तीक्ष्णप्रज्ञोऽपि यद् वदेत्। मा गा व्याप्तं नभोडम्भोदैरम्बुभारानतैरिति ॥ वीरो

प्रताप एतदुपसंहरति ॥ ३३ ।। त्रयस्त्रिंशदमी भावा इति त्रयस्तरिंशदमी इति। अन्येषां प्रयोत्त 20 त्वत्रैवान्तर्भावः । तद्यथा दम्भस्यावहित्थे। उद्देगस्य निर्वेदे। क्षुत्तष्णादेर्ग्लानौ। एवमन्यदप्यूह्यम्। अपरे मन्दतमम तु मन्यन्ते कः खलु चित्तवृत्तीर्गणयितुं समर्थः । गणने वा तार्किकतर्कितात्मगुणनवकेन दिभिरस

द्वयमेदेन वा सर्वसङ्ग्रहे किमियता। अथ कविनटशिक्षार्थमेतावतो निरूपणमपरे तर्हिं सित चा 25 वक्तव्या एव। उक्ता एव वा सामान्याभिनये मुनिना पुरुषप्रमदागतभावचेष्टालङ्कार- निरूपणेन। इहाडपि विभावाऽनुभावगणनायां सूचिताः । तथा हि-ग्लानौ क्षुत्तृष्णयोरमि- धानं विभावत्वेन केवलमतिप्रसिद्धत्वात्। कविनटोपयोगिलक्षणमेषां नातीवोपयुज्यत इति न लक्षिताः ।

१. अनेन भवितव्यमिति ॥ २. तर्वात् ख एव ॥ ३. वितर्क ॥ ४. भरताध्यायभेदे ॥ एव

अर्थालङ्कारनिर्णयः ३०३

अन्ये त्वाहुः इयतामेव प्रयोगे सौन्दर्य भवति। तथा ह्येतावत्स्वेव सहचारिष्व- वस्थाविशेषेषु प्रयोगे प्रदर्शितेषु स्थायी चर्वणयोग्यो भवति। एके तु मन्यन्ते एते ताव- द्विज्ञेया एतज्ज्ञानदिशा त्वन्येषां लक्षणमूहचमिति। रसकारणत्वेन इति रसजनकत्वेन। भावानाम् इति रत्यादीनाम्। चित्ततृत्यात्मकत्वादू इति व्यभिचारिषु स्थायिनि च सम्बन्धनीयम्। न सह इति क्रमभावित्वाच्चित्तवृत्तिविशेषाणाम् । स्थायी तु इति स्थायि- 5 व्यपदेशभाक् पुनरनुपचित एव स्थायीत्यर्थः । अनुकार्ये इति मुख्यवृत्या रामादौ रामादि- रूपतानुसन्धानवशान्नर्त्तकेऽपीत्यर्थः । विभावाद्ययोग इति। किल स्थाय्येव वासनात्मतया स्थितोऽवगम्यमानो विभावादिभिः संयुक्तो रसः इतश्च विभावादिभिः संयोगात् प्राक् स्थायिनो विभावादि लिङ्गं विनाऽवगतिरपि कथमित्येको हेतुः १ । अपि च स्थाय्येव विभावादिभिरुपचितो रस इति स्थाय्यनुवादेन रसविधेयतायां 10 स्थायिभावाः पूर्वमभिधेयाः स्युः। अथ चादावेव रसानामुद्देशो लक्षणं चाऽभिहितं पश्चात्तु स्थायिनामिति द्वितीय: २। अन्यच्च स्थायिनां ये विभावादयोडभिहितास्तैरेव योगे स्थायिनः स्फीता भवेयू रसा स्युरित्यर्थः । अयोगे तु स्थायिन एवेति कि रसावस्थाऽपरपर्यायायां स्फीतदशायां पुनर्वि- भावादिप्रतिपादोन। इतश्च स्थायिरसानामुपभयेषामपि विभावादयः प्रतिपादिताः। 15 के-रनेकेषां लेरेनापरेषां विस्तरेण इति। तथा ह्यत्साहो नामोत्तमप्रकृतिः । स चाविषाद- शक्तिशार्यादिनिविभावैरुत्पद्यते। तस्य धर्यत्यागवैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । वीरो नौमोत्तमप्रकृतिरुत्साहात्मकः । स चासम्मोहाध्यवसायनयविनयबलपराक्रमशक्ति- प्रतापप्रभावादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तस्य धैर्यस्थैर्यत्यागशौर्यवैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्य इति तृतीयः ३। 20 इतरच्चानुपचितः स्थायी स्थाय्येव तूपचितो रस इत्युच्यमाने एकैकस्य स्थायिनो मन्दतममन्दतरमन्दत्वादिविशेषापेक्षया आनन्त्यापत्तिः। रसस्याऽपि तीत्रतीवतरतीत्रतमत्वा- दिभिरसङ्ख्यत्वप्रसक्तिरिति चतुर्थः ४ । अथोपचयकाष्ठां प्राप्त एव रस इत्युच्यते, तर्हि स्मितमथ हसितं विहसितमुपह- सितं चापहसितमतिहसितमिति षोढात्वं हास्यरसस्य कथं भवेदिति पञ्चमः ५। 25

अपरं चोत्तरोत्तरप्रकर्षतारतम्यवशेन । प्रथमे त्वभिलाषः स्याद् द्वितीये त्वर्थचिन्तनम्। अनुस्मृतिस्तृतीये तु चतुर्थे गुणकीर्त्तनम्॥ १. भरते। ख. ॥ २. एतस्य व्याख्या ॥ ३. स्थायिनाम् ख. एव ॥ ४. रसानाम् ख एव ॥ ५. लक्षणान्तरम् ॥

३०४ कल्पलताविवेके उद्देगः पञ्चमे ज्ञेयो विलापः षष्ठ उच्यते। उन्माद: सप्तमे ज्ञेयो भवेद् व्याधिरथाष्टमे। नवमे जडता प्रोक्ता दशमे मरणं भवेदिति ।। दशावस्थः कामोऽभिहितः । तत्राऽपि प्रत्यवस्थमुत्तरोत्तरप्रकर्षतारतम्यसम्भवात किय म्भव : कामावस्थासु दशस्वसङ्ख्याताः शृङ्गाररसरतिभावादयः प्रसजेयुरिति षछठः ६ । कथा 5 किञ्च रसभावानामुत्तरोत्तरक्रमेण प्रकर्ष एव प्रसज्यते। अथ च शोकक्रोधादीनां शेना घा कालवशात् कारगवशाच्च विपर्येयो दृश्यत इति सप्तम इति सप्तहेतवः । यदि वा प्रथमो प्रात प्र द्वितीयस्य हेतोर्हेतुरिति षडेत। तदानीं हि द्वितीयस्य हेतोरित्थं व्याख्यापूर्वमिति विभा- 19 वाद्ययोगावस्थायां रत्यादीनां रत्यादिशब्दैरभिधेयता काव्ये प्रसजतीति। तस्मादिति यस्मा- लोलटप्रभृतिव्याख्यानमसमीचीनं तस्मादन्यथा व्याख्यायत इत्यर्थः । अनुकर्तृस्थत्वेन 10 इति नटस्थत्वेन। लिङ्ग इति लिङ्गबलं हेतुसामर्थ्य गम्यगमकभावलक्षणः संयोगः सम्बन्ध- स्तस्मात्। प्रतीयमान: इति। अनुमीयमानोऽपि वस्तुसौन्दर्यबलाद्रसनीयत्वेनाऽन्याऽनु- मीयमान विलक्षणस्तेत्रासन्नपि सामाजिकानां चर्व्यमाण इत्यर्थः । स्थायीभावः इति। का स्थायित्वेन सम्भाव्यमानो रत्यादिर्भावः । अनुकरणरूपत्वाद् इति अनुकार्यगता हि TT चित्तवृत्तिरनेकस्वभावा विभाव्यते अनुकरणरूपा तु परमास्वादरूपैवेत्याशयः । काव्य इति। तट ददि 15 सेयं ममाङ्गेष्वित्यादिकाव्यबलात्। ननु वाडवेनेत्यादि काव्यबलादपि स्थाय्यवगतिः गति सम्भवति, तत्कथं विभावादीनां त्रयाणामेव हेतुत्वमुक्तं ननु स्थायिनोपीत्याह। स्थायी तु प्र इति। अनुसन्धेयः इति अनुसन्धातुं शक्यः । वाडवेनेव इति । अस्य पूर्वमर्द्म्। विवृद्धात्माप्यगाधोऽपि दुरन्तोऽपि महानपि। एतद्वाक्यं केत्यारावणे रामेण स्वशोकस्याडभिधायकमुक्तं नाभिनयः । शोकेन क 20 कृतः इति। अस्योत्तरमर्द्धम् । हृदयस्फुटनभयातै रोदितुमभ्यर्थ्यते सचिवैः। इदं तापसवत्सराजे विनीतदेववाक्यमुदयनगतं शोकमभिदधाति नामिनयः । एतद् व्यतिरेकेणाह भाति पतितो लिखन्त्यास्तस्या वाष्पाम्बुशीकरकणौघः । 25 स्वेदोद्रम इव करतलसंस्पर्शादेष मे वपुषि।। अत एक इति। यतः काव्यबलादपि स्थायी नावगन्तुं शक्यते। भिन्नविभक्ति- कमपि इति। आस्तां विभावानुभावव्यभिचारिस्थायिसंयोगादित्येकविभक्तिकत्वेन १. नटे॥ २. नाटके॥।

अर्थालङ्कारनिर्णयः ३०५

भिन्नविभक्तिकमपि स्थायिना रसनिष्पत्तिरिति स्थाय्येव रसीभवतीति वेत्येवंरूपतया। तेन इति। यतः प्राक्कथमपि न स्थायी प्रतीयते। विभावादियोग एव ह्यनुकरणरूपः स प्रतीयते। अत एव शङ्गारो नाम रतिस्थायिभावप्रभव उज्ज्वलवेषात्मक इति तल्लक्षणं समीचीनम्। अर्थ- क्रिया इति। तेन स्थाय्यनुकरणरूपो रस इति नानुपादेयमित्यर्थः । न च स्फुरन्ननुभवः कथञ्चित् पर्यनुयोक्तुं शक्य इत्याह- न च इति। नत्तेक एव इति। सुखित्वधर्मेण सद- शेनाभेदोपचाराद् राम एवायमित्यर्थो लभ्यते। अयं न सुखी इति अयं न राम इत्यर्थः 5 प्रतिभातीति। सन्देहस्तत्सदृश इति रामः स्याद्वा न वायमित्येषोऽपि सन्देहार्थो व्या- खयेयः । तत्त्वनर्त्तक एव सुखीति। अयमेव राम इति च विपर्ययोडयं न सुखीति धीरिति यः सुखीत्यादिना व्याख्यातम्। नासौ इति। न पुनरसावेवाडयं राम एवायमिति प्रती- तिरस्ति। अनेन सन्देहविपर्ययावपि व्यवच्छेदौ सङ्गहेते। विरुद्धा इति । विरुद्धा सन्दे- हाद्यात्मिका। अविवेचित इति असंवेदितानेकरूपताप्रतिभासः । रोमाञ्च- इति। 10 सात्विका अनुभावाः । भुजाक्षेप-इति आङिकाः । भ्रूक्षेप इति उपाङ्गिकाः । तैः इति कृत्रिमत्वेन गृहीतैः । कारणान्तर इति प्रसिद्धाद्रतिलक्षणात् कारणाद्रत्यनुकरणं नाम कारणान्तरम्। तत्प्रभवाश्वेदनुभावाः स्युस्तथैव च विशेषविदा यदि विज्ञायेरन् तदा रत्यनुकरण- लक्षणस्य वस्त्वन्तरस्यानुमानं समञ्जसं स्यात्। न चैवं तत्कथमिव रत्यनुकरण- 15 प्रतीतिः । अविशेषविदा च तथाविधानुभावदर्शने रतिरेवानुमीयते । तच्च मिथ्याज्ञानमेवे- त्यर्थः । यथा इति। गोमयप्रभवाद वृश्चिकाद्वोमयस्यैवानुमानं, वृश्चिकप्रभवाद्वा तस्माद वृश्चिकस्यैव युक्तमिति सुशिक्षित पक्षे दृष्टान्तोडयम्। अन्यद् वृश्चिकप्रभवाद् वृश्चिकाद्रोमयस्या- नुमानं मिथ्याज्ञानमेवेति। यत्राऽपि इति। अकृत्रिमत्वग्रहणपक्षोऽयम्। नैतावता इति। क्रुद्वेन सदशो नट इति हि सादृश्यमात्रं तत् न तु क्रुद्धानुकारो नटः क्रोधानुकारो 20 वा रौद्रः कश्चिद्वस्तुभूत इत्यर्थः । तथा प्रति इति अस्येयमिति यो न सम्बन्धप्रतीत्युत्पा- दहेतवः [तुः?]। तस्यैव इति। स्थायिन एव। अस्मिन् इति। अस्मिन्नटेडयं स्थायी। उक्तम् इति जडत्वेनेत्यादिना। नाऽपि वास्तु इति तृतीयः पक्षः । अन्यथाऽपि इति। सदशकरणार्थत्वं परिह्वत्यानुसरणार्थत्वेनाडपि । तदनुकारेऽपि च इति। तच्छब्देन रतिः परामृश्यते। अभ्युपगमोडयम्। अनुकरणरूपत्वादेव च नामान्तरं प्रवर्त्तत इति हि 25 तत्रभवन्तः । ततश्च रत्यनुकारे कान्तवेषगत्यादयोऽप्यनुकार्याः। अनुकरणरूपत्वे च तेषां कृतानि नामान्तराणि यस्ते व्यपदिश्यन्ते मुनिवचनेषु तावन्नोपलभ्यन्त इति भावः । तत्र यदि इति। अनेन ग्राह्य इत्यन्तेन परोक्तस्य सामान्येनायमर्थो यथा हरितालादि- १ .; शंकुक ख एव ।। ३९

३०६ कल्पलताविवेके संयोगाद्गोप्रतीतिस्तथा विभावादिसंयोगाद्रतिप्रतीतिः। विशेषेण त्वयं यथा सन्निवेशविशेषा- वृत्तिऐेटन 1N2 वस्थितहरितालादिसंयोगाद्गवानुकारप्रतीतिस्तथा विभावादिसंयोगाद्रत्यनुकारप्रतीतिरित्येव- द्वितीशोडेत मथद्वयं मनसि परिकल्प्य घटमानसंयुज्यर्थविषयनिर्विशेषणहरितालादिशैक्तिप्रदर्शनेन प्रथमपक्षं काव्यस्य पक्षं मूलत एव निरस्य यथावस्थितदष्टान्तवस्तुतत्वविवेकपुरःसरं दृष्ान्तदार्टान्तिकवैषम्योपदर्शनेन योऽनुभव नेन 5 द्वितीयमपि पक्षमधिक्षिपतीति। सिन्दूरादिभिः इति हरितालस्य वा सिन्दूरस्य वा मुख्यत्वं विद्धसर पत्व भवतु न काचित्क्षतिः । नैवम् इति। यथा सिन्दूरादिसमूहविशेषो गोसदृशताप्रतिपत्तिविषयो भूतार ाया न तथेत्यर्थः । तेन इति। स्थायिभावान् सत्त्वमुपनेष्यामः । स्थाय्येव तु रसीभवेदित्यादिषु मुनिवचनेषु विरोधो मा भूत् । प्रामाणिकजनश्च दूषणाविष्करणामौखर्येण मा बाध्यतामिति सामग्रीलक्षणकारणोपचारःस्थायिलक्षणकार्ये साङ्ख्यदग्दुर्विदग्धेन येन विधीयते तस्यैवं- 10 विधसाहसविधातुः किमाचक्ष्महे इत्यर्थः । तन्त्र-इति नाटयतन्त्रम्। रसो न प्रतीयत इति रसस्य प्रतीत्यभिव्यक्ती मुख्यतया उत्पत्तिश्चोपँचारेण भट्टतोतस्याभिमता। एष एव च पक्षो यथोपाध्यायं शिष्या इत्यौचार्यस्याऽनुमतोडत एव च प्रतीत्यादिव्यतिरिक्तश्र संसारे को भोग इत्यादिना तत्र तत्र रसस्य प्रतीत्यादिकमाचार्यः स्वयं व्यवस्थापयिष्यतीति हति ! नि शङ्ककादिमतनिरसनानन्तरमुपाध्यायमतं न प्रदर्शितम्। पाध्या 15 करुणे दुःखित्वम् इति। ततः करुणप्रेक्षासु पुनरप्रवृत्तिर्भवेदित्यर्थः। किश्व इदान रामादिचरितमयात् काव्यादसौ प्रतीयते। ततश्व स्वात्मगतत्वेन प्रतीतौ स्वात्मनि रस- स्योत्पत्तिरेवेत्यभ्युपगतं स्यात्। सा चायुक्ता इत्याह। न चसा इति। अविभावत्वाद् मात्र इति सामाजिकं प्रतीत्यर्थः । न च स्वकान्तास्मरणं मध्ये संवेद्यत इत्याह-स्व्रकान्ता ग्रता इति। कान्तात्वं साधारणं वासनाविकाशहेतुर्विभावतायां प्रयोजकमिति चेद्देवतावर्णनादौ 20 तदपि कथमित्याह- देवतादौ इति। समुद्र-इति। अलोकसामान्यानां च रामादीनां ये समुद्रसेतुबन्धादयो विभावास्ते कथ साधारण्यं भजेयुः । न चोत्साहादिमान् रामः स्मर्यतेऽननुभूतत्वादित्याह-न च तत्वतः इति। सरसता इति रसोपजनः । दूषणम् इति जातावेकवचनम्। तेन स्वगतपरगतत्वविकल्पपुरःसरं करुणे दुःखित्वं स्यादित्यादीनि दूषणानीत्यथः । 25 तस्माद् इति। यतो न प्रतीयते नोत्पद्यते नाभिव्यज्यते काव्येन रसः। किन्त्वन्य- प्र शाब्दवैलक्षण्यं काव्यात्मनः शब्दस्य त्र्यंशताप्रसादात्। तत्राऽभिधायकत्वं वाच्यविषयं स्त भावकत्वं रसादिविषयं भोगैकृत्वं सहृदयविषयमिति त्रयोंडशभूता व्यापाराः । तत्राभिधा- स्ट भागो यदि शुद्धः स्यात्तत्तन्त्रादिभ्यः शास्त्रन्यायेम्यः शलेषाध्यलङ्काराणां को भेदः । १. निवत्त्यर्थ ख एव । २. निर्वर्तनरूप ॥ ३. चर्वणयोत्पत्तिर्यतः ॥ ४. अभिनवगुप्तस्य ।I ४. 11 ५ शास्त्राख्यायिकादि ॥ ६. काव्यस्य ॥ ७ यदि रसविषयं भावकत्वं न. स्यादित्यर्थः ॥

अर्थालङ्कारनिर्णयः ३०७ वृत्तिभेदवैचित्र्यं चाकिञ्चित्करम्। श्रुतिदुष्टादिवर्जनं च किमर्थम्। तेन रसभावनाख्यो द्वितीयोडपि व्यापारो यद्शादभिधापि विलक्षणैव। तच्चैतद्धावकत्वं रसान् प्रति यत् काव्येस्य तद्विभावादीनां साधारणत्वापादनं नाम। भाविते च रसे तस्य भोगो योऽनुभवस्मरणप्रतिपत्तिम्यो विलक्षण एव द्रुतिविस्तरविकाशनामा रजस्तमोवैचित्र्यानु- विद्धसत्त्वमयनिजचित्स्वभावनिर्वृतिविश्रान्तिलक्षणः परव्रह्मास्वादसविधः स एव च प्रधान- 5 भूतोंऽशः सिद्विरूप इति। तथा चाह अभिधा भावना चाऽन्या तेद्गोगीकृतिरेव च। अभिधाधामतां याते शब्दार्थालङ्कती ततः ॥ ततोंऽशत्रयमध्यादित्यर्थः । भावनाभाव्य ऐषोडपि शृङ्गारादिगणो मतः । 10 तद्दोगीकृतिरूपेण व्याप्यते सिद्धिमानरः ॥ इति। तत्र इति तेषु पक्षेषु। पूर्वपक्षः इति। स्थाय्येव विभावानुभावादिभिरुपचितो रस इति प्रथमो व्याख्याप्रकार इत्यर्थः । अयम् इति। अपरे हि व्याख्याप्रकाराः केचिदु- पाध्यायभट्टतोतेनैव निरस्ताः । केचिच्च कथञ्चिदम्युपगम्यन्ते। प्रथम एव च प्रकार इदानीं हेयतया चक्षुषोरग्रतः परिस्फुरित इतीदमा तस्य निर्देशः। 15 तदूषणम् इति। विभावाद्ययोगे इत्यादि उपायवैलक्षण्यादिति। यथा प्रतीति- मात्रत्वेनाविशिष्टत्वेडपि प्रात्यक्षी आनुमानिकी आगमोत्था उपमानप्रभवा प्रतिभा न कृता योगिप्रत्यक्षजा प्रतीतिरुपायवैलक्षण्यादन्यान्यनामिका, तद्वदियमपि प्रतीतिश्वर्वणास्वाद- भोगापरनामा भवतु तनिदानभूताया हृदयसंवादादयुपकताया विभावादिसामग्र्या लोको- त्तररूपत्वादित्यर्थः । रसः इति रसः स्यान तृतीया गतिरिति सम्बन्धः । तच्च नित्यत्वम - 20 सत्त्वं च रसस्य भवतापि नाम्युपगम्यत इत्युत्पत्यभिव्यक्ती कथच्चिदङ्गीकर्तुमुचिते इत्यर्थः। प्रतीतिरप्यम्युपगन्तुं योग्यैवेत्याह- न चाऽप्रतीतम् इति। किन्तु पिशाचवदव्यवहार्यमेव भवेदित्यर्थः । गुणानाम् इति। सत्वरजस्तमसाम्। संसर्गादि: इति। यथा भावनानियोगादि- प्रधाने शास्त्रे फलस्यापूर्वलक्षणस्य प्रधानस्य भावनादेवैकत्वात् संसर्गो भेदो वा वाच्यार्थ- 25 स्तद्वदेवात्र व्यापारप्रधाने काव्ये नियतश्रोतृगतप्रतिष्ठालक्षणसिद्धिपरमफलहेतोश्चर्वणा- स्वादापरपर्यायभोगलक्षणस्य फलस्य करणादेवैकत्वात् शृङ्गारादी रसः काव्यार्थो मत १. कर्त्तरि षष्ठी ॥ २. भोगीकरणम् ॥ ३. अभिधैव धाम ययोरभिधाया उपरीत्यर्थः ॥ ४. शोभावचनोऽलक्कतिशब्दस्तेन दोषाभावो गुणाश्च गृहीताः ॥ ५. अपिः पुनरर्थे ॥ ६. मीमां- सारूपे।। ७. दृष्टान्तद्वय वक्ष्यमाणदार्टान्तिकस्य ॥ ८. अयं सहृदय इत्येवरूपा ॥

३०८ कल्पलताविवे के इत्यर्थः । तद्विषयः इति। आस्वादरूपप्रतीतिगोचरः तेन भट्टतोतेनापि सर्वमेतदभ्यु पगम्यत एवेत्याशयः । न त्वेवम् इति। न त्वेकोऽन्यथा व्याचष्टेऽपरोऽन्यथेतरश्वान्य- साधारण्य

थेत्येवं रसतत्त्वमलब्धप्रतिष्ठं कथमास्तामिति निर्विण्णप्रायस्य जिज्ञासोः प्रश्नः। किं कुर्मः काव्यार्पिट

इति। निराम्नायं नाद्यागमरहस्यं न कश्चिद्वेत्तीति सजुगुप्समाचार्यस्योक्तिः- धिगनाग- इति। रं स्मृतिस्तस्याम 5 मित्वम् इति। तथा ह्यनागमज्ञो लोलटप्रभृतिः स्थाय्येव विभावानुभावादिभिरुपचितो पूर्वमेतस्याथर पचि रस इत्यादिना प्रकारेण किं न दूषयति। सर्वमप्यसङ्गतार्थ प्ररूपयतीत्यर्थः । यधेवं कुत इति रतिमात्र वं इह तन्मतनिराकरणेन अन्यविहिततन्मतनिराकरणानुवादेन (?) चात्मनो दुर्जनत्वमा- ति वस्तुभूतत् नत्वम विष्क्रियते इत्याह- ऊद्र्ध्वोद्र्ध्वम् इति। शोधितानि इति। कुतस्तेष्ववकरप्रायं वस्त्वन्तर वल करप्र यदासीत्तत् परिहतमित्याह-पूर्व-इति। योजना: व्याख्याः । मूल-इति। मूलभूतस्य व्याख्यकमनभूतर 10 मुनिमतस्याम्नायागतस्य या प्रतिष्ठा स्थिरीकरणं सैव फलं प्रयोजनमिति । निःसामान काव्यार्थान् इति। वागङ्गसत्वोपेतान् काव्यार्थान् भावयन्तीति भावा इति परिपूर्ण इति। त भाष्यवाच्यम्। अस्यार्थः-पदार्थवाच्यार्थी रसेष्वेव पर्यवस्यत इत्यसाधारण्यात् प्राधान्याच्च परामृश्य परिप

काव्यस्यार्था रसाः अर्थ्यन्ते प्राधान्येनेत्यर्थाः। नन्वर्थशब्दोऽभिधेयवाची। स्वशब्दान- गूहन तेकेग न्य

भिधेयत्वं हि रसादीनां दर्शितमेव। एवं काव्यार्था रसास्तान् कुर्वते ये स्थायिव्यभिचा- 15 रिणस्ते भावाः । स्थायिव्यभिचारिकलापेनैव हि आस्वाद्योऽलौकिकोऽर्थों निर्वर्त्यते। पूर्व हि स्थाय्यादिकमवगच्छति ततः सर्वसाधारणतया आस्वादयति तेन पूर्वावगमगोचरीभूतः सन् स्थाय्यादिरुत्तरभूमिकाभागिन आस्वाद्यस्य रसस्य भावको निष्पादक उच्यते। केन भावयन्ति इति करणं दर्शयति। बागङ्ग- इति। वागादयस्तत्कर्मसु वर्त्तन्ते तेन वर्ण- न्तरस्य नाद्यात्मना वाचिकेन सन्निवेशवलनादिना आङ्गिकेन अन्तर्बहिरात्मना सात्विकेन करण- 20 भूतेनोपेतान् सम्बद्धान् करणं हि कर्मणि कर्त्तरि च यद्यपि सम्बध्यते तथाऽपीह माव्यस्य हेतुद्वय गण्डिकसा प्राधान्यात्तत्सम्बद्धं दर्शितमिति भावैर्हि यः काव्यार्थो भाव्यते स एव रस इत्याह- प्रतीतिथ यार तद् इति। स्फुटत्वामा अर्थित्वादि इति। पुत्रार्थित्वादि । प्रतिपत्ति इति वाक्यार्थप्रतिपत्तिमान्नात् । नया इति इतिवृत्त इति। इतिवृत्तम् इतिकर्त्तव्यतेत्यर्थः। उमापि इति हरस्तु इति चामूम्यां वाक्याम्यां तदन्यः प्र 25 परस्परमुमाहरयो रतिः प्रदर्शिता तत्प्रतीतिस्वरूपं च प्रथमवाक्यसमुत्पन्नभयप्रतीति- पात्रत्वे हुत नीर स्वरूपप्रदर्शनेनैव चरितार्थमिति न निरूपितम् । त्रासकस्य इति मृगपोतकादेः। अपार- तत्र इि मार्थिकत्वाद् इति। अत्र हेतुर्विशेषरूपत्वाभावादिति। व्याप्तिग्रह इव इति। यत्र यत्र इति क्रा धूमस्तत्र तत्राग्निरिति यत्र यत्र वा कम्पस्तत्र तत्र भयमिति व्याप्तिग्रहगकाले यथा विततं प्रासंद्धया वतत १. भट्टनायक ॥ २ ज्ञापकज्ञाप्यरूपः सम्बन्धः ॥ ३. रसस्य ॥ ४. विशिष्ट ख. एव॥ रव ।

अर्थालङ्कारनिर्णयः ३०९ साधारण्यं तथाSत्राऽपीत्यर्थः । अन्योन्य- इति। काव्यार्पितैर्वस्तुसन्तो वस्तुसद्विश्च काव्यार्पिता देशादयोऽन्यथाभावेन प्रतिबध्यन्त इत्यन्योन्यप्रतिबन्धः । रम्याणि वीक्ष्य इति। इदं प्रतीतिसंविच्चमत्काराSपरपर्यायत्वेनाऽम्युपगता स्मृतिरूपत्वेनास्फुरन्ती या स्मृतिस्तस्यामुदाहरणम्। अत्र हि स्मरतीति या स्मृतिरुपदर्शिता सा न तार्किकप्रसिद्धा पूर्वमेतस्यार्थस्याननुभूतत्वादपि तु प्रतिभानापरपर्यायसाक्षात्कारस्वभावेयमिति । रतिरेव 5 इति रतिमात्रम्। विशेष इति विशेषान्तरं देशकालाश्रयाद्यालिङ्गितत्त्वम्। नानिर्वाच्ये- ति वस्तुभूतत्वात् । तदारोपादि इति। तच्छव्देन लौकिकी परामृश्यते। आरोपो वस्त्वन्तरे वस्त्वन्तरोपचारः । आदिग्रहणेनाध्यवसानम्। सम्भावना इति। अयोग्यता व्याख्यानमिदम्। तेन सत्ैव विध्नाः । निःसामान्य- इति। सुकुमारराजपुत्रादीनां निःसामान्योत्कर्षोपदेशविषया या व्युत्पत्तिः सैव प्रयोजनं यस्य तस्मिन्। यथासम्भवम् 10 इति। तज्जिहासया इति तद्रोपनेच्छया इति चास्मिन् द्वये तच्छब्देन दुःखसंवित् परामृश्यते। कार्यों नाऽतिपसङ्गः इति। अनेन ग्रन्थेन पल्लवप्रदर्शितेन यत्पूर्वरङ्गानि- गूहनं तेनेत्यर्थः । प्रस्तावना इति । सुवाक्यमधुरैः श्रोकैर्नानाभावरसान्वितैः । प्रसाद रङं विधिवत् कवेर्नाम च कीर्त्तयेत्।। 15

प्रस्तावनां ततः कुर्यात् काव्यप्रज्ञापनाश्रयाम्। इत्यनेन यत् प्रस्तावनावलोकनं तेनेत्यर्थः । स्व्ररूपस्य निहत्राद् इति। रूपा- न्तरस्य चाSडरोपितस्य सत्यतदीयरूपनिहववमात्र एव पर्यवसानादिति च प्रतीत्य भवने हेतुद्वयम्। स्त्ररूपे इति आरोपिते रूपे। प्रतिपदार्थ- इति। पदार्था आसीनपुष्प- गण्डिकादयो रञ्जनोपयोगिनः । शब्दलिङ्ग इति। शब्द एव लिङ्गं शब्दलिङ्गम्। न 20 पतीतिर्विश्राम्यति इति। न प्रतीति: स्फुटा भवतीत्यर्थः । स्फुटप्रतीतिरूपेति। स्फुटत्वाभावे हेतुरयम्। तदपसारणाद् इति। अलातचक्रादिप्रमित्यपसारणात्। अभि- नया इति। प्रतीतेः प्रतीतिरफुटत्वस्य चोपायभूता एवेते इत्यर्थः । तदतिरिक्तः इति। तदन्यः प्रधानभूत इत्यर्थः । तथा इति संविद्विश्रान्तिलक्षणचर्वगापात्रम्। तथा चर्वण।- पात्रत्वे हेतुभूतं तावत् कासाञ्चित् स्थायिसंविदां पुरुषार्थनिष्ठत्वेन प्राधान्यमुपदर्शयति।25 तत्र इति। पुरुषार्थनिष्ठा इति काश्चित् संविदः प्रधानमिति सम्बन्वः । तत्प्रधानेषु इति क्रोवप्रधानेषु रूपकेषु। भात्रः इति शमनामा। शोकसंविच्चर्वणेऽपि इति। लोक- प्रसिद्धया सम्भाव्यमानदुःखात्मकेऽपीत्यर्थः । हृदयत्रिश्रान्तिः इति। आनन्द इत्यर्थः । १. नाटकार्थ ॥ २. दर्शनम् ॥

३१० कल्पलताविवेके

रत्यादीनाम् इति चतुर्ण्णाम्। हासादीनाम् इति पञ्चानाम्। एतावताम् इति नवा- सत्य नाम्। अभीष्टवियोग-इति शोकसंवित् । अशक्तौ तु इति अपरिचित- इति हात नि चोभयप्रकारा भयसंवित् । किश्चिद् इति जुगुप्सासंवित्। किश्चिच्च इति निर्वेदप्राय- का भोवसंविचोपदर्शिता। अस्थायिता इति व्यभिचारिता । उद्बोधका इति न तु 5 जनकाः स्थायिभावानिति उपनेष्याम इति शेषः । ये स्थायिनो भावा लोके चित्तवृत्या- चि नाम रसत्वं म विश्रान्त्येकायतनत्वेनोपदेशदिशा नेष्यामः । सामान्यलक्षणशेषभूतया इति। विभावा- नुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिरित्यादिना । यँथा बीजाद्वेद्दक्षो वृक्षात् पुष्पफलं पुनः। 10 तथा मूलं रसाः सर्वे ततो भावा व्यवस्थिताः ॥ इति पर्यन्तेन ग्रन्थसंदर्भेण यद्रसनिष्पत्तिसामान्यलक्षणमभिहितं तत्पर्यन्तवर्त्तिन्येत्यर्थः । विशेषलक्षणनिष्ठया इति। तेषामुत्पत्तिहेतवश्चत्वारो रसा इत्यादिना ग्रन्थेन यद्विशेव- लक्षणं प्रपञ्चित तत्परयेत्यर्थः । गुण- इति । एकस्य प्रधानतायामितरयोर्गुणभाव इत्या- दिना। अर्थः इति वासनात्मतया स्थितः स्थायी। शङ्ककादिभिः इति आदिग्रण 15 लोलटप्रभृतिभिः इति पश्चानुपूर्व्या लभ्यते । असत इति स्थाय्यनुकरणम्य वस्तुसत इति स्थायिनः । शल्यभूतम् इति। स्थाय्येव रस इत्येवमसम्भवदर्थसमर्पणात्। औतित्याद इति। औचित्यमात्रात्। औचित्यम् इति । यत उद्यानादीनां विभावादित्वावलम्बनं ततः स्थायिनो रसीभावौचित्यमित्यर्थः । तत्स्थायी इति तस्मिन् स्थायिनि। एतेषाम् I7 इति तारतम्याश्रयेणावबोधज्ञानानुभवेत्यनेकश्दव्यपदेश्यानां संवेदनानामित्यर्थः ।

20 अर्जनादि इति। अर्जनादि विन्नान्तरोदयेन ताटस्थ्यहेतुकाऽस्फुटत्वेन विषया- वेशवैवश्येन च कृतो यः सौन्दर्यविरहस्तस्मात्। स्व्रात्मैकगतत्व- इति। विषयावेश- वैवश्यस्य । परगतत्व- इति ताटस्थ्यास्फुटत्वस्य । तद्विभावादि इति च विन्नान्तरो- दयस्याऽसम्भवे हेतवो योजनीयाः पश्चानुपूर्व्यपि हि समाश्रीयमाणा पैदवाक्यर्प्रमाण- त्रमा तत्त्वविदुषां वैदुष्यमतिशयवत् द्योतयति इति । अत एव इति। यतोSलौकिक विभावादि- व 25 संयोगबलोपनतैवेयं चर्वणा इतरसंवेदनेभ्यश्च विशिष्टा। किं तहिं इति। यदि न जनका ज न च ज्ञापकास्तहि किमेतत् । एवम् इति अप्रमेयरूपत्वम्। तत एव इति। यतोऽवस्तु-

१. शम ख. एव । २. विभावादि ख एव ।। ३. यथा पुष्पफलं मूलं तथा रसा मूलं कारणं प्रयोजनस्थायिनाँ निरूपणाया इत्यर्थः ॥ ४. रसानां मध्यात् ॥ ५. उपचारेण ॥ ६. व्याकरणम्। ७. मीमांसा ॥८. तर्क ॥

अर्थालङ्कारनिर्णयः ३११

नवा- सत्यारामधिया वस्तुसती नटबुद्धिरनया च सा प्रतिबध्यत इत्यन्योन्यप्रतिबन्धः । तत्र इति इति नटे। तद्वासना इति तच्छव्देन रतिपरामर्शः । नियत- इति। नियतस्वात्मैकगत- य- कारणतया। विभावादिभिः इति। पर्यायतो गुणप्रधानभावेनावस्थितैरित्यर्थः तत्र तु विभावप्राधान्यं यथा-

या- केलीकन्दलितस्य विभ्रममेधोर्धुर्य वपुस्ते दशौ, 5

त्वं भङ्गीभङ्गरकामकार्मुकमिदं भूनर्मकर्मक्रमः । आपातेऽपि विकारकारणमहोवक्त्राब्जजन्मासवः, सत्यं सुन्दरि वेधसस्त्रिजगतीसारं त्वमेका कृतिः ॥ अत्र च विभावभूतं तत्सौन्दर्थ प्राधान्येन भाति। तदनुगतत्वेन केलीविभ्रमभङ्गुर- नर्मपदमहिम्ना चानुभाववर्गो भङ्गीक्मविकारादिशब्दबलाच् व्यभिचारिवर्गः प्रतिभातीत्यत 10 एव नास्फुटत्वाशङ्काडत्र रत्यास्वादमये शङ्गारे विधेया। अनुभावप्राधान्यं यथा। यद्वि- 1. श्रम्य विलोकितेषु इति। अत्र विश्रम्येति बहुश इति प्रतिदिनमिति पदसमर्पितो व्यमिचारिगण: कृष्ण इत्यादिपदार्पितश्च विभावो गुणत्वेन प्रतिभासते। विश्रान्तिलक्षण- स्तम्भविलोक नवैचित्र्यगात्रतानवतारतम्यपुलकवैवर्ण्यप्रभृतिस्त्वनुभावसञ्चयः प्रधानतया। पुलक-इति तनुतानिर्देशसाहचर्यात् पुलककण्टकप्रतीतिः। अत्र व्यभिचारिणां तु 15 प्राधान्यम्। तद्विभावानुभावप्राधान्यकृतम्, तत्राद यथा- आत्तमात्तमधिकान्तमुक्षितुं कातरा शररशङ्गिनी जहौ। अञ्जलौ जलमधीरलोचना लोचनप्रतिशरीरलाञ्छितम् ॥ इत्यत्र सुकुमारमुग्धप्रमदाजनभूषणभूतस्य व्यभिचारिवर्गस्य वितर्कत्रासशङ्कादेः प्राधान्यं तद्विभावानां प्राधान्यात् सौन्दर्यातिशयकृतम्। आत्तमित्याद्यर्पितानुभाववर्गस्तु 20 तदनुयायी। तदनुभावप्राधान्यकृतं च स्वयमुदाहार्यम्। एवं द्वयप्राधान्यभेदे समप्राधान्ये चोदाहार्यम्। किन्तु समप्राधान्य एव रसास्वादस्योत्कर्स्तच्च प्रबन्ध एव भवति। वस्तु- तस्तु दशरूपक एँव। तद्विचित्रं चित्रपटवद्विशेषसाकल्यात्। तदुपजीवनेन मुक्तकेडपि। तथा च तत्र सहृदयाः पूर्वापरमुचितं परिकल्प [?] इदगत्र वक्ता5स्मिन्नवसरे इत्यादि बहुतरं पीठबन्धरूपं विदधते। 25

श्रङ्गारादि इति रसवद्दर्शितस्पष्टेत्यत्र श्रोके । तद्विपरीतः इति। सापेक्षभाव- शङ्गारविपरीतः । तन्निमित्तम् इति । करणस्य निमित्तभूतः । तद्विभाव- इति। रुधि- रान्त्रप्रभृतयो हि ये भयस्य विभावास्ते बीभत्सस्यापीति तद्विभावसाधारण्यसम्भवः । ननु १. वसन्तस्य ख. एव.॥ २ त्रयाणां प्राधान्ये ख. ॥ ३. -डभिनेये ख. एव ॥।

३१२ कल्पलताविवेके

शृङ्गारादिभ्यो हास्यादीनां कथमुत्पत्तिरित्याह-शृङ्गारानुकृतिः इति। पदपदार्थ- वाक्यार्थव्याख्यां स्वयमेव कर्त्तुमाह-अयमर्थः इति। यावान् इति सर्वै रसाभासैर्हास्यरस आक्षिप्यत इत्येकः । कस्यचिद्रसस्य कार्यानन्तरं द्वितीयरसेनावश्यं भवितव्यमिति द्वितीयः। कश्चिद्रसो रसान्तरं फलतवेनाभिसन्धाय प्रवर्त्यत इति तृतीयः । कश्चिद्रसस्तुल्यविभावत्वा- 5 न्रियमेन रसान्तरं सहचरमाक्षिपतीति चतुर्थ इति चतुस्सङ्ख्यः । तदाभासत्वेन इति। एतत्तदनुकाररूपतयेत्यस्य शुङ्गारानुकृतिपर्यायस्य व्याख्या- नम्। शृङ्गारादिरसाभासत्वेनेत्यर्थः । सूचितम् इति तेन शृङ्गारादयः श्रृङ्गाराद्ाभास- त्वेन स्थिता हास्यहेतवो भवन्तीति स्थितम् तद्वशाद् इति। व्यभिचारिरूपत्वेऽपि स्थायिकल्पत्वेनाभानवशात् । आतश्र इति। पूर्व हि कामनाभिलाषमात्ररूपत्वं रत्याभासत्वे 10 हेतुस्तद्वशाच्च विभावादीनामाभासताधुना तु विभावाभासतैव रत्याभासत्वे हेतुरुपदर्श्यते। लीयेत इति नश्येत्। करुणाद्याभासेषु इति। हास्याभासस्य हि हास्यत्वं सुप्रतीतमेवेत्य- नतिदिष्टमप्यत्र द्रष्टव्यम्। तदाभासतायाम् इति। मोक्षविभावाभासतायाम्। प्रहसन- इति। प्रहसनरूपकेण हि राजपुत्रादीनां सर्वपुरुषार्थेष्वनौचित्यत्यागविषया व्युत्पत्तिरा- धीयत इत्यर्थः । हास्याभासः इति हास्याभासोऽपि हास्य एवेत्यर्थः। तेन इति। 15 यदभिनन्दनीयेऽपि वस्तुनि हासमुखरत्वं लोकस्य। अस्थ इति टारम्य। श्रमरात्त इति। न हि शङ्गारकार्यं किश्चित्तथाविधं यद्विभावकेनावश्यं करुणेन भाव्यम्। व्यापियते इति । अङ्गतया तु शृङ्गारः करुण- जन्मन्युपयुज्यत इत्यर्थः । शोकः इति। अङ्गतयाऽपि शङ्गारो नास्तीत्यर्थः । करुणो- त्पत्ति इति। एवं चाधैवावां रणमित्यत्रापि हि रौद्रकर्मविभावकत्वं नोपपद्यत इति भावः । 20 यदाह- इति। क्रोधविच्छेदे उक्तमात्रप्रदर्शनपरं न च बन्धुत्वमात्रमिति अपि तु तत्तच्छृ- ङारचेष्टानुभवस्मृतिविशिष्टम्। नात्र इति। अत्र भयानकोत्पत्तौ येथाविधिविनियोजित- सामाद्युपायपुरस्सरपरपराजयादेरुत्साहकर्मगो विभावत्वेनासम्भाव्यमानत्वात्। कर्त्तव्य- इति। कर्त्तव्यस्य परपराजयपुरस्सरप्रतापाज्जनस्य। युद्धवीरे च इति युद्धवीरे हीत्यर्थः । या या इति। या यानुकृतिः स स हास्य इति हेतुहेतुमतोरभेदोपचारः । उपचारप्रयोजनं 25 चान्यवैलक्षण्येन कार्यकारित्वप्रतिपत्तिः । एवंविभावकः इति अनुकृतिविभावकः । तस्य इति वधादेः। दर्शनम् इति। दृश्यते बीभत्सो येन विभावादिना तत् बीभत्सदर्शनं विभावादिलक्षणमित्यर्थः । पूर्वतः इति अद्भुतात् । अयमेव च इति। अयं चाक्षेप- प्रकारश्वतुर्धैव सम्भाव्यत इति । योजना इति इति। शृङ्गाराद्विभवेद्वास्य इत्यनयैव चतुः- प्रकाराक्षेपोक्त्या।

१. यथाशास्त्रम् ॥

अर्थालङ्कारनिर्णयः ३१३

शान्तस्यापि इति विषय विपेरिवृत्याऽन्तर्मुखतालाभेन सर्वरसानां शान्तप्राय एवास्वाद: केवलं वासनान्तरोपहित इति हि वक्यते। ततश्च सर्वरसप्रकृतिभूतस्य सामान्य- रूपस्य शान्तस्याक्षेपो विशेषरूपाणां रसानामाक्षेप उक्ते उक्त एव भवतीत्यर्थः । व्यभिचारिरूपायाः इति। रतेरिति शेषः । चित्तवृत्तिम् इति स्थायिरूपाम्। अन्यत्र- इति सामाजिके। व्यभिचारिणः इति वेषशब्दवाच्याः । ते च इति चकाराद् विभावा 5 अनुभावाश्च गृहीताः । शृङ्गाररूपेण इति श्ृङ्गारलक्षणेन । तदशाद्वयेऽपि इति। सम्भोगदशायां हि रते: स्वाद्यमानं रूपं शृङ्गार इति। प्रतीतमेव इति विप्रलम्भदशायामेव तत्प्रत्यायन- परोऽपि शब्दोऽत एव चास्यैवार्थस्य समर्थनाय विप्रलम्भे विशेषतो रतिरुपचीयत इत्ये- तद्दर्शनपरमेवोक्तमादर्शयिष्यति स्नेहानिति। अत एव इति। यतो दशाद्वयेऽपि रतेरास्था 10 बन्धात्मिकायाः स्वाद्यमानं रूपं शृङ्गारः । अत्रैव इति उभयाधिष्ठाने शृङ्गारे। सत्यत इति। अन्यतरस्यां हि दशायामुपचरितवृत्तिरित्य्थः । ऋतु- इति। ऋतुर्वसन्तादिः । माल्यं कुसुमापीडः । अनुलेपनं समालम्भनम्। इयत्कामस्योद्ीपकम् । अलङ्कारः कटकादिः इष्टजनश्चैतद्द्दयमुत्तमत्वसूचकम्। विषया गीतादयः । तदन्तर्भूतमपि माल्या- दिप्राधान्यात् पृथगुक्तम्। वरभवनं हर्म्यादि। एतदेशविशेषोपलक्षणम्। एषामुपभोगः 15 उपवनस्योद्यानस्य गमनेनाऽनुभवनम्। श्रवण वा वरभवनस्थस्याऽपि। एतत् संकल्पादे- रप्युपलक्षणम्। क्रीडा जलावगाहनादिका। लीला इष्टस्यानुकृतिः । नयन-इति नयन- चातुर्यादिना कान्तादृष्टिर्लक्ष्यते। तथा च तलक्षणम्। हर्षप्रसादजनिता कान्तात्यर्थ समन्मथा। सम्रत्क्षेपकटाक्षा च शङ्गारे दृष्टिरिष्यते॥ 20

भ्रुवोरुद्रतिरुत्क्षेपः सममैकैकशोडपि वा। इति भ्रूत्क्षेपः तारकाख्यस्य दृष्टिमण्डलस्य विचित्रतया गतागतविश्रान्तिप्रबन्धेन वर्त्तन कटाक्षः । एवं च योजना नयनानां चातुर्येण भ्रूत्क्षेपेण कटाक्षेण च यत् सञ्चारणं ललितं मन्थरं मधुरं नयनाभिरामं च कृत्वा यान्यङ्गानां हरणानि स्वकर्त्तव्यता काले ललितानि सुन्दराभिधेयानि मधुराणि च श्रवणसुखकराणि यानि वाच्यानि। इयता उपा- 25 ङ्गाभिनय आङिको वाचिकश्च लक्षितः । विप्रलम्भ इति। विप्रलम्भो विडम्बनं प्रसिद्ध- मिह तूपचारात्तदीयं फलं विरहात्मकं गृह्यते। तेन हि परस्परं रतिमतोरत्र विडम्बनमरि्ति तेन विरहेण कृतः सुष्ठुतमां पोषित इत्यर्थः । व्याध्युन्माद- इति। व्याध्युन्मादापस्मा- १. निवृत्त्या।। ४०

३१४ कल्पलताविवेके

राणां या नात्यन्तं कुत्सिता दशा सा काव्ये प्रयोगे चे दर्शनीया। वाक्यभेदेनापि भिघातः पात

इति। आस्तां विधेयतया पदबन्धत्वेन। विदधान- इति सामाजिकानामित्यथः । असा- भावे ण्यतो प्र उ

धारण्याद् इति। न हि सामाजिकानां सीतादिः कश्चिदिति सोऽपीतिहासस्वभाव खक

एवेति सम्बन्धः । विकृत-इति । विकृतवेषादीनां हासहेतुतेति सम्बन्धः । विभाव- संघर्षणम्।i 5 साधारण्याद् इति विकृतवेषादयः सामाजिकानामपि हासहेतवो भवन्ति । इति। अन्ये

रमशान-इति भयजुगुप्सयोरुभयोरपि साधारणोडयं विभावः । ओष्ठनासेति। युद्ध- इात

ओष्ठादीनां स्पन्दनेन सम्बन्धः । व्याकोशो विकाशः। आकुश्चगमीषत्निमीलनम्। एतद्द्दयं उग्रकर्मेल

दृष्टचा योज्यम्। पार्श्वयोरग्रहणं पीडनं तन्द्रेति मोहः। वेषः इति। केशादिरचना। अयं भाव: । तस स्थैर्यम् व्रना सङक्रमणस्वभावः इति। अयमेव सङक्रमणस्वभावो नान्ये इत्यर्थः । तद्विभावकः इति। 10 ते एव विकृतवेषादयो विभावाः । अस्य इति आर्याद्वयस्येति। आत्मस्थपरस्थहास्याभि- आगमेन हास्ट धायकस्य स्त्रीनीचेति। स्त्रिया उपलक्षितो नीचप्रकृतिरिति समासः।नन्वेकः स्थायीति क। भूयिष्ठतेत्याह-षड्भेदाश्चेति। सौष्ठव-इति सौष्ठवमनुल्बणता। द्विजम् इति। द्विजा दन्ताः। इति क धीरम् इति मन्थरं कृत्वा ईषत्त्वं निवार्याह-विकसितैरिति।अथ इति स्मितानन्तरं सङ्क्रमणा- सम्बन्ध काल इत्यर्थः । तद् इति स्मितमेव सडक्रान्तं सदेवंरूपतामेतीत्यर्थः । जिह्म-इति । दर्शितः

15 लम्बिताकुश्चितपुटा शनैस्तिर्यग्निरीक्षिणी। परानुग

निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहता॥ इति। गा

इति जिह्माख्यया दृष्टया निरीक्षणं यत्र । विक्रुष्ट- इति विक्रुष्टः श्रवणकटुः । व्यपदिष्ट

उपघात- इति उपघातः पुत्रादिमरणम्। विभवनाशादयो हि स्वात्मगता नोत्तमप्रकृतेः सर्वभावात्त

शोकं कुर्युर्मध्यमाधमप्रकृतीनां तु कुर्यु रेवेत्यादिग्रहणम्। निःश्वास- इति। निःश्वासेना- पर्यायतक

20 नन्तरभावी उच्छवासोडप्यूद्र्व्वश्वसनरूपो लक्ष्यते। स्मृतिलोपेन स्तम्भप्रलयौ लक्ष्येते। स्वरूपे

स्तम्भ- इति स्तम्भादयो व्यभिचारित्वाभिनयत्वोपजीवनायैव व्यभिचारिमव्ये निर्दिष्टाः। तथा हि

एवमन्यत्राडपि । युस्त तोग

इष्टवध- इति। वधशन्दो बन्धादेरप्युपलक्षणम् । विप्रियमिष्टजनवधादि येन लोकोर

वाक्येनोच्यते तस्य श्रवणात् । सस्वन- इति । अनुभावांस्तद्द्वारेण च व्यभिचारिणो- हास्ये

25 डप्युपलक्षयितुमिदमार्यान्तरम्। बहुवचनं प्रकृतिदेशकालदशाहेत्वादिभेदेनानेकप्रकारत्व- ज्ञापनार्थम्। देहस्य आयासनं पातनवेष्टनादि । अभिघात उरस्ताडनादिः । रक्षः इति। रक्षो दानवोद्धतमनुष्याः स्वभावक्रोधनत्वात्तदनुकारिणिनटे रौद्र आस्वाद्यत इति प्रकृति- प्रकृ श्वर्वणोदयहेतुर्यस्य।स च सङ्ग्रामहेतुकश्चेत्युभयविशेषणसमासः। नन्वेते स्वभावक्रोधना कमु काध अपि किमुद्दीपनमपेक्षन्ते। ओमित्याह-स च इति। ताडन-इति। ताडनं तलाध-

11

अर्थालङ्कारनिर्णय: ३१५

पि भिघातः, पाटनं द्विधाकरणं, पीडन मर्दनं, छेदनं कर्त्तनं, भेदनं परस्परं मित्रादिवियोजनं, T- भावे ण्यतौ प्रहरणा नाम समन्ताद्रणम्। सम्प्रहारेग रुधिराकर्षणमिति विग्रहः । व भ्रकुटी इति भुवोर्मूलसमुत्क्षेपो भ्रकुटी। हस्त- इति हस्ताग्रयोरन्योन्यं निषेधः संघर्षणम्। तदु इति अत्र उ इति निपातो वितर्के। लब्धा इति लप्स्यते। न रौद्र एव इति। अन्येडपि रसाः सम्भवन्ति किन्तु यथा बाहुल्येन रौद्रो न तथाऽन्य इत्यर्थः । 5 युद्ध- इति विकृतं छेदनं व्यङ्ग्यादिकरणम् । सङग्रामाय सम्भ्रमः शत्राहरणादौ त्वरा। यं उग्रकर्मतम् इति। उग्राणि औध््यप्रधानानि शिरःकर्त्तनादीनि कर्माणि यत्र स तथा तस्य पं भावः । तस्य स्थैर्य इति। स्थैर्यमचलनम्। शौर्य युद्धादिक्रिया। स्थिति-इति स्थितिः स्थैर्यम्। वीर्य शौर्यम्। स्वजन- इति स्वजनस्य यौ वधबन्धौ तयोर्दर्शनं प्रत्यक्षेण श्रवणम् - आगमेन कथाचिरातिक्रान्तयोरपि पुनरनुसन्धानेन स्मरणम्। 10

1 येऽपि च इति। सत्त्वसमुत्थमित्यादेः कारिकामागस्य व्याख्यानमिदम् । कार्यम् इति कर्त्तव्यमित्यस्य व्याख्यानमिदम्। मृदु- इति मृदुचेष्टितैरनुभावैः कार्यमिति पूर्वेणैव - सम्बन्धः । यतः इति सामर्थ्यलब्धं हेतुत्वम् । तथैव इति। अन्तरितयोरपि संबन्धो दर्शितः । पुरुषार्थ-इति कार्यमित्यस्य व्याख्यानमिदम्। यत्र तु इति। भयानके परानुग्रहाय इति। परे हि तं राजगतं क्रोधार्दि दृष्ट्वा भीताः सन्तो मर्यादया वर्त्तन्त 15 इति। शमस्थायी इति। तत्त्वज्ञानात्मज्ञानापरपर्याय आत्मस्वभाव एव शमशब्देन मुनिना व्यपदिष्टः । यदि तु तत्त्वज्ञानोत्थित निर्वेदशब्देन व्यपदिश्यते ततोऽपि न कश्चिद् बाघः सर्वभावान्तरभित्तिस्थानीयत्वात्। स्थायितमश्चासौ इति तत्वज्ञानार्थ-इति शमापर- पर्यायतत्वज्ञानार्थस्थायिभावात्मक इत्पर्थः । रत्ने- इति। सिततरसूत्रस्थानीये आत्म- स्वरूपे रत्नस्थानीया रत्यादय इत्यर्थः । तथा भावेनापि इति उपरञ्जकत्वभावेनाऽपि। 20 तथा हि- शान्तस्य जनकादेर्यदि कुतोऽपि निमित्तादुत्साहादयो जन्ममध्ये कदाचिदुद्धवे- युस्ततोऽपि न ते तदात्मस्वरूपं शमलक्षगमन्यथा कर्त्तु समर्था इति न्यायसिद्धमेतत्। लोकोत्तरानन्दघनम् इति। एतदेकं हृदयस्य विशेषणम्। अभिधानम् इति। श्रृङ्गार- हास्येत्यत्र श्लोके सर्वप्रकृतितेति, स्वं स्वं निमित्तमासादय शान्ताद्भावः प्रवर्त्तते। 25 पुनर्निमित्तापायेन शान्त एव प्रलीयते।। इत्यादिना हि सान्तरप्रकृतित्वमुपदर्शितम् । भावः इति रत्यादिः । वित्रासित- कम् इति। संज्ञायां कन्। व्यक्ति -इति अभिव्यक्तिरित्यर्थः । तान्त्रिक -इति। १. आप्तवचनेन ।।

३१६ कल्पलताविवेके नाट्यतन्त्रप्रसिद्धो यो रसशब्दस्तदभिधेया इत्यर्थः । चित्तृत्तिभेदेन इति। रतेरमी पाट

विभावादयो हासस्यामी इत्येवंलक्षणेन संयुज्यमानानामिति। विभावानुभावेत्यादि रसस्त- मुप

त्रोक्तसंयोगशब्दार्थकथनम् । अस्याभिप्रायः इति । तथाविधोदाहरणदर्शनात्। पदार्थः इति। काव्यधर्मरूपो रूपकादिसद्दशः । पदार्थः इति रूपकादिसदशः । पक्षी इति 5 पक्षिपङ्क्तिरेव रशना यस्या इति सम्बन्धः । इयं नदी इति। इदम्शब्दपरामर्शलब्धोडयं नदीलक्षणोऽर्थः । न पुनः श्रोकोपात्त- नदीशब्दसम्बन्ध इयमित्यस्योपदर्शितः । तस्य हि भावशब्देन समासे गुणीभूतत्वात्। एवं योजनायां हि किलाव्यक्ते गुणसन्दोहे नपुंसकवचनमेव प्रयुज्यत इति। कथमियमिति स्त्रीत्वेन निर्देश इति चोद्यस्य नावकाश इत्यभिप्रायः । समुदयः इति संयोगः । तथा- 10 विध- इति तथाविधा अनेकार्थाः। निर्विषयत्व- इति। विषयो विभावः । लक्षण- इति विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिरित्यस्य लक्षणस्य। निश्चायक- इति विनिह्तेषु प्रोषितेषु च पतिषु प्रमदाजन एवं विचेष्टमानो विलो- क्यत इत्यालम्बनविभावादिस्वकारणसामग्रयाः संदिग्धत्वात् । विप्रलम्भे तु केयं प्रवास- रुचितेत्यादि विशिष्टं लिङ्गमुपलम्यत इत्याह-प्रवासविप्लम्भस्येति। ननुच प्रबोधावसरे

समर्प्यमाणत्वं स्वप्नान्तेऽपि प्रियतमेषु विप्रियमसम्भावयमानः प्रमदाजनः प्रवासजमेव विप्रयोगं मन्यत इति युक्त्या तथाविध विभावानुभाववत्वं चोभयमपि सम्भवतः करुणस्योपपन्नमिति झगिति कथमसौ विप्रलम्भः परिस्फुरतीत्याह-प्रबोधावसरे चेति। अथ करुणरसस्य निश्चयः तर्हि कुतो विप्रलम्भस्य पृथक्त्वव्यपदेशगन्धोऽपीत्याह-करुण- 20 रसस्येति। तस्यैव इति करुणरसस्थैव। व्यमिचायीचित्येति व्यभिचारिणो रतिस्वप्न- विबोधप्रभृतयः । यदि वा इति। अनेन भवद्विनिहतवल्लभ इति व्याख्यानादन्यद् व्याख्यानमभ्यु- पगम्यत इत्यर्थः । न पुनः इति। ननु पर्यायोक्तन्यायेन त्वया रिपवो हता इति युष्मदर्थ- विषयः प्रेयोरूपः प्रधानभूतो वाच्यार्थो वाच्यान्तरवक्तव्योऽनेन करुणस्वभावार्थप्रति- 25 पादकेन वाच्येन समर्प्यमाण उपनिबद्धो न चान्योपदेशन्यायेन निमित्तवताऽनेन करुणा- त्मनार्थेनाप्रस्तुतेन प्रस्तुतो निमित्तभूतः प्रेयोरूपोडर्थोडत्र प्रत्याय्यमान उपनिबद्ध इत्यर्थः। कवि-इति। कविकर्म काव्यं प्रभवन्तीति। कुत इत्याह- स्वरूपादिति शब्दार्थेति च । स्त्ररूपाद् इति स्वरूपादतिरिक्तस्य परस्याप्रतिभासनादिति नोपपद्यत इति सम्बन्धः । अलङ्करणत्वानुपपत्तिः इति। पूर्व हि परस्याप्रतिमासनादिति दूषणप्रपञ्चेऽलक्कार्यश्ेद्र- 30 सस्तदन्येन केनचिदलक्करणेन भवित्व्यं, न तु तस्थैवालङ्करगत्वमुपपद्यत इति यदूषणमुप-

अर्थालङ्कारनिर्णयः ३१७

पादितं तदनेनोद्टङ्गितमिति। उदाहरणान्तरैः इति। यत्र वस्तुनः प्राधान्येन वर्णनीयत्व- मुपोढरागेणेत्यादौ तस्मादन्यैरुदाहरणैरित्यर्थः । तेषु हि रसस्य प्राधान्येन वर्णनीयत्वम्। परिहृत- इति यदि हि रसस्यैवालक्करणत्वमभ्युपगम्येत स्यादयं दोषः । स्वात्मनि क्रिया- विरोधात्तस्यानुपपत्तिरिति। न चैवमुदाहरणान्तरेषु तेषु रसेन तुल्यं वर्त्तत इति यो रसव- दलङ्कारो रूपकादिस्तस्यैव रसं प्रत्यलङ्करणत्वं न तु स्वात्मानं प्रति रसस्येत्यर्थः । 5

कपोले पत्राली इति। अत्रापि प्रधानवृत्तेः शृङ्गारस्योभयार्थप्रतिपादकप्रिय- शब्दबलादारोपप्रतिपत्ते रूपकं रसवदलङ्गारः शोभातिशयमावहतीति। तत्तुल्यटत्तान्त- तया इति। चलापाङ्गामिति, कपोले पत्रालीति चेति पूर्वोक्तयोरुदाहरणयो रूपकस्य यो न्यायो वृत्तान्तापरपर्यायस्तत्तुल्यतयेत्यर्थः । तत्तत्रे रसवदलङ्कारः श्लेष उपमा चेति द्वयो- रुपनिबन्धे संसृष्टिव्यपदेशः सङ्करव्यपदेशो वा प्रसजन्न प्रत्याख्यातुं शक्यत इत्याह- 10 न चेति। उपमादीनाम् इति। उपमारूपकश्लेषाणां केवलस्येति उपमादिविरहितस्य रस वदलङ्कारस्य यतः प्रस्तुतरसपरिपोषो न निष्पधते । अत्र इति। अत्र पदार्थस्वभावमिवादि- शब्दं वा विनापि रसवदलङ्गारेण हेतुना यः समन्वयसम्भवः स कविना श्लेषस्य *लेषो- पमथोश्वोपनिबन्धात् कामपि कमनीयतामधिरोपित इति वाक्यार्थः । पदार्थ- इति। न ह्यत्र देवदत्त: कटं करोतीतिवत् शरद इन्दुप्रसादनं घटते, न च लिम्पतीन तम इत्यादि- 15 वदत्रेवशब्दादिरस्ति। प्रतीत्यन्तर-इति । प्रतीत्यन्तरं सापराधत्वादिविषयम्। अत्रापि इति। अस्मिन्नप्युदाहरणे रत्यादिवदाचरणमिति श्ृङ्गारादिरसतुल्यतया ! तद्वद् इति शृङ्गाररसतुल्यम् ।[॥६०।] स्वसम्बन्धिनः इति कार्यकारणभावलक्षणेन सम्बन्धेन। गृहकार्य-इति रिरंसा- नवच्छिन्नत्वे हेतुरयम्। रोचमान- इति रोचमानोऽभिलष्यमाणः। पूर्वत्वे इति 20 पूर्व कथितं चतुर्थीविधाने 'चतुर्थी सम्प्रदान' इति यत् सम्प्रदानं तत् पूर्वशब्देनाऽभि- धीयते। ततश्च पूर्वत्वे सम्प्रदानत्वे इत्यर्थः । तादर्थ्य- इति तादर्थ्यविधिनैव तादर्थ्य इति ह्युपसङ्ख्यानम्। सा च स्त्रीणामिति भवतीति शेषः रत्यादिभावानामिति यानि सूचनानीति सम्बन्धः। अत एव इति। यतोडनुमितिपुरस्सरं साधारण्येन प्रतिपद्यन्ते ॥६१॥

क्षत्रधर्ममेव दर्शयितुमाह-शत्रौ इति। आततायी इति। अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्वैव षडेते आततायिनः ॥ ६२॥ इति १. ख पुस्तके एव ।। २. रूपकलक्ष [णस्य ] ख. एव ।।

11 ३१८ कल्पलताविवेके

तत्संसर्गे इति। रसवदाद्यलङ्कारसंसर्गे। संसर्ग: इति संसृष्टिरित्यर्थ: । एषाम् इति सार्सेशो रसवदादीनाम्। नास्ति विषयः इति वाक्यार्थीभावेन रसवदादीनां प्रायशः सर्वत्र सम्भवात्। पमे म्ो त रसभाव-इति शास्त्राविरुद्धा रसभावाः प्रसिद्धा एव तदाभासास्तु व्याख्यास्यन्ते इति परत T यन्त अनौचित्य इति। वृत्तेः इति । वृत्तिः स्वाश्रयसम्बन्धात्मिका । आश्रयश्च विभावादिः। मित्यूथ: वादि: 5 रसान्तर-इति रसान्तरस्योत्तरस्याश्चित्तवृत्तेरित्यर्थः । अनुभावानाम् इति श्ृङ्गाररस- दष्टाना गर सम्बन्धिनाम्। मानमस्याः इति गुणप्रधानभावाभ्युपगमपक्षे। भूषणैः इति उत्प्रेक्षा- प्रपश्चा उत्प्रेक्षा- दिभिरलक्करणैः [॥६३ ॥ ]। प्रलिक

एवं हि इति। अनेन स्नेहस्य स्ावेऽसद्गावे वा य आशीरलङ्कारः केषाञ्चिन्मतः S त्रन्मतः स उभयरूपोडप्यप्राप्तप्राप्तीच्छालक्षणः प्राप्तकालताभ्यनुज्ञास्वभावो वा भवतीति वक्तुमुपक्रमते- रू मत- 10 आशास्ताम् इति। आशासनमप्राप्तप्राप्तीच्छारूपं मा वेति। अपि तु प्राप्तकालतया लतया अम्यनुजानात्वित्यर्थः । ॥६४॥] शलेषे इति। शलेषे हि द्वितीयोऽपयर्थोडभिधीयते। न त्ववगम्यते। सौक्ष्म्याद् प्रयना: व्याद इति। "इङ्गिताकारलक्ष्योडर्थः सूक्ष्मम्" इति लक्षितात् सूक्ष्मालङ्कारादित्यर्थः । भूमि- शब्द्रव

कान्तरम् इति। तत्र हीङ्गिताकाराम्यां कार्यरूपाम्यां भावलक्षगोऽर्थः कारणभूतो नात्र

15 लक्ष्यतेऽत्र त्वनुकरणेनाऽनुकार्यरूपः स इनि भूमिकान्तरमेतत्। अत्र वक्तुम इति इह रूपक

वक्तमक्षमतायां सत्यामिङ्गिताकारावपि यतः प्रतीयेते प्रतीयमानत्वाच्च तावक्षमौ भावमव- स

गमयितुमतस्तदवगतेरिदं भूमिकान्तरं भवतीत्यर्थः । अनुकार्य- इति कार्यकारणभूमिका- तत

प्रतिपिपादयिषितं यत्र इति प्रतिपादयितुमिष्टं सत् यत्र प्रतिपादयितुमुपमेयोत्कर्षकरं 20 विशेषं कुर्वीत तत्पूर्वविलक्षणं साम्यमित्येवं शेषकारिकार्थो योजनीयः । उपमा इति उप- मातो रूपकाच्च विलक्षणत्वे। योगायोगादि इति आदिग्रहणेन क्रियाजात्युभयादि योगा- योगा गृह्यन्ते। पूर्वादि इति आदिग्रहणेनोत्तरा दृष्टान्तोक्तिः पूर्वोत्तरोभयरूपा च सामा- तथ मा न्यतो विशेषतश्च भवतीति लभ्यते। तेन क्रियादियोगकृतसाम्याश्चतस्त्रः क्रियाद्ययोगकृत- स्क कत- साम्याश्च चतस्र इत्यष्टदृष्टान्तोक्तयः । मलिणया इति। स्खलितसमुद्धवा राहुसम्पर्कजा 25 च । विसम- इति। वैषम्यं विधिवशोद्गवसामग्र्यभावादिजनितं दृढश्लिष्टद्दषत्कूटप्रभवं दत वजा

च । स्फुरितसूर्य- इति। सूरशब्दस्य द्वितीयोऽयमर्थः । जं जमिति। विदमवेढमिति तग भव

सम्बन्धः । ताणेति। प्लवगानां साम्योत्कर्ष-इति। उपमानोपमेययोः साम्ये- साम

नोपमानस्योत्कर्षेणापकर्षेण किश्चिदुत्कर्षेण च प्रकृताश्चतस्र उपमानोपमेययोः

१. प्रकारान्तरम् । ख. एव ॥ २. साम्यम् ख. पुस्तके एव ।।

अर्थालङ्कारनिर्णयः ३१९

साम्येनोपमेयस्योत्कर्षेणापकर्षेण किश्चिदुत्कर्षेण च प्रकृप्रताश्चतस्त्र उपमानोपमेययोः साम्येनो- पमेयस्योत्कर्षेणापकर्षेण किश्चिदुत्कर्षेण च विकृताश्च चतस्र इत्यष्टौ प्रपञ्चोक्तयः। निवृत्तमेव इति मृतोऽपि वल्लभो जनो जीवत एव, यदि जीवति तदा त्रिदिवेन न किञ्चित् प्रयोजन- मित्यर्थः । छायाम् इति। पूर्वोत्तरोपन्यासरूपां प्राकृतवैकृतसाम्यादिरूपां च । तेन दृष्टान्तोक्तिच्छायया विधावृजुपूर्वा वक्रोत्तरा च निषेधे ऋजुपूर्वा वक्रोत्तरा चेति चतस्त्र ः 5 प्रपञ्चोक्तिच्छायया विधावृज्वी वक्रा च। निषेधे ऋज्वी वक्रा चेति च चतस्र इत्यष्टौ प्रति वस्तूक्तयः [॥६६॥ ] । प्रतिपिपादयिषुः अपि इति लक्षण- इति संज्ञाशन्दश्रवणाद्वौणस्य चार्थस्य रूपकविषयत्वेन प्रतिज्ञानादीहक् प्रतिपादनेच्छोपवर्णिता। यदि हि लाक्षणिकस्यार्थस्या- लङ्कारभावं प्रतिपादयितुं नेच्छेत्तदा गौणस्यैवार्थस्य प्रकारान्तरं परिकल्प्यानध्यारोपित- 10 तद्ावो गौण एवार्थो वक्रोक्तेविषय इत्येवं परं लक्षणमेतस्या विदध्यान्न च लक्षणाशब्दं प्रयुञ्जीत। अथवाऽभिधेयेन सम्बन्धादित्यादौ सादृश्यनिबन्धनाSपि शब्दवृत्तिर्लक्षणा- शब्दवाच्यत्वेनोपनिबद्धा दृश्यते । तथैव च कविलोकेऽपि भूयसी प्रसिद्धिरिति तदनुसरणे- नात्र न किञ्चिदयुक्तम्। केवलं तद्ावानव्यारोपो वक्तव्य इति। गौण एवायम् इति रूपकमेवात्रेत्यस्याडभिप्रायः[॥३७-६८।।]। सन्देहनिर्ण्णयान्तः इति। एष ह्यर्थः 15 संशये निर्ण्णीतः । चित्ते निवेश्य इति अत्र शक्तस्य स्नष्टुः सम्बन्धिनी स्त्रीरत्नसृष्टिरिति त्त्वानुपातित्वम् अपरेत्यतत्वानुपातित्वं चेत्युभयात्मा वितर्क: [।।६९-७०-७१-७२।।]। एतद् इति । अर्थापत्तिद्वयमिदमित्यर्थः [।७३।।]। थ इति पादपूरणे निपातः प्रसीद इति । अत्र रोषस्य खकुसुमकल्पत्वेनात्यन्ता- भावः । न सत्येलोकः । इति । अत्र मरणलक्षणस्य प्रध्वंसाभावस्याडग्रे न भवनमिति 20 प्रागभावः । निवृत्तमेत्र इति । अत्र मृत इति प्रध्वंसस्तस्य च प्रध्वंसो जीवतीति। ना- मलितम् इति। अत्र मलितमिति मलनं प्रध्वंसस्तस्य च समस्तेन नञा प्रागभावः । तस्याप्यसमस्तेन नञा भाव इति। एषा प्रवासम् इति अत्र प्रवासमिति संयोगप्रध्वंस- स्तस्य चातीत्येति प्रध्वंसस्तस्याऽपि याता पुनः संशयमिति प्रध्वंसाभावः । शासनेऽपि इति। अत्र धनञ्जयादन्य एष इति न धनञ्जयोऽन्य एवैषे नान्य एषें धनञ्जय एवेतीतरे- 25 तराभावस्तस्य चाभाव इति। मागा इति। अनाप्त- इति अनाप्तपुण्योपचयैर्दुरापेति सामर्थ्याभावः । दिवो वीतबलाहकाया वृष्टेस्तुल्येत्यत्यन्ताभावः। तस्योभयस्याऽपि भव- दर्शनसम्पदेषेत्यभावः [॥।७४।।]। कमलेक्षणे इति इति एष रूपकोपमेययोः सन्देहात् सन्देहसङ्करः । शब्दा- १. विष्णुः ॥ २ अर्जुनः ।

३२० कल्पलताविवेके

लङ्कारसंसृष्टिः इति। शब्दालङ्कारयोर्यमकानुप्रासयोः संसर्ग इत्यर्थः । रूपकादीनाम् इति। आदिग्रहणात् श्लेषोपमे। राजभुजङ्ग- इति। अप्सरःपक्षे नृपकामुकेति। कदली- साम् ली पक्षे प्रधानविषधरेति च। पल्लववन्मृदुः इति। पल्लववन्मृदुः पल्लवेश्च मृदुरिति। रूपका- दीनाम् इति। आदिग्रहणादुपमाललेषौ। मयूर इति। मयूनामश्वमुखानामूराः सोधमा दम 5 ईषत् शब्दा: कलध्वनयस्तैर्वाचालामपि सोद्मानामुत्साहपराणां हि मयूनां ध्वनयोऽपि isf सोदमाः सोत्साहा उच्यन्त इति। अयं शब्दश्लेषः । स तडिल्लतामिति रूपकम्। महाटवी- अ हारवं मिवेत्युपमा। चापानि इति। घनाः इति च धनुर्लक्षणैकार्थवाचकत्वेऽपि शक्रकार्मुक- कामुक प्रसिद्धकोदण्डलक्षणोडनेकोडत्रार्थ इति चापशब्द एव यद्यप्यर्थश्लेषो घनशब्देन चार्थभेदा- थभेदा च्छन्द भेदेडपि समानप्रयत्नोच्चार्यतया जलधराSनेकत्वलक्षणार्थद्वयवाचित्वे शब्दश्लेषस्तथा- स्तथ 10 5प्यौद्भटमतानुसारेणोभयत्राऽप्यर्थश्लेषः प्रतिपत्तव्य इति [॥७५॥] अण झटिति इति। आमुखे तुल्योदय-इति अत्रार्थश्लेषोत्प्रेक्षा रूपकाणामनुग्राह्यानु- स्राह्यानु ग्राहकभावसङ्करः। उभयसमान-इति। उभयस्य द्वयोबह्वीनां च प्रतिपादकत्वे तुल्यं यद- य यद नेकपदं तस्योपादानमित्यर्थः । अनुङ्भटमतम् इति। उद्टो ह्यलङ्कारोत्तरान्तरप्रतिभोत्पत्ति- हेतुमेव शलेषं प्रतिजानीते, तेन येन व्वस्तमनोभवेनेत्यत्राऽपि तुल्ययोगिताप्रतिभया सङ्कर सड़ड 15 एव स्यादिति केषस्य निर्विषयत्टापत्तिस्तदवस्थैवेति। जयति इति सर्वोत्कर्षेण वर्त्तते॥ इति कल्पल्लवेषे कल्पलताविवेकेऽर्थालङ्गारनिर्ण्णयो नाम चतुर्थः परिच्छेद: समाप्तः। इति समाप्तः कल्पलताविवेकाभिधानः कल्पपल्लवशेषः । कल्पपल्लवमात्रेण न ये कल्पलतां विदुः । 20 कल्पपल्लवशेषोऽयं निर्मितस्तद्विदेऽपरः ॥ १ ॥ अपर इति एकस्मिन् विवरणे कृतेऽपेरविवरणकरणं श्रोतृणामवबोधहेतुतया श्रेयस य एवेत्यर्थः । पल्लवकलशविराजिनि कल्पलताविबुधमन्दिरे रचितः । शेषध्वजो विजयतां छेदपरु[:] धर्वनिपताकोडयम्।।

25 संवैत् १२०५ श्रावणसुदि १४ शनौ।

॥ मङ्गलं महाश्रीः ॥

१. पुनरिति॥ २. पुनर्वि- ॥ ३. अयं पाठः ग. पुस्तके नास्ति। अन्यत्र च अस्मिन्स्थाने प्रन्थामं ६५०० एवमस्ति॥

परिशिष्टं प्रथमम् ।

प्रमाणानामुदाहरणानां च पद्यानामकाराद्यनुक्रमः । :

पृ० प० पृं० प०

अकर्तव्येष्वसाध्वीव ११८ १७ अप्रियनिवेदनाद्यो [भ. ना शा. २९५ ९

अकाण्ड एव [ध्. ३-१९ ] १७८ २४ ७ ६५]

अग्निदो गरदश्चव [स्मृतिः ] ३१७ २७ अप्रियनिवेदनाद्वा [भ. ना. शा. २९५ ७

अङ्कुरितः कोरकितः १५० ३ ६४] 9

अङ्गभूता हि तालस्य [भ. ना. शा. ३७ १९ 9 ३१, ५३० ] अभिधा भावना चान्या (भट्टनायकः) ३०७ अमृतस्येव कुण्डानि २३० ८

अज्झाइ पहारो १२३ 9 अम्बा शेतेऽत्र बृद्धा १४३ १५ अणुदियससयाभोया १८ २३ अयमेकपदे तया वियोग: [विक्रमो. १७६ २८

अण्णोण्णं २७५ २ ४ ३]

अतन्द्र चन्द्राभरणा १४8 ९ अय बन्धुः [पच्चतन्त्रमित्रलाभे ] २८ २७ अतिक्रान्तसुखाः काला: १७५ १४ २४३ २१ अत्ता एत्थ णुमज्जइ [ गाथास. श. अयं रणः १०७ १३

६७] अर्थशक्तेरलङ्कारो [ध्व. का. ४८] १४५ २४ ७

अत्र शुष्काक्षरेरेव [भ. ना. शा. २५ अर्थशक्त्युद्भवस्त्वन्यो [ध्त.का. ४५] १४१ १८ ५

३८ २३ ] अर्थः [योऽर्थः] सहृदयश्लाध्यः १०५. १४

'अथ नवमालिनी यदि न जौ भ्यौ' २१४ [धत.का. २] २६

अथानन्तयनियम: २२ १९ अर्थान्तरगतिः काक्का [ध्व. ३ ३८] १८३ १३

अध्वगतेर्व्यायामात् [भ ना. शा. २९१ ७ अर्थान्तरे सडक्रमित- [ध्त. का. २३] १२५ २३

७ ४७] १५५ १५ अर्थोपलब्धिः अनवरतनयनजललतर- १६८ ५५ २ ९,

अनिमित्तहसितरुदितो- [भ. ना. शा. ३०० १५ अलङ्कारान्तरव्यङ्गभावे [ध्व. का. १५२ ८

७ ८४] ५३ ]

अनिष्टस्य श्रतियद्वद् १६४ अलङ्कारान्तरस्यापि [ध. का. ५०] १४६ १० २३

अनुरागवती सन्ध्या (टि १०) १८० २३ अलब्धमिच्छेद् दण्डेन

अनुस्वानोपमात्मापि [ध्व.का. ७१] १७३ १५ अलं स्थित्वा [ म.भा.शा.प. १७४ ७

अन्नत्थ वच्च वालय १७३ १५३ ११]1

अन्ये परप्रयुक्तानां ५४ १५ अलिभि: कुन्तलपाशै: २५४ २३

अपह्नुर्ति विशेषोक्ति [उद्भट का. २६४ २३ अवयस रोत्तु चिय १७६ ५

लं. ५ १] अविमृश्य तु यत्कार्य [भ ना.शा. २९४ V

अपृथकृतसाध्योऽपि २४ ७ ६० अप्रामाण्यं त्रिधा भिन्नं ५५ ८ अविरलकरवालकम्पनै- १३०

४१

३२२ कल्पलताविवे के

अविरोधी विरोधी वा [ध्त्र का. ८६ २० आराधितोऽपि ४४ ५ इष्टजनस्य ४४ ८०] १७८ २७ आलस्यं त्वभिनेयं [भ ना.शा. २९१ २९१ अविवक्षितवाच्यस्य [ध.का. ५७] १५५ २७ ७ ४८

अव्युत्पत्तिकृतो दोषः [ध्व का ६२- १७० १ आलस्याद्दौरबल्यात् [ भ.ना.शा. इष्टस्याय २९७ १८

तम्यामुदाहृतः परि. शलो.] ७ ७१]

अव्युत्पत्तेरंशक्तेर्ता [ध्त्र.का ५५] १५५ आलोकार्थी यथा- [धत का. ९] ११३ इष्ट ५ ३

अश्वकान्ता तु षष्ठी- [भ. ना. शा. ३३ आशीवचन संयुक्ता [भ. ना शा ३८ ३ २१ इह ।शिह ३८

अ. २८ श्लो. २८ ] 1 २४] इसा

अष्टौ पुत्र कुरु श्रलोकान् आश्चर्यवदभिख्यानं [भ.ना शा ७७ ८९ १८

असमासा समासेन [ध्त्र.का. ६१] १६७ १ ५४] १९

असंलक्ष्यक्रमोद्द्योतः [ध.का. २४। आश्रावणायां युक्कायां [भ.ना.शा] ४0 30 १२६ १७ ६

असोढा तत्कालोल्सद- १३० १२ आसन् सवितुरत्युष्णाः १३ उव ९ अस्ति शक्तिर्निजा काचित् २२७ २० आसीन्नाथ ११८ ८ ंनि

अस्ति स्त्रकमनिरतप्रकटप्रमोद- ३ आहारविपरिणामाद् [भना.सा २९८ १७ उच्ची NY

अरत्येव निर्िरोधत्वम् ८५ ७ ७६]

अस्थाने तस्करान् दृष्टव्ा [भ.ना शा. २९२ ८ इति २२८ उत्व ४

७ ५२] इति काव्यारथविवेको उ १७३ ७ १७

अस्याङ्गानि तु कार्याणि [भ. ना. शा. ३५ १५ इति दयैकानुगतिव्यावृत्ती ५८ २३

५ ८ ५९ २६

उत्तर अस्त्रगोण्यादयः [ वा प.ब्र.का. इति नैवेतरेषाम् ६ १८ २२ १५

१५० हरि:] इतिवृत्तवशायातां [ध्व.उ ३] २२

[का ६७] १७३ १२ अहअं उज़्जुअरुआ ११९ २५ इत्थं स्थितिवरार्था च ११९. ७ अहवा पयाणि ठविउं १९९ ४ इत्येकशः प्रतिदिनं [नागा. ४ ६] २५ १० उत्त

अहो संसारनेघृण्य- ११ १५

आक्षिप्त एवालङ्कार: [ध्त.का. ४४] १३७ इत्येतन्मरणं प्रोक्तं [ भ ना.शा. ३०० १५ ७

१५५ ७ ८९] २०

आक्षिप्तानां [ भ. ना शा. २९८ २४ इत्येषोऽष्टविधो ज्ञेय [भ ना.शा. १९५ ५ ९५

सभामध्ये ७ ७७] ७ ६३]

आत्तमात्तमधिकान्तम् ३११ १७ इमं कनकवर्णाभं [ म.भा.शा.प. १७४ १५

आदित्योड़यं स्थितो [म.भा.शा.प. १७४ १३ १५३ ६५ ]

१५३-१९ ] इवादेर प्रतीतापि ७० २७

आपन्नस्वपरोपभुक्तविभवा १६ इष्टजनविप्रयोगाद् २८७ १ ८७ आपाण्डुगण्डपाली २५२ ६ इष्टजनविभवनाशाद् [भ.ना.शा. ३०० १३

आ़म असइम्ह ओरम- १८३ २६ ८३ ]

प्रमाणानामुदाहरणाना चे पद्येनमकाराद्यनुक्रमः। ३२३

५ इष्टजनस्य वियोगाद् [भ.ना.शा. ९ उद्वेगः पंञ्चमे ज्ञेयो [ भ.ना.शॉ. ३०४ १

७ ७०] २४ १६१

इष्टस्यार्थस्य रचना [भनाशा. ८९ १६ उन्नतः प्रोल्लसद्धारः (टि. ७) १३९ १३

१८ २१ ५३ उद्यता जयिनि २२ ७

इष्ट वानिष्ट वा २८ ३ [भ ना शा. २९५ उन्मादेऽसूयिते चव [ भ.ना शा. १०४ ३

७ ६६ १९ ५१]

२१ इह शिष्ट- उपक्षेपेण काव्यस्य [भ.ना.शा. ३९ ३ १०१ १

ईसाकलुसस्स १४९ ५ २९ ] ४

१५२ २२ उपचरिताप्यतिमात्रं २८ २०

१६२ १० उपाधिभावात् स्वां २२ १२

६ २२ १० उभयमुहं रासिदुगं १९९ २१

३ उक्त्यन्तरेणाशक्यं [ध.का १८] १२३ ११ उरस: शिरसः [ भ.ना.शा १०१ २७

कण्ठात् (पूर्वाधम्) १९ ४१ ] ८ उचिचणसु पडियकुसुमं १५४ १८

उच्चो दीप्तश्च मन्द्रक्ष [भ ना.शा. १०३ ३ आभाषणं तु [ भ.ना शा. १०२ १९

(उत्तरार्धम् ) १९ ४१] 6 १९ ४५]

उत्कृत्तजजर १०० ३ एकस्मिन्नपि वा ८३ २७ ४ उत्कृत्यां मौन्नौनौंर: २१४ १७ एकं दशशतमस्मात् २१९(टि २) एकादिषु क्रमेणैव २०६ ७ 6

१ ३ उत्तमसत्त्वः शेते [ भ. ना. शा. २९० ७ एकाश्रयत्वे निर्दोषो- [ध्व. उ. ३ ८२ १०

६ ७ ४०] का. ८२ ] १७८ २७ ५ उत्तरमन्द्रा रजनी [भ. ना शा. ३३ १

२८ २७ एकैकवृद्ध एकादौ २०१ १

२ १ [भ ना. शा. एकत्तो रुयइ पिया ८७

२ उत्तरोत्तर संजल्पे १०३ १७ १९६ १३ ७ परुषा- १९ ४६] एगाई एगुत्तर-

उत्तरोत्तरसअ्जल्पे [भ. ना. शा. एतत्तु क्षतिमातनोति [रामाभ्युदये] २९७ १ १०४ ५

१९ ५२/ एतदथोक्तमौचित्यमेव [ध्त का. ६४] १७२ १५

५ कार्य- उत्तानाङ्गलिसङ्कोच [भ. ना. शा. एतानि तु बहिर्गीतानि [ भ.ना.शा. ३५ २१ ३८ ७ ५ ११] ३१ ३३] ५ उत्साहाध्यवसायाभ्याम् [भ.ना.शा. २९८ २६ एताभ्यो दास्यति १६ १६ एते च रसवदाद्यलङ्काराः । २८० ७ ८

५ ७७ उदात्तश्रानुदात्तश्र [ भ.ना.शा. १०२ २६ एते रुदन्ति १७

१९ ४३ ] एभिर्भावविशेषैः [ भ.ना शा. २९० १९ ७ ४६ ] ७ उद्दीपन प्रशमने [धत का. ८८ २ २१ ५ (पूर्वार्धम् ) एमेय जणो तिस्सा १ ६९] १५७ १४ रसस्यारब्धविश्रान्ते [ध्व. का. ८७ १८ ऐश्वर्येष्टद्रव्यापहार- [ भ.ना.शा. २९१ २२ (उत्तराधम् ) ६९ ] जनिता ७ ५०]

३२४- कल्पलताविवेके

क आद्यः को द्वितीयः १९५ २३ किमु तुच्छरूपम् २२७ २३ ग्राम्या: स

२०६ ९ रकि वृत्तान्तैः ११८ ३ घणसमय

कण्ठेन शमनं कुयात् [ भ.ना.शा. १०२ २४ कीर्तनाद् देवतानां च [भ.ना.शा.] ३८ १६ घेत्तुआण

१९ ४२ कुतपस्य तु विन्यास: [भ. ना. शा ३६ १३ चञ्चचन्चू

तमपश्चात्पूर्वधमात्र म् ]र ५ १७] चञ्चद्भुजभ्रामत

कथमवनिप दर्पो १०९ २६ कुरङ्गाक्षीणां कुत्र १६ १८ ११८ १ चतुविधा १८२ २३ कथाशरीरमुत्पाद्य [ध्.उ ३ का. ७० कुरङ्गीवाङ्गानि ८०

तम्याः परिकरश्लोकः] १७३ १३ कुवियाओ पसण्णाओ १२२ : १९ चन्दनास कमस

कपोले पत्राली (टि. २) १३६ ११ कृच्छेणोरुयुगं [रत्ना. २ १०] १२७ १

कमलायराणमलिया ११९ २१ कृतककुपितैः [रामाभ्युदय] (टि. ३)१६६ २२ चन्द्रवत्मा

१५४ कृतो दूरादेव चर्मढया २ ९८ ७

कल्पपल्लवमात्रेग ३२० १९ केलिकन्दलितस्य ३११ ५

कवीनां सूक्तैहन्त १६ २५ वै.श्चिदेव हि २२ २३

कश्चिन्मत्तो गायति [ भ.ना.शा. १९० ५ क्रमेण प्रतिभात्यात्मा [ध्व.का. ४३] १३७ चंदमयूह ३

७ ३९] क्रीडागोष्ठीविनोदेषु ७८ १७

कस्यचिद् ध्त्रनिभेदस्य [ध. का. १२५ २ क्वचिच्छम [ भ. ना. शा. ७] ८३ ३ चारी चेव पूर्वाधम् २२] क्षितिपतिः स्वमनायत १६० ४

लक्षणेऽन्येः कृते (उत्तरार्धम्) १२५ ११ क्षुद्रस्तापसवेष एष ९८ २४ चिन्तीत

कस्स व न होइ रोसो ११० १० खं येऽभ्युज्ज्वलयन्ति १४० ur

१५४ २४ गणयन्ति नापशब्दं ३० २४ चूअं कुरमर

काका सा सा २२४ २५ गयणं च मत्तमेहं १२६ ९ चुंबिज्जई कामेनाकृष्य चाप; [नागा० १ २] ३४ १७ गदितेः क्षामक्षामैः २८७ २५ चौर्याि

कार्यमेकं यथा व्यापि [ध्त.का. ११ गान्धारी मध्यमा [ भ. ना शा. ३३ १७

७९] १७८ २६ २८ ४० ] छाया

कार्यानिस्तरणकृतः [भ.ना.शा. २९६ २० गीतकेषु प्रयुक्तषु . [भ. ना. शा ४० ११

9 ६८] ५ ४९] जसौ

काश्य तु प्रथमे वेगे [भ. ना. शा. ३०१ ९ गीतानां म(मुद्रकादीनां [भ.ना.शा. ३५ २५ जाएज

७ ८६] ५ १३]

काव्यस्यात्मा [धत. का ५] १११ :२५ २ ६ गीः श्रीर्धीः स्त्री हरीर्भीः । जातयो

किश्चित्प्रवेपिताङ्ग: २८८ गुणः कृतात्मसंस्कारः [भ ना.शा.८] ८५ १८ ९

किश्चिदकार्य [भ. ना. शा. २९३ २२ गुह्यार्थवचने चैव [ भ. ना. शा. १०३ २५ जाति

७ ५८] १९ ४९ ] जाह

किमपीदं महद्भूतं १६२ १५ गोरपत्यं बलीवह- २२९ १२ जिणध

प्रमाणानामुदाहरणानां च पद्यानामकाराद्यनुकमैः ।

ग्राम्या: स्म: २८ २४ ज्योतिर्भ्यस्तदिदं तमः २२८ 9

घणसमय २५६ ४ झगिति कनकचित्रे १६६ ९

घेत्तुआण चलविज्जुचडुलियं ७५ १४ टव टव टवत्ति १८ २

चञ्चचञ्चू [नागा. ४ १८] १०० ढंढुल्लिंतु मरीहसि १५० (टि३) 6

चञ्चद्भुजभ्रमित- [ वे. सं. १३३ १८ णहमुहपसाहिअंगो १०९ १५ १ २१] टि. १५

चतुर्विधा भजन्ते मां [श्री. भ. गी. त एव तु निवेश्यन्ते [धत का. ६०] १६५. १२ ७३ ४ ततश्वोत्थापनं कार्य [भ. ना शा. ३६ १ ७ १६] ५ १४] चन्दनासक्तभुजग- (टि. २)१४८ २६

१५२ २१ ततः सर्वेस्तु कुतपैः [भ. ना. शा. ३५ २३

चन्द्रवत्मनि भवन्ति रनभसा: २१५ १२ ५ १२]

चमढियमाणसकचण- १३८ ७, १९ तत्परावेव शब्दारथौ [ध्व.का. १६] ११९ १६ १५३ २ तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः [ध्.का ३] १०५ २५ १६१ १४ तत्रार्थशून्य विज्ञान ५० ११ चंदमयूहेहिं णिसा (टि. २)१४६ १५

१५३ ११ तथा चोत्थापने युक्ते [भ. ना. शा. ४० १३ ५ ५०] १६४ चारी चैव ततः कार्या [ भना.शा. ३६ ३ तथाSनमावधूमेन ५९ १२

५ १५] ६९ ७

चिन्तौत्सुक्यसमुत्था- [भ.ना.शा. २९१ १८ तथा पाणिविभागार्थ [भ.ना शा. ३६ १९

७ ४९] ५ २० ]

चूअंकुरातयंसं १६० २२ तथा शुष्कावकृष्टायां [भ. ना. शा. ४० १६

चुंबिज्जइ सयहुत्त १२२ १५ ५ ५२]

चौर्याभिग्रहयोगाद् [भ. ना. शा. २९९ १६ तथा समक्ष दहता [कु. सं. स. ९८ १२

७ ८०] ५

छायावन्तो गतव्याला [भामह. २६० ९ तदपोहेषु न तथा [भामह ५८] ४९ २०

३ १८] तदथहेतुसिद्धान्त- [भामह ५ १३] ६३ १२

जसौ जसयला २०६ २२ तद्गुणरपकृष्टानां ६७ २

जाएज्ज वणुद्देसे १४८ १६ तद्गेहं नतभित्ति १७८ ११

१५२ २०

[भामह. तद् बिन्दुच्युतकादातपि २२७ २१

जातयो दूषणाभासा: ६४ २

५ २९] तद्वत्सचेतसां सोऽर्थो [ध्त.का. १२] ११३ १४

जाति गुणा ज्ाति गुणे २३२ २३ तनुरियं क्व ७० १९

5 जाह्नव्यां धृतमत्सरं ३४ ६ तन्वी मेघजलाद्रपल्लत्रतया [विक्रमो. १३२

जिणधम्मो १६ ४ ३८] (टि. ६)

३१६ कल्पलताविवेके

तमथमवलम्बन्ते [ध. २९ ] १३३ १० त्वन्मूले पुरुपायुष ११६: २४ धूमभा २ १५५ १७ त्वरितमथ २५ १९ धृतिः १

तया संवृतनानात्व्रा: ५७ २५ दत्तानन्दा: प्रजानां १३९ १४ छत्रन्यात्मम

तरङ्गभ्रभङ्गा [विक्रमो ४] (टि. ४)१३१ १५ [मयूरसूयशतके ] १७ न दूषणा १ २६१

तव शतपत्र- १२९ १५ दन्ताननिर्दलयद्रसां च २२९ १६ नभ:खण

तस्मान्महासरोजं २१९ टि २ दर रइय २४३ १२ न च

तस्य दक्षिणतः क्षेपो [ भ.ना.शा. ३८ ९ दर्शनादेव नटवद् २३० १४ का

३१ ३४ ] दशरश्मिशतोपमदयुर्ति [रघु-८ २९] १५५ १० ननभ-

तस्या अभिप्रायवशात् ५८ १

१३५ दानवीरं युद्धवीरं [ भ. ना. शा. २२ ननरख

'तस्याङ्गानां प्रभेदा" [ध्व.का. ८३ ७ नववर्यास ३५ ] १५५ ७ ७९]

तस्या विनापि हारेण दारिदेष्टवियोगैस्तु २५ नवसङ् (टि. ४,१३७ २८६

१३८ १८ "दिङ्मात्रं तूच्यते" [ध्व.का. ३६: १३५ १९ नष्रस्मृात

तं ताण सिरि सहोयर टि. ४) १४७ १३ १५५ १९

१५२ १९ दीचडि तेल्लु णाहि १२३ २६ ना

दुराराधा राधा १८५ ११ ता किं पि कि पि १८ ५ २२ तापी नेयं नियतमथवा १६४ दूराकर्षणमोह १२७ १ "दूषणा न्यूनताद्युक्तिः" ६३ १६ ताला जायंति गुणा [ पञ्चबाणलीला] १९ २१ ६३ नाना

२१ २ दृशा साध १५३ ५ १२५ २6 दृश्यं दृशाम् २२८ १२ नान

तां मुखगौरवगात्र- [भ.ना.शा.] २९७ २० दृष्टनष्टानुसरणे [ भ. ना. शा. १०४ १

७२ १९ ५० ] 6

तिक्खारुणं तं २५२ १७

तिष्ठद् द्वारि २२८ दृष्टा[ष्ट्वा] दृष्टिमधो [नागा. ३ ४] ९७ २० निम

६ दे आपसिय णियत्तसु १०८ १२ निमि तीव्रातपाहततपुर्विशति ३० १४ देव्वाअत्तम्मि फले १४० १८ तुङ्गात्मतास्तशिखरस्य १७ २२ दोर्दण्डाश्चित ९१ २१ तेषां गोपवधूविलाससुहदां १३२ १०

१४९ द्रुतविलम्बितमस्ति नभौ भरौ २१५ १३ त्रासाकुल: परिपतन् १२

२२ २२५ १ नित्र १५२ द्विट् चित् वित् दिक् द्विट् चिद्धित् दिक् सत्रक् २२५ AU त्रिधा शब्दाविरोधस्तु ५६ ५ ७ १५२ १४ १६४ त्रिभिवस्तुभिवस्तु धन्यासि या कथयसि

२९० ३ द्विविधा शङ्का कार्या २८८ ७ त्रिविधस्तु मदः कार्यः [भ.ना.शा. ७ ३८] धाष्टर्यजह्मयादिसम्भूतम् [भ.ना.शा. २९९ ७

त्रीणि स्थानान्युर: [भ.ना. शा. ०१ २५ ७ ७९

९ ४०] १८ २७

प्रमाणानामुदाहरणानां च पद्यानामकाराद्यनुक्रमः । ३२७

५९ १३ नीरसस्तु प्रबन्धो यः [ध्त. का. ७५ ९० ९

धृतिः क्षमा दमः शौचं १५६ ४ परिकरश्लोक:j १७८ २५

छन्यात्मभूते शङ्गारे [ध्व.का. ३८] १३६ ४ नेयं विरौति [भमह ३ २२] ११६ ६

न दूषणायालमुदाहृतो [भामह. ४ ५१]४२ १३ नोपदेश: कुतोऽप्यस्ति २२७ १३

नभःखण्डं ३१ ८ पडक्तौ विशन्तु १२० १०

न चेह जीवितः [म. भा. शा.प १७४ पठित्वा स्वेच्छया शलोक- १९६ ५

कश्चित् १५३ १२] २०६ ९

ननभरकलिता गदितोज्ज्ला २१४ २४ पतितोद्ध्वपुटा सास्रा [भ ना.शा. ८४ २६

ननररकलिता प्रभाश्चेन्द्रियः २१५ १४ ८४७]

नववयसि [हयग्रीववधे ] ७८ १९ १० पत्या च २६३

नवसङ्गमभीरु २२८ २ पत्युः शिरश्रन्द्रकलामनेन [कु. सं. १८४ १७

नष्टस्मृतिर्हतगति [ भ. ना शा. ४ २९० ७. १९] १८५ १३

७ ४३] पदानां स्मारकत्वेऽपि १६५ १

नातिदूरे च [ भ. ना. शा. १०२ २० पररूपं स्वरूपेण ५७ २४

(पूर्वार्धम्) २२ १९ ४२ पर सौभाग्येश्वरता- ८९

उरसोदाहतं (उत्तराधम्) [,] १०२ २३ परिगीतक्रियारम्भ: [भ. ना. शा ३६ १७

१६ ४:] नानाशास्त्रार्थनिष्पन्ना [भ ना. शा. २९९ २२ २४ ७ ८१] परिपोष गतत्यार [व्व. क. ७५]८७

नान्दीप्रयोगे च कृते भ. ना शा. (पूर्वार्धम्) ४० ९५ रसस्य स्याद्विरोधाय [, ] ९० ५१ २ ५ (उत्तरार्धम् ।) नान्यत् किश्चित् १८६ ३

नित्य न भननं यस्य परिभ्रमन्मूर्धजपट्ादाकुलैः [किराता. २९५ ६५ २० ४ १४ ] निमित्ततो यत्तु वचो २९ २४ परिभ्रष्टो रागस्तव ९९ ८ २६५ ७

निरीक्ष्य विद्युन्नयने: परोक्षावाहने चैव [भ. ना. शा. १०३ १९ ७५ ७

२५ १९ ४७] ७६

निर्वाणभूयिष्ठमथास्य [कु. सं. १४१ २५ पल्लवकलश विराजिनी ३१९ २३

१३० १७ ३ ५२] पश्येत् कश्चित्

१० [ भ. ना. शा. पंथिय! न एत्थ [गाथासप्तशती २३ १४१ निषादवान् स १०१

१९. ३९ ] ८७९] पाण्डित्यमहो ३१ ११ निःशेषच्युतचन्दनं [अमरु. ७५] १५० ८ पीणत्तण २७२ १७

निःश्वासैः सोच्छ्वासैः [भ.ना शा. २९८ ९ पुटौ प्रस्फुरितौ [ भ. ना. शा. ८४ २३

७ ७५] ८ ७५]

३२८ कलपलताविवे के

पुत्रक्षयेन्धन १६१ १० ग्रसिद्धेऽपि प्रबन्धानां [ध. का. ८५ पूर्व शरीरादुद्भूता [भ. ना. शा.] भाषवा ३७ १६ ७७] १७८ २६ पूर्वे विन्ङ्कलगिरः [ध्व. परिकरश्लो.९० ११ प्रस्ताराङ्के पदर्भक्ते भावेष्वेतो २०२ १७ का. ७५] १७८ २५ प्रस्तारो नष्टमुद्दिष्टं १९५ ७ पृश्नि स्थिरीभव प्रह्नसत्सर्व १८६ भास्व्रतका २१ १५ २२ प्रकारोऽन्यो गुणीभूत- [ध. उ. १८० ३ प्राणा येन भिन्नका ११७ १९ प्रातुं धनैरर्थिजनस्य वाञ्छां भिन्नो मार ३ ३४] १५९ ७ भुक्तिमु्तित प्रकारोऽयं गुणीभृत- [ध्. उ. १८५ ७ प्राप्तश्रीरेष कस्मात् (टि. ३:१४६ १८ भूतपिश ४०] १५२ १८

प्रकृति प्रत्ययमूला १२ २२ प्राप्तानामुपभोगः [भ ना. शा. २९३ ९

प्रतिकूलविभावादि [का प्र. ७ ८२ भ्रकुटि ७९ ४ ७ ५७] का. ६१ प्राप्ये वाप्राप्ये वा [भ. ना. शा. श्रमिमरी २९४ १ प्रतिग्रहीतु प्रणयिप्रियत्वात् [कु.सं १४२ १ ७ ६१ ३- ६६] मणिः [ भ. ना. शा. ८४ प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तदुष्ट [काव्यादर्श प्रोद्वृत्तनिस्तब्थपुटा २१ ६२. १९ मतिमा ३ १२] ८ ४५]

प्रतीयमानं पुनरन्यदेव [ध्व.का. ४] प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः [ध्व. ४७] १४४ भध्यम १०५ २७

प्रत्यक्ष कल्पनापोढम् [शिष्टदर्शनम्] ५१ फेनं च पञ्चमे [भ. ना. शा. १०१ चैव २० ११

प्रत्याख्यानरुष: १५ ७ ८७] मध्यमो ९८

१५६ २२ बाधा खङ्गक्टता २२७ नन्द ४

प्रत्याहारोऽवतरण [भ. ना. शा. ३५ १७ बाष्पपरिप्लुतनयन: २८७ ३ मनु

५ ९ बिबाहरे पियाणं १६० १३ मनुष

प्रथमे त्वभिलाषः [भ ना. शा. ३०३ २७ भत्तया बिभर्ति नकत्वं [ध. का १२१ २५ मन्दा ह्यात् २४ १६० (पूर्वारधम्) १७] १२२ ४ महा प्रथमायां यती लोष्डे १९५ १६ १२५ १३ प्रदीप इव निर्वाणे अतिव्याप्तेरथाव्याप्तेन [,, ] १८ १५ ( उत्तरार्धम् ) महाप्र प्रधानेSन्यत्र वाक्यार्थे [धत्.का. २७] १२८ ११ भम धम्मिअ १८३ २१ महाम प्रबन्धे मुक्तके बापि ध्व.उ. २ ८० १४ [भ. ना शा. १५ का. ७३ ] भयानके सबीभत्से १०६ १७८२४ प्रबन्धेऽपि रसादीनां [का. प्र. १९ ५७] ७९ ८ भवति हि तामरसं तु नजज्यः मह २१७ १५ ७ ८२ का ६१] महम भविष्यत्यपरः ३० ८ प्रभेदस्यास्य विषयो १८४ १३ मान

प्रभ्रश्यत्युत्तरीयत्वििषि (टि. १)१७७ भाका भूनौर्यामामार्या १४ २२६ १४ मानि भाति पतितो लिखन्त्याः ३०४ २४ प्रमिताक्षरा सजससैस्तु गणैः २१४ २४ मा भाना याया भूर्धाया ना- २२६ १२ मा पं प्रयच्छतोच्चैः कुसुमानि मानिनी १८४ २५ भावनाबलतः स्पष्ट ४७ ९ मा प्रसन्नगम्भीरपदा: [ध्व. ४ ३५] १८ ६ भावनाभाव्य एषोऽपि (भट्टनायकः) ३०७ १० मा

प्रमाणानामुदाहरणान चां पद्यानामकाराद्यनुक्रमः । ३२९

भावत्रातहठाज्जनस्य ११७ २ माभा साधावायाकाना २२६. २३

भावेष्वेतेषु नित्यं हि [भ.ना.शा. १०३ २१ माभा साशीर्ही: स्रीधामा २२५ १२

१९. ४८ मा मुक् दिक् द्झकू दृगू द्वार्मा २२७ ८

भास्त्रत्करविराजिनी २६० ८ मा मेधा धामा मूर्धा मेमा मामेधू: २२४ ७

भिन्नकालं कथं १७ माया माशीर्गीवेमेनायायानामे २२५ २४

भिन्नो रसादलङ्कारात २८० ८ माया मेधा यामा धामा २२४ ५

भुक्तिमुक्तिकृदेकान्त १६० १ माया शीर्गीः श्रीर्धीःत्तरीह्री- २२७ ६ भूतपिशाचग्रहणा [भ. ना. शा. २९७ २७ मावासा कामा भामा या- २२६ ३ ७ ७३] मा वासा काभा मा या या २२६ १ भ्रकुटिकुटिलोत्कट मुखैः २८९ २४ मास्त्री याशीर्भाधीः काह्री- २२६ २१ भ्रमिभरतिमलसहृदयतां ८१ २३० ११ [टि. २]१३८ ३ मुख्या महाकविगिरा- [ध्ब. ४ ३७]१८२ १६ मणिः शाणोल्लीढ: [भर्तृहरि नी.श.४४] ११६ ७ मुख्यां वृत्ति परित्यज्य [ध्व.का. २०] १२४ ९ मतिमोह विधायिनामभूत्ये ७६ ३ मुख्यो व्यापार- [ध्व. ३ ७५ ७

भध्यमोदीच्यवा [ भ. ना. शा. ७३ १ विषय: परिकरश्लोक: ] १७८ २५

चैव तथा २८ ५५] मुहुरझ्ुलिसंवृताधरौष्ठं [अभि.शा. १७७ ४

मध्यमोदीच्यवा चैद [भ. ना. शा ३३ १९ ३ २३]

नन्दयन्ती २८ ०१ ] मूः पूरधूर्वी रुग्तामागौः । २२४ ११

मनु विरतिनजौ २०० २१ मूस्र: सूधू: पूभू: स्त्रक २२५ १५

मनुष्यवृत्त्या समुपाचरन्तं १७७ १६ मेमा मामूः । मामे मामाः ॥ २२४ ८

मन्दारकुसुमरेणुपिञ्जरितालक। १६८ मेरूरुकेसरमुदारदि गन्तपत्र- १३१ २१ ७

महाचार्या प्रयुकायां [भ. ना. शा. म्नौ म्नौ यौ यः ३४ २०७ २७ 9

५ ५४] यच्च कामसुखं लोके [भ.ना.शा.७] ८२ ४० १९ २ ०

महाप्रलयमारुत [वेणी. ३ ४ ] ९९ २६ यच्चेतोहारि साधम्ये- ७० १६

महाभैरवनादादये: [भ. ना. शा. यतस्ते चादय इव २२ २६ १७ ३०१ यतीनां वा विकल्पानां २०६ १३ ७ ९०]

महिलासहस्स भरिए यत् [यः]कालागुरुपत्र- (भटटेन्दुराजस्य) १५० २३ १२० ५ १५२ २५६ २४ महुमहदंसणओग्गं १

मानसं चाक्षविज्ञाना- ४६ २७ ३७ २५

मानिनीजनविलोचनपाता- १८ २५ यत्पल्लवे न विवृतं [क. ल. वि.] १ १

मा निषाद प्रतिष्ठां [रामा. बा. १]१११ २१ यत्र प्रतीयमानोऽर्थः [ध्व. का. ५४] १५३ २२

मा पंथ रुंध महं [गा.स.श. ९६१] १७६ १२ १५५ २३

मा भवन्तमनल १५स १३ यत्रार्थः शब्दो वा [ध्व.का. १३] ११३ २७

मा भाजूमूस: का धामा २२५ २० यथा पदार्थद्वारेण [थ्व. १० ] ११३ ८

४२

३३० कल्पलताविवेके रौद्रादयो यथा बीजाद्भवेद्वृक्षो ३ १० ९ याशीर्गी: २२४ १९

यद्यपि पुरुषो गायति [भ.ना.शा.] ३७ याशीर्वेधा भामासामे २२६ २५ लक्ष

यद्वच्चनाहितमतिः [सुभाषितावली १७८ १ या स्रष्टः सृष्िराया- [शाकु. १ १] १२ १८ लच

२७२ ] यां ज्वलन् न ददाहासि: २३० २७ लजानर

यद्वामाभिनिवेशित्वं [भ. ना. शा. ८८ ७ युक्तं मानद ३४ ११ ल

[३१ १०५] ये जीवन्ति १७७ २०

७९ V यमकादिनिबन्धे तु [ध्त.का. ३९ १३६ १७ ये निबन्धनप्रकारास्ते लर ३३ २७ तम्यामुदाहृतम् ।] रङ्द्वारे प्रयुक्ते तु [भ. ना. शा. ल ५ ५३] ४० १९ यस्त्वलक्ष्यक्रमव्यडग्यो [ध्व.का.५८] १६५ ६ रङ्े पिबतः कार्या [भ. ना. शा. २९० १५ यस्माच्च लोकपालानां [भ.ना.शा. ३८ १२ ७ ४४ लट्ट ५ २३] रजनय इव १६३ ११

यस्मादभिनयश्षात्र [भ. ना. शा. ३८ २५ रविसडक्रान्तसौभाग्य- [रामा.अ.का. १२६ २ ५ २६ १६ १३] यस्मादुत्थापयन्त्यत्र [भ. ना. शा.] ३८ १७ रसबन्धोक्तमौचित्यं [ध्व.का. ६५] १७२ २३ यस्मै च रोचते नेदं २२७ १७

११६ रसभावतदाभास- [ध्. २५] १२६ २१ यं प्रक्ष्य चिर- [हृयग्रीववधे ] २४ रसभावादितात्पर्य- [ध्व.का. २८] २६ या गीः शो: का दिग्वित् । १३० २२४ २१ रसवन्ति हि वस्तूनि [ध्व.सं.श्लो.] १३६ १५ या गीः शीम: २२४ २४ या निशा सवभूतानां [श्री.भ.गी. १५७ २३ रसस्य स्याद् [ध्व. ३ १९] १७८

११] रसाक्षिप्ततया [ध्व. का. ३९] ३६ ९

[भरतना. शा.] १७९ १२

यानि सौम्यार्थयुक्तानि [भ.ना.शा. रसाद्यनुगुणत्वेन १०४ ९ ८६ ६ ५४] रसान्तरसमावेशः [ध्त्. का. ७८] १९ १७८ २६

यानि स्युस्तीक्ष्यरूक्षाणि [भ.ना.शा. १०४ ११ रसान्तरान्तरितयो- [ध्व.का. ८३] ८४ १

१९ ५५ १७८ २७

यामा माकामा भामा वाया वा २२६ ५ रसाभासाङ्गभावस्तु [ध्व. का. ३९ १३६ १९

यामा माया ज्ञस्तूर्भामा स्त्रीसामेना २२४ तम्यामुदाह्वतम्।

यायामामा २४ ४ राजानमपि सेवन्ते ८६ १३

यावन्न यात्युपचयं १६१ १७ रामेण निहत दष्टवा ७७ ८

V या वा मा भामा कामा वा। २२४ २७ राश्योरुभयमुखयो- २०१

या वा मा भामा गी: श्रीर्हीर्घीः स्री। २२५ ५ राहोश्वन्द्रकलामिव [ मालतीमा. २२८ २०

या वामा सा धामा मेना २२७ ३ ५२७]

याशीर्गी: श्रीर्ह्रीर्भीमू: पू- २२६ १७ रुदता कुत एव सा [रघु. ८ ८५] २१ १२

याशीर्गी: श्रीः। २२४ २३ रूढा ये विषयेऽन्यत्र [ध्व.का १९] १२३ १८

याशीर्गी: श्रीधीर्भामास्त्रोह्वीर्भीर्जूमू २२५ २८ रूपकादिरलङ्कारवर्गो [ध्व.का. ४९] १४६ ३

या शीर्गीः श्री धी स्त्री ह्रीर्भी: २२६ २६ रो नराविह रथोद्धता लगौ २०७ १३

प्रमाणानामुदाहरणानां च पद्यानामकाराद्यनुकम: । ३३१

रौद्रादयो रसा दीप्त्या [ध्व.का.३२] १३३ १६ वाच्यवाचकचारुत्व्- [ध्त.का. २६] १२८ ६ लक्षणं रूपकेऽपीदम् २५६ २१ वाच्यानां वाचकानां च [ध्व. ३ ३२] १७९ ८

लच्छी धूआ जाया दुओ १८१ टि.३ १८१ १६ लज्जानिगूढवदनो [भ ना. शा. २९३ २४ ७ ५९] वाणियय हत्थिदंत १६३ १, १६३ टि.१

लद्धहरासि विहत्त १९९ २६ वाणीरकुडंगोड्डीण १२० २, १५४ ९

लब्धास्तत्र पुनर्न्यास्या २०२ १९ वाद्यवृत्तिविभागार्थं [भ. ना, शा, ३६ १७ लभ्यन्ते यदि वाञ्छितानि २२८ १८ ५ १९] लयस्योपरि यद्वादं [भ.ना.शा. ३७ २५ वान्तविरिक्तव्याधिषु २८७ २३ पूर्वाधम् । ३१ लयेन यत्समं वाद्यं वामा भामा कामा सामा २२५ १५ ३७ २३ लल्ले च मन्मने चैव- [भ.ना.शा. १०३ २७ वामा याते यामाधामे २२५ १८

१९ ४९] वालय णाहं दूई ११५ १२

लावण्यकान्ति [टि. १ १४७ २ वाल्मीकिव्यासमुख्याश्ष [ध्व. ३ ७५ ९० १३ १५२ १८] १८० ७ परिकरश्लोकः ।] १७८ २५ लीलादाढरगुन्बूढ [मधुमथनविजये] १७३ २२ विकल्पप्रमितानङ्का- २०५. २३ लुप्त धाम १६२ ४

वक्रपाणौ कृते चैव [भ. ना. शा. विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणा [किराता. ७५ १ ४० ७

५ ४७ १५ ५२]

वच्च महच्चिय एक्काए [गाथासप्तशत्यां १०७ २७ विचारणादिसंभूतः [भ. ना. शा. ३०२ ४

सप्तमशतके ९४४] ७

वणराइ केसहत्था २५५ २५ विच्छित्तिशोभितैकेन १६५ ४

वत्से मा गा विषादं १४३ १ विज्ञानशौचविभव- [भ. ना. शा. २९३ ७ वन्धा देवी पर्वतपुत्री १९५ ३ ५६) १९५ २५ विज्ञायेत्थं रसादीनां [ध्व. ३ ३१] १७९ ४ १९२ ३

१९५ [भ ना. शा. २६ त्िदूषकः सूत्रधारः ३९ १ ५ २८] १९२ ३ १९२ ८ विधायापूर्वपूर्णेन्दु- ९९ १५

वपुरनुपमं २६ १० विद्यावाप्ते रूपाद् [भ. ना. शा. २९६ ८ वस्तुमात्रमपि व्यङ्गयं १४१ ६ ७ ६७ वस्तूपलक्षणं यत्र २३२ ३ विभावभावानुभाव- [ध्व.का. ६६] ७९ ११ वहनिं शीतयितुं २३० २२ १७३ १२ वाक्यार्थमतये तेषां [श्लो.वा.] ७१ २१ विमतिविषयो य आसीत् [ध्व. ३] १७९ १८ वाच्यालङ्कारशक्तेस्तु १५२ २६

वाग्धेनुर्दुग्ध (भट्टनायकः) ११२ टि १ विभिश्रः श्यामान्तेषु १६ २३

वाचकत्वाश्रयेणैव [धत्र.का. २१] १२४ २४ विमृश्यं सुधियामीशैः २२७ १५

३३२ कल्पलताविवेके

विरमत घनाः ३१ १ शब्द: संस्कारहीनो यो [वा. प. व्र. का. ६ ११ श्वापदगजतुर ११ विरुद्धैकाश्रयो यस्तु [ध्व. उ. ३ ८२ ७ १४९]

का. ८१] १७८ २७ शब्दार्थवत्त्यलङ्कारा ११९ ६ षट्केन ६ विवक्षिते रसे लब्ध- [ध्व.का. ७६] ८० २६ शब्दार्थशक्त्याक्षिप्तोऽपि [ध्त. ४६] १४२ २२ षाड्जी विबिधानामर्थानाम् [भ. ना. शा. २९६ ११ शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव [ध्व. ७] ११२ १५ २४ १७] १४९ २८ सङ्कोटन क्रिय

विवृद्धात्माप्यगाधोऽपि ३०४ १८ ११३ २१

शब्दे दोषोद्भवस्तावद् [श्ो. वा. १ विश्रम्भोत्था मन्मथाज्ञाविधाने १८३ ३ ६७ १ सडघोट विषयाश्रयमप्यन्य- [ध्व. ६३] १७० कुमारिलभट्टः] विसमइओ चचिय काण वि १५८ १३ २ विस्मयामर्षयोश्रैव [भ. ना. शा. राय्या शाद्लमासनं [नागा. ४ २] ९९ सज्जेइ या १०४ ७ शरीरीकरणं येषां [ध्त. का. ५१] १५१ २३ सत्यं मनो १९ ५३] १५५ २१ सदयं वी[धी राणं रमइ १४७ ६

१६० शशिवदना (अभिनवगुप्ः) १५ २२ सन्ति

१५२ १९, ११८

V वृथा दुग्धोऽनड्वान् शषौ सरेफसंयोगौ [ध्ब. ५९] २८७ १६५ १० सन्त्रासार वेदाङ्ग: स्याज्जलंधरमाला २१४ २५ शिखरिणि क्क नु १२१ १० 0

वेधामामे मेमाधावे- २२६ १७ १४५ ३ स पा वैचित्त्योपायचित्ताभ्यां [भ.ना.शा. २९६ २२ १६२ ७८ समप ७ ६९] शीर्मा गीर्मा श्रीर्मा धीर्मा २२५ २२ समपेक

व्यड््यव्य जकसम्बन्ध [ध्व.का १३ ११४ १५ शीर्वामा धीर्मा कामा त्वं २२६ १९ सम्भावन

परिकरश्लोक:] शी श्रीर्धीर्भीष्पूर्जूरमूसू स्मृ स्त्री। २२४ १३ ससुर क व्यङ्गयस्य प्रतिभामात्रे [धत्र.का. १५] ११९ १४ शीस्त्रीरुक्ते मेंनौः शीर्वा २२५ ६ समवत व्यङ्गयस्य यत्राप्राधान्य [धत्र.का.१४] ११९ १२

व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण [ध्त.का.५२] १५२ श्ङ्गार एव मधुरः [ध्व.का. ३०] १३३ १४ समर्त ४

१५५ शुङ्गारस्य प्रचरणात् [भ ना शा. ३८ २७ सम

व्यसनाभिघातभयपूर्व- [भ ना.शा. २९२ ११ ५. २७]

७ ५३] शुङ्गारस्याङ्गिनो [ध्त. का. ३७] १३५ २३ समदाय

व्याधिते च जरात्ते च [भ. ना. शा. १०३ २३ शुङ्गारे विप्रलम्भाख्ये [ध्व.का. ३१] १३३ १५

१९ ४९] शोभां पुष्यन्ति १६ २२ सम्पदा

व्याधीनामेकभावो हि [भ.ना.शा. ३०१ ३

७ ८५] श्रीमानभूद् ३० ६ स २२४ २६ व्याप्यव्यापकभावो हि श्रुक् युक भुक रुक सरा

२८ श्रुतिदुष्टादयो दोषा [ध्व.का. ३४] १३५ व्याहता ३ सरस्व

ब्रीडायोगान्नत १६६ १४ १५५ १७

शनिरशनिश्च तमुच्चै- १६० ७ लाध्याशेषतनु (टि. १)१३८ १

प्रमाणानामुदाहरणानां च पद्यानामकाराद्यनुकमः । ३३३

19 श्वापदगजतुरगरथोन्भवं [भ.ना.शा. ३०१ १३ सर्वक्षितिभृतां नाथ [विक्रमोर्वशीये १७८४

७ ८८] (पूर्वार्धम् 1) ४ २७]

६ षट्केन युगपद्योगात् [रत्नाकरावता. ४८ १० रामा (उत्तराधेम् ।) टि. १

१२ षाड्जी चवार्षभी चव- [भ.ना.शा. ३३ १३ सर्वार्थरूपताशुद्धि- ५० २२

१५ २८ ३८] सर्वेष्वेव प्रभेदेषु [ध्त.का. ५६] १५५ १३

सर्वेवशरणमक्षय- (टि. १,१४० ४ १८ सङ्ोटनक्रियायां तु [भ.ना.शा. ४० ९

५ ४८] स वक्तुमखिलान् शक्तो १४८ २

१ सड्घोटना ततः कार्या [भ.ना.शा. ३५ १९ १६१ १४

५ १० १५२ सव्यहस्तनिपातः स्यात् [भ.ना.शा. ३८ १२

1२ सज्जेइ सुरहिमासो ३१ ३८] १४४ २१

सत्यं मनोरमा रामाः सहसा भूमौ पतनं [भ.ना.शा. १३ १६१ २१ २९८ 9

सदयं बुभुजे २४३ ७ ७४] २०

८० ४ सहि णवणिहुवणसमरम्मि २ सन्ति सिद्धरसप्रख्या [ध्. ३ ७० १६१ २७

तम्याः परिकरश्लोकः ।] १७३ १३ सहि विरइऊणमाणस्स १६२ ११

सन्त्रासाच्छोकाद्वा [भ. ना. शा. २९० १७ संसर्गि भेदकं यद्यत २३१ २३ ० ७ ४५] साकं कुरङ्गकद्दशा १३० ७ ३ स पातु वो १३० १ साध्यत्वेनेप्सितः (आचायदिडनागः) ५७ ६

समपाणिश्च विज्ञेयो [भ. ना. शा.] ३७ २१ साया सामा नाया भाया माया २२६ ८

समर्पकत्वं काव्यस्य [ध्व.का. ३३] .१३४ .२५ सायर विइण्णजुव्वण- १४५ ६

सम्भावनाप्रमाणो (भट्टतोतः) ३०२ १७ सिवेणे वि २४४ ६

ससतुरक्तमनः शवमभजः कमधमय २२५ ८ सिहिरपिंछ कण्णऊरा १४५ १४

समविसमणिव्त्रिसेसा १७८ ५ सिंहः प्रसेनमवधीत् १२९ ६

समस्तगुणसम्पदः (अभिनवगुप्त) १२९ २१ सुखदुःखमतिक्रान्तं [भ. ना. शा. २९२ २२

समासतस्तु व्याधीनां [भ.ना. शा ३०० ४ ५४]

७ ८२] सुप्तिब [ङ]वचनसम्बन्धै- १७४ २१

समुदायार्थशून्यं यत् [भामहका. ल. ७८ ३ सुवणपुष्पां पृथिवों १२० २१

४ c] १२ २२

सम्पदो जलतरङ्गविलोला [भ.ना.शा.] ३०९ १४ १७ ११ सुवाक्यमधुरैः

सम्बन्धि रघुभूभुजां १६३ १९ सुहअ विलंबसु थोअं ११५ १५

सरसं मउयसहाव १४० १३ सोच्छ्वसितेर्निःश्वसितैः [भ.ना.शा. २९१ २४

सरसिजमनुविद्ध [शाकु. १ १८] १५६ ९ ७ ५१]

सरस्व्रती स्वादु तदर्थतस्तु [धत्. ६] ११२ ५ सोडयं गुण: २७ ११

सरूपवर्णविन्यास- [भामहका. लं. १८ २३ सो रोसेण २७६ १२

२ ५] सोऽर्थस्तद्व्यक्तिसामथ्य-[ध्व.का.८] ११२ २०

३३४ कल्पलताविवेके

सौवीरी मध्यमग्रामे- [भ. ना शा. ३३ ५ स्वामी सदैव (उन्मत्तयौगन्धरायणे) ४३ १७ १

२८ २९] स्वास्थ्याभ्याससमुत्था [भ.ना.शा. २९२ २४ २

स्कन्दास्यविरामा त्यौत्यौ मणिमाला २१५ १३ ७ ५५]

स्खलिताघूर्णितनयनः [भ.ना.शा. २९० ११ हन्तुमेव प्रवृत्तस्य [भामहका. १ ५१] १३ २०

७ ४२] हरस्तु किश्चित् [कु. सं ३ ६७] १४२ ४ अतः परं

स्त्रियो नरपत्तिर्वहि- १७३ टि १ यस्मादुत्था हरयुक्तोऽन्तरे वर्णे २०७ १५

स्थायिनोऽर्थे प्रवर्तन्ते [शि.पा.व. ४० २२ अत्रिलोच ३१३ १९ २ ८७] हर्षप्रसादजनिता -- सदश श हास्यशङ्गारकरुणे [भ. ना. शा. १०४ १३ अथ स

स्मरनवनदीपूरेणोढाः १६७ ५ १९ ५६]

स्मरारातेः १६२ १.९ २१ मुनिवनतल स्मितवदनमघुररागो [भ. ना. शा. हास्यश्ङ्गारयोः कार्यो [भ. ना. शा. १०१ २९० ९ १९ ३८] ७ ४१] ७ अथवा क

[भ ना. शा. हियर्या्टिअमन्नुं खु १४८

स्यात् षड्जमध्यमा ३३ १५ १५२. २० मणौ वज

२८ ३९] अथोपनि

विशोषित ६४ स्वप्नान्तरे ९८ ४ हुमि अवहत्थिअरेहो- [वरिषमबाण- १६४ ११

लीलायाम् 1] १७६ ४

स्वरा: षडजादयः ३२ २१ अनङ्गमङ्क

स्वसामर्थ्यवशेनैव [ध्व. का ११] ११३ १२ हेतुः प्रदीपदीप्रत्वम् ६९ २३ आलिङ्गित

स्वस्था भवन्ति मयि १८३ २२ हेलाऽपि कस्यचिद् १५१ १६

जीवति धार्तराष्ट्रा [वेणीसंहार. १] हे हेलाजितबोधिसत्त्व ११० २ तुल्या

स्त्रं स्वं निमित्तमासाद्य [भ.ना शा. ७]८२ २४ ११८ २ अनौचियो १८

३१५ २५ होइ ण गुणाणुराओ ११९ १ प्रसिद्धौनि

४४ १५ १७

स्वामी क्रमागत- १६० अभिधा

भत्रतोड़

अमृतम

सकदा

अलबृ

प्रबन्ध

अवध

भवेत

अवि परिपो

अशो

मुक्ता

परिशिष्टं द्वितीयम् । प्रमाणानामुदाहरणानां च पद्यांशानामकाराद्यनुमेण सम्पूर्ति: । पृ० प०

अतः परं प्रत्रक्ष्यामि चोत्थापनविधिक्रियाम् । यस्मादुत्थापयन्त्यादौ प्रयोगं नान्दीपाठकाः ।। [भ. ना. शा. ५ २१] ३८ १६

अत्रिलोचनसम्भूतज्योतिरुद्रमभासिभिः । सदृशं शोभतेऽत्यर्थ भूपाल तव चेष्टितम्॥। १२ ११

अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम् । मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये गलितवयसामीक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम् । [रघु ३ ७०] ९२ ११ अथवा कृतवाग्द्वारे वंशेऽस्मिन् पूर्वसूरिभिः । मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येव्रास्ति मे गतिः । [रघु. १ ४] ९२ २७ अथोपनिन्ये गिरिशाय गौरी तपस्विने ताम्ररुचा करेण । विशोषितां भानुमतो मयूखैर्मन्दाकिनीपुष्करबीजमालाम् ॥ [कु. सं ३ ६५] १४१ टि.५

आलिङ्गितः स तन्त्रङ्गया कार्ताथ्ये लभते कदा॥ १ २५ अनाप्तपुण्योपचयैर्दुरापा फलस्य निर्धूतरजाः सवित्री। तुल्या भवद्दर्शनसम्पदेषा वृष्टेर्दिवो वीतबलाहकायाः ॥ [किराता. ३ ५] ३९ २६ अनौचित्यादृते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा । [धव. का ७० परिकरश्लो.] १७३ १३ अभिधाय तदा तदप्रियं शिशुपालोऽनुशय परं गतः । भत्रतोऽभिमनाः समीहते सरुषः कर्तुमुपेत्य माननाम् ॥ [शि.पा.व. १६ २] १२ १४

अमृतममृत क: सन्देहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् । सकृदपि पुनर्मध्यस्थः सन् रसान्तरविज्जनो वदतु यदिहान्यत्स्व्रादु स्यात्प्रियादशनच्छदात् । [वामनका. सु. ३ २ १०] १६ ७ अलंकृतीनां शक्तावप्यानुरूप्येण योजनम् । प्रबन्धस्य रसादीनां व्यञ्जकत्वे निबन्धनम् ॥ [ध. का. ७०] १७३ १३

अवधानातिशयवान् रसे तत्रव सत्कविः । भवेत् तस्मिन् प्रमादो हि झगित्येवावभासते ॥ [ध्व. का. ८५] १७९ १

अविरोधी विरोधी वा रसोऽङ्गिनि रसान्तरे। परिपोषं न नेतव्यस्तथा स्यादविरोधिता।। [ध्व.का. ८०] १७८ २७

मुक्त्ताकलापीकृतसिन्धुवारं वसन्तपुष्पाभरण वहन्ती ।। [कु. सं. ३ ५३] १४१ टि.५

३३६ कल्पलताविवेके एता

अमिद्ि: शुभ्रदृग्दष्टैर्द्विषो जेन्नियिषीष्ट वः ॥ [भामहका. १ ४६] १३ ९ आर

अस्त्युत्तरस्याँ दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । एतार

पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥ [कु. सं. १ १] ९२ २३ एमेर

अहं त्व्रा यदि नेक्षेय क्षणमप्युत्सुका ततः । परम २

इयदेवास्त्यतोऽन्येन किमुक्तेनाप्रियेण ते।। [भामहका. २ ६९] ११९ २० एवं लीर २

आत्मा जानाति यत्पापमत्र वाऽ्न्यत्र जन्मनि। प्रत्यक्ष वा परोक्षं वा स्त्रल्पं वा भूरि वा कृतम्।। १५ १३ एहि १

आपाण्डुगण्डमेतत्ते वदनं वनजेक्षणे। एव

सङ्गमात्पाण्डुशब्दस्य गण्डः साधु यथोदितः ॥ [भामहका. १ ५६] ८ १४ कण

आहूतोऽपि सहायैरेमीतयुत्तवा त्रिमुक्तनिद्रोऽपि। उद

गन्तुमना अपि पथिकः संकोचं नैव शिथिलयति ॥ [ध्व.का. १३ श्यामुदाहृतम्।] ११५ २३ वण

कश इतिवृत्तवशायातां त्यक्तवाननुगुणां स्थितिम् । उत्प्रेक्ष्याप्यन्तराभीष्टरसोचितकथोन्नयः ॥ [ध्व. का. ६७] १७३ १२ क उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं त्रिधुरे क्षिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्धितेन दहनेन न वीक्षितासि ॥ १६५ १५, १६६ २ मु

उत्तमयुवप्रकृति- १२९ २७

उद्दीपनप्रशमने यथाऽवसरमन्तरा । क

[धव. का. ६९] ८७ १८, १७३ १२ र्क

उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीत शशिना निशामुखम् । क

यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽापे रागाद्लितं न लक्षितम् ।। ११४ २६ १९० ६

उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रत्ाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम् । तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥ [शि पा व. ३ ८] २४२ २४

उमापि नीलालकमध्यशोभि विस्न्रेसयन्ती नवकर्णिकारम्। ८ चकार कर्णच्युतपल्लवेन मूर्ध्ना प्रणाम वृषभध्वजाय ॥ [कु.सं. ३ ६२] १४१ (टि.५)३०८ २४

उमा वधूर्भवान् दाता याचितार इमे वयम् । वरः शम्भुरलं हयेष त्वत्कुलोद्भूतये विधिः ॥ [कु.सं. ६ ८२] २८० २४

उसुरुसुंभियाए १२८ १७

एकस्मिन् शयने १२७ १६

एकाकिनी यदबला ११८ १४

एतत्तस्य मुखात् कियत् कमलिनीपत्रे कण वारिणो यन्मुक्तामणिरित्यमंस्त स जडः शण्तन् यदस्मादपि । अङ्गल्यग्रलघुक्रियाप्रविलयिन्यादीयमाने शनैः कुत्रोड्डीय गतो ममेत्यनुदिनं निद्राति नान्तः शुचा। [भल्लटशतके] ११६ १९

प्रमाणानामुदाहरणानां च पद्यांशानामकाराद्यनुक्रमेण संपूर्तिः। ३३७

एतावता नन्वनुमेयशोभि काश्वीगुणस्थानमनिन्दितायाः । आरोपितं यद्विरिशेन पश्चादनन्यनारीकमनीयमङ्कम् । [कु.सं. १ ३७ १२ १२ एतासां राजति सुमनसां दाम कण्ठावलम्बि। [वामन.का.सू. २-२-२४] १६ १४

एमेय जणो तिस्सा देउ कत्रोलोपमाइ ससिबिंब। परमत्थविआरे उण चंदोवि अ वराओ।। २१ ५ १५७ १४

एवंवादिनि देवर्षो पार्श्वे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती।। [कु. सं. ६-८४] १२६ २३, १४१ २० १४५ १२, १८५ ४

एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर। एवमाशाग्रहग्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिभिः ॥ ८५ २

कण्ठेन शमनं कुर्यात्पाठ्ययोगे तु नित्यशः । उदात्तश्रानुदात्तश्र स्वरितः कम्पितस्तथा । वर्णाश्चत्वार एव स्युः पाठ्ययोगे तपोधनाः । [भ.ना.शा. १९ ४३] १०२ २४ कथाशरीरमुत्पाद्य वस्तु कार्य तथा तथा। यथा रसमयं सर्वमेवैतत्प्रतिभासते ॥ [ध्. ७० परि. श्लो.] १७३ १३ कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःशश्वासरयममृतहृद्योऽघररस । मुहुः कण्ठ लग्नस्तरलयति बाष्पं स्तनतटं प्रियो तन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम्॥ ३१७ ६० कलापातविभागावं भवेदासारितक्रिया। कीर्तनाददवताना च ज्ञेयो गीतविधिस्तथा ॥ [भ.ना.शा. ५ २१] ३६ २१ कला या त्रिविधा प्रोक्ता तस्याः पाताद् ध्रुवः स्मृतः । यथाक्षरस्य तालस्य स तु गुवक्षरः स्मृतः ॥ [भ.ना.शा. ३१ ४०] ३८ १४ कार्यमेकं यथा व्यापि प्रबन्धस्य विधीयते। तथा रसस्यापि विधौ विरोधो नैव विद्यते। [धत. ७९] १७८ २६ किश्चिदाश्रयसौन्दर्याद् धत्ते शोभामसाध्वपि। कान्ताविलोचनन्यस्तं मलीमसमिवाजनम् ॥ [भामहका, १ ५५] १० २०

किश्चिद्भावालसमसरलं प्रेक्षितं सुन्दरीणाम् । [वामन.का.सू २, २, ४] १७ २ "कि चिन्तयसि" १९ ९ कि हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्चिराद्दर्शनं केयं निष्करुण! प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः । स्त्रप्नान्तेष्विति ते वदन् प्रियतम व्यासक्तकण्ठग्रहो बुद्ध्वा रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तारं रिपुस्त्रीजनः ॥ १२८ १६, २० २१ कुमुदबनमपश्रि श्रीमदम्भोजखण्ड त्यजति मुदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः । उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्तं हतविधिलसितानां ही विचित्रो विपाकः ॥ [शि.पा.व. ११ ६४] २७८ १० ४३

३३८ कल्पलताविवेके

कुरङ्गाक्षीणां गण्डतलफलके स्वेदविसरः । [वामनका. सू. २, २, ४] १६ १९ कुविन्दस्त्वं तावत्पटयसि गुणग्राममभितो १९

यशों गायन्त्येते दिशि दिशि च नम्रास्तव विभो। शरज्ज्योत्स्नागौरस्फुटविकटसर्वाङ्गसुभगा तथापि त्वत्कीर्तिर्भ्रमति विगताच्छादनमिह ॥ १३ १२ १२ "कुसुमभरः" ७८ २ कोपात्कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्ध्वा दढ नीत्वा वासनिकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः । भूयो नेवमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं वन्यो हन्यत एव निहनुतिपरः प्रेयान् रुदत्या हसन् ॥ ८१ ११ 9 क्िष्टं व्यवहितं विद्यादन्यार्थ बिगमे यथा। विजहूस्तस्य ताः शोकं क्रीडायां विकृतं च तत् ।। [भामहका. १ ४०] १४ २६ क्ाकाये शशलक्ष्मणः कर च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्त मुखम्। कि वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योऽधरं पास्यति॥ १२७ १८ क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं ग्रृह्नन् केशेष्वपास्तश्ररणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण । आहि इन्योSवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शरामिः॥ १२९ ७

ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टताऽनुकरणे तु सर्वेषाम्। वक्त्राद्यौचित्यवशाद् दोषोऽपि गुणः कचित् कचिन्नोभौ।। [का.प्र. ७ ५९] २ १ "गण्डफलकैः" २५५ ३ गावो व पावनानां [१३९ १४ द्रष्टव्यम्] ११५ ur गुणानाश्रित्य तिष्ठन्ती माधुर्यादीन् व्यनक्ति सा। रसांस्तन्नियमे हेतुरौचित्यं वक्तृवाच्ययोः ॥ [धत. ६२] १६७ २२ १६८ १ गूढशब्दाभिधानं च न प्रयोज्यं कथञ्चन । सुधियामपि नैवेदमुपकाराय कल्पते। [भामहका. १ ४५] १३ ८ ८ गृहेष्वध्सु वा नान्नं भुञ्जमहे यदधीतिनः । न भुञ्जते द्विजास्तच्च रसदाननिवृत्तये। [भामहका. ३ ९] ११६ ४ 'गोप्यैवं गदितः सलेशम्" १८३ २० चकासे पनसप्रायैः पुरी षण्डमहाद्रुमैः । १० १३ चलापाङ्गां दृष्टि स्पृशसि बहुशो वेपथुमती रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकगतः । करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्त्रमधरम् वय तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं च सुकृती ।। [अभि.शाकु. १ २०] ३१७

प्रमाणानामुदाहरणानां च पद्यांशानामकाराद्यनुक्रमेण संपूर्तिः । ३३९

चंदमऊहेहि णिसा णलिनीकमलेहिं कुसुमगुच्छेहिं लआ। हंसेहिं सरअसोहा कव्वकहा सज्जनेहिं करइ गरुई।- १६४ १६

जर्जरस्य प्रयोगे तु तुष्टा विध्नविनायकाः । तथा चार्या प्रयुक्तायामुमा तुष्टा भवेदिह ॥। [भ.ना.शा. ५ ५३] ३३ २८, ४० १९ "जीवन् जीवकः" २५८ १,१८ ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलड्कृता।। [म.भा द्रो.प. ८ ४०८] २३१ ११ तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः । दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव ।। [रघु. १ ८] २५० २१

तदाशु कुर्वन् वचनं महर्षेर्मनोरथान् नः सफलीकुरुष्न । प्रत्यागतं त्व्रास्मि कृतार्थमेव स्तनोपपीड परिरब्धुकामा । [किराता. ३ ५४] २८३ १६ तद्वल्गुना युगपदुन्मिषितेन तावत् सदः परस्परतुलामधिरोहतां द्व। प्रस्पन्दमानपरुषेतरतारमन्तश्वक्षुस्तव प्रचलितभ्रमरं च पद्मम् । [रघु.स. ५ ६८] २४२ १८ तन्मध्ये च स्फटिकफलका काश्चनी वासयष्टि- मूले बद्धा मणिभिरनतिप्रौढवंशप्रकाशैः । तालैः सिञ्जद्वलयसुभगैनर्तितः कान्तया मे यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद्धः । [उ.मे.दू. १९] १७६ १ तन्वी श्यामा शिखरिदशना पक्कबिम्बाधरोष्ठी मध्ये क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणा निम्ननाभिः । श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्याद्युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातुः ॥ [उ.मे.दू. २२] २३५ १ तमर्थमवलम्बन्ते येडङ्गिनं ते गुणाः स्मृताः । अङ्गाश्रितास्त्वलङ्कारा मन्तव्याः कटकादिवत् ॥ [ध्व. २९] १६८ १५ तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीघे न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः । तां हतु विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्ता: पुरोवर्तिनीं सा चात्यन्तमदर्शनं नयनयोर्यातेति कामं विधिः ॥ [विक्रमो. ४ २] १२७ १०,१५ तुल्यकाले क्रिये यत्र वस्तुद्वयसमाश्रये। पदेनैकेन कथ्येते सहोक्तिः सा मता यथा॥ [भामहका. ३ ३९] तुष्यन्त्यपि च गन्धर्वा आरम्भे सम्प्रयोजिते । आश्रावणायां युक्तायां दैत्यास्तुष्यन्ति सर्वशः ॥ [भ.ना.शा. ५ ४६] ४० ६

"ते जाने" १३२ २२ तेऽन्यैर्वान्तं समश्नन्ति परोत्सर्ग च भुञ्जते । इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात्प्रवर्तनम् ।। १३ २५ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते। प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ [श्री.भ.गी. ७ १७] ७३ ६

३४० कैल्पलताविवेके

त्रयस्त्रिशदमी भावा विज्ञेया व्यभिचारिणः । निव्यूढ

सात्त्विकांस्तु पुनर्भावान् व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः ॥ [भ ना.शा. ७ ९२] ३०२ १९ रूपकादे १९

त्वामारूढ पवनपदवीमुद्गृहीतालकान्ताः नीवारा

प्रेक्षिष्यन्ते पथिकवनिताः प्रत्ययादाश्वसन्त्यः । कः सन्नद्वे विरहविधुरां त्वय्युपेक्षेत जायां विश्वास

न स्यादन्योऽप्यहमिव जनो यः पराधीनवृत्तिः ॥ [मे.दू. ८] १५६ ७

दुःशासनामर्षरजोविकीणेरेभिर्विनाथैरिव भाग्यनाथैः । नीरसर

केशैः कदर्थीकृतवीर्यसारः कच्चित्स एवासि धनञ्यस्त्म् ॥ [किराता. ३ ४७] ३१९ २५ स तेन

दृष्टया केशवगोपरागहतया किश्चिन्न दृष्ट मया नेयं

तेनैव स्खलितास्मि नाथ पतितां कि नाम नालम्बसे। अयमा

एकस्त्वं विषमेषुखिन्नमनसां सर्वाबलानां गति- न्यक्का

र्गोप्यैवं गदितः सलेशमवताद्रोष्ठे हरिर्वश्चिरम् ॥ १३८ २३, १४४ ३ धिक दृष्टवा प्रयुज्यमानानेवं प्रायांस्तथा प्रयुज्जीत । अन्यत्रैतेऽनुचिताः शब्दार्थत्वे समानेऽपि ॥ [रुद्रटका, लं ६ २६] १० ३ न्याय देवा कानिनि कावादे वाहिकास्वस्वकाहि वा। अतो काकारेभभरे काका निस्वभव्यव्यभस्त्रनि ॥ [किराता. १५ २५] ७६ १४ 'पर द्वय गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । परा

कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ [कु.सं, ५ ७१] २२ ४ घांशस्तु धवतन्यासः पञ्चमर्षभवर्जितः । षड्जोदीच्यबतीजातेर्भिन्नषड्ज उदाहृतः॥ ३३ ११

ध्वन्यात्मभूते शरङ्गारे यमकादिनिबन्धनम् । परि

शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः । [ध्व. ३८] १३६ २२ रसर

नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दप्तनिशाचरः परि

सुरधनुरिदं दूराकृष्ट न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा इद

कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी॥ [विक्रमो. ४ १] १६७ २

नवमे जडता प्रोक्ता दशमे मरणं भवेत् । स्त्रोपुंसयोरेष विधिर्लक्षणं च निबोधत ।। [भ.ना.शा. २४ १६२] ३०४ अ

न स शब्दो न तद् वाच्यं न स न्यायो न सा कला । पा

जायते यन्न काव्याङ्गमहो भारो महान् कवेः ॥ [भामहका ५ ४] ४५ १६ अ

न सा धनोन्नतिर्या स्यात्कलत्रसुखदायिनी। पा

ल परार्थबद्धकक्ष्याणां यत्सत्यं पेलव धनम् ॥ [वामनका.सू. २ २२] १३ १४ अ

नातिदूरे च कण्ठेन हयुरसा च समीपतः । पु

उरसोदाहतं वाक्य शिरसा दीपयेद् बुधः ॥ [भ.ना.शा १९ ४२] १०२ २०

निरूढा लक्षणा: काश्चित्सामर्थ्यादभिधानवत् । पृ IV क्रियन्ते साम्प्रतं काश्चित् काश्चिन्नैत्र त्वशक्तित ॥ [भट्टगर्तिके अरुणाधिकणे] १० २२

प्रमोणानामुदाहरणानां वे पद्याशानामकाराद्यनुकमेण संपूर्तिः। ३४१

निर्व्यूढावपि चाङगत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम् । रूपकादेरलङ्कारवर्गस्याङ्गत्वसाधनम् ।। [ध त. ४२] १३६ २२

नीवारा: शुकगभकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः प्रस्निग्धाः क्वचिदिडगुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः । विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगा- स्तोयाधारपथाश्च वल्कलशिखा निष्यन्दरेखाङ्किताः ॥ [अभि.शाकु. १ १४] १७७ नीरसस्तु प्रबन्धो यः सोऽपशब्दो महान्कवेः । स तेनाकविरेव स्यादन्येनास्मृतलक्षणः । [धत. ७५ परि. श्लोकः] १७८ २५

नेयं विरौति भृङ्गाली मदेन मुखरा मुहुः। अयमाकृष्यमाणस्य कन्दर्पधनुषो ध्वनिः ॥ [भामहका. ३ २२] ११६ ६

न्यकारो हथयमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः । धिक् धिक् शक्रजिता प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा स्व्रर्गग्रामटिकाविलुण्ठनत्रथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः ॥ [हनुमन्ना १४ ६] १५. १, १८६ न्यायः शास्त्रं त्रिवर्गोक्तिरदण्डनीति च तां विदुः । अतो न्यायविरोधीष्टमपेतं यत्तया यथा। [भामहका. ४ ३९] ४१ २५

"परस्परोपकारेण" ११८ १६ परार्थे यः पीडामनुभवति भङ्गेऽपि मधुरो यदीयः सर्वेषामिह खलु विकारोऽप्यभिमतः । न सम्प्राप्तो वृद्धिं यदि स मृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोर्दोषोऽसौ न पुनरगुणाया मरुभुवः ॥ १२३

परिपोष गतस्यापि पौनःपुन्येन दीपनम् । रसस्य स्याद्विरोधाय वृत्त्यनौचित्यमेव च।। [धत. ७'] ९० :: 7

परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत- स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमलनमप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यासं शलथभुजलताSSक्षेपवलने: कृशाङ्गयाः सन्तापं वदति बिसिनीपत्रशयनम् ॥ १२२ ६ (परोक्तिभेंदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः) निदर्शना । अभवन्त्रस्तुसम्बन्ध उपमापरिकल्पकः ॥ [का. प्र. ९७ ] २६३ १८

पाण्डुक्षामं वदनं हृदय सरसं तवालसं च वपुः । आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि ! हृदन्तः ॥ ८१ ११

पाण्डयोऽयमंसार्पितलम्बहार: क्लप्ताङरागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपरक्तसानुः सनिर्झरोद्वार इवाद्रिराजः ॥ [रघु. ६ ६०] २७ ४

पुस्त्वादपि प्रविचलेद् यदि यद्यधोऽपि यायात् यदि प्रणयने न महानपि स्यात्। अभ्युद्धरेत्तदपि विश्वमितीदृशीयं केनापि दिक प्रकटिता पुरुषोत्तमेन ॥ [भल्लटशतक. ७९] २६४ पूर्वे विश्ङ्गलगिरः कवयः प्राप्तकीर्तयः । तान् समाश्रित्य न त्याज्या नीतरेषा मनीषिणा ।[ध. ७५ परि. श्रो.] १७८ २५

३४२ कल्पलताविवेके

पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव । यद्विश्रम्य

विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम् ॥ १४ ४ प्रकृतिप्रत्ययमूला व्युत्पत्तियस्य नास्ति देश्यस्य । दुवोकार्शा

तन्मडहादि कथश्चिन्न रूढिरिति संस्कृते रचयेत्।। १२ २२, २५ कृषषण

प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । [यन् ]मनो

अकाण्डे प्रथनच्छेदौ अङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥ [का. प्र. ८ ६१. सू ८२] ७९ ४ यशोS

प्रत्यक्षं कल्पनापोढं सतोऽर्थादिति केचन । निवतु

कल्पनां नामजात्यादियोजनां प्रतिजानते ।। [भामहका. ५.६] ५१ २० यस्तु रामे प्रभामहत्या शिखयेत्र दीपस्त्रिमार्गयेव त्रिदिवस्य मार्गः । अङ्गभूत संस्कारवत्येव गिरा मनीषी तया स पूतश्च विभूषितश्च । [कु सं. १२८] १८२ ९ " गुस्त प्रयोज्या (विप्लुता) चापलोन्माददुःखातिमरणादिषु । आकेकरा दुरालोके विच्छेदप्रोक्षितेषु च।। [भ ना.शा. ८ ९० ८४ २५ प्रसिद्धेऽपि प्रबन्धानां नानारसनिबन्धने । एको रसोऽङ्गीकर्तव्यस्तेषामुत्कर्षमिच्छता ॥ धत्. का. ७७] १७८ २६ प्रियेण सङग्रथ्य विपक्षसन्निधौ उपाहितां वक्षसि पीवरस्तने । मदनरामय

स्नजं न काचिद्विजहौ जलाविलां वसन्ति हि प्रम्णि गुणा न वस्तुषु॥ [किराता. ८३७]२१ २४ बात

भम धम्मिअ! वीसद्धो सो सुणओ अज्ज मारिओ तेण। गोलाणईकच्छकुडंगवासिणा दरिअसीहेण ॥ [हालगा.स.श(गा.को.)द्वि.श. ७५] १०७ २,

१६ १

मञ्जीरादिषु रणितप्रायान् पक्षिषु च कूजितप्रभृतीन् । मणितप्रायान् सुरते मेघादिषु गर्जितप्रायान् ।। [रुद्रटका.ल. ६ २५] ९ २८

मातङ्गगामिन्यः १३९ २४ मातङ्गाः किमु वल्गितैः किमफलैराडम्बरैर्जम्बुका: सारङ्गा महिषा मदं व्रजथ किं शून्येषु शूरा न के।

सिन्धुध्ानिनि हुडकृते स्फुरति यत तद् गर्जितं गर्जितम् ॥ ९२ २८

'मामुद्दिश्य' १० ६

मायेव भद्रेति यथा सा चा साध्ी प्रकल्पना । वेणुदाकेरिति च तां नयन्ति वचनाद्विना ॥ [भामहका. १ ३९] १० १६, १४ १९ मार्गी च पौरवी चैव हृष्यका च यथाक्रमम् । [हृष्यका चैव विज्ञेया सप्तमी द्विजसत्तमाः ] मध्यमग्रामजा हयेता विज्ञेयाः सप्तमूर्च्छनाः ॥ [भ.ना.शा. २८ ३०] ३३

मैवमेवास्व्रसच्छाया ११९ ८

"यत्पदमभिनयसहितम्" ६ ७

यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसजनीकृतस्व्रार्थो। ठ्यडक्त: काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः ॥ [ध. १३] १२१ २१, १४६ टि.१

प्रमाणानामुदाहरणानां च पद्यांशानामकाराद्यनुक्रमेण संपूर्तिः। ३४३

यद्विश्रम्य विलोकितेषु बहुशो निःस्थेमनी लोचने यद्रात्राणि दरिद्रति प्रतिदिनं दूनाब्जिनिनालवत् । दुर्वाकाण्डविडम्बकश्च निबिडो यत्पाण्डिमा गण्डयोः कृष्णे यूनि सयौवनासु वनितास्वेषैव वेषस्थितिः ॥ ३११ ११

[यन् ]मनोरथशतैरगोचरं २६२ २६ यशोधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसङ्ख्यामतिवर्तितुं वा। निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कमुपैति सिद्धिः ॥ [किराता. ३ ४०] २१ १०

यस्तु तालं न जानाति न स गाता न वादकः । अङ्गभूता हि तालस्य यतिपाणिलयाः स्मृताः ॥ [भ.ना.शा. ३२ ५३०] ३७ १९

"यस्तु सरिदद्वि- " २५ ५

यस्त्वलक्ष्यक्रमव्यङग्यो ध्वनिर्वर्णपदादिषु। वाक्ये सङ्घटनायां च स प्रबन्धेऽपि दीप्यते। [ध. ५८] १६७ १७

यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासप्रीतिरुज्झिता । मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरे: ॥ [हय वधः] ११६ ४

"याते गोत्रविपर्यये" १२७ १३

यान्त्या मुहुवलितकन्धरमानन तद्- आवृत्तवृन्तशतपत्रनिभ वहन्त्या । दिग्धोSमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः ।। [मालतीमा. १ २५] २४२ ७ येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरा स्त्रीकृतो यश्रोद्वृत्तभुनङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत् । यस्याहु: शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां स्वदोमाधवः । १३७ १०, १३८ १७

'ये यान्त्यभ्युदये' ११६ २० येषां तास्त्रिदशेभदानसरितः पीताः प्रतापोष्मभिः लीलापानभुवश्च नन्दनवनच्छायासु येः कल्पिताः । येषां हुडकृतयः कृतामरपतिक्षोभाः क्षपाचारिणां किं तैस्त्वत्परितोषकारि विहित किश्चित्प्रवादोचितम् ॥ २० ३

यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥ [वे सं. ३.३२] १३४ १३, १६९ टि.७ रणद्धिराघट्टनया नभस्वतः पृथग्विभिन्नश्रुतिमण्डलैः स्व्रैः । स्फुटीभवद्ग्रामविशेषमूच्छनामवेक्षमाणं महतीं मुहुर्मुहुः ॥ [शि. पा. व. १ १०] ३२ २५

३४४. कल्पलताविवेके

रम्या इति प्राप्तवतीः पताका राग विविक्ता इति वर्धयन्तीः । विजित

यस्यामसेवन्त नमद्वलीकाः सम वधूभिर्वलभीर्युवानः ॥ [शि.पा.व. ३.५३] १४९ १८, १५२ २३ १५२

रसव ददर्शितस्पष्टश्ङ्गारादिरसोदयम् । स्त्रशब्दस्थायिसश्चारिविभावाभिनयास्पदम् । [भामहका. लं. ३. ६] ३११ २

रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः । ध्वनेरात्माङ्गिभावेन भासमानो व्यवस्थितः । [धत्र. २५] ३१७ ३ ३१७

रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः । नोपहन्त्यङ्गितां सोऽस्य स्थायित्वेनावभासिनः ॥ [ध. ७८] १७८ २६

रसान्तरान्तरितयोरेकवाक्यस्थयोरपि । निवर्तते हि रसयोः समावेशे विरोधिता ॥। ध्व. ८३] १७८ २७ लग्नं रागावृताङ्गया सुदृढमिह ययैवासि यष्टयाSरिकण्ठे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दृष्टा पतन्ती। तत्सक्तोडयं न किश्चिद् गणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्ति दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्रदितुमिव गतेत्यम्बुधि यस्य कीर्तिः ॥ [सुभाषितावली २५९५ हर्षदत्तः] २२

लग्न: केलिकचग्रहश्लथजटालम्बेन निद्रान्तरे मुद्राङ्क: शितिकन्धरेन्दुशकले नान्तः कपोलस्थलम्। पार्वत्या नखलक्ष्मशङ्गितसखीनमेस्मितह्ीतया प्रोन्मृष्टः करपल्लवेन कुटिला ताम्रच्छविः पातु वः ॥ २१

"लाउलकलणियाह" २३ २३

लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेश: प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य । आकृष्य पाण्डववधूपरिधानकेशान् स्वस्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः । [वे. सं. १. ८] १८३ २२

लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह सम्प्लवन्ते । उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलीकाण्डमृणालदण्डाः ।। १५२ १८ १८० ७

लिम्पतीव तमोङ्गानि वर्षतीवाजन नभः । असत्पुरुषसेवेत्र दृष्टिर्विफलतां गता ।। [मृच्छक १. ३४] २४१ २४

वदतु यदिहान्यद्" १७ ५

वाल्मीकिव्यासमुख्याश्च ये प्रख्याताः कवीश्वराः । बाध्यानामङ्गभावं वा प्राप्तानामुक्तिरच्छला ।। [ध्. ७५ तम्यामुदाहृतः] १७८ २५

नवकिसलय चारुचामरश्रीर्हरति मुनेरपि मानसं वसन्तः । १६. १३

प्रमाणानामुदाहरणानां च पद्यांशानामकाराद्यनुकमेण संपूर्तिः। ३४५

विजितात्मभवद्वेषिगुरुपादहतो जनः ! ३ हिमापहामित्रधरैर््याप्तं व्योमाधिगच्छति।। [सर. कण्ठा ] ११ २६

विनेयानुन्मुखीकतुं काव्यशोभार्थमेत्र वा। २ तद्विरुद्धरसस्पर्शस्तदङ्गानां न दुष्यति।। [च. ८६] १७९ १

तिभावभावानुभावसच्चार्याचित्य चारुणः ।

३ विधिः कथाशरीरस्य वृत्तस्योत्प्रेक्षितस्य वा।। [ध्व. ६६) १७३ १२

विभिश्रः श्यामान्तेष्वररी[र]पुटसीत्कारविरुतैः । [वामनका.सू २ २ ४] १६ २७

१६ विरुद्वैकाश्रयो यस्तु विरोधी स्थायिनो भवेत् । स विभिन्नाश्रयः कार्यस्तस्य पोषेऽप्यदोषता ।। [धव. ८१] १७८ २७

२७ विरोधमविरोधं च सर्वत्रेत्थं निरूपयेत् । विशेषतस्तु शरङ्गारे सुकुमारतरो ह्यसौ॥ [. ८४] १७९ १

विरोधिरससम्बन्धिविभावादिपरिग्रहः । (पूवर्धिम्) ८० १७ तरिस्तरेणान्वितस्यापि वस्तुनोऽ्न्यस्य वर्णनम् ॥ (उत्तरार्धम्) [ध्त्. ७४]८९ २६, १७८ २४

विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्ित्वेन कथश्चन । काले च ग्रहणत्यागौ नातिनिर्वहणैषिता ।। [ध्व. ४१] १३६ २२

विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम् । बाध्यानामङ्गभावं वा प्राप्तानामुक्तिरच्छला।। [ध्व. ७६] १७८ २६

वेगादुड्वीय गगने चलण्डामरचेष्टितः । अगमुत्तपते पत्री ततोऽत्रैव रुर्चि कुरु॥ १५ १८, १९

२५ वेत्रशाववले शैले लेगैजेऽकुकशात्रवे। यात कि विदिशो जेतुं तुंजेशो दिवि कि तया। [किराता. १५ १८] ७६ १५

'व्युत्पत्तिर्यस्य नास्ति" १२ २५

"शरा वारिधारा" २४६ १५

शङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्य इति संज्ञितः । २२ रौद्रस्यापि तु यत् कर्म स ज्ञेयो करुणो रसः । [भ.ना.शा. ६ ४०] १२७ २१

शोभां पुष्यत्ययमभिनत्रः सुन्दरीणां प्रबोधः । [वामनका.सू.२२ ४] १६ २७

श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्दं मधुरमिष्यते। आविद्वदङ्गनाबालप्रतीतार्थ प्रसादवत् ।। [भामहका. २ ३] ९१ ३

७ श्रितक्षमा रक्तभुवः शिवालिङ्गितमूर्तयः । विग्रहक्षपणेनाद्य शेरते ते गताऽसुखाः ॥ १५ १५

२४ श्रुतिसमधिकमुच्चैः पञ्चमं पीडयन्तः

५ सततमृषभहीनं भिन्नकीकृत्य षड्जम् । प्रणिजगदुरकाकुश्रावकस्निग्धकण्ठाः

१५ परिणतिमिति रात्रेर्मागधा माधवाय॥ [शि.पा.व. ११ १]. ३३

'सग्गं अपारियायं' ११६ २०

१३ सङ्ग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम् । ४४

३४६ कल्पलताविवेके

कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलम् सव भाववि

तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्॥ २० ११ सोपानपथ

'सत्त्वसमुत्थं" ३१५ ११ महापथेन

सन्ति सिद्धरसप्रख्या ये च रामायणादयः । स्तोकेनोन्न विमा कथाश्रया न तैर्योज्या स्वेच्छा रसविरोधिनी ।। [त ७० परि.श्लो.] १७३ १३ अहो सुसदी

सन्धिसन्ध्यङ्गघटनं रसाभिव्यत्तयपेक्षया । स्थितेनाग न तु केवलया शात्रस्थितिसम्पादनेच्छया ॥ [ध. ६८] १७३ १२ स्निग्धश्या सन्निवेशविशेषात्तु दुरुक्त्मपि शोभते । वा नीलं पलाशमारब्धमन्तराले स्रजामित्र ।। [भामहका. १ ५४] ९० २० काम सन् सपदि पडक्तिविहङ्गमनामभृत्तनयसंवलितं बलशालिना। विपुलपर्वतवर्षिशितैः शरः प्लवगसैन्यमुलूकजिता जितम् ॥ १२ ५ स्नस्ता "समीहा रतिभोगार्था विलासः परिकीर्तितः । न्यासीकृता दृष्टनष्टानुसरणं परिसर्पस्तु वर्ण्यते ॥ [भ ना.शा. २१ ७८] ८९ २१ हरस्तु २ "सम्भोगो विप्रलम्भश्र" १३५ १४ उमामुखे

सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी। "हस ने १

रामा रम्येव नान्तेऽस्मिन् मया विरहिता त्वया॥ [विक्रमो. ४ २७] १७८ ४ " हा सत्रं सर्वेण सारूप्यं नास्ति भावस्य कस्यचित् । हे हस्त यथोपपत्ति कतिभिरुपमा सुप्रयुज्यते ।। [भामहका. २ ४३] २४६ ५ संरम्भ: दविकटमेघशकलाद्देशेन सिहस्य यः रामस्य सर्वस्या स जातिमात्रविहितो हेवाकलेशः किल।

योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥ १५ १० संसर्गादिर्यथा शास्त्र एकत्वात्फलयोगतः । वाक्यार्थस्तद्वदेवात्र श्ङ्गारादी रसो मतः ॥ ३०७ २४ संसर्गो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः ॥ [वा.प. २ ३१७] ३ २ साधर्म्यमुपमा भेदे पूर्णा लुप्ता च साऽग्रिमा । श्रौत्यार्थी च भवेद् वाक्ये समासे तद्धिते तथा॥ [का. प्र ८७] २३६ २० साधु चन्द्रमसि पुष्करे: कृतं मीलितं यदभिरामताऽघिके। उद्यता जयिनि कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्ठित पुनः १५ १२ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥ ३ ४ सुराः समभ्यर्थयितार एते कार्य त्रयाणामपि विष्टपानाम्। चांपेन ते कर्म न चातिहिंस्त्रमहो बतासि स्पृहणीयवीर्यः ॥ [कु.सं. ३. २०] १७७ १९. सूर्याचन्द्रमसौ यत्र चित्रं खद्योतपोतकौ। नित्योदयजुषे तस्मै परस्मै ज्योतिषे नमः ॥ [कल्पलतामङ्गलम् ] १

प्रमाणानामुदाहरणानां च पद्यांशानामकाराद्यनुक्रमेण संपूर्तिः। ३४७ सैव भावविकारेषु षडवस्थाः प्रपद्यते। [भर्तृहरि] ९६, २२

१ सोपानपथमुत्सज्य वायुवेगसमुद्धतम्।

१ महापथेन गतवान् कीर्त्यमानगुणो जनेः [भामहका. २ २२] १४ १

स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकाद्याति अधोगतिम् ।

३ अहो सुसदृशी वृत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य च।। [उद्भटसागर १ १५२] १९० २१ स्थितेनागन्तुकं हन्यादीप्सितेन बिभाजयेत् । २२० ६, २२३ २८

स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्बलाका घनाः । वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । कामं सन्तु दृंढ कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे। वैदेही तु कथ भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव॥ ११ १२, १२५ २८

1 . स्रस्ता नितम्बादवलम्बमाना पुनः पुनः केसरदामकाच्चीम्। न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण मौर्वी द्वितीयामिव कार्मुकस्य ॥ [कु.सं. ३ ५५] १४१ टि.५ हरस्तु किश्चित्परिलुप्तघैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । ? उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि॥ [कु.सं. ३ ६७] ३०८ २४

"हस न्नेत्रार्पिता कूतम्" १८३ २०

"हा कस्स कंदेमि" २३ ८

हे हस्त दक्षिण मृतस्य शिशोर्द्विजस्य जीवातवे विसृज शूद्रमुनौ कृपाणम् । रामस्य बाहुरसि निर्भरगर्भखिन्न- सीताविवासनपटोः करुणा कुतस्ते॥। [उ.रा.चरित. २ १०] २७६ १५

परिशिष्टं तृतीयम्।

प्रमाणानामुदाहरणानां च गद्यानामकारादिक्रमः ।

पृ० प

'अक्ताः शर्करा उपदधति' [तै.ब्रा. ३ १२, ५, १२] ४ २२

अज्विधौ भयादीनामुपसङ्ग्यानं नपुंसके क्तादिनिवृत्त्यर्थम् । २६० २३

"अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः [पा. सू. ११ ६९] ५ ४

"अतद्गुणसंविज्ञानः पुनर्बहुव्रीहियत्र प्रवानस्यैव कार्यान्वयः वर्तिपदार्थस्य तु तदुपलक्षणपरता"। ७४ 3

अतिसर्गप्राप्तकालयोह्ययं लोट्। "प्रैषातिसर्गप्राप्त कालेषुकृत्याश्च" [पा.सू. ३ ३ १६३] १०७ ५

'अदग्धदहनन्यायः' २६९ २२

"अदेङ गुणः" । [पा.सू. ११ २] ४ १५

'अधिकृतो ह्यन्र वीररसः' ८९ २५

अनुभूतबिषयासम्प्रमोष: स्मृतिः ॥ [पा.यो.द. १ ११] ३२ १६

"अनेकमन्यपदार्थ' [पा.सू. २ २ २४] २३७ १३

"अन्तरान्तरेण युक्तेते" [पा.सू. २ ३ ४] ४ 3

अन्ते वक्र इति न्यायाङ्गीकरण्णत् २०४ १४, २१६ २, २१९ ३

अन्यार्थनेयगूढार्थाश्रलीलक्किष्टानि च ॥ [वामनका,सू. २ १ ११] १ २४

अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिनिद्रा ।। [पा.यो द. १ १० ३२ १६

अरुणया एकहायन्या पिङ्गाक्ष्या सोमं क्रीणाति। २७९ २९

अहार्थे कृत्यः "अर्हे कृत्यतृचश्र" [पा.सू. ३ ३ १६९] ११२ २२

"अवडू स्फोटायनस्य" [पा.सू. ६ १ १२३] ३ टि.२९ 'अवयत्रप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी" १३९ १०

"अवाद् ग्रः" [पा.सू. ६ १ १२३ ११

"अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति" [वा.प. साधनसमु. पृ. ८] २ ० १६

'अस्य गोर्द्वितीयेनार्थः" [महाभाष्यम्] ४ ८

अहिंसासत्यास्तेयव्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥ [पा.यो.द. २ ३०] ३२ 9

'इकरितिपौ धातुनिर्देशे" [वार्तिकम्। पा.सू. ३ ३ १०८ तमे] ४ टि १३

'इङ्गिताकारलक्ष्योऽर्थः सूक्ष्मम्" । ३१८ १३

"इवे प्रतिकृतौ" [पा.सू. ५ ३ ९६] २९७

"उतु" [पा.सू ७४७] ५ २

'उपमानानि सामान्यवचनेः' [पा सू. २ १ ५५] ७८ २३

"उपसर्जनोपमानः समासः" । २३७ २०

"कर्तृकरणयोस्तृतीया" [पा.सू. २ ३ १८] ४ १९

प्रैमाणीनामुदाहरणानां च गद्यानामकारादिकमः । ३४९

"कल्पितार्थ नेयार्थम्" । [वामनका. स्. २१ १३] १२ ३

काकतालीयेन [लौकिकन्या. भा. १] १३६ ६, १७७ १

काकाक्षिगोलकन्यायेन [लौकिकन्या. भा. १] २४३ टि. १२

'कुगजनस्य परस्य च' [पा.सू ४ २ १३८ स्थमिदं गणसूत्रम्] २६० २४

"कृत्यल्युटो बहुलम् [पा.सू. ३ ३ ११३] २६ २०

२२ "केऽणः" [पा.सू. ७४ १३] २९७ ११

२३ खेल गतौ [पा.धातुपाठ भ्वादि: ५३९] २९२

४ गुणानां च षराथत्वादसम्बन्धः समत्वात्स्यात् । ज.सृ. ३ ११२ २२] १९ २७

"गुणेन षष्ठी न समस्यते" ६ "पुरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन" [पासू. २२ ११] ४ १३

"गोबलीवर्दन्यायेन" [लौ न्या.भा. १] ९१ २

५ गोवाचकगोणीगावीगोपुत्तलिकादयः शब्दाः इति। [महाभाष्यम् अ. १११] ६ टि ११

२२ 'घट्ट चलने [पा.धातुपाठ. २६० भ्ा आ.चु.उ.] ३७ ११

१५ "घुट परिवर्तने" [पा धा.पा. ७४७, भ्वा आ.से.] ३७ १५

२५ 'चतुर्थी सम्प्रदाने" [पा सू. २ ३ १३] ३१७ २१

"चिति स्मृत्याम् ' [पा.धातुपाठः.चुरादि :. २] २९१ २७

१३ 'जात्याख्यायां बहुवचनम्" ३ 'जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम्"। [पा.सू. १२ ५८] ४१ १३

३ "तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः" [पा.यो.द. ४ २९] ८३ ६

२४ "तेजो व घृतम्" [तै.ब्रा. ३ १२ ५ १२] ४ २२

१६ तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥ [पा यो.द. ३ २] ३२ ८

२९ "तदाभस्तदवृत्तितः" ६१ २४

२२ तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः । [पा.यो.द. ३ ३] ३२ ९

२९ "तद्धातुनामभागभेदे स्त्ररसन्ध्यकृते प्रायेण" [वामनका.सू. २२ ४] १६ १३

१० तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥ [पा.यो.द. २ ४९] ३२ ५

११ "तस्य प्रधानस्यान्यपदार्थस्य गुणानां च वर्तिपदार्थानां सम्यग तिज्ञानं कार्यान्त्रयपर्यन्तं यत्र स तद्गुणसंविज्ञानो बहुत्रीहिः।" ७४ AU

८ '[तस्य] प्रशान्तवाहितासंस्कारात्" [पा.योद. ३ १०] ८३ ५

9 "तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या" [पा.सू. १ ४ ४४ स्थं वार्तिकम्] ३१७ २२

१३ "दश दाडिमानि षडपूपाः कुण्डमजाजीनम्" [महाभाष्यम्] ७४ २

१३ देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥ [पा.यो.द. ३ १] ३२ ७

११ न चावपूर्वस्य गृणातेः प्रयोगोडस्ति । [महाभाष्यम् ] ३ १४

"न शसददवादिगुणानाम्' [पा.सू ६ ४. १२६] ४ १४

२३ 'नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिः" । ५६ २१

२० "नेविशः" [पा.सू. १ ३ १७] ३ २१

१९ "पदसन्धेर्विथ्लेषोऽश्लीलत्त्रम्" [कष्टत्वं च] [वामनका. २ c] १३ १६

३५० कल्पलताविवे के

"परभूमिरियमर्थस्य प्रकाशमानता नाम" ४९ "परिव्यवेभ्यः क्रियः" "वीतरागा आ [पा.सू. १ ३१८] ३ २१ "पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते" वीत्त-इति।' [मीमांसा] ६८ २७, ६९ ११ वृत्तय: पञ्चतयर प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ [पा. यो. द १ ७] ३२ १५ "प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्" वृत्तेऽस्मिन् म: ११ "व्यवहितार्थड़ 6 "प्रधानेन हि व्यपदेशा भवन्ति' [पा.सू. १ २ ४३] [परिभा० शे०] ११५ १८ शब्दज्ञानानुप प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥ [पा.यो.द. १ ६] ३२ १४ "शब्दवर कल प्रवसतः पुरस्तादिव इति न्यायेन । २६३ २४ "शुन्येभ्य ए "प्रशंसावचनेश्र"। [पा.सू. २१ ६६] १९ १९ शौच सन्तोषत व्राह्मणश्रमणन्यायेन १०६ २१ श्रुतितुल्यतवे- भिन्नानामपि पदानामेकपदप्रतीभासहेतुरनतिकोमलो बन्धविशेषः शलेषः ।' २४ ८ "पष्ठी चाना "भुजोऽनवने" [पा.सू. १३ ६६] ३ सप्तभ्यां चो "मन्त्रायुर्वेदवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तवचनप्रामाण्यात्" [गौ.न्या.स् २१ ६९] ६६ २ 'सप्तम्युपमा मन्दार कुसुम रेणुपिञ्जरितालका १६८ ७ "सम्भवे ठर मयूरव्यंसकादयश्ष । [पा.सू २१७२] १९ १९ सम्भावनया मात्स्यन्यायश्च। [लौकिकन्यायाञलि भा. २] २५६ ९७ "सर्वविज्ञाने "म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्दः" [महाभाष्य ११ १] २ १९ सर्व वाक्यं यत्रार्थधमनियमः २३० १७ "सर्वादीनि 'यथातत्त्वं नाधिगतार्थः" ८९ २४ संज्ञायां क यमनियमा सन प्राणायाम प्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि ॥ [पा.यो.द.२ २९] ३२ १ "साधम्यव 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' [पा.सु. २३३७] २६७ १४ सुप्सुपा '₹ यस्य येन सम्बन्धः स तेन साकं दूरस्थोऽपि सम्बध्यते। इत्यादिशास्त्रीयन्यायः। १३ टि.२ सोऽचि "यादृशो यक्षस्तादृशो बलिः" [लौकिकन्यायाजलि भा. २] ६३ २५ स्थिरसुख योगश्चित्तवृत्ति निरोधः । [पा.यो.द. १२] ३२ १० '[स्त्ररित "राजा राजसूयेन स्वाराज्यकामो यजेत" [मीमांसा] ७२ २५ स्त्रविषया राजाश्रयामात्यादिप्रकृतिवर्गन्यायेन । १६८ १ "हेतौ" "राजा सर्वतो विजिती अश्वमेधेन यजेत" [मीमांसा] ७२ २६ "वचनविघातोरऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम्" [न्या.सू. १२ १०] ६४ "वर्ग्यो वर्ग्येण सवर्णः" [सारस्वतस्वरसन्धिसमुद्धतम् ] ९२ २४ 'विपराभ्यां जेः" [पा.सू. १३ १९] ३ २० विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् ।। [पा.यो.द. १ ८] ३२ १५ विभागे सति साकाडक्ष चेद्भवेत्तत एकं वाक्यमर्थकत्व्रात्।। [जै.सू.] २७३ ६ 'विरसविरामं यतिभ्रष्टम् ।" [वामनका.लं.सू. २२ ३] १६ १० 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम् [पा.सू. २१५७] ५ टि. १० विशेषप्रतिषेधे शेषाभ्यनुज्ञानम् । १२६ १९ 'वीतरागजन्मादर्शनात्" [न्या.सू. ३ १ २४] ८३ १

प्रमाणानामुदाहरणानां च गद्यानामकाराद्यनुक्रमः। ३५१

"वीतरागा अपि सरागवत्" ११७ ६

२१ वीत्त-इति। "अचउपसर्गात्तः" इति तत्वम्। [पा.सू. ७४४७] ७ २५

११ वृत्तय: पञ्चतय्य: क्विष्टा अकिष्टाः ॥ [पा.यो.द. १५] ३२ १३

१५ वृत्तेऽस्मिन् महाप्रलये धरणीधारणायाधुना त्वं शेषः । [हर्षचरितम् ] १५९. २०

"व्यवहितार्थप्रत्ययं क्विष्टम्" ॥ [वामनका. सू. १२१] १४ २६

शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥ [पा.यो.द. १ ९] ३२ १५

४ "शब्दवैरकलहाभ्रकण्तमेघेभ्यः करणे' [पा.सू. ३११७] ४ २०

"शुन्येभ्य एव धर्माः शन्याः प्रभवन्ति धर्मेभ्यः" ५० १५

९ शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥ [पा.यो.द. २ ३२] ३२ २

श्रुतितुल्यतवेन यन्माघुर्यम् एष श्रुत्यनुप्रास एव इति भोजराजः ९१ १०

८ "षष्ठी चानादरे" [पा.सू. २३ ३८] ७९ २५

सप्तभ्यां चोपपीडरुधकर्ष: [पा.सू. ३४ ४९] २८३ १७

६ 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्च' "अनेकमन्यपदार्थे" [पा.सू. २२२४] १२ ७

७ "सम्भवे व्यभिचारे च सति विशेषणविशेष्यभावो न्याव्यस्तत्समासो वा" १९ १८ सम्भावनया[नायां] लिड़। "उपसंवादाशङ्कयोश्व' ॥ [पा.सू. ३४ ८] ११४ टि. १ "सर्वविज्ञानेषु चित्तवृत्तिनिरोधे व्युत्थानावस्थायां च" ५१ १३ 6

९ सर्वं वाक्यं सावधारणम् इति न्यायः २६० ५

७ "सर्वादीनि सर्वनामानि" [पा.सू. ११२७] ७४ ५

४ संज्ञायां कन् [पा.सू. ४ ३ १.७] २८

"साधम्यवधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः" [गौ.न्या.सू. १२१८] ६४ LO

४ सुप्सुपा 'सह सुपा" [पा.सू २१४] १९ १९

२ 'सोऽचि लोपे चेत् पादपूरणम्" [पा.सृ. ६ १ १३४] ३७ २६ ५ स्थिरसुखमासनम् ॥ [पा.यो.द. २ ४६] ३२ ४

[स्त्ररित जितः] कत्रभिप्राये क्रियाफले [पा.सू. १३ ७२] ७ ६ स्व्रविषयासम्प्रयोगे चित्तस्त्ररूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः॥ [पा.यो.द. २५४] ३२ ६

9 "हेतौ" [पा.सू. २३ २३ ।] ३ टि. २६

४

तापी परिशिष्टं चतुर्थम् । त्वध्

विशेषनाम्नां सूची। दशर

नाम पृ० नाम पृo दश स्पक

१०२ कलिन्दशैलतनया १३२ अङ्गद: दाखाक

अङ्गारवती ४३ कल्पपल्लव ९, १३६ दि

दिलीप अज ८८ कल्पलता १, १०, १४ २५ १८९ २

अदिति १० कल्पलताविवेक १, १०, १४, २५ ३२० दुय

अनङ्ग १४४ कश्मीर १५ द्रोफ

अनिरुद्ध १६२ कादम्बरीकथासार १७२ द्रौ

अभिज्ञानशाकुन्तल १७७ काम ३४, १४७, १६१ दास. १४

अभिनवगुप्त टि. ३०६ कामदेव १४७, १७४ 1४

अभिमन्यु ४ कार्तवीय १४६

अमरुक १७२ कालिदाम ८८, ९०, ११२, ३०० ध

अरुणनायक २२८ काव्यप्रकाश ७९. २५२

अजुन ५, ३०, ८८ काव्यालङ्कार ९०

१० कुभाण्ड १६२ अयमा

अश्वत्थामन् १३४ कुमारिल २७

१११ कुसुमबाण १४७ आदिकवि आनन्दवर्धनाचार्य ८८, १०५ कृत्यारावण ३०४

आरुणि ४२, ४४ कृष्ण १३२, २८५

इन्द्र १४७, २५५, २८४ केशवगोप १३८, १४४

इन्द्रजित् ३१ कौशाम्बी ४४

ईश १७७ गङ्गा १८९

उज्जयिनी ४३ गुणाढय ४२, ४३

उदयण ८८ गौरी ३४

उदयन ४३, ३०४ चण्डकौशिक ४४

२७४. २८०, ३२० चण्डीश १६३ उन्ट उन्मत्तयौगन्धरायण ४३ चन्दिल १८६

१४२, २८० चाणक्य ३०२ उमा २७२ जामदग्न्य १४ ऊर्वशी जाम्बवत् २२९ कणाद ५०

कन्यकुब्ज २७ जाह्ववी ३४

४३ जैमिनि २०

क

कमला १४३ तारक ९५

कर्ण १३४, १६१ तापसवत्सराज ८७, ३०४

विशेषनाम्नां सूची। ३५३

तापी १६४ प्रसेन २२८ त्वष्ट १० बलभिद् १४३ दण्डिन् १८९ वाणासुर १६२

पृo दशरथ १५५ बृहत्कथा ४२ दशरूपक ३११ ब्रह्मन् ४० १३२ दासपति १६१ भग १० ९, १३६ दिडनाग ४६, ४७ भट्टतोत ३००, ३०२, ३०६, ३०७, ३०८ 1 १८९ दिलीप ७१ भट्टनायक टि.३०८ 1 ३२० दुर्योधन २८८ भट्टोन्भट १३७, १४६, २८० १५ द्रोण १३४ भरत १५, ३४, ४०, ७१, ७९, ८२, ८९, ९० १७२ द्रौपदी १३४ भरतमुनि ३३ ७. १६१

७, १७४ द्वारका १३२ भर्तृहरि ६, ९६

१४६ धर्मकीर्ति ४ ६ भानुमती २८८

२, ३०० धातृ १० भामह १०, ४६, ९१, ११५, ११६, १४४,

९. २५२ धातराष्ट्र १८३ १४७, २४८, २५०, २५२, २६४,

९० घृष्टद्युम्न १३६ २७७ २८७

१६२ नन्दयन्ती २८८ भारत ३१ भारवि २७ नरकासुर १९१

१४७ नागानन्द ३९ भीम ३१, टि.१३३ ३०४ नाटयधार ४४ भीमसेन २८

२, २८५ नारायणकवि ८९ भोजराज ९१

, १४४ नैयायिक ६६ मदन १४७, १५०, १५१, १८२, २२८, २८४

४४ पञ्चवटी १२६ मधुमथनविजय १७३

१८१ पञ्चालराज १३४ मन्थरा १५

२, ४३ पझ्मावती ८७ मन्दर १४३

३४ २४१, २५३, ३०९ मन्मथ १५१, १८३

४४ पाश्चजन्य १७४ मलय १४७

१६३ पाटलिपुत्र ५ मलयाचल १९

१८४ पिनाकिन् २८ महाभारत ७९, १७३. १७४ ३०२ पुण्ढरीकाक्ष १४३ महासेन

१४६ पुरुरवस् १३२, १७८, ३०० महेश्वर ३४

२२९ पुष्पधन्वन् १४२ माध्यमिक ४७

३४ पूरु ६७ मारीच १० २० पूषन् १० मालती ९२, १५० ९५ प्रधुंम्न ४४ मुनि ३५, ७२, ८२, ८३, ८८, १०१, १०२, ३०४ प्रद्योत ४२ १२७, २४१, २९४, ३०६, ३०८

४५

३५४ कल्पलताविवेके

मुनीन्द्र ३४ वाराही २२८

मेधाविन् २४९ वाल्मोकि ३१, १७८

मेरु १९ वासवदत्ता ४२, ४३, ४४, ८८, १६५ १४६, १७४, २५३ ययाति ६७ वासुदेव

यशोवमन् ८० विजय ३०

विशाला ४३

युधिष्ठिर २८ विश्वेश्वर १०

योगाचार ४७ १७४

यौगन्धरायण ४३, १०२ विषमबाणलीला १०, ३४

रघु १६३ विष्णु

रघुवंश १७. टि २, ८८ विष्णुगुप्त ४२

८९ वृष २६८

रत्नावली १३२ वेणीसंहार ८८, ८९

राधा १४४ वदेही ११

राधारमण वैभाषिक ४७

राम ५ वैशेषिक ६७

राम ७७ १७५ राम ३४, ८०, १२६, १५६, १५७, ३०४, शक्रजित् २२८

३०५, ३०६ शङ्कर

रामाभ्यदय ८०, २९६ शंडकक २९५, ३०६, ३१०

७९, १७३ शन्तनु १६१

रामायण शशाङ्क २३६

राघण ३%, १५७, १७५ २२८ शिव १६२

राहु १५९

रुक्मिणी १३८, १७४ शेष

रुक्मिन् शैलदुहित १३०

१४७ रुद्रट १४४, १४७, २६६, २६७, २७८, २८०, श्री

२८५ सङक्रन्दन १६०

रुमण्वत् ४ सत्यवती १८८

लक्ष्मी ३४, १४३, १८१ समुद्रदत्त ११२, २६१

लक्ष्मण ४ सरस्वती सर्व १३

लोकायतिक ६७ ८८

लोलट ३०४, ३०८, ३१० सर्वसेन

८७, १६५ सर्वज्ञमार्ग ६६

वत्सराज १३१ सवितृ १०

बराह सहकार १५०

वरुण १० सागरिका ८८

वसिष्ठ ९०, १६१ ४३, ४४

वसुबन्धु ४७ साड्कृत्यायनी

वामन १३ दि, २६, २५१, २६३ सालङ्कायन ४२

विशेषनाम्नां सूची। ३५५

सिंह ४४ स्मर १५१, १६७

सिंहदत्त ४४ स्मरहर १३०

सिंहनाद १५९ स्मराराति १६२

सीता ६७, २३० हनुमत् ३०, ६७

सुधन्धु ४२ ४३ हयग्रीव ७८ १४८

सुयोधन १३३ टि. १३४ हयग्रीववध ७८

सुसङ्गता ८८ हर १४२

सेलसुया १७ हरि ३४ १३८ १८१ २२८

सौगत ४९ हरिविजय ८८

सौत्रान्तिक ४७ । हर्षचरित १५९

परिशिष्टं पश्चमम्। अवशिष्टानां टिप्पणीनाम् प्रदर्शनम् । 'निरूढा इति' इत आरभ्य 'तां निधायेति ध्वनिरपि' इतिपर्यन्तस्य लेखस्य स्थाने निम्नप्रकार: लेखः ग पुस्तके। 'अन्यत्र विषय इति । कुन्ताः प्रविशन्ति, गङ्गायां [घोषः ], गौर्वाहीकः, पत्रम

गौरेवायम्, आयुघृतम्, आयुरेवेदमिति पद्यकारो ।।' १० २२ त: ११ १०

'विकल्पपरम्परा' अस्य स्थाने विकल्पः इति पाठः । 'युक्तमिति' इत्यारभ्य च 'राम इत्यर्थः' इतिपर्यन्तः पाठो नास्ति ग पुस्तके॥ ११, १३ तः १६ १

'लक्षिता ... लक्षणयेत्यर्थः'। ग पुस्तके नास्ति अयं पाठः ॥ ११, १७ त: १८

'न चासाविति ... परिदृष्टाः ।' ११, २० त: २२ अयं पाठो नास्ति। अत्र परिवर्धितपाठस्य चिहं वर्तते, पाठस्तु नास्ति ।। १७

रूढि: इति' अस्य स्थाने 'रूढिः ईतीति' ग पुस्तके। १२ २४ 'हन्तुमेव ...... पुनरुन्नतिः' अत्र उत्तरार्घे 'पतनं जायतेऽवश्यं कृच्छेण पुनरुन्नतिः ॥' इति पाठः । १३ २०

'च व्याख्येया,' इत्यस्य स्थाने 'चेति' ग. पुस्तके ॥ १४ २४

'अयमेव न्यक्कारः' इत्यस्याग्रे 'यदिति' अयं षाठोऽधिको दृश्यते ग. पुस्तके।। १५१ 'इति । श्रीनियोगादितीति' इत्यत आरम्य 'बीभत्से' इति पर्यन्तः पाठः, ग पुस्तके तु २३ तमपृष्ठस्य १५ तम्यां पड्क्तौ 'ग्राम्याणि इत्यतः अग्रे वर्तते॥ 'तथा चोक्तम्' अस्य स्थाने 'उक्तं च' अयं पाठः ग. पुस्तके॥ २२ ९

न सङ्गत सदृशम् उपमानभूतमतस्तस्याः सम्बद्धत्प्रतिपादनाय तत्कथनम्। असम्बद्धस्य ह्यसम्बद्धमेव सदश' ग पुस्तके अयं पाठः २६ तमे पृष्ठे ९ म्यां पङ्क्तौ 'मुग्धाया इति ।' इत्यस्मात्प्राग दृश्यते । क पुस्तके तु न शब्दरहितः अयमेव पाठ: २५ तमे पृष्ठे २७ तम्यां पडक्तौ वर्तते । स एव मूले तत्रैव रक्षितः । 'अहिंसेति ..... वैराग्यं द्विविधं परमपरं च'। अयं पाठः ग पुस्तके नास्ति॥ ३२१, तः १७ "आरब्धस्य" अस्य स्थाने आर[ब्धोपद्रव ]स्य इति ४३ १५

शुद्धिपत्रम्।

पत्रम् पडक्ति अशुद्धम् शुद्धम् पत्रम् पङक्ति अशुद्धम् शुद्धम्

४ टि. धातु [निर्देशे] धातुस्व्ररूपेऽर्थे ८८ २१ अथाङ्गतिविस्तृतिः अथाङ्गति विस्तृतिः

स्त्ररूपेऽर्थे च। [निर्देशे] । ८८ २४ स्थितिम् इति। स्थितिम् इति ६ टि. -दावपने ईर्भत्रति।-दावपने डीर्भवति। २० २० -पललत- -पहत्र-

१० २ पिध्वनत्याद्यर्थम्। -पिध्वनत्याद्यर्थम्। ९४ १५ दोषदशन धिकरणे दोषदर्शनाधिकरणे

१२ २५ सर्वत्र सर्वत्र१३ ९४ २९ - निर्बाहयो -निर्वाहयो-

१३ २२ न साधनोन्नतिः न सा धनोन्नतिः । ९७ २० दृष्ट्वा हष्टा

१७ ७ कशब्दै- 'के'शब्दै ९७ टि-४ दृष्टा दृष्ट़वा

२० ९ समशीर्षि कया समशीर्षिकया १०० ९ वक्रो- वक्त्रो

२१ १४ दाष: दोष १०० १२ - मुलक्षणार्थतया -मुपलक्षणाथतया

२३ २५ चापमा चोपमा १०२ १ केचिद्व्याचक्षते। केचिद् व्याचक्षते।

१०३ -वणः

२७ २२ वय वयः २ ~वेर्णः

समाधिः १०३ ३ कम्षिते- कम्पितै- ३२ ९ समाधः ३९ १० गुफितं गुम्फितं १०४ ११ रूक्षाणि रुक्षाणि

४० २४ वाचो युक्ति: वाचोयुक्ति: १११ १४ कौंच- कौच्ध-

४४ २८ वन व्यङ्गय - बत ११३ टि.३ व्यंङ्गय-

५३ ३ चासत्वमेब चासत्त्वमेव ११५ टि-२ थोवम् थोवं

५३ २० शब्दनित्यत्धे शब्दनित्यत्वे ११६ २१ अपारियायम् अपारियायं

५६ २३ वहन्यादि: वह्वयादि: १२५ ११ नः । नः ॥।

५६ २४ तास्मिन् तस्मिन् १३३ टि-२ -जनकत्देन ख.टि। जनकत्वेन ख ।।

५७ ४ धर्मिणि धर्मिणि १३३ टि ७ श्रङ्गार रङ्गार

६४ १९ पर प्रत्य- परः प्रत्य- १३३टि-१५ चञ्जद्- चञ्चद्-

६७ १५ नीरूपत्व्रात् नीरूपत्वात् १३७ २४ निसर्गादेब निसर्गादेव

७२ १८ प्रथमेऽर्द्व प्रथमेऽर्द्धे १४३ १० तत्समर्था - तत् समर्था-

७५ २२ -पमेयत्वम् । - प्रमेयत्वम् १४७ ६ वीराण- वी [धी]राण-

८० १५ प्ररिहारे परिहारे १५० ४ अङ्करितः अङ्करितः

८१ २३ श्लेषवला शलेषबला- १५० ५ -भूताङ्करितादि- -भूताङ्करितादि-

८२ २६ अनुषजात- अनुपजात- १५० १३ दीपकाद दीपकाद-

८३ १८ तथाप्रसङ्ग: । तथा प्रसङ्ग: । १५१ १ट. अस्पदं आस्पद

८३ २७ बाक्ये वाक्ये १५२ २ व्यङ्गचतया व्यङ्गयताया

८४ ३० ताराक तारका १५४ ४ मुग्धबध्बा मुग्धवध्वा

३५८ कैल्पलताविवेके

पत्रम् पङ़क्ति अशुद्धम् शुद्धम् पत्रम् पडक्ि अशुद्धम् शुद्धम् पत्रम् पुड़ा

१६० २४ चूताङ्करा- चूताङ्करा- २१० २८ द्वादशशतानि द्वादश शतानि २४२ १३

१६१ १८ प्रोन्मूलनेन [!] प्रोन्मूलनेन २१ १ पञ्चचत्व्रारिशत् पञ्चचत्वारिंशत्स- २४६

१६६ ३ -बिभ्रम - -विभ्रम- २१४ १३ पञ्चशतानि पञ्च शतानि २४८६२

१६६ १४ मन्निधाने सन्निधाने २१४ १३ द्वादशसहस्ाणि द्वादश सहस्राणि २४८ १४

१७३ टि. अनन्तरं ११. अनन्तरं २१४ १४ २४९

१७३ टि. दर्शयिष्य- १२. दर्शयष्य- २१५ १३ -विरामात्यौ -विरामा त्यौ २५२

१७३ टि. किंच अनु. ग.॥ १३ कि च अनु-ग.॥ २१६ २ वान्तेग्वक्रति- वान्ते वक्रेति-

१७७ १९ स्पृहणीय वीयः स्पृहणीयवीयः २१६ १० पच्चाशे। पच्चाशे ?

१८१ १० गृंहिणी गृहिणी २१६ २८३४ १०१०२२। ३४१०१०२२ । ३४१०१०२२ । ४११०१०२२ । १८१ १० समभिलपणीये समभिलषणीये कुटुम्बं ३११०१०२२ । १८१ १३ कुटुम्व ३४१०१०२२ । १८२ २० प्रतियमाना प्रतीयमाना काच्छाया नो- ४११०१०२२ । १८३ ६ काच्छायानो- २१७ १५ न जज्य- नजज्यै- १८३ २३ साकांक्ष- साकाङक्ष- पञ्च निराकाडक्षतया २२० १८ पञ्च १८३ २८ निराकांक्षतया २२३ ८ -सम्वन्धे -सम्बन्धे १८४ १५ कश्चिद्ध्वने- कश्चिद् ध्वने- २२३ ९ त्रिशतिपद- त्रिशति पद १८७ १० शब्दस्य- शब्दस्यकस्याप्यस्ति २२३ १० पञ्चचतुष्का पञ्च चतुष्का कास्यऽप्यस्ति २२३ १८ एप एष

१९० ६ सूक्ष्ममता सूक्ष्मं मतां [!] २२५ २४ धाभामा । धाभामा

१९० ७ अव्यपेतेव्यपेतं अव्यपेते व्यपेत २२६ १५ श्री हरी- श्रीर्ही-

१९० १७ ननाम न नाम २२६ २४ नौ र्मेमा नौर्मेमा १९० २९ -द । हरण- -दाहरण- ७ १२३४५ । १२३४५ । कारक- २२६ २६ मेत्वम् मे त्वम् १९२ कारक- २२६ २७ यर्या ।-ग्वा घूर्याद्ग्वा-

१९२ १० १४५ १४५ । २२७ १ ध्रुज्जू- यूर्ज्जू-

१९२ १२ ५ २२७ ६ श्रीधी: स्त्री.हरी श्रीर्धीः स्त्री होर्भीजूर्मू

१९३ २७ सार्थकास्त्रयः । सार्थकास्त्रयः र्भी र्जू र्मू हो

१९६ १२ इत्यादि प्रश्न- इत्यादिप्रश्न- २२७ ९ खङ्ग: खङ्ग: १९७ १० षट्षड्भि: षट् षड्भि: २२७ २१ तद्बिन्दु- तद् बिन्दु- १९७ १० पञ्चपञ्चभि- पञ्च पश्चभि-

१९७ ११ द्वा द्वा- द्वौ द्वा- २२७ २४ खङ्ग- खड्ग-

१९८ टि २. जे २२८ ९ वृत्यालोके व्रृत्त्या लोके क

१९९ २८ एक विशति एकविंशति- २३१ २२ पणिनीये पाणिनीये

२०० २१ ने जौ नेजौ २३३ २३ जीवतीत्यर्थः ! जीवतीत्यर्थः ।

शुद्धिपत्रम् । ३५९

पत्रम् पङक्ति अशुद्धम् शुद्धम् पत्रम् पङक्ति अशुद्धम् शुद्धम्

२४२ १३ मदशब्दा महशब्दो २८० १२ -षस्त्र- -षस्तै- २४६ १६ भवतीत्ययः । भवतीत्यर्थः । २८२ २० विनियय विनिर्याय

२४८ १८ कल्पप कल्पप् २८३ २१ क्विचिद् क्वचिद् २४८ २४ विपर्यस्य विपययस्य ३०२ १९ भावाइति । भावा इति । २४९ १६ - हेत्वतुकाया हेतुकाया ३०३ १७ धय धैर्य

२५२ ८ -पत्र -पत्रं ३१४ ७ आकुञ्चग आकुञ्चन