1. Kāmasūtra of Vātsyāyana

1.1.1

धर्मार्थकामेभ्यो नमः.

dharmārthakāmebhyo namaḥ.

---

1.1.2

शास्त्रे प्रकृतत्वात्((१)).

śāstre prakṛtatvāt((1)).

---

1.1.3

तत्समयावबोधकेभ्यश्च आचार्येभ्यः. इति.

tatsamayāvabodhakebhyaśca ācāryebhyaḥ. iti.

---

1.1.4

तत्संबन्धात्. इति.

tatsaṃbandhāt. iti.

---

1.1.5

प्रजापतिर्हि प्रजाः सृष्ट्वा तासां स्थितिनिबन्धनं त्रिवर्गस्य साधनं अध्यायानां शतसहस्रेणाग्रे प्रोवाच.

prajāpatirhi prajāḥ sṛṣṭvā tāsāṃ sthitinibandhanaṃ trivargasya sādhanaṃ adhyāyānāṃ śatasahasreṇāgre provāca.

---

1.1.6

तस्यैकदेशिकं मनुः स्वायंभुवो धर्माधिकारिकं पृथक्चकार.

tasyaikadeśikaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo dharmādhikārikaṃ pṛthakcakāra.

---

1.1.7

बृहस्पतिरर्थाधिकारिकम्.

bṛhaspatirarthādhikārikam.

---

1.1.8

महादेवानुचरश्च नन्दी सहस्रेणाध्यायानां पृथक्कामसूत्रं प्रोवाच.

mahādevānucaraśca nandī sahasreṇādhyāyānāṃ pṛthakkāmasūtraṃ provāca.

---

1.1.9

तदेव तु पञ्चभिरध्यायशतैरौद्दालिकिः श्वेतकेतुः संचिक्षेप.

tadeva tu pañcabhiradhyāyaśatairauddālikiḥ śvetaketuḥ saṃcikṣepa.

---

1.1.10

तदेव तु पुनरध्यःअर्धेनाध्यायशतेन [१]साधारण[२]सांप्रयोगिक[३]कन्यासंप्रयुक्तक[ ४]भार्याधिकारिक[५]पारदारिक[६]वैशिक[७]औपनिषदिकैः सप्तभिरधिकरणैर्बाभ्रव्यः पाञ्चालः संचिक्षेप.

tadeva tu punaradhyaḥardhenādhyāyaśatena [1]sādhāraṇa[2]sāṃprayogika[3]kanyāsaṃprayuktaka[ 4]bhāryādhikārika[5]pāradārika[6]vaiśika[7]aupaniṣadikaiḥ saptabhiradhikaraṇairbābhravyaḥ pāñcālaḥ saṃcikṣepa.

---

1.1.11

तस्य षष्टं वैशिकं अधिकरणं पाटलिपुत्रकाणां गणिकानां नियोगाद्दत्तकः पृथक्चकार.

tasya ṣaṣṭaṃ vaiśikaṃ adhikaraṇaṃ pāṭaliputrakāṇāṃ gaṇikānāṃ niyogāddattakaḥ pṛthakcakāra.

---

1.1.12

तत्प्रसङ्गाच्चारायणः साधारणं अधिकरणं प्रोवाच. सुवर्णनाभः सांप्रयोगिकम्. घोटकमुखः कन्यासंप्रयुक्तकम्. गोनर्दीयो भार्याधिकारिकम्. गोणिकापुत्रः पारदारिकम्. कुचुमार औपनिषदिकं इति.

tatprasaṅgāccārāyaṇaḥ sādhāraṇaṃ adhikaraṇaṃ provāca. suvarṇanābhaḥ sāṃprayogikam. ghoṭakamukhaḥ kanyāsaṃprayuktakam. gonardīyo bhāryādhikārikam. goṇikāputraḥ pāradārikam. kucumāra aupaniṣadikaṃ iti.

---

1.1.13

एवं बहुभिराचार्यैस्तच्छास्त्रं खण्डशः प्रणीतं उत्सन्नकल्पं अभूत्.

evaṃ bahubhirācāryaistacchāstraṃ khaṇḍaśaḥ praṇītaṃ utsannakalpaṃ abhūt.

---

1.1.14

तत्र दत्तकादिभिः प्रणीतानां शास्त्रावयवानां एकदेशत्वात्महदिति च बाभ्रवीयस्य दुरःआध्येयत्वात्संक्षिप्य सर्वं अर्थं अल्पेन ग्रन्थेन कामसूत्रं इदं प्रणीतम्.

tatra dattakādibhiḥ praṇītānāṃ śāstrāvayavānāṃ ekadeśatvātmahaditi ca bābhravīyasya duraḥādhyeyatvātsaṃkṣipya sarvaṃ arthaṃ alpena granthena kāmasūtraṃ idaṃ praṇītam.

---

1.1.15

तस्यायं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः

tasyāyaṃ prakaraṇādhikaraṇasamuddeśaḥ

---

1.1.16

शास्त्रसंग्रहः. त्रिवर्गप्रतिपत्तिः. विद्यासमुद्देशः. नागरकवृत्तम्. नायकसहायदूतीकर्मविमर्शः. इति साधारणं प्रथमाधिकरणं अध्यायः पञ्च प्रकरणानि पञ्च.

śāstrasaṃgrahaḥ. trivargapratipattiḥ. vidyāsamuddeśaḥ. nāgarakavṛttam. nāyakasahāyadūtīkarmavimarśaḥ. iti sādhāraṇaṃ prathamādhikaraṇaṃ adhyāyaḥ pañca prakaraṇāni pañca.

---

1.1.17

प्रमाणकालाभावेभ्यो रतावस्थापनम्. प्रीतिविशेषाः. आलिङ्गनविचाराः. चुम्बनविकल्पाः..नखरदनजातयः. दशनच्छेद्यविधयः. देश्या उपचाराः संवेशनप्रकाराः चित्ररतानि प्रहणयोगः तद्युक्ताश्च सीत्कृतोपक्रमाः पुरुषायितं पुरुषोपसृप्तानि औपरिष्टकं रतारम्भावसानिकं रतविशेषाः प्रणयकलहः इति सांप्रयोगिकं द्वितीयं अधिकरणम्. अध्यया दश प्रकरणानि सप्तदश.

pramāṇakālābhāvebhyo ratāvasthāpanam. prītiviśeṣāḥ. āliṅganavicārāḥ. cumbanavikalpāḥ..nakharadanajātayaḥ. daśanacchedyavidhayaḥ. deśyā upacārāḥ saṃveśanaprakārāḥ citraratāni prahaṇayogaḥ tadyuktāśca sītkṛtopakramāḥ puruṣāyitaṃ puruṣopasṛptāni aupariṣṭakaṃ ratārambhāvasānikaṃ rataviśeṣāḥ praṇayakalahaḥ iti sāṃprayogikaṃ dvitīyaṃ adhikaraṇam. adhyayā daśa prakaraṇāni saptadaśa.

---

1.1.18

वरणविधानं सम्बन्धनिर्णयः कन्याविस्रम्भणं बालायाः उपक्रमाः इङ्गिताकारसूचनं एकपुरुषाभियोगः प्रयोज्यस्योपावर्तणं अभियोगतश्च कन्यायाः प्रतिपत्तिः विवाहयोगः इति कन्यासंप्रयुक्तकं तृतीयाधिकरणम्. अध्यायाः पञ्च प्रकरणानि नव

varaṇavidhānaṃ sambandhanirṇayaḥ kanyāvisrambhaṇaṃ bālāyāḥ upakramāḥ iṅgitākārasūcanaṃ ekapuruṣābhiyogaḥ prayojyasyopāvartaṇaṃ abhiyogataśca kanyāyāḥ pratipattiḥ vivāhayogaḥ iti kanyāsaṃprayuktakaṃ tṛtīyādhikaraṇam. adhyāyāḥ pañca prakaraṇāni nava

---

1.1.19

एकचारिणीवृत्तं प्रवासचार्या सपत्नीषु ज्येष्ठावृत्तं कनिष्ठावृत्तं पुनर्भूवृत्तं दुर्भगावृत्तं आन्तःपुरिकं पुरुषस्य बह्वीषु प्रतिपत्तिः इति भार्याधिकारिकं चतुर्थं अधिकरणं अध्यायौ द्वौ प्रकरणान्यष्टौ

ekacāriṇīvṛttaṃ pravāsacāryā sapatnīṣu jyeṣṭhāvṛttaṃ kaniṣṭhāvṛttaṃ punarbhūvṛttaṃ durbhagāvṛttaṃ āntaḥpurikaṃ puruṣasya bahvīṣu pratipattiḥ iti bhāryādhikārikaṃ caturthaṃ adhikaraṇaṃ adhyāyau dvau prakaraṇānyaṣṭau

---

1.1.20

स्त्रीपुरुषशीलावस्थापनं व्यावर्त्तनकारणानि स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषाः अःयत्नसाध्या योषितः परिचयकारणानि अभियोगाः भावपरीक्षा दूतीकर्माणि ईश्वरकामितं अन्तःपुरिकं दाररक्षितकं इति पारदारिकं पञ्चमं अधिकरणं अध्यायाः षट्प्रकरणानि दश((२))

strīpuruṣaśīlāvasthāpanaṃ vyāvarttanakāraṇāni strīṣu siddhāḥ puruṣāḥ aḥyatnasādhyā yoṣitaḥ paricayakāraṇāni abhiyogāḥ bhāvaparīkṣā dūtīkarmāṇi īśvarakāmitaṃ antaḥpurikaṃ dārarakṣitakaṃ iti pāradārikaṃ pañcamaṃ adhikaraṇaṃ adhyāyāḥ ṣaṭprakaraṇāni daśa((2))

---

1.1.21

गम्यचिन्ता गमनकारणानि उपावर्तनविधिः कान्तानुवर्तनं अर्थागमोपायाः विरक्तलिङ्गानि विरक्तप्रतिपत्तिः निष्कासनप्रकाराः विशीर्णप्रतिसंधानम्.लाभविशेषः अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारः वेश्याविशेषाश्च इति वैशिकं षष्टं अधिकरणं अध्यायः षट्प्रकरणानि द्वादश.

gamyacintā gamanakāraṇāni upāvartanavidhiḥ kāntānuvartanaṃ arthāgamopāyāḥ viraktaliṅgāni viraktapratipattiḥ niṣkāsanaprakārāḥ viśīrṇapratisaṃdhānam.lābhaviśeṣaḥ arthānarthānubandhasaṃśayavicāraḥ veśyāviśeṣāśca iti vaiśikaṃ ṣaṣṭaṃ adhikaraṇaṃ adhyāyaḥ ṣaṭprakaraṇāni dvādaśa.

---

1.1.22

सुभगंकरणं वशीकरणं वृष्याश्च योगाः नष्टरागप्रत्यानयनं वृद्धिविधयः चित्राश्च योगाः इत्यौपनिषदिकं सप्तमं अधिकरणं अध्यायौ द्वौ प्रकरणानि षट्.

subhagaṃkaraṇaṃ vaśīkaraṇaṃ vṛṣyāśca yogāḥ naṣṭarāgapratyānayanaṃ vṛddhividhayaḥ citrāśca yogāḥ ityaupaniṣadikaṃ saptamaṃ adhikaraṇaṃ adhyāyau dvau prakaraṇāni ṣaṭ.

---

1.1.23

एवं षट्त्रिंशदध्यायाः चतुःशष्टिः प्रकरणानि((३)) अधिकरणानि सप्त सःपादं श्लोकसहस्रं इति शास्त्रस्य संग्रहः.

evaṃ ṣaṭtriṃśadadhyāyāḥ catuḥśaṣṭiḥ prakaraṇāni((3)) adhikaraṇāni sapta saḥpādaṃ ślokasahasraṃ iti śāstrasya saṃgrahaḥ.

---

1.1.24

व्संक्षेपं इमं उक्त्वास्य विस्तारोऽतः प्रवक्ष्यते. इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासभाषणम्..

vsaṃkṣepaṃ imaṃ uktvāsya vistāro'taḥ pravakṣyate. iṣṭaṃ hi viduṣāṃ loke samāsavyāsabhāṣaṇam..

---

1.1

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे साधारणे प्रथमेऽधिकरणे शास्त्रसंग्रहः प्रहमोऽध्यायः.

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre sādhāraṇe prathame'dhikaraṇe śāstrasaṃgrahaḥ prahamo'dhyāyaḥ.

1.2.1

शतायुर्वै पुरुषो विभज्य कालं अन्योन्यानुबद्धं परस्परस्यानुपघातकं त्रिवर्गं सेवेत.

śatāyurvai puruṣo vibhajya kālaṃ anyonyānubaddhaṃ parasparasyānupaghātakaṃ trivargaṃ seveta.

---

1.2.2

बाल्ये विद्याग्रहणादीनर्थान्.

bālye vidyāgrahaṇādīnarthān.

---

1.2.3

कामं च यौवने.

kāmaṃ ca yauvane.

---

1.2.4

स्थाविरे धर्मं मोक्षं च.

sthāvire dharmaṃ mokṣaṃ ca.

---

1.2.5

अःनित्यत्वादायुषो यथोपपादं वा सेवेत.

aḥnityatvādāyuṣo yathopapādaṃ vā seveta.

---

1.2.6

ब्रह्मचर्यं एव त्वा विद्याग्रहणात्. ब्) अवबोधः

brahmacaryaṃ eva tvā vidyāgrahaṇāt. b) avabodhaḥ

---

1.2.7

अःलौकिकत्वादःदृष्टार्थत्वादःप्रवृत्तानां अज्ञादीनां शास्त्रात्प्रवर्तनं लौकि[क]त्वाद्दृष्टार्थत्वाच्च प्रवृत्तेभ्यश्च मांसभक्षणादिभ्यः शास्त्रादेव निवारणं धर्मः.

aḥlaukikatvādaḥdṛṣṭārthatvādaḥpravṛttānāṃ ajñādīnāṃ śāstrātpravartanaṃ lauki[ka]tvāddṛṣṭārthatvācca pravṛttebhyaśca māṃsabhakṣaṇādibhyaḥ śāstrādeva nivāraṇaṃ dharmaḥ.

---

1.2.8

तं श्रुतेर्धर्मज्ञसमवायाच्च प्रतिपद्येत.

taṃ śruterdharmajñasamavāyācca pratipadyeta.

---

1.2.9

विद्याभूमिहिरण्यपशुधान्यभाण्डोपस्करमित्रादीनां अर्जनं अर्जितस्य विवर्धनं अर्थः.

vidyābhūmihiraṇyapaśudhānyabhāṇḍopaskaramitrādīnāṃ arjanaṃ arjitasya vivardhanaṃ arthaḥ.

---

1.2.10

तं अध्यक्षप्रचाराद्वार्तासमयविद्भ्यो वणिग्भ्यश्चेति.

taṃ adhyakṣapracārādvārtāsamayavidbhyo vaṇigbhyaśceti.

---

1.2.11

श्रोत्रत्वक्चक्सुर्जिह्वाघ्राणानां आत्मसंयुक्तेन मनसाधिष्ठितानां स्वेषु स्वेषु विषयेष्वानुकूल्यतः प्रवृत्तिः कामः.

śrotratvakcaksurjihvāghrāṇānāṃ ātmasaṃyuktena manasādhiṣṭhitānāṃ sveṣu sveṣu viṣayeṣvānukūlyataḥ pravṛttiḥ kāmaḥ.

---

1.2.12

स्पर्शविशेषविषयात्त्वस्याभिमानिकसुखानुविद्धा फलवत्यर्थप्रतीतिः प्राधान्यात्कामः.

sparśaviśeṣaviṣayāttvasyābhimānikasukhānuviddhā phalavatyarthapratītiḥ prādhānyātkāmaḥ.

---

1.2.13

तं कामसूत्रान्नागरिकजनसमवायाच्च प्रतिपद्येत.

taṃ kāmasūtrānnāgarikajanasamavāyācca pratipadyeta.

---

1.2.14

एषां समवाये पूर्वः पूर्वो गरीयान्.

eṣāṃ samavāye pūrvaḥ pūrvo garīyān.

---

1.2.15

अर्थश्च राज्ञः. तन्मूलत्वाल्लोकयात्रायाः. वेश्यायाश्च इति त्रिवर्गप्रतिपत्तिः((४)). च्) संप्रतिपत्तिः

arthaśca rājñaḥ. tanmūlatvāllokayātrāyāḥ. veśyāyāśca iti trivargapratipattiḥ((4)). c) saṃpratipattiḥ

---

1.2.16

धर्मस्याःलौकिकत्वात्तदभिदायकं शास्त्रं युक्तम्. उपायपूर्वकत्वादर्थसिद्धेः. उपायप्रतिपत्तिः शास्त्रात्.

dharmasyāḥlaukikatvāttadabhidāyakaṃ śāstraṃ yuktam. upāyapūrvakatvādarthasiddheḥ. upāyapratipattiḥ śāstrāt.

---

1.2.17

तिर्यग्योनिष्वपि तु स्वयं प्रवृत्तत्वात्कामस्य नित्यत्वाच्च न शास्त्रेण कृत्यं अस्तीत्याचार्याः.

tiryagyoniṣvapi tu svayaṃ pravṛttatvātkāmasya nityatvācca na śāstreṇa kṛtyaṃ astītyācāryāḥ.

---

1.2.18

संप्रयोगपराधीनत्वात्स्त्रीपुंसयोरुपायं अपेक्षते.

saṃprayogaparādhīnatvātstrīpuṃsayorupāyaṃ apekṣate.

---

1.2.19

सा चोपायप्रतिपत्तिः कामसूत्रादिति वात्स्यायनः.

sā copāyapratipattiḥ kāmasūtrāditi vātsyāyanaḥ.

---

1.2.20

तिर्यग्योनिषु पुनरनःआवृतत्वात्श्त्रीजातेश्च ऋतौ यावदर्थं प्रवृत्तेरःबुद्धिपूर्वकत्वाच्च प्रवृत्तीनां अनःउपायः प्रत्ययः.

tiryagyoniṣu punaranaḥāvṛtatvātśtrījāteśca ṛtau yāvadarthaṃ pravṛtteraḥbuddhipūrvakatvācca pravṛttīnāṃ anaḥupāyaḥ pratyayaḥ.

---

1.2.21

न धर्मांश्चरेत्. एष्यत्फलत्वात्. संशयिकत्वाच्च.

na dharmāṃścaret. eṣyatphalatvāt. saṃśayikatvācca.

---

1.2.22

को ह्यःबालिशो हस्तगतं परगतं कुर्यात्.

ko hyaḥbāliśo hastagataṃ paragataṃ kuryāt.

---

1.2.23

वरं अद्य कपोतः श्वो मयूरात्.

varaṃ adya kapotaḥ śvo mayūrāt.

---

1.2.24

वरं सांशयिकान्निष्कादःसांशयिकः कार्षापणः. इति लौकायतिकाः..१.२.२५ शास्त्रस्यानःअभिशङ्कत्वादभिचारानुव्याहारयोश्च क्व चित्फलदर्शनान्नक्षत्रचन्द्र सूर्यताराग्रहचक्रस्य लोकार्थं बुद्धिपूर्वकं इव प्रवृत्तेर्दर्शनाद्वर्णाश्रमाचारस्थितिलक्षणत्वाच्च लोकयात्राया हस्तगतस्य च बीजस्य भविष्यतः सस्यार्थे त्यागदर्शनाच्चरेद्धर्मानिति वात्स्यायनः.

varaṃ sāṃśayikānniṣkādaḥsāṃśayikaḥ kārṣāpaṇaḥ. iti laukāyatikāḥ..1.2.25 śāstrasyānaḥabhiśaṅkatvādabhicārānuvyāhārayośca kva citphaladarśanānnakṣatracandra sūryatārāgrahacakrasya lokārthaṃ buddhipūrvakaṃ iva pravṛtterdarśanādvarṇāśramācārasthitilakṣaṇatvācca lokayātrāyā hastagatasya ca bījasya bhaviṣyataḥ sasyārthe tyāgadarśanāccareddharmāniti vātsyāyanaḥ.

---

1.2.26

नार्थांश्चरेत्. प्रयत्नतोऽपि ह्येतेऽनुष्ठीयमाना नैव कदा चित्स्युः अनःअनुष्ठीयमाना अपि यदृच्छया भवेयुः.

nārthāṃścaret. prayatnato'pi hyete'nuṣṭhīyamānā naiva kadā citsyuḥ anaḥanuṣṭhīyamānā api yadṛcchayā bhaveyuḥ.

---

1.2.27

तत्सर्वं कालकारितं इति.

tatsarvaṃ kālakāritaṃ iti.

---

1.2.28

काल एव हि पुरुषानर्थानर्थयोर्जयपराजययोः सुखदुःखयोश्च स्थापयति.

kāla eva hi puruṣānarthānarthayorjayaparājayayoḥ sukhaduḥkhayośca sthāpayati.

---

1.2.29

कालेन बलिरिन्द्रः कृतः. कालेन व्यपरोपितः. काल एव पुनरप्येनं कर्तेति कालकारणिकाः.

kālena balirindraḥ kṛtaḥ. kālena vyaparopitaḥ. kāla eva punarapyenaṃ karteti kālakāraṇikāḥ.

---

1.2.30

पुरुषकारपूर्वकत्वात्सर्वप्रवृत्तीनां उपायः प्रत्ययः.

puruṣakārapūrvakatvātsarvapravṛttīnāṃ upāyaḥ pratyayaḥ.

---

1.2.31

अःवश्यंभाविनोऽप्यर्थस्योपायपूर्वकत्वादेव. न निष्कर्मणो भद्रं अस्तीति वात्स्यायनः.

aḥvaśyaṃbhāvino'pyarthasyopāyapūrvakatvādeva. na niṣkarmaṇo bhadraṃ astīti vātsyāyanaḥ.

---

1.2.32

न कामांश्चरेत्. धर्मार्थयोः प्रधानयोरेवं अन्येषां च सतां प्रत्यनीकत्वात्. अनर्थजनसंसर्गं असद्व्यवसायं अशौचं अनःआयतिं चैते पुरुषस्य जनयन्ति.

na kāmāṃścaret. dharmārthayoḥ pradhānayorevaṃ anyeṣāṃ ca satāṃ pratyanīkatvāt. anarthajanasaṃsargaṃ asadvyavasāyaṃ aśaucaṃ anaḥāyatiṃ caite puruṣasya janayanti.

---

1.2.33

तथा प्रमादं लाघवं अःप्रत्ययं अःग्राह्यतां च.

tathā pramādaṃ lāghavaṃ aḥpratyayaṃ aḥgrāhyatāṃ ca.

---

1.2.34

बहवश्च कामवशगाः सःगणा एव विनष्टाः श्रूयन्ते.

bahavaśca kāmavaśagāḥ saḥgaṇā eva vinaṣṭāḥ śrūyante.

---

1.2.35

यथा दाण्डक्यो नाम भोजः कामाद्ब्राह्मणकन्यां अभिमन्यमानः सःबन्धुराष्ट्रो विननाश((५)).

yathā dāṇḍakyo nāma bhojaḥ kāmādbrāhmaṇakanyāṃ abhimanyamānaḥ saḥbandhurāṣṭro vinanāśa((5)).

---

1.2.36

देवराजश्च_अहल्यां अतिबलश्च कीचको द्रौपदीं रावणश्च सीतां अपरे चान्ये च बहवो दृश्यन्ते कामवशगा विनष्टा इत्यर्थचिन्तकाः.

devarājaśca_ahalyāṃ atibalaśca kīcako draupadīṃ rāvaṇaśca sītāṃ apare cānye ca bahavo dṛśyante kāmavaśagā vinaṣṭā ityarthacintakāḥ.

---

1.2.37

शरीरस्थितिहेतुत्वादाहारसःधर्माणो हि कामाः. फलभूताश्च धर्मार्थयोः.

śarīrasthitihetutvādāhārasaḥdharmāṇo hi kāmāḥ. phalabhūtāśca dharmārthayoḥ.

---

1.2.38

बोद्धव्यं तु दोषेष्विव. न हि भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते. न हि मृगाः सन्तीति यवा नोप्यन्त इति वात्स्यायनः.

boddhavyaṃ tu doṣeṣviva. na hi bhikṣukāḥ santīti sthālyo nādhiśrīyante. na hi mṛgāḥ santīti yavā nopyanta iti vātsyāyanaḥ.

---

1.2.39

भवन्ति चात्र श्लोकाः

bhavanti cātra ślokāḥ

---

1.2.39

वेवं अर्थं च कामं च धर्मं चोपाचरन्नरः. इहामुत्र च निःशल्यं अत्यन्तं सुखं अश्नुते..

vevaṃ arthaṃ ca kāmaṃ ca dharmaṃ copācarannaraḥ. ihāmutra ca niḥśalyaṃ atyantaṃ sukhaṃ aśnute..

---

1

किं स्यात्परत्रेत्याशङ्का कार्ये यस्मिन्न जायते. न चार्थघ्नं सुखं चेति शिष्टास्तत्र व्यवस्थिताः.. ॥ १.२.४०व्

kiṃ syātparatretyāśaṅkā kārye yasminna jāyate. na cārthaghnaṃ sukhaṃ ceti śiṣṭāstatra vyavasthitāḥ.. || 1.2.40v

---

2

त्रिवर्गसाधकं यत्स्याद्द्वयोरेकस्य वा पुनः. कार्यं तदपि कुर्वीत न त्वेकार्थं द्विबाधकम्.. ॥ १.२.४०व्

trivargasādhakaṃ yatsyāddvayorekasya vā punaḥ. kāryaṃ tadapi kurvīta na tvekārthaṃ dvibādhakam.. || 1.2.40v

---

1.2

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे साधारणे प्रथमेऽधिकरणे त्रिवर्गप्रतिपत्तिर्द्वितीयोऽध्यायः.((६))

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre sādhāraṇe prathame'dhikaraṇe trivargapratipattirdvitīyo'dhyāyaḥ.((6))

1.3.1

धर्मार्थाङ्गविद्याकालाननःउपरोधयन्कामसूत्रं तदङ्गविद्याश्च पुरुषोऽधीयीत.

dharmārthāṅgavidyākālānanaḥuparodhayankāmasūtraṃ tadaṅgavidyāśca puruṣo'dhīyīta.

---

1.3.2

प्राग्यौवनात्स्त्री. प्रत्ता च पत्युरभिप्रायात्.

prāgyauvanātstrī. prattā ca patyurabhiprāyāt.

---

1.3.3

योषितां शास्त्रग्रहणस्याभावादनःअर्थकं इह शास्त्रे स्त्रीशासनं इत्याचार्याः.

yoṣitāṃ śāstragrahaṇasyābhāvādanaḥarthakaṃ iha śāstre strīśāsanaṃ ityācāryāḥ.

---

1.3.4

प्रयोगग्रहणं त्वासाम्. प्रयोगस्य च शास्त्रपूर्वकत्वादिति वात्स्यायनः.

prayogagrahaṇaṃ tvāsām. prayogasya ca śāstrapūrvakatvāditi vātsyāyanaḥ.

---

1.3.5

तन्न केवलं इहैव. सर्वत्र हि लोके कति चिदेव शास्त्रज्ञाः. सर्वजनविषयश्च प्रयोगः.

tanna kevalaṃ ihaiva. sarvatra hi loke kati cideva śāstrajñāḥ. sarvajanaviṣayaśca prayogaḥ.

---

1.3.6

प्रयोगस्य च दूरस्थं अपि शास्त्रं एव हेतुः.

prayogasya ca dūrasthaṃ api śāstraṃ eva hetuḥ.

---

1.3.7

अस्ति व्याकरणं इत्यवैयाकरणा अपि याज्ञिका ऊहं क्रतुषु प्रयुञ्जते.

asti vyākaraṇaṃ ityavaiyākaraṇā api yājñikā ūhaṃ kratuṣu prayuñjate.

---

1.3.8

अस्ति ज्यौतिषं इति पुण्याहेषु कर्म कुर्वते.

asti jyautiṣaṃ iti puṇyāheṣu karma kurvate.

---

1.3.9

तथाश्वारोहा गजारोहाश्चाश्वान्गजांश्चानःअधिगतशास्त्रा अपि विनयन्ते.

tathāśvārohā gajārohāścāśvāngajāṃścānaḥadhigataśāstrā api vinayante.

---

1.3.10

तथास्ति राजेति दूरस्था अपि जनपदा न मर्यादां अतिवर्तन्ते तद्वदेतत्.

tathāsti rājeti dūrasthā api janapadā na maryādāṃ ativartante tadvadetat.

---

1.3.11

सन्त्यपि खलु शास्त्रप्रहतबुद्धयो गणिका राजपुत्र्यो महामात्रदुहितरश्च.

santyapi khalu śāstraprahatabuddhayo gaṇikā rājaputryo mahāmātraduhitaraśca.

---

1.3.12

तस्माद्वैश्वासिकाज्जनाद्रहसि प्रयोगाञ् छास्त्रं एकदेशं वा स्त्री गृह्णीयात्.

tasmādvaiśvāsikājjanādrahasi prayogāñ chāstraṃ ekadeśaṃ vā strī gṛhṇīyāt.

---

1.3.13

अभ्यासप्रयोज्यांश्च चातुःषष्टिकान्योगान्कन्या रहस्येकाकिन्यभ्यसेत्.

abhyāsaprayojyāṃśca cātuḥṣaṣṭikānyogānkanyā rahasyekākinyabhyaset.

---

1.3.14

आचार्यास्तु कन्यानां प्रवृत्तपुरुषसंप्रयोगा सहःसंप्रवृद्धा धात्रेयिका. तथाःभूता वा निरःअत्ययसंभाषणा सखी. सवयाश्च मातृश्वसा. विस्रब्धा तत्स्थानीया वृद्धदासी. पूर्वसंसृष्टा वा भिक्षुकी. स्वसा च विश्वासप्रयोगात्.

ācāryāstu kanyānāṃ pravṛttapuruṣasaṃprayogā sahaḥsaṃpravṛddhā dhātreyikā. tathāḥbhūtā vā niraḥatyayasaṃbhāṣaṇā sakhī. savayāśca mātṛśvasā. visrabdhā tatsthānīyā vṛddhadāsī. pūrvasaṃsṛṣṭā vā bhikṣukī. svasā ca viśvāsaprayogāt.

---

1.3.15

गीतं (१), वाद्यं (२), नृत्यं (३), आलेख्यं (४), विशेषकच्छेद्यं (५), तण्डुलकुसुमवलि विकाराः (६), पुष्पास्तरणं (७), दशनवसनागरागः (८), मणिभूमिकाकर्म (९), शयनरचनं (१०), उदकवाद्यं (११), उदकाघातः (), चित्राश्च योगाः (१३), माल्यग्रथन विकल्पाः (१४), शेखरकापीडयोजनं (१५), नेपथ्यप्रयोगाः (१६), कर्णपत्त्र भङ्गाः (१७), गन्धयुक्तिः (१८), भूषणयोजनं (१९), ऐन्द्रजालाः (२०), कौचुमाराश्च (२१), हस्तलाघवं (२२), विचित्रशाकयूषभक्ष्यविकारक्रिया (२३),.पानकरसरागासवयोजनं (२४), सूचीवानकर्माणि (२५), सूत्रक्रीडा (२६), वीणाडमरुकवाद्यानि (२७), प्रहेलिका (२८), प्रतिमाला (२९), दुर्वाचकयोगाः (३०), पुस्तकवाचनं (३१), नाटकाख्यायिकादर्शनं (३२), काव्यसमस्यापूरणं (३३), पट्टिकावानवेत्रविकल्पाः (३४),तक्षकर्माणि (३५), तक्षणं (३६), वास्तुविद्या (३७), रूप्यपरीक्षा (३८), धातुवादः (३९), मणिरागाकरज्ञानं (४०), वृक्षायुर्वेदयोगाः (४१), मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधिः (४२), शुकसारिकाप्रलापनं (४३), उत्सादने संवाहने केशमर्दने च कौशलं (४४),अक्षरमुष्तिकाकथनम् (४५), म्लेच्छितविकल्पाः (४६), देशभाषाविज्ञानं (४७), पुष्पशकटिका (४८), निमित्तज्ञानं (४९), यन्त्रमातृका (५०), धारणमातृका (५१), सम्पाठ्यं (५२), मानसी काव्यक्रिया (५३), अभिधानकोशः (५४), छन्दोज्ञानं (५५), क्रियाकल्पः (५६), छलितकयोगाः (५७), वस्त्रगोपनानि (५८), द्यूतविशेषः (५९), आकर्षक्रीडा (६०), बालक्रीडनकानि (६१), वैनयिकीनां (६२), वैजयिकीनां (६३), व्यायामिकीनां च (६४) विद्यानां ज्ञानं इति चतुःषष्टिरङ्गविद्या. कामसूत्रावयविन्यः.

gītaṃ (1), vādyaṃ (2), nṛtyaṃ (3), ālekhyaṃ (4), viśeṣakacchedyaṃ (5), taṇḍulakusumavali vikārāḥ (6), puṣpāstaraṇaṃ (7), daśanavasanāgarāgaḥ (8), maṇibhūmikākarma (9), śayanaracanaṃ (10), udakavādyaṃ (11), udakāghātaḥ (), citrāśca yogāḥ (13), mālyagrathana vikalpāḥ (14), śekharakāpīḍayojanaṃ (15), nepathyaprayogāḥ (16), karṇapattra bhaṅgāḥ (17), gandhayuktiḥ (18), bhūṣaṇayojanaṃ (19), aindrajālāḥ (20), kaucumārāśca (21), hastalāghavaṃ (22), vicitraśākayūṣabhakṣyavikārakriyā (23),.pānakarasarāgāsavayojanaṃ (24), sūcīvānakarmāṇi (25), sūtrakrīḍā (26), vīṇāḍamarukavādyāni (27), prahelikā (28), pratimālā (29), durvācakayogāḥ (30), pustakavācanaṃ (31), nāṭakākhyāyikādarśanaṃ (32), kāvyasamasyāpūraṇaṃ (33), paṭṭikāvānavetravikalpāḥ (34),takṣakarmāṇi (35), takṣaṇaṃ (36), vāstuvidyā (37), rūpyaparīkṣā (38), dhātuvādaḥ (39), maṇirāgākarajñānaṃ (40), vṛkṣāyurvedayogāḥ (41), meṣakukkuṭalāvakayuddhavidhiḥ (42), śukasārikāpralāpanaṃ (43), utsādane saṃvāhane keśamardane ca kauśalaṃ (44),akṣaramuṣtikākathanam (45), mlecchitavikalpāḥ (46), deśabhāṣāvijñānaṃ (47), puṣpaśakaṭikā (48), nimittajñānaṃ (49), yantramātṛkā (50), dhāraṇamātṛkā (51), sampāṭhyaṃ (52), mānasī kāvyakriyā (53), abhidhānakośaḥ (54), chandojñānaṃ (55), kriyākalpaḥ (56), chalitakayogāḥ (57), vastragopanāni (58), dyūtaviśeṣaḥ (59), ākarṣakrīḍā (60), bālakrīḍanakāni (61), vainayikīnāṃ (62), vaijayikīnāṃ (63), vyāyāmikīnāṃ ca (64) vidyānāṃ jñānaṃ iti catuḥṣaṣṭiraṅgavidyā. kāmasūtrāvayavinyaḥ.

---

1.3.16

पाञ्चालिकी च चतुःषष्टिरपरा. तस्याः प्रयोगानन्ववेत्य सांप्रयोगिके वक्ष्यामः. कामस्य तदात्मकत्वात्.

pāñcālikī ca catuḥṣaṣṭiraparā. tasyāḥ prayogānanvavetya sāṃprayogike vakṣyāmaḥ. kāmasya tadātmakatvāt.

---

1.3.17

वाभिरभ्युच्छ्रिता वेश्या शीलरूपगुणान्विता. लभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि..

vābhirabhyucchritā veśyā śīlarūpaguṇānvitā. labhate gaṇikāśabdaṃ sthānaṃ ca janasaṃsadi..

---

1.3.18

व्पूजिता सा सदा राज्ञा गुणवद्भिश्च संस्तुता. प्रार्थनीयाभिगम्या च लक्ष्यभूता च जायते..

vpūjitā sā sadā rājñā guṇavadbhiśca saṃstutā. prārthanīyābhigamyā ca lakṣyabhūtā ca jāyate..

---

1.3.19

व्योगज्ञा राजपुत्री च महामात्रसुता तथा. सहस्रान्तःपुरं अपि स्ववशे कुरुते पतिम्..

vyogajñā rājaputrī ca mahāmātrasutā tathā. sahasrāntaḥpuraṃ api svavaśe kurute patim..

---

1.3.20

व्तथा पतिवियोगे च व्यसनं दारुणं गता. देशान्तरेऽपि विद्याभिः सा सुखेनैव जीवति..

vtathā pativiyoge ca vyasanaṃ dāruṇaṃ gatā. deśāntare'pi vidyābhiḥ sā sukhenaiva jīvati..

---

1.3.21

व्नरः कलासु कुशलो वाचालश्चाटुकारकः. अःसंस्तुतोऽपि नारीणां चित्तं आश्वेव विन्दति..

vnaraḥ kalāsu kuśalo vācālaścāṭukārakaḥ. aḥsaṃstuto'pi nārīṇāṃ cittaṃ āśveva vindati..

---

1.3.22

व्कलानां ग्रहणादेव सौभाग्यं उपजायते. देशकालौ त्वपेक्ष्यासां प्रयोगः संभवेन्न वा..

vkalānāṃ grahaṇādeva saubhāgyaṃ upajāyate. deśakālau tvapekṣyāsāṃ prayogaḥ saṃbhavenna vā..

---

1.3

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे साधारणे प्रथमेऽधिकरणे विद्यासमुद्देशः तृतीयोऽध्यायः.

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre sādhāraṇe prathame'dhikaraṇe vidyāsamuddeśaḥ tṛtīyo'dhyāyaḥ.

1.4.1

गृहीतविद्यः प्रतिग्रहजयक्रयनिर्वेशाधिगतैरर्थैरन्वयागतैरुभयैर्वा गार्हस्थ्यं अधिगम्य नागरकवृत्तं वर्तेत.

gṛhītavidyaḥ pratigrahajayakrayanirveśādhigatairarthairanvayāgatairubhayairvā gārhasthyaṃ adhigamya nāgarakavṛttaṃ varteta.

---

1.4.2

नगरे पत्तने खर्वटे महति वा सज्जनाश्रये स्थानम्. यात्रावशाद्वा.

nagare pattane kharvaṭe mahati vā sajjanāśraye sthānam. yātrāvaśādvā.

---

1.4.3

तत्र भवनं आसन्नोदकं वृक्षवाटिकवद्विभक्तकर्मकक्षं द्विवासगृहं कारयेत्.

tatra bhavanaṃ āsannodakaṃ vṛkṣavāṭikavadvibhaktakarmakakṣaṃ dvivāsagṛhaṃ kārayet.

---

1.4.4

बाह्ये च वासगृहे सुःश्लक्ष्णं उभयोपधानं मध्ये विनतं शुक्लोत्तरच्छदं शयनीयं स्यात्. प्रतिशय्यिका च. तस्य शिरोभागे कूर्चस्थानं वेदिका च. तत्र रात्रिशेषं अनुलेपनं माल्यं सिक्थकरण्डकं सौगन्धिकपुटिका मातुलुङ्गत्वचस्ताम्बूलानि च स्युः. भूमौ पतद्ग्रहः. नागदन्तावसक्ता वीणा. चित्रफलकम्. वर्तिकासमुद्गकः. यः कश्चित्पुस्तकः. कुरण्टकमालाश्च. नातिदूरे भूमौ वृत्तास्तरणं समस्तकम्. आकर्षफलकं द्यूतफलकं च. तस्य बहिः क्रीडाशकुनि पञ्जराणि. एकान्ते च तक्षतक्षञस्थानं अन्यासां च क्रीडानाम्. स्वःआस्तीर्णा प्रेङ्खदोला वृक्षवाटिकायां सःप्रच्छाया. स्थण्डिलपीठिका च सःकुसुमेति भवनन्यासः.

bāhye ca vāsagṛhe suḥślakṣṇaṃ ubhayopadhānaṃ madhye vinataṃ śuklottaracchadaṃ śayanīyaṃ syāt. pratiśayyikā ca. tasya śirobhāge kūrcasthānaṃ vedikā ca. tatra rātriśeṣaṃ anulepanaṃ mālyaṃ sikthakaraṇḍakaṃ saugandhikapuṭikā mātuluṅgatvacastāmbūlāni ca syuḥ. bhūmau patadgrahaḥ. nāgadantāvasaktā vīṇā. citraphalakam. vartikāsamudgakaḥ. yaḥ kaścitpustakaḥ. kuraṇṭakamālāśca. nātidūre bhūmau vṛttāstaraṇaṃ samastakam. ākarṣaphalakaṃ dyūtaphalakaṃ ca. tasya bahiḥ krīḍāśakuni pañjarāṇi. ekānte ca takṣatakṣañasthānaṃ anyāsāṃ ca krīḍānām. svaḥāstīrṇā preṅkhadolā vṛkṣavāṭikāyāṃ saḥpracchāyā. sthaṇḍilapīṭhikā ca saḥkusumeti bhavananyāsaḥ.

---

1.4.5

स प्रातरुत्थाय कृतनियतकृत्यः गृहीतदन्तधावनः मात्रयानुलेपनं धूपं स्रजं इति च गृहीत्वा दत्त्वा सिक्थकं अलक्तकं च दृष्ट्वादर्शे मुखं गृहीतमुखवास ताम्बूलः कार्याण्यनुतिष्ठेत्.

sa prātarutthāya kṛtaniyatakṛtyaḥ gṛhītadantadhāvanaḥ mātrayānulepanaṃ dhūpaṃ srajaṃ iti ca gṛhītvā dattvā sikthakaṃ alaktakaṃ ca dṛṣṭvādarśe mukhaṃ gṛhītamukhavāsa tāmbūlaḥ kāryāṇyanutiṣṭhet.

---

1.4.6

नित्यं स्नानम्. द्वितीयकं उत्सादनम्. तृतीयकः फेनकः. चतुर्थकं आयुष्यम्. पञ्चमकं दशमकं वा प्रत्यायुष्यं इत्यःहीनम्. सातत्याच्च संवृतकक्षास्वेदापनोदः.

nityaṃ snānam. dvitīyakaṃ utsādanam. tṛtīyakaḥ phenakaḥ. caturthakaṃ āyuṣyam. pañcamakaṃ daśamakaṃ vā pratyāyuṣyaṃ ityaḥhīnam. sātatyācca saṃvṛtakakṣāsvedāpanodaḥ.

---

1.4.7

पूर्वाह्णापराह्णयोर्भोजनम्. सायं चारायणस्य.

pūrvāhṇāparāhṇayorbhojanam. sāyaṃ cārāyaṇasya.

---

1.4.8

भोजनानतरं शुकसारिकाप्रलापनव्यापाराः. लावककुक्कुटमेषयुद्धानि तास्ताश्च कलाक्रीडाः. पीठमर्दविटविदूषकायत्ता व्यापाराः. दिवाशय्या च.

bhojanānataraṃ śukasārikāpralāpanavyāpārāḥ. lāvakakukkuṭameṣayuddhāni tāstāśca kalākrīḍāḥ. pīṭhamardaviṭavidūṣakāyattā vyāpārāḥ. divāśayyā ca.

---

1.4.9

गृहीतप्रसाधनस्यापराह्णे गोष्ठीविहाराः.

gṛhītaprasādhanasyāparāhṇe goṣṭhīvihārāḥ.

---

1.4.10

प्रदोषे च संगीतकानि. तदन्ते च प्रसाधिते वासगृहे संचारितसुरभिधूपे सःसहायस्य शय्यायां अभिसारिकाणां प्रतीक्षणम्.

pradoṣe ca saṃgītakāni. tadante ca prasādhite vāsagṛhe saṃcāritasurabhidhūpe saḥsahāyasya śayyāyāṃ abhisārikāṇāṃ pratīkṣaṇam.

---

1.4.11

दूतीनां प्रेषणं स्वयं वा गमनम्.

dūtīnāṃ preṣaṇaṃ svayaṃ vā gamanam.

---

1.4.12

आगतानां च मनोहरैरालापैरुपचारैश्च सःसहायस्योपक्रमाः..१.४.१३ वर्षप्रमृष्टनेपथ्यानां दुरःदिनाभिसारिकाणां स्वयं एव पुनर्मण्डनं मित्रजनेन वा परिचरणं इत्याहोरात्रिकम्.

āgatānāṃ ca manoharairālāpairupacāraiśca saḥsahāyasyopakramāḥ..1.4.13 varṣapramṛṣṭanepathyānāṃ duraḥdinābhisārikāṇāṃ svayaṃ eva punarmaṇḍanaṃ mitrajanena vā paricaraṇaṃ ityāhorātrikam.

---

1.4.14

घटानिबन्धनं गोष्ठीसमवायः समापानकं उद्यानगमनं समस्याः क्रीडाश्च प्रवर्तयेत्.

ghaṭānibandhanaṃ goṣṭhīsamavāyaḥ samāpānakaṃ udyānagamanaṃ samasyāḥ krīḍāśca pravartayet.

---

1.4.15

पक्षस्य मासस्य वा प्रज्ञातेऽहनि सरस्वत्या भवने निय्क्तानां नित्यं समाजः.

pakṣasya māsasya vā prajñāte'hani sarasvatyā bhavane niyktānāṃ nityaṃ samājaḥ.

---

1.4.16

कुशीलवाश्चागन्तवः प्रेक्षणकं एषां दद्युः. द्वितीयेऽहनि तेभ्यः पूजा नियतं लभेरन्. ततो यथाश्रद्धं एषां दर्शनं उत्सर्गो वा. व्यसनोत्सवेषु चैषां पर्स्परस्यैककार्यता.

kuśīlavāścāgantavaḥ prekṣaṇakaṃ eṣāṃ dadyuḥ. dvitīye'hani tebhyaḥ pūjā niyataṃ labheran. tato yathāśraddhaṃ eṣāṃ darśanaṃ utsargo vā. vyasanotsaveṣu caiṣāṃ parsparasyaikakāryatā.

---

1.4.17

आगन्तूनां च कृतसमवायानां पूजनं अभ्युपत्तिश्च.

āgantūnāṃ ca kṛtasamavāyānāṃ pūjanaṃ abhyupattiśca.

---

1.4.17

चित्य्गणधर्मः.

citygaṇadharmaḥ.

---

1.4.18

एतेन तं तं देवताविशेषं उद्दिश्य संभावितस्थितयो घटा व्याख्याताः.

etena taṃ taṃ devatāviśeṣaṃ uddiśya saṃbhāvitasthitayo ghaṭā vyākhyātāḥ.

---

1.4.19

वेश्याभवने सभायां अन्यतमस्योद्वसिते वा समानविद्याबुद्धिशीलवित्तवयसां सह वेश्याभिरनुरूपैरालापैरासनबन्धो गोष्ठी.

veśyābhavane sabhāyāṃ anyatamasyodvasite vā samānavidyābuddhiśīlavittavayasāṃ saha veśyābhiranurūpairālāpairāsanabandho goṣṭhī.

---

1.4.20

तत्र चैशां काव्यसमस्या कलासमस्या वा.

tatra caiśāṃ kāvyasamasyā kalāsamasyā vā.

---

1.4.21

तस्यां उज्ज्वला लोककान्ताः पूज्याः. प्रीतिसमानाश्चाहारितः.

tasyāṃ ujjvalā lokakāntāḥ pūjyāḥ. prītisamānāścāhāritaḥ.

---

1.4.22

परस्परभवनेषु चापानकानि.

parasparabhavaneṣu cāpānakāni.

---

1.4.23

तत्र मधुमैरेयसुरान्विविधलवणफलहरितशाकतिक्तकटुकाम्लोपदंशान्वेश्याः पाययेयुरनुपिबेयुश्च.

tatra madhumaireyasurānvividhalavaṇaphalaharitaśākatiktakaṭukāmlopadaṃśānveśyāḥ pāyayeyuranupibeyuśca.

---

1.4.24

एतेनोद्यानगमनं व्याख्यातम्.

etenodyānagamanaṃ vyākhyātam.

---

1.4.25

पूर्वाह्ण एव स्वःअलंकृतास्तुरगाधिरूढा वेश्याभिः सह परिचारकानुगता गच्छेयुः. दैवसिकीं च यात्रां तत्रानुभूय कुक्कुटयुद्धद्यूतैः प्रेक्षाभिरनुकूलैश्च चेष्टितैः कालं गमयित्वा अपराह्णे गृहीततदुपभोगचिह्नास्तथैव प्रत्याव्रजेयुः.

pūrvāhṇa eva svaḥalaṃkṛtāsturagādhirūḍhā veśyābhiḥ saha paricārakānugatā gaccheyuḥ. daivasikīṃ ca yātrāṃ tatrānubhūya kukkuṭayuddhadyūtaiḥ prekṣābhiranukūlaiśca ceṣṭitaiḥ kālaṃ gamayitvā aparāhṇe gṛhītatadupabhogacihnāstathaiva pratyāvrajeyuḥ.

---

1.4.26

एतेन रचितोद्ग्राहोदकानां ग्रीष्मे जलक्रीडागमनं व्याख्यातम्.

etena racitodgrāhodakānāṃ grīṣme jalakrīḍāgamanaṃ vyākhyātam.

---

1.4.27

यक्षरात्रिः. कौमुदीजागरः. सुःवसन्तकः.

yakṣarātriḥ. kaumudījāgaraḥ. suḥvasantakaḥ.

---

1.4.28

सहकारभञ्जिका, अभ्यूषखादिका बिसखादिका नवपत्त्रिका उदकक्ष्वेडिका पाञ्चालानुयानं एकशाल्मली कदम्बयुद्धानि तास्ताश्च माहिमान्यो देश्याश्च क्रीडा जनेभ्यो विशिष्टं आचरेयुः. इति संभूयक्रीडाः.

sahakārabhañjikā, abhyūṣakhādikā bisakhādikā navapattrikā udakakṣveḍikā pāñcālānuyānaṃ ekaśālmalī kadambayuddhāni tāstāśca māhimānyo deśyāśca krīḍā janebhyo viśiṣṭaṃ ācareyuḥ. iti saṃbhūyakrīḍāḥ.

---

1.4.29

एकचारिणश्च विभवसामर्थ्यात्.

ekacāriṇaśca vibhavasāmarthyāt.

---

1.4.30

गणिकाया नायिकायाश्च सखीभिर्नागरकैश्च सह चरितं एतेन व्याख्यातम्.

gaṇikāyā nāyikāyāśca sakhībhirnāgarakaiśca saha caritaṃ etena vyākhyātam.

---

1.4.31

अःविभवस्तु शरीरमात्रो मल्लिकाफेनककषायमात्रपरिच्छदः पूज्याद्देशादागतः कलासु विचक्षणस्तदुपदेशेन गोष्ठ्यां वेशोचिते च वृत्ते साधयेदात्मानं इति पीठमर्दः.

aḥvibhavastu śarīramātro mallikāphenakakaṣāyamātraparicchadaḥ pūjyāddeśādāgataḥ kalāsu vicakṣaṇastadupadeśena goṣṭhyāṃ veśocite ca vṛtte sādhayedātmānaṃ iti pīṭhamardaḥ.

---

1.4.32

भुक्तविभवस्तु गुणवान्सःकलत्रो वेशे गोष्ठ्यां च बहुमतस्तदुपजीवी च विटः.

bhuktavibhavastu guṇavānsaḥkalatro veśe goṣṭhyāṃ ca bahumatastadupajīvī ca viṭaḥ.

---

1.4.33

एकदेशविद्यस्तु क्रीडनको विश्वास्यश्च विदूषकः. वैहासिको वा.

ekadeśavidyastu krīḍanako viśvāsyaśca vidūṣakaḥ. vaihāsiko vā.

---

1.4.34

एते वेश्यानां नागरकाणां च मन्त्रिणः संधिविग्रहनियुक्ताः.

ete veśyānāṃ nāgarakāṇāṃ ca mantriṇaḥ saṃdhivigrahaniyuktāḥ.

---

1.4.35

तैर्भिक्षुक्यः कलाविदग्धा मुण्डा वृषल्यो वृद्धगणिकाश्च व्याख्याताः.

tairbhikṣukyaḥ kalāvidagdhā muṇḍā vṛṣalyo vṛddhagaṇikāśca vyākhyātāḥ.

---

1.4.36

ग्रामवासी च सःजातान्विचक्षणान्कौतूहलिकान्प्रोत्साह्य नागरकजनस्य वृत्तं वर्णयञ् श्रधांश्च जनयंस्तदेवानुकुर्वीत. गोष्ठीश्च प्रवर्तयेत्. संगत्या जनं अनुरञ्जयेत्. कर्मसु च साहाय्येन चानुगृह्णीयात्. उपकारयेच्च.

grāmavāsī ca saḥjātānvicakṣaṇānkautūhalikānprotsāhya nāgarakajanasya vṛttaṃ varṇayañ śradhāṃśca janayaṃstadevānukurvīta. goṣṭhīśca pravartayet. saṃgatyā janaṃ anurañjayet. karmasu ca sāhāyyena cānugṛhṇīyāt. upakārayecca.

---

1.4.36

चिति नागरकवृत्तम्.

citi nāgarakavṛttam.

---

1.4.37

व्नात्यन्तं संस्कृतेनैव नात्यन्तं देशभाषया. कथां गोष्ठीषु कथयंल्लोके बहुमतो भवेत्..

vnātyantaṃ saṃskṛtenaiva nātyantaṃ deśabhāṣayā. kathāṃ goṣṭhīṣu kathayaṃlloke bahumato bhavet..

---

1.4.38

व्या गोष्ठी लोकविद्विष्टा या च स्वैरविसर्पिणी. परहिंसात्मिका या च न तां अवतरेद्बुधः..

vyā goṣṭhī lokavidviṣṭā yā ca svairavisarpiṇī. parahiṃsātmikā yā ca na tāṃ avataredbudhaḥ..

---

1.4.39

व्लोकचित्तानुवर्तिन्या क्रीडामात्रैककार्यया. गोष्ठ्या सहचरन्विद्वांल्लोके सिद्धिं नियच्छति..

vlokacittānuvartinyā krīḍāmātraikakāryayā. goṣṭhyā sahacaranvidvāṃlloke siddhiṃ niyacchati..

---

1.4

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे साधारणे प्रथमेऽधिकरणे नागरकवृत्तं चतुर्थोऽध्यायः.

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre sādhāraṇe prathame'dhikaraṇe nāgarakavṛttaṃ caturtho'dhyāyaḥ.

1.5.1

कामश्चतुर्षु वर्णेषु सःवर्णतः शास्त्रतश्चानःअन्यपूर्वायां प्रयुज्यमानः पुत्रीयो यशस्यो लौकिकश्च भवति.

kāmaścaturṣu varṇeṣu saḥvarṇataḥ śāstrataścānaḥanyapūrvāyāṃ prayujyamānaḥ putrīyo yaśasyo laukikaśca bhavati.

---

1.5.2

तद्विपरीत उत्तमवर्नासु परपरिगृहीतासु च. प्रतिषिद्धोऽवरवर्णास्वःनिरवसितासु. वेश्यासु पुनर्भूषु च न शिष्टो न प्रतिषिद्धः. सुखार्थत्वात्.

tadviparīta uttamavarnāsu paraparigṛhītāsu ca. pratiṣiddho'varavarṇāsvaḥniravasitāsu. veśyāsu punarbhūṣu ca na śiṣṭo na pratiṣiddhaḥ. sukhārthatvāt.

---

1.5.3

तत्र नायिकास्तिस्रः कन्या पुनर्भूर्वेश्या च. इति.

tatra nāyikāstisraḥ kanyā punarbhūrveśyā ca. iti.

---

1.5.4

अन्यकारणवशात्परपरिगृहीतापि पाक्षिकी चतुर्थीति गोणिकापुत्रः.

anyakāraṇavaśātparaparigṛhītāpi pākṣikī caturthīti goṇikāputraḥ.

---

1.5.5

स यदा मन्यते स्वैरिणीयम्..

sa yadā manyate svairiṇīyam..

---

1.5.6

अन्यतोऽपि बहुशो व्यवसितचारित्रा तस्यां वेश्यायां इव गमनं उत्तमवर्णिन्यां अपि न धर्मपीडां करिष्यति पुनर्भूरियम्.

anyato'pi bahuśo vyavasitacāritrā tasyāṃ veśyāyāṃ iva gamanaṃ uttamavarṇinyāṃ api na dharmapīḍāṃ kariṣyati punarbhūriyam.

---

1.5.7

अन्यपूर्वावरुद्धा नात्र शङ्कास्ति.

anyapūrvāvaruddhā nātra śaṅkāsti.

---

1.5.8

पतिं वा महान्तं ईश्वरं अस्मदःमित्रसंसृष्टं इयं अवगृह्य प्रभुत्वेन चरति. सा मया संसृष्टा स्नेहादेनं व्यावर्तयिष्यति.

patiṃ vā mahāntaṃ īśvaraṃ asmadaḥmitrasaṃsṛṣṭaṃ iyaṃ avagṛhya prabhutvena carati. sā mayā saṃsṛṣṭā snehādenaṃ vyāvartayiṣyati.

---

1.5.9

विःरसं वा मयि शक्तं अपकर्तुकामं च प्रकृतिं आपादयिष्यति.

viḥrasaṃ vā mayi śaktaṃ apakartukāmaṃ ca prakṛtiṃ āpādayiṣyati.

---

1.5.10

तया वा मित्रीकृतेन मित्रकार्यं अःमित्रप्रतीघातं अन्यद्वा दुषःप्रतिपादकं कार्यं साधयिष्यामि.

tayā vā mitrīkṛtena mitrakāryaṃ aḥmitrapratīghātaṃ anyadvā duṣaḥpratipādakaṃ kāryaṃ sādhayiṣyāmi.

---

1.5.11

संसृष्टो वानया हत्वास्याः पतिं अस्मद्भाव्यं तदैश्वर्यं एवं अधिगमिष्यामि.

saṃsṛṣṭo vānayā hatvāsyāḥ patiṃ asmadbhāvyaṃ tadaiśvaryaṃ evaṃ adhigamiṣyāmi.

---

1.5.12

निरःअत्ययं वास्या गमनं अर्थानुबद्धम्. अहं च निःःसारत्वात्क्षीणवृत्त्युपायः. सोऽहं अनेनोपायेन तद्धनं अतिमहदःकृच्छ्रादधिगमिष्यामि.

niraḥatyayaṃ vāsyā gamanaṃ arthānubaddham. ahaṃ ca niḥḥsāratvātkṣīṇavṛttyupāyaḥ. so'haṃ anenopāyena taddhanaṃ atimahadaḥkṛcchrādadhigamiṣyāmi.

---

1.5.13

मर्मज्ञा वा मयि दृढं अभिकामा सा मां अनःइच्छन्तं दोषविख्यापनेन दूषयिष्यति.

marmajñā vā mayi dṛḍhaṃ abhikāmā sā māṃ anaḥicchantaṃ doṣavikhyāpanena dūṣayiṣyati.

---

1.5.14

अःसद्भूतं वा दोषं श्रद्धेयं दुषःपरिहारं मयि क्षेप्स्यति येन मे विनाशः स्यात्.

aḥsadbhūtaṃ vā doṣaṃ śraddheyaṃ duṣaḥparihāraṃ mayi kṣepsyati yena me vināśaḥ syāt.

---

1.5.15

आयतिमन्तं वा वश्यं पतिं मत्तो विभिद्य द्विषतः संग्राहयिष्यति.

āyatimantaṃ vā vaśyaṃ patiṃ matto vibhidya dviṣataḥ saṃgrāhayiṣyati.

---

1.5.16

स्वयं वा तैः सह संसृज्येत. मदवरोधानां वा दूषयिता पतिरस्यास्तदस्याहं अपि दारानेव दूषयन्प्रतिकरिष्यामि.

svayaṃ vā taiḥ saha saṃsṛjyeta. madavarodhānāṃ vā dūṣayitā patirasyāstadasyāhaṃ api dārāneva dūṣayanpratikariṣyāmi.

---

1.5.17

राजनियोगाच्चान्तरःवर्तिनं शत्रुं वास्य निर्हनिष्यामि.

rājaniyogāccāntaraḥvartinaṃ śatruṃ vāsya nirhaniṣyāmi.

---

1.5.18

यां अन्यां कामयिष्ये सास्या वशगा. तां अनेन संक्रमेणाधिगमिष्यामि.

yāṃ anyāṃ kāmayiṣye sāsyā vaśagā. tāṃ anena saṃkrameṇādhigamiṣyāmi.

---

1.5.19

कन्यां अःलभ्यां वात्माधीनां अर्थरूपवतीं मयि संक्रामयिष्यति.

kanyāṃ aḥlabhyāṃ vātmādhīnāṃ artharūpavatīṃ mayi saṃkrāmayiṣyati.

---

1.5.20

ममाःमित्रो वास्याः पत्या सहैकीःभावं उपगतस्तं अनया रसेन योजयिष्यामीत्येवमःआदिभिः कारणैः परस्त्रियं अपि प्रकुर्वीत.

mamāḥmitro vāsyāḥ patyā sahaikīḥbhāvaṃ upagatastaṃ anayā rasena yojayiṣyāmītyevamaḥādibhiḥ kāraṇaiḥ parastriyaṃ api prakurvīta.

---

1.5.21

इति साहसिक्यं न केवलं रागादेव.

iti sāhasikyaṃ na kevalaṃ rāgādeva.

---

1.5.21

चिति परपरिग्रहगमणकारणानि.

citi paraparigrahagamaṇakāraṇāni.

---

1.5.22

एतैरेव कारणैर्महामात्रसंबद्धा राजसंबद्धा वा तत्रैकदेशचारिणी का चिदन्या वा कार्यसंपादिनी विधवा पञ्चमीति चारायणः.

etaireva kāraṇairmahāmātrasaṃbaddhā rājasaṃbaddhā vā tatraikadeśacāriṇī kā cidanyā vā kāryasaṃpādinī vidhavā pañcamīti cārāyaṇaḥ.

---

1.5.23

सैव प्रव्रजिता षष्ठीति सुवर्णनाभः.

saiva pravrajitā ṣaṣṭhīti suvarṇanābhaḥ.

---

1.5.24

गणिकाया दुहिता परिचारिका वानःअन्यपूर्वा सप्तमीति घोटकमुखः.

gaṇikāyā duhitā paricārikā vānaḥanyapūrvā saptamīti ghoṭakamukhaḥ.

---

1.5.25

उत्क्रान्तबालभावा कुलयुवतिरुपचारान्यत्वादष्टमीति गोनर्दीयः.

utkrāntabālabhāvā kulayuvatirupacārānyatvādaṣṭamīti gonardīyaḥ.

---

1.5.26

कार्यान्तराःभावादेतासां अपि पूर्वास्वेवोपलक्षणं तस्माच्चतस्र एव नायिका इति वात्स्यायनः.

kāryāntarāḥbhāvādetāsāṃ api pūrvāsvevopalakṣaṇaṃ tasmāccatasra eva nāyikā iti vātsyāyanaḥ.

---

1.5.27

भिन्नत्वात्तृतीयप्रकृतिः पञ्चमीत्येके.

bhinnatvāttṛtīyaprakṛtiḥ pañcamītyeke.

---

1.5.28

एक एव तु सार्वलौकिको नायकः. प्रच्छन्नस्तु द्वितीयः. विशेषालाभात्. उत्तमाधममध्यमतां तु गुणगुणतो विद्यात्. तांस्तूभयोरपि गुणाःगुणान्वैशिके वक्ष्यामः.

eka eva tu sārvalaukiko nāyakaḥ. pracchannastu dvitīyaḥ. viśeṣālābhāt. uttamādhamamadhyamatāṃ tu guṇaguṇato vidyāt. tāṃstūbhayorapi guṇāḥguṇānvaiśike vakṣyāmaḥ.

---

1.5.29

अःगम्यास्त्वेवैताः कुष्ठिन्युन्मत्ता पतिता भिन्नरहस्या प्रकाशप्रार्थिनी गतप्राय यौवनातिश्वेतातिकृष्णा दुरःगन्धा संबन्धिनी सखी प्रव्रजिता संबन्धिसखिश्रोत्रिय राजदाराश्च.

aḥgamyāstvevaitāḥ kuṣṭhinyunmattā patitā bhinnarahasyā prakāśaprārthinī gataprāya yauvanātiśvetātikṛṣṇā duraḥgandhā saṃbandhinī sakhī pravrajitā saṃbandhisakhiśrotriya rājadārāśca.

---

1.5.30

दृष्टपञ्चपुरुषा नाःगम्या का चिदस्तीति बाभ्रवीयाः.

dṛṣṭapañcapuruṣā nāḥgamyā kā cidastīti bābhravīyāḥ.

---

1.5.31

संबन्धिसखिश्रोत्रियराजदारवर्जं इति गोणिकापुत्रः.

saṃbandhisakhiśrotriyarājadāravarjaṃ iti goṇikāputraḥ.

---

1.5.32

सहपांसुक्रीडितं उपकारसंबद्धं समानशीलव्यसनं सहाध्यायिनं यश्चास्य मर्मणि रहस्यानि च विद्यात्यस्य चायं विद्याद्वा धात्रपत्यं सहसंवृद्धं मित्रम्.

sahapāṃsukrīḍitaṃ upakārasaṃbaddhaṃ samānaśīlavyasanaṃ sahādhyāyinaṃ yaścāsya marmaṇi rahasyāni ca vidyātyasya cāyaṃ vidyādvā dhātrapatyaṃ sahasaṃvṛddhaṃ mitram.

---

1.5.33

पितृपैतामहं अःविसंवादकं अःदृष्टवैकृतं वश्यं ध्रुवं अःलोभशीलं अःपरिहार्यं अःमन्त्रविस्रावीति मित्रसंपत्.

pitṛpaitāmahaṃ aḥvisaṃvādakaṃ aḥdṛṣṭavaikṛtaṃ vaśyaṃ dhruvaṃ aḥlobhaśīlaṃ aḥparihāryaṃ aḥmantravisrāvīti mitrasaṃpat.

---

1.5.34

रजकनापितमालाकारगान्धिकसौरिकभिक्षुकगोपालकताम्बूलिकसौवर्णिकपीठमर्द विटविदूषकादयो मित्राणि. तद्योषिन्मित्राश्च नागरकाः स्युरिति वात्स्यायनः.

rajakanāpitamālākāragāndhikasaurikabhikṣukagopālakatāmbūlikasauvarṇikapīṭhamarda viṭavidūṣakādayo mitrāṇi. tadyoṣinmitrāśca nāgarakāḥ syuriti vātsyāyanaḥ.

---

1.5.35

यदुभयोः साधारणं उभयत्रोदारं विशेषतो नायिकायाः सुःविस्रब्धं तत्र दूतकर्म.

yadubhayoḥ sādhāraṇaṃ ubhayatrodāraṃ viśeṣato nāyikāyāḥ suḥvisrabdhaṃ tatra dūtakarma.

---

1.5.36

पटुता धाष्ट्र्यं इङ्गिताकारज्ञता प्रतारणकालज्ञता विषह्यबुद्धित्वं लघ्वी प्रतिपत्तिः सोपाया च

paṭutā dhāṣṭryaṃ iṅgitākārajñatā pratāraṇakālajñatā viṣahyabuddhitvaṃ laghvī pratipattiḥ sopāyā ca

---

1.5.36

चिति दूतगुणाः.

citi dūtaguṇāḥ.

---

1.5.37

भवति चात्र श्लोकः.

bhavati cātra ślokaḥ.

---

1.5.37

वात्मवान्मित्रवान्युक्तो भावज्ञो देशकालवित्. अःलभ्यां अप्यःयत्नेन स्त्रियं संसाधयेन्नरः..

vātmavānmitravānyukto bhāvajño deśakālavit. aḥlabhyāṃ apyaḥyatnena striyaṃ saṃsādhayennaraḥ..

---

1.5

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे साधारणे प्रथमेऽधिकरणे नायकसहायदूतीकर्मविमर्शः पञ्चमोऽध्यायः..लिव्रे २ सांप्रयोगिकं द्वितीयं अधिकरणम्

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre sādhāraṇe prathame'dhikaraṇe nāyakasahāyadūtīkarmavimarśaḥ pañcamo'dhyāyaḥ..livre 2 sāṃprayogikaṃ dvitīyaṃ adhikaraṇam

2.1.1

शशो वृषोऽश्व इति लिङ्गतो नायकविशेषाः. नायिका पुनर्मृगी बडवा हस्तिनी चेति.

śaśo vṛṣo'śva iti liṅgato nāyakaviśeṣāḥ. nāyikā punarmṛgī baḍavā hastinī ceti.

---

2.1.2

तत्र सःदृशसंप्रयोगे समरतानि त्रीणि.

tatra saḥdṛśasaṃprayoge samaratāni trīṇi.

---

2.1.3

विपर्ययेण विःषमाणि षट्. विःषमेष्वपि पुरुषाधिक्यं चेदनःअन्तरसंप्रयोगे द्वे उच्चरते. व्यवहितं एकं उच्चतररतम्. विपर्यये पुनर्द्वे नीचरते. व्यवहितं एकं नीचतररतं च. तेषु समानि श्रेष्ठानि. तरशब्दाङ्किते द्वे कनिष्ठे. शेषाणि मध्यमानि.

viparyayeṇa viḥṣamāṇi ṣaṭ. viḥṣameṣvapi puruṣādhikyaṃ cedanaḥantarasaṃprayoge dve uccarate. vyavahitaṃ ekaṃ uccatararatam. viparyaye punardve nīcarate. vyavahitaṃ ekaṃ nīcatararataṃ ca. teṣu samāni śreṣṭhāni. taraśabdāṅkite dve kaniṣṭhe. śeṣāṇi madhyamāni.

---

2.1.4

साम्येऽप्युच्चाङ्कं नीचाङ्काज्ज्यायः. इति प्रमाणतो नवरतानि.

sāmye'pyuccāṅkaṃ nīcāṅkājjyāyaḥ. iti pramāṇato navaratāni.

---

2.1.5

यस्य संप्रयोगकाले प्रीतिरुदासीना वीर्यं अल्पं क्षतानि च न सहते स मन्दवेगः.

yasya saṃprayogakāle prītirudāsīnā vīryaṃ alpaṃ kṣatāni ca na sahate sa mandavegaḥ.

---

2.1.6

तद्विपर्ययौ मध्यमचण्डवेगौ भवतः. तथा नायिकापि.

tadviparyayau madhyamacaṇḍavegau bhavataḥ. tathā nāyikāpi.

---

2.1.7

तत्रापि प्रमाणवदेव नवरतानि.

tatrāpi pramāṇavadeva navaratāni.

---

2.1.8

तद्वत्कालतोऽपि शीघ्रमध्यचिरकाला नायकाः.

tadvatkālato'pi śīghramadhyacirakālā nāyakāḥ.

---

2.1.9

तत्र स्त्रियां विवादः.

tatra striyāṃ vivādaḥ.

---

2.1.10

न स्त्री पुरुषवदेव भावं अधिगच्छति.

na strī puruṣavadeva bhāvaṃ adhigacchati.

---

2.1.11

सातत्यात्त्वस्याः पुरुषेण कण्डूतिरपनुद्यते.

sātatyāttvasyāḥ puruṣeṇa kaṇḍūtirapanudyate.

---

2.1.12

सा पुनराभिमानिकेन सुखेन संसृष्टा रसान्तरं जनयति तस्मिन्सुखबुद्धिरस्याः.

sā punarābhimānikena sukhena saṃsṛṣṭā rasāntaraṃ janayati tasminsukhabuddhirasyāḥ.

---

2.1.13

पुरुषप्रतीतेश्चानःअभिज्ञत्वात्कथं ते सुखं इति प्रष्टुं अःशक्यत्वात्.

puruṣapratīteścānaḥabhijñatvātkathaṃ te sukhaṃ iti praṣṭuṃ aḥśakyatvāt.

---

2.1.14

कथं एतदुपलभ्यत इति चेत्पुरुषो हि रतिं अधिगम्य स्वेच्छया विरमति न स्त्रियं अपेक्षते न त्वेवं स्त्रीत्यौद्दालिकः.

kathaṃ etadupalabhyata iti cetpuruṣo hi ratiṃ adhigamya svecchayā viramati na striyaṃ apekṣate na tvevaṃ strītyauddālikaḥ.

---

2.1.15

तत्रैतत्स्यात्चिरवेगे नायके स्त्रियोऽनुरज्यन्ते शीघ्रवेगस्य भावं अनःआसाद्यावसानेऽभ्यसूयिन्यो भवन्ति. तत्सर्वं भावप्राप्तेरःप्राप्तेश्च लक्षणम्.

tatraitatsyātciravege nāyake striyo'nurajyante śīghravegasya bhāvaṃ anaḥāsādyāvasāne'bhyasūyinyo bhavanti. tatsarvaṃ bhāvaprāpteraḥprāpteśca lakṣaṇam.

---

2.1.16

तच्च न. कण्डूतिप्रतीकारोऽपि हि दीर्घकालं प्रिय इति. एतदुपपद्यत एव. तस्मात्संदिग्धत्वादःलक्षणं इति.

tacca na. kaṇḍūtipratīkāro'pi hi dīrghakālaṃ priya iti. etadupapadyata eva. tasmātsaṃdigdhatvādaḥlakṣaṇaṃ iti.

---

2.1.17

व्संयोगे योषितः पुंसा कण्डूतिरपनुद्यते. तच्चाभिमानसंसृष्टं सुखं इत्यभिधीयते..

vsaṃyoge yoṣitaḥ puṃsā kaṇḍūtirapanudyate. taccābhimānasaṃsṛṣṭaṃ sukhaṃ ityabhidhīyate..

---

2.1.18

सातत्याद्युवतिरारम्भात्प्रभृति भावं अधिगच्छति. पुरुषः पुनरन्त एव. एतदुपपन्नतरम्. न ह्यःसत्यां भावप्राप्तौ गर्भसंभव इति बाभ्रवीयाः.

sātatyādyuvatirārambhātprabhṛti bhāvaṃ adhigacchati. puruṣaḥ punaranta eva. etadupapannataram. na hyaḥsatyāṃ bhāvaprāptau garbhasaṃbhava iti bābhravīyāḥ.

---

2.1.19

तत्रापि तावेवाशङ्कापरिहारौ भूयः.

tatrāpi tāvevāśaṅkāparihārau bhūyaḥ.

---

2.1.20

तत्रैतत्स्यात्ण् सातत्येन रसप्राप्तावारम्भकाले मध्यस्थचित्तता नातिःसहिष्णुता च. ततः क्रमेणाधिको रागयोगः शरीरे निरःअपेक्षत्वं अन्ते च विरामाभीप्सेत्येतदुपपन्नं इति.

tatraitatsyātṇ sātatyena rasaprāptāvārambhakāle madhyasthacittatā nātiḥsahiṣṇutā ca. tataḥ krameṇādhiko rāgayogaḥ śarīre niraḥapekṣatvaṃ ante ca virāmābhīpsetyetadupapannaṃ iti.

---

2.1.21

तच्च न. सामान्येऽपि भ्रान्तिसंस्कारे कुलालचक्रस्य भ्रमरकस्य वा भ्रान्तावेव वर्तमानस्य प्रारम्भे मन्दवेगता ततश्च क्रमेण पूरणं वेगस्येत्युपपद्यते. धातुक्षयाच्च विरामाभीप्सेति. तस्मादनःआक्षेपः.

tacca na. sāmānye'pi bhrāntisaṃskāre kulālacakrasya bhramarakasya vā bhrāntāveva vartamānasya prārambhe mandavegatā tataśca krameṇa pūraṇaṃ vegasyetyupapadyate. dhātukṣayācca virāmābhīpseti. tasmādanaḥākṣepaḥ.

---

2.1.22

व्सुरतान्ते सुखं पुंसां स्त्रीणां तु सततं सुखम्. धातुक्षयनिमित्ता च विरामेच्छोपजायते..

vsuratānte sukhaṃ puṃsāṃ strīṇāṃ tu satataṃ sukham. dhātukṣayanimittā ca virāmecchopajāyate..

---

2.1.23

तस्मात्पुरुषवदेव योषितोऽपि रसव्यक्तिर्द्रष्टव्या.

tasmātpuruṣavadeva yoṣito'pi rasavyaktirdraṣṭavyā.

---

2.1.24

कथं हि समानायां एवाकृतावेकार्थं अभिप्रपन्नयोः कार्यवैलक्षण्यं स्यात्.

kathaṃ hi samānāyāṃ evākṛtāvekārthaṃ abhiprapannayoḥ kāryavailakṣaṇyaṃ syāt.

---

2.1.25

उपायवैलक्षण्यादभिमानवैलक्षण्याच्च.

upāyavailakṣaṇyādabhimānavailakṣaṇyācca.

---

2.1.26

कथं उपायवैलक्षण्यं तु सर्गात्. कर्ता हि पुरुषोऽधिकरणं युवतिः. अन्यथा हि कर्ता क्रियां प्रतिपद्यतेऽन्यथा चाधारः. तस्माच्चोपायवैलक्षण्यात्सर्गादभिमानवैलक्षण्यं अपि भवति. अभियोक्ताहं इति पुरुषोऽनुरज्यते. अभियुक्ताहं अनेनेति युवतिरिति वात्स्यायनः.

kathaṃ upāyavailakṣaṇyaṃ tu sargāt. kartā hi puruṣo'dhikaraṇaṃ yuvatiḥ. anyathā hi kartā kriyāṃ pratipadyate'nyathā cādhāraḥ. tasmāccopāyavailakṣaṇyātsargādabhimānavailakṣaṇyaṃ api bhavati. abhiyoktāhaṃ iti puruṣo'nurajyate. abhiyuktāhaṃ aneneti yuvatiriti vātsyāyanaḥ.

---

2.1.27

तत्रैतत्स्यादुपायवैलक्षण्यवदेव हि कार्यवैलक्षण्यं अपि कस्मान्न स्यादिति. तच्च न. हेतुमदुपायवैलक्षण्यम्. तत्र कर्त्राधारयोर्भिन्नलक्षणत्वादःहेतुमत्कार्यवैलक्षण्यं अन्याय्यं स्यात्. आकृतेरःभेदादिति.

tatraitatsyādupāyavailakṣaṇyavadeva hi kāryavailakṣaṇyaṃ api kasmānna syāditi. tacca na. hetumadupāyavailakṣaṇyam. tatra kartrādhārayorbhinnalakṣaṇatvādaḥhetumatkāryavailakṣaṇyaṃ anyāyyaṃ syāt. ākṛteraḥbhedāditi.

---

2.1.28

तत्रैतत्स्यात्. संहत्य कारकैरेकोऽर्थोऽभिनिर्वर्त्यते. पृथक्पृथक्स्वार्थसाधकौ पुनरिमौ तदःयुक्तं इति.

tatraitatsyāt. saṃhatya kārakaireko'rtho'bhinirvartyate. pṛthakpṛthaksvārthasādhakau punarimau tadaḥyuktaṃ iti.

---

2.1.29

तच्च न. युगपदनःएकार्थसिद्धिरपि दृश्यते. यथा मेषयोरभिघाते कपित्थयोर्भेदे मल्लयोर्युद्ध इति. न तत्र कारकभेद इति चेदिहापि न वस्तुभेद इति. उपायवैलक्षण्यं तु सर्गादिति तदभिहितं पुरस्तात्. तेनोभयोरपि सदृशी सुखप्रतिपत्तिरिति.

tacca na. yugapadanaḥekārthasiddhirapi dṛśyate. yathā meṣayorabhighāte kapitthayorbhede mallayoryuddha iti. na tatra kārakabheda iti cedihāpi na vastubheda iti. upāyavailakṣaṇyaṃ tu sargāditi tadabhihitaṃ purastāt. tenobhayorapi sadṛśī sukhapratipattiriti.

---

2.1.30

व्जातेरःभेदाद्दंपत्योः सःदृशं सुखं इष्यते. तस्मात्तथोपचर्या स्त्री यथाग्रे प्राप्नुयाद्रतिम्...२.१.३१ सःदृशत्वस्य सिद्धत्वात्कालयोगीन्यपि भावतोऽपि कालतः प्रमाणवदेव नव रतानि.

vjāteraḥbhedāddaṃpatyoḥ saḥdṛśaṃ sukhaṃ iṣyate. tasmāttathopacaryā strī yathāgre prāpnuyādratim...2.1.31 saḥdṛśatvasya siddhatvātkālayogīnyapi bhāvato'pi kālataḥ pramāṇavadeva nava ratāni.

---

2.1.32

रसो रतिः प्रीतिर्भावो रागो वेगः समाप्तिरिति रतिपर्यायाः. संप्रयोगो रतं रहः शयनं मोहनं सुरतपर्यायाः.

raso ratiḥ prītirbhāvo rāgo vegaḥ samāptiriti ratiparyāyāḥ. saṃprayogo rataṃ rahaḥ śayanaṃ mohanaṃ surataparyāyāḥ.

---

2.1.33

प्रमाणकालभावजानां संप्रयोगानां एकैकस्य नवविधत्वात्तेषां व्यतिकरे सुरतसंख्या न शक्यते कर्तुम्. अतिःबहुत्वात्.

pramāṇakālabhāvajānāṃ saṃprayogānāṃ ekaikasya navavidhatvātteṣāṃ vyatikare suratasaṃkhyā na śakyate kartum. atiḥbahutvāt.

---

2.1.34

तेषु तर्कादुपचारान्प्रयोजयेदिति वात्स्यायनः.

teṣu tarkādupacārānprayojayediti vātsyāyanaḥ.

---

2.1.35

प्रथमरते चण्डवेगता शीघ्रकालता च पुरुषस्य तद्विपरीतं उत्तरेषु. योषितः पुनरेतदेव विपरीतम्. आ धातुक्षयात्.

prathamarate caṇḍavegatā śīghrakālatā ca puruṣasya tadviparītaṃ uttareṣu. yoṣitaḥ punaretadeva viparītam. ā dhātukṣayāt.

---

2.1.36

प्राक्च स्त्रीधातुक्षयात्पुरुषधातुक्षय इति प्रायोवादः.

prākca strīdhātukṣayātpuruṣadhātukṣaya iti prāyovādaḥ.

---

2.1.37

व्मृदुत्वादुपमृद्यत्वान्निसर्गाच्चैव योषितः. प्राप्नुवन्त्याशु ताः प्रीतिं इत्याचार्या व्यवस्थिताः..

vmṛdutvādupamṛdyatvānnisargāccaiva yoṣitaḥ. prāpnuvantyāśu tāḥ prītiṃ ityācāryā vyavasthitāḥ..

---

2.1.38

वेतावदेव युक्तानां व्याख्यातं साम्प्रयोगिकम्. मन्दानां अवबोधार्थं विस्तरोऽतः प्रवक्ष्यते((७)).

vetāvadeva yuktānāṃ vyākhyātaṃ sāmprayogikam. mandānāṃ avabodhārthaṃ vistaro'taḥ pravakṣyate((7)).

---

7

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

2.1.39

वभ्यासादभिमानाच्च तथा संप्रत्ययादपि. विषयेभ्यश्च तन्त्रज्ञाः प्रीतिं आहुश्चतुर्विधाम्..

vabhyāsādabhimānācca tathā saṃpratyayādapi. viṣayebhyaśca tantrajñāḥ prītiṃ āhuścaturvidhām..

---

2.1.40

व्शब्दादिभ्यो बहिरःभूता या कर्माभ्यासलक्षणा. प्रीतिः साभ्यासिकी ज्ञेया मृगयादिषु कर्मसु..

vśabdādibhyo bahiraḥbhūtā yā karmābhyāsalakṣaṇā. prītiḥ sābhyāsikī jñeyā mṛgayādiṣu karmasu..

---

2.1.41

वनःअभ्यस्तेष्वपि पुरा कर्मस्वःविषयात्मिका. संकल्पाज्जायते प्रीतिर्या सा स्यादाभिमानिकी..

vanaḥabhyasteṣvapi purā karmasvaḥviṣayātmikā. saṃkalpājjāyate prītiryā sā syādābhimānikī..

---

2.1.42

व्प्रकृतेर्या तृतीयस्याः स्त्रियाश्चैवोपरिष्टके. तेषु तेषु च विज्ञेया चुमबनादिषु कर्मसु..

vprakṛteryā tṛtīyasyāḥ striyāścaivopariṣṭake. teṣu teṣu ca vijñeyā cumabanādiṣu karmasu..

---

2.1.43

व्नान्योऽयं इति यत्र स्यादन्यस्मिन्प्रीतिकारणे. तन्त्रज्ञैः कथ्यते सापि प्रीतिः संप्रत्ययात्मिका..

vnānyo'yaṃ iti yatra syādanyasminprītikāraṇe. tantrajñaiḥ kathyate sāpi prītiḥ saṃpratyayātmikā..

---

2.1.44

व्प्रत्यक्षा लोकतः सिद्धा या प्रीतिर्विषयात्मिका. प्रधानफलवत्त्वात्सा तदर्थाश्चेतरा अपि..

vpratyakṣā lokataḥ siddhā yā prītirviṣayātmikā. pradhānaphalavattvātsā tadarthāścetarā api..

---

2.1.45

व्प्रीतीरेताः परामृश्य शास्त्रतः शास्त्रलक्षणाः. यो यथा वर्तते भावस्तं तथैव प्रयोजयेत्((८))..

vprītīretāḥ parāmṛśya śāstrataḥ śāstralakṣaṇāḥ. yo yathā vartate bhāvastaṃ tathaiva prayojayet((8))..

---

2.1

चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे प्रमाणकालभावेभ्यो रतावस्थापनं प्रीतिविशेषा इति प्रथमोऽध्यायः. आदितः षष्ठः((९)).

citi śrīvātyāyanīye kāmasūtre sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe pramāṇakālabhāvebhyo ratāvasthāpanaṃ prītiviśeṣā iti prathamo'dhyāyaḥ. āditaḥ ṣaṣṭhaḥ((9)).

2.2.1

संप्रयोगाङ्गं चतुःषष्टिरित्याचक्षते. चतुःषष्टिप्रकरणत्वात्.

saṃprayogāṅgaṃ catuḥṣaṣṭirityācakṣate. catuḥṣaṣṭiprakaraṇatvāt.

---

2.2.2

शास्त्रं एवेदं चतुःषष्टिरित्याचार्यवादः.

śāstraṃ evedaṃ catuḥṣaṣṭirityācāryavādaḥ.

---

2.2.3

कलानां चतुःषष्टित्वात्तासां च संप्रयोगाङ्गभूतत्वात्कलासमूहो वा चतुःषष्टिरिति. ऋचां दशतयीनां च संज्ञितत्वात्. इहापि तदर्थसंबन्धात्. पञ्चालसंबन्धाच्च बह्वृचैरेषा पूजार्थं संज्ञा प्रवर्तिता इत्येके.

kalānāṃ catuḥṣaṣṭitvāttāsāṃ ca saṃprayogāṅgabhūtatvātkalāsamūho vā catuḥṣaṣṭiriti. ṛcāṃ daśatayīnāṃ ca saṃjñitatvāt. ihāpi tadarthasaṃbandhāt. pañcālasaṃbandhācca bahvṛcaireṣā pūjārthaṃ saṃjñā pravartitā ityeke.

---

2.2.4

आलिङ्गनचुम्बननखच्छेद्यदशनच्छेद्यसंवेशनसीतःकृतपुरुषायितौपरिष्टकानां आष्टानां अष्टधा विकल्पभेदादष्टावष्टकाश्चतुःषष्टिरिति बाभ्रवीयाः.

āliṅganacumbananakhacchedyadaśanacchedyasaṃveśanasītaḥkṛtapuruṣāyitaupariṣṭakānāṃ āṣṭānāṃ aṣṭadhā vikalpabhedādaṣṭāvaṣṭakāścatuḥṣaṣṭiriti bābhravīyāḥ.

---

2.2.5

विकल्पवर्गाणां अष्टानां न्यूनादिकत्वदर्शनात्प्रहणविरुतपुरुषोपसृप्तिचित्ररतादीनां अन्येषां अपि वर्गाणां इह प्रवेशनात्प्रायोवादोऽयम्. यथा सप्तपर्णो वृक्षः पञ्चवर्णो बलिरिति वात्स्यायनः.

vikalpavargāṇāṃ aṣṭānāṃ nyūnādikatvadarśanātprahaṇavirutapuruṣopasṛpticitraratādīnāṃ anyeṣāṃ api vargāṇāṃ iha praveśanātprāyovādo'yam. yathā saptaparṇo vṛkṣaḥ pañcavarṇo baliriti vātsyāyanaḥ.

---

2.2.6

तत्राःसमागतयोः प्रीतिलिङ्गद्योतनार्थं आलिङ्गनचतुष्टयम्. [१] स्पृष्टकं [२] विद्धकं [३] उद्घृष्टकं [४] पीडितकं इति.

tatrāḥsamāgatayoḥ prītiliṅgadyotanārthaṃ āliṅganacatuṣṭayam. [1] spṛṣṭakaṃ [2] viddhakaṃ [3] udghṛṣṭakaṃ [4] pīḍitakaṃ iti.

---

2.2.7

सर्वत्र संज्ञार्थेनैव कर्मातिदेशः.

sarvatra saṃjñārthenaiva karmātideśaḥ.

---

2.2.8

संमुखागतायां प्रयोज्यायां अन्यापदेशेन गच्छतो गात्रेण गात्रस्य स्पर्शनं [१] स्पृष्टकम्.

saṃmukhāgatāyāṃ prayojyāyāṃ anyāpadeśena gacchato gātreṇa gātrasya sparśanaṃ [1] spṛṣṭakam.

---

2.2.9

प्रयोज्यं स्थितं उपविष्टं वा विःजने किं चिद्गृह्णाति पयोधरेण विद्ध्येत्. नायकोऽपि तां अवपीड्य गृह्णीयादिति [२] विद्धकम्.

prayojyaṃ sthitaṃ upaviṣṭaṃ vā viḥjane kiṃ cidgṛhṇāti payodhareṇa viddhyet. nāyako'pi tāṃ avapīḍya gṛhṇīyāditi [2] viddhakam.

---

2.2.10

तदुभयं अनःअतिःप्रवृत्तसंभाषणयोः.

tadubhayaṃ anaḥatiḥpravṛttasaṃbhāṣaṇayoḥ.

---

2.2.11

तमसि जनसंबाधे विःजने वाथ शनकैर्गच्छतोर्नातिःह्रस्वकालं उद्घर्षणं परस्परस्य गात्राणां [३] उद्घृष्टकम्.

tamasi janasaṃbādhe viḥjane vātha śanakairgacchatornātiḥhrasvakālaṃ udgharṣaṇaṃ parasparasya gātrāṇāṃ [3] udghṛṣṭakam.

---

2.2.12

तदेव कुड्यसंदेशेन स्तम्भसंदेशेन वा स्फुटकं अवपीडयेदिति [४] पीडितकम्.

tadeva kuḍyasaṃdeśena stambhasaṃdeśena vā sphuṭakaṃ avapīḍayediti [4] pīḍitakam.

---

2.2.13

तदुभयं अवगतपरस्पराकारयोः.

tadubhayaṃ avagataparasparākārayoḥ.

---

2.2.14

[१] लतावेष्टितकं [२] वृक्षाधिरूढकं [३] तिलतण्डुलकं [४] क्षीरनीरकं इति चत्वारि संप्रयोगकाले..२.२.१५ लतेव शालं आवेष्टयन्ती चुम्बनार्थं मुखं अवनमयेत्. उद्धृत्य मन्दसीत्कृता तं आश्रिता वा किंचिद्रामणीयकं पश्येत्तल्[१] लतावेष्टितकम्.

[1] latāveṣṭitakaṃ [2] vṛkṣādhirūḍhakaṃ [3] tilataṇḍulakaṃ [4] kṣīranīrakaṃ iti catvāri saṃprayogakāle..2.2.15 lateva śālaṃ āveṣṭayantī cumbanārthaṃ mukhaṃ avanamayet. uddhṛtya mandasītkṛtā taṃ āśritā vā kiṃcidrāmaṇīyakaṃ paśyettal[1] latāveṣṭitakam.

---

2.2.16

चरणेन चरणं आक्रम्य द्वितीयेनोरुदेशं आक्रमन्ती वेष्टयन्ती वा तत्पृष्ठसक्तैक बाहुर्द्वितीयेनांसं अवनमयन्ती ईषन्मन्दसीत्कृतकूजिता चुमबनार्थं एवाधिरोढुं इच्छेदिति [२] वृक्षाधिरूढकम्.

caraṇena caraṇaṃ ākramya dvitīyenorudeśaṃ ākramantī veṣṭayantī vā tatpṛṣṭhasaktaika bāhurdvitīyenāṃsaṃ avanamayantī īṣanmandasītkṛtakūjitā cumabanārthaṃ evādhiroḍhuṃ icchediti [2] vṛkṣādhirūḍhakam.

---

2.2.17

तदुभयं स्थितकर्म.

tadubhayaṃ sthitakarma.

---

2.2.18

शयनगतावेवोरुव्यत्यासं भुजव्यत्यासं च सःसंघर्षं इव घनं संस्वजेते तत्[३] तिलतण्डुलकम्.

śayanagatāvevoruvyatyāsaṃ bhujavyatyāsaṃ ca saḥsaṃgharṣaṃ iva ghanaṃ saṃsvajete tat[3] tilataṇḍulakam.

---

2.2.19

रागान्धावनःअपेक्षितात्ययौ परस्परं अनुविशत इवोत्सङ्गगतायां अभिमुखोपविष्टायां शयने वेति [४] क्षीरजलकम्.

rāgāndhāvanaḥapekṣitātyayau parasparaṃ anuviśata ivotsaṅgagatāyāṃ abhimukhopaviṣṭāyāṃ śayane veti [4] kṣīrajalakam.

---

2.2.20

तदुभयं रागकाले.

tadubhayaṃ rāgakāle.

---

2.2.21

इत्युपगूहनयोगा बाभ्रवीयाः.

ityupagūhanayogā bābhravīyāḥ.

---

2.2.22

सुवर्णनाभस्य त्वधिकं एकाङ्गोपगूहनचतुष्टयम्.

suvarṇanābhasya tvadhikaṃ ekāṅgopagūhanacatuṣṭayam.

---

2.2.23

तत्रोरुसंदंशेनैकं ऊरुं ऊरुद्वयं वा सर्वप्राणं पीडयेदित्यूरूपगूहनम्[१].

tatrorusaṃdaṃśenaikaṃ ūruṃ ūrudvayaṃ vā sarvaprāṇaṃ pīḍayedityūrūpagūhanam[1].

---

2.2.24

जघनेन जघनं अवपीड्य प्रकीर्यमाणकेशहस्ता नखदशनप्रहणनचुम्बन प्रयोजनाय तदुपरि लङ्घयेत्तज्जघनोपगूहनम्[२].

jaghanena jaghanaṃ avapīḍya prakīryamāṇakeśahastā nakhadaśanaprahaṇanacumbana prayojanāya tadupari laṅghayettajjaghanopagūhanam[2].

---

2.2.25

स्तनाभ्यां उरः प्रविश्य तत्रैव भारं आरोपयेदिति स्तनालिङ्गनम्[३].

stanābhyāṃ uraḥ praviśya tatraiva bhāraṃ āropayediti stanāliṅganam[3].

---

2.2.26

मुखे मुखं आसज्याक्षिणी अक्ष्णोर्ललाटेन ललाटं आहन्यात्साललाटिका[४].

mukhe mukhaṃ āsajyākṣiṇī akṣṇorlalāṭena lalāṭaṃ āhanyātsālalāṭikā[4].

---

2.2.27

संवाहनं अप्युपगूहनप्रकारं इत्येके मन्यन्ते. संस्पर्शत्वात्.

saṃvāhanaṃ apyupagūhanaprakāraṃ ityeke manyante. saṃsparśatvāt.

---

2.2.28

पृथक्कालत्वाद्भिन्नप्रयोजनत्वादःसाधारणत्वान्नेति वात्स्यायनः

pṛthakkālatvādbhinnaprayojanatvādaḥsādhāraṇatvānneti vātsyāyanaḥ

---

2.2.29

व्पृच्छतां शृण्वतां वापि तथा कथयतां अपि. उपगूहविधिं कृत्स्नं रिरंसा जायते नृणाम्..

vpṛcchatāṃ śṛṇvatāṃ vāpi tathā kathayatāṃ api. upagūhavidhiṃ kṛtsnaṃ riraṃsā jāyate nṛṇām..

---

2.2.30

व्येऽपि ह्यःशास्त्रिताः केचित्संयोगा रागवर्धनाः. आदरेणैव तेऽप्यत्र प्रयोज्याः सांप्रयोगिकाः..

vye'pi hyaḥśāstritāḥ kecitsaṃyogā rāgavardhanāḥ. ādareṇaiva te'pyatra prayojyāḥ sāṃprayogikāḥ..

---

2.2.31

व्शास्त्राणां विषयस्तावद्यावन्मन्दरसा नराः. रतिचक्रेप्रवृत्ते तु नैव शास्त्रं न च क्रमः..

vśāstrāṇāṃ viṣayastāvadyāvanmandarasā narāḥ. raticakrepravṛtte tu naiva śāstraṃ na ca kramaḥ..

---

2.2

चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे आलिङ्गनविचारा द्वितीयोऽध्यायः.

citi śrīvātyāyanīye kāmasūtre sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe āliṅganavicārā dvitīyo'dhyāyaḥ.

2.3.1

चुम्बननखदशनच्छेद्यानां न पौर्वापर्यं अस्ति. रागयोगात्प्राक्संयोगादेषां प्राधायेन प्रयोगः. प्रहणसीत्कृतयोश्च संप्रयोगे.

cumbananakhadaśanacchedyānāṃ na paurvāparyaṃ asti. rāgayogātprāksaṃyogādeṣāṃ prādhāyena prayogaḥ. prahaṇasītkṛtayośca saṃprayoge.

---

2.3.2

सर्वं सर्वत्र. रागस्यानःअपेक्षितत्वात्. इति वात्स्यायनः.

sarvaṃ sarvatra. rāgasyānaḥapekṣitatvāt. iti vātsyāyanaḥ.

---

2.3.3

तानि प्रथमरते नातिव्यक्तानि विश्रब्धिकायां विकल्पेन च प्रयुञ्जीत. तथाभूतत्वाद्रागस्य. ततः परं अतित्वरया विशेषवत्समुच्चयेन रागसंधुक्षणार्थम्.

tāni prathamarate nātivyaktāni viśrabdhikāyāṃ vikalpena ca prayuñjīta. tathābhūtatvādrāgasya. tataḥ paraṃ atitvarayā viśeṣavatsamuccayena rāgasaṃdhukṣaṇārtham.

---

2.3.4

ललाटालककपोलनयनवक्षःस्तनोष्ठान्तरःमुखेषु चुम्बनम्.

lalāṭālakakapolanayanavakṣaḥstanoṣṭhāntaraḥmukheṣu cumbanam.

---

2.3.5

ऊरुसंधिबाहुनाभिमूलयोर्लाटानाम्.

ūrusaṃdhibāhunābhimūlayorlāṭānām.

---

2.3.6

रागवशाद्देशप्रवृत्तेश्च सन्ति तानि तानि स्थानानि न तु सर्वजनप्रयोजानीति वात्स्यायनः.

rāgavaśāddeśapravṛtteśca santi tāni tāni sthānāni na tu sarvajanaprayojānīti vātsyāyanaḥ.

---

2.3.7

तद्यथा ण् [१] निमित्तिकं [२] स्फुरितकं [३] घट्टितकं इति त्रीणि कन्याचुम्बनानि.

tadyathā ṇ [1] nimittikaṃ [2] sphuritakaṃ [3] ghaṭṭitakaṃ iti trīṇi kanyācumbanāni.

---

2.3.8

बलात्कारेण नियुक्ता मुखं आधत्ते न तु विचेष्टत इति [१] निमित्तकम्.

balātkāreṇa niyuktā mukhaṃ ādhatte na tu viceṣṭata iti [1] nimittakam.

---

2.3.9

वदने प्रवेशितं चौष्ठं मनागपत्रपावग्रहीतुं इच्छन्ती स्पन्दयति स्वं ओष्ठं नोत्तरं उत्सहत इति [२] स्फुरितकम्.

vadane praveśitaṃ cauṣṭhaṃ manāgapatrapāvagrahītuṃ icchantī spandayati svaṃ oṣṭhaṃ nottaraṃ utsahata iti [2] sphuritakam.

---

2.3.10

ईषत्परिगृह्य विःनिमीलितनयना करेण च तस्य नयने अवच्छादयन्ति जिह्वाग्रेण घट्टयतीति [३] घट्टितकम्.

īṣatparigṛhya viḥnimīlitanayanā kareṇa ca tasya nayane avacchādayanti jihvāgreṇa ghaṭṭayatīti [3] ghaṭṭitakam.

---

2.3.11

समं तिर्यगुद्भ्रान्तं अवपीडितकं इति चतुर्विधं अपरे.

samaṃ tiryagudbhrāntaṃ avapīḍitakaṃ iti caturvidhaṃ apare.

---

2.3.12

अङ्गुलिसंपुटेन पिण्डीकृत्य निर्दशनं ओष्ठपुटेनावपीडयेदित्यवपीडितकं पञ्चमं अपि करणम्.

aṅgulisaṃpuṭena piṇḍīkṛtya nirdaśanaṃ oṣṭhapuṭenāvapīḍayedityavapīḍitakaṃ pañcamaṃ api karaṇam.

---

2.3.13

द्यूतं चात्र प्रवर्तयेत्.

dyūtaṃ cātra pravartayet.

---

2.3.14

पूर्वं अधरसंपादनेन जितं इदं स्यात्.

pūrvaṃ adharasaṃpādanena jitaṃ idaṃ syāt.

---

2.3.15

तत्र जिता सार्धरुदितं करं विधुनुयात्प्रणुदेद्दशेत्परिवर्तयेद्बलादाहृता विवदेत्पुनरप्यस्तु पण इति ब्रूयात्. तत्रापि जिता द्विगुणं आयस्यएत्.

tatra jitā sārdharuditaṃ karaṃ vidhunuyātpraṇudeddaśetparivartayedbalādāhṛtā vivadetpunarapyastu paṇa iti brūyāt. tatrāpi jitā dviguṇaṃ āyasyaet.

---

2.3.16

विश्रब्धस्य प्रमत्तस्य वाधरं अवगृह्य दशनान्तर्गतं अःनिर्गमं कृत्वा हसेदुत्क्रिशेत्तर्जयेद्वल्गेदाह्लयेत्प्रनर्तितत्भ्रूणा च विचलनयनेन मुखेन विहसन्तीतानि तानि च ब्रूयात्. इति चुम्बनद्यूतकलहः.

viśrabdhasya pramattasya vādharaṃ avagṛhya daśanāntargataṃ aḥnirgamaṃ kṛtvā hasedutkriśettarjayedvalgedāhlayetpranartitatbhrūṇā ca vicalanayanena mukhena vihasantītāni tāni ca brūyāt. iti cumbanadyūtakalahaḥ.

---

2.3.17

एतेन नखदशनच्छेद्यप्रहणनद्यूतकलहा व्याख्याताः.

etena nakhadaśanacchedyaprahaṇanadyūtakalahā vyākhyātāḥ.

---

2.3.18

चण्डवेगयोरेव त्वेषां प्रयोगः. तत्सात्म्यात्.

caṇḍavegayoreva tveṣāṃ prayogaḥ. tatsātmyāt.

---

2.3.19

तस्यां चुम्बन्त्यां अयं अप्युत्तरं गृह्णीयात्. इत्युत्तरचुम्बितम्..२.३.२० ओष्ठसंदंशेनावगृह्याउष्ठद्वयं अपि चुम्बेत. इति संपुटकं स्त्रियाः पुंसो वाःजातव्यञ्जनस्य.

tasyāṃ cumbantyāṃ ayaṃ apyuttaraṃ gṛhṇīyāt. ityuttaracumbitam..2.3.20 oṣṭhasaṃdaṃśenāvagṛhyāuṣṭhadvayaṃ api cumbeta. iti saṃpuṭakaṃ striyāḥ puṃso vāḥjātavyañjanasya.

---

2.3.21

तस्मिन्नितरोऽपि जिह्वयास्या दशनान्घट्टयेत्तालु जिह्वां चेति जिह्वायुद्धम्.

tasminnitaro'pi jihvayāsyā daśanānghaṭṭayettālu jihvāṃ ceti jihvāyuddham.

---

2.3.22

एतेन बलाद्वदनरदनग्रहणं दानं च व्याख्यातम्.

etena balādvadanaradanagrahaṇaṃ dānaṃ ca vyākhyātam.

---

2.3.23

समं पीडितं अञ्चितं मृदु शेषाङ्गेषु चुम्बनं स्थानविशेषयोगात्. इति चुम्बनविशेषाः.

samaṃ pīḍitaṃ añcitaṃ mṛdu śeṣāṅgeṣu cumbanaṃ sthānaviśeṣayogāt. iti cumbanaviśeṣāḥ.

---

2.3.24

सुप्तसय मुखं अवलोकयन्त्या स्वाभिप्रायेण चुम्बनं रागदीपनम्.

suptasaya mukhaṃ avalokayantyā svābhiprāyeṇa cumbanaṃ rāgadīpanam.

---

2.3.25

प्रमत्तस्य विवदमानस्य वान्यतोऽभिमुखस्य सुप्ताभिमुखस्य वा निद्राव्याघातार्थं चलितकम्.

pramattasya vivadamānasya vānyato'bhimukhasya suptābhimukhasya vā nidrāvyāghātārthaṃ calitakam.

---

2.3.26

चिररात्रावागतस्य शयनसुप्तायाः स्वाभिप्रायचुम्बनं प्रातिबोधकम्.

cirarātrāvāgatasya śayanasuptāyāḥ svābhiprāyacumbanaṃ prātibodhakam.

---

2.3.27

सापि तु भावजिज्ञासार्थिनी नायकस्यागमनकालं संलक्ष्य व्याजेन सुप्ता स्यात्.

sāpi tu bhāvajijñāsārthinī nāyakasyāgamanakālaṃ saṃlakṣya vyājena suptā syāt.

---

2.3.28

आदर्शे कुड्ये सलिले वा प्रयोज्यायाश्छायाचुम्बनं आकारप्रदर्शनार्थं एव कार्यम्.

ādarśe kuḍye salile vā prayojyāyāśchāyācumbanaṃ ākārapradarśanārthaṃ eva kāryam.

---

2.3.29

बालस्य चित्रकर्मणः प्रतिमायाश्च चुम्बनं संक्रान्तकं आलिङ्गनं च.

bālasya citrakarmaṇaḥ pratimāyāśca cumbanaṃ saṃkrāntakaṃ āliṅganaṃ ca.

---

2.3.30

तथा निशि प्रेक्षणके स्वजनसमाजे वा समीपे गतस्य प्रयोज्याया हस्ताङ्गुलिचुम्बनं संविष्टस्य वा पादाङ्गुलिचुम्बनम्.

tathā niśi prekṣaṇake svajanasamāje vā samīpe gatasya prayojyāyā hastāṅgulicumbanaṃ saṃviṣṭasya vā pādāṅgulicumbanam.

---

2.3.31

संवाहिकायास्तु नायकं आकारयन्त्या निद्रावशादःकामाया इव तस्योर्वोर्वदनस्य निधानं ऊरुचुम्बनं चेत्याभियोगिकानि.

saṃvāhikāyāstu nāyakaṃ ākārayantyā nidrāvaśādaḥkāmāyā iva tasyorvorvadanasya nidhānaṃ ūrucumbanaṃ cetyābhiyogikāni.

---

2.3.32

भवति चात्र श्लोकः.

bhavati cātra ślokaḥ.

---

2.3.32

व्कृते प्रतिकृतं कुर्याद्ताडिते प्रतिताडितम्. करणेन च तेनैव चुम्बिते प्रतिचुम्बितम्..

vkṛte pratikṛtaṃ kuryādtāḍite pratitāḍitam. karaṇena ca tenaiva cumbite praticumbitam..

---

2.3

चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे चुम्बनविकल्पास्तृतीयोऽध्यायः.

citi śrīvātyāyanīye kāmasūtre sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe cumbanavikalpāstṛtīyo'dhyāyaḥ.

2.4.1

रागवृद्धौ संघर्षात्मकं नखविलेखनम्.

rāgavṛddhau saṃgharṣātmakaṃ nakhavilekhanam.

---

2.4.2

तस्य प्रथमसमागमे प्रवासप्रत्यागमने प्रवासगमने क्रुद्धप्रसन्नायां मत्तायां च प्रयोगः. न नित्यं अःचण्डवेगयोः.

tasya prathamasamāgame pravāsapratyāgamane pravāsagamane kruddhaprasannāyāṃ mattāyāṃ ca prayogaḥ. na nityaṃ aḥcaṇḍavegayoḥ.

---

2.4.3

तथा दशनच्छेद्यस्य सात्म्यवशाद्वा.

tathā daśanacchedyasya sātmyavaśādvā.

---

2.4.4

तद्[१] आच्छुरितकं [२] अर्धचन्द्रो [३] मण्डलं [४] रेखा [५] व्याघ्रनखं [६] मयूरपदकं [७] शशप्लुतकं [८] उत्पलपत्त्रकं इति रूपतोऽष्टविकल्पम्.

tad[1] ācchuritakaṃ [2] ardhacandro [3] maṇḍalaṃ [4] rekhā [5] vyāghranakhaṃ [6] mayūrapadakaṃ [7] śaśaplutakaṃ [8] utpalapattrakaṃ iti rūpato'ṣṭavikalpam.

---

2.4.5

कक्षौ स्तनौ गलः पृष्ठं जघनं ऊरू च स्थानानि.

kakṣau stanau galaḥ pṛṣṭhaṃ jaghanaṃ ūrū ca sthānāni.

---

2.4.6

प्रवृत्तरतिचक्राणां न स्थानं अःस्थानं वा विद्यत इति सुवर्णनाभः.

pravṛttaraticakrāṇāṃ na sthānaṃ aḥsthānaṃ vā vidyata iti suvarṇanābhaḥ.

---

2.4.7

तत्र सव्यहस्तानि प्रत्यःअग्रशिखराणि द्वित्रिशिखराणि चण्डवेगयोर्नखानि स्युः.

tatra savyahastāni pratyaḥagraśikharāṇi dvitriśikharāṇi caṇḍavegayornakhāni syuḥ.

---

2.4.8

अनुगतराजि समं उज्ज्वलं अःमलिनं अःविपाटितं विवर्धिष्णु मृदु स्निग्धदर्शनं इति नखगुणाः.

anugatarāji samaṃ ujjvalaṃ aḥmalinaṃ aḥvipāṭitaṃ vivardhiṣṇu mṛdu snigdhadarśanaṃ iti nakhaguṇāḥ.

---

2.4.9

दीर्घाणि हस्तशोभीन्यालोके च योषितां चित्तग्राहीणि गौडाणां नखानि स्युः.

dīrghāṇi hastaśobhīnyāloke ca yoṣitāṃ cittagrāhīṇi gauḍāṇāṃ nakhāni syuḥ.

---

2.4.10

ह्रस्वानि कर्मसहिष्णूनि विकल्पयोजनासु च स्वेच्छापातीनि दाक्षिणत्यानाम्.

hrasvāni karmasahiṣṇūni vikalpayojanāsu ca svecchāpātīni dākṣiṇatyānām.

---

2.4.11

मध्यमान्युभयभाञ्जि महाराष्ट्रकाणां इति.

madhyamānyubhayabhāñji mahārāṣṭrakāṇāṃ iti.

---

2.4.12

तैः सुःनियमितैर्हनुदेशे स्तनयोरधरे वा लघुकरणं अनःउद्गतलेखं स्पर्शमात्रजननाद्रोमाञ्चकरं अन्ते संनिपातवर्धमानशब्दं [१] आच्छुरितकम्.

taiḥ suḥniyamitairhanudeśe stanayoradhare vā laghukaraṇaṃ anaḥudgatalekhaṃ sparśamātrajananādromāñcakaraṃ ante saṃnipātavardhamānaśabdaṃ [1] ācchuritakam.

---

2.4.13

प्रयोज्यायां च तस्याङ्गसंवाहने शिरसः कण्डूयने पिटकभेदने व्याकुलीकरणे भीषणेन प्रयोगः.

prayojyāyāṃ ca tasyāṅgasaṃvāhane śirasaḥ kaṇḍūyane piṭakabhedane vyākulīkaraṇe bhīṣaṇena prayogaḥ.

---

2.4.14

ग्रीवायां स्तनपृष्ठे च वक्रो नखपदनिवेशो [२] अर्धचन्द्रः.

grīvāyāṃ stanapṛṣṭhe ca vakro nakhapadaniveśo [2] ardhacandraḥ.

---

2.4.15

तावेव द्वौ पर्सपराभिमुखौ मण्डलम्.

tāveva dvau parsaparābhimukhau maṇḍalam.

---

2.4.16

नाभिमूलककुन्दरवंक्षणेषु((१०)) तस्य प्रयोगः.

nābhimūlakakundaravaṃkṣaṇeṣu((10)) tasya prayogaḥ.

---

2.4.17

सर्वस्थानेषु नातिःदीर्घा [४] लेखा((११)).

sarvasthāneṣu nātiḥdīrghā [4] lekhā((11)).

---

2.4.18

सैव वक्रा [५] व्याघ्रनखकं आ स्तनमुखम्.

saiva vakrā [5] vyāghranakhakaṃ ā stanamukham.

---

2.4.19

पञ्चभिरभिमुखैर्लेखा चूचुकाभिमुखी((१२)) [६] मयूरपदकम्.

pañcabhirabhimukhairlekhā cūcukābhimukhī((12)) [6] mayūrapadakam.

---

2.4.20

तत्संप्रयोगश्लाघायाः स्तनचूचुके संनिकृष्टानि पञ्चनखपदानि [७] शशप्लुतकम्.

tatsaṃprayogaślāghāyāḥ stanacūcuke saṃnikṛṣṭāni pañcanakhapadāni [7] śaśaplutakam.

---

2.4.21

स्तनपृष्ठे मेखलापथे चोत्पलपत्त्राकृतीत्य्[८] उत्पलपत्त्रकम्.

stanapṛṣṭhe mekhalāpathe cotpalapattrākṛtīty[8] utpalapattrakam.

---

2.4.22

ऊर्वोः स्तनपृष्ठे च प्रवासं गच्छतः स्मारणीयकं संहताश्चतस्रस्तिस्रो वा लेखाः.

ūrvoḥ stanapṛṣṭhe ca pravāsaṃ gacchataḥ smāraṇīyakaṃ saṃhatāścatasrastisro vā lekhāḥ.

---

2.4.22

चिति नखकर्माणि.

citi nakhakarmāṇi.

---

2.4.23

आकृतिविकारयुक्तानि चान्यान्यपि कुर्वीत.

ākṛtivikārayuktāni cānyānyapi kurvīta.

---

2.4.24

विकल्पानां अनःअन्तत्वादानन्त्याच्च कौशलविधेरभ्यासस्य च सर्वगामित्वाद्रागात्मकत्वाच्छेद्यस्य प्रकारान्कोऽभिसमीक्षितुं अर्हतीत्याचार्याः..२.४.२५ भवति हि रागेऽपि चित्रापेक्षा. वैचित्र्याच्च परस्परं रागो जनयितव्यः. वैचक्षण्ययुक्ताश्च गणिकास्तत्कामिनश्च परस्परं प्रार्थनीया भवन्ति. धनुर्वेदादिष्वपि हि शस्त्रकर्मशास्त्रेषु वैचित्र्यं एवापेक्ष्यते किं पुनरिहेति वात्स्यायनः.

vikalpānāṃ anaḥantatvādānantyācca kauśalavidherabhyāsasya ca sarvagāmitvādrāgātmakatvācchedyasya prakārānko'bhisamīkṣituṃ arhatītyācāryāḥ..2.4.25 bhavati hi rāge'pi citrāpekṣā. vaicitryācca parasparaṃ rāgo janayitavyaḥ. vaicakṣaṇyayuktāśca gaṇikāstatkāminaśca parasparaṃ prārthanīyā bhavanti. dhanurvedādiṣvapi hi śastrakarmaśāstreṣu vaicitryaṃ evāpekṣyate kiṃ punariheti vātsyāyanaḥ.

---

2.4.26

न तु परपरिगृहीतास्वेवं कुर्यात्. प्रच्छन्नेषु प्रदेशेषु तासां अनुस्मरणार्थं रागवर्धनाच्च विशेषान्दर्शयेत्.

na tu paraparigṛhītāsvevaṃ kuryāt. pracchanneṣu pradeśeṣu tāsāṃ anusmaraṇārthaṃ rāgavardhanācca viśeṣāndarśayet.

---

2.4.27

व्नखक्षतानि पश्यन्त्या गूढस्थानेषु योषितः. चिरोत्सृष्टाप्यभिनवा प्रीतिर्भवति पेशला((१३))..

vnakhakṣatāni paśyantyā gūḍhasthāneṣu yoṣitaḥ. cirotsṛṣṭāpyabhinavā prītirbhavati peśalā((13))..

---

2.4.28

व्चिरोसृष्टेषु रागेषु प्रीतिर्गच्छेत्पराभवम्. रागायतनसंस्मारि यदि न स्यान्नखक्षतम्..

vcirosṛṣṭeṣu rāgeṣu prītirgacchetparābhavam. rāgāyatanasaṃsmāri yadi na syānnakhakṣatam..

---

2.4.29

व्पश्यतो युवतिं दूरान्नखोच्छिष्टपयोधराम्. बहुमानः परस्यापि रागयोगश्च जायते..

vpaśyato yuvatiṃ dūrānnakhocchiṣṭapayodharām. bahumānaḥ parasyāpi rāgayogaśca jāyate..

---

2.4.30

व्पुरुषश्च प्रदेशेषु नखचिह्नैर्विचिह्नितः. चित्तं स्थिरं अपि प्रायश्चलयत्येव योषितः..

vpuruṣaśca pradeśeṣu nakhacihnairvicihnitaḥ. cittaṃ sthiraṃ api prāyaścalayatyeva yoṣitaḥ..

---

2.4.31

व्नान्यत्पटुतरं किं चिदस्ति रागविवर्धनम्. नखदन्तसमुत्थानां कर्मणां गतयो यथा.

vnānyatpaṭutaraṃ kiṃ cidasti rāgavivardhanam. nakhadantasamutthānāṃ karmaṇāṃ gatayo yathā.

---

2.4

चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः. आदितो नवमः.

citi śrīvātyāyanīye kāmasūtre sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe caturtho'dhyāyaḥ. ādito navamaḥ.

2.5.1

उत्तरौष्ठं अन्तरःमुखं नयनं इति मुक्त्वा चुम्बनवद्दशनरदनस्थानानि.

uttarauṣṭhaṃ antaraḥmukhaṃ nayanaṃ iti muktvā cumbanavaddaśanaradanasthānāni.

---

2.5.2

समाः स्निग्धच्छाया रागग्राहिणो युक्तप्रमाणा निशःछिद्रास्तीक्ष्णाग्रा इति दशनगुणाः.

samāḥ snigdhacchāyā rāgagrāhiṇo yuktapramāṇā niśaḥchidrāstīkṣṇāgrā iti daśanaguṇāḥ.

---

2.5.3

कुण्ठा राज्युद्गताः परुषाः विषमाः श्लक्ष्णाः पृथवो विरला इति च दोषाः.

kuṇṭhā rājyudgatāḥ paruṣāḥ viṣamāḥ ślakṣṇāḥ pṛthavo viralā iti ca doṣāḥ.

---

2.5.4

[१] गूढकं [२] उच्छूनकं((१४)) [३] बिन्दुर्[४] बिन्दुमाला [५] प्रवालमणिर्[६] मणिमाला [७] खण्डाभ्रकं [८] वराहचर्वितकं इति दशनच्छेदन्विकल्पाः.

[1] gūḍhakaṃ [2] ucchūnakaṃ((14)) [3] bindur[4] bindumālā [5] pravālamaṇir[6] maṇimālā [7] khaṇḍābhrakaṃ [8] varāhacarvitakaṃ iti daśanacchedanvikalpāḥ.

---

2.5.5

नातिलोहितेन रागमात्रेण विभावनीयं [१] गूढकम्.

nātilohitena rāgamātreṇa vibhāvanīyaṃ [1] gūḍhakam.

---

2.5.6

तदेव पीडनाद्[२] उच्छूनकम्.

tadeva pīḍanād[2] ucchūnakam.

---

2.5.7

तदुभयं बिन्दुरधरमध्य इति.

tadubhayaṃ binduradharamadhya iti.

---

2.5.8

उच्छूनकं प्रवालमणिश्च कपोले.

ucchūnakaṃ pravālamaṇiśca kapole.

---

2.5.9

कर्णपूरचुम्बनं नखदशनच्छेद्यं इति सव्यकपोलमण्डनानि.

karṇapūracumbanaṃ nakhadaśanacchedyaṃ iti savyakapolamaṇḍanāni.

---

2.5.10

दन्तौष्ठसंयोगाभ्यासनिष्पादनत्वात्[५] प्रवालमणिसिद्धिः.

dantauṣṭhasaṃyogābhyāsaniṣpādanatvāt[5] pravālamaṇisiddhiḥ.

---

2.5.11

सर्वस्येयं [६] मणिमालायाश्च.

sarvasyeyaṃ [6] maṇimālāyāśca.

---

2.5.12

अल्पदेशायाश्च त्वचो दशनद्वयसंदंशजा [३] बिन्दुसिद्धिः

alpadeśāyāśca tvaco daśanadvayasaṃdaṃśajā [3] bindusiddhiḥ

---

2.5.13

सर्वैर्[४] बिन्दुमालायाश्च.

sarvair[4] bindumālāyāśca.

---

2.5.14

तस्मान्मालाद्वयं अपि गलकक्षवंक्षणप्रदेशेषु.

tasmānmālādvayaṃ api galakakṣavaṃkṣaṇapradeśeṣu.

---

2.5.15

ललाटे चोर्वोर्बिन्दुमाला.

lalāṭe corvorbindumālā.

---

2.5.16

मण्दलं इव विषमकूटकयुक्तं [७] खण्डाभ्रकं स्तनपृष्ठ एव.

maṇdalaṃ iva viṣamakūṭakayuktaṃ [7] khaṇḍābhrakaṃ stanapṛṣṭha eva.

---

2.5.17

संहताः प्रदीर्घा बह्व्यो दशनपदराजयस्ताम्रान्तराला [८] वराहचर्वितकम्. स्तनपृष्ठ एव.

saṃhatāḥ pradīrghā bahvyo daśanapadarājayastāmrāntarālā [8] varāhacarvitakam. stanapṛṣṭha eva.

---

2.5.18

तदुभयं अपि चण्डवेगयोः.

tadubhayaṃ api caṇḍavegayoḥ.

---

2.5.18

चिति दशनच्छेद्यानि.

citi daśanacchedyāni.

---

2.5.19

विशेषके कर्णपूरे पुष्पपीडे ताम्बूलपलाशे तमालपत्त्रे चेति प्रयोज्यागामिषु नखदशन च्छेद्यादीन्यभियोगिकानि.

viśeṣake karṇapūre puṣpapīḍe tāmbūlapalāśe tamālapattre ceti prayojyāgāmiṣu nakhadaśana cchedyādīnyabhiyogikāni.

---

12

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

2.5.20

देशसात्म्याच्च योषित उपचरेत्.

deśasātmyācca yoṣita upacaret.

---

2.5.21

मध्यदेश्या आर्यप्रायाः शुच्युपचाराश्चुम्बननखदन्तपदद्वेषिण्यः.

madhyadeśyā āryaprāyāḥ śucyupacārāścumbananakhadantapadadveṣiṇyaḥ.

---

2.5.22

बाह्लीकदेश्या आवान्तिकाश्च.

bāhlīkadeśyā āvāntikāśca.

---

2.5.23

चित्ररतेषु त्वासां अभिनिवेशः.

citrarateṣu tvāsāṃ abhiniveśaḥ.

---

2.5.24

परिष्वङ्गचुम्बननखदन्तचूषणप्रधानाः क्षतवर्जिताः प्रहनणसाध्या मालव्य आभीर्यश्च.

pariṣvaṅgacumbananakhadantacūṣaṇapradhānāḥ kṣatavarjitāḥ prahanaṇasādhyā mālavya ābhīryaśca.

---

2.5.25

सिन्धुषष्टःआनां च नदीनां अन्तरालीया औपरिष्टकसात्म्याः.

sindhuṣaṣṭaḥānāṃ ca nadīnāṃ antarālīyā aupariṣṭakasātmyāḥ.

---

2.5.26

चण्डवेगा मन्दसीत्कृता आपरान्तिका लाट्यश्च.

caṇḍavegā mandasītkṛtā āparāntikā lāṭyaśca.

---

2.5.27

दृढप्रहणनयोगिन्यः खरवेगा एव अपद्रव्यप्रधानाः स्त्रीराज्ये कोशालायां च.

dṛḍhaprahaṇanayoginyaḥ kharavegā eva apadravyapradhānāḥ strīrājye kośālāyāṃ ca.

---

2.5.28

प्रकृत्या मृद्व्यो रतिप्रिया अःशुचिरुचयो निरःआचाराश्च आन्ध्र्यः.

prakṛtyā mṛdvyo ratipriyā aḥśucirucayo niraḥācārāśca āndhryaḥ.

---

2.5.29

सकलचतुःषश्टिप्रयोगरागिण्योऽश्लीलपरुषवाक्यप्रियाः शयने च सःरभसोपक्रमा महाराष्ट्रिकाः.

sakalacatuḥṣaśṭiprayogarāgiṇyo'ślīlaparuṣavākyapriyāḥ śayane ca saḥrabhasopakramā mahārāṣṭrikāḥ.

---

2.5.30

तथाविधा एव रहसि प्रकाशन्ते नागरिकाः((१५)).

tathāvidhā eva rahasi prakāśante nāgarikāḥ((15)).

---

2.5.31

मृद्यमानाश्चाभियोगान्मन्दं मन्दं प्रसिञ्चन्ते द्रविड्यः..२.५.३२ मध्यमवेगाः सर्वसहाः स्वाङ्गप्रच्छादिन्यः पराङ्गहासिन्यः कुत्सिताश्लीलपरुष परिहारिण्यो वानवासिकाः.

mṛdyamānāścābhiyogānmandaṃ mandaṃ prasiñcante draviḍyaḥ..2.5.32 madhyamavegāḥ sarvasahāḥ svāṅgapracchādinyaḥ parāṅgahāsinyaḥ kutsitāślīlaparuṣa parihāriṇyo vānavāsikāḥ.

---

2.5.33

मृदुभाषिण्योऽनुरागवत्यो मृद्व्यङ्ग्यश्((१६)) च गौड्यः.

mṛdubhāṣiṇyo'nurāgavatyo mṛdvyaṅgyaś((16)) ca gauḍyaḥ.

---

2.5.34

देशसात्म्यात्प्रकृतिसात्म्यं बलीय इति सुवर्णनाभः. न तत्र देश्या उपचाराः.

deśasātmyātprakṛtisātmyaṃ balīya iti suvarṇanābhaḥ. na tatra deśyā upacārāḥ.

---

2.5.35

कालयोगाच्च देशाद्देशान्तरं उपचारवेषलीलाश्चानुगच्छन्ति तच्च विद्यात्.

kālayogācca deśāddeśāntaraṃ upacāraveṣalīlāścānugacchanti tacca vidyāt.

---

2.5.36

उपगूहनादिषु च रागवर्धनं पूर्वं पूर्वं विचित्रं उत्तरं उत्तरं च.

upagūhanādiṣu ca rāgavardhanaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vicitraṃ uttaraṃ uttaraṃ ca.

---

2.5.37

व्वार्यमाणश्च पुरुषो यत्कुर्यात्तदनु क्षतम्. अःमृष्यमाणा द्विगुणं तदेव प्रतियोजयेत्..

vvāryamāṇaśca puruṣo yatkuryāttadanu kṣatam. aḥmṛṣyamāṇā dviguṇaṃ tadeva pratiyojayet..

---

2.5.38

व्बिन्दोः प्रतिक्रिया माला मालायाश्चाभ्रखण्डकम्. इति क्रोधादिवाविष्टा कलहान्प्रतियोजयेत्..

vbindoḥ pratikriyā mālā mālāyāścābhrakhaṇḍakam. iti krodhādivāviṣṭā kalahānpratiyojayet..

---

2.5.39

व्सकचग्रहं उन्नम्य मुखं तस्य ततः पिबेत्. निलीयेत दशेच्चैव तत्र तत्र मदेरिता..

vsakacagrahaṃ unnamya mukhaṃ tasya tataḥ pibet. nilīyeta daśeccaiva tatra tatra maderitā..

---

2.5.40

वुन्नम्य कण्ठे कान्तस्य संश्रिता वक्षसः स्थलीम्. मणिमालां प्रयुञ्जीत यच्चन्यदपि लक्षितम्..

vunnamya kaṇṭhe kāntasya saṃśritā vakṣasaḥ sthalīm. maṇimālāṃ prayuñjīta yaccanyadapi lakṣitam..

---

2.5.41

व्दिवापि जनसंबाधे नायकेन प्रदर्शितम्. उद्दिश्य स्वकृतं चिह्नं हसेदन्यैरःलक्षिता..

vdivāpi janasaṃbādhe nāyakena pradarśitam. uddiśya svakṛtaṃ cihnaṃ hasedanyairaḥlakṣitā..

---

2.5.42

व्विकूणयन्तीव((१७)) मुखं कुत्सयन्तीव((१८)) नायकम्. स्वगात्रस्थानि चिह्नानि सासूयेव प्रदर्शयेत्..

vvikūṇayantīva((17)) mukhaṃ kutsayantīva((18)) nāyakam. svagātrasthāni cihnāni sāsūyeva pradarśayet..

---

2.5.43

व्परस्परानुकूल्येन तदेवं लज्जमानयोः. संवत्सरशतेनापि प्रीतिर्न परिहीयते..

vparasparānukūlyena tadevaṃ lajjamānayoḥ. saṃvatsaraśatenāpi prītirna parihīyate..

---

2.5

चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे दशनच्छेद्यविधयो देश्याश्चोपचाराः पञ्चमोऽध्यायः. आदितो दशमः.

citi śrīvātyāyanīye kāmasūtre sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe daśanacchedyavidhayo deśyāścopacārāḥ pañcamo'dhyāyaḥ. ādito daśamaḥ.

2.6.1

रागकाले विशालयन्त्येव जघनं मृगी संविशेदुच्चरते.

rāgakāle viśālayantyeva jaghanaṃ mṛgī saṃviśeduccarate.

---

2.6.2

अवह्रासयन्तीव हस्तिनी नीचरते.

avahrāsayantīva hastinī nīcarate.

---

2.6.3

न्याय्यो यत्र योगस्तत्र समपृष्ठम्.

nyāyyo yatra yogastatra samapṛṣṭham.

---

2.6.4

आभ्यां बडवा व्याख्याता.

ābhyāṃ baḍavā vyākhyātā.

---

2.6.5

तत्र जघनेन नायकं प्रतिगृह्णीयात्.

tatra jaghanena nāyakaṃ pratigṛhṇīyāt.

---

2.6.6

अपद्रव्याणि च सःविशेषं नीचरते.

apadravyāṇi ca saḥviśeṣaṃ nīcarate.

---

2.6.7

[१] उत्फुल्लकं [२] विजृम्भितकं [३] इन्द्राणिकं चेति त्रितयं मृग्याः प्रायेण.

[1] utphullakaṃ [2] vijṛmbhitakaṃ [3] indrāṇikaṃ ceti tritayaṃ mṛgyāḥ prāyeṇa.

---

2.6.8

शिरो विनिपात्योर्ध्वं जघनं [१] उत्फुल्लकम्.

śiro vinipātyordhvaṃ jaghanaṃ [1] utphullakam.

---

2.6.9

तत्रापसारं दद्यात्.

tatrāpasāraṃ dadyāt.

---

2.6.10

अःनीचे सक्थिनी((१९)) तिर्यगवसज्य प्रतीछेदिति [२] विजृम्भितकम्.

aḥnīce sakthinī((19)) tiryagavasajya pratīchediti [2] vijṛmbhitakam.

---

2.6.11

पार्श्वयोः समं ऊरू विन्यस्य पार्श्वयोर्जानुनी निदध्यादित्यभ्यासयोगाद्[३] इन्द्राणी.

pārśvayoḥ samaṃ ūrū vinyasya pārśvayorjānunī nidadhyādityabhyāsayogād[3] indrāṇī.

---

2.6.12

तयोच्चतररतस्यापि परिग्रहः.

tayoccatararatasyāpi parigrahaḥ.

---

2.6.13

संपुटेन प्रतिग्रहो नीचरते.

saṃpuṭena pratigraho nīcarate.

---

2.6.14

एतेन नीचतररतेऽपि हस्तिन्याः.

etena nīcatararate'pi hastinyāḥ.

---

2.6.15

[१] संपुटकं [२] पीडितकं [३] वेष्टितकं [४] बाडवकं इति.

[1] saṃpuṭakaṃ [2] pīḍitakaṃ [3] veṣṭitakaṃ [4] bāḍavakaṃ iti.

---

2.6.16

ऋजुप्रसारितावुभावप्युभयोः चरनाविति [१] संपुटः.

ṛjuprasāritāvubhāvapyubhayoḥ caranāviti [1] saṃpuṭaḥ.

---

2.6.17

स द्विविधः ण् पार्श्वसंपुट उत्तानसंपुटाश्च. तथा कर्मयोगात्.

sa dvividhaḥ ṇ pārśvasaṃpuṭa uttānasaṃpuṭāśca. tathā karmayogāt.

---

2.6.18

पार्श्वेण तु शयानो दक्षिणेन नारीं अधिशयीतेति सार्वत्रिकं एतत्.

pārśveṇa tu śayāno dakṣiṇena nārīṃ adhiśayīteti sārvatrikaṃ etat.

---

2.6.19

संपुटकप्रयुक्तयन्त्रेणैव दृढं ऊरू पीडयेदिति [२] पीडितकम्.

saṃpuṭakaprayuktayantreṇaiva dṛḍhaṃ ūrū pīḍayediti [2] pīḍitakam.

---

2.6.20

ऊरू व्यत्यस्येदिति [३] वेष्टितकम्.

ūrū vyatyasyediti [3] veṣṭitakam.

---

2.6.21

बडवेव निष्ठुरं अवगृह्णीयादिति [४] बाडवकं आभ्यासिकम्.

baḍaveva niṣṭhuraṃ avagṛhṇīyāditi [4] bāḍavakaṃ ābhyāsikam.

---

2.6.22

तदान्ध्रीषु प्रायेण. इति संवेशनप्रकारा बाभ्रवीयाः.

tadāndhrīṣu prāyeṇa. iti saṃveśanaprakārā bābhravīyāḥ.

---

2.6.23

सौवर्णनाभास्तु.

sauvarṇanābhāstu.

---

2.6.24

उभावप्यूरू ऊर्ध्वाविति तद्भुग्नकम्((२०)).

ubhāvapyūrū ūrdhvāviti tadbhugnakam((20)).

---

2.6.25

चरणावूर्ध्वं नायकोऽस्या धारयेदिति जृम्भितकम्.

caraṇāvūrdhvaṃ nāyako'syā dhārayediti jṛmbhitakam.

---

2.6.26

तत्कुञ्चितावुत्पीडितकम्.

tatkuñcitāvutpīḍitakam.

---

2.6.27

तदेकस्मिन्प्रसारितेऽर्धपीडितकम्.

tadekasminprasārite'rdhapīḍitakam.

---

2.6.28

नायकस्यांस एको द्वितीयकः प्रसारित इति पुनः पुनर्व्यत्यासेन वेणुदारितकम्.

nāyakasyāṃsa eko dvitīyakaḥ prasārita iti punaḥ punarvyatyāsena veṇudāritakam.

---

2.6.29

एकः शिरस उपरि गच्छेद्द्वितीयः प्रसारित इति शूलचितकं आभ्यासिकम्.

ekaḥ śirasa upari gaccheddvitīyaḥ prasārita iti śūlacitakaṃ ābhyāsikam.

---

2.6.30

संकुचितौ स्वस्तिदेशे निदध्यादिति कार्कटकम्.

saṃkucitau svastideśe nidadhyāditi kārkaṭakam.

---

2.6.31

ऊर्ध्वावूरू व्यत्यस्येदिति पीडितकम्.

ūrdhvāvūrū vyatyasyediti pīḍitakam.

---

2.6.32

जङ्घाव्यत्यासेन पद्मासनवत्.

jaṅghāvyatyāsena padmāsanavat.

---

2.6.33

पृष्ठं परिष्वजमानायाः पराङ्मुखेण परावृत्तकं आभ्यासिकम्..२.६.३४ जले च संविष्टोपविष्टस्थितात्मकांश्चित्रान्योगानुपलक्षयेत्. तथा सुःकरत्वादिति सुवर्णनाभः.

pṛṣṭhaṃ pariṣvajamānāyāḥ parāṅmukheṇa parāvṛttakaṃ ābhyāsikam..2.6.34 jale ca saṃviṣṭopaviṣṭasthitātmakāṃścitrānyogānupalakṣayet. tathā suḥkaratvāditi suvarṇanābhaḥ.

---

2.6.35

वार्तं तु तत्. शिष्टैरपस्मृतत्वादिति वात्स्यायनः.

vārtaṃ tu tat. śiṣṭairapasmṛtatvāditi vātsyāyanaḥ.

---

14

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

2.6.36

अथ चित्ररतानि.

atha citraratāni.

---

2.6.37

ऊर्ध्वस्थितयोर्यूनोः परस्परापाश्रययोः कुड्यस्तम्भापाश्रितयोर्वा स्थितरतम्.

ūrdhvasthitayoryūnoḥ parasparāpāśrayayoḥ kuḍyastambhāpāśritayorvā sthitaratam.

---

2.6.38

कुड्यापाश्रितस्य कण्ठावसक्तबाहुपाशायास्तद्धस्तपञ्जरोपविष्टाया ऊरुपाशेन जघनं अभिवेष्टयन्त्या कुड्ये चरणक्रमेण वलन्त्या अवलम्बितकं रतम्.

kuḍyāpāśritasya kaṇṭhāvasaktabāhupāśāyāstaddhastapañjaropaviṣṭāyā ūrupāśena jaghanaṃ abhiveṣṭayantyā kuḍye caraṇakrameṇa valantyā avalambitakaṃ ratam.

---

2.6.39

भूमौ वा चतुष्पदवदास्थिताया वृषलीलयावस्कन्दनं धेनुकम्.

bhūmau vā catuṣpadavadāsthitāyā vṛṣalīlayāvaskandanaṃ dhenukam.

---

2.6.40

तत्र पृष्ठं उरःकर्माणि लभते.

tatra pṛṣṭhaṃ uraḥkarmāṇi labhate.

---

2.6.41

एतेनैव योगेन शौनं ऐणेयं छागलं गर्दभाक्रान्तं मार्जारललितकं व्याघ्रावस्कन्दनं गजोपमर्दितं वराहघृष्टकं तुरगाधिरूढकं इति यत्र यत्र विशेषो योगोऽःपूर्वस्तत्तदुपलक्षयेत्.

etenaiva yogena śaunaṃ aiṇeyaṃ chāgalaṃ gardabhākrāntaṃ mārjāralalitakaṃ vyāghrāvaskandanaṃ gajopamarditaṃ varāhaghṛṣṭakaṃ turagādhirūḍhakaṃ iti yatra yatra viśeṣo yogo'ḥpūrvastattadupalakṣayet.

---

2.6.42

मिश्रीकृतसद्भावाभ्यां द्वाभ्यां सह संघाटकं रतम्.

miśrīkṛtasadbhāvābhyāṃ dvābhyāṃ saha saṃghāṭakaṃ ratam.

---

2.6.43

बह्वीभिश्च सह गोयूथिकम्.

bahvībhiśca saha goyūthikam.

---

2.6.44

वारिक्रीडितकं छागलं ऐणेयं इति तत्कर्मानुकृतियोगात्.

vārikrīḍitakaṃ chāgalaṃ aiṇeyaṃ iti tatkarmānukṛtiyogāt.

---

2.6.45

ग्रामनारीविषये((२१)) स्त्रीराज्ये च बाह्लीके बहवो युवानोऽन्तःपुरसःधर्माण एकैकस्याः परिग्रहभूताः.

grāmanārīviṣaye((21)) strīrājye ca bāhlīke bahavo yuvāno'ntaḥpurasaḥdharmāṇa ekaikasyāḥ parigrahabhūtāḥ.

---

2.6.46

तेषां एकैकशो युगपच्च यथाःसात्म्यं यथाःयोगं च रञ्जयेयुः.

teṣāṃ ekaikaśo yugapacca yathāḥsātmyaṃ yathāḥyogaṃ ca rañjayeyuḥ.

---

2.6.47

एको धारयेदेनां अन्यो निषेवेत. अन्यो जघनं मुखं अन्यो मध्यं अन्य इति वारं वारेण व्यतिकरेण चानुतिष्ठेयुः.

eko dhārayedenāṃ anyo niṣeveta. anyo jaghanaṃ mukhaṃ anyo madhyaṃ anya iti vāraṃ vāreṇa vyatikareṇa cānutiṣṭheyuḥ.

---

2.6.48

एतया गोष्ठीपरिग्रहा वेश्या राजयोषापरिग्राहश्च व्याख्यातः.

etayā goṣṭhīparigrahā veśyā rājayoṣāparigrāhaśca vyākhyātaḥ.

---

2.6.49

अधोरतं पायावपि दाक्षिणत्यानाम्. इति चित्ररतानि.

adhorataṃ pāyāvapi dākṣiṇatyānām. iti citraratāni.

---

2.6.50

पुरुषोपसृप्तकानि पुरुषायिते वक्ष्यामः.

puruṣopasṛptakāni puruṣāyite vakṣyāmaḥ.

---

2.6.51

भवतश्चात्र श्लोकौ

bhavataścātra ślokau

---

2.6.51

व्पशूनां मृगजातीनां पतङ्गानां च विभ्रमैः. तैस्तैरुपायैश्चित्तज्ञो रतियोगान्विवर्धयेत्..

vpaśūnāṃ mṛgajātīnāṃ pataṅgānāṃ ca vibhramaiḥ. taistairupāyaiścittajño ratiyogānvivardhayet..

---

2.6.52

व्तत्सात्म्याद्देशसात्म्याच्च तैस्तैर्भावैः प्रयोजितैः. स्त्रीणां स्नेहश्च रागश्च बहुमानश्च जायते..

vtatsātmyāddeśasātmyācca taistairbhāvaiḥ prayojitaiḥ. strīṇāṃ snehaśca rāgaśca bahumānaśca jāyate..

---

2.6

चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे संवेशनप्रकाराश्चित्ररतानि च षष्ठोऽध्यायः. आदितो एकदशः.

citi śrīvātyāyanīye kāmasūtre sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe saṃveśanaprakārāścitraratāni ca ṣaṣṭho'dhyāyaḥ. ādito ekadaśaḥ.

2.7.1

कलहरूपं सुःरतं आचक्षते. विवादात्मकत्वाद्वामशीलत्वाच्च कामस्य.

kalaharūpaṃ suḥrataṃ ācakṣate. vivādātmakatvādvāmaśīlatvācca kāmasya.

---

2.7.2

तस्मात्प्रहणनन्स्थानं अङ्गम्. स्कन्धौ शिरः स्तनान्तरं पृष्ठं जघनं पार्श्व इति स्थानानि.

tasmātprahaṇanansthānaṃ aṅgam. skandhau śiraḥ stanāntaraṃ pṛṣṭhaṃ jaghanaṃ pārśva iti sthānāni.

---

2.7.3

तच्चतुर्विधं ण् [१] अपहस्तकं [२] प्रसृतकं [३] मुष्टिः [४] समतलकं इति.

taccaturvidhaṃ ṇ [1] apahastakaṃ [2] prasṛtakaṃ [3] muṣṭiḥ [4] samatalakaṃ iti.

---

2.7.4

तदुद्भावं च सीत्कृतम्. तस्यातिःरूपत्वात्. तदनःएकविधम्.

tadudbhāvaṃ ca sītkṛtam. tasyātiḥrūpatvāt. tadanaḥekavidham.

---

2.7.5

विरुतानि चाष्टौ.

virutāni cāṣṭau.

---

2.7.6

[आ]हिंकार[अ२]स्तनित[अ३]कूजित[अ४]रुदित[अ५]सूत्कृत[अ६]दूत्कृत[अ७]फूत्कृतानि.

[ā]hiṃkāra[a2]stanita[a3]kūjita[a4]rudita[a5]sūtkṛta[a6]dūtkṛta[a7]phūtkṛtāni.

---

2.7.7

अम्बार्थाः शब्दा वारणार्था मोक्षणार्थाश्चालमर्थास्ते ते [अ८] चाथयोगात्.

ambārthāḥ śabdā vāraṇārthā mokṣaṇārthāścālamarthāste te [a8] cāthayogāt.

---

2.7.8

[ब्१]पारावत[ब्२]परभृत[ब्३]हारीत[ब्४]शुक[ब्५]मधुकर[ब्६]दात्यूह[ब्७]हंस[ ब्८]कारण्डव[ब्९]लावकविरुतानि सीत्कृतभूयिष्ठानि विकल्पशः प्रयुञ्जीत.

[b1]pārāvata[b2]parabhṛta[b3]hārīta[b4]śuka[b5]madhukara[b6]dātyūha[b7]haṃsa[ b8]kāraṇḍava[b9]lāvakavirutāni sītkṛtabhūyiṣṭhāni vikalpaśaḥ prayuñjīta.

---

2.7.9

उत्सङ्गोपविष्टायाः पृष्ठे मुष्टिना प्रहारः.

utsaṅgopaviṣṭāyāḥ pṛṣṭhe muṣṭinā prahāraḥ.

---

2.7.10

तत्र सासूयाया इव [अ२]स्तनित[अ४]रुदित[अ३]कूजितानि प्रतिघातश्च स्यात्.

tatra sāsūyāyā iva [a2]stanita[a4]rudita[a3]kūjitāni pratighātaśca syāt.

---

2.7.11

युक्तयन्त्रायाः स्तनान्तरे [१] अपहस्तकेन प्रहरेत्.

yuktayantrāyāḥ stanāntare [1] apahastakena praharet.

---

2.7.12

मन्दोपक्रमं वर्धमानरागं आ परिसमाप्तेः.

mandopakramaṃ vardhamānarāgaṃ ā parisamāpteḥ.

---

2.7.13

तत्र [अ८]हिंकारादीनां अःनियमेनाभ्यासेन विकल्पेन च तत्कालं एव प्रयोगः.

tatra [a8]hiṃkārādīnāṃ aḥniyamenābhyāsena vikalpena ca tatkālaṃ eva prayogaḥ.

---

2.7.14

शिरसि किं चिदाकुञ्चितागुलिना करेण विवदन्त्याः [अ७]फूत्कृत्य प्रहणनं तत्[२] प्रसृतकम्.

śirasi kiṃ cidākuñcitāgulinā kareṇa vivadantyāḥ [a7]phūtkṛtya prahaṇanaṃ tat[2] prasṛtakam.

---

2.7.15

तत्रान्तर्मुखेन [अ३]कूजितं [अ७]फूत्कृतं च.

tatrāntarmukhena [a3]kūjitaṃ [a7]phūtkṛtaṃ ca.

---

2.7.16

रतान्ते च श्वासितरुदिते.

ratānte ca śvāsitarudite.

---

2.7.17

फेणोरिव स्फुटतः शब्दानुकरणं [अ६]दूत्कृतम्.

pheṇoriva sphuṭataḥ śabdānukaraṇaṃ [a6]dūtkṛtam.

---

2.7.18

अप्सु बदरस्येव((२२)) निपततः [अ७]फूत्कृतम्.

apsu badarasyeva((22)) nipatataḥ [a7]phūtkṛtam.

---

2.7.19

सर्वत्र चुम्बनादिष्वपक्रान्तायाः सःसीत्कृतं तेनैव प्रत्युत्तरम्.

sarvatra cumbanādiṣvapakrāntāyāḥ saḥsītkṛtaṃ tenaiva pratyuttaram.

---

2.7.20

रागवशात्प्रहणनाभ्यासे [अ८]वारणमोक्षणालं अर्थानां शब्दानां अम्बार्थानां च सःतान्तश्वासितरुदितस्तनितमिश्रीकृतप्रयोगा विरुतानां च. रागावसानकाले जघनपर्श्वयोस्((२३)) ताडनं इत्यःत्वरया चा परिसमाप्तेः.

rāgavaśātprahaṇanābhyāse [a8]vāraṇamokṣaṇālaṃ arthānāṃ śabdānāṃ ambārthānāṃ ca saḥtāntaśvāsitaruditastanitamiśrīkṛtaprayogā virutānāṃ ca. rāgāvasānakāle jaghanaparśvayos((23)) tāḍanaṃ ityaḥtvarayā cā parisamāpteḥ.

---

2.7.21

तत्र [ब्९]लावक[ब्७]हंसविकूजितं त्वरयैव. इति स्तननप्रहणनयोगाः..२.७.२२ भवतश्चात्र श्लोकौ.

tatra [b9]lāvaka[b7]haṃsavikūjitaṃ tvarayaiva. iti stananaprahaṇanayogāḥ..2.7.22 bhavataścātra ślokau.

---

2.7.22

व्पारुष्यं रभसत्वं च पौरुषं तेज उच्यते. अःशक्तिरार्तिर्व्यावृत्तिरःबलत्वं च योषितः..

vpāruṣyaṃ rabhasatvaṃ ca pauruṣaṃ teja ucyate. aḥśaktirārtirvyāvṛttiraḥbalatvaṃ ca yoṣitaḥ..

---

2.7.23

व्रागात्प्रयोगसात्म्याच्च व्यत्ययोऽपि क्व चिद्भवेत्. न चिरं तस्य चैवान्ते प्रकृतेरेव योजनम्..

vrāgātprayogasātmyācca vyatyayo'pi kva cidbhavet. na ciraṃ tasya caivānte prakṛtereva yojanam..

---

2.7.24

कीलां उसरि कर्तरीं शिरसि विद्धां कपोलयोः संदंशिकां स्तनयोः पार्श्वयोश्चेति पूर्वैः सह प्रहणनं अष्टविधं इति दाक्षिणात्यानाम्. तद्युवतीनां उसरि कीलानि दृश्यन्ते. देशसात्म्यं एतत्.

kīlāṃ usari kartarīṃ śirasi viddhāṃ kapolayoḥ saṃdaṃśikāṃ stanayoḥ pārśvayośceti pūrvaiḥ saha prahaṇanaṃ aṣṭavidhaṃ iti dākṣiṇātyānām. tadyuvatīnāṃ usari kīlāni dṛśyante. deśasātmyaṃ etat.

---

2.7.25

कष्टं अनःआर्यवृत्तं अनःआदृतं इति वात्स्यायनः.

kaṣṭaṃ anaḥāryavṛttaṃ anaḥādṛtaṃ iti vātsyāyanaḥ.

---

2.7.26

तथान्यदपि देशसात्म्यात्प्रयुक्तं अन्यत्र न प्रयुञ्जीत.

tathānyadapi deśasātmyātprayuktaṃ anyatra na prayuñjīta.

---

2.7.27

आत्ययिकं तु तत्रापि परिहरेत्.

ātyayikaṃ tu tatrāpi pariharet.

---

2.7.28

रतियोगे हि कीलया गणिकां चित्रसेनां चोलराजो जघान.

ratiyoge hi kīlayā gaṇikāṃ citrasenāṃ colarājo jaghāna.

---

2.7.29

कर्तर्या कुण्टलः शातकर्णिः शातवाहनो महादेवीं मलयवतीम्.

kartaryā kuṇṭalaḥ śātakarṇiḥ śātavāhano mahādevīṃ malayavatīm.

---

2.7.30

नरदेवः कुपाणिर्((२४)) विद्धया नाटीं काणां चकार((२५)).

naradevaḥ kupāṇir((24)) viddhayā nāṭīṃ kāṇāṃ cakāra((25)).

---

2.7.31

भवन्ति चात्र श्लोकाः

bhavanti cātra ślokāḥ

---

2.7.31

व्नास्त्यत्र का चिन्न च शास्त्रपरिग्रहः. प्रवृत्ते रतिसंयोगे राग एवात्र कारणम्..

vnāstyatra kā cinna ca śāstraparigrahaḥ. pravṛtte ratisaṃyoge rāga evātra kāraṇam..

---

2.7.32

व्स्वप्नेषु न दृश्यन्ते ते भावास्ते च विभ्रमाः. सुरतव्यवहारेषु ये स्युस्तत्क्षणकल्पिताः..

vsvapneṣu na dṛśyante te bhāvāste ca vibhramāḥ. suratavyavahāreṣu ye syustatkṣaṇakalpitāḥ..

---

2.7.33

व्यथा हि पञ्चमीं धारां आस्थाय तुरगः पथि. स्थानुं श्वभ्रं दरीं वापि वेगान्धो न समीक्षते..

vyathā hi pañcamīṃ dhārāṃ āsthāya turagaḥ pathi. sthānuṃ śvabhraṃ darīṃ vāpi vegāndho na samīkṣate..

---

2.7.33

व्२ एवं सुःरतसंमर्दे रागान्धौ कामिनावपि. चण्डवेगौ प्रवर्तेते समीक्षेत न चात्ययम्..

v2 evaṃ suḥratasaṃmarde rāgāndhau kāmināvapi. caṇḍavegau pravartete samīkṣeta na cātyayam..

---

2.7.34

तस्मान्मृदुत्वं चण्डत्वं युवत्या बलं एव च. आत्मनश्च बलं ज्ञात्वा तथा युञ्जीत शास्त्रवित्..

tasmānmṛdutvaṃ caṇḍatvaṃ yuvatyā balaṃ eva ca. ātmanaśca balaṃ jñātvā tathā yuñjīta śāstravit..

---

2.7.35

न सरवदा न सर्वासु प्रयोगाः सांप्रयोगिकाः. स्थाने देशे च काले च योग एषां विधीयते..

na saravadā na sarvāsu prayogāḥ sāṃprayogikāḥ. sthāne deśe ca kāle ca yoga eṣāṃ vidhīyate..

---

2.7

चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे प्रहणनप्रयोगास्तद्युक्ताश्च सीत्कृतक्रमाः सप्तमोऽध्यायः. आदितो द्वादशः.

citi śrīvātyāyanīye kāmasūtre sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe prahaṇanaprayogāstadyuktāśca sītkṛtakramāḥ saptamo'dhyāyaḥ. ādito dvādaśaḥ.

2.8.1

नायकस्य संतताभ्यासात्प्रैश्रमं उपलभ्य रागस्य चानःउपशमं अनुमता तेन तं अधोऽवपात्य पुरुषायितेन साहाय्यं दद्यात्.

nāyakasya saṃtatābhyāsātpraiśramaṃ upalabhya rāgasya cānaḥupaśamaṃ anumatā tena taṃ adho'vapātya puruṣāyitena sāhāyyaṃ dadyāt.

---

2.8.2

स्वाभिप्रायाद्वा विकल्पयोजनार्थिनी.

svābhiprāyādvā vikalpayojanārthinī.

---

2.8.3

नयककुतूहलाद्वा.

nayakakutūhalādvā.

---

2.8.4

तत्र युक्तयन्त्रेणैवेतरेणोत्थाप्यमाना तं अधः पातयेत्. एवं च रतं अःविछिन्नरसं तथा प्रवृत्तं एव स्यात्. इत्येकोऽप्ययं मार्गः.

tatra yuktayantreṇaivetareṇotthāpyamānā taṃ adhaḥ pātayet. evaṃ ca rataṃ aḥvichinnarasaṃ tathā pravṛttaṃ eva syāt. ityeko'pyayaṃ mārgaḥ.

---

2.8.5

पुनरारम्भेणादित एवोपक्रमेत्. इति द्वितीयः.

punarārambheṇādita evopakramet. iti dvitīyaḥ.

---

2.8.6

सा प्रकीर्यमाणकेशकुसुमा श्वासविच्छिन्नहासिनी वक्त्रसंसर्गार्थं स्तनाभ्यां उरः पीडयन्ती पुनः पुनः शिरो नामयन्ती याश्चेष्टाः पूर्वं असौ दर्शितवांस्ता एव प्रकुर्वीत. पातिता प्रतिपातयामीति हसन्ती तर्जयन्ती प्रतिघ्नती च ब्रूयात्. पुनश्च व्रीडां((२७)) दर्शयेत्. श्रमं विरामाभीप्सां च. पुरुषोपसृप्तैरेवोपसर्पेत्.

sā prakīryamāṇakeśakusumā śvāsavicchinnahāsinī vaktrasaṃsargārthaṃ stanābhyāṃ uraḥ pīḍayantī punaḥ punaḥ śiro nāmayantī yāśceṣṭāḥ pūrvaṃ asau darśitavāṃstā eva prakurvīta. pātitā pratipātayāmīti hasantī tarjayantī pratighnatī ca brūyāt. punaśca vrīḍāṃ((27)) darśayet. śramaṃ virāmābhīpsāṃ ca. puruṣopasṛptairevopasarpet.

---

2.8.7

तानि च वक्ष्यामः((२८))

tāni ca vakṣyāmaḥ((28))

---

18

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

2.8.8

पुरुषः शयनस्थाया योषितस्तद्वचनव्याक्षिप्तचित्ताया इव नीवीं विश्लेषयेत्. तत्र विवदमानां कपोलचुम्बनेन पर्याकुलयेत्.

puruṣaḥ śayanasthāyā yoṣitastadvacanavyākṣiptacittāyā iva nīvīṃ viśleṣayet. tatra vivadamānāṃ kapolacumbanena paryākulayet.

---

2.8.9

स्थिरलिङ्गश्च तत्रैनां परिस्पृशेत्.

sthiraliṅgaśca tatraināṃ parispṛśet.

---

2.8.10

प्रथमसंगता चेत्संहतोर्वोरन्तरे घट्टनम्.

prathamasaṃgatā cetsaṃhatorvorantare ghaṭṭanam.

---

2.8.11

कन्यायाश्च.

kanyāyāśca.

---

2.8.12

तथा स्तनयोः संहतयोर्हस्तयोः कक्षयोरंसयोर्ग्रीवायां इति च.

tathā stanayoḥ saṃhatayorhastayoḥ kakṣayoraṃsayorgrīvāyāṃ iti ca.

---

2.8.13

स्वैरिण्यां यथाःसात्म्यं यथायोगं च. अलके चुम्बनार्थं एनां निर्दयं अवलम्बेत्हनुदेशे चाङ्गुलिसंपुतेन.

svairiṇyāṃ yathāḥsātmyaṃ yathāyogaṃ ca. alake cumbanārthaṃ enāṃ nirdayaṃ avalambethanudeśe cāṅgulisaṃputena.

---

2.8.14

तत्रेतरस्य व्रीडा निमीलनं च. प्रथमसमागमे कन्यायाश्च.

tatretarasya vrīḍā nimīlanaṃ ca. prathamasamāgame kanyāyāśca.

---

2.8.15

रतिसंयोगे चैनां कथं अनुरज्यत इति प्रवृत्त्या परीक्षेत.

ratisaṃyoge caināṃ kathaṃ anurajyata iti pravṛttyā parīkṣeta.

---

2.8.16

युक्तयन्त्रेणोपसृप्यमाना यतो दृष्टिं आवर्तयेत्तत एवैनां पीडयेत्. एतद्रहस्यं युवतीनां इति सुवर्णनाभः.

yuktayantreṇopasṛpyamānā yato dṛṣṭiṃ āvartayettata evaināṃ pīḍayet. etadrahasyaṃ yuvatīnāṃ iti suvarṇanābhaḥ.

---

2.8.17

गात्राणां स्रंसनं नेत्रनिमीलनं व्रीडानाशः समधिका च रतियोजनेति स्त्रीणां भावलक्षणम्..२.८.१८ हस्तौ विधुनोति स्विद्यति दशत्युत्थातुं न ददाति पादेनाहन्ति रतावमाने च पुरुषातिवर्तिनी.

gātrāṇāṃ sraṃsanaṃ netranimīlanaṃ vrīḍānāśaḥ samadhikā ca ratiyojaneti strīṇāṃ bhāvalakṣaṇam..2.8.18 hastau vidhunoti svidyati daśatyutthātuṃ na dadāti pādenāhanti ratāvamāne ca puruṣātivartinī.

---

2.8.19

तस्याः प्राग्यन्त्रयोगात्करेण संबाधं गज इव क्षोभयेत्. आ मृदुभावात्. ततो यन्त्रयोजनम्.

tasyāḥ prāgyantrayogātkareṇa saṃbādhaṃ gaja iva kṣobhayet. ā mṛdubhāvāt. tato yantrayojanam.

---

2.8.20

उपसृप्तकं [१]मन्थनं [२]हुलो((२९)) [३]अवमर्दनं [४]पीडितकं [५]निर्घातो [६]वराहघातो [७]वृषघातश्[८]चटकविलसितं [९]संपुट इति पुरुषोपसृप्तानि.

upasṛptakaṃ [1]manthanaṃ [2]hulo((29)) [3]avamardanaṃ [4]pīḍitakaṃ [5]nirghāto [6]varāhaghāto [7]vṛṣaghātaś[8]caṭakavilasitaṃ [9]saṃpuṭa iti puruṣopasṛptāni.

---

2.8.21

न्याय्यं ऋजुसंमिश्रणं उपसृप्तकम्.

nyāyyaṃ ṛjusaṃmiśraṇaṃ upasṛptakam.

---

2.8.22

हस्तेन लिङ्गं सर्वतो भ्रामयेदिति [१]मन्थनम्.

hastena liṅgaṃ sarvato bhrāmayediti [1]manthanam.

---

2.8.23

नीचीकृत्य जघनं उपरिष्टाद्घट्टयेदिति [२]हुलः.

nīcīkṛtya jaghanaṃ upariṣṭādghaṭṭayediti [2]hulaḥ.

---

2.8.24

तदेव विपरीतं सःरभसं [३]अवमर्दनम्.

tadeva viparītaṃ saḥrabhasaṃ [3]avamardanam.

---

2.8.25

लिङ्गेन समाहत्य पीडयंश्चिरं अवतिष्ठेतेति [४]पीडितकम्.

liṅgena samāhatya pīḍayaṃściraṃ avatiṣṭheteti [4]pīḍitakam.

---

2.8.26

सुःदूरं उत्कृष्य वेगेन स्वजघनं अवपातयेदिति [५]निर्घातः.

suḥdūraṃ utkṛṣya vegena svajaghanaṃ avapātayediti [5]nirghātaḥ.

---

2.8.27

एकत एव भूयिष्ठं अवलिखेदिति [६]वराहघातः.

ekata eva bhūyiṣṭhaṃ avalikhediti [6]varāhaghātaḥ.

---

2.8.28

स एवोभयतः पर्यायेण [७]वृषाघातः.

sa evobhayataḥ paryāyeṇa [7]vṛṣāghātaḥ.

---

2.8.29

सकृन्मिश्रितं अःनिष्क्रमय्य द्विस्त्रिश्चतुरिति घट्टयेदिति [८]चटकविलसितम्.

sakṛnmiśritaṃ aḥniṣkramayya dvistriścaturiti ghaṭṭayediti [8]caṭakavilasitam.

---

2.8.30

रागावसानिकं व्याख्यातं करणं [९]संपुटं इति((३०)).

rāgāvasānikaṃ vyākhyātaṃ karaṇaṃ [9]saṃpuṭaṃ iti((30)).

---

2.8.31

तेषां स्त्रीसात्म्याद्विकल्पेन प्रयोगः.

teṣāṃ strīsātmyādvikalpena prayogaḥ.

---

31

सेच्तिओन्(प्रकरण)१७ब्((

section(prakaraṇa)17b((

---

2.8.32

पुरुषायिते तु [१]संदंशो [२]भ्रमरकः [३]प्रेङ्खोलितम्((३२)) इत्यधिकानि.

puruṣāyite tu [1]saṃdaṃśo [2]bhramarakaḥ [3]preṅkholitam((32)) ityadhikāni.

---

2.8.33

बाडवेन लिङ्गं अवगृह्य निष्कर्षन्त्याः पीडयन्त्या वा चिरावस्थानं [१]संदंशः.

bāḍavena liṅgaṃ avagṛhya niṣkarṣantyāḥ pīḍayantyā vā cirāvasthānaṃ [1]saṃdaṃśaḥ.

---

2.8.34

युक्तयन्त्रा चक्रवद्भ्रमेदिति [२]भ्रमरक आभ्यासिकः.

yuktayantrā cakravadbhramediti [2]bhramaraka ābhyāsikaḥ.

---

2.8.35

तत्रेतरः स्वजघनं उत्क्षिपेत्.

tatretaraḥ svajaghanaṃ utkṣipet.

---

2.8.36

जघनं एव दोलायमानं सर्वतो भ्रामयेदिति [३]प्रेङ्खोलितकम्.

jaghanaṃ eva dolāyamānaṃ sarvato bhrāmayediti [3]preṅkholitakam.

---

2.8.37

युक्तयन्त्रैव ललाटे ललाटं निधाय विश्राम्येत.

yuktayantraiva lalāṭe lalāṭaṃ nidhāya viśrāmyeta.

---

2.8.38

विश्रान्तायां च पुरुषस्य पुनरावर्तनम्. इति पुरुषायितानि.

viśrāntāyāṃ ca puruṣasya punarāvartanam. iti puruṣāyitāni.

---

2.8.39

भवन्ति चात्र श्लोकाः.

bhavanti cātra ślokāḥ.

---

2.8.39

व्प्रच्छादितस्वभावापि गूढाकारापि कामिनी. विवृणोत्येव भावं स्वं रागादुपरिवर्तिनी..

vpracchāditasvabhāvāpi gūḍhākārāpi kāminī. vivṛṇotyeva bhāvaṃ svaṃ rāgāduparivartinī..

---

2.8.40

व्यथाशीला भवेन्नारी यथा च रतिलालसा. तस्या एव विचेष्टाभिस्तत्सर्वं उपलक्षयेत्..

vyathāśīlā bhavennārī yathā ca ratilālasā. tasyā eva viceṣṭābhistatsarvaṃ upalakṣayet..

---

2.8.41

व्न त्वेव र्तौ न प्रसूतां न मृगीं न च गर्भिणीम्. न चातिःव्यायतां((३३)) नारीं योजयेत्पुरुषायिते..

vna tveva rtau na prasūtāṃ na mṛgīṃ na ca garbhiṇīm. na cātiḥvyāyatāṃ((33)) nārīṃ yojayetpuruṣāyite..

---

2.8

चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे पुरुषोपसृप्तानि पुरुषायितं चाष्टमोऽध्यायः. आदितस्त्रयोदशः.

citi śrīvātyāyanīye kāmasūtre sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe puruṣopasṛptāni puruṣāyitaṃ cāṣṭamo'dhyāyaḥ. āditastrayodaśaḥ.

2.9.1

द्विविधा तृतीयप्रकृतिः स्त्रीरूपिणी पुरुषरूपिणी च.

dvividhā tṛtīyaprakṛtiḥ strīrūpiṇī puruṣarūpiṇī ca.

---

2.9.2

तत्र स्त्रीरूपिणी स्त्रिया वेषं आलापं लीलां भावं मृदुत्वं भीरुत्वं मुग्धतां अःसहिष्णुतां व्रीडां चानुकुर्वीत.

tatra strīrūpiṇī striyā veṣaṃ ālāpaṃ līlāṃ bhāvaṃ mṛdutvaṃ bhīrutvaṃ mugdhatāṃ aḥsahiṣṇutāṃ vrīḍāṃ cānukurvīta.

---

2.9.3

तस्य वदने जघनकर्म. तदौपरिष्टकं आचक्षते.

tasya vadane jaghanakarma. tadaupariṣṭakaṃ ācakṣate.

---

2.9.4

सा ततो रतिं आभिमानिकीं वृत्तिं च लिप्सेत्.

sā tato ratiṃ ābhimānikīṃ vṛttiṃ ca lipset.

---

2.9.5

वेश्यावच्चरितं प्रकाशयेत्. इति स्त्रीरूपिणी.

veśyāvaccaritaṃ prakāśayet. iti strīrūpiṇī.

---

2.9.6

पुरुषरूपिणी तु प्रछन्नकामा पुरुषं लिप्समाना संवाहकभावं उपजीवेत्.

puruṣarūpiṇī tu prachannakāmā puruṣaṃ lipsamānā saṃvāhakabhāvaṃ upajīvet.

---

2.9.7

संवाहने परिष्वजमानेव गात्रैरूरू नायकस्य मृद्नीयात्.

saṃvāhane pariṣvajamāneva gātrairūrū nāyakasya mṛdnīyāt.

---

2.9.8

प्रसृतपरिचया चोरुमूलं सःजघनं इति संस्पृशेत्.

prasṛtaparicayā corumūlaṃ saḥjaghanaṃ iti saṃspṛśet.

---

2.9.9

तत्र स्थिरलिङ्गतां उपलभ्य चास्य पाणिमन्थेन परिघट्टयेत्. चापलम्((३४)) अस्य कुत्सयन्तीव हसेत्.

tatra sthiraliṅgatāṃ upalabhya cāsya pāṇimanthena parighaṭṭayet. cāpalam((34)) asya kutsayantīva haset.

---

2.9.10

कृतलक्षणेनाप्युपलब्धवैकृतेनापि न चोद्यत इति चेत्स्वयं उपक्रमेत्.

kṛtalakṣaṇenāpyupalabdhavaikṛtenāpi na codyata iti cetsvayaṃ upakramet.

---

2.9.11

पुरुषेण च चोद्यमाना विवदेत्. कृच्छ्रेण चाभ्युपगच्छेत्.

puruṣeṇa ca codyamānā vivadet. kṛcchreṇa cābhyupagacchet.

---

2.9.12

तत्र कर्माष्टविधं समुच्चयप्रयोज्यम्.

tatra karmāṣṭavidhaṃ samuccayaprayojyam.

---

2.9.13

[१]निमितं [२]पार्श्वतोदष्टं [३]बाहिःसंदंशो [४]अन्तःसंदंशश्[५]चुम्बितकं [६]परिमृष्टकं [७]आम्रचूषितकं [८]संगर इति.

[1]nimitaṃ [2]pārśvatodaṣṭaṃ [3]bāhiḥsaṃdaṃśo [4]antaḥsaṃdaṃśaś[5]cumbitakaṃ [6]parimṛṣṭakaṃ [7]āmracūṣitakaṃ [8]saṃgara iti.

---

2.9.14

तेष्वेकैकं अभ्युपगम्य विरामाभीप्सां दर्शयेत्.

teṣvekaikaṃ abhyupagamya virāmābhīpsāṃ darśayet.

---

2.9.15

इतरश्च पूर्वस्मिन्नभ्युपगते तदुत्तरं एवापरं निर्दिशेत्. तस्मिन्नपि सिद्धे तदुत्तरं इति.

itaraśca pūrvasminnabhyupagate taduttaraṃ evāparaṃ nirdiśet. tasminnapi siddhe taduttaraṃ iti.

---

2.9.16

करावलम्बितं ओष्ठयोरुपरि विन्यस्तं अपविध्य((३५)) मुखं विधुनुयात्((३६)). तन्[१]निमितं.

karāvalambitaṃ oṣṭhayorupari vinyastaṃ apavidhya((35)) mukhaṃ vidhunuyāt((36)). tan[1]nimitaṃ.

---

2.9.17

हस्तेनाग्रं अवच्छाद्य पार्श्वतो निर्दशनं ओष्ठाभ्यां अवपीड्य भवत्वेतावदिति सान्त्वयेत्. तत्[२]पार्श्वतोदष्टम्..२.९.१८ भूयश्चोदिता संमीलितौष्ठी तस्याग्रं निष्पीड्य कर्षयन्तीव चुम्बेत्. इति [३] बाहिःसंदंशः.

hastenāgraṃ avacchādya pārśvato nirdaśanaṃ oṣṭhābhyāṃ avapīḍya bhavatvetāvaditi sāntvayet. tat[2]pārśvatodaṣṭam..2.9.18 bhūyaścoditā saṃmīlitauṣṭhī tasyāgraṃ niṣpīḍya karṣayantīva cumbet. iti [3] bāhiḥsaṃdaṃśaḥ.

---

2.9.19

तस्मिन्नेवाभ्यर्थनया किं चिदधिकं प्रवेशयेत्. सापि चाग्रं ओष्ठाभ्यां निष्पीड्य निष्ठीवेत्((३७)). इति [४]अन्तःसंदंशः.

tasminnevābhyarthanayā kiṃ cidadhikaṃ praveśayet. sāpi cāgraṃ oṣṭhābhyāṃ niṣpīḍya niṣṭhīvet((37)). iti [4]antaḥsaṃdaṃśaḥ.

---

2.9.20

करावलम्बितस्यौष्ठवद्ग्रहणं [५]चुम्बितकम्.

karāvalambitasyauṣṭhavadgrahaṇaṃ [5]cumbitakam.

---

2.9.21

तत्कृत्वा जिह्वाग्रेण सर्वतो घट्टनं अग्रे च व्यधनं इति [६]परिमृष्टकम्.

tatkṛtvā jihvāgreṇa sarvato ghaṭṭanaṃ agre ca vyadhanaṃ iti [6]parimṛṣṭakam.

---

2.9.22

तथाःभूतं एव रागवशादर्धप्रविष्टं निर्दयं अवपीड्यावपीड्य मुञ्चेत्. इत्य्[७] आम्रचूषितकम्.

tathāḥbhūtaṃ eva rāgavaśādardhapraviṣṭaṃ nirdayaṃ avapīḍyāvapīḍya muñcet. ity[7] āmracūṣitakam.

---

2.9.23

पुरुषाभिप्रायादेव गिरेत्पीडयेच्चापरिसमाप्तेः. इति [७]संगरः.

puruṣābhiprāyādeva giretpīḍayeccāparisamāpteḥ. iti [7]saṃgaraḥ.

---

2.9.24

यथार्थं चात्र स्तननप्रहणनयोः प्रयोगः. इत्यौपरिष्टकम्.

yathārthaṃ cātra stananaprahaṇanayoḥ prayogaḥ. ityaupariṣṭakam.

---

2.9.25

कुलटाः((३८)) स्वैरिण्यः परिचारिकाः संवाहिकाश्चाप्येतत्प्रयोजयन्ति.

kulaṭāḥ((38)) svairiṇyaḥ paricārikāḥ saṃvāhikāścāpyetatprayojayanti.

---

2.9.26

तदेतत्तु न कार्यम्. समयविरोधाद्((३९)) अःसभ्यत्वाच्च. पुनरपि ह्यासां वदनसंसर्गे स्वयं एवार्तिं प्रपद्येत. इत्याचार्याः.

tadetattu na kāryam. samayavirodhād((39)) aḥsabhyatvācca. punarapi hyāsāṃ vadanasaṃsarge svayaṃ evārtiṃ prapadyeta. ityācāryāḥ.

---

2.9.27

वेश्याकामिनोऽयं अःदोषः((४०)). अन्यतोऽपि परिहार्यः स्यात्. इति वात्स्यायनः.

veśyākāmino'yaṃ aḥdoṣaḥ((40)). anyato'pi parihāryaḥ syāt. iti vātsyāyanaḥ.

---

2.9.28

तस्माद्यास्त्वौपरिष्टकं आचरन्ति न ताभिः सह संसृज्यन्ते प्राच्याः.

tasmādyāstvaupariṣṭakaṃ ācaranti na tābhiḥ saha saṃsṛjyante prācyāḥ.

---

2.9.29

वेश्याभिरेव न संसृज्यन्ते आहिच्छत्रिकाः संसृष्टा अपि मुखकर्म तासां परिहरन्ति.

veśyābhireva na saṃsṛjyante āhicchatrikāḥ saṃsṛṣṭā api mukhakarma tāsāṃ pariharanti.

---

2.9.30

निरःअपेक्षाः साकेताः((४१)) संसृज्यन्ते.

niraḥapekṣāḥ sāketāḥ((41)) saṃsṛjyante.

---

2.9.31

न तु स्वयं औपरिष्टकं आचरन्ति नागरकाः.

na tu svayaṃ aupariṣṭakaṃ ācaranti nāgarakāḥ.

---

2.9.32

सर्वं अःविशङ्कया प्रयोजयन्ति सौरसेनाः.

sarvaṃ aḥviśaṅkayā prayojayanti saurasenāḥ.

---

2.9.33

एवं ह्याहुः ण् को हि योषितां आचारं चरित्रं प्रत्ययं वचनं वा श्रदःधातुं अर्हति. निसर्गादेव हि मलिनदृष्टयो भवन्त्येता न परित्याज्याः. तस्मादासां स्मृतित एव शौचं अन्वेष्टव्यम्. एवं ह्याहुः

evaṃ hyāhuḥ ṇ ko hi yoṣitāṃ ācāraṃ caritraṃ pratyayaṃ vacanaṃ vā śradaḥdhātuṃ arhati. nisargādeva hi malinadṛṣṭayo bhavantyetā na parityājyāḥ. tasmādāsāṃ smṛtita eva śaucaṃ anveṣṭavyam. evaṃ hyāhuḥ

---

2.9.33

व्वत्सः प्रस्रवणे मेध्यः श्वा मृगग्रहणे शुचिः. शकुनिः फलपाते तु स्त्रीमुखं रतिसंगमे.. इति.

vvatsaḥ prasravaṇe medhyaḥ śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ. śakuniḥ phalapāte tu strīmukhaṃ ratisaṃgame.. iti.

---

2.9.34

शिष्टविप्रतिपत्तेः स्मृतिवाक्यस्य च सावकाशत्वाद्देशस्थितेरात्मनश्च वृत्तिप्रत्ययानुरूपं प्रवर्तेत. इति वात्स्यायनः.

śiṣṭavipratipatteḥ smṛtivākyasya ca sāvakāśatvāddeśasthiterātmanaśca vṛttipratyayānurūpaṃ pravarteta. iti vātsyāyanaḥ.

---

2.9.35

भवन्ति चात्र श्लोकाः प्रमृष्टकुण्डलाश्((४२)) चापि युवानः परिचारकाः. केषां चिदेव कुर्वन्ति नराणां औपरिष्टकम्..

bhavanti cātra ślokāḥ pramṛṣṭakuṇḍalāś((42)) cāpi yuvānaḥ paricārakāḥ. keṣāṃ cideva kurvanti narāṇāṃ aupariṣṭakam..

---

2.9.36

तथा नागरकाः के चिदन्योन्यस्य हितैषिणः. कुर्वन्ति रूढविश्वासाः परस्परपरिग्रहम्..

tathā nāgarakāḥ ke cidanyonyasya hitaiṣiṇaḥ. kurvanti rūḍhaviśvāsāḥ parasparaparigraham..

---

2.9.37

पुरुषाश्च तथा स्त्रीषु कर्मैतत्किल कुर्वते. व्यासस्तस्य च विज्ञेयो मुखचुम्बनवद्विधिः..

puruṣāśca tathā strīṣu karmaitatkila kurvate. vyāsastasya ca vijñeyo mukhacumbanavadvidhiḥ..

---

2.9.38

परिवर्तितदेहौ तु स्त्रीपुंसौ यत्परस्परम्. युगपत्संप्रयुज्येते स कामः काकिलः((४३)) स्मृतः..

parivartitadehau tu strīpuṃsau yatparasparam. yugapatsaṃprayujyete sa kāmaḥ kākilaḥ((43)) smṛtaḥ..

---

2.9.39

तस्माद्गुणवतस्त्यक्त्वा चतुरांस्त्यागिनो नरान्. वेश्याः खलेषु रज्यन्ते दासहस्तिपकादिषु..

tasmādguṇavatastyaktvā caturāṃstyāgino narān. veśyāḥ khaleṣu rajyante dāsahastipakādiṣu..

---

2.9.40

न त्वेतद्ब्राह्मणो विद्वान्मन्त्री वा राजधूर्धरः. गृहीतप्रत्ययो वापि कारयेदौपरिष्टकम्..

na tvetadbrāhmaṇo vidvānmantrī vā rājadhūrdharaḥ. gṛhītapratyayo vāpi kārayedaupariṣṭakam..

---

2.9.41

न शास्त्रं अस्तीत्येतावत्प्रयोगे कारणं भवेत्. शास्त्रार्थान्व्यापिनो विद्यात्प्रयोगांस्त्वेकदेशिकान्..

na śāstraṃ astītyetāvatprayoge kāraṇaṃ bhavet. śāstrārthānvyāpino vidyātprayogāṃstvekadeśikān..

---

2.9.42

रसवीर्यविपाका हि श्वमांसस्यापि वैद्यके. कीर्तिता इति तत्किं स्याद्भक्षणीयं विचक्षणैः..

rasavīryavipākā hi śvamāṃsasyāpi vaidyake. kīrtitā iti tatkiṃ syādbhakṣaṇīyaṃ vicakṣaṇaiḥ..

---

2.9.43

सन्त्येव पुरुषाः केचित्सन्ति देशास्तथाःविधाः. सन्ति कालाश्च येष्वेते योगा न स्युर्निरःअर्थकाः..

santyeva puruṣāḥ kecitsanti deśāstathāḥvidhāḥ. santi kālāśca yeṣvete yogā na syurniraḥarthakāḥ..

---

2.9.44

तस्माद्देशं च कालं च प्रयोगं शास्त्रं एव च. आत्मानं चापि संप्रेक्ष्य योगान्युञ्जीत वा न वा..

tasmāddeśaṃ ca kālaṃ ca prayogaṃ śāstraṃ eva ca. ātmānaṃ cāpi saṃprekṣya yogānyuñjīta vā na vā..

---

2.9.45

अर्थस्यास्य रहस्यत्वाच्चलत्वान्मनसस्तथा. कः कदा किं कुतः कुर्यादिति को ज्ञातुं अर्हति..

arthasyāsya rahasyatvāccalatvānmanasastathā. kaḥ kadā kiṃ kutaḥ kuryāditi ko jñātuṃ arhati..

---

2.9

चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे औपरिष्टकं नवमोऽध्यायः. आदितश्चतुर्दशः.

citi śrīvātyāyanīye kāmasūtre sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe aupariṣṭakaṃ navamo'dhyāyaḥ. āditaścaturdaśaḥ.

2.10.1

नागरकः सह मित्रजनेन परिचारकैश्च कृतपुष्पोपहारे संचारितसुरभिधूपे रत्यावासे प्रसाधिते वासगृहे कृतस्नानप्रसाधनां युक्त्यापीतां स्त्रियं सान्त्वनैः पुनः पानेन चोपक्रमेत्..२.१०.२ दक्षिणतश्चास्या उपवेशनम्. केशहस्ते वस्त्रान्ते नीव्यां इत्यवलम्बनम्. रत्यर्थं सव्येन बाहुनानुद्धतः परिष्वङ्गः.

nāgarakaḥ saha mitrajanena paricārakaiśca kṛtapuṣpopahāre saṃcāritasurabhidhūpe ratyāvāse prasādhite vāsagṛhe kṛtasnānaprasādhanāṃ yuktyāpītāṃ striyaṃ sāntvanaiḥ punaḥ pānena copakramet..2.10.2 dakṣiṇataścāsyā upaveśanam. keśahaste vastrānte nīvyāṃ ityavalambanam. ratyarthaṃ savyena bāhunānuddhataḥ pariṣvaṅgaḥ.

---

2.10.3

पूर्वप्रकरणसंबद्धैः परिहासानुरागैर्वचोभिरनुवृत्तिः. गूढाश्लीलानां च वस्तूनां समस्यया परिभाषणम्..

pūrvaprakaraṇasaṃbaddhaiḥ parihāsānurāgairvacobhiranuvṛttiḥ. gūḍhāślīlānāṃ ca vastūnāṃ samasyayā paribhāṣaṇam..

---

2.10.4

सःनृत्तं अःनृतं वा गीतं वादित्रम्. कलासु संकथाः. पुनः पानेनोपच्छन्दनम्.

saḥnṛttaṃ aḥnṛtaṃ vā gītaṃ vāditram. kalāsu saṃkathāḥ. punaḥ pānenopacchandanam.

---

2.10.5

जातानुरागायां कुसुमानुलेपनताम्बूलदानेन च शेषजनविसृष्टिः. विःजने च यथोक्तैरालिङ्गनादिभिरेनां उद्धर्षयेत्. ततो नीवीविश्लेषणादि यथोक्तं उपक्रमेत.

jātānurāgāyāṃ kusumānulepanatāmbūladānena ca śeṣajanavisṛṣṭiḥ. viḥjane ca yathoktairāliṅganādibhirenāṃ uddharṣayet. tato nīvīviśleṣaṇādi yathoktaṃ upakrameta.

---

2.10.5

इत्ययं रतारम्भः.

ityayaṃ ratārambhaḥ.

---

2.10.6

रतावसानिकं रागं अतिवाह्याःसंस्तुतयोरिव सःव्रीडयोः परस्परं अःपश्यतोः पृथक्पृथगाचारभूमिगमनम्. प्रतिनिवृत्त्य चाःव्रीडायमानयोरुचितदेशोपविष्टयोस्ताम्बूलग्रहणं अच्छीकृतं((४४)) चन्दनं अन्यद्वानुलेपनं तस्या गात्रे स्वयं एव निवेशयेत्.

ratāvasānikaṃ rāgaṃ ativāhyāḥsaṃstutayoriva saḥvrīḍayoḥ parasparaṃ aḥpaśyatoḥ pṛthakpṛthagācārabhūmigamanam. pratinivṛttya cāḥvrīḍāyamānayorucitadeśopaviṣṭayostāmbūlagrahaṇaṃ acchīkṛtaṃ((44)) candanaṃ anyadvānulepanaṃ tasyā gātre svayaṃ eva niveśayet.

---

2.10.7

सव्येन बाहुना चैनां परिरभ्य चषकहस्तः((४५)) सान्त्वयन्पाययेत्. जलानुपानं वा खण्डकखाद्यकं अन्यद्वा प्रकृतिसात्म्ययुक्तं उभावप्युपयुञ्जीयाताम्.

savyena bāhunā caināṃ parirabhya caṣakahastaḥ((45)) sāntvayanpāyayet. jalānupānaṃ vā khaṇḍakakhādyakaṃ anyadvā prakṛtisātmyayuktaṃ ubhāvapyupayuñjīyātām.

---

2.10.8

अच्छरसकयूषम्((४६)) अम्लयवागूं((४७)) भृष्टमांसोपदंशानि((४८)) पानकानि चूतफलानि((४९)) शुष्कमांसं मातुलुङ्गचुक्रकाणि((५०)) सःशर्कराणि((५१)) च यथाःदेशसात्म्यं च. तत्र मधुरं इदं मृदु विशदं इति च विदश्य विदश्य तत्तदुपहारेत्.

accharasakayūṣam((46)) amlayavāgūṃ((47)) bhṛṣṭamāṃsopadaṃśāni((48)) pānakāni cūtaphalāni((49)) śuṣkamāṃsaṃ mātuluṅgacukrakāṇi((50)) saḥśarkarāṇi((51)) ca yathāḥdeśasātmyaṃ ca. tatra madhuraṃ idaṃ mṛdu viśadaṃ iti ca vidaśya vidaśya tattadupahāret.

---

2.10.9

हर्म्यतलस्थितयोर्वा चन्द्रिकासेवनार्थं आसनम्. तत्रानुकूलाभिः कथाभिरनुवर्तेत. तदङ्कसंलीनायाश्चन्द्रमसं पश्यन्त्या नक्षत्रपङ्क्तिव्यक्तीः करणम्. अरुन्धतीध्रुवसप्तर्षिमालादर्शनं च.

harmyatalasthitayorvā candrikāsevanārthaṃ āsanam. tatrānukūlābhiḥ kathābhiranuvarteta. tadaṅkasaṃlīnāyāścandramasaṃ paśyantyā nakṣatrapaṅktivyaktīḥ karaṇam. arundhatīdhruvasaptarṣimālādarśanaṃ ca.

---

2.10.9

चिति रतावसानिकम्.

citi ratāvasānikam.

---

2.10.10

तत्रैतद्भवति.

tatraitadbhavati.

---

2.10.10

ववसानेऽपि च प्रीतिरुपचारैरुपस्कृता. सःविस्रम्भकथायोगै रतिं जनयते पराम्..

vavasāne'pi ca prītirupacārairupaskṛtā. saḥvisrambhakathāyogai ratiṃ janayate parām..

---

2.10.11

व्परस्परप्रीतिकरैरात्मभावानुवर्तनैः. क्षणात्क्रोधपरावृत्तैः क्षणात्प्रीतिविलोकितैः..

vparasparaprītikarairātmabhāvānuvartanaiḥ. kṣaṇātkrodhaparāvṛttaiḥ kṣaṇātprītivilokitaiḥ..

---

2.10.12

व्हल्लीसकक्रीडनकैर्((५२)) गायनैर्लाटरासकैः. रागलोलार्द्रनयनैश्चन्द्रमण्डलवीक्ष्णैः..

vhallīsakakrīḍanakair((52)) gāyanairlāṭarāsakaiḥ. rāgalolārdranayanaiścandramaṇḍalavīkṣṇaiḥ..

---

1

आद्ये संदर्शने जाते पूर्वं ये स्युर्मनोरथाः. पुनर्वियोगे दुःखं च तस्य सर्वस्य कीर्तनैः.. ॥ २.१०.१३व्

ādye saṃdarśane jāte pūrvaṃ ye syurmanorathāḥ. punarviyoge duḥkhaṃ ca tasya sarvasya kīrtanaiḥ.. || 2.10.13v

---

2

कीर्तनान्ते च रागेण परिष्वङ्गैः सःचुम्बनैः. तैस्तैश्च भावैः संयुक्तो यूनो रागो विवर्धते.. ॥ २.१०.१३व्

kīrtanānte ca rāgeṇa pariṣvaṅgaiḥ saḥcumbanaiḥ. taistaiśca bhāvaiḥ saṃyukto yūno rāgo vivardhate.. || 2.10.13v

---

53

सेच्तिओन्(प्रकरण)२१((

section(prakaraṇa)21((

---

2.10.14

[१]रागवद्[२]आहार्यरागं [३]कृत्रिमरागं [४]व्यवहितरागं [५]पोटारतं [६]खलरतं [७]अःयन्त्रितरतं इति रतविशेषाः.

[1]rāgavad[2]āhāryarāgaṃ [3]kṛtrimarāgaṃ [4]vyavahitarāgaṃ [5]poṭārataṃ [6]khalarataṃ [7]aḥyantritarataṃ iti rataviśeṣāḥ.

---

2.10.15

संदर्शनात्प्रभृत्युभयोरपि प्रवृद्धरागयोः प्रयत्नकृते समागमे प्रवासप्रत्यागमने वा कलहवियोगयोगे तद्[१]रागवत्.

saṃdarśanātprabhṛtyubhayorapi pravṛddharāgayoḥ prayatnakṛte samāgame pravāsapratyāgamane vā kalahaviyogayoge tad[1]rāgavat.

---

2.10.16

तत्रात्माभिप्रायाद्यावदर्थं च प्रवृत्तिः.

tatrātmābhiprāyādyāvadarthaṃ ca pravṛttiḥ.

---

2.10.17

मध्यस्थरागयोरारब्धं यदनुरज्यते तद्[२]आहार्यरागम्.

madhyastharāgayorārabdhaṃ yadanurajyate tad[2]āhāryarāgam.

---

2.10.18

तत्र चातुःषष्टिकैर्योगैः सात्म्यानुविद्धैः संधुक्ष्य संधुक्ष्य रागं प्रवर्तेत.

tatra cātuḥṣaṣṭikairyogaiḥ sātmyānuviddhaiḥ saṃdhukṣya saṃdhukṣya rāgaṃ pravarteta.

---

2.10.19

तत्कार्यहेतोरन्यत्र सक्तयोर्वा [३]कृत्रिमरागम्.

tatkāryahetoranyatra saktayorvā [3]kṛtrimarāgam.

---

2.10.20

तत्र समुच्चयेन योगाञ् शास्त्रतः पश्येत्.

tatra samuccayena yogāñ śāstrataḥ paśyet.

---

2.10.21

पुरुशस्तु हृदयप्रियां अन्यां मनसि निधाय व्यवहरेत्. संप्रयोगात्प्रभृति रतिं यावत्. अतस्तद्[४]व्यवहितरागम्.

puruśastu hṛdayapriyāṃ anyāṃ manasi nidhāya vyavaharet. saṃprayogātprabhṛti ratiṃ yāvat. atastad[4]vyavahitarāgam.

---

2.10.22

न्यूनायां कुम्भदास्यां परिचारिकायां वा यावदर्थं संप्रयोगस्तत्[५]पोटारतम्(( ५४)).

nyūnāyāṃ kumbhadāsyāṃ paricārikāyāṃ vā yāvadarthaṃ saṃprayogastat[5]poṭāratam(( 54)).

---

2.10.23

तत्रोपचरान्नाद्रियेत.

tatropacarānnādriyeta.

---

2.10.24

तथा वेश्याया ग्रामीणेन सह यावदर्थं [६]खलरतम्.

tathā veśyāyā grāmīṇena saha yāvadarthaṃ [6]khalaratam.

---

2.10.25

ग्रामव्रजप्रत्यन्तयोषिद्भिश्च नागरस्य.

grāmavrajapratyantayoṣidbhiśca nāgarasya.

---

2.10.26

उत्पन्नविस्रम्भयोश्च परस्परानुकूल्याद्[७]अःयन्त्रितरतम्.

utpannavisrambhayośca parasparānukūlyād[7]aḥyantritaratam.

---

2.10.26

चिति रतानि.

citi ratāni.

---

55

सेच्तिओन्(प्रकरण)२२((

section(prakaraṇa)22((

---

2.10.27

वर्धमाणप्रणया तु नयिका सपत्नीनामग्रहणं तदाश्रयं आलापं वा गोत्रस्खलितं वा न मर्षयेत्. नायकव्यलीकं च.

vardhamāṇapraṇayā tu nayikā sapatnīnāmagrahaṇaṃ tadāśrayaṃ ālāpaṃ vā gotraskhalitaṃ vā na marṣayet. nāyakavyalīkaṃ ca.

---

2.10.28

तत्र सुःभृशः कलहो रुदितं आयासः शिरोरुहाणां अवक्षोदनं((५६)) प्रहणनं आसनाच्छयनाद्वा मह्यां पतनं माल्यभूषणावमोक्षो भूमौ शय्या((५७)) च.

tatra suḥbhṛśaḥ kalaho ruditaṃ āyāsaḥ śiroruhāṇāṃ avakṣodanaṃ((56)) prahaṇanaṃ āsanācchayanādvā mahyāṃ patanaṃ mālyabhūṣaṇāvamokṣo bhūmau śayyā((57)) ca.

---

2.10.29

तत्र युक्तरूपेण साम्ना पादपतनेन वा प्रसन्नमनास्तां अनुनयन्नुपक्रम्य शयनं आरोहयेत्..२.१०.३० तस्य च वचनं उत्तरेण योजयन्ती विवृद्धक्रोधा सःकचग्रहं अस्यास्यं उन्नमय्य पादेन बाहौ शिरसि वक्षसि पृष्ठे वा सकृद्द्विस्त्रिर्हन्यात्. द्वारदेशं गच्छेत्. तत्रोपविश्याश्रुकरणं इति.

tatra yuktarūpeṇa sāmnā pādapatanena vā prasannamanāstāṃ anunayannupakramya śayanaṃ ārohayet..2.10.30 tasya ca vacanaṃ uttareṇa yojayantī vivṛddhakrodhā saḥkacagrahaṃ asyāsyaṃ unnamayya pādena bāhau śirasi vakṣasi pṛṣṭhe vā sakṛddvistrirhanyāt. dvāradeśaṃ gacchet. tatropaviśyāśrukaraṇaṃ iti.

---

2.10.31

अतिःक्रुद्धापि तु न द्वारदेशाद्भूयो गच्छेत्. दोषवत्त्वात्. इति दत्तकः. तत्र युक्तितोऽनुन्~ईयमाना प्रसादं आकाङ्क्षेत्. प्रसन्नापि तु सःकषायैर्((५८)) एव वाक्यैरेनं तुदतीव प्रसन्नरतिकाङ्क्षिणी नायकेन परिरभ्येत.

atiḥkruddhāpi tu na dvāradeśādbhūyo gacchet. doṣavattvāt. iti dattakaḥ. tatra yuktito'nun~īyamānā prasādaṃ ākāṅkṣet. prasannāpi tu saḥkaṣāyair((58)) eva vākyairenaṃ tudatīva prasannaratikāṅkṣiṇī nāyakena parirabhyeta.

---

2.10.32

स्वभवनस्था तु निमित्तात्कलहिता तथाःविदचेष्टैव नायकं अभिगच्छेत्.

svabhavanasthā tu nimittātkalahitā tathāḥvidaceṣṭaiva nāyakaṃ abhigacchet.

---

2.10.33

तत्र पीठमर्दविटविदूषकैर्नायकप्रयुक्तैरुपशमितरोषा तैरेवानिनीता तैः सहैव तद्भवनं अधिगच्छेत्. तत्र च वसेत्.

tatra pīṭhamardaviṭavidūṣakairnāyakaprayuktairupaśamitaroṣā tairevāninītā taiḥ sahaiva tadbhavanaṃ adhigacchet. tatra ca vaset.

---

2.10.33

चिति प्रणयकलहः.

citi praṇayakalahaḥ.

---

2.10.34

भवन्ति चात्र श्लोकाः.

bhavanti cātra ślokāḥ.

---

2.10.34

वेवं एतां चतुःषष्टिं बाभ्रव्येण प्रकीर्तिताम्. प्रयुञ्जानो वरस्त्रीषु सिद्धिं गच्छति नायकः..

vevaṃ etāṃ catuḥṣaṣṭiṃ bābhravyeṇa prakīrtitām. prayuñjāno varastrīṣu siddhiṃ gacchati nāyakaḥ..

---

2.10.35

व्ब्रुवन्नपि अन्यशास्त्राणि चतुःषष्टिविवर्जितः. विद्वत्संसदि नात्यःअर्थं कथासु परिपूज्यते..

vbruvannapi anyaśāstrāṇi catuḥṣaṣṭivivarjitaḥ. vidvatsaṃsadi nātyaḥarthaṃ kathāsu paripūjyate..

---

2.10.36

व्वर्जितोऽप्यन्यविज्ञानैरेतया यस्त्वलंकृतः. स गोष्ठ्यां नरनारीणां कथास्वग्रं विगाहते((५९))..

vvarjito'pyanyavijñānairetayā yastvalaṃkṛtaḥ. sa goṣṭhyāṃ naranārīṇāṃ kathāsvagraṃ vigāhate((59))..

---

2.10.37

व्विद्वद्भिः पूजितां एनां खलैरपि सुःपूजितम्. पूजितां गणिकासङ्घैर्नन्दिनीं को न पूजयेत्..

vvidvadbhiḥ pūjitāṃ enāṃ khalairapi suḥpūjitam. pūjitāṃ gaṇikāsaṅghairnandinīṃ ko na pūjayet..

---

2.10.38

व्नन्दिनी सुःभगा सिद्धा सुःभगंकरणीति च. नारीप्रियेति चाचार्यैः शास्त्रेष्वेषा निरुच्यते..

vnandinī suḥbhagā siddhā suḥbhagaṃkaraṇīti ca. nārīpriyeti cācāryaiḥ śāstreṣveṣā nirucyate..

---

2.10.39

व्कन्याभिः परयोषिद्भिर्गणिकाभिश्च भावतः. वीक्ष्यते बहुमानेन चतुःषष्टिविचक्षणः..

vkanyābhiḥ parayoṣidbhirgaṇikābhiśca bhāvataḥ. vīkṣyate bahumānena catuḥṣaṣṭivicakṣaṇaḥ..

---

2.10

चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे रतारम्भावसानिकं रतविशेषाः प्रणयकलहश्च दशमोऽध्यायः. आदितः पञ्चदशः..लिव्रे ३ कन्यासंप्रयुक्तकं तृतीयं अधिकरणम्

citi śrīvātyāyanīye kāmasūtre sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe ratārambhāvasānikaṃ rataviśeṣāḥ praṇayakalahaśca daśamo'dhyāyaḥ. āditaḥ pañcadaśaḥ..livre 3 kanyāsaṃprayuktakaṃ tṛtīyaṃ adhikaraṇam

3.1.1

सःवर्नायां अनःअन्यपूर्वायां शास्त्रतोऽधिगतायां धर्मोऽर्थः पुत्राः संबन्धः पक्षवृद्धिरनःउपस्कृता((६०)) रतिश्च((६१)).

saḥvarnāyāṃ anaḥanyapūrvāyāṃ śāstrato'dhigatāyāṃ dharmo'rthaḥ putrāḥ saṃbandhaḥ pakṣavṛddhiranaḥupaskṛtā((60)) ratiśca((61)).

---

3.1.2

तस्मात्कन्यां अभिजनोपेतां मातापितृमतीं त्रिवर्षात्प्रभृति न्यूनवयसं श्लाघ्याचारे धनवति पक्षवति कुले संबन्धिप्रिये संबन्धिभिराकुले प्रसूतां प्रभूतमातृपितृपक्षां रूपशीललक्षणसंपन्नां अःन्यूनाधिकाःविनष्टदन्तनख कर्णकेषाक्षिस्तनीं अःरोगिप्रकृतिशरीरां तथाःविध एव श्रुतवाञ् शीलयेत्((६२)).

tasmātkanyāṃ abhijanopetāṃ mātāpitṛmatīṃ trivarṣātprabhṛti nyūnavayasaṃ ślāghyācāre dhanavati pakṣavati kule saṃbandhipriye saṃbandhibhirākule prasūtāṃ prabhūtamātṛpitṛpakṣāṃ rūpaśīlalakṣaṇasaṃpannāṃ aḥnyūnādhikāḥvinaṣṭadantanakha karṇakeṣākṣistanīṃ aḥrogiprakṛtiśarīrāṃ tathāḥvidha eva śrutavāñ śīlayet((62)).

---

3.1.3

या गृहीत्वा कृतिनं आत्मानं मन्येत न च समानैर्निन्द्येत तस्यां प्रवृत्तिरिति घोटकमुखः.

yā gṛhītvā kṛtinaṃ ātmānaṃ manyeta na ca samānairnindyeta tasyāṃ pravṛttiriti ghoṭakamukhaḥ.

---

3.1.4

तस्या वरणे मातापितरौ संबन्धिनश्च प्रयतेरन्. मित्राणि च गृहीतवाक्यान्युभयसंबद्धानि.

tasyā varaṇe mātāpitarau saṃbandhinaśca prayateran. mitrāṇi ca gṛhītavākyānyubhayasaṃbaddhāni.

---

3.1.5

तान्यन्येषां वरयितॄणां दोषान्प्रत्यक्षानागमिकांश्च श्रावयेयुः. कौलान्पौरुषेयानभिप्रायसंवर्धकांश्च नायकगुणान्. विशेषतश्च कन्यामातुरनुकूलांस्तदात्वायतियुक्तान्दर्शयेयुः.

tānyanyeṣāṃ varayitṝṇāṃ doṣānpratyakṣānāgamikāṃśca śrāvayeyuḥ. kaulānpauruṣeyānabhiprāyasaṃvardhakāṃśca nāyakaguṇān. viśeṣataśca kanyāmāturanukūlāṃstadātvāyatiyuktāndarśayeyuḥ.

---

3.1.6

दैवचिन्तकरूपश्च शकुननिमित्तग्रहलग्नबललक्षणदर्शनेन नायकस्य भविष्यन्तं अर्थसंयोगं कल्याणं अनुवर्णयेत्.

daivacintakarūpaśca śakunanimittagrahalagnabalalakṣaṇadarśanena nāyakasya bhaviṣyantaṃ arthasaṃyogaṃ kalyāṇaṃ anuvarṇayet.

---

3.1.7

अपरे पुनरस्यान्यतो विशिष्टेन कन्यालाभेन कन्यामातरं उन्मादयेयुः.

apare punarasyānyato viśiṣṭena kanyālābhena kanyāmātaraṃ unmādayeyuḥ.

---

3.1.8

दैवनिमित्तशकुनोपश्रुतीनां आनुलोम्येन कन्यां वरयेद्दद्याच्च.

daivanimittaśakunopaśrutīnāṃ ānulomyena kanyāṃ varayeddadyācca.

---

3.1.9

न यदृच्छया केवलमानुषायेति घोटकमुखः.

na yadṛcchayā kevalamānuṣāyeti ghoṭakamukhaḥ.

---

3.1.10

सुप्तां रुदतीं निष्क्रान्तां वरणे परिवर्जयेत्.

suptāṃ rudatīṃ niṣkrāntāṃ varaṇe parivarjayet.

---

3.1.11

अःप्रशस्तनामधेयां च गुप्तां दत्तां घोनां((६३)) पृषताम्((६४)) ऋषभां((६५)) विनतां विकटां((६६)) विमुण्डां((६७)) शुचिदूषितां((६८)) सांकरिकीं((६९)) राकां((७०)) फलिनीं मित्रां स्वनुजां वर्षकरीं च वर्जयेत्.

aḥpraśastanāmadheyāṃ ca guptāṃ dattāṃ ghonāṃ((63)) pṛṣatām((64)) ṛṣabhāṃ((65)) vinatāṃ vikaṭāṃ((66)) vimuṇḍāṃ((67)) śucidūṣitāṃ((68)) sāṃkarikīṃ((69)) rākāṃ((70)) phalinīṃ mitrāṃ svanujāṃ varṣakarīṃ ca varjayet.

---

3.1.12

व्नक्षत्राख्यां नदीनाम्नीं वृक्षनाम्नीं च गर्हिताम्. लकाररेफोपान्तां च वरणे परिवर्जयेत्..

vnakṣatrākhyāṃ nadīnāmnīṃ vṛkṣanāmnīṃ ca garhitām. lakārarephopāntāṃ ca varaṇe parivarjayet..

---

3.1.13

यस्यां मनश्चक्षोर्निबन्धस्तस्यां ऋद्धिः. नेतरां आद्रियेत. इत्येके.

yasyāṃ manaścakṣornibandhastasyāṃ ṛddhiḥ. netarāṃ ādriyeta. ityeke.

---

3.1.14

तस्मात्प्रदानसमये कन्यां उदारवेषां स्थापयेयुः. अपराह्णिकं च. नित्यं प्रासाधितायाः सखीभिः सह क्रीडा. यज्ञविवाहादिषु जनसंद्रावेषु प्रायत्निकं दर्शनम्. तथोत्सवेषु च. पण्यसःधर्मत्वात्.

tasmātpradānasamaye kanyāṃ udāraveṣāṃ sthāpayeyuḥ. aparāhṇikaṃ ca. nityaṃ prāsādhitāyāḥ sakhībhiḥ saha krīḍā. yajñavivāhādiṣu janasaṃdrāveṣu prāyatnikaṃ darśanam. tathotsaveṣu ca. paṇyasaḥdharmatvāt.

---

3.1.15

वरणार्थं उपगतांश्च भद्रदर्शनान्प्रदक्षिणवाचश्च तत्संबन्धिसङ्गतान्पुरुषान्मङ्गलैः प्रतिगृह्णीयुः.

varaṇārthaṃ upagatāṃśca bhadradarśanānpradakṣiṇavācaśca tatsaṃbandhisaṅgatānpuruṣānmaṅgalaiḥ pratigṛhṇīyuḥ.

---

3.1.16

कन्यां चैषां अलंकृतां अन्यापदेशेन दर्शयेयुः.

kanyāṃ caiṣāṃ alaṃkṛtāṃ anyāpadeśena darśayeyuḥ.

---

3.1.17

दैवं परीक्षणं चावधिं स्थापयेयुः. आ प्रदाननिश्चयात्.

daivaṃ parīkṣaṇaṃ cāvadhiṃ sthāpayeyuḥ. ā pradānaniścayāt.

---

3.1.18

स्नानादिषु नियुज्यमाना वरयितारः सर्वं भविष्यतीत्युक्त्वा न तदहरेवाभ्युपगच्छेयुः.

snānādiṣu niyujyamānā varayitāraḥ sarvaṃ bhaviṣyatītyuktvā na tadaharevābhyupagaccheyuḥ.

---

3.1.19

देशप्रवृत्तिसात्म्याद्वा ब्राह्मप्राजापत्यार्षदैवानां अन्यतमेन विवाहेन शास्त्रतः परिणयेत्.

deśapravṛttisātmyādvā brāhmaprājāpatyārṣadaivānāṃ anyatamena vivāhena śāstrataḥ pariṇayet.

---

24

चिति वरणविधानम्((७१)). सेच्तिओन्(प्रकरण

citi varaṇavidhānam((71)). section(prakaraṇa

---

3.1.20

भवन्ति चात्र श्लोकाः.

bhavanti cātra ślokāḥ.

---

3.1.20

व्समस्याद्याः सहक्रीडा विवाहाः सङ्गतानि च. समानैरेव कर्याणि नोत्तमैर्नापि वाधमैर्..

vsamasyādyāḥ sahakrīḍā vivāhāḥ saṅgatāni ca. samānaireva karyāṇi nottamairnāpi vādhamair..

---

3.1.21

व्कन्यां गृहीत्वा वर्तेत प्रेष्यवद्यत्र नायकः. तं विद्यादुच्चसंबन्धं परित्यक्तं मनस्विभिः..

vkanyāṃ gṛhītvā varteta preṣyavadyatra nāyakaḥ. taṃ vidyāduccasaṃbandhaṃ parityaktaṃ manasvibhiḥ..

---

3.1.22

व्स्वामिवद्विचरेद्यत्र बान्धवैः स्वैः पुरसःकृतः. अःश्लाघ्यो हीनसंबन्धः सोऽपि सद्भिर्विनिन्द्यते..

vsvāmivadvicaredyatra bāndhavaiḥ svaiḥ purasaḥkṛtaḥ. aḥślāghyo hīnasaṃbandhaḥ so'pi sadbhirvinindyate..

---

3.1.23

व्परस्परसुखास्वादा क्रीडा यत्र प्रयुज्यते. विशेषयन्ती चान्योन्यं संबन्धः स विधीयते..

vparasparasukhāsvādā krīḍā yatra prayujyate. viśeṣayantī cānyonyaṃ saṃbandhaḥ sa vidhīyate..

---

3.1.24

व्कृत्वापि चोच्चसंबन्धं पश्चाज्ज्ञातिषु संनमेत्. न त्वेव हीनसंबन्धं कुर्यात्सद्भिर्विनिन्दितम्((७२))..

vkṛtvāpi coccasaṃbandhaṃ paścājjñātiṣu saṃnamet. na tveva hīnasaṃbandhaṃ kuryātsadbhirvininditam((72))..

---

3.1

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके तृतीयेऽधिकरणे वरणविधानं संबन्धनिश्चयश्च प्रथमोऽध्यायः.

iti śrīvātsyāyanīye kāmasūtre sāṃprayogike tṛtīye'dhikaraṇe varaṇavidhānaṃ saṃbandhaniścayaśca prathamo'dhyāyaḥ.

3.2.2

तस्मिन्नेतां निशि विःजने मृदुभिरुपचारैरुपक्रमेत.

tasminnetāṃ niśi viḥjane mṛdubhirupacārairupakrameta.

---

3.2.3

त्रिरात्रं अःवचनं हि स्तम्भं इव नायकं पश्यन्ती कन्या निर्विद्येत परिभवेच्च तृतीयां इव प्रकृतिम्. इति बाभ्रवीयाः.

trirātraṃ aḥvacanaṃ hi stambhaṃ iva nāyakaṃ paśyantī kanyā nirvidyeta paribhavecca tṛtīyāṃ iva prakṛtim. iti bābhravīyāḥ.

---

3.2.4

उपक्रमेत विस्रम्भयेच्च न तु ब्रह्मचर्यं अतिवर्तेत. इति वात्स्यायानः.

upakrameta visrambhayecca na tu brahmacaryaṃ ativarteta. iti vātsyāyānaḥ.

---

3.2.5

उपक्रममाणश्च न प्रसह्य किं चिदाचरेत्.

upakramamāṇaśca na prasahya kiṃ cidācaret.

---

3.2.6

कुसुमसःधर्माणो हि योषितः सुःकुमारोपक्रमाः. तास्त्वनःअधिगतविश्वासैः प्रसभं उपक्रम्यमाणः संप्रयोगद्वेषिण्यो भवन्ति. तस्मात्साम्नैवोपचरेत्.

kusumasaḥdharmāṇo hi yoṣitaḥ suḥkumāropakramāḥ. tāstvanaḥadhigataviśvāsaiḥ prasabhaṃ upakramyamāṇaḥ saṃprayogadveṣiṇyo bhavanti. tasmātsāmnaivopacaret.

---

3.2.7

युक्त्यापि तु यतः प्रसरं उपलभेत्तेनैवानु प्रविशेत्.

yuktyāpi tu yataḥ prasaraṃ upalabhettenaivānu praviśet.

---

3.2.8

तत्प्रियेणालिङ्गेनाचरितेन नातिःकालत्वात्.

tatpriyeṇāliṅgenācaritena nātiḥkālatvāt.

---

3.2.9

पूर्वकायेण चोपक्रमेत्. विषह्यत्वात्.

pūrvakāyeṇa copakramet. viṣahyatvāt.

---

3.2.1

दीपालोके विगाढयौवनायाः पूर्वसंस्तुतायाः. बालाया अःपूर्वायाश्चान्धकारे.

dīpāloke vigāḍhayauvanāyāḥ pūrvasaṃstutāyāḥ. bālāyā aḥpūrvāyāścāndhakāre.

---

3.2.11

अङ्गीकृतपरिष्वङ्गायाश्च वदनेन ताम्बूलदानम्. तदःप्रतिपद्यमानां च सान्त्वनैर्वाक्यैः शपथैः प्रतियाचितैः पादपतनैश्च ग्राहयेत्. व्रीडायुक्तापि योषिदत्यःअन्तक्रुद्धापि न पादपतनं अतिवर्तते इति सार्वत्रिकम्.

aṅgīkṛtapariṣvaṅgāyāśca vadanena tāmbūladānam. tadaḥpratipadyamānāṃ ca sāntvanairvākyaiḥ śapathaiḥ pratiyācitaiḥ pādapatanaiśca grāhayet. vrīḍāyuktāpi yoṣidatyaḥantakruddhāpi na pādapatanaṃ ativartate iti sārvatrikam.

---

3.2.12

तद्दानप्रसङ्गेण मृदु विशदं अःकाहलं अस्याश्चुम्बनम्.

taddānaprasaṅgeṇa mṛdu viśadaṃ aḥkāhalaṃ asyāścumbanam.

---

3.2.13

तत्र सिद्धां आलापयेत्.

tatra siddhāṃ ālāpayet.

---

3.2.14

तच्छ्रवणार्थं यत्किं चिदल्पाक्षरं अभिधेयं अःजानन्निव पृच्छेत्.

tacchravaṇārthaṃ yatkiṃ cidalpākṣaraṃ abhidheyaṃ aḥjānanniva pṛcchet.

---

3.2.15

तत्र निषःप्रतिपत्तिं अनःउद्वेजयन्सान्त्वनायुक्तं बहुश एव पृच्छेत्.

tatra niṣaḥpratipattiṃ anaḥudvejayansāntvanāyuktaṃ bahuśa eva pṛcchet.

---

3.2.16

यत्रापि अःवदन्तीं निर्बध्नीयात्.

yatrāpi aḥvadantīṃ nirbadhnīyāt.

---

3.2.17

सर्वा एव हि कन्याः पुरुषेण प्रयुज्यमानं वचनं विषहन्ते. न तु लघुमिश्रां अपि वाचं वदन्ति. इति घोटकमुखः.

sarvā eva hi kanyāḥ puruṣeṇa prayujyamānaṃ vacanaṃ viṣahante. na tu laghumiśrāṃ api vācaṃ vadanti. iti ghoṭakamukhaḥ.

---

3.2.18

निर्बध्यमाना तु शिरःकम्पेन प्रतिवचनानि योजयेत्. कलहे तु न शिरः कम्पयेत्.

nirbadhyamānā tu śiraḥkampena prativacanāni yojayet. kalahe tu na śiraḥ kampayet.

---

3.2.19

इच्छसि मां नेच्छसि वा किं तेऽहं रुचितो न रुचितो वेति पृष्टा चिरं स्थित्वा निर्बध्यमाना तदानुकुल्येन शिरः कम्पयेत्. प्रपञ्च्यमाना तु विवदेत्.

icchasi māṃ necchasi vā kiṃ te'haṃ rucito na rucito veti pṛṣṭā ciraṃ sthitvā nirbadhyamānā tadānukulyena śiraḥ kampayet. prapañcyamānā tu vivadet.

---

3.2.20

संस्तुता चेत्सखीं अनुकूलां उभयतोऽपि विस्रब्धां तां अन्तरा कृत्वा कथां योजयेत्. तस्मिन्नधोमुखी विहसेत्. तां चातिःवादिनीं अधिक्षिपेद्विवदेच्च. सा तु परिहासार्थं इदं अनयोक्तं इति चानुक्तं अपि ब्रूयात्. तत्र तां अपनुद्य प्रतिवचनार्थं अभ्यर्थ्यमाना तूष्णीं आसीत. निर्बध्यमाना तु नाहं एवं ब्रवीमीत्यःव्यक्ताक्षरं अनःअवसितार्थं वचनं ब्रूयात्. नायकं तु विहसन्ती कदा चित्कटाक्षैः प्रेक्षेत. इत्यालापयोजनम्.

saṃstutā cetsakhīṃ anukūlāṃ ubhayato'pi visrabdhāṃ tāṃ antarā kṛtvā kathāṃ yojayet. tasminnadhomukhī vihaset. tāṃ cātiḥvādinīṃ adhikṣipedvivadecca. sā tu parihāsārthaṃ idaṃ anayoktaṃ iti cānuktaṃ api brūyāt. tatra tāṃ apanudya prativacanārthaṃ abhyarthyamānā tūṣṇīṃ āsīta. nirbadhyamānā tu nāhaṃ evaṃ bravīmītyaḥvyaktākṣaraṃ anaḥavasitārthaṃ vacanaṃ brūyāt. nāyakaṃ tu vihasantī kadā citkaṭākṣaiḥ prekṣeta. ityālāpayojanam.

---

3.2.21

एवं जातपरिचया चाःनिर्वदन्ती तत्समीपे याचितं ताम्बूलं विलेपनं स्रजं निदध्यात्. उत्तरीये वास्य निबध्नीयात्.

evaṃ jātaparicayā cāḥnirvadantī tatsamīpe yācitaṃ tāmbūlaṃ vilepanaṃ srajaṃ nidadhyāt. uttarīye vāsya nibadhnīyāt.

---

3.2.22

यथाःयुक्तां आच्छुरितकेन((७३)) स्तनमुकुलयोर्((७४)) उपरि स्पृशेत्.

yathāḥyuktāṃ ācchuritakena((73)) stanamukulayor((74)) upari spṛśet.

---

3.2.23

वार्यमाणश्च त्वं अपि मां परिष्वजस्व ततो नैवं आचरिष्यामीति स्थित्या परिष्वञ्जयेत्. स्वं च हस्तं आ नाभिदेशात्प्रसार्य निर्वर्तयेत्. क्रमेण चैनां उत्सङ्गं आरोप्याधिकं अधिकं उपक्रमेत्. अःप्रतिपद्यमानां च भीषयेत्.

vāryamāṇaśca tvaṃ api māṃ pariṣvajasva tato naivaṃ ācariṣyāmīti sthityā pariṣvañjayet. svaṃ ca hastaṃ ā nābhideśātprasārya nirvartayet. krameṇa caināṃ utsaṅgaṃ āropyādhikaṃ adhikaṃ upakramet. aḥpratipadyamānāṃ ca bhīṣayet.

---

3.2.24

अहं खलु तव दन्तपदान्यधरे करिष्यामि स्तनपृष्ठे च नखपदम्. आत्मनश्च स्वयं कृत्वा त्वया कृतं इति ते सखीजनस्य पुरतः कथयिष्यामि. सा त्वं किं अत्र वक्ष्यसीति बालविभीषिकैर्बालप्रत्यायनैश्च शनैरेनां प्रतारयेत्.

ahaṃ khalu tava dantapadānyadhare kariṣyāmi stanapṛṣṭhe ca nakhapadam. ātmanaśca svayaṃ kṛtvā tvayā kṛtaṃ iti te sakhījanasya purataḥ kathayiṣyāmi. sā tvaṃ kiṃ atra vakṣyasīti bālavibhīṣikairbālapratyāyanaiśca śanairenāṃ pratārayet.

---

3.2.25

द्वितीयस्यां तृतीयस्यां च रात्रौ किं चिदधिकं विस्रम्भितां हस्तेन योजयेत्.

dvitīyasyāṃ tṛtīyasyāṃ ca rātrau kiṃ cidadhikaṃ visrambhitāṃ hastena yojayet.

---

3.2.26

सर्वाङ्गिकं चुम्बनं उपक्रमेत.

sarvāṅgikaṃ cumbanaṃ upakrameta.

---

3.2.27

ऊर्वोश्चोपरि विन्यस्तहस्तः संवाहनक्रियायां सिद्धायां क्रमेणोरुमूलं अपि संवाहयेत्. निवारिते संवाहने को दोष इत्याकुलयेदेनाम्. तच्च स्थिरीःकुर्यात्. तत्र सिद्धाया गुह्यदेशाभिमर्शनम्.

ūrvoścopari vinyastahastaḥ saṃvāhanakriyāyāṃ siddhāyāṃ krameṇorumūlaṃ api saṃvāhayet. nivārite saṃvāhane ko doṣa ityākulayedenām. tacca sthirīḥkuryāt. tatra siddhāyā guhyadeśābhimarśanam.

---

3.2.28

रशनवियोजनं नीवीविस्रंसनं वसनपरिवर्तनं ऊरुमूलसंवाहनं च. एते चास्यान्यापदेशाः. युक्तयन्त्रां रञ्जयेत्. न त्वःकाले व्रतखण्डनम्.

raśanaviyojanaṃ nīvīvisraṃsanaṃ vasanaparivartanaṃ ūrumūlasaṃvāhanaṃ ca. ete cāsyānyāpadeśāḥ. yuktayantrāṃ rañjayet. na tvaḥkāle vratakhaṇḍanam.

---

3.2.29

अनुशिष्याच्च. आत्मानुरागं दर्शयेत्. मनोरथांश्च पूर्वकालिकाननुवर्णयेत्. आयत्यां च तदानुकूल्येन प्रवृत्तिं प्रतिजानीयात्. सःपत्नीभ्यश्च साध्वसं अवच्छिन्द्यात्. कालेन च क्रमेण विमुक्तकन्याभावां अनःउद्वेजयन्नुपक्रमेत. इति कन्याविस्रम्भनम्.

anuśiṣyācca. ātmānurāgaṃ darśayet. manorathāṃśca pūrvakālikānanuvarṇayet. āyatyāṃ ca tadānukūlyena pravṛttiṃ pratijānīyāt. saḥpatnībhyaśca sādhvasaṃ avacchindyāt. kālena ca krameṇa vimuktakanyābhāvāṃ anaḥudvejayannupakrameta. iti kanyāvisrambhanam.

---

3.2.30

भवन्ति चात्र श्लोकाः.

bhavanti cātra ślokāḥ.

---

3.2.30

वेवं चित्तानुरागो बालां उपायेन प्रसाधयेत्. तथास्य सानुरक्ता च सुःविस्रब्धा प्रजायते..

vevaṃ cittānurāgo bālāṃ upāyena prasādhayet. tathāsya sānuraktā ca suḥvisrabdhā prajāyate..

---

3.2.31

व्नत्यःअन्तं आनुलोम्येन न चातिःप्रातिलोम्यतः. सिद्धिं गच्छति कन्यासु तस्मान्मध्येन साधयेत्..

vnatyaḥantaṃ ānulomyena na cātiḥprātilomyataḥ. siddhiṃ gacchati kanyāsu tasmānmadhyena sādhayet..

---

3.2.32

वात्मनः प्रीतिजननं योषितां मानवर्धनम्. कन्याविस्रम्भणं वेत्ति यः स तासां प्रियो भवेत्..

vātmanaḥ prītijananaṃ yoṣitāṃ mānavardhanam. kanyāvisrambhaṇaṃ vetti yaḥ sa tāsāṃ priyo bhavet..

---

3.2.33

वतिःलज्जान्वीतेत्येवं यस्तु कन्यां उपेक्षते. सोऽनःअभिप्रायवेदीति पशुवत्परिभूयते...३.२.३४व्सहसा वाप्युपक्रान्ता कन्याचित्तं अःविन्दता. भयं वित्रासं उद्वेगं सद्यो द्वेषं च गच्छति..

vatiḥlajjānvītetyevaṃ yastu kanyāṃ upekṣate. so'naḥabhiprāyavedīti paśuvatparibhūyate...3.2.34vsahasā vāpyupakrāntā kanyācittaṃ aḥvindatā. bhayaṃ vitrāsaṃ udvegaṃ sadyo dveṣaṃ ca gacchati..

---

3.2.35

व्सा प्रीतियोगं अःप्राप्ता तेनोद्वेगेन दूषिता. पुरुषद्वेषिणी वा स्याद्विद्विष्टा वा ततोऽन्यगा((७५))..

vsā prītiyogaṃ aḥprāptā tenodvegena dūṣitā. puruṣadveṣiṇī vā syādvidviṣṭā vā tato'nyagā((75))..

---

3.2

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे कन्यासंप्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे कन्याविस्रम्भणं द्वितीयोऽध्यायः.

iti śrīvātsyāyanīye kāmasūtre kanyāsaṃprayuktake tṛtīye'dhikaraṇe kanyāvisrambhaṇaṃ dvitīyo'dhyāyaḥ.

3.3.1

धनहीनस्तु गुणयुक्तोऽपि मध्यस्थगुणो हीनापदेशो वा सधनो वा प्रातिवेश्यः मातृपितृभ्रातृषु च परतन्त्रः बालवृत्तिरुचितप्रवेशो वा कन्यां अलभ्यत्वान्न वरयेत्.

dhanahīnastu guṇayukto'pi madhyasthaguṇo hīnāpadeśo vā sadhano vā prātiveśyaḥ mātṛpitṛbhrātṛṣu ca paratantraḥ bālavṛttirucitapraveśo vā kanyāṃ alabhyatvānna varayet.

---

3.3.2

बाल्यात्प्रभृति चैनां स्वयं एवानुरञ्जयेत्.

bālyātprabhṛti caināṃ svayaṃ evānurañjayet.

---

3.3.3

तथायुक्तश्च मातुलकुलानुवर्ती दक्षिणपथे बाल एव मात्रा पित्रा च वियुक्तः परिभूतकल्पो धनोत्कर्षादःलभ्यां मातुलदुहितरं अन्यस्मै वा पूर्वदत्तां साधयेत्.

tathāyuktaśca mātulakulānuvartī dakṣiṇapathe bāla eva mātrā pitrā ca viyuktaḥ paribhūtakalpo dhanotkarṣādaḥlabhyāṃ mātuladuhitaraṃ anyasmai vā pūrvadattāṃ sādhayet.

---

3.3.4

अन्यां अपि बाह्यां स्पृहयेत्.

anyāṃ api bāhyāṃ spṛhayet.

---

3.3.5

बालायां एवं सति धर्माधिगमे संवननं((७६)) श्लाघ्यं इति घोटकमुखः.

bālāyāṃ evaṃ sati dharmādhigame saṃvananaṃ((76)) ślāghyaṃ iti ghoṭakamukhaḥ.

---

3.3.6

तया सह पुष्पावचयं ग्रथनं गृहकं दुहितृकाक्रीडायोजनं भक्तपानकरणं इति कुर्वीत. परिचयस्य वयसश्चानुरूप्यात्.

tayā saha puṣpāvacayaṃ grathanaṃ gṛhakaṃ duhitṛkākrīḍāyojanaṃ bhaktapānakaraṇaṃ iti kurvīta. paricayasya vayasaścānurūpyāt.

---

3.3.7

आकर्षक्रीडा पट्टिकाक्रीडा मुष्टिद्यूतक्षुल्लकादिद्यूतानि मध्यमाङ्गुलिग्रहणं षट्पाषाणकादीनि च देश्यानि ततःसात्म्यात्तदप्तदासचेटिभिस्तया च सहानुक्रीडेत.

ākarṣakrīḍā paṭṭikākrīḍā muṣṭidyūtakṣullakādidyūtāni madhyamāṅguligrahaṇaṃ ṣaṭpāṣāṇakādīni ca deśyāni tataḥsātmyāttadaptadāsaceṭibhistayā ca sahānukrīḍeta.

---

3.3.8

क्ष्वेदितकानि सुःनिमिलितकां आरब्धिकां लवणवीथिकां अनिलताडितकां गोधूमपञ्जिकां अङ्गुलिताडिकां सखीभिरन्यानि च देश्यानि.

kṣveditakāni suḥnimilitakāṃ ārabdhikāṃ lavaṇavīthikāṃ anilatāḍitakāṃ godhūmapañjikāṃ aṅgulitāḍikāṃ sakhībhiranyāni ca deśyāni.

---

3.3.9

यां च विश्वास्यां अस्यां मन्येत तया सह निरःअन्तरां प्रीतिं कुर्यात्. परिचयांश्च बुध्येत.

yāṃ ca viśvāsyāṃ asyāṃ manyeta tayā saha niraḥantarāṃ prītiṃ kuryāt. paricayāṃśca budhyeta.

---

3.3.10

धात्रेयिकां चास्याः प्रियहिताभ्यां अधिकं उपगृह्णीयात्. सा हि प्रीयमाणा विदिताकाराप्यःप्रत्यादिशन्ती तं तां च योजयितुं शक्नुत्यात्. अनःअभिहितापि प्रत्याचार्यकम्.

dhātreyikāṃ cāsyāḥ priyahitābhyāṃ adhikaṃ upagṛhṇīyāt. sā hi prīyamāṇā viditākārāpyaḥpratyādiśantī taṃ tāṃ ca yojayituṃ śaknutyāt. anaḥabhihitāpi pratyācāryakam.

---

3.3.11

अःविदिताकारापि हि गुणानेवानुरागात्प्रकाशयेत्. यथा प्रयोज्यानुरज्येत.

aḥviditākārāpi hi guṇānevānurāgātprakāśayet. yathā prayojyānurajyeta.

---

3.3.12

यत्र यत्र च कौतुकं प्रयोज्यायास्तदनु प्रविश्य साधयेत्.

yatra yatra ca kautukaṃ prayojyāyāstadanu praviśya sādhayet.

---

3.3.13

क्रीडनकद्रव्याणि यान्यःपूर्वाणि यान्यन्यासां विरलशो विद्येरंस्तान्यस्या अःयत्नेन संपादयेत्.

krīḍanakadravyāṇi yānyaḥpūrvāṇi yānyanyāsāṃ viralaśo vidyeraṃstānyasyā aḥyatnena saṃpādayet.

---

3.3.14

तत्र कन्दुकं अनःएकभक्तिचित्रं अल्पकालान्तरितं अन्यदन्यच्च संदर्शयेत्. तथा सूत्रदारुगवलगजदन्तमयीर्दुहितृका मधूच्छिष्टपिष्टमृन्मयीश्च.

tatra kandukaṃ anaḥekabhakticitraṃ alpakālāntaritaṃ anyadanyacca saṃdarśayet. tathā sūtradārugavalagajadantamayīrduhitṛkā madhūcchiṣṭapiṣṭamṛnmayīśca.

---

3.3.15

भक्तपाकार्थं अस्या महानसिकस्य च दर्शनम्.

bhaktapākārthaṃ asyā mahānasikasya ca darśanam.

---

3.3.16

काष्ठमेढ्रकयोश्च संयुक्तयोश्च स्त्रीपुंसयोरजैडकानां((७७)) देवकुलगृहकाणां च शुकपरभृतमदनसारिकालावकुक्कुटतिरिपिञ्जरकाणां च विचित्राकृतिसंयुक्तानां जलभाजनानां च यन्त्रिकाणां वीणिकानां पटोलिकानां अलक्तकमनःशिलाहरितालहिङ्गुलकश्यामवर्णकादीनां तथा चन्दनकुङ्कुमयोः पूगफलानां पत्त्राणां कालयुक्तानां च सक्तिविषये प्रच्छन्नं दानं प्रकाशद्रव्याणां च प्रकाशम्. यथा च सर्वाभिप्रायसंवर्धकं एनं मन्येत तथा प्रयतितव्यम्.

kāṣṭhameḍhrakayośca saṃyuktayośca strīpuṃsayorajaiḍakānāṃ((77)) devakulagṛhakāṇāṃ ca śukaparabhṛtamadanasārikālāvakukkuṭatiripiñjarakāṇāṃ ca vicitrākṛtisaṃyuktānāṃ jalabhājanānāṃ ca yantrikāṇāṃ vīṇikānāṃ paṭolikānāṃ alaktakamanaḥśilāharitālahiṅgulakaśyāmavarṇakādīnāṃ tathā candanakuṅkumayoḥ pūgaphalānāṃ pattrāṇāṃ kālayuktānāṃ ca saktiviṣaye pracchannaṃ dānaṃ prakāśadravyāṇāṃ ca prakāśam. yathā ca sarvābhiprāyasaṃvardhakaṃ enaṃ manyeta tathā prayatitavyam.

---

3.3.18

प्रछन्नदानस्य तु कारणं आत्मनो गुरुजनाद्भयं ख्यापयेत्. देयस्य चान्येन स्पृहणीयत्वं इति.

prachannadānasya tu kāraṇaṃ ātmano gurujanādbhayaṃ khyāpayet. deyasya cānyena spṛhaṇīyatvaṃ iti.

---

3.3.19

वर्धमानानुरागं चाख्यानके मनः कुर्वतीं अन्वर्थाभिः कथाभिश्चित्तहारिणीभिश्च रञ्जयेत्.

vardhamānānurāgaṃ cākhyānake manaḥ kurvatīṃ anvarthābhiḥ kathābhiścittahāriṇībhiśca rañjayet.

---

3.3.20

विस्मयेषु प्रसह्यमानां इन्द्रजालैः प्रयोगैर्विस्मापयेत्. कलासु कौतुकिनीं तत्कौशलेन गीतप्रियां श्रुतिहरैर्गीतैः. आश्वयुज्यां अष्टमीचन्द्रके कौमुद्यां उतसवेषु यात्रायां ग्रहणे गृहाचारे वा विचित्रैरापीडैः कर्णपत्त्रभङ्गैः सिक्थकप्रधानैर्वस्त्राङ्गुलीयकभूषणदानैश्च. नो चेद्दोषकराणि मन्येत.

vismayeṣu prasahyamānāṃ indrajālaiḥ prayogairvismāpayet. kalāsu kautukinīṃ tatkauśalena gītapriyāṃ śrutiharairgītaiḥ. āśvayujyāṃ aṣṭamīcandrake kaumudyāṃ utasaveṣu yātrāyāṃ grahaṇe gṛhācāre vā vicitrairāpīḍaiḥ karṇapattrabhaṅgaiḥ sikthakapradhānairvastrāṅgulīyakabhūṣaṇadānaiśca. no ceddoṣakarāṇi manyeta.

---

3.3.21

अन्यपुरुषविशेषाभिज्ञतया धात्रेयिकास्याः पुरुषप्रवृत्तौ चातुःषष्टिकान्योगान्ग्राहयेत्.

anyapuruṣaviśeṣābhijñatayā dhātreyikāsyāḥ puruṣapravṛttau cātuḥṣaṣṭikānyogāngrāhayet.

---

3.3.22

तद्ग्रहणोपदेशेन च प्रयोज्यायां रतिकौशलं आत्मनः प्रकाशयेत्.

tadgrahaṇopadeśena ca prayojyāyāṃ ratikauśalaṃ ātmanaḥ prakāśayet.

---

3.3.23

उदारवेषश्च स्वयं अनःउपहतदर्शनश्च स्यात्. भावं च कुर्वतीं इङ्गिताकारैः सूचयेत्.

udāraveṣaśca svayaṃ anaḥupahatadarśanaśca syāt. bhāvaṃ ca kurvatīṃ iṅgitākāraiḥ sūcayet.

---

3.3.24

यवतयो हि संसृष्टं अभीक्ष्णदर्शनं च पुरुषं प्रथमं कामयन्ते. कामयमाना अपि तु नाभियुञ्जत इति प्रायोःवादः.

yavatayo hi saṃsṛṣṭaṃ abhīkṣṇadarśanaṃ ca puruṣaṃ prathamaṃ kāmayante. kāmayamānā api tu nābhiyuñjata iti prāyoḥvādaḥ.

---

3.3.24

चिति बालायां उपक्रमाः((७८)).

citi bālāyāṃ upakramāḥ((78)).

---

27

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

3.3.25

तानिङ्गिताकारान्वक्ष्यामः((७९))..३.३.२६ संमुखं तं तु न वीक्षते. वीक्षिता व्रीडां दर्शयति. रुच्यं आत्मनोऽङ्गं अपदेशेन प्रकाशयति. प्रमत्तं प्रच्छन्नं नायकं अतिक्रान्तं च वीक्षते.

tāniṅgitākārānvakṣyāmaḥ((79))..3.3.26 saṃmukhaṃ taṃ tu na vīkṣate. vīkṣitā vrīḍāṃ darśayati. rucyaṃ ātmano'ṅgaṃ apadeśena prakāśayati. pramattaṃ pracchannaṃ nāyakaṃ atikrāntaṃ ca vīkṣate.

---

3.3.27

पृष्टा च किं चित्सःस्मितं अःव्यक्ताक्षरं अनःअवसितार्तं च मन्दं मन्दं अधोमुखी कथयति. तत्समीपे चिरं स्थानं अभिनन्दति. दूरे स्थिता पश्यतु मां इति मन्यमाना परिजनं सःवदनविकारं आभाषते. तं देशं न मुञ्चति.

pṛṣṭā ca kiṃ citsaḥsmitaṃ aḥvyaktākṣaraṃ anaḥavasitārtaṃ ca mandaṃ mandaṃ adhomukhī kathayati. tatsamīpe ciraṃ sthānaṃ abhinandati. dūre sthitā paśyatu māṃ iti manyamānā parijanaṃ saḥvadanavikāraṃ ābhāṣate. taṃ deśaṃ na muñcati.

---

3.3.28

यत्किं चिद्दृष्ट्वा विहसितं करोति. तत्र कथां अवस्थानार्थं अनुबध्नाति. बालस्याङ्कगतस्यालिङ्गनं चुम्बनं च करोति. परिचारिकायास्तिलकं च रचयति. परिजनानवष्टभ्य तास्ताश्च लीला दर्शयति.

yatkiṃ ciddṛṣṭvā vihasitaṃ karoti. tatra kathāṃ avasthānārthaṃ anubadhnāti. bālasyāṅkagatasyāliṅganaṃ cumbanaṃ ca karoti. paricārikāyāstilakaṃ ca racayati. parijanānavaṣṭabhya tāstāśca līlā darśayati.

---

3.3.29

तन्मित्रेषु विश्वासिति. वचनं चैषां बहु मन्यते करोति च. तत्परिचारकैः सह प्रीतिं संकथां द्यूतं इति च करोति. स्वकर्मसु च प्रभविष्णुरिवैतान्नियुङ्क्ते. तेषु च नायकसंकथां अन्यस्य कथयत्स्ववहितातां शृणोति.

tanmitreṣu viśvāsiti. vacanaṃ caiṣāṃ bahu manyate karoti ca. tatparicārakaiḥ saha prītiṃ saṃkathāṃ dyūtaṃ iti ca karoti. svakarmasu ca prabhaviṣṇurivaitānniyuṅkte. teṣu ca nāyakasaṃkathāṃ anyasya kathayatsvavahitātāṃ śṛṇoti.

---

3.3.30

धात्रेयिका चोदिता नायकयोदवसितं प्रविशति. तां अन्तरा कृत्वा तेन सह द्यूतं क्रीडां आलापं चायोजयितुं इच्छति. अनःअलंकृता दर्शनपथं परिहरति. कर्णपत्त्रं अङ्गुलीयकं स्रजं वा तेन याचिता सःधीरं एव गात्रादवतार्य सख्या हस्ते ददाति. तेन च दत्तं नित्यं धारयति. अन्यवरसंकथासु विषण्णा भवति. तत्पक्षकैश्च सह न संसृज्यत इति.

dhātreyikā coditā nāyakayodavasitaṃ praviśati. tāṃ antarā kṛtvā tena saha dyūtaṃ krīḍāṃ ālāpaṃ cāyojayituṃ icchati. anaḥalaṃkṛtā darśanapathaṃ pariharati. karṇapattraṃ aṅgulīyakaṃ srajaṃ vā tena yācitā saḥdhīraṃ eva gātrādavatārya sakhyā haste dadāti. tena ca dattaṃ nityaṃ dhārayati. anyavarasaṃkathāsu viṣaṇṇā bhavati. tatpakṣakaiśca saha na saṃsṛjyata iti.

---

3.3.31

भवतश्चात्र श्लोकौ.

bhavataścātra ślokau.

---

3.3.31

व्दृष्ट्वैतान्भावसंयुक्तानाकारानिङ्गितानि च. कन्यायाः संप्रयोगार्थं तांस्तान्योगान्विचिन्तयेत्..

vdṛṣṭvaitānbhāvasaṃyuktānākārāniṅgitāni ca. kanyāyāḥ saṃprayogārthaṃ tāṃstānyogānvicintayet..

---

3.3.32

व्बालक्रीडनकैर्बाला कलाभिर्यौवने स्थिता. वत्सला चापि संग्राह्या विश्वास्यजनसंग्रहात्((८०)).

vbālakrīḍanakairbālā kalābhiryauvane sthitā. vatsalā cāpi saṃgrāhyā viśvāsyajanasaṃgrahāt((80)).

---

3.3

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे कन्यासंप्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे बाकोपक्रमा इङिताकारसूचनं तृतीयोऽध्यायः.

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre kanyāsaṃprayuktake tṛtīye'dhikaraṇe bākopakramā iṅitākārasūcanaṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ.

3.4.1

दर्शितेङ्गिताकारां कन्यां उपायतोऽभियुञ्जीत.

darśiteṅgitākārāṃ kanyāṃ upāyato'bhiyuñjīta.

---

3.4.2

द्यूते क्रीडनकेषु च विवदमानः साकारं अस्याः पाणिं अवलम्बेत.

dyūte krīḍanakeṣu ca vivadamānaḥ sākāraṃ asyāḥ pāṇiṃ avalambeta.

---

3.4.3

यथोक्तं च स्पृष्टकादिकम्((८१)) आलिङ्गनविधिं विदध्यात्.

yathoktaṃ ca spṛṣṭakādikam((81)) āliṅganavidhiṃ vidadhyāt.

---

3.4.4

पत्त्रच्छेद्यक्रियायां च स्वाभिप्रायसूचकं मिथुनं अस्या दर्शयेत्.

pattracchedyakriyāyāṃ ca svābhiprāyasūcakaṃ mithunaṃ asyā darśayet.

---

3.4.5

एवं अन्यद्विरलशो((८२)) दर्शयेत्.

evaṃ anyadviralaśo((82)) darśayet.

---

3.4.6

जलक्रीडायां तद्दूरतोऽप्सु निमग्नः समीपं अस्या गत्वा स्पृष्ट्वा चैनां तत्रैवोन्मज्जयेत्.

jalakrīḍāyāṃ taddūrato'psu nimagnaḥ samīpaṃ asyā gatvā spṛṣṭvā caināṃ tatraivonmajjayet.

---

3.4.7

नवपत्त्रिकादिषु च सःविशेषभावनिवेदनम्.

navapattrikādiṣu ca saḥviśeṣabhāvanivedanam.

---

3.4.8

आत्मदुःखस्यानिर्वेदेन कथनम्.

ātmaduḥkhasyānirvedena kathanam.

---

3.4.9

स्वप्नस्य च भावयुक्तस्यान्यापदेशेन.

svapnasya ca bhāvayuktasyānyāpadeśena.

---

3.4.10

प्रेक्षणके स्वजनसमाजे वा समीपोपवेशनम्. तत्रान्यापदिष्टं स्पर्शनम्.

prekṣaṇake svajanasamāje vā samīpopaveśanam. tatrānyāpadiṣṭaṃ sparśanam.

---

3.4.11

अपाश्रयार्थं च चरणेन चरणस्य पीडनम्.

apāśrayārthaṃ ca caraṇena caraṇasya pīḍanam.

---

3.4.12

ततः शनकैरेकैकां अङ्गुलिं अभिस्पृशेत्.

tataḥ śanakairekaikāṃ aṅguliṃ abhispṛśet.

---

3.4.13

पादाङुष्ठेन च नखाग्राणि घट्टयेत्.

pādāṅuṣṭhena ca nakhāgrāṇi ghaṭṭayet.

---

3.4.14

तत्र सिद्धः पदात्पदं अधिकं आकाङ्क्षेत्.

tatra siddhaḥ padātpadaṃ adhikaṃ ākāṅkṣet.

---

3.4.15

क्षान्त्यर्थं च तदेवाभ्यसेत्.

kṣāntyarthaṃ ca tadevābhyaset.

---

3.4.16

पादशौचे पादाङ्गुलिसंदंशेन तदङ्गुलिपीडनम्.

pādaśauce pādāṅgulisaṃdaṃśena tadaṅgulipīḍanam.

---

3.4.17

द्रव्यस्य समर्पणे प्रतिग्रहे वा तद्गतो विकारः.

dravyasya samarpaṇe pratigrahe vā tadgato vikāraḥ.

---

3.4.18

आचमनान्ते चोदकेनासेकः.

ācamanānte codakenāsekaḥ.

---

3.4.19

विजने तमसि च द्वन्द्वं आसीनः क्षान्तिं कुर्वीत. समानदेशशय्यायां च.

vijane tamasi ca dvandvaṃ āsīnaḥ kṣāntiṃ kurvīta. samānadeśaśayyāyāṃ ca.

---

3.4.20

तत्र यथार्थं अनःउद्वेजयतो भावनिवेदनम्.

tatra yathārthaṃ anaḥudvejayato bhāvanivedanam.

---

3.4.21

विविक्ते च किं चिदस्ति कथयितव्यं इत्युक्त्वा निर्वचनं भावं च तत्रोपलक्षयेत्. यथा पारदारिके वक्ष्यामः.

vivikte ca kiṃ cidasti kathayitavyaṃ ityuktvā nirvacanaṃ bhāvaṃ ca tatropalakṣayet. yathā pāradārike vakṣyāmaḥ.

---

3.4.22

विदितभावस्तु व्याधिं अपदिश्यैनां वार्ताग्रहणार्थं स्वं उदवसितं आनयेत्.

viditabhāvastu vyādhiṃ apadiśyaināṃ vārtāgrahaṇārthaṃ svaṃ udavasitaṃ ānayet.

---

3.4.23

आगतायाश्च शिरःपीडने नियोगः. पाणिं अवलम्ब्य चाश्याः साकारं नयनयोर्ललाटे च निदध्यात्.

āgatāyāśca śiraḥpīḍane niyogaḥ. pāṇiṃ avalambya cāśyāḥ sākāraṃ nayanayorlalāṭe ca nidadhyāt.

---

3.4.24

औशाधापदेशार्थं चास्याः कर्म विनिर्दिशेत्.

auśādhāpadeśārthaṃ cāsyāḥ karma vinirdiśet.

---

3.4.25

इदं त्वया कर्तव्यम्. न ह्येतदृते कन्याया अन्येन कार्यं इति गच्छन्तीं पुनरागमनानुबन्धं एनां विसृजेत्.

idaṃ tvayā kartavyam. na hyetadṛte kanyāyā anyena kāryaṃ iti gacchantīṃ punarāgamanānubandhaṃ enāṃ visṛjet.

---

3.4.26

अस्य च योगस्य त्रिरात्रं त्रिसंध्यं च प्रयुक्तिः.

asya ca yogasya trirātraṃ trisaṃdhyaṃ ca prayuktiḥ.

---

3.4.27

अभीक्ष्णदर्शनार्थं आगतायाश्च गोष्ठीं वर्धयेत्.

abhīkṣṇadarśanārthaṃ āgatāyāśca goṣṭhīṃ vardhayet.

---

3.4.28

अन्याभिरपि सह विश्वासनार्थं अधिकं अधिकं चाभियुञ्जीत. न तु वचा निर्वदेत्.

anyābhirapi saha viśvāsanārthaṃ adhikaṃ adhikaṃ cābhiyuñjīta. na tu vacā nirvadet.

---

3.4.29

दूरगतभावोऽपि हि कन्यासु न निर्वेदेन सिध्यातीति घोटकमुखः.

dūragatabhāvo'pi hi kanyāsu na nirvedena sidhyātīti ghoṭakamukhaḥ.

---

3.4.30

यदा तु बहुसिद्धां मन्येत तदैवोपक्रमेत्..३.४.३१ प्रदोषे निशि तमसि च योषितो मन्दसाध्वसाः((८३)) सुःरतव्यवसायिन्यो रागवत्यश्च भवन्ति. न तु पुरुषं प्रत्याचक्षते. तस्मात्तत्कालं प्रयोजयितव्या इति प्रायोवादः.

yadā tu bahusiddhāṃ manyeta tadaivopakramet..3.4.31 pradoṣe niśi tamasi ca yoṣito mandasādhvasāḥ((83)) suḥratavyavasāyinyo rāgavatyaśca bhavanti. na tu puruṣaṃ pratyācakṣate. tasmāttatkālaṃ prayojayitavyā iti prāyovādaḥ.

---

3.4.32

एकपुरुषाभियोगानां त्वःसंभवे गृहीतार्थया धात्रेयिकया सख्या वा तस्यां अन्तरःभूतया तं अर्थं अःनिर्वदन्त्या सहैनां अङ्कं आनाययेत्. ततो यथोक्तं अभियुञ्जीत.

ekapuruṣābhiyogānāṃ tvaḥsaṃbhave gṛhītārthayā dhātreyikayā sakhyā vā tasyāṃ antaraḥbhūtayā taṃ arthaṃ aḥnirvadantyā sahaināṃ aṅkaṃ ānāyayet. tato yathoktaṃ abhiyuñjīta.

---

3.4.33

स्वां वा परिचारिकां आदावेव सखीत्वेनास्याः प्रणिदध्यात्.

svāṃ vā paricārikāṃ ādāveva sakhītvenāsyāḥ praṇidadhyāt.

---

3.4.34

यज्ञे विवाहे यात्रायां उत्सवे व्यसने प्रेक्षणकव्यापृते((८४)) जने तत्र तत्र च दृष्टेङ्गिताकारां परीक्षितभावां एकाकिनीं उपक्रमेत.

yajñe vivāhe yātrāyāṃ utsave vyasane prekṣaṇakavyāpṛte((84)) jane tatra tatra ca dṛṣṭeṅgitākārāṃ parīkṣitabhāvāṃ ekākinīṃ upakrameta.

---

3.4.35

न हि दृष्टभावा योषितो देशे काले च प्रयुज्यमाना((८५)) व्यावर्तन्त इति वात्स्यायनः.

na hi dṛṣṭabhāvā yoṣito deśe kāle ca prayujyamānā((85)) vyāvartanta iti vātsyāyanaḥ.

---

29

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

3.4.36

मन्दापदेशा((८७)) गुणवत्यपि कन्या धनहीना कुलीनापि समानैरःयाच्यमाना मातापितृवियुक्ता वा ज्ञातिकुलवर्तिनी वा प्राप्तयौवना पाणिग्रहणं स्वयं अभीप्सेत.

mandāpadeśā((87)) guṇavatyapi kanyā dhanahīnā kulīnāpi samānairaḥyācyamānā mātāpitṛviyuktā vā jñātikulavartinī vā prāptayauvanā pāṇigrahaṇaṃ svayaṃ abhīpseta.

---

3.4.37

सा तु गुणवन्तं शक्तं सुःदर्शनं बालप्रीत्याभियोजयेत्.

sā tu guṇavantaṃ śaktaṃ suḥdarśanaṃ bālaprītyābhiyojayet.

---

3.4.38

यं वा मन्येत मातापित्रोरःसमीक्षया स्वयं अप्ययं इन्द्रियदौर्बल्यान्मयि प्रवर्तिष्यत इति प्रियहितोपचारैरभीक्ष्णसंदर्शनेन च तं आवर्जयेत्.

yaṃ vā manyeta mātāpitroraḥsamīkṣayā svayaṃ apyayaṃ indriyadaurbalyānmayi pravartiṣyata iti priyahitopacārairabhīkṣṇasaṃdarśanena ca taṃ āvarjayet.

---

3.4.39

माता चैनां सखीभिर्धात्रेयिकाभिश्च सह तदभिमुखीं कुर्यात्.

mātā caināṃ sakhībhirdhātreyikābhiśca saha tadabhimukhīṃ kuryāt.

---

3.4.40

पुष्पगन्धताम्बूलहस्ताया विःजने विःकाले च तदुपस्थानम्. कलाकौशलप्रकाशने वा संवाहने शिरसः पीडने चौचित्यदर्शनम्. प्रयोज्यस्य सात्म्ययुक्ताः कथायोगाः बालायां उपक्रमेषु यथोक्तं आचरेत्((८८)).

puṣpagandhatāmbūlahastāyā viḥjane viḥkāle ca tadupasthānam. kalākauśalaprakāśane vā saṃvāhane śirasaḥ pīḍane caucityadarśanam. prayojyasya sātmyayuktāḥ kathāyogāḥ bālāyāṃ upakrameṣu yathoktaṃ ācaret((88)).

---

3.4.41

न चैवान्तरापि((८९)) पुरुषं स्वयं अभियुञ्जीत. स्वयं अभियोगिनी हि युवतिः सौभाग्यं जहातीत्याचार्याः.

na caivāntarāpi((89)) puruṣaṃ svayaṃ abhiyuñjīta. svayaṃ abhiyoginī hi yuvatiḥ saubhāgyaṃ jahātītyācāryāḥ.

---

3.4.42

तत्प्रयुक्तानां त्वभियोगानां आनुलोम्येन ग्रहणम्.

tatprayuktānāṃ tvabhiyogānāṃ ānulomyena grahaṇam.

---

3.4.43

परिष्वक्ता((९०)) च न विकृतिं भजेत्. श्लक्ष्णम्((९१)) आकारं अःजानतीव प्रतिगृहीयात्. वदनग्रहणे बलात्कारः.

pariṣvaktā((90)) ca na vikṛtiṃ bhajet. ślakṣṇam((91)) ākāraṃ aḥjānatīva pratigṛhīyāt. vadanagrahaṇe balātkāraḥ.

---

3.4.44

रतिभावनां अभ्यर्थ्यमानायाः कृच्छ्राद्गुह्यसंस्पर्शनम्.

ratibhāvanāṃ abhyarthyamānāyāḥ kṛcchrādguhyasaṃsparśanam.

---

3.4.45

अभ्यर्थितापि नातिविवृता स्वयं स्यात्. अन्यत्राःनिश्चयकालात्((९२)).

abhyarthitāpi nātivivṛtā svayaṃ syāt. anyatrāḥniścayakālāt((92)).

---

3.4.46

यदा तु मन्येतानुरक्तो मयि न व्यावर्तयिष्यत इति तदैवैनं अभियुञ्जानं बालभाव मोक्षाय त्वरेत्.

yadā tu manyetānurakto mayi na vyāvartayiṣyata iti tadaivainaṃ abhiyuñjānaṃ bālabhāva mokṣāya tvaret.

---

3.4.47

विमुक्तकन्याभावा च विश्वास्येषु प्रकाशयेत्.

vimuktakanyābhāvā ca viśvāsyeṣu prakāśayet.

---

3.4.47

चिति प्रयोज्यस्योपावर्तनम्((९३)).

citi prayojyasyopāvartanam((93)).

---

30

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

3.4.48

भवन्ति चात्र श्लोकाः.

bhavanti cātra ślokāḥ.

---

3.4.48

व्कन्याभियुज्यमाना तु यं मन्येताश्रयं सुखम्. अनुकूलं च वश्यं च तस्य कुर्यात्परिग्रहम्..

vkanyābhiyujyamānā tu yaṃ manyetāśrayaṃ sukham. anukūlaṃ ca vaśyaṃ ca tasya kuryātparigraham..

---

3.4.49

वनःअपेक्ष्य गुणान्यत्र रूपं औचित्यं एव च. कुर्वीत धनलोभेन पतिं सापत्नकेष्वपि..

vanaḥapekṣya guṇānyatra rūpaṃ aucityaṃ eva ca. kurvīta dhanalobhena patiṃ sāpatnakeṣvapi..

---

3.4.50

व्तत्र युक्तगुणं वश्यं शक्तं बलवदर्थिनम्. उपायैरभियुञ्जानं कन्या न प्रतिलोभयेत्..

vtatra yuktaguṇaṃ vaśyaṃ śaktaṃ balavadarthinam. upāyairabhiyuñjānaṃ kanyā na pratilobhayet..

---

3.4.51

व्वरं वश्यो दरिद्रोऽपि निरःगुणोऽप्यात्मधारणः. गुणैर्युक्तोऽपि न त्वेवं बहुसाधारणः..

vvaraṃ vaśyo daridro'pi niraḥguṇo'pyātmadhāraṇaḥ. guṇairyukto'pi na tvevaṃ bahusādhāraṇaḥ..

---

3.4.52

व्प्रायेण धनिनां दारा बहवो निरःअवग्रहाः. बाह्ये सत्युपभोगेऽपि निर्विस्रम्भा बहिःसुखाः..

vprāyeṇa dhanināṃ dārā bahavo niraḥavagrahāḥ. bāhye satyupabhoge'pi nirvisrambhā bahiḥsukhāḥ..

---

3.4.53

व्नीचो यस्त्वभियुञ्जीत पुरुषः पलितोऽपि वा. विःदेशगतिशीलश्च न स संयोगं अर्हति..

vnīco yastvabhiyuñjīta puruṣaḥ palito'pi vā. viḥdeśagatiśīlaśca na sa saṃyogaṃ arhati..

---

3.4.54

व्यदृच्छयाभियुक्तो यो दम्भद्यूताधिकोऽपि. सःपत्नीकश्च सापत्यो न स संयोगं अर्हति..

vyadṛcchayābhiyukto yo dambhadyūtādhiko'pi. saḥpatnīkaśca sāpatyo na sa saṃyogaṃ arhati..

---

3.4.55

व्गुणसाम्येऽभियोक्तॄणां एको वरयिता वरः. तत्राभियोक्तरि श्रैष्ठ्यं अनुरागात्मको हि सः((९४))..

vguṇasāmye'bhiyoktṝṇāṃ eko varayitā varaḥ. tatrābhiyoktari śraiṣṭhyaṃ anurāgātmako hi saḥ((94))..

---

3.4

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे कन्यासंप्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे एकपुरुषाभियोगा अभियोगतश्च कन्यायाः प्रतिपत्तिश्चतुर्थोऽध्यायः.

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre kanyāsaṃprayuktake tṛtīye'dhikaraṇe ekapuruṣābhiyogā abhiyogataśca kanyāyāḥ pratipattiścaturtho'dhyāyaḥ.

3.5.1

प्राचुर्येण((९५)) कन्याया विविक्तदर्शनस्यालाभे धात्रेयिकां प्रियहिताभ्यां उपगृह्योपसर्पेत्.

prācuryeṇa((95)) kanyāyā viviktadarśanasyālābhe dhātreyikāṃ priyahitābhyāṃ upagṛhyopasarpet.

---

3.5.2

सा चैनां अःविदिता नाम नायकस्य भूत्वा तद्गुणैरनुरञ्जयेत्. तस्याश्च रुच्यान्नायकगुणान्भूयिष्ठं उपवर्णयेत्.

sā caināṃ aḥviditā nāma nāyakasya bhūtvā tadguṇairanurañjayet. tasyāśca rucyānnāyakaguṇānbhūyiṣṭhaṃ upavarṇayet.

---

3.5.3

अन्येषां वरयितॄणां दोषानभिप्रायविरुद्धान्प्रतिपादयेत्..

anyeṣāṃ varayitṝṇāṃ doṣānabhiprāyaviruddhānpratipādayet..

---

3.5.4

मातापित्रोश्च गुणानःअभिज्ञतां लुब्धतां च चपलतां च बान्धवानाम्.

mātāpitrośca guṇānaḥabhijñatāṃ lubdhatāṃ ca capalatāṃ ca bāndhavānām.

---

3.5.5

याश्चान्या अपि समानजातीयाः कन्याः शकुन्तलाद्याः स्वबुद्ध्या भर्तारं प्राप्य संप्रयुक्ता मोदन्ते स्म((९६)) ताश्चास्या निदर्शयेत्.

yāścānyā api samānajātīyāḥ kanyāḥ śakuntalādyāḥ svabuddhyā bhartāraṃ prāpya saṃprayuktā modante sma((96)) tāścāsyā nidarśayet.

---

3.5.6

महाकुलेषु सापत्नकैर्बाध्यमाना विद्विष्टाः दुःखिताः परित्यक्ताश्च दृश्यन्ते.

mahākuleṣu sāpatnakairbādhyamānā vidviṣṭāḥ duḥkhitāḥ parityaktāśca dṛśyante.

---

3.5.7

आयतिं चास्य वर्णयेत्.

āyatiṃ cāsya varṇayet.

---

3.5.8

सुखं अनःउपहतं एकचारितायां नायकानुरागं च वर्णयेत्.

sukhaṃ anaḥupahataṃ ekacāritāyāṃ nāyakānurāgaṃ ca varṇayet.

---

3.5.9

सःमनोरथायाश्चास्या अपायं साध्वसं व्रीडां च हेतुभिरवच्छिन्द्यात्.

saḥmanorathāyāścāsyā apāyaṃ sādhvasaṃ vrīḍāṃ ca hetubhiravacchindyāt.

---

3.5.10

दूतीकल्पं च सकलं आचरेत्((९७)).

dūtīkalpaṃ ca sakalaṃ ācaret((97)).

---

3.5.11

त्वां अःजानतीं इव नायको बलाद्ग्रहीष्यतीति तथा सुःपरिगृहीतं स्यादिति योजयेत्.

tvāṃ aḥjānatīṃ iva nāyako balādgrahīṣyatīti tathā suḥparigṛhītaṃ syāditi yojayet.

---

3.5.12

प्रतिपन्नां अभिप्रेतावकाशवर्तिनीं नायकः श्रोत्रियागारादग्निं आनय्य कुशानास्तीर्य यथास्मृति हुत्वा च त्रिः परिक्रमेत्.

pratipannāṃ abhipretāvakāśavartinīṃ nāyakaḥ śrotriyāgārādagniṃ ānayya kuśānāstīrya yathāsmṛti hutvā ca triḥ parikramet.

---

3.5.13

ततो मातरि पितरि च प्रकाशयेत्.

tato mātari pitari ca prakāśayet.

---

3.5.14

अग्निसाक्षिका हि विवाहा न निवर्तन्त इत्याचार्यसमयः.

agnisākṣikā hi vivāhā na nivartanta ityācāryasamayaḥ.

---

3.5.15

दूषयित्वा चैनां शनैः स्वजने प्रकाशयेत्.

dūṣayitvā caināṃ śanaiḥ svajane prakāśayet.

---

3.5.16

तद्बान्धवाश्च यथा कुलस्याघं परिहरन्तो दण्डभयाच्((९८)) च तस्मा एवैनां दद्युस्तथा योजयेत्.

tadbāndhavāśca yathā kulasyāghaṃ pariharanto daṇḍabhayāc((98)) ca tasmā evaināṃ dadyustathā yojayet.

---

3.5.17

अनःअन्तरं च प्रीत्युपग्रहेण रागेण तद्बान्धवान्प्रीणयेद्((९९)) इति.

anaḥantaraṃ ca prītyupagraheṇa rāgeṇa tadbāndhavānprīṇayed((99)) iti.

---

3.5.18

गान्धर्वेण विवाहेन वा चेष्टेत.

gāndharveṇa vivāhena vā ceṣṭeta.

---

3.5.19

अःप्रतिपद्यमानायां अन्तश्चारिणीं अन्यां कुलप्रमदां पूर्व संसृष्टां प्रीयमाणां चोपगृह्य तया सह विषह्यं अवकाशं एनां अन्यकार्यापदेशेनानाययेत्.

aḥpratipadyamānāyāṃ antaścāriṇīṃ anyāṃ kulapramadāṃ pūrva saṃsṛṣṭāṃ prīyamāṇāṃ copagṛhya tayā saha viṣahyaṃ avakāśaṃ enāṃ anyakāryāpadeśenānāyayet.

---

3.5.20

ततः श्रोत्रियागारादग्निं इति समानं पूर्वेण((१००)).

tataḥ śrotriyāgārādagniṃ iti samānaṃ pūrveṇa((100)).

---

3.5.21

आसन्ने च विवाहे मातरं अस्यास्तदभिमतदोषैरनुशयं((१०१)) ग्राहयेत्.

āsanne ca vivāhe mātaraṃ asyāstadabhimatadoṣairanuśayaṃ((101)) grāhayet.

---

3.5.22

ततस्तदनुमतेन प्रातिवेश्याभावने((१०२)) निशि नायकं आनाय्य श्रोत्रियागारादग्निं इति सम्~आनं पूर्वेण.

tatastadanumatena prātiveśyābhāvane((102)) niśi nāyakaṃ ānāyya śrotriyāgārādagniṃ iti sam~ānaṃ pūrveṇa.

---

3.5.23

भ्रातरं अस्या वा समानवयसं वेश्यासु परस्त्रीषु वा प्रसक्तं अःसुकरेण साहाय्यदानेन प्रियोपग्रहश्च सुःदीर्घकालं अनुरञ्जयेत्. अन्ते च स्वाभिप्रायं ग्राहयेत्.

bhrātaraṃ asyā vā samānavayasaṃ veśyāsu parastrīṣu vā prasaktaṃ aḥsukareṇa sāhāyyadānena priyopagrahaśca suḥdīrghakālaṃ anurañjayet. ante ca svābhiprāyaṃ grāhayet.

---

3.5.24

प्रायेण हि युवानः समानशीलव्यसनवयसां वयस्यानां अर्थे जीवितं अपि त्यजन्ति. ततस्तेनैवान्यकार्यात्तां आनाययेत्. विषह्यं सावकाशम्((१०३)) इति समानं पूर्वेण.

prāyeṇa hi yuvānaḥ samānaśīlavyasanavayasāṃ vayasyānāṃ arthe jīvitaṃ api tyajanti. tatastenaivānyakāryāttāṃ ānāyayet. viṣahyaṃ sāvakāśam((103)) iti samānaṃ pūrveṇa.

---

3.5.25

अष्टमीचन्द्रिकादिषु च धात्रेयिका मदनीयं एनां पाययित्वा किं चिदात्मनः कार्यं उद्दिश्य नायकस्य विषह्यं देशं आनयेत्. तत्रैनां मदात्संज्ञां अःप्रतिपद्यमानां दूषयित्वेति समानं पूर्वेण.

aṣṭamīcandrikādiṣu ca dhātreyikā madanīyaṃ enāṃ pāyayitvā kiṃ cidātmanaḥ kāryaṃ uddiśya nāyakasya viṣahyaṃ deśaṃ ānayet. tatraināṃ madātsaṃjñāṃ aḥpratipadyamānāṃ dūṣayitveti samānaṃ pūrveṇa.

---

3.5.26

सुप्तां चैकचारिणीं धात्रेयिकां वारयित्वा संज्ञां अःप्रतिपद्यमानां दूषयित्वेति समानं पूर्वेण((१०४)).

suptāṃ caikacāriṇīṃ dhātreyikāṃ vārayitvā saṃjñāṃ aḥpratipadyamānāṃ dūṣayitveti samānaṃ pūrveṇa((104)).

---

3.5.27

ग्रामान्तरं उद्यानं वा गच्छन्तीं विदित्वा सुःसंभृतसहायो नायकस्तदा रक्षिणो वित्रास्य हत्वा वा कन्यां अपहरेत्((१०५)).

grāmāntaraṃ udyānaṃ vā gacchantīṃ viditvā suḥsaṃbhṛtasahāyo nāyakastadā rakṣiṇo vitrāsya hatvā vā kanyāṃ apaharet((105)).

---

3.5.27

चिति विवाहयोगाः.

citi vivāhayogāḥ.

---

3.5.28

व्पूर्वः पूर्वः प्रधानं स्याद्विवाहो धर्मतः स्थितेः. पूर्वाभावे ततः कार्यो यो य उत्तर उत्तरः..

vpūrvaḥ pūrvaḥ pradhānaṃ syādvivāho dharmataḥ sthiteḥ. pūrvābhāve tataḥ kāryo yo ya uttara uttaraḥ..

---

3.5.29

व्व्यूढानां हि विवाहानां अनुरागः फलं यतः. मध्यमोऽपि हि सद्योगो गान्धर्वस्तेन पूजितः..

vvyūḍhānāṃ hi vivāhānāṃ anurāgaḥ phalaṃ yataḥ. madhyamo'pi hi sadyogo gāndharvastena pūjitaḥ..

---

3.5.30

व्सुखत्वादःबहुक्लेशादपि चावरणादिह. अनुरागात्मकत्वाच्च गान्धर्वः प्रवरो मतः((१०६))..

vsukhatvādaḥbahukleśādapi cāvaraṇādiha. anurāgātmakatvācca gāndharvaḥ pravaro mataḥ((106))..

---

3.5

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे कन्यासंप्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे विवाहयोगाः पञ्चमोऽध्यायः..लिव्रे ४ भार्याधिकारिकं चतुर्थं अधिकरणम्.

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre kanyāsaṃprayuktake tṛtīye'dhikaraṇe vivāhayogāḥ pañcamo'dhyāyaḥ..livre 4 bhāryādhikārikaṃ caturthaṃ adhikaraṇam.

4.1.1

भार्यैकचरिणी गूढविश्रम्भा((१०७)) देववत्पतिं आनुकुल्येन वर्तेत.

bhāryaikacariṇī gūḍhaviśrambhā((107)) devavatpatiṃ ānukulyena varteta.

---

4.1.2

तन्मतेन कुटुम्बचिन्तां आत्मनि संनिवेशयेत्.

tanmatena kuṭumbacintāṃ ātmani saṃniveśayet.

---

4.1.3

वेश्म च शुचि सुःसंमृष्टस्थानं विरचितविविधकुसुमं श्लक्ष्णभूमितलं हृद्यदर्शनं((१०८)) त्रिषवणाचरितबलिकर्म पूजितदेवतायतनं कुर्यात्.

veśma ca śuci suḥsaṃmṛṣṭasthānaṃ viracitavividhakusumaṃ ślakṣṇabhūmitalaṃ hṛdyadarśanaṃ((108)) triṣavaṇācaritabalikarma pūjitadevatāyatanaṃ kuryāt.

---

4.1.4

न ह्यतोऽन्यद्गृहस्थानां चित्तग्राहकं अस्तीति गोनर्दीयः.

na hyato'nyadgṛhasthānāṃ cittagrāhakaṃ astīti gonardīyaḥ.

---

4.1.5

गुरुषु भृत्यवर्गेषु नायकभगिनीषु((१०९)) तत्पतिषु च यथार्हं प्रतिपत्तिः((११०)).

guruṣu bhṛtyavargeṣu nāyakabhaginīṣu((109)) tatpatiṣu ca yathārhaṃ pratipattiḥ((110)).

---

4.1.6

परिपूतेषु च हरितशाकवप्रानिक्षुस्तम्बाञ् जीरकसर्षपाजमोदशतपुष्पातमालगुल्मांश्च कारयेत्((१११)).

paripūteṣu ca haritaśākavaprānikṣustambāñ jīrakasarṣapājamodaśatapuṣpātamālagulmāṃśca kārayet((111)).

---

4.1.7

कुब्जकामलकमल्लिकाजातीकुरण्टकनवमालिकातगरनन्द्यावर्तजपागुल्मानन्यांश्च बहुपुष्पान्बालकोशीरकपातालिकांश्च वृक्षवाटिकायां च स्थण्डिलाणि मनोज्ञानि कारयेत्((११२)).

kubjakāmalakamallikājātīkuraṇṭakanavamālikātagaranandyāvartajapāgulmānanyāṃśca bahupuṣpānbālakośīrakapātālikāṃśca vṛkṣavāṭikāyāṃ ca sthaṇḍilāṇi manojñāni kārayet((112)).

---

4.1.8

मध्ये कूपं वापीं दीर्घिकां वा खानयेत्.

madhye kūpaṃ vāpīṃ dīrghikāṃ vā khānayet.

---

4.1.9

भिक्षुकीश्रमाणाक्षपणाकुलटाकुहकेक्षणिकामूलकारिकाभिर्न संसृज्येत.

bhikṣukīśramāṇākṣapaṇākulaṭākuhakekṣaṇikāmūlakārikābhirna saṃsṛjyeta.

---

4.1.10

भोजने च रुचितं इदं अस्मै द्वेष्यं इदं पथ्यं इदं अःपथ्यं इदं इति च विन्द्यात्.

bhojane ca rucitaṃ idaṃ asmai dveṣyaṃ idaṃ pathyaṃ idaṃ aḥpathyaṃ idaṃ iti ca vindyāt.

---

4.1.11

स्वरं बहिरुपश्रुत्य भवनं आगच्छतः किं कृत्यं इति ब्रुवती सज्जा((११३)) भवनमध्ये तिष्ठेत्.

svaraṃ bahirupaśrutya bhavanaṃ āgacchataḥ kiṃ kṛtyaṃ iti bruvatī sajjā((113)) bhavanamadhye tiṣṭhet.

---

4.1.12

परिचारिकं अपनुद्य स्वयं पादौ प्रक्षालयेत्.

paricārikaṃ apanudya svayaṃ pādau prakṣālayet.

---

4.1.13

नायकस्य च न विमुक्तभूषणं विजने संदर्शने तिष्ठेत्.

nāyakasya ca na vimuktabhūṣaṇaṃ vijane saṃdarśane tiṣṭhet.

---

4.1.14

अतिःव्ययं अःसद्व्ययं वा कुर्वाणं रहसि बोधयेत्.

atiḥvyayaṃ aḥsadvyayaṃ vā kurvāṇaṃ rahasi bodhayet.

---

4.1.15

आवाहे विवाहे यज्ञे गमनं सखीभिः सह गोष्ठीं देवताभिगमनं इत्यनुज्ञाता कुर्यात्.

āvāhe vivāhe yajñe gamanaṃ sakhībhiḥ saha goṣṭhīṃ devatābhigamanaṃ ityanujñātā kuryāt.

---

4.1.16

सर्वक्रीडासु च तदानुलोम्येन प्रवृत्तिः.

sarvakrīḍāsu ca tadānulomyena pravṛttiḥ.

---

4.1.17

पश्चात्संवेशनं पूर्वं उत्थानं अनःअवबोधनं च सुप्तस्य.

paścātsaṃveśanaṃ pūrvaṃ utthānaṃ anaḥavabodhanaṃ ca suptasya.

---

4.1.18

महानसं च सुःगुप्तं स्याद्दर्शनीयं च.

mahānasaṃ ca suḥguptaṃ syāddarśanīyaṃ ca.

---

4.1.19

नायकापचारेषु किं चित्कलुषिता नात्यःअर्थं निर्वदेत्.

nāyakāpacāreṣu kiṃ citkaluṣitā nātyaḥarthaṃ nirvadet.

---

4.1.20

साधिक्षेपवचनं त्वेनं मित्रजनमध्यस्थं एकाकिनं वाप्युपालभेत. न च मूलकारिका स्यात्.

sādhikṣepavacanaṃ tvenaṃ mitrajanamadhyasthaṃ ekākinaṃ vāpyupālabheta. na ca mūlakārikā syāt.

---

4.1.21

न ह्यतोऽन्यदःप्रत्ययकारणं अस्तीति गोनर्दीयः.

na hyato'nyadaḥpratyayakāraṇaṃ astīti gonardīyaḥ.

---

4.1.22

दुरःव्याहृतं दुरःनिरीक्षितं अन्यतो मन्त्रणं द्वारदेशावस्थानं निरीक्षणं वा निष्कुटेषु((११४)) मन्त्रणं विविक्तेषु चिरं अवस्थानं इति वर्जयेत्.

duraḥvyāhṛtaṃ duraḥnirīkṣitaṃ anyato mantraṇaṃ dvāradeśāvasthānaṃ nirīkṣaṇaṃ vā niṣkuṭeṣu((114)) mantraṇaṃ vivikteṣu ciraṃ avasthānaṃ iti varjayet.

---

4.1.23

स्वेददन्तपङ्कदुरःगन्धांश्च बुध्येतेति विरागकारणम्.

svedadantapaṅkaduraḥgandhāṃśca budhyeteti virāgakāraṇam.

---

4.1.24

बहुभूषणं विविधकुसुमानुलेपनं विविधाङ्गरागसमुज्ज्वलं वास इत्याभिगामिको वेषः.

bahubhūṣaṇaṃ vividhakusumānulepanaṃ vividhāṅgarāgasamujjvalaṃ vāsa ityābhigāmiko veṣaḥ.

---

4.1.25

प्रतनुश्लक्ष्णाल्पदुकूलता परिमितं आभरणं सुःगन्धिता नात्यःउल्वणम्((११५)) अनुलेपनम्. तथा शुक्लान्यन्यानि पुष्पाणीति वैहारिको वेषः.

pratanuślakṣṇālpadukūlatā parimitaṃ ābharaṇaṃ suḥgandhitā nātyaḥulvaṇam((115)) anulepanam. tathā śuklānyanyāni puṣpāṇīti vaihāriko veṣaḥ.

---

4.1.26

नायकस्य व्रतं उपवासं च स्वयं अपि करणेनानुवर्तेत. वारितायां च नाहं अत्र निर्बन्धनीयेति तद्वचसो निवर्तनम्.

nāyakasya vrataṃ upavāsaṃ ca svayaṃ api karaṇenānuvarteta. vāritāyāṃ ca nāhaṃ atra nirbandhanīyeti tadvacaso nivartanam.

---

4.1.27

मृद्विदलकाष्ठचर्मलोहभाण्डानां च काले समःअर्घग्रहणम्((११६)).

mṛdvidalakāṣṭhacarmalohabhāṇḍānāṃ ca kāle samaḥarghagrahaṇam((116)).

---

4.1.28

तथा लवणस्नेहयोश्च गन्धद्रव्यकटुकभाण्डौषधानां च दुरःलभानां भवनेषु प्रच्छन्नं निधानम्.

tathā lavaṇasnehayośca gandhadravyakaṭukabhāṇḍauṣadhānāṃ ca duraḥlabhānāṃ bhavaneṣu pracchannaṃ nidhānam.

---

4.1.29

मूलकालुकपालङ्कीदमनकाम्रातकैर्वारुकत्रपुसवार्ताककूष्माण्डालाबुसूरणशुकनासा स्वयम्गुप्तातिलपर्णिकाग्निमन्थलशुनपलाण्डुप्रभृतीनां सर्वौषधीनां च बीजग्रहणं काले वापश्च.

mūlakālukapālaṅkīdamanakāmrātakairvārukatrapusavārtākakūṣmāṇḍālābusūraṇaśukanāsā svayamguptātilaparṇikāgnimanthalaśunapalāṇḍuprabhṛtīnāṃ sarvauṣadhīnāṃ ca bījagrahaṇaṃ kāle vāpaśca.

---

4.1.30

स्वस्य च सारस्य परेभ्यो नाख्यानं भर्तृमन्त्रितस्य च.

svasya ca sārasya parebhyo nākhyānaṃ bhartṛmantritasya ca.

---

4.1.31

समानाश्च स्त्रियः कौशलेनोज्ज्वलतया पाकेन मानेन तथोपचारैरतिशयीत.

samānāśca striyaḥ kauśalenojjvalatayā pākena mānena tathopacārairatiśayīta.

---

4.1.32

सांवत्सरिकं आयं संख्याय तदनुरूपं व्ययं कुर्यात्.

sāṃvatsarikaṃ āyaṃ saṃkhyāya tadanurūpaṃ vyayaṃ kuryāt.

---

4.1.33

भोजनावशिष्टाद्गोरसाद्घृतकरणं तथा तेलगुडयोः. कर्पासस्य च सूत्रकर्तनं सूत्रस्य वानम्. शिक्यरज्जुपाशवल्कलसंग्रहणम्. कुट्टनकण्डनावेक्षणम्. आमचामण्डतुषकखकुट्यङ्गाराणां उपयोजनम्. भृत्यवेतन भरणज्ञानम्. कृषिपशुपालनचिन्तावाहनविधानयोगाः. मेषकुक्कुटलावक शुकशारिकापरभृतमयूरवानरमृगाणां अवेक्षणम्. दैवसिकायव्ययपिण्डी करणं इति च विद्यात्.

bhojanāvaśiṣṭādgorasādghṛtakaraṇaṃ tathā telaguḍayoḥ. karpāsasya ca sūtrakartanaṃ sūtrasya vānam. śikyarajjupāśavalkalasaṃgrahaṇam. kuṭṭanakaṇḍanāvekṣaṇam. āmacāmaṇḍatuṣakakhakuṭyaṅgārāṇāṃ upayojanam. bhṛtyavetana bharaṇajñānam. kṛṣipaśupālanacintāvāhanavidhānayogāḥ. meṣakukkuṭalāvaka śukaśārikāparabhṛtamayūravānaramṛgāṇāṃ avekṣaṇam. daivasikāyavyayapiṇḍī karaṇaṃ iti ca vidyāt.

---

4.1.34

तज्जघन्यानां च जीर्णवाससां संचयस्तैर्विविधरागैः शुद्धैर्वा कृतकर्मणां परिचारकाणां अनुग्रहो मानार्थेषु च दानं अन्यत्र वोपयोगः..४.१.३५ सुराकुम्भीनां आसवकुम्भीनां च स्थापनं तदुपयोगः क्रयविक्रयावायव्यायावेक्षणम्.

tajjaghanyānāṃ ca jīrṇavāsasāṃ saṃcayastairvividharāgaiḥ śuddhairvā kṛtakarmaṇāṃ paricārakāṇāṃ anugraho mānārtheṣu ca dānaṃ anyatra vopayogaḥ..4.1.35 surākumbhīnāṃ āsavakumbhīnāṃ ca sthāpanaṃ tadupayogaḥ krayavikrayāvāyavyāyāvekṣaṇam.

---

4.1.36

नायकमित्राणां च स्रगनुलेपनताम्बूलदानैः पूजनं न्यायतः.

nāyakamitrāṇāṃ ca sraganulepanatāmbūladānaiḥ pūjanaṃ nyāyataḥ.

---

4.1.37

श्वश्रूस्वशुरपरिचर्या तत्पारतन्त्र्यं अनःउत्तरवादिता परिमिताःप्रचण्डालापकरणं अनःउच्चैर्हासः तत्प्रियाःप्रियेषु स्वप्रियाःप्रियेष्विव वृत्तिः.

śvaśrūsvaśuraparicaryā tatpāratantryaṃ anaḥuttaravāditā parimitāḥpracaṇḍālāpakaraṇaṃ anaḥuccairhāsaḥ tatpriyāḥpriyeṣu svapriyāḥpriyeṣviva vṛttiḥ.

---

4.1.38

भोगेष्वनःउत्सेकः.

bhogeṣvanaḥutsekaḥ.

---

4.1.39

परिजने दाक्षिण्यम्.

parijane dākṣiṇyam.

---

4.1.40

नायकस्याःनिवेद्य न कस्मै चिद्दानम्.

nāyakasyāḥnivedya na kasmai ciddānam.

---

4.1.41

स्वकर्मसु भृत्यजननियमनं उत्सवेषु चास्य पूजनम्.

svakarmasu bhṛtyajananiyamanaṃ utsaveṣu cāsya pūjanam.

---

4.1.41

चित्येकचारिणीवृत्तम्((११७)).

cityekacāriṇīvṛttam((117)).

---

4.1.42

सेच्तिओन्(प्रकरण)३३ [प्रवासचर्य्याप्रकरणम्] प्रवासे मङ्गलमात्राभरणा देवतोपवासपरा वार्तायां स्थिता गृहानवेक्षेत.

section(prakaraṇa)33 [pravāsacaryyāprakaraṇam] pravāse maṅgalamātrābharaṇā devatopavāsaparā vārtāyāṃ sthitā gṛhānavekṣeta.

---

4.1.43

शय्या च गुरुजनमूले. तदभिमता कार्यनिष्पत्तिः. नायकाभिमतानां चार्थानां अर्जने प्रतिसंस्कारे च यत्नः.

śayyā ca gurujanamūle. tadabhimatā kāryaniṣpattiḥ. nāyakābhimatānāṃ cārthānāṃ arjane pratisaṃskāre ca yatnaḥ.

---

4.1.44

नित्यनैमित्तिकेषु कर्मसूचितो व्ययः. तदारब्धानां च कर्मणां समापने मतिः.

nityanaimittikeṣu karmasūcito vyayaḥ. tadārabdhānāṃ ca karmaṇāṃ samāpane matiḥ.

---

4.1.45

ज्ञातिकुलस्यानःअभिगमनं अन्यत्र व्यसनोत्सवाभ्याम्((११८)). तत्रापि नायकपरिजनाधिष्ठिताया नातिकालं अवस्थानं अःपरिवर्तितप्रवासवेषता च.

jñātikulasyānaḥabhigamanaṃ anyatra vyasanotsavābhyām((118)). tatrāpi nāyakaparijanādhiṣṭhitāyā nātikālaṃ avasthānaṃ aḥparivartitapravāsaveṣatā ca.

---

4.1.46

गुरुजनानुज्ञातानां करणं उपवासानाम्. परिचारकैः शुचिभिराज्ञाधिष्ठितैरनुमतेन क्रयविक्रयकर्मणा सारस्यापूरणं तनूकरणं च शक्त्या व्ययानाम्.

gurujanānujñātānāṃ karaṇaṃ upavāsānām. paricārakaiḥ śucibhirājñādhiṣṭhitairanumatena krayavikrayakarmaṇā sārasyāpūraṇaṃ tanūkaraṇaṃ ca śaktyā vyayānām.

---

4.1.47

आगते च प्रकृतिस्थाया एव प्रथमतो दर्शनं दैवतपूजनं उपहाराणां चाहरणम्.

āgate ca prakṛtisthāyā eva prathamato darśanaṃ daivatapūjanaṃ upahārāṇāṃ cāharaṇam.

---

4.1.47

चिति प्रवासचर्या((११९)).

citi pravāsacaryā((119)).

---

4.1.48

भवतश्चात्र श्लोकौ.

bhavataścātra ślokau.

---

4.1.48

व्सद्वृत्तम्((१२०)) अनुवर्तेत नायकस्य हितैषिणी. कुलयोषा पुनर्भूर्वा वेश्या वाप्येकचारिणी.. धर्मं अर्थं तथा कामं लभन्ते स्थानं एव च. निःःसपत्नं च भर्तारं नार्यः सद्वृत्तं आश्रिताः..

vsadvṛttam((120)) anuvarteta nāyakasya hitaiṣiṇī. kulayoṣā punarbhūrvā veśyā vāpyekacāriṇī.. dharmaṃ arthaṃ tathā kāmaṃ labhante sthānaṃ eva ca. niḥḥsapatnaṃ ca bhartāraṃ nāryaḥ sadvṛttaṃ āśritāḥ..

---

4.1

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे भार्याधिकारिके चतुर्थेऽधिकरणे एकचारिणीवृत्तं प्रवासचार्या च प्रथमोऽध्यायः.

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre bhāryādhikārike caturthe'dhikaraṇe ekacāriṇīvṛttaṃ pravāsacāryā ca prathamo'dhyāyaḥ.

4.2.1

जाड्यदौःशील्यदौर्भाग्येभ्यः प्रजानःउत्पत्तेराभीक्ष्ण्येन दारिकोत्पत्तेर्नायकचापलाद्वा सपत्न्यधिवेदनम्.

jāḍyadauḥśīlyadaurbhāgyebhyaḥ prajānaḥutpatterābhīkṣṇyena dārikotpatternāyakacāpalādvā sapatnyadhivedanam.

---

4.2.2

तदादित एव भक्तिशीलवैदग्ध्यख्यापनेन परिजिहीर्षेत्. प्रजाःनुत्पत्तौ च स्वयं एव सापत्नके चोदयेत्.

tadādita eva bhaktiśīlavaidagdhyakhyāpanena parijihīrṣet. prajāḥnutpattau ca svayaṃ eva sāpatnake codayet.

---

4.2.3

अधिविद्यमाना च यावच्छक्तियोगादात्मनोऽधिकत्वेन स्थितिं कारयेत्.

adhividyamānā ca yāvacchaktiyogādātmano'dhikatvena sthitiṃ kārayet.

---

4.2.4

आगतां चैनां भगिनीवदीक्षेत. नयकविदितं च प्रादोषिकं विधिमतीव यत्नादस्याः कारयेत्. सौभाग्यजं वैकृतं उत्सेकं वास्या नाद्रियेत.

āgatāṃ caināṃ bhaginīvadīkṣeta. nayakaviditaṃ ca prādoṣikaṃ vidhimatīva yatnādasyāḥ kārayet. saubhāgyajaṃ vaikṛtaṃ utsekaṃ vāsyā nādriyeta.

---

4.2.5

भर्तरि प्रमाद्यन्तीं उपेक्षेत. यत्र मन्येतार्थं इयं स्वयं अपि प्रतिपत्स्यत इति तत्रैनां आदरत एवानुशिष्यात्.

bhartari pramādyantīṃ upekṣeta. yatra manyetārthaṃ iyaṃ svayaṃ api pratipatsyata iti tatraināṃ ādarata evānuśiṣyāt.

---

4.2.6

नायकसंश्रवे च रहसि विशेषानधिकान्दर्शयेत्.

nāyakasaṃśrave ca rahasi viśeṣānadhikāndarśayet.

---

4.2.7

तदपत्येस्वःविशेषः. परिजनवर्गेऽधिकानुकम्पा. मित्रवर्गे प्रीतिः. आत्मज्ञातिषु नात्यःआदरः. तज्ज्ञातिषु चातिःसंभ्रमः.

tadapatyesvaḥviśeṣaḥ. parijanavarge'dhikānukampā. mitravarge prītiḥ. ātmajñātiṣu nātyaḥādaraḥ. tajjñātiṣu cātiḥsaṃbhramaḥ.

---

4.2.8

बह्वीभिस्त्वधिविन्ना अःव्यवहितया संसृज्येत.

bahvībhistvadhivinnā aḥvyavahitayā saṃsṛjyeta.

---

4.2.9

यां तु नायकोऽधिकां चिकीर्षेत्तां भूतपूर्वसुभगया प्रोत्साह्य कलहयेत्.

yāṃ tu nāyako'dhikāṃ cikīrṣettāṃ bhūtapūrvasubhagayā protsāhya kalahayet.

---

4.2.10

ततश्चानुकम्पेत.

tataścānukampeta.

---

4.2.11

ताभिरेकत्वेनाधिकां चिकिर्षीतां स्वयं अःविवदमाना दुरःजनीःकुर्यात्.

tābhirekatvenādhikāṃ cikirṣītāṃ svayaṃ aḥvivadamānā duraḥjanīḥkuryāt.

---

4.2.12

नायकेन तु कलहितां एनां पक्षपातावलम्बनोपबृम्हितां आश्वासयेत्.

nāyakena tu kalahitāṃ enāṃ pakṣapātāvalambanopabṛmhitāṃ āśvāsayet.

---

4.2.13

कलहं च वर्धयेत्.

kalahaṃ ca vardhayet.

---

4.2.14

मन्दं वा कलहं उपलभ्य स्वयं एव संधुक्षयेत्.

mandaṃ vā kalahaṃ upalabhya svayaṃ eva saṃdhukṣayet.

---

4.2.15

यदि नायकोऽस्यां अद्यापि सानुनय इति मन्येत तदा स्वयमेव सन्धौ प्रयतेत.

yadi nāyako'syāṃ adyāpi sānunaya iti manyeta tadā svayameva sandhau prayateta.

---

4.2.15

चिति ज्येष्ठावृत्तम्((१२१)).

citi jyeṣṭhāvṛttam((121)).

---

35

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

4.2.16

कनिष्ठा तु मातृवत्सःपत्नीं पश्येत्.

kaniṣṭhā tu mātṛvatsaḥpatnīṃ paśyet.

---

4.2.17

ज्ञातिदायं अपि तस्या अःविदितं नोपयुञ्जीत.

jñātidāyaṃ api tasyā aḥviditaṃ nopayuñjīta.

---

4.2.18

आत्मवृत्तान्तांस्तदधिष्ठितान्कुर्यात्.

ātmavṛttāntāṃstadadhiṣṭhitānkuryāt.

---

4.2.19

अनुज्ञाता पतिं अधिशयीत.

anujñātā patiṃ adhiśayīta.

---

4.2.20

न वा तस्या वचनं अन्यस्याः कथयेत्.

na vā tasyā vacanaṃ anyasyāḥ kathayet.

---

4.2.21

तदपत्यानि स्वेभ्योऽधिकानि पश्येत्..४.२.२२ रहसि पतिं अधिकं उपचरेत्.

tadapatyāni svebhyo'dhikāni paśyet..4.2.22 rahasi patiṃ adhikaṃ upacaret.

---

4.2.23

आत्मनश्च सपत्नीविकारजं दुःखं नाचक्षीत.

ātmanaśca sapatnīvikārajaṃ duḥkhaṃ nācakṣīta.

---

4.2.24

पत्युष्च सःविशेषकं गूढं मानं लिप्सेत्.

patyuṣca saḥviśeṣakaṃ gūḍhaṃ mānaṃ lipset.

---

4.2.25

अनेन खलु पथ्यदानेन जीवामीति ब्रूयात्.

anena khalu pathyadānena jīvāmīti brūyāt.

---

4.2.26

तत्तु श्लाघया रागेण वा बाहिर्नाचक्षीत.

tattu ślāghayā rāgeṇa vā bāhirnācakṣīta.

---

4.2.27

भिन्नरहस्या हि भर्तुरवज्ञां लभते.

bhinnarahasyā hi bharturavajñāṃ labhate.

---

4.2.28

ज्येष्ठाभयाच्च निगूढसंमानार्थिनी स्यादिति गोनर्दीयः.

jyeṣṭhābhayācca nigūḍhasaṃmānārthinī syāditi gonardīyaḥ.

---

4.2.29

दुरःभागं अनःअपत्यां च ज्येष्ठां अनुकम्पेत नायकेन चानुकम्पयेत्.

duraḥbhāgaṃ anaḥapatyāṃ ca jyeṣṭhāṃ anukampeta nāyakena cānukampayet.

---

4.2.30

प्रसह्य त्वेनां एकचारिणीवृत्तं अनुतिष्ठेत्

prasahya tvenāṃ ekacāriṇīvṛttaṃ anutiṣṭhet

---

4.2.30

चिति कनिष्ठावृत्तम्((१२२)).

citi kaniṣṭhāvṛttam((122)).

---

36

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

4.2.31

विधवा त्विन्द्रियदौर्बल्यादातुरा भोगिनं गुणसंपन्नं च या पुनर्विन्देत्सा पुनर्भूः.

vidhavā tvindriyadaurbalyādāturā bhoginaṃ guṇasaṃpannaṃ ca yā punarvindetsā punarbhūḥ.

---

4.2.32

यतस्तु स्वेच्छया पुनरपि निष्क्रमणं निरःगुणोऽयं इति तदान्यं काङ्क्षेदिति बाभ्रवीयाः.

yatastu svecchayā punarapi niṣkramaṇaṃ niraḥguṇo'yaṃ iti tadānyaṃ kāṅkṣediti bābhravīyāḥ.

---

4.2.33

सौख्यार्थिनी सा किलान्यं पुनर्विन्देत.

saukhyārthinī sā kilānyaṃ punarvindeta.

---

4.2.34

गुणेषु सोपभोगेषु सुखसाकल्यं तस्मात्ततो विशेष इति गोनर्दीयः.

guṇeṣu sopabhogeṣu sukhasākalyaṃ tasmāttato viśeṣa iti gonardīyaḥ.

---

4.2.35

आत्मनश्चित्तानुकूल्यादिति वात्स्यायनः.

ātmanaścittānukūlyāditi vātsyāyanaḥ.

---

4.2.36

सा बान्धवैर्नायकादापानकोद्यानश्रद्धादानमित्रपूजनादि व्ययसहिष्णु कर्म लिप्सेत.

sā bāndhavairnāyakādāpānakodyānaśraddhādānamitrapūjanādi vyayasahiṣṇu karma lipseta.

---

4.2.37

आत्मनः सारेण वालङ्कारं तदीयं आत्मीयं वा बिभृयात्.

ātmanaḥ sāreṇa vālaṅkāraṃ tadīyaṃ ātmīyaṃ vā bibhṛyāt.

---

4.2.38

प्रीतिदायेष्वःनियमः.

prītidāyeṣvaḥniyamaḥ.

---

4.2.39

स्वेच्छया च गृहान्निर्गच्छती प्रीतिदायादन्यन्नायकदत्तं जीयेत. निष्कास्यमाना तु न किं चिद्दद्यात्.

svecchayā ca gṛhānnirgacchatī prītidāyādanyannāyakadattaṃ jīyeta. niṣkāsyamānā tu na kiṃ ciddadyāt.

---

4.2.40

सा प्रभविष्णुरिव तस्य भवनं आप्नुयात्.

sā prabhaviṣṇuriva tasya bhavanaṃ āpnuyāt.

---

4.2.41

कुलजासु तु प्रीत्या वर्तेत.

kulajāsu tu prītyā varteta.

---

4.2.42

दाक्षिण्येन परिजने सर्वत्र सःपरिहासा मित्रेषु प्रतिपत्तिः. कलासु कौशलं अधिकस्य च ज्ञानम्.

dākṣiṇyena parijane sarvatra saḥparihāsā mitreṣu pratipattiḥ. kalāsu kauśalaṃ adhikasya ca jñānam.

---

4.2.43

कलहस्थानेषु च नायकं स्वयं उपलभेत.

kalahasthāneṣu ca nāyakaṃ svayaṃ upalabheta.

---

4.2.44

रहसि च कलया चतुःषष्ट्यानुवर्तेत. सःपत्नीनां च स्वयं उपकुर्यात्. तासां अपत्येष्वाभारणदानम्. तेषु स्वामिवदुपचारः. मण्डनकानि वेषानादरेण कुर्वीत. परिजने मित्रवर्गे चाधिकं विश्राणनम्((१२३)). समाजापानकोद्यानयात्राविहारशीलता च.

rahasi ca kalayā catuḥṣaṣṭyānuvarteta. saḥpatnīnāṃ ca svayaṃ upakuryāt. tāsāṃ apatyeṣvābhāraṇadānam. teṣu svāmivadupacāraḥ. maṇḍanakāni veṣānādareṇa kurvīta. parijane mitravarge cādhikaṃ viśrāṇanam((123)). samājāpānakodyānayātrāvihāraśīlatā ca.

---

4.2.44

चिति पुनर्भूवृत्तम्((१२४)).

citi punarbhūvṛttam((124)).

---

37

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

4.2.45

दुर्भगा तु सापत्नकपीडिता या तासां अधिकं इव पत्यावुपचरेत्तां आश्रयेत्. प्रकाश्यानि च कलाविज्ञानानि दर्शयेत्. दौर्भाग्याद्रहस्यानां अःभावः.

durbhagā tu sāpatnakapīḍitā yā tāsāṃ adhikaṃ iva patyāvupacarettāṃ āśrayet. prakāśyāni ca kalāvijñānāni darśayet. daurbhāgyādrahasyānāṃ aḥbhāvaḥ.

---

4.2.46

नायकापत्यानां धात्रेयिकानि कुर्यात्.

nāyakāpatyānāṃ dhātreyikāni kuryāt.

---

4.2.47

तन्मित्राणि चोपगृह्य तैर्भक्तिं आत्मनः प्रकाशयेत्.

tanmitrāṇi copagṛhya tairbhaktiṃ ātmanaḥ prakāśayet.

---

4.2.48

धर्मकृत्येषु च पुरश्चारिणी स्याद्व्रतोपवासयोश्च.

dharmakṛtyeṣu ca puraścāriṇī syādvratopavāsayośca.

---

4.2.49

परिजने दाक्षिण्यम्. न चाधिकं आत्मानं पश्येत्.

parijane dākṣiṇyam. na cādhikaṃ ātmānaṃ paśyet.

---

4.2.50

शयने तत्सात्म्येनात्मनोऽनुरागप्रत्यानयनम्.

śayane tatsātmyenātmano'nurāgapratyānayanam.

---

4.2.51

न चोपालभेत वामतां च न दर्शयेत्.

na copālabheta vāmatāṃ ca na darśayet.

---

4.2.52

यया च कलहितः स्यात्कामं तां आवर्तयेत्.

yayā ca kalahitaḥ syātkāmaṃ tāṃ āvartayet.

---

4.2.53

यां च प्रच्छन्नां कामयेत्तां अनेन सह संगमयेद्गोपयेच्च.

yāṃ ca pracchannāṃ kāmayettāṃ anena saha saṃgamayedgopayecca.

---

4.2.54

यथा च पतिव्रतात्वं अःशाठ्यं नायको मन्येत तथा प्रतिविदध्यात्.

yathā ca pativratātvaṃ aḥśāṭhyaṃ nāyako manyeta tathā pratividadhyāt.

---

4.2.54

चिति दुर्भगावृत्तम्((१२५)).

citi durbhagāvṛttam((125)).

---

38

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

4.2.55

अन्तःपुराणां च वृत्तं एतेष्वेव प्रकरणेषु लक्षयेत्((१२६)).

antaḥpurāṇāṃ ca vṛttaṃ eteṣveva prakaraṇeṣu lakṣayet((126)).

---

4.2.56

माल्यानुलेपनवासांशि चासां कञ्चुकीया महत्तरिका वा राज्ञो निवेदयेयुर्देवीभिः प्रहितं इति.

mālyānulepanavāsāṃśi cāsāṃ kañcukīyā mahattarikā vā rājño nivedayeyurdevībhiḥ prahitaṃ iti.

---

4.2.57

तदादाय राजा निर्माल्यं आसां प्रतिप्राभृतकं दद्यात्.

tadādāya rājā nirmālyaṃ āsāṃ pratiprābhṛtakaṃ dadyāt.

---

4.2.58

अलंकृतश्च स्वःअलंकृतानि चापराह्ने सर्वाण्यन्तःपुराण्यैकध्येन पश्येत्.

alaṃkṛtaśca svaḥalaṃkṛtāni cāparāhne sarvāṇyantaḥpurāṇyaikadhyena paśyet.

---

4.2.59

तासां यथाकालं यथार्हं च स्थानमानानुवृत्तिः सःपरिहासाश्च कथाः कुर्यात्.

tāsāṃ yathākālaṃ yathārhaṃ ca sthānamānānuvṛttiḥ saḥparihāsāśca kathāḥ kuryāt.

---

4.2.60

तदनःअन्तरं पुनर्भुवस्तथैव पश्येत्.

tadanaḥantaraṃ punarbhuvastathaiva paśyet.

---

4.2.61

तत्पो वेश्या आभ्यन्तरिका नाटकीयाश्च.

tatpo veśyā ābhyantarikā nāṭakīyāśca.

---

4.2.62

तासां यथोक्तकक्षाणि स्थानानि.

tāsāṃ yathoktakakṣāṇi sthānāni.

---

4.2.63

वासकपाल्यस्तु यस्या वासको यस्याश्चातीतो यस्याश्च ऋतुस्तत्परिचारिकानुगता दिवा शय्योत्थितस्य राज्ञस्ताभ्यां प्रहितं अङ्गुलीयकाङ्कं अनुलेपनं ऋतुं वासकं च निवेदयेयुः.

vāsakapālyastu yasyā vāsako yasyāścātīto yasyāśca ṛtustatparicārikānugatā divā śayyotthitasya rājñastābhyāṃ prahitaṃ aṅgulīyakāṅkaṃ anulepanaṃ ṛtuṃ vāsakaṃ ca nivedayeyuḥ.

---

4.2.64

तत्र राजा यद्गृह्णीयात्तस्या वासकं आज्ञापयेत्.

tatra rājā yadgṛhṇīyāttasyā vāsakaṃ ājñāpayet.

---

4.2.65

उत्सवेषु च सर्वासां अनुरूपेण पूजापानकं च. संगीतदर्शनेषु च..४.२.६६ अन्तःपुरचारिणीनां बहिरःनिष्क्रमो बाह्यानां चाःप्रवेशः. अन्यत्र विदितशौचाभ्यः. अःपरिक्लिष्टश्च कर्मयोगः.

utsaveṣu ca sarvāsāṃ anurūpeṇa pūjāpānakaṃ ca. saṃgītadarśaneṣu ca..4.2.66 antaḥpuracāriṇīnāṃ bahiraḥniṣkramo bāhyānāṃ cāḥpraveśaḥ. anyatra viditaśaucābhyaḥ. aḥparikliṣṭaśca karmayogaḥ.

---

4.2.66

चित्यान्तःपुरिकम्((१२७)).

cityāntaḥpurikam((127)).

---

39

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

4.2.67

भवन्ति चात्र श्लोकाः.

bhavanti cātra ślokāḥ.

---

4.2.67

व्पुरुषस्तु बहून्दरान्समाहृत्य समो भवेत्. न चावज्नां चरेदासु व्यालिकान्न सहेत च..

vpuruṣastu bahūndarānsamāhṛtya samo bhavet. na cāvajnāṃ caredāsu vyālikānna saheta ca..

---

4.2.68

वेकस्यां या रतिक्रीडा वैकृतं वा शरीरजम्. विस्रम्भाद्वाप्युपालम्भस्तं अन्यासु न कीर्तयेत्..

vekasyāṃ yā ratikrīḍā vaikṛtaṃ vā śarīrajam. visrambhādvāpyupālambhastaṃ anyāsu na kīrtayet..

---

4.2.69

व्न दद्यात्प्रसरं स्त्रीणां सःपत्न्याः कारणे क्व चित्. तथोपालभमानां च दोषैस्तां एव योजयेत्..

vna dadyātprasaraṃ strīṇāṃ saḥpatnyāḥ kāraṇe kva cit. tathopālabhamānāṃ ca doṣaistāṃ eva yojayet..

---

4.2.70

वन्यां रहसि विस्रम्भैरन्यां प्रत्यक्षपूजनैः. बहुमानैस्तथा चन्यां इत्येवं रञ्जयेत्स्त्रियः..

vanyāṃ rahasi visrambhairanyāṃ pratyakṣapūjanaiḥ. bahumānaistathā canyāṃ ityevaṃ rañjayetstriyaḥ..

---

4.2.71

वुद्यानगमनैर्भोगैर्दानैस्तज्ज्ञातिपूजनैः. रहस्यैः प्रीतियोगैश्चेत्येकैकां अनुरञ्जयेत्..

vudyānagamanairbhogairdānaistajjñātipūjanaiḥ. rahasyaiḥ prītiyogaiścetyekaikāṃ anurañjayet..

---

4.2.72

व्युवतिश्च जितक्रोधा यथाशास्त्रप्रवर्तिनी. करोति वश्यं भर्तारं सःपत्नीश्चाधितिष्ठति((१२८))..

vyuvatiśca jitakrodhā yathāśāstrapravartinī. karoti vaśyaṃ bhartāraṃ saḥpatnīścādhitiṣṭhati((128))..

---

4.2

चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे भार्याधिकारिके चतुर्थेऽधिकरणे सपत्नीषु ज्येष्ठावृत्तं कनिष्ठावृत्तं पुनर्भूवृत्तं दुरःभागावृत्तं आन्तःपुरिकं पुरुषस्य भ्वीषु प्रतिपत्तिर्द्वितीयोऽध्यायः..लिव्रे ५ पारदारिकं पञ्चमं अधिकरणम्.

citi śrīvātyāyanīye kāmasūtre bhāryādhikārike caturthe'dhikaraṇe sapatnīṣu jyeṣṭhāvṛttaṃ kaniṣṭhāvṛttaṃ punarbhūvṛttaṃ duraḥbhāgāvṛttaṃ āntaḥpurikaṃ puruṣasya bhvīṣu pratipattirdvitīyo'dhyāyaḥ..livre 5 pāradārikaṃ pañcamaṃ adhikaraṇam.

5.1.1

व्याख्यातकारणाः परपरिग्रहोपगमाः((१३०)).

vyākhyātakāraṇāḥ paraparigrahopagamāḥ((130)).

---

5.1.2

तेषु साध्यत्वं अनःअत्ययं गम्यत्वं आयतिं वृत्तिं चादित एव परीक्षेत.

teṣu sādhyatvaṃ anaḥatyayaṃ gamyatvaṃ āyatiṃ vṛttiṃ cādita eva parīkṣeta.

---

5.1.3

यदा तु स्थानात्स्थानान्तरं कामं प्रतिपद्यमानं पश्येत्तदात्मशरीरोपघातत्राणार्थं परपरिग्रहानभ्युपगच्छेत्.

yadā tu sthānātsthānāntaraṃ kāmaṃ pratipadyamānaṃ paśyettadātmaśarīropaghātatrāṇārthaṃ paraparigrahānabhyupagacchet.

---

5.1.4

दश तु कामस्य स्थानानि.

daśa tu kāmasya sthānāni.

---

5.1.5

[१]चक्षुःप्रीतिर्[२]मनःसङ्गः [३]संकल्पोत्पत्तिर्[४]निद्राच्छेदस्[५]तनुता [६]विषयेभ्यो व्यावृत्तिर्[७]लज्जाप्रनाश [८]उन्मादो [९]मूर्च्छा [१०]मरणं इति तेषां लिङ्गानि.

[1]cakṣuḥprītir[2]manaḥsaṅgaḥ [3]saṃkalpotpattir[4]nidrācchedas[5]tanutā [6]viṣayebhyo vyāvṛttir[7]lajjāpranāśa [8]unmādo [9]mūrcchā [10]maraṇaṃ iti teṣāṃ liṅgāni.

---

5.1.6

तत्राकृतितो लक्षणतश्च युवत्याः शीलं सत्यं शौचं साध्यतां चण्डवेगतां च लक्षयेदित्याचार्याः.

tatrākṛtito lakṣaṇataśca yuvatyāḥ śīlaṃ satyaṃ śaucaṃ sādhyatāṃ caṇḍavegatāṃ ca lakṣayedityācāryāḥ.

---

5.1.7

व्यभिचारादाकृतिलक्षणयोगानां इङ्गिताकाराभ्यां एव प्रवृत्तिर्बोद्धव्या योषित इति वात्स्यायनः.

vyabhicārādākṛtilakṣaṇayogānāṃ iṅgitākārābhyāṃ eva pravṛttirboddhavyā yoṣita iti vātsyāyanaḥ.

---

5.1.8

यं किं चिदुज्ज्वलं पुरुषं दृष्त्वा स्त्री कामयते. तथा पुरुषोऽपि योषिताम्. अपेक्षया तु न प्रवर्तते इति गोणिकापुत्रः.

yaṃ kiṃ cidujjvalaṃ puruṣaṃ dṛṣtvā strī kāmayate. tathā puruṣo'pi yoṣitām. apekṣayā tu na pravartate iti goṇikāputraḥ.

---

5.1.9

तत्र स्त्रियं प्रति विशेषः.

tatra striyaṃ prati viśeṣaḥ.

---

5.1.10

न स्त्री धर्मं अःधर्मं चापेक्षते कामयत एव. कार्यापेक्षया तु नाभियुङ्क्ते.

na strī dharmaṃ aḥdharmaṃ cāpekṣate kāmayata eva. kāryāpekṣayā tu nābhiyuṅkte.

---

5.1.11

स्वभावाच्च पुरुषेणाभियुज्यमाना चिकीर्षन्त्यपि व्यावर्तते.

svabhāvācca puruṣeṇābhiyujyamānā cikīrṣantyapi vyāvartate.

---

5.1.12

पुनः पुनरभियुक्ता सिद्ध्यति.

punaḥ punarabhiyuktā siddhyati.

---

5.1.13

पुरुषस्तु धर्मस्थितिं आर्यसमयं चापेक्ष्य कामयमानोऽपि व्यावर्तते.

puruṣastu dharmasthitiṃ āryasamayaṃ cāpekṣya kāmayamāno'pi vyāvartate.

---

5.1.14

तथाबुद्धिश्चाभियुज्यमानोऽपि न सिद्ध्यति.

tathābuddhiścābhiyujyamāno'pi na siddhyati.

---

5.1.15

निषःकारणं अभियुङ्क्ते. अभियुज्यापि पुनर्नाभियुङ्क्ते. सिद्धायां च माध्यस्थ्यं गच्छति.

niṣaḥkāraṇaṃ abhiyuṅkte. abhiyujyāpi punarnābhiyuṅkte. siddhāyāṃ ca mādhyasthyaṃ gacchati.

---

5.1.16

सुःलभां अवमन्यते. दुरःलभां आकङ्क्षत इति प्रायोवादः((१३१)).

suḥlabhāṃ avamanyate. duraḥlabhāṃ ākaṅkṣata iti prāyovādaḥ((131)).

---

40

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

5.1.17

तत्र व्यावर्तनकारणानि((१३२)).

tatra vyāvartanakāraṇāni((132)).

---

5.1.18

पत्यावनुरागः.

patyāvanurāgaḥ.

---

5.1.19

अपत्यापेक्षा.

apatyāpekṣā.

---

5.1.20

अतिक्रान्तवयस्त्वम्.

atikrāntavayastvam.

---

5.1.21

दुःखाभिभवः.

duḥkhābhibhavaḥ.

---

5.1.22

विरहानःउपलम्भः.

virahānaḥupalambhaḥ.

---

5.1.23

अवज्ञयोपमन्त्रयत इति क्रोधः.

avajñayopamantrayata iti krodhaḥ.

---

5.1.24

अःप्रतर्क्य इति संकल्पवर्जनम्.

aḥpratarkya iti saṃkalpavarjanam.

---

5.1.25

गमिष्यतीत्यनःआयतिरन्यत्र प्रसक्तमतिरिति च.

gamiṣyatītyanaḥāyatiranyatra prasaktamatiriti ca.

---

5.1.26

असंवृताकार इत्युद्वेगः.

asaṃvṛtākāra ityudvegaḥ.

---

5.1.27

मित्रेषु निसृष्तभाव इति तेष्वपेक्षा.

mitreṣu nisṛṣtabhāva iti teṣvapekṣā.

---

5.1.28

शुष्काभियोगीत्याशङ्का.

śuṣkābhiyogītyāśaṅkā.

---

5.1.29

तेजस्वीति साध्वसम्.

tejasvīti sādhvasam.

---

5.1.30

चण्डवेगः समर्थो वेति भयं मृग्याः.

caṇḍavegaḥ samartho veti bhayaṃ mṛgyāḥ.

---

5.1.31

नागरकः कलासु विचक्षण इति व्रीडा.

nāgarakaḥ kalāsu vicakṣaṇa iti vrīḍā.

---

5.1.32

सखित्वेनोपचरित इति च.

sakhitvenopacarita iti ca.

---

5.1.33

अःदेशकालज्ञ इत्यसूया.

aḥdeśakālajña ityasūyā.

---

5.1.34

परिभवस्थानं इत्यःबहुमानः.

paribhavasthānaṃ ityaḥbahumānaḥ.

---

5.1.35

आकारितोऽपि नावबुध्यत इत्यवज्ञा.

ākārito'pi nāvabudhyata ityavajñā.

---

5.1.36

शसो मन्दवेग इति च हस्तिन्याः.

śaso mandavega iti ca hastinyāḥ.

---

5.1.37

मत्तोऽस्य मा भूदनःइष्टं इत्यनुकम्पा.

matto'sya mā bhūdanaḥiṣṭaṃ ityanukampā.

---

5.1.38

आत्मनि दोषदर्शनान्निर्वेदः.

ātmani doṣadarśanānnirvedaḥ.

---

5.1.39

विदिता सती स्वजनबहिषःकृता भविष्यामीति भयम्.

viditā satī svajanabahiṣaḥkṛtā bhaviṣyāmīti bhayam.

---

5.1.40

पलित इत्यनःआदरः.

palita ityanaḥādaraḥ.

---

5.1.41

पत्या प्रयुक्तः परीक्षत इति विमर्शः.

patyā prayuktaḥ parīkṣata iti vimarśaḥ.

---

5.1.42

धर्मापेक्षा चेति.

dharmāpekṣā ceti.

---

5.1.43

तेषु यदात्मनि लक्षयेत्तदादित एव परिच्छिन्द्यात्.

teṣu yadātmani lakṣayettadādita eva paricchindyāt.

---

5.1.44

आर्यत्वयुक्तानि रागवर्धनात्.

āryatvayuktāni rāgavardhanāt.

---

5.1.45

अःशक्तिजान्युपायप्रदर्शनात्.

aḥśaktijānyupāyapradarśanāt.

---

5.1.46

बहुमानकृतान्यतिःपरिचयात्.

bahumānakṛtānyatiḥparicayāt.

---

5.1.47

परिभवकृतान्यतिःशौण्डीर्याद्((१३३)) वैचक्षण्याच्च.

paribhavakṛtānyatiḥśauṇḍīryād((133)) vaicakṣaṇyācca.

---

5.1.48

तत्परिभवजानि प्रणत्या..

tatparibhavajāni praṇatyā..

---

5.1.49

भययुक्तान्याश्वसनादिति((१३४)).

bhayayuktānyāśvasanāditi((134)).

---

41

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

5.1.50

पुरुषास्त्वमी प्रायेण सिद्धाः ण् कामसूत्रज्ञः कथाख्यानकुशलो बाल्यात्प्रभृति संसृष्टः प्रवृद्धयौवनः क्रीडनकर्मादिनागतविश्वासः प्रेषणस्य कर्तोचितसंभाषणः प्रियस्य कर्तान्यस्य भूतपूर्वो दूतो मर्मज्ञ उत्तमया प्रार्थितः सख्या प्रच्छन्नं संसृष्टः सुभगाभिख्यातः सहसंवृद्धः प्रातिवेश्यः कामशीलस्तथाभूतश्च परिचारको धात्रेयिकापरिग्रहो नववरकः प्रेक्षोद्यानत्याग शीलो वृष इति सिद्धप्रतापः साहसिकः शूरो विद्यारूपगुणोपभोगैः पत्युरतिशयिता महार्हवेषोपचारश्चेति((१३५)).

puruṣāstvamī prāyeṇa siddhāḥ ṇ kāmasūtrajñaḥ kathākhyānakuśalo bālyātprabhṛti saṃsṛṣṭaḥ pravṛddhayauvanaḥ krīḍanakarmādināgataviśvāsaḥ preṣaṇasya kartocitasaṃbhāṣaṇaḥ priyasya kartānyasya bhūtapūrvo dūto marmajña uttamayā prārthitaḥ sakhyā pracchannaṃ saṃsṛṣṭaḥ subhagābhikhyātaḥ sahasaṃvṛddhaḥ prātiveśyaḥ kāmaśīlastathābhūtaśca paricārako dhātreyikāparigraho navavarakaḥ prekṣodyānatyāga śīlo vṛṣa iti siddhapratāpaḥ sāhasikaḥ śūro vidyārūpaguṇopabhogaiḥ patyuratiśayitā mahārhaveṣopacāraśceti((135)).

---

42

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

5.1.51

यथात्मनः सिद्धतां पश्येदेवं योषितोऽपि.

yathātmanaḥ siddhatāṃ paśyedevaṃ yoṣito'pi.

---

5.1.52

अःयत्नसाध्या योषितस्त्विमाः ण् अभियोगमात्रसाध्याः. द्वारदेशावस्थायिनी. प्रासादाद्राजमार्गावलोकिनी. तरुणप्रातिवेश्यगृहे गोष्ठीयोजिनी. सततप्रेक्षिणी. प्रेक्षिता पार्श्वविलोकिनी. निषःकारणं सःपत्न्याधिविन्ना. भर्तृद्वेषिणी विद्विष्टा च. परिहारहीना. निरःअपत्या.

aḥyatnasādhyā yoṣitastvimāḥ ṇ abhiyogamātrasādhyāḥ. dvāradeśāvasthāyinī. prāsādādrājamārgāvalokinī. taruṇaprātiveśyagṛhe goṣṭhīyojinī. satataprekṣiṇī. prekṣitā pārśvavilokinī. niṣaḥkāraṇaṃ saḥpatnyādhivinnā. bhartṛdveṣiṇī vidviṣṭā ca. parihārahīnā. niraḥapatyā.

---

5.1.53

ज्ञातिकुलनित्या. विपन्नापत्या. गोष्ठीयोजिनी. प्रीतियोजिनी. कुशीलवभार्या. मृतपतिका बाला. दरिद्रा बहूपभोगा. ज्येष्ठभार्या बहुदेवरका. बहुमानिनी न्यूनभर्तृका. कौशलाभिमानिनी भर्तुर्मौर्ख्येणोद्विग्ना. अःविशेषतया लोभेन.

jñātikulanityā. vipannāpatyā. goṣṭhīyojinī. prītiyojinī. kuśīlavabhāryā. mṛtapatikā bālā. daridrā bahūpabhogā. jyeṣṭhabhāryā bahudevarakā. bahumāninī nyūnabhartṛkā. kauśalābhimāninī bharturmaurkhyeṇodvignā. aḥviśeṣatayā lobhena.

---

5.1.54

कन्याकाले यत्नेन वारिता कथं चिदःलब्धाभियुक्ता च सा तदानीम्. समानबुद्धिशील मेधाप्रतिपत्तिसात्म्या. प्रकृत्या पक्षपातिनी. अनःअपराधे विमानिता.तुल्यरुपाभिश्चाधः कृता. प्रोषितपतिकेति. ईर्ष्यालुपूतिचोक्षक्लीबदीर्घसूत्रकापुरुषकुब्जवामन विरूपमणिकारग्राम्यदुरःगन्धिरोगिवृद्धभार्याश्चेति.

kanyākāle yatnena vāritā kathaṃ cidaḥlabdhābhiyuktā ca sā tadānīm. samānabuddhiśīla medhāpratipattisātmyā. prakṛtyā pakṣapātinī. anaḥaparādhe vimānitā.tulyarupābhiścādhaḥ kṛtā. proṣitapatiketi. īrṣyālupūticokṣaklībadīrghasūtrakāpuruṣakubjavāmana virūpamaṇikāragrāmyaduraḥgandhirogivṛddhabhāryāśceti.

---

5.1.55

श्लोकावत्र भवतः.

ślokāvatra bhavataḥ.

---

5.1.55

विच्छा स्वभावतो जाता क्रियया परिबृंहिता. बुद्ध्या संशोधितोद्वेगा स्थिरा स्यादनःअपायिनी..

vicchā svabhāvato jātā kriyayā paribṛṃhitā. buddhyā saṃśodhitodvegā sthirā syādanaḥapāyinī..

---

5.1.56

व्सिद्धतां आत्मनो ज्ञात्वा लिङ्गान्युन्नीय योषिताम्. व्यावृत्तिकारणोच्छेदी नरो योषित्सु सिध्यति((१३६))..

vsiddhatāṃ ātmano jñātvā liṅgānyunnīya yoṣitām. vyāvṛttikāraṇocchedī naro yoṣitsu sidhyati((136))..

---

5.1

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे स्त्रीपुरुषशीलावस्थापनं व्यावर्तनकारणानि स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषा अःयत्नसाध्या योषितः प्रथमोऽध्यायः.

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre pāradārike pañcame'dhikaraṇe strīpuruṣaśīlāvasthāpanaṃ vyāvartanakāraṇāni strīṣu siddhāḥ puruṣā aḥyatnasādhyā yoṣitaḥ prathamo'dhyāyaḥ.

5.2.1

यथा कन्या स्वयं अभियोगसाध्या न तथा दूत्या. परस्त्रियस्तु सूक्ष्मभावा दूतीसाध्या न तथात्मनेत्याचार्याः.

yathā kanyā svayaṃ abhiyogasādhyā na tathā dūtyā. parastriyastu sūkṣmabhāvā dūtīsādhyā na tathātmanetyācāryāḥ.

---

5.2.2

सर्वत्र शक्तिविषये स्वयं साधनं उपपन्नतरकं दुरःउपपादत्वात्तस्य दूतीप्रयोग इति वात्स्यायनः.

sarvatra śaktiviṣaye svayaṃ sādhanaṃ upapannatarakaṃ duraḥupapādatvāttasya dūtīprayoga iti vātsyāyanaḥ.

---

5.2.3

प्रथमसाहसा अःनियन्त्रणसंभाषाश्च स्वयं प्रतार्याः. तद्विपरीताश्((१३७)) च दूत्येति प्रायोवादः.

prathamasāhasā aḥniyantraṇasaṃbhāṣāśca svayaṃ pratāryāḥ. tadviparītāś((137)) ca dūtyeti prāyovādaḥ.

---

5.2.4

स्वयं अभियोक्ष्यमाणस्त्वादावेव परिचयं कुर्यात्.

svayaṃ abhiyokṣyamāṇastvādāveva paricayaṃ kuryāt.

---

5.2.5

तस्याः स्वाभाविकं दर्शनं प्रायत्निकं च.

tasyāḥ svābhāvikaṃ darśanaṃ prāyatnikaṃ ca.

---

5.2.6

स्वाभाविकं आत्मनो भवनसंनिकर्षे प्रायत्निकं मित्रज्ञातिमहामात्रवैद्यभवन संनिकर्षे विवाहयज्ञोत्सवव्यसनोद्यानगमनादिषु.

svābhāvikaṃ ātmano bhavanasaṃnikarṣe prāyatnikaṃ mitrajñātimahāmātravaidyabhavana saṃnikarṣe vivāhayajñotsavavyasanodyānagamanādiṣu.

---

5.2.7

दर्शने चास्याः सततं साकारं प्रेक्षणं केशसंयमनं नखाच्छुरणं आभरणप्रह्लादनं अधरौष्ठविमर्दनं तास्ताश्च लीला वयस्यैः सह प्रेक्षमाणायास्तत्संबद्धाः परापदेशिन्यश्च कथास्त्यागोपभोगप्रकाशनं सख्युरुत्सङ्गनिषण्णस्य साङभङ्गं जृम्भणं एकभ्रूक्षेपणं मन्दवाक्यता तद्वाक्यश्रवणं तां उद्दिश्य बालेनान्यजनेन वा सहान्योपदिष्टा व्यर्था कथा तस्यां स्वयं मनोरथावेदनं अन्यापदेशेन तां एवोद्दिश्य बालचुम्बनं आलिङ्गनं च जिह्वया चास्य ताम्बूलदानं प्रदेशिन्या हनुदेशघट्टनं तत्तद्यथा योगं यथावकाशं च प्रयोक्तव्यम्.

darśane cāsyāḥ satataṃ sākāraṃ prekṣaṇaṃ keśasaṃyamanaṃ nakhācchuraṇaṃ ābharaṇaprahlādanaṃ adharauṣṭhavimardanaṃ tāstāśca līlā vayasyaiḥ saha prekṣamāṇāyāstatsaṃbaddhāḥ parāpadeśinyaśca kathāstyāgopabhogaprakāśanaṃ sakhyurutsaṅganiṣaṇṇasya sāṅabhaṅgaṃ jṛmbhaṇaṃ ekabhrūkṣepaṇaṃ mandavākyatā tadvākyaśravaṇaṃ tāṃ uddiśya bālenānyajanena vā sahānyopadiṣṭā vyarthā kathā tasyāṃ svayaṃ manorathāvedanaṃ anyāpadeśena tāṃ evoddiśya bālacumbanaṃ āliṅganaṃ ca jihvayā cāsya tāmbūladānaṃ pradeśinyā hanudeśaghaṭṭanaṃ tattadyathā yogaṃ yathāvakāśaṃ ca prayoktavyam.

---

5.2.8

तस्याश्चाङ्कगतस्य बालस्य लालनं बालक्रीडनकानां चास्य दानं ग्रहणं तेन संनिकृष्टत्वात्कथायोजनं तत्संभाषणक्षमेण जनेन च प्रीतिं आसाद्य कार्यं तदनुबन्धं च गमनागमनस्य योजनं संश्रये चास्यास्तां अःपश्यतो नाम कामसूत्रसंकथा.

tasyāścāṅkagatasya bālasya lālanaṃ bālakrīḍanakānāṃ cāsya dānaṃ grahaṇaṃ tena saṃnikṛṣṭatvātkathāyojanaṃ tatsaṃbhāṣaṇakṣameṇa janena ca prītiṃ āsādya kāryaṃ tadanubandhaṃ ca gamanāgamanasya yojanaṃ saṃśraye cāsyāstāṃ aḥpaśyato nāma kāmasūtrasaṃkathā.

---

5.2.9

प्रसृते तु परिचये तस्या हस्ते न्यासं निक्षेपं च निदध्यात्. तत्प्रतिदिनं प्रतिक्षणं चैकदेशतो गृह्णीयात्. सौगन्धिकं पूगफलानि च.

prasṛte tu paricaye tasyā haste nyāsaṃ nikṣepaṃ ca nidadhyāt. tatpratidinaṃ pratikṣaṇaṃ caikadeśato gṛhṇīyāt. saugandhikaṃ pūgaphalāni ca.

---

5.2.10

तां आत्मनो दारैः सह विस्रम्भगोष्ठ्यां विविक्तासने च योजयेत्.

tāṃ ātmano dāraiḥ saha visrambhagoṣṭhyāṃ viviktāsane ca yojayet.

---

5.2.11

नित्यदर्शनार्थं विश्वासनार्थं च..५.२.१२ सुवर्णकारमणिकारवैकटिकनीलीकुसुम्भरञ्जकादिषु च कामार्थिन्यां सहात्मनो वश्यैश्चैषां तत्संपादने स्वयं प्रयतेत.

nityadarśanārthaṃ viśvāsanārthaṃ ca..5.2.12 suvarṇakāramaṇikāravaikaṭikanīlīkusumbharañjakādiṣu ca kāmārthinyāṃ sahātmano vaśyaiścaiṣāṃ tatsaṃpādane svayaṃ prayateta.

---

5.2.13

तदनुष्ठाननिरतस्य लोकविदितो दीर्घकालं संदर्शनयोगः.

tadanuṣṭhānaniratasya lokavidito dīrghakālaṃ saṃdarśanayogaḥ.

---

5.2.14

तस्मिंश्चान्येषां अपि कर्मणां अनुसन्धानम्.

tasmiṃścānyeṣāṃ api karmaṇāṃ anusandhānam.

---

5.2.15

येन कर्मणा द्रव्येण कौशलेन चार्थिनी स्यात्तस्य प्रयोगं उत्पत्तिं आगमं उपायं विज्ञानं चात्मायत्तं दर्शयेत्.

yena karmaṇā dravyeṇa kauśalena cārthinī syāttasya prayogaṃ utpattiṃ āgamaṃ upāyaṃ vijñānaṃ cātmāyattaṃ darśayet.

---

5.2.16

पूर्वप्रवृत्तेषु लोकचरितेषु द्रव्यगुणपरीक्षासु च तया तत्परिजनेन च सह विवादः.

pūrvapravṛtteṣu lokacariteṣu dravyaguṇaparīkṣāsu ca tayā tatparijanena ca saha vivādaḥ.

---

5.2.17

तत्र निर्दिष्टानि पणितानि तेष्वेनां प्राश्निकत्वेन योजयेत्.

tatra nirdiṣṭāni paṇitāni teṣvenāṃ prāśnikatvena yojayet.

---

5.2.18

तया तु विवदमानोऽत्यःअन्ताद्भूतमिति ब्रूयाद्.

tayā tu vivadamāno'tyaḥantādbhūtamiti brūyād.

---

5.2.18

चिति परिचयकारणानि((१३८)).

citi paricayakāraṇāni((138)).

---

44

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

5.2.19

कृतपरिचयां दर्शितेङिताकारां कन्यां इवोपायतोऽभियुञ्जीतेति. प्रायेण तत्र सूक्ष्मा अभियोगाः. कन्यानां अःसंप्रयुक्तत्वात्. इतरासु तानेव स्फुटं उपदध्यात्. संप्रयुक्तत्वात्.

kṛtaparicayāṃ darśiteṅitākārāṃ kanyāṃ ivopāyato'bhiyuñjīteti. prāyeṇa tatra sūkṣmā abhiyogāḥ. kanyānāṃ aḥsaṃprayuktatvāt. itarāsu tāneva sphuṭaṃ upadadhyāt. saṃprayuktatvāt.

---

5.2.20

संदर्शिताकारायां निर्भिन्नसद्भावायां समुपभोगव्यतिकरे तदीयान्युपयुञ्जीत.

saṃdarśitākārāyāṃ nirbhinnasadbhāvāyāṃ samupabhogavyatikare tadīyānyupayuñjīta.

---

5.2.21

तत्र महार्हगन्धं उत्तरीयं कुसुमं स्यादङ्गुलीयकं च. तद्धस्ताद्गृहीतताम्बूलया गोष्ठीगमनोद्यतस्य केशहस्तपुष्पयाचनम्.

tatra mahārhagandhaṃ uttarīyaṃ kusumaṃ syādaṅgulīyakaṃ ca. taddhastādgṛhītatāmbūlayā goṣṭhīgamanodyatasya keśahastapuṣpayācanam.

---

5.2.22

तत्र महार्हगन्धं स्पृहणीयं स्वनखदशनपदचिह्नितं साकारं दद्यात्.

tatra mahārhagandhaṃ spṛhaṇīyaṃ svanakhadaśanapadacihnitaṃ sākāraṃ dadyāt.

---

5.2.23

अधिकैरधिकैश्चाभियोगैः साध्वसविच्छेदनम्.

adhikairadhikaiścābhiyogaiḥ sādhvasavicchedanam.

---

5.2.24

क्रमेण च विविक्तदेशे गमनं आलिङ्गनं चुम्बनं ताम्बूलस्य ग्राहणं दानान्ते द्रव्याणां परिवर्तनं गुह्यदेशाभिमर्शनं चेत्यभियोगाः.

krameṇa ca viviktadeśe gamanaṃ āliṅganaṃ cumbanaṃ tāmbūlasya grāhaṇaṃ dānānte dravyāṇāṃ parivartanaṃ guhyadeśābhimarśanaṃ cetyabhiyogāḥ.

---

5.2.25

यत्र चैकाभियुक्ता न तत्रापरां अभियुञ्जीत.

yatra caikābhiyuktā na tatrāparāṃ abhiyuñjīta.

---

5.2.26

तत्र या वृद्धानुभूतविषया प्रियोपग्रहैश्च तां उपगृह्णीयात्.

tatra yā vṛddhānubhūtaviṣayā priyopagrahaiśca tāṃ upagṛhṇīyāt.

---

5.2.27

श्लोकावत्र भवतः

ślokāvatra bhavataḥ

---

5.2.27

वन्यत्र दृष्टसंचारस्तद्भर्ता यत्र नायकः. न तत्र योषितं कां चित्सुप्रापां अपि लङ्घयेत्..

vanyatra dṛṣṭasaṃcārastadbhartā yatra nāyakaḥ. na tatra yoṣitaṃ kāṃ citsuprāpāṃ api laṅghayet..

---

5.2.28

व्शङ्कितां रक्षितां भीतां सःश्वश्रूकां च योषितम्. न तर्कयेत मेधावी जानन्प्रत्ययं आत्मनः((१३९))..

vśaṅkitāṃ rakṣitāṃ bhītāṃ saḥśvaśrūkāṃ ca yoṣitam. na tarkayeta medhāvī jānanpratyayaṃ ātmanaḥ((139))..

---

5.2

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे परिचयकारणान्यभियोगाः द्वितीयोऽध्यायः.

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre pāradārike pañcame'dhikaraṇe paricayakāraṇānyabhiyogāḥ dvitīyo'dhyāyaḥ.

5.3.1

अभियुञ्जानो योषितः प्रवृत्तिं परीक्षेत. तया भावः परीक्षितो भवति. अभियोगांश्च प्रतिगृह्णीयात्.

abhiyuñjāno yoṣitaḥ pravṛttiṃ parīkṣeta. tayā bhāvaḥ parīkṣito bhavati. abhiyogāṃśca pratigṛhṇīyāt.

---

5.3.2

मन्त्रं अःव्र्ण्वानां दूत्यैनां साधयेत्.

mantraṃ aḥvrṇvānāṃ dūtyaināṃ sādhayet.

---

5.3.3

अःप्रतिगृह्याभियोगं पुनरपि संसृज्यमानां द्विधाभूतमानसां विद्यात्. तां क्रमेण साधयेत्.

aḥpratigṛhyābhiyogaṃ punarapi saṃsṛjyamānāṃ dvidhābhūtamānasāṃ vidyāt. tāṃ krameṇa sādhayet.

---

5.3.4

अःप्रतिगृह्याभियोगं सःविशेषं अलंकृता च पुनर्दृशेत तथैव तं अभिगच्छेच्च विविक्ते बलाद्ग्रहणीयां विद्यात्.

aḥpratigṛhyābhiyogaṃ saḥviśeṣaṃ alaṃkṛtā ca punardṛśeta tathaiva taṃ abhigacchecca vivikte balādgrahaṇīyāṃ vidyāt.

---

5.3.5

बहूनपि विषहतेऽअभियोगान्न चिरेणापि प्रयच्छत्यात्मानं सा शुष्कप्रतिग्राहिणी परिचयविघटनसाध्या.

bahūnapi viṣahate'abhiyogānna cireṇāpi prayacchatyātmānaṃ sā śuṣkapratigrāhiṇī paricayavighaṭanasādhyā.

---

5.3.6

मनुष्यजातेश्चित्ताःनित्यत्वात्.

manuṣyajāteścittāḥnityatvāt.

---

5.3.7

अभियुक्तापि परिहरति न च संसृज्यते. न च प्रत्याचष्टे. तस्मिन्नात्मनि च गौरवाभिमानात्. सातिपरिचयात्कृच्छ्रसाध्या. मर्मज्ञया दूत्या तां साधयेत्.

abhiyuktāpi pariharati na ca saṃsṛjyate. na ca pratyācaṣṭe. tasminnātmani ca gauravābhimānāt. sātiparicayātkṛcchrasādhyā. marmajñayā dūtyā tāṃ sādhayet.

---

5.3.8

सा चेदभियुज्यमाना पारुष्येण प्रत्यादिशत्युपेक्ष्या.

sā cedabhiyujyamānā pāruṣyeṇa pratyādiśatyupekṣyā.

---

5.3.9

परुषयित्वापि तु प्रीतियोजिनीं साधयेत्.

paruṣayitvāpi tu prītiyojinīṃ sādhayet.

---

5.3.10

कारणात्संस्पर्शनं सहते नावबुध्यते नाम द्विधाभूतमनसा सातत्येन क्षान्त्या वा साध्या.

kāraṇātsaṃsparśanaṃ sahate nāvabudhyate nāma dvidhābhūtamanasā sātatyena kṣāntyā vā sādhyā.

---

5.3.11

समीपे शयानायाः सुप्तो नाम करं उपरि विन्यसेत्. सापि सुप्तेवोपेक्षते. जाग्रती त्वपनुदेद्भूयोऽभियोगाकाङ्क्षिणी.

samīpe śayānāyāḥ supto nāma karaṃ upari vinyaset. sāpi suptevopekṣate. jāgratī tvapanudedbhūyo'bhiyogākāṅkṣiṇī.

---

5.3.12

एतेन पादस्योपरि पादन्यासो व्याख्यातः((१४०)).

etena pādasyopari pādanyāso vyākhyātaḥ((140)).

---

5.3.13

तस्मिन्प्रसृते भूयः सुप्तसंश्लेषणं उपक्रमेत्.

tasminprasṛte bhūyaḥ suptasaṃśleṣaṇaṃ upakramet.

---

5.3.14

तदःसहमानां उत्थितां द्वितीयेऽहनि प्रकृतिवर्तिनीं अभियोगार्थिनीं विद्यात्. अःदृश्यमानां तु दूतीसाध्याम्.

tadaḥsahamānāṃ utthitāṃ dvitīye'hani prakṛtivartinīṃ abhiyogārthinīṃ vidyāt. aḥdṛśyamānāṃ tu dūtīsādhyām.

---

5.3.15

चिरं अःदृष्टापि प्रकृतिस्थैव संसृज्यते कृतलक्षणां तां दर्शिताकारां उपक्रमेत्..

ciraṃ aḥdṛṣṭāpi prakṛtisthaiva saṃsṛjyate kṛtalakṣaṇāṃ tāṃ darśitākārāṃ upakramet..

---

5.3.16

अःनभियुक्ताप्याकारयति. विविक्ते चात्मानं दर्शयति. सःवेपथुगद्गदं वदति. स्विन्नकरचरनाङ्गुलिः स्विन्नमुखी च भवति. शिरःपीडने संवाहने चोर्वोरात्मानं नायके नियोजयति.

aḥnabhiyuktāpyākārayati. vivikte cātmānaṃ darśayati. saḥvepathugadgadaṃ vadati. svinnakaracaranāṅguliḥ svinnamukhī ca bhavati. śiraḥpīḍane saṃvāhane corvorātmānaṃ nāyake niyojayati.

---

5.3.17

आतुरासंवाहिका चैकेन हस्तेन संवाहयन्ती द्वितीयेन बाहुना स्पर्शं आवेदयति श्लेषयति च. विस्मितभावा.

āturāsaṃvāhikā caikena hastena saṃvāhayantī dvitīyena bāhunā sparśaṃ āvedayati śleṣayati ca. vismitabhāvā.

---

5.3.18

निद्रान्धा वा परिस्पृश्योरुभ्यां बाहुभ्यां अपि तिष्ठति. अलिकैकदेशं ऊर्वोरुपरि पातयति. ऊरुमूलसंवाहने नियुक्ता न प्रतिलोमयति. तत्रैव हस्तं एकं अःविचलं न्यस्यति. अङ्गसंदंशेन च पीडितं चिरादपनयति.

nidrāndhā vā parispṛśyorubhyāṃ bāhubhyāṃ api tiṣṭhati. alikaikadeśaṃ ūrvorupari pātayati. ūrumūlasaṃvāhane niyuktā na pratilomayati. tatraiva hastaṃ ekaṃ aḥvicalaṃ nyasyati. aṅgasaṃdaṃśena ca pīḍitaṃ cirādapanayati.

---

5.3.19

प्रतिगृह्यैवं नायकाभियोगान्पुनर्द्वितीयेऽहनि संवाहनायोपगच्छति.

pratigṛhyaivaṃ nāyakābhiyogānpunardvitīye'hani saṃvāhanāyopagacchati.

---

5.3.20

नात्यर्थं संसृज्यते. न च परिहरति.

nātyarthaṃ saṃsṛjyate. na ca pariharati.

---

5.3.21

विविक्ते भावं दर्शयति निष्कारणं चाःगूढं अन्यत्र प्रछन्नप्रदेशात्.

vivikte bhāvaṃ darśayati niṣkāraṇaṃ cāḥgūḍhaṃ anyatra prachannapradeśāt.

---

5.3.22

संनिकृष्टपरिचारकोपभोग्या सा चेदाकारितापि तथैव स्यात्सा मर्मज्ञया दूत्या साध्या.

saṃnikṛṣṭaparicārakopabhogyā sā cedākāritāpi tathaiva syātsā marmajñayā dūtyā sādhyā.

---

5.3.23

व्यावर्तमाना तु तर्कणीया

vyāvartamānā tu tarkaṇīyā

---

5.3.23

चिति भावपरीक्षा((१४१)).

citi bhāvaparīkṣā((141)).

---

5.3.24

भवन्ति चात्र श्लोकाः

bhavanti cātra ślokāḥ

---

5.3.24

वादौ परिचयं कुर्यात्ततश्च परिभाषणम्. परिभाषणसंमिश्रं मिथश्चाकारवेदनम्..

vādau paricayaṃ kuryāttataśca paribhāṣaṇam. paribhāṣaṇasaṃmiśraṃ mithaścākāravedanam..

---

5.3.25

व्प्रत्युत्तरेण पश्येच्चेदाकारस्य परिग्रहम्. ततोऽभियुञ्जीत नरः स्त्रियं विगतसाध्वसः..

vpratyuttareṇa paśyeccedākārasya parigraham. tato'bhiyuñjīta naraḥ striyaṃ vigatasādhvasaḥ..

---

5.3.26

वाकारेणात्मनो भावं या नारी प्राक्प्रयोजयेत्. क्षिप्रं एवाभियोज्या सा प्रथमे त्वेव दर्शने..

vākāreṇātmano bhāvaṃ yā nārī prākprayojayet. kṣipraṃ evābhiyojyā sā prathame tveva darśane..

---

5.3.27

व्श्लक्ष्णं आकारिता या तु दर्शयेत्स्फुटं उत्तरम्. सापि तत्क्षणसिद्धेति विज्ञेया रतिलालसा..

vślakṣṇaṃ ākāritā yā tu darśayetsphuṭaṃ uttaram. sāpi tatkṣaṇasiddheti vijñeyā ratilālasā..

---

5.3.28

व्धीरायां अःप्रगल्भायां परीक्षिण्यां च योषिति. एष सूक्ष्मो विधिः प्रोक्ताः सिद्धा एव स्फुटं स्त्रियः..

vdhīrāyāṃ aḥpragalbhāyāṃ parīkṣiṇyāṃ ca yoṣiti. eṣa sūkṣmo vidhiḥ proktāḥ siddhā eva sphuṭaṃ striyaḥ..

---

5.3

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे भावपरीक्षा तृइतीयोऽध्यायः.

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre pāradārike pañcame'dhikaraṇe bhāvaparīkṣā tṛitīyo'dhyāyaḥ.

5.4.1

दर्शितेङ्गिताकारं तु प्रविरलदर्शनाम्((१४२)) अःपूर्वां च दूत्योपसर्पयेत्.

darśiteṅgitākāraṃ tu praviraladarśanām((142)) aḥpūrvāṃ ca dūtyopasarpayet.

---

5.4.2

सैनां शीलतोऽनुप्रविश्याख्यानकपटैः सुभगंकरणयोगैर्लोकवृत्तान्तैः कविकथाभिः पारदारिककथाभिश्च तस्याश्च रूपविज्ञानदाक्षिण्यशीलानुप्रशंसाभिश्च तां रञ्जयेत्.

saināṃ śīlato'nupraviśyākhyānakapaṭaiḥ subhagaṃkaraṇayogairlokavṛttāntaiḥ kavikathābhiḥ pāradārikakathābhiśca tasyāśca rūpavijñānadākṣiṇyaśīlānupraśaṃsābhiśca tāṃ rañjayet.

---

5.4.3

कथं एवंविधायास्तवायं इत्थंभूतः पतिरिति चानुशयं ग्राहयेत्.

kathaṃ evaṃvidhāyāstavāyaṃ itthaṃbhūtaḥ patiriti cānuśayaṃ grāhayet.

---

5.4.4

न तव सुभगे दास्यं अपि कर्तुं युक्त इति ब्रूयात्.

na tava subhage dāsyaṃ api kartuṃ yukta iti brūyāt.

---

5.4.5

मन्दवेगतां ईर्ष्यालुतां शठतां अःकृतज्ञतां चासंभोगशीलतां कदर्यतां चपलतां अन्यानि च यानि तस्मिन्गुप्तान्यस्या अभ्याशे सति सद्भावेऽतिशयेन भाषेत.

mandavegatāṃ īrṣyālutāṃ śaṭhatāṃ aḥkṛtajñatāṃ cāsaṃbhogaśīlatāṃ kadaryatāṃ capalatāṃ anyāni ca yāni tasminguptānyasyā abhyāśe sati sadbhāve'tiśayena bhāṣeta.

---

5.4.6

येन च दोषेणोद्विग्नां लक्षयेत्तेनैवानुप्रविशेत्.

yena ca doṣeṇodvignāṃ lakṣayettenaivānupraviśet.

---

5.4.7

यदासौ मृगी तदा नैव शशतादोषः.

yadāsau mṛgī tadā naiva śaśatādoṣaḥ.

---

5.4.8

एतेनैव बडवहस्तिनीविषयश्चोक्तः.

etenaiva baḍavahastinīviṣayaścoktaḥ.

---

5.4.9

नायिकाया एव तु विश्वास्यतां उपलभ्य दूतीत्वेनोपसर्पयेत्प्रथमसाहसायां सूक्ष्मभावायां चेति गोणिकापुत्रः.

nāyikāyā eva tu viśvāsyatāṃ upalabhya dūtītvenopasarpayetprathamasāhasāyāṃ sūkṣmabhāvāyāṃ ceti goṇikāputraḥ.

---

5.4.10

सा नायकस्य चरितं अनुलोमतां कामितानि च कथयेत्.

sā nāyakasya caritaṃ anulomatāṃ kāmitāni ca kathayet.

---

5.4.11

प्रसृतसद्भावायां च युक्त्या कार्यशरीरं इत्थं वदेत्.

prasṛtasadbhāvāyāṃ ca yuktyā kāryaśarīraṃ itthaṃ vadet.

---

5.4.12

शृणु विचित्रं इदं सुभगे त्वां किल दृष्त्वामुत्रासावित्थं गोत्रपुत्रो नायकश्चित्तोन्मादं अनुभवति. प्रकृत्या सुःकुमारः कदा चिदन्यत्रापरिक्लिष्टपूर्वस्तपस्वी. ततोऽधुना शक्यं अनेन मरणं अप्यनुभवितुं इति वर्णयेत्.

śṛṇu vicitraṃ idaṃ subhage tvāṃ kila dṛṣtvāmutrāsāvitthaṃ gotraputro nāyakaścittonmādaṃ anubhavati. prakṛtyā suḥkumāraḥ kadā cidanyatrāparikliṣṭapūrvastapasvī. tato'dhunā śakyaṃ anena maraṇaṃ apyanubhavituṃ iti varṇayet.

---

5.4.13

तत्र सिद्धा द्वितीयेऽहनि वाचि वक्त्रे दृष्ट्यां च प्रसादं उपलक्ष्य पुनरपि कथां प्रवर्तयेत्.

tatra siddhā dvitīye'hani vāci vaktre dṛṣṭyāṃ ca prasādaṃ upalakṣya punarapi kathāṃ pravartayet.

---

5.4.14

शृण्वत्यां चाहल्याविमारकशाकुन्तलादीन्यन्यान्यपि लौकिकानि च कथयेत्तद्युक्तानि.

śṛṇvatyāṃ cāhalyāvimārakaśākuntalādīnyanyānyapi laukikāni ca kathayettadyuktāni.

---

5.4.15

वृषतां चतुःषष्टिविज्ञतां सौभाग्यं च नायकस्य. श्लाघनीयतां चास्य प्रच्छन्नं संप्रयोगं भूतं अःभूतपूर्वं वा वर्णयेत्.

vṛṣatāṃ catuḥṣaṣṭivijñatāṃ saubhāgyaṃ ca nāyakasya. ślāghanīyatāṃ cāsya pracchannaṃ saṃprayogaṃ bhūtaṃ aḥbhūtapūrvaṃ vā varṇayet.

---

5.4.16

आकारं चास्य लक्षयेत्.

ākāraṃ cāsya lakṣayet.

---

5.4.17

सःविहसितं दृष्ट्वा संभाषते.

saḥvihasitaṃ dṛṣṭvā saṃbhāṣate.

---

5.4.18

आसने चोपनिमन्त्रयते.

āsane copanimantrayate.

---

5.4.19

क्वासितं क्व शयितं क्व भुक्तं क्व चेष्टितं किं वा कृतं इति पृच्छति.

kvāsitaṃ kva śayitaṃ kva bhuktaṃ kva ceṣṭitaṃ kiṃ vā kṛtaṃ iti pṛcchati.

---

5.4.20

विविक्ते दर्शयत्यात्मानम्.

vivikte darśayatyātmānam.

---

5.4.21

आख्यानकानि नियुङ्क्ते..५.४.२२ चिन्तयन्ती निःश्वासीति विजृम्भते च.

ākhyānakāni niyuṅkte..5.4.22 cintayantī niḥśvāsīti vijṛmbhate ca.

---

5.4.23

प्रीतिदायं च ददाति.

prītidāyaṃ ca dadāti.

---

5.4.24

इष्टेषूत्सवेषु च स्मरति.

iṣṭeṣūtsaveṣu ca smarati.

---

5.4.25

पुनर्दर्शनानुबन्धं विसृजति.

punardarśanānubandhaṃ visṛjati.

---

5.4.26

साधुवादिनी सती किं इदं अःशोभनं अभिधत्स इति कथां अनुबध्नाति.

sādhuvādinī satī kiṃ idaṃ aḥśobhanaṃ abhidhatsa iti kathāṃ anubadhnāti.

---

5.4.27

नायकस्य शाठ्यचापल्यसंबद्धान्दोषान्ददाति.

nāyakasya śāṭhyacāpalyasaṃbaddhāndoṣāndadāti.

---

5.4.28

पूर्वप्रवृत्तं च तत्संदर्शनं कथाभियोगं च स्वयं अःकथयन्ती तयोच्यमानं आकाङ्क्षति.

pūrvapravṛttaṃ ca tatsaṃdarśanaṃ kathābhiyogaṃ ca svayaṃ aḥkathayantī tayocyamānaṃ ākāṅkṣati.

---

5.4.29

नायकमनोरथेषु च कथ्यमानेषु सःपरिभवं नाम हसति. न च निर्वदतीति.

nāyakamanoratheṣu ca kathyamāneṣu saḥparibhavaṃ nāma hasati. na ca nirvadatīti.

---

5.4.30

दूत्येनां दर्शिताकारां नायकाभिज्ञानैरुपबृंहयेत्.

dūtyenāṃ darśitākārāṃ nāyakābhijñānairupabṛṃhayet.

---

5.4.31

अःसंस्तुतां तु गुणकथनैरनुरागकथाभिश्चावर्जयेत्.

aḥsaṃstutāṃ tu guṇakathanairanurāgakathābhiścāvarjayet.

---

5.4.32

नासंस्तुतादृष्टाकारयोर्दूत्यं अस्तीत्यौद्दालकिः.

nāsaṃstutādṛṣṭākārayordūtyaṃ astītyauddālakiḥ.

---

5.4.33

अःसंस्तुतयोरपि संसृष्टाकारयोरस्तीति बाभ्रवीयाः.

aḥsaṃstutayorapi saṃsṛṣṭākārayorastīti bābhravīyāḥ.

---

5.4.34

संस्तुतयोरप्यःसंसृष्टाकारयोरस्तीति गोणिकापुत्रः.

saṃstutayorapyaḥsaṃsṛṣṭākārayorastīti goṇikāputraḥ.

---

5.4.35

अःसंस्तुतयोरःदृष्टाकारयोरपि दूतीप्रत्ययादिति वात्स्यायनः.

aḥsaṃstutayoraḥdṛṣṭākārayorapi dūtīpratyayāditi vātsyāyanaḥ.

---

5.4.36

तासां मनोहराण्युपायनानि ताम्बूलं अनुलेपनं स्रजं अङ्गुलीयकं वासो वा तेन प्रहितं दर्शयेत्.

tāsāṃ manoharāṇyupāyanāni tāmbūlaṃ anulepanaṃ srajaṃ aṅgulīyakaṃ vāso vā tena prahitaṃ darśayet.

---

5.4.37

तेषु नायकस्य यथार्थं नखदशनपदानि तानि तानि च चिह्नानि स्युः.

teṣu nāyakasya yathārthaṃ nakhadaśanapadāni tāni tāni ca cihnāni syuḥ.

---

5.4.38

वाससि च कुङ्कुमाङ्कं अञ्जलिं निदद्यात्.

vāsasi ca kuṅkumāṅkaṃ añjaliṃ nidadyāt.

---

5.4.39

पत्रच्छेद्यानि नानाभिप्रायाकृतीनि दर्शयेत्. लेखपत्त्रगर्भाणि कर्णपत्त्राण्यापीडांश्च.

patracchedyāni nānābhiprāyākṛtīni darśayet. lekhapattragarbhāṇi karṇapattrāṇyāpīḍāṃśca.

---

5.4.40

तेषु स्वमनोरथाख्यापनम्. प्रतिप्राभृतदाने((१४३)) चैनां नियोजयेत्.

teṣu svamanorathākhyāpanam. pratiprābhṛtadāne((143)) caināṃ niyojayet.

---

5.4.41

एवं कृतपरस्परपरिग्रहयोश्च दूतीप्रत्ययः समागमः.

evaṃ kṛtaparasparaparigrahayośca dūtīpratyayaḥ samāgamaḥ.

---

5.4.42

स तु देवताभिगमने यात्रायां उद्यानक्रीडायां जलावतरणे विवाहे यज्ञव्यसनोत्सवेष्वग्न्युत्पाते चौरविभ्रमे जनपदस्य चक्रारोहणे प्रेक्षव्यापारेषु तेषु तेषु च कार्येष्विति बाभ्रवीयाः.

sa tu devatābhigamane yātrāyāṃ udyānakrīḍāyāṃ jalāvataraṇe vivāhe yajñavyasanotsaveṣvagnyutpāte cauravibhrame janapadasya cakrārohaṇe prekṣavyāpāreṣu teṣu teṣu ca kāryeṣviti bābhravīyāḥ.

---

5.4.43

सखीभिक्षुकीक्षपणिकातापसीभवनेषु सुखोपाय इति गोणिकापुत्रः.

sakhībhikṣukīkṣapaṇikātāpasībhavaneṣu sukhopāya iti goṇikāputraḥ.

---

5.4.44

तस्या एव तु गेहे विदितनिष्क्रमप्रवेशे चिन्तितात्ययप्रतीकारे प्रवेशनं उपपन्नं निष्क्रमणं अःविज्ञातकालं च तन्नित्यं सुखोपायं चेति वात्स्यायनः.

tasyā eva tu gehe viditaniṣkramapraveśe cintitātyayapratīkāre praveśanaṃ upapannaṃ niṣkramaṇaṃ aḥvijñātakālaṃ ca tannityaṃ sukhopāyaṃ ceti vātsyāyanaḥ.

---

5.4.45

निसृष्टार्था[१] परिमितार्था[२] पत्रहारी[३] स्वयंदूती[४] मूढदूती[५] भार्यादूती[६] मूकदूती[७] वातदूती[८] चेति दूतीविशेषाः.

nisṛṣṭārthā[1] parimitārthā[2] patrahārī[3] svayaṃdūtī[4] mūḍhadūtī[5] bhāryādūtī[6] mūkadūtī[7] vātadūtī[8] ceti dūtīviśeṣāḥ.

---

5.4.46

नायकस्य नायिकायाश्च यथामनीषितं अर्थं उपलभ्य स्वबुद्ध्या कार्यसंपादिनी निसृष्टार्था[१].

nāyakasya nāyikāyāśca yathāmanīṣitaṃ arthaṃ upalabhya svabuddhyā kāryasaṃpādinī nisṛṣṭārthā[1].

---

5.4.47

सा प्रायेण संस्तुतसंभाषणयोः.

sā prāyeṇa saṃstutasaṃbhāṣaṇayoḥ.

---

5.4.48

नायिकया प्रयुक्ता अःसंस्तुतसंभाषणयोरपि.

nāyikayā prayuktā aḥsaṃstutasaṃbhāṣaṇayorapi.

---

5.4.49

कौतुकाच्चानुरूपौ युक्ताविमौ परस्परस्येत्यःसंस्तुतयोरपि.

kautukāccānurūpau yuktāvimau parasparasyetyaḥsaṃstutayorapi.

---

5.4.50

कार्यैकदेशं अभियोगैकदेशं चोपलभ्य शेषं संपादयतीति परिमितार्था[२].

kāryaikadeśaṃ abhiyogaikadeśaṃ copalabhya śeṣaṃ saṃpādayatīti parimitārthā[2].

---

5.4.51

सा दृष्टपरस्पराकारयोः प्रविरलदर्शनयोः.

sā dṛṣṭaparasparākārayoḥ praviraladarśanayoḥ.

---

5.4.52

संदेशमात्रं प्रापयतीति पत्रहारी[३].

saṃdeśamātraṃ prāpayatīti patrahārī[3].

---

5.4.53

सा प्रगाढसद्भावयोः संसृष्टयोश्च देशकालसंबोधनार्थम्.

sā pragāḍhasadbhāvayoḥ saṃsṛṣṭayośca deśakālasaṃbodhanārtham.

---

5.4.54

दौत्येन प्रहितान्यया स्वयं एव नायकं अभिगच्छेदजानती नाम तेन सहोपभोगं स्वाप्ने वा कथयेत्. गोत्रस्खलितं भार्यां चास्य निन्देत्. त्द्व्यपदेशेन स्वयं ईर्ष्यां दर्शयेत्. नखदशनचिह्नितं वा किं चिद्दद्यात्. भवतेऽहं आदौ दातुं संकल्पितेति चाभिदधीत. मम भार्याया का रमणीयेति विविक्ते पर्यनुयुञ्जीत सा स्वयंदूती[४].

dautyena prahitānyayā svayaṃ eva nāyakaṃ abhigacchedajānatī nāma tena sahopabhogaṃ svāpne vā kathayet. gotraskhalitaṃ bhāryāṃ cāsya nindet. tdvyapadeśena svayaṃ īrṣyāṃ darśayet. nakhadaśanacihnitaṃ vā kiṃ ciddadyāt. bhavate'haṃ ādau dātuṃ saṃkalpiteti cābhidadhīta. mama bhāryāyā kā ramaṇīyeti vivikte paryanuyuñjīta sā svayaṃdūtī[4].

---

5.4.55

तस्य विविक्ते दर्शनं प्रतिग्रहश्च.

tasya vivikte darśanaṃ pratigrahaśca.

---

5.4.56

प्रतिग्रहच्छलेनान्यां अभिसंधायास्याः संदेशाश्रवणद्वारेण नायकं साधयेत्तां चोपहन्यात्सापि स्वयंदूती[४].

pratigrahacchalenānyāṃ abhisaṃdhāyāsyāḥ saṃdeśāśravaṇadvāreṇa nāyakaṃ sādhayettāṃ copahanyātsāpi svayaṃdūtī[4].

---

5.4.57

एतया नायकोऽप्यन्यदूतश्च व्याख्यातः.

etayā nāyako'pyanyadūtaśca vyākhyātaḥ.

---

5.4.58

नायकभार्यां मुग्धां विश्वास्यायन्त्रणयानुप्रविश्य नायकस्य चेष्टितानि पृच्छेत्. योगाञ् शिक्षयेत्. साकारं मण्डयेत्. कोपं एनां ग्राहयेत्. एवं च प्रतिपद्यस्वेति श्रावयेत्. स्वयं चास्यां नखदशनपदानि निर्वर्तयेत्. तेन द्वारेण नायाकं आकारयेत्सा मूढदूती[५].

nāyakabhāryāṃ mugdhāṃ viśvāsyāyantraṇayānupraviśya nāyakasya ceṣṭitāni pṛcchet. yogāñ śikṣayet. sākāraṃ maṇḍayet. kopaṃ enāṃ grāhayet. evaṃ ca pratipadyasveti śrāvayet. svayaṃ cāsyāṃ nakhadaśanapadāni nirvartayet. tena dvāreṇa nāyākaṃ ākārayetsā mūḍhadūtī[5].

---

5.4.59

तस्यास्तयैव प्रत्युत्तराणि योजयेत्.

tasyāstayaiva pratyuttarāṇi yojayet.

---

5.4.60

स्वभार्यां वा मूढं प्रयोज्य तया सह विश्वासेन योजयित्वा तयैवाकारयेत्. आत्मनश्च वैचक्षण्यं प्रकाशयेत्. सा भार्यादुती[६] तस्यास्तयैवाकारग्रहणम्.

svabhāryāṃ vā mūḍhaṃ prayojya tayā saha viśvāsena yojayitvā tayaivākārayet. ātmanaśca vaicakṣaṇyaṃ prakāśayet. sā bhāryādutī[6] tasyāstayaivākāragrahaṇam.

---

5.4.61

बालां वा परिचारिकां अःदोषज्ञां अःदुष्टेनोपायेन प्रहिणुयात्. तत्र स्रजि कर्णपत्त्रे वा गूढलेखनिधानं नखदशनपदं वा सा मूकदूती[७]. तस्यास्तयैव प्रत्युत्तरप्रार्थनम्.

bālāṃ vā paricārikāṃ aḥdoṣajñāṃ aḥduṣṭenopāyena prahiṇuyāt. tatra sraji karṇapattre vā gūḍhalekhanidhānaṃ nakhadaśanapadaṃ vā sā mūkadūtī[7]. tasyāstayaiva pratyuttaraprārthanam.

---

5.4.62

पूर्वप्रस्तुतार्थलिङ्गसंबद्धं अन्यजनाःग्रहणीयं लौकिकार्थं व्यर्थं वा वचनं उदासीना या श्रावयेत्सा वातदूती[८]. तस्या अपि तयैव प्रत्युत्तरप्रार्थनम्

pūrvaprastutārthaliṅgasaṃbaddhaṃ anyajanāḥgrahaṇīyaṃ laukikārthaṃ vyarthaṃ vā vacanaṃ udāsīnā yā śrāvayetsā vātadūtī[8]. tasyā api tayaiva pratyuttaraprārthanam

---

5.4.62

चिति तासां विशेषाः..

citi tāsāṃ viśeṣāḥ..

---

5.4.63

भवन्ति चात्र श्लोकाः

bhavanti cātra ślokāḥ

---

5.4.63

व्विधवेक्षणिका दासी भिक्षुकी शिल्पकारिका. प्रविशत्यासु विश्वासं दूतीकार्यं च विन्दति..

vvidhavekṣaṇikā dāsī bhikṣukī śilpakārikā. praviśatyāsu viśvāsaṃ dūtīkāryaṃ ca vindati..

---

5.4.64

संक्षेपेण दूतीकर्माण्याह

saṃkṣepeṇa dūtīkarmāṇyāha

---

5.4.64

व्विद्वेषं ग्राहयेत्पत्यौ रमणीयानि वर्णयेत्. चित्रान्सुरतसंभोगानन्यासां अपि दर्शयेत्..

vvidveṣaṃ grāhayetpatyau ramaṇīyāni varṇayet. citrānsuratasaṃbhogānanyāsāṃ api darśayet..

---

5.4.65

व्नायकस्यानुरागं च पुनश्च रतिकौशलम्. प्रार्थनां चाधिकस्त्रीभिरवष्टम्भं च वर्णयेत्..

vnāyakasyānurāgaṃ ca punaśca ratikauśalam. prārthanāṃ cādhikastrībhiravaṣṭambhaṃ ca varṇayet..

---

5.4.66

वःसंकल्पितं अप्यर्थं उत्सृष्टं दोषकारणात्. पुनरावर्तयत्येव दूती वचनकौशलात्((१४४))..

vaḥsaṃkalpitaṃ apyarthaṃ utsṛṣṭaṃ doṣakāraṇāt. punarāvartayatyeva dūtī vacanakauśalāt((144))..

---

5.4

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे दूतीकर्माणि चतुर्थोऽध्यायः.

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre pāradārike pañcame'dhikaraṇe dūtīkarmāṇi caturtho'dhyāyaḥ.

5.5.1

न राज्ञां महामात्राणां वा परभवनप्रवेशो विद्यते.महाजनेन हि चरितं एषां दृश्यतेऽनुविधीयते च.

na rājñāṃ mahāmātrāṇāṃ vā parabhavanapraveśo vidyate.mahājanena hi caritaṃ eṣāṃ dṛśyate'nuvidhīyate ca.

---

5.5.2

सवितारं उद्यन्तं त्रयो लोकाः पश्यन्ति अनूद्यन्ते च. गच्छन्तं अपि पश्यन्त्यनुप्रतिष्ठन्ते च.

savitāraṃ udyantaṃ trayo lokāḥ paśyanti anūdyante ca. gacchantaṃ api paśyantyanupratiṣṭhante ca.

---

5.5.3

तस्मादःशक्यत्वाद्गर्हणीयत्वाच्चेति न ते वृथा किं चिदाचरेयुः.

tasmādaḥśakyatvādgarhaṇīyatvācceti na te vṛthā kiṃ cidācareyuḥ.

---

5.5.4

अःवश्यं त्वाचरितव्ये योगान्प्रयुञ्जीरन्.

aḥvaśyaṃ tvācaritavye yogānprayuñjīran.

---

5.5.5

ग्रामाधिपतेरायुक्तकस्य हलोत्थवृत्तिपुत्रस्य((१४५)) यूनो ग्रामीणयोषितो वचनमात्र साध्याः. ताश्चर्षण्य((१४६)) इत्याचक्षते विटाः.

grāmādhipaterāyuktakasya halotthavṛttiputrasya((145)) yūno grāmīṇayoṣito vacanamātra sādhyāḥ. tāścarṣaṇya((146)) ityācakṣate viṭāḥ.

---

5.5.6

ताभिः सह विष्टिकर्मसु कोष्ठागारप्रवेशे द्रव्याणां निष्क्रमणप्रवेशनयोर्भवनप्रतिसंस्कारे क्षेत्रकर्मणि कर्पासोर्णातसीशणवल्कलादाने सूत्रप्रतिग्रहे द्रव्याणां क्रयविक्रयविनिमयेषु तेषु तेषु च कर्मसु प्रयोगः.

tābhiḥ saha viṣṭikarmasu koṣṭhāgārapraveśe dravyāṇāṃ niṣkramaṇapraveśanayorbhavanapratisaṃskāre kṣetrakarmaṇi karpāsorṇātasīśaṇavalkalādāne sūtrapratigrahe dravyāṇāṃ krayavikrayavinimayeṣu teṣu teṣu ca karmasu prayogaḥ.

---

5.5.7

तथा व्रजयोषिद्भिः गवाध्यक्षस्य.

tathā vrajayoṣidbhiḥ gavādhyakṣasya.

---

5.5.8

विधवानाथाप्रव्रजिताभिः सह सूत्राध्यक्षस्य.

vidhavānāthāpravrajitābhiḥ saha sūtrādhyakṣasya.

---

5.5.9

मर्मज्ञात्वाद्रात्रावटने चाटन्तीभिर्नागरस्य.

marmajñātvādrātrāvaṭane cāṭantībhirnāgarasya.

---

5.5.10

क्रयविक्रये पण्याध्यक्षस्य.

krayavikraye paṇyādhyakṣasya.

---

5.5.11

अष्टमीचन्द्रकौमुदीसुःवसन्तकादिषु पत्तननगरखर्वटयोषितां ईश्वरभवने सहान्तःःपुरिकाभिः प्रायेण क्रीडा.

aṣṭamīcandrakaumudīsuḥvasantakādiṣu pattananagarakharvaṭayoṣitāṃ īśvarabhavane sahāntaḥḥpurikābhiḥ prāyeṇa krīḍā.

---

5.5.12

तत्र चापानकान्ते नगरस्त्रियो यथापरिचयं अन्तःःपुरिकानां पृथक्पृथग्भोगावासकान्प्रविश्य कथाभिरासित्वा पूजिताः प्रतीताश्चोपप्रदोषं निष्क्रामयेयुः.

tatra cāpānakānte nagarastriyo yathāparicayaṃ antaḥḥpurikānāṃ pṛthakpṛthagbhogāvāsakānpraviśya kathābhirāsitvā pūjitāḥ pratītāścopapradoṣaṃ niṣkrāmayeyuḥ.

---

5.5.13

तत्र प्रणिहिता राजदासी प्रयोज्यायाः पूर्वसंसृष्टा तां तत्र संभाषेत.

tatra praṇihitā rājadāsī prayojyāyāḥ pūrvasaṃsṛṣṭā tāṃ tatra saṃbhāṣeta.

---

5.5.14

रामणीयकदर्शनेन योजयेत्.

rāmaṇīyakadarśanena yojayet.

---

5.5.15

प्रागेव स्वभवनस्थां ब्रूयात्. अमुष्यां क्रीडायां तव राजभवनस्थानानि रामणीयकानि दर्शयिष्यामीति काले च योजयेत्. बहिःःप्रवालकुट्टिमं((१४७)) ते दर्शयिष्यामि.

prāgeva svabhavanasthāṃ brūyāt. amuṣyāṃ krīḍāyāṃ tava rājabhavanasthānāni rāmaṇīyakāni darśayiṣyāmīti kāle ca yojayet. bahiḥḥpravālakuṭṭimaṃ((147)) te darśayiṣyāmi.

---

5.5.16

मणिभूमिकां वृक्षवाटिकां मृद्वीकामण्डपं((१४८)) समुद्रगृहप्रासादान्गूढभित्तिसंचारांश्चित्रकर्माणि क्रीडामृगान्यन्त्राणि शकुनान्व्याघ्रसिंहपञ्जरादीनि च यानि पुरस्ताद्वर्णितानि स्युः.

maṇibhūmikāṃ vṛkṣavāṭikāṃ mṛdvīkāmaṇḍapaṃ((148)) samudragṛhaprāsādāngūḍhabhittisaṃcārāṃścitrakarmāṇi krīḍāmṛgānyantrāṇi śakunānvyāghrasiṃhapañjarādīni ca yāni purastādvarṇitāni syuḥ.

---

5.5.17

एकान्ते च तद्गतं ईश्वरानुरागं श्रावयेत्.

ekānte ca tadgataṃ īśvarānurāgaṃ śrāvayet.

---

5.5.18

संप्रयोगे चातुर्यं चाभिवर्णयेत्.

saṃprayoge cāturyaṃ cābhivarṇayet.

---

5.5.19

अःमन्त्रश्रवं च प्रतिपन्नां योजयेत्.

aḥmantraśravaṃ ca pratipannāṃ yojayet.

---

5.5.20

अःप्रतिपद्यमानां स्वयं एवेश्वर आगत्योपचारैः सान्त्वितां रञ्जयित्वा संभूय च सानुरागं विसृजेत्.

aḥpratipadyamānāṃ svayaṃ eveśvara āgatyopacāraiḥ sāntvitāṃ rañjayitvā saṃbhūya ca sānurāgaṃ visṛjet.

---

5.5.21

प्रयोज्यायाश्च पत्युरनुग्रहोचितस्य दारान्नित्यं अन्तःःपुरं औचित्यात्प्रवेशयेत्. तत्र प्रणिहिता राजदासीति समानं पूर्वेण.

prayojyāyāśca patyuranugrahocitasya dārānnityaṃ antaḥḥpuraṃ aucityātpraveśayet. tatra praṇihitā rājadāsīti samānaṃ pūrveṇa.

---

5.5.22

अन्तःःपुरिका वा प्रयोज्यया सह स्वःचेटिकासंप्रेषणेन प्रीतिं कुर्यात्. प्रसृतप्रीतिं च सापदेशं दर्शने नियोजयेत्. प्रविष्टां पूजितां पीतवतीं प्रणिहिता राजदासीति समानं पूर्वेण.

antaḥḥpurikā vā prayojyayā saha svaḥceṭikāsaṃpreṣaṇena prītiṃ kuryāt. prasṛtaprītiṃ ca sāpadeśaṃ darśane niyojayet. praviṣṭāṃ pūjitāṃ pītavatīṃ praṇihitā rājadāsīti samānaṃ pūrveṇa.

---

5.5.23

यस्मिन्वा विज्ञाने प्रयोज्या विख्याता स्यात्तद्दर्शनार्थं अन्तःःपुरिका सोपचारं तां आह्वयेत्. प्रविष्टां प्रणिहिता राजदासीति समानं पूर्वेण.

yasminvā vijñāne prayojyā vikhyātā syāttaddarśanārthaṃ antaḥḥpurikā sopacāraṃ tāṃ āhvayet. praviṣṭāṃ praṇihitā rājadāsīti samānaṃ pūrveṇa.

---

5.5.24

उद्भूतानःअर्थस्य भीतस्य वा भार्यां भिक्षुकी ब्रूयातसावन्तःःपुरिका राजनि सिद्धा गृहीतवाक्या मम वचनं शृणोति. स्वभावतश्च कृपाशीला तां अनेनोपायेनाधिगमिष्यामि. अहं एव ते प्रवेशं कारयिष्यामि. सा च ते भर्तुर्महान्तं अनःअर्थं निवर्तयिष्यतीति प्रतिपन्नां द्विस्त्रिरिति प्रवेशयेत्. अन्तःःपुरिका चास्या अःभयं दद्यात्. अःभयश्रवणाच्च संप्रहृष्टां प्रणिहिता राजदासीति समानं पूर्वेण..

udbhūtānaḥarthasya bhītasya vā bhāryāṃ bhikṣukī brūyātasāvantaḥḥpurikā rājani siddhā gṛhītavākyā mama vacanaṃ śṛṇoti. svabhāvataśca kṛpāśīlā tāṃ anenopāyenādhigamiṣyāmi. ahaṃ eva te praveśaṃ kārayiṣyāmi. sā ca te bharturmahāntaṃ anaḥarthaṃ nivartayiṣyatīti pratipannāṃ dvistririti praveśayet. antaḥḥpurikā cāsyā aḥbhayaṃ dadyāt. aḥbhayaśravaṇācca saṃprahṛṣṭāṃ praṇihitā rājadāsīti samānaṃ pūrveṇa..

---

5.5.25

एतया वृत्त्यर्थिनां महामात्राभितप्तानां बलाद्विगृहीतानां व्यवहारे दुरःबलानां स्वभोगेनाःसंतुष्टानां राजनि प्रीतिकामानां राज्यजनेषु पङ्क्तिं इच्छतां सजातैर्बाध्यमानानां सःजातान्बाधितुकामानां सूचकानां अन्येषां कार्यवशिनां जाया व्याख्याताः.

etayā vṛttyarthināṃ mahāmātrābhitaptānāṃ balādvigṛhītānāṃ vyavahāre duraḥbalānāṃ svabhogenāḥsaṃtuṣṭānāṃ rājani prītikāmānāṃ rājyajaneṣu paṅktiṃ icchatāṃ sajātairbādhyamānānāṃ saḥjātānbādhitukāmānāṃ sūcakānāṃ anyeṣāṃ kāryavaśināṃ jāyā vyākhyātāḥ.

---

5.5.26

अन्येन वा प्रयोज्यां सह संसृष्टां संग्राह्य दास्यं उपनीतां क्रमेणान्तःःपुरं प्रवेशयेत्.

anyena vā prayojyāṃ saha saṃsṛṣṭāṃ saṃgrāhya dāsyaṃ upanītāṃ krameṇāntaḥḥpuraṃ praveśayet.

---

5.5.27

प्रणिधिना चायतिं अस्याः संदूष्य राजनि विद्विष्ट इति कलत्रावग्रहोपायेनैनां अन्तःःपुरं प्रवेशयेत्. इति प्रच्छन्नयोगाः((१४९)). एते राजपुत्रेषु प्रायेण.

praṇidhinā cāyatiṃ asyāḥ saṃdūṣya rājani vidviṣṭa iti kalatrāvagrahopāyenaināṃ antaḥḥpuraṃ praveśayet. iti pracchannayogāḥ((149)). ete rājaputreṣu prāyeṇa.

---

5.5.28

न त्वेवं परभवनं ईश्वरः प्रविशेत्.

na tvevaṃ parabhavanaṃ īśvaraḥ praviśet.

---

5.5.29

आभीरं कोट्टराजं((१५०)) परभवनगतं भ्रातृप्रयुक्तो रजको जघान. काशिराजं जयसेनं अश्वाध्यक्ष इति.

ābhīraṃ koṭṭarājaṃ((150)) parabhavanagataṃ bhrātṛprayukto rajako jaghāna. kāśirājaṃ jayasenaṃ aśvādhyakṣa iti.

---

5.5.30

प्रकाशकामितानि तु देशप्रवृत्तियोगात्.

prakāśakāmitāni tu deśapravṛttiyogāt.

---

5.5.31

प्रत्ता जनपदकन्या दशमेऽहनि किं चिदौपायनिकं उपगृह्य प्रविशन्त्यन्तःःपुरं उपभुक्ता एव विसृज्यन्त इत्यान्ध्राणाम्((१५१)).

prattā janapadakanyā daśame'hani kiṃ cidaupāyanikaṃ upagṛhya praviśantyantaḥḥpuraṃ upabhuktā eva visṛjyanta ityāndhrāṇām((151)).

---

5.5.32

महामात्रेश्वराणां अन्तःःपुराणि निशि सेवार्थं राजानं उपगच्छन्ति वात्सगुल्मकानाम्.

mahāmātreśvarāṇāṃ antaḥḥpurāṇi niśi sevārthaṃ rājānaṃ upagacchanti vātsagulmakānām.

---

5.5.33

रूपवतीर्जनपदयोषितः प्रीत्यपदेशेन मासं मासार्धं वातिवासयन्त्यन्तःःपुरिका वैदर्भाणाम्.

rūpavatīrjanapadayoṣitaḥ prītyapadeśena māsaṃ māsārdhaṃ vātivāsayantyantaḥḥpurikā vaidarbhāṇām.

---

5.5.34

दर्शनीयाः स्वभार्याः प्रीतिदायं एव महामात्रराजभ्यो ददत्यपरान्तकानाम्.

darśanīyāḥ svabhāryāḥ prītidāyaṃ eva mahāmātrarājabhyo dadatyaparāntakānām.

---

5.5.35

राजक्रीडार्थं नगरस्त्रियो जनपदस्त्रियश्च सङ्घश एकशश्च राजकुलं प्रविशन्ति सौराष्ट्रकाणां इति.

rājakrīḍārthaṃ nagarastriyo janapadastriyaśca saṅghaśa ekaśaśca rājakulaṃ praviśanti saurāṣṭrakāṇāṃ iti.

---

5.5.36

श्लोकावत्र भवतः

ślokāvatra bhavataḥ

---

5.5.36

वेते चान्ये च बहवः प्रयोगाः पारदारिकाः. देशे देशे प्रवर्तन्ते राजभिः संप्रवर्तिताः..

vete cānye ca bahavaḥ prayogāḥ pāradārikāḥ. deśe deśe pravartante rājabhiḥ saṃpravartitāḥ..

---

5.5.37

व्न त्वेवैतान्प्रयुञ्जीत राजा लोकहिते रतः. निगृहीतारिषड्वर्गस्तथा विजयते महीम्((१५२))..

vna tvevaitānprayuñjīta rājā lokahite rataḥ. nigṛhītāriṣaḍvargastathā vijayate mahīm((152))..

---

5.5

चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे ईश्वरकामितं पञ्चमोऽध्यायः.

citi śrīvātsyāyanīye kāmasūtre pāradārike pañcame'dhikaraṇe īśvarakāmitaṃ pañcamo'dhyāyaḥ.

5.6.1

नान्तःःपुराणां रक्षणयोगात्पुरुषसंदर्शनं विद्यते पत्युश्चैकत्वादनःएकसाधारणत्वाच्चाःतृप्तिः. तस्मात्तानि प्रयोगत एव परस्परं रञ्जयेयुः.

nāntaḥḥpurāṇāṃ rakṣaṇayogātpuruṣasaṃdarśanaṃ vidyate patyuścaikatvādanaḥekasādhāraṇatvāccāḥtṛptiḥ. tasmāttāni prayogata eva parasparaṃ rañjayeyuḥ.

---

5.6.2

धात्रेयिकां सखीं दासीं वा पुरुषवदलंकृत्याकृतिसंयुक्तैः कन्दमूलफलावयवैरपद्रव्यैर्वात्माभिप्रायं निवर्तयेयुः.

dhātreyikāṃ sakhīṃ dāsīṃ vā puruṣavadalaṃkṛtyākṛtisaṃyuktaiḥ kandamūlaphalāvayavairapadravyairvātmābhiprāyaṃ nivartayeyuḥ.

---

5.6.3

पुरुषप्रतिमा अःव्यक्तलिङ्गाश्चाधिशयीरन्.

puruṣapratimā aḥvyaktaliṅgāścādhiśayīran.

---

5.6.4

राजानश्च कृपाशीला विनापि भावयोगादायोजितापद्रव्या यावदर्थं एकया रात्र्या बह्वीभिरपि गच्छन्ति. यस्यां तु प्रीतिर्वासक ऋतुर्वा तत्राभिप्रायतः प्रवर्तन्त इति प्राच्योपचाराः.

rājānaśca kṛpāśīlā vināpi bhāvayogādāyojitāpadravyā yāvadarthaṃ ekayā rātryā bahvībhirapi gacchanti. yasyāṃ tu prītirvāsaka ṛturvā tatrābhiprāyataḥ pravartanta iti prācyopacārāḥ.

---

5.6.5

स्त्रीयोगेणैव पुरुषाणां अप्यःलब्धवृत्तीनां वियोनिषु विजातिषु स्त्रीप्रतिमासु केवलोपमर्दनाच्चाभिप्रायनिवृत्तिर्व्याख्याता.

strīyogeṇaiva puruṣāṇāṃ apyaḥlabdhavṛttīnāṃ viyoniṣu vijātiṣu strīpratimāsu kevalopamardanāccābhiprāyanivṛttirvyākhyātā.

---

5.6.6

योषावेषांश्च नागरकान्प्रायेणान्तःपुरिकाः परिचारिकाभिः सह प्रवेशयन्ति.

yoṣāveṣāṃśca nāgarakānprāyeṇāntaḥpurikāḥ paricārikābhiḥ saha praveśayanti.

---

5.6.7

तेषां उपावर्तने धात्रेयिकाश्चाभ्यन्तरसंसृष्टा आयतिं दर्शयन्त्यः प्रयतेरन्.

teṣāṃ upāvartane dhātreyikāścābhyantarasaṃsṛṣṭā āyatiṃ darśayantyaḥ prayateran.

---

5.6.8

सुखप्रवेशितां अपसारभूमिं विशलतां वेश्मनः प्रमादं रक्षिणां अःनित्यतां परिजनस्य वर्णयेयुः.

sukhapraveśitāṃ apasārabhūmiṃ viśalatāṃ veśmanaḥ pramādaṃ rakṣiṇāṃ aḥnityatāṃ parijanasya varṇayeyuḥ.

---

5.6.9

न चाःसद्भूतेनार्थेन प्रवेशयितुं जनं आवर्तयेयुर्दोषात्.

na cāḥsadbhūtenārthena praveśayituṃ janaṃ āvartayeyurdoṣāt.

---

5.6.10

नागरकस्तु सुःप्रापं अप्यन्तःःपुरं अपायभूयिष्ठत्वान्न प्रविशेदिति वात्स्यायनः.

nāgarakastu suḥprāpaṃ apyantaḥḥpuraṃ apāyabhūyiṣṭhatvānna praviśediti vātsyāyanaḥ.

---

5.6.11

सापसारं तु प्रमदवनावगाढं विभक्तदीर्घकाक्ष्यं अल्पप्रमत्तरक्षकं प्रोषितराजकं कारणानि समीक्ष्य बहुष आहूयमानोऽर्थबुद्ध्या कक्ष्याप्रवेशं च दृष्ट्वा ताभिरेव विहितोपायः प्रविशेत्.

sāpasāraṃ tu pramadavanāvagāḍhaṃ vibhaktadīrghakākṣyaṃ alpapramattarakṣakaṃ proṣitarājakaṃ kāraṇāni samīkṣya bahuṣa āhūyamāno'rthabuddhyā kakṣyāpraveśaṃ ca dṛṣṭvā tābhireva vihitopāyaḥ praviśet.

---

5.6.12

शक्तिविषये च प्रतिःदिनं निष्क्रामेत्.

śaktiviṣaye ca pratiḥdinaṃ niṣkrāmet.

---

5.6.13

बहिश्च रक्षिभिरन्यदेव कारणं अपदिश्य संसृजेत.

bahiśca rakṣibhiranyadeva kāraṇaṃ apadiśya saṃsṛjeta.

---

5.6.14

अन्तशःचारिण्यां च परिचारिकायां विदितार्थायां सक्तं आत्मानं रूपयेत्. तदःलाभाच्च शोकं अन्तःःप्रवेशिनीभिश्च दूतीकल्पं सकलं आचरेत्.

antaśaḥcāriṇyāṃ ca paricārikāyāṃ viditārthāyāṃ saktaṃ ātmānaṃ rūpayet. tadaḥlābhācca śokaṃ antaḥḥpraveśinībhiśca dūtīkalpaṃ sakalaṃ ācaret.

---

5.6.15

राजप्रनिधींश्च बुध्येत.

rājapranidhīṃśca budhyeta.

---

5.6.16

दूत्यास्त्वःसंचारे यत्र गृहीताकारायाः प्रयोज्याया दर्शनयोगस्तत्रावस्थानम्.

dūtyāstvaḥsaṃcāre yatra gṛhītākārāyāḥ prayojyāyā darśanayogastatrāvasthānam.

---

5.6.17

तस्मिन्नपि तु रक्षिषु परिचारिकाव्यपदेशः.

tasminnapi tu rakṣiṣu paricārikāvyapadeśaḥ.

---

5.6.18

चक्षुरनुबध्नन्त्यां इङ्गिताकारनिवेदनम्..

cakṣuranubadhnantyāṃ iṅgitākāranivedanam..

---

5.6.19

यत्र संपातोऽस्यास्तत्र चित्रकर्मणस्तद्युक्तस्य व्यर्थानां गीतवस्तुकानां क्रीडनकानां कृतचिह्नानां आपीनकानाम्((१५३)) अङ्गुलीयकस्य च निधानम्.

yatra saṃpāto'syāstatra citrakarmaṇastadyuktasya vyarthānāṃ gītavastukānāṃ krīḍanakānāṃ kṛtacihnānāṃ āpīnakānām((153)) aṅgulīyakasya ca nidhānam.

---

5.6.20

प्रत्यःउत्तरं तया दत्तं प्रपश्येत्. ततः प्रवेशने यतेत.

pratyaḥuttaraṃ tayā dattaṃ prapaśyet. tataḥ praveśane yateta.

---

5.6.21

यत्र चास्य नियतं गमनं इति विद्यात्तत्र प्रछन्नस्य प्रागेवावस्थानम्.

yatra cāsya niyataṃ gamanaṃ iti vidyāttatra prachannasya prāgevāvasthānam.

---

5.6.22

रक्षिपुरुषरूपो वा तदनुज्ञातवेलायां प्रविशेत्.

rakṣipuruṣarūpo vā tadanujñātavelāyāṃ praviśet.

---

5.6.23

आस्तरणप्रावरणवेष्टितस्य वा प्रवेशनिर्हारौ.

āstaraṇaprāvaraṇaveṣṭitasya vā praveśanirhārau.

---

5.6.24

पुटाःपुटयोगैर्वा नष्टच्छायारूपः.

puṭāḥpuṭayogairvā naṣṭacchāyārūpaḥ.

---

5.6.25

तत्रायं प्रयोगः ण् नकुलहृदयं चोरकतुम्बीफलानि सर्पाक्षीणि चान्तर्धूमेन पचेत्. ततोऽञ्जनेन समभागेन पेषयेत्. अनेनाभ्यक्तनयनो नष्टच्छायारूपश्चरति [अन्यैष्च जलब्रह्मक्षेमशिरःप्रणीतैर्बाह्यपानकैर्वा.

tatrāyaṃ prayogaḥ ṇ nakulahṛdayaṃ corakatumbīphalāni sarpākṣīṇi cāntardhūmena pacet. tato'ñjanena samabhāgena peṣayet. anenābhyaktanayano naṣṭacchāyārūpaścarati [anyaiṣca jalabrahmakṣemaśiraḥpraṇītairbāhyapānakairvā.

---

5.6.26

रात्रिकौमुदीषु च दीपिकासंबाधे सुरङ्गया वा.

rātrikaumudīṣu ca dīpikāsaṃbādhe suraṅgayā vā.

---

5.6.27

तत्रैतद्भवति((१५४)).

tatraitadbhavati((154)).

---

5.6.27

व्द्रव्याणां अपि निर्हारे पानकानां प्रवेशने. आपानकोत्सवार्थेऽपि चेटिकानां च संभ्रमे..

vdravyāṇāṃ api nirhāre pānakānāṃ praveśane. āpānakotsavārthe'pi ceṭikānāṃ ca saṃbhrame..

---

5.6.27

व्व्यत्यासे वेश्मनां चैव रक्षिणां च विपर्यये. उद्यानयात्रागमने यात्रातश्च प्रवेशने..

vvyatyāse veśmanāṃ caiva rakṣiṇāṃ ca viparyaye. udyānayātrāgamane yātrātaśca praveśane..

---

5.6.27

व्दीर्घकालोदयां यात्रां प्रोषिते चापि राजनि. प्रवेशनं भवेत्प्रायो यूनां निष्क्रमणं तथा..

vdīrghakālodayāṃ yātrāṃ proṣite cāpi rājani. praveśanaṃ bhavetprāyo yūnāṃ niṣkramaṇaṃ tathā..

---

5.6.28

व्परस्परस्य कार्याणि ज्ञात्वा चान्तःपुरालयाः. एककार्यास्ततः कुर्युः शेषाणां अपि भेदनम्..

vparasparasya kāryāṇi jñātvā cāntaḥpurālayāḥ. ekakāryāstataḥ kuryuḥ śeṣāṇāṃ api bhedanam..

---

5.6.28

व्दूषयित्वा ततोऽन्योन्यं एककार्यार्पणे स्थिरः. अःभेद्यतां गतः सद्यो यथेष्टं फलं अश्नुते..

vdūṣayitvā tato'nyonyaṃ ekakāryārpaṇe sthiraḥ. aḥbhedyatāṃ gataḥ sadyo yatheṣṭaṃ phalaṃ aśnute..

---

5.6.29

तत्र राजकुलचारिण्य एव लक्षण्यान्पुरुषानन्तःःपुरं प्रवेशयन्ति नातिःसुःरक्षत्वादपरान्तिकानाम्.

tatra rājakulacāriṇya eva lakṣaṇyānpuruṣānantaḥḥpuraṃ praveśayanti nātiḥsuḥrakṣatvādaparāntikānām.

---

5.6.30

क्षत्रियसंज्ञकैरन्तःःपुररक्षिभिरेवार्थं साधयन्त्याभीरकाणाम्.

kṣatriyasaṃjñakairantaḥḥpurarakṣibhirevārthaṃ sādhayantyābhīrakāṇām.

---

5.6.31

प्रेष्याभिः सह तद्वेषान्नागरकपुत्रान्प्रवेशयन्ति वात्सगुल्मकानाम्.

preṣyābhiḥ saha tadveṣānnāgarakaputrānpraveśayanti vātsagulmakānām.

---

5.6.32

स्वैरेव पुत्रैरन्तःःपुराणि कामचारैर्जननीवर्जं उपयुज्यन्ते वैदर्भकानाम्.

svaireva putrairantaḥḥpurāṇi kāmacārairjananīvarjaṃ upayujyante vaidarbhakānām.

---

5.6.33

तथा प्रवेशिभिरेव ज्ञातिसंबन्धिभिर्नान्यैरुपयुज्यन्ते स्त्रैराजकानाम्.

tathā praveśibhireva jñātisaṃbandhibhirnānyairupayujyante strairājakānām.

---

5.6.34

ब्राह्मणैर्मित्रैर्भृत्यैर्दासचेटैश्च गौडानाम्.

brāhmaṇairmitrairbhṛtyairdāsaceṭaiśca gauḍānām.

---

5.6.35

परिस्पन्दाः कर्मकराश्चान्तःःपुरेष्वःनिषिद्द्धा अन्येऽपि तद्रूपाश्च सैन्धवानाम्.

parispandāḥ karmakarāścāntaḥḥpureṣvaḥniṣidddhā anye'pi tadrūpāśca saindhavānām.

---

5.6.36

अर्थेन रक्षिणं उपगृह्य साहसिकाः संहताः प्रविशन्ति हैमवतानाम्.

arthena rakṣiṇaṃ upagṛhya sāhasikāḥ saṃhatāḥ praviśanti haimavatānām.

---

5.6.37

पुष्पदाननियोगान्नगरब्राह्मणा राजविदितं अन्तःःपुराणि गच्छन्ति. पटान्तरितश्चैषां आलापः. तेन प्रसङ्गेन व्यतिकरो भवति बङ्गाङ्गकलिङ्गकानाम्.

puṣpadānaniyogānnagarabrāhmaṇā rājaviditaṃ antaḥḥpurāṇi gacchanti. paṭāntaritaścaiṣāṃ ālāpaḥ. tena prasaṅgena vyatikaro bhavati baṅgāṅgakaliṅgakānām.

---

5.6.38

संहत्य नवदशेत्येकैकं युवानं प्रच्छादयन्ति प्राच्यानां इति. एवं परस्त्रियः प्रकुर्वीत.

saṃhatya navadaśetyekaikaṃ yuvānaṃ pracchādayanti prācyānāṃ iti. evaṃ parastriyaḥ prakurvīta.

---

5.6.38

चित्यन्तःःपुरिकावृत्तम्((१५५)).

cityantaḥḥpurikāvṛttam((155)).

---

49

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

5.6.39

एभ्य एव च कारणेभ्यः स्वदारान्रक्षेत्.

ebhya eva ca kāraṇebhyaḥ svadārānrakṣet.

---

5.6.40

कामोपधाशुद्धान्((१५६)) रक्षिणोऽन्तःःपुरे स्थापयेदित्याचार्याः.

kāmopadhāśuddhān((156)) rakṣiṇo'ntaḥḥpure sthāpayedityācāryāḥ.

---

5.6.41

ते हि भयेन चार्थेन चान्यं प्रयोजयेयुस्तस्मात्कामभयार्थोपधाशुद्धानिति गोणिकापुत्रः((१५७)).

te hi bhayena cārthena cānyaṃ prayojayeyustasmātkāmabhayārthopadhāśuddhāniti goṇikāputraḥ((157)).

---

5.6.42

अःद्रोहो धर्मस्तं अपि भयाज्जह्यादतो धर्मभयोपधाशुद्धानिति वात्स्यायनः.

aḥdroho dharmastaṃ api bhayājjahyādato dharmabhayopadhāśuddhāniti vātsyāyanaḥ.

---

5.6.43

वाक्याभिधायिनीभिश्च गूढाकाराभिः प्रमादभिरात्मदारान्((१५८)) उपदध्याच्छौचाःशौचपरिज्ञानार्थं इति बाभ्रवीयाः

vākyābhidhāyinībhiśca gūḍhākārābhiḥ pramādabhirātmadārān((158)) upadadhyācchaucāḥśaucaparijñānārthaṃ iti bābhravīyāḥ

---

5.6.44

दुष्टानां युवतिषु सिद्धत्वान्नाःकस्मादःदुष्टदूषणं आचरेदिति वात्स्यायनः((१५९)).

duṣṭānāṃ yuvatiṣu siddhatvānnāḥkasmādaḥduṣṭadūṣaṇaṃ ācarediti vātsyāyanaḥ((159)).

---

5.6.45

अतिःगोष्ठी निरःअङ्कुशत्वं भर्तुः स्वैरता पुरुषैः सहाःनियन्त्रणता प्रवासेऽवस्थानं विदेशे निवासः स्ववृत्त्युपघातः स्वैरिणीसंसर्गः पत्युरीर्ष्यालुता चेति स्त्रीणां विनाशकारणानि.

atiḥgoṣṭhī niraḥaṅkuśatvaṃ bhartuḥ svairatā puruṣaiḥ sahāḥniyantraṇatā pravāse'vasthānaṃ videśe nivāsaḥ svavṛttyupaghātaḥ svairiṇīsaṃsargaḥ patyurīrṣyālutā ceti strīṇāṃ vināśakāraṇāni.

---

5.6.46

व्संदृश्य शास्त्रतो योगान्पारदारिकलक्षितान्. न याति च्छलनां कश्चिद्स्वदारान्प्रति शास्त्रवित्..

vsaṃdṛśya śāstrato yogānpāradārikalakṣitān. na yāti cchalanāṃ kaścidsvadārānprati śāstravit..

---

5.6.47

व्पाक्षिकत्वात्प्रयोगाणां अपायानां च दर्शनात्. धर्मार्थयोश्च वैलोम्यान्नाचरेत्पारदारिकम्..

vpākṣikatvātprayogāṇāṃ apāyānāṃ ca darśanāt. dharmārthayośca vailomyānnācaretpāradārikam..

---

5.6.48

व्तदेतद्दारगुप्त्यर्थं आरब्धं श्रेयसे नृणाम्. प्रजानां दूषणायैव न विज्ञेयोऽस्य संविधिः((१६०))..

vtadetaddāraguptyarthaṃ ārabdhaṃ śreyase nṛṇām. prajānāṃ dūṣaṇāyaiva na vijñeyo'sya saṃvidhiḥ((160))..

---

5.6

चिति श्रिवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे ईश्वर्कामितं पञ्चमोऽध्यायः..लिव्रे ६ वैशिकं षष्टं अधिकरणम्.

citi śrivātsyāyanīye kāmasūtre pāradārike pañcame'dhikaraṇe īśvarkāmitaṃ pañcamo'dhyāyaḥ..livre 6 vaiśikaṃ ṣaṣṭaṃ adhikaraṇam.

6.1.1

वेश्यानां पुरुषाधिगमे रतिर्वृत्तिश्च सर्गात्.

veśyānāṃ puruṣādhigame ratirvṛttiśca sargāt.

---

6.1.2

रतितः प्रवर्तनं स्वाभाविकं कृत्रिमं अर्थार्थम्.

ratitaḥ pravartanaṃ svābhāvikaṃ kṛtrimaṃ arthārtham.

---

6.1.3

तदपि स्वाभाविकवद्रूपयेत्.

tadapi svābhāvikavadrūpayet.

---

6.1.4

कामपरासु हि पुंसां विश्वासयोगात्.

kāmaparāsu hi puṃsāṃ viśvāsayogāt.

---

6.1.5

अःलुब्धतां च ख्यापयेत्तस्य निदर्शनार्थम्.

aḥlubdhatāṃ ca khyāpayettasya nidarśanārtham.

---

6.1.6

न चानःउपायेनार्थान्साधयेदायतिसंरक्षणार्थम्.

na cānaḥupāyenārthānsādhayedāyatisaṃrakṣaṇārtham.

---

6.1.7

नित्यं अलङ्कारयोगिनी राजमार्गावलोकिनी दृश्यमाना न चातिवृत्ता तिष्ठेत्. पण्यसः धर्मत्वात्.

nityaṃ alaṅkārayoginī rājamārgāvalokinī dṛśyamānā na cātivṛttā tiṣṭhet. paṇyasaḥ dharmatvāt.

---

6.1.8

यैर्नायकं आवर्जयेदन्याभ्यश्चावच्छिन्द्यादात्मनश्चानःअर्थं प्रतिकुर्यादर्थं च साधयेन्न च गम्यैः परिभूयेत तान्सहायान्कुर्यात्.

yairnāyakaṃ āvarjayedanyābhyaścāvacchindyādātmanaścānaḥarthaṃ pratikuryādarthaṃ ca sādhayenna ca gamyaiḥ paribhūyeta tānsahāyānkuryāt.

---

6.1.9

ते त्वारक्षकपुरुषा धर्माधिकरणस्था((१६१)) दैवज्ञा विक्रान्ताः शूराः समानविद्याः कलाग्राहिणः पीठमर्दवीटविदूषकमालाकारगान्धिकशौण्डिकरजकनापित भिक्षुकास्तेच ते च कार्ययोगात्.

te tvārakṣakapuruṣā dharmādhikaraṇasthā((161)) daivajñā vikrāntāḥ śūrāḥ samānavidyāḥ kalāgrāhiṇaḥ pīṭhamardavīṭavidūṣakamālākāragāndhikaśauṇḍikarajakanāpita bhikṣukāsteca te ca kāryayogāt.

---

6.1.10

केवलार्थास्त्वमी गम्याः ण् स्वतन्त्रः पूर्वे वयसि वर्तमानो वित्तवानःपरोक्षवृत्तिरधिकरणवानःकृच्छ्राधिगतवित्तः. संघर्षवान्सन्ततायः सुभगमानी श्लाघनकः पण्डकश्((१६२)) च पुंशब्दार्थी. समानस्पर्धी स्वभावतस्त्यागी. राजनि महामात्रे वा सिद्धो दैवप्रमाणो वित्तावमानी गुरूणां शासनातिगः सःजातानां लक्ष्यभूतः सःवित्त एकपुत्रो लिङ्गी प्रच्छन्नकामः शूरो वैद्यश्चेति.

kevalārthāstvamī gamyāḥ ṇ svatantraḥ pūrve vayasi vartamāno vittavānaḥparokṣavṛttiradhikaraṇavānaḥkṛcchrādhigatavittaḥ. saṃgharṣavānsantatāyaḥ subhagamānī ślāghanakaḥ paṇḍakaś((162)) ca puṃśabdārthī. samānaspardhī svabhāvatastyāgī. rājani mahāmātre vā siddho daivapramāṇo vittāvamānī gurūṇāṃ śāsanātigaḥ saḥjātānāṃ lakṣyabhūtaḥ saḥvitta ekaputro liṅgī pracchannakāmaḥ śūro vaidyaśceti.

---

6.1.11

प्रीतियशोऽर्थास्तु गुणतोऽधिगम्याः.

prītiyaśo'rthāstu guṇato'dhigamyāḥ.

---

6.1.12

महाकुलीनो विद्वान्सर्वसमयज्ञः कविराख्यानकुशलो वाग्मी प्रगल्भो विविधशिल्प ज्ञो वृद्धदर्शी स्थूललक्षो महोत्साहो दृढभक्तिरनःअसूयकस्त्यागी मित्रवत्सलो घटागोष्ठीप्रेक्षणकसमाजसमस्याक्रीडनशीलो नीरुजोऽःव्यङ्गशरीरः प्राणवानःमद्यपो वृषो मैत्रः स्त्रीणां प्रनेता लालयिता च. न चासां वशगः स्वतन्त्र वृत्तिरःनिष्ठुरोऽनःईर्ष्यालुरनःअवशङ्की चेति नायकगुणाः.

mahākulīno vidvānsarvasamayajñaḥ kavirākhyānakuśalo vāgmī pragalbho vividhaśilpa jño vṛddhadarśī sthūlalakṣo mahotsāho dṛḍhabhaktiranaḥasūyakastyāgī mitravatsalo ghaṭāgoṣṭhīprekṣaṇakasamājasamasyākrīḍanaśīlo nīrujo'ḥvyaṅgaśarīraḥ prāṇavānaḥmadyapo vṛṣo maitraḥ strīṇāṃ pranetā lālayitā ca. na cāsāṃ vaśagaḥ svatantra vṛttiraḥniṣṭhuro'naḥīrṣyāluranaḥavaśaṅkī ceti nāyakaguṇāḥ.

---

6.1.13

नायिकायाः पुना रूपयौवनलक्षणमाधुर्ययोगिनी गुणेष्वनुरक्ता न तथार्थेषु प्रीतिसंयोगशीला स्थिरमतिरेकजातीया विशेषार्थिनी नित्यं अःकदर्यवृत्तिर्गोष्ठीकलाप्रिया चेति नायिकागुणाः.

nāyikāyāḥ punā rūpayauvanalakṣaṇamādhuryayoginī guṇeṣvanuraktā na tathārtheṣu prītisaṃyogaśīlā sthiramatirekajātīyā viśeṣārthinī nityaṃ aḥkadaryavṛttirgoṣṭhīkalāpriyā ceti nāyikāguṇāḥ.

---

6.1.14

नायिका पुनर्बुद्धिशीलाचार आर्जवं कृतज्ञता दीर्घदूरदर्शित्वं अःविसंवादिता देशकालज्ञता नागरकता दैन्यातिहासपैशुन्यपरिवादक्रोधलोभस्तम्भचापल वर्जनं पूर्वाभिभाषिता कामसूत्रकौशलं तदङ्गविद्यासु चेति साधारणगुणाः.

nāyikā punarbuddhiśīlācāra ārjavaṃ kṛtajñatā dīrghadūradarśitvaṃ aḥvisaṃvāditā deśakālajñatā nāgarakatā dainyātihāsapaiśunyaparivādakrodhalobhastambhacāpala varjanaṃ pūrvābhibhāṣitā kāmasūtrakauśalaṃ tadaṅgavidyāsu ceti sādhāraṇaguṇāḥ.

---

6.1.15

गुणविपर्यये दोषाः.

guṇaviparyaye doṣāḥ.

---

6.1.16

क्षयी रोगी कृमिशक्र्द्वायसास्यः प्रियकलत्रः परुषवाक्कदर्यो निर्घृणो गुरुजनपरित्यक्तः स्तेनो दम्भशीलो मूलकर्मणि प्रसक्तो मानापमानयोरनःअपेक्षी द्वेष्यैरप्यर्थहार्यो विलज्ज इत्यःगम्याः.

kṣayī rogī kṛmiśakrdvāyasāsyaḥ priyakalatraḥ paruṣavākkadaryo nirghṛṇo gurujanaparityaktaḥ steno dambhaśīlo mūlakarmaṇi prasakto mānāpamānayoranaḥapekṣī dveṣyairapyarthahāryo vilajja ityaḥgamyāḥ.

---

6.1.17

रागो भयं अर्थः संघर्षो वैरनिर्यातनं जिज्ञासा पक्षः खेदो धर्मो यशोऽनुकम्पा सुहृद्वाक्यं ह्रीः प्रियसादृश्यं धन्यता रागापनयः साजात्यं साहवेश्यं सातत्यं आयतिश्च गमनकारणानि भवन्तीत्याचार्याः.

rāgo bhayaṃ arthaḥ saṃgharṣo vairaniryātanaṃ jijñāsā pakṣaḥ khedo dharmo yaśo'nukampā suhṛdvākyaṃ hrīḥ priyasādṛśyaṃ dhanyatā rāgāpanayaḥ sājātyaṃ sāhaveśyaṃ sātatyaṃ āyatiśca gamanakāraṇāni bhavantītyācāryāḥ.

---

6.1.18

अर्थोऽनःअर्थप्रतीघातः प्रीतिश्चेति वात्स्यायनः.

artho'naḥarthapratīghātaḥ prītiśceti vātsyāyanaḥ.

---

6.1.19

अर्थस्तु प्रीत्या न बाधितः. अस्य प्राधान्यात्.

arthastu prītyā na bādhitaḥ. asya prādhānyāt.

---

6.1.20

भयादिषु तु गुरुलाघवं परीक्ष्यं

bhayādiṣu tu gurulāghavaṃ parīkṣyaṃ

---

51

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

6.1.21

उपमन्त्रितापि गम्येन सहसा न प्रतिजानीयात्. पुरुषाणां सुःलभावमानित्वात्.

upamantritāpi gamyena sahasā na pratijānīyāt. puruṣāṇāṃ suḥlabhāvamānitvāt.

---

6.1.22

भावजिज्ञासार्थं परिचारकमुखान्संवाहकगायनवैहासिकान्गम्ये तद्भक्तान्वा प्रणिदध्यात्.

bhāvajijñāsārthaṃ paricārakamukhānsaṃvāhakagāyanavaihāsikāngamye tadbhaktānvā praṇidadhyāt.

---

6.1.23

तदःभावे पीठमर्दादीन्. तेभ्यो नायकस्य शौचाःशौचं रागापरागौ सक्ताःसक्ततां दानाःदाने च विद्यात्.

tadaḥbhāve pīṭhamardādīn. tebhyo nāyakasya śaucāḥśaucaṃ rāgāparāgau saktāḥsaktatāṃ dānāḥdāne ca vidyāt.

---

6.1.24

संभावितेन च सह विटपुरोगां प्रीतिं योजयेत्.

saṃbhāvitena ca saha viṭapurogāṃ prītiṃ yojayet.

---

6.1.25

लावककुक्कुटमेषयुद्धशुकशारिकाप्रलापनप्रेक्षणककलाव्यपदेशेन पीठमर्दो नायकं तस्या उदवसितं आनयेत्.

lāvakakukkuṭameṣayuddhaśukaśārikāpralāpanaprekṣaṇakakalāvyapadeśena pīṭhamardo nāyakaṃ tasyā udavasitaṃ ānayet.

---

6.1.26

तां वा तस्य.

tāṃ vā tasya.

---

6.1.27

आगतस्य प्रीतिकौतुकजननं किं चिद्द्रव्यजातं स्वयं इदं अःसाधारणोपभोग्यं इति प्रीतिदायं दद्यात्.

āgatasya prītikautukajananaṃ kiṃ ciddravyajātaṃ svayaṃ idaṃ aḥsādhāraṇopabhogyaṃ iti prītidāyaṃ dadyāt.

---

6.1.28

यत्र च रमते तया गोष्ठ्यैनं उपचारैश्च रञ्जयेत्.

yatra ca ramate tayā goṣṭhyainaṃ upacāraiśca rañjayet.

---

6.1.29

गते च सःपरिहासप्रलापां सोपायनां परिचारिकां अभीक्ष्णं प्रेषयेत्..६.१.३० सःपीठमर्दायाश्च कारणापदेशेन स्वयं गमनं

gate ca saḥparihāsapralāpāṃ sopāyanāṃ paricārikāṃ abhīkṣṇaṃ preṣayet..6.1.30 saḥpīṭhamardāyāśca kāraṇāpadeśena svayaṃ gamanaṃ

---

6.1.31

भवन्ति चात्र श्लोकाः.

bhavanti cātra ślokāḥ.

---

6.1.31

व्ताम्बूलानि स्रजश्चैव संस्कृतं चानुलेपनम्. आगतस्याहरेत्प्रीत्या कलागोष्ठीश्च योजयेत्..

vtāmbūlāni srajaścaiva saṃskṛtaṃ cānulepanam. āgatasyāharetprītyā kalāgoṣṭhīśca yojayet..

---

6.1.32

व्द्रव्याणि प्रणये दद्यात्कुर्याच्च परिवर्तनम्. संप्रयोगस्य चाकूतं निजेनैव प्रयोजयेत्..

vdravyāṇi praṇaye dadyātkuryācca parivartanam. saṃprayogasya cākūtaṃ nijenaiva prayojayet..

---

6.1.33

व्प्रीतिदायैरुपन्यासैरुपचारैश्च केवलैः. गम्येन सह संसृष्टा रञ्जयेत्तं ततः परम्((१६५))..

vprītidāyairupanyāsairupacāraiśca kevalaiḥ. gamyena saha saṃsṛṣṭā rañjayettaṃ tataḥ param((165))..

---

6.1

चिति श्री वात्स्यायनीये कामसूत्रे वैशिके षष्ठेऽधिकरणे सहायगम्याःगम्यचिन्ता गमनकारणं गम्योपावर्तनं प्रथमोऽध्यायः.

citi śrī vātsyāyanīye kāmasūtre vaiśike ṣaṣṭhe'dhikaraṇe sahāyagamyāḥgamyacintā gamanakāraṇaṃ gamyopāvartanaṃ prathamo'dhyāyaḥ.

6.2.1

संयुक्ता नायकेन तद्रण्जनार्थं एकचारिणीवृत्तं अनुतिष्ठेत्((१६६)).

saṃyuktā nāyakena tadraṇjanārthaṃ ekacāriṇīvṛttaṃ anutiṣṭhet((166)).

---

6.2.2

रञ्जयेन्न तु सज्जेत सक्तवच्च विचेष्टेतेति संक्षेपोक्तिः.

rañjayenna tu sajjeta saktavacca viceṣṭeteti saṃkṣepoktiḥ.

---

6.2.3

मातरि च क्रूरशीलायां अर्थपरायां चायत्ता स्यात्.

mātari ca krūraśīlāyāṃ arthaparāyāṃ cāyattā syāt.

---

6.2.4

तदःभावे मातृकायाम्.

tadaḥbhāve mātṛkāyām.

---

6.2.5

सा तु गम्येन नातिप्रीयेत.

sā tu gamyena nātiprīyeta.

---

6.2.6

प्रसह्य च दुहितरं आनयेत्.

prasahya ca duhitaraṃ ānayet.

---

6.2.7

तत्र तु नायिकायाः संततं अःरतिर्निर्वेदो व्रीडां भयं च.

tatra tu nāyikāyāḥ saṃtataṃ aḥratirnirvedo vrīḍāṃ bhayaṃ ca.

---

6.2.8

न त्वेव शासनातिवृत्तिः.

na tveva śāsanātivṛttiḥ.

---

6.2.9

व्याधिं चैकं अःनिमित्तं अःजुगुप्सितं अःचक्षुर्ग्राह्यं अःनित्यं च ख्यापयेत्.

vyādhiṃ caikaṃ aḥnimittaṃ aḥjugupsitaṃ aḥcakṣurgrāhyaṃ aḥnityaṃ ca khyāpayet.

---

6.2.10

सति कारणे तदपदेशं च नायकानःअभिगमनम्.

sati kāraṇe tadapadeśaṃ ca nāyakānaḥabhigamanam.

---

6.2.11

निरःमाल्यस्य तु नायिका चेटिकां प्रेषयेत्ताम्बूलस्य च.

niraḥmālyasya tu nāyikā ceṭikāṃ preṣayettāmbūlasya ca.

---

6.2.12

व्यवाये तदुपचारेषु विस्मयः.

vyavāye tadupacāreṣu vismayaḥ.

---

6.2.13

चतुःषष्ट्यां शिष्यत्वम्.

catuḥṣaṣṭyāṃ śiṣyatvam.

---

6.2.14

तदुपदिष्टानां च योगानां आभीक्ष्ण्येनानुयोगः.

tadupadiṣṭānāṃ ca yogānāṃ ābhīkṣṇyenānuyogaḥ.

---

6.2.15

तत्सात्म्याद्रहसि वृत्तिः.

tatsātmyādrahasi vṛttiḥ.

---

6.2.16

मनोरथानां आख्यानम्.

manorathānāṃ ākhyānam.

---

6.2.17

गुह्यानां वैकृतप्रच्छादनम्.

guhyānāṃ vaikṛtapracchādanam.

---

6.2.18

शयने परावृत्तस्यानुपेक्षणम्.

śayane parāvṛttasyānupekṣaṇam.

---

6.2.19

आनुलोम्यं गुह्यस्पर्शने.

ānulomyaṃ guhyasparśane.

---

6.2.20

सुप्तस्य चुम्बनं आलिङ्गनं च.

suptasya cumbanaṃ āliṅganaṃ ca.

---

6.2.21

प्रेक्षणं अन्यमनस्कस्य. राजमार्गे च प्रासादस्थायास्तत्र विदिताया व्रीडा शाठ्यनाशः.

prekṣaṇaṃ anyamanaskasya. rājamārge ca prāsādasthāyāstatra viditāyā vrīḍā śāṭhyanāśaḥ.

---

6.2.22

तद्द्वेष्ये द्वेष्यता. तत्प्रिये प्रियता. तद्रम्य रतिः. तं अनु हर्षशोकौ. स्त्रीषु जिज्ञासा. कोपश्चाःदीर्गः.

taddveṣye dveṣyatā. tatpriye priyatā. tadramya ratiḥ. taṃ anu harṣaśokau. strīṣu jijñāsā. kopaścāḥdīrgaḥ.

---

6.2.23

स्वकृतेष्वपि नखदशनचिह्नेष्वन्याशङ्का.

svakṛteṣvapi nakhadaśanacihneṣvanyāśaṅkā.

---

6.2.24

अनुरगस्याःवचनम्.

anuragasyāḥvacanam.

---

6.2.25

आकारतस्तु दर्शयेत्.

ākāratastu darśayet.

---

6.2.26

मदस्वप्नव्याधिषु तु निर्वचनम्.

madasvapnavyādhiṣu tu nirvacanam.

---

6.2.27

श्लाघ्यानां नायककर्मणां च.

ślāghyānāṃ nāyakakarmaṇāṃ ca.

---

6.2.28

तस्मिन्ब्रुवाणे वाक्यार्थग्रहणम्. तदवधार्य प्रशंसाविषये भाषणम्. तद्वाक्यस्य चोत्तरेण योजनम्. भक्तिमांश्चेत्.

tasminbruvāṇe vākyārthagrahaṇam. tadavadhārya praśaṃsāviṣaye bhāṣaṇam. tadvākyasya cottareṇa yojanam. bhaktimāṃścet.

---

6.2.29

कथास्वनुवृत्तिरन्यत्र सःपत्न्याः.

kathāsvanuvṛttiranyatra saḥpatnyāḥ.

---

6.2.30

निःश्वासे जृम्भते स्खलिते पतिते वा तस्य चार्तिं आशंसीत.

niḥśvāse jṛmbhate skhalite patite vā tasya cārtiṃ āśaṃsīta.

---

6.2.31

क्षुतव्याहृतविस्मितेषु जीवेत्युदाहरणम्.

kṣutavyāhṛtavismiteṣu jīvetyudāharaṇam.

---

6.2.32

दौर्मनस्ये व्याधिदौर्हृदापदेशः.

daurmanasye vyādhidaurhṛdāpadeśaḥ.

---

6.2.33

गुणतः परस्याःकीर्तनम्.

guṇataḥ parasyāḥkīrtanam.

---

6.2.34

न निन्दा समानदोषस्य.

na nindā samānadoṣasya.

---

6.2.35

दत्तस्य धारणम्.

dattasya dhāraṇam.

---

6.2.36

वृथापराधे तद्व्यसने वालङ्कारस्याःग्रहणं अःभोजनं च.

vṛthāparādhe tadvyasane vālaṅkārasyāḥgrahaṇaṃ aḥbhojanaṃ ca.

---

6.2.37

तद्युक्ताश्च विलापाः.

tadyuktāśca vilāpāḥ.

---

6.2.38

तेन सह देशमोक्षं रोचयेत्राजनि निष्क्रयं च.

tena saha deśamokṣaṃ rocayetrājani niṣkrayaṃ ca.

---

6.2.39

सामर्थ्यं आयुष्यस्तदवाप्तौ.

sāmarthyaṃ āyuṣyastadavāptau.

---

6.2.40

तस्यार्थाधिगमेऽभिप्रेतसिद्धौ शरीरोपचये वा पूर्वसंभाषित इष्टदेवतोपहारः.

tasyārthādhigame'bhipretasiddhau śarīropacaye vā pūrvasaṃbhāṣita iṣṭadevatopahāraḥ.

---

6.2.41

नित्यं अलङ्कारयोगः. परिमितोऽभ्यवहारः..

nityaṃ alaṅkārayogaḥ. parimito'bhyavahāraḥ..

---

6.2.42

गीते च नामगोत्रयोर्ग्रहणम्. ग्लान्यां उरसि ललाटे च करं कुर्वीत. तत्सुखं उपलभ्य निद्रालाभः.

gīte ca nāmagotrayorgrahaṇam. glānyāṃ urasi lalāṭe ca karaṃ kurvīta. tatsukhaṃ upalabhya nidrālābhaḥ.

---

6.2.43

औत्सङ्गे चास्योपवेशनं स्वपनं च. गमनं वियोगे.

autsaṅge cāsyopaveśanaṃ svapanaṃ ca. gamanaṃ viyoge.

---

6.2.44

तस्मात्पुत्रार्थिनी स्यात्. आयुषो नाधिक्यं इच्छेत्.

tasmātputrārthinī syāt. āyuṣo nādhikyaṃ icchet.

---

6.2.45

एतस्याःविज्ञातं अर्थं रहसि न ब्रूयात्.

etasyāḥvijñātaṃ arthaṃ rahasi na brūyāt.

---

6.2.46

व्रतं उपवासं चास्य निर्वर्तयेत्मयि दोष इति. अःशक्ये स्वयं अपि तद्रूपा स्यात्.

vrataṃ upavāsaṃ cāsya nirvartayetmayi doṣa iti. aḥśakye svayaṃ api tadrūpā syāt.

---

6.2.47

विवादे तेनाप्यःशक्यं इत्यर्थनिर्देशः.

vivāde tenāpyaḥśakyaṃ ityarthanirdeśaḥ.

---

6.2.48

तदीयं आत्मीयं वा स्वयं अःविशेषेण पश्येत्.

tadīyaṃ ātmīyaṃ vā svayaṃ aḥviśeṣeṇa paśyet.

---

6.2.49

तेन विना गोष्ठ्यादीनां अःगमनं इति.

tena vinā goṣṭhyādīnāṃ aḥgamanaṃ iti.

---

6.2.50

निरःमाल्यधारणे श्लाघा उच्छिष्टभोजने च.

niraḥmālyadhāraṇe ślāghā ucchiṣṭabhojane ca.

---

6.2.51

कुलशीलशिल्पजातिविद्यावर्णवित्तदेशमित्रगुणवयोमाधुर्यपूजा.

kulaśīlaśilpajātividyāvarṇavittadeśamitraguṇavayomādhuryapūjā.

---

6.2.52

गीतादिषु चोदनं अभिज्ञस्य.

gītādiṣu codanaṃ abhijñasya.

---

6.2.53

भयशीतोष्णवर्षाण्यनःअपेक्ष्य तदभिगमनम्.

bhayaśītoṣṇavarṣāṇyanaḥapekṣya tadabhigamanam.

---

6.2.54

स एव च मे स्यादित्यौर्ध्वदेहिकेषु वचनम्.

sa eva ca me syādityaurdhvadehikeṣu vacanam.

---

6.2.55

तदिष्टरसभावशीलानुवर्तनम्.

tadiṣṭarasabhāvaśīlānuvartanam.

---

6.2.56

मूलकर्माभिशङ्का.

mūlakarmābhiśaṅkā.

---

6.2.57

तदभिगमने च जनन्या सह नित्यो विवादः.

tadabhigamane ca jananyā saha nityo vivādaḥ.

---

6.2.58

बलात्कारेण च यद्यन्यत्र तया नीयेत तदा विषं अनःअशनं शस्त्रं रज्जुं इति कामयेत.

balātkāreṇa ca yadyanyatra tayā nīyeta tadā viṣaṃ anaḥaśanaṃ śastraṃ rajjuṃ iti kāmayeta.

---

6.2.59

प्रत्यायनं च प्रणिधिभिर्नायकस्य. स्वयं वात्मनो वृत्तिग्रहणम्.

pratyāyanaṃ ca praṇidhibhirnāyakasya. svayaṃ vātmano vṛttigrahaṇam.

---

6.2.60

न त्वेवार्थेषु विवादः.

na tvevārtheṣu vivādaḥ.

---

6.2.61

मात्रा विना किं चिन्न चेष्टेत.

mātrā vinā kiṃ cinna ceṣṭeta.

---

6.2.62

प्रवासे शीघ्रागमनाय शापदानम्.

pravāse śīghrāgamanāya śāpadānam.

---

6.2.63

प्रोषिते मृजानियमश्चालङ्कारस्य प्रतिषेधः. मङ्गलं त्वपेक्ष्यम्. एकं शङ्खवलयं वा धारयेत्.

proṣite mṛjāniyamaścālaṅkārasya pratiṣedhaḥ. maṅgalaṃ tvapekṣyam. ekaṃ śaṅkhavalayaṃ vā dhārayet.

---

6.2.64

स्मरणं अतीतानाम्. गमनं ईक्षणिकोपश्रुतीनाम्. नक्षत्रचन्द्रसूर्यताराभ्यः स्पृहणम्.

smaraṇaṃ atītānām. gamanaṃ īkṣaṇikopaśrutīnām. nakṣatracandrasūryatārābhyaḥ spṛhaṇam.

---

6.2.65

इष्टस्वप्नप्रदर्शने तत्सङ्गमो ममास्त्विति वचनम्.

iṣṭasvapnapradarśane tatsaṅgamo mamāstviti vacanam.

---

6.2.66

उद्वेगोऽनःइष्टे सान्तिकर्म च.

udvego'naḥiṣṭe sāntikarma ca.

---

6.2.67

प्रत्यागते कामपूजा.

pratyāgate kāmapūjā.

---

6.2.68

देवतोपहाराणां करणम्.

devatopahārāṇāṃ karaṇam.

---

6.2.69

सखीभिः पूर्णपात्रस्याहरणम्.

sakhībhiḥ pūrṇapātrasyāharaṇam.

---

6.2.70

वायसपूजा च.

vāyasapūjā ca.

---

6.2.71

प्रथमसमागमानःअन्तरं चैतदेव वायसपूजावर्जम्.

prathamasamāgamānaḥantaraṃ caitadeva vāyasapūjāvarjam.

---

6.2.72

सक्तस्य चानुमरणं ब्रूयात्.

saktasya cānumaraṇaṃ brūyāt.

---

6.2.73

निसृष्टभावः समानवृत्तिः प्रयोजनकारी निरःआशङ्को निरःअपेक्षोऽर्थेष्विति सक्तलक्षणानि.

nisṛṣṭabhāvaḥ samānavṛttiḥ prayojanakārī niraḥāśaṅko niraḥapekṣo'rtheṣviti saktalakṣaṇāni.

---

6.2.74

तदेतन्निदर्शनार्थं दत्तकशासनादुक्तम्. अनःउक्तं च लोकतः शीलयेत्पुरुषप्रकृतितश्च.

tadetannidarśanārthaṃ dattakaśāsanāduktam. anaḥuktaṃ ca lokataḥ śīlayetpuruṣaprakṛtitaśca.

---

6.2.75

भवतश्चात्र श्लोकौ

bhavataścātra ślokau

---

6.2.75

व्सूक्ष्मत्वादतिःलोभाच्च प्रकृत्याज्ञानतस्तथा. कामलक्ष्म तु दुरःजानं स्त्रीणां तद्भावितैरपि..

vsūkṣmatvādatiḥlobhācca prakṛtyājñānatastathā. kāmalakṣma tu duraḥjānaṃ strīṇāṃ tadbhāvitairapi..

---

6.2.76

व्कामयन्ते विरज्यन्ते रञ्जयन्ति त्यजन्ति च. कर्षयन्त्योऽपि सर्वार्थाञ् ज्ञायन्ते नैव योषितः((१६७))..

vkāmayante virajyante rañjayanti tyajanti ca. karṣayantyo'pi sarvārthāñ jñāyante naiva yoṣitaḥ((167))..

---

6.2

चिति श्री वात्स्यायनीये कामसूत्रे वैशिके षष्ठेऽधिकरणे कान्तानुवृत्तं द्वितीयोऽध्यायः.

citi śrī vātsyāyanīye kāmasūtre vaiśike ṣaṣṭhe'dhikaraṇe kāntānuvṛttaṃ dvitīyo'dhyāyaḥ.

6.3.1

सक्ताद्वित्तादानं स्वाभाविकं उपायतश्च.

saktādvittādānaṃ svābhāvikaṃ upāyataśca.

---

6.3.2

तत्र स्वाभाविकं संकल्पात्समधिकं वा लभमाना नोपायान्प्रयुञ्जीतेत्याचार्याः.

tatra svābhāvikaṃ saṃkalpātsamadhikaṃ vā labhamānā nopāyānprayuñjītetyācāryāḥ.

---

6.3.3

विदितं अप्युपायैः परिष्कृतं द्विगुणं दास्यतीति वात्स्यायनः.

viditaṃ apyupāyaiḥ pariṣkṛtaṃ dviguṇaṃ dāsyatīti vātsyāyanaḥ.

---

6.3.4

अलंकारभक्ष्यभोज्यपेयमाल्यवस्त्रगन्धद्रव्यादीनां व्यवहारिषु कालिकं उद्धारार्त्थं अर्थप्रतिनयनेन.

alaṃkārabhakṣyabhojyapeyamālyavastragandhadravyādīnāṃ vyavahāriṣu kālikaṃ uddhārārtthaṃ arthapratinayanena.

---

6.3.5

तत्समक्षं तद्वित्तप्रशंसा.

tatsamakṣaṃ tadvittapraśaṃsā.

---

6.3.6

व्रतवृक्षारामदेवकुलतडागोद्यानोत्सवप्रीतिदायव्यपदेशः.

vratavṛkṣārāmadevakulataḍāgodyānotsavaprītidāyavyapadeśaḥ.

---

6.3.7

तदभिगमननिमित्तो रक्षिभिश्चौरैर्वालङ्कारपरिमोषः.

tadabhigamananimitto rakṣibhiścaurairvālaṅkāraparimoṣaḥ.

---

6.3.8

दाहात्कुड्यच्छेदात्प्रमादाद्भवने चार्थनाशः.

dāhātkuḍyacchedātpramādādbhavane cārthanāśaḥ.

---

6.3.9

तथा याचितालङ्काराणां नायकालङ्काराणां च तदभिगमनार्थस्य व्ययस्य प्रणिधिभिर्निवेदनम्.

tathā yācitālaṅkārāṇāṃ nāyakālaṅkārāṇāṃ ca tadabhigamanārthasya vyayasya praṇidhibhirnivedanam.

---

6.3.10

तदर्थं ऋणग्रहणम्. जनन्या सह तदुद्भवस्य व्ययस्य विवादः..६.३.११ सुहृत्कार्येष्वनःअभिगमनं अनःअभिहारहेतोः.

tadarthaṃ ṛṇagrahaṇam. jananyā saha tadudbhavasya vyayasya vivādaḥ..6.3.11 suhṛtkāryeṣvanaḥabhigamanaṃ anaḥabhihārahetoḥ.

---

6.3.12

तैश्च पूर्वं आहृता गुरवोऽभिहाराः पूर्वं उपनीताः पूर्वं श्राविताः स्युः.

taiśca pūrvaṃ āhṛtā guravo'bhihārāḥ pūrvaṃ upanītāḥ pūrvaṃ śrāvitāḥ syuḥ.

---

6.3.13

उचितानां क्रियाणां विच्छित्तिः.

ucitānāṃ kriyāṇāṃ vicchittiḥ.

---

6.3.14

नायकार्थं च शिल्पिषु कार्यम्.

nāyakārthaṃ ca śilpiṣu kāryam.

---

6.3.15

वैद्यमहामात्रयोरुपकारक्रिया कार्यहेतोः.

vaidyamahāmātrayorupakārakriyā kāryahetoḥ.

---

6.3.16

मित्राणां चोपकारिणां व्यसनेष्वभ्युपपत्तिः.

mitrāṇāṃ copakāriṇāṃ vyasaneṣvabhyupapattiḥ.

---

6.3.17

गृहकर्म सख्याः पुत्रस्योत्सञ्जनं दोहदो व्याधिर्मित्रस्य दुःखापनयनं इति.

gṛhakarma sakhyāḥ putrasyotsañjanaṃ dohado vyādhirmitrasya duḥkhāpanayanaṃ iti.

---

6.3.18

अलंकारैकदेशविक्रयो नायकस्यार्थे.

alaṃkāraikadeśavikrayo nāyakasyārthe.

---

6.3.19

तया शीलितस्य चालङ्कारस्य भाण्डोपस्करस्य वा वणिजो विक्रयार्थं दर्शनम्.

tayā śīlitasya cālaṅkārasya bhāṇḍopaskarasya vā vaṇijo vikrayārthaṃ darśanam.

---

6.3.20

प्रतिःगणिकानां च सदृशस्य भाण्डस्य व्यतिकरे प्रतिविशिष्टस्य ग्रहणम्.

pratiḥgaṇikānāṃ ca sadṛśasya bhāṇḍasya vyatikare prativiśiṣṭasya grahaṇam.

---

6.3.21

पूर्वोपकाराणां अःविस्मरणं अनुकीर्तनं च.

pūrvopakārāṇāṃ aḥvismaraṇaṃ anukīrtanaṃ ca.

---

6.3.22

प्रणिधिभिः प्रतिःगणिकानां लाभातिशयं श्रावयेत्.

praṇidhibhiḥ pratiḥgaṇikānāṃ lābhātiśayaṃ śrāvayet.

---

6.3.23

तासु नायकसमक्षं आत्मनोऽभ्यधिकं लाभं भूतं अःभूतं वा व्रीडिता नाम वर्णयेत्.

tāsu nāyakasamakṣaṃ ātmano'bhyadhikaṃ lābhaṃ bhūtaṃ aḥbhūtaṃ vā vrīḍitā nāma varṇayet.

---

6.3.24

पूर्वयोगिनां च लाभातिशयेन पुनः सन्धाने यतमानानां आविषःकृतः प्रतिषेधः.

pūrvayogināṃ ca lābhātiśayena punaḥ sandhāne yatamānānāṃ āviṣaḥkṛtaḥ pratiṣedhaḥ.

---

6.3.25

तत्स्पर्धिनां त्यागयोगिनां निदर्शनम्.

tatspardhināṃ tyāgayogināṃ nidarśanam.

---

6.3.26

न पुनरेष्यतीति बालयाचितकम्.

na punareṣyatīti bālayācitakam.

---

54

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

6.3.27

विःरक्तं च नित्यं एव प्रकृतिविक्रियातो विद्यान्मुखवर्णाच्च.

viḥraktaṃ ca nityaṃ eva prakṛtivikriyāto vidyānmukhavarṇācca.

---

6.3.28

ऊनं अतिरिक्तं वा ददाति.

ūnaṃ atiriktaṃ vā dadāti.

---

6.3.29

प्रतिलोमैः सम्बध्यते.

pratilomaiḥ sambadhyate.

---

6.3.30

व्यपदिश्यान्यत्करोति.

vyapadiśyānyatkaroti.

---

6.3.31

उचितं आच्छिनत्ति.

ucitaṃ ācchinatti.

---

6.3.32

प्रतिज्ञातं विस्मरति. अन्यथा वा योजयति.

pratijñātaṃ vismarati. anyathā vā yojayati.

---

6.3.33

स्वःपक्षैः संज्ञया भाषते.

svaḥpakṣaiḥ saṃjñayā bhāṣate.

---

6.3.34

मित्रकार्यं अपदिश्यान्यत्र शेते.

mitrakāryaṃ apadiśyānyatra śete.

---

6.3.35

पूर्वसंसृष्टायाश्च परिजनेन मिथः कथयति.

pūrvasaṃsṛṣṭāyāśca parijanena mithaḥ kathayati.

---

6.3.36

तस्य सारद्रव्याणि प्रागवबोधादन्यापदेशेन हस्ते कुर्वीत.

tasya sāradravyāṇi prāgavabodhādanyāpadeśena haste kurvīta.

---

6.3.37

तानि चास्या हस्तादुत्तमर्णः प्रसह्य गृह्णीयात्.

tāni cāsyā hastāduttamarṇaḥ prasahya gṛhṇīyāt.

---

6.3.38

विवदमानेन सह धर्मस्थेषु((१६९)) व्यवहरेद्

vivadamānena saha dharmastheṣu((169)) vyavahared

---

55

सेच्तिओन्(प्रकरण

section(prakaraṇa

---

6.3.39

सक्तं तु पूर्वोपकारिणं अप्यल्पफलं व्यालीकेनानुपालयेत्.

saktaṃ tu pūrvopakāriṇaṃ apyalpaphalaṃ vyālīkenānupālayet.

---

6.3.40

अःसारं तु निष्प्रतिपत्तिकं उपायतोऽपवाहयेत्. अन्यं अवष्टभ्य.

aḥsāraṃ tu niṣpratipattikaṃ upāyato'pavāhayet. anyaṃ avaṣṭabhya.

---

6.3.41

तदनःइष्टसेवा. निन्दिताभ्यासः. ओष्ठनिर्भोगः. पादेन भूमेरभिघातः. अःविज्ञातविषयस्य संकथा. तद्विज्ञातेष्वःविस्मयः कुत्सा च. दर्पविघातः अधिकैः सह संवासः. अनःअपेक्षणम्. समानदोषाणां निन्दा. रहसि चावस्थानम्.

tadanaḥiṣṭasevā. ninditābhyāsaḥ. oṣṭhanirbhogaḥ. pādena bhūmerabhighātaḥ. aḥvijñātaviṣayasya saṃkathā. tadvijñāteṣvaḥvismayaḥ kutsā ca. darpavighātaḥ adhikaiḥ saha saṃvāsaḥ. anaḥapekṣaṇam. samānadoṣāṇāṃ nindā. rahasi cāvasthānam.

---

6.3.42

जुगुप्सा. परिष्वङ्गे भुजमय्या सूच्या व्यवधानम्. स्तब्धता गात्राणाम्. सक्थ्नोर्व्यत्यासः. निद्रापरत्वं च. श्रान्तं उपलभ्य चोदना. अःशक्तौ हासः. शक्तावनःअभिनन्दनम्. दिवापि. भावं उपलभ्य महाजनाभिगमनम्.

jugupsā. pariṣvaṅge bhujamayyā sūcyā vyavadhānam. stabdhatā gātrāṇām. sakthnorvyatyāsaḥ. nidrāparatvaṃ ca. śrāntaṃ upalabhya codanā. aḥśaktau hāsaḥ. śaktāvanaḥabhinandanam. divāpi. bhāvaṃ upalabhya mahājanābhigamanam.

---

6.3.43

वाक्येषु च्छलग्रहणम्. अःनर्मणि हासः. नर्मणि चान्यं अपदिश्य हसति वदति तस्मिन्कटाक्षेण परिजनस्य प्रेक्षणं ताडनं च. आहत्य चास्य कथां अन्याः कथाः. तद्व्यालीकानां व्यसनानां चाःपरिहार्याणां अनुकीर्तनम्. मर्मणां च चेटिकयोपक्षेपणम्.

vākyeṣu cchalagrahaṇam. aḥnarmaṇi hāsaḥ. narmaṇi cānyaṃ apadiśya hasati vadati tasminkaṭākṣeṇa parijanasya prekṣaṇaṃ tāḍanaṃ ca. āhatya cāsya kathāṃ anyāḥ kathāḥ. tadvyālīkānāṃ vyasanānāṃ cāḥparihāryāṇāṃ anukīrtanam. marmaṇāṃ ca ceṭikayopakṣepaṇam.

---

6.3.44

आगते चाःदर्शनम्. अःयाच्ययाचनम्. अन्ते स्वयं मोक्षश्चेति परिग्रहकस्येति दत्तकस्य.

āgate cāḥdarśanam. aḥyācyayācanam. ante svayaṃ mokṣaśceti parigrahakasyeti dattakasya.

---

6.3.45

भवतश्चात्र श्लोकौ

bhavataścātra ślokau

---

6.3.45

व्परीक्ष्य गम्यैः संयोगः संयुक्तस्यानुरञ्जनम्. रक्तादर्थस्य चादानं अन्ते मोक्षश्च वैशिकम्..

vparīkṣya gamyaiḥ saṃyogaḥ saṃyuktasyānurañjanam. raktādarthasya cādānaṃ ante mokṣaśca vaiśikam..

---

6.3.4

वेवं एतेन कल्पेन स्थिता वेश्या परिग्रहे. नातिसन्धीयते गम्यैः करोत्यर्थांश्च पुष्कलान्((१७१))..

vevaṃ etena kalpena sthitā veśyā parigrahe. nātisandhīyate gamyaiḥ karotyarthāṃśca puṣkalān((171))..

---

6.3

चिति श्री वात्स्यायनीये कामसूत्रे वैशिके षष्ठेऽधिकरणेऽर्थागमोपाया विरक्तलिङ्गानि विरक्तप्रतिपत्तिर्निष्कासनक्रमास्तृतीयोऽध्यायः.

citi śrī vātsyāyanīye kāmasūtre vaiśike ṣaṣṭhe'dhikaraṇe'rthāgamopāyā viraktaliṅgāni viraktapratipattirniṣkāsanakramāstṛtīyo'dhyāyaḥ.