Books / kanwa_shukla_yajur_veda

1. kanwa_shukla_yajur_veda

Page 1

अथ शुक्कयजुवेदीय-

काण्व-संहिता।

अथ प्रथमो दशकः । अथ प्रथमोऽध्यायः। ॥ ओ३्म् ॥ ुषे त्वोर्जे त्वो वायव स्थ। देवो वः सविता प्रापैयतु श्रेष्ठतमायु कर्मणे ॥१॥ १ आष्ोगध्वमध्न्या इन्द्राय भागं प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्माः। मा वे स्तेन ईशत माघशेशसः ॥२॥२ घृवा अस्मिन् गोपतौ स्यात वह्ीः । यजमानस्य पशून् पाहि वसोः पवित्रमसि ।३।।(१) धौरंसि पृथिव्यसि मातुरिश्रेनो घर्मोऽसि । विश्वर्धाः परमेण धास्ता ॥१॥ ४ दर्द्हस्वु मा हार्मा ते युज्ञपतिर्ह्वार्षीद्। वसो: पवित्रंमसि शव्धारं वसोः पवित्रंमसि सहस्रधारम् ॥२॥ ५ देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधरिण। सुप्वा कार्मघुक्षः।।३। ६ सा विश्वायुः सा विश्वकर्मा सा विश्वर्धायाः। इन्द्रस्य त्वा भाग५ सोमेनातनक्मि विष्णौ हुव्यर रक्षस्व।।४।। (२) ७

अभें जतपते वतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्में राध्यताम्। इदमहमनृतात् सत्यमुपैमि ॥१॥ ८ कसतवा युनक्ति स त्वा युनक्ति कस्मैं त्वा युनाक्ति तस्मैं त्वा युनक्ति। कर्मैणे वां वेषाय वाम् ॥२॥९ प्रस्युट्ट: रक्ष: प्रत्युष्टा अरोतयो निरष्टेस् रक्षो निरष्टप्ता अरातयः । उर्वन्तरिक्षमन्वेमि ॥३॥ धूरसि धूर्व धूर्वन्तुं धूर्व तं योस्मान् धूर्वति। धूर्व तं यं वयं धूवीमः।।४।। ११ देवानामसि स्स्नितमं वहितमं पप्रितमं जुर्ष्टतमं देवहूतमम्। अह्ुंतमसि हविर्धानं दर्ष्हस्व मा हार्मा ते यज्ञपतिर्ह्कार्षीत् ।।५।। १२ विष्णुस्त्वा क्रमतामुरु वाताया्षहतर रक्षो यच्छेन्तां पश्चं। देवस्य त्वा सवितु: प्रसवेश्विनोबाडुम्याँ पुष्णो हस्ताभ्याम् ॥६॥। १३ भुपये जुर्षै गुद्काम्यग्रीषोमाभ्यां जुष्टै गृह्भामि। भुताय त्वा नारतये स्वरभिविर्येषम्।।७।।१४ [१४]

Page 2

[२ ] शुक्क यजुर्वेदीय अभ्याय १।१५-३२

दृहन्तां दुर्या: पृथिव्यामुर्वन्तरिक्षमन्वैमि। पुथिव्यास्त्वा नाभौ सादयाम्यदित्या उपस्धे। अग्रे हव्य५ रक्षस्व ।।८।। (३) १५ पवित्रे स्थो वैष्णव्यौं सवितुर्वः प्रसव उत्पुनामि । अछिंद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिमिं: ॥१॥ १६ देवींरापो अग्रेगुवो अग्रेपुवः । अग्र इनमद्य यज्ञं नयत सुधातु यज्ञपति देवायुर्वम् ॥२॥१७ युष्मा इन्द्रोडवृणीत वृत्रतूर्यें यूयभिन्द्रमवृणीध्वं वृत्रतूर्ये प्रोक्षिता स्थ। अग्रये त्वा जुष्टं प्रोक्षाम्यभ्रीषोमाम्यां त्वा जुष्ट प्रोक्षामि ॥३॥ १८ दैव्याय कर्मणे शुन्धध्वं देवयज्यायैं। यद्वोऽशुंद्धः पराजघानैतद्वस्तच्छुन्धामि ।।४।।(४)१९ शर्मास्यवधूतर रक्षोऽवधूता अरांतयः। अदित्यास्त्वगसि प्रति त्वादितिर्वेन्ु ॥।१।। २० अद्रिरसि वानस्पत्यो ग्रावासि पुथुर्वुध्नः । प्रति त्वादित्यास्त्वग्वैचु ।।२।। २१ अग्नेस्तनूरसि वाचो विसर्जैनम्। देववींतये त्वा गृह्गामि ।।३।। २२ बृहन् ग्रावासि वानस्पत्यः स इदं देवेभ्यः। हव्य शमीष्व सुशर्गी शमीष्व हर्विष्कृदेहिं ॥४।। २३ कुक्कुटोऽसि मधुजिद् इषमूर्जमावंद। वय९ सैघाते सैघाते जेष्म ।।५।। २४ वर्षवृद्धमसि प्रति त्वा वर्षवृद्ध वेत्तु। परापूत रक्षः प्रतिपूता अरतयः ॥६॥ २५ अपहत रक्षों वायुर्वो विविनक्तु। देवो वः सविता प्रतिगृह्णातु हिरण्यपाणिरछिद्रेण पाणिना।।७। (५) २६

धृष्टिरस्यपने अभिमामाद जहि। निष्क्रव्याद सेधा दैवयजै वह ॥१॥ २७ ध्रुवर्मसि पृथिवीं ह५ह॥ ब्रह्मवन त्वा क्षत्रवान सजात्वन्युपदघामि द्विषुतो वुधाय ।।२। २८ अग्ने ब्रह्मं गृभ्णीष्व धरुणमस्यन्तरिक्षं ह५ह। ब्रह्मवर्नि त्वा क्षत्रवनि सजातवन्युपदधामि द्विषतो वधारय। घुर्त्रमसि दिवे ह५ह। ब्रह्मव्नि त्वा क्षत्रवनि सजातवन्युर्पदधामि द्विषृतो बुधार्य ॥३॥२९ विश्वाभ्यस्त्वाशभ्य उपदधामि द्विषतो वुधारय। चित स्थोर्ध्वचितो भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यध्वम् ॥४।। (६) ३०

शर्मास्यवधूतः रक्षोऽवंधूता अरातयः। अदित्यास्त्वगसि प्रति त्वादितिर्वेषु ॥१। ३१ धिषणासि पर्वती प्रति त्वादित्यास्त्वग्वैत्तु। दिवुस्कम्भन्यसि धिषणासि पार्वतेयी प्रति त्वा पर्वती वैसु ॥२। ३२ [३२]

Page 3

अध्याय १।३३-४५] काण्य-संहिता । [३ ]

धान्यमसि धिनुदि देवां बिनुहि यज्ञं विनुदि यज्ञपतिम्। धिनुहि माँ यज्ञन्यम् ।३॥ ३३ प्राणायं त्वोदानार्य त्वा व्यानाय त्वा। दीर्घामनु प्रसितिमायुंषे धां। देवो वः सविता प्ररतिगृद्वातु हिरण्यपाणिराछंद्रेण पाणिना। चक्षुषे त्वा महीनां पयौसि।।४।। ३४ बेदोसि वेदु येनु त्वं दैव वेद देवेभ्यो वेदोऽ्भैत्रः। तेन महौ वेदो भैव ।५।।(७) ३५

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्विनोबाहुभ्या पृष्णो हस्ताभ्याम्। सं वपामि समाप ओर्षंधीिः समोषंधयो रसेन। सः रेवतीर्जगतीभिः सं मधुंमतीर्मधुमतीभि: पृच्यन्ताम् । जनयत्यै त्वा सं यौमि ॥१॥ ३६ हदमग्रेरिद मशीषोमंयोरिषे त्वा। धुर्मोसि विश्वारयुरुरुप्रंथा उरु प्रंथस्वोरु तै युज्ञपतिः प्रथताम् ॥२॥३७ अग्निष्टे त्वचं मा हिसीदुन्तरित: रक्षोन्तरिता अरातयः । देवस्त्वा सविता श्रपयतु वर्षिष्ठेऽधि नाके ॥।३॥ ३८ मा भेर्मा सं विक्था अतमेरुर्यज्ञोऽतमे रुर्यजमानस्य प्रजा भूयात्। त्रिताय त्वा द्वितारयं त्वैकतार्य त्वा।४।।(८) ३९ देवस्य त्वा सवितुः प्रंसवेश्विनौबाङुभ्यौ पुष्णो हस्ताभ्याम। आर्ददेऽध्वरकृतै देवेभ्यः। इन्द्रेस्य बाहुरेसि द्क्षिण: सहर्स्त्रभृष्टिः शत्तेजाः । वायुरसि तिग्मतेजा द्विषतो वृषः ॥१॥ ४० प्थिम्यै वमीसि पृर्थिवि देवयजनि। ओर्षध्यास्ते मूलं मा हि* सिषम् ।।२।। ४१ वजं गच्छ गोष्ठानं वषतु ते दयौबैधान दैव सवितः परमस्यौ पृथिव्या शतेन पाशैः। योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतो मा मौंकू ॥३॥ ४२ अपाररुँ वध्यासं पृथिव्यै दैवयर्जनात्। वृजं गेछ गोष्ठानं वर्षतु ते दयबिधान दैव सवितः परमस्यौ पृथिव्या शतेन पाशैः। योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतो मा मौकू। अररो दिवं मा पैप्ो द्रप्सस्ते द्यां मा स्कन्। वजं गंछ गोष्ठानं वर्षतु ते द्यौबैधान दैव सवितः परमस्याँ पृथिव्या शतेन पाशैः। योऽस्मान् द्वेष्टि यं चे वयं द्विष्मस्तमतो मा मौक् ॥४।। गायत्रेण त्वा छर्न्दसा परिंगृह्लामि त्रैष्टभेन त्वा छन्दसा परिंगृह्लामि जागतेन त्वा छन्दसा परिंगृक्लामि। ४३

सुक्ष्मा चार्सि शिवा चोसि स्योना चारसि सुषदा चासि। ऊर्जैस्वती चासि पर्यस्वती च।५॥।४४ पुरा कूरस्य विसृपो विरप्शिनुदादारय पृथिवीं जीवदानुम्। यामैरयश्न्द्रमसि स्वधाभिस्तां धीरासो अनुदिश्य यजन्ते। द्विवतो वर्धोऽसि ।६।।(९)४५ [४५]

Page 4

शुक्क-यजुर्वेदीय [ अध्याय १।४६-५०;२। १-६

प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयो निर्ष्टप् रक्षो निष्टमा अरातयः अर्निशितोऽसि सपत्नक्षिद्वाजिनै त्वा वाजेध्यायै सम्मार्ज्मि। प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयो निष्टम् रक्षो निष्टेभ्ा अरातयः। अनिशितासि सपत्नक्षिद्वाजिनी त्वा वाजेध्यायै सम्मार्ज्मि ।१॥ ४६ अदित्यै रास्नासीन्द्राण्यै संनद्दनम्। विष्णोर्बैब्सॉडस्यूर्जे त्वादव्घेन त्वा चक्षुषावेपश्यामि ।।२।।४७ अभेर्जिह्वासि सुभूर्देवभ्यः। धान्ने धास्ने भव यर्जुषे यजुषे। सवितुस्त्वां प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पुवित्रेण सूर्यस्य रश्मिमिः । सवितुर्वः प्रसव उत्पुनाम्यछिंद्रेण पवित्रेण सर्यस्य रश्मिमिः ॥३॥४८ तेजौऽसि शुक्रमस्यमृतमसि धाम नामासि। प्रियं देवानामनाधृष्ट देवयर्जनम्॥४॥ ४९ यस्तें प्राण: पशुषु प्रविष्टो देवानी विष्ठामनु यो वितस्थे। आत्मन्वांन्त्सौमघृतवान्हि भूत्वामिं गच्छ स्वयंर्जमानाय विन्द । ५॥।(१० ५० ॥। इषे त्वा तिस्रः ॥३॥ धौरसि चतस्रः ॥४ ॥ अन्ने व्रतपतेऽषट ॥८॥ पवित्रे स्थ चतस्न्रः ॥४॥ शर्मासि सप्त ॥ ७॥ धृष्टिरसि चतस्रः ॥४ ॥ शर्मासि पुनः पञ्च ॥ ५ ॥ देवस्य त्वा चतस्रः ॥४॥ द्वितीयो देवस्य त्वा षद् ॥ ६॥ प्रत्युष्टं पञ्च ॥ ५। दशानुवाकेधु पञ्चाशत् ॥५० ॥ इषे देवस्य समाः पश्चाशत्ं॥५०॥ ॥। इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः॥ कृष्णौस्याखरेष्ठोऽमये त्वा जुष्ट प्रोक्षामि वेदिरसि बर्हिषे त्वा जुष्टां प्रोक्षामि। बर्हिरसि सुग्भ्यस्त्वा जुष्टं प्रोक्षामि ॥१। १ अदित्यै व्युन्दनमसि विष्णो स्तुपोऽसि। ऊर्ण म्रदसं त्वा स्तृणामि स्वासस्थां देवेभ्यः ॥२॥ २ भूपंतये स्वाहा सुर्वनपतये स्वाहां भूतानां पतये स्वाहां । गन्धर्वस्त्वा विश्वावसुः परिंदधातु विश्वस्यारिंष्यै ॥३॥ ३ यजमानस्य परिधिरंस्यभिरिळ ईळित: । इन्द्रस्य बाहुरसि दर्क्षिणो विश्वस्यारिष्यै। यर्जमानस्य परिधिरस्यभिरिळ ईळितः। मित्रावरुणो त्वोत्तरतः परिंधत्तां ध्रुवेण धर्मेणा विश्वस्यारिष्यै। यर्जमानस्य परिधिरस्यभ्निरिळ ईळित:।।४।। ४ वीतिहोंत्रें त्वा कवे द्युमन्त सर्मिधीमहि। अग्रें बृद्दन्तमध्वरे ॥५॥ ५ समिदेसि सूर्यस्त्वा पुरस्तांत् पातु कस्याश्चिद्भिर्शस्त्यै। सवितुर्बाहू स्थेः ॥६॥ ६ ऊर्ण म्रदस त्वा स्तृणामि स्वासस्थं देवेभ्यः । आ त्वा वर्सवो रुद्रा आदित्याः सेदन्तु॥७॥ ७ घृताच्यंसि जुहूर्नाम सेदं प्रियेण धाम्रा प्रिये सदसि सीद। घृतार्च्यस्युपभृन्नाम सेदं प्रियेण धाम्नो प्रिये सदसि सीद। घृताच्यसि ध्रुवा नाम सेदं प्रियेण धाम्ा प्रिये सदसि सीद। प्रियेण धार्मा प्रिये सदसि सीद ।८।। 4 [4<]

Page 5

अध्यायं २।९-२७] काण्व-संहिता। [41

ध्रुवा असदभुतस्य योनौ ता विष्जो पाहि। पाहि युज्ञं पाहि यज्ञपति पाहि मां यज्ञन्यम् ।९॥(१) अभे वाजजिद्वाजे त्वा सरिष्यन्त वाजजित सम्मार्ज्मि। नरमों देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यः सुयर्मे मे भूयास्तम् ॥ १॥ १० अस्कंत्रमुद्याज्य देवेभ्यः संत्रियासम्। अड्ंघ्रणा विष्णो मा त्वार्वक्रमिषम् ॥।२।। ११ व्सुंमतीमग्े ते छायामुपस्थेषं विष्णोः स्थानमसि। इत इन्द्रो वीर्यमकृणोदूर्ध्वोऽध्वर आस्थांत्।।३॥१२ अभे वेर्षोत्रं वेर्दूत्यम्। अवतां त्वा द्यावापृथिवी अव त्वं द्यार्वापृथिवी ।४।। १३ स्विष्टकड्ेवेभ्य इन्द्र आज्येन हविषा भूत् स्वाहा। सं ज्योतिषा ज्योतिः।५॥ १४ अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वम्। अर्मी मदन्त पितरो यथाभागमावृषायिषत ।६।।१५ उपहूता पृथिवी मातोप मां पृथिवी माता ह्वेयताम्। अभिरामीघात् स्वाहा ।७। १६ उपहूतो द्यौष्पितोप मां द्यौष्पिता द्यताम्। अभिरार्म्ीधात् स्वाह्या।।८।। १७ मयीदमिन्द्र इन्द्रियं देधात्वस्मान् रायौ मघ्वानः सचन्ताम्। अस्मार्क सन्त्वाशिष: सत्या नः सन्त्वाशिषः । अगने वाजजिद्वाजै त्वा ससवा से वाजजितर सम्मार्डिम ।९॥ (२) १८

देव सवितरेतं त्वा वृणते बृडस्पर्ति ब्रक्माणम्। तदुहं मर्नसे प्रज्रवीमि ॥१॥ १९ मनो गायत्र्यै गायत्री त्रिष्टुभें त्रिष्ठुब्नगत्यै जगत्यनुष्टुमें। अनुष्ुप्प्रजापतये प्रजापतिर्विश्वैभ्यो देवेभ्यः ॥२॥ २० वृडस्पतिर्देवानी ब्रश्माहं मनुष्याणाम्। भूर्युवः स्वनिर्रस्तः पाप्मेदमहं बृद्दस्पतेः सदसि सीदामि॥३॥२१ मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्षे। देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यो पृष्णो हस्ताभ्याम्। प्रतिगृद्धामि पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयाम्यदित्या उपस्थे। देवस्य त्वा सवितु: प्रंसवेऽश्विनोर्बादुभ्यौ पुष्णो हस्ताभ्याम् ॥४। २२ आर्ददेऽपेष्ट्रास्येन प्राश्रामि बृहस्पतेर्मुखेन। या अप्स्वन्तर्देवतास्ता इद शमयन्तु।।५।। २३ खाहांकृतं जठरमेन्द्रस्य गछ। घुसिनां मे मा संपृंक्था ऊर्ध्व मे नाभैः सीद ॥६।। २४ इन्द्रस्य त्वा जठरें सादयामि। प्रजापतेर्भागोस्यूर्जैस्वान् पर्यखान्।।७।। २५ प्राणापानौ में पाहि समानव्यानौ में पाधुदानव्यानौ में पाहि। ऊर्गस्यूर्ज मर्ये घेह्यक्षितिरसि मा में क्षेष्ठा अमुतामुष्मिल्लोक हुद चे ॥८॥। २६ ुषा ते अभे समित्तया वर्धैस्व चा चं प्यायख। वर्धिषीमहिं च वयमा चे प्यासिषीमहि॥९।२७ [99]

Page 6

[ 4] शुर्क-यजुर्वेदीय [अध्याय २। २८-४२

एतत् ते देव सवितर्यजं प्राहुर्बृहस्पतये ज्ह्मणें। तेन यज्ञमेव तेने यज्ञपति तेन मामव ॥१०। २८ मनोज्योतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तेनोतु। अरिंष्टं यज्ञ५ समिमं देधातु विश्वे देवास हुद मादयन्तामों प्रतिष्ठ ॥११॥ (३) २९

अग्रीषोमयोरुजिंनिमनूज्जेंपं वार्जस्य मा प्रसवेन प्रोहामि। अग्रीषोमौ तमपनुदतां योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो वार्जस्यैनं प्रसवेनापौह्दामि। इन्द्राग्न्योरुज्जिंतिमनूञषं वार्जस्य मा प्रसवेन प्रोहामि। इन्द्रागी तम्पनुदतां योऽस्मान् द्वेष्टि यं चे वयं द्विष्मो वार्जस्यैनं प्रसवेना पौद्दामि ।।१। ३ वर्सुभ्यस्त्वा रुद्रेम्यस्त्वादित्येभ्यसत्व .: संजानारथां द्यावापृथिवी मित्रावर्रुणौ त्वा वृष्ट्यावताम्।२।३१ व्यन्तु वयौरिसो रिहाणा मरुतां पृर्षतीं गछ। वशा पृन्निर्भत्वा दिवे गछ ततोनो वृष्टिमावहय।३।३२ wisai ... चक्षुष्पा असि चक्षुर्मे पाहि। यं परिधिं पर्यधत्था अगरे देव पणिभिर्गुद्यमानः ॥४।। ३२ तं ते एतमनु जोषे भराम्येष नेथ्वदपचेत्यातै। अग्रेः प्रियं पाथोऽपीतम् ॥५॥ ३४ सरस्रव्भागा स्थेषा वृहन्तः प्रस्तरेष्ठाः परिधयश्र देवा:। इमा वार्चमभि विश्वे गृणन्त आसद्यास्मिन् वर्हिषि मादयध्व स्वाहा वाट्। घृताचीं स्थो धुयीं पात सुझे स्थः सुझे मी धत्तम् ।।६।। (४) ३५ अर्भ्रैऽदब्घायोऽशीतम पाहि मां दिद्यो: पाहि प्र्सित्यै पाहि दु्रिष्ठौ पाहि दुरभन्यै। अविषं नंः पितुं क्रृणु सुषदा योनौ स्वाहा वाट् ॥१। ३६ अमयें संवेशपतये स्वाडा सरस्वत्यै यशोभगिन्यै स्वाहा। उलूखले मुसले यब् शूर्प आशिक्षेष दृषदि यत् कपालें ।।२।। ३७ उत्प्रुषो विधुष: सं जुद्दोमि सत्या: सेन्तु यर्जमानस्य कामा: स्वाहां। आप्यायतां ध्रुवा हविषो घृतेने यज्ञं येज्ञं प्रर्ति देवयन्दर्थः ॥ सूर्याया ऊधो अर्दित्या उपस्थ उरुर्धारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् ॥३।। ३८ देवां गातुविदो गातुमित्वा गातुमित । मनसस्पत हमं दैव यज्ञ: स्वाहा वाते घा: ।।४।। ३९ संबर्हिरेङ्काथ हविषा घृतेन सर्मादित्यैर्वेसुभि: सं मुरुन्दिंः। समिन्द्रौ विश्वदेवेभिरङ्कां दिव्यं नभौ गच्छतु यत् स्वाहा ।।५।। ४० कस्त्वा विमुश्ति स त्वा विर्मुश्चति कस्मैं त्वा विमुंश्चति तस्मै त्वा विमुश्ची। पोषायु रक्षेसां भार्गोऽसि ।६।। ४१ वेषोडस्युपवेषो द्विषृतो ग्रीवा उपवेविट्टि। वेशी अग्रे सुभग बारयेह।।७॥ ४२ [९२]

Page 7

अध्याय २।४३-५७ ] काण्य-संहिता। [0]

ऋद्धा: कर्मण्या अनेपायिनो यथासेन्। जुहोमि त्वा सुभग सौर्भगाय पुकतमें पुरुहूत श्रवस्यन् ।।८।।(५) ४३

सं वर्चसा पर्यंसा सं तनूभिरगन्महि मनंसा सY शिवेने। त्वष्टा सुदत्ो विदधातु रायोनुमार्ष्ट तन्वो यद्विलिष्टम् ।१।। ४४ यब्ट शं चे तु उर्प च। शिवे मे संर्तिष्ठस्वारिष्टे मे संतिष्ठस्व स्विष्टे मे संतिष्ठस्व ॥२।। ४५ दिवि विष्णुर्व्यक्रस्त जागतेन छन्दसा ततो निर्भैक्तः । योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः। अन्तरिक्षे विष्णुव्यकरस्त त्रैष्डभेन छन्दसा ततो निर्भैक्ः। योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः। पुथिव्यां विष्णुव्यकरस्त गायत्रेण छन्दसा ततो निर्भैक्तः। योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः।।३।। ४६ अस्मादभादस्यै प्रतिष्ठाया अर्गन्म स्वैः। सं ज्योतिषाभूम ।।४।। ४७ स्वयंभूरसि श्रेष्ठो रश्मिवर्चोदा असि वर्चों मे देहि। सूर्यस्यावृतमन्वावर्ते ।।५॥ ४८ अमनें गृहपते सुगृहपतिरहं त्वयां गहर्पत्या भूयासम्। सुगुडपतिस्तवं मर्या गुहर्पत्या भूया ॥६।। ४९ अस्थरि णो गार्हपत्यानि सन्तु शतः हिमाः। तिग्मेने नुस्तेजसा सभशिशाधि सूर्यम्यावृत्तमन्वावर्ते।।७।। ५० उरुविष्णो विक्रमस्वोरुक्षर्याय नस्कृषि। घृतं घृतयोने पिब प्र-प्रे यज्ञप्ति तिर।।८।। ५१ ततौडसि तंतुरस्यनुं मा तनुहि। अस्मिन्यज्ञेस्या साधु कृत्यारयामस्मिन्रभेऽस्मँलोके ।।९।५२ एवं मे कर्मेदं वीर्य पुत्रौऽनु संतनोतु। अभें व्रतपते वतर्मचारिषं तदशकं तन्मेडराधि। हदमुहं य एवास्मि स एवास्मि ।१०।(६) ५३ अभये कव्युवाहनाय स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहा। अपहता असुंरा रक्षाएसि वेदिष्दः ॥१॥ ५४ ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमांना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति। परापुरौ निपुरो ये भरन्त्यभिष्टाँल्लोकात् प्रणुदात्यस्मात् ॥।२।। ५५ अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागमावृंषायध्वम्। अर्मीमदन्त पितरो यथाभागमावृषायिषत ।।३।। ५६ नमों व: पितरः शुष्माय नमौ वः पितरस्तपसे। नमौ वः पितरो यज्जीवं तस्मै नमों वः पितरो रसायं। नमो वः पितरो धोराय मन्यवे स्वधायैं वः पितरो न्मः। एवर्द: पितरो वासौ गुहयानः पितरो दत ॥४॥ ५७[१०७]

Page 8

[<] शुक्र-यजुर्वेदीय [अध्याय २।५८-६०; ३।१-१४

उदायुंषा स्वायुषोत्पर्जन्यस्य धामभः। उदस्थाममृताँ अनु ॥५॥ ५८ आधत्त पितरो गर्म कुमारं पु्ष्करस्रजम्। यथेह पुरुषोऽसंद् ।६।। ५९ ऊर्ज वहन्तीरमृतै घृतं पर्यः कीलालै परिस्ुतम्। स्वधा स्थ तर्पयंत मे पितन् ।।७।। (७) ६०

कृष्णोऽसि नव ॥९ ॥ अग्ने वाजजिन्नव ॥ ९॥ देव सवितरेकादश ॥ ११॥ अग्नीषोमयोः षट्॥ ६॥ अझेऽदब्धायोऽष ॥८॥ सं वर्चसा दश ॥१० ॥अअये कव्यवाहनाय सप् ॥। ७॥ सप्तानुवाकेषु षष्ठि।॥६० ॥ कृष्ण इमं मे षष्टि/॥६॥ इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां द्विरतीयोऽध्यायः ॥२॥ अथ तृतीयोऽध्यायः॥ समिधामिं दुंवस्यत घृतैबोंधयतातिथिम्। आस्मिन् हुव्या जुहोतन ।१।। १ सुसेमिद्धाय शोचिषे घृतं तीव्रं जुहोतन। अग्रयें जातवेदसे ।२॥ २ तं त्वो समिद्धिरङ्गिरो घृतेन वर्धयामसि। बृद्छौचा यविष्ठय ।।३।। ३ उप त्वाओे हविष्मतीर्धृताचीर्यन्तु हर्यत। जुषस्व समिधो मर्म ॥४।। भूर्मुवः स्वययौरिव भुम्ना भूरमिरिव वरिम्णा। तस्यास्ते पृथिवि देवयजनि पृष्ठेभिर्मन्नादमन्नाद्यायादघे।।५॥ 5W 9 ५ आयं गौः पृश्निरक्रमीदसंदन् मातरै पुरः । पितरै च प्रयन्त्स्वः ॥६॥ अन्तश्ररति रोचनास्य प्राणादपानती। व्यख्यन् महिषो दिवम्।७॥ ७ त्रि शद्धाम विराजति वाक् पतुङ्गायं धीयते। प्रति वस्तोरह दुर्मिः ।।८।।(१) अभिज्योतिषं त्वा वायुमरती प्राणवतीम्। स्वग्यी: स्वर्गायोपदवामि भारस्वतीम्। अभिर्ज्योतिर्ज्गोतिरभि: स्वाहां ॥१॥ सूर्य ज्योतिषं त्वा वायुमती प्राणर्वतीम्। स्वग्यी: स्वर्गायोपंदधामि भास्वतीम्। सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्य: स्वाहा ॥२। १० सजूर्देवेन सवित्रा सजू रात्र्येन्द्रवत्या। जुषाणो अभिर्वेतु स्वाहा ।।३।। ११ सजूर्देवेन सवित्रा सजूरुषसेन्द्रवत्या। जुषाणः सूर्यो वेतु स्वाहा ॥ ४ ॥ १२ हह पुष्टिं पुष्टिपतिर्दधात्विह प्रजा रमयतु प्रजापतिः । अमरये गुहपतमे रयिमते पुष्टिपतये स्वाहा। अभरयैऽमादायाअपतये स्वाहा ।।५॥ १३ अनमित्रं में अधरार्गनमित्रमुदेक्कृषि। इन्द्रानमित्रं पश्ान्मैनमित्रं पुरस्कृषि ॥६॥ १४ [१२४]

Page 9

अध्याय: ३।१५-३३ ] काण्व-सांहेता। [९]

इन्द्रेः पश्रादिन्द्रेः पुरस्तादिन्द्रौ अस्माँ३ अभिपातु विश्वतः । इन्द्रो जिघा सतां मनारसि विषूचीना व्यस्यतात्।।७।। १५ समिदसि सर्मिद्धो मे अ्रे दीदिहि। समेद्ा ते अभ्े दीद्यासम् ।।८।।(२) १६

उपप्रयन्तो अध्वरं मन्त्री वोचेमाअयें। आरे अस्मे चं शृण्वते ॥१॥ १७ अभिर्मुर्धा दिवः ककुत्पर्तिः पथिव्या अयम् । अपाए रेताएसि जिन्वति ॥२॥ १८ उभा वामिन्द्राग्ी आहुवध्यां उभा राधसः सह मादियध्यै। उभा दातारो डुषाए रंयीणामुभा वार्जस्य सातये हुवे वाम् ॥३॥ १९

अयं ते योनिर्कत्वियो यतो जातो अरौचथाः । वं जानर्भम आरोहार्था नो वर्धया र्यिम्॥४॥ २०

अयमिद प्रथमो धायि धातृभिर्होता यर्जिष्ठो अध्वरेष्वीड्यंः। यम्प्वानो भृगंवो विरुरुचुर्वनेषु चित्रं विभ्वं विशेविशे ।।५।। २१

अस्य प्रतामनु द्युतर शुकं दुंदुहे अहयः। पर्यः सहस्रसामृषिम् ॥६॥ २२ तुनुपा अभ्रेसि तन्वै मे पाह्यायुर्दा अंग्नेऽस्यायुर्मे देहि। वर्चोदा अंग्रेसि वर्चों मे देहि ॥७॥ २३ अभे यन्में तन्वो ऊनं तन्म आपृंण। इन्धानास्त्वा शत५ हिमा दयुमन्त: सामंधीमहि॥८॥ २४ वयस्वन्तो वयस्कृत सर्हस्वन्तः सहस्कृतम्। अन्ने सपत्नदम्भनमदब्धासो अदाभ्यम् ॥९॥ २५ चित्रावसो स्वस्ति तै पारमंशीय। सं त्वमग्रे सूर्यस्य वर्चैसागथाः समृर्षीणा- स्तुतेन ॥१०॥ २६ सं प्रियेण धाम्रा समहमायुंषा सं वर्चसा सं प्रजया सभ रायस्पोर्षेण ग्मिषीय। अन्ध स्थान्धों वो भक्षीय मह स्थ महो वो भक्षीय ।।११।। २७ ऊर्ज स्थोजी वो भक्षीय रायस्पोर्ष स्थ रायस्पोर्ष वो भक्षीय। रेवती रमध्वमस्मिन् योना अस्मिन् गोष्ठेऽस्मिन् क्षयेऽस्मिलोके ।१२॥ २८ दुहैव स्तेतो मा्पगात। सभहितार्सि विश्वरूप्यूर्जा माविश गौपत्येनं ।१३।। २९ उप त्वाये दिवे्दिवे दोषांवस्तर्धिया वयम्। नमो भरन्त एमसि ॥१४॥ ३० राजन्तमध्वराणौं गोपामृतस्य दीर्दिविम। वर्षमान स्वे दमे ॥१५॥ ३१ स नेः पितेव सनवेऽमै सूपायनो भव। सर्चस्व्रा नः स्वस्तयें ॥१६॥ ३२ अभने त्वं नो अन्तम उत त्राता शिवो भवा वरूथ्यः । वसुरभिर्वसुश्रवा अच्छा नक्षि दयुमत्तम रयिं दोः ॥१७॥ ३३ [१४३]

Page 10

[१० ] शुक्क-यजुर्वेदीय [ अध्याय: ३। ३४-५४ तं त्वा शोचिष्ठ दीदिव: सुम्नारयं नुनमीमहे सर्खिभ्यः । स नो बोधि श्ुधी हर्वमुरुष्या णौ अघायतः समस्मात् ॥१८॥ ३४ इळ एह्यदित एहि काम्य एहिं। म्यि वः कामधरणं भूयात् ॥१९॥ ३५ सोमानः स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते। कक्षीवन्तं य औशिजः ॥२०।। यो रेवान्यो अमीवहा वसुवित पुष्टिवर्धनः । स नः सिषक्तु यस्तुरः ॥२१॥ ३६ ३७ मा नः शप्सो अ्ररुषो धूर्तिः प्रणञ्त्यैस्य। रक्षा णो ब्रह्मणस्पते ।२२।। ३८ महिं त्रीणामर्वोऽस्तु द्युक्षं मित्रस्यार्यम्णः । दुराघर्ष वर्रुंणस्य ।।२३।। ३९ नुहि तेषाममा चन नाध्वसु वारणेषु। ईशे रिपुरघशदसः ॥२४।। ४० ते हि पुत्रासो अर्दितेः प्र जीवसे मत्यीय। ज्योतिर्यच्छन्त्यजस्रम् ॥२५॥ ४१ कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सश्रसि दाशुषें। उपोपेन्तु मंघवन् भ्रय इन्नु ते दाने देवस्य पृच्यते ॥२६॥ ४२ तत् संवितुर्वरेण्यं भगों देवस्य धीमहि। धियो यो नः प्रचोदयात् ॥२७।। ४३ परिं ते दुळभो रथोऽस्माँ३ अश्नोतु विश्वतः । येन रक्षसि दाशुषः ॥ सार्मद्धो मासमर्धय प्रजयो च धनैन च ।।२८।। (३) ४४ भूर्भुवः स्वः सुप्रजाः प्रजयां भूयासम्। सुवीरो वीरैः सुपोषः पोषैः ॥१॥ नर्य प्रजां मे पाहि शय्स्य पशून् में पाहि। आगन्म विश्ववेंदसमस्मभ्यै वसुवित्तंमम् ॥२॥ ४५ ४६ अग्नै सम्राळभि द्युम्नमभि सह आयच्छस्व। अयम्निर्गृहृपतिर्गािपत्यः प्रजार्वान्वसुवित्तम३। ४७ अग्नें गृहृपतेऽभि द्युन्नमभि सह आर्यच्छस्व। गृहा मा विंभीत मा वैपध्वमूर्जं बिभ्रत एमसि॥४॥४८ ऊर्ज बिभ्रद्वः सुमना: सुमेधा गृहानैमि मनसा मोदमानः । येषामुध्ये्ति प्रवसन्येषु सौमनसो बहुः ॥५॥। ४९ गुहानुपह्वयामहे ते नौ जानन्तु जानतः। उपहूता इह गाव उपहूता अजावर्यः ॥६॥ ५० अथो अन्नस्य कीलाल उपहूतो गुहेषुं नः । क्षेमाय वः शान्त्यै प्रपदे। शिव शग्म अंयो: शंयोः ॥७॥ (४) ५१ प्रधासिनों हवामहे मरुतंश्र रिशादसः । करम्भेण सजोर्षसः ॥१॥ ५२ यद् ग्रामे यदरण्ये यत्सभायां यदिन्द्रिये। यदेनश्रकृमा वयमिदं तदर्वयजामहे स्वाहां ।२॥ ५३ मो पू ण इन्द्रात्र पृत्सु देवैरस्ति हि ष्मा ते शुष्मिन्वयाः । महश्चिद्यस्य मीळहुषों यव्या हविष्मंतो मरुतो वन्दते गीः ॥३॥ 48[858]

Page 11

अध्याय: ३।५५-७३ ] काण्व-संहिता। [ ११ ]

अकन् कर्मं कर्मकृ्तः सह वाचा मयोभुवां। देवभ्यः कमैं कृत्वास्तं प्रेते सचाखुवः ।४।। ५५ अर्वभृथ निचुम्पुण निचेरुरेसि निचुम्पुणः । अरव देवैर्देवकेतमेनोंडयासिषमव मत्यैर्म्त्यकृतं पुरुराव्णों देव रिपस्पाहि ॥५॥(५ ५६ पूर्णा देर्वि परां पत सुपूर्णा पुनरापंत। वस्नेव विक्रीणावहा इषमूर्ज शतऋतो ॥१॥ ५७ दुंहि मे ददामि ते नि में धेहि नि ते दधौ। निहारं निहरामि ते निहारं निहरासि मे स्वाहा ।।२। (६) ५८

अक्षभमीमदन्त स्वव प्रिया अंधूषत। अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नर्विष्ठया मती योजा न्विन्द्र ते हरी ।।१।। ५९ सुसंदृशै त्वा वयं मर्धवन् वन्दिषीमहिं। प्र नूनं पूर्णवन्धुर स्तुतो योसि वशाँ३ अनु योजा न्विन्द्र ते हरी ।।२।। ६० मनो न्वाहुवामहे नाराशसेन स्तोर्मेन। पितृणां च मन्मभिः ।।३। ६१ आ ने एतु मनः पुनः कत्वे दक्षाय जीवसे। ज्योक् च सूरयै दृशे॥४॥ ६२ पुनर्न: पितरो मनो ददांतु दैव्यो जनः । जीवं व्रातं५ सचेमहि ॥५॥ ६३ वय सौम जते तवु म्नस्तनषु बिभ्रतः । प्रजार्वन्तः सचेमहि ॥६॥(७) ६४

एष ते रुद्र भाग: सह स्वस्राम्बिकया तं जुषस्व स्वाहां। एष ते रुद्र भाग आखुस्ते पशुः ॥१॥६५ अव रुद्रमंदीमह्यव देवं त्र्यम्बकम्। यथा नो वस्यसस्करद्यर्था नः श्रेयसस्करदर्था नो व्यवसायर्यात् ॥ ६६ भेषजमेसि भेषजं गवेऽश्वाय पुरुषाय भेषजम्। सुगं मेषार्य मेष्यै ।।३।। ६७ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पुष्टिवर्धैनम्। उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतांत्।।४।। ६८ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पतिवेदनम्। उर्वारुकमित बन्धनादितो मुक्षीय मामुतः ।।५॥। ६९ एतेने रुद्रावसेन पुरो मूजवतोऽतीहि। अवततधन्वा पिनाकावसः कृ्त्तिवासा अहिसन्नः शिवः शान्तोऽतीहि ॥६॥(८) ७०

वाजिनां वाजौऽवतु भक्षो अस्मान् रेतः सिक्तममृतं बलाय। विश्वे देवा अभि यत् सैवभुर्वस्तन्मा धिनोतु प्रजया धनेन ॥१॥ ७१ वाज्यहं वार्जिनस्योपहूत उपहूतस्य भक्षयामि। वाजे वाजी भूंयासम् ॥२॥ ७२ सुवित्रा प्रसवता दैव्य आप उदन्तु ते तनूम् । दीर्घायुत्वाय वर्चसे ॥३॥ ७३ (१८३)

Page 12

[ १ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: ३।७४-७६, ४। १-११ कश्यपस्य त्र्यायुषं जमर्दग्नेस्त्र्यायुषम्। यद्देवानौ त्र्यायुषं तन्में अस्तु त्र्यायुषम् ।४।। ७४ येन धाता वृद्स्पतेरिन्द्रस्य चायुषेऽवपत्। तेन ते वपामि ब्रर्ह्मणा जीवातवे जीवनाय ॥५॥ ७५ दीर्घायुत्वाय बलाय वर्चसे। सुप्रजास्त्वायं चासा अर्थो जीव शरदः शतम् ॥६॥(९७६ [१८६] समिधाग्निमष्ट॥८॥ अग्निर्ज्योतिषं त्वाष्ट ॥८॥ उपप्रयन्तोऽष्टाविंशतिः॥ २८॥ भूर्भुवः स्व: सप्त॥ ७॥ प्रघासिनः पश्च ॥५॥ पूर्णा दर्वि द्वे॥ २॥ अक्षन्नमीमद्न्त षद्॥ ६॥ एष ते षट् ॥ ६ ॥ वाजिनां वाजश्च षट्॥ ६ ॥ नवानुवाकेषु षट्सप्रतिः ॥ ७६॥ ।। इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां तृतीयोऽध्यायः॥३॥

अथ चतुर्थोऽध्यायः ॥ एदर्मगन्म देवयजनं पृथिव्या यत्र देवासो अर्जुषन्त विश्वे। ऋक्सामाभ्याथ सन्तरन्तो यर्जुर्भी रायस्पोषेण समिषा मेंदेम ॥।१। १ हमा आपः शमु मे सन्तु देवीरोषधे त्रार्यस्व स्वधिते मैने५ हिसीः । आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्तु घुतेने नो घृतप्वंः पुनन्तु ॥२॥ २ विश्व५ हि रिप्रं प्रवहन्ति देवीरुदिदाभ्यः शुचिरा पूत एंमि। दीक्षातपसौस्तनूरसि तां त्वा शिवा शग्मा परिंदधे भद्रं वर्ण पुष्यन् ।।३।। (१) ३ महीनां पयौऽसि वर्चोदा असि वर्चों में देहि। वुत्रस्य कनीनकासि चक्षुर्दा असि चक्षुरमें देहि ॥१॥४ चित्पतिर्मा पुनातु वाक्पतिर्मा पुनातु देवो मा सविता पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिमिंः। तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्कांम: पुने तर्च्छकेयम् ॥२॥ ५ आ वो देवास ईमहे वाम प्रयत्यध्वुरे। आ वो देवास आशिषों युज्ञियासो हवामहे॥३॥ ६ स्वाहा युज्ञं मनसः स्वाहोरोरन्तरिक्षात्। स्वाहा द्यार्वापृथिवीभ्या स्वाहा वातादारभे ॥४॥(२ आर्कूत्यै प्रयुजेऽयये स्वाहा मेघाये मर्नसेडग्रये स्वाहा दीक्षायै तपसेऽगये स्वाहा सरस्वत्यै पृष्णेऽयये स्वाहा। आपों देवीर्बृद्दतीर्विश्वशम्भुवो द्यार्वापृथिवी उर्वन्तरिक्ष। बृहस्पतंये हविषां विधेम स्वाहा ।१।। ८ विश्वी देवस्य नेतुर्मतीं वुरीत सख्यम्। विश्वौ राय ईषुध्यति द्युम्नं वृणीत पुष्यसे स्वाहां ॥।२॥(३) ९ ऋक्सामयोः शिल्पे स्थस्ते वामारभे ते मा पातम्। आस्य युज्ञस्योद्चः ॥१॥ १० शमासि शर्म मे यच्छ नर्मस्ते अस्तु मा मा हि-सीः। ऊर्गस्याङ्गिरस्यूणैम्रदा ऊजै मे यच्छ ।।२।। ११ [१९७]

Page 13

अध्याय: ४।१२-३० ] काण्व-संहिता। सोर्मस्य नीविरसि विष्णोः शमासि शर्म यजमानस्य। इन्द्रेस्य योनिरसि सुसस्या: कृषीस्कृधि ॥३॥ १२ उच्छेयस्व्र वनस्पत ऊर्ध्वो मो पाह्य:हसः । आस्य यज्ञस्योद्च: ॥४।. (४) १३

वतं कृणुत वतं कृणुत वरतं कृणुत । अभिर्नक्ाभ्िर्यज्ञो वनस्पतिर्यज्ञियः॥१॥ १४ देवी घिये मनामहे सुमृळीकामभिष्टये। वर्चोदाँ विश्वधायस सुतीर्था नौ असद्शे ।।२॥ १५ ये देवा मर्नोजाता मनोयुजो दक्षकतवः । ते नौऽवन्तु ते नः पान्तु तेभ्युः स्वाहा ॥३॥ १६ छात्रा: पीता भवत यूयमोपो अस्मार्कमन्तरुदरें सुशेवाः। ता अस्मभ्यमयक्ष्मा अनमीवा अनागस: स्वर्दन्तु देवीरमृरता ऋतावृर्धः।।४।। १७ इयं ते युज्ञियों तनूरपो मुंश्चामि न प्रजाम्। अःहोमुचः स्वाहांकृताः पृथिवीमाविशत पृथिव्या संभव ॥।५।। १८ अभे त्व५ सु जाग्रृहि वय सु मन्दिषीमहि। रक्षा णो अप्रयुच्छन् प्रवुधे नः पुर्नस्कृधि ॥६॥१९ पुनर्मनः पुनरायुर्म आगात पुनश्रक्षुः पुनः श्रोत्रै मु आगान्। पुनः प्राणः पुनरात्मा म आगात। वैश्वानरो अदब्धस्तनुपा अग्निमी पातु दुरिवादवद्यात्।।७।। २० त्वमन्े व्रतपा असि देव आ म्त्येष्वा। त्वं यज्ञेष्वीडर्यः।।८। २१ रास्वेयत्सोमा भूयों भर। देवो नः सविता वसौर्दाता वस्वदाद् ।।९।(५) २२

एषा ते शुक् तनूरेतद्वर्चस्तया सम्भव भ्राज गच्छ। जूरासे घृता मर्नसा जुष्टा विर्ष्णवे ॥१॥ २३ तस्यास्ते सत्यसंवसः प्रसषे तन्यन्त्रमशीय स्वाहा । चन्द्रमसि शुकरमस्यमृतमसि वैश्वदेवमसि ॥२॥ २४ चिदसि मनासि धीरसि दक्षिणासि क्षत्रियासि युज्ञियास्यदितिरस्युभयतः शीर्ष्णी। सा न: सुप्राची सुप्रतीची भव ।३। २५ मित्रस्त्वा पुदि बभीतां पूषाध्वनस्पात्विन्द्राया्ध्यक्षाय। अर्नु त्वा माता मन्यतामर्तुं पितानु भ्राता सगर्भ्योडनु सखा सर्यूथ्यः।।४।। २६ सा दैवि देवमच्छेहीन्द्राय सोमम्। रुद्रस्त्वा वर्तयतु स्वुस्ति सोमसखा पुनुरेहिं ॥५॥ (६) २७

वस्व्यस्पदितिरस्यादित्यासि रु द्रासि चन्द्रासि। बृहस्पतिष्ठा सुम्ने रम्णातु रुद्रो वर्सुभिरा चके।।१॥ २८ अरदित्यास्त्वा मूर्धभ्राजिघर्मि देवयजने पृथिव्याः । इळांयास्पदमसि घृतवद् स्वाहा ॥२॥ २९ अस्मे रमस्वास्मे ते बन्धुः । त्वे रायों अस्मे रायः ॥३॥ ३० [२१६]

Page 14

[ १४ ] शुक्र-यजुर्वेदीय [ अध्यायः ४।३१-४६

मा वयए रायस्पोर्षण वियौष्म तोतो रायः। समख्ये देव्या घिया सं दर्क्षिणयोरुचक्षसा। मा म आयुः प्रमोषीर्मो अहं तव वीरान्विदेय तव देवि संदशि ॥४॥ (७) ३१

एष ते गायत्रो भाग इति मे सोमाय ब्रूतादेष ते त्रैष्टुभो भाग इति मे सोमाय ब्रूतात्। एष ते जागतो भाग इति मे सोमाय ब्रूताच्छन्दोमानाना५ साम्राज्यं गच्छतादिर्ति मे सोमाय ब्रूताद् ।१।। ३२ आस्माकोऽसि शुकस्ते ग्रहः । विचितस्त्वा विचिन्वन्तु ॥२॥ ३३ अभि त्यं देव९ सवितारंमो्योंः कविक्रंतुमचीमि सत्यसंव रत्नधामभि प्रियं मति कविम्। ऊर्ध्वा यस्यामतिर्भा आदद्युतत्सवींमनि हिर्रण्यपाणिरमिमीत सुक्रर्तुः कृपा स्वः ।३। ३४ प्रजाभ्यस्त्वा प्रजास्त्वानुप्रा्णन्तु। प्रजास्त्वर्मनुप्राणिहि ।।४। (८) ३५ चन्द्रं त्वा चन्द्रेण क्रीणामि शुक शुक्ेणामृतममृतेन। सग्मे ते गोरस्ने ते चन्द्राणिं।।१।। ३६ तपसस्तनूगस प्रजापतेर्वणः। परमेण पशुना करीयसे सहस्रपोषं पुषेयम् ॥२॥ ३७ मित्रो न एहि सुमित्रध इन्द्रम्योरुमाविंश दक्षिणम्। उशन्नुशन्त स्योनः स्योनम्॥३॥ ३८ स्वान आ्राजाङ्कररि बम्भारे हस्त सुहस्त कृशानो। एते वेः सोमकर्यणास्तात्रक्षध्वं मा वो दभन् ॥४।। ३९ परि मागे दुश्ैरिताद्धाधस्वा मा सुर्चरिते भज। उदायुंषा स्वायुषोरदस्थाममृताँ अर्नु ॥५॥। ४० प्रति पन्थामपग्रहदि स्वस्तिगार्मनेहर्सम्। येन विश्वाः परि द्विषो वुणक्ति विन्दती वसु ॥६।। (९)४१ अरदित्यास्त्वगस्यदित्यै सद आसीद। अस्तभ्नाद्यामृषभो अन्तरिक्षममिमीत वरिमाणे पृथिव्याः । आसीदुद्विश्वा भुवनानि सम्राद्विश्वेत्तानि वरुणस्य वतानि ॥१॥ ४२ वर्नेषु व्युन्तरिक्षं ततान वाजमर्वैत्सु पर्य उस्तियांसु। हत्सु ऋतुं वरुणो विक््वतनिं दिवि सूर्यमदधात् सोममद्रौ ॥।२॥ ४३ सूर्यस्य चक्षुरारोहागेरक्ष्णः कनीनकाम्। यत्रैतशेभिरीर्यसे भ्रारजमानो विपश्चिता ॥३॥४४ उस्रा एतें धूर्वाहौ युज्येथामनश्रू अवीरहणौ ब्रह्मचोदनौ। स्वस्ति यजमानस्य गहान् गच्छतम् ॥४ ॥ ४५ भद्रो मैडसि प्रच्यवस्व सुवस्पते विश्वान्य धार्मानि। मा त्वो परिपरिणों विदुन् मा त्वा परिपन्थिनो विदुन् मा त्वा वृका अधायवौ विदन्। शयेनो भत्वा परापत यर्जमानस्य गद्दान् गच्छ तनौ सथस्कृतम् ॥ ५॥ ४६ [१३२]

Page 15

अध्याय: ४।४७-४९; ५।१-८] काण्व-संहिता। [१५ ]

नमौ मित्रस्य वर्रुणस्य चक्षसे महो देवायु तदृदतर संपर्यत। दूरेद्टशे देवजाताय केतवे दिवस्पुत्राय सूर्यीय शसत ॥६॥ ४७ वर्रुणस्योत्तम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भसर्जैनी स्थः । वर्रुणस्य ऋतसदन्यसि वरुणस्य ऋतसदनमसि वरुणस्य ऋतुसदनीमासीद ।।७।। ४८ या ते धामानि हविषा यर्जन्ति ता ते विश्वा परिभूरस्तु यज्ञम्। गयस्फान: प्रतरण: सुवीरोऽवीरिहा प्रचरा सोम दुयान्।८।। (१०) ४९ [२३५]

पद्मगम्म तिस्रः ॥३॥ महीनां चतस्रः॥ ४॥ आकृत्यै द्वे ॥ २ ॥ ऋक्सामयोञ्चतस्त्र:॥ ४ ॥ वतं कृणुत नव ।। ९।। एषा ते पञ्च ॥। ५॥ वस्व्यसि चतस्रः ॥४॥ एष ते चतस्रः ॥४॥चंद्रं त्वा षद् ॥६॥ अदित्यस्त्वगष्ट ॥८॥ दशानुवाके ्वेकोनपश्चाशत् ॥४९॥ ॥ इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां चतुर्थोऽध्यायः॥४॥

अथ पञ्चमोऽध्यायः।

अग्रेस्तनूरसि विष्णवे त्वा सोमस्य तनूरंसि विष्णवे त्वा। अरतिथेरातिथ्यमसि विर्ष्णवे त्वा श्येनाय त्वा सोमभृते विर्ष्णवे त्वाग्ये त्वा रायस्पोषदे वि्ष्णवे त्वा ।।१।। १ अभेर्जनित्रेमसि वृर्षणौ स्थः । उर्वश्यंस्यायुरेसि पुरूरवा असि। गायत्रेण त्वा छन्दसा मन्थामि त्रैर्ष्टभेन त्वा छन्दसा मन्थामि जागतेन त्वा छन्दसा मन्थामि ॥२॥ २ भर्वतं नः समनसौ सचैतसाअरेपसौ। मा यज्ञ५ हिरसिष्ट मा यज्ञपति जातवेदसौ शिवौ भैवतमुद्य नं : ॥३॥ ३ अग्रा अग्निश्वरति प्रविष्ट ऋषीगां पुत्रो अभिशस्तिपावां। स नः स्योन: सुयजा यजेह देवेभ्यो हव्य सदुमप्रयुच्छन्त्स्वाहा ।।४।।(१) ४

आपतये त्वा गृह्नामि परिपतये त्वा गृह्ामि। तनुनप्त्रे शाक्कराय शक्मन्रोजिष्ठाय ।।१।। ५ अर्नाधृष्टमस्यनाधुष्यं देवानामो्जः। अर्नभिशस्त्यभिशस्तिपा अनभिशस्तेन्यम् ।२॥ ६ अञ्जसा सत्यमुपगेष सुविते मां धाः । अन्ने व्रतपास्त्वे त्रंतपाः ।३। या तव तनूरिय सा मयि या म्म तनूरेषा सा त्वायं। सुह नौ व्रतपते वतान्यतु मे दुक्षिां दीक्षापतिर्मन्यतामनु तपस्तर्पस्पतिः ॥४॥८[२४३]

Page 16

[१६] शुक्क-यजुर्वेदीय अध्याय: ५।९-१ अश्युर शशुष्टे देव सोमाप्यायतामिन्द्रायैकधनविदे। आ तुभ्युमिन्द्रः प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्व ।५॥ ९ आप्याययासमान् सखीन्त्सन्या मेधया। स्वस्ति ते देव सोम सुत्यामुद्चमशीय ॥६॥ १० एष्टा रायः प्रेषे भगाय। ऋतमृतवादिभ्यो नमों दिवे नमः पृथिव्यै।।७॥। ११ या तै अगे यः शया तनूर्व्षिष्ठा गहरष्ठा। उग्रं वचो अर्पावधीचवेषं वचो अर्थावधीत् स्वाद। या ते अभे रजःशया तनूर्वषिष्ठा गहरेष्ठा। उग्रं वचो अपावधीच्वेषं वचो अपावधीत् स्वाहा। या ते अगे हरीशया तनूर्वर्विष्ठा गहरेष्ठा। उग्रं बचो अपावधीच्वेषं बचो अपावधीद स्वाहा ।।८।। (२) १२ तप्तायंनी मेऽसि वित्तायनी मेऽसि। अवंतान्मा व्यथितमवतान्मा नाथितम् ॥१।। विदेरभेर्नभो नामानें अङ्गिर आयुना नान्नेहिं। १३

योऽस्यां पृथिव्यामसि यत्तेनाघृष्टं नाम यज्ञियं तेन त्वा दघे। विदेश्भेरनभो नामाननें अद्गिर आ्युना नाम्नेहिं। यो द्वितीयस्यां पृथिव्यामसि यत्तेनाघृष्ट नाम यज्ञियं तेन त्वा दधे। विदेरभेर्नभो नामामें अज्ञिर आयुना नाम्नेहिं। यस्तृतीयस्यां पृथिव्यामसि यत्तेनाघृष्टं नाम यज्ञियं तेन त्वा दघे। अनु त्वा देववीतये सिशहयासि सपलसाही देवेभ्यः कल्पस्व सिहसि सपलसाही देवेम्यः शुन्धस्व सिहासि सपलसाही देवेभ्यः शुम्भस्व ॥२॥ (३) १४ इन्द्रघोषस्त्वा वर्सुभिः पुरस्तात्पातु प्रचैतास्त्वा रुद्रैः पृश्रात्पातु। मनौजवास्त्वा पितृमिर्दक्षिणतः पातु विश्वकर्मा त्वादित्यैरुत्तरत: पातु ॥१॥ १५ हदमइं तुपं वार्बहिर्धा यज्ञाभि: सृजामि। सिधहंसि स्वाहा सिदहास्यादित्यवनिः स्वाहा ॥२॥ १६ सि९हसि ब्रह्मवनिः क्षत्रवनि: स्वाहा सिह्यासि सुप्रजावनी रायस्पोषवनिः स्वाहां। सि हस्यावह देवान्यजमानाय स्वाहां भूतेभ्यसत्वा ।३।। १७ ध्रुवोऽसि पृथिवीं हयह ध्रुवक्षिदस्यन्तरिंक्षं ह५ह। अच्युतक्षिदसि दिवै दृषहाभेर्भस्मास्यग्ेः पुरीषमसि ॥४॥ (४) १८ युञते मन उत युञ्ते धियो विभ्रा विप्रस्य बृहतो विपुश्ितः। वि होत्रों दधे वयुनाविदेक इन्मही दुवस्य सवितु: परिष्ुतिः ।।१।। १९[१५४]

Page 17

अण्याय: ५।२०-३२ ] काण्व-संहिता । [१७ ]

हुदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा नि दधे पदम्। सर्मूळ्हमस्य पाशसुरे स्वाहा ॥२॥ २० इरावती धेनुमती हि भूतर सूयवसिनी मर्नवे दशस्या। व्यस्कभ्ना रोदंसी विष्ण एते दाधर्थ पृथिवीमभितो मयूखैः स्वाहा ॥३॥ २१ देवश्रुरतौं देवेष्वाघोषतम्। प्राची प्रेतमध्वरं कल्पयन्ती ऊर्ध्व यज्ञं नयतं मा जिंह्वरतम् ॥४॥ २२ स्वं गोष्ठमार्वदतं देवी दुर्ये आयुर्मा निर्वादिष्ट प्रजां मा निर्वीदिष्टम् । अत्र रमेथां वर्ष्मन् पृथिव्याः ।।५।। २३ विष्णोर्नुकै वीर्यीणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजा५सि। यो अस्कभायदु्त्तर सधस्थै विचक्र्माणस्त्ेधोरुगायो वि्ष्णवे त्वा ।।६।। २४ दिवो वो विष्ण उत वो पृथिव्या महो वा विष्ण उरोरन्तरिक्षात। उभा हि हस्ता वसुना पृणस्वा प्रयच्छ दक्षिणादोत सव्याद्विष्णवे त्वा।।७।। २५ प्र तद्विष्णु स्तवते वीर्येण मृगो न भीमः कुंचरो गिरिष्ठाः । यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणेष्वधिक्षियन्ति भु्वनानि विश्वा।।८।। २६ विष्णों रराटमसि विष्णोः श्रप्त्रे स्थो विष्णोः स्यूरसि विर्ष्णोर्ध्ुवोडसि। वैष्णवमसि विर्ष्णवे त्वा ।।९।। (५) २७

देवस्य त्वा सवितु: प्रेसवेऽश्विनौर्बाहुभ्यी पूष्णो हस्ताभ्याम्। आददे नार्येसीदमहः रक्षसो ग्रीवा अर्पिकृन्तामि। बुहन्नसि बुह्द्रवा बृहतीमिन्द्राय वाचै वद। रक्षोहण वलगहने वैष्णवीम् ॥१॥ २८ इदमहं तं वैलगमुद्वपामि यन्नो निष्ट्यो यममात्यों निचखान। इदमहं तं वलगमुर्द्वपामि यं नः समानो यमसमानो निचखान। इदमहं तं वलगमुर्द्वपामि यं नः सर्बन्धुर्यमर्सबन्धुर्निचखाने। हदमहं तं वलगमुद्वंपामि यं नः सजातो यमसंजातो निचुखानोत्कृत्यां किरामि ॥२॥ २९ स्वरार्ळसि सपल्हा संत्रराळस्यभिमातिहा। जनराळंसि रक्षोहा संर्वराळंस्यमित्रहा ॥३॥३० रक्षोहणों वलगहन: प्रोक्षामि वैष्णवान्रक्षोहणों वलगहनोऽ्वनयामि वैष्णवान्। रक्षोहणो वलगहनोऽवस्तृणामि वैष्णवान्।।४।। ३१ रक्षोहणौं वलगहना उपदधामि वैष्णवी रक्षोहणौं वलगहनौ पर्यूहामि वैष्णवी। वैष्णवरमसि वैष्णवा सथे।।५।। (६) ३२ [२६७]

Page 18

[१८] शुक्क-यजुर्वेदीय [ अध्यायः ५।३३-४८

देवस्ये त्वा सवितु: प्रसवेऽश्विनौर्बाहुभ्या पृष्णो हस्ताभ्याम्। आदंदे नार्यसीदमहक्षेसो ग्रीवा अर्पिकृन्तामि। यवोऽसि यवयास्मद् द्वेषों यवयारातीः। दिवे त्वान्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वां ।।१।। ३२ शुन्धन्ताँलोकाः पितृषदनाः पितुषदनमसि। उद्दिवपस्तमानान्तरिक्षं पृण दृश्हैस्व पृथिव्याम् ॥२॥ ३४ युतानस्त्वा मारुतो मिनोतु मित्रावररुणौ ध्रुवेण धर्मेणा। ब्रह्मवान त्वा क्षत्रवर्नि रायस्पोषवनि पर्यूहामि ।३। ३५ ब्रह्मं दृश्ह क्षत्रं द्ृष्हायुद्ह प्रजां हह। ध्रुवारसि घ्ुब्नोऽस्मिन्यजमान आयर्तने भूयाद्। घृतेन द्यावापृथिवी पूर्येथामिन्द्रस्य छदिरसि विश्वजनस्य छाया ॥४॥ ३६ पर्रि त्वा गिर्वणो गिर इमा भवन्तु विश्वतः । वुद्धायुमनु वृद्धयो जुष्टा भवन्तु जुर्ष्टयः।५।। ३७ इन्द्रस्य स्यूरसीन्द्रस्य ध्रुवोडसि। ऐन्द्रमसि वैश्वदेवमसि ॥६॥ (७) ३८

विभूरसि प्रवाहणो वाह्विरसि हव्यवाहनः । श्वात्रोऽसि प्रचेतास्तुथौऽसि विश्ववैदाः ॥१॥ ३९ उशिर्गसि कविरद्वारिरसि बर्म्भारिः । अवम्यूरसि दुर्वस्वाञ्छुन्ध्यूरसि मार्जालीयः॥२॥ ४० ऋतर्धामासि स्वज्योतिः समुद्रोऽसि विश्वव्यचाः । अजोऽस्येकपादहिरसि बुध्न्यः॥३॥ ४१ सम्राळेसि कृशानुः परिषद्योऽसि पवमानः। नभौऽसि प्रतक्का मुष्टोऽसि हव्यसूदंनः ।।४।। ४२ समूह्यौऽसि विश्ववैदा ऊनातिरिक्तस्य प्रतिष्ठा। अग्रयः सगरा सर्गरा स्थ सर्गरेण नाम्ना रौद्रेणानीकेन। पातमाग्यः पिपुतमाग्रयो नमो वोडस्तु मा मां हिएसिष्ट ।५।। (८) ४३

ज्योतिरसि विश्वरूपं विश्वैषां देवाना समित् । त्व सोम तनकृद्दथो द्वेषोभ्योऽन्यकृतेभ्यः। उरु यन्तासि वरूथ स्वाहा। जुषाणो अमुराज्यस्य वेतु स्वाहा ।।१।। ४४ अग्ने नरय सुपथा राये असान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्। युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भू्यिष्ठां ते नर्मउक्तिं विधेम ॥२॥ ४५ अयं नौ अभिर्वरिवस्कृणोत्वयं मृर्धः पुर एतु प्रभिन्दन्। अयं वाजाञ्जयतु वाजसाता अयथ शत्रूञ्जयतु जर्हषाणः स्वाहा ॥३। ४६ उरु र विष्णो विक्रमस्वोरु क्षयाय नस्कृधि। घृतं धृंतयोने पिब प्रपं यज्ञपर्ति तिर खाहा ॥४॥ ४७ देव सवितरेष ते सोमस्त रक्षस्व मा नवा दभन्। एत्च्वं दैव सोम देवो देवाँ उपागा:।।५।। ४८ [१८३]

Page 19

अध्यायः ५४९-५५; ६ । १-३ ] काण्व-संहिता। 35 [१९ ]

उदमह मनुष्यान्त्सह रायस्पोषैण स्वाहा निर्वरुणस्य पार्शान्मुच्ये। अम्रे व्रतपास्त्वे व्रंतपाः।६।। ४९ या तर्व तनूमेय्यर्भूदेषा सा त्वयि या म्म तनूस्त्वय्यभूंदियं सा माये। यधायर्थ नौ व्रतपते वतान्यनुं मे दीक्षां दीक्षापतिरम सतानु तपुस्तपंस्पतिः ॥७॥(९) ५० उुरु विष्णो विक्रंमस्वोरु क्षयारय नस्कृधि। घृतं घृतयोने पिब प्रप्रं यज्ञपति तिर स्वाहा ॥१॥५१ अत्युन्याँ३ अगां नान्याँ३ उपागाम्। अर्वाकत्वा परेंभ्यः पुरोऽर्वरेभ्यः ॥२।। ५२ तं त्वो जुषामहे देव वनस्पते देवयज्यायैं। देवास्त्वा देवयज्यायै जुषन्तां विष्णवे त्वा ।।३॥। ५३ ओषधे त्रायस्व स्वधिते मैने हिसीः। दिवं मा लेखीरन्तरिक्षं मा हिएसी: पृथिव्या संभैव ।।४।। ५४ अय हि त्वा स्वधितिस्तेर्तिजानः प्रणिनाय महते सौभंगाय। अतस्त्वं दैव वनस्पते शतवल्शो विरोह सहस्त्रवल्शा वि वय रुहेम ॥५॥(१०५५२९०] अग्रेस्तनूरसि चतस्रः ॥४॥ आ पतयेऽष ॥८॥तपायनी दे॥२॥ इन्द्रघोषश्चसत्रः ॥॥ युञते नव ॥९॥ देवस्य त्वा पञत ॥५॥ द्वितीयदेवस्य त्वाषट्॥६॥ विभूरसि पञ्च ॥। ५।। ज्योतिरसि सप्त ॥। ७॥ उरु विष्णो पञ्च ॥५॥ दशानुवाकषु पञचपञर्चाशत् ॥५५॥ अग्रेस्तनूरसि। पञचपञवाशत्।। ॥। इति शुक्कय जुःकाण्व संहिताया पञ्चमोऽध्यायः ।।५।

अथ षष्ठोऽध्याय: ।। देवस्य त्वा सवितु: प्रसवेऽश्विनोबार्हुम्या पृष्णो हस्ताभ्याम्। आदंदे नार्यसीदमह रक्षसो ग्रीवा अरपिकृन्तामि। यवोऽसि यवयास्मद् द्वेषों यवयारातीः । दिवे त्वान्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वां। शुन्धन्ताँल्ोकाः पिंतृषदेनाः पितृषदनमसि ॥१॥ अग्रेणीरंसि स्वावेश उन्नेतृणामेतस्य वित्तादधि त्वा स्थास्यति। द्वेवस्त्वां सविता मध्वानक्तु सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्यः । दिवमग्रेणास्पृक्ष आन्तरिक्षं मध्येनाप्राः पृथिवीमुर्परेणादहीः ॥२॥ २ या ते धार्मान्युश्मसि गमध्यै यत्र गावो भूरिंशृङ्गा अयासः । अभ्नाषृतदुरुगायस्य विष्णोंः पत्मं पदमर्वभारि भूरिं ॥३॥ ३[२९३]

Page 20

[२० ] शुफ्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: ६।४-१९

ब्रह्मव्नि त्वा क्षत्रवनि रायस्पोषवनि पर्यूहामि। ब्रह्मं दृह क्षत्रं दृषहायुर्दृ५ह प्रजां दृंरह॥४॥ ४ विष्णोः कमीणि पश्यत यतो वतानि पस्पशे। इन्द्रस्य युज्यः सखा ॥५॥ ५ तद्विष्णोः परमं पदथ सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततम् ॥६॥ ६ परि वीरसि परि त्वा दैवीविशौ व्ययन्ताम्। परीमं यर्जमान रायो मनुर्ष्याणाम्। दिव: सुनुरस्येष ते पृथिन्याँलोक आरण्यस्ते पश्रुः ।।७।।(१) उपावीरस्युप देवान् दैवीविशः प्रार्गुरुशिजो वहनितमान्। देव त्वष्टर्वसुं रम हव्या ते स्वदन्ताम् ॥१॥ ८ रेवंती रमध्वं बृद्दस्पते धारया वर्सूंनि। ऋतस्य त्वा देवहविः पार्शेन प्रतिमुञ्चामि धर्षान् मानुंषः ॥२।। ९ देवस्य त्वा सवितु: प्रसवेऽश्विनार्बाहुम्याँ पृष्णो हस्ताभ्याम्। अभीषोमभ्यां जुष्ट नियुनज्मि। अन्न्यस्त्वाषधम्यः प्रोक्षाम्य्तुं त्वां माता मन्यतामर्नु पितानु भ्राता सगर्भ्योऽनु सखा सयूथ्य:। अग्नीषोमाभ्यां त्वा जुष्ट प्रोक्षामि ॥३॥ १० अपां पेरुरस्यापो देवीः संदन्तु। स्वात्तं चित्सददैवहुविः।।४।। ११ सं ते प्राणो वातेन गच्छता समङ्गानि यजत्रैः। सं यर्जमान आशिषा ।।५।। १२ घुतेनाक्तौ पशुस्त्रयेथा रेवति यजमाने। प्रियं धा आविश ॥६।। १३ उरोरन्तरिक्षात्सजूर्देवेन वातेन। अस्य हविषस्त्मना यज सर्मस्य तन्वा भव ।।७।। १४ वर्षो वर्षायसि यज्ञे यज्ञपति धाः। स्वाहा देवेभ्यों देवेभ्यः स्वाहा। माहिर्भूर्मा पृदाकुः।।८।। (२) १५

नर्मस्त आतानानुर्वा प्रेहिं। घृतस्यं कुल्या उप ऋतस्य पथ्या उर्प ॥१॥ १६ देवीरापः शुद्धा वौद्व सुपरिविष्टा देवेषुं। सुपरिविष्टा वयं परिवेष्टारों भूयास्म ॥२॥ १७ वाचै ते शुन्धामि प्राणं ते शुन्धामि चक्षुस्ते शुन्धामि श्रोत्री ते शुन्धामि। नार्मि ते शुन्धामि मेढू ते शुन्धामि पायुं ते शुन्धामि चरित्रापस्ते शुन्धामि ।।३।। १८ मर्नस्त आप्यायतां वाक्त आप्यायतां प्राणस्त आप्यायतां चक्षुस्त आप्यायताए श्रोत्रे तु आप्यायताम्। यत्ते कूरं यदास्थितं तत्त आप्यायतां तत्ते निष्ट्यायतां तत्ते शुध्यतु शम्होम्यः ॥४॥ १९ [३०९]

Page 21

अध्याय: ६।२०-३३ ] काण्व-संहिता ।

ओषधे त्रार्यस्व स्वर्धिते मैने हिसीः। रक्षसां भागोऽसि निर्रस्त रक्षः ॥५॥ २० इदमुह% रक्षोऽभितिष्ठामीदमहः रक्षोऽवंबाधे। इदमह रक्षौडधमं तमौ नयामि ॥६॥। २१ घुतेन द्यावापृथिवी प्रोण्वीथां वायो वे स्तोकार्नाम्। जुषाणो अभिराज्यस्य वेतु स्वाहां। स्वाहांकृते ऊर्ध्वर्नभसं मारुतं गच्छतम्।।७।। (३) २२

सं ते मनो मनसा सं प्राण: प्राणेन गच्छताम्। रेळस्यग्रिष्ट्री श्रीणात्वापंस्त्वा समरिणन् ।१। २३ वार्तस्य त्वा ध्राज्यैं पृष्णो रशह्या ऊष्मणों व्यथिषत्। प्रयुंतं द्वेषः ॥।२। २४ घृतं घृंतपावानः पिबत वसौ वसापावानः पिबत। अन्तरिक्षस्य हविरास स्वाहा ॥३॥२५ दिश: प्रदिश आदिश विदिश उददिशो दिग्भ्यः स्वाहां। ऐन्द्र: प्राणो अङ्गेअङ्गे निधीत ऐन्द्र उदानो अङ्गेअङ्के निदीधे ।।४।। २६ देव त्वष्टर्भूरिं ते स समेतु स लक्ष्मा यद्विषुरूपुं भवांति। देवत्रा यन्तमवसे सखायोऽनु त्वा माता पितरौ मदन्तु ।।५।।(४) २७

समुद्रं गच्छ स्वाहां देव सवितारै गच्छ स्वाहा। अन्तरिक्षं गच्छ स्वाहा मित्रावरुणौ गच्छ स्वाह। अहोरात्रे गच्छ स्वाहा छन्दारसि गच्छ स्वाहां। द्यावापृथिवी गच्छ स्वाहा सोमे गच्छ स्वाहा। यज्ञं गच्छ स्वाहा नभौ दिव्यं गच्छ स्वाहा । अभिं वैश्वानरं गच्छ स्वाहा मनो मे हार्दच्छ ॥१॥ २८ दिव ते धूमो गच्छत्वन्तरिक्षं ज्योतिः । पुथिवीं भस्मनापृण स्वाहा ॥२।। २९ मापो मौर्षधीर्हिएसीर्धात्रोधान्नो राजपस्तौ वरुण नो मुश्च। यदाहुरध्या इति वरुणेति शर्पामहे ततो वरुण नो मुञ्च ।३॥ ३० सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तसै सन्तु। योऽसान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः।।४।। ३१ इदमांपः प्रवहृत यत्कि च दुरितं मय। य द्वाहर्मभिदुद्रोह यद्वा शेप उतानृतम् ।।५।। (५) ३२

हविष्मतीरिमा आपो हुविष्माँ ३ आ्विवासति। हुविष्मान् देवो अध्वरो हविष्मौ३ अस्तु सूयैः ॥१॥ ३३ [३२३]

Page 22

[ २२ ] शुक्क-यजुवेदीय [अध्यायः ६।३४-४

अभेर्वोऽपन्गृहस्य सदेसि सादयामि। इन्द्राग्न्योभीगधेरयीं स्थ मित्रा वर्रुणयोर्भागधेरयीं स्थ। विश्वेषां देवानौ भागधेर्यी स्थ ।।२।। ३ अमूर्या उप सूर्ये यार्मिवा सूर्यः सह। ता नौ इिन्वन्त्वध्वरम् ।३।। (६) ३

हृदे त्वा मर्नसे त्वा दिवे त्वा सूयीय त्वा। ऊर्ध्वो अध्वरं दिवि देवेषु होत्रो यच्छ ॥१॥ ३६ सोम राजन्विश्वास्त्वं प्रजा उपावरोह। विश्वास्त्वां प्रजा उपार्वरोदन्तु ।।२।। ३७ शृणोत्वभिः समिधा हवै मे शृण्वन्त्वापो धिषणांश्र देवीः। श्रोतां ग्रावाणो विदुषो न यज्ञ शृणोर्तु देवः संविता हवै मे स्वाहा ।।३। ३८ देवींरापो अपा नपादो व ऊर्मिहैविष्यः । इन्द्रियावान् मदिन्तमः॥४॥ तं देवेभ्यौ देवत्रा दात शुकपेभ्यः । येषौ भाग स्थ स्वाहा ।५॥ ४० कार्पिरसि समुद्रस्य त्वा क्षित्या उन्नयामि। समापो अद्भिरंग्मत समोर्षधीभिरोषंघी: ॥६॥ यर्मभे पृत्सु मर्त्यमवा वाजेषु यं जुनाः । स यन्ता शर्श्वतीरिषः स्वाहा ।७।। (७) ४ ४२

देवस्य त्वा सवितु: प्रसवेऽश्विनौर्बाहुभ्यौ पृष्णो हस्ताभ्याम्। आददे रावासि गभीरमिममंध्वरं कृधीन्द्राय सुपूतमम्। उत्तमेन पविनोर्जस्वन्तं मधुमन्तं पर्यस्वन्तम्। निग्राभ्यां स्थ देवश्रुतस्तर्पयत मा ॥१॥ ४ ३ मनो मे तर्पयत वाचे मे तर्पयत प्राणं में तर्यत चक्षुर्मे तर्पयत श्रोत्रै मे तर्पयत। आत्माने मे तर्पयत प्रजां में तर्पयत पशन् में तर्पयत गणाम्में तर्पयत गणा मे मा वितृषन्।।२।४४ इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्रवंत इन्द्रीय त्वादित्यवते। इन्द्रय त्वाभिमातिध्ये श्येनाय त्वा सोमभृतेऽमये त्वा रायस्पोषदे॥३॥ ४५ यत्ते सोम दिवि ज्योतिर्यत्पृथिव्यां यदुरा अन्तरिक्षे। तेनास्मै यर्जमानायोरु राये कृध्याधे दाले वौचः।।४।। ४६ श्वात्रा स्थ वृत्नतुरो राधोगूर्ता अमृतस्य पतनी:। ता दैवीर्देवत्रेमं यज्ञं नयतोपहूताः सोर्मस्य पिबत ॥५॥ ४७ मा भेर्मा संविक्था ऊजी धत्स्व धिर्षणे बीड्गी सती वींळयेथामूर्जै दघाथाम्। पाप्मा हतो न सोमंः।६॥ ४ प्रागपागुदगधराकसर्व्तस्त्वा दिश आर्धावन्तु। अम्ब निष्पर समरीविदाम्।।७।।४९ [३२९

Page 23

भध्याय: ६।५०; ७।१-९ ] काण्य-संहिता। [ २३ ]

त्वमुङ प्रशं:सिषो देवः शविष्ठ मर्त्यैम्। न त्वदुन्यो मंघवत्नस्ति मर्डितेन्द्र ्रवीमि ते व्चः ॥८॥ (८) ५० [३४०] देवस्य त्वा सप्त ॥ ७॥ उपावीरस्यष्ट॥८॥ नमस्ते सप ॥ ७॥ सन्ते पञ्च ॥५॥ समुद्रं पञ्च ॥।५॥ हविष्मतास्तिस्नः॥३॥ह्दे त्वा सप्त ॥७॥ देवस्य त्वाष्ट ॥८॥ अष्टानुघाकेंषु पञ्चाशत् ॥ ५० ॥ इषे देवस्य समा: पञ्चाशत्॥ ।। इति शुक्लयजु:काण्वसंहितायां षष्ठाऽध्यायः॥६॥

अथ सप्तमोऽध्याय:॥ वाचस्पतये पवस्व वृष्णो अशुभ्यां गर्भस्तिपूतः। देवो देवेभ्यंः पवस्व येषौ भागोऽसि मधुमतीर्न इर्षस्कृषि ॥१। यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवि तस्मैं ते सोम सोमाय साहां। स्वाहोर्वन्तरिक्षमन्वैमि ख्ारईतोऽसि विश्वैभ्य इन्द्रियेभ्यों दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्यः ॥२॥ २ मर्नस्त्वाष्ट खाहा त्वा स्वभतः सूर्याय। देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्यो देवारशो यस्मै त्वेळें॥ तत्सत्यमुपरिपुता भङ्गेने हतोसौ फट् प्राणारय त्वा व्यानायं त्वा ।।३।। (१) उपयामगृहीतोऽस्यन्तर्यच्छ मघवन् पाहि सोमंम्। उरुष्य रायोवेषो यजस्व ॥१। ४ अन्तस्ते द्यावापृथिवी देधाम्यन्तर्दैधाम्युर्वन्तरिक्षम्। सजूर्देवेभिरवरैः परैश्रान्तर्याम मंघवन् मादयस्व। स्वाडोर्वन्तरिक्षमन्वैमि स्वाङकतोऽसि विश्वैभ्य इन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्यः। मर्नस्त्वाष्ट स्वाहा त्वा स्वभवः सूयीय। देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्य उदानायं त्वा।।२।।(२)५ आ वायो भूष शुचिपा उपे नः सहस्रे ते नियुतो विश्ववार। उर्पों ते अन्धो मर्द्यमयामि यस्य देव दधिषे पूर्वपेयं वायर्वे त्वा ।।१।। ६ इन्द्रेवायू इमे सुता उप प्रयौभिरागतम्। इन्दवो वामुशन्ति हि। उपयामगृद्दीतो ऽसि वायवं इन्द्रवायुभ्यौ त्वैष ते योनिः सजोषौभ्यां त्वा ।।२।।(३) ७

अयं वौ मित्रावरुणा सुतः सोम ऋतावृधा। ममेदिह श्रुंत हवम्। उपयामगृहीतोऽसि मित्रावर्रुणाभ्यां त्वा ।।१।। ८ राया वय सेसवासौ मदेम हव्येन देवा यर्वसेन गावः। वां धेनुं मित्रावरुणा युवं नौ विश्वाहा धत्तमनपस्फुरन्तीम्। एष ते योनिऋतायुर्भ्यां त्वा ।।२।।(४)९ [३४९]

Page 24

[ २४ ] [अध्याय: ७१०-२१

या वां कशा मधुमत्याश्वैना सनृतावती। तया यजं मिमिक्षतम्। उपयामगृहीतोऽस्यश्विभ्या त्वैष ते योनिर्मार्ध्वीभ्यां त्वा ।।१।। (५)

तं प्रलर्था पूर्वथा विश्वथेमथा ज्येष्ठताति बर्हिषद स्वर्विदम्। प्रतीचीनं वृजनै दोहसे धुनिमाशुं जर्यन्तमनु यासु वर्धसे। उपयामर्गृहीतोऽसि शण्डाय त्वा ।।१।।११ एष ते योनिर्वीरती पाह्यपमृष्टः शण्डो देवास्त्वा शुक्पाः प्रणयन्त्वनाघृष्टासि। सुवीरौ वीरान् प्रेजनयन परीद्यभि रायस्पोषेण यर्जमानम् । सं जग्मानो दिवा पृथिव्या शुक्रः शुकशौचिषा निरस्तः श्ण्डः शुक्रस्याधिष्ठानमसि ॥२॥ १२ अच्छिनस्य ते देव सोम सुवीर्थस्य रायस्पोर्षस्य ददितारः स्याम। सा प्रेथमा सस्कृतिर्विश्ववारा स प्रथमो वरुणो मित्रो अभिः ।।३।। १३ स प्रंथमो बृहस्पर्तिश्चिकित्वा स्तस्मा इन्द्राय सुतमा जुंहोत स्वाहा। तुम्पन्तु होत्रा मधोर्यत्स्विष्ट यत्सुभृंतं यत्स्वाहा ।।४।। (६) १४

अयं वेन्श्रोद्यत्पृन्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमानें। इममपा९ सैगमे सूर्यस्य शिशुं न विप्रां मतिभी रिहन्ति। उपयामगृंहीतोऽसि मकीय त्वा ।।१।। १५ मनो न येषु हर्वनेषु तिग्मं विपः शच्या वनुथो द्रवन्ता। आ यः शर्यीभिस्तुविनम्णो अस्ा श्रीणीतादिशं गर्भसतौ ॥२॥ १६ एष ते योनि: प्रजा: पाह्यपमृष्टो मर्को देवास्त्वां मन्थिपाः प्रणयन्त्वनाघृष्टासि। सुप्रजाः प्रजाः प्रेजनयन् परीद्यभि रायस्पोषेण यजमानम्। संजग्मानो दिवा पृथिव्या मन्थी मन्थिशौचिषा निरस्तो मर्को मुन्थिनौऽविष्ठानमसि ॥३॥ १७ अच्छिन्स्य ते देव सोम सुवीर्यस्य रायस्पोर्षस्य ददितारः स्याम। सा प्रथमा सYस्कृतिर्विश्ववारा स प्रथमो वररुणो मित्रो अग्िः।।४।। १८ स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वाएस्तस्मा इन्द्राय सुतमा जुहोत स्वाहां। तुम्पन्तु होत्रा मधोर्यत्स्विष्ट यत्सुभृंतं यत्स्वाहा ।।५।। (७) १९

ये दैवासो दिव्येकादश स्थ पृथिव्यामध्येकादश स्थ। अप्सुक्षितो महिनकदश स्थ ते दैवासो यज्ञमिमं जुषध्वम्॥१॥ २० उपयामगृहीतोऽस्याग्रयणोसि सवाग्रयण: । पाहि यज्ञं पाहि यज्ञपतिम् ॥२।। २१[३६१]

Page 25

अध्याय: ७२२-३० ] काण्व-संहिता। [१५ ]

विष्णुस्त्वारमिन्द्रियेण पातु विष्णुं त्वं पौद्यभि सर्वनानि पाहि। सोमः पवते सोमः पवते सोमः पवते ॥३॥ २२ अस्मै ब्रह्मणे पवतेऽस्मै क्षत्राय पवतेऽसै सुन्वते यजमानाय पवते। हुष ऊर्जे पेवतेऽव्ध ओर्षधीम्यः पवते द्यावापृथिवीभ्या पवते सुभुताय पवते त्रह्मवर्चसा' पवते। विश्वैभ्यस्त्वा देवेभ्य एष ते योनिर्विश्वैभ्यस्त्वा देवेभ्यः।४॥ (८) २२

उपयामगृद्दीतोऽसीन्द्राय त्वा बुहद्वते वर्यस्त्रत उक्यायुवै गृद्भामि। यत्त इन्द्र वुद्द्द्वयस्तसैं त्वा विष्णवे त्वैषते योनिरुक्थेभ्यस्त्वा ।१।। २४ देवेभ्यस्त्वा देवायुवै गृह्णामि यज्ञस्यार्युंषे मित्रावर्रुणाभ्यां त्वा देवायुवै गृहामि यज्ञस्यायुंषे। इन्द्राय त्वा देवायुवै गृह्णामि युज्ञस्यायुंष इन्द्राग्निभ्या त्वा देवायुवे गृह्णामि यज्ञस्यार्युषे। इन्द्राय त्वा देवायुवै गृह्लामि यज्ञस्यायुंष इन्द्रावरुणाभ्यां त्वा देवायुवै गृह्लामि यज्ञस्यायुषे। इन्द्राबृहस्पतिभ्यां त्वा देवायुवै गृह्गामि यज्ञस्यायुंष इन्द्राविष्णुभ्यां त्वा देवायुवै गृद्णामि यज्ञस्यारयुषे ।।२।। (९) २५ मूर्धानै दिवो अरति पृथिव्या वैश्वानरमृत आ जातमभ्रिम् । कवि: सम्राजमतिथि जनानामासभ्ना पात्री जनयन्त देवाः ॥१॥ २६ उपयामरगृहीतोऽसि ध्रुवोऽसि ध्रुवक्षितिर्ध्रुवाणी ध्रुवतमोऽच्युतानामच्युतक्षिर्त्तमः । एष ते योनिर्वैश्वानराय त्वा ।।२।। २७ ध्रुवं ध्रुवेण मर्नसा वाचा सोममर्वनयामि। अर्था न इन्द्र इद्विशौ सपत्नाः सर्मनसस्करेत् ॥३॥ यस्ते द्रप्स स्कन्दति यस्ते अ् शुर्ग्रावंच्युतो धिषणयोरुपस्थांत्। (१०) २८

अध्वर्योवा परि वा यः पवित्रात्तं ते जुहोमि मनसा वर्षट्कृत५ स्वाहा देवानामुत्क्मंणमसि ।१॥ (११) २९ उपयामगृहीतोऽसि मर्धवे त्वोपयामरगृह्दीतोऽसि माघवाय त्वा। उपयामगृहीतोऽसि शुक्रारय त्वोपयामगृहीतोऽसि शुचये त्वा। उपयामर्गहीतोऽसि नभसे त्वोपयामर्गृहीतोऽसि नभस्याय त्वा। उपयामगृहीतोऽसीषे त्वपयामगृंहीतोऽस्यूर्जे त्वा। उपयामगृद्दीतोऽसि सहंसे त्वो+यामगृंहीतोऽसि सहस्याय रवा। उपयामगृद्दीतोडमि तर्पसे त्वोपयामगृहीतोऽसि तपुस्याय त्वा। उपयामगृंद्दीतोऽस्य५हसस्पतये त्वा ।।१।। (१२) ३० [३७०]

Page 26

[२६] [ अध्यायः ७३१-४० इन्द्रोभ्ी आर्गतर सुतं गीर्भिर्नमो वरेण्यम्। अस्य पातं धियेषिता। उपयामगृहीतोऽसीन्द्राभिभ्याँ त्वैष ते योर्निरिन्द्राग्निभ्यौ त्वा ।।१।। (१३) ३१ आ ा ये अभिमिन्धते स्तुणन्ति बर्हिरानुषक्। येषामिन्द्रो युवा सर्खा। उपयामर्गृहीतोऽस्यग्रीन्द्राम्याँ त्वैष ते योनिरग्रीन्द्राभ्याँ त्वा।।१।। (१४) ३२ ओमांसश्वर्षणीघृतो विश्वै देवास आ गंत। दुाश्वाएसौ दाशुषः सुतम्। उपयामगृद्दीतोऽसि विश्वैभ्यस्त्वा देवेभ्य एष ते योनिर्विश्वैभ्यस्त्वा देवेभ्यः।।१॥(१५)३३ विश्वे देवास आर्गत शृणुता में इमए हर्वम्। एदं बर्हिर्निषीदत। उपयामगृद्दीतोऽसि विश्वैभ्यस्त्वा देवेभ्य एष ते योनिर्विश्वैभ्यस्त्वा देवेभ्यः॥१॥(१६) ३४ इन्द्रे मरुत्व इह पाहि सोमं यर्था शार्याते अपिवं सुतस्य। तव प्रणीती तव शूर शर्मभाविवासन्ति कवयः सुयज्ञाः। उपयामगृद्दीतोऽसीन्द्राय त्वा मरुत्वंत एष ते योनिरिन्द्रीय त्वा मुरुत्वंते ।१। (१७) ३५ मुरुत्वन्तं पृषभं वावधानमर्कवारिं दिव्य शासमि्न्द्रम्। विश्वासाहमवसे नूर्तनायोग्र५ सहोदामिह तः डुवेम। उपयामगुह्दीतोऽसीन्द्राय त्वा सुरुत्वंत एष ते योनिरिन्द्राय त्वा मुरुत्वते ।१॥ (१८)३६ उपया मर्गृहीतोऽसि मरुतांयीजैसे त्वा ।१।। (१९) ३७ सजोषा इन्द्र सर्गणो मरुद्दि: सोमें पिव वृत्रहा शूर विद्वान्। जहि शत्रु रप मृधौ नुदस्वाथाभैयं कृणुहि विश्रतौ नः । उपयामगृंहीतोऽसीन्द्राय त्वा मरुत्वत एष ते योनिरिन्द्राय त्वा मुरुत्वते ॥१॥ (२०) ३८ महाँ३ इन्द्रौ नवदा चर्षणिप्रा उत द्विवही अमिनः सहौभिः। अस्मद्रर्यग्वावृधे वीयीयोरु: पृथुः सुकृंतः कर्तनिर्भृद। उपयामर्गह्दीतोऽसि महेन्द्रार्यं त्वैष ते योनिर्महेन्द्रारयं त्वा ।१॥ (२१) ३९ महाँ३ इन्द्रो य ओजंसा पुर्जन्यौ वृष्टिमाँ३ इव स्तोमैर्वत्सस्य वावृधे। उपयामगृहीतोऽसि महेन्द्रारय त्वैष ते योनिर्महेन्द्रार्य त्वा ।।१। (२२) ४० [३८०] वाचस्पतये तिन्न्नः ॥३॥ उपयामगृहीतोऽसि द्वे ॥२॥ आ वायो दे ॥२॥ अयं वां द्वे॥ २ ॥ या वामेका ॥ १॥ तं प्रलथा चतन्नः ॥ ४ । अयं वेनः पञ्च ॥। ५ ॥ ये देवासञ्चतस्रः ॥४॥ इन्द्राय त्वा द्वे ॥२ ॥ मूर्धानं तिस्न्रः ॥३॥ यस्त एका ॥१। मधव एका ॥१॥ इन्द्रायी आगतमेका ॥१॥ आ घा य एका॥१॥ ओमासश्चर्षणीधृत एका ।।१॥ विश्वे देवास एका ॥१॥ इन्द्र मरुत्व एका ॥१॥ मरुत्वन्तं वृषभमेका ॥१।। मरुतामोजस एका ॥१॥ सजोषा इन्द्र एका ॥१॥ महाँ इन्द्र एका॥ १॥ महाँ इन्द्रेत्येका ॥१॥ द्वाविशत्यनुवाकेषु चत्वारिंशत्॥४0।। । इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां सप्तमोऽध्यायः ॥७॥

Page 27

अष्यांयः ८।१-१३] काण्व-संहिता। [' ]

अथाष्टमोऽध्यायः॥ कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सश्वसि दाशुषै। उपोपेक्षु मघवन्भूय इन्रु ते दाने देवस्य पृच्यत आदित्येभ्यस्त्वा ।।१।। कदा चन प्रयुच्छस्युभे निपासि जन्मनी। तुरीयादित्य सवनं त इन्द्रियमातस्था अमृते दिव्यादित्येभ्यस्त्वा ।२। २ यज्ञो देवानां प्रत्येति सुम्नमादित्यासो भवता मळयन्तः । आ वोऽर्वार्ची सुमतिवैवृत्यादहोश्चिदा वरिवोवित्तरासंदादित्येभ्यस्त्वा। विवस्वाँ३ आदित्यैष ते सोमपीथस्तस्मिन् मत्स्व ।।३।। (१) श्रदस्मै नरो वचसे दधातन यदाशीर्दा दंपती वाममश्रुतः । पुमान् पुत्रो जायते विन्दते वस्वधा विश्वाहारप एधते गुह्दे ।।१॥ (२) ४ वाममद्य सेवितर्वाममु श्रो दिवेदिवे वाममस्मम्य५ सावीः। वामस्य हि क्षर्यस्य देव भूरेंरया घिया वामभाज: स्याम ॥१॥ (३) ५

उपयामगृहीतोऽसि सावित्रौऽसि चनोधाश्चनो माये धेहि। जिन्व युज्ञं जिन्द यज्ञपति भर्गाय सवित्रे त्वो ।१॥ (४) उपयामर्गृद्ीतोऽसि सुशमासि सुप्रतिष्ठानो बृहृर्दुक्षाय नमः । विश्वैभ्यत्स्वा देवेभ्य एष ते योनिर्विश्वैभ्यस्त्वा देवेभ्यः ॥१॥ (५) उपयामगृंहीतोऽसि बृहस्पतिसुतस्य ते देव सोम। इन्द इन्द्रियारवतः पलीवतो ग्रहा३ ऋध्यासम् ॥१॥ अहं पुरस्तांदुहमवस्ताद्यदुन्तरिक्ष तर्दु मे पितास। अद्द५ सूर्यमुभयतो ददर्शाहं देवानौ परमं गुहा यत् ।२। ९ अग्ने वाक्पात्नि सजूर्देवेन त्वष्ट्रां। सोमै पिब स्वाहा ॥।३। १० प्रजापतिर्वृषासि रेतोधा रेतो मायें धेहि। प्रजारपतेस्ते वृष्णो रेतोघसौ रेतोधार्मशीय ॥४॥(६) ११ उपयामगृहातोऽसि हरिरसि हारियोजनो हरिंभ्यां त्वा। हयौर्धाना स्थे सहसो मा इन्द्राय ।।।।। १२ यस्ते देव सोमाश्वसनिर्भक्षो यो गोसनिः। तस्य त इष्टयजुष स्तुतस्तौमस्य शस्तोक्थस्योपदृत उपहृतस्य भक्षयामि ।२। (७) १३ [३९३]

Page 28

[२< ] शुक्क-यजुर्वेदीय [ अध्याय ८।१४-२३

युक्ष्वा हि केशिना हरी वृर्षणा कक्ष्य्रा। अर्था न इन्द्र सोमपा गिराम्ृपश्रुति चर। उपयामगृंहीतोऽसीन्द्राय त्वा षोळशिन एष ते योनिरिन्द्रांय त्वा षोळशिनै ॥१॥ (८)१४ आर्तिष्ठ वृत्रहन् रथे युक्ता ते ब्रह्मणा हरी। अर्वाचीन सु ते मनोग्रावा कृणोतु वग्नुना। उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा षोळशिन एष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोळशिनै॥१॥ (९)१५ इन्द्रमिद्धरी वहतोऽप्रतिघृष्टशवसम्। ऋर्षीणां च स्तुतीरुष यहं च मानुषाणाम्। उपयामगहीतोऽसीन्द्राय त्वा षोळशिन एष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोळशिने ॥१॥(१०)१६ यस्मान् जातः परौ अन्यो अस्ति य औविवेश सुर्वनानि विश्वा। प्रजापतिः प्रजया सरराणस्त्रीणि ज्योतीरषि सचते स षोळशी ।१॥ १७ इन्द्रंश्व सम्राड् वरुंणश्च राजा तौ तै भक्षं चक्रतुरग्र एतम् । तयौरहमनु भक्षं भक्षयामि वाग्देवी जुषाणा सोमस्य तृप्यतु सह प्राणेन स्वाहा।।२।।११)१८ अग्र आयृरषि पवस आसुवोर्जमिषै च नः । आरे बाधस्व दुच्छुर्नाम्। उपयामगृंहीतोऽस्यग्रये त्वा वर्चैस एष ते योनिरप्रये त्वा वर्चैसे। अग्नें वर्चस्वन्वर्चस्वापस्त्वं देवेष्वसि। वर्चस्वानहं मनुष्येषु भूयासम् ॥१॥ (१२) १९ अग्ने पर्वस्व सपां असे वर्चैः सुवीयेम्। दधंद्रयिं मयि पोर्षम्। उपयामगृहीतोऽस्ययें त्वा वर्चस एष ते योनिरमनयें त्वा वर्चसे। अग्ने वर्चस्वन्वचैस्वास्त्वं देवेष्वास। वर्चस्वानहं मनुष्येषु भूयासम् ॥१॥(१३) २० उत्तिष्ठन्नोजंसा सह पीत्वी शिप्रे अवेषयः। सोममिन्द्र चमू सुतम्। उपयामगृंहीतोऽसीन्द्राय त्वौजस एष ते योनिरिन्द्राय त्वौजसे। इन्द्रौजस्वभोजंस्वासत्वं देवेष्वास। ओ्जस्वानहं मंनुष्येषु भूयासम् ॥१।। (१४) २१ अद्ंश्रमस्य केतवो वि रश्मयो जनाँ३ अनुं। भ्राजन्तो अग्न्यों यथा। उपयामगृहीतोऽसि सूयाय त्वा भ्राज एष ते योनि: सूर्यीय त्वा भ्राजे। सूर्य भ्राजस्वन्भ्राजस्व्रासत्वं देवेष्वास। आ्रार्जस्वानहं मनुष्येषु भूयासम् ।१। (१५) २२ उदु त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः। दृशे वि्श्वाय सूर्यम्। उपयामगृद्दीतोऽसि सूयीय त्वा भ्राज एष ते योनि: सूयीय त्वा भ्राजे। सूर्य भ्राजस्वन्भ्राजम्वासत्वं देवेष्वासि। आ्रर्जंस्वानहं मनुष्येषु भूयासम् ॥१॥(१६) २३ [४०३]

Page 29

अध्याय: ८।२४-३१ ] काण्व-सहता। [२९ ]

चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्यानेः । आ प्रा द्यार्वापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्र । उपयामगृहदीतोऽसि सूयाय त्वा भ्राज एष ते योनि: सूयीय त्वा भ्राजे। सूर्य भ्राजस्वन्भ्राजंस्वास्त्वं देवेष्वसि। भ्राजंस्वानुहं मनुष्येषु भूयासम् ।।१।। (१७) २४

वि ने इन्द्र मृ्धो जहि नीचा र्यच्छ पृतन्यतः । यो अस्माँ३ अभिदासत्यर्धरं गमया तमः । उपयामगृह्दीतोऽसीन्द्राय त्वा विमृर्ध एष ते योनिरिन्द्राय त्वा विमृधै ॥१॥ (१८) २५

वाचस्पर्ति विश्वकर्माणमुतयें मनोजुवं वाजे अद्या डुवेम। स नो विश्वानि हर्वनानि जोषद्विश्वशम्भूरवसे साधुकर्मा । उपयामगृहीतोsसीन्द्राय त्वा विश्वकर्मण एष ते योनिरिन्द्राय त्वा विश्वर्कर्मणे ॥१॥ (१९) २६

विश्वकर्मन्हविषा वावृधानः स्वयं यंजस्व पृथिवीमुत द्याम्। मुदयन्त्वन्ये अभितः सपता इहास्माक मघवा सुरिरस्तु। उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा विश्वकर्मण एष ते योनिरिन्द्राय त्वा विश्वकर्मणे ॥१॥ (२०) २७

विश्वकर्मन्हविषा वर्धनेन त्रातारमिन्द्रेमकृणोरयुध्यम्। तस्मै विशः सर्मनमन्त पूर्वीरयमुग्रो विहव्यो यथार्सत्। उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा विश्वकर्भण एष ते योनिरिन्द्राय त्वा विश्वकर्मणे ॥१॥ (२१) २८

उपयामगृहीतोऽस्यप्नये त्वा गायत्रछन्दसं गृह्नामीन्द्राय त्वा त्रिष्ठुपूछन्दसं गृह्भामि। विश्वैभ्यस्त्वा देवेभ्यो जर्गच्छन्दसं गृह्नाम्यनुष्टुप्तैऽभिगर: ।१॥ २९ व्रेशीनां त्वा पत्मन्नाधूनोमि कुकूननानां त्वा पत्मन्राधूनोमि भन्दनानां त्वा पत्मुन्नारधूनोमि म्ध्वन्तमानां त्वा पत्मन्नाधूनोमि। शुकं त्वो शुक्र आर्धूनोम्यह्वो रूपे सूर्यस्य रश्मिषु ॥२॥ ३० ककुह५ रूपं वृषभस्य रोचते बुहृत्सोमः सोर्मस्य पुरोगाः शुक्रः शुऋस्य पुरोगा।। यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवि तस्मै त्वा गृहनामि तस्मैं ते सोम सोमाय स्वाहा ॥३॥ ३१ [४११]

Page 30

[ 8 ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: ८।३२; ९११-९

उशिक् त्वं दैव सोमाभे: प्रियं पाथोऽपीहि वशी त्वं देव सोमेन्द्रस्य प्रियं पाथोऽपीहि। अस्मत्सखा त्वं देव सोम विश्वेषां देवाना प्रियं पाथोऽपीहि॥४॥ (२२) ३२ [४१२। कदाचन तिस्नः ॥ ३॥ श्रदस्मनिका ॥१॥ वाममदैका॥१॥ सावित्र एका ॥१॥ सुशर्मेत्येका ॥१॥ गृहस्पतिश्वतस्त्रः ॥४॥ हरिरसि द्वे॥२॥ युक्ष्वा होका । १॥ आतिष्ठैका ॥१॥ इन्द्रमित्येकैका॥ १॥ यरुमान्न जात इति, द्ै॥ २॥ अअ्न आयूंध्येका ॥१॥ अग्रे पवस्वैका ॥ १॥ उत्तिष्ठन्नेका ॥॥ अहश्रनेका ॥१।। उदुत्यमेका ॥ १ ॥ चित्रमेका ॥१॥ वि न एका ॥१॥ वान्स्पतिमेका ॥१॥ विश्वकर्मश्नेका॥ १॥ विश्वकर्मेन्नित्येका ॥१॥ अग्रये त्वा चतन्नः ॥४॥ द्वार्विशत्यनुवाकेषु द्वात्रिशत्॥३२ ।। ॥। इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां अष्टमोऽध्यायः॥८॥

अथ नवमोऽध्यायः।

प्राणाये मे वर्चोदा वर्चसे पवस्व व्यानार्य मे वर्चोदा वर्चसे पवस्व। उदानायं मे वर्चोदा वर्चैसे पवस्व वाचे में वर्चोदा वर्चैसे पवस्व ॥१॥ १ ऋतदक्षाभ्यां मे वर्चोदा वर्चसे पवस्व श्रोत्राय मे वर्चोदा वर्चसे पवस्व। चक्षुर्भ्यों मे वर्चोदसौ वर्चैसे पवेथाम् ।२॥ २ आत्मनें मे वर्चोदा वर्चसे पवस्वौजसे मे वर्चोदा वर्चसे पवस्वारयुषे मे वर्चोदा वर्चैसे पवस्व। विश्वाभ्यो मे प्रजाभ्यो वर्चोदसौ वर्चसे पवेथाम् ॥३॥ कोडसि कतमोऽसि कस्यासि को नामासि। यस्य ते नामामन्महि यं त्वा सोमेनातीतृपाम।।४।। ४ भूर्युवः स्वः सुप्नजाः प्रजया भूयासम्। सुवीरो वीरैः सुपोषः पोषैः ॥५॥(१) ५

उदु त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यम् ॥१॥ चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वर्रुणस्याग्नेः । आ प्रा द्यार्वापृथिवी अन्तरिंक्ष सूर्य आत्मा जर्गतस्तस्ुषंक्ष ।२॥ ७ अभे नर्य सुपर्था राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्। युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ॥३॥ ८ अयं नौ अभिर्वरिवस्कृणोत्वयं मृर्ध: पुर एंतु प्रभिन्दन्। अयं वाजी जयतु बार्जसाता अयए शत्रे जयतु जर्हषाण: स्वादा ॥४। ९ [४९१]

Page 31

अध्याय: ९।१०-२२ ] काण्व-संहिता। [३१]

रूपेण वो रूपमभ्यागां तुथो वौ विश्रवेंदा विर्भजतु। ऋतस्य पथा प्रेते चन्द्रदक्षिणाः॥४।। १० वि स्वः पश्यव्यन्तरिंक्षं यर्तस्व सदुस्यैः । ब्राह्मणमद्य विंदेय पितृमन्त पैतृमत्यमृषिमार्षेय सुधातृदक्षिणम् ।५॥ ११ अस्मद्राता देवत्रा गच्छ प्रदातारमाविश। अग्नये त्वा मह्यं वर्रुणो ददातु सौडमृतत्वर्मश्याद् ।।७॥ १२ आयुर्दात्र एधि मयो मह्यै प्रतिग्रहीत्रे। रुद्राय त्वा महां वरुणो ददातु सौडमृतत्वमश्यात्। प्राणो दात्र एधि मयो महै प्रतिग्रहीत्रे। बृहस्पतये त्वा मह्यं वरुणो ददातु सौडमृतत्वमश्यात्। त्वग्दात्र एंधि मयो महै प्रतिग्रहीत्रे। युमारयं त्वा मह्यं वर्रुणो ददातु सौऽमृतत्वमश्यात्। वर्यो दात्र एघि मयो मह्ै प्रतिग्रहीत्रे ।।८।। १३ कौऽदात्कस्मा अदात्कामोडदात्कामायादात्। कामों दाता कार्म: प्रतिग्रहीता कामैतत्ते तत्र काम सता अनजामहै।।९॥ (२) १४ समिन्द्र णो मनंसा नेषि गोभि: सY सूरििर्मधवन्त्सं स्वस्त्या। सं ब्रह्मणा देवकृंतं यदस्ति सं देवाना सुमतौ यज्ञियानाम्॥१॥ १५ सं वर्चैसा पयंसा सं तनुभिरगन्महि म्नसा सर शिवेनं। त्वष्टो सुदत्रो विदधातु रायोऽनुमार्ष्ट तन्वो यद्विलिष्टम् ।।२।। १६ धाता रातिः सेवितेदं जुषन्तां प्रजापतिर्निधिपा देवो अभिः। त्वष्टा विष्णुः प्रज्यां सपरराणो यजमानाय द्रविणं दधातु ।।३।। १७ सुगा वो देवाः सर्दना अकर्म य आजग्मेद सर्वनं जुषाणाः। भरमाणा वहमाना हवी:ष्यस्मे धंत्त वसवो वर्सूनि ॥४।। १८ याँ३ आवंह उशतो दैव देवापस्तान्प्रेरय स्वे अग्ने सधस्थे। जक्षिता:सः पपिवा संश्र विश्वेऽसुं घर्म५ स्वरातिष्ठतानु।५॥ १९ वय५ हि त्वा प्रयति यज्ञे अस्मिन्नये होतारमर्वृणीमहीह। ऋधगया ऋधंगुताशिष्ठाः प्रजानन्यज्ञमुपयाहि विद्वान् ।।६।। २० देवां गातुविदो गातुमित्वा गातुमित। मर्नसस्पत हमं दैव यज्ञए स्वाहा वाते थाः।।७।। २१ यज्ञ यजं गच्छ यज्ञपति गच्छ स्वां योनि गच्छ स्वाहा। एष ते यज्ञो यज्ञपते सहसूक्तवाक: सर्वैवीरस्तं जुषस्व स्वाहा।।८।। (३) २२ [४३४]

Page 32

[ ३१ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [ अध्यायः ९।२३-३५ माहिर्भुर्मा पृदाकुः । उरु५ हि राजा वर्रुणश्चकार सूयीय पन्थामन्वैतवा उै। अपदे पादा प्रतिधातवेऽकरुतापवक्ता हृदयाविधश्चित् । नमो वरुणायाभिष्ठिंतो वर्रुणस्य पार्शः ॥१। २३ अग्रेरनीकमप आ्विवेशापां नर्पात् प्रतिरक्षत्रसुयम्। दमेदमे समिधे यक्ष्यभे प्रर्ति ते जिद्दा घृतम्ुच्चरण्यत् स्वाहां ॥।२।। २४ समुद्रे ते हृदयमप्स्वन्तः सं त्वा विशन्त्वोर्षधीरुतापः। युज्ञस्य त्वा यज्ञपते सुक्तोक्तौं नमोवाके विधेम यत् स्वाहा ॥३॥ २५ देवाराप एष वो गर्भस्त सुप्रीतः सुरभृतं बिभृत। देव सोमैष ते लोकः परि च वक्षि शं च वक्षि। अर्वभृत् निचुम्पुण निचेरुरसि निचुम्पुण। अव देवैर्देवकृंतमेनौऽयासिषमव मर्त्यैर्मत्यैकृतं पुरुराव्णौं देव रिषस्पोहि। देवाना९ समिदसि॥४।। (४) २६

एजंतु दर्शमास्यो गर्भी जरायुणा सह। यथायं वायुरेजति यथा समुद्र एजत्येवायं दर्शमास्यो अस्त्रज्जरार्युणा सद ।१॥ २७ यस्यास्ते युज्ञियो गर्भो यस्या योनिर्हिरण्ययी। अभ्ञान्यहुता यस्य तं मात्रा समजीगम५ स्वाहा ॥२॥ २८ पुरुदुस्मो विर्षुरूप इरन्दुरन्तर्मैहिमानमानञ्ज धीरेः। एकपदीं द्विपदी त्रिपदीं चर्तुष्पदीमष्टापदीं भुवनातुं प्रथन्ता५ स्वाहा ॥३॥ २९ मरुतो यस्य हि क्षयें पाथा दिवो विमहसः । स सुगोपातमो जनः ॥४॥ ३० मही दयौः पृथिवी च न इमं यज्ञं मिमिक्षताम्। पिपृतां नो भरीमभिः ॥५॥(५) ३१

आरजिघ्र कलशै मह्या त्वा विशन्त्विन्दवः । पुनरूर्जा निवर्तस्व सा नः सहस्रै धुक्ष्वोरुधारा पर्यस्वती पुनुर्माविशताद्रयः ॥१॥ ३२ हव्ये काम्य इळे रन्ते चन्द्रे ज्योतेऽरदिते सरस्वति महि विश्रुति । एता ते अध्न्ये नामोनि देवेषु मा सुकृतै ब्रूताद् ।२।। ३३ हह रतिरिद्द रमध्वमिह धृतिरिद्द स्वधृंति: स्वाहा । उपसजं धरुणे मात्रे धुरुणों मातरं धयंत्रायस्पोषमस्मासु दीधरत् स्वाहा ।३॥ ३४ अर्गन्म ज्योतिरमृता अभूम दिवे पृथिव्या अध्यारुह्ाम। अविदाम देवात्सर्ज्योतिः।।४।। ३५ [४४७]

Page 33

बंध्याय: ९।३६-४६, १०।१-२] काण्घ-संहिता। [ ३३ ]

युवं तामिन्द्रापर्वता पुरोयुधा यो नः पृतन्यादप तंतमिद्धतं वज्रेण तंतमिद्धतम्। दूरे चत्तार्य छन्त्सद्रहनं यदिनक्षदुस्माक शत्रुन् परि शूर विश्वतौ दुर्मा देप्ीष्ट विश्वतः ॥५॥ ३६ भूर्युवः स्वः सुप्रजाः प्रजयां भूयासम्। सुवीरो वीरैः सुपोषः पोषैः ॥६॥ (६) ३७

परमेष्ठयमिधींतः प्रजा्पतिर्वाचि व्याहतायामन्धो अच्छेतः सविता सन्याम्। विश्वर्कर्मा दीक्षायौ पूषा सौमक्रर्यण्याम् ।१।। ३८ इन्द्रेश्र मुरुतश्र ऋयायोपोत्थितः । असुरः पण्यमानो मित्रः क्रीतः ॥२॥ ३९ विष्णुः शिपिविष्ट ऊरा आसेन् नो विष्णुर्नरन्विष: प्रोह्म्माणः । सोम आगतो वरुण आसन्दामासभः ॥३॥ ४० अभिराम्रींध इन्द्रौ हविर्धानें। अर्थर्वोपावहियमाणो विश्वे देवा अश्शुषुं न्युध्यमानेषु ॥४॥ ४१ विष्णराप्रीतृपा आप्याय्यर्मानो यम: सूयमानो विष्णुः संभ्रियर्माणः। वायुः पूयमानः शुक्रः पूतः५।४२ शुकः क्षीरश्रीर्मन्थी संक्तुश्रीः । विश्वे देवाश्रेमसेषून्नीतोऽसुर्होमायोद्यंतः॥६॥ ४३ सो हुयमानो वातोऽभ्यावृत्तो नृचक्षा: प्रतिख्यातो भक्षः पीतः पितरो नाराशसाः सादयमानः । सिन्धुरवभृथायोद्यतः समुद्रौऽभ्यवहियर्माणः सलिल। प्रषुतः ।॥७॥। ४४ ययोरोजंसा स्कभिता रजा२सि वीर्येभिर्वीरतमा शर्विष्ठा। या पत्येते अर्प्रतीता सहौभिर्विष्णू अगन्वर्रुणा पूर्वेहूतौ ।।८।। ४५ देरेवान् दिवमगन्युज्ञस्ततों मा द्रर्विणमष्टु मनुष्यानन्तरिक्षमगन्यज्ञस्ततों मा द्रविणमष्ु। पिवृन् पृथिवीमंगन्यज्ञ: तरतों मा द्रर्विणमष्ट यं कं चे लोकमर्गन्यज्ञस्ततों मे भद्रमभूद ।।९।। (७) ४६ [४५८] प्राजाय मे पञ्च ।।५। उदु त्यं न व।१।। समिंद्र णोऽष॥८॥ माहिश्वतस्त्रः ॥४॥ एजतु दशमास्य: पञच ॥५॥ आजि्र षटू ॥६॥ परमेष्ठी नव ॥९॥ सप्तानुवाकेषु षट्चत्वारिंशत्॥४६॥प्राणा नाजह ॥। इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां नवमोऽध्यायः॥९॥ यज्वा पटच ता

अथ दशमोऽध्यायः।

देवं सवितः प्रसुव यज्ञं प्रसुवेम भरगाय। दिव्यो गन्धर्वः केतृपाः केतै नः पुनातु वाचस्पर्तिर्नों अद्य वाज स्वदतु ॥१॥ १ भृवसदै त्वा नुषदै मनःसदम् । उपयामगृहीतो ऽसीन्द्राय त्वा जुषै गृहाम्येष ते योनिरिन्द्रीय त्वा जुर्ष्टतमम् ॥२॥ २ [४६०]

Page 34

[३४ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: १01३-6

अप्सुषदै त्वा घृतसदै व्योमसदम्। उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा जुष्टै गृह्ाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुर्टेतमम्। पृथिविसदै त्वाऽन्तरिक्षसदै दिविसदै देवसद नाकसदंम्। उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा जुष्टै गृह्नाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुष्टतमम् ॥३॥ अपा९ रसमुद्धयस सूर्ये सन्तः समाहितम्। अपाए रर्सस्य यो रसुस्तं वौ गृह्ाम्युचतमम्। उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा जुष्टै गृकाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुर्ष्टतमम् ॥४॥ ग्रही ऊर्जाहुतयो व्यन्तो विप्राय मतिम्। तेषां विहिप्रियाणां वोऽहमिषमूर्ज समग्रभम्। उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा जुष्टै गृह्नाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुट्टेतमम् ।५॥ संपृर्च स्थ सं मा भद्रेण पृड्क्त। विपृर्च स्थ वि मा पापेने पृक्क् ।।६।। (१) इन्द्रेस्य वज्रौऽसि वाजसास्त्वया यं वाज५ सेत्। वाजस्य नु प्रंसवे मातरे महीमदिति नाम वर्चसा करामहे। यस्यामिदं विश्वं भुर्वनमाविवेश तस्या नो देवः संविता धर्मे साविबक्।१॥ देवीरापो अपानपादो वे ऊर्मिः प्रतूर्तिः। ककुन्मान् वाजसास्तेनायं वार्जर सेत् ।।२।। अप्स्वन्तरमृतमप्सु भैषजमपामुत प्रशस्तिभिः । अश्वा भवंत वाजिनेः ॥३॥ वातो वा वो मनो वा गन्धर्वाः सप्तविभ्शतिः। ते अग्रेऽश्वमयुञ्जूस्ते अस्मिञ्जवमादयुः।।४। वार्तरहा भव वाजिन्युज्यमोन इन्द्रस्येव दक्षिणः श्रियैपि। युञ्जन्तु त्वा मरुतो विश्ववेंदस आ ते त्वष्टी पत्सु जवं दघातु ।।५।। ११ जवो यस्तै वाजिननिरहितो गुहा यः शयेने परींतो अर्चरच्च वाते। तेने नो वाजिन् बलवान् बलैन वाजजिच्चैधि सर्मने च पारयिष्णुः।६।। १२ वार्जिनो वाजजितो वाज सरिष्यन्तंः। बृहस्पतैर्भागमवजिघ्रत ।७॥ (२) १३ देवस्य वय सवितु: सवे सत्यसंवसः। बृहस्पतेरुत्तमं नाक रुहेमेन्द्रस्पोत्मं नार्कर रुहेम। देवस्य वय सवितुः सवे सत्यसवसः। बृद्स्पतैरुत्तमं नार्कमरुहामेन्द्रस्योत्तमं नार्कमरहाम ।।१।। १४ वृहस्पते वाजै जय वृद्स्पतये वाचै वदत। बृहस्पति वाजे जापयत ॥।२।। १५ इन्द्र वाजे जयेन्द्राय वाचे वदत। इन्द्रं वाजै जापयत ।।३।। १६ एषा वः सा सत्या संवागभूद्यया बृद्दस्पति वाजमजीजपत। आजीजपत बृद्दस्पति वाचं वर्नस्पतयो विम्रुच्यध्वम्।।४।। १७ देवस्यं वय सवितुः सवे सत्यसवसः । बृहस्पतैर्वाजजितो वाजै जेष्म ।।५।। १८ [४७६]

Page 35

बध्चाय: १·।१९-२१] काण्व-संहिता। [३५ ] वार्जिनो वाजै जयताध्वन स्कुअन्तः । योजना मिर्माना: काष्टौ गच्छत ।६।। १९ एष स्य वाजी हिपणि तुरण्यति ग्रीवारयौ बुद्धो अपिकक्ष आसनि। ऋतु दधिका अनुं सन्तवीत्वत्पथामक्काथ स्यन्वापनीफणद।।७।। २० उत स्मास्य द्रवतस्तुरण्यतः पर्ण न वेरर्नुवाति प्रगर्धिनः । श्येनस्यैव ध्रजंतो अङ्कुसं परिं दधिक्राष्णः सहोर्जा तरिंत्रतः ॥८।। २१ शं नौ भवन्तु वाजिनो हवेंषु देवताता मितद्रंवः स्वर्काः। जम्भयन्तोऽहिं पृक्रथ रक्षा २सि सनेम्यस्मधुयवन्नमीवाः।।९।। ते नो अर्वैन्तो हवनश्रुतो हवं विश्वे शृण्वन्तु वाजिनो मितद्रवः। २२

सहस्त्रसा मेधसाता इव त्मना महो ये धर्नर समिथेषुं जत्रिरे ॥१०॥ बाजैवाजेऽवत वाजिनो नो धर्नेधु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः । २३

अस्य मध्वः पिबत मादर्यध्वं तुप्ता यात पथिभिर्देवयानैः ॥११॥ २४ आ मा वार्जस्य प्रसवो जगम्यादेमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे। आ मा गेतं पितरा मातरा युवमा मा सोमौ अमृतत्वार्यं गम्याद् ।१२।। २५ वार्जिनो वाजजितो वाज९ ससवासंः । बृहस्पतैर्भागमवजिघ्रत निमृजानाः ॥१३॥ (३)२६ आपये स्वाहा स्वापये स्वाहांऽपिजाय स्वाडा ऋर्तवे स्वाहा। वर्सवे स्वाहाऽडर्पतये स्वाहा। अर्हें मुग्धाय स्वाहा मुग्धाय वैनशिनाय स्वाहा विनु रशिन आन्त्यायनाय स्वाहान्त्याय भौवनाय स्वाहा भुर्वनस्य पर्तये स्वाहाधिपतये स्वाहां ॥१॥ २७ आयुर्यज्ेन कल्पतां प्राणो यज्ञेन कल्पतां चक्षुर्यश्ेन कल्पताए श्रोत्रे यज्ञेन कल्पताम्। पृष्ठं यज्ञेन कल्पतां यज्ञो युज्ञेने कल्पताम् ।२।। २८ जाय एहि स्वो रोहाव। प्रजार्पतेः प्रजा अभूम स्वर्देवा अगन्मामृता अभूम ।।३। अस्मे वौ अस्त्विन्द्रियमस्मे नम्णमुत ऋर्तुः । अस्मे वची५सि सन्तु वः ॥४।। २९ ३० नमौ मात्रे पृथिव्या डुयं ते राख्यन्तासि यर्मनः । घुवौऽसि धरुण: कृष्यै क्षेरमाय रय्यै पोर्षाय ।।५।। (४) ३१ वाजस्येमं प्रेसवः सुषुवेडये सोम५ राजनिमोषबीष्वप्सु। ता अस्मम्युं मधुमतीर्भवन्तु वय राष्ट्रे जागृयाम पुरोहिंताः ।।१।। ३२ बाजेस्येदं प्रेसुव आवंभूवेमा च विश्वा भुर्वनानि सर्वतः। सनैमि राजा परियाति विद्वान् रविं पुर्ष्टि वर्षर्यमानो अस्मे ।।२।। ३३ [४९१] *

Page 36

[३६ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: १०१३४-४

वार्जस्येमां प्रेसवः शिश्रिये दिर्वमिमा च विश्वा सुर्वनानि सम्राट्। आरदित्सन्तं दापयति प्रजानन्त्स नो रयिए सर्ववीरं निर्यच्छतु ॥।३1। ३४ अग्रे अच्छावदेह नः प्रति नः सुमना भव। प्र नौ यच्छ सहस्रजिच्वण हि धनदा अर्सि।।४।। ३५ सोम राजनिमर्वसेडभ्रिमन्वारभामहे। आदित्यं विष्णुण सूर्य न्रम्माणै च बृडस्पर्तिम् ॥५॥ ३६ प्र नौ यच्छत्वर्यमा प्र पूषा प्र सरस्वती। प्र वाग्देवी देदातु नः ॥६॥। ३७ अर्यमणं बृहस्पतिमिन्द्रं दानाय चोदय। वाचं विष्णुर सरख्वती: सवितारै च वाजिनम्।।७।। ३८ देवस्य त्वा सवितु: प्रेसवेऽश्विनौर्यादुभ्या पृष्णो हस्ताभ्याम्। सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्ये तुर्ष दधामि। बृहस्पतेंष्ट्रा साम्राज्येनाभिविश्वामीन्द्रस्य त्वा साम्राज्येनाभिर्पिश्रामि ।।८।। (५) ३१

अभिरेकाक्षरेण प्राणमुदजयत् तमुञेषमश्विनौ शक्षरेण द्विपदौ मनुष्यानुदजयतां तानु्जेषम्। विष्णुस््रयक्षरेण त्रीनिमाँलोकानुदजयत्तातु्जेष सोमश्रतुरक्षरेण चर्तुष्पदः पशुुदजयत्तानुञ्जेषम् ।१। ४ पूषा पर्श्चाक्षरेण पञ्च ऋतूनुदजयत्तानुञ्जेष सविता पर्ळक्षरेण पळत्तुदजयत्ानुजेषम्।। मरुतः सप्तार्क्षरेण सप् ग्राम्यान् पशुनुदजय स्तानुञेपं बृहस्पर्तिरष्टाक्षरेण गायत्रीमुदेजयुत्तामुजेषम् ।।२। ४१ मित्रो नर्वक्षरेण त्रिव्ृत स्तोमसुदजयत् तमुजैवं वरुणो दश्ाक्षरेण विराजमुदजय तामुजनम् इन्द्र एकादशाक्षरेण त्रिष्टभमुदजय सामुषं विश्वे देवा द्वादशाक्षरेण जगतीमुदजयएस्तामुजेषम्॥।३॥ ४२ वसवस्त्रयौदशाक्षरेण त्रयोदशए स्तोममुदजयस्तमुजेब रुद्राश्रतुर्दशाक्षरेण चतुर्दश स्तोममुदजयएस्तमुजेषम्। आदित्या: पर्श्चदशाक्षरेण पश्चदश५ स्तोममुदजयस्तमुजैष- मदितिः पोळशाक्षरेण पोळश: स्तोममुदजयुत्तमुजेषम्। प्रजापतिः सप्दशाक्षरेण सप्दश५ स्तोममुदजयत्तमुजैबम्।।४।। (६) ४३ [५०१] देव सवितष्पद् ॥६॥ इन्द्रस्य वज: सप्त ॥७॥ देवस्य वयं त्रयोदश॥ १३॥ आपये पञच ॥ ५॥ वाजस्येममष्ट॥८॥ अभिरेकाक्षरेण चतनः॥४॥ पळनुवकेषु ऋयभ्वरवारिशत्॥४३॥देवम क्वं त्रयश्षत्वारिंशत्।। इति शुक्कयजु:काण्वसंहितायां दशमोऽध्यायः । १० । इति प्रथमो दशका ॥ १ ॥

Page 37

पाय: १91१-] काण्व-संहिता। [३७ ]

अथ द्वितीयो दशक: ॥२॥ अथ प्रथमोऽध्यायः (अथेकादशोऽध्यायः)। एप ते निर्श्ते भागस्तं जुपस्व स्वाह्याडभिनैत्रेभ्यो देवेभ्यः पुरःसद्धयः स्वाहा यमनैत्रेम्यो देवेभ्यों दक्षिणसद्दयः स्वाहा। विशवदेव नेत्रेभ्यो देवेभ्यः पश्चात्सन्भथः स्वाहा मित्रावररुणनेत्रेभ्यो वा मरुमैंत्रेम्यो वा देवेभ्य उत्तरसद्धयः स्वाहा। सोर्मनेत्रेम्यो देवेभ्य उपरिसद्ध्रथो दुर्वस्वद्धयः स्वाहा ।।१।। ये देवा अभिनैत्राः पुरःसद्स्तेभ्यः स्वाहा ये देवा यमनेत्रा दक्षिणसदस्तेभ्यः स्वाहो। ये देवा विशदेवनेत्राः पश्चात्सदुस्तेभ्यः स्वाहा ये देवा मित्रावरुणनेत्रा वा मरुजैत्रा वोत्तरसद्स्तेभ्यः स्वाहा। ये देवा: सोर्मनेत्रा उपरिसदो दुर्वस्वन्तस्तेभ्यः स्वाहा ॥२॥ २ अग्ले सहेस्व पृतना अभिमातीरपास्य। दुष्टरस्तरभ्तरातीर्वचौ धा यज्ञवांहसि। देवस्य त्वा सवितु: प्रसवेऽश्विनोर्षाहुभ्या पुष्णो हस्त्याम्।३॥ उपाएसोवीयेण जुहोमि हत रक्ष: स्वाहा। रक्षसां त्वा वृधायावधिष्म रक्षोऽमुष्य त्वा वृधायासुमवधिष्म। जुषाणोऽध्वाज्यस्य वेतु स्वाहा ।।४।। (१) अपो देवा मधुमतीरगृभ्णभूर्जैस्वती राजस्वशितानाः। याभिर्मित्रावर्रुणा अभ्यर्विश्ञन्याभिरिन्द्रमनयन्नत्यरातीः ॥१।। ५ वृ्ष्ण ऊर्मिरसि राष्ट्रदा राष्ट्र में देहि स्वाहा वृष्ण ऊर्मिरसि राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मैं देहि। वृपसेनौडसि राष्ट्रदां राष्ट्र में देहि स्वाहां वृषसेनोऽसि राष्ट्रदा राष्ट्रमसुष्मै देहि॥२॥६ (५०७] अर्थेत स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र में दत्त स्वाह्ार्थेत स्थ राष्ट्रा राष्ट्रमसुष्मैं दत्त । ओर्जस्वती स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र में दत्त स्वाहौजस्वती स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मैं दस। आ्पः परिवाहिणी स्य राष्ट्रदा राष्ट्रं में दत्त स्वाहापः परिवाहिणी स् राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मैं दस। अपा परतिरसि राष्ट्रदा राष्ट्रं में देहि स्वाहापां पर्तिरसि राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै देहि। अपा गभौऽसि राष्ट्रदा राष्ट्रं में देहि स्वाहाणं गर्भोऽसि राष्टरदा राष्ट्रमसुष्मैं देहि। सूर्यवर्चस स्प राष्ट्रदा राष्ट्र में दस स्वाहा सूर्थवर्चस स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रमसुष्मैं दत। सूर्येत्वच स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र में दत स्वाहा सूर्यत्वच स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रमसुष्मैं दत्त । वजक्षित स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र में दच स्वाहां व्रजक्षित स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मैं दन।

Page 38

[*] [अध्याय: १९/-1

वाशो स्थ राष्ट्रदा राष्टं में दृश स्वाहा वाशा स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रमसुष्मैं दत्त । मांदो स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र में दत्त स्वाडा मांदो स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मैं दश्त । शकरी स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र में दत्त स्वाडा शर्करी स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रमसुष्मैं दत। जनभृर्त स्थ राष्ट्रदा राष्टं में दत्त स्वाहा जनभृत स्थ राष्ट्रदा राङ्ट्रममुष्मैं दस्त। विश्वभृत स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र में दत्त स्वाही विश्वभृत स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मैं दस। शैष्ठा स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रं में दत्त स्वाडा शैष्ठा स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मैं दव। आपः स्वारांजी स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मैं दस ॥३॥ सं मधुमतीर्मधुमतीि: पृच्यंतां महिं क्षत्रं क्षत्रियाय बन्बानाः। अनोधृष्टाः सीदत सहौजंसा महि क्ुत्रं धुत्रियाय दषतीः ।४।। (२) ८

सविता त्वो प्रसवानाथ सुवतामभिर्गुदपतीना सोमो बनस्पर्तीनाम्। बृहस्पतिर्वाच इन्द्रो ज्यैध्याय रुद्रः पेशनां मित्रः सत्याय वर्रुणो धर्मपतीनाम् ।।१।। ९ इमं देवा असपुल५ सुंवध्बं मते क्षत्रार्य महते ज्यैष्ठ्याय। इमममुमसुष्य पुत्रमसुष्या: पुत्रमस्ै विशे॥२॥ एष व: कुरवो राजैष व: पञ्राला राजो। सोमोडस्मार्क ब्रामणानार राजा ।।३। (३)११ सोमस्य त्विविरस्यनये खाह्या सोमाय स्वाहा सवित्रे स्वाडा सरस्वत्वै स्वाहा। पुष्णे स्वाडा पृहुस्पतये स्वाहो ॥१॥ १२ इंद्राय स्वाहारशीय स्वाडा ल्लोकाय स्वाहा घोषाय स्वाद्ा भगाय स्वाहर्यिम्णे स्वाहा। सवितुर्वः प्रसव उत्पूनाम्यच्छिंद्रेण पवित्रेण सर्यस्य रशमिामंः। अर्निभृष्टमसि बाचो बन्धुस्तपोजाः सोमस्य दात्रमसि स्वाहा राजस्वः ॥२॥ १३ सधमार्दो घुमिनीराप एता अनाषृष्टा अपस्यो वसानाः। पस्त्यासु चक्र्क्व वरुणः सधस्थमपा५ शिर्शुर्मातृतमास्वंतः ।।३।। १४ क्षत्रस्योल्पमसि क्षत्रस्य जराय्वसि क्षत्रस्य नाभिरसि क्षत्रस्य योनिरसि। इन्द्रेस्य बार्त्रममसि त्वयायं वृत्रं वध्यान्मित्रम्यासि वर्रुणस्यासि।।४।। रुजासि द्रुमासि क्षुपारसि। पातैनं प्राश् पातैने प्रत्यश्र पातैने तिर्यन् दिग्म्यः पत॥५॥१६ १५

आविर्मया आर्वित्तो अभिर्गृहपतिराविंस इन्द्रौ वृद्धश्रवा आकित्त: पषा विश्ववेंदा आवित्ौ मित्रावर्रुणौ धृतनंतौ। आविसे यावोपृथिनी विश्वशैभ आवितार्दितिरुरुक्षमा ।।६।। (४) १७ [५१८]

Page 39

बमाब: ११।१८-३२ ] काण्य-संहिता। [ १९]

अवेंषा दन्दुशूका: प्राचीमारोह गायत्री त्वावतु। रथन्तुर५ सामं त्रिवृत्स्तोमो वसन्तऋतुर्त्रह द्रविणम् ।१॥ १८ दविध्यामारौह त्रिष्टप् त्ववतु। वृहृत्सामं पश्चदुश स्तोमौ ग्रीष्मऋतुः क्षत्रं द्र्विणम् ॥२॥ १९ शतीडीमारौट जगती त्वावतु। वैरूपर सामं सपदुश स्तोमौ वर्षा ऋतुर्विड् द्रविणम्।३।। २० उदीभीमारौद्ानुष्डप् त्यावतु। वैराज५ सामैंकविशश स्तोमः शरदतुः फलं द्रविणम्॥४॥ २१ ऊर्ष्बामारौह पष्क्तस्त्ववतु। आकररैवते सामनी त्रिणवत्रयखि:शौ स्तोमौं हेमन्तशिशिरा ऋतू वर्चो द्रविणम्। प्रत्येस्तं नर्मुचेः शिरः॥५॥ २२ सोरमस्य स्विषिरसि तबैब मे त्विविर्जूयाठ। मृत्यो: पाझोर्जोडसि सहौऽस्यमृतमसि ॥६॥ २३ हिरण्यरूपा उपसों विरोक उमा इन्द्रा उदित: सूर्येश्ष। आरौहतं वरुण मित्र गत तर्तश्रक्षाथामदिति दि्ति च । मित्रौऽसि वर्रुणोऽसि ।७॥(५)२४ सोमस्य त्वा घुझेनाभिविचाम्यभेर्भ्रजसा सूर्यस्य वर्चसा। इन्द्रेस्पेंद्रियेण मुरुतामोजसा क्षत्राणी क्षत्रपतिरेध्यर्ति दिधून्पाहि ।१॥ २५ एमं देवा असपुल सुवध्वं महते क्षत्राम महते ज्यैध्याय महते जानराज्याय। इममसमसष्य पुत्रमखुष्या: पुत्रमस्यै विशे ॥२॥ २६ एष व: कुरवो राजैष वः पश्चाला राजा। सोमोऽसाकै ब्राह्मणाना९ राजा ।३॥ २७ प्र पर्वैतस्य वषुभस्य पृष्ठाभार्वश्ररन्ति स्वसिच इयाना:। ता आववृत्रमधरागुदक्ता अर्हि मुष्नयमनु रीयमाणा:। विष्णौर्विकमेणमसि विष्णोर्बिकान्तमसि विष्णोः क्रान्तर्मसि ।।४।। २८ प्रजापते न त्वद्ेतान्युन्यो विश्वा रूपाणि परि ता नैभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तमो अस्तु वयए् स्याम पतयो रयीणाम्॥५।। २९ रद्र मच्ते ऋवि परं नाम। तस्मैं हुतर्मस्यमेष्टमसि स्वाहा ॥।६॥ ६ ३०

इन्द्रेस्प वजौऽसि मित्रावर्रुणयोस्त्वा प्रशास्रो: प्रशि्षा युनामि। अव्यथायै त्वा स्वधायै त्वारिष्टः फल्गुनः। मुरुता प्रसुबेने जयापोम मनंसा सर्मिन्द्रियेण ।।१। ३१ मा ते इंद्र वे वयं तुरापाळयुक्तासो अन्ुभता विदसाम। तिठ्ठा रघमधि यद्ंजहुस्ता रश्मीन्दैव युवसे स्वश्चान् ।।२।। ३२ [५३३]

Page 40

[8०] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: ११।३३-४ अग्रयें गृहपतये स्वाड्ा सोमाय वनस्पतये स्वाहां। इन्द्रेस्येन्द्रियाय स्वाहा मरुतामोरजसे स्वाहा। पृर्थिवि मातुरमा मा हिद्सीर्मो अहं त्वाम् ॥३।। ३३ हथस: श्ुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषद्तिथिर्दुरोणसत। नृषद्वंरसदृतसद्वयौमसदुब्ना गोजा ऋरंतजा अद्रिजा ऋतं वृदृद्।।४।। ३४ इयदस्यायुरस्या युर्मे देहि युक्सि वचौऽसि वर्चों मे देहि। ऊर्गेस्यू्ज मयि धेहीन्द्रस्य वां बाहू वीर्यकृता उपावह्दरामि ।।५।। (७) ३५

स्योनासि सुषरदासि क्त्रस्य गोनिरसि। स्योनामासीद सुषदामासीद क्षत्रस्य योनिमासींद ।।१।। ३६ निषसाद धृतव्रंतो वरुण: पस्त्यास्वा । सा्म्राज्याय सुक्रतुः ॥२॥ ३७ अभिभूरस्यरयानामेतास्ते पक्च दिश: कल्पन्ताम्। ब्रम्मस्त्वं ब्ल्लार्सि ।।३।। ३८ सवितारसि सत्यप्रंसवो वर्रुणोऽसि सत्यौजाः। इन्द्रौडसि विशौजा रुद्रौडसि सुशेकः।।४।। प्रियकर श्रेर्यस्कर भूर्यस्कर। इन्द्रस्य वज्रोऽसि तेन मे रध्य ।।५।। ३९ ४० अभिः पृथुर्घमैणस्पतिर्जुषाणो अभि: पृथुर्षमैणस्पर्तिः। आज्यस्य हविषों वेतु खाहा। स्वाहकिता: सूर्यस्य दुश्मिर्मिर्यतध्व: सजातानी मध्यमेष्ठर्थाय ।६।। (८) ४१ सवित्रा प्रसवित्रा सर्रस्वत्या वाचा। त्वष्ट्री रूपैः पृष्णा पश्युमिरिन्द्रेणाम्मै।।१॥ ४२ बृहस्पर्तिना त्रझणा वर्रुणेनौजसाभिना तेजसा सोर्मेन राज। विष्णुना देवतया दशम्येमैं यजं वि्ष्णुमान्वानि ।।२।। (९) ४३ अश्विभ्यौ पच्यस्व सर्रस्वत्यै पच्यस्वेन्द्राय सुत्राम्णे पच्यस्व्र। वायो: पूतः पवित्रेण प्रत्यड् सोमो अतिसुतः। इन्द्रेस्य युज्युः सर्खा ।१।। कुविदङ यवंमन्तो यवै चिद्यथा दान्त्यनुपर्व वियूयं। इहेहैपां ऋणुहि भोजनानि ये वर्हिषो नर्मउक्ति न जग्मुः। उपयामगृद्दीतोऽस्यश्तिम्यौ त्वा सरस्वत्यै त्वेन्द्राय त्वा सुत्राम्णे ।।२।। ४५ युव सुराममच्चिना नरमुंचा आसुरे सचा। विपिपाना शुभस्पती इन्द्र कर्मस्वावतम् ॥३।। ४६ [५8७]

Page 41

नभ्माय: ११।४७; १२|१-९] काण्व-संहिता। [४१ ]

पुत्ररमिव पितर्रा अश्विनोभेन्द्रावः काव्यैर्दु५सनाभिः। यत्सुरामं व्यपिवः शचीभि: सरखती त्वा मघवन्नभिष्णक्।।४।। (०) ४७ [५8८] एष से वतल््ः॥४॥l अपो देवाश्चतस्त्रः ॥४॥ सविता त्वा तिस्रः ॥३॥ सोम न विषि मत अवेष्टा सप॥७॥ सोमस्य त्वा षदू॥ ६॥ इन्द्रस्य वज्र: पश्च ॥५॥ स्योनासि- सवित्रा दे॥ २॥ अश्विभ्यां चतस्रः ॥४॥ दशानुवाकेधु सप्तवन्वारिशत्॥9॥ मतोतेंजासि ।। इति युक्कयजु:काण्वसंहितायां एकादशोऽध्याय: ।।११। सत् च तारिशा।

अथ द्वादशोऽध्यायः। युआानः प्रेथमं मनस्तत्वाय सविता धियः । अभ्रेर्ज्योतिर्निचार्य्यं पृथिव्या अध्याभरत् ।१॥ १ युक्त्तेन मनसा वय देवस सवितुः सवे। स्वर्गेरयय शक्त्या।।२।। २

युक्त्वाय सविता देवान्त्स्वर्यतो घिया दिवम्। नुहज्योर्तिः करिष्यतः सविता प्रसुवाति तान् ॥३।। ३ युञ्ते मने उत युञ्ते घियो विग्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः । वि होत्रां दघे वयुना विदेक इन्मही देवस्य सवितु: परिषुतिः।।४।। ४ युजे वां अका पूर्व्य नमौभिवि श्षोक एतु पर्थ्येव सरेः। शुष्वन्तु विश्वें अमृरतस्य पुत्रा आ ये धामानि दिव्यानि तस्थु: ॥५॥ ५ यस्र अमाणमन्वन्य इधयुर्देवा देवस महिमानमोजसा। य: पार्थिवानि विममे स एतशो रजाशसि देवः संविता मंहित्वुना ॥६।। ६ देव सवितः प्रसुव यझं प्रसुव यज्ञपति भगाय। दिव्यो गन्धर्वः केतपूः केते नः पुनातु वाचस्पतिर्वाचै नः स्वददु॥७॥ ७ इमं नौ देव सवितर्यझं प्रणय देवावय: सखिविदर सत्राजित धनजित: स्वर्जितम्। ऋंचा सतोम सरमर्षय गायत्रेण रथन्तरं वृदृद्धायत्रवर्तनि स्वाहा॥।८।। ८ देवसे त्वा सवितु: प्रेसवेऽश्विनौषडुम्या पुष्णो हस्ताभ्याम्। आददे गायत्रेण छन्दसाभिरस्वद्*पृथिव्या: सधस्थादुमि पुरीष्यमकिरस्वदा्भर। ९ [4५७]

Page 42

[४२ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: १२।१०२५

अत्रिरसि नार्यसि त्वया वयमग्निए शंकेम खर्नितुम्। सधस्थ आ जागतेन छन्दसाङ्गिरस्वत् ॥१०।। १० हस्त आधार्य सविता बिभ्रदश्रिष हिरण्ययीम्। अग्रेज्योतिर्निचाय्यं पृथिव्या अध्यार्भरदानुष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वत् ।११।। (१) ११ प्रतूंर्त वाजिभार्द्रव वरिष्ठामनु संवर्तम्। दिवि ते जन्मं परममन्तरिक्षे तव नाभिः पृथिव्यामधि योनिरिद् ॥१॥ १२ युआथा५ रारसभं युवमुस्मिन् यामें वृषण्वसू। अभि भरन्तमस्मयुम् ।।२।। १३ योगैयोगे तुवस्तरं वाजेवाजे हवामहे। सखाय इन्द्रमूतयैं।३॥ १४ प्रतूर्व नेहवकामनशस्ती रुद्रस्य गाणपत्यं मयोभूरेहिं। उर्वन्तरिक्षं वीहि स्वुस्तिर्गव्यू तिरभयानि कृण्वन् पृष्णा सयुरजा सह ।।४।। १५ पुथिव्या: सधस्थादुमि पुर्राष्यमद्गिरस्वदार्भर। १६ अन्वभिरुषसामग्रमख्यदन्वहांनि प्रथमो जातवैदाः । अनु सूर्यस्य पुरुत्रा चे रश्मीननु द्यावापृथिवी आततन्थ ॥६।। १७ आगत्ये वाज्यध्वान सर्वा मृधो विधूतुते। अभि सधस्थे महति चक्षुषा निर्चिकीषते ॥॥१८ आऋ्रम्य वाजिन्पृथिवीमग्निमिच्छ रुचा त्वम्। भूमेर्वृत्वाय नो बूहि यतः खनैम तं वयम्॥८॥ १९ घौस्ते पुष्ठं पृथिवी सधस्थमात्मान्तरिक्ष समुद्रो योनिः। विख्याय चक्षुंषा त्वमभि तिष्ठ पृतन्यतः ।।९।। २० उत्क्राम महते सौभंगायासादास्थानाद् द्रविणोदा वाजिन्। वृय* स्याम सुमतौ पृथिष्या अभिं खर्नन्त उपस्थे अस्याः ।।१०।। २१ उदक्रमीद् द्रविणोदा वाज्यर्वाक: सुलोक सुकृतं पृथिव्याम्। ततः खनेम सुप्रतीकमगनि स्वो रुहाणा अधि नार्कमुत्तमम् ।११। २२ आ त्वो जिघर्मि मनसा घृतेन प्रतिक्षियन्तं भुवनानि विश्वा। पृथुं तिरशा वर्यसा चुदन्तं व्यचिष्ठिमनै रभसं दृशानम् ।१२। २३ आ विश्वतः प्रत्यश्र जिघर्म्यरक्षसा मनसा तज्जुषेत। म्यश्रीः स्पृडयद्वर्णो अभिर्नाभिमृशै तन्वा जुराणः ॥१३। २४ परि वाजपतिः कविरभिर्डव्यान्यंक्मीद्। दधद्रतानि दायुषे ।१४॥ २५ [५७३]

Page 43

बण्यांय: १२।२६-४१] काण्व-संडिता। [ ४३ ]

परि स्वासे पुरै वृय विप्रे५ सहस्य धीमहि। धुषर्दवर्ण दिवेर्दिवे भेतारै भज्गुरावताम् ॥१५॥२६

त्वं वनैम्यस्त्वमोर्षधीम्युस्त्वं नुणा नृपते जायसे शुरचि: ॥१६॥। (२) २७

द्ेवस्य त्वा सवितु: प्रेसवेऽश्विनौर्बाहुभ्यी पृष्णो हस्ता्याम्। पुथिष्या: सवस्थादुमनि पुरीष्यमिरस्वत् खनामि। ज्योर्तिष्मन्तं त्वाय्ने सुप्रर्तीकमजस्नेण भानुना दीघ्तम्। शिवं प्रजाभ्योऽहिसन्तं पृथिव्याः सधस्थादुमिं पुरीष्यमद्गिरस्वत्खनामः ।१॥ २८ अपां पृष्ठमेसि योनिरभेः सेमुद्रमभित: पि्न्वमानम्। वर्धमानो महाँ आ च पुष्करे दिवो मात्रंया वरिम्णा प्रथस्व ॥२॥ २९ शरमें चु स्थो वर्मं च स्थोऽछिंद्रे बहुले उभे। व्यचंस्वती संवेसाथां भृतममि पुरीर्ष्यम् ॥३॥ ३० संवसाथा स्वर्विदा समीची उरंसा त्मना। अभिमन्तभैरिष्यन्ती ज्योतिष्मन्तमजस्त्रमित्। पुरीष्यौऽसि विश्वर्भरा अथर्वा त्वा प्रथमो निरंमन्थदगे।४॥ ३१ त्वामे पुष्करादध्यथर्वा निरंमन्थत। मुर्धा विश्वस्य वाघतेः ॥५॥ ३२ तमु त्वा दुध्यड् ऋषिः पुत्र ईधे अथर्वणः । वुत्रहणै पुरन्दरम् ॥६। ३३ वर्मु त्वा पाथ्यो वृषा समीधे दस्युदन्तमम्। धनञ्जय रणेरणे॥७॥। ३४ सीद होतुः स्व उ लोके चिंकित्वान्तसादंया यज्ञ सुंकृतस्य योनौ। देवावीर्देवान्हविषा यजास्यमें वृद्ददयर्जमाने वर्यौ धाः ॥।८।। ३५ नि होता होतृषदने विदानस्त्वेषो दीदियाँ अंसदत्सुदक्ष: । अदब्धव्रतप्रमतिर्वसिष्ठः सहस्रं भरः शुर्चिजिह्हो अभिः ।।९।। ३६ सभसीदस्व महाँ३ असि शोर्चस्व देववीतमः। वि धूम्मभे अरुषं मियेध्य सुज प्रशस्त दर्शतम् ॥१०॥ (३) ३७ अपो देवीरुपसृज मर्धुमतीरयक्ष्मारय प्रजाभ्यः। तार्सामास्थानादुर्जिहतामोर्षधयः सुपिप्पुला॥१॥३८ सं ते वायुमीतुरिशा दधातूत्तानाया हृदयं यद्विकस्तम्। नो देवानां चरसि प्राणथेन कस्मैं देव वर्षळस्तु तुम्यम् ॥२॥ ३९ सुनातो ज्योतिषा सह शर्म वरूथमासंदरसवंः। बासौ अभे विश्वरूपर संव्ययस्व विभावसो॥३।४० उर्दु विष्ठ स्वध्वरावा नो देव्या घिया। रुछे चे भासा बृहता सुशुकनिरामें याहि सुश्स्तिमिं:॥।४। ४१ [4८९]

Page 44

[88 ] शुक्-यजुवदीय [ नध्याक ११।४२-५८

ऊर्ध्ब ऊ पु ण ऊतये तिष्ठा देवो न संविता। ऊर्ध्वो वार्जस्य सर्निता यदुअिरभिर्वाषन्मिर्विडयामहे।।५।। ४२ स जातो गर्भो असि रोदस्योरये चारुर्विभृत ओषधीपु। चित्रः शिशुः परि तर्मारस्यकतून्प्र मातभ्यो अधि कर्निक्रदद्गाः ॥६।। ४३ स्थिरो भंव वीड्वंङ आशुर्भेव वाज्यर्वन्। पृथुभैव सुषदस्त्वमन्रेः ्पुरीषवाहण:।७।। ४४ शिवो भव प्रजाभ्यो मार्नुषीभ्यस्त्वमंज्गिर: । मा द्यावोपृथिवी अभि शौचीर्मान्तरिक्षं मा वनस्पतीन् ।।८।। ४५ प्रैतुं वाजी क्निकदभानदुद्रासभुस्पतवा। भरभमि पुरीष्यं मा पाद्यार्युवः पुरा ।।९।। ४६ वृषामनिं वृ्षणं भरभए: गर्म: समुद्रियम्। अम्र आर्याहि वीतयै। ऋत सत्यमृत: सत्यमततर पुरीष्यमङ्गिरस्वन्धरामः ।।१०।। ४७ ओर्षधयः प्रर्तिमोदध्वमभ्िमेत: शिवमायन्तमभ्यत्र युष्माः। व्यस्यन् विश्वा अनिरा अमीवा निषीदभो अर्प दुर्मति जहि ॥११॥ ४८ ओषधयः श्रर्तिगृम्णीत पुष्पवतीः सुपिप्पुलाः । अयं वो गर्म ऋत्वियः प्रलः सधस्थमासदद् ॥१२।। ४९ वि पार्जसा पथुना शोगुचानो बार्धस्व द्विषो रक्षसो अमीवाः । सुशर्मैणो बृहतः शर्मणि स्यामग्रेरह सुहर्वस्य प्रणीतौ ।।१३।। (४) ५०

आपो दि ष्ठा मंयोभुवस्ता ने ऊर्जे देधातन। महे रणाय चर्क्षसे ॥१॥ ५१ यो वः शिवरतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उश्नतीरिव भातरः ।।२।। ५२ तस्मा अरै गमाम वो यस्य क्षर्याय जिन्वथ। आपो जनयथा च नः ।३।। ५३ मित्र: सरसृज्य पृथिवीं भूर्मि च ज्योर्तिषा सह। सुजतं जातवेदसमयुक्ष्मारय त्वा सरसुजामि प्रजाम्यः॥।४।। ५४ रुद्रा: सपसृज्य पृथिवीं वुद्श्योतिः स्मीधिरे। तेषौ भातुरजस इच्छुको देवेर्ड रोचते।।५॥। ५५ सप्सेष्टां वसुभी रुद्रैधारैः कर्मण्यां मृर्दम्। हस्ताभ्यां मुद्ीं कृत्वा सिनीवाली कृणोतु ताम् ।।६।। ५६ सिनीवाली सुंकपर्दा सुकुरीरा स्वौपशा। सा तुभ्यमदिते मझोखां देवातु हस्तयो:॥७। ५७ उखां कृणोतु शक्त्यो बाहुम्यामदितिर्धिया। माता पुत्रं यथोपस्थे सामि बिंभर्तु गर्म आ।।८।। ५6 [६०]

Page 45

बैम्ल्ई: १२।५९-९६] काण्व-संहिता। [84]

मलस्य शिरौडसि वसवस्त्वा कृण्वन्तु गायत्रेण छन्दसाङ्िरस्वद् घ्रुवार्सि पृथिन्यसि। भारया मर्यि भ्रजा रायस्पोषै गौपत्य सुवीर्य५ सजातान्यजमानाय। रुद्रास्त्वा कृण्वन्तु त्रैर्धुभेन छन्दसाङ्गिरस्वद् ध्रुवास्यन्तरिक्षमसि। धारया मयि प्रजा रायस्पोष गौपृत्य सुवीये सजातान्यजमानाय। आदित्यास्त्वा कृण्वन्तु जार्गतेन छन्दसाङ्गिरस्वद् ध्रुवासि दयौरेसि। धारया मर्यि प्रजा रायस्पोषै गौपत्य सुवीये सजातान्यर्जमानाय। विशवे त्वा देवा वैश्वानराः कण्वन्त्वानुष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वद् ध्रुवासि दिशौडसि। धारया मयि प्रजा५ रायस्पोषै गौपत्य सुवीर्य सजातान्यजंमानाय। अरदित्य रास्नास्यदितिष्टे बिलै गृभ्णातु ।९॥ ५९ कुत्यायु सा महीमुखां मुन्मयीं योनिमग्नयें। पुत्रेभ्यः प्रारयच्छददितिः श्रपयानिति ॥१०॥ ६० वर्सवस्त्वा धूपयन्तु गायत्रेण छन्दसाङ्गिरस्वद्गद्रास्त्वा धूपयन्तु त्रैध्ुभेन छन्दसादिरस्वत्। आदित्यास्त्वा धूपयन्तु जार्गतेन छन्दसाङ्गिरस्वद्विश्वे त्वा देवा वैश्वानरा

इन्द्रस्त्वा धूपयतु वर्रुणस्त्वा धूपयतु विष्णुस्त्वा धूपयतु ।११।। (५) ६१

अर्दितिष्ट्रा देवी विश्वदैव्यावती। पृथिव्याः सधस्थे अञिरुस्वत् खनत्ववद्।१॥ ६१ देवाना त्वा पत्नीर्देवीर्विश्वदैव्यावतीः । पुथिव्याः सघस्थें अज्ञिरस्वद्धतूखे। घिपणास्त्वा देवीविश्वदैव्यावतीः । पृथिव्याः सघस्ें अङ्गिरस्वदुर्मीन्धतामुखे। वरूत्रीष्ट्रा देवीर्विध्वदेव्यावतीः । पुथिव्या: सघसे अभ्गिरस्वच्छपयन्तूखे। भास्त्वा देवीविश्वदैव्यावतीः । परथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वत्पचन्तूखे। जनयुस्त्वार्छितपत्रा देवीर्विश्वदैव्यावतीः । पृथिव्याः सघस्ये अङ्गिरस्वत्पचन्तूखे ॥२॥६३ मित्रस्यं चर्षणीधृतोऽवों देवस्य सानसि। घुम्नं चित्रश्रवस्तमम् ॥३॥ ६४ देवस्वा सवितोद्वपतु सुपाणि: स्वज्गुरिः सुंबाहुरुत शक्त्या । अव्यथमाना पृथिव्यामाशा दिश्व आपृण।।४।। ६५ उस्थाये पृहती भवोर्दु तिष्ठ ध्रुवा त्वम्। मित्रैतां ते उखां परिददाभ्यर्मित्या एषा मा भैदि। वसवस्त्वाछकन्दन्तु गायत्रेण छन्दसाझिरस्वद्गुद्रास्त्वार्न्दन्तु श्रैष्टुमेन छन्दसाभिरस्वद्।

दरेवा बैंश्ानुरा आर्छेन्दुन्स्वानुंट्टभेन छन्दसाभिरस्वद्।।५।। (६) ६६ [६१४]

Page 46

[४६ ] शुर्क-यजुर्वेदीय [अग्याय: १२।६७-८४

आकृतिममि प्रयुज स्वाडा मनौ मेधामुमि प्रयुजए स्वाहा। चिचं विज्ञतममि प्रयुज स्वाहा वाचो विधृतिममि प्रयुजर स्वाहा। प्रजापतये मर्नवे स्वाडाभयें वैश्वानराय स्वाहा ॥१॥ ६७ विश्वो देवस्य नेतुर्मती वुरीत सख्यम्। विश्वो राय इषुध्यति घुम्नं वृणीत पुष्यसे स्वाही ॥२॥६८ मा सु भित्था मा सु रिनोऽम्ब धृष्णु वीरयस्व सु । अभिश्वेदं कंरिष्यथः ।।३।। ६९ दष्हैस्व देवि पृथिवि स्वस्तयं आसुरी माया स्वधर्या कृतासि। जुष्टै देवेभ्य इदर्मस्तु हव्यमरिष्टा त्वमुदिहि यज्ञे अस्मिन् ।।४।। ७० वुन्ः सर्पिरासुतिः प्रत्नो होता वरेण्यः । सहसस्पुत्रो अद्धुंतः ।।५।। ७१ परंस्या अधि संवतोऽ्वराँ३ अभ्यातर। यत्राहमस्मि ता३ अव ॥६॥ ७२ परमस्याः पराव्तौ रोहिदेश्व हहार्गहि। पुरीष्यः पुरुप्रियोमे त्वं तैरा मृधः॥७॥ ७३ यदग्रे कानिकानि चिदा ते दारणि दुध्मास। सर्व तदस्तु ते घृतं त्ज्जुषस्व यविध्य ।।८।। ७४ यदच्युपजिदिका यद्गम्रो अतिसपैति। सर्व तर्दस्तु ते घृतं तज्जुषस्त यविष्ठय ।।९।। ७५ अहरहरप्रयावं भरन्तोऽश्वयेव तिष्ठते घासमस्मै। रायस्पोषेण समिषा मदन्तोऽये मा ते प्रतिवेशा रिषाम ॥१०॥ ७६ नाभा पृथिव्या: समिधाने अभौ रायस्पोषाय वृहते हेवामहे। इरम्मदं वृहृदुक्थं यजत्रं जेतारममि पृर्तनासु सासहिम् ॥११॥ ७७ या: सेना अभीत्वरीराव्याधिनीरुर्गणा उत। ये स्तेना ये च तस्करास्ता से अभ्रेऽपिंदधाम्याख ॥१२॥ ७८ द९ष्ट्राम्या मुलिम्लअम्भ्यैस्तस्कराँ३ उत। हर्नुम्या९ स्तेनान् भगवुस्ता१स्त्वं खाद सुखादितान् ॥१३। ७९ ये जनेष्ु मलिम्लव स्तेनासस्तस्करा वने। ये कर्क्षेष्त्रघायवस्तास्तै दधामि जम्भयोः ॥१४॥ ८० यो असभ्यंमरातीयाद्यश्षे नो द्वेषते जनः । निन्दादो अस्मान्विप्साचच सर्व तं मंस्मसा कुरु ॥१५॥। ८१ सर्श्षितं मे ब्म सश्शितं वीर्य बर्लम्। स शितं क्षत्रं जिष्णु यस्माहमस्मि पुरोहिंक: ॥१६।। ८२ उदैषां बाहू अतिरमुद्धर्चो अथो बर्लम्। क्षिणोमि त्रहंणामित्रानुर्भयामि स्वाँ३ अहम् ॥१७॥ ८३ अभपतेऽशस्य नो देसनमीवस्य शुष्मिणः। प्र श्रे दातारै तारिषु ऊर्जै नो धेहि द्विपदे चर्तुष्पदे। विश्वकर्मणे स्वाईा ॥१८॥। ८४ [६१२]

Page 47

बम्याय: १२।८५, १३।१-९] काण्व-संहिता। [8७ ]

पुनस्त्वादित्या रुद्रा वसबः समिन्धतां पुनर्त्रह्माणों वसुनीथ यज्ञैः । घुवेन त्वं तन्वे वर्षयस्व सत्याः सन्तु यर्जमानस्य कामाः स्वाहां ।१९।। (७) ८५ [६३३] युजाम एकादश ॥ ११। प्रतूर्ते वाजिन् बोळश ॥ १६ ॥ देवस्य स्वा दश ॥ १० ॥ अपो देवरित्र- योदश॥। १३।। आपो हकादर॥ ११।। अदितिष्ूवा पश्च।५॥ आकृतिमेकोनविशतिः ।। १९॥ सप्तानुवाकेषु पश्चाशीति॥८१॥ यूंजानो5गे जाला न्य्चा ।। इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां द्ादशोऽध्यायः ।१२।

अथ त्रयोदशोऽध्यायः। दधानो रुक्म उर्व्या व्यघ्यौधुर्मर्षमार्युः श्रिये रुचानः । अभिरमृतौ अभवृद्धयौभिर्यदनं धौरजंनयत्सुरेताः ॥१॥ नक्तोपासा समनसा विरुूपे धापयेते शिशुमेक९ समीची। दावाक्षामा रुकमो अन्तर्विभाति देवा अगि धरियन्द्रविणोदाः ॥२॥ २ वि्श्वा रुपाणि प्रतिम्ुश्चते कृविः प्रासावीद्धद्रं द्विपदे चर्तुष्पदे। वि नार्कमख्यत्सविता वरेण्योडनु प्रयाणमुषसो विराजति ॥३।। सुपर्णोडसि गुरुत्मा१सिवृत्ते शिरः । गायत्रं चक्षुवृद्ृद्रथन्तरे पक्षौ ।।४।। स्तोम आत्मा छन्दास्म्गानि यजूं१षि नाम। साम ते तन्वीमदेव्यं थज्ञायश्ियं पुच्छं धिष्ण्याः शुफाः ॥५॥ ५ सुपणौऽसि गुरुत्मान्दिवै गच्छ स्वः पत। विष्णोः क्रमौऽसि सपसहा गावत्रं छन्दु आरौह। पुथिवीमनु विक्रमस्व । विष्णो: करमौऽसभिमाविदा त्रैष्डम छन्द आरौह। अन्तरिक्षमनु विक्रमस्व । विष्णो: क्रमोऽस्परातीयतो हन्ता जागतं छन्दु आरोह। दिवमनु विक्रमस्व । बिष्णोः क्रमौऽसि ्भ्रूयतो हन्तार्नुष्टम छन्दु आरौह। दिशोनु विर्क्रमस्व ॥।६।। ६ अर्कन्ददुभि स्तनर्यभिव दौः क्षामा रेरिहड्ीरुथ: समञ्न्। सधो जैव्वानो वि हीमिद्धो अख्यदा रोदसी भानुना भात्यन्त: ।।७।। ७ अर्जैऽभ्यावर्तिभ्मि मा निवर्तस्वायुंषा वर्चसा प्रजया धनैन। सन्या भेधया रय्या पोरषेग ।।८।। अबे अङ्गिर: शवं ते सन्त्वावृर्तः सहस्र त उपावृर्तः। अधा पोर्षस्य पोर्षेण पुननो नष्टमाकृंधि पुननों र्थिमाळृषि।।९।। ९ [६४२]

Page 48

[8८] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: १४।१०-२५

पुनरूर्जा निर्वर्तस्व पुनरम्न दषायुषा। पुनर्नः पाह५्हेसः ॥१०॥ १० सह रय्या निवर्तखवाये पिन्वस्व धारया। विश्वप्स्न्यो विश्वतस्परि ।११। ११ आ त्वाहार्पमन्तरंभूर्धुवस्तिष्ठा विचाचािः। विशस्त्वा सवी वाञ्छन्तु मा त्वद्राष्ट्रमधैभ्रशव्।।१२।।१२ उदुंतमं वरुण पाशमस्मद्वाधमं वि मध्यम श्रथाय। अर्था वयमादित्य व्रते तवानागसो अर्दितये स्याम ॥१३॥ १३ अ्ग्रे वृद्दन्नुषसामूर्ध्वो अस्थानिर्जेगन्वान् तर्मसो ज्योतिषागास्। अभिर्भानुना रुशता स्वक् आ जातो विश्रा सर्जान्यप्राः ॥१४॥ १४

नुषर्द्वरस दतसद्वयोमसदुब्ता गोजा ऋतुजा अद्रिजा ऋतं बृदृद् ।१५॥ १५ सीदु त्वं मातुरस्या उपस्थे विश्वान्यमे वयुनानि विद्वान्। मैनां तर्पसा मार्चिषाभिशौचीरन्तरस्या५ शुकज्यौतिर्विर्भाहि ॥१६॥ १६ अन्तरंगे रुचा त्वमुखायाः सदने रवे। तस्यास्त्व हरसा तपञ्जातवेदः शिवो भवं ॥१७॥ १७ शषिवो भृत्वा महामये अर्थो सीद शिवस्त्वम्। शिवा: कृत्वा दिशः सर्वा स्वं योर्निमिहासंदः१८(१)१८

दिवस्परि प्रथमं जैज्ञे अभिरस्मद् द्वितीयं परि जातवैदाः। तृतीयमप्सु नुमणा अर्जस्त्रमिन्धान एनं जरते स्वाधीः ॥१॥ १९ विभ्ा ते अभे श्रेषा त्रयाणि विद्या ते धाम विभृता पुरुत्रा। विभा ते नाम परमं गुहा यद्िया तमुत्सं यते आजगन्थ ।।२।। २० समुद्रे त्वो नुमणा अपस्वन्तर्नुचक्षा ईधे दिवो अग्र ऊर्धन्। तृतीये त्वा रजसि तस्थिवाYसमपामुपस्थे महिषा अवर्धन् ॥३।। २१ अक्रन्ददुभि स्तनयत्रिव दौः क्षामा रेरिहद्वीरुः समञ्जन्। सदो जंज्ञानो वि हीमिद्धो अख्यदा रोदसी भानुना भात्यन्तः।।४।। २२ श्रीणामुदारो धरुणों रयीणां मेनीषाणां प्रार्पणः सोमंगोपाः। वसुंः सूतुः सहसो अप्सु राजा विभात्यय उषसामिधानः ॥५।। २३ विश्वस्य केतुर्सुवनस्य गर्म आ रोदसी अपृणाज्जार्यमान: । वीछं चिदर्द्रिमभिनद् परायज्जना यदुभिमयजन्त पञ्च.।। २४ उभिकपावको अरति: सुमेधा मर्वेष्वभिरमृतो निर्धायि। इपर्ति धूम्मरुष भरिम्रदुच्छुक्ेण शो चामिनंक्षन्।।७।। १५ [६५८]

Page 49

अध्याय: १३।२६-४३] काण्व्र-संहिता। [४९ ]

दृशानो रुक्म उर्व्या व्यद्यौहुर्मर्षमार्युः श्रिये रुंचानः। अभिरमृतौ अभवद्धयौभिर्यदेनं द्यौरजनयत्सुरेताः।।८।। २६ यस्ते अद्य कृणवद्द्द्रशोचेSपूपं दैव घृतवन्तमते। प्र तं नय प्रतरं वस्यो अच्छाभि सुम्नं देव्भक्तं यविष्ठ ।।९।। २७ आ तं भेज सौश्रवसेष्वन्न उक्थ उक्थ आर्भज शस्यमाने। प्रियः सूर्यें प्रियो अग्रा भवात्युञ्जातेन भिनदुदुज्जनित्वैः ॥१०॥ २८ त्वामगे यर्जमाना अनु द्यून् विश्वा वसु दधिरे वार्याणि। त्वयां सह द्रविणमिच्छमाना वजं गोर्मन्तमुशिजो विववुः।११।। २९ अस्तव्यत्निर्नरा सुशेवो वैश्वानर ऋषिभिः सोमगोपाः। अद्वेषे द्यावापृथिवी हुवेम देवा धत्त रयिमस्मे सुवीरम् ।१२। (२) ३०

समिधाभिं दुवस्यत घुतैबौधयतार्तिथिम्। आस्मिन् हव्या जुहोतन ।।१॥ ३१ उदुं त्वा वि्वे देवा अग्ने भरन्तु चित्तिंभिः। स नो भव शिवस्त्व सुप्रतीको विभावसुः ॥२॥३२ प्रेदगे ज्योर्तिष्मान् याहि शिवेभिरचिभिष्ट्वम्। बुहन्भिर्भानुभिर्भासन्मा हिएसीस्तन्वा प्रजाः॥।३।। ३३ अक्रन्ददुगनि/ स्तनयंत्निव दयौः क्षामा रेरिहद्वीरुर्धः समञ्जन्। सदो जज्ञानो वि हीमिद्धो अख्यदा रोदंसी भानुना भात्यन्त:।।४।। ३४ प्र प्रायम्निभैरतस्य शृण्वे वि यत्सूर्यो न रोचते बृहन्द्ाः । आभि यः पूरुं पृतनासु तस्थौ दीदाय दैव्यो अतिथिः शिवो नैः ॥५॥ ३५ आपो देवीः प्रतिगृभ्णीत भस्मैतत्स्योने क्रणुध्व सुरभा उ लोके। तस्मैं नमन्तां जनयः सुपतनीर्मातेव पुत्रं बिभृताप्स्वैनत् ।६॥। ३६ अप्स्वये सधिष्टव सौषधीरनु रुध्यसे। गर्भे सञ्जायसे पुनः ।।७।। ३७ गर्भों अस्योषंधीनां गर्भो वनस्पतीनाम्। गर्भो विश्वस्य भूतस्याग्ने गर्भी अपामसि ।।८।। ३८ प्रसद्य भस्मना योनिमपश्च पृथिवीर्मे। ससृज्य मातृभिष्टवं ज्योर्तिष्मान् पुनरासंद:।। ९।३९ पुर्नरासद्य सदनमपर्श्च पृथिवीमये। शेषे मातुर्यथोपस्थेऽन्तर्रस्या शिवतमः ॥१०॥ ४० पुनरूर्जा निवर्तस्व पुनरत्न इषायुंषा। पुनर्नः पाह्यहसः ॥११॥ ४१ सह रय्या निवर्तस्वाये पिन्वस्व धारया। विश्वप्स्न्यां विश्वतस्परि॥१२। ४२ बोधा मे अस्य व्चसो यविष्ठ म्हिष्ठस्य प्रभृतस्य स्वधावः । पीयति त्वो अर्नुं त्वो गृणाति वन्दारुष्टे तन्वे वन्दे अभे ।।१३।। ४३ [६७६] ७

Page 50

[५०] शुर-यजुर्वेदीय [ अभ्यायः १३।४४-

स बौधि सुरिमधवा वसुपते वसुदावन्। युयोध्यस्मद्द्वेषारसि विश्वकर्मणे स्वाहा ।१४॥ पुनस्त्वादित्या रुद्रा वसवः समिन्धतां पुनर्रक्षाणो वसुनीथ यझैः। घुतेन त्वं तन्वै वर्धयस्व सत्याः सेन्तु यजंमानस्य कामाः स्वाहा ॥१५॥ (३) अर्पेत वीत वि च सर्पतातो येडत्र स्थ पुराणा ये च नूतनाः। अदाधमोवसानै पृथिव्या अक्रेभिमं पितर्रो लोकमस्मै ॥१॥ oC संज्ञानमसि कामधरणं मर्यि ते कामधरणं भूयात्। अभ्नेर्भस्मास्यभेः पुरीषमसि। चित स्थ परिचित ऊर्ध्वचितः श्रयध्वम् ॥२॥ ४ अय ९ सो अभिर्यस्मिन्त्सोममिन्द्रः सुतं दुधे जठरें वावशान:। सहास्त्रियं वाजमत्यं न सति१ ससवान्त्सन्त्स्तूयसे जातवेदः ॥३।। ४ अग्ने यत्तें दिवि वर्चः पृथिव्यां यदोषंधीष्वप्स्वा यजत्रा। येनान्तरिक्षमुवीततन्थ त्वेष: स भानुरर्णवो नृचक्षाः।।४।। oC अग्ने दिवो अर्णमच्छ जिगास्यच्छो देवाँ३ ऊचिषे धिष्ण्या ये। या रौचने परस्तात सूर्यस्य याश्रावस्तादुपुतिष्ठन्त आपः ।।५॥ ५ पुरीष्यासो अमर्यः प्रावणेमिः सजोषसः । जुषन्ती यज्ञमद्ग हौऽनमीवा इषो महीः ॥६॥५ इळामगे पुरुदरस९ सुनि गोः शेश्त्तम हर्वमानाय साध। स्यान: सनुस्तनयो विजावाथे सा ते सुमतिभैत्वस्मे ।।७॥। अप ते योनिर्भत्वियो यतो जातो अरौचथाः। तं जाननग्न आरोहार्था नो वर्षया रयिम्॥८॥५ चिदसि तया देवतयागिरस्वद् ध्रुवा सीद। परिचिदसि तया देवतयादिरखढ् ध्रुवा सीद ।।९।।५ लोकं पृण छिद्धिं पृणार्थों सीद धुवा त्वम्। इन्द्राग्नी त्वा वृहस्पतिरस्मिन् योना असीषदन्॥१०॥५ ता अस्य सूददोहस: सोम१ श्रीपन्ति पृश्रयः । जन्मन्देवानां विशसिष्वा रौचने दिवः।११॥५ इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्त्समुद्रव्यचसं गिरः । रथीतम९ रथीनां वाजाना९ सस्पेति पर्तिम्॥।१२।।५। समितृ ५ संकल्पेथा९ संप्रियौ रोचिष्ण सुमनस्यमानौ। इपमूर्जैममि संघसानौ ।१३।५। सं बां मनाशसि सं अता समन चित्तान्यार्करम्। अमे पुरीष्याधिपा भंमर त्वं नु रपमूर्ज यर्जमानाय घेहि।१४।। ५१ अझे त्वं पुरीष्यौ रसिमान पुष्टिमाँ ३ असि। श्िवा: कृत्वा दिश्ः सर्वा: स्वं योर्निमिहासंद:।१५॥६ मवतं नः समनसौ सचैतसा अरेपसौ। मा यश५ हिसिष्ट मा यक्षपति जातवेदसौ जिनौ भवतमच नेः ॥१६॥। ६१/६९

Page 51

अच्चाय: १३।६२-७७] काण्व-संहिता।

मातेव पुत्रं पृथिवी पुरीष्यमभि९ स्वे योनां अभारुखा। तां विशवैर्देवभंतुभिः संविदान: प्रजापतिर्विश्वर्कर्मा विमुञ्चतु ।१७।।(४) ६२

अर्सुन्वन्तमर्यजमानमिच्छ स्तेनस्येत्यामन्विदि तस्करस्य। अन्यमस्मदिच्छ सा ते इुत्या नमों देवि निर्भते तुर्भ्यंमस्तु ॥१॥ ६३ नमः सु ते निर्शते तिग्मतेजोऽयस्मयं विचृता बन्धमेतम्। यमेन त्वं यम्या सैविदानोत्तमे नाके अधिरोह्यैनम् ॥२। ६४ यस्यास्ते घोर आसज्जुंहोम्येषां बन्धानामवसर्जनाय। यां त्वा जनो भूमिरिति प्रमन्दते निकति त्वाहं परिवेद विश्वतः ।३।। ६५ यं ते देवी निर्भतिरावबन्ध पाशै ग्रीवास्वविचृत्यम्। तं ते विष्याम्यायुंषो न मध्यादथैतं पितुमद्धि प्रसूतः । नमो भूत्यै येदं चकार ॥४॥ ६६ निवेशनः सङ्ग्मनो वसूनां विश्वा रूपाभिचष्टे शर्चीिः। देव इव सविता सत्यधर्मेन्द्रो न तस्थौ समरे पंथीनाम् ।५॥ ६७ सीरां युअ्न्ति कवयों युगा वितन्वते पृर्थक्। धीरा देवेषु सुन्नया ॥६।। ६८ युनक्त सीरा वि युगा तनुध्वं कृते योनौं वपतेह बीर्जम्। गिरा चे श्रुष्टि: सर्भरा असंक्नो नेदीय इत्सण्यः पक्कमेयाद।७। ६९ सुन९ सु फाला विकृषन्तु भूमि१ शुनं कीनाशा अभियन्तु वाहैः। शुनासीरा हविषा तोर्शमाना सुपिप्पुला ओषंधीः कर्तमुसे।।८।। घृतेन सीता मधुना समज्यतां वि्वेर्देवैरनुमता मरुन्िंः। ऊजैस्वती पयसा पिन्वमानासान्तसीते पर्यसाभ्यार्ववृत्स्व ।।९।। ७१ लाझल पवीरवत्सुशेवं९ सोमपित्सरु। तदुरद्वपति गामवि प्रफव्य चु पीवरीं प्रस्थावंद्रथवाहणम्॥१०। ७२ काम कामदुधे धुक्ष्व मित्राय वर्रुणाय च। इन्द्रायाश्चिभ्या पुष्णे प्रजाभ्य ओर्षधीभ्यः ॥११॥७३ विर्मुच्यध्वमध्न्या देवयाना अर्गन्म तर्मसस्पारमस्या। ज्योर्तिरापाम ।।१२।। ७४ सजूरब्दो अर्यवोभि: सजूरुषा अर्रुणीभि:। सजोषसा अश्िना दएसौमि: सजू: सूर एतशेन सजूवैश्वानर इळया घुतेन स्वाहां ॥१३॥(५) ७५ पा ओर्षधी: पूर्वी जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा। मनै नु बभ्रूणामह१ शतं धामानि सपत चं ॥१॥ ७६ शुर्त वौ अम्ब धा्मानि सस्रमुत वो रुहः । अरधा शतकत्वो यूयमिमं में अगद कृता ॥२॥ ७७ [७१०]

Page 52

[५२] शुक्ल-यजुर्वेदीय [अध्याय: १३।७८-१०

ओषंधीः प्रति गृभ्णीत पुष्पवतीः प्रसूवरीः । अश्वा इव सजित्वरीर्वीरुधः पारयिष्ण: ॥३। ओषधीरिति मातरस्तद्वौ देवीरुपत्रुवे। सनेयमश्वं गां वास आत्मानं तव पूरुष ।।४।। ७ अश्वत्थे वौ निषदनं पुर्णे वो वसतिष्कृता। गोभाज इत्किलासथ यत्सनत्रथ पूरुषम् ।।५।। ८० यत्रौषधीः समग्मंत राजानः समिता इव । विप्रः स उच्यते भिषग्रक्षोहामीवचातनः ।।६॥। अश्वावती९ सोमावतीमुर्जयन्तीमुदौजसम्। आर्वित्सि सर्वा ओषधीरस्मा अरिष्टतांतये।।७।। ८२ उच्छुष्मा ओषधीनां गावो गोष्ठादिवेरते। धनं ९ सनिष्यन्तीनामात्मानं तर्व पूरुष ।।८।। इष्कृतिर्नाम वो मातार्थों यूथ९ स्थ निष्कृतीः । सीरा: पंतत्रिणी स्थन यद्ामयंति निष्कथ।।९।। ८४ अति विश्वाः परिष्ठा स्तेन इव व्रजमंक्रमुः। ओषधीः प्राचुंच्यवुर्यतिंक च तन्वो रपः।१०॥ ८५ यदिमा वाजयंन्नहमोर्षधीर्हस्त आदुधे। आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृर्भो यथा।११॥ ८६ यस्यौषधीः प्रसर्पथार्ङ्गमङ्गं परुष्परुः। ततो यक्ष्म विर्वाधध्व उग्रो मध्यमशीरिंत ॥१२॥ ८७ . साकं यक्ष्म प्रपत चार्षेण किकिदीविना। साकं वार्तस्य धाज्या साकं नश्य निहार्कया ॥१३।८८ अन्या वौ अन्यामवत्वन्यान्यस्या उपावता। ताः सर्वीः संविदाना इदं मे प्रावंता वर्चः॥१४॥८९ या: फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्र पुष्पिणींः। बृहस्पर्तिप्रसूतास्ता नौ मुश्चन्त्व : हसः। ॥१५॥ ९० मुश्चन्तु मा शपथ्यादर्थो वरुण्यादुत। अर्थो यमस्य पड्वीशात्सर्वैस्माद्देवकिल्विषात् ॥१६।। ९१ अवयुतीः समवदन्त दिव ओषंधयस्परि। यं जीवमश्नवामहै न स रिंष्याति पूरुषः ।१७॥ ९२ या ओषंधीः सोमराज्ञीर्वह्वीः शतविचक्षणाः । तासमिसि त्वमुत्तमारं कार्माय श१ हृदे ॥१८॥ ९३ या ओषंधीः सोमराजीर्विष्ठिंता: पृथिवीमनुं। बृद्यस्पतिप्रसूता अस्यै संदेच वीर्यम् ॥१९॥ ९४ याश्रेदसुपशृण्वन्ति याश्च दूरं परांगताः । स्वीः संगत्य वीरुोऽस्यै संदैत्त वीर्यम् ॥२०॥ ९५ नाशयित्री बलासस्यार्शैस उपचितामसि। अरथो शतस्य यक्ष्मांणां पाकारोरसि नाशनी ।२१।।९६ मा वौ रिषत् खनिता यस्मैं चाहं खनामि वः । द्विपच्चर्तुष्पदुम्माकए सर्वमस्त्वनातुरम् ॥२२।९७ ओषंधयः संवदन्ते सोमेन सह राजा। यस्मैं कृणोति ब्राह्मणस्त राजन् पारयामसि ॥२३॥ ९८ त्वां गन्धर्वा अखनस्त्वामिन्द्रस्त्वां बृहस्प्तिः । त्वामोषधे सोभो राजा विद्वान् यक्ष्मदमुच्यत ॥२४।। ९९ त्वमुत्तमास्यौषधे तव वृक्षा उर्पस्तयः । उपस्तिरस्तु सोडस्माकं यो अम्माँ ३. अभिदासति ।।२५।। (६) १०० [७२३]

Page 53

अभ्वाय: १३।१०१-११६] काण्व-संहिता ! [५३]

मा मा हिसीज्निता यः पृथिव्या यो वा दिवए सत्यधर्मा व्यानंद्। यश्चापश्चन्द्राः प्रथमो जजान कस्मैं देवाय हुविषा विधेम ॥१॥ १०१ अभ्यावर्तस्व पृथिवि युज्ञेन पर्यसा सह। वृपां ते अभ्निरिषितो अरोहत् ।२॥ १०२ अग्ने यत्तें शुकं यच्चन्द्रं यत्पूतं यच्च यज्ञियम्। तद्देवेभ्यो भरामसि॥३॥ १०३ इषमूजैमहमित आर्दमृतस्य योनि महिषस्य धाराम्। आ मा गोर्षु विशत्वा तनषु जहांमि सेदिमनिरामर्मीवाम् ।।४।। १०४ अभरे तव श्रवो वयो महिं भ्राजन्ते अर्चयों विभावसो। बृहद्द्ानो शर्वसा वार्जमुक्थ्यं दर्धासि दाशुषे कवे।५॥ १०५ पावकवर्चाः शुऋवर्चा अर्नूनवर्चा उदियर्षि भानुना। पुत्रो मातरा विचरत्रुपावसि पृणक्षि रोदंसी उभे ॥६॥ १०६ ऊजौ नपाज्जातवेद: सुशस्तिभिर्मन्दस्व धीतिभिंर्हितः । त्वे इषः सन्दधुर्भूरिवर्षस्चित्रोतयो वामर्जाताः।।७॥ १०७ इरज्यन्रम्ने प्रथयस्व जन्तुभिरस्मे रायों अमर्त्या। स देर्शतस्य वषुंषो विराजसि पुणक्षि सानसिं कर्तुंम्।।८।। १०८ दुष्कर्तारमध्वरस्य प्रचेतसं क्षर्यन्त९ राधसो महः । राति वामस्ये सुभर्गा महीमिषं दर्धासि सानसि र्यिम्।९॥ १०९ ऋतावानं महिषं विश्वदर्शतमुग्ि सुम्नार्य दधिरे पुरो जनः ॥ श्रुत्कर्ण ५ सप्रर्थस्तमं त्वा गिरा दैव्यं मार्नुषा युगा ॥१०। ११० आर्प्यायस्व समेंतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम्। भवा वार्जस्य सङ्गथे ॥११। १११ सं ते पर्या सि सर्मु यन्तु वाजाः सं वृष्ण्यान्यभिमातिषाहः। आप्यार्यमानो अमृताय सोम दिवि श्रवाएस्युत्तमानि घिष्व ॥१२।। ११२ आप्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वैभिर शुभिः । भर्वा नः सप्रर्थस्तमः सखा वृधे ॥१३॥ ११३ आ ते वत्सो मनो यमत्परमाचित्सधस्थात्। अग्ने त्वां कोमया गिरा ॥१४॥ ११४ तुभ्यं ता अङ्गिरस्तम विश्वाः सुक्षितयः पृर्थक्। अग्ने कार्माय येमिरे ॥१५॥ ११५ अभि: प्रियेषु धारमसु कामो भूतस्य भर्व्यस्य। सम्राळेको विराजति ॥१६।।(७) ११६ [७४९]

दशानोऽषटादश ॥१८।। दिवस्परि द्वादश ॥१२।। समिधाम्निं दुव० पश्चदश ॥१५।। अपेत सप्रदश ॥१७ ॥। असुन्वन्तं प्रयोदश ॥ १३ ॥ या ओषधीः पञत्वंशतिः ॥२५॥ मा मा षोळश ॥१६॥ सप्तानुवाकेषु बोळशोसरं शतम् ॥ ११६ ।। इति शुक्कयजुःकाण्वसंदितायां त्रयोदशोऽध्यायः॥।१३।

Page 54

[५8] शुक्क-यजुवेदीय [अच्याय: १४।१-१५

अथ चतुर्दशोऽध्यायः।

मयि गृहाम्यने अभि रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वायं सुवीयौय। मार्यु देवताः सचन्ताम्॥१॥१ अपा पृष्ठमसि योनिरभे: समुद्रमभित: पिन्वमानम्। वर्धमानो महाँ३ आ च पुर्ष्करे दिवो मात्रया वरिम्णा प्रथस्व ॥२॥ जहं जज्ञानं प्रंथमं पुरस्ताद्वि सीमृतः सुरुचो वेन आवः स वुध्न्यो उपमा अस्य विष्ठाः सतश्र योनिमसतश्च विवः ॥३॥ हिरण्यगर्भ: समवर्तताय्रें भुतस्य जातः पतिरेक आसीत्। स दोधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मैं देवार्य हविषा विधेम ।।४।। द्रप्सर्श्रस्कन्द पृथिवीमनु द्यामिमं च योनिमनु यश्च पूर्वः। समानं योनिमनु सश्चर्रन्तं द्रप्सं जुहोम्यनु सप्त होत्राः ॥५॥ ५ नर्मोऽस्तु सुपेभ्यो ये के च पृथिवीमनु। ये अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ॥६॥ ६ या इषवो यातुधानानां ये वा वनस्पतीपरतु। ये वावटेषु शरते तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः॥७॥ ७ ये वामी रौचने दिवो ये वा सूर्यस्य रश्मिषुं। येषामृप्सु सदस्कृतं तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ॥८॥८ कृणुष्व पाज: प्रसितिं न पृथ्वीं याहि राजेवार्मवाँ३ इमैन। तृष्वीमनु प्रसतिं द्ूणानोऽस्तासि विध्य रक्षसस्तपिंठ्ठैः ॥९॥ ९ तव अ्रमास आशुया पतन्त्यनुस्पृश् धृषता शोशुंचानः । तपू ्यग्रे जुहा पतुङ्गानसेन्दितो विसृज विष्वगुल्काः ॥१०॥ १० प्रति स्पशो विसृज तूर्णितमो भर्वा पायुर्विशो अस्या अ्दब्धः । यो नौ दूरे अघशंसो यो अन्त्यगे मा किष्टे व्यथिरादेघर्षीत् ॥११॥ उदगे तिष्ठ प्रत्यातनुष्व न्यमित्राँ३ ओषतात्तिग्महेते। यो नो अराति समिधान चुक्रे नीचा तं धक्ष्यतुसं न शुष्कम् ।१२। १२ ऊर्ध्वों भव प्रतिविध्याध्यस्मदाविष्कणुष्व दैव्यन्यमने। अवं स्थिरा तनुदि यातुजूनी जामिमजामिं प्रमृणीडि शर्त्रून् ।१३।। १३ अभ्रेष्टा तेजसा सादयामि। अभिर्मूर्धा दिवः कुकुत्पर्तिः पृथिव्या अयम्। अपा९ रेताएसि जिन्वति। इन्द्रस्य त्वौजसा सादयामि।१४।। १४ भ्ुवो युज्ञस्य रजसश्च नेता यत्रा नियुद्धिः सचसे शिवार्भिः। दिवि मुर्धाने दधिषे स्वर्षा जिह्दार्मगे चकषे हव्यवाहम् ।१५।। (१) १५ [७६8]

Page 55

: १४। १६-३१ ] काण्घ-संहिता । [५ ]

घ्रुवासि धरुणास्तरता विश्वकर्मणा। मा त्वो समुद्र उद्धधीन्मा सुपुर्णोडव्यंथमानां पृथिवीं हं५ह ॥१॥ १६ आर्पविष्टा सादयत्वपां पृष्ठे समुद्रस्येमन्। व्यचस्वतीं प्रथस्वतीं प्ररथस्व पृथिव्यसि ॥२। १७ भूररसि भूमिरस्यदितिरसि विश्वधांया विश्वस्य सुर्वनस्य धर्त्री। पृथिवीं यच्छ पृथिवीं हंएह पृथिवीं मा हिएसीः ॥३॥ १८ विश्वस्मै प्राणायोपानार्य व्यानायोदानायं प्रतिष्ठायैं चरित्राय। अभिष्ट्राभिपांतु मुह्या खस्त्या छर्दिषा शन्तमेन त्या देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सींद।।४।।१९ काण्डोत्काण्डात्प्ररोहन्ती परुंषः-परुषस्परि। एवा नौ दूर्वे प्रतनु सहस्त्रेण सवेने च।।५।२० या अतेने प्रतनोषि सहस्त्रैण विरोहंसि। तस्यास्ते देवष्टिके विधेम हुविषा वयम् ॥६॥ २१ यास्तें अग्रे सर्ये रुचो दिर्वमातन्वन्ति रश्मिमिः । तार्भिनो अदय सवाभी रुचे जनीय नस्कृषि ॥७॥। २२ या वो देवा: सूर्ये रुचो गोष्वश्वैषु या रुर्चः । इन्द्राग्री ताभि: सवौभी रुचै नो धत्त बृदृस्पते ।।८।। २३

प्रजापेतिष्ट्वा सादयतु पृष्ठे पृथिव्या ज्योरतिष्मतीम् ।।९।। २४ विशवेस्मै प्राणायांपानार्य व्यानाय विश्वं ज्योतिर्यच्छ। अभिष्टेऽधिंपतिस्तयां देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद ॥१०। २५ मधुश्र माधवश्च वार्सन्तिका ऋतू अभ्रेरन्तःश्लेषोऽसि। कल्पेतां द्यार्वापृथिवी कल्पन्तामाप ओर्षधयः कल्पन्तामन्रयः पृथठ् मम ज्यैध्याय सव्रताः। ये अभयः समेनसोऽन्तरा द्यार्वापृथिवी हुमे। वासन्तिका ऋतू अभिकल्पमाना इन्द्रमिव देवा अभिसंविशन्तु तया देवतयाजिरस्वद् ध्रुवे सीदतम् ।।११।। २६ अर्गोळ्हासि सहमाना सहस्वारातीः सहस्व पृतनायतः । सहस्रवीर्यासि सा भा जिन्व।१२।। २७ सहस्वेमा अभिमांती: सहस्व पृतनायतः। सस्व सवै पाप्मान सहमानास्योषषे॥१३॥(२)२८ मधु वार्ता ऋतायते म्धु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषंघीः ॥१॥ २९ मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवए रजः। मधु धयौरेस्तु नः पिता ॥२॥ ३० वधुमाओ वनस्पतिर्मधुमाँ ३ अस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावों भवन्तु न: |।३।। ३१ [७०]

Page 56

[५६ ] शुक्र-यजुर्वेदीय [अध्यायः १४।३२-४७

अपा गम्भन्त्सीद मा त्वा सूर्योऽभिताप्सीन्माग्निवैश्वानरः। अच्छिनपत्राः प्रजा अनुवीक्षस्वार्नु त्वा दिव्या वृष्टिः सचताम् ॥४॥ ३२ त्रीन्त्समुद्रान्त्समसृपत् स्वर्गानपां पतिर्वृषभ इष्टकानाम्। पुरीषं वर्सानः सुकृतस्यं लोके तत्र गच्छ यत्र पूर्वे परेताः ॥५॥। ३३ मही दयौः पृथिवी च न इमं यज्ञं मिमिक्षताम् । पिपुतां नो भ्रीमभिः ॥६॥ ३४ विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो वतानि पस्पशे। इन्द्रस्य युज्यः सखो ॥७॥ ३५ ध्रुवार्सि धरुणेतो जज्ञे प्रथममेभ्यो योनिभ्यो अधि जातवैदाः। स गायत्र्या त्रिष्टुरभानुष्टुभा च देवेभ्यौ हव्यं वहतु प्रजानन् ।।८।। ३६ डुषे राये रमस्व सहसे द्युम्न ऊर्जे अपत्याय । सुम्राळसि स्वराळंसि सारस्वतौ त्वोत्सौ प्रार्वंताम् ।।९।। ३७ अन्नै युक्ष्वा हि ये तवाश्वासो देव साधवः । अरं वर्हन्ति मन्यवे ॥१०॥ ३८ युक्ष्वा हि दैवहूतमाँ ३ अश्वा३ अग्ने रथीरिंव। नि होतो पुर्व्यः संदः ॥११॥ (३) ३९ सम्यक् स्रवन्ति सरितो न धेना अन्तर्हदा म्नसा पूयमानाः। घृतस्य धारा अभिचाकशीमि हिरण्ययो वेतसो मध्ये अभेः ॥१॥ ४० ऋचे त्वो रुचे त्वो भासे त्वा ज्योर्तिषे त्वा। अभूदिदं विश्वस्य भुवनस्य वार्जिनमश्रेवैश्वानरस्य च ॥२॥ ४१ अभ्रिर्ज्योतिषा ज्योरतिष्मान् रुक्मो वर्चसा वर्चस्वान्। सहस्त्रदा असि सहस्रीय त्वा ।।३।। ४२ आदित्यं गर्भ पयसा समङ्धि सहस्त्रस्य प्रतिमां विश्वरूपम् । परिवृङ्धि हरसा माभिमं१स्था: शतायुषं कृणुहि चीयमानः।।४।। ४३ वार्तस्य जुर्ति वर्रुणस्य नाभिमश्चै जज्ञान सरिरस्य मध्ये। शिशु नदीना९ हरिमद्रिबुभ्नमये मा हिएसीः परमे व्यौमन् ॥५॥ ४४ अजस्त्रमिन्दुमरुषं भुरण्युमभ्िमीळे पुर्वचित्तिं नर्मौभिः। स पर्वभिर्ऋतुशः क्ल्पमानो गां मा हिसीरदिति विराजम् ॥६॥ ४५ वरूंीं त्वष्टुर्वरुणस्य नाभिमवि जज्ञाना रजंसः परस्मात्। मही९ सहस्त्रीमसुंरस्य मायामये मा हिएसी: परमे व्यौमन्।७॥। ४६ यो अभिरभ्ेरध्यजायत शोकात्पृथिव्या उत वो दिवस्परि। येने प्रजा विश्वर्कर्मा जजान तर्मगे हेळ। परिं ते वृणकु ॥८॥ ४७ [७९६)

Page 57

नम्बाय: १४।४८-५४ ] काण्घ-संहिता। [५७]

चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्यागेः । आप्रा द्यार्वापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जर्गतस्तस्ुषंश् ।।९।४ ४८

इमं मा हिशसीर्द्विपादे पशु सहस्राक्ष मेधाय चीयरमानः। मुयुं पशुं मेधमये जुषस्व तेन चिन्वानस्तन्वो निषीद। मयुं ते शुर्गृच्छतु यं द्विष्मस्तं ते शुर्गृच्छतु ॥१॥ ४९ इमं मा हिसीरेकशफं पुशुं कनिकटं वाजिनं वार्जिनेषु। गौरमारण्यमर्तु ते दिशामि तेन चिन्वानस्तन्वो निषीद । गौरं ते शुर्गच्छतु यं द्विष्मस्तं ते शुगृच्छतु ॥२॥ ५० इम९ साहस्र९ शतधारमुत्सै व्यच्यमान सरिरस्य मध्ये। घुतं दुद्दानामदिति जनायाये मा हिसीः परमे व्यौमन्। गवयमारण्यमर्नु ते दिशामि तेन चिन्वानस्तन्वो निषींद। गवयं ते शुर्गृच्छतु यं द्विष्मस्तं ते शुगृच्छतु ॥३॥ ५१ इमर्मूर्णायुं वर्रुणस्य नाभि त्वच पशुनां द्विपदां चर्तुष्पदाम् । त्वष्टुः प्रजानी प्रथमं जनित्रमये मा हि९सीः परमे व्योमन्। उष्ट्रमारण्यमनु ते दिशामि तेनं चिन्वानस्तन्वो निषींद। उष्टूर ते शुर्गृच्छतु यं द्विष्मस्तं ते शुर्गृच्छतु ॥।४।। ५२ अजो ह्यभेरजनिष्ट शोकान्त्सो अपश्यञ्जनितारमग्रे। तेने देवा देवतामग्रमायरस्तेन रेहमायन्नुप मेध्यासः। शरभर्मारण्यमर्नु ते दिशामि तेन चिन्वानस्तन्वो निषीद। शरभं ते शुगृच्छतु यं द्विष्मस्तं ते युर्गृच्छतु ।।५।। ५३ त्वं यविष्ठ दाशुषो नृ पाहि शृणुधी गिरः। रक्षा तोकमुत त्मना ।६।। (५) ५४ [८०३] अपां त्वेर्मन्त्सादयाम्यपां त्वोअन्त्सादयाम्यपां त्वा भर्स्मन्त्सादयामि। अपां त्वा ज्योर्तिषि सादयाम्यपां त्वायने सादयामि। अर्णवे त्वा सदने सादयाभि समुद्रे ता सर्दने सादयामि सरिरे त्वा सर्दने सादयामि। अपा त्वा क्षयै सादयाम्यपां त्वा सधिषि सादयामि। अपा त्वा सदने सादयाम्यपां त्वों सवस्थे सादयाम्यपां त्वा योनौ सादयामि। ८

Page 58

[4] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: १४ / ५५-६५; १५/१-२

अपां त्वा पुररीषे सादयाम्यपां त्वा पार्थसि सादयामि। गायत्रेण त्वा छन्दसा सादयामि त्रैष्टुभेन त्वा छन्दसा सादयामि जागतेन त्वा छन्दसा सादयामि। आर्नुष्टुभेन त्वा छन्दसा सादयामि पाङ्क्तैेन त्वा छन्दंसा सादयामि ।।१।। (६) ५५ अयं पुरो भुवस्तंस्य प्राणो भौवायुनो वसन्तः प्राणायुनः। गायत्री वसन्ती।१। ५६ गायत्र्यै गायत्रं गायत्रादुंपाशुरुपा शोस्तिवृत् त्रिवृतो रथन्तरम्। वसिंष्ठ ऋरषिः प्रजापतिगृद्दीतया त्वयां प्राणं गृंह्ामि प्रजाभ्यः ॥२॥ ५७ अयं दक्षिणा विश्वकर्मा तस्य मनो वैश्वकर्मणम्। ग्रीष्मो मानससितरिष्टुब्ग्रैष्मी ।।३।। ५८ त्रिष्टुरभ: स्वार५ स्वारादन्तर्यामोऽन्तर्यामात्पश्चद्शः पश्चदशाद् बुहृद। भरद्वाज ऋषिः प्रजापतिगृहीतया त्वया मनो गृह्ामि प्रजाम्यः॥४॥ ५९ अयं पश्राद्विश्वव्यचास्तस्य चक्षुर्वैश्वव्यचसम्। वर्षार्श्चाक्षुष्यो जरगती वार्षी ।।५।। ६० जर्गत्या ऋक्सममृक्समाच्छुक्रः शुक्रात्सप्दुशः सप्तद्शाद्वैरूपम्। जमदभिर्भषिः प्रजापतिगृहीतया त्वया चक्षुर्गृह्कामि प्रजाभ्यः ।६॥ ६१ इदमुत्तरात् स्वस्तस्य श्रोत्र९ सौवम्। शरच्छौत्र्यनुष्टुर्ष्लारदी॥७॥। ६२ अनुष्टुरभ ऐळमैळान्मन्थी मन्थिन एकविरश एंकवि१शाद्वैराजम्। विश्वामिंत्न ऋषिः प्रजापतिगृहीतया त्वया श्रोत्रै गृह्णामि प्रजाभ्यः॥।८। ६३ डयमुपरि मतिस्तस्यै वाङ्मात्या। हेमन्तो वाच्यः पुङ्क्तिहैमन्ती ॥९॥ ६४ पङ्क्त्यै निधनवन्निधनवत आग्रयण आग्रयणात् त्रिणवत्रयसत्रिशौ त्रिणवत्रयसितशाभ्यारशाकररैवते। विश्वकर्म ऋषिः प्रजार्पतिगृहीतया त्वया वाचै गृह्णामि प्रजाभ्यः । लोकं पृंण ता अस्येन्द्रं विश्वाः ॥१०।। (७) ६५ [८१४] मयि गृकामि पश्चदश ॥१५।। ध्रुवासि त्रयोदश ॥१३।। मधुवाता एकादश ॥११। सम्यक्त्रवन्ति नव ॥।९॥ इमं मा षद् ॥६॥ अपान्त्वेकां ॥१॥ अयं पुरो दश ॥१०॥ सप्तानुवाकेषु पश्चषषिः॥६५॥ ।। इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां चतुर्दशोऽध्यायः॥१४॥

अथ पश्चदशोऽध्यायः। ध्रुवक्षितिर्ध्रुवयोनिर्धुवासि ध्रुवं योनिमासीद साधुया। उख्यस्य केतुं प्रथमं जुषाणाश्चिनाध्वर्यू सादयतामिह त्वां ।१।। १. कुलायिनीं घुतवंती पुरन्घिः स्योने सींदु सदने पृथिव्याः। अभि त्वं रुद्रा वर्सवो गृणन्त्विमा ब्रम्मं पीपिहि सौभंगायाश्विनाघ्वर्यू सांदयतामिह त्वा ।।२।।२[८१६]

Page 59

अभ्वाय: १५।३-१०] काण्व-संहिता। [4९]

स्वैर्दभैर्दक्षपितेह सींद देवाना९ सुम्ने बृहते रणाय। पितेवैंधि सुनव आ सुशेवा स्वावेशा तन्वा संविशस्वाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वां॥।३।३ पुथिव्याः पुरीषमस्यप्सो नाम तां त्वा विश्वे अभिगृणन्तु देवाः। स्तोर्मपृष्ठा घृतवंतीह सींद प्रजावंदुस्मे द्रविणायंजस्वाश्चिनाध्वर्यू सादयतामिह त्वां ।।४।। ४ अदित्यास्त्वा पुष्ठे सदियाम्यन्तरिक्षस्य धत्री विष्म्भनीं दिशामधिपतीं सुर्वनानाम्। ऊर्मिर्द्रप्सो अपामसि विश्वकर्मा त ऋिरश्चिनांध्वर्यू सादयतामिह त्वा। शुक्रश्च शुचिश्च ग्रैष्मो ऋतु अग्रेरेन्तः श्लेषौऽसि। कल्पेतां द्यार्वापृथिवी कल्पंन्तामाप ओर्षघयः कर्ल्पन्तामययः पृथङ् मम ज्यैष्ठथाय सव्ंताः। ये अयः समनसोऽन्तरा द्यावापृथिवी इमे। ग्रैष्मों ऋतू अंभिकल्पमाना इन्द्रेमिव देवा अभिसंविशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सीदतम् ।५॥।(१) सजूर्अतुर्मि: सजूर्विधार्मि: सजू्देंवैः सजूदुवैवैयोनाैः। अग्रयें त्वा वैश्वानरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा। सजूर्भतुर्मि: सजूर्विधाभिः सजूर्वसुभिः सजूर्देवैवैयोनाधैः। अग्रयें त्वा वैश्वानरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वां। सजूर्भतुभि: सजूरविधार्भिः सजू रुद्रैः सजूर्देवैवैयोनावैः। अग्रयें त्वा वैश्वानरायाश्विनांध्वर्यू सदयतामिह त्वा। सजूर्ऋतुर्मिः सजूर्विधार्भिः सजूरादित्यैः सजूर्देवैवैयोनाधैः। अमयें त्वा वैश्वानरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वां। सजूर्तुाभः सजूर्विधारभिः सजूर्विश्वैर्देवैः सजूर्देवैवैयोनाधैः। अग्रये त्वा वैश्वानरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा ॥१॥ ६ प्राणं में पाद्यपानं मे पाहि व्यानं में पाहि। चक्षुर्म उर्च्या विभाहि श्रोत्रें मे श्लोकय।।२॥७ अपः पिन्वौर्षधीर्जिन्व द्विपादंव चर्तुष्पात् पाहि। दिवो वृष्टिमेर्रय ।।३। (२) ८

मूर्धा वर्यः प्रजापतिश्छन्देः क्षत्रं वयो मर्यन्दुं छन्दः। विष्टम्भो वयोऽघिंपतिश्छन्दौ वश्वकर्मा वर्यः परमेष्ठी छन्दः ॥१॥ बस्तो वर्यौ विवलं छन्दो वृष्णिर्वयों विशालं छन्देः। ९

पुरुषो वर्यस्तन्द्रं छन्दौ व्याघ्रो वयोऽनाघृष्टं छन्दः ॥।२॥ १० [८२४]

Page 60

[६० ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्यायः १५।११२९७

सि५हो वर्यश्छदिश्छन्दः पष्ठवाड्वर्यों बृहती छन्दः। उक्षा वर्यः ककुष्छन्द ऋषभो वर्यः सतोर्बृहती छन्दः ॥३॥ ११ अनड्वान्वर्यः पङक्तिश्छन्दौ धेनुर्वयो जगती छन्दः। त्र्यविर्वर्यस्तिष्ठप् छन्दो दित्यवाड्वयो विराट् छन्दः ॥।४।। १२ पञ्ञाविर्वयो गायत्री छन्दस्त्रिवत्सो वर्य उष्णिक् छन्दः। तुर्यवाड्वयोऽनुष्टप् छन्दों लोकं पृण ता अस्येन्द्रं विश्वाः ॥५।।(३) १३ इन्द्रांश्ी अव्यंथमानामिष्टकां दृश्हतं युवम्। पृष्ठेन द्यार्वापृथिवी अन्तरिक्षं च विरबाधसे ।१॥ १४ विश्वकर्मा त्वा सादयत्वन्तरिक्षस्य पृष्ठे व्यरचस्वतीं प्रर्थंस्वतीम्। अन्तरिक्षं यच्छान्तरिक्षं दृश्हान्तरिक्षं मा हिसीः । विश्वस्मै आ्राणारयांपानार्य व्यानायौदानाय प्रतिष्ठायैं चरित्राय। वायुक्टाभिपातु महा स्वस्त्या छर्दिषा शन्तमेन तया देवतंयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद ।२। १५ राज्यसि प्राची दिग्विराळंसि दाक्षिणा दिक् सम्राळंसि प्रतीचीदिक् स्वराळस्युदींची दिगधिपत्न्यसि बृहती दिक्। विश्वकर्मा त्वा सादयत्वन्तारिक्षस्य पुष्ठे ज्योतिष्मतीम्। विश्वेस्मै प्राणायोंपानाय व्यानाय विश्वं ज्योतिर्यच्छ। वायुष्टेऽ्रधिंपतिस्तयां देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सींद। नर्भश्र नभस्यंश्र वार्षिका ऋतू अग्नेरन्तः श्रेषौऽसि। कल्पेतां द्यार्वापृथिवी कर्ल्पन्तामाप ओषंधयः कर्ल्पन्तामग्रयः पृथङ् मम ज्यैष्ठ्याय सव्रंताः । ये अग्रयः समनसोऽन्तरा द्यार्वापृथिवी इमे। वार्षिका ऋतू अभिकल्पमाना इन्द्रेमिव देवा अभिसंविशन्तु तया देवतयाजिरस्वद् ध्रुवे सीदतम्। डषश्चोरजश्रे शारदा ऋतू अग्रेरन्तः लेषौडसि । कल्पैतां द्यावापृथिवी कल्पन्तामाप ओषधयः कल्पन्तामप्रयः पृथङ् मम ज्यैष्ठयाय सव्रंताः । ये अग्रयः समनसोऽन्तरा द्यार्वापृथिवी इमे। शारदा ऋतू अंभिकल्पमाना इन्द्रमिव देवा अभिसंविशन्तु तथा देवतैयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सींदतम् ।।३॥(४) १६ आयुर्मे पाहि प्राणं में पाह्यपानं में पाहि व्यानं में पाहि। चक्षुर्मे पाहि श्रोत्रे मे पाहि वाचै मे पिन्व मनों मे जिन्वात्मानै मे पाहि ज्योतिर्में यच्छ॥।१॥ १७ [८]

Page 61

अध्याय: १५।१८-३०] काण्व-संहिता। [६१ ]

मा छन्देः प्रमा छन्दः प्रतिमा छन्दौ अस्त्रीवयुश्छन्दः। पङ्क्ि्छन्द उष्णिक् छन्दः ।२॥ १८ चुड़ती छन्दौडनुष्टुप् छन्दौ विराट् छन्दौ गायत्री छन्दः । त्रिष्टप् छन्दो जगती छन्देः ॥३॥ १९ पुथिवी छन्दोऽन्तरिक्षं छन्दो दौश्छन्दः समाश्छन्दः। नक्षंत्राणि छन्दो वाकू छन्देः ।।४।। २० मनश्छन्दः कृषिश्छन्दो हिरण्यं छन्दो गौश्छन्दः । अजाछन्दोऽश्वश्छन्दः ॥५॥ २१ अभिर्देवता वातों देवता सर्यों देवता चन्द्रमां देवता। वर्सवो देवता रुद्रा देवता। आदित्या देवता मरुतों देवता विश्वे देवा देवता बृहस्पतिर्देवता। इन्द्रों देवता वरुणो देवता ॥६॥।(५) २२

मूर्धासि राड् ध्रुवासि धरुणां धतयैसि धरंणी। आयुषे त्वा वर्चसे त्वा कृष्यै त्वा क्षे्माय त्वा।।१।।२३ यन्त्री राड् यन्त्र्येसि यर्मनी ध्रवासि धरिंत्री। इषे त्वोर्जे त्वा रथ्यै त्वा पोरषाय त्वा। लोकं पृण ता अस्येद्रं विश्वाः ॥२।।(६) २४

आशुखिवृद्धान्तः पश्चद्शो व्योंमा सप्तद्शो धरुण एकविरशः प्रतूर्तिरष्टादुशः। तपो नवदशौऽभीवर्तः संविरशो वर्चौ द्वाविरशः सम्भर्रणस्त्रयोविरशो योनिश्रतुर्विरश:।१॥ २५ गर्भौ: पञ्चविशश ओजस्ितणवः ऋर्तुरेकत्रिरशः प्रतिष्ठा त्रयस्त्रशो बश्नस्य विष्टपै चतुसितरशः। नार्केः षट्त्रि रशो विवतौऽष्टाचत्वारिशो ध्त्र चतुष्टोमः ॥२॥ (७) २६

अग्रेर्भागोसि दीक्षाया आधिपत्यं ब्रहमं स्पृतं त्रिवृत्स्तोमः। इन्द्रेस्य भागौसि विष्णोराधिंपत्यं क्षत्र९ स्पृतं पश्चदुश स्तोमः ॥१॥ २७ नुचक्षसां भागौऽसि धातुराधिपत्यं जनित्र स्पृत संपद्श स्तोमः। मित्रस्य भागोऽसि वरुणस्याधिपत्यं दिवो दृष्टिर्वात स्पृत एंकविएश स्तोमः ॥२॥ २८ वरसूनां भागोऽसि रुद्राणामाधिपत्यं चर्तुंष्पात स्पृतं चंतुर्विरश स्तोमंः । आदित्यानी भागौऽसि मुरुतामाधिपत्यं गर्भी स्पृताः पंश्चविश्श स्तोमः ॥३॥ २९ अदितेर्भागोऽसि पूष्ण आधिपत्यभोर्ज स्पृतं त्रिणव स्तोमः । देवस्य सवितुर्भागोडास बृहस्पतेराधिपत्य। समीचीर्दिश स्पृता्श्रंतुष्टोम स्तोमः॥४॥ [८४४] यवानां भागोऽस्थर्यवानामाधिपत्यं प्रजा स्पृताश्चतुश्चत्वारिरश स्तोमः । ऋमूर्णां भागोऽसि विश्वेषां देवानामाधिपत्यं भुत स्पृतं त्रयस्त्रश स्तोमः।

Page 62

[६ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: १५।३१-१

सहश् सहस्यंश्र हैमन्तिका ऋतू अभ्रेरन्तः श्ेषोऽसि। कल्पैतां द्यावापृथिवी कर्ल्पन्तामाप ओषंधयः कर्ल्पन्तामप्यः पृथङ् मम ज्यैष्ठयाय सव्रंताः। ये अभयः सर्मनसोऽन्तरा द्यार्वापृथिवी हुमे। हैमन्तिका ऋतू अंभिकल्पमाना इन्द्रमिव देवा अभिसंविशन्तु तर्या देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रवे सींदतम् ।५॥। (८) ३१

एकयास्तुवत प्रजा अंधीयन्त प्रजापंतिराधपतिरासीत्तिसृभिरस्तुवत ब्रह्मांसृज्यत ्ररह्मणस्पतिरधिंपतिरासीत्। पृश्चर्भिरस्तुवत भूतान्यसृज्यन्त भूतानां पतिरधिपतिरासी त्सप्तभिरस्तुवत सप्त ऋषयोऽसृज्यन्त धाताधिपतिरासीद् ॥१॥ ३२ नवर्भिरस्तुवत पितरौऽसृज्यन्तादितिरधिपत्न्यासीदेकादु शर्मिरस्तुवत ऋत्वोऽसृज्यन्तार्तवा अधिपतय आसन्। त्रयोदुशभिरस्तुवत मासा असृज्यन्त संवत्सरोऽधिपतिरासीत्पश्चद्शमिरस्तुवत क्षत्रमंसृज्यतेन्द्रोऽ्धिंपतिरासीत् ।।२। ३३ सप्द्शर्भिरस्तुवत ग्राम्याः पशवोऽसृज्यन्त बृहस्पतिरधिंपतिरासीन्नवदुशभिरस्तुवत शूदार्या असृज्येतामहोरात्रे अधिपत्नी आस्ताम्। एकविशत्यास्तुवतैकशफाः पशवोऽसृज्यन्त वरुणोSधिपतिरासीत त्रयौवि१शत्यास्तुवत कषुद्राः पशवोऽसज्यन्त पूषाधिपतिरासीत् ।।३।। ३४ पश्चेवि१शत्यास्तुवतारण्या: पशवोऽसृज्यन्त वायुरधिपतिरासीत्सप्वि १शत्यास्तुवत दयावापृथिवी व्यैतां वर्सवो रुद्रा आदित्या अनुव्यायरस्त एवाधिपतय आसन्। नर्वविश्शत्यास्तुवत वनस्पतंयोऽसृज्यन्त सोमोऽधिंपतिरासीदेकत्रि १शतास्तुवत प्रजा असुज्यन्त यवाश्चार्यवाश्चाधिपतय आसन्। त्रयसित्रशतास्तुवत भूतान्यशाम्यन्प्रजापतिः परमेष्ठयधिपतिरासीत्। लोकं पृण ता अस्येन्द्रं विश्वाः ।।४।। (९) ३५ [८४९) भ्रुवक्षिति: पञ्च॥। ५। सजूर्ऋंतुभिस्तिस्रः ॥ ३ ॥ मूर्धा वयः पञ्च ।५॥ इन्द्रान्ी तिल्नः ॥३॥ आयुमे षद् ॥ ६ ॥ मूर्धासि द्वे ॥ २॥ आशुश् दे ॥ २ ॥ अग्रेर्भागः पञ्च ॥ ५ ॥ एकया चतरन:॥४॥ । नवानुवाकेधु पञ्चत्रिशत् ॥ ३५ ॥। ॥ इति शुक्कयजु:काण्वसंहितायां पञ्चदशोऽभ्यायः।।१५।।

Page 63

अभ्याय: १६।१-१४] काण्घ-संहिता। [ ६: ]

अथ षोडशोऽध्यायः। अमें जातान्प्रणुदा नः सपत्नान्प्रत्यजाताञ्जातवेदो नुदस्व। अधि नो ब्रूहि सुमना अहैळ ९स्तर्व स्याम शर्मैसिवरूंथ उन्भौ ॥१॥ १ सहसा जातान्प्रर्णुदा नः सपत्नान्प्रत्यजातान्नुद जातवेदः। अषि नो ब्रूहि सुमनस्यमानो वय स्याम प्रणुदा नः सपत्नान्। पोळशी स्तोम ओजो द्रविणं चतुश्रत्वारिश्श स्तोमो वर्चो द्र्विंणम् ।२। २ अग्रेः पुरीषमस्यप्सो नाम तां त्वा विश्वे अभिर्गृणन्तु देवाः। स्तोर्मपृष्ठा घुतर्वताह सींद प्रजावंदुस्मे द्रविणारयजस्व ॥३॥ ३ एवश्छन्दो वरिवश्छन्दः शम्भूर्छन्दः परिभूरछन्दः। आच्छच्छन्दो मनश्छन्दो व्यचरछन्दः॥४॥४ सिन्धुश्छन्दः समुद्रश्छन्दः सरिरं छन्दः। ककुप् छन्दस्त्रिककुप् छन्दः काव्यं छन्दौ अङ्कुपं छन्दः ।।५।। ५ अक्षरपङ्क्तिशछन्दः पदपंड्क्तिश्छन्दो विष्टारपंङ्क्तिश्छन्दः क्षुरोभ्रजश्छन्दः। आच्छच्छन्दः प्रच्छच्छन्दः संयच्छन्दो वियच्छन्दः ॥६॥ ६ बृहच्छन्दौ रथन्तरं छन्दौ निकायश्छन्दो विवधश्छन्दः । गिरश्छन्दो भ्रजश्छन्दः स९स्तुप् छन्दौनुष्टुप् छन्दः ।।७॥। ७ एवर्छन्दो वरिवश्छन्दो वयश्छन्दों वयस्कृच्छन्दः । विष्पर्धाश्छन्दौ विशालं छन्दरछदिरछन्दों दूरोहणं छन्दः । तन्द्रं छन्दों अङ्काहं छन्दः।।८।।(१)८ रश्मिना सत्यार्य सत्युं जिन्व प्रेतिना धर्मणा धर्म जिन्व। अन्वित्या दिवा दिवे जिन्व सन्धिनान्तरिक्षेणान्तरिक्षं जिन्व ।।१।। ९ प्रतिधिनां पृथिव्या पृथिवीं जिन्व विष्टम्भेन वृष्टया वृष्टि जिन्व। प्रवयाह्वाहर्जिन्वानुया रात्र्या रात्री जिन्व ।।२।। १० उशिजा वर्सुभ्यो वसूञ्िन्व प्रकेतेनादित्येभ्य आदित्याञ्जिन्व। तर्न्तुना रायस्पोषैण रायस्पोष जिन्व ससर्पेरण श्रतायं श्रुतं जिन्व ।।३।। ११ ऐळेनौषघीभिरोषवीर्जिन्वोत्तमेन तनूभिस्तनूजिन्व । वयोधसाधीतेनाधीतं जिन्वाभिजिता तेजसा तेजो जिन्व।।४।। १२ प्रतिपदसि प्रतिपदे त्वानुपदस्यनुपदे त्वा। सम्पदसि सम्पदे त्वा तेजौडसि तेजसे त्वा।।५।। १३ त्रिवृदसि त्रिवृर्ते त्वा प्रवृदसि प्रवृते त्वा। विवृदसि विवृते त्वा सवृदसि सवृतें त्वा।।६।।१४[८६१]

Page 64

[६8] 80 शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: १६।१५-२८

आक्रमोऽस्याक्रमार्य त्वा सड्कमौऽसि सङ्कमार्य त्वा। उत्कमोऽस्युत्क्मायु त्वोत्क्ान्तिरस्युत्कांन्त्यै त्वा। अधिपतिनोर्जोज जिन्व वेर्षश्रीः क्षत्रार्य क्षत्रं जिन्व ।।७।। (२) १५

राज्यसि प्राची दिग्वसवस्ते देवा अधिपतयः । अभिहैतीनां प्रतिधर्ता ।१॥ १६ त्रिवृत् त्वा स्तोम: पृथिव्याए श्रयुत्वाज्यमुक्थमव्यथायै स्तभ्नातु। रथन्तर९ साम प्र्तिष्ठित्या अन्तरिक्षे ।।२।। १७ ऋषयस्त्वा प्रथमजा देवेषु दिवो मात्रया वरिम्णा प्रथन्तु। विधर्ता चायमधिपतिश्र ते त्वा सवै संविदाना नार्कस्य पुष्ठे स्वर्गे लोके यजमानं च सादयन्तु ।३। १८ विराळसि दाक्षिणा दिग्रुद्राल्े देवा अधियतयः । इन्द्रों हेतीनां प्रंतिधर्ा ॥४। १९ पञ्चद्शस्त्वा स्तोर्मः पृथिव्याए श्रैयतु प्र उगमुक्थमव्यंथायै स्तभ्नातु। बृहत्साम प्रर्तिष्ठित्या अन्तरिक्षे ।।५।। २० ऋषयस्त्वा प्रथमजा देवेषुं दिवो मात्रया वरिम्णा प्रथन्तु। विधर्ता चायमधिपतिश्च ते त्वा सवें संविदाना नार्कस्य पुष्ठे स्वर्गे लोके यर्जमानं च सादयन्तु ॥६।। २१ सम्राळेसि प्रतीची दिगादित्यास्ते देवा अधिपतयः । वर्रुणो ह्वेतीनां प्रतिधर्ता ।७॥ २२ सप्तदशस्त्वा स्तोम: पृथिव्या श्रेयतु मरुत्वतीयमुक्थमव्यथायै स्तभ्नातु। वैरूप साम प्रर्तिष्ठित्या अन्तरिक्षे ।।८।। २३ ऋषयस्त्वा प्रथमजा देवेषु दिवो मात्रया वरिम्णा प्रथन्तु। विधर्ता चायमधिपतिश्च ते त्वा सवें संविदाना नार्कस्य पुष्ठे खर्गे लोके यर्जमानं च सादयन्तु।९।। २४ स्वराळस्युदीची दिङ् मरुतस्ते देवा अधिपतयः । सोमों हेतीनां प्रतिघुर्वा ॥१०। २५ कवि एशस्त्वा स्तोमः पृथिव्या श्रयतु निष्केवल्यमुक्थमव्यथायै स्तम्नातु। ..... '. वैराज साम प्रर्तिष्ठित्या अन्तरिक्षे ।११।। २६ ऋपयस्त्वा प्रथमजा देवेषु दिवो मात्रया वरिम्णा प्रंथन्तु। विधर्ता चायमधिपतिश्च ते त्वा सरवें संविदाना नार्कस्य पुष्ठे ख्वर्गे लोके यजमानं च सादयन्तु ॥।१२।।२७ अधिपत्न्यसि वृद्ती दिग्विश्चें ते देवा अधिपतयः । बृहस्पतिहेतीनां प्रतिधर्ता ।१३॥ २८ [८७]

Page 65

अध्याय: १६।२९-४३ ] काण्य- संहिता। [६५ ]

त्रिणवत्रयस्त्नि५शौ त्वा स्तोमौं पृथिव्या श्रयतां वैश्वदेवाग्निमारुते उक्थे अव्यथायै स्तभ्नीताम्। श्ाक्रखते सामनी प्रतिष्ठित्या अन्तरिक्षे ।१४।। २९ ऋषयस्त्वा प्रथमजा देवेषुं दिवो मात्रंया वरिम्णा प्रथन्तु।' विधर्ता चायमधिपतिश्च ते त्वा सर्वें संविदाना नार्कस्य पृष्ठे स्वर्गे लोके यजमानं च सादयन्तु ।१५॥ (३) ३०

अयं पुरो हरिकेश: सूर्यरश्मिस्तस्य रथगुत्सश्च रथौजाश्र सेनानीग्रामण्यौं। पुञ्चिकस्थला चे ऋतुस्थला चाप्सरसौ दुङ्क्ष्णवः पशवो हेतिः पौरुषेयो वधः प्रहैतिः ॥१॥ ३१ तेभ्यो नमों अस्तु ते नो मृळयन्तु ते नौऽवन्तु। ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तमेषां जम्भे दध्मः ॥२॥ ३२ अयं दक्षिणा विश्वकर्मा तस्य रथस्वनश्च रथेचित्रश्च सेनानीग्रामण्यौ। मेनका च सहजन्या चाप्सरसौं यातुधानां हेती रक्षाशसि प्रहेतिः ।।३।। ३३ तेभ्यो नमौ अस्तु ते नौ मृळयन्तु ते नौऽवन्तु। ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तर्मेषां जम्भे दध्मः॥४॥३४ अयं पश्चाद्विश्वव्यचास्तस्य रथप्रोतश्वासमरथश्च सेनानीग्रामण्यौ। प्रम्लोचन्ती चानुम्लोचन्ती चाप्सरसौ व्याघ्रा हेतिः सर्पाः प्रहेतिः।।५।। ३५ तेभ्यो नमौ अस्तु ते नौ मृळयन्तु ते नौऽवन्तु। ते यं द्विष्मो यर्श्च नो द्वेष्टि तरमेषां जम्में दध्मः ॥६॥ ३६ अयमुत्तरात्संयद्वंसुस्तस्य तार्क्ष्यश्रारिष्टनेमिश्र सेनानीग्रामण्यौं। विश्वाचीं च घृताचीं चाप्सरसा आपो हेतिर्वातः प्रहैतिः॥७॥ ३७ तेभ्यो नमों अस्तु ते नो मृळयन्तु ते नोऽवन्तु। ते यं द्विष्मो यर्श्च नो द्वेष्टि तर्मेषां जम्में दध्मः ।।८।। ३८ अयमुपर्यर्वाग्वसुस्तस्य सेनजिच्च सुषेणश्र सेनानीग्रामण्यौ। उर्वशी च पूर्वचित्तिश्राप्सरसा अवस्फूर्जैन्हेतिविद्युत्प्रहैतिः।।९।। ३९ तेभ्यो नमों अस्तु ते नौ मृळयतु ते नौडवन्तु। ते यं द्विष्मो यश्चं नो द्वेष्टि तमेषां जम्में दध्मः ॥१०॥ (४) ४०

अभिर्मुर्धा दिव: ककुत्पर्तिः पृथिव्या अयम्। अपाए रेताएसि जिन्वति ॥१॥ ४१ अयमगिः सहस्त्रिणो वार्जस्य शतिनुस्पर्तिः । मूर्धा कबी रंयीणाम् ॥२॥ ४२ त्वामगे पुष्करादध्य्थर्वा निरमन्थत। मुर्धो विश्वस्य वाघतः ॥३॥ ४३ ९

Page 66

[ ६६] शुक-यजुर्वेदीय [अध्याय: १६/४४-६१

भ्रुवौ यज्ञस्य रजसश्च नेता यत्रा नियुद्धिः सचसे शिवाभिः । दिवि मूर्धाने दधिषे स्वर्षा जिह्वामग्ने चकृषे हव्यवाहम्॥४॥ अर्बोध्यग्निः समिधा जनानां प्रति धेनुरमिवायतीमुषार्सम्। यह्वा ईव प्र वयामुजिहांनाः प्र भानवः सिस्रते नाकमच्छ ।५॥ ४५ अरवोचाम कवये मेध्याय वरचों वन्दारु वृषभाय वृष्णै। गर्विष्ठिरे न्मसा स्तोममत्रौ दिर्वीव रुक्ममुरुव्य्श्चंमश्रेत् ।६।। अथमिह प्रंथमो धायि धातभिर्होता यजिष्ठो अध्वरेष्वीड्यंः । यमप्नंवानो भृर्गवो विरुरुचुर्वनेषु चित्रं विभ्वै विशेविशे ॥७।। ४७ जनस्य गोपा अंजनिष्ट जागृविरत्निः सुदक्षः सुविताय नव्यंसे। घृतप्रंतीको बृहता दिविस्पृशा द्युमद्विभांति भरतेभ्यः शुचिः ॥८।। ४८ त्वामये अङ्गिरसो गुहा हितमन्वविन्दच्छिश्रियाणं वनेवने। स जांयसे मथ्यमानः सहो महत्त्वामांहुः सहसस्पुत्रमंङ्गिरः ।।९।। ४९ सर्खायः सं वः सम्यश्चमिषर स्तोमें चाययें। वर्षिष्ठाय क्षितीनामूर्जो नप्त्रे सहखते ॥१०॥ ५० स५ समिदुंवसे वृषन्नय्ने विर्श्वान्यर्य आ। इळस्पदे समिध्यसे स नो वसन्यार्भर ।११।। ५१ त्वामग्रे हविष्मन्तो देवं मतीस ईळते। मन्यें त्वा जातवैदस स हुव्या वैक्ष्यानुषक् ।१२।। ५२ त्वां चिंत्रश्रवस्तम हर्वन्ते विक्षु जन्तवः। शोचिष्केशं पुरुप्रियानै हव्याय वोळ्हवे ॥१३॥ ५३ एना वो अग्निं नमसोर्जो नपांतमाहुंवे। प्रियं चेतिष्ठमरति। स्वध्वरं विरश्वस्य दुतममृतम् ॥१४॥५४ विश्वंस्य दुतममृतं विर्श्वस्य दुतममृतम्। स यौजते अरुषा विश्वभौजसा स दुंद्रवत्स्वाहुतः॥१५॥५५ स दुंद्रवत् स्वाहुतः स दुंद्रवत् स्वाहुतः। सुब्रहा यज्ञः सुशमी वसूनां देव राधो जनीनाम्॥१६॥५६ अझे वार्जस्य गोमंत ईशानः सहसो यहो। अस्मे धैहि जातवेदो महि श्रवंः ।१७॥ ५७ स इंधानो वर्सुष्कविरभिरीळेन्यों गिरा। रेवदस्मभ्यं पुर्वणीक दीदिहि ॥१८॥ ५८ क्षपो राजन्रुत त्मनाग्े दस्तोरुतोषसः । स तिग्मजम्भ रक्षसौ दह प्र्ति ।।१९।। ५९ भद्रो नौ अभिराहुंतो भद्रा रातिः सुंभग भद्रो अध्वरः । भद्रा उत प्रशस्तयः ॥२०॥ ६० भद्रा उत प्रशस्तयो भद्रं मर्नः कृणुष्व वृत्रतुयें। येनां समत्सु सासहः ॥२१॥ ६१ येनां समत्सुं सासहोडवं स्थिरा तैनुहि भूरि शर्धताम्। वनेमां ते अभिष्टिमिः ॥२२। ६२ अग्निं तं मन्ये यो वसुरस्तं यं यन्ति धेनवः । अस्तमर्वन्त आशवोऽस्तं नित्यासो वाजिन इषए स्तोतृभ्य आर्भर ।२३॥ ६३ [९१२]

Page 67

अध्याय: १६।६४-७८] काण्व-संहिता। [६७ ]

सो अभिर्यो वसुर्गुणे सं यमायन्ति धेनवः। सम्वैन्तो रघुदुवः स५ सुंजातासः सूरय इषए स्तोतृभ्य आर्भर ॥२४॥ ६४ उभे सुंश्रन्द्र सर्पिषो द्वी श्रीणीष आसनि। उतो न उत्पुपूर्या उक्थेषुं शवसस्पत इपए स्तोतृभ्य आ्भर ॥२५॥ ६५ अगने तमद्याश्चं न स्तोमैः क्रतुं न भद्रए हृदिस्पृर्शम्। ऋध्यामा त ओहैः ॥२६॥ ६६ अधा ह्यग्ने क्रतौर्भंद्रस्य दर्क्षस्य साधोः । रथीर्ऋतस्य बृहतो बभूथ ॥२७॥ ६७ एभिनों अर्कर्भवा नो अर्वाङ् स्वर्ण ज्योतिः । अग्रे विश्वैभिः सुमना अनीकैः ॥२८॥ ६८ अग्नि होतारं मन्ये दास्वन्तं वसु सुनु सहसो जातवैदसं विप्रं न जातवेंदसम्। य ऊर्ध्वर्या स्वध्वरो देवो देवाच्या कृपा। घृतस्य विभ्रांष्टिमनुवष्टि शोचिषाजुह्वांनस्य सुर्पिषः ॥२९॥ ६९ अग्ने त्वं नो अन्तम उत ताता शिवो भंवा वरूथ्यः । वर्सुरभिर्वसुश्रवा अच्छा नक्षि द्युमत्तम रयिन्दाः । तं त्वो शोचिष्ठ दीदिवः सुम्नार्य नुनमीमहे सर्खिभ्यः ॥३०।।(५) ७०

येन ऋषयस्तपसा सत्रमायनिन्धाना अगि स्वराभरन्तः । तस्मिन्नहं निदधे नाके अ्निं यमाहुर्मनव स्तीर्णवर्हिषम्।१॥ ७१ तं पलीभिरतु गच्छेम देवाः पुत्रैर्भ्रतृभिरुत वा हिरण्यैः । नाकै गृभ्णानाः सुंकृतस्य लोके तृतीयें पुष्ठे अधिरोचने दिवः ॥२॥ ७२ आ वाचो मध्यमरुह्दुरण्युरयमग्निः सत्पतिश्रेकितानः । पुष्ठे पृंथिव्या निहितो दविद्युतदधस्पदं क्ृणुतां ये पृंतन्यवंः ॥३॥ ७३ अयमगनिर्वीरतमो वयोधाः संहस्त्रियों द्योततामप्रयुच्छन्। विभ्राजमान: सरिरस्य मध्य उप प्रर्याहि दिव्यानि धार्म ॥४॥ ७४ संप्रच्यवध्वमुप संप्रयातात्े पथो दैवयानान् कृणुध्वम्। पुर्नः कृण्वाना पितरा युर्वानान्वार्ताएसीत त्वयि तन्तुमेतम् ॥५॥। ७५ उर्द्धध्यस्वान्े प्रतिजागृहि त्व्रमिंष्टापूर्ते सरसृजेथामयं च। अस्मिन्त्सधस्थे अध्युत्तरस्मिन् विश्वे देवा यजमानश्र सीदत ॥६॥ ७६ येन वहसि सहस्रं येनागे सर्ववेदपम्। तेनेमं यज्ञं नो नय स्वर्देवेषु गन्तवे।।७।। ७७ जय ते योनिर्भत्वियो यतो जातो अरोंचथाः। तं जानन्नंय आरोहार्था नो वर्धया रयिम्।॥८॥६)७ २७।

Page 68

[६८ ] शुक-यज्ञुर्वेदीय [अध्याय: १६/७९-८५;१७१-

तर्पश्र तपस्यंश्र शैशिरा ऋतू अग्रेरन्तःश्लेषॉऽसि। कल्पेतां द्यार्वापृथिवी कल्पन्तामाप ओषधयः कर्ल्पन्तामग्रयः पृथङ् मम ज्यैष्ठ्याय सव्रंताः। ये अग्नयः समनसोऽन्तरा द्यावापृथिवी इमे। शैशिरा ऋतू अंभिकल्पंमाना इन्द्रमिव देवा अभिसंविशन्तु त्या देवतयाङ्गिरस्वद् घ्रुवे सीदतम्। परमेष्ठी त्वां सादयतु दिवस्पृष्ठे ज्योतिष्मतीम्। विश्वस्मै प्राणायांपानारयं व्यानाय विश्वं ज्योतिर्यच्छ। सर्यस्तेऽधिंपतिस्तयां देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सींद ॥१।। ७९ लोकं पृण छिद्रं पुणार्थो सीद ध्रुवा त्वम्। इन्द्रायी त्वा बृहस्पतिरस्मिन् योनां असीषदन् ॥२।८० ता अस्य सूददोहसः सोम श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्मन्देवानां विशस्तिष्वारोचने दिवः ॥३॥ ८१ इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्त्समुद्रव्यंचसं गिरः । रथीतम रथीनां वाजाना१ सत्पति पर्तिम् ॥४।। ८२ प्रोथदश्चो न यर्वसेऽविष्यन्यदा महः संवरणाद्वयस्थात्। आदस्य वातो अनुवाति शोचिररध स्म ते वर्जनं कृष्णर्मंस्ति ।।५।। ८३ आयोष्ट्वा सदने सादयाम्यर्वतशछायाया समुद्रस्य हृदये। रश्मीवतीं भास्वतामा या द्यां भास्यापृंथिवीमोर्वन्तरिक्षम्। परमेष्ठी त्वां सादयतु दिवस्पृष्ठे व्यर्चस्वतीं प्रर्थस्वतीम्। दिवै यच्छ दिवे दृशह दिवं मा हिश्सी:। विश्वस्मै प्राणायोपानार्य व्यानायोंदानाय प्रतिष्ठायैं चरित्राय। सूर्यस्त्वाभिपांतु मह्या स्वस्त्या छर्दिषा शन्तमेन तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सींदतम् ॥६॥। ८४ सहस्त्रस्य प्रमासि सहस्रस्य प्रतिमासि सहसत्रंस्योन्मासिं। साहस्त्रौऽसि सहस्रांय त्वा।।७।।(७)८५[९१४] अझने जातानष्ट ॥ ८। रश्मिना सत्याय सप्त ॥७॥ राइ्यसि पश्चदश ॥ १५॥ अयं पुरो दश ॥ १०॥ अग्निर्मूर्धा त्रिशत्॥ ३० ॥ येन ऋषयोऽष्ट॥८॥ तपश्चसप्॥७॥ सप्तानुवाकेषु पञ्चाशीतिः॥८4॥युजानो भेजातानू पञ्चा शीत ॥ इति शुक्कयजु:काण्वसंहितायां बोडशोऽध्यायः॥१६।।

अथ सप्तदशोऽध्यायः । नर्मस्ते रुद्र मन्यव उतो त इषवे नमः । बाहुभ्यामुत ते नमः ॥१॥ १ या तै रुद्र शिवा तनूरघोरापापकाशिनी। त्या नस्तन्वा शन्तमया गिरिशन्ताभिचांकशीहि ॥२॥२ यामिषुं गिरिशन्त हस्ते बिभर्ष्यस्तवे। शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिएसी: पुरुषं जरगत् ॥३॥ ३ शिवेन वर्चसा त्वा गिरिशाच्छा वदामसि। यर्था नः सर्वभिज्जगद्यक्ष्म५ समना असंद् ।।४।।४

Page 69

बधाग: १७।'-१९] काण्व-संहिता। [ ६: ]

अध्यवोचदधिवक्ता प्रथमो दैव्यो भिषक्। अहींरश् सवीज्जम्भयन्त्सवीश्च यातुधान्योऽवराचीः परासुव ।।५।। ५ असौ यस्तात्रो अरुण उत बभ्रु: सुमङगलः । ये चैन शरुद्रा अभितो दिक्षु श्रिता: संहस्त्रशोडवैषा हेळ ईमहे ॥६॥ असौ योऽवसपति नीलंग्रीवो विलौहितः । उतैने गोपा अद्श्रन्द्ंश्रन्नुदहार्यः स दृष्टो मृळयाति नः ।।७॥ ७ नमोडस्तु नीलंग्रीवाय सहस्राक्षायं मीळहुषें। अथो ये अंस्य सत्वानोऽहं तेम्यौडकरं नमः ॥८॥ ८ प्रसुंश्च धन्वनस्त्वमुभयोरात्न्योज्याम्। या्श्र ते हस्त इषवः परा ता भैगवो वप ॥९॥ ९ विज्युं धनुः कपर्दिनो विशल्यो बाणवाँ३ उत। अनेशभस्य या इपव आधुरस्य निषङ्गधिः ॥१०॥ १० परिं ते धन्वंनो हेतिरस्मान्वृणक्तु विश्वतः । अथो य ईंषुधिस्तवारे असन्निघैहि तम् ॥११॥ ११ या ते हेतिमीळ्हुष्टम हस्ते बभूर्व ते धतुः। तयास्मान्विश्वतस्त्वमयक्ष्मया परिभुज ॥१२॥ १२ अवतत्य धनुईं९ सहस्राक्ष शतेषुघे। निशीर्ये शल्यानां मुखा शिवो नः सुमना भव ॥१३। १३ नर्मस्त आयुंधायानातताय घष्णवें। उभाभ्यांमुत ते नमों बाहुम्यां तव धन्वने ।१४।। १४ मा नो महान्तमुत मा नो अर्भकं मा न उर्क्षन्तमुत मा ने उक्षितम्। मा नौ वधीः पितरं मोत मातरं मा नः प्रियास्तन्वो रुद्र रीरिषः।।१५।। १५ मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः ।

X मा नौ वीरान् रुंद्र भामिनौ वधीर्हविष्मन्तः सदमित् त्वां हवामहे॥१६॥ (१) १६

नमो हिरण्यबाहवे सेनान्यें दिशां च पतये नमो नमों वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः पशुनां पतये नमः । नर्मः शष्पिर्अ्जरायु त्विषीमते पथीनां पतये नमो नमो हररीकेशायोपवीतिने पुष्टानां पतये नमः ॥१॥ १७ EEFE नमौ वभ्रुशायांव्याधिनेऽन्ानां पतये नमो नमौ भवस्य हेत्ये जगतां पतये नमः। नमो रुद्रायांततायिने क्षेत्रांणां पतये नमो न्मः सुतायाहन्त्यै वनांनां पतये नमः ॥२॥ १८ नमो रोहिताय स्थपतये वृक्षाणां पतये नमो नमों भुवन्तयें वारिवस्कृतायौषंधीनां पतये नमः । नमों मुन्त्रिणें वाणिजाय कक्षाणां पतंये नमो नम उच्चैघौषायाकुन्दर्यते पत्तीनां पर्तये नमः।। ३॥ १९

Page 70

[७ ] शुक-यजुर्वेदीय [अध्यया: १७।२०-३

नर्मः कृत्स्नायताय धावते सत्वनां पतये नमो नमः सहमानाय निव्याधिन आव्याधिनीनां पतये नमः । नर्म: ककुभाय निषङ्गिणें स्तेनानां पतये नमो नमौ निचेरवें परिचरायाररण्यानां पतये नमः॥४॥२० नमो वर्श्ते परिवश्चते स्तायूनां पतये नमो नमों निषक्गिण इषुधिमते तस्कराणां पतये नमः। नर्मः सृकायिभ्यो जिघारसद्ध्रयो मुष्णतां पतये नमो नर्मौऽसिमद्दथो नक्तश्चरेद्धयो विकृन्तानां पतये नमः ॥५॥(२) २१ नम उष्णीषिणें गिरिचरायं कुलुश्ानां पर्तये नमो नरम हषुमद्धर्यो धन्वायिभ्यंश्र वो नमः । नम आतन्वानेभ्यः प्रतिदर्धानेभ्यश्च वो नमो नम आयच्छन्भ्योऽस्यद्द्रयश्च वो नमः ॥१॥ २२ नमो विसृजद्धयो विध्यद्दयश्च वो नमो नमः स्वपद्धयो जारयरद्भयश्च वो नमः । नमः शर्यानेभ्य आसीनेभ्यथ् वो नमो नमस्तिष्ठद्ध्यो धार्वद्भ्यश्च वो नमैः ॥२॥ २३ नमेः सभाभ्यः सभापतिभ्यक्च वो नमो नमोऽश्वेभ्योऽश्वपतिभ्यश्च वो नमः । नम आव्याधिनीभ्यो विविर्ध्यन्तीभ्यश्च वो नमो नम उर्गणाभ्यस्तृश्हतीभ्यंश्र वो नर्मः ॥३॥२४ नरमो गणेभ्यो गृणपंतिभ्यक्च वो नमो नमो व्रातेभ्यो व्रातपतिभ्यक्च वो नमेः । नमो गृर्त्सेभ्यो गृत्सपतिभ्यश्च वो नमो नमो विरुपेभ्यो विश्वरूपेभ्यश्च वो नर्मः ॥४॥२५ नमः सेनाभ्यः सेनानिभ्यंश्र वो नभो नमों रथिभ्यों अर्थेभ्यंश् वो नमः । नर्मः क्षत्भ्य सङ्गृहीतृभ्यंश्र वो नमो नमों महद्धथो अर्भकेभ्यंश्र वो नमः ॥५॥ (३)२६ नमस्तक्षभ्यो रथकारेभ्यश्र वो नमो नमः कुललिभ्यः कर्मारैम्यश्च वो नमः । नमौ निषादेभ्यः पुञ्जिह्वैभ्यश्च वो नमो नमः श्वनिभ्यौ मृगयुभ्यश्र वो नमेः ॥१॥ २७ नमः श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च वो नमो नमो भवार्य च रुद्रार्य च। नर्मः शर्वार्यं च पशुपतये च नमो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय च ।।२। २८ नरमः कपदिने च व्युप्तकेशाय च नमः सहस्राक्षारयं च शतर्धन्वने च। नमौ गिरिशयारय च शिपिविष्टाय च नमों मीळ्हुर्ष्टमाय चेर्षुमते च।।३। २९ नमों हस्वाय च वामनाय च नमौ बृहते च वषौयसे च। नमो वृद्धार्य च सवृधे च नमोऽ््रयाय च प्रथमार्य च।।४॥ ३० नम आशवे चाजिरायं च नमः शधयाय च शीभ्याय च। नम ऊम्यीय चावस्वन्याय च नमों नादेयारय च द्वीप्याय च ।।५।। (४) ३१ [९६५]

Page 71

अध्याय: १७।३२-४४] काण्व संहिता। [0]

नरमौ ज्येष्ठायं च कनिष्ठार्य च नमः पूर्वजायं चापरजाय च। नमों मध्युमार्यं चापगल्भायं च नमों जघन्याय च बुध्याय च॥१॥ ३२ नमः सोभ्याय च प्रतिसयीय च नमो याम्यांय च क्षेम्याय च। नमः श्लोक्याय चावसान्याय च नम उर्वयीय च खल्याय च ।।२।। ३३ नमो वन्याय च कक्ष्यीय च नर्मः श्रवार्य च प्रतिश्रवारय च। नम आशुर्षेणाय चाशुरंथाय च नमः शूराय चावभेदिनै च ।३॥ ३४ नमौ बिल्मिनें च कवचिने च नमो वर्मिणे च वरूथिने च। नमः श्रुतार्यं च श्रुतसेनायं च नमों दुन्दुभ्याय चाहनुन्याय च ।४।। ३५ नमौ धृष्णवे च प्रमुशायं च नमों निषङ्गिणें चेषुधिमतें च। न्मस्तीक्ष्णेषवे चायुधिनें च नमः स्वायुधार्य च सुधन्वने च ।।५। (५) ३६

नमः सुर्त्याय च पथ्याय च नमः काट्याय च नीप्याय च। नमः कुल्याय च सरस्याय च नमौ नादेयाय च वैशन्तार्य च ।।१।। ३७ नमः कूप्याय चावटरथाय च नम ईध्र्याय चातप्याय च। नमो मेध्यांय च विद्युत्याय च नमो वष्यीय चावष्यीय च ।।२।। ३८ नमो वात्याय च रेष्म्याय च नमों वास्तव्याय च वास्तुपाय च। नमः सोमाय च रुद्राय च नमस्ताम्राय चारुणाय च।।३॥ ३९ नर्मः शङ्गवें च पशुपतये च नम उग्रायं च भीमार्य च। नमौडयेवधार्य च दूरेवधागं च नमौ हन्त्रे च हनीयसे च।।४। ४० नर्मो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यो नर्मस्तारायं। नरमः शम्भवें च मयोभवें च नमः शङ्करायं च मयस्कराय च नर्मः शिवार्यं च शिवर्तराय च ।।५।।(६) ४१

नमः पायीय चावायीय च नर्मः प्रतरणाय चोत्तरणाय च। नमुस्तीथ्यीय च कूल्याय च नमः शष्प्याय च फेर्न्याय च ॥१।। ४२ नमः सिकत्याय च प्रवाह्याय च नमः किशिलाय च क्षयणायं च। नर्मः कपर्दिने च पुलस्तिने च नरम इरिण्याय च प्रपुर्थ्याय च ।।२।। ४३ नमो व्रज्याय च गोध्याय च नमस्तल्प्याय च गेह्याय च। नमो हृर्द्याय च निवेष्प्याय च नमः काट्याय च गहरेष्ठारय च ।।३।

Page 72

[७२] शुक्क-यजुवदाय [अध्याय: १७।४५-६३

नमः शुष्क्यांय च हरित्याय च नमः पाश्सव्याय च रजस्याय च। नमो लोप्याय चोलप्याय च नम ऊर्व्याय च सूर्व्यय च।।४।। ४५ नर्मः पर्णार्य च पर्णशदार्य च नम उद्गरर्माणाय चाभिन्नते चे। नमे आखिदुते च प्रखिदते च नमं इषुकृद्धयौ धनुष्कृद्ध्चंश्र वो नमः । नमो वः किरिकेभ्यों देवानाए हृदयेभ्यो नमो विचिन्वत्केभ्यो नमों विक्षिणत्केभ्यो नम आनिर्हतेभ्यः ॥५॥(७) ४६

द्रापे अन्धसस्पते दरिंद्र नीललोहित। आसां प्रजानामेषां पेशूनां मा भेर्मो रोख््ो च नः किश्चनार्ममत् ॥१॥ ४७ इमा रुद्रारयं तवसे कपर्दिनें क्षयद्वीराय प्रभरामहे मतीः। यथा शमसद् द्विपदे चतुंष्पदे विश्वै पुष्ट ग्रामें अस्मिन्नंनातुरम् ॥२॥ ४८ या तै रुद्र शिवा तनः शिवा विश्वाहा भेषजी। शिव रुतस्य भेषजी तया नो मृळ जीवसे ॥३॥ ४९ परिं णो हेती रुद्रस्य वृज्यात् परिं त्वेषस्य दुर्मतिर्महीगांद्। अवं स्थिरा मघवद्द्यस्तनुष्व मीद्र्वस्तोकाय तर्नयाय मृळ ॥४॥ ५० मीळ्हुंष्टम शिवंतम शिवो नः सुमना भव। परमे वृक्ष आयुधं निधाय कृत्तिं वसान आर्चर पिनकं बिभ्रदारगंहि ॥५॥ ५१ विकिरिद्र विलौहित नर्मस्ते अस्तु भगवः। यास्ते सहसत्र हेतयोऽन्यमस्मन्निवपन्तु ताः ॥६॥५२ सहस्राणि सहस्रशो बाह्मोस्तवं हेतर्यः । तासामीशानो भगवः पराचीना मुर्खा कृषि ॥७॥ ५३ असैख्याता सहस्राणि ये रुद्रा अधि भूम्याम्। तेषा सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि।।८।। ५४ अस्मिन् महुत्पणवेऽन्तरिक्षे भवा अधिं। तेषा९ सहस्रयोजनेऽव धन्वांनि तन्मसि ॥९॥ ५५ नीलग्रीवाः शितिकण्ठा दिवं रुद्रा उपश्रिताः । तेषा सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि॥१०॥५६ नीलंग्रीवा: शितिकण्ठां: शर्वा अधः क्षमाचराः। तेषा सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि॥११॥५७ ये वृक्षेषुं शष्पिञ्जारा नीलंग्रीवा विलौहिताः। तेषा सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥१२॥५८ ये भूतानामधिपतयो विशिखासः कपर्दिनः । तेषां सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥१३॥५९ ये पथां पथिरक्षिण ऐलबुदा आयुर्युर्धः । तेषा सहस्त्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि॥१४॥ ६० ये तीर्थानि प्रचरन्ति सुकाहस्ता निषङ्गिणः। तेषा सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि॥१५॥६१ येडन्नैषु विविध्यन्ति पात्रेषु पिबंतो जनान्। तेषा सहस्त्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मास ॥१६॥६२ य एतार्वन्तश्च भूर्यांसश्च दिशों रुद्रा वितस्थिरे। तेषां। सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि।१७॥६३

Page 73

अध्याय: १७।६४: १८-१-६] काण्घ-संहिता। [७३]

नमौडस्तु रुद्रेभ्यो ये दिवि येषी वर्षमिषवः । तेम्यो दश प्राचीर्दश दक्षिणा दर्श प्रतीचीर्दशोदीचीर्दशोर्ध्वाः। तेभ्यो नमों अस्तु ते नौ मृळयन्तु ते नौऽवन्तु। ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तर्मेषां जम्भे दध्मः । नमौडस्तु रुद्रेभ्यो येऽन्तरिक्षे येषां वात इषवः । तेभ्यो दश प्राचीर्दश दक्षिणा दश प्रतीचीर्दशोदीचीर्दशोर्ध्वाः। तेभ्यो नमों अस्तु ते नौ मृळयन्तु ते नौऽवन्तु। ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तर्मेषां जम्भे दध्मः। नमौडस्तु रुद्रेभ्यो ये पृंथिव्यां येषामन्नमिषवः । तेभ्यो दश प्राचीर्दश दक्षिणा दर्श प्रतीचीर्दशोदीचीर्दशोध्वाः। तेभ्यो नमौ अस्तु ते नौ मृळयन्तु ते नौऽवन्तु। ते यं द्विष्मो यर्श् नो द्वेष्टि तमेषां जम्भें दध्मः ॥१८।।(८) ६४ [९९८]

नमस्ते घोळश॥ १६॥ नमो हिरण्यबाहवे पश्च ॥५। नम उष्णीषिणे पश्च ॥५॥ नमस्तक्षभ्यः पञ्च।५॥ नमो ज्येष्ठाय पञच ॥५।। नमः स्त्ुत्याय पञ्च ॥५॥ नमः पार्याय पञच ॥५॥ द्रापे अन्धसस्पत अष्टादश॥ १८ ॥ अष्टानुवाकेषु चतुःषष्टिः॥६४॥ ॥ इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां सप्तदशोऽध्याय:॥१७॥

अथाष्टादशोऽध्यायः। अश्मभूर्ज पर्वते शिश्रियाणामद्भय ओषधीभ्यो वनस्पतिभ्यो अधि संभृतं पर्यः। तां न इषमूजै धत्त मरुतः सशरराणा अश्मरस्ते क्षुन्मायें त ऊर्ग्य द्विष्मस्तं ते शुर्गच्छतु ॥१॥१ इमा मैं अग्न इष्टका धेनवः सन्त्वेको च द्श च दर्श च शतं चे शतं चं। सहसर च सहस्रै चायुतै चायुतै च नियुतै च नियुतै च ।।२।। २ अर्वुदं च न्यर्बु्द च समुद्रश्च मध्यं चान्तश्र परार्धश्रै। एता में अग्र इष्टका धेनवः सन्त्वमुत्रामुष्मिल्लोके।।३। ऋतव स्थ ऋतावृध ऋतुष्ठा स्थ ऋतावृधः । घृतश्च्युतो मधुश्च्युतौ विराजा नाम कामदुघा अक्षीयमाणाः ।।४।। समुद्रस्य त्वावकयाये परिव्ययामसि। पावको अस्मभ्यं५ शिवो भैव ॥५॥ ५ हिमस्य त्वा जरायुणाये पररिव्ययामसि। पावको अस्मभ्यंY शिवो भव ॥६॥ ६ [१००४] १०

Page 74

[७] शुक्क-यजुवेदीय [अध्याय: १८:७-२०

उप ज्मन्रुर्प वेतसेऽवतर नदीष्वा। अग्नें पित्तमपामंसि मण्डूंकि ताभिरागहि सेमं नो यजं पावकवर्णए गिवं कृंषि ।।७।। अपामिदं न्यर्यन समुद्रस्य निवेशनम्। अन्याएस्तें अस्मत्तंपन्तु हेतर्यः पावको अस्मभ्यं शिवो भंव ॥८॥ ८ अग्नें पावक रोचिषां मन्द्रयां देव जिह्वयां। आ देवान्वक्षि यक्षिं च ॥९॥ ९ स नः पावक दीदिवोडमें देवाँ३ इहावह। उप युज्ञ हविश्रे नः ॥१०॥ १० पावकया यश्चितयन्त्या कृपा क्षामन् रुरुच उषसो न भानुना। तूर्वन्न यामन्नेतशस्य नू रण आ यो घृणे न तंतृषाणो अजरः ॥११॥ ११ न्मस्ते हरसे शोचिषे नर्मस्ते अस्त्व्चिष। अन्याएस्ते अस्मत्तंपन्तु हेतर्यः पावको अस्मभ्यं शिवो भव। नृषदे वेर्ळप्सुषदे वेड् बर्हिषदे वेड् बनसदे वेट् स्वर्विदे वेट्॥१२।। १२ ये देवा देवानां युज्ञियां यज्ञियाना संवत्सरीणमु्प भागमासते। अहुतादों हविषों यज्ञे अस्मिन्त्स्वयं पिंबन्तु मधुनो घृतस्यं ।।१३।। १३ ये देवा देवेष्वधि देवत्वमायन्ये ब्रह्मंण: पुर एतारो अस्य । येभ्यो न ऋते पर्वते धाम किञ्चन न ते दिवो न पृथिव्या अधि स्नुषुं ॥१४॥ १४ प्राणदा अंपानदा व्यानदा वर्चोदा वरिवोदाः । अन्याएस्तें अस्मत्तंपन्तु हेतयंः पावको अस्मभ्य शिवो भैव ॥१५॥(१) १५

अग्निस्तिग्मेन शोचिषा यासद्विश्वं न्यत्रिरणम्। अग्निनों वनुते रयिम् ॥१॥ १६ य इमा विश्वा भुवनानि जुह्धद्दषिर्होता न्यसींदत्पिता नेः । स आशिषा द्रविणमिच्छमांनः प्रथमच्छदवराँ३ आर्विवेश ॥२। १७ किशस्विंदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत्स्वित्कृथासीत्। यतो भूर्मि जनर्यन्विश्वकर्मा वि द्यामौणीन्महिना विश्वचक्षाः ।३॥ १८ विश्वतश्रक्षुरुत विश्वतौमुखो विश्वतोंबाहुरुत विश्वतस्पात्। सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्ध्ावाभूमी जनयंन्देव एक: ।४॥ १९ किएस्विद्वनं क उस वृक्ष आंस यतो द्यार्वापृथिवी निष्टतक्षुः । मर्नीषिणो मनंसा पुच्छतेदु तद्यदुध्यर्तिष्ठद्धुवंनानि धारयन् ।।५।। २०[१०१८]

Page 75

अध्याय: १८।२१-३३ ] काण्व-संहिता। [७4]

या ते धामानि परमाि यावमा या मंध्यमा विश्वकर्मन्नुतेमा । शिक्षा सर्खिभ्यो हविर्षि स्वधावः स्वयं यंजस्व तन्वैः वृधानः ॥६॥ २१ वाचस्पर्ति विश्वकर्माणमूतयें मनोजुवं वाजे अद्या हुवेम। स नो विश्वानि हर्वनानि जोषद्विश्वर्शम्भूरवसे साधुक्मा ।।७॥। २२ विश्वकर्मन् हविषा वावृधानः स्वयं यंजस्व पृथिवीमुत द्याम्। मुहन्त्वन्ये अभितः सपता इहास्मारक मघवा सुरिरंस्तु ।।८।। २३ विश्वकर्मन् हविषा वर्धनेन त्रातारमिन्द्रेमकृणोरयुध्यम्। तस्मै विशः समनमन्त पूर्वीरयमुग्रो विइव्यो यथासंत् ।।९।। (२) २४

चक्षुंषः पिता मनसा हि धीरो घृतमेंने अजनन्नम्नमाने। यदेदन्ता अद्दहन्त पूर्व आदिदयार्वापृथिवी अंप्रथेताम् ।१। २५ विश्वर्कर्मा विमंना आद्विहाया धाता विधाता परमोत संदक्। तेषोमिष्टानि समिषा मदन्ति यत्रा सप्त ऋषीन्पुर एर्कमाहुः ॥२॥ २६ यो नः पिता जनिता यो विभाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा। यो देवानी नामधा एक एव तए सैप्रश्नं भुवना यन्त्यन्या ।।३।। २७ त आर्यजन्त द्र्विण समस्मा ऋषयः पूर्वै जरितारो न भुना। असूर्ते सूर्ते रजसि निषत्ते ये भूतानि समकृण्वन्निमानि ।४॥ २८ परो दिवा पर एना पृथिव्या परो देवेभिरसुरैर्यद्ति। क श्विद् गर्भै प्रथमं देध आपो यत्र देवाः समर्पश्यन्त पूर्वै ।।५।। २९ तमिद्रभै प्रथमं दंध आपो यत्र देवाः समर्गच्छन्त विश्वे। अजस्य नाभा अध्येकमर्पितं यस्मिन् विश्वानि भुर्वनानि तस्थुः ॥६॥ ३० न तं विंदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रावृंता जल्प्या चासुतृर्ष उक्थशारसंश्ररन्ति ।।७।। ३१ विश्वकर्मा ह्यर्जनिष्ट देव आदिद्रन्धर्वो अंभवद् द्वितीयः । तृतीय: पिता जनितौषधीनामपां गर्भ व्यंदधात्पुरुत्रा ।।८।। (३) ३२

आशुः शिशानो वृषभो न भीमो धनाघनः क्षोर्भणश्चर्षणीनाम्। संकन्दनोऽनिमिष एंकवीरः शत९ सेना अजयत्साकमिन्द्रः ।।१।। ३३ [१०३१]

Page 76

[ ७६ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: १८।३४-४८

संकन्दनेनानिमिषेण जिष्णुना युत्कारेणं दुश्च्यवनेन घृष्णुना। तदिन्द्रैण जयत तत्सहध्वं युधों नर इषुंहस्तेन वृष्णां ॥२।। ३४ स इषुंहस्तैः स निषुङ्गिभिर्वशी सरसंष्टा स युध इन्द्रो गुणेन। ससष्टजित्सोमपा बोहुशर्ध्युग्रधन्वा प्रतिहिताभिरस्ता ।।३।। ३५ बृहस्पते परिंदीया रथैन रक्षोहामित्राँ३ अपबाधमानः । प्रभञ्जन्त्सेनां: प्रमुणो युधा जयन्नस्मार्कमेध्यविता रथानाम्॥४।। ३६ बलविज्ञाय स्थविंरः प्रवीरः सहस्वान् वाजी सहमान उग्र: । अभिवीरो अभिसंत्वा सहोजा जैत्रमिन्द्र रथमार्तिष्ठ गोवित् ।।५।। ३७ गोत्रभिदै गोविदुं वज्रंबाहुं जर्यन्तमज्म प्रमुणन्तमोजंसा। इम९ सजाता अरनुं वीरयध्वमिन्द्र९ सखायो अनु सर्थ्रभध्वम् ॥६॥ ३८ अभि गोत्राणि सहसा गाहमानोऽदुयो वीरः शतर्मन्युरिन्द्रः । दुश््यवनः पृतनाषाळयुध्योऽस्माकए सेना अवतु प्र युत्सु।।७।। ३९ इन्द्रे आसां नेता बृहस्पतिरदक्षिणा यज्ञः पुर एतु सोमः। देवसेनानामभिभञ्जतीनां जयन्तीनां मुरुतौ यन्त्वग्रम् ।८।। ४० इन्द्रेस्य वृष्णो व्रुंणस्य राज आदित्यानी भरुताए शर्ध उग्रम्। महामनसां भुवनच्यवानां घोषो देवानां जयंतामुर्दस्थात् ।।९।। ४१ उद्धषय मघवन्नायुंधान्युत्सत्वनां मामकानां मना५सि। उद्धृत्रहन् वाजिनां वार्जिनान्युद्रथांनां जयंतां यन्तु घोषाः ॥१० ।। ४२ अस्माकमिन्द्रः समृतेषु ध्वजेष्वस्माकं या इषवस्ता जयन्तु। अस्मार्के वीरा उरत्तरे भवन्त्वस्माँ३ उ देवा अवता हवेषु ॥११॥ ४३ अमीर्षा चित्तं प्रतिलोभरयन्ती गृह्ाणाङ्गांन्यप्वे परेंहि। अभि प्रेहि निदैह हत्सु शोकैरन्धेनामित्रास्तर्मसा सचन्ताम् ॥१२॥ ४४ अवसृष्टा परांपत शरव्ये ब्रह्मसशिते। गच्छामित्रान्प्रपद्यस्व मामीषां कञ्चनोच्छिषः ।१३। ४५ प्रेता जर्यता नर इन्द्रो वः शर्मे यच्छतु। उग्रा वः सन्तु बाहर्वोऽनाधृष्या यथासंथ ॥१४। ४६ असौ या सेना मरुतः परेषामभ्यैति न ओजसा स्पर्धमाना। तां गूहृत तमसापव्रतेन यथामी अन्यो अन्यं न जानन् ।१५॥ ४७ यत्र बाणा: संप्तन्ति कुमारा विशिखा इव। तक्न इन्द्रो बृहस्पतिरदिंतिः शर्म यच्छतु विश्वाहा शर्म यच्छतु ॥१६।। ४८ [१०४६]

Page 77

भध्याय: १८/४९-६५] काण्व-संहिता। [७७]

मर्मौणि ते वर्मेणा छादयामि सोमंस्त्वा राजामृतेनानुवस्ताम्। उरोर्वरीयो वर्रुणस्ते कृणोतु जर्यन्तं त्वानुं देवा मंदन्तु ।१७।। (४) ४९

उदैनमुत्तरां नयान्नें घृतेनाहुत। रायस्पोषेण ससृज प्रजर्यां च बहुं कृंषि ॥१॥ ५० इन्द्रेमं प्रेतरां नय सजातानामसद्वशी। समैनं वर्चैसा सृज देवानौ भागदा अंसत्।।२।।५१ यस्ये कुर्मो गुहे हविस्तमत्े वर्षया त्वम्। तस्मैं देवा अधिव्रवन्नयं च ब्रह्मणस्पर्तिः ॥३॥ ५२ उर्दुं त्वा विश्वे देवा अग्रे भरन्तु चिर्त्तिभिः । स नौ भव शिवस्त्व सुप्रतीको विभावसुः॥४॥५३ पश्च दिशो दैवीर्यज्ञमवन्तु देवीरपामति दुर्मति बार्धमाना:। रायस्पोषै यज्ञपतिमाभजन्ती रायस्पोषे अधि यज्ञो अस्थात् ।।५।। ५४ समिद्धे अग्रा अधि मामहान उक्थपंत्र ईड्यों गृभीतः । तस्ं घर्म परिगृद्यायजन्तोर्जा यद्यज्ञमर्यंजन्त देवाः ॥६॥ ५५ दैव्याय धर्त्रे जोष्ट्र देवश्रीः श्रीमणाः शतपयाः। परिगृह्य देवा यज्ञमायन् देवा देवेभ्यों अध्वर्यन्तो अस्थु: ।।७॥। ५६ वीत९ हविः शेमित शमिता यजध्यैं तुरीयों यज्ञो यत्र हव्यमेति। ततो वाका आशिषों नो जुषन्ताम्।।८।। ५७ सूर्यरश्मिहरिकेश: पुरस्तात्सविता ज्योतिरुदयाँ ३ अजसत्रम् । तस्य पूषा श्रसवे याति विद्वान्त्संपश्यन्विश्वा भुर्वनानि गोपा: ।।९।। ५८ विमान एष दिवो मध्य आस्त आपपिवात्रोदेसी अन्तरिक्षम्। स विश्वाचीरभिचष्टे घृताचीरन्तरा पूर्वमर्परं च केतुम् ।१०। ५९ उक्षा समुद्रो अरुण: सुंपर्णः पूर्वैस्य योनि पितुराविवेश । मध्यें दिवो निरहिंतः पृश्चिरश्मा विचंक्रमे रजसस्पात्यन्तौ ॥११॥ ६० इन्दरं विश्वा अवीवृधन्त्समुद्रव्यंचसं गिरः। रथीतम रथीनां वाजाना सत्प्ति पर्तिम् ॥१२॥६१ देवहूर्यज्ञ आ चे वक्षत्सुम्नहूर्यज्ञ आ च वक्षत्। यक्षदर्िंदेवो देवाँ३ आ चे वक्षत् ॥१३॥ ६२ वार्जस्य मा प्रसव उद्धाभेणोदंग्रभीत्। अर्धा सपतानिन्द्रों मे निग्राभेणार्धराँ३ अकः ॥१४॥ ६३ उद्धाभं चे निग्राभं च ब्रह्म देवा अवीवृधन् । अधा सपलानिन्द्राग्ी में विषूचीनान्व्यस्यताम् ॥१५॥(५) ६४

क्रमध्वममिना नाकमुख्य हस्तेषु बिभ्रंतः। दिवस्पृष्ठ९स्वर्गत्वा मिश्रा देवेरभिराध्वम्॥१॥६५[१०६३]

Page 78

[ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: १८।६६-८०

प्राचीमर्तुं प्रदिशं प्रेहिं विद्वानग्रेरये पुरो अंभ्निर्भवेह। विश्वा आशा दीदानो विभाह्यूजै नो धेहि द्विपदे चर्तुष्पदे ॥२॥ ६६

दिवो नार्कस्य पृष्ठात् स्वज्योतिरगामहम् ॥३॥ ६७ स्वर्यन्तो नापेक्षन्त आ व्ाए रौहन्ति रोदंसी। यज्ञं ये विश्वतौधार सुविद्वाएसो वितेनिरे ॥४।। ६८ अग्ने ग्रेहिं प्रथमो दैवयतां चक्षुर्देवानामुत मत्यीनाम्। इर्यंक्षमाणा भृरगुभि: सजोषाः स्वर्यन्तु यर्जमाना: स्वस्ति ॥५॥ ६९ नक्तोषासा समनसा विरुूपे धापयेते शिशुमेके समीची। द्यावाक्षामां रुक्मो अन्तर्विभाति देवा अग्निं धारयन् द्रविणोदाः ॥६॥ ७० अग्रे सहस्राक्ष शतमूर्धञ्छतं ते प्राणाः सहसरै व्यानाः। त्व सहिस्त्रस्ये राय ईशिषे तस्मैं ते विधेम वाजाय स्वाहां।।७।। ७१ सुपणौऽसि गरुत्मान् पुष्ठे पृथिव्याः सींद। भासान्तरिक्षमार्पृण ज्योरतिषा दिवसुर्त्तभान तेजसा दिश उद्दरह ।।८।। ७२ आजुद्वान: सुप्रतीक: पुरस्तादये स्वं योनिमासींद साधुया। अस्मिन्त्सधस्थे अध्युत्तरस्मिन्विश्चें देवा यर्जमानश्र सीदित ।।९॥ ७३ ताथ सवितुर्वरैण्यस्य चित्रामाहं वृणे सुमति विश्वजन्याम्। यार्मस्य कण्वो अरदुंहत्प्रपीना सहस्रधारां पर्यसा महीं गाम् ॥१०।। ७४ विधेम ते परमे जन्मन्नग्ने विधेम स्तोमैरवरे सधस्थे। यस्माद्योनैरुदारिंथा यजे तं प्र त्वे हवीश्षि जुहुरे सर्मिद्धे ॥११॥ ७५ प्रेद्धो अभे दीदिहि पुरो जोऽजस्रया सूम्यी यविष्ट। त्वा शश्वन्त उपयन्ति वाजा:॥१२॥७६ अग्ने तमद्याश्वं न स्तोमैः ऋतुं न भद्रए हृदिस्पृशम्। ऋध्यामा त ओहैं: ॥१३॥ ७७ चिर्ति जुहोमि मनसा धृतेन यथा देवा इहागर्मन्वीतिहौत्रा ऋतावृधः । पत्ये विश्वंस्य भूर्मनो जुहोमिं विश्वकर्मणे विश्वाहादाभ्य। हुविः॥१४॥ ७८ सप्त ते अग्ने समिधः सप् जिह्वाः सप्त ऋषयः सप् धाम प्रियाणि। सप्त होत्रा: सप्नधा त्वा यजन्ति सप् योनीरापृणस्व घृतेन स्वाहा ।।१५।। (६) ७९

शुकरज्यौतिश्च चित्रज्योतिश्व सत्यज्योंतिश्र ज्योतिष्माएश्र। शुक्रश्र ऋतपाश्चात्य रहाः॥१।।८० [१०७८]

Page 79

अध्याय: १८:८१-८६; १९।१-६] काण्व-संहिता। [७]

ईद्डू चान्यादड् च सुदङ् च प्रतिसदङ् च। मितश्च संमितश्च सभरा: ॥२॥ ८१ ऋतजिच सत्यजिन्चं सेनजिच्च सुषेणश्र। अन्तिमित्रश्च दूरे अमित्रश्च गणः ।।३।। ८२ ऋतश्व सत्यश्र ध्रुवश्च धरुणश्च। धर्ता चे विधर्ता च विधारयः ।।४।। ८३

ईद्ृक्षांस एताद्ृक्षांस ऊ षु णः सदक्षांसः प्रतिसदक्षास एतन। मितासश्र संमितासो नो अद्य सभरसो मरुतो यज्ञे अस्मिन् ॥।५।। ८४ स्वतवाश्श् प्रघासी चे सान्तपन्श्र गृहमेधी चे। करीळी च शाकी चौञ्जेषी ।६।। ८५ इन्द्रं दैवीर्विशौ मरुतोऽनुवर्त्मानोऽभवन्यथेन्द्रं दैवीर्विशों मरुतोऽनुवर्त्मानोऽभवन्। एवमिमं यर्जमानं दैवीश्च विशौ मानुषीश्रार्नुंवर्त्मानो भूयासुः।७।।(७) ८६[१०८४] अश्मन्नूर्ज पञ्चदश ॥१५॥ अग्निस्तिग्मेन नव ॥९॥ चक्षुषः पिता अष्ट॥८॥ आशु: शिशानः सप्तदश॥१७॥ उदेनं पञ्चदश ॥१५॥ क्रमध्चमग्निना पञ्चदश ॥ १५ ॥ शुक्रज्योतिश्च सप्त॥७॥ सप्ानुवाकेषु षडशीतिः।८६।। इति शुक्लयजुःकाण्वसंहितायां अष्टादशोऽध्यायः॥। १८।

अथैकोनविंशोऽध्यायः। इम स्तनमूर्जस्वन्तं धयापां प्रपीनमझे सारिरस्य मध्ये। उत्से जुषस्व शतधारमर्वन्त्समुद्रिय सर्दनमाविशस्व ॥१॥ १ घृतं मिमिक्षे घृतमंस्य योनिघते श्रितो घृतम्वस्य धाम। अनुष्वधमावह मादर्यस्व स्वाहांकृतं वृषभ वक्षि हव्यम् ॥२। २ समुद्रादुर्मिर्मधुमाँ३ उर्दारदुपाएशुना सममृतत्वमानट्। घृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिह्वा देवानाममृतस्य नाभि: ॥३॥ ३ वयं नाम प्रतवामा घृतस्यास्मिन् युज्ञे धरियामा नर्मोभिः। उपे ब्रह्मा शृंणवच्छस्यमानं चर्तुःभृङ्गोऽवमीद्वौर एतत् ।।४।। ४ चत्वारि शृङ्गा त्रयों अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृंषभो रौरवीति महो देवो मत्याँ३ आर्विवेश ।५॥ ५ त्रिधा हितं पणिभिर्गुह्यमनं गवि देवासौ घृतमन्वविन्दन्। इन्द्र एकए सूर्य एके जजान वेनादेक स्वधया निरष्टतक्षुः ।६।। ६[१०९०] एता अर्षन्ति हृर्द्यात्समुद्राच्छतत्रंजा रिपुणा नावचक्षे। घुतस्य धारा अभिचाकशीमि हिरण्ययों वेतसो मध्य आसाम्।

Page 80

शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: १९।७-१८

सभ्यक् स्रवन्ति सरितो न धेना अन्तर्दृदा मनसा पूयरमानाः। एते अर्षन्त्युर्मयों घृतस्यं मुगा ईव क्षिपणोरीषमाणाः।७॥। ७ सिन्धौरिव प्राध्वने शूंघनासो वातप्रमियः पतयन्ति यहाः। घृतस्य धारा अरुषो न वाजी काष्ठा भिन्दन्नुर्मिभिः पिन्वमान:।।८।। ८ अभिप्रवन्त सर्मनेव योष: कल्याण्यः स्मर्यमानासो अभिम् । घुतस्य धारा: समिधो नसन्त ता जुषाणो हर्यति जातवैदाः ।९॥ ९ कन्या इव बहतुमेतवा उ अञ्डयञ्जाना अभिचकशीमि। यत्र सोमः सूयते यत्र यज्ञो घृतस्य धारो अभि तत्पवन्ते ॥१०॥ १० अभ्यर्षत सुष्टुति गव्यमाजिमस्मासु भद्रा द्रर्विणानि धृत्त। इमं यज्ञं नयत देवता नो घृतस्य धारा मर्धुमत्पवन्ते ।११॥ ११ धार्मे ते विश्वं भुवनमध श्रितमन्तः समुद्रे हृद्यन्तरायुषि। अपामनींके समिथे य आभृतस्तमश्याम मधुमन्तं त ऊर्मिम् ॥१२॥ (१) १२

वाजश्र मे प्रसवश्च मे प्रयतिश्व मे प्रसितिश्व मे 1 धीतिश्र मे ऋर्तुंश्च मे स्वरंश्र मे श्लोकश्व मे। श्रावश्च मे श्रुतिंश्र मे ज्योर्तिश्र मे स्वश्च मे युज्ञेने कल्पन्ताम् ॥१॥ १३ प्राणश्रे मेऽपानर्श्र मे व्यानश्र मेऽसुच मे। चित्तं च म आधीत च मे वाक् चे मे मनश्र मे। चक्षुंश्र मे श्रोत्रे च मे द्क्षश्र मे बलै च मे युज्ञेने कल्पन्ताम् ॥२॥ १४ ओजंश्र मे सहश्र म आत्मा च मे तनूश्र मे। शर्म च मे वर्में च मेडङ्गोनि च मेऽस्थीनि च मे। परुषि च मे शर्रीराणि च म आर्युंश्र मे जरा चे मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥३। १५ ज्यैष्ठयै च म आधिपत्यं च मे मन्युश्च मे भामश्र मे। अमंश्र मेऽम्भंश्र मे जेमा च मे महिमा च मे वरिमा चे मे प्रथिमा च मे वर्षिमा च मे द्राघिमा चे मे। वृद्धं चं मे वृद्धिश्व मे यज्ञेन कल्पन्ताम्।।४।।(२) १६ सत्यं च मे श्रद्धा चे मे जर्गच्च मे धने च मे। विश्ववच मे महंश्र मे क्रीळा चे मे मोदेश् मे। जातं चे मे जनिष्यर्माणं च मे सुक्तं च मे सुकृतं चं मे यज्ञेने कल्पन्ताम् ।।१। १७ वित्तं चे मे वेदे च मे भूतं चे मे भविष्यच्च मे। सुगं च मे सुपथ्य च म ऋद्धं चे म ऋद्धिश्व मे। क्लपं च मे क्ल्िश्व मे मतिश्र मे सुमतिश्र मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥२। १८[११०२]

Page 81

अध्याय: १९।१९-२९ ] काण्व-संहिता। [८१ ]

युन्ता च मे धर्ता चे मे क्षेमंश्र मे धृतिश्र मे । विश्वे च मे महंश्र मे संविच्च मे झ्ञात्रै च मे । सीरै च मे लयंश्र मे सूश्च मे प्रसूश्र मे युज्ञेन कल्पन्ताम् ॥३॥ १९ शंर प मे मर्यश् मे प्रियं च मेऽनुकामश्रे मे। कार्मश्र मे सौमनसश्च मे भगंश्र मे द्रविणं च मे। भद्रं च मे श्रेर्यश्र मे वसीयश्च मे यशंश्र मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥४॥ (३) २०

ऊकर्च मे सुनृता च मे पयंश्र मे रसश्र मे। घृतं च मे मधु च मे सग्धिश्र मे सपीतिश्र मे। कषिश्च मे वृष्टिश्र मे जैत्रै च म औद्भिंदं च मे युज्ञेन कल्पन्ताम् ।१॥ २१ ऋतं च मेडमृतै च मेडयक्ष्मं च मेऽनामयच्च मे। जीवार्तुश्च मे दीर्घायुत्वं चं मेऽनमित्रं च मेड्भयं च मे । सुगं च मे शर्यनं च मे सषाश्र मे सुदिनै च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥२॥ २२ रयिश्र मे रायंश्र मे पुष्ट च मे पुष्टिंश्र में। विभुर च मे प्रभु र्च मे पूर्ण चमे पुर्णतरं च मे। कुर्यवं च मेडक्षितं च मेडनै च मेऽक्षुंच्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ।३। २३ व्रीहर्यश्र मे यवाश्च मे मार्षाश्च मे तिलांश्च मे। मुद्धाश्च मे खल्वाश्र मे प्रियङ्गवश्च मेडणवश्च मे। श्यामाकाश् मे नीवाराश् मे गोधूमाश्र मे मसूरांश्र मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ।।४।। (४) २४

अश्मा च मे मृर्त्तिका च मे गिरयंश्र मे पर्वताश्च मे। सिर्कताश्च मे वनस्पतयश्च मे हिरण्यं च मेऽ्यश्र मे। सीसै च मे त्रपु च मे श्यामं च मे लोहं च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् !१।। २५ अभिश्व म आपश्र मे वीरुधंश्व म ओषधयश्च मे। कष्टपच्यार्श्र मेऽकृष्टपच्याश्र मे ग्राम्यार्श्रं में पशर्व आरण्याश्र मे। वित्तं च मे विचिश्र मे भूतं च मे भूर्तिश्र मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ।२।। २६ वसुं च मे वसतिश्र मे कर्में च मे शक्तिंश्र मे। अर्थश्च मे यामश्र म इत्या च मे गर्तिश्र मे युज्ञेन कल्पन्ताम् ।॥३।। (५) २७

अभिश्रे मु इन्द्रेश्च मे सोमंश्र मु इन्द्रेश्र मे। सुविता चे म इन्द्रेश्र मे सरस्वती च म इन्द्रेश्च मे। पूषा चे मु इन्द्रेश्च मे बृहस्प्तिश्र म इन्द्रेश्र मे यज्ञेनं कल्पन्ताम् ।१॥। २८ मित्रश्च म इन्द्रेश्र मे वर्रुणश्र म इन्द्रेश्च मे। धाता चे मु इन्द्रंश्च मे त्वष्टी च म इन्द्रेश्व मे। मरुवंश्र म इन्द्रेश् मे विश्वे च मे देवा इन्द्रंश्र मे यज्ञेने कल्पनताम् ।२॥ २९[१११३] ११

Page 82

[<] शुक्-यजुर्वेदीय [अध्यायः १९।३०-३७

पृथिवी च मु इन्द्रंश्र मेऽन्तरिक्षं च म इन्द्रेश्च मे । दयौश्र म इन्द्रेश्च मे समाश्च म इन्द्रेश्च मे। नवम्साणि च मु इन्द्रेश्च मे दिशंश्र मु इन्द्रेश्र मे यज्ञेनं कल्पन्ताम् ।३। (६) ३०

अशशुश्च मे रश्मिश्व मेऽदभ्यश्च मेधिपतिश्र मे। उपाशुश्च मेऽन्तर्यामश्चे म ऐन्द्रवायव्श्च मे मैत्रावरुणश्रे मे। आश्चिनश्रे मे प्रतिप्रस्थानंश्र में शुक्रश्व मे मन्थी चे मे युज्ञेन कल्पन्ताम् ।१॥ ३१

आग्रयणश्र मे वैश्वदेवश्र मे ध्रुवश्र मे वैश्वानुरश्र मे। ऐन्द्राग्रश्चे मे महावैश्वदेवश्च मे मरुत्वतीयाश्र मे नि्ष्केवल्यश्र मे। सावित्रश्चे मे सारस्वतश्र मे पातीवतर्श्र मे हारियोजनश्र मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥।२॥ ३२ स्रुचंश्र मे चमसाश्र मे वायव्यानि च मे द्रोणकलशश्र मे। ग्रार्वाणश्र मेऽधिषर्वणे च मे पूतभृच्च म आधवनीयंश्र मे। वेदिश्र मे बर्हिश्व मे स्वगाकारश्रे मेऽवभुथ्श्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥३। ३३ अग्निश्च मे घर्मश्रे मेडर्कश्र मे सूर्येक्ष मे। प्राण्श्च मेऽश्वमेधश्र मे पृथिवी च मेऽदितिश्र मे। दिर्तिश्र मे दयौश् मेडङ्गुलयः शर्क्करयो दिशश्र मे यज्ञेन कल्पन्ताम्।४।। ३४ वरतं चे म ऋतर्वश्च मे संवत्सरश्च मे तर्पश्च मे। अहोरात्रे ऊर्वष्ठीवे बृहद्रथन्तरे च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥५। (७) ३५

एकों च मे तिस्रश्व मे तिस्रश्र मे पश्च च मे पश्च च मे सप्त र च मे सप्त चे मे नव च मे नवं च म एकोदश च मु एकोदश च मे त्रयौदश च मे त्रयोदश च मे। पश्चदश च मे पश्चदश च मे सप्तरदेश च मे सप्तदेश च मे नवदश च मे नवदश च म एकविरशतिश्र म एकविरशतिश्र मे त्रयौविरशतिश्र मे त्रयौविरशतिञ्च मे। पञ्चविशतिश्र मे पञ्चविशशतिश्र मे सप्तविरशतिश्र मे सप्तविरशतिश्र मे नववि <शतिश्र मे नवविशशविश्र म एकत्रिरशच् म एकत्रिश्शच्च मे त्रयस्तरश्शच्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥१॥३६ चर्तस्त्रश् मेडष्टौ च मेडष्टौ चं मे द्वादश च मे द्वादश च मे षोळंश च मे षोटेश च मे विश्वतिश्र मे विश्शतिश्र मे चतुर्विरशतिश्र मे चतुर्विरशतिश्र मेऽष्टाविरशतिश्र मेऽष्टावि शतिश्र मे। द्वात्रिरशच्च मे द्ात्रिश्शच्च मे षटत्रिरशच्च मे षट्त्रिश्शच्च मे चत्वारिरशच मे चत्वारिरशर्च मे चर्तुश्रत्वारिरशच् मे चतुश्रत्वारिशशच्च मेऽष्टारचंत्वारिरशच् मे युज्ञेन कल्पन्ताम् ॥२।३७[११२१]

Page 83

भध्याय: १९।३८-४३; २०। १-४ ] काण्व-संहिता। [ ८३]

त्र्यविश्र मे त्र्यवी च मे दित्यवाट् च मे दित्यौही च मे। पर्ञ्चाविश्र मे पञ्चावी च मे त्रिवृत्सश्रे मे त्रिवत्सा चे मे। तुर्यवाट् चे मे तुर्यौही च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ।।३।। ३८ पष्ठवाट् चे मे पष्ठौही च म उक्षा चं मे वशा चे मे। ऋषुभक्चं मे वेहच्च मेSनडवाएश्रे मे धेनुश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ।४।। (८) ३९

वाजाय स्वाहा प्रसवाय स्वाहापिजाय स्वाहा ऋतंवे स्वाहां। वर्सवे स्वाहहुर्षतये स्वाहां। अह्ें मुग्धाय स्वाहां मुग्धायं वैनशिनाय स्वाहां विनुशिन आन्त्यायनाय स्वाहान्त्याय भौवनाय स्वाहा भुवनस्य पतये स्वाहाधिपतये स्वाहां प्रजापतये स्वाहां ।१।। ४० इयं ते राण्मित्रायं यन्तासि यर्मनः । ऊ्ज्जे त्वा वृष्टयै त्वा प्रजानां त्वाधिपत्याय ॥२॥ ४१ आर्युर्यज्ञेन कल्पतां प्राणो यज्ञेन कल्पतां चक्षुयेज्ञेन कल्पता श्रोत्रे यज्ञेन कल्पताम्। वाग्यज्ञेन कल्पतां मनो यज्ञेन कल्पतामात्मा यज्ञेन कल्पतां पुष्ठं यज्ञेन कल्पताम्। बरक्मं यज्ञेने कल्पतां यज्ञो यज्ञेन कल्पतां ज्योतिर्यज्ञेन कल्पता स्वर्यज्ञेन कल्पताम् ।३॥ ४२ स्तोमश्र यर्जुश्र ऋक् च साम च बृहच्च रथन्तरं चे। स्वर्देवा अगन्मामृतां अभूम प्रजापतेः प्रजा अंभूम वेट स्वाहा ।३। (९) ४३ [११२७] इमं स्तन द्वादश ॥१२। वाजश्चतस्त्रः ॥४॥ सत्यं चतस्रः ॥४॥ऊर्क्य चतस्त्रः ॥४॥ अश्मा च तिस्रः॥३॥ द्वितीयोSग्निश्च तिस्ः॥३॥ अंशुः पञ्च ॥५॥ एका चतस्रः ॥४॥ वाजाय चतस्रः॥४॥ नवानुवाकेषु त्रयश्चत्वारिंशत् ॥४३॥ देन सवित्रिमक्तनं त्र यक्ष इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां एकोनविंशोऽध्यायः ॥१९। लारिराल

अथ विंशोऽध्यायः। वाजस्य नु प्रेसवे मातरे महीमदिति नाम वचंसा करामहे। यस्यामिदं विश्व भुर्वनमाविवेश तस्यी नो देवः सविता धर्मै साविषक् ॥१॥ १ विश्वै अद्य मरुतो विश्व ऊती विश्वे भवन्त्वग्रयः सर्मिद्धाः। विश्वै नो देवा अवसागमन्तु वि्श्वमस्तु द्र्विणं वाजौ अस्मे ।।२। २ वारजो नः सप् प्रदिशश्रर्तस्त्रो वा परावर्तः। वाजों नो विश्वैरदवैधनसाता इहावंतु ॥३। ३ वाजों नो अद्य प्रसुंवाति दानं वाजौ देवाँ३ ऋतुभि: कल्पयाति। वाजो हि मा सर्ववीरं चकार सर्वा आशा वाजपतिर्भवेयम्।४॥ ४ [११३१] *

Page 84

[z] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्यायः २०।५-१७

वार्ज: पुरस्तादुत मध्यतो नो वाजों देवान् हविषा वर्धयाति। वाजो हि मा सर्वैवीरं चकार विश्वा आशा वार्जपतिर्जयेयम् ॥५॥ ५ सं मो सृजामि पर्यंसा पृथिव्याः सं=मां सृजाम्यद्भिरोषधीभिः। सोऽहं वाज९ सनेयमझे ॥६॥ ६ पर्यः पृथिव्यां पय ओषधीषु पयौ दिव्यन्तरिक्षे पर्यौधाः । पर्यस्वती: प्रदिशः सन्तु महाम्। देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यौ पृष्णो हस्ताभ्याम्। सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेणाय्ेः साम्राज्येनाभिषिश्चामि ।।७।। (१) ७

ऋताषाळृतधांमाभिर्गनधर्वः । तस्यौषधयोऽप्सरसो मुदो नाम। स ने इर्द ब्रह्मं क्षत्रं पांतु तस्मै स्वाहा वाट् ताभ्यः स्वाहा ।।१।। ८ सरहितो विश्वसांमा सूर्यो गन्धर्वः । तस्य मरीचयोऽप्सरर्स आयुवो नामे। स ने इदं बझं क्षत्रं पांतु तस्मै स्वाहा वादू ताभ्यः स्वाहा ।।२॥ ९ सुषुम्णः सू्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वः । तस्य नक्षत्राण्यप्सरसों भेकुरयो नाम। स ने इदं ब्रह्मं क्षत्रं पातु तस्मै स्वाहा वाट् ताभ्यः स्वाहा ॥३॥ १० इषिरो विश्वव्यचा वातो गन्धर्वः । तस्यापो अप्सरस ऊर्जो नाम। स ने हद ब्रह्म क्षत्रं पातु तस्मै स्वाहा वाट् ताम्यः स्वाहा ।।४।। भुज्यु: सुपर्णो यज्ञो गन्धर्वः । तस्य दक्षिणा अप्सरसंस्तावा नामे। ११

स ने इदं ब्रह्मं क्षत्रं पांतु तस्मै स्वाहा वाट् ताभ्यः स्वाहा ॥५॥ १२ प्रजापतिर्विश्वकर्मा मनों गन्धर्वः। तस्य ऋक्सामान्यप्सरस एष्टयो नाम। स ने इदं ब्रहम क्षत्रं पतु तस्मै स्वाहा वाट् ताभ्यः स्वाहा ॥६॥ स नौ भुवनस्य पते प्रजापते यस्य त उपरि गुद्दा यस्ये वेह। १३

अस्मै ब्रह्मणेडस्मै क्षत्राय महि शर्म यच्छ स्वाहा।७॥ १४ समुद्रौऽसि नर्भस्वानार्द्रदानुः शम्भूमैयोभूरभि मा वाहि स्वाहां। मारुतोऽसि मरुती गण: शम्भूर्मैयोभूरभि मा वाहि स्वाहां। अवस्यूरसि दुर्वस्वाञ्छम्भूर्मैयोभूरभि मा वाहि स्वाहां ।।।८।। १५ यास्तें अगने सर्ये रुचो दिवमातन्वन्ति रश्मिमिः । तार्भिनों अद्य सवाभी रुचे जनाय नस्कृधि ।।९। या वौ देवाः सूर्ये रुचो गोष्वश्वैषु या रुचः। १६

इन्द्राग्री ताभि: स्वभी रुचै नो धच्त बृहस्पते ॥१०॥ १७ [११४8]

Page 85

अध्याय: २०।१८-३१] काण्व-संहिता। [a]

रुचै नो घेहि ब्राह्मणेषु रुच राजसु नस्कृधि। रुचं विश्येषु शुद्रेषु मार्ये धेहि रुचा रुर्चम् ॥११। १८ तत्त्वो यामि ब्रह्मणा वन्दमानुस्तदाशास्ते यर्जमानो हुविभिः। अहैळमानो वरुणेह बोध्युरुशएस मा न आयुः प्रमौषीः ॥१२॥ १९ स्वर्ण घर्म: स्वाहा स्वर्णार्कः स्वाहा स्वर्ण शुक्रः स्वाहा । स्वर्ण ज्योतिः स्वाहा स्वर्ण सूर्य: स्वाहा ॥१३। (२) २०

अमिं युनज्मि शवंसा घुतेनं दिव्य९ सुपर्ण वर्यसा बुह्न्तम्। तेन गमेम बभ्नस्ये विष्टपुर स्वो रुहाणा अधि नारकमुत्तमम् ।।१। २१ इमौ तै पक्षा अजरौ पतत्रिणो याभ्या रक्षा एस्यपह रस्यमे। ताभ्यी पतेम सुकतामु लोकं यत्र ऋषयो जग्मुः प्रथमजाः पुराणाः ॥२। २२ इन्दुर्दक्षः श्येन ऋतावा हिरण्यपक्षः शकुनो भुरण्युः। महान्त्सधस्थे ध्रुव आ निषत्तो न्मस्ते अस्तु मा मा हिएसीः ॥३॥ २३ दिवो मुर्धासि पृथिव्या नाभिरूर्गपामोषंधीनाम् : विश्वायुः शर्मै सप्रथा नर्मस्पथे।।४।। २४ विश्वस्य मूर्धत्रध तिष्ठसि श्रितः समुद्रे ते हृदयमप्स्वार्युरपो दत्तोदुधि भिन्त। दिवस्पर्जन्यांदुन्तरिक्षात्पृथिव्यास्ततों नो वृष्टर्याव ।।५।। २५ इष्टो यज्ञो भृर्गुभिराशीर्दा वसुभिः। तस्य न इष्टस्य प्रीतस्य द्रर्विणेहागमेः ॥६॥ २६ इष्टो अभिरार्हुतः पिपर्तु न इष्ट हुविः । स्वगेद देवेभ्यो नमः॥७॥ (३) २७

यदाकृतात्समसुस््ोद्वृदो वा मनसो वा संभृतं चक्षुंषो वा। तदनु प्रेते सुकृतामु लोकं यत्र ऋषयो जग्मुः प्रंथमजाः पुराणाः ।१। २८ एत संधस्थ परि ते ददामि यमावहाच्छेवधिं जातवैदाः । अन्वागन्ता यज्ञपतिर्वो अत्र तए स्मे जानीभ परमे व्यौमन् ॥२। २९ एतं जानाथ परमे व्यौमन्देवाः सधस्था विद रूपमंस्य। यदागच्छात्पथिभिर्देवयानैरिष्टापूर्ते कृणवथाविरस्मै ॥३॥ ३० उद्धध्यस्वाये प्रर्तिजागृहि त्वर्मिष्टापूर्ते ससृजेथामयं चे। अस्मिन्त्सधस्थे अध्युत्तरस्मिन्विश्चे देवा यजमानश्र सीदत ॥४। ३१ [११५८]

Page 86

[ < ६ ] [अध्यायः २०।३२-४६

येन वहसि सहसर येनाने सर्ववेद्सम्। तेनेमं यजं नौ नय स्वर्देवेषु गन्तवे ।।५।। ३२ प्रस्तरेण परिधिना सुचा वेद्या च बर्हिषा। ऋचेमं यज्ञं नौ नय स्वर्देवेषु गन्तवे ।।६।। ३३ यहत्तं यत्परादानं यत्पूर्त याश्र दक्षिणाः । तदुभिरवैध्वकर्मणः स्वर्देवेषु नो दधत्॥७॥ ३४ यत्र धारा अनपेता मधौर्घृतस्य च याः। तदुभिरवैंश्वकर्मणः स्वर्देवेषु नो दधद् ॥८॥ ३५ ये अभ्रयः पार्श्चंजन्या अस्यां पृथिव्यामधि। तेषामसि त्वमुंत्तमः प्र नौ जीवातवे सुव॥।९॥४३६

वात्रैहत्याय शवसे पृतनाषाह्याय च। इन्द्र त्वावंर्तयामसि ॥१॥ ३७ सहदानुं पुरुहूत क्षियन्तंमहस्तमिन्द्र संपिणक कुणारुम्। अभि वुत्रं वर्धमानं पिर्यारुमपादमिन्द्र तवसा जघन्थ ।२॥ ३८ वि ने इन्द्र मृर्धो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः। यो अस्माँ३ अभिदासृत्यधरं गमया त्मः ॥३॥ ३९ मुगो न भीमः कुंचरो गिरिष्ठाः परावत आजगन्था परस्याः । सृक९ सरशाय पविमिन्द्र तिग्मं वि शत्रून्ताकिहि वि मृधौ नुदस्व।४॥। ४.० वैश्वानरो ने ऊतय आ प्र यातु परावतः । अभिनैः सुष्टुतीरुष ।।५।। ४१ पृष्टो दिवि पुष्टो अभि: पृथिव्यां पुष्टो विश्वा ओषधीरा विवेश। वैश्वानरः सहसा पृष्टो अभि: स नो दिवा स रिषस्पातु नक्तम् ॥६॥। ४२ अश्याम तं का्ममगने तवोती अश्याम रायेए रयिवः सुवीरम्। अश्याम वाजमुभि वाजयन्तोऽश्याम द्युन्नमंजराजरे ते।।७।। ४३ वयं ते अद्य रेरिमा हि का्ममुत्तानहस्ता नमसोपुसदं। यर्जिष्ठेन मनसा यक्षि देवानस््रैधता मन्मना विश्रौ अथे।।८।। ४४ धामच्छदुभिरिन्द्रो ब्रह्मा देवो बृहस्पतिः । सचेतसो विश्वे देवा युज्ञं प्रावन्तु नः शुभे ॥९॥ ४५ त्वं यविष्ठ दाशुषो नश: पाहि शृणुधी गिरः। रक्षां तोकमुत त्मना ॥१०।(५)४६ [११७३] वाजस्यनु सप्॥।७।। ऋतापाद् प्रयोदश ॥१३। अझनि युनज्मि सप्त ॥॥ यदाकृतान्नव॥॥वार्त्रहत्याय दश॥१ पञ्चानुवाकेषु षद्चत्वारिंशत् ॥४६॥प्राणा वाज होला यजका बट ।। इति शुक्कयजुःकाण्वसंदितायां विशोऽध्यायः॥ २०॥ चटवारिश -:

॥। इति द्वितीयो दशकः ॥ २ ॥

Page 87

बच्ाय: २१।१-१०] काण्व-संहिता। []

॥ अथ तृतीयो दशकः ॥ ३ ॥

एकविंशोऽध्यायः।

स्वाद्वीं त्वा र्वादुना तीव्रां तीव्रेणामृताममृतैन। मधुमतीं मर्धुमता सृजामि स सोमेन। सोमोऽस्यश्चिभ्याँ पच्यस्व सर्रस्वत्यै पच्यस्वेन्द्राय सुत्राम्णे पच्यस्व ।१।। परीतो षिश्चता सुत९ सोमो य उत्तमहविः। दुधन्वा यो नयों अप्स्वन्तरा सुषाद सोममद्रिभिः ॥२। वायोः पूतः पवित्रेण प्राङ्क्सोमो अतिद्रुतः । इन्द्रस्य युज्यः सखा। वायोः पूतः पवित्रेण प्रत्यङ्सोमो अतिद्रुतः । इन्द्रस्य युज्यः सखा ॥३। पुना्ति ते परिस्ुत९ सोमए सूर्यस्य दुहिता। वारेंण श्शता तना ।४।। ब्रह्मं क्षत्रं पवते तेज इन्द्रिय सुरया सोमः सुत आसुतो मदाय। शुक्रेण देव देवताः पिपृग्धि रसेनाननं यर्जमानाय धेहि। कुविदुङ्क यर्वमन्तो यवै चिद्यथा दान्त्यनुपूर्व वियूर्य। इह्देहैषां कृणुदि भोर्जनानि ये बर्हिषो नम उक्त्ति न जग्मुः। उपयामगृंहीतोऽस्यश्विम्यौ त्वा सरस्वत्यै त्वेन्द्राय त्वा सुत्राम्णे। एष ते योनिस्तेजसे त्वा वीर्यीय त्वा बलाय त्वा ।।५।। ५ नाना हि वौ देवहित सदस्कृतं मा स सृंक्षाथां परमे व्यौमन्। सुरा त्वमसि शुष्मिणी सोमं एष मा मा हिश्सी: स्वां योनिमाविशन्ती ।।६।। उपयामर्गृद्दीतोऽस्याश्विनं तेजः सारस्वतं वीर्यमैन्द्रं बर्लम्। एष ते योनिर्मोदाय त्वानन्दार्य त्वा महसे त्वा।।७। ७

तेजोडसि तेजो मार्ये धेहि वीयमसि वीर्य मा््य घेहि बलमसि बलं मार्ये धेद्योजोऽस्योजो मर्ि धेहि। मन्युरेसि मन्युं मार्य धेहि सहोऽसि सहो मार्ये धेहि।।८।। या व्याघ्रं विषूंचिकोभौ वृर्के च रक्षति। शयेनं पंतत्रिणं १ सि१ह५ सेमं पात्व हंसः ।।९॥। ९ यदापिपेष मातरै पुत्र: प्रमुदितो धर्यन्। एतचर्दगे अनृणो भवाम्यहतौ पितरौ म्या ॥१०॥ १० [११८३]

Page 88

[ << ] शुक्क-यजुर्वेदीय [ अध्यायः २१।११-२४

संपूच स्थ सं मा भद्रेण पृङ्क्त । विपृर्च स्थ वि मा पापेने पृड्क्त ।११।। (१) ११ देवा यज्ञमंतन्वत भेषजं भिषजाश्विना। वाचा सरस्वती भिषागिन्द्रायेन्द्रियाणि दर्घतः ॥१॥ १२ दीक्षायैं रूप शष्पाणि प्रायणीयस्य तोक्मानि। ऋयस्य रुपए सोर्मस्य लाजाः सौमारशवो मधु ॥२॥ १३ आतिथ्यरूपं मार्सरं महावीरस्य नग्रहुः। रूपमुपसदामेतचिस्रो रात्री: सुरासुता ।।३।। १४ सोमस्य रूपं कीतस्य परिसुत्परिषिच्यते। अश्विभ्या दुग्धं भैषजमिन्द्रयैन्द्र सरस्वत्या ॥४॥ १५ आसन्दी रूपए राजासन्यै वेदै कुम्भी सुराधानीं। अन्तर उत्तरवद्या रूपं कारोतरो भिषक् ।।५।। १६ वेद्या वेदि: समाप्यते बर्हिषा बुर्हिरिन्द्रियम्। यूपैन यू्प आप्यते प्रणीतो अभिरगिना ।।६।। १७ हविर्धानं यदुश्विनाभीधं यत्सरस्वती। इन्द्रोयैन्द्र९ सर्दस्कृतं पत्नीशालं गाहैपत्यः ।७।। १८

१९ पशुभि: पशूनामोति पुरोळाशैर्हवी रष्या। छन्दौभि: सामिधेनीर्याज्याभिर्वषट्कारान् ।।९।। २० धाना: करम्भ: सक्तवः परीवापः पयो दधि। सोमस्य रूपथ हुविर्ष आमिक्षा वार्जिनं मधु ॥१०॥ २१ धानाना९ रूपं कुवलं परीवापस्य गोधूमाः। सक्तूना९ रूपं बर्दरमुपवाकोः करम्भस्ये ।११। २२ पर्यसो रूपं यद्वा दुभो रूपं कर्कन्धूनि। सो्मस्य रूपं वार्जिन सौम्यस्य रूपमामिक्षा ।।१२।। २३ आश्रवयेति स्तोत्रियांः प्रत्याश्रावो अनुरूप:। यजेति धाय्यारूपं प्रगाथा यैयजामह्ा।१३। २४ [११९७]

Page 89

अध्याय: २१।२५-३९ ] काण्व-संहिता। [8]

अर्ध ऋचैरुक्थानाथ रूपं पदैरामोति निविदः। प्रणवैः शस््ाणो५ रुपं पयंसा सोम आप्यते ॥१४।। २५ अश्विभ्यां प्रातःसवनमिन्द्रैणैन्द्रं माध्यदिनम्। वैश्वदेव: सरस्वत्या तृतीर्यमाप्त सर्वनम् ॥१५॥ २६ वाय्यैर्वायव्यान्यामोति सतेन द्रोणकलशम्। कुम्भीभ्यामम्भुणौ सुते स्थालीमिः स्थालीराप्नोति ।।१६।। २७ यर्जुर्भिराप्यन्ते ग्रहा ग्रहै स्तोमांश्च विध्युंतीः । छन्दौभिरुक्थाशुस्ताणि साम्रावभृथ अप्यते ॥१७॥ २८ इळामिर्भक्षानोप्नोति सूक्तवाकेनाशिषः । शंयुनो पलीसंयाजान्त्समिष्टयजुर्षा सरस्थाम् ॥१८॥ २९ वतेने दीक्षामोप्नोति दीक्षयाप्नोति दक्षिणाम्। दक्षिणा श्रद्धामाप्नोति श्रद्धयां सत्यमाप्यते ।१९॥। ३० एतावंद्रपं यज्ञस्य यद्देवैञ्रह्णा कृतम्। तद्ेतत्सवैमाप्नोति यज्ञे सौत्रामणी सुते ॥२०॥(२) ३१

सुरावन्तं बर्हिषद९ सुवीरै यज्ञ। हिन्वन्ति महिषा नमौभिः। दर्धानाः सोमै दिवि देवतांसु मदेमेन्द्रं यर्जमाना: स्वर्काः ॥१॥ ३२ यस्ते रसः संभृत ओषधीषु सोमस्य शुष्मः सुरंया सुतस्य। तेन जिन्व यर्जमानं मदैन सरंस्वतीमश्रिना इन्द्रेमभिम् ॥२॥ ३३ यमश्चिना नर्मुचेरासुरादधि सरस्वत्यसुनोदिन्द्रियायं। इमं त९ शुक्रं मर्धुमन्तमिन्दु९ सोम रारजानमिह भक्षयामि ।३। ३४ यदत्र रिप्र रसिनः सुतस्य यदिन्द्रो अपिवच्छचीभिः। अहं तर्दस्य मर्नसा शिवेन सोम राजानमिह भक्षयामि ।।४।। ३५ पितृभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नरमः पितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः। प्रपितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः ॥५॥ ३६ अक्षेन् पितरोऽमीमदन्त पितरोऽतीतृपन्त पितरः । पितरः शुन्धध्वम्॥६॥ ३७ पुनन्तुं मा पितरः सोम्यास: उुनन्तुं मा पितामहाः पुनन्तु प्रपितामहाः । पुवित्रेण अतायुंषा।।७।। ३८ पुनन्तु मा पितामहाः पुनन्तु प्रपिंतामहाः । पवित्रेण शुतायृषा विश्वमायुरष्येश्रवै ॥८॥३९ [१२१२]

Page 90

[१० ] शुक्-यजुर्वेदीय [अध्यायः २१।४०-५५

अग्न आयृशषि पवस आ सुवोर्जमिष च नः । आरे र्बाधस्व दुच्छुनाम् ।।९॥ ४० पुनन्तु मा देवजना: पुनन्दु मर्नसा धियः । पुनन्तु विश्वा भुतानि जार्तवेद: पुनीहि मा॥१०॥४१ पवित्रेण पुनीहि मा शुक्रेण देव ददघित्। अगने ऋत्वा ऋतुपरतुं॥११॥ ४२ यत्तें पवित्रमार्चिष्यये वितंतमन्तरा। ब्रह्म तेन पुनातु मा ॥१२॥ ४३ पर्वमान: सो अद्य नः पवित्रैण विचर्षणिः। यः पोता स पुनातु मा ॥१३॥ ४४ उभाभ्यौ देव सवितः पवित्रेण सवेन च। मां पुनीहि विश्वतः॥१४।। ४५ वैश्वदेवी पुनती देव्यागाद्यस्योमिमा बह्र्यस्तन्वो वीतपृष्ठाः । तया मदन्तः सधमादेषु वयश स्याम पर्तयो रयीणाम्।१५॥ ४६ ये संमाना: सर्मनसः पितरौ यमराज्यें। तेषाँल्लोक: स्वधा नमौ यज्ञो देवेषु कल्पताम्॥१६।। ४७ ये समाना: समनसो जीवा जीवेषु मामकाः। तेषा९ श्रीर्मयि कल्पतामस्मिल्ोके शत समाः ॥१७॥ ४८ द्वे सृती अशृणवं पितृणामहं देवानामुत मत्यीनाम्। ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरै मातरे च ।१८।। ४९ इद ५ हविः प्रजननं मे अस्तु दर्शवीर सर्वैगण स्वस्तयें। आत्मसानि प्रजासानै पशुसनि लोकसन्यंभयसान। अभि: प्रजां बहुलां में करोत्वन्नं पयो रेतौ अस्मासु धत्त ॥१९ (३) ५०

उदीरतामवंर उत्परास उन्मध्यमा: पितररः सोभ्यासः । असुं य ईयुरवुका ऋतज्ञास्ते नौडवन्तु पितरो हवैषु ।।१।। ५१ त्व५ सौम प्रचिंकितो मनीषा त्व र्जिष्ठमर्तु नेषि पर्न्थाम्। तव प्रणीती पितरों न इन्दो देवेषु रत्नमभजन्त धीराः ॥२॥ ५२ त्वया हि नः पितरः सोम पूर्वे कमीणि चक्रुः पंवमान धीरोः। वन्वन्नवांतः परिधी५रपोर्णु वीरेभिरश्वैर्मघवा भवा नः ॥३॥ ५३ त्व५ सौम५ पितृर्भिः संविदानोऽनु द्यार्वापृथिवी आ ततन्थ। तस्मै त इन्दो हविषा विधेम वयए स्याम पतयो रयीणाम्।।४।। ५४ बर्हिंषदः पितर ऊत्यर्वागिमा वो हव्या चकरमा जुषध्वम्। त आ गुतार्वसा शन्तमेनार्था नः शं योररपो दघात ।।५।। ५५ [१२१८]

Page 91

भध्याय: २१।५६-७० ] काण्व-संहिता। [९१ j

उपहूताः पितरः सोम्यासो बर्हिष्येंषु निधिषुं प्रियेषु। त आ गंमन्तु त इह श्रुवन्त्वध त्रुवन्तु तैऽवन्त्वस्मान् ॥६॥। ५६ आहं पितृन्त्सुविदत्राँ२ अवित्सि नपांतं च विक्रर्मणं च विष्णोंः । बर्हिषदो ये स्वधयां सुतस्य भर्जन्त पित्वस्त इहागमिष्ठाः।।७।। ५७ अर्गनिष्वात्ताः पितर एह गच्छत सदेःसदः सदत सुप्रणीतयः । अत्ता हवीषि प्रयतानि बर्हिष्यथा राये सर्वैवीरं दधावन ।।८।। ५८ आ यन्तु नः पितरः सोम्यासोऽग्रिष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः अस्मिन् युज्े स्वधया मदुन्तोऽधि ब्रुवन्तु तैऽवन्त्वस्मान् ॥९॥ ५९ ये अभिष्वात्ता ये अनंग्निष्वात्ता मध्ये दिवः स्वधर्या मादर्यन्ते। तेभ्यंः स्वराळसुंनीतिमेतां यंथावशं तन्वै कल्पयाति ॥१०॥ ६० अगिष्वात्तानृंतुमतों हवामहे नाराशसे सौमपीथं य आशुः । ते नो विप्रासः सुहवा भवन्तु वय५ स्याम पतयो रयीणाम् ॥११॥ ६१ आच्या जानु दक्षिणतो निषद्येमं यज्ञमभि गृणीत विश्वे। मा हिसिष्ट पितरः केन चिन्नो यद्व आगः पुरुषता कराम ।१२। ६२ आसीनासो अरुणीनांमुपस्थे रयिं धत्त दाशुषे मत्यीय। पुत्रेर्भ्यः पितरस्तस्य वस्वः प्र यच्छत त इहोजै दधात ॥१३॥ ६३ यर्मझ्े कव्यवाहन त्वं चिन्मन्यसे र्यिम्। तन्नो गीर्भिः श्रवार्य्य देवत्रा पनया युजम् ॥१४॥ ६४ यो अभिः कव्यवाहनः पितुन्यक्षद्तावृधः । प्रे्दुं हव्यानि वोचति देवेभ्यंश्र पितृभ्य आ॥१५॥६५ त्वमंग्न ईळितो जातवेदो वांड्डव्यानि सुरभीणिं कृत्वी। प्रादा: पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्नद्धि त्वं दैव प्रयंता हवी रषि ॥१६। ६६ इदं पितृभ्यो नमों अस्त्वद्य ये पू्वीसो य उपरास ईयुः । ये पार्थिवे रजस्या निर्षत्ता ये वो नून सुबृजनांसु विक्ु ॥१७।। ६७ ये चेह पितरो ये च नेह याश्श्र विद्य याँ२ उचन प्रविद्। त्वं वैत्थ यति ते जतवेद: स्वधाभिर्यज्ञ सुकृतं जुषस्व ॥१८। ६८ अधा यर्था नः पितरः परांसः प्रतासौ अग्न ऋतमाशुषाणाः । शुचीदयन्दीधितिमुक्थशासः क्षामः भभिन्दन्तौ अरुणीरषं व्रन् ॥१९।। ६९ उश्चन्तस्त्वा नि धींमह्युशन्तः समिंधीमहि। उशनुशत आ वह पितन् हविषे अर्त्तवे॥।२०।। ७० [१२४३]

Page 92

[९२ ] शुक्-यजुर्वेदीय [ अध्यायः २१।७१-८०

अपां फे्मेन नमुचेः शिर इन्द्रोदवर्तयः। विश्वा यदजय स्पृधः ।२१॥ (४) ७१ सोमो राजामृत सुत ऋंजीषेणाजहान्मृत्युम् । शतेन सत्यमिन्द्रियं विपान शुक्रमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिदं पयोऽमृतं म्धुं ॥१॥ ७२ अन्नः क्षीरं व्येपिबत् कुड्डाङ्गिरसो घिया। ऋतेन सत्यमिन्द्रियं विपान १ शुक्रमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिदं पयोऽमृतं मधु। सोममन्ो व्यपिवच्छन्दसा हएसः शुचिषत्। ऋतेन सत्यमिन्द्रियं विपान शुक्रमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिदं पयोऽमृतं मधु। अन्नांत्परिसुतो रसं त्रह्मणा व्यपिबत् क्षत्रं पयः सोमं प्रजापतिः । ऋतेन सत्यमिन्द्रियं विपान शुकमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिदं पयोऽमृतं मधु ॥२॥ ७३ रेतो मूत्रं वि जहाति योनि प्रविशादन्द्रियम्। गभी जरायुणावृत उल्बे जहाति जन्मना । ऋतेने सत्यमिन्द्रियं विपान शुकमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिदं पयोडमृतं मर्धु ॥३॥ ७४ दष्ट रूपे व्याकरोत् सत्यानृते प्रजापंतिः। अश्रद्धामनुते देघाच्छद्धा सत्ये प्रजापंतिः । भतेनं सत्य्मिन्द्रियं विपान शुऋमन्धस इन्द्रस्येन्ड्रियमिदं पयोडमृतं मधु ॥४॥ ७५ वेदेन रूपे व्यपिवत सुतासुतौ प्रजापतिः। भतेन सत्यमिन्द्रियं विपान शुकमन्धंस इन्द्रस्येन्द्रियमिदं पयोऽमृतं मधु। दृष्ट्र परिसुतो रस शुक्रेण शुकं व्यपिबत्पयः सोमै प्रजापतिः । अतेने सत्यर्मिन्द्रियं विपान शुकमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिदं पयोऽमृतं मधु ।५।। (५)७६ सीसैन तन्त्रं मर्नसा मनीषिण ऊर्णासुत्रेण कवयो वयन्ति। अश्विना यज्ञ९ सविता सरख्तीन्द्रस्य रूपं वर्रुणो भिषज्यन् ।१। ७७ तदस्य रूपममृत९ शर्चीभिस्तिस्त्रो दघुर्देवताः सशरराणाः । लोमोनि शष्पैर्बहुधा न तोक्मभिस्त्वर्गस्य माश्समभवन्र लाजाः ॥२॥ ७८ तदुश्चिना भिषजा रुद्रवर्तनी सरस्वती वयति पेशो अन्तरम्। अस्थि मजानं मार्सरैः कारोतरेण दर्धतो गवी त्वचि ।३। ७९ सरस्वती मर्नसा पेशलं वसु नासत्याभ्यां वयति दर्शतं व्पुः । रसे परिसुता न रोहिंतं नमहुर्धीरस्तर्सरं न वेम ।।४।। ८० (१२५३]

Page 93

अध्यायः २१।८१-९३] काण्व-संहिता। [९३ ]

पर्यसा शुक्ममृतै जनित्र९ सुरया मूत्राज्जनयन्त रेतः। अपामति दुर्मति बाधमाना ऊर्वध्यं वात सब्वं तदारात् ।।५।। ८१ इन्द्र: सुत्रामा हृदयेन सत्यं पुरोळाशैन सविता जैजान। यकृत् क्रोमानं वरुणो भिषज्यन् मर्तस्ने वायव्यैर्न मिनाति पित्तम् ॥६।। ८२ आन्त्राणि स्थालीर्मधु पिन्वमाना गुदाः पात्राणि सुदुधा न धेनुः । श्येनस्य पत्रं न प्लीहा शर्चीभिरासन्दी नार्भिरुदरं न माता।।७।। ८३ कुम्भो वनिध्ठुजैनिता शर्चीभिर्यस्मिन्ग्रे योन्यां गभी अन्तः। प्लाशिर्ष्यक्तः शतधार उत्सों दुहे न कुम्भी स्वधां पितृभ्यः।।८।। ८४ सुख९ सर्दस्य शिर इत सतैन जिह्वा पवित्रमश्चिनासन्त्सरस्वती। चप्पं न पायुर्भिष्गस्य वालो वस्तिर्न शेपो हरसा तरस्वी ।।९।। ८५ अश्विम्यां चक्षुरमृतं ग्रहाभ्यां छागेन तेजो हविषा शुतेन। पक्ष्मोणि गोधूमैः कुर्वलैरुतानि पेशो न शुकमसितं वसाते ॥१०॥ ८६ अविर्न भेषो नसि वीयीय प्राणस्य पन्था अमृतो ग्रहाभ्याम्। सरस्वत्युपवाकैर्व्यानं नस्यानि बर्हिर्बदरैजजान ।११। ८७ इन्द्रेस्य रूपमृषभो बलीय कणीभ्याए श्रोत्रममृतं ग्रहांभ्याम्। यवा न बर्हिर्ध्रुवि केर्सराणि कर्कन्धुं जज्ञे म्धु सारघं मुखात् ॥१२।। ८८ आत्मन्ुपस्थे न वृर्कस्य लोम मुखे मश्रृणि न व्योघ्रलोम। केशा न शीर्षन्यशसे श्रियै शिखां सिरहस्य लोम त्विषिरिन्द्रियाणि ॥१३॥ ८९ अङ्गान्यात्मन् भिषजा तदश्विनात्मानमङ्गैः समधात् सरस्वती। इन्द्रस्य रूपर शतमानमार्युश्चन्द्रेण ज्योतिरमृतं दर्धानाः ॥१४। ९० सरस्वती योन्यां गर्भैमन्तरश्विभ्यां पत्नी सुकृतं बिभर्ति। अपाए रसैन वररुणो न साम्नेन्द्र श्रियै जनयंन्नप्सु राजा ।१५।। ९१ तेजः पशूना९ हविरिन्द्रियावत् परिसुता पर्यसा सारघं मधु । अश्विभ्यो दुग्धं भिषजा सरस्वत्या सुतासुताभ्यांममृतः सोम इन्दुः ॥१६॥ (६) ९२

क्षत्रस्य नाभिरास क्षत्रस्य योनिरास। मा त्वो हिएसीन्मा मो हिएसीः। निर्षसाद धृतव्रंतो वरुणः पुस्त्यास्वा। साम्राज्याय सुक्रतुः। मृत्योः पाहि विद्योत्पाहि। देवस्य त्वा सवितु: प्रसवेऽश्विनौर्बाहुभ्याँ पृष्णो हस्ताम्याम् ॥१। ९३ [१२६६]

Page 94

[९४ ] शुर्क-यजुर्वेदीय [ अध्यायः २१।९४-१०६

अश्विनोर्भैषज्येन तेजसे ब्रह्मवर्चसायाभि विश्चामि सरस्वत्यै भैर्षज्येन वीयीयानाद्यायाभि विश्वामि। इन्द्रस्येन्द्रियेण बलाय श्रियै यशसेऽभि षिश्वामि ॥२॥ ९४ कौडसि कतमोऽसि कस्मैं त्वा कार्य त्वा। सुश्लोंक सुमंङ्गल सत्यराजन् ॥३॥ ९५ शिरों मे श्रीर्यशो मुखं त्विषिः केशाश्र शमश्रूणि। राजो मे प्राणो अमृत सम्राट् चक्षुर्विराट् श्रोत्रम् ।।४।। ९६ जिह्वा में भद्रं वाङ् महो मनौ मन्यु: स्वराड् भाम:। मोदा: प्रमोदा अङ्गलीरङ्गांनि मित्रं मे सहः ॥५॥ ९७ बाहू मे बर्लमिन्द्रिय हस्तौं मे कर्म बीर्येम्। आत्मा क्षत्रमुरो मर्ग ॥६॥ ९८ राष्ट्रमुदरम५सौ ग्रीवाश्च श्रोणीं। ऊरू अरती जानुनी विशो मेऽङ्गानि सर्वतः ॥७॥। ९९ नाभिमें चित्तं विज्ञान पायुर्मेऽपंचितिरभसत्। आनन्दुनन्दा आण्डौ मे भगः सौभाग्यं पर्सः॥८॥ १०० जङ्गभ्यां पद्धयां धर्मौडसि विशि राजा प्रर्तिष्ठितः । प्रति क्षत्रे प्रर्ति तिष्ठामि राष्ट्रे प्रत्यश्चेषु प्रति तिष्ठामि गोषुं ॥।९॥ १०१ प्रत्यङ्गेषु प्रति तिष्ठाम्यात्मन् प्रति प्राणेषु प्रति तिष्ठामि पुष्टे। प्रति द्यार्वापृथिव्योः प्र्ति तिष्ठामि यज्ञे ॥१०॥ त्रया देवा एकादश त्रयस्त्रिरशाः सुराघसः । १०२

बृहस्पर्तिपुरोहिता देवस्यं सवितु: सवे। देवा देवैरवन्तु मा ॥११॥ १०३ प्रथमा द्वितीयैर्द्वितीर्यास्तृतीयैस्तृतीया: सत्येन । सत्यं यज्ञेन यज्ञो यर्जुर्भिर्यजूशषि सामभिः ॥१२।। १०४ सामान्यग्भिर्न्चः पुरोऽनुवाक्याभि: पुरोऽनुवाक्या याज्योभिर्याज्या वषट्कारैः । वषट्कारा आदुतिभिराहुतयो मे कामान्त्समर्धयन्तु भूः स्वाहा ॥१३॥ १०५ लोमानि प्रयतिर्मम त्वङ् मु आनंतिरागंतिः । माएसं म उर्पनतिर्वस्वस्थि मुञ्जा म आनंतिः ॥।१४।।७।। १०६ [१२७९] स्वाद्वीं त्वैकादश ॥११: देवा यजञं विंशतिः ॥२०॥ सुरावन्तमेकोनविंशतिः ॥१९॥ उदीरतामेकवशतिः ॥२१॥ सोमो राजा पञ्च॥५॥ सीसेन तन्त्रं बोळश ॥ १६॥। क्षत्रस्य नाभिश्वतुर्दश॥। १४॥ ॥ सप्तानुवाकेषु षडुत्तरशतम् ॥ १०६॥

। इति शुक्कयजु:काण्वसंहितायां एकविंशोऽध्यायः ॥२१॥

Page 95

अध्यायः २२।१-१३ ] काण्व-संहिता। [९५]

द्वाविंशोऽध्यायः।

यह्दैवा देवहेळेनं देवासश्चकृमा वयम्। अग्निर्मा तत्त्मादर्नसो विश्वान्मुश्चत्व५हसः ।१॥ १ यदि दिवा यदि नक्तमेनांरसि चक्रमा वयम्। वायुर्मा तस्मादेनंसो विश्वान्मुञ्चत्व९हैसः ॥२।। २ यदि जाग्रददि स्वम्न एनांशस चकरमा वयम्। सूर्यों मा तस्मादेनसो विर्श्वान्मुश्चत्वरहसः ॥।३।। ३ यद् ग्रामे यदरण्ये यत्सभायां यदिन्द्रिये। यच्छुद्रे यदर्ये यदेनश्रकमा वयम्। यदेकस्याधि धर्मैणि तस्यवयजनमसि । यदापों अन्या इति वरुणेति गपामहे ततौ वरुण नो मुश्च। अर्वभृथ निचुम्पुण निचेरुरसि निचुम्पुणः । अर्वदेवर्देवकृतमनौडयक्ष्यव मत्यैर्मत्यकृतं पुरुराव्णौं देव रिषस्पाहि। समुद्रे ते हृरदयमप्स्वन्तः सं त्वां विशन्त्वोषंधीरुतापः । सुमित्रिया न आप ओर्षधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मैं सन्तु। योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः।।४।। ४ द्रुपदादिव मुमुचानः स्विन्नः स्नातो मलादिव। पूतं पवित्रेणेवाज्यमा्पः ुन्धन्तु मैरनसः॥५॥५ उद्धयं तर्मसस्परि स्वः पश्यन्त उत्तरम्। देवं देवत्रा सूर्यमर्गन्म ज्योतिरुत्तमम् ॥६॥ ६ अपो अद्यान्वचारिष रसैन समसृक्ष्महि। पर्यस्वानय्र आगमं तं मा स९ सेज वर्चसा प्रजर्यां च धनैन च। एघौऽस्येधिषीमहिं समिदेसि तेजौऽसि तेजो मा्ये धेहि।७॥। ७ समाववर्ति पृथिवी समुषाः समु सूर्य:। समु विश्वमिदं जरगद। वैश्वानरज्यौतिर्भृयासं विभून्कामान्व्यश्रवै भूः स्वाहां।।८।। (१) ८

अभ्या दधामि समिधमयें व्रतपते त्वयं। वरतं चं श्रद्धां चोपैमीन्धे त्वा दीक्षितो अहम् ॥१॥ ९ यत्र ब्ह्म च क्षत्रं च सम्यक्चौ चरतः सह। तं लोकं पुण्यं प्रज्ञेषं यत्र देवाः सहाभिना ॥२॥ १० यत्रेन्द्रश्व वायुश्च सम्यश्चौ चरतः सह। तं लोकं पुण्यं प्रज्ञेषं यत्र सेदिर्न विद्यतै ।३॥ ११ अश्शुनां ते अश्छुः पृच्यतां पर्रुंषा प्रुः। गन्धस्ते सोममवतु मदाय रसो अच्युंतः ।।४।। १२ सिश्रन्ति परिषिञ्चन्त्युर्त्सिश्चन्ति पुनन्ति च। सुरायै बञवै मदें किन्त्वो वदति किन्त्वः॥५॥१३ [१२९९]

Page 96

[९६] शुक्क-यजुवेदीय [अध्याय: २२।१४-२८

धाना्वन्तं करम्मिणमपुपर्वन्तमुक्थिनम्। इन्द्रे प्रातर्जुषस्व नः ॥६। १४ वृहृदिन्द्राय गायत मरुतो वृत्रहन्तमम् । येन ज्योतिरजनयभनृतावृरधो देवं देवाय जागृवि॥७।। १५ अध्वर्यो अरद्रिभिः सुत सोमें पुवित्र आ नय। पुनीहीन्द्राय पार्तवे।।८॥ (२) १६

यो भूतानामधिपतिर्यसिमललोका अधि श्रिताः । य ईशें महतो महाएस्तेन गृह्लामि त्वामहं माये गृह्लामि त्वामहम् ॥१॥ १७ उपयामग्ृहीतोऽस्यश्विभ्यौ त्वा सरस्वत्यै त्वेन्द्राय त्वा सुत्राम्णै। एष ते योनिरश्चिभ्यौ त्वा स्रस्वत्यै त्वेन्द्राय त्वा सुत्राम्णे ।।२॥ १८ प्राणृपा में अपानुपा्श्रक्षुष्पाः श्रौत्रपा्श्च मे। वाचो मे विश्वभैषजो मर्नसोऽसि विलार्यकः॥३॥ १९ अश्विनकृतस्य ते सरस्वतिकृतस्येन्द्रेण सुत्राम्णो कृतस्य। उपहूत उपहूतस्य भक्षयामि॥४॥(३)२०

समिद्ध इन्द्र उपसामनींके पुरोरुचा पूर्वकृद्वावृधानः । त्रिभिर्दुवैखि रशता वज्रंबाहुर्जधान वृत्रं वि दुरो ववार ।।१।। २१ नराश एसः प्रति शूरो मिर्मानस्तनुनपात्प्रति यज्ञस्य धार्म। गोभिर्वपावान्मधुना समञ्जन् हिरण्यैश्रन्द्री यंजति प्रचेताः ॥२। २२ ईळितो देवैर्हरिवाँ२ अभिष्टिराजुद्धानो हुविषा शर्धमानः । पुरन्दुरो गौत्रभिद्वज्रंबाहुरा यातु यज्ञमुर्प नो जुषाणः ।।३।। २३ जुषाणो बर्हिहरिवान् इन्द्रः प्राचीन सीदत्प्रदिशा पृथिव्याः। उरुप्रथाः प्रथमान९ स्योनमोदित्यैरक्तं वसुंभिः सजोषोः।४॥ २४ इन्द्रं दुरेः कवष्यो धार्वमाना वृर्षाणं यन्तु जनयः सुपलीः । द्वारो देवीरभितो वि श्रयन्ताए सुवीरा वीरं प्रर्थमाना महोभिः॥५॥ २५ उषासानक्ता बृहती बुह्न्तं पर्यस्वती सुदुघे शूरमिन्द्रेम्। तन्तु तुतं पेशसा संवयन्ती देवानौ देवं यंजतः सुरुक्मे ॥६॥ २६ दैव्या मिमांना मर्तुंषः पुरुत्रा होतारा इन्द्रै ग्रथमा सुवाचा। मुर्धन्यज्ञस्य मर्धुना दर्धाना प्राचीनं ज्योतिर्हविर्षा वृधातः।।७।। २७ तिस्रो देवीर्हुविषा वर्षमाना इन्द्र जुषाणा जनयो न पलीः। अच्छिनं तन्तुं पयसा सरस्वतीळा देवी भारती विश्वतूंर्ति: ।।८।। २८ [१३०७]

Page 97

नप्बाम: २२।२९-४२ ] काण्व-संहिता । [९७]

त्वष्टा दधच्छुष्ममिन्द्राय वृष्णेऽपाकोचिष्टुर्यशरसे पुरुणि। वृषा यजन्वृर्षणं भूरिरता मुर्धन्यज्ञस्य सर्मनक्तु देवान् ।।९॥ २९ वनुस्पतिरवसष्टो न पाशैस्त्मन्यां समञ्जञ्छेमिता न देव:। इन्द्रेस्य हव्यैर्जठरे पृणानः स्वदाति यज्ञं मधुना घुतेने ।१०।। ३० स्तोकानामिन्दुं प्रति शूर इन्द्रों वृषायमाणो वृषभस्तुराषाट्। घृतप्रुषा मनसा मोदमानाः स्वाहां देवा अमृर्ता मादयन्ताम् ॥११। (४) ३१

आ यात्विन्द्रोवंस उप न इह स्तुतः सेधमादस्तु शूरैः। वावुधानस्तरविषीर्यस्य पूर्वीदौरन क्षत्रमभिभृंति पुष्यांत्।।१।। ३२ आ न इन्द्रो दूरादा ने आसारदभिष्टिवृदवसे यासदुग्र:। ओर्जिष्ठेभिनृपतिर्वज्चंबाहुः संगे समत्सुं तुर्वाणिः पृतन्यून् ॥२॥ ३३ आ नु इन्द्रो हरिंभिर्यात्वच्छार्वाचीनोऽवसे राघसे च। तिष्ठाति वज्री मघवां विरप्शीमं यज्ञमर्तुं नो वार्जसातौ ।३॥ ३४ त्रातारमिन्द्रमवितारभिन्द्रए हवेंहवे सुहव९ शूरमिन्द्रम्। हर्यामि शक्रं पुरुह्तमिन्द्र९ स्वस्ति नो मघवा धात्विन्द्रः ।।४।। ३५ इन्द्रे: सुत्रामा स्ववाँ२ अवोभि: सुमृळीको भवतु विश्ववैदाः। बाधतां द्वेषो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥५॥ ३६ तस्य वय९ सुमतौ यज्ञियस्यापिं भद्रे सौमनसे स्याम। स सुत्रामा स्ववाँ२ इन्द्रो अस्मे आराबिद् द्वेषः सनुतयुयोतु ॥६॥ ३७ आ मन्द्रैरिन्द्र हर्रिंभिर्याहि मयूरंरोमाभिः। मा त्वा के चिन्नि यमन्वि न पाशिनोति धर्न्वेव ताँ२ ईहि॥७॥ ३८ एवेदिन्द्रं वृर्षणं वर्ज्रबाहुं वर्सिष्ठासो अभ्यर्चन्त्य्कैः। स ने स्तुतो वीरवद्धातु गोमद्युयं पांत स्वस्तिभिः सदा नः ॥८। (५) ३९

सर्मिद्धो अभिरश्विना तप्तो धर्मो विराट् सुतः । दुहे धेनु: सरस्वती सोमं१ शुकमिद्देन्द्रियम् ॥१॥ ४० तुनपा भिषजा सुतेऽश्विनोभा सरस्वती। मध्वा रजाएसीन्द्रियमिन्द्राय पथिभिर्वहान् ।२॥ ४१ इन्द्रायेन्दुश सरस्वती नराशरसैन नग्रहुम् । अर्भातामश्चिना मधु भेषजं भिषजा सुते ।३॥ ४२ [१३२१] १३

Page 98

शुक-यजुर्वदीय [ अध्याय: २२। ४३-६४

आजुद्वांना सरस्वनीन्द्रायेन्द्रियाणि वार्िम्। इळभिरश्चिना इप समूर्ज सए रयि दघुः॥४॥४३ अश्विना नमुचेः सुत सोग शुकं परिसुरता। सरस्वती तमा भरद्धर्हिषेन्द्राय पार्तवे।५॥४४ कवष्यो न व्यर्चस्वतीरश्विभ्यां न दुरो दिशः । इन्द्रो न रोदंसी उभे दुहे कामान्त्सरस्वती ।।६।। ४५ उपासानक्तमश्विना दिवेन्द्र९ सायमिन्द्रियैः। संजानाने सुपेशंसा समज्जाते स्रस्वत्या ॥७॥ ४६ पातं नो अश्विना दिवा पाहि नक्त सरस्वति। दैव्यां होतारा भिषजा पातमिन्द्र सचा सुते ।।८।। ४७ तिस्त्रस्त्ेधा सरस्वत्यश्चिना भारतीळां। तीत्रं परिसुता सोममिन्द्राय सुषुवुर्भदम्।।९।। ४८ अश्विनां भेषजं म्धुं भेषजं नः स्रस्वती। इन्द्रे त्वष्टा यशः श्रिय रूपएरूपमधुः सुते ॥१०॥ ४९ ऋतुथेन्द्रो वनस्पर्तिः शशमानः परिस्ुता। कीलालमश्रिस्यां मधु दुहे धेतु स्रस्वती ॥११॥५० गोभिर्न सोममश्विना मार्सरेण परिसुरता। समघात सरस्वत्या स्वाहेन्द्रे सुतं मधु ॥१२॥(६) ५१

अश्विना हतरिरिन्द्रियं नमुचेर्धिया सरस्वती। आ शुकमासुराद्वसु मघभिन्द्रीय जत्रिरे ॥१॥ ५२ यमश्विना सरस्वती हविषेन्द्रमर्वर्धयन्। स विभेद वलं मर्घं नमुंचा जसुरे सचा ।२।। ५३ तमिन्द्र पशवः सचाश्विनोभा सरस्वती। द्धाना अभ्यनूषत हविषां यज्ञ इन्द्रियैः ॥३॥ ५४ य इन्द्रं इन्द्रियं दुधुः संविता वरुष्टो भ्गः। स सुत्रामा हविष्पतिर्यजमानाय सश्त॥४।। ५५ सविता वरुणो दधद्यजमानाय दाशुषे। आदत्त नर्मुचेर्वसु सुत्रामा बलमिन्द्रियम् ।।५।। ५६ वर्रुणः क्षत्रमिन्द्रियं भगेन सविता श्रियम्। सुत्रामा यशसा बलं दर्धाना यज्ञमशत ॥६।। ५७ अश्विना गोर्भिरिन्द्रियमश्वैभिर्वीर्य बर्लम्। हविषेन्द्र रारस्वती यर्जमानमवर्धयन्।।७॥। ५८ ता नासत्या सुपेशंसा हिरण्यवर्तनी नरा। सरस्वती हविष्मतीन्द्र कर्मैसु नोऽवत ।।८।I ५९ ता भिषजा सुकर्मणा सा सुदुधा सरस्वती। स वृंत्रहा शतक्रतुरिन्द्राय दधुरिन्द्रियम्।।९॥ ६० युव५ सुरामंमश्विना नर्मुंचा आसुरे सचा। विपिपानाः सरस्वतीन्द्रं कर्मस्वावत ॥१०॥ ६१ पुत्रमिंव पित्रा अश्विनोभेन्द्रावथु: काव्यैर्दएसनाभिः । यत्सुरामं व्यपिबः शर्चीभि: सरस्वती त्वा मघवत्रभिष्णक्॥११॥ ६२ यस्मिन्नश्वास ऋषभास उक्षणों वशा मेषा अवसुष्टास आहुंताः। कीलालपे सोमंपृष्ठाय वेधसे हृदा मति जनय चा्रुमग्रयें ॥१२॥ ६३ अहाव्यग्रे हविरास्ये ते सुचीव धृतं चम्वींव सोमेः। वाजसनि९ रयिमस्मे सुवीरे प्रशस्तं ैहि यशर्स बुहर्न्तम् ।।१३।।(७) ६४ [१३४१]

Page 99

भध्याय: २२। ६५-७५; २३।१-५] काण्व-संहिता। [९९ ]

अभिना तेजसा चक्षुः प्राणेन सरस्वती वीर्यम्। वाचेन्द्रो बलेनेन्द्राय दघुरिन्द्रियम् ।१। ६५ गोमंदू षु णसत्याश्रवद्यातमश्चिना। वर्ती रुद्रा नृपाय्यम् ।।२।। ६६ न यत्परो नारन्तर आदु्घषैद्दषण्वसू। दुःशएसो मत्यौं रिपु: ।।३।। ६७ ता नु आ र्वौळहमश्विना रयिं पिशङ्ग संदशम्। धिष्ण्या वरिवोविदम् ।।४।। ६८ पावका नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती। यज्ञं वष्टु धियावंसुः।।५॥। ६९ चोदयित्री सुनृतानां चेतन्ती सुमतीनाम्। यजं दधे सरस्वती ॥६।। ७० महो अर्णः सरस्वती प्र चैतयति केतुना। धियो विश्वा वि राजति ।।७।। ७१ इन्द्रा याहि चित्रभानो सुता इमे त्वाय्वः । अण्वीभिस्तना पूतारसः।।८।। ७२ इन्द्रा याहि धियेषितो विभ्रंजूतः सुतावंतः । उप ब्रह्मागि वाघतः ।।९। ७३ इन्द्रा याहि तूर्तुंजान उप ब्रह्माणि हरिवः । सुते दंधिष्व नश्चनंः ॥१०॥ ७४ अश्विना पिबतां मधु सरस्वत्या सजोषसा। इन्द्रः सुत्रामां वृत्रहा जुषन्ता सोम्यं मर्धु ॥११॥ (८) ७५ [१३५४]

यदेवा अष्ट ॥ ८ ॥ अभ्यादधामीत्यष् ॥८॥ यो भूतानां चतस्त्रः ॥४॥ समिद्ध इन्द्र एकादश ॥११॥ अयात्वष्ट ॥८। समिद्धो अग्निर्द्वादश ॥१२॥ अश्विना हविस्त्रयोदश ॥१३॥ अश्विना तेजसैकादश ॥११॥ ॥ अष्टानुवाकेषु पञ्चसप्ततिः॥७५॥। ॥ इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां द्वार्विशोऽध्यायः॥२२॥

त्रयोविंशोऽध्यायः।

इम में वरुण श्रुधी हर्वमद्या च मृळय। त्वामवस्युरा चके ।।१।। तच्वा यामि ब्रह्मंणा वन्दमानस्तदा शास्ते यजमानो हविभिः । अहैळमानो वरुणेह बोध्युरुशएस मा न आयुः ग्र मौषीः ॥२॥ २ त्वं नो अग्ने वर्रुणस्य विद्वान् देवस्य हेळो अव यासिसीष्ठाः। यजिष्ठो वहितमः शोशुंचानो विश्वा द्वेषाएसि प्र मुमुग्ध्यस्मत् ॥३॥ ३ स त्वं नौ अग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उपसो व्युष्टौ। अवं यक्ष्व नो वर्रुण रराणो वीहि मृंळीकए सुहवो न एधि।४। ४ महीमू धु मातरए सुव्रतानांमृतस्य पत्नीमवसे हुवेम। तुविक्षत्रामजरन्तीमुरूची सुशर्मीणमदिति सुप्रणीतिम्॥५॥ *

Page 100

[ १०० ] शुकक-यजुर्वेदीय [अध्याय: २३ । ६-२३

सुत्रार्माणं पृथिवीं द्यार्मनेहस९ सुशमीणमदिति९ सुप्रणीतिम्। दैवीं नाव स्वरित्रामनांगसमस्र्रवन्तीमा रुहेमा स्वस्तयें ॥६॥ ६ सुनावमा रुहेयमस्त्रवन्तीमनागसम्। शतारिंत्रा स्वस्तयें॥७॥। ७ आ नौ मित्राटरुणा घृतैर्गव्यूंतिमुक्षतम् । मध्वा रजाएसि सुकतू ॥।८॥ ८ म्र वाहवो सिसृतं जीवसे न आ नो गव्यूंतिमुक्षतं घृतेने। आ मा जने श्रवयतं युवाना श्रुतं में मित्रावरुणा हवेमा ।।९॥ ९ शं नो भवन्तु वाजिनो हवेषु देवताता मितद्रवः स्वर्काः। जम्भयन्तोऽहिं वृक रक्षाएसि सनैम्पस्मद्युयवभ्नमीवाः।१०।। ते नो अर्वैन्तो हवनश्रुतो हवं विश्वे शृण्वन्तु वाजिनों मितद्रेवः । सहस्त्रसा मेधसाता इव त्मना महो ये धनए समिथे्षुं जभ्रिरे ॥११॥ ११ वार्जैवाजेऽवत वाजिनो नो धनेंषु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः । अस्य मध्वः पिबत मादर्यध्वं तृप्ता यात पृथिभिर्देवयानैः ॥१२॥ (१) १२ सर्मिद्धो अि: समिधा सुसमिद्धो वरेण्यः । गायत्री छन्द इन्द्रियं त्र्यविर्गोर्वयों दघुः ॥१॥ १३ तनूनपाच्छुचित्रतस्तनुपाश्च सरस्वती । उष्णिहा छन्द इन्द्रियं दित्यवाड् गौर्वयौ दघुः ॥२॥ १४ इळाभिरग्िरीड्य: सोमौ देवो अमत्यः । अनुष्ठुप् छन्द इन्द्रियं पर्ञ्चाविर्गर्वयों दधुः ॥३॥ १५ सुबर्हिरभिः पूंषण्वान्त्स्तीर्णवर्हिरमर्त्यः । बृहती छन्द इन्द्रियं त्रिवत्सो गौर्वयौ दघुः ॥४॥। १६ दुरो देवीर्दिशो महीर्ब्ह्ा देवो बृहस्पतिः। पुङक्तिश्छन्द इहेन्द्रियं तुर्यवाड् गौर्वयों दधुः ॥।५॥ १७ उषे यह्ी सुपेशसा विश्वे देवा अमंर्त्याः । त्रिष्टुप् छन्द इहेन्द्रियं पंछ्ठवाड् गौर्वयौ दघुः ॥५॥१८ दैव्या होतांरा भिषजेन्द्रेण सयुरजा युजा। जगंती छन्द इन्द्रियमेनड्वान् गौर्व्यों दघुः ॥७ १९ तिस्न्र इळा सरस्वती भारती मरुतो विशः । विराट् छन्द इहेन्द्रियं धेनुर्गोर्न वर्यों दघुः ॥८॥ २० त्वरष्टा तुरीपो अद्भत इन्द्राम्ी पुष्टिवर्धना। द्विपंदा छन्द इन्द्रियमुक्षा गौर्न वर्यो दघुः ॥९॥ २१ शमिता नो वनुस्पर्तिः सविता प्रसुवन् भर्गम्। ककुप् छन्द इहेन्द्रियं वशा वेहद्व्यो दघुः ॥१०॥ २२ स्वाहा यज्ञं वरुणः सुक्षत्रो भेषजं करत्। अर्तिच्छन्दा इन्द्रियं बृहद्दषभो गौर्वयौ दधुः ॥११॥ (२) २३ [१३७७]

Page 101

भध्याय: २३१२४-३७ ] काण्व-संहिता। [१०१]

पसन्तेन अतुना देवा वसंवखिवृता स्तुताः । रथन्तरेण तेर्जसा हुविरिन्द्रे वर्यो दघुः ॥१॥ २४ ग्रीष्मेण ऋतुना देवा रुद्रा: पश्चदुशे स्तुताः। बृहता यर्शंसा बल हविरिन्द्रे वर्यो दधुः ॥२॥ २५ वुर्षाभिर्भतुनादित्या स्तोमें सप्तदशे स्तुताः । वैरूपेण विशौजंसा हविरिन्द्रे व्यों दधु: ॥३॥ २६ आारदेन ऋतुनो देवा एकविरश ऋभरव स्तुताः ॥ वैराजेने श्रिया श्रियY हविरिन्द्रे वर्यों दधुः ।।४।। २७ डेमन्तेन ऋतुनो देवास्त्रिणवे मरुतं स्तुताः । वलैन शक्करी: सहों हविरिन्द्रे व्यों दघुः ॥५॥ २८ शैश्षिरेण ऋतुनां देवास्त्रयखत्रिरशेडमृता स्तुताः। सत्येने रेवतीः क्षत्र९ हविरिन्द्रे वर्यों दघुः ॥६॥ (३) २९

होता यक्षत्समिधागिमिळस्पदेऽश्विनेन्द्र सरस्वतीमजो धुम्रो न गोधूमैः कुर्वलैर्भेषजं मधु। शष्वैर्न तेज इन्द्रियं पयः सोमः परिस्रुता घतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥१॥ ३० होता यश्षचन्नपात्सरंस्वतीमविर्मेषो न भैषजं पथा मधुमता भरत्नश्विनेन्द्राय वीर्येम्। बर्दरैरुपृवाकाभिर्भेषुजं तोक्मेभिः पयः सोमः परिसुता घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥२॥ ३१ होता यक्षभराशएसं न नग्हुं पतिष सुरया भेषजं मेषः सरस्वती भिषग्रथो न चन्धशचिनौर्वपा इन्द्रस्य वीर्यम्। बर्दरैरुपवाकाभिर्भेषजं तोक्मभिः पयः सोमः परिसुर्ता घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ३।३२ होता यक्षदिळेळित आजुहान: सरस्वतीमिन्द्रं बलैन वर्धयननृषभेण गर्वेन्द्रियमश्विनेन्द्राय भेषजम् । यवैः कर्कन्धुभिर्मधु लाजैरन मार्सरं पयः सोमः परिसुर्ता घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज॥४॥ ३३ होता यक्षद्वहिरूणम्रदा भिषड् नासत्या भिषजाश्विनाश्वा शिशुमती भिषग्धेनुः सरस्वती भिषक्। दुह इन्द्राय मेषुजं पयः सोमंः परिसुता घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥५॥ ३४ होता यक्चदुरो दिशः कवष्यो न व्यर्चस्वतीरश्चिभ्यां न दुरो दिश इन्द्रो न रोदंसी दुघे दुहे धेनु: सरस्वत्यश्चिनेन्द्राय भेषजम्। शुकं न ज्योर्तिरिन्विरियं पयः सोयः परिसुता घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥६॥ ३५ होतो यक्षत्सुपेशसोषे नक्तं दिवाश्चिना समआ्जाते सरस्वत्या त्विषिमिन्द्रे न भैषजम् । श्येनो न रजसा हृदा श्रिसा न मार्सरं पयः सोमंः परिस्ु्ता घुतं मधु व्यन्त्वाज्यंस्य होतर्यजं ॥७॥३६ होता यक्षदैव्या होतारा भिषजाश्विनेन्द्रं न जागृवि दिवा नक्तं न भेषुजैः। शूष९ सर्रस्वती भिषक् सीसैन दुह इन्द्रिगं पयः सोमंः परिसुता घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यरज ।८।। ३७ [१३९१]

Page 102

[१०२ ] शुक्-यजुर्वेदीय [अध्याय: २३।३८-४३

होता यक्षत्तिस्त्रो देवीर्न भेषजं त्रयस्तिधातवोऽपसौ रूपमिन्द्रे हिरण्ययमश्विनळा न भारंती। वाचा सरस्वती मह इन्द्रीय दुह इन्द्रियं पयः सोमः परिसुता घुवं मधु व्यन्त्वाज्यस्यु होतर्यज ॥९॥ ३८ होता यक्षत् सुरेतसमृषभं नयीपसं त्वष्टारमिन्द्रमश्विना भिषजं न सर्रस्वतीमोजो न जुतिरिन्द्रियं वृको न रैभसो भिषक्। यश: सुरया भेषज श्रिया न मार्सरं पयः सोमेंः परिस्ुतां घृतं मधु व्यन्त्वारज्यस्य होतर्यज ॥१०॥ ३९ होता यक्षद्वनस्पति शमितार शतकंतुं भीमं न मन्यु राजानं व्याघ्रं न्मसाश्चिना। भाम९ सरस्वती भिषगिन्द्राय दुह इन्द्रियं पयः सोमंः परिसुर्ता घुतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यरज ॥११॥ ४० होता यक्षदग्नि९ स्वाहाज्यंस्य स्तोकाना९ स्वाद्या मेदसां पृथक् स्वाहा छागमश्चिभ्या स्वाहा मेष सर्रस्वत्यै। स्वाह ऋषभमिन्द्राय सिहाय सहस इन्द्रिय स्वाहामि न भैषज स्वाहा. सोममिन्द्रियम्। स्वाहेन्द्र सुत्रामाण सवितारं वरुणं भिषजां पतिए स्वाहा वनस्पर्ति प्रियं पाथो न भैषजम्। स्वाहां देवा आज्यपा जुषाणो अभि्भैषजं पयः सोमंः परिसुर्ता घुतं मधु व्यन्त्वार्ज्यस्य होतर्यज ॥१२।। (४) ४१ होता यक्षदश्विनौं छार्गस्य वपाया मेदसो जुषेता हुविर्होतर्यज। होता यक्षत्सरस्वतीं मेषस्य वपाया मेदसो जुपता९ हविर्होतर्यजं। होतो यक्षदिन्द्रमृषभस्य वपाया मेदसो जुषता हुविहोतर्यजं ॥१॥ ४२ होतां यक्षदुश्विनौ सरंस्वतीमिन्द्र सुत्रामाणमिमे सोमा: सुरमाणश्छागैर्न मेषैऋीषभैः सुताः। शष्पैर्न तोक्मभिर्लाजिैर्महस्वन्तो मद्रा मार्सरेण परिष्कृताः शुक्रा: पर्यस्वन्तोऽमृताः प्रस्थिता वो मधुश्च्युतस्तानश्विना सरस्वतीन्द्रः सुत्रामा वृत्रहा जुषन्ता सोम्यं मधु। पिबंन्तु मदन्तु व्यन्तु होतर्यज ।२।। ४३ [१३९७] होता यक्षदुश्विनौ छागस्य हविष आत्तामद्य मंध्यतो मेदु उद्धतं पुरा द्वेर्षोभ्यः पुरा पौरुषेय्या गुभः। घस्ती नुनं घासे अज्राणां यर्वसप्रथमानाY सुमतक्षराणा शतरुद्रिर्याणामभिष्वात्तानां

Page 103

अध्याय: २३।४४-४८] काण्य संहिता । [ १०३ ]

पीवीपवसनानाम्। पाश्वतः श्रीणितः शिंतामत उत्सादुतोऽङ्गदङ्गादवत्तानां करत एवा- शविनां जुषेता डविर्होतर्यज। होता यक्षत्सरस्वतीं मेषस्यं हविष आवंयदद्य मंध्यतो मेद उद्बृंतं पुरा द्वेषोभ्यः पुरा पौरुंषेय्या गुभः। घसन्नूनं धासे अज्राणां यर्वसप्रथमानाए सुमत्क्षराणाए शतरुद्रिर्याणामगनिष्वात्तानां पीवोपवसनानाम्। पार्श्ेतः श्रोणितः सिंाभत उत्सादुतोSआद झदवंत्तानां कैरदेव९ सरस्वती जुषता हविर्होतर्यजं। होता यक्षदिन्द्रेमूष- भस्यं हविष आवयद्द्य मध्यतो मेद उद्धतं पुरा द्वेर्षोभ्यः पुरा पौरंषेग्या गुभः। घसंभून घासे अंज्राणां यर्वसप्रथमाना सुमत्क्षराणा शतरुद्रिरयांणामश्निष्वात्तानां पीवोपवसनानाम्। पा्श्वतः श्रोणितः शिंतामत उत्सादतोऽग्गदङ्गादवत्तानां करदेवभिन्द्रों जुषता हविर्होतर्थज ।।३। ४४ होता यक्षद्वनस्पतिमभि हि पिष्टतमया रभिष्ठया रशनयाधित। यत्राश्विनोश्छार्गस्य हविषः प्रिया धामानि यत्र सरस्वत्या मेषस्य हविष: प्रिया धामोनि यत्रेन्द्रस्य ऋषभस्य हविषः प्रिया धार्मानि। यत्रामेः प्रिया धामाननि यत्र सोमस्य प्रिया धामानि यत्रेन्द्रस्य सुत्राम्णः प्रिया धार्मानि। यत्र सवितुः प्रिया धामानि यत्र वर्रुणस्य प्रिया धामानि यत्र वनस्पतेंः प्रिया पार्थाशसि। यत्र देवानामाज्यपाना प्रिया धामोनि यत्राग्नेहोंतु: प्रिया धार्मानि। तत्रैतान्प्रस्तुत्येवोपस्तुत्येवोपार्वस्रक्षद्रभीयर इव कृत्वी क्रंदेवं देवो वनस्पतिर्जुषता हविर्होतर्यज ।।४।। ४५ होता यक्षदुगि स्विष्टकृतम्यांळभिरश्विनोशछार्गस्य हविषः प्रिया धामान्ययाट् सरस्वत्या मेपस्य हविपः प्रिया धामान्ययाळिन्द्रेस्य ऋषभस्य हुविषः प्रिया धार्मानि। अयाळये: प्रिया धामान्ययाट् सोमस्य पिया धामान्ययाळिन्द्रस्य सुत्राम्णः प्रिया धामानि। अयाट् सवितुः प्रिया धामान्ययाड् वर्रुणस्य पिया धामान्ययाड वनस्पतेंः प्रिया पार्था:सि। अयाड् देवानोंमाज्यपाना प्रिया धामानि यक्षदग्नेहोतुः प्रिया धामानि। यक्षत्खवं मेहिमानमार्यजतामेज्या इषः कृणोतु सो अध्वरा जातवंदा जुषताए हविहोतयज ॥५॥ ४६

देवं बर्हिः सरस्वती सुदेवमिन्द्रे अश्विनां। तेजो न चक्षुरक्ष्यौर्बर्हिषा दधुरिन्द्रियं वसुवने वसुधेर्यस्य व्यन्तु यर्ज ॥१॥ ४७ देवीर्द्वारों अश्विना भिषजेन्द्रे सरस्वती। प्राणं न वीय नसि द्वारों दधुरिन्द्रियं वसुवनें वसुधेयस्य व्यन्तु यजे ॥२। ४८ (१४०२]

Page 104

[ १०४ ] शुक्क-यजुर्षेदीय [अध्यायः २३।४९-५९

देवी उषासा अश्विना सुत्रामेन्द्रे सरस्वती। बलं न वार्चमास्य उषाभ्या दधुरिन्द्रियं वसुवने वसुधेर्यस्य व्यन्तु यज ।।३।। ४९ देवी जोष्ट्री सर्रस्वत्यश्विनेन्द्रमवर्धयन्। श्रोत्रं न कणैयोर्यशो जोष्ट्रींभ्यां दधुरिन्द्रियं वंसुवनें वसुधेर्यस्य व्यन्तु बर्ज ।।४।। ५० देवी ऊर्जाहुंती दुघे सुदुघेन्द्रे सर्रस्वत्यश्विना भिषजावतः । सुकं न ज्योति स्तनयोराहुंती धत्त इन्द्रियं वंसुवने वसुधेर्यस्य व्यन्तु यर्ज ।।५॥ ५१ देवा देवानां -जा होतांरा इन्द्रमश्विना वषट्कारैः सरस्वती त्विषि न हृर्दये मतिम्। होतृभ्यां दधुरिन्द्रियं वसुवने वसुघेर्यस्य व्यन्तु यर्ज ॥६॥ ५२ देवीस्तिस्त्रस्तिस्त्रो देवीरश्चिनेळा सरस्वती। शूषं न मध्ये नाभ्याभिन्द्राय दधुरिन्द्रियं वसुवने वसुधेर्यस्य व्यन्तु यज।।७।। ५३ देव इन्द्रो नराशसंखिवरथः सरस्वत्याश्चिभ्यामीयते रथः । रेतो न रूपममृते जनित्रमिन्द्रीय त्वष्टा दर्धदिन्द्रियाणि वसुधेर्यस्य व्यन्तु यज ।।८।। ५४ देवो देवैर्वनस्पतिर्हिरण्यपर्णो अश्विभ्या सरस्वत्या सुपिप्पल इन्द्राय पच्यते मधु। ओजो न जुतिशीषभो न भामं वनस्पतिनों दधदिन्द्रियाणि वसुवने वसुधेरयस्य व्यन्तु यर्ज।।९॥५५ देवं बर्हिर्वारितीनामध्वरे स्तीर्णमुश्विभ्यामूर्णम्रदाः सरस्वत्या स्योनमिन्द्र ते सर्दः। ईशायै मन्यु राजानं वर्हिषा दधुरिन्द्रियं वैसुवने वसुधेर्यस्य व्यन्तु यर्ज ॥१०॥ ५६ देवो अभि: स्विष्टकद्देवान्यक्षद्थायथ९ होतारा इन्द्रमश्विनां वाचा वाचर सरस्वतीमभिए सोम स्विष्टकृत्। स्विंष्ट इन्द्रेः सुत्रामो सविता वर्रुणो भिषगिष्टो देवो वनस्पतिः स्विष्टा देवा आज्यपाः । स्विष्टो अभिरभिना होता होत्रे स्विष्टकघशो न दर्धदिन्द्रियमूर्जमर्पचिति स्वधां वसुवने वसुधेर्यस्य व्यन्तु यर्ज ।१ १। ५७ अगिमद्य होतारमवृणीतायं यर्जमान: पचन् पक्ती: पर्चन् पुरोळाशान् बभ्नभश्निम्यां छाग सरस्वत्यै मेषमिन्द्राय ऋषभम्। सुन्वभश्चिभ्या सर्रस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे सुरासोमान् ।१२।। ५८ सपस्था अद्य देवो वनस्पर्तिरभवद्श्विभ्यां छागेन सरस्वत्यै भेषेणेन्द्राय ऋषभेण। अक्षस्तान् मेंदुस्तः प्रर्ति पचतागृभीषृतारवीवृधन्त पुरोळाशैरपुरश्विना सरस्वतीन्द्रः सुत्रामा सुरासोमान् ॥ १३॥ ५९ [१४१३]

Page 105

अध्याय: २३।६०; २४। १-८ ] काण्व-संहिता । [१०५ ]

त्वामद् ऋष आर्षेय ऋषीणां नपादवृणीतायं यर्जमानो बहुम्य आ संगतेभ्य एष में देवेषु वसु वार्यार्यक्ष्यत इति। ता या देवा दैव दानान्यदुस्तान्यस्मा आ च शास्वा च गुरस्वेषितश्र होतरास भद्रवाच्याय प्रेषितो मार्नुंषः सूक्तवाकार्य सुक्ता ब्रूंहि ।१४॥ (६) ६० [१४१४] इमं मे वरुण द्वादश।। १२ । समिद्धो अग्निरेकादश ॥ ११॥ वसन्तेन षद् ॥ ६॥ होता यक्षद् दादशा। १२ ।। होता यक्षदश्विनौ छागस्य पञ्च।।५। देवं बर्हिश्तुर्दश॥१४॥ ।। षडनुवाकेषु षष्टिः॥ ६० ॥ ।। इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां त्रयोरविशोऽध्यायः ॥२३॥

अथ चतुर्विशोऽध्यायः। तेजौडसि शुकममृतमायुष्पा आयुर्मे पाहि। देवस्य त्वा सवितु: प्रंसवेऽश्विनौर्बाहुभ्या पुष्णो हस्ताभ्यामा देदे।१॥ १ इमामगृभ्णन् रशनामृतस्य पूर्व आर्युषि विदर्थेषु कव्या। सा नौ अस्मिन्त्सुत आ बंभूव ऋतस्य सामन्त्सरमारपन्ती ।।२! २ अभिधा असि भुर्वनमसि यन्तार्सि धर्ता। स त्वममिं वैश्वानर सप्रंथसं गच्छ स्वाहांकृतः स्वगा त्वा देवेभ्यः ॥३॥ प्रजापतये ब्रह्मभश्वै भन्त््यामि देवेभ्यः प्रजापतये तेन राध्यासम्। तं बैधान देवेभ्यः प्रजापतये तेने राध्तुहि। प्रजापतये त्वा जुष्ट प्रोक्षामीन्द्राभनिभ्या त्वा जुष्ट प्रोक्षामि वायवें त्वा जुष्ट प्रोक्षामि विश्वैभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुष्टं प्रोक्षामि सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुष्टं प्रोक्षामि ॥४॥ ४ यो अर्वैन्तं जिघारसति तमभ्यंमीति वरुणः। परो मर्तैः पुरः श्वा ॥५॥(१) ५

अभ्रये स्वाह्ा सोमाय स्वाहापां मोदय स्वाहां सवित्रे स्वाहा वायवे स्वाहा विष्णवे स्वाहा। इन्द्राय स्वाहा बृहस्पतये स्वाहां मित्राय स्वाहा वर्रुणाय स्वाहा ॥१॥ (२) ६

हि्काराय स्वाहा हिङ्कताय स्वाहा क्रन्दते स्वाहविक्कन्दाय स्वाहा। प्रोर्थते स्वाहा प्रपोथाय स्वाहां गन्धायु स्वाहा घ्राताय स्वाहा ॥१॥ निर्विषाय स्वाहोपविष्टाय स्वाहा संदिताय स्वाहा वल्गते स्वाहा। आसीनाय स्वाहा शयानाय स्वाहा स्वर्पते स्वाहा जागंते स्वाहा ।।२। ८ [१४२२] १४

Page 106

[ १०६ ] शुक्क -यजुर्वेदीय { अध्यायः २४।९-२६

कूजंते स्वाहा प्रबुद्धाय स्वाहां विजम्भमाणाय स्वाहा विचृत्ताय स्वाहां। सहानाय स्वाहोपस्थिताय स्वाहार्यनाय स्वाहा प्रारयणाय स्वाहा ॥३। ९ यते स्वाहा धावते स्वाहौद्यावाय स्वाहोद्दताय स्वाहां । शुकाराय स्वाहा शूकताय स्वाहा निर्षण्णाय स्वाहोत्थिताय स्वाहां ॥४।। जवाय स्वाहा बलीय स्वाही विवर्तमानाय स्वाहा विवृत्ताय स्वाहां। विधून्ानाय स्वाहा विधूताय स्वाहा शुश्रृषमाणाय स्वाहा शृण्वते स्वाहा ।।५।। ११ ईक्षमाणाय स्वाहैक्षिताय स्वाहा वीक्षिताय स्वाहा निमेषाय स्वाहा । यदत्ति तस्मै स्वाहा यत्पिबति तस्मै स्वाहा यन्मूत्र करोति तस्मै स्वाहां कुर्वते स्वाहां कुताय स्वाहां ।६।। (३) १२

तत्सवरितुर्वरैण्यं भरगीं देवस्य धीमहि। धियो यो नः प्रचोदयात्॥१॥ १३ हिग्ण्यपाणिमूतयें सवितारमुप ह्नये। स चेत्तां देवता पदम् ॥२॥ १४ देवस्य चेततो महीं प्र सवितुहैवामहे। सुमति सत्यराधसम् ॥३॥ १५ सुष्टुति सुमतीवृधो राति सवितुरीमहे। प्र देवारयं मतीविदे ॥४॥ १६ राति सत्प्ति महे सवितारमुर्प ह्नये। आसवं देववीतये ।५।। १७ देवस्य सवितुर्मतिमासवं विश्वदैव्यम्। घिया भर्ग मनामहे ॥६॥ १८ अग्नि स्तोमैन बोधय समिधानो अमर्त्यम्। हव्या देवेर्षुं नो दधत् ॥७॥ १९ स हव्यवाळमर्त्य उशिग्दृतश्वनौहितः । अग्निर्धिया सर्मृण्वति ॥।८।। २० तं त्वो घृतस्त्र ईमहे चित्रभानो स्वविर्दम्। दवाँ२ आ वीतये वह ।।९।। २१ अभनिं दुतं पुरो दंधे हव्यवाहमुप बुव। देवाँ२ आ सदियादिह ॥१०।। (४) २२

अजीजनो हि पवमान सूर्य विधारे शक्मना पर्यः। गोजीरया रश्हमाण: पुरध्या ॥१॥(५)२३ विभूरमात्रा प्रभूः पित्राश्रौऽसि हयोऽस्यत्यीजसि मयोऽस्यवीसि ससतिरसि वाज्यसि वृर्षासि नुमणां असि। ययुर्नामाससि शिशुर्नामांस्यादित्यानां पत्वान्विहि ॥१॥ २४ देवां आशापाला एतं देवेभ्योऽश्वं मधाय प्रोक्षित रक्षत। इह रन्तिरिह रंमतामिह धुर्तिरिह स्वधृतिः स्वाहा ॥२।। (६) २५ काय स्वाहा कम्मे स्वाहा कतमस्मै स्वाहां। स्वाहाधिमाधींताय स्वाहा मनः प्रजापंतये स्वाहां चित्तं विज्ञाताय ॥१॥ २६ [१४४०]

Page 107

अध्याय: २४। २७-३६] काण्व-सहिता । [१०७ ]

अदित्यै स्वाहादित्यै महौ स्वाहादित्यै सुमृळीकायै स्वाहां। सरस्वत्यै स्वाहा सरस्वत्यै पावकायै स्वाहा सरस्वत्यै बृहत्यै स्वाहां ॥२॥ २७ पृष्णे स्वाहा पुष्णे प्रंपथ्याय स्वाहा पष्णे नरन्धिषाय स्वाहा। त्वष्टे स्वाहा त्वष्ट्र तुरीपाय स्वाहा त्वष्टेरे पुरुरूपाय स्वाहां । विष्णवे स्वाहा विष्णवे निभूयपाय स्वाहा विष्णवे शिपिविष्टाय स्वाहां ॥।३।। २८ विश्वौ देवस्य नेतुर्मतों वुरीत सख्यम्। विश्वों राय ईषुध्यति द्युम्नं वृंणीत पुष्यसे स्वाहां ॥४।। (७) २९ आ ब्रह्मन् ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायतामा राष्ट्रे राजन्यः । शूरे इषव्योऽतिव्याधी मंहारथो जायताम् ॥१॥ ३० दोग्धी धेनुर्वोळहांनड्वानाशुः सप्िः पुरैधिर्योषां। जिष्णू रथेष्ठाः सभेयो युवास्य यजमानस्य वीरो जायताम् ॥२॥ ३१ निकामेनिकामे नः पर्जन्यों वर्षतु फर्लवत्यो न ओषधयः पच्यन्ताम्। योगक्षेमो नः कल्पताम् ।।३।। (८) ३२ प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहां व्यानाय स्वाहां। चक्षुषे स्वाहा श्रोत्रायु स्वाहां वाचे म्वाहा मर्नसे स्वाहां ।।१।। (९) ३३ प्राच्यैं दिशे स्वाहार्वाच्यै दिशे स्वाहा दक्षिणायै दिशे स्वाहार्वाच्यैं दिशे स्वाहां। प्रतीच्यै दिशे स्वाहार्वाच्यै दिशे स्वाहोदीच्यै दिशे स्वाहार्वाच्यैं दिशे स्वाहां। ऊर्ध्वायै दिशे स्वाहार्वाच्यै दिशे स्वाहावाच्ये दिशे स्वाहार्वाच्यै दिशे स्वाहां ॥१॥१०)३४ अद्भथः स्वाहां वार्भ्यः स्वाहौदकाय स्वाहा तिष्ठन्तीभ्यः स्वाहा स्त्र्वन्तीभ्यः स्वाहा स्यन्दमानाभ्यः स्वाहा। कूप्याभ्यः स्वाहा सूद्याभ्यः स्वाहा धार्यीभ्यः स्वाहार्णवाय स्वाहां समुद्राय स्वाहां सरिराय स्वाहां ॥१॥ (११) ३५ वातायु स्व्राहां धमाय स्वाहाभ्राय स्वराहां मेवाय स्वाहां विद्योतमानाय स्वाहां स्तनरयंते स्वाहां। अवस्फजते स्वाहा वर्षते स्वाहावव्षैते स्वाहोग्रं वर्षते स्वाहा शीघ्रं वषैते स्वाहोंद्ह्वते स्वाहानवहीताय म्वाहां। प्रश्नते स्वाहा शीकायते स्वाहा प्रुष्वभ्यिः स्वाहा शदुनीभ्यः स्वाहां नीहाराय स्वाहा ॥१। (१२) ३६ [१४५०]

Page 108

[१०८ ] [अध्याय: २४। ३७-४५

अग्रये स्वाहा सोमाय स्वाहेन्द्राय स्वाहा पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहा। दिवे स्वाहां दिग्भ्यः स्वाहाशभ्यः स्वाहोग्यें दिशे स्वाहार्वाच्यै दिशे स्वाहो ॥१॥(१३) ३७

नक्षत्रेभ्यः स्वाहा नक्षत्रियैभ्यः स्वाहांहोरात्रेभ्यः स्वादर्धिमासेभ्यः स्वाहं। मार्सेभ्यः स्वाह ऋतुभ्यः स्वाहार्तवेम्यः स्वाही संवत्सराय स्वाहा द्यार्वापृथिवीभ्या स्वाहा ॥9॥ ३८ चन्द्राथ स्वाहा सूयीय स्वाहा रश्मिम्यः स्वाहा वसुभ्य: स्वाहा। रुद्रेभ्यः स्वाहादित्येभ्यः स्वाहा मरुद्रयः स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहां ॥२॥१४)३९

मूर्लैभ्यः स्वाहा शाखांभ्यः स्वाहा वनस्पर्तिभ्यः स्वाहा। पुष्पेम्यः स्वाहा फलैभ्यः स्वादौषधीभ्यः स्वाईा ॥१॥१५) ४०

पृथिष्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहा दिवे स्वाहा सूर्यीय स्वाहा। चन्द्राय स्वाहा नक्षत्रेभ्यः स्वाहाज्यः स्वाहौषधीम्यः स्वाहा। वनस्पतिम्यः खाहा परिष्ठवेभ्यः खाहा चराचरेभ्यः स्वाहा सरीसपेभ्य: खाह॥।१॥(१६)४१ अर्सवे स्वाहा वसवे स्वाहां विभुवे स्वाहा विवस्वते स्वाहां । गणश्रिये स्वाहा गणपंतये स्वाहाभिभुवे स्वाह्ाधिंपतये स्वाहा ।।१।। ४२ गषाय स्व्राहा सश्सर्पाय स्वाहा चन्द्राय स्वाहा ज्योर्तिषे स्वाहा । मलिम्लुचाय स्वाहा दिवा पतर्यंते स्वाहां ॥२। (१७) ४३

मर्धवे स्वाहा मार्धवाय स्वाहा शुकराय स्वाहा शुचये स्वाहा। न्भसे स्वाहा नभस्याय स्वाहेषाय स्वाहोर्जाय स्वाहां। सहसे स्वाहां सहस्याय स्वाहा तर्पसे स्वाहा तपस्याय स्वाह।एहसस्पतये स्वाहा ॥१॥।(१८) ४४

वाजायु स्वाहा प्रसवाय स्वाहापिजाय स्वाहा ऋ्तवे स्वाही। स्वः स्वाहा मुर्ध्े स्वाहां व्यश्नुविने स्वाहां। अन्त्यांय स्वाहान्त्यायनाय स्वाहां भौवनाय स्वाहा भुर्वनस्य पतये स्वाहाधिपतये स्वाहां प्रजापंतये स्वाहा ।।१।। (१९) ४५ १४५९)

Page 109

भष्याय: २४।४६-४७; २५।१-३ ] काण्व - संहिता। [१०९ ] आयुर्येज्ञेन कल्पताए स्वाहा प्राणो यज्ञेन कल्पताए स्वाहापानो यज्ञेन कल्पताए स्वाहा व्यानो यज्ञेन कल्पता५स्वाहा। उदानो युज्ञेन कल्पता९ स्वाहां समानो यज्ञेन कल्पताए स्वाहा चक्षुरयज्ञेन कल्पता स्वाहा श्रोत्रे यज्ञेने कल्पताए स्वाहा। वाग्यज्ञेन कल्पता स्वाहा मनो यज्ञेन कल्पताए स्वाहात्मा यज्ञेन कल्पता स्वाही पृष्ठं यज्ञेन कल्पताए स्वाहा। ब्रह्म युज्ञेन कल्पताए स्वाहां यज्ञो यज्ञेन कल्पताए स्वाहा ज्योतिर्येज्ञेन कल्पताए स्वाहा स्वर्यज्ञेन कल्पता५ स्वाहां ॥१॥ (२०) ४६ एकस्मै स्वाहा दाभ्याए स्वाहां शताय स्वाहैकशताय स्वाहां। व्युष्ट्यै स्वाहां स्वर्गाय स्वाहा ।।१।। (२१) ४७ [१४६१] तेजोऽसि पञ्च ॥५। अग्नय एका।१। हिङ्काराय षद्॥३॥ तत्सवितुर्दश ॥१०॥ अजीजनो हेका॥ १॥ विभूर्द्े ॥ २ ॥ काय चतस्नः ॥४॥ आब्रह्मंस्तिस्रः ॥३॥ प्राणायैका ॥१॥ प्राच्यायैका ॥ १॥ अन्द्रय पका॥१। घातार्येका ॥॥ अग्नय इत्येका ॥१॥ नक्षत्रेभ्यो द्वे ॥२॥ मूलेभ्य एका ॥॥ पृथिव्या इत्येका ॥१॥ असवे द्वे ॥२॥ मधव पका ॥१॥ वाजायैका ॥?॥ आयुर्यक्षेनैका ॥१॥ एकस्मा इत्येका ॥१॥ ।। एकविशत्यनुवाकेषु सप्तचत्वारिंशत् ॥४७।। । इति शुक्कयजु:काण्वसंहितायां चतुर्विशोऽध्यायः।२४।।

अथ पञ्चविंशोऽध्यायः।

हिरण्यगर्भ: सर्मवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्। स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मैं देवारय हविषां विधेम ।१॥ उपयामर्गृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जष्ट गृह्नाम्येष ते योनि: सूर्यस्ते महिमा। यस्तेऽहन्त्संवत्सरे महिमा सैबभूव यस्ते वाया अन्त्रिक्षे महिमा सैबभूव। यस्ते दिवि सूयें महिमा सैबभूव तम्मैं ते महिस्रे प्रजा्पतये स्वाहां देवेभ्यः ॥२॥(१)२ यः प्रांणतो निमिषृतो मेहित्वैक इद्राजा जगतो बभूव। य ईशे अस्य द्विपदुश्तुंष्पदः कस्मैं देवायं हुविषा विधेम ॥१॥ ३ [१४६४]

Page 110

[११० ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: २५।४-१८

उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टै गृह्णाम्येष ते योनिश्चन्द्रमास्ति महिमा। यस्ते रात्रौं संवत्सरे महिमा सैवभूव यस्ते पृथिव्यामय्रौ महिमा सैबभूव। यस्ते नक्षत्रेषु चन्द्रमसि महिमा सैवभूव तस्मैं ते महिस्ने प्रजापतये देवेभ्यः स्वाहा ॥२॥ (२)४ 5 W युञ्जन्ति ब्रभ्नमरुषं चरन्तं परिं तस्थुषः । रोचन्ते रोचना दिवि ॥१॥ युञ्जन्त्यस्य काम्या हरी विपक्षसा रथे। शोणा घृष्णू नुवाहसा ।।२।। यद्वातो अपो अर्गनीगन्प्रियामिन्द्रस्य तन्वम्। एत५ स्तौतरनेनं पथा पुनरश्वमावर्तयासि नः ॥३॥ ७ वसवस्त्वाञ्जन्तु गायत्रेण छन्दसा रुद्रास्त्वांञ्जन्तु त्रैरष्टुभेन छन्दसा। आदित्यास्त्वाञ्जन्तु जार्गतेन छन्दसा ।।४।। भूर्युवः स्वर्लाजी३ञ्छाचीशन्यव्ये गव्यें। एतदन्मत्त देवा एतदत्रमद्धि प्रजापते ।५॥। ९ कः स्विंदेकाकी चरति क उ स्विज्जायते पुनः। कि स्विद्धिमस्य भेषजं किम्वाव्पनं महत् ॥६॥ १० सूर्य एकाकी चरति चन्द्रमा जायते पुनः। अग्निर्हिमस्य भेषजं भूमिराव्पनं महत् ।।७।। ११ का स्विंदासीत्पूर्वचित्ति: कि स्विंदासीद् बृद्दद्व्यः । का स्न्रिंदासीत्पिलिप्पिला का स्विंदासीत्पिशङगिला ॥८।। १२ दयौरांसीत्पूर्वचित्तिरश्व आसीद् बृहृद्धर्यः । अर्विरामीत्पिलिप्पिला रात्रिरासीत्पिशङ्गिला ।।९।।(३) १३

वायुष्ट्री पचतैरवत्वासितग्रीवश्छागैः । न्यग्रोधश्रमसैः शैल्मलिर्वृद्ध्या ।।१।। १४ एष स्य राध्यो वृर्षा पुड्भिश्चतुर्भिरेदंगन्। ब्रह्मा कृष्णश्च नोऽवतु नमोडअये ॥२॥ १५ सश्शिंतो रश्मिना रथः सशशितो रश्मिना हयः । सश्शितो अप्स्वप्सुजा ब्रह्मा सोमपुरोगवः ।।३।। १६ स्वयं वाजिश्स्तन्वै कल्पयस्व स्वयं यंजस्व स्वयं जुषस्व । महिमा तेऽन्येन न संनशे ।।४।। १७ न वा उ एतन्म्रियसे न रिंष्यसि देवाँ२ इदेषि पथभिः सुगेभिः । यत्रासते सुकतो यत्र ते ययुस्तत्र त्वा देवः सविता दधातु ।।५।। १८ [१४७९]

Page 111

थ्यायः २५।१९-३०] काण्व-संहिता। [ १११ ]

अभिः पशुरांसीत्तेनायजन्त स एतँ लोकमंजयद्यस्मिन््नि ः । स तै लोको भविष्यति तं जैष्यास पिबैता अपः। वायु: पशुरासीत्तेनायजन्त स एत लोकमजयद्यम्मिन्वायुः । स तै लोको भविष्यति तं जैष्यासे पिवैता अपः । सूर्य: पशुरासी त्तेनायजन्त स एतँ लोकमजयद्यस्मिन्तसूर्यः । स तै लोको भविष्यति तं जैष्यास पिवैता अपः ॥६॥ (४) १९

प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहां। अम्बे अम्बिकेऽम्बालिक न मा नयति कश्चन । ससस्त्वश्वकः सुभद्रिकां काम्पीलवासिनीम् ।१।। २०

गुणाना त्वा गणपति हवामहे प्रियाणों त्वा प्रियपतिए हवामहे। निधीनां त्वा निधिपतिष हवामहे वसो मम ॥२॥ २१ आहमजानि गर्भधमा त्वर्मजासि गर्भधम्। ता उभी चतुरः पदः संप्रसरयाव। स्वर्गे लोके प्रोण्वीथाँ वृर्षा दाजी रेतोधा रेतो दधातु ॥३॥ (५) २२

उत्संकथ्या अवं गुदं घैहि समजिं चारया वृषन् । य स्त्रीणां जीवभोर्जनः ॥१॥ २३ यकासकौ शंकुन्तिकाहलगिति वश्चति। आहन्ति गभे पसो निगल्गलीति धार्रका ॥२॥२४ यकौऽसको शंकुन्तक आहलगिति वश्चति। विवंक्षत इत ते मुखमध्वर्यों मा नुस्त्वमभि भाषथाः ॥३॥ १५ माता चे ते पिता च तेडग्रै वृक्षस्य रोहतः । प्रतिलामीर्ति ते पिता गभे मुष्टमतरसयत् ।।४।। २६ माता चे ते पिता च तेडग्रे वृक्षस्य क्रीळतः । विर्वक्षत इव ते मुखं ब्रह्मन्मा त्वं वदो बडु ॥।५।। २७ ऊर्ध्वार्मेनामुच्छापय गिरौ भार हरतिव। अर्थास्यै मध्यमेधता। शीते वाते पुनान्निव ।।६।। २८ ऊुर्ध्वमैनमुच्छयताद्विरौ भार हरंन्िव। अर्थास्य म्ध्यंमेजतु शीते वातै पुनन्निव ।।७।। २९ यदस्या अश्हुभेरद्या: कुधु स्थूलमुपातसत। मुष्का इदस्या एजतो गोशफे शंकुला ईव ।।८।। ३० [१४९१]

Page 112

[११२ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [ अध्यायः २५।३१-४४

यदेवासौ ललामंगुं प्र विष्टीमिनमाविषुः । . सक्था दैदिश्यते नारीं सत्यस्याक्षिभुवी यथा ।९॥ ३१ यद्धरिणो यवमत्ति न पुष्ट पशु मन्यते। शूद्रा यदर्यजारा न पोर्षाय धनायति ॥१०।। ३२ यर्द्धरिणो यवमत्ति न पुष्ट बहु मन्यते। शूद्रो यदयीयै जारो न पोषमर्तु मन्यते ॥११॥ ३३ दुधिकाष्णो अकारिषं जिष्णोरश्वंस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्र ण आयृश्षि तारिषत् ।१२।। (६) ३४

गायत्री त्रिष्टु्जर्गत्यनुष्टप्पङ्क्त्या सह। बृहत्युष्णिहा कुकुप्सचीर्भिः शम्यन्तु त्वा ।।१।। ३५ द्विपदा याश्चतुष्पदाखत्रिपदा याश्च षट्पंदा:। विच्छन्दा याश्च सच्छन्दा: सूचीर्भिः शम्यन्तु त्वा ॥२॥ ३६ महार्नाम्न्यो रेवत्यो विश्वा आशाः प्रभूर्वरीः । मैधीर्विद्युतो वार्च: सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥३। ३७ नार्यस्ते पत्न्यो लोम विचिन्वन्तु मनीषयां। देवानां पत्न्यो दिशः सूचीर्भिः शम्यन्तु त्वा।४।। ३८ रजता हरिणी: सासा युजौ युज्यन्ते कर्मैभिः । अश्वस्य वाजिर्नस्त्वचि सिर्मा: शम्यन्तु शर्म्यन्तीः ।५॥ ३९ कुविदुङ्ग यर्वमन्तो यवञ्चिद्यथा दान्त्यनुपूर्व वियूय। इहेहैंषां कृणुहि भोजनानि ये बर्हिषो नम उक्तितिं न जग्मुः ॥६।। (७) ४०

कस्त्वा छर्थति कस्त्वा विशास्ति कस्ते गात्राणि शम्यति। क उ ते शभिता कविः।।१॥४१ ऋतर्वस्त ऋतुथा पर्वं शमितारो वि शासतु। संवत्सरस्य तेजसा शमीभिः शम्यन्तु त्वा ॥२।। ४२ अर्धमासा: पररुपि ते मासा आ छर्थन्तु शम्यन्तः । अहोरात्राणि मरुनो विर्लिष्ट सूदयन्तु ते ।।३। ४३ दैव्यां अध्वर्यवस्त्वा छर्थन्तु वि च शासतु। गात्रोणि पर्वशस्ते सिर्मा: कृण्वन्तु शम्यन्तीः।।४।। ४४ [१५०५]

Page 113

अभ्याय: २५।४५-५७] काण्व-संदिता । [१११ ]

दयौस्ते पृथिव्यन्तरिक्षं वायुश्छिद्रं पृणातु ते। सूर्यस्ते नक्षत्रैः सह लोकं कृणोतु साधुया ॥५॥ ४५ शं ते परेभ्यो गात्रैभ्यः शमस्त्वर्वरेभ्यः। शमस्थभ्यो मुज्जभ्यः शम्वस्तु तन्वै तव ।।६। (८) ४६

कः स्विदेकाकी चरति क उ खिज्ञायते पुनः। कि५ स्विद्धिमम्य भेषजं किम्बावर्पनं महत् ॥१॥ ४७ सूर्य एकाकी चरति चन्द्रमां जायते पुनः । अभिर्हिमस्य भेषुजं भूर्मिरावपनं महत् ॥२॥ कि स्वित्सूर्यंसमं ज्योतिः किए संमुद्रसम सरैः। कि५ स्वित्पृथिव्यै वर्षीयः कस्य मात्रा न विद्यते ॥३॥ ४९ ब्रह्म सूर्यसमं ज्योतिर्दयौंः समुद्रसम सरैः। इन्द्रः प्रथिव्यै वषौयान् गोस्तु मात्रा न विंद्यते ॥४।। ५० पृच्छामि त्वा चितयें देवसख यदि त्वमत्र मर्नसा जगन्थ। येषु वि्ष्णुस्तरिषु पदेष्वेष्टस्तेषु विश्वं सुवनमा विवेशा३ ॥५॥ ५१ अपि तेर्षु त्रिषु पदेष्वस्मि येषु विश्वं भुर्वनमा विवेश। सदः पर्येंमि पृथिवीमुत द्यामेकेना्ड्रेन दिवो अस्य पृष्ठम् ॥६॥ ५२ केष्वन्तः पुरुष आ विवेश कान्यन्त: पुरुषे अर्पितानि। एतद् ब्रहन्नुप वह्लामसि त्वा किए स्वित्नः प्रति वोचास्यत्र ।।७।। ५३ पञ्चस्वन्तः पुरुष आ विवेश तान्यन्तः पुरुषे अपितानि। एत्च्वात्र प्रतिमन्वानो अस्मि न माययां भवस्यु्त्तरो मत् ।।८।। (९) ५४

का स्विंदासीत्पूर्वचित्तिः किए स्विंदासीद् बृहृद्धयः । का स्विदासीत्पिलिप्पिला का स्विंदासीत्पिशङ्गिला ॥१॥ ५५ दयौरासीत्पूर्वचित्तिरश्वव आसीद् बृहद्वर्यः । अर्विरासीत्पिलिप्पिला रात्रिरासीत्पिशङ्गिला ॥२॥ ५६ का ईमरे पिशङ़गिला का ई कुरु पिशङगिला। क ईमा स्कन्दमर्षति क ईं पन्थां वि सर्पति ॥।३।। ५७ [१५१८] १५

Page 114

[११४ ] शुक्क-यजुवेदीय [अध्याय: २५।५८-६V

अजारें पिशङगिला श्वावित्कुंरु पिशङ्गिला। शश आस्कन्दमर्षत्यहिः पन्थां वि सर्पति ॥४। ५८ कर्त्यस्य विष्ठाः कत्यक्षराणि कति होमासः कतिधा सर्मिद्धः । यज्ञस्य त्वा विदथा पृच्छमत्र कति होतार ऋतुशो यजन्ति ।।५।। ५९ पर्ळस्य विष्ठाः शतमक्षराण्यशीतिर्होमाः समिधो ह तिस्त्रः । यज्ञस्य ते विदथा प्र ब्रवीभि सप्त होतार ऋतुशो यंजन्ति ॥६॥। ६० को अस्य वेंद अुवनस्य नाभि को द्यार्वापृथिवी अन्तरिक्षम्। कः सूर्यस्य वेद बृहतो जनित्रं को वैद चन्द्रमसं यतोजाः ॥७॥ ६१ वेदाहमस्य अुरवनस्य नाभि वेद द्यावापृथिवी अन्तरिक्षम्। वेद सूर्यस्य बृहतो जनित्रमर्थों वेद चन्द्रमसं यतोजाः।।८।। ६२ पृच्छामि त्वा परमन्तै पृथिव्याः पुच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः । पुच्छामि त्वा वृष्णो अश्वस्य रेतेः पुच्छामि वाचः पेरमं व्यौम ।।९।। ६३ इयं वेदि: परो अन्तः पृथिव्या अयं यज्ञो भुवनस्य- नाभिः ! अय९ सोमो वृष्णो अश्वस्य रेतौ ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम ॥१०॥ ६४ सुभू: स्वयम्भू: प्रंथमोऽन्तर्मैहत्यर्णवे। दुधे ह गर्भमुत्वियं यतौ जातः प्रजापतिः ॥११॥ ६५ होता यक्षत्प्रजापति सोमस्य महिम्रः। जुषतां पिबतु सोम होतर्यज ॥१२॥ ६६ प्रजोपते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा रूपाणि परि ता बंभूव। यत्कामास्ते जुहुमस्तनौ अस्तु वयश स्योम पतयो रयीणाम् ॥१३॥(१०) ६७ [१५२८] हिरण्यगभों द्वे ॥२ ॥ यः प्राणतो द्वे॥२॥ युख्जन्त नव ॥ ९॥ वायुष्टवा षद् ॥६॥ प्राणाय तिस्नः॥३॥ उत्सकथ्या द्वादरा॥१२॥। गायत्री षट् ।६॥ कत्स्वा षट् ॥६॥ कः स्विदृष्ट ॥८॥ का स्वित् त्रयोदश ॥१३॥ ।। दशानुवाकेषु सप्तषछ्ठि:।६७।। ।। इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां पञ्चविंशोऽध्यायः ॥२५॥

Page 115

अभ्याय: २६।१-१३ ] काण्व-संहिता। [११५ ]

अथ षड्विंशोऽध्यायः। अर्श्वस्ंतूपरो गौमगस्ते प्राजापत्याः कृष्णग्रीव आग्नेयो रराटें। पुरस्तांत्सारख्व्रती मेष्यधस्तादन्वोः ॥१॥ १ आश्विना अधोरामौ बाह्नोः सौमापौष्णः श्यामो नाभ्यां सौर्ययामौ। श्वेत्श् कृष्णश्च पार्श्वयों: ॥२॥ २ त्वाष्ट्री लौमशसक्थौ सक्थ्योवीयव्यः श्वेतः पुच्छ इन्द्राय खपस्याय वेहद्वैष्णवो वामन:। रोहितो धुम्ररोहितः कर्कन्धुरोहितस्ते सौम्या बभ्रुररुणवंभ्रुः शुकबभ्रुस्ते वारुणाः ॥३॥ ३ शितिरन्ध्रोऽन्यतःशितिरन्ध्रः समन्तशिंतिरन्ध्रस्ते सावित्राः शितिबाहुरन्यतः शितिबाहुः समन्तशिंतिबाहुस्ते बार्हस्पत्याः। पृर्षती क्षुद्रपृंषती म्थूलपृंषती ता मैत्रावरुण्यः।।४।। ४ शुद्धवाल: सर्वशुद्धवालो मणिवालस्त आश्विनाः । श्येते: श्येताक्षौऽरुणस्ते रुद्रार्य पशुपतये कर्णायामाः।५॥ ५ अवलिसा रौद्रा नभोरूपा: पार्जन्याः । पृर्श्निस्तिरश्रीनपृश्निरूर्ध्वपृश्निस्ते मारुताः ॥६॥ ६ फल्गूलोहितोर्णी पलक्षी ताः सरस्वत्यः। क्ीड्ाक्ण: शुण्ठाकर्णोडध्यालोहकर्णस्ते त्वाष्ट्राः।।७।। ७ कृष्णग्रीवः शितिकक्षोंडजजिसक्थस्त ऐन्द्राआ:। कृष्णाञ्जिरल्पाञ्जिर्महाञ्जिस्त उषस्याः ॥८।। शिल्पा वैश्वदेव्यो रोहिण्यस्त्र्यवंयो वाचेऽविज्ञाता अदित्यै। सरूपा धात्रे वत्सतर्यों देवानां पतनीभ्यः।।९।।(३) ९

कृष्णग्रींवा आग्नेयाः शितिभ्रधो वर्सूना९ रोहिता रुद्राणाम्। शेता अवरोकिण आदित्यानां नभौरूयाः पार्जन्याः ॥१॥ १० उन्नत ऋषभो वामनस्त ऐन्द्रावैष्णवा उन्नतः शिंतिबाहुः शितिपृष्ठस्त ऐन्द्राबार्हस्पत्याः। शुर्करूपा वाजिना: कल्माषा आग्निमारुता: श्यामा: पौष्णः॥२॥ ११ एता ऐन्द्राम द्विरूपा अग्नीषोमीया वामना अनड्वाह आग्रावैष्णवाः। वशा मैत्रावरुण्योऽन्यत एन्यो मैत्र्यः ।३॥ १२ कृष्णग्रीवा आग्रेया बभ्रवः सौम्याः श्वेता वायव्या अविज्ञाता अदित्यै। सरूपा धात्रे वत्सतर्यों देवानां पलीक्यः।।४।। १३ [१५४१]

Page 116

[ ११६ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्यायः २६।१४-२७

कृष्णा भौमा धूम्रा आन्तरिक्षा बुह्दन्तौ दिव्याः। शबला वैद्युताः सिध्मास्तारकाः ॥५॥ (२) १४

पृर्षतो हेमन्तारयं पिशङ्गाञ्छिशिराय ।१।। १५ त्र्यवयो गायत्यै पञ्चांवयसितष्टुभें दित्यवाहो जगत्यै। त्रिवत्सा अनुष्टुमें तुर्यवाह उष्णिहैं ॥२॥ १६ पष्ठवाहो विशार्ज उक्षाणों बृहत्या ऋषभाः ककुमै। अनुड्वाह: पुङक्त्यै धेनवोऽरतिच्छन्दसे ।३॥ १७ कृष्णग्रींवा आग्नेया बुभ्रवः सौम्या उंपध्वस्ताः सावित्रा वत्सतर्येः सारस्वत्यः श्यामाः पौष्णा:। पृश्नयो मारुता बंहुरूपा वैश्वदेवा वशा द्यावापृथिवीयाः ॥४॥ १८ उक्ता: सैचरा एता ऐन्द्राग्नाः । कृष्णा र्वारुणा: पृश्नयो मारुता: कायास्तपराः ।।५॥।(३) १९

अग्नयेऽनींकवते प्रथमजानार्लभते मरुद्र्थः सान्तपनेभ्यः सवात्यान्मरु्ौ गृद्मेधिभ्यो बष्किहान्। मुरुद्रर्यः क्रीळिभ्यंः सश्सुष्टान्मरुद्रथः स्वतवद्द्रयोऽनुसृष्टान्॥१॥ २० उक्ता: सैचरा एता ऐन्द्रााः । प्राशुङ्गा माहेन्द्रा बैहुरूपा वैश्वकर्मणाः ॥२॥ २१ धूम्रा वभ्रुनीकाशा: पितृणा सोमवतां बभ्रनो धूम्रनीकाशाः पितृणां बंर्हिषदाम्। कृष्णा वभ्रुनींकाशाः पितृणामंग्निष्वात्ताना कृष्णाः पूर्षन्तस्त्रैयम्बकाः ॥३॥ २२ उक्ता: सैचरा एतांः शुनासीरीयाः। श्वेता वायव्याः श्वेताः सौर्याः ॥४॥ २३ वसन्तार्य कपिञ्जलानार्लंभते ग्रीष्मायं कलविङ्कान्वर्षाभ्यस्तित्तिरीञ्छरदे वर्तिकाः । हेमन्तायु कर्कराञ्छिशिराय विककरान् ।५॥। (४) २४

समुद्राय शिशुमारानालभते पर्जन्याय मण्डूकानद्गयो मत्स्यान्। मित्रायं कुलीपयान्वरुणाय नाकान् ।१॥ २५ सोमाय हश्सानालभते वायवे बुलाका इन्द्राग्रिम्यां कुश्चान्। मित्रारयं मडून्वर्रुणाय चक्रवाकान् ।२॥ २६ अग्रयें कुटरूनालभते वनस्पतिभ्य उलदूका नश्रीषोमभ्यां चार्षान्। अश्विभ्या मयूरोन्मित्रावर्रुणाभ्यां कपोतान्।।३। २७ [१५५५]

Page 117

अध्याय: २६।२८-४० ] काण्व-संहिता। [११७ ]

सोमाय लबानालभते त्वष्ट्र कौलीकान्गपादीर्देवानां पत्नीभ्यः । कुलीका देवजामिभ्योडययें गृहृपतये पारुष्णान् ।।४।। २८ अद्वें पारावंतानालभते रात्र्यैं सीचापूरहोरात्रयोंः संधिभ्यौ जतूः। मार्सेभ्यो दात्यौहान्त्सवत्सरायं महतः सुपर्णान् ।५। (५) २९

भूम्यां आखूनालभतेऽन्तरिक्षाय पाङ्क्त्रान्दिवे क्शान्। दिग्भ्यो नेकुलान्वभ्रुंकानवान्तरदिशाभ्यंः॥१॥ ३० वर्सुभ्य ऋश्यानालभते रुद्रेभ्यो रुरूंनादित्येभ्यो न्यङ्कन् । विश्वैभ्यो देवेभ्यः पृषतान्त्साध्येभ्यः कुलुङ्गान् ॥२॥ ३१ ईशानायु परस्वत आलंभते मित्रार्यं गौरान्वरुणाय महिषान्। बृहस्पतये गव्रयाएस्त्वष्ट उरष्ट्रान् ।।३।। ३२ प्रजापतये पुररुषान् हस्तिन आलभते वाचे पुषीन्। च्क्षुषे मशकाञ्छ्रोत्राय भृङ्गो: ।।४।। ३२ प्रजापतये च वायवें च गोमृगो वर्रुंणायारण्यो मेषो युमाय कृष्णों मनुष्यराजायं मर्कटैः । शार्दुलाय रोहिद्देषभारय गवयी क्षिप्रश्येनाय वर्तिका नीलंङ्गोः क्रिक्र्मिः समुद्राय शिशुमारों हिमर्वते हस्ती ।५।। (६) ३४

मयुः प्राजापत्य उलो हलिक्ष्णों वृषदरशस्ते धात्रे दिशां कङ्ो घुङ्क्षागेयी। कलविङ्को लोहिताहिः पुष्करसादस्ते त्वाष्टा वाचे कुश्चः॥१॥ ३५ सोमाय कुलुङ्ग आरण्योऽजो नकुलः शका ते पौष्णाः कोष् मायोरिन्द्रस्य गौरमुगः। पिद्वो न्यङ्कु: कक्कटस्तेऽनुमत्यै प्रतिश्रुत्कायै चक्र्कवाकः ॥२॥ ३६ सौरी बलाको शार्ग: सृंजय: शयाण्डकस्ते मैत्राः सरस्वत्यै शारिं: पुरुषवाक् श्वाविद्दौमी। शारदूलो धृकः पृदाकुस्ते मन्यवे सरस्वते शुकः पुरुषवाक्॥३॥ ३७ सुपर्ण: पार्जन्य आतिवीहसो दरविदा ते वायवे बृहस्पतये वाचस्पतये पैङ्गराजोऽलज आन्तरिक्षः । प्ुवो मद्गुर्मत्स्यस्ते नैदीपतयें द्यावापृथिवीयः कुर्मः॥४॥ ३८ पुरुषमुगश्चन्द्रर्मसो गोधा कार्लका दार्वाघाटस्ते वनस्पतीनां कृकवार्कुः सावित्रो हश्सों वार्तस्य। नाको मर्कर: कुलीपयस्तेऽकूंपारस्य हियै शल्यंकः ।५।। (७) ३९

एण्यह्ो मण्डूको मूर्षिका तित्तिरिस्ते सर्पाणाँ लोपाश आश्विन: कृष्णो रात्यै। ऋक्षौ जतू: सुषिलीका त ईतरजनानां जहंका वैष्णवी ॥१।। ४० [१५६८]

Page 118

[११८ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: २६: ४१-४४; २७ । १-५

अन्यवापोऽर्घमासानामृश्यौ मयूरः सुपर्णस्ते गन्धर्वाणामपामुद्रों मासां कश्यपः । रोहित्कुण्डृणाचीं गोलर्च्तिका तैऽप्सरसौ मृत्यवैडसितः ॥२॥ ४१ वर्षाहूर्ततुनामाखुः कशो मान्थालस्ते पितृणां बलायाजगरो वसूंनां कपिर्अ्जलः। कपोत उलूकः शशस्ते निरभत्ये वरुणायारण्यो मेष: ॥३॥ ४२ श्वित्र आदित्यानामुष्ट्रो घृर्णीवान्वार्धीनसस्ते मत्या अरंण्याय सृमरो रुरू रौद्रः। कायेः कुटरुंर्दात्यौहस्ते वाजिनां कामाय पिकः।४।। ४३ खङ्गो वैश्वदेवः श्वा कृष्णः कर्णो गर्दभस्तरक्षुस्ते रक्षसामिन्द्राय सूकरः। सिरहो मारुतः ककलासः पिप्पका शकुनिस्ते शरव्यायै विश्वेषां देवानां पुषतः।५(८)४४[१५७२] अश्वस्तूपरो नव ॥ ९ ॥ कृष्णग्रीवा पञ्चे॥५॥ धूम्रान्वसन्ताय पञच ॥ ५॥ अग्नयेSनीकवते पञ्व ॥ ५। समुद्राय शिशुमारान् पञच । ५॥ भूम्या आखून् पञच ॥ ५॥ मयुः प्राजापत्य पञ्च ॥ ५ ॥ एण्यह्व इति पञ्च ॥५ ॥ ॥। अष्टानुवाकेषु चतुश्चत्वारिशत्॥४४॥ ।। इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां षड्विशोऽध्यायः॥२६॥

अथ सप्तविंशोऽध्यायः। शादै दुद्धिरवंकां दन्तमूलैर्मृदं बस्वैस्तेगान्दरष्रर्या सरस्वत्या अग्रजिह्वं जिद्वाया उत्सादम्। अवकन्देन तालु वाज हर्तुभ्यामप आस्येन वृर्षणमाण्डार्भ्याम् ॥१॥ आदित्यान् रमश्रुंभिः पन्थानं भ्रुभ्यां द्यार्वापृथिवी व्तौंभ्यां विद्युतै कनीनकाभ्याम्। शुक्काय स्वाहां कृष्णाय स्वाहा पार्यणि पक्ष्माण्यवार्यी इक्षवोडवार्याणि पक्ष्माणि पायीं इक्षवः ।२॥ (१) २

वातै प्राणेनापानेन नासिके उपयाममर्धरेणौष्ठेन सदुर्तरेण। प्रकाशेनान्तरमनूकाशेन बाहौ निवेष्पं मुर्धा स्तनयित्नुं निर्बाधेनाशनि मस्तिष्केण विद्युत कनीनकाभ्याम् ।१।। ३ कणीभ्या श्रोत्र श्रोत्रंम्यां करणो तेदनीमंधरकण्ठेनापः शुष्ककण्ठेन चिचं मन्याभिः। अदिति शीर्ष्णा निश्रीति निजैर्जल्येन शीर्ष्णा सैकोशैः प्राणान् रेष्माण९ स्तुपेन ।।२।। (२) ४

मशकान्केशैरिन्द्र९ स्वपसा वहेन बृहस्पति। शकुनिसादेन कुर्मान्। शफैराऋमण९ स्थूराभ्यामृक्षलांभि: कृपिञ्जलान् ॥१॥ ५ [१५७७]

Page 119

अष्याय: २७१६-१५] काण्व-संहिता। [११९ ]

जवं जङ्गांभ्यामध्वनं बाहुभ्यां जाम्बीलेनारण्यमग्निमतिरुग्भ्याम्। पूषण दोर्भ्यामश्चिना अश्साभ्या५ रुद्र५ रोरांभ्याम् ।२॥ (३) अग्नेः पक्षतिर्वायोनिपक्षतिरिन्द्रस्य तृतीयापां चंतु्थी। अरदित्यै पञ्चमीन्द्राण्यै षष्ठी मरुता सप्मी बृहस्पतैरष्टमी। अर्यम्णो नवमी धातुदैशमीन्द्रस्यैकादशी वर्रुणस्य द्वादुशी युमस्य त्रयोदुशी॥१॥(४) ७ इन्द्राम्योः पक्षतिः सरस्वत्यै निर्पक्षतिरमित्रस्य तृतीया सोमस्य चतुर्थी। निशीत्यै पञ्चम्यग्नीषोमयोः षष्ठी सर्पाणा९ सप्तमी विष्णौरष्टमां। पुष्णो नवमी त्वष्टुर्दशमीन्द्रस्यैकादुशी वर्रुणस्य द्वादुशी यम्यै त्रंयोदुशी। द्यार्वापृथिव्योर्दक्षिणं पार्श्व विश्वेषां देवानामुत्तरम् ।१॥ (५) ८ मरुता९ स्कन्धा विश्वेषां देवाना प्रथमा कीकसा रुद्राणां द्वितीयादित्यानी तृतीयां वायो: पुच्छ- मग्ीषोमयोर्भासदौ। कुश्चौ श्रोर्णिभ्यामिन्द्राबृहस्पती ऊरुभ्या मित्रावरुणा अल्गाभ्यामाक्रमणर स्थराभ्यां बलं कुष्ठाभ्याम् ॥१॥ (६) ९ पूषणै वनिष्ठुनान्धाहीन्त्स्थूलगुदया सर्पान्गुदाभिविहुत आन्त्रैरपो वस्तिना वृर्षणमाण्डार्भ्याम्। वार्जिन९ शेपैन प्रजा९ रेतंसा चार्षान्पित्तेन प्रदुरान्पायुना कूश्मार्ञ्छंकपिण्डैः ।१।। (७) १० इन्द्रेस्य कोळोऽदित्यै पाजस्य दिशां जत्रवोऽदित्यै भसत्। जीमूर्तान्हृदयौपशेनान्तरिक्षं पुरीततां ।।१।। ११ नभ उद्र्येण चक्रवाकौ मर्तस्नाभ्यां दिवे वुक्काभ्यौ गिरीन्काशिमि:।

हदान्कुक्षिभ्यां समुद्रमुदरेण वैश्वानरं भस्मना ॥२।। (८) १२ विधृति नाभ्या घृत रसैनापो युष्णा मरीचीर्विप्ुड्भिनीहारमुष्मणां शीनं वसया प्रुष्वा अश्रुभिः । हादुनीदूषीकाभिरस्ना रक्षां सि चित्राण्यङ्गर्नक्षत्राणि रूपेण पृथिवीं त्वचा जुम्बकाय स्वाहा ।।१।। (९) १३ हिरण्यगर्भ: समवर्तताय्रें भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्। स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मैं देवायं हविषां विधेम ।।१। १४ यः प्रणतो निभिषतो महित्वैक इद्राजा जगतो बभूव । य ईशे अस्य द्विपदुश्वर्तुष्पदुः कस्मैं देवाये हविषा विधेम ॥२॥ १५ [१५८७]

Page 120

[ १२० ] शुक-यजुर्वेदीय [अध्यायः २७।१६-२८

यस्येमे हिमवन्तो महित्वा यस्यं समुद्रए रसया सहाहुः। यस्येमा: प्रदिशो यस्य बाहू कस्मैं देवायं हविषां विधेम ॥।३॥ १६ य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः। यस्यं छायामृतं यर्स्य मृत्यु: कस्मैं देवार्यं हविषां विधेम।।४।। (१0) १७ आ नौ भद्राः ऋतवो यन्तु विश्वतोऽदब्धासो अपरीतास उद्धिदः । देवा नो यथा सदमिद् वुधे असन्नप्रायुवो रक्षितारौ दिवेदिवे॥१॥ १८ देवानौ भद्रा सुमतिश्रजूयतां देवाना९ रातिरभि नो निवर्तताम्। देवाना९ सख्यम्ुपसेदिमा वयं देवा न आयुः प्रतिरन्तु जीवसें ॥२॥ १९ तान्पूर्वया निविदा हूमहे वयं भर्ग मित्रमदिति दक्षमस्त्रिधंम्। अर्यमणं वरुण९ सोममश्विना सरस्वती नः सुभगा मर्यस्करत् ॥३॥ २० तन्नो वातौ मयोभु वातु भेषजं तन्माता पृथिवी तत्पिता द्यौः। सद् ग्रार्वाण: सोमसुतो मयोभुवस्तदश्विना शृणुतं धिष्ण्या युवम्॥४। २१ तमीशानं जगतस्तस्थुषस्पं्ति धियं जिन्वमवसे हूमहे वयम्। पूषा नो यथा वेदंसामसंद्टुधे रक्षिता पायुरर्दब्धः स्वस्तये ॥५॥ २२ स्वस्ति न इन्द्रौ वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववैदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिंष्टनेमि: स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥६॥ २२ पृषद्श्वा मरुतः पृर्श्निमातरः शुभंयावानो विदर्थेषु जग्मयः। अभिजिद्वा मनवरः सूरचक्षसो विश्वे नो देवा अवसागंमन्निह ।७॥ २४ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षमिर्यजत्राः। स्थिरैरङ्ैस्तुष्टुवाए्सस्तन भिर्व्येशेम देवहिंतं यदार्युः ।८।। २५ शतमिन्रु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चका जरसै तनूनांम्। पुत्रासो यत्र पितरो भर्वन्ति मा नौ मध्या रीरिषतायुर्गन्तोंः॥९॥ २६ अदितिर्दयौरदितिरन्तरिंक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः । विश्वै देवा अदितिः पञ्च जना अरदितिर्जातमदितिर्जनित्वम् ॥१०॥(११) २७ मा नौ मित्रो वरुणो अर्यमायुरिन्द्र ऋभुक्षा मरुतः परिख्यन्। यद्वाजिनों देवजांतस्य सप्तेः प्रवक्ष्यामो विदथे वीर्याणि ॥१॥ २८ [१६००]

Page 121

अध्याय: २७।२९-४१] काण्व-संहिता। [१२१ ]

यन्निर्णिजा रेक्णसां प्रावृंतस्य गुति गृंभीतां सुंखतो नर्यन्ति। सुप्राडजो मेम्यद्विश्वरूंप इन्द्रापृष्णोः प्रियमप्यैति पार्थः ॥२॥ २९ एष च्छाग: पुरो अश्वैन वाजिना पुष्णो भागो नींयते विश्वदैव्यः । अभिप्रियं यत्पुरोळाशमर्वैता त्वष्टेदेन सौश्रवसारयं जिन्वति ॥३॥ ३० यद्धविष्यंमृतुशो देवयानं त्रिर्मानुपाः पर्यश्वं नर्यन्ति। अत्रो पृष्णः प्रंथमो भाग एंति यज्ञं देवेभ्यः प्रतिवेदयंन्नजः ॥४॥। ३१ होताध्वर्युरावया अग्निमिन्धो ग्रांवग्राभ उत शएस्ता सुविप्रः । तेन युज्ञेन स्वरंकृतेन स्विष्टेन वक्षणा आ पृणध्वम् ।५।। ३२ यूपव्रस्का उत ये सूंपवाहाश्चषालं ये अंश्वयुपाय तक्षति । ये चार्वते परचन संभरन्त्युतो तेषामभिगूंतिन इन्वतु ॥६।। ३३ उप प्रागोत्सुमन्मैऽधायि मन्मं देवानामाशा उप वीतपृष्ः । अन्वैनं विप्रा ऋषयो मदन्ति देवानी पुष्टे चंक्रमा सुबन्धुम्।।७। ३४ यद्वाजिनो दाम संदानमर्वतो या शीर्षण्या रशना रज्जुरस्य। यद्वा घास्य प्रभृंतमास्ये तण९ सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु ।।८। (१२) ३५

यदश्वस्य ऋविषो मक्षिकाश यद्वा स्वग स्वधिंतौ रिपमस्ति । यद्धस्तंयो: शमितुर्यन्नखेषु सर्वा ता ते अरपि देवेष्वस्तु ॥१॥ ३६ यदूर्वध्यमुद्रस्यापवाति य आमस्य ऋविषो गन्धो अस्ति। सुकृता तच्छंमितारः कृण्वन्तुत मेघ शृतपाकै पचन्तु ॥२। ३७ यत्ते गात्रादु्निनां पच्यमानादुभि शूलं निहंतस्यावधावति। मा तद्द्रम्यामाश्रिषन्मा तृणेषु देवेभ्यस्तदुशद्द्र्यो रात्मस्तु ।।३।। ३८ ये वाजिने परिपश्यन्ति पक्कं य ईमाहुः सुरभिनिर्हरेतिं। ये चर्वितो मासभिक्षामुपासंत उतो तेषामभिगूंरतिर्न इन्वतु ।।४।। ३९ यन्रीक्षणं माशस्पचंन्या उखाया या पात्राणि युष्ण आसेचनानि। ऊष्मण्यापिधाना चरूणामङ्काः सुनाः परि भूषन्त्यर्श्वम् ॥५।। ४० मा त्वाग्निर्ष्वैनयीद्ूमर्गन्धिर्मोखा भ्राजन्त्यभ विंक्त जघिः । इष्ट वीतमभिगूतं वर्षट्कृतं तं देवासः प्रति गृभ्णन्त्यश्वंम् ॥६॥ ४१ [१६१३] काण्व० १६

Page 122

[१२२ ] शुक्क-यजुवदीय [अध्यायः २७।४२-४५; २८।१-४

निकमंणं निषदनं विवतैनं यब्च पद्डीशमवैतः । यच्चं पपौ यच्चं घासिं जघास सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु।।७।। (१३) ४२ यदश्वांय वास उपस्तृणन्त्यंधीवासं या हिरण्यान्यस्मै। संदानमर्वेन्तं पद्गीशं प्रिया देवेष्वा यामयन्ति ॥१।। (१४) ४३ इमा नु कं भुवना सीषधामेन्द्रंश्र विश्वै च देवाः। आदित्यैरिन्द्रः सर्गणो मरुद्भिरस्मभ्यै भेषजा करत्। यज्ञं चं नस्तन्व च प्रजां चादित्यैरिन्द्रः सह सीषधाति ॥१।। ४४ अग्ने त्वं नो अन्तम उत ताता शिवो भवा वरूथ्यंः । वसुरभ्निवसुश्रवा अच्छा नक्षि द्युम्त्तम रयिं दोः। तं त्वां शोनिष्ठ दीदिवः सुम्नार्य नुनमीमहे सर्खिम्यः।२।।(१५) ४५ [१६१७] शादं दन्दिर्द्े ॥२॥ वातं प्राणेन द्वे ॥२॥ मशकान्केशैरिति द्वे॥२॥ अग्नेः पक्षतिरेका ॥१॥इन्द्राम्योः पक्षतिरेफा ॥१॥ मारुता स्कन्धा पका ॥१॥ पूषणं वनिष्ठनेत्येका ॥१॥ इन्द्रस्य क्ोळो दे॥२॥ विधृतिमेका॥१॥ हिरण्यगर्भश्चतस्रः ॥ आ नो दश ॥१०॥ मा नोऽष ॥८॥ यदश्वस्य सप्त ।७।। यदश्वायैका ॥१॥ इमा नुकं द्वे ॥२॥ पञचदशानुवाकेषु पञचचत्वारिंशत्।।४५।। । इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां सप्तर्विशोऽध्यायः॥२७॥।

अथाष्टाविंशोऽध्यायः। अग्निश्चं पृथिवी च संनंते ते मे सं नमतामदो वायुश्रान्तरिक्षं च संनते ते मे सं नमतामद आदित्य् दयौश्व संनते ते मे सं नमतामद आपंश्र वर्रुणश्च संनते ते मे सं नमतामदः। सप् सरसदो अष्टमी भृतसार्धनी ॥१॥ सकामाँ२ अ्ध्वंनस्कुरु संज्ञानमस्तु मेडमुना। यथेमां वार्चे कल्याणीमावदानि जर्नैम्यः ॥२।। २ ब्रह्मराजन्याभ्याए शद्राय चायीय च खाय चारणाय च। प्रियो देवानां दक्षिणायै दातुरिह भूंयासमयं मे कामः सर्मृध्यतामुप मादो नमतु ॥३॥ (१) ३ बृहस्पते अति यदर्यो अहीद् दयुमद्विभाति ऋतुमज्नेषु। यदीदयच्छवंस ऋतप्रजात तदुसमासु द्रर्विणं धेहि चित्रम्। उपयामगृहीतोऽसि बृहस्पतये त्वैष ते योनिर्बृहस्पतये त्वा ।।१।। (२) ४ [१६२१]

Page 123

अध्याय: २८।५-१४ ] काण्व-संहिता। [१२३ j

इन्द्र गोमभिहा योहि पिबा सोम१ शतक्रतो। विद्यद्धिर्ग्रावंभि: सुतम्। उपयामर्गृहीतोऽसीन्द्राय त्वा गोमंत एष ते योनिरिन्द्राय त्वा गोर्मते॥१॥ (३) ५

ऋतावानं वैश्वानरमृतस्य ज्योतिषस्पतिम्। अजस्रं घर्ममीमहे। उपयामर्गृहीतोऽसि वैश्वानरायं त्वैष ते योनिर्वैश्वानराय त्वा ।।१।। (४) वैश्वानर हवामह ऋतस्य ज्योरतिषस्पतिम्। अजसत्रं धर्ममीमहे। उपयामगृद्दीतोऽसि वैश्वानरायं त्वैष ते योनिर्वैश्वानरायं त्वा ।१।। (५) ७

वैश्वानरो ने ऊतय आ प्र यांतु परावतः । अग्िरुक्थेन वाहंसा। उपयामगृह्ीतोऽसि वैश्वानुरायं त्वैष ते योनि्वैश्वानरायं त्वा ।१।। (६) वैश्वानरस्य सुमतौ स्यांम राजा हि कं भुर्वनानामभिश्रीः । इतो जातो विश्वेमिदं वि चष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण। उपयामगृहीतोऽसि वैश्वानराय त्वैष ते योनिर्वैश्वानरायं त्वा ।।१।। (७) ९ मुरुत्वाँ२ इन्द्र वृषभो रणाय पिबा सोममनुष्वधं मदाय। आर्सिश्चस्व जठरे मध्व ऊर्मि त्वY राजासि प्रतिपत्सुतानाम्। उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा मरुत्वंत एष ते योनिरिन्द्राय त्वा मरुत्वते ।१॥ (८) १० महाँ२ इन्द्रो वज्रहस्तः षोळशी शर्म यच्छतु। हन्तु पाप्मानं योऽस्मान्द्वेष्टि। उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा षोळशिन एष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोळशिने ॥१॥ (९) ११ अभिर्ऋषिः पर्वमान: पार्श्चंजन्यः पुरोहिंतः । तमीमहे महागयम् ॥१॥ (१०) १२ अनुं वीरैरनु पुष्यास्म गोभिरन्वश्वैरनु सर्वेण पुष्टैः । अनु द्विपदानु चर्तुष्पदा वयं देवा नौ यज्ञमृंतुथा नयन्तु ।।१।। (११) १३

आ नौ गोत्रा दर्दहि गोपते गाः समुस्मभ्यं९ सनयो यन्तु वाजाः। दिवक्षा असि वृषभ सत्यशुंष्मोऽस्मभ्य९ सु्मघवन् बोधि गोदाः ॥१॥(१२) १४ [१६३१] अभिश्व तिस्रः ॥३। वृह्स्पत एका ॥१ इन्द्र गोमन्नेका ॥१ ऋतावानमेका ॥१॥ वैश्वानरमेका ॥१॥ वैश्वानर पका ॥१॥ वैश्वानरक्य सुमतावेका ॥१॥ मरुतवाँ२ इन्द्र एका॥॥ महाँ२ इन्द्र एका ॥१॥ अग्निर्ऋषिरेका॥१॥ अनुवीरैरेका॥॥ आ नो गोत्रा इत्येका ॥१॥ द्वादशानुवाकेषु चतुर्दश ॥१४॥ ॥। इति शुक्कयजु:काण्वसंहितायां अष्टाविशोऽध्यायः॥२८॥

Page 124

[ १२४ ] शुक-यजुवदीय अध्यायः २९।१-१५

अथैकोनत्रिंशोऽध्यायः । सर्मास्त्वान्न ऋतवो वर्धयन्तु संवत्सरा ऋषयो यानि सत्या। सं दिव्येनं दीदिहि रोचनेन विश्वा आ भाहि प्रदिशश्रतस्त्रः ॥१॥ सं चेध्यस्वाये प्र चे बोधयैनमुच्च तिष्ठ महते सौभगाय। मा च रिषदुपसत्ता तै अग्ने ब्रह्मार्णस्ते यशर्सः सन्तु मान्ये ॥२॥ २ त्वार्मग्ने वृणते ब्राह्मणा इमे शिवो अग्ने संवरणे भवा नः । सपलहा नौ अभिमातिजिच्च स्वे गयें जागृह्यप्रंयुच्छन् ।३। ३ इहैवाये अि धारया रयिं मा त्वा नि क्रन्पूर्वचितो निकारिणः । क्षत्रमंग्ने सुयर्ममस्तु तुभ्यमुपसत्ता वर्धतां ते अनिष्टृतः ।।४।। ४ क्षत्रेणांये स्वायः सए रभस्व मित्रेणान्े मित्रधेये यतस्व। सजातानी मध्यमस्था एधि राज्ञामत्ने विहव्यों दीदिहीह ।।५।। ५ अति निहो अति स्त्रिधोऽत्यचित्तिमत्यरांतिमगे। विश्वा हयग्ने दुरिता सहस्वाथास्मभ्यं५ सहवीर१ रयिं दोः ॥६॥ अनाघृष्यो जातवेंदा अनिष्टतो विराळये क्षत्रभूद्दीदिडीह। विश्वा आशोः प्रमुश्चन्मार्नुषीर्भिय: शिवाभिग्द्य परि पाहि नो वुधे।।७।। ७ बृहस्पते सवितर्बोघयैन९ सरशितं चित्संतरा५ सY शिशाधि। वर्धयैनं महते सौभगाय विश्व एनमर्तुं मदन्तु देवाः ॥८। v अमुत्रभूयादध यद्यमस्य बृहस्पते अभिशस्तेरमुंश्चः । प्रत्यौहतामश्विनां मृत्युर्मस्माद्देवानामये भिषजा शर्चीभिः ।।९।। ९ उद्धयं तर्मसस्परि स्वः पश्यन्त उर्त्तरम्। देवं देवत्रा सूर्यमर्गन्म ज्योतिरुत्तमम् ।१०।। (१) १० ऊर्ध्वा अंस्य समिधों भवन्त्यूर्ध्वा शुक्रा शोचीरप्यभेः । द्युमर्त्तमा सुप्रतींकस्य सूनोः ॥१॥ ११ तनूनपादसुरो विश्ववेदा देवो देवेषु दुबः । पथो अनक्तु मध्वा घृतेने ।।२।। १२ मध्वा यज्ञं नक्षसे श्रीणानो नराशसों अग्ने। सुकद्देवः सविता विश्ववारः ॥३॥ अच्छायमेति शवंसा घृतेनेंळानो वद्विर्नमसा। अग्निए सुरचो अध्वरेषु प्रयत्सु।।४।। १३ १४ स यक्षदस्य महिमानमगनेः स ई मन्द्रा सुंप्रयसः। वसुश्रेर्तिष्ठो वमुधातमश्च ॥५॥१५ [१६४६]

Page 125

अध्याय: २९।१६-३३ ] काण्व-संहिता। [१२५ ]

द्वारो देवीरन्वस्य विश्वे वता ददन्ते अगेः । उरुव्यचंसो धाम्ना पत्यमानाः ॥६॥ १६ ते अस्य योर्षणे दिव्ये न योनां उषासानकां। इमं यज्ञर्मवतामध्वुरं नं:।।७॥ १७ दैव्यों होतारा ऊर्ध्वरमध्वरं नोऽगेर्जिह्वामि गृणीतम्। कृणुतं नः स्विष्टिम् ॥८। १८ तिस्त्रो देवीर्बर्हिरेद संदुन्त्विळा सरंस्वती भारती। मही गणाना ।।९।। १९ तन्नंस्तुरीपमद्धुतं पुरुक्षु त्वष्टां सुवीरम्। रायस्पोषं वि ष्यंतु नार्भिमसे ॥१०॥ २० वर्नस्पतेऽवं सृजा रराणस्त्मना देवेषुं। अग्निर्हव्य ₹ शेमिता सूंदयाति ॥११।। २१ अग्ने स्वाहां कृणुहि जातवेद इन्द्राय हव्यम्। विश्वे देवा हविरिदं जुषन्ताम्।१२। (२) २२

पीवों अन्ना रयिवृर्ध: सुमेधाः श्वेतः सिंषक्ति नियुतांमभिश्रीः । ते वायवे समनसो वि तंस्थुर्विश्वेनरः स्वपत्यानि चक्रुः ॥१।। २३ राये नु यं जज्ञत रोदसीमे राये देवी धिषणां धाति देवम्। अर्ध वायुं नियुतः सश्रत स्वा उत श्वेतं वसुंधितिं निरेके।।२। २४ वायुरग्रेगा यंज्ञप्रीः साकं गन्मनंसा यज्ञम्। शिवो नियुद्धिः शिवाभिः ॥।३। २५ प्र याभिर्यार्सि दाश्वाश्समच्छा नियुद्धिर्वाय इष्टये दुरोणे। नि नो रयि। सुभोर्जसं युवस्व नि वीरं गव्युमशव्यै च राधः।।४।। २६ वायो ये ते सदृस्त्रिणो रथासस्तेभिरा गहि। नियुत्वान्त्सोर्मपीतये ।।५।। २७ एकया च दुशर्भिंश्र स्वभूते द्वार्भ्यामिष्टयें विरशती चे। तिसृभिंश्र वहसे त्रिरश्ता च नियुद्धिर्वाय इह ता वि मुंश्च ॥६॥ २८ नियुत्वान्वाय आ गह्यय ९ शुक्रो अयामि ते। गन्तासि सुन्वतो गृहम् ।७॥। २९ वायों शुक्रो अंयामि ते मध्वो अग्रं दिविष्टिषु । आ याहि सोमपीतये स्पाहो दैव नियुत्वता।।८।। ३० आ नौ नियुद्धिः शतिनींभिरध्वर संहस्त्रिणीभिरुप याहि युज्ञम्। वार्यो अस्मिन्त्सर्वने मादयस्व यूयं पात स्वस्तिभिः सर्दा नः ॥९॥ ३१ तव वाय ऋतस्पते त्वष्टुर्जामातरद्द्ुत। अवाए्स्या बृणीमहे ॥१०॥(३) ३२

हिरण्यगर्भ इत्येषः । येन दयौरुग्रा पृंथिवी चे हुळ्हा येनु स्व स्तभितं येन नाकः । यो अन्तरिक्षे रजसो विमान: कस्मैं देवार्यं हविषा विधेम ॥१॥ ३३ [१६६४]

Page 126

[ १२६ ] शुक्क-यजुवेदीय [अध्यायः २९।३४-४८

यं कन्दसी अवसा तस्तभाने अभ्यैक्षैतां मनसा रेजमाने। यत्राधि सूर उदितो विभाति कस्मैं देवार्यं हविषा विधेम ॥२॥ ३४ आपो ह यद्धृंहतीरविश्वमायन्गर्भ दधाना जनर्यन्तीरग्िम् । ततो देवानाY समवर्ततासुरेकः कस्मैं देवायं हविषा विधेम ॥३॥ ३५ यश्चिदापों महिना पर्यपशर्यद्दक्ष दर्धाना जनरयन्तीर्यज्ञम्। यो देवेष्वध देव एक आसीत्कस्मैं देवाय हविषा विधेम। मा नौ हिएसीज्निता यः पृथिव्या यो वा दिवए सत्यधर्मा जजाने। यश्चापश्चन्द्रा बृहतीर्जजान कस्मैं देवाय हविषा विधेम। प्रजोपते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बंभूव । यत्कांमास्ते जुहुमस्तन्ौ अस्तु वयए स्याम पतयो रयीणाम् ।४।। (४) ३६ अग्न आयृशषि पवस आ सुवोजमिषै च नः । आरे बोधस्व दुच्छुर्नाम् ॥१॥ ३७ अग्ने पर्वस्व स्वपां अस्मे वर्चैः सुवीर्यैम्। दर्धद्रयि माये पोर्षम् ॥२॥ ३८ अग्निऋषिः पर्वमान: पाश्चजन्यः पुरोहिंतः । तमीमहे महागयम् ॥३॥ ३९ अभि त्वां शूर नोनुमोऽ्दुग्धा इव धेनवः । ईशानमुस्य जगतः स्वुदृशमीशानमिन्द्र तस्थुषः।।४।। ४० न त्वावाँर अन्यो दिव्यो न पार्थिवो न जातो न जनिष्यते। अश्वायन्तो मघवन्निन्द्र वाजिनो गव्यन्तस्त्वा हवामहे॥५॥ ४१ त्वामिद्धि हवामहे सातौ वार्जस्य कारवः । त्वां वृत्रेष्विन्द्र सत्पति नरस्त्वां काष्ठास्वर्वैतः ॥६॥ ४२ स त्वं नंश्चित्र वज्रहस्त घृष्णुया महः स्तवानो अद्रिवः। गामश्र५ रथ्यमिन्द्र सं किर सत्रा वाजं न जिग्युषे ।७॥। ४३ कर्या नश्चित्र आ भुवदूती सदावृंधः सखा। कया शचिष्ठया वृता ।।८।। ४४ कस्त्वा सत्यो मदांनां मर्श्हिंष्ठो मत्सदन्धसः । इळ्हा चिंदारुजे वसु ॥९॥ ४५ अभी षु णः सर्खींनामविता जरितृणाम्। शतं भवास्यृतये ॥१० ॥ ४६ यज्ञायंज्ञा वो अग्रये गिरार्गिर च दक्षसे । प्रप्रं वयममृतै जातवेदसं प्रियं मित्रं न शेषसिषम् ॥११॥ ४७ ऊर्जो नपातश स हिनायर्मस्मयुर्दाशैम हुव्यदातये। भुवद्धाजैष्वविता भुवद्दध उत तराता तनूनांम् ॥१२॥ (५) ४८ [१६७९]

Page 127

अध्याय: २९।४९-५०; ३०।१-८ ] काण्घ-संहिता। [१२७ ]

संवत्सरौऽसि परिवत्सरौऽसीदावत्सरौडसीद्वत्सरोडसि वत्सरोऽसि। उषसस्ते कल्पन्तामहोरात्रास्ते कल्पन्तामर्धमासास्ते कल्पन्तां मारसास्ते कल्पन्तामृतर्वस्ते कल्पन्ताY संवत्सरस्तें कल्पताम् ॥१॥ ४९ प्रेत्या एत्यै सं चाञ्च प्र चं सारय। सुपर्णचिदसि तया द्ेवतंयाङ्गिरस्वद् ध्रुवः सींद ।।२।। (६) ५० [१६८१] समास्त्वा दश॥१०॥ ऊर्ध्वा द्वादश ॥१२ ॥ पीवो अन्नान्दश ॥१० ॥ हिरण्यगर्भश्चतस्त्रः ॥४॥ अग्न आयू५षि द्वादश ॥ १२ । संवत्सरो द्वे॥ २॥ षडनुवाकेषु पञ्चाशत् ॥५० ॥ ॥। इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥२९।।

अथ त्रिंशोऽध्यायः। होता यक्षतसमिधेन्द्रमिळस्पदे नाभा पृथिन्या अधि। दिवो वर्ष्मन्त्सर्मध्यत ओजिष्ठश्वर्षणीसहां वेत्वाज्यस्य होतर्यज ॥१॥ १ होता यक्षत्तनूनपातमूतिभिर्जेतारमर्पराजितम्। इन्द्रै देव९ स्वविदै पथिभिर्मधुमत्तमैर्नराशसैन तेजसा वेत्वाज्यस्य होतर्यजे ॥२॥ २ होतां यक्षदिळाभिरिन्द्रमीळितमाजुद्वानममत्र्यम्। देवो देवैः सवीर्यो वज्रहस्तः पुरंदुरो वेत्वाज्यस्य होतर्यज ॥३॥ ३ होतां यक्षद्वर्हिषीन्द्रै निषद्रं वृंषभं नयीपसम्। वर्सुभी रुद्रैरादित्यैः सयुग्मिबर्हिरासंदद्वेत्वाज्यस्य होतर्यज ॥४॥ ४ होता यक्षदोजो न वीर्य सहो द्वार इन्द्रेमवर्धयन्। सुप्रायणा अस्मिन्यज्ञे वि श्रयन्तामृतावृधो द्वार इन्द्राय मीळहुषे व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज।।५॥५ होता यक्षदुषे इन्द्रस्य धेनू सुदुघे मातरा मही। सवातरौ न तेजसा वत्समिन्द्रमवर्धतां वीतामाज्यस्य होतर्यज ॥६॥ ६ होता यक्षदैव्या होतारा भिषजा सखाया हविषेन्द्र भिषज्यतः । कवी देवौ प्रचैतसा इन्द्राय धत्त इन्द्रियं वीतामाज्यस्य होतर्यज ।।७॥ ७ होता यक्षत्िस्त्रो देवीर्न भैषुजं त्रर्यस्त्रिधातंवोऽपस इळा सरस्वती भारती महीः । इन्द्रे पत्नीर्हविष्मतीर्व्यन्त्वारज्यस्य होतर्यज ॥८॥ ८ होता यक्षत्वष्टारमिन्द्र देवं भिषजंए सुयर्ज घृतश्रिर्यम्। पुरुरुप सुरेतसं मघोनभिन्द्राय त्वष्टा दर्धदिन्द्रियाणि वेत्वार्ज्यस्य होतर्यजं ॥९॥९[१६९०]

Page 128

[१२८] शुक्-यजुर्वेदीय [अध्यायः ३०।९-२०

होता यक्षद्वनुस्पति शमितारं शतकंतुं धियो जोष्टारमिन्द्रियम्। मध्वा समुज्जन्पृथिर्भिः सुगेभि: स्वदाति यजं मधुना घृतेन वेत्वार्ज्यस्य होतर्यज॥१०॥१० होता यक्षदिन्द्र स्वाहाज्यस्य स्वाहा मेरदसः स्वाहा स्तोकानाए स्वाहा स्वाहाकृतीनाए स्वाहो हव्यसूक्तीनाम्। स्वाहां देवा आज्यपा जुषाणा इन्द्र आर्ज्यस्य व्यन्तु होतर्येज ॥११॥ (१) ११ देवं बर्हिरिन्द्र सुदेवं देवैवीरवत्स्तीण वेद्यामवर्धयत्। वस्तोर्वृतं प्राक्तोर्भुत९ राया बर्हिष्मतोऽत्यगाद्वसुवने वसुधेर्यस्य वेतु यर्ज ॥१। देवीर्द्वार इन्द्र९ संघाते वीद्गीर्यामंन्नवर्धयन्। आ वत्सेन तरुणेन कुमारेण च मीवृतापावीण १२

रेणुर्ककाटं नुदन्ताँ वसुवने वसुधेर्यस्य व्यन्तु यज ।२॥ १३ देवी उपासानक्तेन्द्र यज्ञे प्रंयत्यह्वेताम्। दैवीर्विशः प्रार्यासिष्टा सुप्रीते सुधिते वसुवने वसुधेर्यस्य वीतां यज ॥३॥ १४ देवी जोष्ट्ी वसुंधिती देवभिन्द्रमवर्धताम्। अयाव्यन्याघा द्वेषाएस्यान्या वक्षद्वसु वार्याणि यजमानाय शिक्षिते वसुवने वसुधेर्यस्य वीतां यज।।४।। १५ देवी ऊर्जाहुती दुघे सुदुघे पयसेन्द्रमवर्धताम्। इषमूजैमन्या वक्षत्सग्धि सपीतिमन्या नवेन पूर्व दर्यमाने पुराणेन नवम्धांतामूजैमुर्जाहुंती ऊर्जयमाने वसु वार्यीणि य्जमानाय शिक्षिते वंसुवने वसुधे्यंस्य वीतां यज ॥५॥ १६ देवा दैव्या होतारा देवभिन्द्रमवर्धताम्। हतारघश सा आभार्ष्टा वसु वार्यीणि यर्जमानाय शिक्षितौ वसुवनें वसुधेर्यस्य वीतां यज ॥६॥ १७ देवीस्तिस्त्रस्तिस्त्रो देवीः पतिमिन्द्रमवर्धयन्। अस्पृक्षद्भारंती दिवं रुद्रैर्यज्ञसरस्वतीळा वसुमती गृहान्वसुवनें वसुधेर्यस्य व्यन्तु यर्ज।।७।। १८ देव इन्द्रो नराशएसंस्त्रिवरूथस्त्रिवन्धुरो देवमिन्द्रमवर्धयत्। शतेन शितिपृष्ठानामाहितः सहस्त्रेण प्र वर्तते मित्रावरुणेदस्य होत्रमहतो बृहस्पर्ति स्तोत्रमश्विनाध्वर्यवं वसुवने वसुधेर्यस्य वेतु यर्ज ।।८।। ९ देवो देवैर्वनस्पतिर्हिरण्यपर्णो मधुशाखः सुपिप्पलो देवमिन्द्रमवर्धयत्। दिवमग्रेणास्पृक्षदान्तरिक्षं पृथिवीमंदश्हाद्वसुवनें वसुधेर्यस्य वेतु यर्ज ।९॥ २० देवं बर्हिर्वारिंतीनां देवमिन्द्रमवर्धयत्। स्वासस्थमिन्द्रेणासन्नमन्या बहीं एष्यभ्यभूद्वसुवने वसुधेर्यस्य वेतु यर्ज ॥१०।२१ [१७०२]

Page 129

भध्याय: ३०।२२-३४] काण्व-संहिता। [१२९ ]

स्विष्टं कुर्वन् त्स्विष्टकृत्स्विष्टमद्य करोतु नो वसुवने वसुधेर्यस्य वेतु यर्ज ।११॥ २२ अग्निमद्य होतारमवृणीतायं यजमान: पचन्पक्तीः पर्चन्पुरोळाश बभ्न्निन्द्राय च्छार्गम्। सपस्था अद्य देवो वनस्पतिरभवदिन्द्राय च्छागेन। अघत्तं मेंदुस्तः प्र्ति पचतारग्रभीदर्वीवृधत्पुरोळाशैन। त्वामद ऋषे ॥१२॥ (२) २३ होता यक्षत्समिधानं महद्यशः सुसमिद्धं वरेण्यमन्निमिन्द्रै वयोधर्सम्। गायत्रीं छन्द इन्द्रियं त्र्यविं गां वयो दधद्वेत्वार्ज्यस्य होतर्यज ॥१॥ २४ होता यक्षत्तनूनपातमुद्धिदं यं गर्भमरदितिर्द्धे शुचिमिन्द्र वयोधसम्। उष्णिहं छन्द इन्द्रियं दित्यवाहं गां वयो दधद्वेत्वाज्यस्य होतर्यज ॥२॥ २५ होता यक्षदीळेन्यंमीळितं वृंत्रहन्तममिळाभिरीडय सहः सोममिन्द्र वयोधसम्। अनुष्टुभं छन्द इन्द्रियं पश्चावि गां वयो दधद्वेत्वाज्यस्य होतर्यज ॥३॥ २६ होता यक्षत्सुबर्हिषे पूषण्वन्तममर्त्य सीदन्तं बुर्हिषि प्रियेऽमृतेन्द्र वयोधसम्। बृहतीं छन्द इन्द्रियं त्रिवत्सं गां वयो दधद्वेत्वाज्यस्य होतर्यज ॥४॥ २७ होता यक्षद्वयर्चस्वतीः सुप्रायणा ऋतावृधो द्वारो देवीहिरण्ययीर्बह्माणमिन्द्र वयोधर्सम्। पङकितिं छन्द इहेन्द्रियं तुर्यवाहं गां वयो दधद्वयन्त्वारज्यस्य होतर्यज ॥५॥ २८ होता यक्षत्सुपेशसा सुशिल्पे बृंहती उभे नक्तोषासा न दर्शते विश्वमिन्द्र वयोधर्सम्। त्रिष्टुयं छन्द इहेन्द्रियं पष्टवाहं गा चयो दर्धद्वीतामाज्यस्य होतर्यज ॥६॥ २९ होता यक्षत्प्रचैतसा देवानामुत्तमं यशो होतारा दैव्या कवी सयुजेन्द्र वयोधर्सम्। जगतीं छन्द इन्द्रियमनद्गाहं गां वयो दर्धद्वीतामाज्यस्य होतर्येज ।७।। ३० होता यक्षत्पेशस्वतीस्तिस्त्रो देवीहिरण्ययीर्भारतीर्बृहतीर्महीः पतिमिन्द्र वयोधर्सम्। विराजं छन्द इहेन्द्रियं धेतुं गां न वयो दधद्वयन्त्वाज्यस्य होतर्येज ॥८॥ ३१ होता यक्षत्सुरेतसं त्वष्टारं पुष्टिवर्धन रूपाणि बिभ्रतं पृथक् पुष्टिमिन्द्र वयोधर्सम्। द्विपदुं छन्द इन्द्रियमुक्षाणं गां न वयो दधद्वेत्वाज्यस्य होतर्यजं ।९॥ ३२ होता यक्षद्वनुस्पति शमितारं शतक्रंतुए हिररण्यपर्णमुक्थिनं रशनां बिश्रतं वाशं भगमिन्द्रे वयोधर्सम्। ककुभं छन्द इहेन्द्रियं वशां वेहतं गां वयो दधद्वेत्वाज्गस्य होतर्यज ॥१०॥ ३३ होता यक्षत्स्वाहाकृतीरतनिं गृहपतिं पृथग्वरुणं भेषजं कविं क्षत्रमिन्द्र वयोधसम् । अर्तिच्छन्दसं छन्द इन्द्रियं बुहद्टंषभं गां वयो दधद्वयन्त्वाज्यस्य होतर्यज ११(३)३४ [१७१५] काण्व० १७

Page 130

[ १३० ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: ३०।३५-४६

देवं बर्हिवैयोधसै देवमिन्द्रमवर्धयत्। गायत्र्या छन्दसेन्द्रियं चक्षुरिन्द्रे वयो दर्धद्वसुवनें वसुधेर्यस्य वेतु यर्ज ।१॥ ३५ देवीर्द्वारो वयोधसंY शुचिमिन्द्रेमवर्धयन्। उष्णिहा छर्न्दसन्द्रियं प्राणमिन्द्रे वयो दर्धद्वसुवने वसुधेर्यस्य व्यन्तु यज ।२॥ ३६ देवी उषासानक्तो देवभिन्द्र वयोधरसे देवी देवर्मवर्धताम्। अनुष्टभा छन्दसेन्द्रियं बलमिन्द्रे वयो दर्धद्वसुबनें वसुधेर्यस्य वीतां यर्ज ॥३॥ ३७ देवी जोष्ट्री वसुंधिती देवमिन्द्र वयोधसें देवी देवमवर्धताम्। बृहत्या छन्दसेन्द्रिय श्रोत्रमिन्द्रे वयो दर्धद्वसुवनें वसुधेर्यस्य वीतां यज ॥४॥ ३८ देवी ऊर्जाहुती दुरघे सुदुधे पयसेन्द्रे वयोधस देवी देवर्मवर्धताम्। पङ्क्त्या छन्दसेन्द्रिय शुकिन्द्रे वयो दर्धद्वसुवने वसुधेर्यस्य वीतां यर्ज ॥५॥। ३९ देवा दैव्या होतारा देवमिन्द्र वयोधस देवौ देव्मवर्धताम्। त्रिष्टुभा छन्दसेन्द्रियं त्विषिमिन्द्रे वयो दर्धद्वसुवनें वसुधेर्यस्य वीतां यज ॥६॥ ४० देवीस्तिस्त्रस्तिस्त्रो देवीवैयोधसं पतिभिन्द्रमवधेयन्। जगत्या छन्दसेन्द्रिय शषभिन्द्रे वयो दधद्वसुवने वसुधेर्यस्य व्यन्तु य्ज ।७॥ ४१ देवो नराशसो देवभिन्द्र वयोधर्स देवो देवर्मवर्धयत्। विराजा छन्दसेन्द्रिय रूपमिन्द्रे वयो दर्धद्वसुवने वसुधेर्यस्य वेतु यज ।।८।। ४२ देवो वनस्पतिर्देवमिन्द्र वयोधर्सें देवो देवमंवर्धयत्। द्विपदा छन्दसेन्द्रियं भगमिन्द्रे वयो दर्धद्वसुवने वसुधेर्यस्य वेतु यर्ज ।।९॥ ४३ देवं बर्हिर्वारितीनां देवभिन्द्रै वयोधसे देवं देवमवर्धयत्। ककुभा छन्दसेन्द्रियं यश इन्द्रे वयो दर्धद्वसुवनें वसुधेर्यस्य वेतु यर्ज ॥१०॥ ४४ देवो अग्निः स्विष्टकद्देवमिन्द्र वयोधर्स देवो देवमवर्धयत्। अतिच्छन्दसा छन्दसेन्द्रियं क्षत्रमिन्द्रे वयो दर्धद्वसुवने वसुधेर्यस्य वेतु यज ।११॥ ४५ अभिमद्य होतारमवृणीतायं यर्जमान: पचन्पक्तीः पर्चन्पुरोळाश बभ्नन्निन्द्राय वयोधसे छागम्। सपस्था अद्य देवो वनस्पतिरभवदिन्द्राय वयोधसे छागेन। अघत्तं मेदुस्तः प्रतिपचताग्रंभीदर्वीवृधत्पुरोकाशैन। त्वामद्य ऋषे ।१२।। (४) ४६ [१७२७] होता यक्षदेकादश ॥११॥ देवं बर्हिर्द्वादश ॥१२॥ होता यक्षदेकादश ॥११॥ देवं बर्हिर्द्वादश ॥१२॥ ॥ चतुरनुवाकेषु षट्चत्वारिंशत् ॥४६॥ ॥ इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां त्रिंशतितमोऽध्याय,॥३०॥ ॥ इति तृतीयो दशकः ॥

Page 131

अध्याय: ३१।१-१३] काण्व-संहिता। [ १३१ ]

अथ चतुर्थो दशकः॥ अथेकत्रिंशोऽध्यायः।

सर्मिद्धो अअ्जन्कृदरं मतीनां घृतमंग्रे मर्धुमत्पिन्वमानः । वाजी वहन्वाजिने जातवेदो देवानों वक्षि प्रियमा सधस्थम् ॥१॥ १ घृतेनाञ्जन्त्सं पथो दैवयानान्प्रजानन्वाज्यप्येतु देवान्। अनु त्वा सप्ते प्रदिशः सचन्ता स्वधामस्मै यर्जमानाय धेहि॥२॥ ३ ईडयश्रासि वन्घंश्र वाजिभाशुश्रासि मेध्यंश्र ससे। अभिष्ट्रां देवैर्वसुंभि: सजोषोंः प्रीतं वह्ि वहतु जातवेदाः ॥३॥ ३ स्तीणं बर्हिः सुष्टरीमा जुषाणोरु पृथु प्रर्थमानं पृथिन्याम्। देवेभिर्युक्तमदिति: सजोषो: स्योनं कृण्वाना सुविते दधातु ॥।४।। ४ एता उ व: सुभरगो विश्वर्रूपा वि पक्षौभिः श्रयमाणा उदातैः । ऋष्वाः सती: कवपः शुम्भमाना द्वारों देवी: सुप्रायणा भवन्तु ।।५।। ५ अन्तरा मित्रावरुणा चरन्ती मुखें यज्ञानमभि सैविद्ाने। उषासी वाए सुहिरण्ये सुंशिल्पे ऋतस्य योनो इुह सदियामि ।।६।। ६ प्रथमा वा९ सरथिनां सुवणी देवौ पश्यन्तौ भुवनानि विश्वा। अर्पिप्रयुं चोदना वां मिरमाना होतांरा ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता।।७।। ७ आदित्यैनों भारती वषु यज्ञ सरस्वती सह रुदैने आवीत्। इळोपहूता वसुंभिः सजोषो यज्ञ नौ देवीरमृतैषु धत्त ।।८।। V त्वष्टा वीरं देवकांमं जजान त्वष्टुरवी जायत आशुरश्षेः । त्वष्टेदं विश्वं भुवनं जजान बहोः कर्तारैमिह यक्षि होतः ।९॥ ९ अश्वौ घृतेन त्मन्या समंक्त उप देवाँ२ ऋतुशः पार्थ एत। वनस्पतिर्देवलोकं प्रजानभ्नग्निना हुव्या स्वदितानि वक्षत् ॥१०। १० प्रजापतेस्तपसा वावृधानः सदयो जातो दधिषे यज्ञमग्रे। स्वाहाकृतेन हविषा पुरोगा याहि साध्या द्विरंदन्तु देवाः ।११। (१) ११

केतुं कृण्वन्नकेतवे पेशों मर्या अपेशसें। समुषर्द्द्रिरजायथाः ।१। १२ जीमूर्तस्येव भवति प्रतीकं यद्वर्मी यार्ति समदामुपस्थे। अरनाविद्धया तुन्वा जय त्व९ स त्वा वर्मणो महिमा पिपर्तु ॥२॥ १३ [१७४०]

Page 132

[ १३२ ] शुक्-यजुर्वेदीय [अध्याय: ३१।१४-२७

धन्चना गा धन्वनाजिं जयेम धन्वना तीव्राः समदोजयेम। धनुः शत्रौरपकामं कृणोति धन्वना सर्वीः प्रदिशों जयेम ॥३॥ १४ ते आचरन्ती स्मनेव योषो मातेव पुत्रं बिभृतामुपस्थे। अप शर्त्रन्विध्यता संविदाने आती इमे विष्फुरन्ती अमित्रान् ।४।। १५ वक्ष्यन्तीवेदा गनीगन्ति कर्ण प्रिय सखायं परिषस्वजाना। योषैव शिङ्के वितताधि धन्वन् ज्या इयए स्मने पारयन्ती ।५॥। १६ अहिरिव भोगैः पयैति बाहुं ज्याया हेतिं परिवाधमानः । हस्तमो विश्वा वयुनानि विद्वान्पुमान्पुर्माएसं परिं पातु विश्वतः ॥६।। १७ बद्धीनां पिता बहुरस्य पुत्रश्चिश्चा कृणोति सर्मनावगत्यं। इषुधिः सङ्काः पृर्तनाश्च सर्वीः पृष्ठे निर्नद्धो जयति प्रसूंतः ।७॥ १८ सुपर्ण वस्ते मुगो अस्या दन्तो गोभिः संनद्धा पतति प्रसूंता । यत्रा नरः सं च वि च द्रवन्ति तत्रासमभ्यमिषवः शर्मै यएसन् ॥८॥ १९ वर्नस्पते वीद्ंङ्गो हि भुया अस्मत्संखा प्रतर्रण: सुवीरः । गोभि: संनद्धो अस वीळर्यस्वास्थाता ते जयतु जेत्वांनि ।।९। २० रथे तिष्ठन्रयति वाजिनः पुरो यत्रयत्र कामयते सुषारथिः । अभीर्शूनां महिमाने पनायत मर्नः पश्चादर्तुं यच्छन्ति रमयः ॥१०॥ २१ आ जङ्गन्ति सान्वेषां जघनाँ२ उप जिन्नते। अश्वाजनि प्रचेतसोऽश्वान्त्समत्सु चोदय ।११।। २२ उप श्वासय पृथिवीमुत द्यां पुरुत्रा ते मनुतां विर्ष्ठितं जगत्। स दुंन्दुभे सजूरिन्द्रैण देवैर्दूराद्दवीयो अर्प सेध शर्त्रून् ।।१२।। (२) २३. यदक्रन्दः प्रथमं जार्यमान उद्यन्त्समुद्रादुत वा पुरीषात्। श्येनस्य पक्षा हरिणस्यं बाहू उपस्तुत्यं महि जातं ते अर्वन् ।१॥ २४ युमेनं दुत्तं त्रित एनमायुनुगिन्द्र एणं प्रथुमो अर्ध्यतिष्ठत। गन्धर्वो अस्य रशनामंगृभ्णात्सूराद्श्वै वसवो निरंतष्ट ॥।२।। २५ आर्सें यमो अस्यादित्यो अर्वन्नासि त्रितो गुह्ैन व्रतेने। असि सोमेंन समया विपृक्त आहुस्ते त्रीणि दिवि बन्धनानि ॥३॥ २६ त्रीरणि त आहुर्दिवि बन्धनानि त्रीण्यप्सु त्रीण्यन्तः समुद्रे। उतेवं मे वरुणशछन्त्स्यर्वन्यत्रा त आहुः परमं जनित्रम् ।४।। २७ [१७५8]

Page 133

मध्याय: ३१।२८-४१] काण्व-संहिता। [१३३ ]

इमा तै वाजिभ्रवमाजैनानीमा शफाना सनितुर्निधाना। अत्रां ते भद्रा रेशना अपश्यमृतस्य या अभिरक्षन्ति गोपाः ।५॥ २८ आत्माने ते मनसारादेजानामवो दिवा पतर्यन्तं पतङ्गम्। शिरों अपश्यं पथिर्भिः सुगेभिररेणुभिर्जेहमानं पतत्रि ।६।। २९ अत्रो ते रूपमुत्तमर्मपश्यं जिगीषमाणमिष आ पदे गोः । यदा ते मर्तों अनु भोगमानळादिद ग्रसरिष्ठ ओर्षधीरजीगः ।७॥ ३० अर्नुं त्वा रथो अनु म्यी अर्वन्ननु गावोडनु भर्ग: कनीरनाम्। अनु व्रातासस्तव सख्यमीयुरतु देवा ममिरे वीर्य ते।।८।। ३१ हिरण्यशुङ्गोडयौ अस्य पादा मनोजवा अवर इन्द्र आसीत्। देवा इर्दस्य हविरद्यंमायन्यो अर्वैन्तं प्रथमो अध्यातिष्ठत् ।।९।। ३२ र्डर्मान्तास: सिरलिकमध्यमासः सY शूरणासो दिव्यासो अत्या: । हषसा इव श्रेणिशो यतन्ते यदाक्षिपुर्दिव्यमज्ममश्वाः ॥१०॥ ३३ तब शरीरं पतयिष्णवर्वन्तव चित्तं वात इव ध्रजीमान्। तव शृङ्गाणि विष्ठिता पुरुत्रारण्येषु जमुराणा चरन्ति ।।११।। ३४ उपग्रागाच्छसनं वाज्यवी देवद्रीचा मनसा दीर्ध्यानः । अजः पुरो नीयते नाभिरस्यारनु पश्चात्कवयौ यन्ति रेभाः ॥१२॥ ३५ उप प्रागात्परमं यत्सधस्थमवाँ २ अच्छा पितर्रे मातररे च। अद्या देवाञुष्टतमो हि गम्या अथा शास्ते दाशुषे वायीणि ॥१३। (३) ३६

सर्मिद्धो अद्य मनुषो दुरोणे देवो देवान्यंजसि जातवेदः। आ चु वह मित्रमहद्चिकित्वान्त्वं दूतः कविरसि प्रचेताः ॥१।। ३७ तनूनपात्पथ ऋतस्य यानान्मर्ध्वा समञ्जन्त्स्वदया सुजिद्ध । मन्मानि धीभिरुत यज्ञमुन्धन्देवत्रा चं कृणुह्यध्वरं नः ॥।२। ३८ नराश एसंस्य महिमानमेषासुप स्तोषाम यजतस्य यज्ञैः। ये सुकतवः शुचयो धियंधाः स्वर्दन्ति देवा उभयानि हव्या॥३॥ ३९ आजुद्वांन ईडयो वन्धश्रा यह्यये वर्सुभि: सजोषोः। त्वं देवानामसि यह होता स एनान्यक्षीषितो यजीयान् ।।४।। ४० प्राचीने बर्हिः प्रदिशा पृथिव्या वस्तौरस्या वृज्यते अग्रे अद्वाम्। व्यु प्रथते वितरं वरीयो देवेभ्यो अरदितये स्योनम् ।५।। ४१ [१७६८]

Page 134

[ १३४ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: ३१।४२-५१

व्यर्चस्वतीरुर्विया वि श्रयन्तां पर्तिभ्यो न जनयः शुम्भमानाः । देवीर्द्वारो वृहतीर्विश्वमिन्वा देवेभ्यों भवत सुप्रायणाः ॥६॥ ४२ आ सुष्वयन्ती यजवे उपाके उषासानक्तो सदतां नि योनौ। दिव्ये योर्षणे वृह्ती सुरुष्मे अधि श्रियं शुऋपिशं दधाने ।।७।। ४३ दैव्या होतारा प्रथमा सुवाचा मिमाना यज्ञं मनुषो यजध्यै। प्रचोदयन्ता विदर्येषु कारू प्राचीनं ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता।।८।। ४४ आ नो यजं भारती तूर्यमेत्विळा मनुष्वदिह चेत्यन्ती। तिस्रो देवीर्बर्हिरेद९ स्योन सरस्वती स्वपंसः सदन्तु ॥९॥ ४५ य हुमे दयार्वापृथिवी जनित्री रूपैरपिश्शद्दुर्वनानि विश्वा। तमद हौतरिषितो यजीयान्देवं त्वष्टारमिह यक्षि विद्वान ॥१०।। ४६ उपावसृज त्मन्यो समञ्जन्देवानां पार्थ ऋतुथा हवीथषि। वनुस्पतिः शमिता देवो अभिः स्वर्दन्तु हव्यं मधुंना घृतेने ।।११।। ४७ सदो जातो व्यमिमीत युज्ञमभिर्देवानामभवत्पुरोगाः। अस्य होतुः प्रदिश्यृतस्य वाचि स्वाहांकृत हविरदन्तु देवाः ॥१२॥ (४) ४८ अमये गायत्राय त्रिवृते रार्थन्तरायाष्टार्कपाल इन्द्राय त्रैष्टभाय पञ्चद्शाय बाहैतायैकोदशकपालो विश्वैम्यो देवेभ्यो जागतेभ्यः सप्द्शेभ्यौ वैरूपेभ्यो द्वादशकपालो मित्रावरुणाभ्यामानुष्टुभा- भ्यामेकविरशाभ्यां वैराजाभ्याम्। पयस्या बृहस्पतये पाङ्क्ाय त्रिणवार्य शाक्कराय चरुः संवित्र औष्णिहाय त्रयखिरशाय रैवताय द्वार्दशकपालः प्राजापत्यश्रुरदित्यै विष्णुपत्न्यै चरुरगयें वैश्वानराय द्वादशकपालोऽनुमत्या अषटार्कपालः ।।१।। (५) ४९ आगेयः कृष्णग्रींवः सारस्वती मेषी वभ्रुः सौम्यः पौष्ण: श्यामः शिंतिपृष्ठो बार्हस्पृत्यः शिल्पो वैश्वदेवः । ऐन्द्रौऽरुणो मारुतः कल्माष ऐन्द्राप्: सएहितोऽधोर्रामः सावित्रो वारुणः कृष्ण एकशितिपात्पेत्वः ।१। (६) ५० अभयेऽनीकवते रोहिताज्िरन द्वानुधोरामौ सावित्री पौष्णौ रेजतनाभी वैश्वदेवौ पिशजौ तूपरौ। मारुत: कल्मार्ष आग्रेय: कृष्णोऽजः सारस्वती मेषी वारुणः पेत्वः ॥१॥ (७) ५१ [१७७] समिद्धो अञजलेकादश ॥११॥ केतुं रुण्वन्द्ादश ॥१२। यद्फन्दस्रयोदश ॥१३॥ समिद्दो अद्य द्ादश ॥१२॥ अप्रये गायत्रायैका ॥१। आग्ेय: कृष्णग्रीव एका ॥ १॥ अप्रयेऽनीकवत इत्येका ॥१ ॥ ॥ सप्तानुवाकेष्वेकपञर्चाशत् ॥५१॥

Page 135

भध्याय: ३२।१-१६] काण्व-संहिता। [ १३५ ]

अस्याजरांसो दुमामरित्रा अर्चर्द्धूमासो अग्नर्यः पावकाः। श्वितीचर्यः श्वात्रासौ भुरण्यवो वनर्षदौ वायवो न सोमोः ॥१॥ १ हरैयो धुमकेतवो वातजूता उप द्यवि। यर्तन्ते वृर्थगग्यः ॥२॥ २ यर्जा नो मित्रावर्रुणा यजा देवाँ२ ऋतं बृहत्। अग्रे यक्षि स्वं दर्मम् ॥३॥ युक्ष्वा दि दैवहूतमाँ२ अश्वा२ अग्रे रथीरिव । नि होतां पूर्व्यः संदः।।४।। दवे विरूपे चरतः स्वर्थैं अन्यान्यों वत्समु्प धापयेते। हरिरन्यस्यां भवति स्वधार्वाञ्छुक्रो अन्यस्या दद्दशे सुवर्ची: ।।५।। अयमिह प्रथमो धायि धातृभिर्होता यर्जिष्ठो अध्वरेष्वीडर्थ: । यमर्मवानो भृगवो विरुरुचुर्वनेषु चित्रं विभ्वै विशेविशे ।।६।। ६ त्रीर्णि शता त्री सहस्रण्यम्नि त्रिशशच देवा नव चासपर्यन्। और्क्षन्घृतैरस्तृणन् बर्हिरस्मा आदिद्धोतारं न्यसादयन्त।।७।। ७ मर्धानै दिवो अरातें पृथिव्या वैश्वानरमृत आ जातमभिम्। कवि९ सम्राजमरतिथि जनानामासन्ा पात्रै जनयन्त देवाः ।।८।। ८ अभिर्वृत्राणि जङ्नद् द्रविणस्युविपन्यया। समिद्धः शुक्र्त आहुंतः ॥९॥ ९ विभवेभि: सोम्यं मध्वय् इन्द्रैण वायुना। पिवा मित्रस्य धामभिः ॥१०। १० आ यदिषे नुपति तेज आनट् शुचिरेतो निर्षिक्तं दौरभीके। अभि: शर्धमनवदयं युवान स्वाध्यै जनयत्सुदर्यंच्च ॥११॥ ११ अग्ने शर्ष-महते सौभंगाय तव ुम्नान्युत्तमानि सन्तु। संजास्पत्य९ सुयममा कणुष्व शत्रूयतामभि तिष्ठा महाएसि ॥१२॥ १२ त्वाथ हि मन्द्ररतममर्कशोकैववृमहे महिं नः श्रोष्यग्ने। इन्द्रं न त्वा शर्वसा देवता वायुं पृणन्ति राधसा नृर्तमाः ॥१३॥ १३ त्वे अंग्रे स्वाहुत प्रियासंः सन्तु सुरयः । यन्तारो ये मधवानो जनानामूर्वान्दर्यन्त गोनाम्।१४। १४ श्रुषि श्रुत्कर्ण वद्धिंभिर्देवैरभे सयावभिः। आसीदन्तु वर्हिषि मित्रो अर्यमा प्रातर्या्वाणो अध्वरम् ॥१५॥। १५ विश्वेषामदितिर्यज्ञियानां विश्वेषामतिथिर्मानुषाणाम्। अभिर्देवानामव आवृणानः सुमृळीको भवतु जातवेदाः ॥१६॥ १६ [१७९४]

Page 136

[१३६ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [ अध्याय: ३२ । १७-३२

महो अग्नेः समिधानस्य शर्मण्यनागा मित्रे वर्रुणे स्वस्तयें। श्रेष्ठै स्याम सवितुः सवीमनि तद्देवानामवो अद्या वृंणीमहे ॥१७॥ १७

आपेश्चित्पिप्यु स्तयों न गावो नक्षत्रुतं जरितारस्त इन्द्र। याहि वायुर्न नियुतो नो अच्छा त्व५ हि धीभिर्दयसे वि वाजान्॥१॥ १८ गाव उर्पावतावतं मही यज्ञस्य रप्सुदा। उभा कर्णी हिरण्यया ।।२॥ १९ यद्द सूर उदितेऽनांगा मित्रो अर्यमा। सुवारति सविता भर्गः ॥३॥ २० आ सुते सिंश्चत श्रिय रोदस्योरभिश्रियम्। रसा देघीत वृषभम्। तं प्रत्रथायं वेनश्रौदयत् ।।४।। २१ आतिष्ठन्तं परि विश्वे अभूषञ्छिियो वर्सानश्वरति स्वरौचिः । महत्तद्वृष्णो असुरस्य नामा विश्वरूंपो अमृतानि तस्थौ ।५॥ २२ प्र वौ महे मन्दमानायान्धसोऽची विश्वानराय विश्वाभुवे। इन्द्रस्य यस्य सुमख९ सहो महि श्रवो नम्णं च रोदसी सपर्यतः ॥६॥ २३ बृहत्िदिष्म एषां भूरि शस्तं पुथुः स्वरुः। येषाभिन्द्रो युवा सखा।७।। २४ इन्द्रेहि मत्स्यन्धसो विश्वभिः सोमपर्वभिः । महाँ२ अभिष्टिरोजसा ॥८।। २५ इन्द्रो वृत्रमवृणोच्छर्धैनीतिः प्र मायिनांममिनाद्वर्पणीतिः । अहन्व्य ५समुशधग्व नेष्वाविर्धेना अकृणोद्राम्याणांम् ।।९।। २६ कुतस्त्वमिन्द्र माहिंन: सन्नेको यासि सत्पते किं ते इत्था। सं पृच्छसे समराणः शुंभानैर्वोचेस्तन्न हरिवो यत्ते अस्मे। महाँ२ इन्द्रो य ओजसा कदा चन स्तरीरसि कदा चन प्रयुच्छसि ॥१०॥ २७ आ तत इन्द्राय व: पनन्ताभि य ऊर्व गोर्मन्तं तितृत्सान्। सकृत्स्वं ये पुरुपुत्रां मही सहसत्रधारां बृहतीं दुर्दुक्षन् ।११।। २८ इमां ते धियं प्र भरे महो महीमस्य स्तोत्रे धिषणा यत्त आनुजे। तमुत्सवे चे प्रसवे च सासहिमिन्द्र देवासः शर्वसामदुभनुं ।१२॥(२) २९

विभ्राड् बुहत्पिबतु सोम्यं मध्वायुर्दधद्यज्ञपता अविहुतम् 1 वातंजूतो यो अभिरक्षति त्मना प्रजाः पुपोष पुरुधा वि राजति ॥१॥ ३० उदु त्यं जातवेंदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यम् ॥२॥ ३१ येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनाँ२ अनुं। त्वं वरुण पश्यससि ।३।। ३२[१८१०]

Page 137

अध्याय: ३२।३३ ४८] काण्व-संहिता। [१३७ ]

दैव्यो अध्र्यू आ गंत रथेन सूर्येत्वचा। मध्वा यज्ञ५ समंज्जाथे। तं प्रलथायं वेन्श्रोदयच्चित्रं देवानांम् ।।४।। ३३ आ न इळाभिर्विदथे सुशस्ति विश्वानरः सविता देव ऐतु। अपि यर्था युवानो मत्सथा नो विश्वं जगदभिपित्वे मंनीषा ।।५।। ३४ यदुद कच वृत्रहत्तुदगा अभ सूर्य। सर्व तादिन्द्र ते वशे ॥६॥ ३५ तरणिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य। विश्वमा भौसि रोचनम् ॥७॥ ३६ तत्सर्यस्य देवत्वं तन्महित्वं मध्या कर्तोर्वितत सं जंभार। यदेदयुंक्त हरितः सधस्थादाद्रात्री वासस्तनुते सिमस्मैं ।।८।। ३७ तन्मित्रस्य वर्रुणस्याभिचक्षे सूर्यों रूपं कृणुते द्योरुपस्थे। अनन्तमन्यद्रुर्शदस्य पार्जः कृष्णमन्यद्धरितः सं भरन्ति ॥९॥ ३८ बण्महाँ२ असि सूर्य बळादित्य महाँ२ अंसि। महस्ते सतो महिमा पनस्यतेऽद्वा दैव महाँ२ असि ॥१०॥ ३९ बट् सूर्य श्रवसा महाँ२ असि सत्रा दैव महाँ२ अंसि। मुह्ा देवानांमसु्यः पुरोहितो विभ्ु ज्योतिरदाभ्यम् ॥११॥ ४० श्रायन्त इव सूर्य विश्वेदिन्द्रस्य भक्षत। वसूनि जाते जनमान ओजंसा प्रति भागं न दीधिम ।१२। ४१ अद्या दैवा उदिता सूर्यस्य निरर्हंसः पिपृता निरवद्याद्। तभों मित्रो वरुंणो मामहन्तामदिति: सिन्धुः पृथिवी उत दयौः ॥१३॥ ४२ आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशरयंन्नमृतं मत्यी च। हिरण्ययैन सविता रथेना देवो याति भुर्वनानि पश्यन् ।१४।। (३) ४३ प्र वावृजे सुप्रया बर्हिरेषामा वि्पतीव बीरिंट इयाते। विशामक्तोरुषसंः पुर्वहतौ वायुः पूषा स्वस्तयें नियुत्वान् ॥१॥ ४४ इन्द्रवायू बृहस्पति मित्रात्निं पूषणं भर्गम्। आदित्यान्मारुतं गणम् ।२।। ४५ वरुणः प्राविता भुवन्मित्रो विश्वाभिरूतिभिंः । करतां नः सुराधसः ॥३॥ ४६ अधि न इन्द्रैषां विष्णों सजात्यांनाम्। इता मरुंतो अश्विवना। तं प्रत्रथायं वेन्श्रोदयदे दैवास आ न इळांभिर्विश्वेभिः सोम्यं मध्वोमसश्वर्षणीधृतः।।४।। ४७ अग्न इन्द्र वरुण मित्र देवाः शर्धः प्र यन्त मारुतोत विष्णो। उभा नासत्या रुद्रो अध गः पूषा भगः सरस्वती जुषन्त ।।५।। ४८[१८२६] काण्व. १८

Page 138

[१३८ ] शुक्त-यजुर्वेदीय [अध्याय: ३२/४९-६४

इन्द्राओी मित्रावरुणादिति९ स्वः पृथिवीं द्यां मरुतः पर्वताँ२ अपः। हुवे विष्णु पूषणं ब्रह्मणस्पति भगं नु शएस९ सवितारंमूतयें ॥६॥ ४९ अस्मे रुद्रा मेहना पर्वैतासो वृत्रहत्ये भरंहूतौ सजोषाः। यः श५संते स्तुवते धायि पज्र इन्द्रज्येष्ठा अस्माँ२ अवन्तु देवाः ॥७॥ ५० अर्वाश्चों अद्या भवता यजत्रा आ वो हार्दि भर्यमानो व्ययेयम्। त्राध्वै नो देवा निजुरो वृकस्य त्राध्वे कर्तादेवपदों यजत्राः ॥८।। ५१ विश्वे अद्य मुरुतो विश्व ऊती विश्वे भवन्त्वग्रयः समिंद्धाः । विश्वै नो देवा अवसा गमन्तु विश्वमस्तु द्रर्विणं वाजौ अस्मे ।।९।। ५२ विश्े देवा: शृणुतेम९ हर्वे मे ये अन्तरिक्षे य उप द्यवि ष्ठ। ये अभिजिह्ठा उत वा यजत्रा आसद्यास्मिन्वर्हिषि मादयध्वम्॥१०॥ ५३ देवेभ्यो हि प्रंथमं यज्ञियेभ्योऽमृतत्व९ सुवर्सि भागमुत्तमम्। आदिद्दामान सवितव्यूर्णुषेऽनूचीना जीविता मार्नुषेभ्यः।११।।(४) ५४ '

प्र वायुमच्छो वृहती मेनीषा बृहद्रयि विश्ववार रथप्राम्। दुतर्द्यामा नियुतः पर्त्त्यमान: कविः कविर्मियक्षसि प्रयज्यो ।१॥ ५५ इन्द्रेवायू इमे सुता उप प्रयोभिर गतम्। इन्दवो वामुशन्ति हि ॥२॥ ५६ मित्र हुंवे पूतर्दक्षं वरुणं च रिशादसम्। धिये घृताची९ साधन्ता ।३।। ५७ दस्रां युवाकंवः सुता नासत्या वृक्तवर्हिषः। आ यतिंए रुद्रवर्तनी। तं प्रबथायं वेनश्रौदयत्।।४।। ५८ विद्ददीं सरमां रुग्णमद्रेर्महि पार्थः पूर्व्य सधर्यंक्कः। अ्ग्रे नयत्सुपद्यक्षराणामच्छा रवै प्रथमा जानती गांत् ।।५।। ५९ नहि स्पशमविदभन्यमस्माद्वैश्वानरात्पुर एतारमुझ्ेः। एर्मेनमवृधन्नमृता अमर्त्य वैश्वानरं क्षैत्रजित्याय देवाः ॥६॥ ६० उग्रा विघनिना मृधे इन्दाथ्ी हवामहे। ता नौ मृळात ईदरै ।।७।। ६१ उपास्मै गायता नरः पर्वमानायेन्दंवे। अभि देवाँ२ इरयक्षते ।।८।। ६२ ये त्वाहिहत्यें मघवत्नवर्धन्ये शाम्बरे हैरिवो ये ग इष्टौ। ये त्वां नुनमनुमदन्ति विप्राः पिर्वेन्द्र सोम सगंणो मुरुन्गिः।।९॥ ६३ जर्निष्ठा उग्र: सहसे तुराय मन्द्र ओर्जिष्ठो बहुलाभिमानः । अवधनिन्द्र मरुतश्चिदत्र माता यद्वीरं दुधनद्धनिष्ठा ॥१०॥ ६४ [१८४२]

Page 139

अथ्याय: ३२।६५-८० ] काण्व-संहिता । [ १३९]

आ तू नं इन्द्र वृत्रहत्रस्मार्कमर्धमा गंहि। महान्महीभिरुतिभिः॥११॥ ६५ त्वमिन्द्र प्रतूंर्तिष्वभि विश्वा असि स्पृर्धः । अशस्तिहा जनिता विश्वतूरसि त्वं तूंर्य तरुष्यतः ॥१२।। ६६ अनुं ते शुष्मे तुरयन्तमीयतुः क्षोणी शिशुं न मातरां। विश्वास्ते स्पृर्धः श्रथयन्त मन्यवें वुत्रं यदिन्द्र तूवैसि ॥१३।। ६७ यज्ञो देवानां प्रत्येति सुम्रमादित्यासो भवंता मृळयन्तः । आ वोऽर्वार्ची सुमतिर्वैवृत्याद्शहोक्षिंदा वरिवोवित्तरासंत् ।१४।। ६८ अदब्धेभि: सितः पायुभिष्ट शिवेभिरद्य परि पाहि नो गर्यम्। हिरण्यजिए: सुविताय नव्यसे रक्षा मार्किनो अघर्शरस ईशत ।१५॥(५) ६९

प्र वींरया शुचयो दद्रिरे वामध्वर्युभिर्मधुमन्तः सुतासः । वह वायो नियुतौ याह्च्छा पिवा सुतस्यान्धसो म्दाय ।१॥ ७० गाव उपावतावतं मही यज्ञस्य रप्सुदा। उभा कर्णी हिरण्ययां ।।२।। ७१ •काव्ययोराजानेषु क्रत्वा दर्क्षस्य दुरोणे। रिशादसा सधस्थ आ ।।३।। ७२ दैव्या अध्वर्य आ गंतुए रथैन सूर्यत्वचा। मध्वा यज्ञ समआ्जाथे। तं प्रतथायं वेन्श्रौदयत्।।४।। ७३ तिरश्रीनो वितंतो रश्मिरेषामधः स्विंदासी ३दुपरि स्विदासी३त् । रेतोधा आसन्महिमान आसन्त्स्वृधा अवस्तात्प्रयतिः पुरस्तात् ।५॥ ७४ आ रोदसी अपृणदा स्वर्महज्जातं यदेनमपसो अर्धारयन्। सो अध्वराय परि णीयते कविरत्यो न वार्जसातये चनौहितः ॥६॥। ७५ उक्थेभिर्वृत्रहन्तमा या मन्दाना चिदा गिरा। आङ्गपैराविरवासतः।।७।। ७६ उप नः सुनवो गिरः शुण्वन्त्वमृतंस्य ये। सुमुळीका भवन्तु नः ।।८।। ७७ त्रह्माणि मे मतयः श सुतासः शुष्म इयर्ति प्रभृतो मे अद्रिः । आ शोसते प्र्ति हर्यन्त्युक्थेमा हरीं वहतस्ता नो अच्छ ॥९॥ ७८ अनुत्तमा ते मघवन्नकिर्नु न त्ाता? अस्ति देवता विदानः । न जार्यमानो नशते न जातो यानि करिष्या कृंगुहि प्रवृद्ध।।१०।। ७९ तदिदास सुर्वनेषु ज्येष्ठं यतो जज्ञ उग्रस्त्वेषर्नृम्णः । सद्यो जंज्ञानो नि रिंणाति शत्रुननु यं विश्वे मदन्त्यूमाः ॥११॥ ८०[१८५८]

Page 140

[ १४० ] शुक-यज़ुवदीय [अध्याय: ३२।८१-८४; ३३ । १-९

इमा उ त्वा पुरुवसो गिरो वर्धन्त या सम। पावकर्वर्णाः शुचयो विपश्चितोऽि स्तीमरनूषत ।।१२।। ८१ यस्यायं विश्व आर्यो दारस: शवधिपा अरिः । तिरश्िदर्ये रुशमे पवीरवि तुभ्येत्सो अज्यते र्यिः ॥१३॥ ८२ अय सहस्त्रमृषिभिः सहस्कृतः समुद्र ईव पप्रथे। सत्यः सो अंस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषुं विभ्रराज्यें ।१४।। ८३ अदब्घेभिः सवितः पायुभिष्टर शिवेभिरद् परि पाहि नो गयम्। हिरण्यजिद्वः सुविताय नव्यसे रक्षा मार्किनों अघर्शशस ईशत ॥१५॥ (६) ८४ [१८६२] अस्याजरास: सप्रदश ॥१७।। आपश्चिद् द्वादश ॥१२॥ विभ्राद् चतुर्दश ॥१४॥ प्रवावृज एकादश ॥११॥ प्रवायुं पश्चदश ॥१५।। प्रवीरयेति च पश्चदश ॥१५॥ षडनुवाकेषु चतुरशीतिः॥८४। ॥ इति शुक्कयजुःकाण्वसंदितायां द्वात्रिशोऽध्यायः ॥३२॥

यज्जाग्रेतो दूरमुदैति दैवं तदुं सुप्स्य तथैवैति। दूरंगमं ज्योर्तिषां ज्योतिरेकं तन्मे मनः शिवसैकल्पमस्तु ॥१॥ १ पितुं नु स्तौषं महो धर्माणं तर्विषीम्। यस्य त्रितो व्योजंसा वुत्रं विपर्वमर्दयत् ।२॥ २ अन्विदनुमते त्वं मन्यासै शं च नस्कृधि। ऋत्वे द्क्षाय नो हिनु प्र ण आयूंरषि तारिषः ।।३। ३ सिनीवालि पृथुष्टुके या देवानामसि स्वसां। जुषस्व हव्यमाहुतं प्रजां दैवि दिदिद्कि नः ॥४॥ ४ पञ्च नदः सरस्वतीमरपि यन्ति सस्त्रौतसः । सरस्वती तु पंश्चधा सो देशेऽभवत्सरित् ।।५॥ ५ त्वमग्ने प्रथमो अद्विरा ऋषिंर्देवो देवानामभवः शिवः सखा। तव वते कवयौ विदनापसोऽजायन्त मरुतो भ्रार्जदृष्टयः।६।। ६ त्वं नो अग्ने त्व देव पायुभिर्मघोनों रक्ष तन्वंश्र वन्ध। त्राता तोकस्य तनये गर्वामस्यनिमेष९ रक्षमाणस्तव वते ॥७॥। ७ उत्तानायामव भरा चिकित्वान्त्सद्यः प्रवींता वृर्षणं जजान। अरुषस्तूपो रुशदस्य पाज इळायास्पुत्रो वयुर्नेऽजनिष्ट ।।८।। V इळायास्त्वा पदे वयं नाभा पृथिव्या अधिं। जार्तवेदो निर्धीमह्यमनें हव्याय वोळ्हवे ।।९॥ ९[१८७१]

Page 141

अध्याय: २३।१०-२३ ] काण्व-संहिता। [ १४१ ]

प्र मेन्महे शवसानारय शूषमाडन्गूप गिर्वणसे अङ्गिरस्वत्। सुवृक्तिभिं स्तुवत ऋग्मियायाचीमार्क नरे विश्रुताय ॥१०॥ १० प्र वौ महे महि नमो भरध्वमाङ्गुष्यं शवसानाय साम। येना नः पूर्वे पितरः पदुज्ञा अर्चैन्तो अङ्गिरसो गा अविन्दन् ।११।। ११ इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सर्खायः सुन्वन्ति सोमं दर्धति प्रयासि। तितिक्षन्ते अभिशंस्ति जनानामिन्द्र त्वदा कश्चन हि प्रकेत: ॥१२॥ १२ न ते दूरे परमा चिद्रजाएस्या तु प्र याहि हरियो हरिभ्याम् । कराय वृष्णे सर्वना कृतेमा युक्त्ता ग्रार्वाण: समिधाने अग्रौ ॥१३॥ १३ अर्षाव््हं युत्सु पृतनासु पप्रिए स्वर्षामप्मां वृजर्नस्य गोपाम्। भरेषुजा सुक्षिति सुश्रवसं जर्यन्तं त्वामर्नुं मदेम सोम ॥१४॥ १४ सोमौ धेनु५ सोमो अर्वैन्तमाशु सोमौ वीरं कर्मण्यँ ददाति। सादुन्यै विदु्थ्य सभेयं पितृश्रवणं यो दर्दाशदस्मै।१५॥ १५ त्वमिमा ओषंधीः सोम विश्वास्त्वमपो अजनयस्त्वं गाः । त्वमा ततन्थोर्वन्तरिक्ष त्वं ज्योतिषा वि तमों ववर्थ ॥१६॥ १६ देवेनं नो मनसा देव सोम रायो भाग संहसावन्नभि युध्य। मा त्वा तनदीशिषे वीरयस्योभरयेभ्यः प्रचिकित्सा ग ईषौ ॥१७॥ १७ अष्टौ व्यख्यत्ककु्भः पृथिव्यास्त्री धन्व योजना सप् सिन्धून्। हिरण्याक्षः संविता देव आगादधद्रतां दाशुषे वारयीणि॥१८॥ १८ हिरण्यपाणिः सविता विचर्षणिरुभे द्यार्वापृथिवी अन्तरीयते। अपार्मीवां बार्धते वेति सूर्यमभि कृष्णेन रजंसा द्यार्मृणोति ॥१९॥ १९ हिरण्यहस्तो असुरः सुनीथः सुमुळीकः स्ववां यात्व्वाङ। अपसेधंन्रक्षसो यातुधानानस्थद्दिवः प्रतिदोषं गृणानः ॥२०।। २० ये ते पन्थाः सवितः पूर्व्यासौऽरेणवः सुकता अन्तरिक्षे। तेभिनों अद्य पथिभिः सुगेभी रक्षा च नो अधिं च ब्रहि देव ॥२१॥ २१ उभा पिंबतमश्विनोभा नः शर्म यच्छतम् । अविद्वियाभिरूतिभिः॥२२॥ २२ अम्स्वतीमश्विना वाचमुस्मे कृतं नो दस्रा वृषणा मनीषाम्। अद्युत्येऽर्वसे निह्नये वां वुधे चे नो भवतं बारजमातौ ॥२३॥ २३ (१८८५]

Page 142

[१४२ ] शुक्क-यजुर्षेदीय [ अध्याय: ३३।२४-३८

द्युरभिरक्तुभिः परि पातमस्मानरिंष्टेभिरश्चिना सौभंगेभिः । तन्नौ मित्रो वर्रुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत दयौः ॥२४॥ २४ आ कुष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशर्यंन्नमृतं मत्यै च। हिरण्यपेन सविता रथेना देवो याति सुवनानि पश्यन् ।।२५।।(१) २५

आ रांत्रि पार्थिवश रजः पितुरंप्रायि धामभिः । दिव: सदाशसि बृहती वि तिष्ठस आ त्वेषं वंतेते तमः ॥१॥ २६ उषस्तच्चित्रमा भरास्मर्भ्य वाजिनीवति। येने तोकं च तर्नयं च धार्महे ॥।२।। २७ प्रातुर्जितं भर्गमुग्र९ डुंवेम वयं पुत्रमदितेर्यों विधर्ता। आधरश्िद्यं मन्यमानस्तुरश्षिद्राजा चिदं भर्ग भक्षीत्याह ॥॥ २८ पूषन्तव वरते वयं न रिष्येम कदा चन। स्तोतारस्त इहस्मेसि ।।४।। २९ पथस्पंथः परिपति वचस्या कार्मैन कृतो अभ्यांनळर्कम्। स नो रासच्छुरुधेश्रन्द्राग्रा धिर्यैधियए् सीषधाति प्र पूषा ।।५।। ३० त्रीणि पदा वि चंक्रमे विष्णुर्गोपा अदभ्यः। अतो धर्मीणि धारयन् ॥६॥ ३१ तद्विप्रांसो विपन्यवो जागृवाएसः समिन्धते। विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥७।। ३२ घृतवंती भुर्वनानामभिश्रियोवीं पृथ्वी मंधुदुषे सुपेरशसा। दावापृथिवी वर्रुणस्य धर्मणा विष्कंभिते अजरे भूरिरेतसा ।।८।। ३३ ये नं: सपला अप ते भवन्त्विन्द्राभिभ्यामव बाधामहे तान्। बसवो रुद्रा आंदित्या उपरिस्पृशै मोग्रं चेत्तारमधिराजमंत्रन् ।।९।। ३४ आ नोसत्या त्रिभिरेकादुशैरिह देवेभिर्यातं मधुपेयंमश्चिना। प्रायुस्तारिंष्ट नी रपाशसि मृक्षत सेधतं द्वेषो भर्वत सचायुवा ॥१०॥ ३५ एष व स्तोमौ मरुत इयं गीरमान्दार्यस्य मान्यस्य कारोः। एषा योसीष्ट तन्वें वयां विद्यामेषं वृजनै जीरदानुम् ॥११॥ ३६ सहस्तोमा: सहर्छन्दस आवृर्तः सहप्रमा ऋषयः सप् दैव्यांः। पूर्वेषां पन्थामनुदृश्य धीरो अन्वार्लेमिरे रथ्यो न रश्मीन् ।।१२।। ३७ आयुष्यै वर्चस्यष रायस्पोषमौन्ग्िंदम्। इद५ हिरण्यं वर्चैस्वजैत्रायाविशताटु माम् ॥१३। ३८ [१९००]

Page 143

भध्याय: ३३।३९-४६; ३४।१-४] काण्व-संहिता। [ १४३ ]

न तद्रक्षासि न पिशाचास्तरन्ति देवानामोर्जः प्रथमुज ह्येतत्। यो विभ्ति दाक्षायण हिरण्य स देवेषु कृणुते दीर्घमायुःस मनुष्येषु कृणुते दीर्घमायुंः॥१४॥३९ यदार्बभन्दाक्षायणा हिरण्य शतानीकाय सुमनस्यर्मानाः। तन्म आ बैभामि शव्शारदायार्युष्मान्जरदेष्टिर्यथासम् ।१५॥ ४० उत नोऽहिर्वुश्यः शृणोत्वज एकपार्पृथिवी समुद्रः । विश्वे देवा ऋतावृधो हुवाना स्तुता मन्त्रो: कविशस्ता अवन्तु ।१६।। ४१ इमा गिर आदित्येभ्यों घृतस्नूं: सनाद्राजभ्यो जुह्ा जुहोमि। शृणोर्तुं मित्रो अर्यमा भगौ नस्तुविजातो वर्रुणो दक्षो अथशः ॥१७।। ४२ सप्त ऋषयुः प्रतिहिताः शरींरे सप्त रक्षन्ति सद्म्प्रेमादम्। सप्ापः स्वपंतो लोकमीयुस्तत्र जागृतो अस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ ॥१८। ४३ उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देवयन्तस्त्वेमहे। उप प्र यन्तु मुरुतंः सुदानेव इन्द्रे प्राशूर्भैवा सचा ॥१९॥ ४४ प्र नूनं ब्रह्मंणस्पतिमत्रै वदत्युक्थ्यम्। यस्मिश्निन्द्रो वररुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकांएसि चक्रिरे ।।२०।। ४५ ब्रह्मणस्पते त्वमस्य यन्ता सूक्तस्य बोधि तनयं च जिन्व। विश्वं वकन गदर्वन्ति देवा बुहुर्द्वदेम विदर्थे सुवीराः। य हमा विश्वा विश्वकर्मा यो नेः पितान्पतेऽन्रस्य नो देहि ॥२१॥ (२) ४६ [१९०८]

यज्जाप्रतः पञ्चविंशतिः॥२५॥ आरातयेकविंशतिः॥२१॥ दयोरनुवाकयोः षट्चत्वारिंशत्॥४६॥ ॥। इति शुककयजुःकाण्वसंहितायां त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥३३॥

अथ चतुख्ि्रिंशोऽध्यायः। देव सवितः प्रसुव यज्ञं प्रसुंव यज्ञपति भगाय। दिव्यो गन्धर्वः कैतपूः केते नः पुनातु वाचस्पतिर्वाचै नः स्वदतु ॥१॥ १ तत्सवितुर्वरण्यं भर्गों देवस्य धीमहि। धियो यो नः प्रचोदर्याद ।।२। २ विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा सुव। यद्द्द्रं तन्न आ सुव ।।३।। ३ विभक्तार९ हवामहे वसौश्चित्रस्य राधसः। सवितारै नुचर्क्षसम् ॥४॥ ४ [१९१२].

Page 144

[१४४ ] शुक्क-यजर्वदीय [अभ्गायः ३४।५-१४

ब्रह्मणे ब्राह्मणं क्षत्रारयं राजन्ये मरुद्रयो वैशयं तपसे शुद्धं तमसे तस्कर नारकार्य वीरहणम्। पाप्मने क्रीवमांत्तयारयां अयोगूं कामाय पुश्श्लूमर्तिक्रुष्टाय मागधम् ।५।। ५ नुत्तारयं सुतं गीतारय शैलूषं ध्मीय सभाचरं नरिष्ठायै भीमलम्। नुर्मार्य रेभ हसाय कारिमानन्दार्यं स्त्रीषखं प्रमदे कुमारीपुत्रं मेधायै रथकारं धैयाय तक्षाणम ।।६।। ६ तपसे कौलालं मायायै कर्मा:९ रूपायं मणिकार शुभे वपए शंस्याया इषुकार हेत्यै धंनुष्कारम्। कर्मणे ज्याकारं दिष्ायं रज्जुसर्ज मृत्यवें मृगयुमन्तकाय श्वनिर्नम् ।।७।।७ नदीभ्यंः पौक्जिष्टमृक्षीकांभ्यो नैषादं पुरुषव्याघ्रारय दुर्मदे ववर्वाप्सरोभ्यो व्रार्त्यम्। प्रयुग्भ्य उन्मत्त सर्पदेवजनेभ्योऽप्रंतिपद्मर्येभ्यः ्र्यताया अकितवं पिशाचेभ्यों बिदलकारीं यातुधानैभ्यः कण्टकीकारीम् ।८।। (१) ८

संघयें जारं गेहायोपपतिमात्यै परिवित्तं निकत्यै परिविविदानमराध्या एदिधिषुःपुतिं निष्कृत्यै पेशस्कारी संज्ञानाय स्मरकारीम्। प्रकामोद्यायोपसदं वणीयानुरुधं बलायोपदाम् ।१।। ९ उत्सादेभ्यः कुञं प्रमुदे वामनं द्वार््यः स्राम स्वर्मायान्धमर्धर्माय बधिरं पवित्राय भिषजम्। प्रज्ञानाय नक्षत्रदुर्शमांशिक्षायै प्रश्निनमुपशिक्षायां अभिप्रश्निन मर्यादायै प्रश्नविवाकम् ।।२।। १० अर्मैभ्यो ह्तिपं जवायाश्वपं पुष्टचै गोपालं वीयीयािपालं तेर्जसेऽजपालमिराये कीनाशम्। कीलालाय सुराकारं भद्रार्य गृहपए् श्रेयसे वित्तधमार्ध्यंक्षायानुक्षत्तारम् ।३। ११ भायैं दार्वाहारं प्रभाया अग्न्येधं ब्रभ्नस्य विष्टपायाभिषेक्तारं वर्षिष्ठाय नाकीय परिवेष्टार्रम्। देवलोकार्य पेशितार मनुष्यलोकार्य प्रकरितार सवैभ्यो लोकेभ्यं उपसेक्तारमव ऋत्यै वधायौपमन्थितारं मेधाय वासःपल्पूलीं प्रकामारय रजयित्रीम् ।।४।। १२ ऋतयें स्तेनहंदयं वैरहत्याय पिशुनं विविक्त्यै क्षत्तारमौपेद्रष्रयायानुक्षत्तारं बलायानुचरं भूम्ने परिष्कन्दम्। प्रियारय प्रियवादिनमरिष्ट्या अश्वसाद स्वर्गार्य लोकार्य भागदुर्षं वर्षिष्ठाय नाकीय परिवेष्टारंम् ।५॥ (२) १३ मन्यवैडयस्तापं क्रोधाय निसरं योगय योक्तार शोकयाभिसर्तारं क्षेमाय विमोक्तार- मुत्कूलनिकूले म्यसित्रिष्ठिनम्। वर्पुषे मानस्कृत शीलायाञ्जनीकारीं निकैत्यै कोशकारीं युमायासूम् ॥१।। १४ [१९२२]

Page 145

अध्याय: ३४।१५-२२ ] काण्व-संहिता। [ १४५ ]

युमाय यमसूमर्थर्वभ्योऽवतोका५ संवत्सराय पर्यायिणी परिवत्सरायाविजातामिदावत्सराया- तीर्त्वरीमिद्वत्सरायांतिष्कद्वरीम्। वत्सराय विजर्जरा संवत्सराय पर्लिक्रीमभुम्यौऽजिनसन्ध १५ सरोभ्यो वैवरमुपस्थार्वराभ्यो दाश वैशन्ताभ्यों बैन्दं नेड्वलाम्य: शौष्कलम। पाराय मार्गारमवारायं केवते तीर्थेम्य आन्दं विर्षमेभ्यो मैनालम्। स्वनेभ्यः पर्णकं गुहाभ्यः किरात सानुभ्यो जम्भकं पर्वैतेभ्यः किंपूरुषम् ॥३॥ १६ बीभत्सायैं पौल्कसं वणीय हिरण्यकारं तुलायै वाणिजं पश्रादोषारय ग्लाविनं विश्वैभ्यो भूतेभ्यः सिध्मलम्। भूत्यैं जागरणमभूत्यै स्वपनमात्ये जनवादिनं व्यृद्धया अपगल्मए सरशराय प्रच्छिदम्।।४।। १७ अक्षराजाय कितवं कृतायादिनवदुर्श श्रेतायै कल्पिने द्वापरायाधिकल्पिनमास्कन्दार्य समास्थाणुं मत्यवे गोव्यच्छमन्तकाय गोघातम्। क्षुधे यो गां विकन्तन्तं भिक्षमाण उपतिष्ठति दुष्कृताय चर्रकाचार्य पाप्मने सैलगम् ।।५॥ (३) १८

प्रतिश्रुत्काया अर्तनं घोर्षाय भषमन्ताय बहुवादिनमनन्ताय मूक शब्दायाळम्बरा- घातम्। महसे वीणावादं कोशाय तूणवृध्ममवरस्परायं शङ्खध्मं वर्नाय वनपमन्य- तौडरण्याय दावपम् ॥१।। १९ नर्माय पुश्श्लूए हसाय कारिं यादसे शाबल्यां ग्रोमण्यं गर्णकमभिक्रोशंकं तान्महसे। वीणावादं पोणिनं तूणवृध्मं ताम्ृत्तार्यानन्दार्य तलवम् ।।२।। २० अभरये पीवानं पृथिव्यै पीठसर्पिणै वायवें चाण्डालमन्तरिक्षाय वशशनर्तिन दिवे खलति९ सूयीय हर्यक्षम्। नक्षत्रेम्यः किर्मिरं चन्द्रमसे किलासमहे शुर्कं पिक्गाक्षथ रात्यैं कृष्णं पिंज्लाक्षम् ।। ३ ।। २१ अथैतानष्टौ विरूपाना लभतेडतिशुक्धं चारतिकृष्णं चार्तिदीर्य चारतिहूस्वं च। अर्तिस्थूलं चार्तिकशं चार्तिकूल्वं चार्तिलोमशं चार्शू दा अब्राक्णास्ते प्राजापृत्याः। मागध: पुश्शली क्वीब: किंतवोऽशंद्रा अव्राक्षणास्ते प्राजापृत्याः ॥४।। (४) २२ [१९३०] देव सवितरष्ट॥ ८ संधये जारं पञ्च ।। ५। मन्यवे पञ्च ॥५॥ प्रतिभ्ुत्कायै चतन्नः ॥४॥ चंतुरनुवाकेषु हार्विशतिः ॥२२।। इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां चतुर्लिशेऽध्यायः॥३४॥ काण्व• १९

Page 146

[ १४६ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [ अध्याय: ३५।१-१३

अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः।

सहस्रेशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहसत्रपाद्। स भूमि९ सर्वत स्पृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्कलम्।।१॥ १ पुरुष एवेद९ सर्व यद्भतं यच्च भाव्यम्। उतामृतत्वस्येशानो यदन्नैशतिरोहति ।।२।। २ एतार्वानस्य महिमातो ज्यायारश्र पूरुषः । पादौडस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतै दिवि ॥३॥ ३ त्रिपादूर्ध्व उद्ैत्पुरुषः पादोऽस्येशभवतपुनः । ततो विष्वड् व्यक्रामत्साशनानशने अभि ।४।। ४ तरतो विरार्ळजायद विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्राद्द्गमिमर्थो पुरः ॥५॥ ५ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम्। पशू ५स्ताए्थ्रके वायुर्व्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ॥६॥ ६ तस्मांदज्ञात्सवहुत ऋचः सामानि जझिरे। छन्दाशसि जजञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत।।७।। ७ तस्मादश्वी अजायन्त ये के चौभयादतः । गार्वौ ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावर्यः ॥।८।। ८ तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुर्रुषं जातमग्रतः । तेरन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥।९॥ ९ यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन्। मुखं किर्मस्यासीतिंक बाहू किमुरू पादी उच्येते ॥१०॥ १० ब्राह्मणौऽस्य मुर्खमासीद्वाहू राजन्यः कृतः। ऊरू तर्दस्य यद्वैश्य: पञ्ाए शूद्रो अजायत ॥ ११ ॥ ११ चन्द्रमा मर्नसो जातश्रक्षोः सूर्यों अजायत। श्रोत्राद्वायुश्र प्राणश्च सुखादुभनिरजायत ॥१२॥ १२ नाभ्यो आसीदुन्तरिक्ष९ शीष्णो द्यौः समवर्तत। पञ्चां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तर्था लोकाँ२ अंकल्पयन् । १३ ।। १३ [१९४३]

Page 147

अध्याय: ३५।१४-२६ ] काण्व-संहिता। [१४७ ]

यत्पुर्रुषेण हविषा देवा यज्ञमर्तन्वत। वसन्तौऽस्यासीदाज्ये ग्रीष्म इष्मः शरद्विः॥१४॥ १४ सपास्यसन्परिघयसत्रिः सप् समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबभ्न्पु्रुषं पशुम्॥१५॥ १५ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धमीणि प्रथुमान्यासन्। ते ह नार्क महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः॥१६॥(१) १६

अन्ः संभृतः पृथिव्य रसाच विश्वकर्मणः समवर्तताय्रें। तस्य त्वष्टा विदर्धद्रवमेति तन्मत्यैस्य देवत्वमाजानमग्रे ॥१॥ १७ वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण तर्मसः पुरस्तात्। तमेव विदित्वार्ति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्युतेऽर्यनाय ॥२। १८ प्रजापतिश्ररति ग्भे अन्तरजायमानो बहुधा वि जायते। तस्य योनिं परिं पश्यन्ति धीरास्तस्मिन्ह तस्थुर्भुर्वनानि विश्वा ॥३। १९ यो देवेभ्य आतपति यो देवाना पुरोहिंतः । पूर्वो यो देवेभ्यौ जातो नमौ रुचाय ब्राह्मये।।४।। २० रुचं ब्राहमं जनयन्तो देवा अग्रे तदब्रुवन्। यस्त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात्तस्य देवा असन्वशी ।।५।। २१ श्रीर्श्र ते लक्ष्मीश्च पत्न्या अहोरात्रे पार्शे नक्षत्राणि रूपमश्विनो व्यार्त्तम्। इष्णन्निषाणामुं में इषाण सर्वलोकं मं इषाण ।।६।। (२) २२ तदेवाभिस्तदादित्यस्तद्वायुस्तर्दुं चन्द्रमाः। तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म तदापः तत्प्रजापंति: ।१।। सरवें निमेषा जजिरे विद्युतः पुरुषादघि। २३

नैनमूर्ध्व न तिर्यक्चं न मध्ये परि जग्रभत् ॥२॥ २४ न तस्य प्रतिमा अंस्ति यस्य नाम महदशः । हिरण्यगर्भ इत्येष: ।।३।। २५ एषो है देव: प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वों ह जातः से उ गंभै अन्तः। स एव जातः स जनिष्यर्माणः प्रत्यङ् जरनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः । यस्मान जात इत्येष:।।४।। २६ [१९५६]

Page 148

[१8८ ] शुक्क-यजुवदीय [ अध्यायः ३५।२७-४२

वेनस्तत्पश्यन्रिहिंतं गुहा सद्यन्न विश्वं भवत्येकनीळम्। तस्मिलिद९ सं च वि चैति सर्वY स ओतः प्रोतेश् विभू: प्रजासु ॥५॥ २७ प्र तद्वौचेदमृतं तु विद्वान्गन्धर्वो धाम विभृतं गुह्या सत। त्रीणि पदानि निर्हिंता गुहास्य यस्तानि वेद स पितु: पितासत् ।६।। २८ स नो बन्धुर्जनिता स विधाता धामानि वेद सु्वनानि विश्वा। यत्र देवा अमृर्तमानशानास्तृतीये धामन्रध्यैरयन्त।।७।। २९ परीत्य भुतानि परीत्य लोकान्परीत्य सवीः प्रदिशो दिशंश्र। उपस्थाय प्रथमजामृतस्यात्मनात्मानसभि सं विवेश ॥८॥ ३० परि द्यार्वापृथिवी सद हुत्वा परि लोकान्परि दिश: परि स्वः। ऋतस्य तन्तुं विततं विचृत्य तदपश्यत्तदभवृत्तदासीत् ।।९।। ३१ सर्दसस्पतिमद्धुतं भ्रियमिन्द्रस्य कार्म्यम्। सनि मेधार्मयासिष९ स्वाहा ॥१०॥ ३२ यां भेथां देवगणा: पितरश्रोपासते। तया मामद भेधयामें मेधाविनं कुरु स्वाहा ॥११॥३३ इदं मे ब्रह्म च क्षत्रं चोभे श्रियमश्नुताम्। प्रार्ये देवा देधतु श्रियमुत्तमां तस्यैं ते स्वाहा ।१२। (३) ३४

अपेतो यन्तु पुणयोऽसुस्ना देवपीयवः। अस्य लोक: सुतार्वतः ॥१॥ ३५ द्ुभिरहोभिरक्तुभि्व्यक्तं यमो देदात्ववसानमस्मै। सविता वे शरीरेभ्यः पृथिव्याँ लोकर्मिच्छतु। तस्मैं युज्यन्तामुस्तियाः ॥२॥ ३६ वायु: पुनातु सविता पुनात्वभेर्भ्राजसा सूर्यस्य वर्चसा। वि सुंच्यन्तामुसियाः ॥३॥ ३७ अश्वत्थे वो निषदनं पुर्णे वो वसतिष्कता। गोभाज इत्किलासथ यत्सनवंथ पूरुषम् ॥४।।३८ सविता ते शरीराणि मातुरुपस्थ आ वपतु। तस्मैं पृथिवि शं भव। प्रजापेतौ त्वा देवतायामुपोदके लोके नि देधाम्यसौ ।५॥ ३९ पर्रे मृत्यो अनु परैहि पन्थाँ यस्ते अन्य इतरो देवयानात् चक्षुष्मते शृण्वते ते त्रवीमि मा नः प्रजाए रीरिषो मोत वीरान् ॥६।। ४० शं वातः शए हि ते घृणिः शं ते भवन्त्विष्टंकाः। शं तें भवन्त्वग्रयः पार्थिवासो मा त्वाभि शंशुचन् ।। ७।। ४१ कल्पन्तां ते दिशस्तुभ्यमाप: शिवतमास्तुभ्य भवन्तु सिन्धवः। अन्तरिक्ष शिवं तुभ्युं कल्पन्ता ते दिश: सर्वा: ॥८। ४२ [१९७२]

Page 149

भष्याय: ३५।४३-५५ ] काण्व-संहिता।

अश्मन्वती रीयते स रेभध्वमुर्त्तिष्ठत प्र तरता सखायः। अश्रा जहीमोऽशिवा ये असञ्छिवान्वयमुर्त्तरेमाभि वार्जान् ।।९॥ ४३ अपाघमप किल्बिंषुमप कृत्यामपो रपः । अपामार्ग त्वमस्मदप दुःष्वप्न्य९ सुव ॥१०॥ ४४ सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मैं सन्तु। योऽस्मान्दरैष्टि यं चे वयं द्विष्मः ।।११।। ४५ अनुद्वाहमन्वार भामहे स्वस्तयें। स न इन्द्र इव देवेभ्यो वाहिः संतारेणो भव।१२॥ ४६ उद्गयं तर्मसस्परि स्वः पश्यन्त उत्तरम्। देवं देवत्रा सूर्यमर्गन्म ज्योरतिरुत्तमम् ॥१३॥ ४७ अग्न आयृषि पवस आ सुवोर्जमिषै च नः । आरे बांधस्व दुच्छुर्नाम् ॥१४॥ ४८ आर्युष्मानओे हविषा पृधानो घृतप्रतीको घृतयौनिरेधि। घुतं पीत्वा मधु चारु गव्ये पितेव पुत्रमभि रक्षतादिमान्त्स्वाहा।।१५।। ४९ इमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि भैषां नु गादपरो अर्थमेतम्। श्वं जीवन्तु शरदः पुरुचीरन्तर्मत्युं देधतां पर्वैतेन ॥१६॥। ५० परीमे गार्मनेषत पर्यभिमहृषत। देवेष्वक्रतु श्रवः क डमाँ२ आ देघर्षति ॥१७॥। ऋव्यादमम्नि प्र दविंणोमि दूरं यमराज्यै गच्छतु रिप्रवाद्य:। ५१

दुद्दैवायमिर्तरो जातवैदा देवेभ्यो हुव्यं वैहतु प्रजानन् ।१८।। ५२ वहे वृपा जतवेद: पितभ्यो यत्रैनान्वेत्थ निरहितान्पराके। मेर्दसः कुल्या उप तान्त्स्वन्तु सत्या ऐषामाशिष: सन्तु कामाः स्वाहा ॥१९॥ ५३ स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी। यच्छा नः शर्म सप्रर्थाः । अप नः शोर्शुंचद्धम् ॥२०॥ ५४ अस्माश्वमव जातोऽसि त्वदुयं जायतां पुनः। असौ स्वर्गारय लोकाय स्वाहा। अप नः शोर्शुचद्घम् ॥। २१ ॥ (४) ५५ [ १९८५ ]

सहस्रशीर्षा बोडश ॥१६॥ अद्द्यः संभृतः षद् ॥६॥ तदेवाग्निर्द्वांदश ॥१२॥ अपेतो यन्त्वेकविशतिः ॥२१। चतुरनुवाकेषु पञ्चपञ्याशत्।। ५५।।

Page 150

[१५० ] शुक्क-यजुर्वेदीय [ अध्यायः ३६। १-२०

अथ षद्त्रिंशोऽध्यायः। ऋचं वाचं प्र पद्ये मनो यजुः प्र पद्ये साम प्राणं प्र पंद्ये चक्षुः श्रोतं प्र पद्ये। वागोजः सहौजो मार्य प्राणापानौ ॥१॥ यन्में च्छिद्रं चक्षुंषो हृदयस्य मनसो वार्तितृण्णं बृह्स्पतिर्मे तद्दधातु। शं नौ भवतु भुवनस्य यस्पतिः ॥२।। २ भूर्युवः स्वः। तत्सवितुर्वरेण्यं भगौ देवस्य धीमहि। धियो यो नः प्रचोदर्याति।३॥ ३ कर्या नश्चित्र आ अुवदूती सदावृंध: सखा। कया शर्चिष्ठिया वृता॥४॥ ४ कस्त्वा सत्यो मदानां मर्हिष्ठो मत्सदन्धसः । इळ्हा चिंदारुजे वसुं ।५॥ ५ अभी षुणः सरखीनामविता जरितृणाम्। शवं भवास्युतिभिः ॥६॥। ६ कया त्वं ने ऊत्याभि प्र मन्दसे वृषन् । कर्या स्तोतृभ्य आ भर ।।७॥ 9 इन्द्रो विश्वस्य राजति। शं नौ अस्तु द्विपद्े शं चर्तुंष्पदे ।।८।। शं नौ मित्र: शं वरुणः शं नो भवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो वृहस्पतिः शं नो विष्णुरुरुक्रमः।।९। ९ शं नो वातः पवताY शं नस्तपतु सूर्यः । शं नः कर्निकदद्देवः पर्जन्यौ अभि वर्षतु ॥१०॥ १० अहदानि शं भवन्तु नः श९ रात्रीः प्र्ति धीयताम्। शं ने इन्द्राओी भवतामवौभि: शं न इन्द्रावर्रुणा रातहव्या। शं ने इन्द्रापूषणा वार्जसातौ शमिन्द्रासोमां सुविताय शं योः ॥११॥ ११ शं नौ देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतयें। शं योरभि स्त्रवन्तु नः ॥१२॥ १२ स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेहनी। यच्छा नः शर्म सप्रर्थाः॥१३॥ १३ आपो हि ष्ठा मंयोभुवस्ता ने ऊर्जे दघातन। महे रणाय चक्षसे ।१४॥ १४ यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिव मातरः ॥१५॥ १५ तस्मा अरै गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वंथ। आ्पो जनयथा च नः ॥१६॥ १६ दयौः शान्तिरन्तरिक्ष शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्तिः। वनस्पलयः शान्ति: शान्तिरेव शान्तिः ।।१७।। १७ दते दृश्ह मा मित्रस्य मा चक्षुषा सवोणि भूतानि समीक्षन्ताम्। मित्रस्याहं चक्षुंषा सर्वाणि भुतानि समीक्षे। मित्रस्य चक्षुषा सर्मीक्षामहे ॥१८॥ १८ दते हरह मा। ज्योक्ते संदृशि जीव्यासं ज्योक्तें संदशि जीव्यासम् ॥१९॥ १९ नमस्ते हरसे शोचिषे नमस्ते अस्त्वचिषै। अन्याशस्ते अस्मत्तपन्तु हेतर्यः पावको अस्मभ्यष शिवो भैव ॥२०॥ २० [२००५]

Page 151

अध्याय: ३६/२१-२४; ३७। १-७ ] काण्व-संहिता । [१५१ ]

नमस्ते अस्तु विद्युते नमस्ते स्वनयिलवैं। नर्मस्ते भगवन्नस्तु यतः स्वः समीहसे ।।२१।। २१ यतौयतः समीहसे ततौ नो अभयं कुरु। शं नै: कुरु प्रजाभ्योऽभैयं नः पशुभ्यः ॥२२॥ २२ सुमित्रिया न आप ओर्षधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तसै सन्तु। योऽसान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः॥२३॥ २३ तबक्षुर्देवहितं पुरस्तच्छुक्रमुच्चरत्। पश्यैम शरदः शतं जीवेम शरदः शत शृणुयाम शरदः शतम् ॥२४॥(१) [२००९] २४ ऋचं वाचमित्येकानुवाके चतुर्विशतिः।।२४।। । इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां षद्त्रिंशोऽध्यायः॥३६॥

अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः।

देवस्य त्वा सवितु: प्रसवेऽश्विनौर्बाहुभ्या पुष्णो हस्ताभ्याम्। आ देदे नारिरसि ।१॥ १ युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विभ्रा विप्रस्य बृद्टतो विपश्चितः । वि होत्रों दघे वयुनाविदेक इन्मही देवस्य सवितु: परिंष्ुतिः ।।२।। २ देवीं द्यावापृथिवी मुखस्य वामद् शिरो राध्यासं देवयर्जने पृथिव्याः। मुखाय त्वा मखस्य त्वा शीष्णे ।३।। ३ देव्यौ वम्रियो भतस्य प्रथमजा मखस्य वोडद्य शिरो राध्यासं देवयजने पृथिव्या:। मखारय त्वा मुखस्य त्वा शीष्णे।।४।। इयत्यग्रं आसीर्मेखस्य तेडद्य शिरो राध्यासं देवयजने पृथिव्याः। मुखायं त्वा मखस्य त्वा शीष्णे।।५।। ५ इन्द्रस्यौज स्थ मखस्य वोडद्य शिरो राध्यासं देवयर्जने पृथिव्याः। मुखाय त्वा मुखस्य त्वा शीष्णे। मुखा्य त्वा मुखस्य त्वा शी्ष्णे। मुखार्य त्वा मखस्य त्वा शीष्णे ॥६॥ ६ प्रैतु ब्रह्मणस्पतिः प्र देव्येतु सनृता । अच्छा वीरं नये पङ्क्तिरांधसं देवा यजञं नयन्तु नः । मुखायं त्वा मुखस्य त्वा शीष्णे। मखार्य त्वा मुखस्य त्वा शीष्णे। मुखार्य त्वा मखस्य त्वा शीष्णे।।७।। ७ [२०१६]

Page 152

[ १५२ ] [अध्याय: ३७।८-१७ मुखस्य शिरौऽसि। मखार्य त्वा मखस्य स्वा शीष्णे। मखस्य शिरोडसि। मखाय त्वा मखस्य त्वा शीष्णे। मुखस्य शिरौऽसि। मखाय त्वा मखस्य त्वा शीष्णे। मुखवायं त्वा मुखस्य त्वा शीष्णे। मुखार्य त्वा मखस्य त्वा शीष्णे। मुखाय त्वा मखस्य त्वा शीष्णे ।।८।। अश्वस्य त्वा वृष्णः शक्रा धूपयामि देवयर्जने पृथिव्याः। मुखार्य त्वा मुखस्य त्वा शीष्णे। अश्वस्य त्वा वृष्णः शक्का धूंपयामि देवयजने पृथिव्याः। मखार्य त्वा मखस्य त्वा शीष्णे। अश्वस्य त्वा वृष्णः शक्रा धूंपयामि देवयजने पृथिव्याः। मखाय त्वा मुखस्य त्वा शीष्णे। मुखार्य त्वा मखस्य त्वा शीष्णे। मुखार्य त्वा मखस्य त्वा शीष्णे मुखार्य त्वा मुखस्य त्वा शौष्णे।।९॥ ९ ऋजवें त्वा साधवे त्वा सुक्षित्यै त्वां। मुखाय त्वा मखस्य त्वा शीष्णे। मुखार्य त्वा मुखस्य त्वा शीष्णे। मुखाय त्वा मुखस्य त्वा शीर्ष्णे ।१०।। (१) १० युमार्य त्वा मखाय त्वा सूर्यस्य त्वा त्पसे। देवस्त्वां सविता मर्ध्वानक्तु पृथिव्या: सए स्पृर्शस्पाहि। अर्चिरसि शोचिरसि तर्पोऽसि ॥१ ॥ ११ अनांधृष्टा पुरस्तादुगेराधिपत्य आर्युर्मे दाः पुत्रवंती दक्षिणत इन्द्रस्याधिपत्ये प्रजां में दाः। सुषदा पश्चाद्वेवस्य सवितुराधिपत्ये चक्षुर्मे दा आश्रुतिरुत्तरतो धातुराधिपत्ये रायस्पोषै मे दाः। विधृतिरुपरिष्टाद् वृहस्पतेराधिपत्य ओजों मे दा विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यस्पाहि मनोरश्वासि ॥१२॥१२ स्वाहां मरुद्दिः परि श्रीयस्व दिवः सश्स्पृर्शस्पाहि। मधु मधु मर्धु ॥३॥ (२) १३ गर्भी देवानौ पिता मंतीनां पर्तिः प्रजानाम्। सं देवो देवेन सवित्रा गत सए सूर्येण रोचते ।१॥ १४ समभिरमिना गत सं दैवैन सवित्रा सY सूर्येणारोचिष्ट। स्वाह्वा समगिस्तपसा गत सं दैव्यैन सवित्रा सY सूर्येणारूरुचत ।२।। १५ धर्ता दिवो वि भाति तर्पसस्पृथिव्यां धर्ता देवो देवानाममर्त्यस्तपोजाः । वार्चमस्मे नि र्यच्छ देवायुवम् ।।३॥ १६ अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परो च पथिभिश्वरन्तम्। स सधीचीः स विषूचीर्वसान आ वरीवर्ति भुर्वनेष्वन्तः।।४।। १७ [१०२६]

Page 153

अध्याय: ३७११८-२०;३८।१-८] काण्व-संहिता । [१५३ ]

विश्वासां भुवां पते विश्वस्य मनसस्पते विश्वस्य वचसस्पते सर्वस्य वचसस्पते। देवश्रुत्वं दैव घर्म देवो देवान्पाह्यत्न प्रावीरतु वां देववीतये। मधु माध्वीभ्यां मधु माधूचीभ्याम्। इदे त्वा मनसे त्वा दिवे त्वा सूयीय त्वा। ऊर्ध्वो अंध्वरं दिवि देवेषुं धेहि ।५॥ १८ पिता नौऽसि पिता नौ बोधि नमस्ते अस्तु मा मा हिश्सीः । त्वष्ट्रमन्तस्त्वा सपेम पुत्रान्पशून्माये धेह्यरिष्टाह९ सह पत्या भूयासम् ॥६॥ १९ अहः केतुना जुषताए सुज्योतिर्ज्योरतिषा स्वाहां। रात्रिः केतुना जुषताए सुज्योति्ज्योर्तिषा स्वाहा।७॥ (३) २० [२०२९] वेवस्य त्वा दश ॥१०॥ यमाय तिस्ः ॥३॥ गर्भो दैवानां सप्त ॥9॥ तयनुवाकेषु विशतिः॥२०॥ ।। इति शुक्कयजु:काण्वसंहितायां सप्ततिशोऽध्यायः॥३७॥

अथाष्टत्रिंशोऽध्यायः। देवस्य त्वा सवितु: प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यौ पृष्णो हस्ताभ्याम्। आ दुदेऽदित्यै रास्नासि ।।१॥ १ इळ एह्यदिंत एहि सरस्वत्येहिं। असावेह्यसावेद्यसावेहि ॥२॥ २ अदित्यै रास्रासीन्द्राण्या उष्णीषः । पूषारसि घर्मार्य दीष्व ।३॥ ३ अश्विभ्यौ पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वस्वेन्द्राय पिन्वस्त्र। स्वाहेन्द्रवत्स्वाहेन्द्रवत्स्वाहेेन्द्रवद्।।४।। ४ यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्यो रत्नधा वसुविद्यः सुदतः। येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तमिह धार्तवेकः । उर्वन्तरिक्षमन्वैमि ।।५।। ५ गायत्रं छन्दौऽसि त्रैर्ष्टभं छन्दौऽसि द्यावापृथिवीभ्याँ त्वा परि गृह्ाम्यन्तरिक्षेणोष यच्छामि। इन्द्रोश्िना मर्धुनः सारघस्य घर्म पात वर्सवो यजत वाट्। स्वाडा सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनये ।।६।। (१) ६ समुद्राय त्वा वाताय स्वाहा सरिराय त्वा वाताय स्वाहा। अनाघुष्याय त्वा वाताय स्वाहाप्रतिघृष्यायं त्वा वाताय स्वाहा॥ अवस्यवे त्वा वाताय स्वाहाशिमिदारय त्वा वातायु स्वाहा ॥१॥ ७ इन्द्राय त्वा वर्सुमते रुद्रवते स्वाहेन्द्राय त्वादित्यवते स्वाहा । इन्द्राय त्वाभिमातिनने स्वाहा सवित्रे त्वं ऋभुमते विभुमते वाजवते स्वाह्ा वृदृस्पर्तये त्वा विश्वदैव्यावते स्वाहा ।।२॥ ८ [२०३७] काण्व० २०

Page 154

[१५४ ] [अध्याय: ३८।९-२०

यमाय त्वाङ्गिरस्वते पितुमते स्वाहा। स्वाहा धर्माय स्वाही घर्म: पित्रे ॥३॥ ९ विश्वा आशा दक्षिणसत्सर्वीन्देवानयाळिह। स्वाहाकृतस्य घर्मस्य मधोः पिबतमश्चिना ॥४॥ १० दिवि धा इमं यज्ञमिमं यज्ञं दिवि धाः । स्वाहान्नयें यज्ञियायु शं यजुर्भ्यः॥५॥ ११ अ्विना घर्मं पात हार्द्वीनमहर्दिवाभिरूतिभिः। तन्त्रायिंणे नमो द्यार्वापृथिवीर्भ्याम्।६॥ १२ अर्पातामश्विना धर्ममनु द्यावापृथिवी अमरसाताम्। इहैव रातर्यः सन्तु।।७॥। १३ डुपे पिन्वस्वोर्जे पिन्वस्व ब्रर्ह्मणे पिन्वस्व क्षत्रारयं पिन्वस्व द्यार्वापृथिवीभ्या पिन्वस्व। धमीसि सुधर्मामैन्यस्मे नृम्णानि धारय ब्रहम धारय क्षत्रं धांरय विशै धारय ।।८॥।(२) १४

स्त्राही पृष्णे शरसे स्वाहा ग्रार्वभ्यः साहा प्रतिरवेभ्यः । स्वाहां पितृभ्य ऊर्ध्वबर्हिर्भ्यो घर्मपावभ्यः स्वाहा द्यार्वापृथिवीभ्या स्वाहा विश्वैभ्यो देवेभ्यः॥१॥ १५ स्वाहा रुद्रायं रुद्रहूंतये स्वाहा सं ज्योर्तिषा ज्योतिः । अहः केतुना जुबताए सुज्योतिर्ज्योतिषा स्वाहा रात्रिः केतुना जुषता। सुज्योतिर्ज्योतिषा स्वाहा। मधु हुतमिन्द्रतमे अग्ना अश्याम ते देव धर्म नर्मस्ते अस्तु मा मां हिएसीः ॥२॥ (३) १६

अभीमं महिमा दिवं विप्रौ बभूव सप्रर्थाः । उत श्रवसा पृथिवी९ स सीदस्व महाँ२ असि रोचस्व देववीतमः । वि धुममग्े अरुषं मियेध्य सृज प्रशस्त दर्शतम् ॥१॥ (४) १७ या ते घर्म दिव्या शुग्या गायत्र्या हविर्धानें। सा त आ प्यायतां निष्टथायतां तस्यै ते स्वाही। या ते घर्मान्तरिक्षे शुग्या त्रिष्टुव्भ्यान्नीधे। सा त आ प्यायतां निष्ट्यायतां तस्यै ते स्वाहा। या ते घर्म पृथिव्याए शुग्या जर्गत्याए सदुस्या। सा त आ प्यायतां निर्ष्यायतां तस्यै ते स्वाहां ॥१॥ १८ क्षत्रस्य त्वा परस्पाय ब्रह्मणस्तन्वै पाहि। विशस्त्वा धर्मणा वयमनु क्रामाम सुविताय नर्व्यसे ॥२॥ १९ चर्तुःसत्रक्तिनाभिकतस्य सप्रथाः स नौ विश्वारयुः सप्रथाः स न: सर्वा्युः सप्रथाः। अप द्वेषो अप हरोऽन्यव्रंतस्य सश्रिम ।।३। २० [२०४९]

Page 155

अध्याय: ३८।२१-२७; ३९। १-३ ] काण्व-संहिता। [१५५ ]

घर्मैत त्े पुरीषं तेन वर्धस्व चा च प्यायस्व। वर्धिषीमहिं च वयमा च प्यासिषीमहि ॥४॥ २१ अचिकरदुद्टृषा हरिर्महान्मित्रो न देशर्तः । सए सूर्येण दिद्युतदुदुधिर्निधिः ॥५॥ २२ सुमित्रिया न आप ओषंधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मैं सन्तु। योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ।।६।। २३ उद्धयं तमसस्परि स्वः पश्यन्त उत्तरम्। देवं दैवत्रा सूर्यमर्गन्म ज्योर्तिरुत्तमम्। एधौऽस्येधिषीमहिं समिदसि तेजौऽसि तेजो मार्ये धेहि॥७॥५) २४

यावती द्यार्वापृथिवी यार्वंच सप्त सिन्धवो वितस्थिरे। तार्वन्तमिन्द्र ते ग्रहमुर्जा ग्ृंद्वाम्यक्षितं मार्ये गृह्नाम्यक्षितम् ।१।। २५ मयि त्यदिन्द्रियं बृहन्माये दक्षो मयि ऋतुः । घर्मस्तिशुग्वि राजति विराजा ज्योर्तिषा सह ब्ररह्मणा तेजसा सह॥ पर्यसो रेत आभृतं तस्य दोहमशीमह्युर्त्तरामुत्तरा९ समाम् ।।२।(६) २६

त्विषंः संवृक् ऋत्वे दर्क्षस्य ते सुषुम्णस्य ते सुषुम्णाग्िहुतः । इन्द्रपीतस्य प्रजापतिभक्षितस्य मर्धुमत उपहूत उ्पहूतस्य भक्षयामि ॥१॥ (७)२७ [२०५६] देवस्य त्वा षट् ॥६॥ समुद्राय त्वाष्ट ॥८॥ स्वाहा पूष्णे दे ॥२ अभीममेका ॥१॥ या ते सप्त ॥७॥ यावती द्वे॥२॥ त्विषःसंवृगेका ॥१। सप्तानुवाकेषु सप्तविशतिः ।।२७। इति शुक्कयजु:काण्वसंदितायां अष्टत्रिशोऽध्यायः।३८।

अथैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः। स्वाहां प्राणेभ्यः साधिपतिकेभ्यः पृथिव्यै स्वाहाग्नये स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहां वायवे स्वाहा दिवे स्वाहा सूयीय स्वाहा। दिग्भ्यः स्वाहा चन्द्राय स्वाहा नक्षत्रेभ्यः स्वाहान्भ्यः स्वाहा वर्रुणाय स्वाहां। नाभ्यै स्वाहां पूतायु स्वाहा ।।१।। (१) १

वाचे स्वाहा प्राणाय स्वाहा प्राणाय स्वाहा। चक्षुषे स्वाहा चक्षुषे स्वाहा श्रोत्राय स्वाहा श्रोत्रांय स्वाहा ॥१॥ २ मनसः कामुमाकूतिं वाचः सत्य्मशीय। पशना९ रूपमन्नस्य रसो यशः श्रीः श्रैयतां भयि स्वाहा ॥२॥(२) ३ [२०५९]

Page 156

[ १५६ ] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्यायः ३९।४-१२ प्रजापतिः संभ्रियमाणः सम्राट् संभृतो वैश्वदेवः से५सभो धर्मः प्रवृक्तस्तेज उद्यत आश्रिनः पर्यस्यानीयमाने पृषा विष्यन्दमाने मारुतः क्कर्थन्। मैत्र: शरसि संताय्यमनि वायव्यों ह्वियर्माण आभेयो ह्यमानो वाग्युतः ।।१।(३) ४ सविता प्रथमेऽहंभमिद्वितीयें वायुस्तृतीयं आदित्यश्रतुर्थे चन्द्रर्मा: पश्चम ऋतुः षष्ठे मरुतः सपमे बृहस्पतिरष्टमे। मित्रो नवमे वर्रुणो दशम इन्द्रे एकादुशे विश्वै देवा द्वादुशे ।।१॥।(४) ५ उग्रश्े भीमश्च ध्वान्तश्र धुनिश्च। सासह्वाश्राभियुग्वा चे विक्षिपः स्वाहा ॥१॥ (५) ६ अगि९ हृदयेनाशनिए हृदयाग्रेर्ण पशुपर्ति कृत्स्नहृदयेन भवं यक्ा। शर्व मर्तस््ाभ्यामीशानं मुन्युन महादेवमन्त:पर्शव्येनोग्रं देवं वनिष्ठुना वसिष्ठह्नु: शिङ्गीनि कोश्याभ्याम् ॥१॥(६) ७ उयरँ लोहितेन मित्र९ सौवत्येन रुद्रं दौव्रैत्येनेन्द्र प्रक्रीळेन मुरुतो बलैन साध्यान्प्रसदा। भवस्य कण्ठ्ए रुद्रस्यान्तःपा्श्र्य महादेवस्य य्कृच्छर्वस्य वनिष्ठुः पशुपतेः पुरीतत्॥१॥(७) ८ लोमभ्युः स्वाहा लोमभ्यः स्वाहा त्वचे स्वाहा त्वचे स्वाहा लोहिताय स्वाडा लोहिताय स्वाहा मेदसे स्वाहा मेदसे स्वाहा। माश्सेभ्य: स्वाहा मारसेभ्यः स्वादा स्नावभ्यः स्वाह्ा स्नार्वभ्य: स्वाहास्थभ्यः स्वाहास्थम्यः स्वाहा मुजभ्यः स्वाहा मजभ्यः स्वाहा। रेतसे स्वाहा पायवे स्वाहा ।।१।। (८) ९ आयासाय स्वाहा प्रायासाय स्वाहा संयासाय स्वाहा वियासाय स्वाहौद्यासाय स्वाही शुचे स्वाहा शोचते स्वाहा शोकांय स्वाहा ॥१॥ १० तर्पसे स्वाहा तप्यमानाय स्वाहा तुप्ताय स्वाहां। निष्कत्यै स्वाहा प्रायंश्चित्यै स्वाहा भेषृजाय स्वाहा ॥२॥ ११ यमाय स्व्राहान्तकाय स्वाहा मृत्यवे स्वाहा । ब्रह्महत्यायै स्वाहया विश्वैभ्यो देवेभ्यः स्वाहा द्या्वापृथिवीभ्याए स्वाहा ।३।(९)१२[२०६] स्वाहाप्राणेभ्य एका ॥१। वाचे द्वे ॥२॥ प्रजापतिःसम्भ्रियमाण एका ॥१॥ सविता प्रथम एका॥१॥ उप्रश्रैका ।।१। अभ्नि: हृदयेनैका ॥१॥ उग्रँलोहितेनैका॥१॥ लोमभ्यः स्वाहा चेत्येका ॥१॥ आयासाय तिस्त्नः॥३॥ नवानुवाकेषु द्वादश ॥१२॥ इति शुक्कयजुःकाण्वसंहितायां एकोनच त्वारिंशोऽध्यायः ।।३९।।

Page 157

अध्याय: ४०।१-१३] काण्व-संहिता । [१५७ ]

अथ चत्वारिंशोऽध्यायः। ईशा वास्यमिद९ सर्वं यत्कि च जगत्यां जगत्। तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृंधः कस्य स्विद्धनम् ॥१॥ १ कुर्वे्नेवेह कमीणि जिजीविषेच्छत समाः । एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरें ॥२॥ २ असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमुसावृताः ॥ ताशस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥३॥ अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनदेवा आप्नुवन्पूर्वमर्षैद्। तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिव्नपो मातुरिश्री दधाति ॥४।। ४ तदैजति तभ्नेजंति तदरे तद्वन्तिके। तदुन्तरंस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाद्यतः ॥५॥ ५ यस्तु सर्वोणि भूतान्यात्मश्लेवानुपश्यति। सर्वभुते्षुं चात्मानं ततो न वि जुगुप्सते ।।६।। यस्मिन्त्स्वीणि भूतान्यात्मैवार्भूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोर्क एकत्वमनुपश्यतः।७।। ७ स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविर शुद्धमपापविद्धम्। कविर्मनीषी परिभू: स्वयंभूयीथातथ्यतोऽर्यान्व्यंद वाच्छाश्वती म्य: समाभ्यः॥८।। ८ अन्धं तमः प्र विशन्ति येऽविद्यामुपासते। ततो भूर्य इव ते तमो य उ विद्याया९ रताः।।९।। ९

इति शुश्रुम धीर्राणां ये नुस्तद्विंचचक्षिरे ॥१०॥ १० विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभय सह। अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते ॥११॥ ११ अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसैभृतिमुपासते। ततो भूर्य इव ते तमो य उ संभूत्याए रताः ॥१२।। १२ अन्यदेवाहु: सैभवादुन्यदाहुरसैभवाद्। इवि शुक्ुम धीराणां ये नुस्तद्विंचचक्षिरे ।१३। १३ [१०८१]

Page 158

[8५८] शुक्क-यजुर्वेदीय [अध्याय: ४०।१४-१८

संभूति च विनाशं च यस्तद्वेदोभय सह। विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भृत्यामृतमश्तुते ।१४।। १४ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुरखम्। तत्वं पूंषन्नपावृणु सत्यर्धर्माय दृष्टयै।।१५।। १५ पूर्षन्रेक ऋषे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन्त्समूह तेजो यत्ते रूपं क्ल्याणतमं तत्ते पश्यामि। योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमेसि ॥१६॥ १६ वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तिर शरीरम्। • ॐ३ क्रतो सम्र कृत ५ स्मर ऋतो स्मर कृतए स्मेर ॥१७॥ १७ अभे नय सुपर्था राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्। युयोध्यस्मजुडुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ॥१८॥(१) १८ [२०८६] । ईशावास्यमित्येकानुवाके अष्टादश ॥१८।। ॥। इति शुक्कयजुःकाण्वसंद्ितायां चन्वारिंशाऽध्यायः ॥४०॥

। रति शुक्कयजु:काण्वसंहिता समाप्ता।