1. Katha Upanishad Sankara Bhasya and Ranga Ramanujas Prakasika Sridhhara Swami Pathak

कठकोपनिषत्

श्रीमच्छङ्कराचार्यकृत भाष्येण

तथा

श्रीरंगरामानुजकृत प्रकाशिका च समेतां

पंडित श्रीधरशास्त्री पाठक

संस्कृताध्यापक डेक्कन कॉलेज

इत्यते:

स्वनिर्मितया बालबोधिन्या समलंकृता

पुण्यपत्तनम्

ओरिएंटल बुकस्प्राइंग एजन्सी

१९१९

PUBLISHER'S NOTE.

The Bombay University has prescribed for the B. A. Honours Course for the year 1920 Kena and Katha Upanishads with the Bhâshyas of Sankarâchârya and Ranga-Râmânuja. These two Commentaries have been already published separately in the Anandâshram Series and elsewhere but they together cost a good deal and were besides inconvenient for a comparative study as the student had to handle two separate Volumes for the purpose. To obviate this difficulty we have now published both the Bhâshyas together and have besides added a new and lucid commentary by Mr. Shridhar Shâstri Pathak of the Deccan College. This last commentary will be found very useful for students whose difficulties have been all anticipated and explained in easy language, so that the Commentary fully justifies its name Bâlâbodhinî. It must be stated however that the simplicity of the Bâlâbodhinî has been attained after great effort and no pains have been spared to give in it appropriate extracts from Adhikarana-ratnamâlâ, Sâbara-bhâshya and other texts in order to throw light upon the many knotty points of Mîmâmsâ which abound in the Ranga-Râmânuja Bhâshya in particular.

In the Introduction the learned Shastri has given the leading views of Oriental scholars like Weber, Eussen, Regnault and Max Muller on the Upanishads in question, has refuted them where necessary, and has besides offered his own views based upon independent critical research. The Appendices form another useful feature of the volume.

We hope therefore that our students and the world of Sanskrit scholars generally will show their appreciation of the learning and industry of Mr. Shridhar Shastri by purchasing this volume which is designed for them.

MANAGER,

Oriental Book-Supplying Agency,

15 Shukrawar, Poona City.

अनुक्रमाणिका ।

१ प्रस्ताविकम् ।

१ कठोपनिषत्तात्पर्यम् ।

२ तैत्तिरीयोपनिषत्स्था नचिकेतस आख्यायिका ।

३ महाभारतत्स्था नचिकेतस आरख्यायिका ।

४ कठोपनिषद्: प्रतीकमानानि तत्त्वानि ।

५ कठोपनिषत्स्थमन्त्राणामन्यथोपलब्धिः ।

६ पाठभेदाः ।

७ कठोपनिषदि शाङ्करुयमतस्यादर्शनम् ।

< विमतस्थलविमर्शः ।

९ शाङ्करभाष्यम् ।

१० प्रकाशिका ।

११ बालबोधिनी ।

२ काठकोपनिषद्वार्श्यहद्रययुता ।

३ व्याख्याद्वये बालबोधिनी ।

४ संक्षिप्ताक्षराणामर्थः ।

५ व्याख्याद्वयगतवचसां लब्धालब्धक्रमेण सूचीः ।

अथ प्रास्ताविकं किंचित्।

१ कठोपनिषत्तात्पर्यम्।

ॐ भूधरभूर्जानिर्विजयते। वेदवेदान्तसम्भ्रान्त्यादि सर्वे वाड्मन्यविषयकं केनोपनिषत्प्रस्तावनाव्यामुतद्लोखि। उपनिषच्चछब्दार्थोडपि तत्ैव विस्तारशो वर्णितः। अद्वैतविशिष्टाद्वैतयोः स्वरूपं तत्तारतम्यमपि तत्तैव विदुषां दृष्टिपथमायास्त्यति। अत्र तु केवलं कठोपनिषत्तात्प्र्यादिविषयकं विचार्यते। इयमुपनिषत्सर्वोऽसामुपनिषदां प्राशस्यतमा। मुमुक्षुजनोपकारकत्वात्। यतोऽस्यां पुनरुक्तिमगणयित्वा भूयेऽपि भूयःसर्वेऽपि विषयाः श्रेयःप्रेप्सःसम्बन्धिनः सर्वस्तरं वर्णिताः। यथालोच्य सम्भवस्य च मुमुक्षोः हृदयङ्गमभवगुः। इयमुपनिपत् ऋप्णयर्जुर्वेदान्तर्गतकठशाखावास्या। अस्याऽऽख्यायाऽद्वयं प्रत्यक्षायं वड्ढीतिगम्। तत् प्रथमवल्ल्यां शान्तिनतनतरं नचिकेतस आराधायिका। सा चेत्थम्-यज्ञफलं कामयमानो वाजश्रवम उद्दालको विश्वजिद्यागेनेजे। तेनोत्तमा गाः पुत्रॠणत्वेन सङ्क्षय स्वधनभूता गा यज्ञर्त्विग्भ्योडद्रीयान्त। तद्धृशा बालस्यापि तत्सुतस्य नचिकेतस एवं बुद्धिरासीद्विद्वदूदरगरवीनां प्रदानेऽ् दाता दुःखमयाल्लोकानसोतिं तत्त्वेत्तादृशं ऋतुवैगुण्यं मया निवारणीयं स्वात्मप्रदानेऽनापीति। एवं चिन्तयन्स पितरमुवाच हे तात कं प्रति मां दास्यसीति तथैव द्वित्रिवारमुवाच। तेन क्रुद्धः पिता तमाह त्वां मृत्यवे दास्यामीति। तदानीं बालेन चिन्तितं मम प्राप्त्या सर्ववैभवशालिनो यमस्य किं कार्यं भवेत्। अस्लु यदि पिता ददाति तर्हि तेन धैर्येण स्वप्रतिज्ञानुमार्तितवत्यं शोकाकुलेऽन न भवितव्यमिति बोधयितुं स पितरमाह यथा तव पितरोऽपरे साधवश्रद् प्रातिज्ञामवितथामकार्षुस्स्थैव त्वयापि वर्तमानस्य यतो श्रीहयवादिवनमत्स्योऽद्वश्यं विनश्यति पुनर्जीयते चेति ततः पित्रा प्रेषितो बालो यमगृहमयासीत्। परं यमस्तत्र नासीत्। तत्प्रवासे त्रिदिनपर्यन्तं तत्ैवोपोपितस्तस्थौ। ततो देशान्तरादागतं यमं तन्मन्त्रिणः प्रावोचन्। अतिथिर्ैैश्वानरो भूत्वा गृहं प्रविशाति। महान्तः पाद्यासनादिभिस्तच्छान्ति कुर्वन्ति यतो यथा शान्तमलभमानोऽग्रिगृहादि दहति तद्वदनश्वन्नतिथिः सर्वमिष्टापूर्तादिकं नाशयतीति। अयं त्वद्गृहमातिथित्वेनागतः। तदा यमो

नचिकेतसमााह-हे ब्रह्मन् । मम गृहे त्वं तिस्रो रात्रीरनशनेनावात्सीर्यतस्ततो रात्रिसंस्क्यानुसारं तीन्वरुणव्रीणीष्वेति । तदानीं नचिकेता आह-त्वत्प्रेरणया यदाहं गृहं प्राप्तुयां तदा मम पिता मद्विषये सौमनस्यवान्यथा भवेतथा विधेहीति प्रथमो वरोडस्तु ममोति । अथ यमेन तथासितवत्युक्ते नचिकेता आह-कोम्या येनाशिनो चितनाभरत्क्व लभन्ते तस्याऽसौ स्वरूप बृहती द्वितीयो वर इति । तदा यमेन तादृशं स्वर्गसाधनभूताम्ग्रिं श्रृणिवत्युक्त्वा सोडग्रिस्थचयनसाधनभूता इष्टकाश्व नचिकेतसे यथावदनुवेदिता: । पुनश्च स यमोड्याचितोडपि वरं ददौ यदयमश्विनोचिकेत इति तव नाम्ना प्रथितो भविष्यतीति ।

एतद्विषय उपरोधं मा कार्प्सीततो नचिकेता आह-यदि देवा अप्यत्र विषये मुग्यान्ति । तर्हि त्वद्धशमन्यं वक्तारं कथमहमुपलभेय तत्स्वामिममेव संशयं निवारय ।

ततो बहुभिरुद्रलेभै: कामै: प्रलोभितोडपि नचिकेता अचिकित्स्वद्विषया: क्षणभङ्गुरास्तेषु को विद्वान् स्वल्पेतस्मादतोडतिरिक्तं वरं नाहं कामये । इममेव संशयं छिन्धीति ॥ १ ॥ ? ॥

एवं सर्वविषयाविरक्तं तं योग्याभिकारिणं बुद्धचा श्रेय: कथयितुकाम: प्रेयोडपेक्षया श्रेय एव विशेषतो ग्राह्यामिति बोधयितुं तयोर्मेदं न कथयित्वा विषयोपरक्ततया विद्याभिप्सा तु भवासि नचिकेत इति ते सुत्वा सकर्मणां निषिद्धकर्मणां च कर्तुं निन्दति मम ।

ततो मोक्षार्थिनो द्वैलभ्यं, वक्तृज्ञातृद्वैलेभ्यं, तर्केणातम्नोऽड्जेयतत्त्व कथयति मम । अथ च तत्ज्ञानस्य समूलसंहारनिवर्तकत्वं, आनन्दावाप्तिसाधनत्वं चाह ।

तादृशं तत्त्वज्ञानं साधनं विना न लेभ्यते तत्साधनभूतं द्विविधमोंकारोपासनमाह यम: ।

ततस्तेन निरुपाधिकमतिसूक्ष्मं प्रवचनादिभिरसाऽऽध्यमात्मतत्त्वमुक्तम् ॥ १ ॥२॥ अथ च पूर्वोक्तविद्याविद्ययो: स्वरूपसाधनफलानि ।

विद्याविद्यो-ज्ञानसौकर्यार्थी सथरूपकल्पना ।

ततादौ गन्तृगन्तव्यविवेकार्थे तत्त्वपदार्थ-भूतो द्वावात्मानावाह ।

तत्र भोक्तुर्जीवावस्य संसारं मोक्षं वा गच्छतो रथिनो रथादिवच्छरीरादीनि गातिसाधनानि दर्शयति स्म ।

तत: संसारमोक्षरूपगतिदैविध्यं वक्तुं सारथिद्वैविध्यं तत: गमनस्य परमावधिमूतं विष्णुपदम् ।

तस्य

सर्वोत्तमसं चोतयितुं सापेक्षोत्तमत्वपरम्परा चोत्का । तत आत्मनो मानाभानयो: कारणमुक्तम् । तत: बुद्धयैवाग्रयं विना सूक्ष्मतत्त्वस्य भानसंभवात्तदैकाग्र्यप्रकारमाह । तत: योगाभ्यासेन चित्तस्यैकाग्रतां संपाद्यात्मज्ञाने प्रयतितव्यामिति श्रुतिवाक्यम् । ततोडशब्दमित्यादि ब्रह्म: स्वरूपम् । तज्ज्ञानान्मुक्ति: । अथ शास्त्रापेक्षया तस्य पठनश्रवण्यो: फलश्रुति: ॥ १ ॥ ३ ॥

प्रथमाध्याये संक्षेपणोक्तस्य ब्रह्मस्वरूपस्य विस्तारशो निरूपणे द्वितीयोऽध्याय उपयुक्त: । तत्र प्रथममिन्द्रियाणां परावृण्णत्वमात्मदर्शनप्रतिबन्धकमुक्तम् । तत आत्मनश्चैतन्यस्वरूपं कथितम् । जीवेशभेदनिर्धारणकारणम् जीववैज्यप्रतिपादनम् । जीवान्नित्यत्वनिराकरणम् ॥ २ ॥ १ ॥

अत चोत्कमेव ब्रह्म पुन: प्रकरणान्तरेण निर्घारयति स्म । तथाहि त्वंपदार्थाभेदेन प्रकृतं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषुर्यमो देहादिसंघातादात्मतत्त्वं तस्यैवात्मनोऽस्तित्वकथनम् । तस्यात्मन एकत्वं स्वातन्त्र्यं नित्यत्वं च तदर्शिनां शाश्वतं सुखम् । ततस्तस्यात्मन: सुखमयत्वे विदुषामनुभवस्य प्रामाण्यं कथितम् । आत्मा न परप्रकाश्य: किंतु स्वयप्रकाशा इति च कथितम् ॥ २ ॥ २ ॥

तत: संसारकारणत्वेन ब्रह्मस्वरूपावधारणाय कार्येर्गि वृक्षस्य रूपकर्माद्याह । तत: सर्वनियन्तृत्ववरूपं ब्रह्मलिङ्गमुक्तम् । आस्मिन्नेव शरीरे ब्रह्मज्ञानं संपादनीयं यत: पितृलोकादौ तत्संपादनं न संभवतीत्युक्तम् । तत आत्मज्ञानप्रतिबन्धकं चित्तस्याने काग्रतारूपं दोषं प्रतिक्षिप्तु योगमाह । एवं योगसहाय्येन चित्तस्याग्रतामवाप्य परमार्थतत्त्वं निर्विकल्पकमस्य जन्ममरणाभावलक्षणं फलमुक्तम् । एवं परमार्थतत्त्वं येन ज्ञायते तेनोपासकेनोपासनया ब्रह्मलोकादि: प्राप्यते । अज्ञानिना कर्मणा संसारगतिरवाप्यत इत्युक्तिश्र । तत: सर्वविलचर्थभूतस्य ब्रह्मात्मैकतवलक्षणस्योपसंहार: । तत आर्लयत्किकोपसंहार: ॥ २ ॥ ३ ॥

२ तैत्तिरीयब्राह्मणस्था नचिकेतस आरुण्यायिका । इयमेव नचिकेतस आरुण्यायिका तैत्तिरीयब्राह्मणे तृतीयकाण्ड एकादशप्रपाठकेडष्टमेऽनुवाक उपलभ्यते । तत्तात्पर्यमित्यम्-अन्नदान-त्यागितयथा: काशिद्दौतसगोत्रजो वाजश्रवा नाम मुनीनिभू: । तस्य सुतो वाजश्रवस उद्दालकाख्यो मुनिरासीत् । तेन कदाचिद्द्रविणजिद्याग आज्ञो । तत्र च सर्वस्वमृत्विग्भ्यो ददे । तस्योपनयनयोग्यवयस्क्रो नचिकेता: ॷ्ठ

पुत्रो वभूव । ऋत्विग्भ्यो दक्षिणात्वेन धेनुषु दीयमानासु तस्य मनस्येवं श्रद्धोदपद्यत यद्यथाशास्त्रं दक्षिणा देयेत । ततः स विचारयामास यत्कर्मसाद्रण्यार्थे पित्रा सर्वस्मं दातव्यमहं च पितुः स्वं तस्मादातव्योऽहंमिति विचार्य पितरं प्रत्येवमुवाच । हे पितः । कस्मै मां दास्यसि । ततोडनुत्तरं तं पुनः पुनरेव त्रिवारमुवाच । एवं श्रद्धान्निश्चयकुपितः सन्निद्रावीत् । अहं त्वां मृत्यवे ददामीति । तदानीं काचिद्दर्शयमानशरीरां दैवी वाकं नचिकेतसं सग्रहंमवदत् । हे नचिकेतः पिता त्वां यदवोचत्तस्यायम्भिप्रायो यत्त्वं मृत्युोगृर्ं गच्छ । एवमभिप्रायं विशादीकृत्य सा वाग्देवता तस्मै बुद्धिं वक्ष्यमाणरूपां ददौ । यद्यमो यत्कुत्रापि प्रवसेत्तदा त्वं तद्गृहं गच्छः । तत् त्व त्रिरात्रमनक्षन् निवासं कुरु । ततस्तत्प्रक्षेडहं त्रिरात्रमत्र न्यवसामीति ब्रूया: । अथ स त्वां यदा पृच्छेछतं किं भक्षितवानसीति तदा त्वं प्रथमरात्रौ तव प्रजा:, द्वितीयरात्रौ पशून्, तृतीयरात्रौ सुकृतं भक्षितवानस्मीति प्रतिब्रूया:। (अनेनैदं सूचितं--अतिथिं गृहे समागत्य भोजनरहित एकदिने निवसति चेद्गृहस्वामिनः प्रजाक्षयो भवति । द्वितीयदिने पशुक्षयः । तृतीयदिने पुण्यक्क्षय इति ) एवं वाग्देवताशिक्षितो नचिकेतास्तथैव तरयामास यमप्रश्नान् । तदश्रानि प्रश्नोत्तराण्यधिगत्य शास्त्रतात्पर्यविदयः कुमारो न मारणीय इति निश्चिल्य तं सत्कारपूर्वकमाह यमः:----हे भगवन्नचिकेतः ।

तुभ्यं नमो वरं वृणीप्वेति । अहं जीवित्चेव पितरं गच्छेयमिति नचिकेतसा वृतम् । ततो द्वितीयं वरं वृणीप्वेति यमेनोक्ते नचिकेता आह ‘यथा मदृश्यश्रौतस्मातसुकृततया: नश्यो न स्वात्मानं बूर्हाति । ततो यमस्तस्मै नचिकेतसेतं पूर्वानुवाकेऽप्यभिहितं चेतव्यमुपासितव्यं नेति द्विविधं नाचिकेतनामांकितमुवाच । तेन नचिकेतसः श्रौतस्मार्तमुक्रते क्षिप्रे न भवतः । एवं विज्ञानपूर्वकं यो नानिकेतमग्निं चिनुते तस्यापि न श्रौतस्मार्तकर्मक्षयो भवति । पुनश्र तृतीयं वरं वृणीप्वेति यमेनोक्ते मृत्योर्जयहरूपं वरमवृणोच्चिकेता: । एवं वृणानाय तस्मै नचिकेतसे पुनर्मृत्योजयहेतुत्वेन तमेव द्विविधं नाचिकेताग्निमुवाच । (चयनोपासनयोर्मध्ये चयनस्य प्राथान्यमुपासनस्योपसर्जनत्वं यस्मात्तस्येष्टापूर्तयोः रक्ष्यत्ववातमात्रं चिरं पुण्यक्शोकमनुभय पुनर्जन्मस्वीकारः । यस्मै तूपासनं प्रधानं चयनमुपसर्जनं तस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिद्वारा मुक्तिरेव न जन्मान्तरम् । तस्मान्मृत्युं जयेत्यं वरयोर्विभागः)

ततः प्रधानभूतदग्न्युपासनान्नाचिकेता: पुनर्मृत्युं जितवान् । एवमन्योडपि

विद्वानुपासक: पुनर्मृत्यं जयति । अतः परमस्मिन्ननुवाके प्रजापतिवृत्तान्तमुखेन दक्षिणाप्रशंसास्ति । ब्राह्मणोपनिषत्कथयोरिंद तारतम्यं-दैवी वाक्-ब्राह्मणे वर्णिता । उपनिषदि तद्वर्णनं नास्ति । मरणानन्तरमात्मास्ति नास्तीति संदेहस्य निराकरणं प्रार्थितमुपनिषदि । ब्राह्मणे तथा प्रार्थनं नास्ति । ब्राह्मणे त्रय एव वरोक्ते । उपनिषादि प्रसन्नेन यमेन त्रयोतिरक्तश्रुतुर्थ वरौददायि ।

३ महाभारतस्था नचिकेतस आख्यायिका । इयम्‌रुयायिका गोदानप्रशंसापरत्वेन श्रीमन्महाभारतेऽनुशासनपर्वणि षडधिकशततमेड ( १०६ ) अध्यायेडस्ति । ततस्तत्पर्यमित्यमू-भीष्मवाक्यं युधिष्ठिरं प्रति । गोदानविषय औद्दालकिनाचिकेतःसंवादरुपमितिहासं त्वां ब्रवीमि । औद्दालकिरनाचिकेतं सुतमत्रवीदीक्षितं मामुपचेरति । सोऽपि तद्‌-क्तत्वनुसारमुपपादयितवान् । ततः समासत्या दीक्षायां तेन महर्षिणा पुत्र आज्ञसो यन्मया स्थानं कुर्वता स्वाध्यायवद्धचेतसा नदीजलसविभे दर्भपुष्पकलशादिकं विस्मृतं तदानयेत् । स च नाचिकेतस्तत्र गत्या नदीवेगापनीतं कलशादिकमहष्णा पितरमेत्य तत्र किंचिदपि जलातिरिक्तं न हृश्यत इत्युवाच । ततः कुपितो मुनिस्तं यं पश्येत्यशापन् । तदा क्षमस्वेति प्रार्थयमानस्यैव तस्य नाचिके-तस्य देहो गतसत्त्वो भूमौ न्यपतत् । पतितं सुतं दृष्ट्रा पितापि किं मयानु-ष्ठितं पापेनोति ब्रुवन्न् भूमौ निपपात । ततो विपतस्तस्म्यावशिष्टं दिनं शर्वरी च समासा । अथ च प्रातर्दिव्यरथेन पुनः प्रत्यागतः सुतः । तं दृष्ट्रा पिता प्राह-पुत्रि । दृष्ट्वा त्वां प्रत्यागतः । ने हृष्यते मानुषो हि वपुः। तत्र त्वया दिव्यलोकाः प्रत्यक्षीकृताः स्युः । तथाच तत्र यदृच्छया तत्कथय । एवं पित्रा पृष्टो नाचिकेतः श्रुणवतां महर्षीणां पुर एवुवाच । अहं यमलोकं गतवान् । तत्र यमेन बहवः शुभलोका दर्शिता यत्र गवां गोरसस्य च दातारो गच्छन्ति । तेच लोका मया प्रत्यक्षीकृताः । अतः, हे पितः। अहं गवां दानमनुष्ठास्ये । अत्रोपनिषन्महाभारतारुयायिकयोः केवलमुद्दालकादिनाम्नां यज्ञस्य न साधर्म्यमास्ति नान्यत्किञ्चित् । तत्रापि पुत्रस्य नामोपनिषदि नाचि-केत इति । तेनैतदुक्त्योपनिषन्मूलिका न स्यादिति प्रतीयेते । केवलं कठोपनिषद्‌डुलप्रस्तावनायामेतस्या निर्देशः हिरण्य-महाभागैः कृतः । तद्विमर्शी कृतवद्भिः अस्माभिरियं कथा सतारतम्यं प्रादर्शि ।।

४ कठोपनिषदः प्रतीमानानि तत्वानि ।

एतस्या उपनिषदः पठनसमये वक्ष्यमाणतत्वानि प्रतीतिपदमारोहन्ति ।

१ अतिथिपूजा गृहस्थस्यावरयकर्तव्यतामारोहति । २ ब्रह्मविद्या समो नान्यो लोकिको वैदिको वा कामः ( १११२३ ) । ३ विद्याविद्ये अत्यन्त-

प्रियेत्यर्थः । सर्ववेदविद्यायामपव वतन्ते ये इहामुत्रफलभागोपरक्तः स एव विद्याधिकारी ( १।२।४ ) ४ यमेन कर्मणा यमलोको लभ्यः ( १।२।१० )

मित्रे । प्रिये: सर्ववेदविद्यायामपव वतन्ते ये इहामुत्रफलभागोपरक्तः स एव विद्याधिकारी ( १।२।४ ) ४ यमेन कर्मणा यमलोको लभ्यः ( १।२।१० )

५ ब्रह्माणः श्रेष्ठचम् ( १।२।१४ ) ६ आत्मा प्रवचनादिभिरलभ्यः किंतु स्वयं तद्रणेन लभ्यः ( १।२।२३ ) ७ आत्मा ब्राह्मणक्षत्रियादिसर्व-

प्राणिभक्षकः ( १।२।२५ ) ८ अनाद्यविद्याप्रमुषैः पुरुषैर्विद्याप्राप्तौ प्रयत्नो विधेयः ( १।३।१४ ) ९ गूढात्मज्ञाने यः प्रतिपन्थास्तत्स्वरूपम् ( २।१।१ )

१० ज्ञातुर्ज्ञेयस्म्य नात्मैक एवेत्यद्वैतम् ( २।१।१५ ) ११ ब्रह्मप्राप्तौ वैराग्य-मेवैकं साधनम् । ( तज्ज्ञानप्रतिष्ठोरेव साधनं भवति त इति शास्त्रसिद्धान्तः ) ( २।३।५ ) । १२ मन्दब्रह्मविद्ययोगमार्ग आस्थेयः ( २।३।१६ )

५ कठोपनिषत्स्थमन्त्राणामनुयोगोपलब्धिः ।

एतदुपनिषत्स्था मन्त्राः किंचिद्देशेनार्थसाधन्र्येन वान्तयोगलभ्यन्ते । कचित्तु यथायथं सर्वाक्षरग्रथिततयोगलभ्यन्ते । एतादृशं साम्यं मुण्डकोप-

निषदि श्रेताश्वतरोपनिषदि भगवद्धीतासु चोपलभ्यते । बहुषु स्थलेपपमादि समानम् । सर्वासामुपनिषदां भगवद्गीतायाश्च ज्ञानप्रतिपादकत्वादथैसाम्यं तेन कचित्च्छतदसाम्यमपरिहायमेव । म्याक्समुलरमहाभागेन प्रदर्शिता एतदुप-

निषदृतमन्त्राणां उपनिषदन्तरमन्त्राणां च साम्यावनदर्शी: पुरुषकृतमुपलभ्यन्ते तत्तद्वलम्बनं सावधानतया कर्तव्यं मुधीभिः ।

६ पाठभेदाः ।

इयमुपनिषदिगम्भरानुचरिति नाम्ना प्रथितेन महाराष्ट्रीयसाधुश्रेष्ठैनेक-नाथसमकालीनेन केनचिन्महाभागेनार्थप्रकाशिकालव्यारख्यया व्याख्याता । सा च पुण्यपत्तनस्थानेनाश्रमुद्रणालये मुद्रिता । तत्र सन्ति बहवो भिन्नार्थकाः

पाठाः । तत्र प्रथमवल्ल्याः केभित्निर्दिश्यन्ते । तथाहि-१।१।१२ मन्त्रे 'न तत्‍त्र त्वं जरया बिभेति' इत्यस्य स्थाने 'न तत्र त्वं जरया विभेषि'

इत्यतिव भिन्नार्थकः पाठः । यतः प्रथमपाठे नचिकेतस एतद्वाक्यं द्वितीय-पाठे मृत्योरेतद्वाक्यम् । तथा तत्रैवोत्तरार्धे 'मोदते' इत्यस्य स्थाने 'मोदमे' इति पाठः पूर्ववदेव भिन्नार्थकः । १।१।१३ इत्यत्र स्वर्गेलोका

इत्यस्य स्थाने स्वर्गे लोक इति पाठः । अर्थोऽपि भिन्नः । १।१।९ ॥ लोकादिं इत्यस्य स्थाने 'लोकांति' इति पाठः । १।१।९ इत्यत्र 'प्रक्ष्यन्ति' इत्यस्य स्थाने 'प्रक्ष्यनित' इति पाठः । १।१।२२ इत्यत्र 'एतस्य' इत्यस्य स्थाने 'एतै:' इति पाठः । स च व्याख्यायात्रै 'एतेन' इत्यपि केचित् व्याख्यीतः । २।२।१३ इत्यत्र 'वर्णरतिप्रमोदावातिदीर्घे' इति भिन्नार्थकः पाठः । एवमग्रिमवलीष्वपि बहवो भिन्नार्थकपाठा उपलभ्यन्ते ।

समानार्थकपाठास्तु प्रतिपदं दरीदृश्यन्ते । समानवेदगतसमानशाखायां पाठभेदस्य कुत्राप्यदृष्टत्वात्केन वा तत्र कारणेन भवितव्यमिति मीमांसकाः कठशाखाया एव सम्प्रदायाद्दयं स्यादित्यनायत्या कल्पनीयम् । यत आर्तिकाग्रेसरः शाङ्खायनानुयायी दिङ्मात्रानुचरमहाभागः काठकमन्यथा पाठान्तराणि व्याख्येयेत्वेनाङ्गीकुर्यात् ।

सहशाखा: पाठभेदानां सत्त्वात्सर्वेष्वड्गेषु कल्पिता इत्यपि वक्तुं शक्यं सुगमोभिः । काण्वशाखान्तर्गतशाखाभेदाभिन्नतया च बृहदारण्यके पाठभेदास्तथैवात्रेत्यपि वक्तुमशक्यम् । यतः कठोपनिषदिनि शाखाव्यतितमे वास्या नाम दिङ्मात्रानुचरमहाभागेनाहतमतः मप्रदायभेदः स्यादिति कल्पनाद्दल्यान्तरं न परिश्रमः ।

काठकोपनिषदर्थविवेदेऽप्यस्तीति वेङ्कटमहामित्यपि कल्पयितुमशक्यं यतो दिङ्मात्रानुचरमहाभागेन तमनुसृत्य दिङ्मात्रानुचरमहाभागो व्याख्यातमित्यपि कल्पयितुमशक्यं यतो दिङ्मात्रानुचरमहाभागो व्याख्यातः । डस्य यजुर्वेदगतत्वं 'यजुषि काठकेपु नान्चितादिचयनप्रसङ्ग एव तत्प्रसङ्गानुसारेण प्रायशोध्द्रितो न त्वित्थं परिहविघ्नातः । दुनुस्ता व्याचक्षते । 'कठ आह' इत्युक्त्वर्थप्रकाशिकारम्भे स्पष्टमेव प्रतिजानाति ।

अयं पाठभेदविषयः पण्डितानां त्रिपणावैभवं दर्शयित्वास्मेह च ।

७ कठोपनिषदि सांख्यमतस्यादर्शनम् । केचित् त्रोपनिषदि सांख्यमताहतप्रधानादिशब्दस्य सामानार्थकाव्यक्तादिशब्ददर्शनात्तस्मादृश्यमतं प्रतिपादितं तन्मतबीजं वात्त्रांति पश्चात्तनमतं वृद्धिमाप्नो दित्यादि वदन्ति परन्तु तत्त्वं विचारसहम् ।

यतो वादरायणैरवानुमानिकाधि करणं पूर्वोक्तशांकां निराक्रियते । तथाहि-आनुमानिकमप्येकपामिति चेत् शरीररूपकाविन्यासगृहीतदर्शोयति च । ब्र. सू. १।४।१९ कठवल्लीषु श्रूयते 'महत् परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । १।३।१९ इति । तत्र किमव्यक्त शब्देन प्रधानमुच्यत पूर्वप्रकृतं शरीरामिति संशये सांख्यस्मृतौ महद-

व्यक्तपुरुषशब्दानां तत्तत्प्रत्ययेडप्रसिद्धत्वादानुमानिकमनुमानगम्यं प्रधानमध्येकेषां शाश्विनां प्रत्यक्षमव्यक्तशब्देन पठ्यत इत्याशब्दत्वमासिद्धमिति चोदिति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु न प्रधानम् । कुतः । शरीररूपकविन्यस्तगृहीते: 'शरीरं रथमेव तु' क. १।३।३ इत्यमिन्नूर्ववाक्ये शरीरस्य रथरूपकविन्यासत्वात् कोलिप्तमस्याव्यक्तशब्देन गृहीतग्रहणात् । कथम् तच्छब्दद्ग्राह्यं शरीरमित्यत आह-दर्शयति च । कठोपनिषत्स्थः पूर्वोपरवाक्यसन्दर्भः पर्यालोच्यमान औचित्येन प्रकृतं शरीरमेवाव्यक्तग्राह्यं दर्शयतीत्यर्थः ॥ १ ॥ एतस्यैवार्थस्य 'मूक्ष्मं तु तद्रह्यवात् २ तदधीकृत्यादर्शवत् ३ क्षेत्रत्वावचनाच्च ४ वदतीति चेतनं प्राज्ञो हि प्रकरणात् ५ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रकृतश्र इति महदादि ७' इति पदिभः: मूत्रेऽधिकरणेशपभृतौव-

वरं कृतम् । एतस्याधिकरणस्यायमेवार्थो रामानुजमा:ववल्लभाचार्यैरपि स्वीकृतः । एवं चात्रोपनिषदि सांख्यमतस्स्पर्शो नास्तीति स्थितम् । तथा चात्रत्यसांख्यशब्दो वैदिकज्ञानपरस्तथैव व्याख्यातो भगवत्पूज्यपादैः ॥

अस्यामुपनिषदि बहुमिरेतददेशैरैवेदेशैरैवेश 'राममोहनराय विंडीश्रमेन, पोले, वेबर, मूर, रेशोंड, ग्रफू, डॉयसन, कोल्बुक प्रभृतिभि: पण्डिततवरेण्यैर्हि पराक्रान्तम् । अहो वेदान्तवैभवम् । यत्र विदेशीया अपि स्वबुद्धिकौशलमुपयुज्य तदनुग्रहभाजनूद्धा यानि तैरिमतस्थलानि दर्शितानि तानि विमृश्यन्ते ।

८ विमतस्थलविमर्शः । कोल्बुकमहाभाग ईशामुपनिषदं सोमवेदगतां मनुते बृहत् नो शड्कराचार्यैस्थोक्तमिति । परमेतद्संगतम् । यतः सह नाववतिवति कृष्णयजुर्वेदशान्त्याटिततत्त्वमुक्तिकोपनिषदि कृष्णयजुर्वदेऽपानिषदां प्राथम्येन गृहीत्वाच्चेयं कृष्णयजुर्वेदगतैव । सामवेदशान्त्याटिता त्वियं कोल्बुकमहाभागेनापि नाधिगता । तथानिदेशाभावान् । शड्कराचार्यैरस्या: सामवेद-

गतत्वमुक्तमिति तु मुक्तरामसंगतम् । यतस्तथा निर्देशो न दश्यते भाप्यपुस्तकेषु । किंच भाप्यशरीर एव स्वयमाचार्यै: सह नाववतिवस्यम्या: शान्तेरर्थे प्रदर्शित । तथैवायं कोल्बुकमहाभागस्य प्रमाद इति बेबरपण्डितेन स्पष्टमुक्तम् ।

२ प्रथमा:ध्यायस्यथमवल्लभ्यां १६-१८ इति मन्त्रत्रयं पश्चात्केनचिदन्येडन्तर्भावितं यतो मृत्युना प्रतिश्रुतं वरत्रयं न चतुर्थो वर: १।२।३

इत्यत्र नचिकेतसं प्रति यमेनोक्ते वाक्ये त्वया संका न स्वीकृतेत्युक्तं तन केनचित्संकं चतुर्थवरत्वेन दत्ता स्यादिति कल्पितम् । तथा कल्पयित्वा चतुर्थवरस्य बोधका: श्रोकास्त्रयो निर्मिता मध्ये न दत्त: स्यु: । तवैव नाम्ना भविष्यात्यमाश्रिरिति चतुर्थो वर: दत्त इत्यपि कल्पयित्वा पूर्वोक्तप्राक्-

स्मनत्रित्रय निबद्धम् । नचिकेतस्त्रिभिर्मन्त्रैरकोऽण्ड एव प्राक्षीत् । यत: १।१।९५ मन्त्रस्थ 'पुनरेवाह तुष्ट:' इत्युक्त्वा 'तमववीत्' १।१।९६ इत्यग्रिमश्लोकस्यारम्भो न घटते । पुनरहंतिदोषदुष्टत्वात् । किंच प्रक्षिसमन्त्रेषु किमपि नवीनं नास्ति । तथैव प्रकृष्टा रससात्प्रवृत्त: सन् १।१।९५ मन्त्रे 'तवैव' इति पदद्वयमधिकं प्राक्षिप्य्य छन्दोभङ्गमप्यपादयतीति म्याक्समुल्लर-

प्रभृति: पण्डितै: सायोपमुच्यते । अस्या विप्रतिपत्तेर्थायर्थं स्वरूपाधिगमार्थे विवादात्पदीभूतमनत्रत्रयं पूर्वोत्तरमन्त्रसहितं निर्देश्यते । तथाहि-लोकादिमधिं तमवाच तंस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।

स चापि तत्प्रत्यवदत्योत्तमथास्य मृत्यु: पुनरेवाह तुष्ट: ॥ १।१।९५ तमब्रवीत्प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूय: । तवैव नाम्ना भविष्यात्यमाशि: सृज्जां चेमामनेक रूपां गृहाण ॥ १६ ॥

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्निध्य त्रिकमेकूत्तरति जन्ममृत्यू । ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १७ ॥

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वांश्छिनुते नाचिकेतम् । स मृत्युुपाशान्पुरत: प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८ ॥

एष ते नचिकेत: स्वर्ग्यो येमवृणीथा द्वितीयेन वरेण । एतमर्थ तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १९ ॥

एतस्यां विप्रतिपत्तौ निराकरणे द्विविध: पन्था: । तत्र प्रथमा परडण्‌डेन परस्ताडनय इति न्यायमनुरुध्य । तस्याझीकार एवं कुतं शक्यते यत्-वेबरमहाभाग: ( German ) द्वितीया-

नतरमालायां प्रवृत्तायामपि येकं कारणं प्रदर्शोयति १।१।१७ इति मन्त्रम्थ-ब्रह्मजज्ञेत्यादि: रचना प्राचीनात तादश्री द्वितीयाध्याये नास्तीत्यतो द्वितीया-ध्यायो नवीन: प्रथमा-ध्याय: प्राचीन इति । अथि विचारचातुरीचतुरा विद्वांसो विमर्शोयन्तु । य ब्रह्मजज्ञादिशब्दश्रटितं मन्त्रं प्राचीनत्वेनाझीकरोति वेबरपण्डितस्तमेव म्याक्समुल्लरपण्डित: प्रक्षिसं मनुते । एवं परस्परिविरुद्ध-

मतवादिनो परद्विपस्थपण्डिता: सुन्दोपसुन्दन्या यमनुकुर्व्हनित । द्वितीय: पन्था

रामैषां परस्परमतवैरुध्यमपहाय विमर्शः। तस्मिन्नद्धीकृत एव सिद्धान्तयितुं शक्यते यदियं 'एतेषां मन्त्राणामभवे न काचिदर्थन्यूमता' इतिरूपा विचारसरणिर्‌न साधीयसी यतः—बालकं पुनः पुनस्तमेवार्थे बोधयन्ती जननी यथा न पुनरुक्तिदोषभाक्था जामितादोषाभावाच्छुति-

जनन्या विस्तारार्थं प्रवृत्ते ग्रन्थजातेऽस्मिंस्तथोक्तं मुनीशकम् । यथा पण्डितम्याक्‌स्मुल्लहरण तथास्माभिरप्यसिनेव प्रकरणे १।१।९ इत्यत्र राद्धचते यद्यं मन्त्रो न स्याच्चेतर्हि का क्षति:। तथा चार्थाधिक्ष्याभाव-दयं मन्त्रोडपि प्रक्षित:।

यतस्तत्र चतुर्विंशातितममन्त्रार्थसैव विस्तारो नान्य-लिङ्गचित् । न केवलमेकद्वित्वादिमन्त्रविषय एव किन्तु यद्याक्‌स्मुल्लहरणपाण्डि-तेन 'प्रथमाध्यायततीयवह्लौ निखिलापि प्रक्षितै' इत्युक्तं स्यात्तदपि तद्वि-चारमरण्या शोभतेsपि । यतस्तया निखिलवेद्य्या विना प्रवाहमासम्य प्रधानार्थस्य न काचिदन्यूमता । ततोडर्थापत्तितः शाङ्करभाष्यतिस्थाभाव्यमा-लोच्य चैवं विचारसरणिरादेया यत् 'अनेन मःखेजांदिकेन रता का क्षति: मन्त्रेषु मत्सु न कामि क्षति: प्रत्युत श्रुत्यैवाऽनुसारं पूर्वोक्तार्थस्य विस्तारशो वर्णनम् । पुनरुक्तिदोष: श्रुतौ न पद्मादधातिर्जननौ हि दृष्टान्तेन

पूर्वमेकमेव १।१।९ इत्यत्र छन्दोबद्धमगणयित्वापि तद्वेवोति पदद्वयं प्रक्षितामित्यादिकं तु दुरुक्तम् । यतो १।१।९ मन्त्रे तद्वेवेतिपद्योरभावे न कोडप्यर्थस्तस्याऽवशिष्टभागस्य स्यादिति सुधियो विभावयन्तु । अस्यामुप-निषदि बहुपु स्थानेषु छन्दोभिन्नद्वैपद्यमुपलभ्यमाने त्वादृत्यैन तं द्वैपणं प्रक्षेपादिकल्पनं मुषापाण्डित्यस्य योतकम् । तथैव १।१।४ मन्त्रं १।१।४ मन्त्रं न प्रक्षितं मनुते वेदमहाभाग: । तस्यापि पूर्वोक्तैव द्वयी गति:। तेन न कोडप्यर्थाल्पं शेनापि प्रक्षेप इति हढं विद्वासिम: ।

३ अस्या उपनिषद: पूर्वमेक एवासीदृश्याय: पश्वाद्द्वितीय: केन-चित्रिरमायि । इयं विप्रतिपत्तिरेव विचारणीयां शास्त्रसिद्धान्तामाम्रोति । यत: पण्डितैरधुनातनै: सिद्धान्तत्वेनैवास्या ग्रहणं क्रियते । अतः परद्वैपद्य-मतानुसार कारणमाला पूर्वं प्रदर्श्यते । ततोडस्य मन्त्रानुसारमेतस्या विप्रतिपत्तेरसंगत्यं प्रदर्श्यते । वेबरपण्डितमतानात्र या कारणमाला निर्दिष्टा सा प्रदर्श्यते । तथाहि—१ ब्रह्मजज्ञामिति पदं प्राचीनं नाधुनिकभाषायां संभ-वति । तच्च प्रथमाध्याये हशयते । द्वितीयाध्याये तादृशप्राचीनशब्दाभाव-

स्तेन स द्वितीयोऽध्यायोऽर्चीना: एतत्न समीचीनीं यत: प्रदानां प्राचीननवीनत्वविचारो नै कान्तिकफलक: । २ विद्याया वर्णनं प्रथमाध्याये नास्ति अस्ति तु द्वितीयाध्यायेडत: स पश्चात्तन: । तदेतत्प्रमादघटितम् । यत: प्रथमाध्याये १११२० इत्यारभ्य विद्याविपयकमेव वर्णनम् । ३ प्रथमोऽध्याय: सर्वादिपूर्णस्तत्रान्तर वर्णनाय नावकाशोऽस्ति । अनते फलश्रुतिरप्यसति प्रकरणसमाप्तिबोधिका । ततो द्वितीयोऽध्याय: प्रवृत्त: । तत् किमपि नवीनं न वर्ण्यते किन्तु केवलं ग्रन्थान्तरस्थानिर्देश: । संगृह्यन्ते ( पूर्वाध्यायगता एवार्थो विसतार्यन्ते ) उपनिपदन्तरस्थेन तदप्येप श्लोक इति निर्देशेन ‘एतदै तत्’ इत्येतदुपनिपत्स्थानिर्देश: । समानार्थक: । वर्णनपद्धतिरपि द्वितीयाध्यायस्य पश्चात्तनत्वबोधिका यतो द्वितीयाध्याये नचिकेता इति नाम नोपलभ्यते किन्तु गौतम इति तत्न गृद्यते । प्रथमाध्याये गौतमेति नाम नास्ति । यद्यापि द्वितीयाध्याये २।१।८ इति मन्त्रे नाचिकेत इति नामोपलभ्यते तथापि तद्राह्यतां नाहहति । यत: तं विद्याच्चुक्रमसृतमित्यस्यसमाप्त्यनन्तरं प्रवृत्ततत्त्वाल्केनाचित्प्रकृष्ट: स मन्त्र: । नाचिकेत इति नामाध्यासक्तं यत: पूर्वप्रवाहे तस्य नचिकेता इति नाम दृश्यते । अतो द्वितीयोऽध्याय: पश्चात्तन इति । परमेतैरुपोद्हलकेर्द्वितीयाध्यायस्य निप्प्रत्यूहं पश्चात्तनत्वं सेत्स्यति वेनि सुधीरुहयम् । एतद्विपये डोयसन महाभागेन या कारणपरम्परा प्रदर्श्यते मेदानिर्दिश्यते । तथाहि- १ प्रथमाध्यायतृतीयवल्ल्यो: वर्णनापेक्षया द्वितीयाध्यायतृतीयवल्लीस्थं वर्णनं संगतिरहितं विशेषत: पारिभाषिकत्वबोधकं तेन द्वितीयोऽध्याय: पश्चात्तन: । पारिभाषिकवर्णनं पश्चाद्धवेत्व हेतुरिति डोयसन महाभागस्याभिमान: । २ द्वितीयाध्याये प्रथमवल्ल्यां दर्शमैकादशमन्र्योर्द्वर्णनं तज्जगतो नानात्वमाभासिकत्वं च बोधयति तत्परिणतस्य वेदान्तस्य ज्योतकमतो द्वितीयोऽध्याय: पश्चाद्धव: । प्रथमाध्याये त्वीदशावर्णनं नास्त्यत: स नवीन: । परमियं विचारशैली वेबरमहाभागस्य स्वाभ्युपगमं विहन्ति । यत: परद्विपस्थपण्डितै: बृहदारण्यकादिषु ‘नेति नेति’ ‘नेह नानास्ति किंचन’ इत्यादय: पारिणततत्त्वस्य वेदान्तस्य बोधका निर्देशा: समुपलभ्यन्ते । तादृशनिर्देशेषु सत्वपि बृहदारण्यकस्य प्राचीनत्वं कठोपनिषदो नवीनत्वमेवोति कथनं तु कुत्रत्य: ।

प्रथममध्याये नास्ति अस्ति तु द्वितीयाध्यायेडत: स पश्चात्तन: । तदेतत्प्रमादघटितम् । यत: प्रथमाध्याये १११२० इत्यारभ्य विद्याविपयकमेव वर्णनम् । ३ प्रथमोऽध्याय: सर्वादिपूर्णस्तत्रान्तर वर्णनाय नावकाशोऽस्ति । अनते फलश्रुतिरप्यसति प्रकरणसमाप्तिबोधिका । ततो द्वितीयोऽध्याय: प्रवृत्त: । तत् किमपि नवीनं न वर्ण्यते किन्तु केवलं ग्रन्थान्तरस्थानिर्देश: । संगृह्यन्ते ( पूर्वाध्यायगता एवार्थो विसतार्यन्ते ) उपनिपदन्तरस्थेन तदप्येप श्लोक इति निर्देशेन ‘एतदै तत्’ इत्येतदुपनिपत्स्थानिर्देश: । समानार्थक: । वर्णनपद्धतिरपि द्वितीयाध्यायस्य पश्चात्तनत्वबोधिका यतो द्वितीयाध्याये नचिकेता इति नाम नोपलभ्यते किन्तु गौतम इति तत्न गृद्यते । प्रथमाध्याये गौतमेति नाम नास्ति । यद्यापि द्वितीयाध्याये २।१।८ इति मन्त्रे नाचिकेत इति नामोपलभ्यते तथापि तद्राह्यतां नाहहति । यत: तं विद्याच्चुक्रमसृतमित्यस्यसमाप्त्यनन्तरं प्रवृत्ततत्त्वाल्केनाचित्प्रकृष्ट: स मन्त्र: । नाचिकेत इति नामाध्यासक्तं यत: पूर्वप्रवाहे तस्य नचिकेता इति नाम दृश्यते । अतो द्वितीयोऽध्याय: पश्चात्तन इति । परमेतैरुपोद्हलकेर्द्वितीयाध्यायस्य निप्प्रत्यूहं पश्चात्तनत्वं सेत्स्यति वेनि सुधीरुहयम् । एतद्विपये डोयसन महाभागेन या कारणपरम्परा प्रदर्श्यते मेदानिर्दिश्यते । तथाहि- १ प्रथमाध्यायतृतीयवल्ल्यो: वर्णनापेक्षया द्वितीयाध्यायतृतीयवल्लीस्थं वर्णनं संगतिरहितं विशेषत: पारिभाषिकत्वबोधकं तेन द्वितीयोऽध्याय: पश्चात्तन: । पारिभाषिकवर्णनं पश्चाद्धवेत्व हेतुरिति डोयसन महाभागस्याभिमान: । २ द्वितीयाध्याये प्रथमवल्ल्यां दर्शमैकादशमन्र्योर्द्वर्णनं तज्जगतो नानात्वमाभासिकत्वं च बोधयति तत्परिणतस्य वेदान्तस्य ज्योतकमतो द्वितीयोऽध्याय: पश्चाद्धव: । प्रथमाध्याये त्वीदशावर्णनं नास्त्यत: स नवीन: । परमियं विचारशैली वेबरमहाभागस्य स्वाभ्युपगमं विहन्ति । यत: परद्विपस्थपण्डितै: बृहदारण्यकादिषु ‘नेति नेति’ ‘नेह नानास्ति किंचन’ इत्यादय: पारिणततत्त्वस्य वेदान्तस्य बोधका निर्देशा: समुपलभ्यन्ते । तादृशनिर्देशेषु सत्वपि बृहदारण्यकस्य प्राचीनत्वं कठोपनिषदो नवीनत्वमेवोति कथनं तु कुत्रत्य: ।

न प्रदर्श्यन्ते पूर्वोक्तदिशा सुधीभिः स्वयमूहितुं शक्यत्वात् ।

३ द्वितीया‌ध्यायद्वितीयवल्ली ९-११ मन्त्रस्या विचारा: परिणततत्वस्य वेदान्तस्य बोधका: ।

४ प्रथमाध्याये कथा सुसंगता केवलं तत्त्व्या: केचित्प्रकृत्या

भागास्त्याज्या: ।

९ द्वितीयाध्याये 'एतद्‌ऐ तद्‌' इति द्वादशावारमुपलभ्यते ।

तच्च 'तत्त्वमासि' इत्या‌न्द्रियम्यवाक्येन समानार्थकं तेन द्वितीयाध्यायग्रन्थन

छान्दोग्यानुकरणेच्छा प्रबलासीत् ।

६ द्वितीयाध्याय ओंकारस्योपासना समास्वायते ।

सा च पश्धातनी यतो‌ऽथर्ववेदे ओंकारोपासनाया विस्तारस्तेन

द्वितीयो‌ऽध्यायो‌ऽथर्ववेदीय: ।

वैबरमहाभागो‌ऽप्येवं वक्ति ।

यत् प्रथमा‌ध्यायात्मिको‌पनिषद्युर्‌वेदस्था ।

प्रथमद्वितीयाध्यायात्मिका त्वथर्ववेदगता ।

प्रथमा‌ध्याय-

मया पुस्तकद्वयं लठं यत्रास्या उपनिषदो‌ऽथर्ववेदगतत्वं स्पष्टं निर्दिद्यते ।

तच्च पुस्तकद्वयं ( India office ) इत्यत्र वर्तते इति ।

७ प्रथमाध्याय-

द्वितीयवल्लीपञ्चममन्त्रे 'पण्डितं मन्यमाना:' इत्यादिरूपेण निन्दा क्रियते ।

सा च प्रतिवादेऽपि ज्वित्सु संभवति ।

यथा नाऽ‌ऽवाऽ‌निन्दा तत्समकाळभावविनि‌ष्पु

भगवद्रीतामु दर्श्यते ।

द्वितीयाध्याये तु तादृशी निन्दा नास्ति ।

तेन निन्दा-

प्रयोजनं प्रतिवादिस्थितिरूपं द्वितीयाध्यायग्रन्थनसमये नासीदिति प्रतীয়ते ।

अतः काल्पार्थक्यबोधकप्रयोजनभेदादपि द्वितीयो‌ऽध्याय: पश्चादत्तन: ।

पाण्डितंमन्यमाना इत्यभिषेपवचनस्सारस्याद्‌प्येवं वक्तुं शक्यते यद‌स्य प्रथमा‌ध्यायस्य काल: प्राचीन इति ।

८ तद्‌भिप्रो: परमं पदं ।

ऋ. १।१२२।२।२०१९ इति वाक्यमुपवेद‌स्थं प्रथमा‌ध्याय उद्धृतमत ऋग्वेदसंस्कारघटी-

तत्त्वात्प्रथमो‌ऽध्याय: प्राचीनतर इति ।

एवं कारणमालां प्रदर्श्योभ्या

पण्डिताभ्यां द्वितीयाध्यायस्य पश्चात्तनत्वं स्थापितं ।

परमेतन्न विचारसहम् ।

यत् इयं हि वैदिकी परिपाटी ।

यत्पूर्वं कोड‌प्यर्थ: सामान्यतया वर्ण्यते तत: स एव मन्त्रश्रोतृभिर्योपमानादिपूर्वकं

विस्तरेण बोध्यते ।

सुस्पष्टं चैतत् 'तत्त्वमासि' 'अहं ब्रह्मास्मि' इति महा-

वाक्यवर्णनादिषु ।

एवं चात्लोपनिषदि प्रथमा‌ध्याये संक्षेपतः श्रेय:प्रेयसी

वर्ण्यते ।

ततो द्वितीयाध्याये विद्याविषयकाऽ‌ऽपाझादिविटिते ते एव श्रेय:-

प्रेयसी विस्तारशो वर्ण्यते ।

तेन द्वितीयाध्यायस्य पश्चात्तनत्वकथनं श्रुति-

परिपाट्यनभिज्ञताविलसितमित्येव सम्प्रति ब्रूम: ।

विप्रतिपन्नपण्डितदर्शी-

तानां कारणान् नि:सारत्वमेवास्या विप्रतिपत्तेरौ:साराद्योतनायालमिति

प्रतीमश्र ।

१२

९ शाङ्करभाष्यम्।

श्रीमच्छङ्कराचार्यैः प्रस्थानत्रये भाष्यं व्यरचि तैर्यत्नः कमेणोपनिषद-दृशो व्याख्याताः एतद्विषयकमन्यत्रास्माभिर्निबन्धरुपेण प्रतन्यते। अत्र केवलं कठोपनिषद्वाक्यविषयकमल्पशो विव्रियते। इदं भाष्यमाच-र्यैककृतकुसुममालिकाया प्रथमकुसुमंभूतं। यतोडत्रादौ गद्य-प्राथम्यम्।

१ अथ भाष्यस्य प्रथम्यं युक्तिसहं।

यद्यपि मुण्डकोपनिषद्वाक्यारम्भेऽपि सा दर्शिता तथापि तस्या अल्पीयस्त्वम्। अनुसन्धतुष्यं च प्रदर्शितम्। वृत्तिग्रन्थवत् सुलभैः पदैरर्थः प्रदर्श्यते। 'अल्पग्रन्था वृत्ति:' इत्यादि स्वयंमेव प्रतिज्ञायते च। आचार्यैः कृष्णायजुर्वेदाद्यायिनस्तेनापि कृष्णायजुर्वेदान्तर्गताया अस्या उपनिषदो भाष्यं प्राथम्यं युक्तिसहम्। उपनिषद्वाक्यान्तरबदत्र बहूनामवतारितश्रुति-ममतिवाक्यानामभावोऽस्य प्राथम्यमपोढल्यति।

भाष्यस्य प्रथमः प्रसङ्ग इति कृत्वा केनोपनिषद्वाक्यादिवदस्या उपनिषदः पूर्वापरग्रन्थ्यसंगतिनैव दर्शिता। कुतत्वेति शाङ्कानिदर्शोऽपि न कृतः केवलं 'अथ काठकोपनिष-दृशीनां सुग्वार्थप्रबोधनार्थमल्पग्रन्थ्या वृत्तिरारभ्यते' इत्युक्तम्। आचार्यैः सदैव पाठक्रमेण व्याख्यान्ति नान्वयक्रमेण।

अस्यामुपनिषदि २।३।१६ मन्त्रे तु तैः पृथगुपद्यमानानामिति पदस्य्यान्वयक्रमेण व्याख्यानमकारि तेनैव कल्प-यितुं मुशक्ऱ यत्तैराद्धतस्य भाष्यस्य प्राथम्यान्वासीत् हृदतरों नियम एत-द्वाप्यकराणममये 'अतस्ता यथाप्रतिभानं व्याचक्ष्यहे' इति १।१।९ इत्य-आचार्याणामुक्तेः केवलं विनियोग्योत्की न स्यादन्यथानुप्रभादितोऽप्र-थम्यमस्या आचार्यकृतेरिति हृदं प्रतीपदमारोहति।

त्रिनाचिकेत इति १।१।१७ कारिकायां शाङ्करभाष्ये प्रत्यक्षानुमान-नागमैरिति प्रमाणत्वस्यैव ग्रहणं कृतं तत् पट्टसु प्रमाणेषु प्रत्यक्षानुमान-गमानां प्रामाण्यं ज्योतयितुं स्यात्। वस्तुतस्तु प्रत्यक्षानुमानोपमानागमार्योप-

त्यानुपलब्ध्याद्यरुण्यानि पदरपि प्रमाणानि जैमिनीयशास्त्रदेव-चार्याणां संमतानि सर्वत्र तदग्रन्थेषु सर्वेषामुपलम्भात्। वेद-सैवाप्रतिहतं प्रामाण्यं र्वेरिव रूपविषय इति तन्मतामिति त्वन्यत्। १।३।९ इत्यत्र विष्णोरित्यस्य व्याख्यां कुर्विद्राचार्यैः विष्णो-व्योऽपनरीलस्य ब्रह्मणः परमात्मनो वासुदेवाख्यस्य' इत्युक्तं तेनाचार्याणां वसुदेवपुत्रे सगुणपरमेश्वरे तात्पर्योमिति न मन्तव्यं तत्र वासुदेवपदस्य

निर्गुणपरमेश्वरार्थकत्वात् । तथैवार्थकं न्यासल्यातं गोपालयतीन्द्रैस्तत्र

तत्र टीकायाम् । तथाहि-‘वासयति भूतानि स्वास्मिन्त्रिति वासुः स चासौ

देवश्व दीव्यत इति स्वयम्प्रकाराः स वासुदेव इत्यर्थः । अनेन तत्पदवाच्य-

मभिहितम् ।' अयमेवाथेडभिमत आचार्याणामन्यथा तत्रैव 'पदं स्थानं सत्-

त्वम्' इति तदुक्तं संगच्छते । ब्रह्मणः पर्यायत्वेन सगुणश्वरस्य वासुदेव-

स्य निर्देशोऽपि विरुध्येत । २।३।९ इत्यत्र गोपालयतीन्द्रैवर्योक्ष्यायामयं

पाठष्टिप्पणीकारैरग्रहीत इत्युक्तं तेन टिप्पणीना्स्त्री काचिद्वाचार्यैः शाङ्‌-

भाष्यस्य स्यादिति प्रतीयते । अत्रैव मन्त्रे भाष्यकृद्रिदः संसारवृक्षस्य रूप-

कमार्षतं तत्कविकुलर्गविहन्ृ । नैतादृशां रूपकवर्णनं सामान्यकविजन-

सुलभम् ।

१० प्रकाशिका ।

श्रीरङ्‌रामानुजाचार्यो महामीमांसकैर्वैयाकरणैरश्रासन । यतोडत्र

तैरबहवो मीमांसाल्याकरणनिर्देशा उद्दृताः । केनोपनिषत्प्रकारिकाया इयं

प्रकारिकात्वं विस्तृता तत्‌तैतदेव निदानम । यावच्छक्यं मीमांसानिर्देशैः

परिचिता भवन्तु छात्र इत्यासीनमतिरेपां तेन यथोत्तरपक्षस्य तथा पूर्वपक्ष-

स्याप्युपोद्‌बलकत्वेनैतर्मीमांसानिर्देशा उदधियान्त । किंचैतस्या: प्रकारिकाया

विस्तारेऽन्यदपि कारणं यदतैर्महाभागैः श्रीभाष्यस्य श्रुतिमप्रकारिकायाश्र

पूर्वापरसंगतिर्‌विरोधाभावश्व प्रसंगमुत्पाद्य प्रदर्शयत इति । एतन पूर्वापरसं-

तिविरोधाभावप्रदर्शनैनैतदनुमातुं शक्यते यदेतेषां समये श्रीभाष्ये श्रुतप्रका-

शिकाया न भूयस्यां विस्तारपत्तयः पाञ्चालतमण्डलोगृहीतग्रन्थमात्रसत्त्वा अपि-

कर्तुमेतैर्महाभागैः कठोपनिपत्प्रकारिकाकृतिरूपः प्रसंग उत्पादितः । तदद्वारा

पूर्वोक्तविप्रतिपत्तयः समाहिताश्रेति । अन्यथा कठोपनिषद्‌व्यवह्रुयायां

सूत्रव्याख्यानरूपस्य श्रीभाष्यस्य तद्वचाख्यानभूताया: श्रुतप्रकाशिकायाश्र

पूर्वापरविरोधानिरासस्य कः प्रसंग । १।१।१७ मन्त्रे 'त्रिणाचिकेत इत्यस्य

व्याख्यायां 'त्रिणाचिकेतः——अयं वाव यः पवते इत्याद्यनुवाकत्रयाध्यायी'

इति योऽर्थः कृतः स पूर्वापरालोचनया न संगच्छते । अनुवाकत्रयाध्ययन-

स्य पूर्वमसम्बन्धात । यतः पूर्वं यमेन नचिकेतसे लोकादिरग्रिरिष्टकास्तत्-

माणं च १।१।९ इत्यनेनोक्तम् । अनुवाकत्रयाध्ययनं तु नोक्तम् । ततः 'यो वाप्येताम्'

इति मन्त्रोऽधिक एव व्याख्येयत्वेनार्ङ्‌रीकृतः । स च शाङ्‌रभाष्ये न गृह्यते । एतच रङ्‌रामानुजाचार्यैरपि

स्वीक्रियते 'कैश्चिदव्यकृत:' इति कथयत्रिः। अयं मन्त्रो न केवलं शाङराचार्यैरेव व्यास्यातः। किन्तु तद्विरुद्धैः श्रीरामानुजाचार्योनन्तरभाविभिरपि माध्वादिभिरव्यास्यातः। तेनायं निर्मूल इवाभाति। रङरामानुजैः 'अथापि प्रत्ययतव्यमेव्यासादिभिरेव व्यास्यातत्वात्तन्न प्रक्षेपशाङ्का कार्ये'ति केवलमुक्तं न च युक्तं व्यासादिभिरव्यास्यातत्वप्रदर्शितम्। किंच १।१।१७ मन्त्रे तार्ति जन्ममृत्यू इत्यस्य व्याख्यायां 'करोति तद्येन पुनर्न जायते' इत्येनैकार्थ्यात् इति १।१।१९ मन्त्रस्याश्रयः कृतः। तथा १।१।१९ इति मन्त्रस्थं 'करोति तद्येन पुनर्न जायते' इति व्यास्यातं १।१।१७ मन्त्रस्थं 'त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृतरति जन्ममृत्यू' इत्यझीकृतं सोडयमन्योऽन्याश्रयः। एतद्वचास्यानं सुधीभिरविभावनीयम्। रङरामानुजैः १।३।१३ इत्यादिमन्त्रेषु तत्र तत्र 'इमं मन्त्रं प्रस्तुत्येत्यं हि भाष्यकृता' इति केवलं भाष्योक्तिरुदिधयते न तु स्वयं तदनुसारं व्यास्यायते।

ग्रन्थकृतामयं पन्था:--यत्प्रथमं स्वयं व्यास्येया मन्त्रास्ततस्तथा चोक्तं भाष्यकृतेति प्रामाण्यप्रदर्शनम्। अत्र 'क्षेमाय यः करुणया' इति श्रीरामानुजाचार्याणां वर्णनं तत्स्तुत्यैः श्लोकैडपि दुनस्तस्यैव वर्णनम्। तेनैत्यं प्रतीयते यत्सेमायेति श्लोको न ग्रन्थशरीरस्थः। किन्तु सर्वे: सर्वदा मङलत्वेन गृह्यमाण इति। अतएव ग्रन्थान्तेडपि स उपलभ्यते। अन्याः काश्चनात्रत्या अनुपपत्तयो बालबोधिन्यां प्रदर्शितास्तास्तत एवावगन्तव्या:।

११ बालबोधिनी।

अस्या उपनिषदो व्याख्यार्थं बालबोधिन्या नाम वृत्तिमथो व्यासौ। सान्न यावच्छक्यमनवर्थनात् यथा स्यात्तथा प्रयतितम्। यद्यपि शाङरभाष्य आनन्दज्ञानकृता गोपालयतीन्द्रप्रणीता च व्याख्योपलभ्यते तत्र द्वितीया विस्तृता तथापि नव्यच्छात्राणां मन्तव्युपपत्तीनां कृतेऽवश्यमस्या उपयोगो भविष्यतीति संभावये। किंच प्रकाशिका नचापि व्याख्याता। केनोपनिषत्प्रकार्शिकाभ्यां नैकमध्यासीन्मी मां स्यलमत्र लु प्रतिपत्रं मीमांसानिर्देशा उपलभ्यन्ते तेभां सर्वेषामवबोधायैषा व्याख्या यथा प्रभवेतथा प्रयतितं ग्रन्थविस्तरमगणयित्वापि। यत्र मीमांसासूत्रनिर्देशशास्त्र तत्रैव सूत्राणि साकल्येन निर्दिष्टानि। अधिकरणं यत्र भिन्ननामकमात्र निर्दिश्यते तस्य मीमांसाशास्त्रप्रसिद्धं नामाध्यायपादादिसंख्यासहितं निर्दिष्टम्। येन च तद्भिगमः सुकरः स्याजिज्ञासूनाम। सूत्रादीनामर्थः शाबरभाष्यानुसारं

प्रदर्शीता: । यथासंभवं माधवाचार्यप्रणीतजैमिनीयन्यायमालास्या अधिकरणश्लोकाश्व दर्शिता: । शाबरभाष्यादिगृहीतविषयवाक्यानामर्थ: सुलभपदैर्वृता: । ९१९९९ इत्यत्रत्यप्रकाशिकायां शाबरभाष्यानुसारमेव सर्वे पूर्वोत्तरपक्षा: संगृहीतास्तेभां सुकवबोधार्थे संपूर्णे तततत्यं शाबरभाष्यमेव निर्दिष्टम् । तथैव व्याकरणादिशास्त्रेषुडध्यथादिप्रकाशनं कृतम् । किंच प्रकाशिकायां यत्र सांख्यचबौद्धादिमतं खण्डितं तत्र तततन्मतानि संक्षेपेण बालबोधिन्यां प्रदर्शितानि तेन मतान्तरज्ञानं छात्रबुद्धौ पदं कुय्यांत् । अत्र पुस्तके केनोपनिषद्धतभिन्नमतस्थं न्यारुयाद्वयमेकत्र मुद्रितमते बालबोधिनी पत्रसंख्यानिर्देशपूर्वकं प्रतिमन्रं न्येवेशि । व्यारुयाद्वयानिर्दिष्टवचसां च स्थलानि लब्धालोभविभागेन प्रदर्शितानि । तस्यैतस्य पुस्तकस्य प्रणयने ड्यमेवासीत्प्रधानो हेतुर्योदिदं छात्रगणानसम्मत्युत्पादयात्विति । स चायं हेतु: कियतांशेन सफलतामयालिंबा तत्र नयूनं तदृश्टिपथमयादिति छात्राः यथाकालं ज्ञापयन्तु । अधुनैकं प्रधानं कार्यमवशिष्यते यद्विना नायं लेख: समापायितुं पार्यते । तत्कार्यमेतदस्य पुस्तकस्य संशोधनौ बहवो गण्याः मयालोचितास्तत्कर्तृणामनुग्रहभरो मया वोढव्यस्तथा शार्मण्यादिभाषाविज्ञानां डी. श्रीपादै: कृष्ण वेलवलकर एम् ए. इत्येतेषां, सरस्वतीभूषणेत्यन्वर्थोपाधिभारयतां प्रमाणशास्त्रप्रमाणितमतीनां किंजवडेकरौपाव्ह वामनशास्त्रिणां चानुग्रहभरस्योदृढ्रहनम् । एतत्कार्ये मया महता प्रमोदेनानुष्ठीयते । तदेतत्पुस्तकमुपयुज्य विद्यार्थिन: कृतकार्या भवेयुरिति द्वास्व विमर्शशालिनो विमत्सरा: कृपयोपलभ्यमानं मानुपरोपशमितं शाखाध्युपरिग्रहणां वा प्रयासं दुरारोहयतां कृतकृत्यतामनयिष्याम्यातमानमीति मन्यमान:---

पुण्यपत्तने-अधिनशुकप्रतिपत् १८४१ मिते शाके संवत्सरे

विद्वद्र्शव्द: पाठकोपाहस्त्यम्वक-

विद्वद्र्शव्द: पाठकोपाहस्त्यम्वक-तनूजनुḥ: श्रीधरशर्मा ।

अथ कृष्णयजुर्वेदान्तर्गतकठशाखोक्ता

कठकोपनिषत्

श्रीशंकराचार्यविरचितभाष्यश्रीरंगरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता ।

ॐ सह नाववति शान्तिः ।

ॐ उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ ।

[ शांकरभाष्यम् ] ॐ नमो भगवते वैवस्वतायं मृत्यवे ब्रह्मविद्याचार्याय नाचिकेतसं च ।

तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १ ॥

अथ कठकोपनिषदृद्वयाना सुखार्थप्रबोधनार्थमत्रप्रन्था वृत्त- रारभ्यते । सद्दर्शान्तोर्विशरणगत्यवसादनार्थस्योपनिपूर्वस्य किम्प्रत्ययान्तस्य रूपोपनिषदिति । उपनिषच्छब्देन च व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपाद्यवेद्यवस्तुवि- षया विद्योच्यते । केन पुनरर्थयोगेनोपनिषच्छब्देन विद्योच्यत इत्युच्यते ।

ये तु मुमुक्षवो दृष्टानुश्रविकविषयवितृप्णाः सन्त उपनिषच्छब्दवाच्यां वक्ष्य- माणलक्षणां विद्यामुपसद्योपगम्य तन्निष्ठतया निश्चित्येन शीलयन्ति तेषामविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणाद्विनाशानाद्विनाशानादित्यनेनार्थयोगेन विद्योपनिषदित्यु- च्यते । तथा च वक्ष्यति—“ निचाख्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ” क. ३।१९

[ प्रकाशिका ] अथ कठवल्लीविद्यारुह्या ।

अतसीगुच्छच्छहच्छायमश्वितोरःस्थलं श्रिया ।

अज्ञानाचलतृण्णारमझालिरिमं गाहताम् ॥ १ ॥

न्यासं लक्षणयोगीन्द्रं प्रणम्यान्यगुरुनपि ।

न्यायारुयास्ये विदुषां प्रीतये कठवल्लीप्यथामति ॥ २ ॥

उशन्कामयमानः ।

वश कान्तावित्यस्माच्छतरि “ प्रहिज्या ” पा. सू. ६ । १ । १६ इत्यादिना सम्प्रसारणम् ।

ह वा इति वृत्तार्थस्मरणार्थों नि- २ तात्पर्यतयातस्मिन् तात्पर्यपाठः । २ हिंसादित्यस्य स्थानं विशन्- नादिति पाठः ।

३ क्षेमाय यः करुणया क्षितिनिर्जराणां भूमावझूम्भयत् भाध्यसुखासुदारः ।

ग्रामागमाध्वगवदतूलवातो रामानुजः स मुनिराद्रियतां मधुक्किम् ॥ १॥

[ शांकरभाष्यम् ] इति । पूर्वोक्तविशेषणान्नुमुक्षून्न वा परं ब्रह्म गमयतीति ब्रह्मगमयितृत्वेन योगाद्वैषविद्योपनिषत् । तथा च वक्ष्यति——“ब्रह्म प्राप्नो विरजोऽब्रद्धिमृत्यु:”क. २ । ९ <इति । लोकादिर्रैवसज्जो योग्र्रिस्थाद्विषयया विद्याया द्वितीयेन वरण प्राथ्येमानाया: स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजरारुपद्रववृन्दस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसायितृत्वेन शौथिल्यापादनेन धातृश्र्ययोगाद्वैषविद्याप्युपनिषदितिस्यूच्यते । तथा च वक्ष्यति——“स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते ” क. १ । १३ इत्यादि । ननु चोपनिषच्छब्देनाध्येयतारो ग्रन्थमध्येऽभिलपन्ति । उपनिषद्मधीमहेड्‌ध्यापयामिति च । एवं नैष दोष: । अविद्यादिसंसारहेतुविशरणादे: सदिधात्वर्यस्य ग्रन्थमात्रेऽसंभावाद्विद्याया च संभावाद्रन्थस्यापि तादर्थ्येन तच्छब्दत्वोपपत्ते: । आयुर्यै धृतिमत्यादिवत् । तस्माद्विद्याया मुख्यया वृत्या उपनिषच्छब्दो वर्तते ग्रन्थे तु युक्त्यते। एवमुपनिषद्ब्रह्मविद्यानेनैव विशेषोऽधिकारी विद्यायामुक्तः । विषयहि विशिष्ट उत्को विद्याया: परं ब्रह्म प्रत्यगात्मभूतम् । प्रयोजनं चास्या उपनिषद् आत्यन्तिकी संसारनिवृत्तिर्रह्मप्राप्तिलक्षणा । संबन्धश्चैवंभूतप्रयोजनेनोक्तः । अतो यथोक्ताधिकारीविषयप्रयोजनसंंबन्धा विद्या: करतलन्यस्तामलकवत्प्रकाशकत्वेन विशिष्टाधिकारीविषयप्रयोजनसंबन्धा एता वल्लभो भवन्तीति। अतस्ता यथाप्रतिभानं न्यायैकस्महे । तत्राह्यायिका विद्यास्तुल्यार्था । उशनकामयमानो. ह वा इति वृत्तार्थस्मरणार्थौ निपाते। वाजश्रवसं तह्रानादिनिमित्तं श्रवो यशो यस्य स वाजश्रवा ऋत्विग्वा तस्यापत्यं वाजश्रवस: किल विद्वज्जिता सर्ववेदसदक्षिणेन यजमानस्तस्मिन्नकृतौ सर्ववेदसं सर्वस्वं ददौ दत्तवानित्यर्थ: । उशनित्यनेन कर्मण: काम्यत्वादिस्विण्णासाद्गुण्णमावइयकत्वं सुच्यते । आस बभूव। “छन्दतस्स्युभयथा” पा.सू.

३।४।१७ इति लिट्: सार्वेभातुकत्वात् “स्वस्तये लक्ष्मैम् ” इत्यादिवदस्तेमूभावाभाव: ॥ १ ॥

१ भक्स्येति स्थाने भाक्त इति पाठ:।

तँ ह कुमारँ सन्तं दक्षिणासु नीरमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत ॥ २ ॥

[ शंकरभाष्यम् ] तं ह नचिकेतसं कुमारं प्रथमवयसं सन्तमप्राप्तप्रजननन्धार्किं बालमेव श्रद्धास्तिकयबुद्धि: पितुहितकाममप्रयुक्ताविवेश प्रविशति । 'कस्मिन्काल इत्याह—ऋत्विग्विध्म्य: सदस्येम्यश्व दक्षिणासु नीरमानासु विभागेनोपनीत-

पीतोदका जगध्रुणा दु्गदोहा निरिन्द्रिया: । अनन्दा नाम ते लोकास्तान्स गच्छति ता ददत् ॥ ३ ॥

मानासु दक्षिणार्थासु गोषु स आविष्टश्रद्धो नचिकेता अमन्यत ॥ २ ॥ कथमित्युच्यते—पीतोदका इत्यादिना । दक्षिणार्थी गावो विशेप्यन्ते । पीतमुदकं याभिस्ता: पीतोदका: । जगभं भक्षितं तृणं याभिस्ता जगध्रुणा: । दुग्धो दोह: क्षीरार्क्यो यासां ता दु्गदोहा: । निरिन्द्रिया:

[ प्रकाशिका ] तं कुमारं सन्तं बालमेव सन्तमृत्विग्विध्म्यो दक्षिणासु गोषु नीयमानासु सतीषु श्रद्धास्तिकयबुद्धि: पितुहितकामप्रयुक्ताविवेशाविष्टवती । यद्यपि यदानतिकरं द्रव्यं तद्क्षिणेत्युच्यत एका चासौ कातावानतिरिति तदुपाधिको दक्षिणाशब्द एकवचनान्ततामेव लभते । अत एव भूनामकेक-

हकतौ तस्य घेनुदक्षिणेत्यत्र कृत्स्नस्य गवाशब्दे: प्रकृतस्य दाक्षिण्यस्य निवृत्तिरिति 'तस्य घेनुरिति गवाम्' जै० १० । ३ । १४ । ९ । इति दाशमिकाधिकरणे स्थितं । तथापि दक्षिणाशब्दोऽयं भृतिवचन: स च कर्मोपेक्षयापि प्रवर्तते डस्मिन्कर्मणीयं भ्रतिरिति, कत्रृपेक्षयापि प्रवर्तते डस्मिन्कर्मणण्यस्य पुरुषस्येयं भ्रतिरिति । ततश्व ऋत्विग्वहुत्वापेक्षया दक्षिणा-

दु्ग्र: सोमचमसो दक्षिणा'' '' प्रियाय सगोत्राय ब्रह्मणे देय:'' इत्यत्रै-कवाक्यतापक्षे ब्रह्मभाग्यात्रेडपि दक्षिणाशब्दस्यावयवलक्षणामन्तरेण मुख्य-त्वोपपत्तेसतन्मात्रबाध इत्युक्तं दशामे ''यदि तु ब्रह्मणस्तदूनं तद्विकार: स्यात्'' जै० सू० १० । ९ । १७ । २ इत्यधिकरणे । ततश्व ऋत्वपेक्षया दक्षिणैक्येडपि ऋत्विगपेक्षया दक्षिणार्धसमवाद्दक्षिणास्विति बहुवचनस्य नानुपपत्तिरिति दृष्ट्न्यम् ॥ २ ॥

९ अमन्यतोस्मास्परमालोचितवाविनिति पाठ: ।

स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति । द्वितीयं तृतीयं त* होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ ४ ॥ बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः । किंस्विद्‌ग्रामस्य कर्तव्यं यन्मयाग्न्र करिष्यति ॥ ९ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] अप्रज्ञाननसमर्था जीर्णा निष्फला गाव इत्यर्थः । यास्ता एवंभूता गा ऋतुविग्रभ्यो दक्षिणाबुद्ध्या ददत्प्रयच्छन्ननन्दा अननन्दा असुखा नामेत्येतघे ते लोकास्तान्स यजमानो गच्छति ॥ ३ ॥ तदेवं ऋतुसंपत्तिनिमित्तं पितरुनिष्ठं फलं मया पुत्रेण सता निवारण-यमात्मप्रदानेनापि ऋतुसंपत्ति कृत्वेत्येवं मत्या पितरमुपगम्य स होवाच पितरं हे तत तात कस्मै, ऋत्विग्विशेषाय दक्षिणार्थे मां दास्यासी प्रयच्छसीत्येतत् । एवमुक्तेन पित्रा अपेक्ष्यमाणोडपि द्वितीयं तृतीयमप्युवाच कस्मै मां दास्यसि कस्मै मां दास्यसीति । नायं कुमारस्वभाव इति कुतः सन्निता तं ह पुत्रं किलेऽवाच मृत्यवे वैवस्वताय त्वां ददामीति ॥ ४ ॥ स एवमुक्तः पुत्र ' एकान्ते परिदेवयांचकार । कथमित्युच्यते—बहूनां

[ प्रकाशिका ] श्रद्धाप्रकारमेव दर्शयति । पीतमुदकं यामिस्ता: पीतोदका: जगधं भक्षितं तृणं याभिस्ता जगभृणा: । दुर्ग्धो दोह: क्षीरार्क्षयो याभिस्ता दुर्ग्धदोहा: । निरिन्द्रिया अप्रज्ञाननसमर्था जीर्णा निष्फला इति यावत् । या एवंभूता गावस्ता ऋतुविग्रभ्यो दक्षिणाबुद्ध्या ददत्प्रयच्छन् । अनन्दा अननन्दा असुखास्ते शाखप्रसिद्धा लोकाः सन्ति नाम खलु । तत्र स यजमानो गच्छत्येवममन्यतेत्यर्थः ॥ ३ ॥

दीयमानदक्षिणाबैगुण्यं मन्यमाने नचिकेता: स्वात्मदानेनापि पितुः ऋतुसादृण्यामिच्छन्नास्तिकाग्रेसर: पितरमुपगम्योवाच तात कस्मा ऋत्विजे दक्षिणार्थे मां दास्यसीति । स एवमुक्तेनापि पित्रा अपेक्ष्यमाणोडपि द्वितीयं तृतीयमपि पर्यायं कस्मै मां दास्यसीत्युवाच । एवं निर्विद्यमानः पिता कृपितस्तं पुत्रं मृत्यवे त्वा ददामीत्युक्तवान् । एवमुक्तोऽपि पुत्रो विगतसाध्व-सशोक: पितरमुवाच । स सर्वेषां मृत्युसदनगन्तृणां पुरतो मध्ये वा गच्छामि न तु मन्यर: पश्चात् । मृत्युसदनगमने न कोडपि मम विचार इति भावः ॥४॥

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथापरे । सस्यामिव मर्त्यः पच्यते सस्यामिवाजायते पुनः ॥ ६ ॥ वैश्वानरः प्रकाशयत्यतिथिब्रह्मणो गृहान् ।

[ शांकरभाष्यम् ] शिष्याणां पुत्राणां वैमि गच्छामि प्रथमः मन्त्रमुखय्या शिष्यादिवृत्त्येत्यर्थेः। मध्यमานां च बहूनां मध्यमयैव वृत्त्यैमि । न अधमया कदाचिदृपि । तमेवं विशिष्टगुणमपि पुत्रं मां मृत्यवे त्वा ददामीत्युक्तवान्पिता । स किंस्विद्यमसयं कर्तव्यं प्रयोजनं मया प्रत्तेन करिष्यति यत्कर्तव्यममद्य । नूनं प्रयोजनमनपेक्ष्यैव क्रोधवशादुक्तवान्पिता । तथापि तत्पितुरवचो मृषा मा भूदित्येवं मत्या परिदेवना पूर्वकम्‍ माह पितरं शोकार्तिष्ठं किं मयोक्तमिति ॥९॥ अनुपश्यालोचय निभालयानुक्रमेण यथा येन प्रकारेण वृत्ताः पूर्वेऽटकान्ताः पितृपितामहादयस्तव । तान्दृष्ट्वा च तेषां वृत्तमास्थातुमर्हसि वर्त्मानुस्स्थापि साधवो यथा वर्तन्ते तादृशे प्रतिपश्यालोचिये तथाऽ। न च तेषु मृषाकरणं वृत्तं वर्तमानां वास्ति । तद्विपरीतमसतां च वतं मृषा करणम् । न च मृषा कृत्वा कश्चिद्जरामरो भवति । यतः सस्यामिव मर्त्यो मनुष्यः पच्यते जीर्णों म्रियते । मृत्वा च सस्यमिवाजायत आविर्भवति पुनरेवमनित्ये जीविते किं मृषाकरणेन । पाल्यात्मनः सत्यम् । प्रेष्य मां यमायेत्यभिप्रायः ॥ ६ ॥

[ प्रकाशिका ] किं वा पूर्णकामस्य मृत्योर्मैडशेन बालिशेन किं प्रयोजनं स्वाधीन ऋतिभृद्भ्य इव तस्मै दर्शनं सफलं स्वात् । अतः एतदेवानुशोच्यामीति भावः ॥ ९ ॥ साध्वसरोषावेशहीनमीदृशां पुत्रवाक्यं श्रुत्वा ऋोधावेशान्मया मृत्यवे त्वा ददामीत्युक्तं नेहशां पुत्रं मृत्यवे दातुमुत्सह इति पश्चात्तसहृदयं पितरमालोक्योवाच । पूर्वे पितामहादयो यथा मृषावादं विनैव स्थिता यथा चापरे साधवोऽद्यापि तिष्ठन्ति तान्वीक्ष्य तथा वर्तितव्यमिति भावः । मर्त्यः सस्यामिवाल्पेनापि कालेन जीर्यति जीर्णश्व मृत्वा सस्यमिव पुनर्राजायते । एवमनित्ये जीविते किं मृषाकरणेन । पाल्य सत्‍यं प्रेष्य मां मृत्यव इति यमायेत्यभिप्रायः भावः ॥ ६ ॥

१ पुत्राणां वैल्यस्मात्परं शिष्यादीनामिति पाठः । २ वर्तमानमित्यस्मात्परं भविष्यदिति पाठः । ३ मृषा चेष्ट्यस्मात्परं तत् एवेति पाठः ।

तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ।। ७ ।।

[ शाङ्करभाष्यम् ] स एवमुक्तः: पितातमनः सत्यतायै प्रेष्यामास । स च यमभवनं गत्वा तिष्ठो रात्रीरवास यमे प्रोषिते । प्रोष्यागतं यमममात्या भार्या वा ऊचुबोंधयन्तो वैश्वानरोडग्रिरेव साक्षात्प्रविशात्यपिथि: सन्ब्राह्मणो गृहान्दहमिव तस्य दाहं शामयन्त इवाग्निरेतां पाद्यासनावैदानलक्षणां शान्तिं कुर्वन्ति सन्तोडतिथिरेथेयतोऽतो हराहर हे वैवस्वतोदकं नचिकेतसे पाद्यार्थम् । यतश्शाकरणे प्रत्यवाय: श्रूयते ।। ७ ।।

आशाप्रतीक्षे संगतं सुनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान् । एतद्वृङ्के पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ।। ८ ।।

आशाप्रतीक्षे अनिर्जोतप्राप्येष्टार्थप्रार्थनाशा, निर्जितप्राप्येर्थप्रतीक्षणं प्रतीक्षा ते आशाप्रतीक्षे । संगतं तत्संयोगेन फले सुनृतां च सुनृता हि प्रिया वाक्कनिमित्तं च । इष्टापूर्ते इष्टं यागादि पूर्ते रामादिक्रियाजं फलम् । पुत्रपशूंश्च पुत्रांश्र पशूंश्र सर्वान्नेतत्सर्वं यथोक्तं वृद्ध आवर्जयति विनाशयतीत्येतत् । पुरुषस्याल्पमेधसोडल्पप्रज्ञस्य । यस्यानश्ननुभूञ्जानो ब्राह्मणो गृहे वसति । तस्मादनुपेक्षणीय: सर्वावस्थास्वप्यतिथिरित्यर्थ: ।। ८ ।।

[ प्रकाशिका ] एवमुक्त्या प्रेषितः प्रोषितस्म्य मृत्योद्द्वारि तिस्रो रात्रीरनश्नुवास । ततः प्रोष्यागातं यमं द्वास्था वृद्धा ऊचुः । साक्षादग्रिरेवातिथिर्ब्राह्मण: सन्गृहान्प्रविशाति तस्याभरतां पाद्यासनादिलक्षणां शान्तिं कुर्वन्ति सन्तस्तदपचारेण दग्धा मा भूतेति । अतो हे वैवस्वत नचिकेतसे पाद्यार्थमुदकं हराहरेऽर्थे: ।। ७ ।।

अकरणे प्रत्यवायं च दर्शयन्ति रम् । यस्स्याल्पमेधसोडल्पप्रज्ञस्य पुरुषस्य गृहे डनश्ननुभूञ्जानोडतिथिर्वसति तस्याशाप्रतीक्षे कामन्सकल्पौ । यद्वानुत्पन्नवस्तुविषयेच्छाशा । उत्पन्नवस्तुप्राप्तीच्छा प्रतीक्षा । संगतं सत्सङ्गमं सूनृतां सत्यप्रियवाचम् । इष्टापूर्ते इष्टं यागादि पुत्ते खादादि पुत्रान्पशूंश्रेतदनशानरूपं पापं वर्जयति नाशयतीत्यर्थ: । वृधि वर्जने इत्यस्मादिदितो नुम्‌दादित्वाच्छपो लुक्‌वा ।। ८ ।।

१ यागजमित्यस्य स्थाने यागादिजमिति पादः ।

तिस्रो रात्रीर्यदवातसीरगृहे मेऽडनशानब्रह्मरातिरिथनेमस्यः । नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्स्वास्ति मेऽस्तु तस्मात्प्राति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥९॥

[ शांकरभाष्यम् ] एवमुक्तो मृत्युरुवाच नचिकेतसमुपगम्य पूजापुरःसरम् । तिस्रो रात्रीर्यदस्मादवातसीरषित्वानासी गृहे मे ममानश्नहे ब्रह्मरतिथि: सन्‍नमस्यो नमस्कारारहश्व तस्मात्तन्मस्ते तुम्ह्यमस्तु भवतु । हे ब्रह्मन्स्वास्ति भद्रं मेऽस्तु तस्माद्वतोऽनशोनन मद्गृहवासनिर्मित्ताद्दोषात्त्म्राप्त्युपशामेन । यद्यपि भवदनुग्रहेण सर्वे मम स्वस्ति स्यातथापि त्वदधिक्षमप्रसादनार्थेमनशनेनोपोषितामेकां रात्रीं प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्वाभिप्रेतार्थेविरोषान्प्रार्थयस्व मत्तः ॥ ९ ॥ नचिकेतास्त्वाह——यदि दित्सुवेरान् शान्तसंकल्प उपशान्तः संकल्पो यस्य मां प्रति यमं प्राप्य किंनु करिष्यति मम पुत्र इति स शान्तसंकल्प: सुमना: प्रसन्नमनाश्श यथा स्याद्वीतमन्युविगतरोषश्व गौतमो मम पिता मामभि मां प्रति हे मृत्यो किंच त्वत्प्रसृष्टं त्वया विनिर्मुक्तं प्रेषितं गृहं प्रति मामभिवदेत्प्रतीतो लढ्वस्मृति: स एवायं पुत्रो मामागत इत्येवं प्रत्यभिज्ञानित्यर्थ: । एतत्प्रयोजनं त्रयाणां वरणां प्रथमममाद्यं वरं वृणे प्रार्थ्येय यत्पुन: परितोषणम् ॥ १० ॥ [ प्रकाशिका ] एवं वृद्धेरुक्तो मृत्युरुनचिकेतसमुवाच । मे गृहे यस्माद्देतोर्होंडतिथिस्‍वं तिस्रो रात्रीरभुञ्जान एतावातसीरित्यर्थ: । स्पष्टोऽर्थ: । तस्माद्देतोरमे हं स्वास्ति यथा स्यादित्येवमर्थे त्रीन्वरान्प्रति तानुद्दिशिय वृणीष्व प्रार्थय । तव लिप्साभावेऽपि मदनुग्रहार्थेमनशनात्रिसमसंल्याकां-ख्रीन्वरान्वृणीष्वेति भाव: ॥९॥ एवं प्रार्थितो नचिकेतास्त्वाह——हे मृत्यो मत्पुत्रो यमं प्राप्य किं करिष्यति मद्विषयचिन्तारहितः । प्रसन्नमना मामभि मां प्रति मम पिता गौतमो वीतरोषश्व यथा स्यादित्यर्थ: । किं च त्वया गृहाय प्रेषितं मामभि मां प्रति प्रतीतो यथापूर्वं प्रीतः सन्‍वदेत् । यद्राभिवेदेदाशिषं प्रयुज्यात् । “ अभिवद्-तिनाभिवादये” इति स्मृतिष्वभिवदनस्याशीर्‍वादे प्रयोगात् । स्पष्टोऽर्थ: ॥ १० ॥

शान्तसंकल्प: सुमना यथा स्याद्वीतपन्युर्गोतमो मामि मृत्यो । त्वत्प्रसृष्टं मांभिवदेत्प्रतीत एतत्‍त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १० ॥

यथा पुरस्ताद्विता प्रतीत औद्दालकिराणिमित्प्रसृष्टः । सुखं रात्रौ शायिता वीतमन्युस्वां दहशिवान्मृत्युमुखसुख- त्प्रुक्तम् ॥ ११॥

शांकरभाष्यम् ] मृत्युरुवाच-यथा बुद्धिसत्वयि पुरस्तात्पूर्वमासीत्स्वेहसम्निवता पितुस्सव भविता प्रीतिसमन्वितस्तव पिता तथैव प्रतीत: प्रतीतवान्सौद्दालकिः । उद्दालक एवौद्दालकिः । अरुणस्यापत्यमारुणिहोऽमुख्यायणो वा मत्प्रसृष्टो मयानुज्ञातः सन्निहतोऽपि रात्रिः सुखं प्रसन्नमनाः शायिता स्वप्ता वीतमन्युविगतमन्यु:श्र्व भाविता स्यात्तथा पुत्रं ददर्शवान्दृष्टवान्स मृत्युमुखवान्मृत्युगोचरात्प्रमुक्तं सन्तम् ॥ ११ ॥ नचिकेता उवाच—स्वर्गे लोके न रोगो न जरा न मृत्युः किंच किंचि- रपि नास्ति । न च तत्न त्वं मृत्यो सहसा प्रभवस्यतो जरया युक्त इह शोकवत्त्वो न बिभेति' कुताश्चित्तत्र । किंचोभे अशानायापिपासे तीव्रा- तिक्रम्य शोकमतीत्य गच्छतीति शोकातिगः सन्मानसेन दु:खेन वर्जितो मोदते हृष्यति स्वर्गेलोके दिव्ये ॥ १२ ॥

[प्रकाशिका] एवमुक्तो मृत्युः प्रत्युवाच । यथापूर्वं त्वयि दृष्टो भविता उद्दालक एवौद्दालकिः । अरुणम्यापत्यमारुणिहोमुख्यायणो वा । उद्दालकस्यापत्य- मरुणस्य गोत्रापत्यमिति वार्त्रः । मत्प्रसृष्टो मदनुज्ञातो मदनुग्रहादित्यर्थः । त्वयि विगतमन्यु: सन्नुत्तरा अपि रात्रिः सुखं शायिता । लुट्, सुखनिद्रां प्राप्स्यतीति यावत्। दर्शीतवान्दृष्टवान्साक्षित्र्यर्थः । क्सनोङय शब्दो “दशेश्वेति वक्तव्यम्” वा । इति क्सोरिटछान्दसो द्वैरूपनाभावः । मत्प्रसृष्टमिति द्वितीयान्तपाठे मत्प्रेषितं त्वामिति योजना ॥ ११ ॥ नचिकेता द्वितीयं वरं प्रार्थयते स्वर्गे लोके इत्यादिना मन्त्रद्वयेन । भत्र स्वर्गशब्दो मोक्षस्थानपरो । यथा चैतत्तथोत्तरत्र वक्ष्यते । हे मृत्यो त्वं तत्र न प्रभवसि जरया युक्तः सन्न बिभेति जरातो न बिभेति तत्र वतमानः पुरुष इति श्रुति: । अशानाया बुभुक्षा । अत्न्रापि स्वर्गशब्दो मोक्षस्थानपरो यथा चैततथोत्तरत्र वक्ष्यते ॥ १२ ॥

१ त्रिभेतित्यस्मात्परं काश्रिदिति पाठः।

स त्वमग्रिः स्वर्गमध्येषि मृत्यु प्रबूढस्त्वं श्रद्धानाय महाम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतदद्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] एवंगुणविशिष्टस्य स्वर्गलोकस्य प्राप्तिसाधनभूतमग्रिं स्वर्ग्ये स त्वं मृत्युरध्येपि स्मरासि जानासीयर्थः । हे मृत्यो यतस्त्वं प्रबूढि कथय श्रद्धानाय श्रद्धावते मह्यं स्वर्गार्थिने । येनाग्निना चितेन स्वर्गलोकाः स्वर्गो लोको येषां ते स्वर्गलोका यजमाना अमृतत्वममरणत्वं देवत्वं भजन्ते प्राप्नुवन्ति तदेतदग्निविज्ञानं द्वितीयेन वरेण वृणे ॥ १३ ॥

य ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्रिं नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥१४॥

मृत्योः प्रतिज्ञेषु । प्र ते तुभ्यं ब्रवीमि । यत् वचसा प्रार्थितं तदु मे वचसो निबोध बुध्यस्वेकाग्रतया । मन्त्रस्वर्ग्ये स्वर्गाय हितं स्वर्गसाधनमग्रिं हे नचिकेतः प्रजानन्विज्ञातवचानं सन्नित्यर्थः । प्र ब्रवीमि तत्त्वबोधेति च शिष्यबुद्धिसमाधानार्थे वचनम् । अधुनाग्निं स्तौति-आनन्तलोकाप्तिसाधनमित्येतत् । अथो अपि प्रतिष्ठामाश्रयञ्जगतो विराड्रूपेण तमेतमग्रिं मयोच्यमानं विद्धि जानीहि त्वं निहितं स्थितं गुहायां विदुषां बुद्धौ निष्ठितमित्यर्थः ॥ १४ ॥

[प्रकाशिका] स त्वमिति । पुराणादिप्रसिद्धसर्वज्ञस्त्वं स्वर्गप्रयोजनकमग्निं जानासि । "स्वर्गादिम्यो यदुक्तकन्यः" वा । इति प्रयोजनमित्यर्थे यत् । स्पाण्डिलरूपाग्नेः स्वर्गप्रयोजनकत्वं चोपासनाद्वोरेत्युत्तरत्र स्फुटम् । श्रद्धानाय मोक्षश्रद्धावते । स्वर्गलोकेन तव किं सिध्यतीत्यत्राह स्वर्गी लोको येषां ते परं पदं प्राप्ता इत्यर्थः । " परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते " छा० ८।३।४ इति देशविशेषविवक्षितब्रह्मप्राप्तिपूर्वकत्वात्स्वरूपाविर्भावलक्षणमोक्षशाब्दितामृतत्वस्येति भावः ॥ १३ ॥

एवमुक्तो मृत्युः प्राह त्वत्प्रार्थितं ते ब्रवीमि । "व्यवहिताश्र"पा.सू'. १।४।८२ इति व्यवाहितः प्रयोगः । मे ममोपदेशाज्जानीहीत्यर्थः । ज्ञानस्य फलं दर्शयति । अनन्तस्य विशोकैकसंतत्प्राप्तिः । "तद्विष्णोः परमं पदम्" क० १।३।९इत्युत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वात् । अथो तत्प्राप्त्यानन्तरं प्रतिष्ठामपुनरावृत्तिं च लभत इति शेषः । तज्ज्ञानस्येहश् सामर्थ्ये कथं संभवतीति मन्यमानं प्रत्याह का०—२

लोकादिमग्रे तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्या यथा वा । स चापि तत्प्रतिवदद्यथोक्तमथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥१९॥

[शांकरभाष्यम्] इदं श्रुतेर्वचनम् । लोकादिं लोकानामादि प्रथमशरीरित्यादग्रिं तं प्रकृतं नचिकेतसं प्रार्थितमुवाचोक्तवान्मृत्युरस्तस्मै नचिकेतसे । किंच या इष्टकाश्वेतल्या: स्वरूपेण । यावतीर्या संख्यया । यथा वा चीयतेरडग्रियेण प्रकारेण सर्वमेतदुक्तवानित्यर्थ: । स चापि नचिकेतास्तन्मृत्युनोक्तं यथावत्तथ्येनावदत्प्रत्युच्चारितवान् । अथ तस्य प्रत्युच्चारणेन तुष्टः सन्मृत्युः पुनरेवाह वरत्रयव्यातिरेकेणान्यं वरं दित्सुः ॥ १९ ॥

तमब्रवीत्प्रीणमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः । तवैव नाम्ना भवितायमग्रिः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥१६॥

कथं तं नचिकेतसमब्रवीत्प्रीयमाणः शिष्ययोग्यतां परयन्प्रीयमाणः प्रतिमनुभवेनमहोतमाक्षुद्रबुद्धेर्वरं तु चतुर्थामहं प्रतीतामित्तममद्यादनः ददामि भयः पुनः प्रयच्छामि । तवैव नचिकेतसो नाम्नाभिधानेन प्रसिद्धो भविता मयोच्यममानोडयमग्रिः । किंच सृङ्कां शब्दवर्ती रत्नमयीं मालामनेकरुपां विचित्रां गृहाण स्वीकुरु । यद्वा सृङ्कामकृत्स्तां गति कर्ममयीं [प्रकाशिका] विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् । ब्रह्मोपासनाफ़्जतयैतज्ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वलक्षणमेतत्स्वरुपं गुहायां निहितमन्ये न जानन्ति त्वं जानीहीति भावः । यद्वा ज्ञानार्थस्य विदेर्लोभार्थकत्वसंभावनादग्रिं प्रजानस्त्वमननन्तलोकासंप्रतिष्ठां लभसेतां चेत्प्रतिपद्यस्व । तदो भवति । प्रजानन्‌ "लक्षणहेतवोः" पा. सू. ३।२।१२६ इति शत्रप्रत्ययः ॥ १४ ॥

अनन्तरं श्रुतिवाक्यम् । लोकस्यादिं हेतुं स्वर्ग्यमिति यावत् । तमग्रिमुवाच । यल्लक्षणा इष्टकाश्वेतल्या यत्संख्याका येन प्रकारेण चेतल्यास्तत्सर्वमुक्तवानित्यर्थ: । यावतीरिति पूर्वसवर्णइच्छानदसः । स च नचिकेतास्तच्‍छतं सर्वे तथैवानूदितवानित्यर्थ: । शिष्यस्य ग्रहणसामर्थ्यदर्शनेन संतुष्टः सन्मृत्यु: पुनरप्युक्तवान् ॥ १९॥

संतष्यान्महामना मृत्युरेचिकेतसमब्रवीत् पुनरभ्यर्थं वरं प्रयच्छामिति । कि तत्‍त्राह मयोच्यममानोडग्रिस्तवैव नाम्ना नाचिकेत इति प्रसिद्धो भविता । किंच विचित्रां सृङ्कां शब्दवर्ती रत्नमालां स्वीकुर्वित्यर्थ: ॥ १६ ॥

त्रिणाचिकेतत्रिभिरेत्य संधि तिकर्मकृत्ततराति जन्ममृत्यू ।

ग्रहण । अन्यदपि कर्मविज्ञानमनेकफल्हेतुत्वात्स्वीकार्यत्यर्थ: ।

ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमाः शान्तिमत्यन्तमेति ॥

पुनरपि कर्मस्तुतिमेवाह त्रिणाचिकेतस्त्रि:कृत्वो नाचिकेतोदशिश्वितो येन स त्रिणाचिकेतस्तद्विज्ञानस्तद्‌द्रयणस्तदनुष्ठानवान्वा त्रिभिरेत्यं पित्रादियैरैरेत्य प्राप्य संधि संघानं सम्बन्धं मात्राद्यनुशासनं यथावत्त्वप्राप्येत्येतत् ।

[ शांकरभाष्यम् ] १६ ॥

तद्धि प्रामाण्यकारणं श्रुत्यन्तरादवगम्यते । यथा मात्राम्निपत्रमानित्यादि: । वेदस्ततिशिष्टैर्वा प्रत्यक्षानुमानागमैर्वा । तेम्यो हि विशुद्धिः प्रत्यक्षा त्रिकर्मकृतिज्ञाधिययनदानानां कर्ता तरत्यतिक्रामति जन्ममृत्यू ।

किंच ब्रह्मजज्ञं ब्रह्मणो हिरण्यगर्भोर्ज्जातो ब्रह्मजः । ब्रह्मजश्वासो ऋश्वेतो ब्रह्मजज्ञः सर्वेऽसो ह्यसौ । तं देवं योतनाज्ञानादिगुणवन्तमीड्यं स्तुत्यं विदित्वा शाङ्खतो निचाय्य दृष्ट्वा चात्मभावेनेऽं स्वबुद्धिप्रत्यक्षां शान्तिमुपरतिमत्यन्तमेत्यतिशयेनैति ।

वैराज पदं ज्ञानकर्मसमुच्चयायानुष्ठानेन प्राप्तमित्यर्थ: ।

वैराज पदं ज्ञानकर्मसमुच्चयायानुष्ठानेन प्राप्तमित्यर्थ: ॥ १७ ॥

इदानोंम्रिविज्ञानचयनफलमुपसंहराति प्रकरणं च त्रिणाचिकेतत्रयं यथोक्तं या इष्टका यावतीर्वा यथा वेत्येतद्व्रिदित्त्वावगम्य यथ्रैवमात्मरूपेणात्मनि संस्थाप्य इत्यर्थ: ।

[ प्रकाशिका ] कत्रयाध्यायी त्रिकर्मकृज्जनाध्ययनदानकृत्पाकयज्ञाहविर्य-

जसोऽयज्ञकृत्स्वां त्रिभिरादिभिरभिरनुष्ठिततरग्निभिः संधि परमात्मोपासनेन सम्बन्धमेत्य प्राप्य जन्ममृत्यू तरतीत्यर्थ: ।

त्सोमयज्ञकृत्स्वां त्रिभिरादिभिरभिरनुष्ठिततरग्निभिः संधि परमात्मोपासनेन सम्बन्धमेत्य प्राप्य जन्ममृत्यू तरतीत्यर्थ: । " करोति तद्धेन पुनर्न जायते"

इत्येनैवकार्य्योऽत् । एवमेव ह्यायं मन्त्र: " त्रयाणामेव चैवम्" ब्र० सू० १।४।१६

इत्येनैवकार्य्योऽत् । एवमेव ह्यायं मन्त्र: " त्रयाणामेव चैवम्" ब्र० सू० १।४।१६

इति सूत्रे व्यासायैरिवृत्तः । त्रिभिरेत्य संधिमिति निर्दिष्टमझ्गमुतं परमात्मोपासनमाहायं मन्त्रखण्ड: " विशेषणाच्च " ब्र० सू० ११२।१२ इति सूत्रभाष्ये ब्रह्मजज्ञो जीवो ब्रह्मणो जातत्वाज्ज्ञतवाच्च तं देवमीड्यं विदित्वा जीवात्मानमुपासकं ब्रह्मात्मकत्वेनावगम्येत्यर्थ इति विवृतः ।

सूत्रभाष्ये ब्रह्मजज्ञो जीवो ब्रह्मणो जातत्वाज्ज्ञतवाच्च तं देवमीड्यं विदित्वा जीवात्मानमुपासकं ब्रह्मात्मकत्वेनावगम्येत्यर्थ इति विवृतः । देवशब्दस्य परमात्मवाचितया जीवपरयोश्चैक्यासंमवादत्र्यतदेवशब्दस्य परमात्म-

प पर्यन्तार्थ इति भाष्याभिप्राय: । निचाय्य ब्रह्मात्मकं स्वात्मानं साक्षात्कृत्येमां त्रिकर्मकृत्तरतीति पूर्वमन्त्रनिर्दिष्टां संसाररूपानर्थशान्तिमेतीत्यर्थ: ।

त्येमां त्रिकर्मकृत्तरतीति पूर्वमन्त्रनिर्दिष्टां संसाररूपानर्थशान्तिमेतीत्यर्थ: । १७।

त्रिणाचिकेत एक्तार्थ: । त्रयमेतद्व्रिदित्त्वा ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यमिति

स मृत्युपाशान्पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥१८॥ एष तेऽश्रिनिर्नाचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण । एतमाग्रीं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं वरं नाचिकेतो वृणीष्व॥

[शांकरभाष्यम्] विद्वांध्रिनुते निर्वर्त्यति नाचिकेतमथि ऋतुं मु मृत्यु- पाशान्धर्माज्ञानरागद्वेषादिलक्षणान्पुरतोडग्रतः । पूर्वमेव शरीरपातादित्यर्थः । प्रणोद्यापहाय शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके वैराजे विराडात्मस्वरूपप्रतिपत्त्या ॥ १८ ॥ एष ते तुम्हमश्रिवरो हे नचिकेतः स्वर्ग्यः स्वर्गसाधनो यमाग्रिं वर- मवृणीथा: प्रार्थितवानसि द्वितीयेन वरेण सोडश्रिवरो दत्त इत्युक्तोपसंहारः । किंचैतमग्रिं तवैव नाम्ना प्रवक्ष्यन्ति जनासो जना इत्यतदेव वरौ दत्तो मया चतुर्थस्तुष्टेन । तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व । तस्मिन्ददत्त ऋणवा- नह्मित्यभिप्रायः ॥ १९ ॥

[ प्रकाशिका ] मन्त्रनिर्दिष्टं ब्रह्मस्वरूपं तदात्मकस्वात्मस्वरूपं त्रिभिरेत्य संधिभिरिति निर्दिष्टमहिमस्वरूपं च विदित्वा गुरुुपदेशेन शास्त्रतो वा ज्ञात्वा । एतादृशार्थेतयानुसंधानपूर्वकं नाचिकेतमग्निं यश्रिनुते । स मृत्युपाशान्राग- द्वेषादिलक्षणान्पुरतः शरीरपातात्पूर्वमेव प्रणोद्य तिरस्कृत्य जीवदशायामेव रागादिरहितः सन्नित्यर्थः । पूर्वमेव व्याख्यातम् ॥ १८ ॥

यो वाध्येतां ब्रह्मजज्ञानभूतां चितिं विदित्वा चिनुते नाचिकेतम् ॥ स एव भुत्वा ब्रह्मजज्ञानभूतः करोति तद्येन पुनर्न जायते ॥ १ ॥ य एतां चितिं ब्रह्मजज्ञानभूतां विदित्वा ब्रह्मात्मकस्वस्वरूपतया- नुसंधाय नाचिकेतमग्निं चिनुते स एव ब्रह्मात्मकस्वात्मानुसंधानशाली सन्नपुनर्भवहेतुभूतं यद्ग्रावदुपासनं तदनुतिष्ठति । ततश्शाग्रौ भगवदात्म- कस्वात्मवानुसंधानपूर्वकमेव चयनं " त्रिभिरेत्य संधिं त्रिकर्मकृतरति जन्ममृत्यू " क. १ । १ । १६ इति पूर्वमन्त्रे भगवानुपासनद्वारा मोक्ष- साधनतया निर्देशात् । नान्यादिति भावः । अयं च मन्त्रः केशाचित्कोषेष न दृष्टः कैश्चिदलव्याखृतश्र । अथापि प्रत्ययितव्यतयैव्र्यासादिभिरेव व्याख्यातत्वात्त्वां प्रस्नेपशाखा कार्यो ।

उपादिष्ट इति शेषः । स्पष्टोऽर्थः । किंच जनास्तवैव नाम्रेतमग्रिं प्रवक्ष्यन्ती-

[प्रकारोका]त्यर्थ:। स्पष्टोऽर्थ:। न चैतत्प्रकरणगतानां स्वर्गशब्दानां मोक्षपरत्वे किं प्रमाणामिति चेदुच्यते। भगवतैव भाष्यकृता स्वर्येऽश्रिमिति मन्त्रं प्रस्तुत्य स्वर्गशब्देनात्र परमपुरुषार्थेलक्षणो मोक्षोऽभिधीयते।

"स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते" क. १।१।१३ इति तत्स्थस्यस्य जननमरणाश्रवणात्। "त्रिणाचिकेतास्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तराति जन्ममृत्यू" क. १।१।१६ इति च वचनात्।

तृतीयवरप्रश्ने नचिकेतसा क्षयिफलानां निर्देश्यमानतया क्षयिफलमुखेन नचिकेतसा क्षयिष्णुस्वर्‌गफलसाधनस्य प्रार्थ्येमानत्वानुपपत्ते:।

स्वर्गशब्दस्य प्रकृष्टसुखवचनतया निरवधिकानन्दरूपमोक्षस्य स्वर्गशब्दवाच्यत्वसंभवादिति करणतस्तात्पर्यतश्र प्रतिपादितत्वाच्च शाङ्कावकाश:।

ननु "स्वर्गे लोके न भयं किन्चनास्ति न तत्र त्वं जरया बिभेति। उभे तीतर्वोशानायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके" क. १।१।१३ "मृतो न हसति न स्वर्गम्‌ उपैति नरो ह तं श्रद्दधानो मह्यम्‌।

स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते एतद्‌ द्वितीयवरप्रश्नमनुसृत्य चतुर्थऽमृत्यस्स्थस्य स्वर्गशब्दस्य मोक्षपरत्वं किं मुख्यया वृत्त्योतामुख्यया।

नाद्य:। "स्वर्गापवर्गमार्गाम्यां" "स्वर्गापवर्गयोरेकं न स्वर्गं नापुनर्भवं" "स स्वर्ग: स्यात्स्वर्गीप्रत्यवशिष्टत्वात्" जै. सू. १।३।१९ इत्यादिप्रयोगेष्वपवर्गप्रतिद्वन्द्विवाचितया लोकवेदप्रसिद्धस्य स्वर्गशब्दस्य मोक्षवाचित्वाभावात्।

ध्रुवसूर्योत्तरं यत्तु नियुतानि चतुर्दश। स्वलोके सोऽत्र कथितो लोकसंस्‍थानचिन्तकै:।।

इति पुराणवचनानुसारेण सूर्येधुवन्तरंवर्तिलोकविशेषस्यैव स्वर्गशब्दवाच्यतया तत्‌त्रैव लौकिकवैदिकव्यवहारदर्शनेन मोक्षस्थानस्यात्यन्तवात्।

नाप्यमुख्ययेति द्वितीय: पक्ष:। मुख्यार्थे बाधकाभावात्। किमत्र प्रश्नवाक्यगतं जरामरणराहित्यामृतत्वभाक्त्वादिकं बाधकमुत प्रतिवचनगतजरामृत्युतेरणाद्युत क्षयिस्वर्‌गस्य सर्वकामविमुखनचिकेत:प्रार्थ्येमानत्वानुपपत्तिरिति।

नाद्य:। स्वर्गलोकवासिनां जरामरणक्षयिपासाशोकादिराहित्यस्यामृतपानादमतत्वप्राप्तेश्च पुराणेषु स्वर्गस्वरूपकथनप्रकरणेषु दर्शानात्।

'आभूतसंहवस्थानममृतत्वं हि भाष्यते' इति स्मरणात्। अत्रैव "अजीर्यतामृतानुपेत्य" क. १।१।१२<इति मृत्यावध्यमृतशब्दप्रयोगदर्शनाच्च।

स्वर्गलोकवासिनामेव ब्रह्मोपासनद्वारा "ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले"

[ प्रकाशिका] मु० ३।२।६ इति श्रुत्युक्तरीत्या‌मृतत्वप्राप्तेः संभवे‌न “ स्वर्गलोका‌मृतत्वं भजन्ते" क० १।१।१३ इत्यस्योपपत्तेः‌धापेक्षि‌तामृतत्वपरतया लोक‌वेद‌निरू‌ढौप‌संहारिकामृत‌शब्दा‌नुसारे‌ण प्रकट‌मस्थान‌न्यथा‌सिद्ध‌विशेष‌वाचिस‌र्गशब्द‌स्यां‌ध्यान‌नासंभ‌वात्‌। न हि दे‌वद‌त्तो‌ड‌भिरूप इत्यु‌क्ते‌ड‌भिरूप‌पद‌स्वार‌स्यानुसारे‌ण दे‌वद‌त्त‌पद‌स्यात्य‌न्ता‌भिरूप‌य‌ज्ञ‌द‌त्त‌पर‌त्वमा‌श्रीयते । न द्वितीयः । त्रिणा‌चिकेत‌ख्वि‌भिरिति मन्त्र‌स्य स्वर्ग‌साध‌न‌स्यैवा‌श्रि‌यमाण‌स्येन जन्म‌मृत्यु‌तर‌ण‌हेतु‌भूत‌ब्र‌ह्मा‌विद्या‌हेतु‌त्व‌म‌स्ती‌त्ये‌तद‌र्थ‌क‌तया स्वर्ग‌शब्द‌स्य मुख्या‌र्थ‌पर‌त्वा‌बाध‌क‌त्वात्‌। अत एव त‌त्‌तुल्य‌र्थ‌स्य “ करोति त‌द्ये‌न पुन‌र्न जाय‌ते" इत्य‌स्या‌पि न स्वर्ग‌शब्दो‌मुख्या‌र्थ‌बाध‌क‌त्वं ना‌पि क्ष‌यिष्णोः स्वर्ग‌स्य फलान्त‌र‌वि‌मुख‌नाचि‌केतः‌पा‌थ्ये‌मान‌त्वा‌नुप‌प‌त्तिरिति तृतीयः पक्षः । स्वर्ग‌साध‌ना‌ध्य‌प्र‌क्षं प्रति ब्रु‌व‌ता हि‌तैषिणा मृत्यु‌ना‌ड‌ग्रे‌पि मो‌क्ष‌स्व‌रूपे “ अन‌न्त‌लोका‌स्तिम‌थो प्रति‌ष्ठां त्रिणा‌चिके‌त्वि‌भिरे‌त्य सं‌धि‌ त्रि‌कर‌म‌क‌त्त‌र‌ति जन्म‌मृत्यू क० १।१।१७ इत्यादि‌नो‌प‌क्षित्त उत्प‌न्ना मुक्ति‌र्‌ “ अन्यं वरं न‌चि‌केत‌ो वृणी‌ष्व " इति प्रति‌षे‌धे‌न ह‌द‌क्रु‌ता । त‌स्यां च द‌र्शा‌یां क्रि‌य‌माण‌क्ष‌यिष्णु‌फल‌निन्दा प्रा‌ची‌न‌स्वर्ग‌प्रा‌र्थ‌ना‌याः क‌थं वा‌धि‌का स्यात्‌। किंच ' श्रो‌भा‌वा म‌र्त्य‌स्य " क० १।१।२६ इत्यादौ म‌र्त्ये‌भोग‌निन्दा‌या एव द‌र्श‌ने‌न स्वर्ग‌निन्दा‌या‌ अद‌र्श‌ना‌त्‌स्वर्ग‌शब्द‌स्य मो‌क्ष‌पर‌त्वे त‌स्य ज्ञानै‌क‌ साध्य‌त‌या तत्‌प्र‌यो‌जन‌क‌त्व‌स्याश्र‌व‌भा‌वादु‌प‌क्र‌मो‌प‌संहार‌म‌ध्य‌गा‌म्य‌स्त‌स्वर्ग‌शब्द‌पी‌डा‌प्र‌स‌ङ्गा‌च्‌ । स‌न्तु वा प्रति‌व‌च‌ने बा‌ध‌का‌न्य‌था‌प्युप‌क्र‌मा‌धि‌करण‌न्यायेन प्रथ‌म‌स्य प्र‌श्न‌वाक्य‌स्य स‌स्वर्ग‌शब्द‌स्यैव प्र‌बल‌त्वात्‌ । न वा ' भू‌य‌सां स्यात्‌स‌ध‌र्म‌त्वं‌' जै० १।२।२७।१२ इति न्याया‌द्‌भू‌यो‌नु‌ग्रहा‌र्थे‌ड‌ल‌प‌स्यो‌प‌क्र‌म‌स्य बा‌ध्य‌त्व‌म‌स्ति‌ति वा‌च्यं‌ ।

[ प्रकाशिका ] संदेहाभावेन "संदिग्धेषु वाक्यशेषात" जै. ९४१९२९ इति न्यायस्यानवतारादिति परिचोद्य यद्यपि लोक एव स्वर्गशब्दस्य निर्नीतार्थता तथाडपि लोकावगतसातिशयसुखवाचकत्वे तत्साधनत्वं ज्योतिष्टोमादीनां स्यात् । तथा चाल्पधननरायाससाध्ये लौकिके तदुपायान्तरे संभवति न बहुधननरार्जनं सुसाध्यमे बहुन्नतराये ज्योतिष्टोमादौ प्रेक्षावान्प्रवर्तकत्वं ज्योतिष्टोमादिविधेर्न स्यात् । अतो वाक्यशेषावगते निरतिशयप्रीतिविशेषे स्वर्गशब्दस्य शक्तौ निश्चितायां वाक्यशेषभावस्थलेपि यववराहादिष्विव स एवार्थः । लौकिके सातिशयप्रीतिभरिते गुणयोगादेव वृत्तरुपपत्तेर्न शक्त्यन्तरकल्पना । न च प्रीतिमात्रवचनस्यैव स्वर्गशब्दस्य वेदे निरतिशयप्रीतिवाचित्वमास्ति वाच्यम् । निरतिशयत्वशास्त्रान्यतोऽनवगतत्वेन तत्रापि शक्त्यवशंभावेन स्वर्गशब्दस्य लोकवेद्योरनेकार्थता स्यात् । यदा तु वैदिकप्रयोगावगतनिरतिशयप्रीतिवाचिता तदा सातिशये लौकिके प्रीतित्वसामान्ययोगाद्द्वैणी वृत्तिरिति प्रींमांसकैर्निरतिशयसुखवाचित्वस्यैव समर्थिततया मोक्षस्य स्वर्गशब्दवाच्यत्वे विवादयोगात् । पार्थशब्दस्यार्जुन इव तदितरपृथापुत्रेषु प्रचुरप्रयोगाभावेऽपि वाच्यतानपायात् । बहिराज्यादिशब्दानामसंस्कृततृणघृतादिष्वैपि प्रयुज्यमानानामप्यस्त्येव तद्वाचितं केषांचिदप्रयोगमात्रस्य शक्त्यभावासाधकत्वात् । अतस्तृणत्वादिजातिवचनेन एव बोहिराज्याधिकारण सिद्धत्वात् । तदुक्तवार्तिके--

एकदेशोडपि यो दृश्यः शब्दो जातिनिबन्धनः । तदत्यागान्न तस्यास्ति निमित्तान्तरगामिता ॥ इति ।

ततश्व स्वर्गशब्दो मोक्षसाधारण एव । ननु बहिराज्यादिशब्देष्वसंस्कृततृणघृतादावार्यप्रयोगाभावेऽप्यनार्यप्रयोगसत्वादसंस्कृतवाचितास्तु नाम । स्वर्गशब्दस्य सूर्यधुवान्तर्वर्तिलोकमुखविशेषातिरिक्तस्थले नियमेनाप्रयोगाद्दृश्यावत्यैव शक्तिरम्युपगन्तव्या । अत एव प्रोद्भूतरूढिकरणमुद्धातशब्दस्य ऋत्विग्विशेष इतरन्वावृत्तप्रयोगविशेषेण रूढत्वात्तस्य चोद्भूतरेकत्वेन 'प्रैतु होतुश्चमसः प्रोद्भूतृणाम्' इति बहुवचनार्थबहुत्वासंभावात्तद्वयार्थे रुढिपूर्वकलक्षणया 'अवसुब्राह्मणनामकस्तोत्रसंबंधिनां त्रयाणां वा सुब्रह्मण्यानां चतुर्णां

[प्रकाशिका] वेदत्रयादीनां छन्दोगानां ग्रहणमित्येतदृक्शुयेत । तथाडहीनाधिकरणे तित्र एवं साहस्र्योपसदो द्वादशाहीनस्येत्यत्राहीनशब्दस्य "अहूः स्वः ऋतौ" का. वा. इति न्यायरणस्मृत्या स्वप्रत्ययान्ततया डहर्गणसामान्यवाचितया न्युत्पादितस्याप्यहीनशब्दस्य नियमेन सत्रेऽडहर्गणविशेषरूढिमझीकृत्य ज्योतिष्टोमस्याहर्गणविशेषत्वाभावादहीन इति योगस्य रूढिपराहतत्वेन योगेन ज्योतिष्टोमे वृत्त्यसंभवाज्ज्योतिष्टोमप्रकरणाधीताया अपि द्वादशाहीनस्येति द्वादशोपसत्ताया अहर्गणविशेषोत्कर्ष इत्युक्तम् । तथा " पाथ्यसात्नाय्यनिकाय्याध्याया मानहविर्निर्वाससामिधेनीषु " पा. सू. ३।१।१२९ इति. न्यायरणस्मृत्या सामिधेनीमात्रवाचितया न्युत्पादितस्यापि धाय्याशब्दस्य न सामिधेनीवचनत्वं नापि धीयमानत्वरूपयोगार्थवशेन वा धीयमानमात्रवचनत्वम् । स्तुतिशास्त्रार्थतया धीयमानासु ऋक्सु सामिधेनी च धाय्याशब्दप्रयोगादपि तु " पृथुपाजवत्यौ धाय्ये भवतः "

इत्यादिवैदिकप्रयोगविषयेपु पृथुपाजवत्यादिष्वेव धाय्याशब्दस्य शक्तिरिति " समिध्यमानवतीं समिद्धवतीं चान्तरेण धाय्या: स्यु: " जै. ९।३।३४ इति पाञ्चमिकाधिकारणे स्थितमेवादिकं सर्वे विरुध्येत । स्वर्गशब्दे त्वदुक्तरीत्या प्रयोगाभावेडपि शक्तिसंभव उद्धात्रादिशब्दानामृत्यविशेषदृष्टु रूढेरकल्पनीयत्वादिति चेत् । सत्यम् । यदि सर्वोक्तमना तदतिरिक्ते स्वर्गशब्दप्रयोगो न स्यात्तदा तद्र्यावृत्ता रूधिरम्युपगन्तव्या स्यात् । अस्ति हि तत्रापि प्रयोगः । " तस्य हिरण्मयः कोशः स्वर्गो लोका ज्योतिषावृतः; यो वै तां ब्रह्मा वेद " " तेन धारो आप यन्त ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्व विमुक्ता " बृ. ४।४।८ " अपहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति के. ३।४ इति तैत्तिरीयकबृहदारण्यकतैलबकारादिष्वदृष्टव्यात्मशास्त्रेषु प्रयोगदर्शनात् पौराणिकपरिकल्प-

.सिन्रेव प्रकरणे " त्रिणाचिकेतख्यायमेतद्विद्वा᳜᳚ शृणुते नाचिकेतम् । स मृत्युपाशान्पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके " का. १।१।१८ इति मन्त्रे कर्मज्ञानसमुच्चयसाध्यवाचकतया श्रियमाणस्य स्वर्गलोकशब्दस्य सूर्यप्रभुवन्तर्वर्तिलोकव्यतिरिक्तवैराजपदवाचकतया पैररापि न्याय्यातत्वाच्च । ननु सूर्यलोकोर्ध्ववर्तिलोकत्वसैव प्रवृत्तिनिमित्ततया तस्य च वैराजपदेऽपि सत्त्वान्नामुख्यार्थत्वमिति चेत्तर्हि

[ प्रकाशिका] ध्वेवांतितवाविशेषण मुख्यार्थत्वानुपायात् । स्वर्गापवर्गमार्गाभ्यामिल्यादिव्यवहारस्य ब्राह्मणपरित्राजकऱ्यागयेनोपपत्तेश्व । अस्तु वाड्मुख्यार्थत्वं मुख्यार्थे बाधकसत्त्वात् । किंतु बाघकामिति चेच्छङ्कयामवधानेन ।

" स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति " इति प्रथमे प्रक्ष्मनेत्रे न भयं किंचनस्तीत्पहतपाप्मत्वं प्रतिपाद्यते । स्वर्गेऽपि पातभीतस्येत्युक्तरीत्या केन पापेन कदा पतिष्यामीति भीत्यभावः प्रतिपाद्यते स ह्यपहतपाप्मन् एव संभवति । " न तत्र त्वं जरया बिभेति " इत्यनेन विजरत्वविमृत्युत्त्वे प्रतिपाद्येते । " उभे तौ वाडशानाग्निपासे " इत्यनेन विजिग्रत्स्वापिपासत्वे प्रतिपाद्येते । " शोकातिगः " इति विशेषक्त्वम् । " मोदते स्वर्गलोके" इत्यनेन "स यदिः पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवाम्य पितृः समुत्तिष्ठन्ति ।" " तेन पितृलोकं संपन्नो महीयते " छा० <२२१

इति श्रुतिसंदर्भे प्रतिपाद्ये सत्यसंकल्पत्वसत्यसंकलपत्वे प्रतिपाद्येते । ततस्वाश्रयात्मशास्त्रसिद्धस्यापहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकाविर्भावव्वेह प्रतीयमानतया तस्यैवेह ग्रहणं संभवै पौर्वाणिकसर्वगेलोकगतोपेक्षिकजरामरणाद्यभावस्वीकारम्यानुचितत्वात् । अत एव सत्रे विज्ञान्ताधि करणेडनुपदिष्टेतिकर्तव्यताकासु सौर्यादिविकृतभावनास्वातिकर्तव्यताकाड्क्षायां वैतनिककर्माधिकारप्रवृत्तत्रयीविहितत्वसामान्याद्वेदिकियेेव दर्शपौर्णमासिकीतिकर्तव्यतोपतिष्ठते ।

उक्तं च शास्त्रदीपिकायाम्-- वैदिके वैदिकत्वेन सामान्येनोपतिष्ठते । लौकिके त्वसमानत्वात्रुपस्थास्यतयैव पृथक्" ।। इति । ननु " यद्येकं रूपं स्पृशोदेष ते वायाविति वूयात् " इति विहितस्यैष ते वायाविति वचनस्य वैदिकत्वसामान्येन विहितवैदिकयूपसंस्पर्शनिमित्तक- त्वमेव स्यात् । न चेष्टापत्तिः । " लौकिके दोपसंयोगात् " नै० ९।३। ३९ इति नावामिकाधि करणविरोधप्रसङ्गादिति वचयम् ।

" यूपो वै यज्ञस्य दुरिष्टामुपुद्धते तस्माद्यूपो नोपसृश्रुयः " इति प्रतिषिद्धं यद्येकं यूपं स्पृशोदेष ते वायाविति ब्रूयादित्यनन्तरमेव विहितस्य प्रतिषिद्धप्रायश्चित्त- साकाड्क्षलौकिकसंपर्शोविषयत्वावइयंभवेन वैदिकविषयत्वासंभवेऽप्यसति बाधके वैदिकविपयत्वं युक्तत्वात् । अत एव "साक्षाद्वैतविधमनुसृत्यवतो वारुणां श्रतुष्कपालैर्‌निर्पेत् " इति विहितेष्टिवैदिक एवाश्वदाने । न तु "न केसरिणो ददाति" इति निषिद्धे प्रायश्चित्तसापेक्षे सुहृदादिम्यः स्नेहादिना

क. नि.— ३

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः ॥ २० ॥

[ शांकरभाष्यम् ] एतावद्वचातिक्रान्तेन विधिप्रतिषेधार्थेन मन्त्रब्राह्मणेनावगन्तव्यं यदूरद्रयसूचितं वस्तु नात्मतत्त्वविषययाधात्म्यविज्ञानम् । अतो विधिप्रतिषेधार्थोवषयस्यात्मानि क्रियाकारकफलाद्यारोपणलक्षणस्य स्वाभाविकस्याज्ञानस्य संसारबीजस्य निवृत्त्यर्थे तद्विपरीतब्रह्मात्मकतत्त्वविज्ञानं क्रियाकारकफलाद्यारोपणलक्षणशून्यमात्यान्तिकानि:श्रेयसप्रयोजनं वक्तव्यमित्यु[प्रकाशिका] क्रियामाण इति निश्चितं तृतीयेऽपि । तथा ' योगिनः प्रति स्मार्ते चैते ' ब्र० सू० ४।२।२९ इति सूत्रे स्मार्तम्य वेदान्तेन प्रत्यभिज्ञानामित्युक्तं पैः । ततश्च " स्वर्गे लोके " इति मन्त्रेऽ्यात्मशास्त्रद्वस्यापहतपाप्मत्वादिब्रह्मगुणाष्टकस्यैव ग्रहणमुचितम् । " स्वर्गलोकेऽमृतत्त्वं भजन्ते " इति तात्प्रश्नमन्त्रेऽमृतत्त्वभावनादमृतत्वश्रवणादमृतत्वशब्दस्याऽपि ध्यात्मशास्त्रे मोक्ष एव प्रयोगात् । अजीर्यताममृतानामित्यत्रामृतशब्ददस्यापि मुक्तपरत्वेना[पेक्षिकामृतत्वपरत्वाभावात् । उत्तरत्र " ततो मया नाचिकेताश्वितोऽग्निरनित्यैरैद्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् " क० १।२।१० " अभयं त्वितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमहि " क० १।३।२ इति परस्यैव ब्रह्मणो नाचिकेताग्निप्राप्त्यवकथनेन स्वर्गशब्दस्य प्रसिद्धस्वर्गेपरत्वासंभवात् । " नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते " क० १।१।२९ इति ब्रह्मेतरविमुखतया प्रतिपादितस्य नचिकेतसः क्षात्रिष्णुम्वर्गप्रार्थनानुपपत्तेश्च " मुरुदय वा पूर्ववचानाल्लोकवत् " जै०सू० १।३।१८।२३ इत्यत्र संशयाकयोः परस्परविरोध एव मुख्यस्य प्राबल्यम् । न ह्यल्पपैगुण्ये संभवति बहुवैगुण्यं प्रयogavचनं क्षमते । अतो यत्र जगन्यानां भयस्त्वं ततः " भयसां स्यात्सधर्मत्वम् " जै० सू० १।३।१७।२२ इति न्याय एव प्रवर्तते इत्येव मीमांसकैः सिद्धान्तितत्वात् । प्रतर्दनविद्यायाम् " एष हि साधु कर्म कारयति " । " एष लोकाधिपतिरेष लोकपालः । " " आनन्दोडजरऽमृतः " कौ० ३।८ इत्यैपसंहारिकपरमात्मधर्मैराहुल्येन प्रक्रमश्रत्नजोवाऽऽडिल्लबाधस्व " प्राणस्थाडनगमात् " ब्र० सू० १।१।२८ इत्यत्र प्रतिपादितत्वादिल्यमातिचर्चेया । प्रकृतमनुसरामः ॥ १९ ॥

नचिकेता आह 'अत्ता चराचरग्रहणात्' ब्र० सू० १।२।९

इत्यधिकरण इमं मन्त्रं प्रस्तुत्येत्यं हि भगवता भाष्यकार्षा, अत्र परमपुर-

[ शांकरभाष्यम् ] ततो ग्रन्थ आरभ्यते । तमेतमर्थं द्वितीयवरप्राप्त्याप्यकृतार्थत्वं तृतीयवरगोचरमात्मज्ञानमनन्तरेत्यारुह्यायिकया प्रपञ्चयति— यतः पूर्वंसमात्कर्मगोचरात्साधनलक्षणादानित्याद्दिरक्तस्यात्मज्ञानेडधिकार इति तन्निन्दार्थे पुत्राद्युपन्यासेन प्रलोभनं क्रियते । नचिकेता उवाच तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्वेत्युक्तः सन् । येयं विचिकित्सा संशयः प्रेते मृतेऽनुष्येsसति केडसति शरीरेऽनद्रियमनोबुद्धिव्यतिरिको देहान्तरसंभन्ध्यास्त्येके नायमस्तीति चैके नायमेवंविधोऽस्तीति चैकेडतद्वास्माकं न प्रत्यक्षेण नापि वानुमानेन निर्णयविज्ञानम् । एतद्विज्ञानाधीनो हि परः पुरुषार्थ इत्येतद्द्वियं विजानीयामहमनुशिष्टो ज्ञापितस्त्वया । वराणामेप वरस्तृतीयोऽवशिष्टः ॥ २. ० ॥

[ प्रकाशिका ] पार्थरूपप्राप्तिलक्षणमोक्षयार्थात्म्यविज्ञानाय तदुपायभूतपरमात्मोपासनपरावरातमत्त्वजिज्ञासयाडयं प्रश्नः क्रियते । एवं च येयं प्रेत इति न शरीरमात्रव्यतिरेकाभिप्रायम् । अपि तु सर्वबन्धविनिर्मोक्षाभिप्रायम् । यथा ‘ न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति ’ बृ० ४।४।१२ । अयमर्थः—मोक्षाधिकृते मनुष्ये प्रेते सर्वबन्धविनिर्मुक्ततत्स्वरूपविषयवादिविप्रतिपत्तिनिमित्ताडस्त्यात्मिका नास्त्यात्मिका येयं विचिकित्सा तद्पनोदाय तत्स्वरूपयाथात्म्यं त्वयाडनुशिष्टोऽयं विद्या जान्रीयामिति । तथा हि विप्रतिपच्यन्ते केचिद्वित्तिमात्रस्यात्मनः स्वरूपोच्छित्तिलक्षणं मोक्षमाचक्षते । अन्ये वित्तिमात्रस्यैव सतोडविद्यास्तमयम् । परे पापणकल्पस्यात्मनो ज्ञानाद्यशेषविलक्षणगुणान्तर्दर्शनलक्षणं केवल्यरूपम् । अथर्डपेक्षयाडपेक्ष्यां परमात्मानमभ्युपगच्छछन्तस्तस्यैवोपाधिसंर्गानिमित्तजविभावस्योपाध्यपगमने तद्वलक्षणं मोक्षमाचक्षते । त्रयन्तानिष्णातास्तु निखिलजगदेककारणस्याशेषहेयप्रत्यानीकानन्तज्ञानानन्दैकस्वरूपस्य स्वाभाविकानवधिकानिशायासड्रहयेयकल्याणगुणाकरस्य सकलतरविलक्षणस्य सर्वात्मकतस्य परस्य ब्रह्मणः शरीरतया प्रकारभूतस्यान्तःकूलापरिच्छिन्नज्ञानस्वरूपस्य परमात्मानुभवकरसम्य जीवस्थानादिकर्मरूपाविद्योच्छेदपूर्वकस्वाभाविकपरमात्मानुभवमेव मोक्षमाचक्षते । तत् मोक्षस्वरूपं च त्वत्प्रसादाद्विद्यामिति नचिकेतसा पृष्टो मृत्युरिति भाणितम् । तथा ‘ त्रयाणामेव चैवम् ’ बृ० सू० १।४।६ इति सूत्रे तृतीयेन वरण मोक्षस्वरूपप्रश्नश्रद्धारेणोपेयस्वरूपमुपेतुस्वरूपमुपायभूतकम्र्गहोतोपासनस्वरूपं च पृष्टमिति भावितम् । श्रुतप्रकाशिकायां

[प्रकाशिका] च येयमित्यादिप्रश्नवाक्ये मोक्षम्वरूपप्रश्नः कण्ठोक्तः, प्रति-

वचनप्रकारेणोपासनादिप्रश्नश्वार्थसिद्धः । निर्विशेषतापत्तिमोक्षश्रेद्धाक्यार्थ-

ज्ञानस्योपायतां स्यात् । उभयविधदू कं प्राप्तं चेत्थाथात्वेनोपासनमुपायः

स्यात् । अतो मोक्षम्वरूपज्ञानं तदनुबन्धिज्ञानापेक्षंमिति च वर्णितम् । अतो येयं प्रेतं इत्यस्य मुक्तस्वरूपप्रश्नपरत्वमेव न देहाद्यन्तोरक्तिपारलौकिककर्मानु-

ष्ठानोपयोगकर्तृभोक्त्रात्मकजीवस्वरूपमात्रपरत्वम् । अन्यथा तस्यार्थस्य

दुरधिगमत्वप्रदर्शनो विविधमोगवितरणप्रलोभनपरীক্ষाया असंभवादिति दृष्ट-

व्यम् । नचिकेतसो ह्ययमभिप्रायः-हितैषिवचनादात्मा परित्यक्कचर्मदेहा-

विर्भूतापहतपाप्मत्वादिगुणाष्कको भवतीत्युपश्रुत्य स्वर्गे लोके न भयं किंच-

नास्तीत्यादिना मन्त्रद्वयेन मोक्षम साधनभूताम्रिमप्राक्षम् । अधुना तु वादिवि-

प्रतिपन्नया तद्विषये संदेहेा जायते । अयं स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति-

त्यादिना मयोपन्युस्तापप्मत्वादिविशिष्टरूप आत्मास्तीत्यके नास्ति-

त्यपरे । त्वयोपादिष्ट एतज्जानीयामीति । अत एव प्रतिवचने "एतच्च्छ्रुत्वा

संपारिगृह्य मर्त्यः: प्रवृध्या धम्यमणुमेतमाप्य । स मोदते मोदनीयर्धहि लभवा"

क० ११२१३ इत्येतत्प्रश्नानुगुण्यमेव हृश्यते । अतो यथोक्त

एवार्थः । केचित्तु " पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ "

ब्रा० सू० ३।२।२५ इति सूत्रे तिरोहितामिति निष्ठान्तपद उपसर्जन-

तया निर्देशस्य तिरोधानस्य 'देहयोगाद्वा सोडपि' ब्रा० सू० ३।२।६

इति तदुतरमूत्रे सोडपि तिरोाधानभावोऽप्येति पुष्टिकृत् तच्छब्देन परामर्श-

दर्शोनात् । ' गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शोनात् ' ब्रा० सू०

१।२।११ इत्यत्रापि प्रविश्टावित्युपसर्जनतया निर्देशस्य प्रवेशस्य

तदर्शोनादिति तच्छब्देन परामर्शो दर्शोनात् । " सर्वनाम्ना मसुंधिर्वृत्तिच्छ-

लस्य " इति वामनसूत्रे कृतद्वितीया दिवृत्तिन्यग्भूतस्यापि सर्वनाम्ना परामर्श-

स्याझीकरणात्वात् । येयं प्रेत इति निष्ठान्तप्रेतशब्द उपसर्जनतया निर्देश-

स्यापि प्रायणशब्दितमोक्षस्य " देहयोगाद्वा सोडपि " ब्रा०सू० ३।२।६

इति वच्नायमस्तीति चैक इत्यत्रायंपदेन परामर्शोस्तु न चैवं भुक्तवत्य-

स्मिन्भोजनमस्ति वा न वेति वाक्यविमुक्तेडस्मिन्मोक्षोऽस्ति न वोत संदेह-

कथनं न्याहार्थकामिति वान्यम् । मोक्षसामान्यमस्युपेत्य मोक्षविशेषे

संदेहस्योपपादयितुं शाक्यत्वादयमित्यनेन विशेषपरामशोसंभवात् । ननु न

प्रायणशब्दस्य मोक्षवाचित्वं कचिदृष्टं शारीरवियोगवाचित्वात् । श्रुतप्रका-

दैवेरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुज्ञेयमणुरेष धर्मः ।

[ शांकरभाष्यम् ] किमर्थमेकान्ततो निःश्रेयससाधनात् आत्मज्ञानाहो न वेत्येतत्परिक्षणार्थमाह - दैवैरप्यत्रैतस्मिन् वस्तुनि विचिकित्सितं संशयितं पुरा पूर्वं न हि सुज्ञेयं सुष्ठु जेयं श्रुतमपि प्राकृतैर् जनैर् नैर्यतोऽणु: सूक्ष्म एष आत्माख्यो धर्मोडतोऽन्यमसंदिग्धफलं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरुपरोधं मा कार्षीर् धर्मणामिवोत्तमर्ण: ।

अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ।

एवमुक्तो नचिकेता आह दैवेरत्राप्येतस्मिन् वस्तुनि विचिकित्सितं किलेति भवत एव न: श्रुतं । त्वं च मृत्यो यथास्मान् सुज्ञेयमात्मतत्त्वचमाथ कथयिष्यत: पण्डितैरप्यवेदनीयत्वादुक्ता चाम्य धर्मस्य त्वाहकत्वात् तु ल्योऽन्य: पण्डिततश्व न लभ्योडन्विष्यमाणोडपि ।

नान्यो वरस्तुल्य एतस्य काश्चित् सतायुष: पुत्रपौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्तीन्हिरण्यमश्वान् ।

अयं तु वरो निःश्रेयसप्राप्तिहेतुरतो नान्यो वरस्तुल्य: सदृशोऽस्य काश्चित् । सतायुष: पुत्रपौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्तीन्हिरण्यमश्वान् ।

त्या अभिप्राय: ।। २२ ।।

[ प्रकाशिका ] शिष्यां शरीरवियोगवाचित्त्वमभ्युपेत्यैव चरमशरीरवियोगपरतया त्वाद्यादिति चेदस्त्येवम् । तथाप्ययमितनेन चरमशरीरवियोगपरामर्श: संभवात्तद्विषयिण्येव विचिकित्साडस्तु । ननु तस्य निश्चितत्वात्तद्विषयेणा वीचिकीत्सा नोपपद्यत इति चेत् सत्सत्यम् । अयं चरमशरीरवियोगो ब्रह्मरूपाविभूतिपूर्वभावित्वेन रूपेणास्मि न वेति विचिकित्साया: सुप्रादुर्भावादिति वदन्ति ।। २० ।।

एवं मुक्तस्वरूपं पृष्टो मृत्युरुपदिश्यमानार्थस्यातिगहनतया पारं प्राप्तुमप्रभवते मध्ये पतयालो वे नोपदेष्टव्यमिति मत्वाह बहुदर्शीभिरपि देहैरसिमन्मुक्तात्मस्वरूपे विचिकित्सितं संशयितम् ।

एवं मुक्तस्वरूपं पृष्टो मृत्युरुपदिश्यमानार्थस्यातिगहनतया पारं प्राप्तुमप्रभवते मध्ये पतयालो वे नोपदेष्टव्यमिति मत्वाह बहुदर्शीभिरपि देहैरसिमन्मुक्तात्मस्वरूपे विचिकित्सितं संशयितम् ।

आत्मतत्त्वं न सुज्ञानमिति सूक्ष्म एष धर्म: ।

आत्मतत्त्वं न सुज्ञानमिति सूक्ष्म एष धर्म: ।

समान्नयतो धर्म एव दुर्ज्ञानस्तत्राप्ययं दुर्ज्ञान इति भाव: ।

सामान्नयतो धर्म एव दुर्ज्ञानस्तत्राप्ययं दुर्ज्ञान इति भाव: ।

स्पष्टोऽर्थ: । मा मोति निषेधे । वप्ससायां द्विवचनम् । उपरोधं मा कार्षी: ।

स्पष्टोऽर्थ: । मा मोति निषेधे । वप्ससायां द्विवचनम् । उपरोधं मा कार्षी: ।

एनं मां विमृज मुग्ध ।। २९ ।।

एनं मां विमृज मुग्ध ।। २९ ।।

एवमुक्तो नचिकेता: प्राह--स्पष्टोऽर्थ: । न सुज्ञेयमिति यदात्मस्वरूपमुक्तवान् ।

एवमुक्तो नचिकेता: प्राह--स्पष्टोऽर्थ: । न सुज्ञेयमिति यदात्मस्वरूपमुक्तवान् ।

त्वाहक्त्वादशा इत्यर्थ: । अन्यत्स्पष्टम् ।। २२ ।।

त्वाहक्त्वादशा इत्यर्थ: । अन्यत्स्पष्टम् ।। २२ ।।

भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि॥२३॥

एतत्तुल्यं यद् यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च । महाभूमी नाचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमीति २४ ये ये कामा दुर्लेभा मन्त्यलोके सर्वान्कामा,इच्छन्ततः प्रार्थयस्व । इमा रामाः सरस्था: सतूर्यो न हीदृशा लम्भनीया मनुष्ये: । [शांकरभाष्यम्] एवमुक्ते डपि पुनः प्रलोभ्यन्नुवाच मृत्योः शतायुषः शतं वर्षण्यायूंषि येषां ताज्जशतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व किंच गवादिलक्षणाबहूनपशून् । हस्तिहिरण्यं हम्ती च हिरण्यं च हस्तिहिरण्यम् । अश्वांश्र । किंच भूेमः पृथिव्या महद्विस्तीर्णीमायतनमाश्रयं मण्डलं राज्यं वृणीष्व । किंच सर्वमध्येतदर्थकं स्वयं चेदत्पायुरित्यत आह-स्वयं च जीव त्वं जीव धारय शरीरं समग्रेन्द्रियकलापं शरदो वर्षाणि यावदिच्छसि जीवितुम्॥ २३ ॥

एतत्तुल्यमेतद यथोक्तिषु तन्मनसन्यमपि यदि मन्यसे वरं तमपि वृणीष्व । किंच वित्तं प्रभूतं हिरण्यरत्नादि चिरजीविकां च सह वित्तेन वृणीष्वेत्येतत् । किं बहुना महत्यां भूमौ राजा नाचिकेतस्त्वमेधि भव । किंचान्त्यकामानां दिव्यानां मानुषाणां च त्वां कामभाजं कामभाजिनं कामानहं करोमी । सत्यकल्पो वह्हं देवः॥ २४ ॥

ये ये कामा: प्रार्थनियां दुर्लेभाश्र मत्पेलोके सर्वास्तांकामांइच्छन्दत इच्छ्हातः प्रार्थयस्व । किंचैमा दिव्या अप्सरसौ रमयन्ति पुरुषानिति रामाः सह [प्रकाशिका] एवं नाचिकेतेतसॊक्तो मृत्युरविषयस्य दुरधिगमतया मध्ये नड्क्ष्य-तीति नी:श्वत्य सत्पापे ग्रहणसामर्थ्ये विषयान्तरासक्तचेतसॆतादृशा मुक्तात्म-तत्त्वं नोपदेशाहमिति मतवा मुमुक्षास्तिथैय्यानुवृत्त्यर्थ प्रलोभ्यन्नुवाच—शता-युष: पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहूनपशूनहस्तिहिरण्यमश्रान् । स्पष्टोऽर्थ: । पृथिव्या विस्तीर्णीमायतनं मण्डलं राज्यं वृणीष्व । अथ वा भूमे: संबंध महदायत-नं विचित्रशालाप्रासादादियुक्तं गृहं वृणीष्व । यावदृशोणि जीवितुमिच्छसि तावज्जीवेत्यर्थः॥ २३ ॥

उक्तेन वरेण सहशमान्यमपि वरं मन्यसे चेतदपि वृणीष्व प्रभूतां हि-रण्यरत्नादिकं चिरं जीवनं चेत्यर्थ: । एधि भव राजेति शेष: । अस्मेऽ-लोण्मध्यमपुरुषैकवचनम् । कामानां कामनाविषयं करोमीत्यर्थ:॥ २४ ॥

छन्दतो यथेच्छमित्यर्थ: । रथवादित्रसहिता मया दीयमानाः क्रियो मनुष्याणां दुर्लेभा इत्यर्थ: । आभिमेया दत्ताभि: परिचारिकाभि: पादसं-

आभिमृत्युप्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मानवाक्षीः २५ श्रोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः । अपि सर्वे जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ २६ ॥

[ शांकरभाष्यम्‌ ] स्थैर्यवतेन्ट इति सरथा: । सत्पूजाः सर्वादित्यास्ताश्च न हि लभ्भनीयाः प्रापणीयाईंशा एवंविधा मनुष्यैर्मृत्यैरसमादिप्रसादमन्तरेण । आभिमृत्युप्रत्ताभिमेया दत्ताभिः परिचारिणीभिः परिचारयस्वात्मानं पादप्रक्षालनादिना शुश्रूषां कारयात्मन इत्यर्थः । नचिकेतो मरणं मरणसम्बन्धं प्रष्टुं प्रेतडस्ति नास्तीति काकदन्तपरীক্ষारूपं मानवाक्षीमेंवं प्रष्टुमर्हसि ॥ २९ ॥ एवं प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता महाहृदयदक्षोभ्य आह श्रो भविष्यन्ति न भविष्यन्ति वेति संशयमान एवं येषां भावो भवनं त्वयोपर्यस्तानां भोगानां ते श्रोभावा: । किंच मर्त्यस्य मनुष्यस्याऽऽन्तकै हे मृत्यो यदेतत्सर्वेन्द्रियाणां तेजस्तज्जरयन्त्युपक्षयन्त्युपसरः प्रभृतयो भोगा अनर्थायैवते । धर्मवर्थप्रज्ञातेजोयशः प्रभृतिनां क्षपयितॄत्वात् । यां चापि दीर्घजीविकां त्वं दित्सासि तत्राऽपि ऋणु । सर्वे यदृक्षरगोडपि जीवितमायुरल्पमेव किमुतास्मदादिदीर्घजीविका । अतस्तवैव तिष्ठन्तु वाहा स्थादयस्थाथा नृत्यगीते च ॥ २६ ॥ किंच न प्रभूतेन वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यः । न हि लोके वित्तलाभः काम्यचित्तस्तसिकरो हृदृष्टः । यदि नामास्माकं वित्ततृष्णा स्याल्पस्यामहं प्राप्तुयामह इत्येतद्वित्तमद्राक्ष्म हृष्टवन्तो वयं चेत्था त्वाम् । जीवितमपि [ प्रकाशोक्ता ] वह्निवादिशुश्रूषां कारयत्यर्थः । मरणमनु मरणानुयुक्‍तं पश्चान्मुक्त्वात्मस्वरूपमिति यावत्‌ । मरणशब्दस्य देहवियोगसामान्यवाचिनोडपि प्रकरणवशेन विशेषवाचित्वं न दोषायेत ति दृष्टण्यम् ॥ २९ ॥ एवं प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता अक्षुभितहृदय आह — हे अन्तक त्वदुपनयस्ता ये मर्त्यस्य कामास्ते श्रोभावा: श्र् अभावो येषां ते तथोक्ता दिनद्वयस्थायिनो न भवन्तीत्यर्थः । सर्वेन्द्रियाणां यदेतत्तेजस्तत्क्षपयन्ति । अप्सरः प्रभृतिभोगा हि सर्वेन्द्रियदौर्बल्यावहा इति भावः । ब्रह्मणोऽपि जीवीतं स्वल्पं किमुतास्मदादिजीवितम् । अतएश्वरजीविकापि न वरर्णाहैति भावः । वाहा स्थादियास्तिष्ठान्ति शेषः ॥ २६ ॥

जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः कधःस्थः प्रजाजनन् । अभिष्णयान्नर्णरतिप्रमोदानानन्दीर्षे जीविते को रमेत ॥ २८ ॥

तस्मैव जीविष्यामो यावद्याम्ये पदे त्वमीशिष्यसीशिष्यसे प्रभुः स्याः । कथम् हि मर्त्यस्वया समेत्याल्पधनायुर्यमेवेत् । वरस्तु मे वरणीयः स एव यदात्माविज्ञानम् ॥ २७ ॥

यतश्राजीर्यतां वयोहानिमप्राप्तनुताममृतानां सकाशमुपेत्योपगम्यात्मन उत्कृष्टं प्रयोजनान्तरं प्राप्नुयां तेभ्यः प्रजानानुपलब्धमानः स्वयं तु जीर्यन्मर्त्यो जरामरणवान्कधःस्थः कु: पृथिव्यादिषुध्यान्तरिक्षादिलोकापेक्षया तस्यां तिष्ठतीति कधःस्थः मन्कथमेवमविवेकिभिः प्रार्थनीयं पुत्रवित्तहिरण्यादिस्थिरं वणीयते । क तदास्थ इति वा पाठान्तरम् । अस्मिन्नेव चाक्षरयोजना । तेषु पुत्रादिष्वामस्थास्यास्थितस्तत्पर्येण वर्त्तनं यस्मिन् तदास्त्यमतोऽधिकतरं पुरुषार्थे दुष्प्रापमपि प्रापिपयिषु; क तदास्त्यो भवेत् काश्चिद्दसारज्ञस्तदर्थी स्यादित्यर्थः । सर्वो ह्युपर्यप्येव नुभूषति लोकस्तस्मादात्र पुत्रवित्तादिलोभैः प्रलोभ्योडहुम् । किंचाघशरःप्रभुःवान्वर्णरतिप्रमोदानन्वास्तररूपतयामिध्यायत्रिहूपयन्ग्यथावदतिदीर्षे जीविते को विवेकी रमेत ॥ २८ ॥

किंच-त्वं वयम् हष्टवन्तश्चिरेद्धितं प्राप्त्स्यामहे । त्वदर्शनमस्ति चेद्वित्तत्लाभे को भार इति भावः । तर्हि चिरजीविका प्रार्थनीयतयत आह-यावत्कालं याम्ये पदे त्वमीश्वरतया वत्से । नैयत्ययेन परसं पदम् । तावत्तप्येन्तमस्माकमपि जीवनं सिद्घमेव । न हि त्वदाज्ञातिलङ्घनेनास्मज्ज्जीवितान्तकरः काश्चिदस्ति । वरलाभालाभयोरपि तावदेव जीवनमिति भावः । अतो येयं प्रेत इति प्राक्प्रस्तुतो वर एव वरणीय इति भावः ॥ २७ ॥

जरामरणशून्यानां मुक्तानां स्वरूपं ज्ञात्वा । प्रजानानिवेकी जरामरणोपपत्त्योडयं जनस्तदास्त्यो जरामरणाद्युपप्लुताप्सरःप्रभृतिविषयविवयकास्थावान्कथम् मवेदित्यर्थः । ततत्यान्वर्णरतिप्रमोदान् । वर्णा आदित्यवर्णरतिप्रमोदा ब्रह्मभोगादिजनितानन्दविशेषास्तान्नर्वान्मिञ्यायान्निपुणतया निरूपयन् । अत्यल्प ऐहिके जीविते कः प्रीतिमान्स्यादित्यर्थः ॥२८॥

महति पारलौकिके यस्मन्मुक्तात्मस्वरूपे संशोरते तदेव मे ब्रूहि ।

महति पारलौकिके यस्मन्मुक्तात्मस्वरूपे संशोरते तदेव मे ब्रूहि ।

योऽयं वरो गृहमनुपविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥२९॥

अतो विहायानित्यै: कामै: प्रलोभनं यन्मया प्रार्थितं यस्मिन् प्रेत इदं विचिकित्सनं विचिकित्सनत्यस्ति नास्तीतयेवप्रकारं हे मृत्यो सांपराये परलोकविषये महति महत्त्वप्रयोजनानिमित्त आत्मनो निर्णयविज्ञानं यत्तद् ब्रूहि कथम् नोऽस्मभ्यम् । किं बहुना योडयं प्रकृत आत्मविषयो वरो गृहं गहनं दुविचेचनं प्राज्ञोडनुपविष्टस्तस्माद्वारादनियमविचेकिभिः प्रार्थनीयम्-

काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये प्रथमा वल्ली समाप्ता ।

नित्याविषयं वरं नचिकेता न वृणीते मनसापीति श्रुतेर्वचनमिति ॥ २९ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य-

श्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये

प्रथमाध्याये प्रथमवल्ली समाप्ता ॥ १ ॥

परীক্ষ्य शिष्यं विद्यायोग्यतां चावगम्याह--अन्यतस्तृथेव श्रेयो नि:श्रेयसं

सथान्यदुताप्येव प्रेयः प्रियतरमपि ते प्रेयःश्रेयसी उभे नानार्थे भिन्नप्रयोजनेऽस्मिन् सती पुरुषमधिकृत्य तन्न्यतया प्रयुज्यते सर्वे: पुरुषै: । श्रेयःप्रेयसोर्हि मिथ्युदयामृतत्वार्थी पुरुष:

ते यद्यथैकरूपपुरुषार्थसंवलनिधनो विद्याविद्यारूपतवाद्विरुद्धे इत्यन्यतरपरित्यागेनैकेन पुरुषेण सहानुष्ठातुमशक्यत्वात्तयोहिर्वाविद्यारूपं प्रेयः श्रेय

एव केवलमाददानस्योपादानं कुर्वत: साधु शोभनं शिवं भवति । यस्त्वदूरेदर्शी

विमूढो हीयते वियुज्यतेऽस्मादर्थात्पुरुषार्थात्पारमार्थिकात्प्रयोजनान्नित्यात्र-

च्यवत इत्यर्थः । कोड्सौ य उ प्रेयो वृणीत उपादत्त इत्येतत् ॥ १ ॥

[ प्रकाशिका ] गृहमातमतरवमनुप्रविष्टो योऽयं वरस्तस्मादनं नचिकेता न

वृणीते स्मेति श्रुतेर्वचनम् ॥ २९ ॥

इति प्रथमा वल्ली ॥ १ ॥

एवं शिष्यं परीक्ष्य वाचा समक्षो: श्रैष्ठ्यं विचित्र्य तस्म्योपदेशयोग्यतां

मन्वानो मुमुक्षां स्तौति-आति प्रशस्तं मोक्षवर्मोपश्र्रयन्यत् । प्रियत्ववस्पदं भोग-

वर्मोपश्र्रयन्यत् ते श्रेयःप्रेयसी परस्पराविलक्षणप्रयोजने सती पुरुषं सिनीतो

क. नि.— ४

श्रेयश्व प्रेयश्व मनुष्यमेतस्तौ संपरित्य विविनक्ति धीरः। श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्तो यौगक्षेमाद्वृणीतेऽर स त्वं प्रियान्नियसृपाऽश्व कामानभिध्यायन्नुाचितोऽन्यस्त्वाक्षीः। नैताऽऽृृङ्कां विचमयीमवाऽश्रो यस्स्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः॥

दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्या ज्ञाता । [शांकरभाष्यम्] यद्यपे अपि कर्तुं स्वायत्ते पुरूषेण किमर्थ प्रेय एवादत्ते बाहुल्येन लोक इत्युच्यते सत्यं स्वायत्ते तथापि साधनतः फलतः श्र मन्दबुद्धीनां दुर्विवेकरुपे सती व्यामिश्रीभूते इव मनुष्यमेतं पुरूषमा इतः प्राप्नुयात् श्रेयश्व प्रेयश्व। अतो हंस इवाम्भसः पयस्तौ श्रेयःप्रेयःपदार्थौ संपरित्य सम्यक्परिगम्य मनसा-लोच्य गुरुलाघवं विविनक्ति पृथककरोति धीरो धीमान्। विविच्य च श्रेयो हि श्रेय एवाभिवृणीते प्रेयसोडभ्यर्हितत्वात्। कोऽसौ धीरः। यमतु मन्दोडलस-बुद्धिः मु विवेकामाश्रयत्यौगक्षेमानिमित्तं शरीरारोग्यरक्षणानिमित्तमिल्येत-त्प्रेयः पशुपुत्रादिलक्षणं वृणीते॥ २ ॥

स त्वं पुनः पुनर्मय्या प्रहोष्यमानेरपि प्रियान्पुत्रादीन्प्रियरूपांश्श्राप्स्यरः-प्रभृतिलक्षणांकामानभिध्यायंश्रिन्तयन्स्तेषामनित्यत्वासारत्वादिदोषान्हे नच्चि-केतोडन्यस्त्वाक्षीरतिसृष्ट्वा परित्यक्वानस्येहो बुद्धिमत्त तव नैतामवास्तवा-नसि मृढां सूर्ति कुल्लिसतां मृढजनप्रवृत्तां वित्तमयीं धनप्रायाम्। यस्यां सृते मज्जन्ति सीदन्ति बहवोडनेकेऽस्मिन् मूढा मनुष्याः॥ ३॥

तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयते डर्थाद् उ प्रेयो वृणीत इत्युक्तं [प्रकाशिका] बद्धनीतः। पुरूष स्ववशातामापादयत इत्यर्थः। तयोमध्ये श्रेय आददानस्य मोक्षाय प्रयतमानस्य साधु भद्रं भवति। य उ प्रेयो वृणीते स पुरूषार्थौद्धृष्टो भवति। उ इत्यवधारणे॥ १ ॥

श्रेयश्व प्रेयश्व मनुष्यं प्राप्नुयात्। तौ श्रेयःप्रेयःपदार्थौ सम्यगालोच्य नीरक्षीरे हंस इव पृथककरोति प्राज्ञः प्रेयोडपेक्ष्याडभि अभ्यर्हितं श्रेय एव वृणीते। मन्तमतियोगक्षेमाद्वतोः प्रेयो वृणीते। शरीरस्योपच्चयो योगः। क्षेमः परिपालनम्॥ २ ॥

तद्धेतुत्वं स्वतो रुपतश्व प्रियान्काम्यमानान्विचारिनित्यर्थः। दुःखो-दर्कत्वदुःखमिश्रत्वादिदोषयुक्ततया निरुपयन्स्त्यक्कवासनार्थः। वित्तमयी धनप्रायां सृङ्कां कुल्लिसतगर्तिं विमृढजनसेवितामेतां न प्राप्नुवन्ति। स्पष्टोऽर्थः। ३ याविध्योति ज्ञाता कामकर्मौत्मिका या च विद्योति ज्ञाता वैराग्यतस्तद्‌-

विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोडलोलुपन्तः ४ आविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं श्रीरा: पण्डितंमन्यमानाः ।। दन्द्रम्यमाणा: परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ९ न सांपरायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।

[ शांकरभाष्यम् ] तर्कस्माच्चतो दूरे दूरेण महान्तरेणैते विपरीते अन्योन्यव्या- वृत्तरूपे विवेकाविवेकात्मकत्वात्तमःप्रकाशाविव । विषूची विषूच्यौ नानागती भिन्नफले संसारमोक्षहेतुत्वेनैत्येतत् । के ते इत्युच्यते-या चाविद्या प्रेयोविपया विद्येति च श्रेयोविपया ज्ञाता निर्ज्ञातावगतता पण्डितेतसस्तत्र विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं त्वामहं मन्ये । कस्माद्यस्मादविद्वद्द्बुद्धिप्रलोभिनः कामा बहवोडपि त्वां नालोलुपन्त न विच्छेदं कृतवन्तः श्रेयोमार्गादात्मोपभोगाभिलाष्यांसंपादनेन । अतो विद्यार्धिनं श्रेयोभाजनं मन्य इत्यभिप्रायः ।। ४ ।।

ये तु संसारभाजोविद्यायामान्तरे मध्ये घनीभूत इव तमसि वर्तमाना वेष्टचमानाः पुत्रपश्वादितृप्णापाशाशाते: स्वयं वयं भीरा: प्रज्ञान्तः पण्डिताः शास्त्रकुशलाश्रोति मन्यमानास्ते दन्द्रम्यमाणा अत्यर्थे कुठिलामनेक रूपां गति गच्छन्तो जरामरणरोगादिदुःखैः परियन्ति परिगच्छन्ति मूढा अविवेकिनो- डन्धेनैव दृष्टिविहीनेनैव नीयमाना विषये पथि यथा बध्वोडन्धा महान्त- मनर्धमूच्छन्ति तद्वत् ।। ९ ।।

अत एव मूढत्बात्त्र सांसपरायः प्रतिभाति । संपरेयात इतिसंपरायः [प्रकाशिका] ज्ञानमयो हेतूदूर्मत्यन्तांविपूच्यां भिन्नगती परस्परो विरुद्धे च । विद्याभीप्सिनं विद्यार्थिनं । विद्याभीप्सितामिति पाठ आहिताभ्रितबान्निष्ठान्तस्म्य परनिपातरुक्षा न्दसत्वाद्द्रा । कामा बहवोडपि त्वां नालोलुपन्त श्रेयोमार्गाद्वि- च्छेदं न कृतवन्तः । विषयवशागो न भवसीत्यर्थः ।। " लुपसद् " पा. सू. ३।१।१२४इति यडन्ताल्लुड् । छान्दसो यलोपः । यड्लुगन्ताद्वा छान्दसम- तनेपदमद्भावश्र ।। ४ ।।

अविद्या या न विद्येति ज्ञातेत्युपात्तमार्गद्वेयेदविद्यामार्गे निन्दति— काम्यकर्मादिलक्षणायामविद्यायां मध्ये घनीभूत इव तमसि वर्तमाना: । स्वयंमेव प्रज्ञाशालिनः शास्त्रकुशलाश्रोति मन्यमानाश्च । जरारोगादिदुःख- पीडिता अविवेकिनः परिभ्रमन्ति । स्पष्टोऽर्थः । केचित्तु दन्द्रम्यमाणा इति पाठमाश्रित्य विषयकामाश्रिना दुतचित्ता इत्यर्थे वर्णयन्ति ।। ९ ।।

अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वेदमापय्रते मे ॥६॥

परलोकस्तप्राप्तिप्रयोजनः साधनविशेषः शास्त्रीयः सांपरायः स च बालमविवेकिनं प्रति न प्रतिबिम्बति न प्रकाशते नोपतिष्ठत इत्येतत् । प्रमाद्यन्तं प्रमादं कुर्वन्तं पुत्रपश्वादिप्रयोजनेष्वासक्तमनसं तथा वित्तमोहेन वित्तेनिमित्तेनाविवेकेन मुग्धं तमसाच्छन्नं सन्तमयमेव लोको योऽयं दृश्यमानः शतयज्ञपानादिविशिष्टो नास्ति परोडष्टो लोक इत्येवं मननशीलो मानी पुनः पुनर्जनित्वा वशं मद्धीनतामापद्यते मे मृत्योर्मम जन्ममरणादिलक्षणदुःखप्रबन्धारूढ एव भवतीत्यर्थः । प्रायेण ह्योविविध एव लोकः ॥ ६ ॥

यस्तु श्रेयोर्थी महर्षिषु काश्रिदेवात्मविद्विद्वति त्वद्विधो यस्माच्छ्रूणोत्यापि श्रवणार्थी श्रोतव्योऽपि यो न लभ्य आत्मा बहुभिरनेकैः श्रवणतोऽपि बहवो यं न विदुर्विदन्त्यभिनोऽसंस्कृतात्मानो न विजानन्ति । किंचास्य वक्तार्याश्रर्योऽद्भुतवदेवानकेपु काश्रिदेव भवति । तथा श्रुत्वाप्यस्यात्मनः कुशलो निपुण एवानेकेपु लब्धा काश्रिदेव भवति । यस्मादाश्चर्यो ज्ञाता काश्रिदेव कुशलानुशिष्टः कुशलेन निपुणेनाचार्येणानुशिष्टः सन् च [प्रकाशिका] परलोकडविवेकिनं प्रति न प्रकाशते । अनवहितमन्स्कं विषयाशावशीकृतमनोरथम् । अयमेव लोकोडस्ति परलोको नास्तीति मन्यमानः । मुक्तियमानयातनाविषये भवतीत्यर्थः । न्यासार्यैः "संयमने त्वनुभूय" इति । सूत्रडयं लोको नास्ति पर उत मानोति पाठानुसारेगायं च लोको नास्तीत्यर्थो वर्णितस्तत्र पक्षे तस्यैति शेषः पूरणीयः । चरशब्दोऽध्याहार्यः । मानीत्यस्य दुर्मानीत्यर्थः । शिष्टपरिग्रहाभावादयं लोको नास्तीतयस्योपपत्तिदृष्ट्या । दुर्मोनी पुनः पुनवेदमापद्यत इत्युतरत्र संबध्यते ॥ ६ ॥

श्रवणलाभोऽपि महासुकृतफलमिति भावः । न हि श्रोतॄणां सर्वेषां परमात्मप्रतिपत्तिः मूलभोति भावः । अस्य कुशालो वक्ता कुशालः प्राप्ता च दुल्लभ इत्यर्थः । कुशालेनाचार्येणानुशिष्टो ज्ञाताडप्याश्रर्यः । मनुष्याणां सहस्रेषु काश्रिद्यतति सिद्धये । यत्ततामपि सिद्धानां काश्रिन्मां वेत्ति तत्वतः ।। म. गी. ७।३ इत्युक्तेरिति भावः ॥ ७ ॥

न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः । अनन्यप्रोक्ते गतिस्तत्र नास्त्यणीयान्ह्यत्कृत्यमनुप्रापाणात् ॥८॥

[शांकरभाष्यम्] कस्मात् नहि नरेण मनुष्येणावरेण प्रोक्तोऽवरेण हीनेन प्राकृततबुद्धिनेत्येतदुक्त एष आत्मा यं त्वं मां पृच्छसि । न हि सुप्तु सम्यग्विज्ञेयो विज्ञातुं शक्यो यस्माद्रहुधास्ति नास्ति कर्ताकर्ता शुद्धोडशुद्ध इत्याद्यनेकधा चिन्त्यमानो वादिभिः । कथम् पुनः सुविज्ञेय इत्युच्यते—अनन्यप्रोक्तेडनन्येनापृथग्दर्शिनान्नार्येण प्रतिपाद्यब्रह्मात्मभूतेन प्रोक्त उक्त आत्मनि गतिरनेकधास्तिनास्तीत्यादिलक्षणा चिन्ता गतिरत्रास्मिन्नात्मनि नास्ति न विद्यते सर्वविकल्पगतिप्रत्यस्तमितत्ववादात्मन् । अथवा स्वात्मभूतेडनन्यस्मिन्नात्मनि प्रोक्तेऽनन्यप्रोक्तं गतिरत्रान्यावगतिरनास्ति येयस्यान्यस्याभावात् । ज्ञानस्य हेषा परा निष्ठा यदात्मैकत्वविज्ञानम् । अतोडज्ञानतस्याभावाद् गतिरत्रावबुद्धच्यते । संसारगतिरिवात्र नास्त्यनन्य आत्मनि प्रोक्ते नान्तरीयकत्वाद्द्विज्ञानफलस्य मोक्षस्य । अथवा प्रोच्यमानब्रह्मात्मभूतेनाचार्येण प्रोक्त आत्मन्यगतिरनवबोधोडपारिज्ञानम् नास्ति । भवत्येवावगतिस्तद्विषया श्रौतुस्तदस्म्यह्मित्याचार्यस्येवेत्यर्थः । एवम् सुविज्ञेय आत्मागमवताचार्येणानन्यतयाप्राप्तः । इतःरथाणीयानुप्रमाणादपि संपद्यत आत्मा । अतर्क्यमतर्क्यः स्वबुद्धचाम्यूहेन केवलेन तर्केण । तर्क्यमाणेऽनुपरिमाणे केनचित्स्थापित आत्मनि तत्ो ह्यणुतरमन्योडम्यूहाति ततोड्यण्योडणुतमामिति । न हि कुतर्कस्य निष्ठा काचिद्रिधते ॥ ८ ॥

[प्रकाशिका] अवरेणाश्रेष्ठेन प्राकृतेन पाण्डित्यमात्रप्रयोजनवेदान्तश्रवणेन नरेण देहात्माभिमानिनैनष आत्मा सुविज्ञेयो न भवति । कुतो हेतोः । बहुधा चिन्त्यमानो वादिभिरिति शेषः । अनन्येनोच्यमानादात्मनोडनन्येन तदेकान्तिनो ब्रह्मसाक्षात्कारिणा प्रोक्तेऽन्रात्मनि याहश्यवगतिः सात्मावगतिरिवेरण प्रोक्ते नास्तीत्यर्थः । यद्वात्र संसारे गतिश्रद्धक्रमं नास्तीत्यर्थः । यद्वाडनन्यप्रोक्ते स्वयमवगते गतिरात्मावगतिरनास्तीत्यर्थः । अन्यप्रोक्त इति पाठेऽवरेण प्रोक्ते सत्यात्मन्यवगतिनास्तीत्यर्थः । ननु येन केनचिदुपदिष्ट्य्यूहापोहशालिनः स्यादेवेत्यत आह–यतोऽणोरणीयानात्मातस्तत्स्वरूपं तर्कागोचरम् ॥८॥

आत्मविषयिणी मतिस्तर्कैप्रापणीयान नेत्न्यर्थः । अतस्तर्ककुशलेनापि

यां त्वमापः सत्यधृतिरतासि त्वादृश्नो भूयाद्राचिकेतः प्रष्टा ९ जानाम्यहं शेवधिरित्यानित्यं न ध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् । ततो मया नाचिकेताश्रितोदग्रिनित्यैद्रैवैः प्राप्तवानस्मि नित्यं कामस्याडडडस्मिं जगतः प्रतिष्ठां कृतोरनन्त्यमभयस्य पारम् ।

[ शांकरभाष्यम् ] स्वबुद्ध्याभ्याहमात्रेणापनेया न प्रापणीयेयर्थः । नापनतेल्वा न हातव्या । तार्किको ह्यनागमज्ञः स्वबुद्धिपरिकल्पितं यत्किचिदेव कर्थयति । अत एव येयमागमप्रभूता मतिरनये नैवागमाभिज्ञेनाचार्येणैव तार्किकात्मकोक्ता सती सुज्ञानाय भवति हे प्रेष्ठ प्रियतम । का पुनः सा तर्कोगम्या मतिरीत्युच्यते । यां त्वं मतिं मद्दूरप्रदाननेनापः प्राप्तवानसि । सत्यावितथदिष्या धृतिर्यस्य स तथोक्तः । त्वादृक्त्वतुल्यो नोडस्मभ्यं भूयाद्रवताद्वचनःः पुत्रः शिष्यो वा प्रष्टा । कीदृशकत्वं हे नाचिकेतः प्रष्टा । ता ॥ ९ ॥

पुनरापि तुष्ट आह जानाम्य्यहं शेवधिंनिर्धि: कर्मफललक्षणो निधिरिव प्राध्येत इति । असावनित्यमनित्य इति जानामि न हि यस्मादनित्यैर्ध्रुवं तत्प्राध्यते । परमात्माख्यः शेवधि: । यस्त्वनित्यसुखात्मकः शेवधि: स एवानित्यैद्रैवैः प्राप्यते । हि यतस्ततस्तत्स्थान्मया जानतापि नित्यमनित्यसाधनेनै प्राप्यते इति नाचिकेताश्रितोदग्रिनित्यैद्रैवैः पश्वादिभिः स्वर्गमुखसाधनभूतोदग्रिनिर्वर्तित इत्यर्थः । तेनाहमधिकारपन्नो नित्यं याम्यं स्थानं स्वर्गाद्यं नित्यमापेक्षिकं प्राप्तवानस्मि ॥ १० ॥

[ प्रकाशिका ] स्वयं ज्ञातुं न शक्येत्यर्थः । हे प्रेष्ठ प्रियतमाग्येनैव गुरणोपदिष्टैव मतिमोक्षसाधनज्ञानाय भवति । का पुनः सा मतिरित्यत्राह यां मतिं त्वमाप आसवानासि सिषाध्योषिततया निश्च्चितवानित्यर्थः । सत्यादप्रकम्प्या धृतिर्यस्य स तथोक्तः । त्वादृशः शिष्योडस्माकं भूयादित्यर्थः ॥ ९ ॥ पुनरापि तुष्ट आह—शेवधिंनिर्धि: । कुबेरादेश्वर्य्येमंजातीयकं कर्मफलरक्षणमनित्यमिति जानामि । आत्मतत्त्वमध्यैव रनित्यफुलसाधनभूतैर नित्यद्रव्यसाध्यैर्वा कर्मभिरित्यर्थः । एवं ज्ञातवता मया ब्रह्मप्राप्तिसाधनज्ञानोदेेशनानित्यैरिष्टकादिद्रव्यैर्‌नाचिकेतोदश्रिततस्माद्धेतोर्नित्यफलसाधनं ज्ञानं प्राप्तवानस्मीत्यर्थः । अतो ब्रह्मप्राप्तेर्‌ज्ञाने कसाध्यत्वस्य न विरोधः ॥ १० ॥

स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां हृद्यां धृत्या धीरो नचिकेतोडस्माक्षी: ।

[शांकरभाष्यम्] जगतः साङ्यात्माधिभूतादिदैवैवैदे: प्रतिष्ठामाश्रयं सर्वात्मकत्वात् । ऋतो: फले हैरण्यगर्भे पदमनन्वयमानन्वयम् । अभयस्य च पारं निष्ठाम् । स्तोमं स्तुत्यं महदणिमाद्यैश्वर्याद्यनेकगुणसंहतं स्तोमं च तन्महच्च निरतिशयत्वात्‌स्तोममहत् । उरुगायं विस्तीर्ण गतिम् । प्रतिष्ठां स्थितिमात्मनोडनुत्तमामपि दृश्ट्वा धृत्या धैर्येण धीरो धीमान्सन्नचिकेतोडस्माक्षी: परमेवाकांक्षतिसृष्टवानसि सर्वमेतत्संसारभोगजातम् । अह्हो बतानुत्तमगुणोडसि ॥ ११ ॥

यं त्वं ज्ञातुमिच्छस्यात्मानं तं दुर्दर्शं दु:खेन दर्शयस्यति दुर्दर्शोंडति-मूक्ष्मत्वात् । गूढं गहनमनुप्रविष्टं प्राकृतविषयविकारविज्ञाने: प्रच्छन्नमित्ये-तत् । गुहाहितं गुहायां बुद्धौ स्थितं तत्रोपलभ्यमानत्वात् । गहनेष्ठं गहरे विष्मेडनेकानर्थसंकटे तिष्ठतीति गहनेष्ठम् । यत एवं गूढमनुप्रविष्टो गुहा-हितश्वातो गहनेष्ठ । अतो दुर्देश: । तं पुराणं पुरातनमध्यात्मयोगाधिग-मेन विषयेभ्य: प्रतिसंहृत्य चेतस आत्मनि समाधानमध्यात्मयोगस्तस्याधिगमस्तेन मत्‍वा देवमात्मानं धीरो हर्षशोकावात्मन उज्जहाति ॥ १२ ॥

[प्रकाशिका] त्वादृश्नो भूयात्रचिकेत: प्रष्टेति पूर्वमनुत्रोकं नचिकेतस: श्रवण-धिकार विवृणाति——ऋतां: कमेण: प्रातिष्ठा फलभूता जगत: कामस्याश्चतुर्थमुखवस्थानपर्यन्तसर्वेलोकसंनन्धिसृच्यादिविषयात्मककामप्राप्तिं च हृद्या मोक्षस्वरूपमाह——आनन्त्यमभयस्य पारमित्यादिना । अविनाशित्त्वमन्त्यान्तनि-भेयत्वमपहतपाप्मत्वादिमहागुणगणरूपस्तोममुरुक्रीर्ति च स्थैर्ये च मोक्षगतं दृश्ट्रा लौकिकान्कामान्प्रज्ञाशाली त्वं त्यक्तवानसीत्यर्थ: । यद्वा मोक्षरूपपरमात्मस्वरूप एव सर्वेकामावाप्तिं तत्रैव सकलजगदाधारत्वं ऋतो-रनन्तफलरूपतां चेत्येवं सर्वे परमात्मविषयतया योजनीयम् ॥ १९ ॥

तद्विद्धो हृदयं गुहाहितं गुहावर्तिनम् ।

तद्विद्धो हृदयं गुहाहितं गुहावर्तिनम् । ९ स्थितमिति स्थानि स्थिततमाहितं निहितामिति पाठ: ।

एतच्छुत्वा संपरिगृह्य मत्या: प्रत्तहा धर्म्यमणुमेतमाप्य ।

[शांकरभाष्यम्]परिगृह्योपादाय मत्या मरणधर्मा धर्मादनपेतं धर्म्ये प्रवृत्तौोद्यम्य पृथककृत्य शरीरादेरतं सूक्ष्ममेतमात्मानमाद्य प्राप्य स मत्या विद्वान्मोदते मोदनीयमात्मानं लब्धवा । तदेतदेवंविधं ब्रह्मसद् नचिकेतसं त्वां प्रत्यपवृत्तद्वारं विवृतमभिमुखीभूतं मन्ये मोक्षाहै त्वां मन्य इत्यभिप्राय: ॥ १३ ॥

किंचैतदात्मतत्त्वं यदहं वक्ष्यामि तच्छुत्वाचार्यप्रसादात्मसंयगात्मभावेन

[प्रकाशिका] गहरेरेष्टमन्त्योमम्। पुराणमनादिम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन विषयेभ्य: प्रतिसंगृहीतचेतस्स आत्मनि समवधानमध्येांत्मयोग: " यच्छेद्द्वाङ्मनसी प्राज्ञ:" क. ११३८११३ "यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह " क. २।३।१० इत्यादिना वक्ष्यमाण । तेन योड्यमधिगमे जीवात्मज्ञानं तेन हेतुना देवं परमात्मानं मतवेर्थ: । जीवात्मनात्मनस्य परमात्मज्ञानहेतुत्वादिति भाव: । हर्षशोकौ विषयलाभालाभप्रयुक्तहर्षशोकौ जहातीत्यर्थ: ॥ १२ ॥

एतदात्मतत्त्वं श्रुत्वा संपरिगृह्य मननादिकं कृत्वेल्यर्थ: । कर्मसाध्यं शरीरादि प्रवृद्या पृथककृत्य परित्यज्येत्यर्थ:। एवं स्वात्मभूतं सूक्ष्मतया चक्षुराद्यगोचरं "अणियान्ह्यपत्क्रयेम्" क. ११२८ इति निर्देशं परमात्मानं देशाविशेषे प्राप्त्य । स विद्वान्मोदनीयं प्रीतिविषयमपहस्तपाप्मत्पादिगुणाष्टकविशिष्टं स्वस्वरूपं लब्धवा मोदत आनन्दी भवतीत्यर्थ: । "एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" छा. ८।३।४ "स तत्र पर्यन्ति जक्शक्रीडित्रममाण:" छा. ०८१२३।३ इति श्रुत्यर्थोऽनुसंधेय: । एवं प्रश्नस्योत्तरमुक्त्वा नचिकेतसं मोक्षाहै-

त्वेन स्तौति——नचिकेतसं प्रति ब्रह्मारूपं सद् 'घाम विवृतद्वारं प्रवेशाहै मन्य इत्यर्थ: । "तसैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम" मु० ३।२।८ इति श्रुते: । ननु ब्रह्मज्ञानं देवीयद्वं विदितवैति श्रुत्यैकाघ्यायाध्यात्मयोगाधिगमेन मतवेत्यत्रापि परमात्मात्मकजीव एव प्रतिपाद्यताम् । ततश्च तं दुर्द-र्शीभिति पूर्वखण्डोऽपि जीवपर एवास्तु । ततश्च श्रवणयापि बहुभिर्यो न लभ्य इति पूर्वसंदर्भोऽपि परिशुद्धद्विस्वरूपपर एवास्तु ततश्च——"आश्रयेत्परित्यति कश्चिदेनमाश्रयवद्वदृदृशति तथैव चान्य: । श्रृणोति श्रुत्वाडन्येन वेद न चैव कश्चित् ॥ भ.गी. २।२९

इति परिशुद्धात्मविषयगीतावचनैकार्थ्यमुपपन्नत इति चेत्‍स ब्रह्मज्ञान-

अन्यत धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् ।

[ शाङ्करभाष्यम् ] यद्यहं योग्यः प्रसन्नश्र्वासि भगवान्मां प्रत्यनन्यत्र धर्माच्छा-

अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वृद् ॥ १४ ॥

नीयाद्र्मानुष्ठानात्तत्फलत्तकारकेsयश्रृ पृथग्भूतमित्यर्थः । तथान्यत्राधर्म-

तथान्यत्रास्मात्कृताकृतात् । कृतं कार्यमेकृतं कारणमेक्योः मिलित्वान्यत्र । किंचान्यत्र

भूताच्चातिक्रान्तात्कालाद्विल्याच्च भविष्यतश्रृ तथा वर्तमानात् । कालत्रयेण

यत्न परिच्छिद्यते इत्यर्थः । यदीदृशं वस्तु सर्वव्यवहारगोचरातीतं पश्यासि

जानासि तद्वृद् मह्यम् ॥ १४ ॥

[ प्रकाशिका ] मिति मन्त्रे बह्माज्जत्वरुपोपक्रमश्रृतजीवलिड्गबलन चरमश्रृत-

देवशब्दस्य देवात्मकत्वश्रुपार्थप्रापणेडपि तं दुर्दर्शामिति मन्त्रे ताहशाजीव-

लिङ्गाभावेन देवमित्यस्य देवात्मकमित्यर्थाश्र्रयणायोगात् । एतदेवाभिप्रेत्य

भगवता भाष्यकृता " गुहां प्रविश्टौ " ब्र० सू० ११२११ इति सूत्रे

परमात्मनस्तावत्त दुदर्शो गुडमनुप्रविष्टामिति गुहाप्रवेशो दृश्यते इत्युक्तम् ।

तथैवायं मन्त्रः परमात्मपरतया व्यासांयैर्वृत् । गहरेष्टामिति पदेन तु

परमात्मनो गहरश्र्वतदुर्विज्ञेयपरिशुद्धात्मस्वरुपशारीरकत्वमप्युक्तम् ।

इयांसु विशेषः--ब्रह्मजज्ञामिति मन्त्रे परमात्मात्मकपरिशुद्धजीवस्वरुपं प्रति-

पाद्यते, तं दुर्दर्शोमिति मन्त्रे तु जीवशारीरकपरमात्मस्वरुपं प्रतिपाद्यत इति

न तयोरेकार्थ्यह।नि: ॥ १३ ॥

न ह्याध्रुने: प्राप्यते हि ध्रुवं तत् " एतच्छ्रुत्वा संपरिगृद्य

मर्त्यः प्रधृष्येममणमेतमामन्य मोदते मोदनीयड् हि लड्धवा " इति

धिगमेन देवं मत्या धीरो हर्षशोकौ जहाति " इति प्रदेशेपु धर्मफलवि-

लक्षणतया ध्यानसाध्यतया प्राप्यतया च निर्देशस्य प्राप्यस्य स्वरुपं चो-

क्तप्रदेशेप्वेव धर्मविलक्षणतया मत्वेति प्रतिपाद्यस्योपायस्य स्वरुपं च धीरो

हर्षशोकौ जहातीत्यत्र धीर इति प्रतिपन्नस्य प्राप्युश्र स्वरुपं शोधयितुं

पृच्छत्यानन्यादिना——ननु भाष्ये देव मत्वेल्युपास्यतया निर्दि-

ष्टस्य प्राप्त्यभूतस्य देवस्याध्यात्मयोगाधिगमेनैति वेदितव्यतया निर्देशस्य

प्राप्तु: प्रत्यगात्मनश्रृ मत्या धीरो हर्षशोकौ जहातीति निर्देशस्य ब्रह्मो-

पासकस्य च स्वरुपशोधनाय पुनः पृच्छति । अन्यत्र धर्मादित्यके: । कथम्

तद्वृदुद्धतया धीर इति निर्देशस्य प्राप्तिरित्युच्यत इति चैनेव वोचः ।

अध्यात्मयोगाधिगमेनैति वेदितव्यतया निर्देश्मात्मशब्दवाच्यं प्रजापति-

क. नि.—५

[ प्रकाशिका] विद्याप्रतिपन्नमुपास्यं प्राप्यभूतं परिशुद्धस्वरूपमेव। अतस्तस्यापि प्राप्यनिर्देशकत्वमेव। वस्तुगत्या तस्य प्राप्तुरभिन्नत्वात्प्राप्तु: प्रत्यगात्मनश्रुति भाष्यं न विरोध्यते। अत एव प्रथमं तावत्प्राप्तु: प्रत्यगात्मन: स्वरूपमाह—न जायते म्रियते वा विपाश्र्चिदिति। उत्तरभाष्यमप्युपपद्यते। न हि न जायते म्रियते वा विपाश्र्चिदितिमन्त्रप्रतिपाद्यस्य विपाश्र्चिच्छब्दितप-रिशुद्धस्वरूपस्य प्राप्तुरूपतोपपत्तेः। "आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्-नीषिण: ।"

"विज्ञानसाराथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्तर: । क. १३१९ सोऽध्वन: पारमाम्रोति तद्विष्णो: परमं पदम्' क. १३१९ इति मन्त्रप्रतिपाद्यस्यैव प्राप्तुरूपत्वात्। तथैव "विशेषणाच्च" ब्र. सू. १२११२ इति सूत्रभाष्ये प्रतिपादितत्वात्। अतः प्राप्त्यप्राप्त्यैकार्थकरण्यनिर्देश-परे गुहामन्त्रे छायातपावैतयत्राज्ञतत्ववाचिना छायाशब्देन निर्देशो दृष्टो न तु विपाश्र्चिच्छब्देन। अतो यथोक्त एवार्थः। अयं मन्त्रो व्यामिश्रै: "त्रयाणाम्" ब्र. सू. १४१६ इति सूत्रे विवृतः। धर्मे उपाय: धर्म-दन्यत्र प्रसिद्धोपायविलक्षण इत्यर्थः। अधर्मो धर्मेत्तर उपेयः। अधर्मो-दन्यत्र प्रसिद्धसाध्यविलक्षणं फलमित्यर्थः। अस्मादिति बुद्धिस्थस्तत्साधको विवक्षितः। स एवोपेता स हि प्रसिद्धोपेतृविलक्षणः साधकावस्थायामितर-फलविरक्तत्वात्फलदर्शायामाविर्भूतगुणाष्टकविशिष्टस्वरूपत्वाच्च। कृतादिति धर्मादीनां विशेषणं कृताकृताद्धर्मादेर्विलक्षणम्। अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च धर्मादेर्विलक्षणं यदित्यर्थः। इत्येकां व्याख्यां कृत्वा तस्मिन्पक्षे तु कृताकृताद्भूतादन्याच्च धर्मादन्यत्र तादृशादधर्मादन्यात्र तादृशादधर्मोदन्यात्र ताहशादधर्मोदन्यात्तादृशस्मा-च्यान्यत्रेत्यन्यातशब्दद्रवैयर्थ्यम्।

उपायस्य कालत्रयपरिच्छिन्नत्वतया तत्र कालत्रयपरिच्छिन्नवैलक्षण्यानन्वयं च पर्योलोच्य यदद्रेत्यादिनाडपरा व्याख्या कृता तदुच्यते। यद्वा धर्मोदधर्मो-च्चान्यत्रेत्युपासनप्रश्नः। पुण्यपापरूपसाधनविलक्षणत्वादुपासनस्य कृताकृताद्धर्मादन्यच्चान्यत्र कालादिति यदिति कालापरिच्छिन्नमुपेयं पृष्ठम्। प्रक्न उपेतुरपि चेतनस्य नित्यत्वात्प्राप्यान्तर्भावाच्च। तत एव तस्यापि तन्त्रेण प्रश्नस्तदनन्तर्गतं च प्राप्तु: स्वरूपमिति वक्ष्यते। तत्र यत्तच्छब्दौ त्रितयपराविति भावयति। न च तस्मिन्नपि पक्षे प्रश्नयद्यपरत्वाश्रयण-मपि कृष्टमेवान्यत्र धर्मोदन्यात्राधर्मादिति प्रक्रमस्थान्यत्रशब्दद्वयसामान-धिकरण्यवत्, अन्यत्रास्मात्कृताकृतादन्यात्र भूतादित्युपरितन्यात्रशब्दद्वय-धिकरणयवत्

[प्रकाशिका]स्यापि सामान्याधिकारण्यस्यैव प्रतीते:। यदि तत्र धर्माधर्मविलक्षणं कालत्रयविलक्षणं यच्चैति चशब्दद्वयमश्रोष्यत तदाडन्वयतशब्दद्वयुगद्यस्य स्वरसतः प्रतीतं सामान्याधिकारण्यं पर्यत्यक्षत। अतः प्रक्रमरीत्यनुसारि-प्रतीतसामानाधिकारण्यभङ्गे कारणाभावादन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादित्ययम-

प्यंश: प्राप्यब्रह्मपर एवास्तु। ननु "नायमात्मा प्रवचनने लभ्यो न मेधया" क० १।२।२३ इत्युपायविशेषप्रतिवचनदर्शनेनोपायविशेषप्रश्न-स्याप्यत्नैवान्तर्भाव्यतया चशब्दाभावेऽप्यन्वयतशब्दयुगद्यस्य सामान्याधि-करण्यं भजनीयमिति चेत्त। प्रतिवचनेऽपि "नायमात्मा प्रवचनने लभ्य:" क० १।२।२३ इति प्रीतिरूपापन्नज्ञानैकलभ्यत्वलक्षणप्राप्त्यधर्मविशेषोप-

देशस्यैव दर्शनेनैवोपायप्रधानप्रतिवचनादर्शनेनात्। "नाशान्तमनासो वाडपि प्रज्ञानैनैनमाप्नुयात्" क० १।२।२४ इति। "यस्त्वविज्ञानवान्भवत्य-मनस्कः सदाडनुचि:। न तं तत्पदमाप्नोति" क० १।३।७ इति। प्रतिव-चनदर्शनादन्यधर्मादन्यत्रेति प्रसिद्धोपायविरोधिप्रश्न इत्यपि किं न स्यात्। प्राप्यस्य प्रीतिरूपापन्नज्ञानैकोपायत्वकथनेनोपाये प्रीतिरूपापन्नत्वरूपविशेष: फलिष्यतीति चेत्फलतु नाम। नैतावतोपायस्य प्रश्नप्रतिवचनप्रधान-

विषयत्वं वक्तव्यमित्यस्मिं किं देवदत्तभवनमिति प्रशंसस्य वा बहुचम्पकालय-कृतनिष्कुटं द्वारोपान्तलिखितशाहूचक्रपद्मकं देवदत्तभवनमिति तत्प्रश्नप्रति-वचनस्य वा निष्कुटद्वारेपान्तप्रधानकत्वं कश्चिदभ्युपैति। अतोडन्यत्र धर्मादन्यत्रेति धर्मादन्यत्राधर्मादित्यस्यत्र शाब्दचतुष्टयसामानाधिकारण्यलिप्सया धर्माधर्म-

साध्योर्विलक्षणब्रह्माविषय एवोच्यते चेत्। अत्रोच्यते-आसी देवदत्ताद्य-त्तत्त्वो न भवत्यापि तु यज्ञादत्तादिति वाक्यं श्रुत्वा देवदत्तादन्यं यं पश्यसि तं मे ब्रूहि" इति प्रवृत्तस्य प्रतिवचनस्य देवदत्तान्ययज्ञादत्तपरत्ववलक्षणया देव-दत्तपुत्रान्यपेक्ष्यपरत्वस्याप्रतीते:। तदृदृकर्मसाध्यं न ब्रह्मापि तु ज्ञानसाध्य-मित्युपदेशानन्तरप्रवृत्तस्य धर्मादन्यत्रेति प्रश्नस्य धर्मविलक्षणज्ञानरूपोपाय-

परत्वमेव युक्तं न तु धर्मशब्दलक्षणया धर्मसाध्यब्रह्मपरत्वम्। तथाडधर्मादन्यत्रेत्यत्रापि सामान्याधिकारण्येनोपायपरत्वमेव निश्चितम्। काल-त्रयपरिच्छिन्नविलक्षणवाचक उपरितनान्यत्रशाब्दद्वये कालत्रयपरिच्छिन्नो-पायपरामर्शोसम्भवात्सामानाधिकारण्यभङ्गेन प्राप्यपरत्वमेव युक्तम्। नीलो दीर्घो ह्रस्वो रक्त: इत्युक्ते नीलदीर्घपदयोर्विरोधात्सामानाधिकारण्यं

सिद्ध्यति। रक्तह्रस्वयोश्च परस्पराविरोधात्सामानाधिकारण्यं सिद्ध्यति। न तु

सर्वे वेदा यत्पदममन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्रुदान्ति ।

[शांकरभाष्यम्]इत्येवं पृष्टवते मृत्युरुवाच पृष्टं वस्तु विशेषणान्तरं च विवक्षनं सर्वे वेदा यत्पदं पदनীয়ं गमनोयमविभागेनामनन्ति प्रतिपादयन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्रुदान्ति यत्प्राप्त्यर्थानुष्ठीयन्तेर्थ: । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं यज्ञातुमिच्छासि संग्रहेण सक्षेपतो ब्रवीमि । ओमित्येतत् । तदेतत्पदं पदबुभुत्सितं त्वया यदेतदोमित्येतोंशब्दप्रतिंक च ॥ १९ ॥

[प्रकाशिका] चतुर्णां चशब्दाभावेडपि सामानाधिकरण्यं ह्रष्टमपि तु पुरुषद्वयप्र-श्नपरत्वमेव । एवमिहापि यच्छब्ददान्वितचशब्दद्वयाभावेडपि न तत्सामानाधिक-रण्यमवगम्यते । अस्तु वा भवदुक्तरीत्या सामानाधिकरण्यम् । अथापि प्रश्नप्रतिवचनयोर्द्वितीयय्लयश्रुत्यायमपेयप्रश्नमुपेत्यप्रश्नतत्मीभावपाद्यस्याप्यन्तर्भेत-त्वात् "त्रयाणामेव चैवमुपन्यास: प्रश्नश्र्व " ब्र० सू० १।४।६ इति सूत्राननिर्दे-ष्टोपायोपेतप्रश्नप्रतिवचनस्य सुष्टुटिततया क्षतेर्भावात् । " तत्ते पदं संग्र-हेत ब्रवीमी " क० १।२।१९ इति पदशब्दितप्राप्त्यस्यैव प्रतिवचनप्राति-पाद्यत्वस्य स्पष्टं प्रतीतेः । प्रसक्तानुप्रसक्त्या प्रकृतमनुसाराम: ॥ १४॥

एवं पृष्टो मृत्युः " न जायते म्रियते " इत्यादिना विस्तारेण प्रतिपिपादयिषुरिदानीं श्रोतुरादरातिशयसिद्धचर्थं प्राप्यवैभवं प्रकाश-यन्संग्रहोकिं प्रतिजानीते---पद्यते गम्यत इति व्युत्पत्या पदशब्द: प्राप्यस्वरूपपवाचां । यत्स्वरूप सर्वे वेदा: साक्षात्परम्परया वा प्रतिपादय-न्त्यर्थ: । अननेनास्या उपनिषद: प्रजापतिविद्यावत्परिशुद्धात्मस्वरूपविषय-तैवास्तु " न जायते म्रियते वा विपश्चित्" क० १।२।१८ " हन्ता चेनमन्यते हन्तुम् " क० १२१९ इति मन्त्रद्वयस्य परिशुद्धात्म-स्वरूपपरत्वसंप्रतिपत्तत्वात् । " अणोरणीयान् " इति मन्त्रद्वयस्यापि "अविनाशी तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।"भ.गी. २।१७ " निर्ग्य-पारमनारयेयं व्याप्यिमात्रमनुप्रवम् । " इति स्मृतिवचनाभ्यां सर्वान्तःप्रवे-शायोग्यतया सक्ष्मतया च व्यपक्तया च प्रतिपादिते प्रत्यगात्मन्युपपत्तवात् । " सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ।" भ. गी. १३।१५ इति गीतानुसारेण "आसीनो दूरं व्रजति शायानो याति सर्वतः" क० १।२।२१ इति मन्त्रस्यापि ततैव युक्तत्वात् ।

[प्रकाशिका] भ.गी.१३।१६इत्युपबृंहणानुसारात्, "यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च" क.१।२।२९ इति मन्त्रस्यापि तत्र संगतार्थत्वात्। "द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं परं पदम्‌। प्रजापतिनाशास्थितिहेतुरीश्वरस्त्वमेव नान्यत्परमं च यत्पदम्‌।" इति स्मृत्यनुसारेण 'सोडध्वनः पारमामोति तद्विष्णोः परमं पदम्‌' क.१।३।९ इति मन्त्रस्यापि शुद्धात्मस्वरूपे संगतार्थत्वात्। "अव्यक्तमक्षरमित्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्‌।" भ.गी.८।२१ इति स्मृत्यनुसारेण "सा काष्ठा सा परा गतिः" क.१।३।११ इति मन्त्रस्यापि परिशुद्धात्मवषयत्वसंभावात्। "संं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्‌" गी.१३।२७ इति स्मृत्यनुसारेण, "एषु सर्वेषु भूतेषु" क.१।३।१२ इति मन्त्रस्यापि विशुद्धस्वरूपपरत्वोपपत्तेः "पराश्चि खानि" क.२।१।१ इति मन्त्रे परागर्थनिन्दाद्वारेण प्रत्यगर्थस्यैव प्रकरणप्रतिपाद्यत्वाविष्करणात्।

"तिष्ठन्तं परमेश्वरम्‌" गी.१३।२७ इति गीतानुसारेण "ईशानो भूतभव्यस्य" क.२।१।५ इति मन्त्रस्यापि तत्‍ैव शुद्धात्मस्वरूपे संगतार्थत्वात्। भेदप्रसक्तिमिति प्रत्यगात्मस्वरूप एव "नेह नाना" क.२।१।१९ इति निषेधस्यापि संगतार्थत्वात्। अभेद्यापिनो वायोस्थत्वाडसौ परमेश्वरः। इति स्मृतिप्रत्यभिज्ञापकस्य "वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टः" क.२।२।१० इति मन्त्रस्यापि परिशुद्धस्वरूपपरत्वसंभावात्। "सर्वतःपाणिपादं तत्‌" गी.१३।१३ इति गीताभाष्ये ब्रह्मणा परमसाम्यमाप्त्रे शुद्धात्मस्वरूपे सर्वतःपाणिपादादिकार्यकर्तृत्वं संभाव्यतल्युपपादितत्वात्।

"एकं बीजं बहुधा यः करोति" श्रु. ६।१२ इति मन्त्रस्यापि पारम्‌-द्वपरत्वेऽनुपपत्त्यभावात्‌ "न तत्र सूर्यो भाति" क. २।२।१९ इति मन्त्रस्यापि "न तद्भासयते सूर्यः" गी. ९।१६ "ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते" गी. १३।१७ इति गीतावचनन परिशु-द्वात्मस्वरूपपरत्वस्य युक्तत्वात्। तस्माच्छरीरात्पृथिव्यादित्यौपसंहारिकम्‌त्रस्य शुद्धात्मपरत्व एव स्वारस्यात्‌। कृत्रिमाया अप्युपनिषदः प्रजापति-वाक्यवत्प्रत्यगात्मस्वरूपपरत्वोपपत्तो प्रत्यगात्मपरमात्मस्वरूपप्राप्त्यद्धय-वस्त्वकेशाश्रयणं यथोति श्रुता प्रत्युक्ता। सर्ववेदप्रतिपाद्यस्यैव तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमिति वक्तव्ये त्वेतत्प्रतिज्ञानात्परमात्मस्वरूपप्रतिपादकवेदभाग-प्रतिपाद्यस्य शुद्धस्वरूपे संभवादच्‍ुद्रुस्वरूपस्याप्यनतर्योमिः परमात्मस्वरूप-स्य शुद्धरूपप्रतिपादकभागेनापि प्रतिपाद्यत्वसंभावादिति द्रष्टव्यम्‌।

तपः-

एतद्‌वैवाक्षरं ब्रह्म एतद्‌वैवाक्षरं परम्‌ । एतद्‌वैवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्‌ ॥ १६ ॥

[शांकरभाष्यम्‌] अत एतद्‌वैवाक्षरं ब्रह्मापरमेतद्‌वैवाक्षरं परं च । तयोर्हि प्रतीकमेतदक्षरम्‌ । एतद्‌वैवाक्षरं ज्ञात्वोपास्य ब्रह्मेति यो यदिच्छति परमपरं वा तस्य तद्‌वति । परं चैज्ञातव्यमपरं चेत्प्राप्तव्यम्‌ ॥ १६ ॥ यत एवमत एतदालम्बनमेतद्‌ब्रह्मप्राप्त्यालम्बनानां श्रेष्ठं प्रशस्यतमम्‌ । एतदालम्बनं परमपरं च परोपरब्रह्माविषयत्वात्‌ । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते । परस्मिन्‌ब्रह्मण्यनारस्मिन्‌श्रेष्ठे ब्रह्मभूतो ब्रह्मवदुपास्यो भवतीत्यर्थः॥ १७॥ अन्यत्र धर्मोदित्यादिना दृष्ट(प्राप्त)व्यन्नोद्दोशविशोषहरितस्म्यालम्बनत्वेन प्रतीकत्वेन चोकारो निर्देशः । अपरस्य च ब्रह्मणो मन्त्रमध्यमप्रतिपत्तून्‌प्रति । अथेदानीं तस्योकारालम्बनस्यात्मनः साक्षात्स्वरूपनिर्धारयिष्येदमुच्यते [प्रकाशिका]प्रधाना उपरितनभागा इति व्यासार्यैवर्व्याख्यातम्‌ । ब्रह्मचर्यै गुरु-

लवासः स्वीसङ्‌गराहित्यादिलक्षणं यदिच्छन्तौडनुतिष्ठन्ति । संगृह्यते डनेनेति संग्रहः शब्दः । प्राप्यवक्तव्यत्वप्रतिज्ञापदेऽस्मिन्‌मन्त्रेऽर्थोत्पणवप्रशंसाया लामात्रणवं प्रशस्येति भाष्यस्म च सर्वे वेदा इत्यादिपादत्र्योक्तब्रह्मप्रति-पादकतया प्रशस्येत्यर्थ इति श्रुतप्रकाशिकावचनस्म अनुपपत्तिरिति दृष्ट-व्यम्‌ । संक्षेपेण तत्प्राप्तिपादकं कीदृश्यत आह— “ ॐ तत्सदिते निर्देशो ब्रह्मणो‌ऽत्रिविधः स्मृतः । ” इति । म. गी. १७।२३ इति प्रणवस्य ब्रह्म-वाचकत्वात्प्रणवावयवयकारमकारकारयोः परजीववाचितयोपायोपेतोर्‌प्युपदि-श्त्यमस्तीति द्रष्टव्यम्‌ ॥ १९ ॥

एवं वाचकं प्रणवं द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां स्तौति—ओमित्यनेनैवाक्षरेण परमपुरुषमभिध्यायीत इति ब्रह्मप्राप्तिसाधनध्यानालम्बनत्वादिदमेवाक्षरं ब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वाद्‌ब्रह्म । जप्येषु ध्येयेषु च श्रेष्ठमित्यर्थः । एतदक्षरमुपासमानो-डनेनोपासनेनैदं फलं मे भयादिति यत्कामयते तस्य तद्‌वतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ एतदोंकाररूपमालम्बनं श्रेष्ठं ध्यानादेरिति शेषः । अत एवं एतदालम्ब-नकं ध्यानादि सर्वोत्कृष्टमित्यर्थः । स्पष्टो‌ऽर्थः ॥ १७ ॥

अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।१८।

[शांकरभाष्यम्] न जायते नोत्पद्यते क्रियते वा न क्रियते चोत्पत्तिमतो वस्तुनो- ऽनित्यस्यनेकक्रिययास्तासामाच्चयन्ते जन्माविनाशलक्षणे विक्रिये इहात्मनि प्रतिषिध्येते प्रथमं सर्वविक्रियाप्रतिषेधार्थै न जायते क्रियते वेति । विपक्ष्ष- न्मेधावी । अविपरिलुष्टचैतन्यस्वभावात् । किन्च नायमात्मा कुतश्चित्कार- णान्तराबभूव । स्वस्माच्चात्मनो न बभूव काश्चिदर्थान्तरभूतः । अतोड्यम- त्माडजो नित्यः । शाश्वतोऽपक्षयविवर्जितः । यो ह्यशाश्वतः सोडपक्षीयते । अयं तु शाश्वतोडत एव पुराणः पुराडपि नव एवेति । यो ह्यवयवोपचय- द्वारेणाभिनिर्वर्त्यते स इदानीं नवो यथा कुम्भादिस्तद्विपरीतस्त्वात्मा पुराणो वृद्धिविवर्जित इत्यर्थः । यत एवंततो न हन्यते न हि्यते हन्यमाने शाब्द- द्विभिः शरीरे । तत्स्थोऽप्याकाशवदेव ॥ १८ ॥

एवंभूतमप्यात्मानं शरीरमात्रात्महष्टिहन्ता चेदि मन्यते चिन्तयति हन्तुं हनिष्याम्येनामिति योऽप्यन्यो हतः सोऽपि चेनमन्यते हत्मानं हतोऽहमित्यु भावापि तौ न विजानीतः स्वमात्मानं यतो नायं हन्ति अवि- [ प्रकाशिका ] इदं च प्रसुत्य व्यासायैरित्यमुक्तम् । इदं मन्त्रद्वयं ताव- देकविषयम् । “ न हन्यते हन्यमाने शरीरे ” इत्येतद्विवरणरूपत्वादिद्व- तीयमन्त्स्य । हन्ता चेदि मन्त्रश्र जीवविषय एव लोकस्य परमात्मनि हन्तृहन्तव्यभावप्रतिप्र्चभावात् । परमात्मा हि प्रत्यक्षागोचरः कथं तस्मि- न्वध्यत्वादिप्रतिपत्तिः । अहमेव हन्मि, अथे मां हन्तुमिच्छन्ति तं वध्यव्य- तकभावाभिमानो हि देहिनां जीवविषय एव । ननु नास्य जरयेतजीर्यती- तिवत्परमात्मनोऽपि हननप्रतिषेध उपपद्यते । सत्यम् । तत्र देहाकाशस्य देहान्तःस्थित्या शड्कितविकारानिषेध उपपद्यत इह तु लोकसिद्धा भ्रान्ति- रनूद्य निरस्यते । न हि परमात्मनि वध्यघातकभावभ्रान्तिः कस्याप्यस्ति । अतो न वादनिषेधावनुपपत्तौ । न जायते इति मन्त्रश्र तेनैकार्थः । अतो मन्त्रद्वयमपि जीवविषयकमेवेति । अक्षरार्थस्तु न जायते क्रियते वा विप- क्षित्-विपक्ष्षितस्वार्होड्यमिदान्नीमपि जननमरणशून्य इत्यर्थः । नायं कुत- क्षित्—उत्पादकशून्यः । न बभूव काश्चित्—पूर्वमपि मनुष्यादिरूपेण जन- नशून्यः । न जायते इत्यत्र हेतुमाह—अज इति । न स्म्रियते इत्यत्र हेतु- माह—नित्य इति । न कुतश्चिदित्यत्र हेतुमाह—शाश्वत इति । पूर्व न बभू-

उमौ तौ न विजानीतो नायँ हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] क्रियत्वादात्मनस्तथा न हन्यत आकाशादविक्रियत्वादेव । अतोडनात्मज्ञविषय एव धर्माधर्मोदिलक्षणः ' संसारो न ब्रह्मज्ञस्य । श्रुतिप्रामाण्यान्न्यायाच्च धर्माधर्मौधनुपपत्तेः ॥ १९ ॥ [ प्रकाशिका ] वेत्यत्र हेतुमाह-पुराण इति । ननु कथं अस्य नित्यत्वं शरीरान्तरवर्तित्वात् शरीरविनाशानुविनाशित्वावश्यंभावात्? न हन्यते हन्यमाने शरीरेः स्पष्टोऽर्थः ॥ १८ ॥ हन्ता चेत् मन्यते हन्तुम् । अहमेनं वधिष्यामिति देहात्मदृष्ट्यर्च मन्यते चेदित्यर्थः । हतश्रेन मन्यते हतम् । छिन्नोऽहं हावयो देहात्मदृष्ट्याडडत्मानं हतोऽहमिति मन्यते चेदित्यर्थः । “उमौ तौ न विजानीतः” । आत्मस्वरूपामिति शेषः । नायँ हन्ति । आत्मानमिति शेषः । न हन्यते आत्मस्वरूपामिति शेषः । न च वेदान्तवेद्यपरिशुद्धात्मस्वरूपे कथम् हननादिप्रकृतत्पूर्वकनिषेधाविति वाच्यम् । तस्यैव क्षेत्रीभूततया तत्प्रयुक्ततत्संभवादिति दृष्ट्र्यम् । इमौ मन्त्रौ १८-१९ प्रस्तुत्य वियत्पादे चिन्तितम् । तत्र हि ' वायुर्श्वान्तरिक्षं चैतदात्मतमं' बृ० २।३।३ इति वाक्यनतरिक्षयोर्नित्यत्वश्रवणेडपि “आत्मन आकाशः संभूतः ” “आकाशाद्ध्रायु” तै० २११ इति तयोरुत्पत्तिश्रवणाद्?विज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्धर्थे सर्वस्य वस्तुनो ब्रह्मविकारतयाsवश्याश्रयणीयत्वाच्च यथोत्पत्तिरहृदृक्रियते, एवं जीवानां नित्यत्वश्रवणेडपि “तोयेन जीवान्विससर्ज भूम्याम् ” “ प्रजापतिः प्रजा असृजत ” इत्येते जीववाक्यं श्रुति श्रवणादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्ध्यर्थे च जीवरस्यापि सृष्टिश्रवणाद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्धयर्थे

[प्रकाशिका] लक्षणस्वभावान्यथाभावरूपोत्पत्तिः। ईश्वरस्य तु तत्रियनृतत्वाद्वस्त्वस्त्वेडप्युक्तलक्षणानिष्टविकारदूयाभावान्नित्यो नित्यानामिति परमात्मन इतराविलक्षणनित्यत्वोक्तिरिति द्रष्टव्यम् । वर्णितश्र सूत्रार्थः। ननु जायते म्रियत इति प्रतिषिद्धा जीवोत्पत्तिः, वासुदेवात्संकरषणो नाम जीवो जायते इति प्रतिपाद्यतेः पञ्चरात्रस्य कथं प्रामाण्यामिति चेत् । अस्याः शाङ्ख्यायास्तर्कपादे निराकृतत्वात् । तथा हि वासुदेवात्संकरषणो नाम जीवो जायते इति जीवस्योत्पत्तिः प्रतिपाद्यते सा च जीवे न संभवति । तथा संकरषणत्प्रधुम्नसंहनं मनो जायते इति कर्तुर्जीवात्करणस्य मनस उत्पत्तिः श्रूयमाणडपि न संभवति । कर्तुर्जीवात्करणोत्पत्तिरेतस्माज्जायते इति प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणी चेति मनसो ब्रह्मोत्पत्तिप्रतिपादकश्रुतिविरुद्धत्वादिति "उत्पत्त्यसंभवात् । न च कर्तुः करणम्" ब्र०सू० २।२।१४२।१४३ इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां पूर्वपक्षं कृत्वा "विज्ञानादिभावे वा तद्प्रतिषेधः" ब्र०सू० २।२।१४८ "विप्रतिषेधाच्च" ब्र०सू० २।२।१४९ इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां सिद्धान्तितम् । वाशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः । विज्ञानं च तदादि त्कथमेतादिति चेत् । नान्यं घुरपि तु, अदृ भक्षण इत्यस्मादावश्यकार्थे णिविप्रत्यय आदिति रूपं सिध्यति । तेन च निखिलजगत्संहर्तुमुखेन कारणत्वं प्रतिपाद्यत इति द्रष्टव्यम् । आदिविज्ञानं परमात्मेत्यर्थः । संकरषणो नाम जीवो जायते इति श्रुतस्य जीवशब्दार्थस्य तदभिमानीपरमात्मभावे सति शाङ्ख्यप्रामाण्यप्रतिषेधः सिध्यति । परमात्मनश्र जन्म नाम स्वेच्छाधीनशरीरपरिग्रहः । तस्मादेव पाञ्चरात्रे स ह्यनादिरनन्तश्रेति जीवोत्पत्तिविशेषेण प्रतिषिद्धतया तद्विरुद्धाभिधानासंभवात् । संकरषणो नाम जीवो जायते इत्यनेन जीवाभिमानिसंकरषणस्येच्छाधीनशरीरपरिग्रहलुपोत्पत्तिः प्रतिपाद्यत इति न पाञ्चरात्रप्रामाण्यामिति सूत्रार्थः । ननु सांख्यपाशुपताद्यधिकरणवदिदमप्यधिकरणं पाञ्चरात्रप्रामाण्यप्रतिषेधकं किं न स्यादिति चेत् । वेदोपबृंहणाय भारतसंहितां कुर्वता बादरायणेन

इदं शतसहस्राद्धि भारतारुल्यानविस्तरात्। आमध्यान्निर्णयस्थां हि दृष्ट्वा श्रुतिमनोद्भौतं ।। नवनीतं यथा दध्नो द्विपदां ब्राह्मणो यथा ।। आरण्यकं च वेदेभ्य ओषधीभ्यो यथाडमृतमथ ॥

का०-६

[ प्रकाशिका ] इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम् ।

सांख्ययोगकृतान्तेन पाञ्चरात्रानुबिन्दितम् ॥

इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम् ।

ऋग्यजुःसामभिरुज्चितमथर्वाङिरसैस्तथा ॥

भविष्यति प्रमाणं वै एतदेवानुशासनम् ।

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैर्देशैः कृतलक्षणैः ॥

अर्चनीयश्रेष्ठ सेवनीयश्रेष्ठ नित्ययुक्तैः स्वकर्मभिः ।

सात्वतं विधिमास्थाय गीतः सङ्कर्षणेन यः ॥

अस्मात्प्रवक्ष्यते धर्मोऽनन्तः स्वायंभुवः स्वयम् ।"

इत्यादिभिरवैचनैबहुषु स्थलेपु पाञ्चरात्रप्रामाण्यं प्रतिष्ठापितवता शारीर-

रक्षार्थे तत्प्रामाण्यं निराक्रियत इत्यस्यासज्जतत्त्वात् न चैवं—

परं तत्त्वविदं कृत्स्नं सांख्यानां विदितात्मनाम् ।

यदुक्तं यतिभिर्मुनीशैः कपिलादिभिरोश्वरैः

यस्मिन्नत्र विभ्रमाः केचिद्दर्शयन्ते मनुजर्षिभिः ।

गुणाश्रय यदिमन्बहवो दोषहानिश्व केवलाः ॥

इति कापिलमतस्य भारते भ्रमादिदोषभावप्रतिपादनात् ।

सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते ॥

यथागमं यथान्नायं निष्ठा नारायणः प्रभुः ।

इति सांख्ययोगपाशुपतादीनामापि नारायणनिष्ठतवप्रतिपादनात् ।

तमेव शास्त्रकृतोरः प्रवदन्ति मनीषिणः ।

इति तत्च्छास्त्रकर्तृणामपि नारायणप्रतिपादकत्वस्य प्रतिपादनात् ।

साङ्ख्यं योगः पाञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा ।

आत्मप्रामाणान्येतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥

इति सर्वेषामप्यात्मप्रामाणत्वप्रतिपादनाच्च ।

सर्वे प्रमाणं हि तथा यथैतच्च्छास्त्रमुत्तमम् ॥

इति पाञ्चरात्रदर्शन्तेनतरशास्त्राणामपि प्रामाण्यप्रतिपादनाच्च ।

तत्पादे सांख्यपाशुपताद्यागमानामपि प्रामाण्यं न निराक्रियत इति चेत् ।

सत्यम् ।

भ्रमविप्रलिप्सादिराहित्यं शास्त्रकर्तृणां परमतात्पर्ये च नारायण एवेति समानम् ।

तथाडप्यबहुश्रुततया तत्त्वक्तृणां हृदयमजानन्त आपातप्रतिपन्नमेवार्थे तात्त्विकं

मन्यमानाः ये प्रत्यवतिष्ठन्ते तान्शाति सांख्याद्यागमानामापातप्रतिपन्नार्थ-

अणोरणीयान्महतो महीयानात्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्‌ ।

अणो: सूक्ष्मादणीयाडऋष्यामाकादेरणुतर: । महतो महत्तरपरिमाणन्महीयान्महत्तर: पृथिव्यादे: । अणु महद्वा यदास्ति लोके वस्तु तत्तेनैवात्मना नित्येनात्मवत्संभवति । तदात्मना विनिर्मुक्तमसत्संपद्यते । तस्मादसावेवात्माणोरणीयान्महतो महीयान्सर्वनामरूपवस्तूपाधिकत्वात् । स चात्मास्य जन्तोर्बह्रादिस्तम:पर्यन्तस्य प्राणिजातस्य गुहायां हृदये निहित आत्मभूत: स्थित इत्यर्थ: ।

तमक्रतु: परयति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मन: ॥ २ ० ॥

तमात्मानं दर्शनश्रवणमनननविज्ञानलिद्धमक्रतुरकामो दृष्टष्टबाह्याविष्योपरतबुद्धिरित्यर्थ: । यदा चैवं तदा मनआदीनि करणानि धातव: शरीरस्य धारणात्प्रसादन्तीत्थेषां धातूनां प्रसादादात्मनो महिमानं कर्मनिमित्तवृद्धिस्यरहितं परमात्ययमहिमाम्मिति साक्षादिजानाति । ततो वीतशोको भवति ॥ २ ० ॥

[ प्रकाशिका ] मात्रपरत्वमात्रारुढ सूत्रकृता कृत: ।

पाञ्चरात्रशास्त्रं तु परमतत्त्वहितपुरुषार्थनामेवाडSपाततोऽपि प्रतीतेर्वेदविरुद्धानिमित्तोपादानभेदाच्चप्रतीते श्व कृत्स्नं प्रमाणमेवेति नैकदेशेऽप्यप्रामाण्यशङ्कावकाश इति दृश्यम् । एवमेव व्यासार्यैरुक्तम् । प्रकृतमनुसराम: ॥ १९ ॥

एवं मन्त्रद्वयेन प्रत्यगात्मस्वरूपं विशोध्य तदात्मभूतपरमात्मस्वरूपमाहाणो: सर्वाचेतनापेक्षया सूक्ष्माच्चेतनादणुतरस्ततोऽपि सूक्ष्म-

स्तदन्त:प्रविश्याभिधेय इत्यर्थ:। महत आकाशादिरूप महत्तर: स्वकीयाभिवस्तुरहित इत्यर्थ:। अस्य जन्तोर्जायते क्रियते वेति मन्त्रद्वयनिर्दिष्टस्य चेतनस्याडSत्म-

रणीयानित्यादिना। अणो: सूक्ष्मादणुतरमन्त्रसंदर्भेऽप्रतिपाद्योडन्य एवेति सिद्धम् । न चास्य जन्तो-

रित्यस्य हृदयगुहावाचिना संबन्धसापेक्षेण गुहायामित्यनेनैवान्वितत्वेनाडSस्तमेत्यनेन नान्वय इति शङ्कयम् । आत्मशब्दान्वितस्यैव काकाक्षिन्यायेनोभय-

रित्यस्य हृदयगुहावाचिना संबन्धसापेक्षेण गुहायामित्यनेनैवान्वितत्वेनाडSस्तमेत्यनेन नान्वय इति शङ्कयम् । आत्मशब्दान्वितस्यैव काकाक्षिन्यायेनोभय-

ज्ञान्वये दोषाभावात। मूलत: शाखां परिवास्योपवेषं करोतीत्यत्र शाखां मूलत: परिवास्य मूलत उपवेषं करोतीति परिवासनान्वितस्यापि मूलत इत्यस्योपवेषं करोतोल्येनानन्वयस्याप्यशङ्कीततत्वात् जीवहृदयगुहावर्तित्वप्रतिपादने डपि जीवभेदसिद्धेश । न हि जीवस्यैव जीवगुहावर्तित्वप्रतिपादने प्रयोजनमस्ति । ननु न जायते इत्युपन्यासतस्याडSत्मनो जायमानवाचिजन्तुशब्देन परामर्श-

[ प्रकाशिका ] स्यानुपपन्रतयाडस्य जन्तोरित्यस्य प्रत्यक्षादिसंनिधापितदेहपरताया एव वक्तव्यत्वेन तद्गुहाहित आत्मा प्रागुपन्यासतो जीव एवास्तु । न च कर्तृभोक्तृत्वादिविशिष्टतया सदाडहामिति भासमाने जीवे 'कस्तं मदामद देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति । क इथ्था वेद यत्न सः' इत्युतरसन्दर्भे प्रतिपाद्य दुर्विज्ञातत्वं कथमनेतीति वाच्यम् । जीवलस्य कर्तृत्वादिविशिष्टतया सर्वलोकविदितत्वेडपि मुख्यप्राणब्रह्मरूपविशिष्टतया दुर्विज्ञातत्वसंभवादिति चेत् । प्राणी तु चेतनो जन्तुर्जन्तुजन्युशरीरिणः । इति जन्तुशब्दस्य चेतनपर्यायत्वया प्रकृतजीववाचित्वसंभवात् । अस्येतिशब्दस्य च पूर्वसन्द्रोपस्थापितप्रत्यगात्मविषयत्वसंभवे प्रत्यक्षाद्युपस्थापितिंहविषयत्वाश्रयणस्यायुक्तत्वात् । अत्यन्ताणुत्वमर्हत्वयोः 'एष आत्मा डन्तर्हृदयेडणीयान्‍त्रीहर्वा यवाद्दा सर्षपाद्दा श्यामाकाद्दा श्यामाकतण्डुलाद्देष म आत्माडन्तर्हदये ज्यायान्‍पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायानाकाशाद्ज्यायानेम्यो लोकेभ्यः' छा० ३।१४।३ इत्यादिषु परमात्मधर्मतया डणोरणीयानितिमन्त्रप्रातिपाद्यस्य जीवत्वशङ्काया असंभवात् । ननु 'नेतरोडनुपपत्तेः' ब्र०सू० २।३।१६ इति सूत्रे सह ब्रह्मणा विप्रकृष्टेति वाक्यश्रुतविप्रकृष्टत्वस्य ब्रह्मासाधारण्यलिङ्गत्वस्य भाष्ये प्रतिपादितत्वात् । न जायते त्रियते वाडपि विप्रकृष्टदिति मन्त्रस्यापि पररीत्या परमात्मपरत्वमेवास्तु । एवं सल्यंयत्र धर्मोदितिप्रक्षस्य प्राप्त्यद्यपरत्वम् । प्रतिवचनस्य प्राप्यद्यपरत्वमाश्रित्य न जायतेत्यादिमन्त्रद्यस्य प्राप्यजीवस्वरूपपरत्वम् । अणोरणीयानिति सन्दर्भस्य च परमात्मपरत्वमेवेत्यादिपोङ्कल्पनकुशो नाश्रयणीय इति चेत् । हननादिप्रातिपक्षधाद्यनुपपन्न्या विप्रकृष्टिच्छब्दे मुख्यार्थत्यागस्यावश्यकत्वेन तन्मन्त्रद्यस्याणोरणीयानिति मन्त्रसन्दर्भस्य चैकविषयत्वासंभवात् शिष्टमुत्तरत्र स्पष्टयिष्यते ।

आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः । कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] अन्यथा दुर्विज्ञेयोऽयमात्मा कामिभिः प्राकृतपुरुषैः, यस्मात्—आसीनोऽवस्थितोऽचल एव सन्दूरं व्रजति शयानो याति सर्वत एवमसावात्मा देवो मदामदः समदोऽमदश्र सहर्षोऽहर्षश्र विरुद्धधर्मवातोड-शक्तत्वाज्ज्ञातुं कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति । अस्मदादेरव सूक्ष्मबुद्धे: पण्डिततस्य सुविज्ञेयोऽयमात्मा स्थितिगतिनित्यादिविरुद्धानेक-धर्मोणाधित्वादिरुद्धधर्मवत्त्वादिविश्वरूप इव चिन्तामणिवद्वभासते । अतो दुर्विज्ञेयत्वं दर्शयति कस्तं मदन्यो ज्ञातुमर्हतीति । करणानुप्रशमः शयनं करणजनितस्यैकदेशाविज्ञानस्योपशमः; शयानस्य भवति । यदा चैवं केवल-सामान्यविज्ञानत्वात्सर्वतो यातीव । यदा विशेषविज्ञानस्थः स्वेन रूपेण स्थित एव सन्मनआदिगतिषु तदुपाधिकत्वाद्दूरं व्रजतीव । स चेहैव वर्तते ॥२१॥

अशारीरं शरीरेषु वसिष्ठमवस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२ ॥

तद्विज्ञानाच्च शोकालयं इत्यपि दर्शयति—अशरीरं स्वेन रूपेणाकाशाकल्प आत्मा तमशरीरं शरीरेषु देवापितृमनुष्यादिशरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितिरहिते-स्वनित्येऽववस्थितं नित्यमविकृतमित्येतत् । महान्तं महत्त्वस्योपेक्षितत्वशब्द-यामाह-विभुं व्यापिनमात्मानम् । आत्मग्रहणं स्वतोडनित्यप्रदर्शनार्थेम् । आत्मशब्दः प्रत्यगात्मविषय एव मुख्यस्तमोऽशामात्मानं मत्वायमहामिति धीरो धीमान्न शोचाति । [प्रकाशिका] द्वीतशोको भवतीति वाड्‌न्वयः । "प्रसीदत्यच्युतस्तस्मिन्न्रसन्ने धातुःप्रसादान्महिमान्मीशामिति पाठे, अकर्तृ कृतकर्तृपकार्विरहितमित्यर्थः । ३० धातुःप्रसादान्मदितभगवदनुग्रहशून्यस्य परमात्मत्वमत्यन्तालौकिक-त्वाद्दुरधिगमामिति दर्शयति—परमात्मनः सर्वात्मगतत्वेनतत्र विरुद्धतया प्रतोयमाना अप्यामीनदूगन्तत्वादिधर्मो जीवद्वारा भवन्तीति भावः । हर्ष-मरर्षूपविरुद्धधर्माध्यस्तं तं परमात्मप्रसादानुगृहीतमादधानन्दुरन्यः को वा ज्ञातेल्यर्थः ॥ २१ ॥

कर्मकृतशरीररहितमस्थिरेषु शरीरेषु नित्यत्वेन तत्र स्थितम् । महान्तं प्रसिद्धवैभवशालिनं विभुं सर्वव्यापिनम् । शिष्टं स्पष्टम् ॥ २२ ॥

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।

यद्यापे दुर्विज्ञेयोऽयमात्मा तथाप्युपायेन सुविज्ञेय एवेत्याह-नायमात्मा प्रवचनेनानेनकेवदेस्वाकरणेन लभ्यो जेयो नापि मेधया ग्रन्थार्थधारणशक्त्या । बहुना श्रुतेन केवलेन । केन तर्हि लभ्य इत्युच्यते

यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूः स्वाम् ॥ २३

यमेव स्वात्मानमेष साधको वृणुते प्रार्थयते तेनैवात्मना वरित्रा स्वयमात्मा लभ्यो ज्ञायत एवमित्येतत् । निष्कामस्यात्मानेव प्रार्थयत आत्मनैवात्मा लभ्यत इत्यर्थः । कथम् लभ्यत इत्युच्यते—तस्यात्मकामस्यैष आत्मा विवृणुते प्रकाशायति पारमार्थिक्यां तनूं स्वां स्वकीयां स्वयाथात्म्यमित्यर्थः ॥ २३

नाविरतो दुश्शरितात्प्रतिपिद्धाच्छ्रतिस्मृत्यविरोधितात् ।

किंचान्यत्—न दुश्शरितात्प्रतिपिद्धादुच्चतर्यविरोधितात्पापकर्मणोडविरतोऽनुपरतः । नाप्यसमाहितोदनेकग्रमना विक्षिप्तचित्तः । समाहितचित्तोऽपि सन्समाधानफलार्थित्वान्नाप्यशान्तमानसो व्याकृतचित्तः ।

नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानैनैनमाप्नुयात् ॥ २४ ॥

यस्तु दुश्शरिताद्विरत इन्द्रियलैल्याच्च समाहितचित्तः समाधनफलादप्युपशान्तमानसश्चाचार्यवान्प्रज्ञानेन यथोक्तमात्मानं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ २४ ॥

[प्रकाशिका] ईदृशात्मप्राप्त्युपायं दर्शयति—अत्र प्रवचनशब्देन प्रवचनसाधनं मननं लक्ष्यते ।

उत्तरत्र न मेधया न बहुना श्रुतेनेति वक्ष्यमाणध्यानश्रवणसम्भिल्यासाहबलेन प्रवचनशब्देन मननस्यैव गृहीतुमुचितत्वात् । अध्यापनरूपस्य प्रवचनस्य हेतुत्वाप्रसक्तेश्च ।

तथैव व्यासार्यैरिवृत्तत्वाच्च । एष आत्मा यं साधकं प्रार्थयते तेन लभ्यः प्रार्थनीयपुंसा लभ्य इत्यर्थः ।

तत्प्रार्थनीयत्वं च तत्प्रियतमत एव । प्रियतमत्वं च तत्प्रीतिमत एव । ततश्र भगवद्दृष्टियुक्तुपासकस्य प्रीतिमर्गवत उपासके प्रीतिमुत्पाद्य तत्प्रसीहेतुर्भवतीत्यर्थः ।

तस्योपासकस्यैष आत्मा परमात्मा स्वरूपं प्रकाशयति स्वात्मानं प्रयच्छतीत्यर्थः । वृणुत इति पाठेऽपि स एवर्थः ॥ २३ ॥

परमात्मप्राप्तिहेतूपासनाझ्रतया काश्रित्सिद्धर्मानुपदिशति—'नाविरतो दुश्शरितात्' इत्यादि यस्तु परदारपरद्रव्यापहारादनिवृत्तः ।

अनुपशान्तकामक्रोधवegः, नानाविधव्यापारविक्षिततयाडनवहितचित्तः:, अनिगृहीतमानाश्र्चैंतं परम-

तान् प्रज्ञानेन नाप्नुयादित्यर्थः । पुरुषार्थस्यैवानृतवदनिषेधस्य दर्शोऽपूर्ण-

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः ।

यस्त्वनेवंभूतो यस्यान्मनो ब्रह्मक्षत्रे सर्वधर्मविधारके अपि सर्वत्राणभूते उभे ओदनौडनं भवतः स्वाताम् ।

मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत् सः ॥ २९ ॥

सर्वहेरडपि मृत्युर्यस्योपसेचनमेवौदनस्याशनत्वेऽप्यपर्याप्तं प्राकृतबुद्धिर्येथोक्साधनरहितः सन् इत्था इत्यमेवं यथोक्तसाधनवानिवेत्यर्थः । वेद विजानाति यत्र स आत्मेति ॥२९॥

इति काठकोपनिषदि प्रथमाॅध्याये द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥ २ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्रानकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादाशिष्यश्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये प्रथमाॅध्याये द्वितीयवल्ली समात्ता ॥ २ ॥

[प्रकाशिका] मासपकरणे ऋत्वङ्ततया नानृतं वदेदिति निषेधवत्पुरुषार्थस्यापि दुश्चरितविरत्यादेरुपासनानुरूपतया विधानमुपपद्यते ।

तदश्व यस्तु पुरुषार्थमपि दुश्चरितानिषेधमतिलङ्घ्य परमात्मोपासनमविगुणं चिकीर्षति तस्य दुश्चरितनिषेधरूपाद्वैगुण्यादुपासनासाद्गुण्यं न सिद्ध्यतीति भावः ॥ २४ ॥

ब्रह्म च क्षत्रं च ब्रह्मक्षत्रार्ह्यौ वर्णावृन्दद्योपलक्षितकृत्स्नचराचरात्मकमिदं जगद्यस्यौदनो भवति यस्य विनाशयो भवतीत्यर्थः ।

यस्य मृत्युः स्वयमद्यमानत्वे सत्यन्यास्यादनहेतुर्भवति ।

स निखिलचराचरसंहर्ता परमात्मा यत्र यस्मिन्प्रकारे स्थितो यत्प्रकारविशिष्टस्तं प्रकारमित्थामिति को वेदेत्यर्थः ।

ननु ब्रह्मक्षत्रपदेन कृत्स्नचराचरग्रहणे किं बीजमिति वेदुच्यते ।

ब्रह्म च क्षत्रं चौदन इत्युक्ते ब्रह्मक्षत्रियवर्णयोः क्राचित्प्रत्ययादनशब्देन भोज्यत्वं वा भोग्यत्वं वा विनाश्यत्वं वा लक्षणीयम् ।

न हि ब्रह्मक्षत्रमात्रभोक्ता तन्मात्रसंहर्ता वा कश्चिज्जीवो वा परमात्मा वाडस्ति ।

न चान्तरादित्यविद्यायां ये चामुष्मात्परास्त्वो लोकास्तेषां चेष्ट इति सर्वलोकेश्वरे परमात्मन्यु पासनार्थे लोकविशेषशितृतवश्रवणवत्सर्वसंहर्तयेऽपि परमात्मनि ब्रह्मक्षत्रसंहारणुपासनार्थमुपदिश्यतामिति वाच्यम् ।

तद्वदस्योपासनाप्रकरणत्वासंभवात ।

अतो ब्रह्मक्षत्रग्रहणस्य चराचरमात्रोपलक्षणत्वं युक्तम् ।

उक्तं च सत्रक्ता । " अत्ता चराचरग्रहणात् " बृ० सु० १।२।९ इति ।

नन्वेवमप्योदनशब्देन किमिति विनाश्यत्वं लक्ष्यते गौणत्वमपि शब्दस्य साधारणगुणमपहायासाधारणगुणेनैव निर्वाह्यम् ।

न ह्यग्रिमरवशब्देन पैङ्गल्यादेरिव द्रव्यत्वादेरुपस्थितिरस्ति ।

ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे ।

[शांकरभाष्यम्] ऋतं पिबन्तावित्यस्य वल्लीया: सम्बन्ध: । विद्याविद्ये नानाविरुद्धफले इत्युपन्यासते न तु सफलं ते यथावन्निर्णीयेते । तत्रिर्णयार्थी सथरूपकल्पना, तथा च प्रतिपत्तिसौकर्यम् । एवं च प्राप्तप्राप्यगन्तृगन्तव्यविवेकार्थे द्वावात्मानावुपन्यास्येते—ऋतं सत्यमवश्यंभावित्वात्कर्मफलं पिबन्तौ । एक-

स्तत्र कर्मफलं पिबति भुक्ते नेतरस्तथापि पात्रसम्बन्धात्पिबन्तावित्युच्यते [प्रकाशिका] एवं प्रेत्य हेतुश्रुति: प्रबाह्मण: प्रोद्वात्राणां प्रयोजनस्येत्यध्वर्युप्रेष उद्गात्रृशब्दस्य बहुवचनानुरोधेन बहुषु वृत्तौ वक्तव्यायां षोडशिवक्साधारण्णाकारं विहाय विशेषाकारणोद्वात्रगणमात्रलक्षणा पूर्वतन्ने वर्णिता ।

तदूदिह ब्रह्माश्रयोरोदनशब्दमुख्यार्थत्वासंमवेऽपि भोज्यत्वभोग्यत्ववरूपान्तरझाकारस्पैव लक्षणयाडपि ग्रहणं युक्तम् । न त्वत्यन्तबहिरङ्गस्य विनाशयत्वाक-

रस्म येन निखिलचराचरसंहर्ता परमात्मा|दृष्ट वाक्ये प्रतिपाद्यते चेदच्यते । यद्यपि विनाशयत्वं साधारणाकारस्तथाडपि मृत्युर्यस्योपसेचनमिति वाक्य-शेषानुरोधात्साधारणोऽपि गौण्यो वृत्या लक्ष्यितमुचित: ।

ननु सेचनश-ब्दापेक्षयौदनशब्दस्य मुख्यत्ववादोदनशब्दस्वारस्यानुरोधेन साधारणाकार-रूूपभोग्यत्वे लक्षिते सघनन्यमुपसेचनपदमबाधकत्वाभिप्रायेण कथंचित्री-

यताम् । अतश्च यो ब्रह्मक्षत्रभोक्ता यस्य च मृत्युरबाधक: सोऽस्मिन्मन्रे प्रतिपाद्यते । मोक्तृत्वं च जीविषैवेतिं स एवास्मिन्मन्रे प्रतिपाद्यतामिति चेदुच्यते ।

उपसेचनत्वेन रूपितस्य मृत्योरोदनत्ववरूपितेन ब्रह्मक्षत्रशब्द-तेन दृश्यत्वं च वप्रतिपत्तौ सम्बन्धस्य सर्वोत्तमो बाधप्रसङ्गात् । न हि यस्य ब्रह्म

क्षत्रं च भोग्यं यस्य च मृत्युरबाधक इत्युक्तेर्मृत्योरब्रह्मक्षत्रस्य च सम्बन्ध: प्रतीयते । अत उपसेचनशब्दस्यौदनशब्दापेक्षया जघन्यत्वेऽप्यबाधक-

स्वरूपसाधारणगुणं विहाय स्वयमध्यमानत्वे सत्यन्यादनहेतुत्वरूपासाधारण्णाकार एव ग्राह्य: । ततश्रैकवाक्य्यान्तर्गतचरमश्रुतोपसेचनपदमनुसरेणौ-दनशब्देनापि विनाशयत्वमेव लक्षणीयाम् ।

स्वरूपसाधारणगुणं विहाय स्वयमध्यमानत्वे सत्यन्यादनहेतुत्वरूपासाधारण्णाकार एव ग्राह्य: । ततश्रैकवाक्य्यान्तर्गतचरमश्रुतोपसेचनपदमनुसरेणौ-दनशब्देनापि विनाशयत्वमेव लक्षणीयाम् । स्वबुज्युपस्थापनायविशेषाक-

रूपगुणग्रहणादप्येकवाक्यतापनपदन्तरोपस्थापितगुणग्रहणस्यैव बुद्धिलाघवे-नैकवाक्यतासामर्थ्यादनुरोधेन च न्याय्यत्वादित्यस्यार्थस्यात्नाधिकारणे निर्णी-

तत्त्वादित्यलं प्रपञ्चितेन ॥ २९ ॥

द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥ २ ॥

क इत्यावेद यत्र स इत्यस्य दुर्जानत्वेऽड्क्रेत्यमास्त क इत्यस्यार्थेस्य दुर्बो-

छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पश्चाग्रययो ये च त्रिणाचिकेताः |

[शांकरभाष्यम्] छत्रित्र्यायेन | सुकृतस्य स्वयंकृतस्य कर्मण ऋतमिति पूर्वेण सम्बन्धः | लोकेऽस्मिञ्जगारीरे | गुहां गुहायां बुद्धौ प्रविश्टौ | परमे वाङ्पुरुषाकाश-संस्थानापेक्षया परमम् | परस्य ब्रह्मणोऽर्धे स्थानं परार्धम् | तस्मिन्ह परं ब्रह्मोपलभ्यते | अतस्तस्मिन्परमे परार्धे हृदाकाशे प्रविष्टावित्यर्थः | तौ च च्छायातपाविव विलक्षणौ संसारित्वासंसारित्वेन ब्रह्मविदो वदन्ति कथयन्ति न केवलमकर्मिण एव वदन्ति | पश्चाग्रययो गुहस्थाः | ये च त्रिणाचिकेताः त्रिःकृत्वो नाचिकेतोडग्निं श्विततो यैस्ते त्रिणाचिकेताः || १ ||

[प्रकाशिका] भतवेन वयं तदुपासने शक्ता इति मन्यमानान्‌प्रत्युपास्योपासकयो-रेकगुहानुप्रवेशोन परमात्मनः सुप्रास्यत्वाद्रयमध्युपासितुं शक्ता इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां दर्शयति ऋतं विभन्तावित्यादिना। सत्प्रपदवाच्यस्यंभावविकर्मफलम्नुभवन्तौ सुकृतसाधये लेके वर्तमानौ हृदयकुहरं प्रविष्टौ तत्रापि परमाकाशे परार्ध्ये परार्धे संल्क्ष्याया उत्तरावाधिसदर्हतीति परार्ध्यमुक्तृष्ट इत्यर्थः | ताद्र्शो हृदाकाशे वर्तमानौ | छायातपशब्दाभ्यां ज्ञाने लभ्यते | अज्ञानशब्देन जीवनिर्देशस्म्य चायमभिप्रायः | उपास्योपासकयोरेकगुहावर्तित्वे तयोरेव प्राप्त्यप्राप्तृताया वक्तॄयतया प्राप्त्यस्य च तद्र्राप्तिसाम्भनरथ्यतेन रूपिते शरीरेऽवस्थानं न युक्तम् | न हि रथेन प्राप्तव्यार्थो रथस्थयो भवतीति शङ्का न कार्ये | प्राप्त्यस्य परमात्मनस्तत्रावस्थिततत्वे ड.पि जीवस्य " पराभिध्यानात्तु तिरोहितम् " ब्र० सू० ३।२।९ इत्युक्तरात्या परमात्मसंकल्पमलङ्कर्मरूपापविद्यावेष्टिततया तदनुभवलक्षणतत्प्रसिरभावेन प्राप्तप्र-प्योर्जीवपरयो रथतवरूपितशरीरान्तर्वर्त्येकगुहावर्तित्वकल्पने नानुपपत्तिरिति।

पश्चाग्रिशुश्रूषाशुश्रूद्धान्तःकरणाख्षणाचिकेताः | उत्कोऽर्थः | एवंभूता ब्रह्मविदो वदन्तीत्यर्थः | केवलपश्चाग्रित्रिणाचिकेतानामीहशपरमात्मप्रतिपादनसामर्थ्यादब्रह्मविदामेव पश्चाग्निसतत्वत्रिणाचिकेतत्वे विशेषणे | अस्य मन्त्रस्य जीवपरमात्मपरत्वं सूत्रितम् | " गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात्‌ " ब्र० सू० १।२।११ इति | ननु कर्मफलभोगज्ञान्न्यपरमात्मनि ऋतं पिबन्ताविति निर्दिष्टकर्मफलभोक्तृत्वासंभवात्सुकृतसाध्यलोकवर्तितवगु-

१ छत्रित्र्यायेनतथ्यस्मात्परं न हि केवलत्यासमनो भोक्तवमांसि | बुद्ध्यादुपाधिक्तमेव भोक्तवम् | एवं च सति वध्यमानरथकल्पनया वैष्णवस्यास्पदस्यात्मतया प्रतिपत्तिरुपपद्यते नान्यथेति पाठः |

का०-७

[प्रकाशिका] हावाच्छन्न त्वयो: सर्वगते परस्मिन्न्रह्मण्यसंभवात् । छायातपन-दृष्टतम:प्रकाशत्वयोरपि जीवपरमात्मपरत्वेऽसंभवात् । बुद्धिजीवपरत्वे तु तस्य सर्वस्याप्युपपत्ते: । कर्मफलभोगकरणे कर्तृत्वोपचारेण पिबनाविति निर्देशस्याप्युपपत्ते: । बुद्धिजीवपरत्वमेवास्य मन्त्रस्य युज्यत इति चेत् । एवमेव हि गुहां प्रविश्टाविति सूत्रमाराढूच संख्याश्रवणे सत्येकमिन्संप्रतिपन्ने द्वितीयाकाड्क्षायां प्रतिपत्त्रजातिमुपजीव्य व्यक्तिविशेषपरिग्रहे बुद्धिलाघवाद्द्विजातीयपरिग्रहे जातिङ्याक्तिबुद्धिद्वयापेक्षया गौरवात्संप्रतिपन्नजातीयपरिग्रहो युक्त: । लोकेऽप्यस्य गोर्द्धृतियोऽन्वेष्टव्य इत्यादिषु तथा दर्श्नात् । तथा च ऋतपानलिङ्गावगतजिस्य द्वितीयश्रेतेनत्बेन तत्सजातीय: परमात्मैव ग्राह्य: । परमात्मन: प्रयोजककर्तृतया पिबनाविति निर्देशस्यापि संभवात्, अन्ता:करणे स्वतन्त्रकर्तृत्वप्रयोजककर्तृत्वयोरभावेन पिबनाविति निर्देशस्य सर्वथाप्यसंंभवात् । सर्वगते ब्रह्मणि मुक्तात्ममध्यलोककर्तृत्वस्यापि संभवान्नास्मिन्नेव प्रकरणे गुहादिह गहरेेष्ठमिति परमात्मनो गुहाप्रवेशश्रवणेन गुहां प्रविश्टावित्यस्याप्युपपत्ते: । छायातपशब्दाभ्यां किंचित्सर्वज्ञयो: प्रतिपादनसंभवाज्जीवपरमात्मपर्यवसायमन्र इति समर्पिततत्वान्न त्वदुक्तशाङ्का;

इय- दामननात् " बृ० ३।२।३४ इत्यधिकरणे कृतं पिबनाविति मन्त्रस्य द्वा सुपर्णेति मन्त्रैकर्थस्य प्रतिपादिततवाद्यमपि मन्त्रो बुद्धिजीव-पर इत्यस्या: शाङ्काया: सूत्रकृतैव निराकृतत्वाद्न्नास्माभि: सन्नह्यते । कि च जीवे गुहाप्रवेशस्य बुद्ध्युपाधि कतया स्वत: प्रवेशवत्या बुद्ध्या सह जीवस्य गुहां प्रविश्टाविति गुहाप्रवेशावर्णनं न संगच्छते ; उपष्टम्भकाधीनगुरुत्वश्रलिनि सुवर्णे गुरुसुवर्णमिति व्यवहारसंभवेऽप्युपष्टम्भकसुवर्णे गुरुणी इति व्यवहारस्यादर्शनात् । अत एव परपक्षे सूत्रानुसारेणास्य मन्त्रस्य जीवपर-मात्मपरतया कृतं योजनान्तरमप्यनुपपन्नम् । " अनेन जीवेना आत्मनाडनुप्रविश्य " छा० ६।३।२ इति श्रुत्यनुसारेण परमात्मनो जीवभावेनानुप्रवेशोऽपि परमात्महृपेणानुप्रवेशभावाज्जीवपरमात्मनौ गुहां प्रविश्टाविति निर्देशानुपपत्ते: । जीवभावेन ब्रह्मण: संसारमपि्रेत्य ब्रह्म संसरतीति व्यव-हारसंभवात् । " जीवेशाव-

मासेन करोति माया च आविद्या च स्वयमेव भवति " नृ० सि० ता० ९

यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम्‌ ।

[शांकरभाष्यम्‌] यः सेतुरिव सेतुरीजानानां यजमानानां कर्मणां दुःखसंतरण-

अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमहि ॥ २ ॥

थेत्वान्नाचिकेतोडग्रिसंत वय ज्ञान्तु चेतंतु च शकेमहि शक्तवन्तः । किंच यच्चाभयं भयशून्यं संसारपारं तितीर्षतां तदुमिच्छतां ब्रह्मविदां यत्परमाश्रयमक्षर-मात्सारुयं ब्रह्म तच्च ज्ञान्तु शकेमहि शक्तवन्तः । परापरे ब्रह्मणि कमबब्रह्म-

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।

विद्याश्रये वेदितव्ये इति वाक्यार्थः । एतयोरेक ह्युपन्यासः कृत ऋतं पिबन्ताविति ॥ २ ॥

तत्र य उपाधि क्रुतः संसारी विद्याविद्ययो राधि क्रुतो मोक्षगमना॑

रगमनाय च तस्य तदुभयगमने साधनो रथः कल्प्यते । तत्र तमात्मान-मत्पं संसारिणं रथिनं रथस्वामिनं विद्धि जानीहि । शरीरं रथमेव तु रथबद्धहयस्थानैरिरिन्द्रियैराकृष्यमाणत्वाच्छरीरस्य । बुद्धि तु अःयवसाय-

लक्षणां सारथिं विद्धि बुद्धिनेत्रप्रधानत्वाच्छरीरस्य ।

[प्रकाशिका] "कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरेश्वरः ।" इति वचनानुसारेण परिगृहीते डविद्याया अन्तःकरणस्य वा जीवोपाधि कत्वामिति पक्षद्वये डपि नावि-

तत्र च हृदयगुहायामविद्या ऽन्तःकरणाऽभ्यामवच्छिन्नत्मे नावच्छिन्न परमात्मनो

द्यान्तःकरणयोः प्रतिबिम्बोपाधित्वं युज्यते । स्वच्छद्रव्यप्रतिहतपरावृत्तना-यनर शिमगृह्यमाणस्यैव प्रतिबिम्बशब्दार्थेतया चाक्षुषस्य चैतन्यस्य प्रतिबि-म्वत्वासंभवे नाविद्या प्रतिबिम्बो डन्तःकरणप्रतिबिम्बो वा जीव इत्याश्रयणायो-

गुहाप्रवेशवर्णन श्रुते र्वाडन्तर्यामिब्राह्मणस्य वा नाऽऽस्य मित्यलमातिचर्चया ।

तत्न च हृदयगुहायामविद्या ऽन्तःकरणाऽभ्यामवच्छिन्नत्मे नावच्छिन्न परमात्मनो गुहाप्रवेशवर्णनान श्रुते र्वाडन्तर्यामिब्राह्मणस्य वा नाऽऽस्य मित्यलमातिचर्चया ।

प्रकृतमनुसरामः ॥ ९ ॥

प्रकृतमनुसरामः ॥ ९ ॥

यज्वनां य आाघारभूतः कमं फल प्रद इत्यर्थः ।

यज्वनां य आाघारभूतः कमं फल प्रद इत्यर्थः । ईजानानामिति कान-जन्तः शब्ि । यत्रिविकारं परं ब्रह्म । संसार सागरं तितीर्षतां निर्भयं हढं तीरम् । नाचिकेताऽऽप्राप्यमुपासितुं शक्ता स्मेत्यर्थः । शके र्थत्ययेन शापु । नाचिकेतं शके महीत्यस्य मन्त्र ण्ड स्य तथैव भाष्यकृता व्याख्या-

आत्मानं रथिनं विद्धि

तत्त्वात । अतो दुरुपास्यत्वबुद्ध्या न भेतव्यमिति भावः ॥ २ ॥ आत्मानं रथिनं विद्ध्रीत्या दिने सोडढ्वनः पारमाम्रोतिय न्तेन संसारा-ध्वपारभूतवै णव परम पदप्राप्तां परिकरमुपदिशान्प्राप्तस्वरुपमुपादिशाति — शारी-

बुद्धिं तु साराथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३ ॥

[शांकरभाष्यम्] रथः । सर्वे हि देहगतं कायं बुद्धिकर्तव्यमेव प्रायेण । मनः संकल्पविकल्पादिलक्षणं प्रग्रहं रशनां विद्धि। मनसा हि प्रगृहीतानि श्रोत्रादीनि करणानि प्रवर्तन्ते रशनयैवाश्वा: ॥ ३ ॥

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ४ ॥

इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि हयानाहू रथकल्पनाकुशलाः शरीररथाकर्षणसामान्यात् । तेष्वेवेन्द्रियेषु हयत्वेन परिकल्पितेषु गोचरान्मार्गोत्रपादि-त्विषयान्विद्धि । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं शरीरेन्द्रियमनोभिः सहितं संयुक्तमात्मानं भोक्तेति संप्रकीर्त्याहुर्मनीषिणो विवेकिनः । न हि केवलस्यात्मनो भोक्तृत्वमस्ति बुद्ध्याद्युपाधि कृतमेव तस्य भोक्तृत्वम् । तथा च श्रुत्यनतरं केवलस्याभोक्तृत्वमेव दर्शयति-श्रूयत इव लेलायतीवेत्यादि । एवं च सति वक्ष्यमाणरथकल्पनया वैष्णवस्य पदस्यात्मतया प्रतिपत्तिरुपपद्यते नान्यथा स्वभावानतिक्रमात् ॥ ४ ॥

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानी दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ ५ ॥

तत्रैवं सति यस्तु बुद्ध्यारुह्य: सारथिरविज्ञानवान्निपुणोऽदिवेकी प्रवृत्तो न निवृत्तो च भवति यथेतरः रथचर्यायामयुक्तेनाश्रग्रहणेनासंयुक्तेनासमाहितेन मनसा प्रग्रहस्थानीयेन सदा युक्तो भवति तस्याकुशलस्याबुद्धिमतो नासंयुक्तस्य रथिनः इन्द्रियाणि दुष्टाश्चपलाश्चपलत्वादुऽश्वा इव सारथेः । स्पष्टोऽर्थः । बुद्धिश्शोभनतया सायाधीनत्वादेहप्रवृत्तेस्तस्याः सारथित्वमिति भावः । प्रग्रहो रशना ॥ ३ ॥

यस्तु विज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यानी यथार्थेव सारथेः ॥ ५ ॥

तेष्विन्द्रियेषु हयत्वेन निरूपितेषु गोचरान्मार्गोऽनुच्छलद्-दिविषयान्विद्धीत्यर्थः । रथसारथिरिहयप्रग्रहत्वेन निरूपितानां शरीरेन्द्रिय-मनोबुद्धीनामभावे रथित्वेन रूपितस्मयोदासीनस्याडSत्मनो गमनरूपलौकिकवैदिकक्रियाकर्तृत्वमेव नास्तीतयेतत्सुप्रसिद्धत्वेन दर्शयति । आत्मशब्दो मनःशब्दस्तु तत्कार्थबुद्धेरस्युपलक्षकः । पूर्वमन्त्रे बुद्धेरपि सारथित्वेन निर्देशात् । मोक्ता कर्तृत्वभोक्तृत्वादिमानित्यर्थः । न हि केव-लस्यात्मनः कर्तृत्वं भोक्तृत्वं वाडस्तीति भावः ॥ ४ ॥

यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यानी सदश्वा इव सारथे: ॥ ६ ॥

सारथिरिन्द्रियाणयथस्थानीयोऽनयवशयार्यशक्यनिवारणानि दुष्टाश्वा अदान्ताश्वा इवेतरसारथ्येऽवर्तन्ति ॥ ९ ॥

यस्त्वाविज्ञानवान्भवत्यमनस्क: सदा शुचि: । न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥ ७ ॥

यस्तु पुन: पूर्वोक्तविपरीत: सारथिर्भवति विज्ञानवांप्रगृहीतमना: समाहितचित्त: सदा तस्याश्वस्थानीयानि इन्द्रियाणि प्रवर्तयितुं निवर्तयितुं वा शक्यानि वश्यानी दान्तानि सदश्वा इवेतरसारथे: ॥ ६ ॥

यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्क: सदा शुचि: । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्दूयो न जायते ॥ ८ ॥

तस्य पूर्वोक्तस्याविज्ञानवतोऽबुद्धिसारथेरिदं फलमाह-यस्त्वविज्ञानवान्भवति । अमनस्कोऽप्रगृहीतमनस्क: स तत एवाशुचि: सदैव । न स रथी तत्पूर्वोक्तमक्षरं यत्परं पदमाप्नोति तेन सारथिना । न केवलं केवलं नामोति संसारं च जन्ममरणलक्षणमधिगच्छति ॥ ७ ॥

विज्ञानसारथिर्यस्तु मन:प्रग्रहवान्नर: । सोऽध्वन: पारमाप्नोति तद्विष्णो: परमं पदम् ॥

यस्तु द्वितीयो विज्ञानवान्निज्ञानवत्सारथ्युपेतो रथी विद्वानित्येतत् । युक्तमना: समनस्क: स तत एव सदा शुचि: स तु तत्पदमाप्नोति । यस्मादात्पदादप्रच्युत: सन्भूय: पुनर्न जायते संसारे ॥ ८ ॥

किं तत्पदमित्याह-विज्ञानसारथिर्यस्तु यो विवेकबुद्धिसारथि: पूर्वोक्तो मन:प्रग्रहवान्प्रगृहीतमनाः समाहितचित्त: सुशुचिनेऽविद्वान्सोडध्वन: संसारगतेः पारं परमेवाधिगन्तव्यमित्येतदामोति मुख्यते सर्वसंसारबन्धनै: । तद्विष्णो: परमं पदं तद्वैष्णवाख्यस्य परमं तद्वैष्णो: परमं तत्त्वृष्णोर्वैय्यापनशीलस्य ब्रह्मण: परमात्मनो वा सदेवाख्यस्य परमं स्थानं भवन्ति नान्यथेत्यर्थ: ॥ ९ ॥ ६ ॥

[ प्रकाशिका ] मनसो: सामीचीनेन येडश्वत्वेन रूपितानीन्द्रियाणि वश्यानि भवन्ति नान्यथेत्यर्थ: ।

हयत्वेन रूपितानामिन्द्रियाणां वशीकरणतदभावयो: प्रयोजनं दर्शयति मन्त्रद्वयेन । अमनस्कोऽनिगृहीतमना अत एवाशुचि: सर्वेऽपि विपरीतप्रवृत्तत्वादित्यर्थ: । न केवलं जिगमिषितप्राप्त्यभावमात्रं प्रत्युत गहनं संसारकान्तारमेव प्राप्तयतीत्यर्थ: ॥ ७ ॥ < ॥

किं तत्पदमित्याकाड्क्षायां तत्पदं दर्शयेननुपसंहरति समीचीनेविज्ञानमन:-

सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्‌ ॥ ९ ॥ इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १० ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ११ ॥

[शांकरभाष्यम्‌] प्रकृष्टं परं स्थानं सतत्त्वमित्येतद्यदसावप्नोति विद्वान्‌ ॥९॥ अधुना यत्पदं गन्तव्यं तस्येन्द्रियाणि स्थूलान्यारभ्य सूक्ष्मतारतम्यक्रमेण प्रत्यगात्मतयाधिगमः कर्तव्य इत्येवमर्थमिदमारभ्यते-स्थूलानि तावदिन्द्रियाणि तानि ऐश्वरैः आत्मप्रकाशनायारब्धानि तेभ्य इन्द्रियेभ्यः स्वकार्येभ्यस्ते परा ह्यर्थाः सूक्ष्माः महान्तश्च प्रत्यगात्मभूताश्च । तेभ्योऽर्थेभ्यश्च परं सूक्ष्मतरं महत्प्रत्यगात्मभूतं च मनः । मनःशब्दवाच्यं मनस आरम्भकत्वात्तन्मनसोऽपि परा सूक्ष्मतरा महत्तरतरा प्रत्यगात्मभूता च बुद्धिःशब्दवाच्यमध्यवसायाच्चारम्भकं भूतसूक्ष्मम्‌ । बुद्धेरात्मा सर्वप्राणिबुद्धीनां प्रत्यगात्मभूतत्वादात्मा महान्सर्वेमहत्तरवादव्यक्तादव्यक्तात्प्रथमं जातं हिरण्यगर्भं तत्त्वं बोधबोधात्मकं महानात्मा बुद्धेः पर इत्युच्यते ॥ १० ॥

महतोऽपि परं सूक्ष्मतरं प्रत्यगात्मभूतं सर्वमहततरं चाव्यक्तं सर्वस्य जगतो बीजभूतमव्याकृतनामरूपसतत्त्वं सर्वकारणशक्तिसमाहाररूपमनव्यक्ताव्याकृताकाशादिनामवाच्यं परमात्मन्योंतप्रोतभावेन समाश्रितं वट-कणिकायामिव वटवृक्षशक्ति: । तस्मादव्यक्तात्परः सूक्ष्ममतः सर्वकारणकारणत्वादात्मप्रत्यगात्मत्वाच्च महाश्र, अत एव पुरुषः सर्वपूर्णात्मा । ततस्तन्न्यस्य परस्य प्रसङ्गं निवारयन्नाह-पुरुषान्न परं किंचिदपि वस्त्वन्तरं तस्मात्सूक्ष्ममतत्वमहत्त्वप्रत्यगात्मत्वानां सा काष्ठा निष्ठा पर्यवसानम्‌ । अत्र हीन्द्रियेभ्य आरभ्य सूक्ष्म-त्वादिपरिसमाप्तिः । अता एव च गन्तूनां सर्वगतिमतां संसारिणां परा प्रकृष्टा गतिः । "यदृत्तवा न निवर्तन्ते" इति स्मृतेः ॥११॥

[ प्रकाशिका ] शाली संसराध्वपारभूतं परमात्मस्वरूपं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥९॥ वशीकार्येत्वाय रथादिरूपितेषु शरीरादिषु यानि येभ्यो वशीकार्येततायां प्रधानानि तान्युच्यन्ते । अस्य मन्त्रद्वयस्यार्थो भगवता भाष्यकृतानुमानिकाधिकरणे ब्र० सू० १।१।४९।१९ उक्तः । इत्थं हि तत् भाष्यम्‌ । तेषु रथादिरूपितशरीरादिषु यानि येभ्यो वशीकार्येततायां प्रधानानि

एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ।

ननु गतिस्थेदागत्यापि भावितत्वं कथं यस्मादूयो न जायते इति। नैष दोषः । सर्वस्य प्रत्यगात्मत्वादवगतिरेव गतिरित्युपचर्यते । प्रत्यगात्मत्वं च [प्रकाशिका] इन्द्र्रियेभ्यः परा इत्यादिना । तत्र ह्यत्वेन रूपितेभ्य इन्द्रियेभ्यो गोचरत्वेन रूपिता विषयाः वशीकार्यत्वे पराः । वश्येन्त्रियस्यापि विषयसन्निधाविन्द्रियाणां दुर्निग्रहत्वात् । तेभ्योडपि परं परग्रहरूपितं मनः । मनसि विषयप्रवणे विषयासन्निधानस्याप्यकिंचित्करत्वात् । तस्मादपि सारथित्वरूपिता बुद्धिः परा । तस्या अपि रथित्वेन रूपित आत्मा कर्तृत्वेन प्राधान्यात्परः । सर्वस्यात्मेच्छायत्तत्वात् । आत्मैव महानिति च विशेष्यते । तस्मादपि रथरुपितं शरीरं परम् । तदायतत्वाज्जीवस्य सकलपुरुषार्थसाधनवृत्तीनाम् ।

हर्यते त्वग्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२ ॥

तस्मादपि परः सर्वोन्तरत्वभोऽन्तर्योग्यध्वनः पारम्भूतः परमपुरुषो यथोक्तमात्मपर्यन्तस्य तत्संकल्पायत्तप्रवृत्तित्वात् । स खल्वन्तर्योमितयोपासकस्यापि प्रयोजकः । "परात्तु तच्छ्रुतेः" ब्र० मू० २।३।४० इति हि जीवत्मनः कर्तृत्वं परमपुरुषायतत्वमिति वक्ष्यते । वशीकरणोपासननिर्वृत्त्युपायकाष्ठाभूतः परमप्राप्तव्यक्ष स एव । तदिदमुच्यते "पुरुषान्न परं किंचिच्छा काष्ठा सा परा गतिः" इति । तथा चान्तर्योमित्राह्मणे "य आत्मनि तिष्ठन्" बृ० मा० ३।७।३० इत्यादिभिः सर्वे साक्षात्कुर्वन्सर्वे नियमयतीत्युक्त्वा नान्योडतोऽस्ति द्रष्टेति नियमे नियन्त्रन्तरं निषिध्यते । भगवद्गीतासु च । "अधिष्ठानं तथा कर्तो करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥" म० गी० १८।१४ इति । दैवमन्त्र पुरुषोत्तम एव इति वचनात् । तस्य च वशीकरणं तच्छरणागतिरेव । यथाडSह-'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया' म० गी० १८।६१ 'तमेव शरणं गच्छ' म० गी० १८।६२ इति । तदेवमात्मानं रथिनं विद्धीत्यादिना रथ्यादिरुपकाविन्यस्ता इन्द्रियाद्यैः परा इत्यत्र स्वाशब्दैरैव प्रत्यभिज्ञान्ते न रथरुपितं शरीरमिति परिशेषात्तद्व्यक्तशब्देनोच्यत इति भाषितम् ॥ १० ॥ ११ ॥

सर्वेषु भूतेष्वात्मतया वर्तमानोडसौ गुणत्रयमायातिरोहितत्वेनाजितबुद्धि:करणानां न यथावत्प्रकाशते ।

यच्छेद्वाड्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।

[शांकरभाष्यम् ] दर्शितमिन्द्रियमनोबुद्धिपरत्वेन । यो हि गन्ता सोऽगतंप्रत्यगूपं गच्छत्यनात्मभूतं न विपर्ययेण । तथा च श्रुति:—"अनद्धगाड अद्भवसु पारक्ष्णाव: " इत्याद्या । तथा च दर्शोयति प्रत्यगात्मत्वं सर्वस्य । एष पुरुष: सर्वेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु भूतेषु गूढ: संवृतो दर्शोनश्रवणादिक्रमाविद्यामायाच्छादित एवात्मा न प्रकाशते आत्मवेन कस्यचित् । अहो अतिगम्भीरा दुरवगाह्या विचित्रा माया चेयं यदयं सद्रूप: जन्तु: परमार्थत: परमार्थसत्स्वोडप्येवं बोध्यमानोडहं परमात्मेति न गृह्लात्यनात्मानं देहोन्द्रियादिसंघातमात्मनो हृद्यमानमपि ऋतादिवदात्मत्वेनाहममुष्य पुत्र इत्यनुच्यमानोडपि गृह्लाति । नूनं परस्येव मायया मोमुह्यमान: सर्वो लोको बंध्रमोति । तथा च स्मरणम्—" नाहं प्रकाश: सर्वस्य योगमायासमावृत: ॥ " भ. गी ७।२५ इत्यादि । ननु विकृतमिति श्रुयते मत्वा धीरो न शोचति न प्रकर्षेण शात इति च नैतदेवम् । असंस्कृतबुद्धेर्विज्ञेयत्वात् प्रकाशात इत्युक्तम् ।

हृश्यते तु संस्कृतयाश्रयाश्रयग्रामिवाश्रया तथैकाग्रतयोचितेयत्तत्सूक्ष्मया सूक्ष्मवस्तुनिरूपणपरया । कै: । दृक्श्मदर्शिभिरिन्द्रियैभ्य: परा ह्यर्था इत्यादिप्रकारेण सूक्ष्मतापारम्पर्यदर्शनेन परं सूक्ष्मं दृश्यं शीलं येषां ते सूक्ष्मदर्शी-नस्तै: सूक्ष्मदर्शीभि: पिण्डतैरित्येतत् ॥ १२ ॥

दृश्यते इत्यर्थ: । १२ बाह्याभ्यन्तरकरणवयापारराहित्यप्रकारमध्ये आत्मयोगाधिगमेनोति निर्देश-जीवस्वरूपज्ञानप्रकारं दर्शोयति । यच्छेद्वाड्मनसी प्राज्ञ इत्यादिना । इमं मन्त्रं प्रस्तुत्येथं हि भाष्यकृता ह्यादिरूपितानामिन्द्रियादीनां वशी-करणप्रकारोऽयमुच्यते वाचं मनसी नियच्छेत् । वाक्पूर्वकाणी कर्मेन्द्रिय-याणि ज्ञानेंद्रियाणि च मनसि नियच्छेदित्यर्थ: । वाक्छब्दे द्वितीयाया: "सुपां सुलुक्" पा. सू. ७।१।३९ इत्यादिना लुक् । मनसी इति सप्तम्यां छान्दसो दीर्घ: । तन्मनो बुद्धौ नियच्छेत् । ज्ञानशब्देनात्र पूर्वोक्ता बुद्धि-रभिधीयते । ज्ञान आत्मनीति व्यधिकरणे सप्तम्यौ आत्मनि वर्तमाने ज्ञाने

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छेतत्यच्चेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥

[शांकरभाष्यम्] महति प्रथमजे नियच्छेत् । प्रथमजवत्स्वच्छस्वभावकमात्मनो विज्ञानमापादयेदित्यर्थः । तं च महान्तमात्मानं यच्छेच्छान्ते सर्वविशेषप्रत्यस्तमितरुपेडविक्रिये सर्वान्तरे सर्वबुद्धिप्रत्ययसाक्षिणि मुख्य आत्मनि ॥ १३ ॥ [प्रकाशिका] नियच्छेदित्यर्थः । बुद्धिं कर्त्तरि महत्यात्मानं नियच्छेत् । इत्थं तत् कर्त्तारं परस्मिन्ब्रह्माणि सर्वान्तरयोऽपिणि नियच्छेत् । यतय्येन तदिति नपुंसकलिङ्गता । एवंभूतेन रथिना वैष्णवं पदं गन्तव्यमित्यर्थः इति भाषितम् । विवृतं च श्रुतप्रकाशिकायाम् । वाचो मनासि नियमनं मनोडननुगुणप्रवृत्ति-वैमुख्यापादनम् । मनसो बुद्धौ नियमनं व्यवसायानुगुणप्रवृत्तितापादनम् । बुद्धेश्चार्थेषु हेयताधयवसायरूपा तस्या बुद्धेरात्मनि नियमनं नाम स एवोपादेयतया साक्षात्कार्य इत्येतदर्थविषयत्वापादनम् । शान्ते स्वत ऊर्मि-षट्कप्रतिभटे शान्त आत्मनि महत आत्मनो जीवस्य नियमनं नाम तच्छेषताप्रतिपत्तिरिति । आत्मशब्दस्य पुंलिङ्गतचछठेन निर्देशेऽये छान्दसत्व-लिङ्गव्यत्ययः । ननु भाष्ये ज्ञान आत्मनीति व्यधिकरणे सप्तम्यौ । आत्मनि वर्तमान ज्ञाने नियच्छेदित्यर्थ इत्युक्तिरयुक्ता । अध्यावृत्तत्वादात्मनि वर्तमान इति विशेषणस्म्यैवाभावात् । न च तद्यच्छेज्ज्ञान इत्येतावत्युक्त आत्मरूपज्ञानभान्तिः स्यात् अतो ज्ञान आत्मनीत्युक्तामिति वक्तुं शङ्क्यम् । तथा सति तस्या एव भान्ते: सामानाधिकरण्यो जनया हढीकरणप्रसङ्गात् । न ह्यात्मनीत्यनेनात्मभान्तिर्व्युदेस्यते । न चात्मनि वर्तमान इत्यर्थः । आत्मविषयकज्ञान इति यावत् । अतो व्यावृत्ततया न वैयर्थ्य-दोष इति वाच्यम् । तथा सति ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेदित्यस्य वैर्यध्योपपातात् । तदर्थस्यापि तेनैव सिद्धेरिति चेदुच्यते । अयमभिप्रायो भाष्यकारस्य तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनीत्यत्रात्मनो विषयसप्तमी तच्चार्थे षु हेयताधयवसायरूपा बुद्धिरिति श्रुतप्रकाशिकायां व्यकत्कम् । अस्य चात्मनानात्मविषयकहेयत्वाद्यवसायरूपतया ज्ञानस्म महत्यात्मनि नियमनं नाम स एवोपादेयतया साक्षात्कार्य इत्येतदर्थविषयत्वापादनभितो तदैव वैयर्थ्यशङ्कानवकाश इति ॥ १३ ॥

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत ।

[ शांकरभाष्यम् ] एवं पुरुष आत्मानं सर्वैः प्रविलाप्य नामरूपकर्मतयै यन्निध्याज्ञानविजृम्भितं क्रियाकारकफललक्षणं स्वात्मन्याथात्म्यज्ञानेन मरीच्युदकरजुसर्पगगनमलान्तीव मरीचिरजुजुगगनस्वरूपदर्शनानेवै स्वस्थः प्रशान्तात्मा कृत्यो भवति यतोऽतस्तदर्शनार्थमनायासविद्याप्रसक्ता उत्तिष्ठत ह जतव आत्मज्ञानाभिमुखा भवत, जाग्रताज्ञाननिद्राया घोररूपायाः सर्वार्थबीजभूतायाः क्षयं कुरुत । कथम् । प्राप्योपगम्य वरान्प्रकृष्टानाचार्योस्तादृशदसतदुपदिष्टं सर्वान्तरमात्मानमहंमम्भीति निबोधतावगच्छत । न ह्युपेक्षितव्यमिति श्रुतिर्निकषय्याह मातवत । अतिमक्ष्मया बुद्ध्या विषयत्ववाज्ज्जेयस्म्य किंवि मक्ष्मबुद्धिरित्युच्यते । क्षुरस्य धारार्ं निशिता तीक्ष्णीकृता दुरत्यया दुःसेनात्ययो यस्माः सा दुरत्यया । यथा सा पदब्यां दुर्गमनुया तथा दुर्गं दुःसंपाद्यमित्येतत्पथः पन्थानं तत्त्वज्ञानलक्षणं मार्गे कवयो मेधाविनो वदन्ति ।

क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ।

झेयस्यातिसूक्ष्मत्वात्तादृश्यस्य ज्ञानमार्गेऽय्य दु:संपाद्यत्वं वदन्तीत्यभिप्रायः । ९ ४ तत्कथमितिसूक्ष्मत्वं झेयस्येत्युच्यते । स्थूल्या तावद्ये मेधिनी शब्द-

अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।

[ प्रकाषिका ] एतद्वशीकरणप्रकारमुपदिश्याभिकारिपुरुषानभिमुखी करोति-आत्मज्ञानाभिमुखा भवताज्ञाननिद्रायाः क्षयं कुरुत । वराच्छ्रेष्ठनाचार्यानुपसंगम्यात्मतत्त्वं निबोधत । यद्वा, पसितोद्गवता ब्रह्मविद्भयां वो देवतापारमाष्र्ि च यथावदेतस्यते भवानित्येवंरूपान्वरान्प्राप्य झेयतात्मतत्त्वं निबोधत नोदासितव्यमिति भावः । ज्ञानिनस्तदात्मतत्त्वं दुर्गं पन्थानं वर्णयन्ति तत्कस्य हेतोः । यत आत्मतत्त्वं क्षुरस्यायुधविशेषस्य धारागं निशिता तीक्ष्णा दुरत्ययाडनतिक्रमणया । तीक्ष्णक्षुराग्रे संचरतः पुंसो यथा क्रियत्प्रयणवधान आत्मनाशो भवति । एवमिहात्मस्वरूपावगतिदशायां स्वपेदप्यनवधानापराद्ध आत्मनाशो भवतीति भावः ॥ १४ ॥

अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ॥ १५॥

उपसंहरति---अत्न नित्यमित्येतद्र्शब्दमित्यादौ प्रत्येकं संबध्यते । अशब्ददत्वादिविशादेव कालवद्ययम् । अथवापचयशून्यमित्यर्थः । महत इत्थनेनात्मानि महाति नित्यच्छेदिति पूर्वमन्त्रनिर्दिष्टो जीवो गृह्यते । ध्रुवं स्थिरं निचाय्य ह्वा दर्शनसमनाकारोपासनन विषयीकृत्येत्यर्थः ।

नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युुप्रोक्कं सनातनम् । उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६ ॥ य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद्‌ब्रह्मसंसदि । पतत: श्राद्धकाले वा तद्‌अनन्त्याय कल्पते तद्‌अनन्त्याय कल्पते इति ॥ १७ ॥

इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता ॥ ३ ॥ [ शांकरभाष्यम् ] सपर्यैरुरसंगैरेपचित्ता सर्वेन्द्रियविषयभूता तथा शरीरम्‌ । तत्रैकगुणापकर्षण गन्धादीनां सूक्ष्मत्वमहत्त्वविशुद्धत्वनित्यत्वादितारतम्य दृष्टम्‌ , आदिषु यावद्‌आकाशामिति ते गन्धादय: सर्वे एव स्थूलत्वाद्‌ऽधिकारा: शब्दान्ता यत्र न सन्ति किं तु तस्य सूक्ष्मत्वादिनिरतिशयत्वं वक्तव्यमित्येतद्‌दर्शयति श्रुति:- अशब्दमस्पर्शमरूपमवयवसं तथा‌ऽसं नित्यमगन्धवच्च यत्‌ । एतद्‌वैतद्‌ब्रह्मणो विद्‌याम: यद्‌विदादिमत्तच्छोतीदं त्वशब्दादिमत्त्वाद्‌व्ययं न क्षीयते । अत एव न नित्यं यद्‌विद्‌व्येति तद्‌नित्यमिदं तु न व्येत्यतो नित्यम्‌ । इतश्‍च नित्यमनाविद्यम्‌आनादि: कारणमस्म्य तदिदम्‌नादि यच्चादि: कारणत्वाद्‌नित्यं कारणे प्रलीयते यथा पृथिव्यादि । इदं तु सर्व- कारणत्वाद्‌कारणमकार्यत्वाच्च न तस्य कारणमस्ति यस्मिन्‌प्रलीयते । तथानन्तमनिद्यम्‌आनन्तं न कार्यमस्य तद्‌नान्तम्‌ । यथा कद्‌लयादि: फलादि- कार्योत्पादनेनाऽऽनित्यत्वं दृष्टं न न तथा‌ऽप्यनतवच्च ब्रह्मणोडतोडपि नित्यम्‌ । महतो महत्तवाद्‌बुद्ध्यारूध्यात्परं विलक्षणं नित्यविज्ञातिस्वरूप- त्वाद्‌विवस्वसाक्षि हि सर्वभूतान्तमत्‍वाद्‌ब्रह्म । उक्तं हि सर्वभूते भूत्यादि । ध्रुवं च कूटस्थं नित्यं न पृथिव्यादिवद्‌दापेक्षिकं नित्यत्वम्‌ । तदेवंभूतं ब्रह्म- तमानं निचाय्यागम्य लक्षयात्‌प्रामुख्यते वियुज्यते ॥ ९९ ॥

प्रस्तुताविज्ञानस्तुत्यर्थमाह श्रुति:- नाचिकेतं नचिकेतसा प्राप्तं नाचि- केतं मृत्युुप्रोक्‍तमिदम्‌उपाख्यानमुपालभ्यानं वक्ष्यतिगुणलक्षणं सना- तनं निरंतनं वैदिकत्वाद्‌दुक्त्वा व्राह्मणेभ्य: श्रुत्वाचार्येभ्यो मेधावी ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकस्तस्मिन्न्‌महीयत आत्मभूत उपास्यो भवतीत्यर्थ: ॥ १६ ॥

य: काश्रिदिमं ग्रन्थं परमं प्रकृष्टं गुह्यं गोप्यं श्रावयेद्‌ग्रन्थतोऽर्थतश्‍च { प्रकाशिका } मृत्युमुखादिति भीषणात्संसारादित्यर्थ: ॥ १९ ॥ नचिकेतसा प्राप्तं नाचिकेतम्‌ । मृत्युुप्रोक्‍तं मृत्यो: प्रवक्तृत्वमेव न स्वतन्त्रत्व-

पराङ्मुखानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ्मुख इत्याति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत्|ऐक्षत्|वृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १ ॥

[शांकरभाष्यम्] ब्रह्मणानं संसादि ब्रह्मसंसादि प्रयत: शुचिर्भूत्वा श्राद्धकाले वा श्रावयेदुज्जिज्ञासानां तच्च्छ्राद्धमस्याऽऽनन्त्यायाऽऽनन्तफलाय कल्पते संपद्यते । द्विजेच्छन्मध्यायपरिसमाप्त्यर्थेम् ॥ १७ ॥

इति काठकोपनिषदि प्रथमवल्ल्यां तृतीयवह्ल्भाष्यं समाप्तम् ॥ ३ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य-श्रीमदाचार्यश्रीशंङ्करभगवत्कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये प्रथमवल्ल्यायाः समाप्तः ॥ १ ॥

एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । हृश्यते त्वग्र्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥

कः पुनः प्रतिबन्धोऽस्याऽऽ बुद्धेर्येन तदभावादात्मा न हृश्यते इति तदर्शनकारणप्रदर्शनार्थो वल्ली आरभ्यते । विज्ञाते हि श्रेयःप्रतिबन्धकारणे तदप्रनयनाय यत्न आरभ्यते नाऽऽनर्थेति । पराङ्मुखान्ति गच्छन्तीति पराङ्मुखी खानी तदुपलक्षितानि श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि खानीत्युच्यन्ते । तानि पराङ्मुखीणि शब्दादिविषयप्रकाशनाय प्रवर्तन्ते यस्मादेवं स्वभावकानि तानि व्यतृणत्-णन्द्रियसहितवान्हननं कृतवानित्यर्थः । क्रोडसौ स्वयंभूः परमेश्वरः स्वयमेव स्वतन्त्रो भवति सर्वदा न परतन्त्र इति । तस्मात्पराङ्पराङ्प्रपञ्चनात्मभूतान्तरात्मान्तरात्मानमित्यर्थः । एवं-स्वभावेऽपि सति लोकस्य कश्चिद्धीरः प्रत्यक्प्रवर्तते इति विवेकी प्रत्यगात्मानं प्रत्यग्च्छोचिवात्म-शब्दो रूढो लोके नान्यस्मिन् । व्युत्पत्तिपक्षेऽपि तत्रैवात्मशब्दो वर्जते । [प्रकाशिका] कृतत्वम् अत एव सनातनम् । अपौरुषेयत्वात्प्रवाहरूपेण नित्यमित्यर्थः । स्पष्टोऽर्थः । ब्रह्मसंसादि ब्राह्मणसमाजे । प्रयत: शुद्ध: ॥ १७॥

तृतीया वल्ली समाप्ता ॥

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत । खानीन्द्रियाणि पराङ्मुखीहि पराङ्मुखी पराप्रकाशकानि न त्वात्मप्रकाशकानि । तत् हेतुं वृणुध्वोचति । व्यतृणत्स्वयंभूः स्वतन्त्र ईश्वर इमानि खानि हिंसितवान् । तृक् हिंसायामिति धातुः । यद्वा धातूनामनेकार्थत्वात् । परार्थप्रकाशकानीन्द्रियाणि सृष्टवानित्यर्थः । पराक्पराच इति यावत् । पराग्रूपणानात्पभूतान्तपञ्चनत्युपलभन्ते । अन्तरात्मानं नेत्यर्थः ।

पराचः कामाननुयान्ति बालास्ते मृत्योरयन्ति विततस्य पाशम् । अथ धीराऽमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेषु ह न प्रार्थयन्ते ॥ २ ॥

[शांकरभाष्यम्] " यच्चामृतेऽति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्त्यते " ॥ इत्यात्मशब्दद्युत्पत्तिस्मरणात् । तं प्रत्यगात्मानं स्वं स्वभावमेकदपारयतप्ययतित्यर्थः । छन्दसि कालानियमात् कथं पर्ययतीत्युच्यते-आवृत्तचक्षु-रावृत्तं न्यावृत्तं चक्षुः श्रोत्रादिकमिन्द्रियजातमशेषविषयस्य स आवृत्तचक्षुः स एव संस्कृतः प्रत्यगात्मानं पर्येति । न हि बाह्यविषयालोचनपरत्वं प्रत्यगात्मैकषणं चैकस्य संभवति । किमर्थं पुनररितं महता प्रयासेन स्वभावप्रवृत्तिनिरोधं कृत्वा धीरः प्रत्यगात्मानं पर्येतीत्युच्यते——अमृतत्व-ममरणधर्मत्वं नित्यस्वभावतामिच्छन्नात्मन इत्यर्थः ॥ १ ॥ यत्तावत्स्वभाविकं पारमेश्वानात्मदर्शिनां तदात्मदर्शनस्य प्रतिबन्धकारणमविद्या तत्प्रतिकूलत्वाद्वाग च पराक्षेवाविद्योपप्रदर्शितेषु दृष्टादृष्टेषु भोगेषु तृष्णा ताम्स्यामविद्यात्रृष्णाभ्यां प्रतिबद्धात्मदर्शना: पराचो बहिर्गतानेव कामान्काम्यविषयाननुयान्ति अनुगच्छन्ति बालाः अल्पप्रज्ञास्ते तेन कार्षेण मृत्योरविद्याकामकर्मसमुदायस्य यन्ति गच्छन्ति विततस्य विस्तीर्णस्य सर्वतो व्यापस्य पाशं पालयते बध्यते येन तं पाशं देहेन्द्रियादिसंयागावियोगलक्षणम् । अनवरतजन्ममरणजरारोगाद्यनेकानर्थव्रातं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । [ प्रकाशिका ] यद्वा पराक्पराड्मुखानी भूत्वा विषयानेव पश्यन्तीत्यर्थः । पराक्‌पश्यतां तां पठ्ठ लोको भ्रमत्यमकवचनेम् । इदं हि डित्थौ लोकस्वभावो नद्या: प्रतिस्रोतःप्रवृत्त इव कश्चिल्लपुरुषधौरेयः प्रत्यगात्मप्रवणोदपस्तीर्थाह-प्रत्यङ्‌मात्मानं पर्ययतीत्यर्थः । छान्दसं परस्मैपदम् । अत एवं वर्तमानार्थे लट्‌-पपत्तिश्व । चक्षुःशब्द इन्द्रियमात्रपरः स्वस्वविपयत्वावृत्तेनद्रियो मुमूर्षुरि-त्यर्थः ॥ १ ॥

अल्पप्रज्ञा बाह्यांकाम्यमानान्निषयाननेवगच्छन्ति विस्तीर्णस्य संसारस्य बन्धनं यान्तीत्यर्थः । यद्वा विततस्य सर्वत्राप्रातिहताज्ञस्य मृत्योर्म्य-मस्य पाशं यान्तीत्यर्थः । अथशब्दः प्रकृतविषयार्थोन्तरपरिग्रहे । धीमनतः प्रत्यगात्मन्येव ध्रुवममृतत्वं विदित्वेह संसारमण्डले ध्रुवेषु पदार्थेषु कमापि न प्रार्थयन्ते प्रत्यक्त्वज्ञस्य सर्वे जिहासितव्यमिति भावः । परात्मनः सर्वजीवगताहंतास्पदत्वेन मुरुथाहमर्थत्वात्प्रत्यक्त्वमस्तीति द्रष्टव्यम् ॥ २ ॥

येन रूपं रसं गन्धं शब्दानस्पर्शाश्व मैथुनान् । एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥३॥

[शांकरभाष्यम्] यत एवमथ तस्माद्विद्वारा विवोेकिन: प्रत्यगात्मस्वरूपावस्थालक्षणममृतत्वं ध्रुवं विदित्वा । देहाद्यमृतत्वं ह्यध्रुवामिदं तु प्रत्यगात्मस्वरूपावस्थालक्षणं " न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्" ब्र० ४।४।२३ इति ध्रुवम् । तदेवंभूतं कूटस्थाविचालयममृतत्वं विदित्वाध्रुवेषु सर्वपदार्थेष्वनित्येषु निर्धार्य ब्रह्मैव संसारेडनर्थप्राये न प्रार्थयते किंचिदपि प्रत्यगात्मदर्शानप्रतिकूलत्वात् पुत्रवित्तलोकैषणाभ्यो युक्तिच्छन्नत्येवेत्यर्थ: ॥ २ ॥ यदृृशानान्न किंचिदन्यत्प्रार्थयते ब्रह्मण: कथं तद्विगम इति ।

उच्यते--येन विज्ञानस्वभावेनात्मना रूपं रसं गन्धं शब्दानस्पर्शाश्र्व मैथुनानिमित्तान्निमित्तान्सुखविशेषानित्यर्थ: । नैनं प्रसिद्धिरोकस्यात्मना देहादिविलक्षणेनाहं विजानामीति । देहादिसंघातस्यापि शब्दादिस्वरूपत्वा विशेषाद्द्विज्ञेयत्वविशेषाच न युक्तं विज्ञातृत्वम् । यदि हि देहादिसंघातो रुपात्मक: सन् रुपादीन विजानीयात् । न चैतदस्ति । तस्माद्देहादिलक्षणाश्र्व रुपादीनितेनैव देहादन्यतिरिक्तेनैव विज्ञानस्वभावेनात्मना विजानाति लोक: । यथा येन लोभो दहति सोऽग्रिरिति तद्वत् । आत्मनोडविज्ञेये किमत्राशेष्यते न किंचित्परिशिष्यते । सर्वमेव त्वात्मविज्ञेयं न किंचित्परिशिष्यते स आत्मा सर्वज्ञ: । एतद्वै तत् । किं तद्गतचिकेतसा पृष्टं देवादिभिरपि विचिकित्सितं धर्मादिभिर्योडन्यद्विप्णो: परमं पदं नास्ति तद्वा एतद्घिगतमित्यर्थ:। ३ अतिसूक्ष्मत्वाद्दुर्विज्ञेयोमिति मत्प्रैतमेवार्थे पुन: पुनराह-स्वप्नान्तं स्वप्न-

[ प्रकाशिका ] मैथुनानिमित्तकमैथुनानिमित्तकसुखविशेषानित्यर्थ: । निःशेषं येनैव साधनेन जानातीत्यर्थ: । "तदेवा ज्योतिषां ज्योति:" ब्र० ४।४।१६ इति रुपादिप्रकाशकानामिन्द्रियाणां तद्ग्रहीतनामेव कार्यनकुल्लादिति भाव:। तत्पूर्वं प्राप्यतया निर्दिष्टं विप्णो: परमं पदम् । एतद्वै, एतदेवैतन्मन्त्रप्रतिपाद्यात्मस्वरूपमेवेत्यर्थ: ॥ ३ ॥ सकलं स्वप्नप्रपञ्चं जाग्रत्प्रपञ्चं च मनआदीन्द्रियभावमापन्नेन येन परमा-

महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] मत्वा स्वप्रविझेयामित्यर्थः । तथा जागरितान्तं जागरितमध्ये जागरितविझ्ञेयं च । उभौ स्वप्नजागरितान्तौ येनात्मनानुपलभ्यते लोक इति सर्वे पूर्ववत् । तं महान्तं विभुमात्मानं मत्स्वागम्यात्मभावेन साक्षादहमस्मि परमात्मनि धीरो न शोचति ॥ ४ ॥

ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद् वै तत् ॥ ५ ॥

किंच—यः काश्चिदिमं मद्धदं कर्मफलभुजं जीवं प्राणादिकलापस्य धारयितारमात्मानं वेद विजानात्यनितकै समीप ईशानमीशितारं भूतभव्यस्य कालत्रयस्य ततस्तद्विज्ञानाद् वैवात्मानं न विजुगुप्सते न गोपायितुमिच्छत्यभयप्राप्तत्वात् । यद्वा हि भयमद्भ्यस्थोऽनित्यमात्मानं मन्यते ताद्भो—पायितुमिच्छतुमिच्छेदेतद् वै तदिति पूर्ववत् ॥ ५ ॥

यः पूर्वं तपसो जातमद्रचः पूर्वमजायत ।

यः प्रत्यगात्मेश्वरभावेन निर्दिष्टः स सर्वात्मकतयेतररीयति---यः काश्चिन्नमुखः पूर्वं प्रथमं तपसो ज्ञानादिलक्षणाद्वा स इत्येतज्जातमुत्पन्नं हिरण्यगर्भम् । किमपेक्ष्य पूर्वमित्याह—अदृश्यः पूर्वमप्सहितेभ्यः पञ्चभूतेभ्यो न केवलाभ्योद्रभ्य इत्यभिप्रायः । अजायतोत्पन्नो यस्तं प्रथमजं देवादि—

[प्रकाशिका] तमना लोकः पश्यतीत्यर्थः । तमिति शेपः । उक्तोऽर्थः ॥ ५ ॥

इदानीं तु लिङ्गनयत्यश्वानन्दसः । इमं मद्धद्मृतं पिबन्तमावन्ति निर्दिष्टकर्मफलभोक्तारं जीवात्मानं गुहां प्रविश्टावित्युक्तरीत्या तस्यान्तिके कालत्रयत्निदचिदीश्वरं न यो वेद तं दुष्कृतकारिणमपि न निर्देदित्स्यर्थः ।

"गुह्ङिकद्रभ्यः सन्" पा. सू. ३।१।१६ इत्यत्र जुगुप्साशब्दो निन्दार्थ उक्तः । "जुगुप्साविरामप्रवादार्थानाम्" वा. इति । तत इति पञ्चमी ।

"अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् । तदण्डमभवद्दैमं सहस्त्रांशासमप्रभम् । तस्मिज्जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ।"

इति स्मृत्युक्तरीत्या—उपादानेभ्यो न्यष्ठिसृष्टे: पूर्वं योऽजायत तं तपः संकल्पमात्रादेव पूर्वं जातम् ।

"यो देवानां प्रथमं पुरस्तात्" "विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः" श्रुति ३ । ४ "हिरण्यगर्भे पश्यतः जाय—

गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद्वै तत् ॥ ६ ॥

[शांकरभाष्यम् ] शरीराण्युत्पाद्य सर्वप्राणिगुहां हृदयाकारां प्रविश्य तिष्ठन्तं शब्दादीनुपलभमानं भूतेभिर्भूतै: कार्यकारणलक्षणै: सह तिष्ठन्तं यो व्यपश्यत् य: पर्यतீत्येतत् । य एवं पर्यति स एतदेव पश्यति यत् तत्प्रकृतं ब्रह्म ॥ ६ ॥ किंच—या सर्वदेवतामयी सर्वदेवतात्मिका प्राणेन हिरण्यगर्भरूपेण परस्माद् ब्रह्मण: संभवन्ति शब्दादीनामनाददितिस्तां पूर्ववद्गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीमदितिं तामेव विशिनष्टि—या भूतेभिर्भूतै: सभन्विता व्यजायत इत्येतत् ॥ ७ ॥

गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतेभिर्व्यजायत । एतद्वै तत् ॥ ७ ॥

किंच---योऽध्यक्ष उत्तराधिकारण्योर्हित: स्थितो ज्ञातवेदा अभि: पुन: सर्ववहिषां भोक्ता्यात्मं च योगिभिर्‌गर्भ इव गर्भिणीभिरनन्तर्वर्तिनीभि- र्गर्हिताभिरन्रपानभोजनादिना यथा गर्भ: सुभृत: सुष्ठु सम्यग्भृतो लोक इवेत्थ- मेवर्त्विभिर्योगिभिर्‌मिश्र सुभृत इत्येतत् । किंच दिवे दिवे डन्यह्न्यहन्ट्य: स्तुत्यो [प्रकाशिका] मानमं' श्रे. ४११२ इति श्रुत्युक्तरीत्या प्रथमं जातं गुहां प्रदिश्य तिष्ठन्तं हृदयगुहां प्रविश्य वर्तमानं भूतेभिर्भूतैदेहेंद्रियान्त:करणादिभिरुपेतं चतुर्मुखमयं स तुजगत्सृष्टा स्यादिति कटाक्षणेक्षतेर्यर्थ: । उक्तोऽर्थ: ॥ ६ ॥

अरण्योरनिहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृता गर्भिणीभिः ।

अयं च मन्त्रो ''गुहां प्रविश्यो'' व. सू. ११२११ इति सूत्रे भगवता भाष्यकृता व्याख्य्यात: । इत्थं हि भाष्यकृता कमेफलान्वित्योदितिजीव उच्च्यते । प्राणेन संभवन्ति प्राणेन सह वर्तते । देवतामयींद्रियाधीनभोगा । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती हृदयपुण्डरीककुहरवर्तिनी । भूतेभिर्व्यजायत पृथिव्यादिभिर्भूतै: सहितो देवतिरूपेण विविधा जायते इति भाषितम्‌ । तत्तद- त्मकामित्यर्थ: । अत्रैव प्रकरणे ''ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा '' का. ११११७इत्यत्र देवामित्यस्य परमात्मकामिति व्याख्यातत्वात्‌, ''क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि'' म. गी. १३१२ इत्येतदुपबृंहणगीतातावचनेडपि मां मदात्मकमिति भाष्यकृतेव व्याख्यातत्वात्‌ । अप्यथक्मिन्नद्विशेषणवाचिशब्दस्य विशेष्य इवाप्रथकिसद्वाविशेष्यवाचिशब्दस्यापि विशेषणे निरूढतवात्तदात्मकमित्यर्थो युक्त इति द्रष्टव्यम् ॥ ७ ॥

दिवे दिव ईड्यो जागृवदद्रिहविष्मद्द्रिरे मेऽनुष्येभिरापि: । एतद् वै तत्॥

किंच---यतक्ष यस्मात्पाणादहुदेतयुक्तितिष्ठति सूर्योदस्तं निम्लोचनं यत्र यस्मिन्नेव च प्राणेऽधन्यहनि गच्छति तं प्राणमात्मानं देवा अन्यादयोदधिदैवं वागादयश्राध्यात्मं सर्वे विश्वेडा इव रथनाभावर्तिता संप्रवेशिता: स्थितिकाले । सोऽपि ब्रह्मैव । तदेत्तत्सर्वात्मकं ब्रह्म । तहु नात्येति नातीत्य तदात्मकतां तदन्यत्वं गच्छति कश्चन काश्चिदपि । एतद् वै तत्॥ ९ ॥

यदेवेह तदमुत यदमुत्र तदन्विह । मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १० ॥

[ शांकरभाष्यम् ] वन्द्यश्रे कार्मिभिरयोंगिभिश्श्रावरे हृदये च जाग्रवदद्रिजागरणशीलवदद्रिरप्रमत्तैरित्येतद्रविष्मद्द्रिराज्यादिमदद्रिध्र्यानभाववदद्रिश्व म-नुष्येभिरंमनुष्यैरतेदै तत्तदेव प्रकृतं ब्रह्म ॥ < ॥

यद् ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु वर्तममानं तत्तदुपाधित्वाद्ब्रह्मत्वादवभासमानं संसार-येन्यत्परसमादृश्यण इति मा भूत्कस्यचिदाशङ्केतीदं माह--यदेवेह कार्यकारणोपाधिमतु विभाव्यमानं नान्यत । तत्त्रैवं सत्युपाधिस्वभावभेददृष्टिलक्षणयाविद्यया मोहित: सन् इह ब्रह्मण्यनान- [ प्रकाशिका ] सभतो गर्हे इव निहित इति पर्वेणान्वय: । उदित्यवधारणे । अहन्-यहनि जागरणशीलैरप्रमत्तै: स्तुत्य । आज्यादिहविःप्रदानप्रवृत्तैरत्नि-तविभिः स्तुत्योऽग्रि: । अग्निनेताडऽरण्योर्निहित इति योजना । एतदग्रिस्वरूपं तत्पूर्वोक्तब्रह्मात्मकामित्यर्थ:॥ < ॥

यस्माद् ब्रह्मण: सकाशात्सूर्य उदेति यत्र च लयमेति देवा: सर्वे तस्मिन्नात्मनि प्रतिष्ठिता इत्यर्थे: । तत्सर्वात्मकं ब्रह्म कोऽपि नातिक्रामति छायावदन्तरयोर्मिणो दुर्लङ्कुत्वादिति भाव: । उक्तोऽर्थ: ॥ ९ ॥

ननु परमात्मा: सर्वात्मकं न संभवति । अह्हमित्यहन्ताश्रयत्वेनानुसंधीयमानो ह्यात्मा स जाह्मिहेवाभिप्रति । देहादित्वयाडुत्पत्त्या डनुसंधीयते तस्य कथं सर्वदेशकालकर्त्तिसर्वपदार्थो-त्मभूतत्वमित्याशङ्कचाह---यदेव परमातमतत्त्वमत्र लोकेडहमित्यनुसंधीयमानतयात्मभूतं तदेव लोकान्तरस्थाना-

का. — ९

मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११ ॥

[शांकरभाष्यम्] भूते परस्मादन्योडहं मत्तोडन्यत्परं ब्रह्माति नानैव भिन्नमिव पश्यत्युपलभते स मृत्योर्मरणान्मृत्युं मरणं पुनः पुनर्जन्ममरणभावमाप्रोति प्रतिपद्यते । तस्मात्था न पश्येत् । विज्ञानैकरसं नैरन्तर्येणाकाशवत्परिपूर्णं ब्रह्मैवाहमस्मीति पश्येदिति वाक्यार्थः ॥ १० ॥ प्रागुक्तविज्ञानादाचार्यागमसंस्कृतेन मनसेदं ब्रह्मैकरसमाप्तव्यमात्मैव नान्यदस्तीति । आस्मे च नानात्वप्रत्युपस्थापिकाया अविद्याया निवृत्तत्तवादिह ब्रह्मणि नानास्ति किंचनाणुमात्रमपि । यस्तु पुनरविद्यांतेऽमिरहृष्टिर्न मध्यतिस् नानैव पश्यति स मृत्योर्मृत्युं गच्छत्येव स्वल्पमपि भेदमध्येपरोपस्थिर्यर्थः ॥ ११ ॥

अङ्गुष्टमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥ १२ ॥

पुनरपि तदेव प्रकृतं ब्रह्माह-अङ्गुष्ठमात्रोडङ्गुष्ठपरिमाणं हृदयपुण्डरीकं तच्छिद्रद्वारत्यन्तःकरणोपाधिरङ्गुष्ठमात्रवंशपरंपरमध्यवर्त्येम्बरवत् । पुरुषः पूर्णमने सर्वेमिति । मध्ये आत्मनि शरीरेऽतिष्ठति यस्तमात्मानमीशानं भूतभव्यस्य विदित्वा न तत इत्यादि पूर्ववत् ॥ १२ ॥ [ प्रकाशिका ] मप्याध्यात्मभूतामित्यर्थः । ततश्श्वात्मभेदो नास्तीत्यर्थः । किं परमात्मतत्त्वविदामहमहिहवैति प्रतीतेः सर्वदेशकालवर्तिपदार्थकतयोपलभ्यस्मृत उत तद्रहितानामु । नोऽधः । तेषामहंमिहैवत्यादिप्रतीतेऽवभावात् । प्रत्युताहम् मनुरभवं सूर्यश्श्रोति सर्ववस्तुत्वं तैतैयानुभवात् । न द्वितीयः । अतत्त्वविदामहंप्रतीतेऽर्जीव मात्रविषयत्वेन तत् देशान्तरऽन्यावृत्तत्वप्रतीतेःस्तदानीमप्रतीतपरमात्मनि सर्वदेशावर्तिपदार्थोऽत्मत्वविरोधित्वाभावादिति । इह परमात्मनि भेदमिव यः पश्यति स तु संसारसंसरं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ १० ॥

नन्वस्माकं सर्वात्मकभूतं परमात्मतत्त्वं कुतो नोपलभ्यत इत्यत्राह—इदमात्मस्वरूपं विशुद्धात्मनो ग्राह्यमित्यर्थः । उक्तमेवार्थे हृद्यीकरणायाभ्यस्यति । स्पष्टोऽर्थः ॥ ११ ॥

कालत्रयवर्तिनिखिलचेतनाचेतनेश्वरः पुरुष उपासकशरीरे डङ्गुष्ठपरिमाणः सन्नास्ते । ततो भूतभव्येश्वरत्वादेव वातसल्यातिशयादेहगतानपि

[प्रकाशिका]दोषान्मोगयतया परिजयतीत्यर्थः। ननु “प्राणाधिप: संचरति स्वकर्मभि:”इति श्रु. ९।७ “अङ्गुष्ठमात्रो रवितुर्यरुप: ” इति श्रु. ९।१८ “अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्शकार्ष यमो बलात्।” इति भा. वि. इत्यादिश्रुतिस्मृतिष्वड्गुष्ठमात्रत्वेन प्रीतिपादितस्य जीवस्यैवास्मिन्मन्त्रे प्रतिपादनं किं न स्यात्। न च न तस्य भूतभव्येशानत्वादिते वाच्यम्।

प्रथमश्रुतजीवलिङ्गानुरोधेन चरमश्रुतभूतभव्येशानत्वस्यापेक्षिकतया योजयितुं शक्यत्वादिति चेन्न। “शब्दादेव प्रामितः ” ब्र. सू. १।३।२४ इत्यधिकरण एवमेव पूर्वपक्षं कृत्वा हृदयावच्छेदनिबन्धनाड्गुष्ठपरिमाणस्य परमात्मन्यपि संभवाद् “अङ्गुष्ठं च समाश्रित: ” १६।१३ इति तैत्तिरीयके। “अङ्गुष्ठमात्र: पुरुषोऽङ्गुष्ठं च समाश्रित:” इति ३१।१२ इति आश्वतरेऽङ्गुष्ठमात्रत्वस्य परमात्मन्यपि श्रवणात्।

असंकुचितभूतभव्येशितृत्वस्य ध्यानन्यस्थासिद्धब्रह्मलिङ्गितत्वादयमन्त्र: परमात्मपर एवेति सिद्धान्तितत्वात्। युक्त्वात्र कैश्चिदुच्यते——अङ्गुष्ठमात्रत्वं जीवलिङ्गमेव। अथाप्यङ्गुष्ठमात्र: पुरुषो मध्ये आत्मनि तिष्ठतीति पूर्वोर्धेन जीवमनूद्य, ईशानो भूतभव्यस्य इत्यनेन परमात्मभावो विधीयते इति। तदसमञ्जसम्। तथाहि सति परमात्मन्यङ्गुष्ठमात्रत्वसंभावनाप्रदर्शकोऽयं “हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ” ब्र. सू. १।३।२९ इति सूत्रस्यासंगतिप्रसङ्गात्।

ननु नास्मिन्मन्त्रे जीवात्मवादेन ब्रह्मभावो विधीयते। आराग्रमात्रतया प्रतिपन्नस्य जीवस्याड्गुष्ठमात्रत्वे प्रमाणाभावादिति तदस्थशङ्कापरिहारार्थं जीवादङ्गुष्ठमात्रत्वसाधनाय प्रवृत्तिमिच्छू सूत्रकारश्चरेत्। तथाश्रयणस्य क्रियत्वात्। नन्वेश्वर: शर्व ईशान इति निःषण्टुपाठेनेशानशब्दस्य देवताविशेषे रूढत्वात् “शब्दादेव प्रामित: ” ब्र. सू. १।३।२४ इति सूत्र ईशानो भूतभव्यस्येति भाष्यं न्यकुर्वेदित्यासनिश्चय:।

कि त्वीश्वरवाचिरशब्दादेवेत्येवकाराभिप्राय इति न्यायाततत्वात्, ईशानशब्दस्य श्रुतित्वाभ्युपगमात्, तैयैव चेशानशब्दश्रुत्या जीवव्यावृत्तिवेदेव नारायणस्यापि व्यावर्तितत्वेन रुद्रपरत्वमेव स्यादिति चेन्न। योगरुदिमत: पदस्य संनिधावयववयवर्थविशेषकपदान्तरसन्निधाने रूप्यतुनिमेषस्य यस्याग्रसरोरुहाणि प्रबोधयत्यन्येर्ध्वमुरैर्यूहै:।

इत्यादिषु दर्शानात्। तत्र हि सरोरुहपदावयवार्थसरोविशेषकाग्रपद्यते।

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ॥ ईशानो भूतभव्यस्य स एवाग्र स उ श्वः । एतद् वै तत् ॥ १३ ॥ यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ॥ एवं धर्मान्पृथक्पश्यस्तानेवानुविधावति ॥ १४ ॥

[शांकरभाष्यम्] किंच--अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकोडधूमकमिति युक्तं ज्योतिष्परत्वात् । यस्त्वेवंलक्षितो योगिभिर्हृदय ईशानो भूतभव्यस्य स नित्यः कूटस्थोऽचेदानीं प्राणिषु वर्तमानः स उ श्रोऽपि वर्तिष्यते नान्य-स्तत्समोडन्यश्र जनिष्यत इत्यर्थः । अनेन नायमस्तीति चैक इत्यं पक्षो न्यायतोडप्राप्तोऽपि स्ववचनेश्रुुत्या प्रत्युक्तस्तथा क्षणभङ्गवादेश्र ॥ १३ ॥ पुनरपि भेददर्शनापवादं ब्रह्मण आह--यथोदकं दुर्गे दुर्गमे देशे उच्कृते वृष्टं मित्कं पर्वतेषु पर्वतवत्सु निम्रपदेशेषु विधावति विकीर्ण मद्र-नश्यति इति एवं धर्मानात्मनो भिन्नाननुग्यकपश्येननुग्यगेव प्रतिशारीरं पृथक्स्थानेऽनुविधावति । शरीरभेदानुवर्तिनोडनुविधावति । शरीरभेदमेव पृथक्पुनः प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥

यस्य पुनर्विद्यावतो विधवस्तोपधिकृतभेददर्शोनस्य विशुद्धविज्ञानघनैकर-समदृश्यमात्मानं परयतो विजानातो मुनेरमेननश्शीलस्यात्मस्वरूपं कथं संभवति-त्युच्यने--यथोदकं शुद्धे प्रम्ने शुद्धं प्रसन्नमासिक्तं प्रक्शिक्षमेकरसमेव नान्यथा ताद्गेव भवत्यात्माप्येवमेव भवत्येकत्वं विजानातो मुनेरमेननश्शीलस्य हे गौतम । [प्रकाशिका] दोपादानेन सरोरुहपदरुहादिभङ्गस्य दर्शोनात् । इतरथा पद्मानीति पदादानुपादानत्वापत्तेः । अत ईशानशब्दस्य न श्रोतेन्वम् । एतत्स्वरसादेव त्याद्यैरपि यथाश्रुतमध्यानुगुण्येन यद्वेति पक्षान्तरस्याश्रितत्वादित्यलं-तितर्फ़्यया । प्रकृतमनुसरामः । उत्कोऽर्थः ।

शुष्केन्धनालवत्प्रकाशमान इत्यर्थः । अच्यतनपदार्थजातं श्वस्तनपदार्थ-जातं कालत्रयवर्तिपदार्थजातमपि तदात्मकमित्यर्थः । पूर्ववत् ॥ १३ ॥ पर्वतमूर्धि वृष्टं प्रत्नत्पर्वतेषु नानाभूततया पतित्वा पतित्वा धावति । एवं परमात्मगतदेवान्तर्योमित्यादिधर्मान्स्थगाधीकरणनिष्ठ-नपइयनपर्वतनिकरेरपातमनुकृत्य संसारकहरे पततीत्यर्थः ॥ १४ ॥

सर्वत्रैकात्मक्त्वज्ञानस्य फलमाह--यथा शुद्धजले शुद्धजलं योजितं तत्स-दृशमेव भवति न कथंचिद्विसदृशमेवमित्यं विजानातो मननशीलस्यात्म-पि परमात्मज्ञानेन विशुद्धः सन्िवशुद्धेन परमात्मना समानो भवतीत्यर्थः ।

एवं मुनेविजानात आत्मा भवति गौतम ॥ १५ ॥

इति काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये प्रथमा वल्ली समाप्ता ॥२॥ (४)

पुरमेकादशद्वारमजस्यावकृचेतसः ।

अनुष्टाय न शोचति विमुक्तक्श विमुच्यते । एतद् वै तत् ॥ १ ॥

[ शंकर ० ] तस्मात्कुतर्किकभेददृष्टेर्नास्तिककुदृष्टे चौर्ज्जत्वा मातापितृसह-

स्तेम्योडपि हितैषिणा वेदानोपदिष्टमात्मैकत्वदर्शनं शान्तदर्शैरादरणीयमित्यर्थः॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य-

श्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतःः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये

द्वितीयाध्याये प्रथमवल्ली समाप्ता ॥ १ ॥ ( ४ )

पुनरपि प्रकारान्तरेण ब्रह्मतत्त्वनिर्धारणार्थोडयमारम्भो दुविज्ञेयत्वाद्वैष्णणः-पुरं पुरमिव पुरं द्वारपालाविष्टात्राद्यनेकपुरोपरिकरणसंपत्तिदर्शना-

च्छरीरं परम । पुरं च मोपकरं; स्वात्मनासंहतस्ववत्नस्ववाम्यर्धी दृश्यम् ।

तथेदं पुरसामान्यादनेकोपकरणसंहतं शरीरं स्वात्मनासंहततेजःस्थानীয়स्व-

म्यर्थं भवितुमर्हति । तच्चेदं शरीराख्यं पुरमेकादशद्वाराण्यस्य

सप्त शीर्षण्यानि नाम्याश्च त्रीणि शिरस्येकं तैरेकेकादशद्वारं कस्याजस्य जन्मादिविक्रियाराहितस्यात्मनो राजस्थानीयस्य पुरधर्मविलक्षणस्य ।

णस्य । अवकृचेतसोऽवक्रमकुटिल्यमादित्यप्रकाशावनित्यमेवावस्थितमेकरुपं

चेतो विज्ञानमस्येत्यवकृचेतास्तस्यावकृचेतसो राजस्थानीयस्य ब्रह्मणः ।

यस्येदं पुरं तं परमेश्वं पुरस्वामिनमनुष्टाय ध्यात्वा । ध्यानं हि तस्यानु-

ष्ठान सम्यग्विज्ञानपूर्वकम् । ते सर्वषणावानमुक्तः सन्समं सर्वभूतस्थ

ष्ठान ध्यात्वा न शोचति । तद्विज्ञानादभयप्राप्ते: शोकावसराभावात्कुतो भयेक्षा ।

इहैवाविद्याकृतकामकर्मबन्धनैर्विमुक्तो भवति । विमुक्तक्श सन्निमुच्यते पुनः

शरीरं न गृह्णातीत्यर्थः ॥ १ ॥

[ प्रकाशिका ] गौतमेति प्राप्त्यवैभवं सूचयन्सहर्षं संबोधयति ॥ १९ ॥

समाप्ता प्रथमा वल्ली ।

जननादिविक्रियारहितस्य ऋजुबुद्धेरिवेकिन आत्मन एकादशेन्द्रियलक्षणबहिरिन्द्रियैमद्वारोpetं शरीराख्यं पुरं भवति ।

क्षणबहिरिन्द्रियैमद्वारोpetं शरीराख्यं पुरं भवति ।

पुरस्वामिनो यथा पुरं विक्तं भवति तथा शरीरमपि स्वात्मनो विविच्य ज्ञातं भवति । अविवेकिनस्तु देह आत्मैव भवतीति भावः । अनुष्ठाय न शोचति † विविच्य

जानन्देहानुबन्धिभिदु:खैः कामादिमिश्र विमुक्तो भक्त्रित्यर्थः । विमुक्तक्श

हंसः शुचिषद्वसुंन्तरिक्षसद्वोता वेदिषदातिथिदुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत्

[शांकरभाष्यम्] स तु नैकरीरपुरवर्त्येवात्मा किं तर्हि सर्वपुरवर्ती । कथम्- हंसो हन्ति गच्छतीति । शुचिषच्चुचौ दिव्यादित्यात्मना सीदतीति वसवोऽ- यति सर्वोनिति । वाय्वात्मना॒न्तरिक्षे सीदतीत्यन्तरिक्षसद् । होता॒ऽग्निः । "अग्निर्होता" इति श्रुते । वेद्यां पृथिव्यां सीदतीति वेदिषत् । "इयं वेदिः परोड्न्तः पृथिव्या: " इत्यादि॑मनुत्रवर्णात् । आतिथिः सोमः सन्‌दुरोणे कलशे सीदतीति दुरोणसत् । ब्राझ्मणोऽतिथिरूपेण वा दुरोणेषु गृहेषु सीदतीति । नृषन्‍नृषु मनुष्येषु सीदतीति नृषट् । वरसद्‌द्रेषु देवेषु सीद- तीति । ऋतसदृतं सत्यं यज्ञो वा तस्मिन्‍सीदतीति । व्योमसद्व्योम्न्या- कारे सीदतीति व्योमसत् । अब्जा अप्सु राजत्‍शु‌क्तिमकरादिरूपेण जायते इति । गोजा गवि पृथिव्यां द्वीधिवादिरूपेण जायते इति । ऋतजा यज्ञाङ्गरूपेण जायते इति । अद्रिजा: पर्वते‌भ्यो नद्यादिरूपेण जायते इति । सर्वात्मापि सन्नृतमवितथस्वभाव एव । बृहन्महान्सर्वकारणत्वात् । यदाऽप्या- दित्य एव मन्त्रेणोच्यते तदाऽप्यस्यात्मस्वरूपत्वमादित्यस्येत्यझीकृतत्वाद्रा- गद्यारु्यानेडप्यविरोधः । सर्व॒ऽऽप्येक एवात्मा जगतो, नात्‍मभेद इति मन्त्रार्थः ॥ २ ॥

[प्रकाशिका] विमुच्यते । जीवदशायामाश्यात्मिकादिदुःखरागद्वेषादिविमुक्त एव सन् "मो‌गेभ त्वितले क्षपयित्वा संपद्यते " ब्र० सू० ४।१।१९ इति न्यायेन प्रारब्धकर्मोवसानडचिरादिना विरजां प्राप्य प्रकृतेसबन्‍ध्याविमुक्तो भवतीत्यर्थः । एतन्मन्त्रप्रतिपाद्यमुक्तस्वरूपमपि परमात्मकमेवेत्यर्थः ॥ १ ॥ पुनरस्यम्य सर्वात्मतामेव प्रथयति--हंसः सूर्यः । शुचौ ग्रीष्मतौ सीदतीति क्षगतो वायुः । वेधन्तवर्तमान ऋतु‌ङ्गिविशेषोडग्निर्वा । दुरोणं गृहं गृहगतो डतिथिः । नृष्वात्मतया वर्तमानं, वरेषु देवेषु च तथा वर्तमानं, ऋते सत्य- लोके सीदतीति ऋतसत्, व्योम्नि परमपदे वर्तमानं च प्रत्यक्तकत्वम् । अब्जा जलजा । गोजा भजा । ऋतजा यज्ञोत्पत्त्या: कर्मफलभताश्र सर्गादय इति यावत् । यद्वा चिरकालस्यायितया ऋतशब्दिताकाशाजा इत्यर्थः । आद्रिजा: पर्वतजा: । एतत्सर्वे बृह‌त्तमपरिच्छिन्नसत्यरूपब्रह्म- त्मकामित्यर्थः ॥ २ ॥

ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३ ॥

[शांकरभाष्यम्‌] आत्मनः स्वरूपाधिगमे लिङ्गमुख्यते—ऊर्ध्वं हृद्यात्प्राणं प्राणवृत्तिं वायुमुन्नयत्यूर्ध्वं गमयति । तथापानं प्रत्यगग्घोडस्यति क्षिपति य इति वाक्यशेषः । तं मध्ये हृदयपुङ्खरीकाकाश आसीनं बुद्धावभिव्यक्तविज्ञानप्रकाशं वामनं संबजन्ति सर्वे विश्षे देवाश्चासुरादयः प्राणा रूपादिविज्ञानं बलिमुपाहरन्तो विरा इव राजानमुपासते तादर्थ्येनानुपरतव्यापारा भवन्तीत्यर्थः । यदर्था यत्प्रयुक्ताश्र सर्वे वायुकरणगणाः सङ्घोडनु: सिद्ध इति वाक्यार्थः ॥ ३ ॥

अस्य विस्तारमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः । देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥ ४ ॥

किंच—अस्य शरीरस्थस्यात्मनो विस्तारसमनस्याविस्तरसमनस्य अंशमनस्य देहिनो देहवतः । विस्तारनशब्दार्थमाह—देहाद्विमुच्यमानस्येति । किमत्र परिशिष्यते प्राणादिकलापे न किंचन परिशिष्यतेदत्र देहे पुरस्वामिविद्रवण इव पुरवासिनां यस्मात्‌नोडपगमे क्षणमात्रात्राल्यकार्यकरनकलापरूपं सर्वमिदं हतबलं विध्वस्तं भवति विनष्टं भवति सोऽन्यः सिद्धः ॥ ४ ॥

न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन ।

[प्रकाशिका] सर्वेषां हृदयगतः परमात्मा प्राणवायुमूर्ध्वमुखमुन्नयति अपानवायुमधोमुखं क्षिपति । हृदयपुङ्खरीकमध्य आसीनं वामनं वमनीयं भजन्तीयम् । अथ वा हृदयपुङ्खरीकपरिमिततया न्हस्वपरिमाणमित्यर्थः । तं सत्त्वप्रकृतयः सर्वेऽप्युपासत इत्यर्थः ॥ ३॥

एवं परमात्मानमुपासीनस्य “तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये” छा० ६।१९।२ इति श्रुत्युक्तरीत्या शरीरपात एकान्तरायो न किश्चित्कर्तव्यं परिशिष्यत इत्याह—अस्योपासकस्य देहिनः शरीरस्थस्य शरीरप्रतिष्ठितस्य हृदयादिरस्येति यावत् । एवंभूतस्य वा विस्तरसमनस्य शिथिलीभवद्वात्रमस्य वा देहाद्विमुच्यमानस्य क्रियमाणस्य वा किमत्र परिशिष्यते । कृतकृत्यत्वात्कर्तव्यं किमपि नावशिष्यत इति भावः । पूर्ववत् ॥ ४ ॥

इतरेण तु जीवन्ि यास्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥ ५ ॥

[शांकरभाष्यम्] नेन चक्षुरादिना वा मर्त्यो मनुष्यो देहवान्कश्चन जीवति न कोऽपि जीवति। न ह्येतां परार्थानां संहत्यकारित्वाज्जीवनहेतुत्वमुपपद्यते । स्वार्थेनासंहतेन परेण केनचिद्र्रपयुक्तं संहतानामवस्थां न दृष्टं गृहादीनां लोके तथा प्राणादीनामपि संहतत्वाद्वितुमर्हेति । अत इतरेणैव संहतप्राणादिविलक्षणेन तु सर्वे संहताः सन्तो जीवन्ि प्राणान्धारयन्ति । यस्मिन्संहताविलक्षण आत्मनि मति परस्मिन्नेतौ प्राणापानौ चक्षुरादिभिः संहतावुपाश्रितौ यस्मिंस्संहतस्यार्थे प्राणापानादयः स्वव्यापारं कुर्वन्वर्तते संहतस्ततोऽन्यः सिद्ध इत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥

हन्तेदानीं पुनरपि ते तुभ्यमिदं गुह्यं गोप्यं ब्रह्म सनातनं चिरंतनं प्रवक्ष्यामि । यद्विज्ञानात्सर्वसंसरारोपरोमो भवति, अविद्ञानाच्च यस्म्य मरणं प्राप्य यथात्मा भवति यथा संस्रति तथा शृणु हे गौतम ॥ ६ ॥

गुह्यमितरहस्यं सनातनं ब्रह्म ते पुनरपि प्रवक्ष्यामि । हन्तेति स्वगतामश्रर्ये । हे गौतम, आत्मा मरणं मोक्षं प्राप्य यथा यत्प्रकारविशिष्टो भवति तथा पुनरपि मुमुक्षवे रागाद्यनुपहतायोपदेशयोग्याय तुभ्यं वक्ष्यामित्यर्थः ॥ ६ ॥

योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थानुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥

योनिं योनिद्वारं कुत्रबीजसमन्विताः सन्तोऽन्ये केचिदविद्यावन्तो मूढाः प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय शरीरग्रहणार्थे देहिनो देहवन्तः, योनिं प्रविशन्तीत्थर्थः । स्थानुं वृक्षादिस्थावरभावमन्येऽनुसंयन्ति । यथाकर्म यथाश्रुतम् यथाकर्म यद्गेश्य कर्म तत्तथाकर्म यथाश्रुतं च तद्विज्ञानमुपार्जितं तदनुरूपमेव शरीरं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । "यथाप्रज्ञं हि संभवा:" इति श्रुत्यंतरात् ॥ ७ ॥

जीवन्िीतयत्राह-यदृधीनं प्राणापानयोरपि जिवनं तदधीनमेव सर्वेषां जीवनमिति भावः ॥ ९ ॥

अधिकारीविशेषणनिर्देशापरण हन्त त इत्यनेन सूचितमर्थे विदृणोति-

य एष सुेषु मार्गति कामं कामं पुरुथो निरिमाणः ।

सर्वेषु सुक्तेषु मार्गति गच्छति । कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः निष्पादयति । यस्तदेव शुक्रं तद्रत्नं तदेवामृतमुख्यते ।

तस्मिल्लोकाः श्रिता: सर्वे तदु नात्येति कचन । एतदै तव् ॥ ८ ॥

तस्मिन् लोका: श्रिता: सर्वे तदु नात्येति कचन । एतदै तत् ।

अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरुपो बभूव ।

[ शांकरभाष्यम् ] यथैक इति गुह्यं ब्रह्म वक्ष्यामानं तदाह—य एष सुेषु प्राणादिषु जागर्ति न स्वपिति ।

एकं कथम् । कामं कामं तं तमभिप्रेतं श्रृणाद्यर्थमविद्यया निर्मिमाणो निष्पादयज्ञाग्रति पुरुथो यस्तदेव शुक्रं शुभ्रं शुद्रं तद्रत्नं नान्यदगुह्यं ब्रथासि ।

तदेवामृतमविनाशियुच्यते सर्वशास्त्रेषु । किंच पृथिव्यादयो लोकास्तस्मिन्नेव सर्वे ब्रथण्याश्रिता: सर्वलोककारणत्वात्तस्य । तदु नात्येति कचन कचनैत्यादि पूर्ववदेव ।

अनेकतार्किककुबुद्धिविचालितान्त:करणानां प्रमाणोपपन्नमप्यातमैकत्वविज्ञानमसकृदुच्यममानसंपनृजुबुद्धीनां ब्राथणानां चेतसि नाधीयत इति तत्प्रतिपादन आदरबती पुनः पुनराह श्रुति:-आग्रिय्यथैव एक एव प्रकाशात्मा सन्भुवनं भवन्त्यस्मिन्मूतान्निति भुवनमयं लोकस्तस्मिंन् प्रविष्टोडनुप्रविष्टः ।

रूपं रूपं प्रति द्वार्वादिदाहमेदं प्रतीत्यर्थ: । प्रतिरुपस्तत्र प्रतिरुपवान्दाध्यमेदेन बहुविधो बभूव । एक एव तथा सर्वभूतान्तरात्मा सर्वेषां भूतानाम- [ प्रकाशिका ] अन्ये परमात्मतत्त्वश्रवणाविमुखस्वाद्विसदृशा: शरीरपरिग्रहाय ब्राथणादियोनिषु प्रतिपद्यन्ते ।

कर्मेणि समन्वारभेते " ब० ४।४।२ इत्यादिश्रुत्यनुरोधादिति भावः ॥ ७ ॥

एवं शिष्यं प्ररोचन्याभिमुखीकृत्य प्रकृतमनुसरति । सर्वेषु सुेषु जी- वेषु । कामं कामं, णमुलन्तमिदं संकल्पय संकल्पयेत्यर्थ: । न तु सर्वान्कामान्छन्दतत: प्रार्थयस्वेति प्रकृतता: पुत्रादय: कामशब्देन निर्दिश्यन्ते ।

अयं चार्थ: संध्याधिकरणे ब्र० सू० ३।३।९ भाथ्यश्रुतप्रकाशिकयो: स्पष्ट: । संकरपय संकल्पय स्वच्छन्दानिरोधेन निर्मिमाण: पुरुथो योडस्तीतत्यर्थ: ।

तदेव प्रकाशकं तदेवानन्याधीनममृतमुख्यत इत्यर्थ: । शिष्टं स्पष्टम् । नित्यमुक्ता- नामृतत्वसद्वेदपि निरुपाधिकामृतत्वाभावात्तदेवामृतमित्यवधारणस्य नानु- पपत्तिरिति दृष्टव्यम् ।

एक एवात्मा सर्वेषामहमर्थतयास्त इत्यस्यार्थस्य दुर्बोधत्वात्तदूदृढी- का०-१०

एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ।

[ शांकरभाष्यभू ] म्यन्तर आत्मातिसूक्ष्मत्वाद्वार्वादिष्वचिद्व सर्वेदृशं प्रति प्रविश्टत्वात्प्रतिरूपो बभूव बहिश्र स्वेनाविकृतेन रूपेणाकारावत् ॥ ९ ॥ तथा-न्यो दृष्टान्तः-वायुरथैक इत्यादि । प्राणात्मना देहेष्वनुप्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवेत्यादि समानम् ॥ १० ॥

वायुरयैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ॥

एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो वाहिष्य ॥ ९ ॥

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बाहदोषैः ॥

एकेकस्य सर्वोत्मत्वे संसारदुःखित्वं परस्यैव तदिति भासमत इदमुच्यते-सूर्यो यथा नकुष आलोकेनोपकारं कुर्वन्मूत्रपुरीषाद्यशुचिप्रकाशनन तदर्शिनः सर्वलोकस्य चक्षुरपि मन्त्र लिप्यते चाक्षुषैरमच्यादिदर्शनानिमित्तैः ।

एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ ११

एकः संस्तथा सर्व-भूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः । लोको हि प्रविय्यया स्वातमन्व-घ्यस्तया कामकर्मोन्द्ववं दुःखमनुभवति । न तु सा परमार्थतः स्वातमनि । यथा रजःशुक्तिकोषरगानेषु सर्परजतोदकमल्यानी न रज्वादीनां स्वतो दोषरूपाणि सन्ति । संसर्गिणि विपरीतबुद्धचःयासनिमित्ता-त्तदोखवद्-भाव्यन्ते । न तदोखैस्तेषां लेपो विपरीतबुद्धचःयासबाय्या हि ते । तथातमनि सर्वे लोकः क्रियाकारकफलात्मकं विज्ञानं सर्पादिस्थानीयं विपरीत-

सन्वपरिताधारोपनिमित्तेन लिप्यते लोकदुःखेन । कुतः । बाह्यो रज्ज्वा-दिवदेव विपरीतबुद्धचःयासबायो हि स इति ॥ ११ ॥

[प्रकाशिका] करणाय पुनरप्युपदिशाति यथैकस्तेजोधातुमिवृत्तिकरणाकृतव्या-प्याण्डान्तर्गतलोके प्रविष्टः सन्नूपं रूपं रूपे रूपे भौतिकल्याक्तिषु वीप्सायां द्विर्वचनम् । प्रतिरूपं प्रत्युः रूपं यस्स स तथोक्तः । सर्वासु भौतिकल्यक्क्तिषु तेजोधातोरिमिलितत्वेन प्रतिसंक्रान्तरुपत्प्रातिरूपमस्तीति दृष्टान्त्यम् । तथैक एव सन्परमात्मा प्रतिबिम्बसंक्रान्तान्तर्योगिमि-

विग्रहो बहिष्य न्यायोतीतिर्यर्थः ।

उदाहरणान्तरमाह-पूर्ववत् ॥ १० ॥

आत्मत्वाविशेषेडपि जीवात्मवद्दोषा: परमात्मनि न भवन्तीत्येतत्सहष्टान्त-

न्तमाह-“ रशिमभिरेषोऽसिम्नप्रतिष्ठितः ” बृ. ९।१२ “ आदित्यश्रक्-

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति ॥

नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ [ शाङ्करभाष्यम्‌] किंच - स हि परमेश्वरः सर्वगतः स्वतन्त्र एको न तत्समोडस्य- धिको वान्योडस्ति । वशी सर्वस्य जगद्रूशो वर्तते । कुतः । सर्वभूतान्तरात्मा । यत् एकमेव सदेकरसम्मानं विशुद्धविज्ञानरूपं नामरूपाच्छुद्धोपाधिभेद- वशेन बहुधानेकप्रकारं यः करोति स्वात्मसत्तामात्रेणाचिन्त्यशक्तित्वात् ।

तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ १२ ॥

तमात्मस्स्थं स्वशरीरहृदयाकाशे बुद्धौ चैतन्याकारेणाभिव्यक्तिमित्येतत् । न हि शरीरेस्म्याधारत्मवमात्मनः । आकारावद्मूर्तत्वात् । आदर्शस्य मुखमिति यद्वत् । तमेतमेश्वरमात्मानं ये निवृत्तबाह्यावृत्तयोडनुपश्यन्ति आचार्योपदेशनुसाक्षाद्दर्शनभवन्ति धीराः विवेकिनस्तेषां परमेश्वरभक्तानां शाश्वतं नित्यं सुखमात्माननन्दलक्षणं भवति नेतरेषां बाह्याशक्तिबुद्धीनामविवेकिनां स्वात्मभूतमप्यविद्यालव्यवधानात् ॥ १२ ॥

किंच-नित्योऽनित्यानां विनाशिनित्यानां विनाशिनाम । चेतनश्चेतनानां चेतायितॄणां ब्रह्मादीनां प्राणिनामश्रिनिमित्तमिव दाहकत्वमनश्रीन ।

मुदकादीनामात्मचैतन्य- [ प्रकाशिका ] भूतवासिणो प्राविशत् " ए. अ. १ ऋ. २. इति श्रुत्यनुसारेण यथा सूर्येशशकुराधिष्ठातॄतया तदनुर्गतेऽडपि बहिर्निगतेरशकर्मादिभिन्ने स्पृश्यते तथा परमात्मा सर्वभूतेष्वात्मतया वर्तमानोडपि तद्रेतदेरीर्‌न स्पृश्यते । तस्य स्वाभाविकापहतपाप्मत्वादिगुणयुक्ततया स्वतरस्समस्तबाह्यत्वात् । विलक्षण- त्वादित्यर्थः ॥ ११ ॥

एकः समाभ्यधिकराहितः । वशा इच्छा सोडस्यास्तीत वशी जगद्रूशो वर्तते इत्युक्तरीतया वशवर्तिप्रपञ्चक इत्यर्थः । " इमौ स्म मुनिशार्दूल किंकरौ समुपास्थितौ । " इत्युक्तरीतया भक्तवश इति वार्थः । एकं बीजं तमः- मृताविभागावस्थं तमोलक्षणं बीजं महदादिबहुविधप्रपञ्चरूपेण यः करोति तं य आत्मानि तिष्ठन्तियुक्तरीतया स्वान्तर्योंमिणं ये पर्यन्ति तेषामेव मुक्तिरित्यर्थः ॥ १२ ॥

नित्यश्र्चेतन एक एव सन्बहूनां नित्यानां चेतनानामपेक्षतानर्थोननाया- सेन प्रयच्छति । स्पष्टोऽर्थः ॥ १३ ॥

तदेतदिति म॑यन्तेऽनिद॑र्शय॑ं परमं सु॑खम्‌ । क॑थं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा ॥ १४ ॥

[ शांकरभाष्यम्‌ ] निमित्तमेव चेतायितृत्वमन्येषाम्‌ । किंच स सर्वश्रः सर्वश्वरः कामिनां संसारिणां कर्मानुरूपं कामान्‌कर्मफलानि स्वानुग्रहनिमित्तांश्र कामान्य एको बहूनामनेकेषमनायासेन विधायाति प्रयच्छतीत्येतत् । तमास्थं येडनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिरुपरतिः शाश्वती नित्या स्वात्मभूतैव स्यादेतरेपामनवंविधानाम्‌ ॥ १३ ॥

यत्तदात्मविज्ञानं सुखमनिद॑र्शय॑ं निर्देष्टुमशक्यं परमं प्रकृष्टं प्राकृतपुरुपश्वाड्मनसयोरगोचरमपि सत्व्विवेकैषणा ये ब्राह्मणास्ते सद्देतत्प्रत्यक्ष्मेवति मन्यन्ते, कथं नु केन प्रकारेण तत्सुखमहं विजानीयाम्‌ । इदमित्यात्मबुद्धिदिविषयमापादयेयं यथा निर्वृतैषणा यतयः । किं तद्भाति दीप्यते प्रकाशात्मकतयोत्कडबुद्धिगोचरत्वेन विभाति विशपं दृश्यते किवा नेति ॥ १४ ॥

यत्तदात्मविज्ञानं सुखमनिद॑र्शय॑ं निर्देष्टुमशक्यं परमं प्रकृष्टं प्राकृतपुरुपश्वाड्मनसयोरगोचरमपि सत्व्विवेकैषणा ये ब्राह्मणास्ते सद्देतत्प्रत्यक्ष्मेवति मन्यन्ते, कथं नु केन प्रकारेण तत्सुखमहं विजानीयाम्‌ । इदमित्यात्मबुद्धिदिविषयमापादयेयं यथा निर्वृतैषणा यतयः । किं तद्भाति दीप्यते प्रकाशात्मकतयोत्कडबुद्धिगोचरत्वेन विभाति विशपं दृश्यते किवा नेति ॥ १४ ॥

अत्रोत्तरमिदं भाति च विभाति चेति । कथं न तत्र तस्मिन्स्वात्मभूते ब्रह्मणि सर्वावभासकोडपि सूर्यो भाति तद्रूपं न प्रकाशयतीत्यर्थः । तथा न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमस्मदृष्टिगोचरेऽग्रिः । किं बहुना यदिदमादित्यादिकं सर्वे भाति तत्तमेव परमेश्वरं भान्तं दीप्यमानुभात्यनुदीप्यते । यथा जलोल्मुकाद्योऽग्रिसंयोगादौश्र दहन्तमनु दहन्ते न स्वतस्तद्वत् । तस्मैव भासा दीप्त्या सर्वेऽमिं सूर्यादि विभाति । यत एव तदेव ब्रह्म भाति च विभाति च । कार्यगतेन विविधेन भासा तस्य [ प्रकाशिका ] एवमुक्ते शिष्य आह—तद्लौकिकं परमानन्दरूपं ब्रह्म करतलामलकवदपरोकं भवादृशा निष्पन्नयोगा मन्यन्ते । भवादृशाः साक्षात्कर्तुं शक्नुवन्तीत्यर्थः । कथं रूपादिहीनब्रह्मग्रहणासमर्थमनेनोदहं विजानीयाम्‌ । तर्हि दीप्यते भासते तत्रापि विशपं प्रकाशते । उत तेजोऽन्तरसंवलनान्न विशपं प्रकाशते इति प्रश्नः ॥ १४ ॥

अत्रोत्तरमिदं भाति च विभाति चेति । कथं न तत्र तस्मिन्स्वात्मभूते ब्रह्मणि सर्वावभासकोडपि सूर्यो भाति तद्रूपं न प्रकाशयतीत्यर्थः । तथा न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमस्मदृष्टिगोचरेऽग्रिः । किं बहुना यदिदमादित्यादिकं सर्वे भाति तत्तमेव परमेश्वरं भान्तं दीप्यमानुभात्यनुदीप्यते । यथा जलोल्मुकाद्योऽग्रिसंयोगादौश्र दहन्तमनु दहन्ते न स्वतस्तद्वत् । तस्मैव भासा दीप्त्या सर्वेऽमिं सूर्यादि विभाति । यत एव तदेव ब्रह्म भाति च विभाति च । कार्यगतेन विविधेन भासा तस्य [ प्रकाशिका ] एवमुक्ते शिष्य आह—तद्लौकिकं परमानन्दरूपं ब्रह्म करतलामलकवदपरोकं भवादृशा निष्पन्नयोगा मन्यन्ते । भवादृशाः साक्षात्कर्तुं शक्नुवन्तीत्यर्थः । कथं रूपादिहीनब्रह्मग्रहणासमर्थमनेनोदहं विजानीयाम्‌ । तर्हि दीप्यते भासते तत्रापि विशपं प्रकाशते । उत तेजोऽन्तरसंवलनान्न विशपं प्रकाशते इति प्रश्नः ॥ १४ ॥

परमात्मनो योगयुगालम्बनाय "आदित्यवर्ण्ण तमसः परस्तात्‌" इ्‍वै। ३१८ सदैकरूपपरूपायेतु प्रमाणप्रतिपन्नगुहाश्रयदिल्यमङ्गलविग्रहोऽस्ति तद्व्रशिष्टः परमात्मा विभाति सर्वातिशायिदीपिमानित्याह । अयं च मन्त्रः

[शांकरभाष्यम्‌] ब्रह्मणो भाःरुपत्वं स्वतोडवगम्यते । न हि स्वतोडविद्यमानं भासनमन्यस्य कर्तुं शक्यम्‌। घटादीनामन्यावभासकत्वादीनामाद्रासनरूपाणां चादित्यादीनां तद्र्दशनात्‌ ॥ १९ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविंदभगवत्पूज्यपादाशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये द्वितीया-ध्याये द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥ २ ॥ (९) [ प्रकाशिका ] " ज्योतिदर्शनात्‌" ब्र० सू० १।३।४० इति सूत्रे सर्वतेजसां छादकं सर्वतेजसां कारणभूतमनुग्राहकं चाडगुष्ठप्रभितस्य ज्योतिर्दर्शयत इति भाष्येण विवृतः । इदं च भाष्यम्‌ । न तत्र सूर्य इत्यादिमन्न्रे पूर्वोऽत्रस्यार्थमाह--सर्वतेजसां छादकमिति उत्तरार्धस्य पूर्वपादार्थमाह-सर्वतेजसां कारणभूतमिति । अनुभानं पश्चाद्वानं तेन कार्यकारणभावः सिद्धः । पौर्वोपर्यनुयोगो हि कार्यकारणभाव इति भावः । चतुर्थपादार्थमाह--अनुग्राहकामिति । " यस्यादित्यो भामुपयुज्य भाति " इत्यादिश्रुतिश्रानुग्राहकत्वे प्रमाणमिति व्यासायैरिविवृतम्‌ । तदीयदीप्तिसाक्षात्कारसंभवे तेजोडन्तराणामिभूतत्वं प्रथमपादार्थे । तेनोत्तरोत्पत्तौ तदुपादानद्रव्यानुष्प्राहकत्वरूपं निमित्तत्वं तृतीयपादार्थः । चाक्षुषरुपमनुग्राहकचन्द्रादेरिवोत्पत्त्रस्यापि तेजसः स्वसंबन्धेन स्वकार्यकरगणासमर्थोऽप्यध्यायकत्वलक्षणानुग्राहकत्वं चतुर्थपादार्थ इत्यप्यर्थस्तत्रैव व्यक्‍तः । अविश्ठानब्रह्मरूपभानव्यतिरिकभानशून्यत्वमध्य-स्तप्रपञ्चस्य तृतीयपादार्थ इति परेरुच्यते तदयुक्तकम्‌ । तथा हि सति भान्तीमिति कत्र्र्थशतृप्रत्ययस्य शिष्यज्ञाने प्रकाशते इतिवद्भेददर्शप कथ-चित्संभवेऽप्यनुमातीत्यानुशब्दस्यायोगात्‌ । न हि देवदत्तगमनक्रियाव्यतिरिक्त-गमनक्रियाशून्ये तिष्ठति यज्ञदत्ते गच्छन्तं देवदत्तं यज्ञत्तोडनुगच्छतीति प्रयोगो दृष्टचरः । ननु वाहिमेव दहन्तमयोडनुदहतीति प्रयोगो दृष्टचर इति चेत्‌ । अयम्‌ : पृथक्सदृढत्वाभावं निश्चितवत्सत्प्रातिपादयिषया तादृशप्रयोगस्य संप्रतिपन्नत्वाभावात्‌ । ननु तदीयदीप्तिसाक्षात्कारसंभवे तेजोडन्तराणामिभूतत्वमिति भवदभिमतार्थोडपि न युज्यते । तदीयदीप्तिसाक्षात्कारवतामपि मुक्तानां तेजोडन्तर्दीप्तिसिसाक्षात्‌ कारणेन सजातीयसंव-लनामीनाम्रहणलक्षणाभिभवस्याभावादिति चेदुच्यते । बद्धविषयमेवैतत्‌ । बद्धानां तु साक्षात्कारप्रसक्तेरिदं कथमिति चेद्‌ । बद्धानामेवाजुनादीनां तत्साक्षात्कारदर्शनात्‌ । यद्वा कालिदासकवौ परिगण्यमान इतरः कुकविर-

उर्ध्वमूलोडवाक्शाख एषोडश्वत्थः सनातनः ।

[शांकरभाष्यम्] तूष्णींवधारणैव मूलावधारणं वृक्षस्य क्रियते लोके यथैव संसारकायवृक्षावधारणेन तन्मूलस्य ब्रह्मणः स्वरूपावधारणायिष्यते षष्ठी वल्ल्याचारम्यते—उर्ध्वमूल ऊर्ध्वं मूलं यत्तद्वृक्ष्णोः परमं पदमस्येति सोऽयमव्यक्तादिस्थाव-

तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।

रान्तः संसारवृक्ष ऊर्ध्वमूलः । वृक्षशब्द वृश्चनात् । जन्मजरामरणशोकाद्यनेक-

तस्मिँल्लोका: श्रिता: सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।

नर्थात्मकः प्रतिक्षणमन्यथास्वभावो मायामरीच्युदकगर्भनगरादिवदृश्य-

एतद्वै तत् ॥१॥

नष्टस्वरूपत्वादवसाने च वृक्षवद्भावात्मकः कदलीस्तम्भवत्‌निःसारोऽनेकशात-

पारवण्टबुद्धिविकल्पास्पदस्तत्त्वाविविज्ञासुभिरनिर्धारितेदंतत्वो वेदान्तानिरोऽri-

तपरब्रह्ममूलसारोडविद्याकामकर्माद्यक्तबीजप्रभवोऽपरव्रतविज्ञानक्रियाशक्तिदूयात्मकहिरण्यगर्भोऽडकुरः ।

[प्रकाशिका] कविरितिविद्वाति । ब्रह्मणि परिणण्यमाने सूर्यादितेजोऽनतरं न भाति । अतस्तदेव ब्रह्मातिभास्वररूपशालिति पूर्वार्धार्थः । तदीयदीपिसकासंस्कारसंभवे तेजोऽन्तरणामभिवृतत्वामिति व्यासारायणचमस्याप्यमेवेर्थः ।

अमुनेवार्थमितरतेजसां स्वरूपोत्पत्तौ फलजनने च परमात्मानुग्रहसापेक्षत्वप्रदर्शनेन तमेव भान्तमनुत्तरोर्धेन प्रथयतीति न दोष इत्येतदवगंतव्यम् ।

यद्वा पूर्वार्धस्य यथाश्रुत एवार्थः । नन्वतिभास्वरूपवदिति सूर्यादौ प्रत्यक्ष-

णानुभूयमाने न भाति न भाति इति प्रत्यक्षविरुद्धं कथमभिधीयत इत्यत्राह “ तमेव भान्तमनुभाति ” इति । इदं न परिहार्यमोऽनिमित्त्यादित्यादीनां भास्वरूपं न

स्वाभाविकमपि तु परमात्मदत्तं तदीयमेव तेजः । गीतं च भगवता—

“ यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्र्रौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ” म. गी. अ. १५।१२ इति विवृतं चैतद्गवता भाष्य-

कृता—आखिलजगतो भासकमतेषामादित्यादीनां यत्तेजस्तन्मदीयं तेजस्तै-

राराविन्तेन मया तेभ्यो दत्तमिति विद्धीति अतो याचितकर्मडितपुरुषतुल्य-

नामेते भास्वरूपशालिनां न भातीति व्यपदेशो युज्यत इति भावः॥ १९ ॥

अयं च मन्त्रखण्ड ऊर्ध्वमूलमधःशाखामिति गीतावारुण्यानुसारं

भगवता भाष्यकृता व्याख्यातः । इत्यं हि तत्र भाष्यम्—यं संसारारब्ध्यम-

श्वत्यमूर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थ्यं प्राहुः श्रुतयः । “ ऊर्ध्वमूलोडवा-

क्शाख एषोडश्वत्थः सनातनः ” इति । द्वितीयाव वल्ली समाप्ता ।

यदिदं किंच जगत्सर्वं प्राण एजति नि:सृतम् ।

श्रुतिस्मृतिन्यायविद्योपदेशाप-

महद्रयं वज्रमुथ्रतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २ ॥

[शांकरभाष्यम्] बुद्धीन्द्रियविषयप्रवालाड्कुर: सुषदुःखवेदनैकरस: प्राण्युपजी-

व्यानन्तफलस्ततृष्णा।सलिलावसेकप्ररूढजडीकृततद्बद्बद्बमूल: सत्यनामादिसृष्ट-

लोकब्रह्मादिभूतपश्चिकृतनिड: प्राणिसुखदुःखोदूतहर्यशोकजातनृत्यगीतवदि-

तृष्वेलितास्फोटितहसिताकृष्टोदितहाहामुञ्चमुञ्चेत्याघनकेकाब्दकृततुमुलीमूत-

महारवो वेदान्तविहितब्रह्मात्मदर्शनासज्जशास्त्रकृतोच्छेद एष संसारवृक्षो-

डश्वत्थोडश्वत्थवत्काभकर्मवातेरितनित्यप्रचलितस्वभाव: । स्वर्गनरकात्ययकपे

तादिभि: शाखाभिरवाक्शाख: । सनातनोऽनादित्वाच्छिरं प्रवृत्त: ।

यदस्य संसारवृक्षस्य मूलं तदेव शुक्रं शुब्रं शुद्धं ज्योतिष्मच्चैतन्यात्मज्योति:स्वभावं तदेव ब्रह्म सर्वमहत्त्वात् ।

तदेवासत्मविनाशस्वभावमुच्यते कद्यते सतत्व्वात् । वाच-

रम्भणं विकारो नामधेयमृतमन्यदतो मर्त्येम् ।

तस्मिन्परमार्थसत्ये ब्रह्माणि लोका गन्धर्वनगरमरीच्युदकमायासमा: परमार्थदर्शनाभावावगमना: श्रिता

आश्रिता: सर्वे समस्ता उत्पत्तिस्थितिलयेषु । तदु तद्धृश् नात्येति नाति-

वर्ते मृतादिमिव घटादिकेऽपि विकार:। एतदै तत् ॥१॥

यद्विज्ञानादमृता भवन्तीत्युच्यते जगतो मूलं तदेव नास्ति ब्रह्मासत्

एवदं नि:सृतमिति तत्र । यदिदं किंच यत्किचेदं जगत्सर्वे प्राणे परस्मिन्‍ब्र-

ह्माणि सत्प्रेजति कम्पते तत् एव नि:सृतं निर्गेतं सत्प्रचलति नियमेन

चेष्टते । यदेव जगदुत्पच्यादिकारणं ब्रह्म तन्महद्रयम् ।

विमेत्यस्मादिति महद्रयम् । वज्रमुथ्रतं मुध्यतमिव वज्रम् ।

यथा वज्रोद्यत-

करं स्वामिनमभिमुखीभूतं दृश्रा भृत्या नियमेन तच्छासने वर्तन्ते तथेदं

चन्द्रादित्यग्रहणक्षत्रतारकार्ङ्कलक्षणं जगत्सेश्वरं नियमेन क्षणमप्यविश्रान्तं

वर्ते इत्युक्तं भवति । न एतद्विदुः: स्वातमप्रवृत्तिसाक्षिभूतमेकं ब्रह्मामृता

अमरणधर्माणस्ते भवन्ति ॥ २ ॥

[प्रकाशिका] कशाल् एषोडश्वत्थ: सनातन:''।''ऊँवेभूलमवाक्शाखं वृक्षं यो वेद

संप्रति '' इत्याद्या: ।

ससत्लोकोपरिनिविष्टचतुर्मुखवस्यादित्येन तस्योर्ध्वमूलत्वं

पृथिवी निवासिसकलनर परमृगकृमिकीटपतङ्गस्थावरान्ततयाऽध:शाखत्वं

तत्कक्षणमेव ब्रह्मोति दर्शयति । पूर्वमेव व्याकृतोडयं मन्त्र: ॥ ९ ॥

अयं मन्त्र: '' कम्पनात् '' ब्र. सू. १।३।३९इति सूत्रे भगवता भाष्य-

भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।

कथम् । तद्र्दयाज्जगद्र्त्रतेत्याह—भयादित्यादिना । परमेश्वरस्यादिस्रष्टा सूर्यो भयात्तपति ।

भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ३ ॥

इन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः । न हिेश्वराणां लोकपालानां समर्थानां सतां नियंता चेद्र्ज्ञोद्यतकरवन्न स्यात्स्वामिभयभीतानामिव भृत्यानां नियता प्रवृत्तिरुपपद्यते ॥ ३ ॥

इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक् शरीरस्य विस्रसः ।

तच्चेह जीवन्नेव चेद्यशकच्छक्रति शक्तः । सझानात्येतद्र्यकारणं ब्रह्म बोद्धुमवगतुं प्राक् शरीरस्म विस्मोदवस्रंसनात्पतनात्संसारबन्धनाद्विमुच्यते । न चेदशकहोदुं ततोऽनवबोधात्सर्गेषु मूयन्ते येपु तस्थल्या: प्राणिन इति सर्गो: प्रथिम्यादयो लोकास्तेषु शरीरेतुाय

ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४ ॥

कल्पते । [ प्रकाशिका ] ऋता ऋजाव्यात: । तत्रैव मुत्रं प्रस्तुत्य कृत्स्नस्य जगतोऽस्मिन्नड्गुष्ठमात्रे पुरुषे प्राणाश्र्दनिर्‌दिष्टे स्थितानां सर्वेपां ततो निःसृतानां तस्मात्संजातमहाभयेनिमित्तमेजनं कम्पनं श्रीयते तच्छासनातिवृत्तौ किम् भविष्यतीति महतो भयाद्र्जादिवोद्यतत्कृत्स्नं जगत्कम्पत इत्यर्थ: ।

यथाोदकं शुद्धे शुद्धम्‌

भयादस्याग्रिस्रष्टितपत्यादिनैकाध्यायोनमहद्रयं वज्रमुद्यतमिति पञ्चम्यर्थे प्रथमाेति । विवृतं चैतच्च्छुत्वर्थात । प्राण इति सप्तम्यनतपदद्वयामर्थ्यात । स्थितानामित्यध्या हार: ।

आत्मा तद्विज्ञानात्कुतः ॥ २ ॥

कुतो नि:सृतानामित्यपेक्षायां प्रकृतस्यैवोपादानत्वमाह—तत इति । एजने कम्पनोऽम्ते । एजृ कम्पन इतने हि धातु: । प्रत्येकभयादात्मस्वकायप्रवृत्ति: कम्पनम् । उद्योगादिव

अत्र महद्यं वज्रमुद्यतमिति चत्वारि पदानि पञ्चम्यर्थे प्रथमान्तानि ।

उद्यतवज्रादिव परमपुरुषात्मसंजातेन भयेन कृत्स्नं जगत्कम्पत इत्यर्थे इति । अत्र महद्रयं वज्रमुद्यतमिति चत्वारि पदानी

आच पञ्चम्यर्थेपदद्वयाद्‌ भयवाचि ।

पञ्चम्यर्थ इति । आतश्च पदद्वयं तद्वेतेतु भूतप्राणशब्दितपरब्रह्मपरामिति दृष्टव्यम् । केचित्तु विभेत्यस्मादिति भयं भयानकामित्यर्थ: । महाभयानकोद्यातवज्रवत्स्वस्मान्निःसृतं सकलं जगत्प्राणशब्दित: परमात्मा कम्पयति ।

उत्तरं तु पदद्वयं तद्वेतेति भूतप्राणशब्दितपरब्रह्मपरामिति दृष्टव्यम् । केचित्तु विभेत्यस्मादिति भयं भयानकामित्यर्थ: ।

एजतिणर्थेगर्म इत्यमुमर्थे वर्णयन्ति । स्पष्टोऽर्थ: । " अत्र एव प्राण: " बृ. सु. १ । १ । २३ इत्यधिकरण न्यायात्माणशब्दस्य परमात्मपरत्वे न विवाद इति दृष्टव्यम् ॥ २ ॥

महाभयानकोद्यातवज्रवत्स्वस्मान्निःसृतं सकलं जगत्प्राणशब्दित: परमात्मा कम्पयति । एजतिणर्थेगर्म इत्यमुमर्थे वर्णयन्ति । स्पष्टोऽर्थ: ।

शिष्ठं स्पष्टम् ॥ ३ ॥

" अत्र एव प्राण: " बृ. सु. १ । १ । २३ इत्यधिकरण न्यायात्माणशब्दस्य परमात्मपरत्वे न विवाद इति दृष्टव्यम् ॥ २ ॥

शिष्ठं स्पष्टम् ॥ ३ ॥

शरीरस्य विस्रसो विस्रंसनात्पतनात्स्मागिह लोके ब्रह्म बोदधुमाशक्चेच्छरीरस्म विस्मो विस्रंसनात्पतनान्म्रागिह लोके ब्रह्म बोदधुमाशक्चे

यथादर्शे तथात्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके॥

[शांकरभाष्यम्] शरीरभावाय कल्पते समर्थो भवति शरीरं गृह्णातीत्यर्थ:॥

यथाप्सु परीव दृश्ये तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके॥

कथमित्युच्चते-यथादर्शी प्रतिबिम्बभूतमात्मानं पश्यति लोकेऽस्मिन्नेवविविक्तं तथेहात्मनि स्वबुद्धावादर्शवन्मलाभूतायां विविक्तमात्मनो दर्शनं भवतीत्यर्थ:॥

इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत्॥

यथा स्वप्नेऽविविक्तं जाग्रद्दर्शनोदूतं तथा पितृलोकेऽपि विविक्तमेव दर्शनमात्मन:। एवं च लोकान्तरेष्वपि शास्त्रप्रामाण्यादवगम्यते। छायातपयोरिवात्यन्तविविक्तं ब्रह्मलोक एवैकस्मिन्॥

तस्माच्छरीराविसंवादनात्तत्रापि नोच्यते॥ ४॥

स च दुष्प्रापोडत्यन्तविविशिष्टकर्मज्ञानसाध्यत्वात्। तस्मादात्मदर्श-नायैव यत्न: कर्तव्य इत्यभिप्राय:॥

यस्मादिहैवात्मनो दर्शनमादर्शेऽस्स्थस्येव मुखस्य स्पष्टमुपपद्यते न लोका-न्तरेषु ब्रह्मलोकादन्यत्र॥

[प्रकाशिका] अनुवांश्र्वेत्। विकरणत्वयर्हि श्चान्दूस:। ततस्तस्माज्ज्ञानाभावद्वेतो: सृज्यमानसर्वलोकेषु जन्म जरादिमत्त्वलक्षणशरीयेमाणत्वाय भवतीत्यर्थ:॥

स च दुष्प्राप:॥

तस्माच्छरीरपातात्प्रागेवात्मज्ञानाय यतेतेति भाव:॥

आत्मनो दुरोधत्वमाह—यथादर्शे चन्द्रिकया अभावान्न स्पष्टप्रतिभासस्तथेह लोक आत्मनीत्यर्थ:॥

यथा यथादर्शे दर्पणे प्रतियमानं वस्तु साक्षादृष्टवस्तुवत्प्रत्यड्मुखत्वादिकल्पितार्थाननवरुद्धतया नोपलभ्यते तथेहात्मविषयिणी प्रतीतिरित्यर्थ:॥

यथा स्वप्नदर्शनवत्त्वसम्यक्कया संशयादिविरोधितया पुनरनुसंधानयोग्यताभावस्तथा पितृलोक इत्यर्थ:॥

यथा जलान्तरसस्थवस्तुनो नेतरवत्स्पष्टप्रकाशस्तद्वत्परिददृश इव न वस्तुत: परितो दृश्यता इत्यर्थ:॥

यथा छायातपयोमिश्रणे शुद्धात्प्रवर्तिपदार्थवन्नोपलब्धम्भ एवं ब्रह्मलोकेऽपि न सम्यगुपलम्भ:॥

अतो दुराधिगमात्मतत्त्वस्यामिति भाव:॥

यथा ब्रह्मलोके तथापि नात्रत्यज्ञानमात्रतत्त्वं सुलभमिति भाव:॥ ५॥

का. ११

पृथगुत्पद्यमानाना मत्या धीरो न शोचति ॥ ६ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] कथमसौ बोद्धव्य: कि वा तदवबोधे प्रयोजनमित्युच्यते-इन्द्रियेभ्य: परं मनो मनस: सत्त्वमुत्तमम् । सत्त्वादधि महानात्मा महतोडव्यक्कमुत्तमम् ॥ ७ ॥ [ शांकरभाष्यम् ] इन्द्रियेभ्य: परं मन इत्यादि । अर्थोनामिहेन्द्रियसमनजातीयत्वादिन्द्रियग्रहणेनैव ग्रहणम् । पूर्ववदन्वयत् । सत्त्वशब्दादबुद्धिरिह ॥७॥

अव्यक्तात्तु पर: पुरुपो व्यापकोडलिङ्ग एव च ।

अव्यक्तात्तु पर: पुरुपो व्यापकोडलिङ्ग एव च । त्वात् । अलिङ्गो लिङ्गञ्चते गम्यते येन तल्लिङ्गं बुद्धचादि तदविद्यमानमस्येति सोडलिङ्ग एव सर्वसंसरधर्मवर्जित इत्येतत् । यं ज्ञात्वाचार्येत: शास्त्रतश्र मुच्यते जन्मतुरवियादिहृदयग्रन्थिभिरिज्ज्ज्वलनेव पतितेऽपि शरीरेह्मित्येतद्वेदादीनामप्युपलक्षणम् । उदयास्तमयौ च तत् । यदिति त्वय्ययं यावुत्पादविनाशौ यश्र परस्परवैलक्षण्यलक्षणपृथग्भावश्र तान्सर्वानिन्द्रियादिगतान्मत्वा धीरो न शोचतलित्यर्थ: । परस्परवैलक्षण्योल्पादविनाशौ ज्ञानेकारे नित्य आत्मनि न सन्तीति ज्ञात्वा न शोचतीत्यर्थ: ॥ ६ ॥

शारणवर्रणमेव प्रतिपादयति-इन्द्रियेभ्य: परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्र परं मन: । मनसस्तु परा बुद्धि: बुद्धेरात्मा महान्पर: ॥ ८ ॥

इति पूर्वोक्ते । अलिङ्गो लिङ्गागम्य: । परत्वं च वशीकरणताया विवक्षितम् । परस्य च वशीकरणं शारणागतिरेव । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ७ ॥ ८ ॥

यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ ८ ॥

कथं तर्हीदृशस्य दर्शनमुपपद्यत इत्युच्यते—न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पर्येति कश्चनैनम् ॥ हृदा मनीषा मनसाडभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पर्येति कश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसाडभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥

[ शंकरभाष्यम् ] मृतत्वं न गच्छति । सोऽलिद्धः परोक्षव्यक्तःपुरुष इति पूर्वेणैव संबन्धः॥<॥ कथं तर्हीदृशस्य दर्शनमुपपद्यत इत्युच्यते—न संदृशे दर्शने विषये न तिष्ठति प्रत्यक्‌गात्मनोऽस्य रूपम् । अतो न चक्षुषा संवेद्य्रियेण । चक्षुर्ग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात् । पर्येति नोपलभते कश्चन कश्चिदप्येनं प्रकृतमात्मानम् । कथं तर्हि ते पश्येदित्युच्यते—हृदा हृदस्थया बुद्ध्या । मनीषा मनसः संकल्पादिरूपस्येऽप्ये नियन्तृत्वेनैति मनीट् तयैव हृदा मनीषाविकल्पयित्त्या । मनसा मननरूपेण संय्यदृशीनैन । अभिक्लृप्तोऽभिसंस्कार्यतोऽभिप्रकाशित इत्येतत् । आत्मा ज्ञातुं शक्यत इति वाक्यशेषः । तमात्मानं सा हृन्मनীट् कथं प्राप्यते इति तदर्थो योग उच्यते—यदा यस्मिन्काले स्वविषयेभ्यो निवर्तितान्यात्मन्येव पञ्च ज्ञानानि । ज्ञानार्थत्वाच्छ्रो[ प्रकाशिका ] अस्य रूपं स्वरूपं विग्रहो वा व्यापकत्वादेव . संदर्शनविषयेऽभिमुखतया न तिष्ठतीत्यर्थः । अथवा हृदयं नीलरूपादिकं नास्तीत्यर्थः । अत एव-(नेत्यादि) स्पष्टोऽर्थः । अयमंशः “ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ” ब्र०सू० ३।२।३१ इत्यत्र व्यासाथः; हृदादिति भक्तिरुच्यते मनीषादिति धृतिः । “न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पर्येति कश्चनैनम् ” इति पूर्वार्धमेकरुपं पठित्वा “भक्त्या च वृत्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीह ।” इति महाभारत उत्तम् । अभिक्लृप्तो ग्राह्य इति विवृतः । धृत्या च समाहितात्मा भक्त्या पुरुषोत्तमं परयति साक्षात्करोति प्राप्नोतीत्यर्थः । “ भक्त्या त्वनन्यया शक्यः ” भ० गी० ११।५४ इत्यनेनैकार्थ्योदिति वेदार्थसंग्रहे प्रतिपादितम् । स्पष्टोऽर्थः ॥ ९ ॥

ज्ञायतेऽनेनेति न्यायात् ज्ञानानीन्द्रियाणीत्यर्थः । “ स सर्गते ” ब्र० सू० २।४।१९ इत्यधिकरणे न्यासार्यैस्थाथ व्यारुच्यतत्‌वात् । अध्यवसायोपेतं मन एब बुद्धिशब्देनोच्यते । अत एव तत् भाष्यम् । अध्यवसायाभिमानचिन्तावृत्तिभेदान्मन एव बुद्धचहंकारचित्तशब्दैर्यपदिशयत

बुद्धेश्र न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम् ।। १० ।।

त्रादीनि इन्द्रियाणि ज्ञानानुच्चयन्ते । अवतिष्ठन्ते सह मनसा यदनुगतानि तेन संकल्पादिव्यावृत्तेनान्तःकरणेन । बुद्धिश्राध्यवसायलक्षणा न विचेष्टति स्वव्यापारेषु न विचेष्टते न व्याक्रियते तामाहुः परमां गतिम् ।। १० ।।

तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ।। ११ ।।

तामीदृशीं तदवस्थां योगामिति मन्यन्ते वियोगमेव सन्तम् । सर्वानर्थसंयोगवियोगलक्षणा हीयमवस्था योगिनः । एतस्यां ह्यवस्थायामविद्याद्यारोपणवर्जितस्वरूपप्रतिष्ठ आत्मा । स्थिरामिन्द्रियधारणां स्थिरामचलामिन्द्रियधारणां बाह्यान्तःकरणानां धारणामित्यर्थः । अप्रमत्तः प्रमादवर्जितः समाधिः प्रति नित्यं यत्नवांस्तदा तस्मिन्काले यदैव प्रभवत्ययौ भवतीति सामर्थ्यादवगम्यते । न हि बुद्ध्यादिचेष्टाभावे प्रमादसंभवोऽस्ति । तस्मात्प्रागेव बुद्ध्यादिचेष्टोपेक्षाप्रमादप्रमादो विधीयते । अथवा यदैवन्द्रियाणि स्थिरा धारणा तदानोभेव निरङ्कुशामप्रमत्तत्वमित्यतोडभिधीयते । कुतः । योगो हि यस्मात्प्रभवाप्ययावुपजनापायधर्मक इत्यर्थोऽतोऽप्रमादः कर्तव्य इत्यिमिप्रायः ।। ११ ।।

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।

बुद्ध्यादिचेष्टाविषयं चेद्ध्र इदं तदिति विशेषतो गृहीत बुद्ध्युपरमे च ग्रहणकारणाभावादनुपलब्ध्य्यमानं नास्त्येव ब्रह्म । यद्यद्धि करणगोचरं तदस्तीति प्रसिद्धं लोके । विपरीतं चासावित्यतश्चानन्थकार्ङ्गानुपलब्ध्य्यमानत्वाद् ब्रह्मेत्येवं प्राप्त इदमुच्यते । सत्यम्-नैव वाचा न मनसा न

ततैव स्पष्टम् ।। १० ।।

शारीरान्तःसंचरणं विहाय मोक्षार्थगमनं परमा गतिरिति तत्रैव स्पष्टम् ।। १० ।।

तां पूर्वमन्तर्निदिष्टां बाह्याभ्यन्तरकरणधारणां परमां गति योगमिति मन्यन्ते । उक्तं च व्यासार्ः:, परमा गतिर्योग इत्यर्थ इति । इन्द्रियाणां निर्यापारत्व एवावहितचित्तता भवति । चित्तावधानं किमर्थमित्यत्राह योगस्य प्रतिक्षणापायशीलतयावधानमपेक्षितमिति भावः । यद्वा इष्टप्रभावानिष्टापयलक्षणसर्वपुरुषार्थसाधनत्वाद्योगस्य तत्राप्रमत्ततया भवितव्यमित्यर्थः ।। ११ ।।

तां पूर्वमन्तर्निदिष्टां बाह्याभ्यन्तरकरणधारणां परमां गति योगमिति मन्यन्ते । उक्तं च व्यासार्ः:, परमा गतिर्योग इत्यर्थ इति । इन्द्रियाणां निर्यापारत्व एवावहितचित्तता भवति । चित्तावधानं किमर्थमित्यत्राह योगस्य प्रतिक्षणापायशीलतयावधानमपेक्षितमिति भावः । यद्वा इष्टप्रभावानिष्टापयलक्षणसर्वपुरुषार्थसाधनत्वाद्योगस्य तत्राप्रमत्ततया भवितव्यमित्यर्थः ।। ११ ।।

अस्तीति भुवतोडन्यत्र कथम् तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥

[शांकरभाष्यम्] चक्षुषा नान्यैरपीन्द्रियै: प्राप्यं शक्यत इत्यर्थ: । तथापि सर्वविशेषरहितोऽपि जगतो मूलमित्यवगतत्वादस्त्येव कार्यप्रविलापनस्यास्तित्वानिष्टत्वात् तथा हीदं कार्ये सूक्ष्मतारतम्यपारमपर्यन्तानुसन्धानम्यमानं सद्बुद्धिनिष्ठामेवावगमयति । यदापि विषयप्रविलापनेन प्रविलाप्यमाना बुद्धिस्तदापि सा सत्प्रत्ययगम्यैव विलीयते । बुद्ध्यर्हि न: प्रमाणं सदसतोर्याथात्म्यावगमे । मूलं चैज्जगतो न स्यादसदन्वितमेवदं कार्यमसदित्येव गृह्यते न त्वेतदस्ति सत्सदित्येव तु गृह्यते । यथा मृदादिकार्ये घटादि मृदाद्यन्वितम् । तस्माज्जगतो मूलमास्तीत्येवोपलभ्य: । कस्मात् । अस्तीति भुवतोऽस्तित्ववादिन आगमार्थानुसारिण: श्रद्धधानादन्यत्र नास्तिकवादिनि नास्ति जगतो मूलमात्मा निरन्वयमेवदं कार्यमभावान्तं प्रविलीयत इति मन्यमाने विपरीतदर्शिनि कथम् तद्रूपं तत्त्वम् उपलब्ध्यते न कथम्चनोपलभ्यते इत्यर्थ: ॥ १२ ॥

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्वभावः प्रसिद्धति ॥ १३॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] प्रभवयोः सोपाधिकानुपाधिकयोरसित्वतत्स्वभावयोः । निर्धारणार्थो षष्ठी । पूर्वमस्तीत्येवोपलब्धस्यात्मनः सत्कार्योपाधिकृतासितत्वप्रत्ययेनोपलब्धस्येत्यर्थः । पश्चात्प्रत्यस्तमितसर्वोपाधिरूप आत्मनस्तत्वभावो विदिताविदिताम्यामन्योऽद्वयस्वभावो " नेति नेतीत्यस्यूलमनणवह- स्वमहस्येडनात्म्येडनिलयने " बृ. ३।८।८ इत्यादिश्रुतिनिर्दिष्टः प्रसादत्य- भिमुखी भवति । आत्मप्रकाशनाय पूर्वमस्त्युपलब्धवत इत्येतत् ॥ १ ३॥

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येडस्य हदि श्रिता: । अथ मर्त्योडमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४॥

एवं परमार्थदर्शिनो यदा यस्मिन्काले सर्वे कामा: कामचितत्वस्यान्य- स्याभावात्प्रमच्यन्ते येडस्य प्राक्प्रतिबोधाद्विषयो हृदय बुद्यौ श्रिता आश्रिता: । बुद्धीर्ह कामानामाश्रयो नात्मा । " कामः संकल्पः " बृ. १९।३ इत्यादिश्रुत्यंतराच्च । अथ तदा मर्त्यः प्राक्प्रबोधादासीत्स प्रबोधोत्तरकालमविद्याकामकर्मलक्षणस्य मृत्योर्विनाशादमृतो भवति, गमनप्रयोजकस्य मृत्योर्विनाशाद्मनानुपपत्तेरत्रैहैव प्रदीपनिर्वानवत्सर्वबन्धनोप- शामाद्ब्रह्म समश्नुते ब्रह्मैव भवतत्यर्थः ॥ ९ ४ ॥

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । अथ मर्त्योडमृतो भवत्येतावदनुशासनम् ॥ १४॥

कदा पुनः कामानां मूलतो विनाश इत्युच्यते—यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते वेदान्तवाक्यैरस्तीत्येवोपलब्धस्य मनसाप्यस्तीत्येवं मननानुबन्ध्योऽसौ कर्तव्य इत्यर्थः । उपलभ्याहतवाङ्मनो- रूपाम्यामस्तीत्येवोपलब्धस्य ज्ञातवतो मुक्ता ब्राह्मणा इति वदयं निर्देशः । तत्वभावः प्रसादति मनः प्रसन्नं भवति शान्तरागादिदोषं भवतीत्यर्थः॥ ९ ३॥

कामादेर्विषयविषयकमनोरथा हृद्रता यदा शान्ता भवन्ति तदानन्तर- मेवायमुपासकोऽमृतो भवति । विशिष्टाशिष्टपूर्वोत्तरदुरितभरो भवतीत्यर्थः। अत्रैव ब्रह्मोपासनवेलायां ब्रह्मानुभवतीत्यर्थः । " समाना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य " बृ.सू. ४।२।१७ इत्यत्र माध्यम्—अनुपोष्य शरीरेऽनिद्रियादिसंबन्धमदर्शवैव यदमृतत्वमुत्तरपूर्वाङ्गयोगऋषिप्रविनाशारूपं प्राप्यते तदुच्यते 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते' इत्यादिकया श्रुत्येत्यर्थः । अत्र ब्रह्म समश्नुत इति चोपासनवेलायां यो ब्रह्मानुभवस्तादृश्यामित्याभिप्राय इति ॥ १ ४॥

उक्तमेवार्थे सदरेणाभ्यसनुपदेशेन्यांश एतावानवेत्युपसंहरति-ग्रन्थयो

अथ मत्योंडमृतो भवत्येतावद्‌दयमनुशासनम् ।। १५ ।।

अथ मत्योऽमृतो भवत्येतावद्दयेतावदेवैतावन्मात्रं नाधికमस्तीत्यानुशासनमनुशिष्टिरुपदेशः सर्ववेदान्तानामिति वाक्यशेषः ।। १५ ।।

शातं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनी:सृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विश्रड्नन्यो उत्क्रमणे भवन्ति ।। १६ ।।

निरस्ताशेषविशेषण्यापि ब्रह्मात्मप्रतिपत्त्या प्रभिन्नसमस्ताविद्यादिग्रन्थेर्ज्ज्ज्ज्ज्ज्वलत एव ब्रह्मभूतस्य विदुषो न गतिविद्यत इत्युक्तमन्त ब्रह्म समश्नुत इत्युक्त्वात्‌ “ न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ” बृ. ४।८।१९ इति श्रुत्यन्तराच्च । ये पुनर्न ब्रह्मविदो विद्यान्तरशीलिनश्र ब्रह्मलोकभाजो ये च तद्विपरीताः संसारभाजस्तेषामेष गतिविशेष उच्यते प्रकृतोत्त्कृष्टब्रह्मविद्याफलस्तुतये । किन्चान्यदश्रविद्या पुष्टा प्रयुक्ता च । तस्याश्र फलप्राप्तिप्रकारो वक्तव्य इति मन्त्रारम्भः । तत्र-शातं च शतसंख्या एका च सुषुम्ना नाम पुरुषस्य हृदयाद्‌द्विनि:सृता नाड्यः शिरा-स्तासां मध्ये मूर्धानं भिच्वाभिनि:सृता निर्गता सुषुम्ना नाम । तयान्तकाले हृदय आत्मानं वशीकृत्य योजयेत् । तथा नाड्याध्वमुपयोनिंगच्छन्नादित्यद्वारेणामृतत्वममरणधर्मत्वमापेक्षिकम् । “ आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यते ” इति स्मृतेः । ब्रह्मणा वा सह कालान्तरेण मुख्यममृतत्वमेति भुक्त्वा भोगाननुपमान्‌ब्रह्मलोकगतान् ।। १६ ।।

विश्रड्ननानविगतयोर्नाड्य उत्क्रमणे निमित्तं भवन्तीत्यर्थः ।। १६ ।।

[ प्रकाशिका ] ग्रन्थिवद्‌दुर्‌मोचनं रागादेशादयो यदैव प्रमुच्यन्त इत्यर्थः । एतावदनुशासनमेतावदेवानुशासनंयमुपासकस्य कर्तव्यत्वेनोपदेष्टव्यमेतावदेव वक्ष्यमाणमुर्ध्वनयनाडीनि:क्षेपणादि:चिरादिगमनादिकं न साधककृत्यं किन्त्पासनप्रीतभगवत्कृत्यामिति भावः ।। १९ ।।

विमुक्तश्र विमुच्यत इति पूर्वमुक्तम् । द्वितीयां परमुक्तिमाह–हृदयस्य प्रधाननाड्यः शातं चैका च सन्ति । तासां मध्य एका सुषुम्नाख्या ब्रह्मनाडी

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जननां हृदये सन्निविष्टः ।

इदानीं सर्ववलच्योऽपसंहारार्थमाह——अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जननां संबन्धिनि हृदये सन्निविष्टो यथाऽऽकार्य्यतस्तं स्वादात्म्याच्छरीरात्प्रवृत्तेर्हृदयच्छेदेऽपि क्षरेऽपृथक्‌कृत्योदित्यर्थः । किमिवेत्य-

तं स्वाच्छरीरात्पच्यहेमुझादिवेषीकां धैर्येण ॥

च्यते-मुज्जादिवेषीकामनुसन्ध्यां धैर्येणाप्रमादेन । तं शारीरान्निष्कृष्टं चिन्मात्रं

तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ १७ ॥

विद्याद्विजानीयाच्छुक्रममृतं यथोक्तं ब्रह्मेति । द्विर्वचनमुपानिषत्पारिसमाप्त्यर्थमितिशब्दद्वयम् ॥ १७ ॥

[ प्रकाशिका ] मूर्ध्नानमभिनिःसृता । तया नाड्योर्ध्वे ब्रह्मलोकं गच्छन्देशविशिष्टब्रह्मप्राप्तिपूर्वकस्वस्वरूपाविर्भावलक्षणां मुक्तिं प्राप्तोति ।

अन्यासु नाड्यो विष्वङ्‌ग्रमणे तान्ताविधसंसरमार्गोक्तमनुपयुज्यते । विष्वङ्‌नान्त

ड्योऽन्यक्रमण उपयोग्यन्त इति व्यासायैरन्ग्र्यायतमत् । इदं च वाक्यं भगवता बादरायणेनोक्तान्तिपादे चिन्तितम् ।

तथाहि-मूर्ध्न्यन्यया शताधिकया नाड्या विदुषो गमनमन्याभिरविदुष इति नियमो नोपपद्यते ।

नाडीनां भूरत्वादतिमूक्ष्मत्वाच्च दुर्विवेचतया पुरुषेणोपादातुमशक्यत्वात् ।

तयोर्ध्वमायन्नमृतस्वमेतिविष्वङ्‌डन्या उत्क्रमणे भवन्तीति यादृच्छिकीमुक्ता-

नियमनुदतीति युक्तमित्येवं पूर्वपक्षे प्राप्ते । “तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो भवति” बृ० सू० ४।२।१७ इति सूत्रेण सिद्धान्तिते तस्य चायमर्थः ।

तदोको जीवस्य स्थानं हृदयमग्रे ज्वलनं प्रकाशं यस्मात्तदिदमग्रज्वलनं तेनाग्रज्वलननं प्रकाशितद्वारो भवति । “तस्य हेतस्य हृदयस्याग्रं प्रध्योतते तेन प्रद्योतनेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुर्वा मूर्धा वाडन्येम्यो वा शरीरदेशेभ्यः” बृ०

४।२।१२ इति श्रुते ।

एतावद्विद्वद्विदुषोःस्वसाधारणम् । विद्वांस्तु शताधिकया मूर्ध्न्ययैव नाड्योत्क्रामति । न चास्या नाड्या विदुषो दुर्विवेचत्वम् ।

विद्वान्हि परमपुरुषाधनभूतात्यर्थप्रियांविद्यासामध्याद्विद्याशेषभूततयात्म-

नोदन्यर्थप्रियांगत्यानुस्मरणयोगाच्च प्रसन्नेन हार्देन परमपुरुषेणानुग्रहीतो भवति ।

ततस्तां नाडीं विजानातीति तया विदुषो गतिरुपपद्यते । प्रकृत-

मनुसरामः ॥ १६ ॥

स्पष्टोऽर्थः । यथा देवदत्तः स्वाच्छरीरादिलक्षण इत्युक्ते यथा स्वशब्दः

मृत्युप्रोक्तां नाचिकेतोडथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम्‌। ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥१८॥

[शांकरभाष्यम्‌] विद्यासतत्यर्थोऽयमार्यायिकार्थोपसंहारोऽनुच्यते-मृत्यु-प्रोक्तां यथोक्तामेतां ब्रह्मविद्यां योगाविधिं च कृत्स्नं समस्तं सोपकरणं सफल-मित्येतत्‌। नाचिकेतो वरप्रदानान्मृत्योरलेष्टंवा प्राप्येत्यर्थ: । किं । ब्रह्म-प्राप्तोऽभुनमुक्तोऽभवदित्यर्थ: । कथम्‌ । विद्याप्राप्त्या विरजो विगतधर्माधर्मो विमृत्युरविगतकामाविद्याश्‌ सम्पूर्वमित्यर्थ: । न केवलं नाचिकेत एवान्योऽपि प्राय: । नान्यदृपमप्रत्यग्रूपम्‌ । तदेवमध्यात्ममेवमुक्तप्रकारेण वेद्‌ विजाना-तीत्येवंवित्सोऽपि विरज: सन्न्रह्मप्राप्त्या विमृत्युरभवतीति वाक्यशेष:॥ १८॥ शिष्याचार्ययो: प्रमादकृतान्नायेन विद्याग्रहणप्रतिपादनानिमित्तदोषप्रश-मनार्थेयं शान्तिरुच्यते--सह नावावतु पालयतु विद्यास्वरूपप्रकाशनेन ।

[ प्रकाशिका ] समभित्याहतदेवदत्तसंबंधिपरामर्शी, एवं पूर्वनिर्दिष्टान्तरा-त्मसंबन्धिपरामर्शी स्वशब्द:। तत्श्रायमरथ: । तं जनानामन्तरात्मानं तच्छरीरभूताजनशब्दिताच्चेतनात्मपृथोहद्रविच्च्य जानियात्‌। “ जुष्टं यदा परयत्यानमीशम्‌ ” श्रु० ४७ इति श्रुत्युक्तरीत्या भारतवनीयानृतत्वशो-त्स्वादिना विलक्षणं जाननीयादित्यर्थ: । मुग्नातृणविशेषादिषीकां तन्मध्यव-तिस्थूलचतृणविशेषमिव धैयेण ज्ञानकौशलेनैति पूर्वेणान्वय: । उक्तोऽर्थ: । द्विरेचनमुपदेशामाप्त्यर्थम्‌ ॥ १७ ॥

उपसंहरति--नचिकेतो मृत्युप्रोक्तामात्मविद्यां यदा पश्नेत्यादियुक्तं योग-विधिं च लब्धवा प्राप्य “ परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते” छा० <१२४> इति श्रुत्युक्तरीत्या ब्रह्म प्राप्त्याविमूतगुणाष्टकोडभूदि-त्यर्थ: । अध्यात्मविद्यां योडन्योऽपि वेत्ति सोऽप्येवं नचिकेता इव भवतीत्यर्थ: ॥ १८ ॥

शिष्याचार्ययो: शास्त्रीयानियमातिलङ्घनकृतदोषप्रशमनार्थे शान्तिरुच्यते । स विद्याप्रकाशित: परमात्मा । हशब्द: प्रसिद्धौ । नौ शिष्याचार्याववतु स्वस्वरुपप्रकाशन रक्षतु । विध्यातिगदादारतां सहेत्‌ परिपालयतु । यथा विशेषमन्तरेणातां सहितावेव यथा स्याव तथा पालयत्वित्यर्थ: । सनि-यमविद्याप्रदानेन विद्याया: सामर्थ्ये निष्पादयावहै नियमाभावे विद्या निर्वीर्या

का. १२

तेषास्वि नावधीतमस्तु

[ शांकरभाष्यम् ] कः स एव परमेश्वर उपनिषत्प्रकाशितः। किंच सह नौ मुनकु तत्फलप्रकाशनेन नौ पालयतु। सहैवावां विद्याकृतं वीर्ये सामर्थ्ये भवतीति भावः। नावावयोर्यदधीतं तत्तेजस्व्यस्तु। वीर्यवत्तरं भवत्वित्यर्थः। "यक्ष्राधर्मेण विभ्रूते यक्ष्राधर्मेण पृच्छति। तयोरेकतरः प्रैति 'विद्वेषं चाधिगच्छति॥' इति स्मृत्युक्तरीत्या धर्माध्ययनाद् अध्यापननिमित्तो द्वेष आवयोरमा भूदित्यर्थः। त्रिवचनं द्विप्रशान्त्यर्थम्। इयं चोपनिषद् द्वग्वत्परैवोति भगवता बादरायणेन समन्वयाध्याये त्रिभिरधिकारनैर् निर्णीतम्। तत् "यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः। मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्या वेद यत्र सः" क० १।२।२५ इति वाक्ये ब्रह्मक्षत्रिययो रौद्रनत्वनिरूपणेन भोज्यत्वस्य वा भोग्यतास्या वा प्रतीतेस्तत्प्रतिसंबंधी यस्येति षष्ठी च्छन्दनिर्दिष्टो भोक्ता जीव एव स्थातुं समर्थो भवतीति पूर्वपक्षं कृत्वा "अन्ना चरग्रहणात्" "प्रकरणाच्च" "गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात्" "विशेषणाच्च" ब्र० सू० १।२।२९।१।२।११२ इति चतुर्भिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतस्तेषां चायमर्थः। उभे भवत ओदन इत्यौदनप्रतिसंबन्धितया प्रतीममानौदत्ता परमात्मैव, ब्रह्मक्षत्रशब्दग्रहीतनिखिलचराचरसंहृतत्वस्यात्र मन्त्रे प्रतिपादनात्। अत्र ब्रह्मक्षत्रशब्दयोर्निखिलचराचरलक्षकत्वप्रकारौदनशब्दस्य विनाशयत्वलक्षकत्वप्रकारश्रुतेन मन्त्रत्रयाल् लभ्यानावसरे दर्शितस्तत्संबन्धेयः। "महान्तं विभुमात्मानम्" क० १।२।२२ इति प्रस्तुतत्वेन तस्य ब्रह्मप्रकरणमध्येगतत्वाच्च। ननु ऋतं पिबन्तावित्युत्तरमन्त्रे कमफलभोगान्वयिनोरेव प्रतिपादनात् परमात्मनश् जीववक्तृत्वेन वान्तःकरणवक्तरणत्वेन वान्वयासंभवात् परमात्मप्रकरणमध्येगततत्वं नास्तीत्याशङ्क्योकं गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनादिति। गुहां प्रविष्टौ जीवपरमात्मानावेव। तयोरेवास्माकरणे गुहाप्रवेशदर्शनात्। "तं दुर्दर्शी गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितम्" क० १।२।१२ इति परमात्मनो गुहाप्रवेशः श्रूयते "या प्राणेन संभृत्यादितिदैवतामयी। गुहां प्रविष्टो हृरयते" क० २।१।१७ इति जीवस्यापि गुहाप्रवेशो हृरयते। अतो द्वयोरपि गुहाप्रवेशदर्शनाच्चयोरेव पिबदपिबतोर् इशचत्रिन्यायेन ऋतं पिबन्ताविति निर्देशास्य संभवात्। ऋतं पिबन्ताविति मन्त्रेण न परमात्मप्रकरणविच्छेदः शाङ्क्यराङ्कः। विशेषणाच्च। अस्मिन् प्रकरणे "ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा" क० १।१।१७

मा निद्रिषावहै ॥ १९ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] करवावहै निष्पादयावहै । किंच तेजस्वि नौ तेजस्विनोरावयोर्दाधीतं तत्त्वधीतमस्तु । अथवा तेजस्वि नावावास्यां यदधीतं तदत्तीव [ प्रकाशिका ] इति जीवपरयोरुपास्यत्वोपासकत्वादिना विशेषितल्वात्तयोरूपासनसौकर्यायैकाधिकरणस्थत्वप्रतिपादनार्थत्वादृतं पिबन्ताविति मन्त्रस्य जीवपरप्रतिपादकत्वमेव । अतो यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चेति मन्त्रः परमात्मपर एवेति निर्णयः । तथा “अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते” क. २।१।१२ इति मन्त्रेऽङ्गुष्ठमात्रतया निर्देश्यमानो जीव एव । अङ्गुष्ठमात्रत्वस्य जीवधर्मतया “प्राणाधिपः सञ्चरति स्वकर्मभिः” श्रुते । ९।७। “अङ्गुष्ठमात्रो रविवुल्यरूपः” श्रुते । ९।८ “अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निष्कलर्क्ष यमो बलात् ।” म. भा. इति श्रुतिस्मृतिप्रतिपादितत्वादिति पूर्वपक्षं कृत्वा “बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च भागं जीवं” ब्र. सू. १।३।२४।१९ “कम्पनात्” “ज्योतिदर्शनात्” ब्र. सू. १।३।१४० इति चतुर्भिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतस्तेषां चायमर्थः । अङ्गुष्ठप्रभितः परमात्मा शब्दादेव, ईशानो भूतभव्यस्येत्यश्वरत्ववाचकेशानशब्दादेव । ननु कथं तर्हि परमात्मनोऽङ्गुष्ठमात्रत्वमित्यत्राह-हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् । हृदि हृदये परमात्मनो वतमानत्वात्तदपेक्षयाड्गुष्ठमात्रत्वमुपपद्यते । न च शरतुर्गादीनामङ्गुष्ठशून्यानां हृदयस्याड्गुष्ठप्रभितत्वाभावात्तद्वर्तिनः परमात्मनः कथङ्गुष्ठमात्रत्वमिति वाच्यम् । उपासनाविधावेशाक्रस्य मनुष्याधिकारिकत्वातेषां चाङ्गुष्ठसंभवात्तदृद्र्यवर्तिनः परमात्मनोऽङ्गुष्ठसमपरिमाणस्य हृदयावच्छेदेनिबन्धाङ्गुष्ठप्रभितत्वे नानुपपत्तिः । “कम्पनात्” ब्र. सू. १।३।१९ यविदं किन्च जगत्सर्वे प्राण एजति निःसृतम् । महद्रयं वज्रमुद्यतम्” क. २।३।२ इति समस्तप्राणिकम्पनहेतुभयहेतुत्वस्यास्मराड्गुष्ठप्रभित आत्मनात् । तस्य च परमात्मधर्मत्वस्य “भीषास्माद्वातः पवते” तै. २।८।१ इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्नत्वादङ्गुष्ठप्रभितः परमात्मा । “ज्योतिदर्शनात्” “न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम्” क. २।२।१९ इत्यङ्गुष्ठप्रभिते सकलतेजश्छादकज्योतिःसंबन्धप्रतिपादनात्, तादृशाज्योतिःसंबन्धस्यार्थणे ब्रह्मसंबन्धितया प्रतिपादितत्वाचाङ्गुष्ठप्रभितः परमात्मेत्यर्थः । तथा “इन्द्रियेभ्यः परा ह्यार्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

[शांकरभाष्यम्] तेजस्वि वीर्यवदस्मित्वत्यर्थः। मा विद्धिषावहै शिष्याचार्यवन्योन्यं प्रमादकृतान्त्यायाऽ‌ययनाऽ‌ध्यापनदोषनिमित्तं द्वेषं मा करवावहा इत्यर्थः।

[प्रकाशिका] परा बुद्धिरूद्देरात्मा महान्‌परः" क. १३११ "महत् परमव्यक्तमन्यक्तात्पुरुषः परः। पुरुषान्न परं किंचित्सा परा गतिः।

क. १३१९ इति वाक्ये सांख्यप्रक्रियाप्रत्यभिज्ञानात्प्रकृतिविंशातिरिक्तपुरुषनिषेधाच्च सांख्याभिमतब्रह्मात्मकं प्रधानमेवाऽ‌व्यक्तशब्देनाभिधीयत इति "अनुमानिकमप्येकेषामिति चेत्‌" इति सूत्रखण्डेन पूर्वपक्षं कृत्वा "शरीररूपकविन्यस्तगृहीतदर्शयति न" इति ब्र. सू. १४१९ "सूक्ष्मं तु तद्हेतुत्वात्‌" ब्र. सू. १४१२ "तदधीनत्वादर्थवत्‌" ब्र. सू. १४१३ "ज्ञेयत्वावचनाच्च" ब्र. सू. १४१४ "वदतीति चेन् न प्राज्ञो हि प्रकरणात्‌" ब्र. सू. १४१५ "त्र्यणामेव चैवमुपन्यासः पक्षश्रुति" ब्र. सू. १४१६ "महद्वच्च" ब्र. सू. १४१७ इति ससभिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतस्तेषां चायमर्थः।

अनुमानिकं नाऽ‌व्यक्तशब्दाऽ‌भिलप्यम्‌। उपासनोपयोगिविद्याकरणाय "आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च" क. १३१३ इतिवाक्ये स्थरध्यादिभावेन रूपितेष्वात्मशरीरबुद्धिमनइन्द्रियविषयेषु रथरूपकात्मना शरीरं रथमेव नेति विन्यस्तस्य शरीरस्यैकाऽ‌व्यक्तशब्देन ग्रहणसंभवात्‌।

अस्मिन् श्व प्रकरण इन्द्रियादिविशीकरणप्रकारस्यैव "यच्चेद्धिाऽ‌धनसी प्राज्ञः" क० १३१९ इत्यादौ दर्शयित्वानुसरणाऽ‌ल्यकशब्देन शरीरमेव गृह्यते। ननु कथमव्यक्तशब्देन व्यक्तस्य शरीरस्याभिधानं तद्हेतुत्वात्‌। भूतसूक्ष्ममव्याकृतं ह्यवस्थाविशेषमापन्नं शरीरं भवति।

ततश्व कारणवाचिनाऽ‌व्यक्तशब्देन स्थूलं शरीरमेवोपचारादुच्यत इत्यर्थः। ननूक्तशब्दस्य मुख्य एवार्थोऽस्तु। कुतः स्थूलशरीरे लक्षणाऽ‌मुपगन्तव्येत्यत्रह-तद्हेतुत्वादिति। स्थूलशरीरस्यैव कार्यहेतुत्वात्सैव वशिकार्यत्वाय प्रतिपादनस्यापेक्षितत्वादव्यक्तशब्देन कारणवाचिना स्थूलशरीरलक्षणोच्यतेति भावः।

ननु यदि भूतसूक्ष्ममव्याकृतमभ्युपगम्यते कपिलतन्त्रसिद्धोपादाने कः प्रदोषस्तत्राह तदधीनत्वादर्थवत्‌। अस्मतेऽ‌व्यक्तस्य परमात्माधीनतया तदधीनैतत्वेन प्रयोजनवत्त्वमस्ति सांख्यमते तदनम्युपगमात्तस्य निष्प्रयोजनत्वामिति भावः।

ज्ञेयत्वावचनाच्च। यदि तन्त्रसिद्धमेवाविवक्षित्यत्‌। व्यक्ताव्यक्तज्ञाविज्ञानान्मोक्षमेवाविवक्षित्यत्‌।

इति काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता ॥ ३ ॥ ( ६ )

[ शांकरभाष्यम् ] शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति त्रिवचनं सर्वदोषोपशमन-थेमित्योमिति ॥ ९ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य-श्रीमदाचार्यश्रीशङ्करभगवतः । कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥

[ प्रकाशिका ] वदद्विस्रोतन्रिकैस्तेपां सर्वेषां जेयत्वाभ्युपगमात् । न चास्य जेयत्वमुख्यते । अतो न तन्त्रसिद्धस्येह ग्रहणम् । वदतीति चेत्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् । “अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते” क.२।३।१५ इत्युक्तत्वात् जेयत्वमात्रनिरूपणं श्रुतिसिद्धत्वाच्च नेक । साॅङ्ख्यानां परमात्मनि तत्त्वदृष्टीनोः परमं पदम् । क. १।३।१३ इति प्राज्ञस्य परमात्मनः प्रकरणात्स एवाशब्दमस्पर्शामिति मन्त्रे जेयत्वेन निर्देश्यते न तन्त्रसिद्धमव्यक्तम् । त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रक्षयश्र । अस्मिन्प्रकरण उपेयोपेतूणां त्रया-णामेव जेयत्वोपन्यासः। अन्यत्र धर्मादन्यातोऽधर्मादिति प्रक्षयश्र दृश्यते नाव्यक्तादेः । महद्रुच । यथा “बुद्धेरात्मा महान्परः” क. १।३।१० इत्यत्रात्मशब्दसामानाधिकरण्यान्न तन्त्रासिद्धं महत्त्वं गृह्यत एवमन्य-क्मण्यात्मनः परत्वेनाभिधानान्न कापिलतन्त्रसिद्धं गृह्यत इति स्थितम् । अत इयमुपनिषत्स्वोऽपि परमात्मपरैति त्रिभिरधिकरणैरैनिर्णीतिम् ॥ ९ ॥

इति श्रीभगवद्रामानुजसिद्धान्तनिर्धारणसार्वेभौमश्रीमदरङ्करामानुज-मुनिवरवराचितकाठकोपनिषत्प्रकाशिकायां द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली समासा ॥

इति कठवल्लीप्रकाशिका समाप्ता ॥

इति परिसमाप्तेयं भाष्यद्वयोपेता काठकोपनिषत् ।

१ क्षेमाय यः करुण्य क्षितिनिर्जराणां भूमावजुम्भयत् भाष्यसुधासुदारः । वामागमाध्वगवदतूलवतो रामानुजः स मुनिराद्रियतां मधुक्किम ॥१॥

॥ श्रीः ॥

अथ कठोपनिषदव्याख्याद्वये बालबोधिनी ।

प्रणम्य शङ्करं साम्बं काठव्याख्याद्वये मया ।

छात्राणां सुखबोधाय क्रियते बालबोधिनी ॥ १ ॥

अथ प्रथमाध्यायप्रथमवल्ली ॥ १॥१॥

[शाङ्करभाष्यम्] उँभूर्भुवःस्वानिर्विजयते । अथ भगवान् शाङ्कराचार्यैरपि-कीर्तितस्य भाष्यस्य निर्विघ्नपरिसमाप्त्ये यमनचिकेतोनमस्कारात्मकं मङ्गल-माचरति । तेन चार्चायभक्तिविद्याप्रीतिनिर्झरामाति दर्शयति-नम इत्यादिना । ननु न यमो मृत्युरनमस्कार्यो मारयतीति मृत्युरीति न्युत्पत्या सर्वप्राणिवि-घातकत्वेन दोषास्पदत्वात्तस्येत्याशङ्कां वारयति-भगवत इति ।

[Shankara's Commentary] Om bhuh, bhuvah, svah - may there be no obstacles. Now, the revered Shankara Bhagavan, in order to complete without hindrance the commentary that is being glorified, begins with a salutation to Nachiketa, which is a form of auspiciousness. Through this, he demonstrates his devotion to his teacher and his love for knowledge. The phrase 'namah' and so on is used. The objection that Yama, being the cause of death, is not worthy of salutation is countered by the word 'Bhagavan'.

" उत्पत्ति च विनाशं च भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाङ्मयो भगवानिति ॥ ९ ॥" इति स्मृतेः।

"He who knows the origin and destruction of beings, their coming and going, and both knowledge and ignorance, is the Lord, the embodiment of speech. || 9 ||" Thus says the Smriti.

एतस्य " यावदधिकारमवस्थितिराधिकरिकाणाम " इति ब्र. सू. ३।३।३२ इति न्यायेन यास्मे पदे वर्तमानस्य नमस्कार्यता योग्यैव । चिकीर्षितं प्रति-जानीते-अथेति । कठकोपनिषद्वल्लीनामिति । अत्र हि संपरायविषयको मृत्युनचिकेतःसंवादः ।

According to the rule stated in the Brahma Sutra 3.3.32, 'yavadadhikaram avasthitir adhikarikanam', it is fitting to salute the one who is currently in that position. He declares his intention with the word 'atha'. The dialogue between Nachiketa and Mrityu (Death) is the subject of the Katha Upanishad's valli.

ननु " आत्मा चराचरमग्रणात् " ब्र. सू. १।२।९ इत्यादिसूत्रैदारयणेन विवृतोऽर्थ एतासां वल्लीनां तेनैदं भाष्य-मकिञ्चित्करमित्यत आह-सुखार्थप्रबोधनार्थमिति । सुखयतीति सुखोद-नायासेन ज्ञायमानो योडर्थस्तद्बोधनार्थम् ।

The objection that the meaning explained by Badarayana in sutras such as 1.2.9 'atmaa chara chara agranaat' makes this commentary unnecessary is countered by saying that it is for the purpose of easy understanding and enlightenment. The commentary is meant to facilitate easy comprehension of the subject matter.

सूत्रद्वारा प्रतिपादित एतदर्थो मन्दमतिभिदुरूहो भवतीत्यतः स्वातन्त्र्येण वृत्तिःशब्द्यरूपा क्रियते ।

The meaning conveyed through the sutras is difficult for those with dull intellect to understand. Therefore, an independent commentary is being composed in the form of a word-by-word explanation.

ननु भर्तृप्रपंचादिभिः पूर्वैः कुतैव वृत्तिस्तयैव गतार्थतेत्यत आह-अल्पग्रन्थेति।

The objection that earlier commentators like Bhartṛprapañca have already composed commentaries, making this one redundant, is countered by saying that the earlier commentaries are lengthy.

भर्तृप्रपंचादिपूर्ववृत्तिषु ग्रन्थबाहुल्यमर्थाल्पत्वमन्त्र तु ग्रन्थाल्पत्वमर्थबाहुल्य-मिति भावः ।

The earlier commentaries by Bhartṛprapañca and others are lengthy but lack in meaning, whereas this commentary is concise but rich in meaning.

अधिकरणसङ्न्नवविषयप्रयोजनानि योजयित्वोपनिषच्च्छन्दो-र्थेमाह— सद्देशोतोऽरिति । ' पदव्ट विशरणगत्यवसायादनेपु' इति धातुपा-ठात्पाणिनीयाद्विशरणमल्यवसायनेति ज्यर्थेकोडयं भावः ।

Having correlated the topics, subjects, and purposes of the Upanishad, he explains the meaning of the term 'chhandas'. According to the Paninian root 'pad' with the meaning 'to split, to go, to ascertain', this root has two meanings: 'to split' and 'to ascertain'.

किप्रत्ययान्त-स्येति । किप्प्रत्ययवक्षण सर्वापहारी । सर्वेषां तद्वययानामित्संज्ञालोपा-स्येति ।

The suffix 'kip' is used to form the word. The 'kip' suffix is used to denote the agent. The 'it' designation is elided according to the rule 'sarveshaam tadvyaayaanam itsanjnaalopaasya'.

श्यामपहारात् । केन पुनारोति । उपनिषच्छब्दस्य विद्योति योऽर्थः स किं समुदायशक्त्यावयवशक्त्या वेति प्रश्नार्थः । अर्थयोगेन-अर्थसम्बन्धेन । उच्चयत इति । समाधीयताम् । अवयवशक्त्योपनिषच्छब्दस्य विद्यायां वृत्ति- रित्यर्थः । दृष्टानुश्रविकेत्यादि । दृष्टः प्रत्यक्षा इहलोकस्था: स्रक्चन्दन- वनितादयः । अनुश्रविकः “ स्वर्गकामोऽग्निष्टोमेन यजेत ” इत्यनुश्रवेण वेदेन ज्ञायमानाः पारलौकिकाः । एवं चोभयलोकजविषयेषु वितृष्णा: क्षया- तिशयादिदोषदर्शनात्तत्रासक्तिरहिताः । उपसद्य-आचार्योपदेशाल्लङ्घवा । शीलयन्तीति । साक्षात्कारपर्यन्तं जीवपरमात्मैक्यसांभावनाविपरीतभाव- नाधिकं च निरस्यन्तीत्यर्थः । निचाय्येति । तं-आत्मानम् । निचाय्य- संशोध्य । मृत्युमुखादिति । जन्ममृत्युरूपसंसारादित्यर्थः । [ पृ. २ ]

विरजोऽभू- दिति । अज्ञानरहित इत्यर्थः । अवसादनरूपमर्थं गर्हीतवोपनिषच्छब्दार्थ- माह—लोकादिरिति । भूरादिलोकानामादिः प्रथमजः । ब्रह्मजज्ञो जातो झो ज्ञाता चेति विशेषणोभयपदः कर्मधारयः । वक्ष्यतीति । अस्यामेवोपनिषदि । स्वर्गलोका:—यजमानाः । अविद्याकामकर्मादयो ये संसारहेतवः । तद्विशरणादेःेति । आदिपदेन गत्यवसादयोरग्रहणम् । ग्रन्थमात्रे—केवलग्रन्थे । तादृश्येनेति । सोऽर्थः प्रयोजनं यस्मात् तदर्थस्तस्य भावस्तादृश्ये तज्जननकत्वेनेति यावत् । तच्छब्दोपपत्तेरिति । स शब्द उपनिषदिति यस्य स तच्छब्दस्तस्य भावस्तच्छब्दत्वं तस्यानुपपत्तेः सम्भवात् । आयुष्वं घृतोमात् । तज्जनके तच्छब्दस्य प्रयोगो भवतात्यर्थेऽपं दृष्टान्तो वैदिकः । यथायुर्- नके घृत आयुरिति प्रयोगस्तद्वदिति दृष्टान्तार्थः । भवत्या---लक्षणया ।

उपनिषच्छब्दप्रयोग इति शेषः । एवमर्थनिर्वचनेन सिद्धं ग्रन्थप्रवृत्तिसाध- कमनुबन्धचतुष्टयमाह—एवमित्यादि । आत्मान्तिकी—मूलकारणनिवृत्तिपू- व्वकं जायमानाः । सम्बन्धिश्र्रेति । ज्ञानादीनामिति शेषः । एवंभूतप्रयोज- नेन—संसारनिवृत्त्यादिरूपप्रयोजनन । करतलेत्यादि । वृक्षे विद्यमानस्या- मलकीफलस्य तिर्यङ्गादिरेषाऽज्ञानं न तादृशं प्रकटं भवति यथा करतले न्यस्तस्य तस्येति करतलन्यस्त इति दृष्टान्त उत्तम् । यथाऽऽत्मानमिति । औद्धत्यनिराकरणार्थमुक्तिः । विद्यास्तुत्यर्थोऽति । अन्यच्छ्लोय इत्यार- भ्योच्यमानायामुपनिषद्विद्यां प्रवृत्तिहेतुत्वेनार्थवादरूपेयमारुयाधिका ततः

व्याख्यानमहंतीति भावः । उशन्ति इति । 'वशं कान्तैः' इति धातोः शान्तस्‍तस्य रूपम् । वृत्तार्थस्मरणार्थो-भूतार्थस्य स्मारकौ । रुढितो वेति । अथवावयवार्थनिरपेक्षं रूढमेव वाजश्रवा इति नाम ग्राहामित्यर्थः । सर्वमेधेन-सर्वस्वदक्षिणाकेन ॥ १ ॥

[ प्रकाशिका ] अथ श्रीरङ्गरामानुजाचार्यः स्वकृतकठोपनिषद्‌व्याख्यारुढविशिष्टाद्वैतमतस्य प्रतिपादयितुम्‍यो रामानुजाचार्येष्‍यो रोचतामिति तत्त्‍मरणात्‍मकं श्‍लोकमारचयति-क्षेमायेत इ । उदारो महानस्‍को यो रामानुजाचार्यः करुणया क्षितिनिजराणां भूदेवानां ब्राह्मणानां क्षेमाय कल्याणाय भाष्‍यसुधां श्रीभाष्‍यरूपममृतं भूमौ पृथिवीतले व्यजृम्भयत विस्तारयामास । इदं श्रीभाष्‍यामृतं त्वधिकारिणां ब्राह्मणानां सन्मार्गे प्रदर्शनेन भूमावपि कल्याणमारचयति । किंच यो वामागम-ध्वगवदावदतूलवान्‍-वामा: कुडिलाश्र त आगमा: शास्त्रसिद्धान्ता अद्वैताद्‌यस्तद्रूपेणाध्वना मार्गेण ये गच्छन्ति तादृशा ये वदावद-वावदूका-स्तादृशान्‍वामाज् शास्त्रविगुरानपि सिद्धान्तान्‍ये व्याख्यानपाटवेन प्रतिपादयन्ति तादृशावदिरूपो यस्तूलः कार्पासस्तदूननाय तत्कम्पनाय वातरूपः । तूलं वात इव दुर्वीदृश्याल्यंकौशलं यो धूनयति स रण्‍दयति स रामानुजो मुनीनिमेदुधिं कठोपनिषद्‌व्याख्यानरूपामाद्रियतां स्वीकरोदु । एतया व्याख्यया स प्रसिद्धत्‍वित्‍वार्थः ॥ १ ॥

एवं रामानुजाचार्ये स्मृत्वा स्वाराध्‍यं हनूमन्तं नमस्कर्‌हुमाह-अतसी-गुच्छसच्छ्‍छायमिति । अतसीसंज्ञकपुष्पस्‍तबकसमाकान्तिम् । अधितो-रस्थलं-भूषितोरस्‍कम् । अञ्जनाचलश्‍ृङ्गारमिति । अञ्जनाहनूमज्ज-ननी तत्‍निवासस्‍थानत्‍वादारुढ्‍या या प्रतिहतस्‍या अञ्जनागिरे: श्रृङ्गारं भूषणभूतं हनूमन्तं ममाज्ञलिगोहतोऽतसै हनूमते नम इत्यर्थः ॥ २ ॥

अधुना व्यासादीनाम्‍स्‍कृत्य कठवल्‍लीष्‍याख्यानं प्रतिजानीते-व्‍याससमितिलक्षणयोगीन्द्रं-रामानुजम् ॥ ३ ॥

[प्र. २] काम्यत्‍वादिति । काम्यकर्माणि दक्षिणादिभिः सवैंरड्‌क्‍‌डैरैयथाशास्‍त्रं भ-वितव्‍यम् । कामनाभावे कस्‍यचिदड्‌क्‍‌स्य न्यूनत्‍वेडपि न क्षतिरित्‍वर्‍थः । दक्षिणागमादाधमिति । मन्त्राणो यस्‍य यत्‍स्‍मृतिगणः । तस्‍य भावः स्माद्गण्‍यं दक्षिणा सद्‌गुण्‍यामिति विग्रहः । इत्‍यादिवादिति । स्वस्‍तये तास्‍क्‍यिमित्यादिवाक्‍ये यथा लिडन्‌तस्‍यासूधातोरभीभावो स्वादेशो न तथात्रापीत्‍वर्‍थः । यत

आर्थधातुकाधिकारे भूरूपादेशो विहितोऽत्र तु " छन्दस्युभयथा " पा.सू. ६।४।१९ इत्थनेन वैकल्पिकं सार्वधातुकत्वं तेनात्र भूरूपादेशेन बभूवति रूपं न ॥ १ ॥

॥ १ ॥ २ ॥ [शाङ्करभाष्यम्] [प्र. ३] अमास्मजननशक्तिमिति । अप्राप्ता प्रजननन प्रजोत्पादने शक्तिर्येन तम् । हितकामप्रयुक्त इति । काम्यत इति कामः स्वर्गादिर्हितो हितकृत्स चासौ कामश्चेति विशेषणोभयपदः कर्मधारयः । तेन प्रयुक्ता जनिता । जनकस्य स्वर्गादिप्राप्तिः कथम् स्यादिति हितेच्छाप्रयुक्ता बुद्धिर्‌नोचिकेतसः समुत्पन्नोत्यर्थः । उपनयीयमानासु दीयमानासु ऋत्विक्सदस्येम्यो दक्षिणारूपेण गोषु दीयमानासु तं श्रद्धाविवेरेत्यन्वयः ॥ २ ॥

[प्रकाशिका] [प्र. ३] यथ्रपीति । इयमत्र श्रद्धा-दक्षिणा नामान्तरकरं द्रव्यम् । आनतिनिर्णयभत्या वेतनदानेन परिणीय ऋत्विजां वशीकरणं चानतिर्यर्थः । द्रव्यं किमत्परिमाणमपि भवतु तदेकतान्तेनैव दक्षिणाशब्देन वक्तव्यमानातिरूपोपाधेरेकत्वात् तत्‌रोपाधिलक्मत एवत्यादिना प्रदर्श्यते-भूनामकेकाहकताविति । एकाहसाध्यः ऋतुरेकाहकृतुः । 'अथैष भूरिति भूनामकमेकाहविषो‌षमुपक्रम्य 'तस्य घेनुर्दक्षिणा' इति श्रूयते । अत्र संशयः । सेयं घेनुरित्यादि प्रकृतं बाधत उत गवाश्वादिमाषान्तं सर्वे दक्षिणारूपं बाधत इति । तत्र सर्वे गवाश्वादिमाषान्तं दक्षिणासमूहं बाधत इति सिद्धान्तः । कृत्तः । तत्र सिद्धान्तप्रदर्शनवेलायां जैमिनीयन्यायमालायां जैमिनिसूत्रशाबरभाष्यादिसाराभिप्रायैरित्यर्थमुच्चयेन दक्षिणां बाधते कुतो गवाश्वादीनां माषान्तानां सर्वेषामेव दक्षिणारूपत्वात् 'दक्षिणा' इत्येकवचननैम प्रजुज्यते । गौश्रृत्यादयः समुच्चयवाचिनश्शब्दा एकत्व एवोपचयन्ते आनतिश्रैवं सत्यत्यन्तमुल्भा । यदिद दक्षिणा भिद्येरन्स्तदैकयैवानतिसिद्धेरितरासं वैयर्थ्ये दुरवारम् । तस्माद्विघिलदक्षिणाबाधः । 'इति । एतच्चाधिकारं त्रिसूत्रात्मकं तत्र प्रथमसूत्रं तस्य घेनुरित्यादि । गवादीनां माषान्तानां सर्वेषां दक्षिणेत्येकवचनान्तेनोक्तचा सर्वत्रैकवचनमेवापेक्ष्यतेऽत्र मन्त्रे दक्षिणास्वति बहुवचनान्तप्रयोगः कथमित्यर्थः । समा-भत्ते-तथापीति । भृतिशब्दो वेतनवाची स चास्मिन्कर्मणीयं भृतिरिति कर्मोपेक्षया यथा प्रवर्तते तथास्मिन्कर्मण्येषां पुरुषाणामित्य् भृतिरिति तत्‌कर्तृविषयतयापि प्रवर्तते ततक्ष कर्मोपेक्षया प्रवर्तमानाया भूतिरेकवच-

नान्तदक्षिणाशाब्देन पूर्वोक्तनिर्यायेनोक्तावपि कर्मणः कर्तृणामृत्विजां बहुत्वात्तदपेक्षया प्रवर्तेमानस्य भृतिशब्दस्य 'दक्षिणासु' इति बहुवचनान्ततया प्रयोगोडपि नासंगत: । ऋत्विग्भेदापेक्षया दक्षिणाभेदो भवतीत्यनुपोढेल्कमाह- अतएव त्यादिना । "यदि ब्रह्मणस्तदूनं तद्विकार: स्यात्" इति । सू. १०।३।४७। इति सूत्रेऽटितं षट्सूत्रात्मकं यद्विकरणं तत् तत्रिधा व्याख्यातं शबराचार्यै: । तत् त्वितीयं यद्यप्ययानं तदेकतापक्षमालम्ब्यताच्च्यते- एकवाक्यतापक्ष इति । अवयवलक्षणामन्तरेणैति । षोडशानामृत्विजामन्वयतस्म्य ब्रह्मणो या दक्षिणेत्यवयवरूपलक्षणामृत्वापि । ब्रह्मभागे मुख्यवृत्यैव सिद्धे: । तन्मात्रवाच्य इति । ब्रह्मसंवद्धदक्षिणांशास्य निवृत्ति: । अन्येषामृत्विजां विषये यद्यप्यवयवलक्षणा स्वीकृता तथापि ब्रह्मादुर्यस्य ऋत्विज: संबन्धिनि दक्षिणाशब्देडवयवलक्षणामृत्याSप्युपपत्तिरिति भाव: । एकवाक्यतापक्षोSत्मकर्मिदमधिकरणं माधवाचार्यैरित्यं प्रदर्शितं जैमिनीयन्यायमालाविस्ताराम्-"पूर्वोक्तनिर्ययं पूर्वपक्षयित्वैकवाक्यताम् । भ्रान्त्या कृतवा दक्षिणांशां ब्रह्मभागं निवर्तयेत्"। इयावाश्राधिकारणे 'रुक्मललाटो दक्षिणा' इत्यस्य स ब्रह्मणे देय इत्यस्य वान्तराले स ह्यानीरुक्त इति वाक्यान्तरं पठितम् । तेन व्यवधानाद्द्रिस्पष्टो वाक्यभेद: । इह त्वव्यवधानादेकं वाक्यमिति भ्रान्ति: । एकवाक्यतायां तु चमशशब्दस्य दक्षिणाशब्देन ब्रह्मशब्देन च संबन्धे सति कृत्स्नदक्षिणाया: पुरुषान्तरस्स च निवृत्ति: । तथा सति पूर्वोक्तसिद्धान्त एवात्र पूर्वपक्षीभवति । दक्षिणामुहिये चमसे एको विधय: । तस्य ब्रह्मसंवन्धोSपरो विधेय: । ततोडर्थभेदाद्वाक्यभेदो दुर्वार: । तस्मादक्षिणाशब्देन तदंशं लक्ष्यित्वा ब्रह्मह्संबद्धदक्षिणांशमनूद्य चमसमात्रविधानात्तद्वागस्यैव निवृत्ति: । अत्र सिद्धान्तप्रतिपादनेSन्येषामृत्विजां दक्षिणाया अबाधेन ब्रह्मदक्षिणाया एव बाधस्य बोधनादित्थमेधादक्षिणाभेद इति सिद्धं भवति । सिद्धमाह- तत्सूत्रे ॥ २ ॥

१ । १ । ३

[ शाङ्करभाष्यम् ] पीतमुदकमिति । पूर्वमेवोदकं प्राशितं तत: परम्-त्विग्मृगगमनानन्तरं ता गाव: कदापि जलं न पास्यन्ति सामर्थ्याभावात् । एवमेव तृणभक्षणस्य दुर्ददानस्यापि च न सामर्थ्यम् । अप्रजननसामर्थ्य:- प्रजननं प्रसवस्तत्रासमर्था: [प्र.४]। निष्फला इति । त्रिविधं हि गवां फलम् ।

दुर्गं प्रसूतिगोमयादिकं चेत् । तत्र दोहनस्य प्रसूतेरभावः पूर्वमुक्तः । गोमयमपि कुशाग्नीनां नोपयोगाय तस्य द्रवीभूतत्वात् ॥ ३ ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] कृत्सम्पत्तिनिमित्तामिति । कतोरसंपत्तिरसांगता मिमित्तं यस्म तत् ऋतुसांजतानिमित्तम् । आनिष्ट्रिमित्ते । न तु विरोधारूपोऽर्थः । इष्टं स्वर्गादिदं तद्रुचिद्रुढं फलं स्यादित्यर्थः । पुत्रेण सतेति । पुन्नाम्नो नरकात्नायते पितरमिति हि पुत्रशब्दस्य योगजोडर्थः । ततश्व पितुर्नरकादक्ष्णं कर्तव्यमिति हि पुत्रधर्मो मयावइयमनुष्ठेय इत्यर्थः । आत्मप्रदानेनापीति । अपिशब्देन स्वशरीरातिरिक्तं द्रव्यं तत्समीपे नासीनिकच द्रव्यान्तरे तस्य दानसामर्थ्येऽपि नासीदीति बोधयते मया पुत्रेण सतात्मप्रदानेनापि कतुसंपत्ति कृत्वा पितुरनिष्टं फलं निवारणीयमित्यन्वयः । ततस्तत्प्राप्त्यर्थे श्रान्तस्य रूपम् । द्वितीयं-द्वितीयवारम् । ततीयं-तृतीयवारम् । पुनःपुनस्तथैवोचेत्यर्थः । अयं-कस्मै मां दास्यसीति पुनः पुनः प्रश्वकरणरूपः ॥ ४ ॥ [प्रकाशिका] [पृ.८] आस्तिकाग्रेसर इति । असति दृष्टिमिति मातिर्येषां त आस्तिकास्तेषामग्रेसरः श्रेष्ठः स्वदेहं प्रत्यर्प्योपि जनकस्य यज्ञफलसिद्ध्रि कामयतेदत आस्तिकाग्रेसरत्वं तस्य । निर्विद्यमान इति । एवं पुनः पुनः प्रशप्रबन्धेन खेदं प्राप्यमाण इत्यर्थः ॥ ४ ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] पारदेवतया चक्राराति । द्वारिकाले चिन्तयामासेत्यर्थः । [पृ.९] गच्छामिति । मुख्यशिष्यवृत्या वर्ते इत्यर्थः । त्रिविधा हि शिष्यादीनां वृत्तिः । मुख्यमध्यमाधमभेदात् । तत्र गुरोरिष्टं ज्ञात्वा तदाज्ञां विना तदिष्टसाधने मुख्या प्रथमा वा वृत्तिः । गुरोराज्ञया तदिष्टसंपादने प्रवृत्तिर्मध्यमा वृत्तिः । तदाज्ञयापि तत्राप्रवृत्तिरधमा वृत्तिः । विशिष्टगुणं मूलयमध्यमवृत्तिर्यां प्रवर्त्तमानम् । स किन्स्विदिति । स मे पिता महान्-

द्वारा यमस्य किं प्रयोजनं संपादयिष्यति । ऋतौ यमोद्देशन पुत्रदानस्य विधानात्किमपि तत्प्रयोजनं न हृश्यत इत्यर्थः । नूनं-नियतम् । तथापि तत्पितुर्वचो मृषा मा भूदीत्येवं पारदेवनपूर्वकं किं मयोक्तं इति शोकार्तिं पितरमाहेत्यन्वयः । किं मयोक्तं-किमेतन्मृत्यवे त्वा दास्यामित्ययोग्यं मयोक्कमिति शोकाकुलम् ॥ ९ ॥

[ प्रकाशिका ] [पृ.५]ऋत्विग्भ्य इति । पित्रा याज्ञवल्क्यप्रति मम समर्पणं क्रियेत चेद्यथा तेषां प्रेषणादिकार्यनिर्वाहार्थे ममोपयोगः स्यात्तथा मया यमस्य किं कार्ये निर्वाहोहेत पूर्णकामत्वादात्मस्येति चिन्ता नचिकेतसो मनसि पदं चकारेत्यर्थः ॥ ९ ॥

१।१।६।

[ शाङ्करभाष्यम् ] प्रेषणमनिच्छन्तं पितरं नचिकेता ब्रूते-पूर्वजवृत्तानुसारं सत्यपालनं कुर्विति तदाह श्रुति:-अनुपश्येत्यादिना । निभालयदीर्घालोचनं कुरू । सस्यामिवेति । यथा सस्यं फलाधिगमानन्तरं रसवियुक्तं सन्नश्यति तथा मनुष्योऽपि वृद्धावस्थां प्राप्य क्रियत इत्यर्थः । न केवलं जरामरणे तस्य किन्तु जनिरपित्याह-मृत्वा चोति । सस्यामिवेति । वर्षासु वृष्टिसिक्तं सस्यं यथा प्रादुर्भवति तथा संचितकर्माभिमुखे मनुष्योऽपि दृश्यान्तरं लभते इत्यर्थः । एवं पुनर्जन्म मरणं चातोडत्यकरणेन न किश्चिदफलामिति भावः । मां यमाय प्रेषय तदन्वात्मनः सत्यं पालयेत्यन्वयः॥६॥

१।१।७।

[ शाङ्करभाष्यम् ] [ पृ.६ ] श्रुत्यनुक्तं पूर्वभाषणादिकं कथायामपेक्षितं पुरयति स एवामिति । प्रोच्यते ब्रह्मभवनं गते अमात्या:-अमा समीपे भवाः सचिवादयः । यतः सन्ततस्याग्रेर्दाहं शमयन्त इवातिथिरेतां पाद्यासनादिलक्षणां शान्तिं कुर्वन्त्यत इत्यन्वयः । श्रूयत इति । यस्याग्रिहोत्रमित्यादिश्रुतौ दिश्रुते यतश्रुति चकारेण शिष्टाचारोऽप्यायातिथिपूजायां व्योत्यते ॥ ७ ॥

[ प्रकाशिका ] द्वारस्था इति । द्वारे तिष्ठन्ति ते द्वारपालाः यामिकाः । तदपचारेणेति । तस्याग्रिरूपातिथेरपचारेण पूजनाभावानिमित्तेनापराधेन ॥ ७ ॥

१।१।८।

[ शाङ्करभाष्यम् ] पूजायामकरणेऽनिष्टप्राप्तिबोधयति भार्यादयः-अनिर्ज्ञातेत्यादिना । अनिर्ज्ञातोदत्यन्तमज्ञातः प्राप्यः प्राप्तुं योग्यो हेमाच्छादिस्तस्य प्रार्थना हेमाचलो मे भूदितिच्छा आशापदवाच्या । तथा नित्यं ज्ञातः प्राप्तव्योऽर्थो राज्यादिरस्याः सेच्छा प्रतीक्षापदवाच्या । इष्टं च पूर्तं च । पूर्वपदद्वयोरर्थः । यागजं-पितृलोकादि । तदुक्तं-वापीकूपतडागादिदेवतातनानि च । अन्नप्रदानमारामाः पूर्वमर्थ्याः प्रचक्षते। एकाग्रिकर्म हवनं त्रेतायां यच्च हूयते । अन्तर्वेद्यां च यद्दानमिष्टं तदभिधीयते ॥

इति । सर्वास्ववस्थासु-कष्टवस्थासु । अपिशब्दात्स्वस्थावस्थायां किंमु वक्तव्यामिति कैमुतिकन्यायो ज्ञोत्यते ॥ < ॥ [प्रकाशिका] [पृ.६]रुधादित्बाच्च्छुनामिति । अस्य धातोः परस्मैपदित्वादृदृक्त इति रूपासिद्धि मत्या गत्यन्तरमाह--ञ्जि वर्जन इति । अयमपि दीर्घकारेत्संज्ञकस्तथापि केषांचन्मतह्नत्येयमुक्तिः । झापो लुङ्वेति । अदिप्रभृतिभ्यः झाप् पा. सू. २ । ४ । ७२ इत्यनेन ॥ < ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] [पृ.७] अनशननेनेति । अनशनपूर्वकमित्यर्थः । तन्माप्युशमेनेति । दोषप्रासिनिरासद्वारेत्यर्थः । त्वदधिकसंप्रसादनार्थोमिति । यद्यपि त्वदनुग्रहहेतैव सर्वे मम संपत्नं तथापि तवाधिकं प्रसादनं प्रसन्नता तदर्थम् । एकैकां रात्रिं प्रतीति । निवासाधिकरणीभूतामेकैकां रात्रिं प्रत्येकको वर इति समुच्चित्य वरत्रयमित्यर्थः ॥ ९ ॥

[ प्रकाशिका ] [पृ.७]लिप्साभावेऽपीति । लङ्घुमिच्छा लिप्सा तदभाववेडप्रीति । लङ्घुमिच्छा लिप्सा तदभाववेडप्रीति । वेडप्रीत्यर्थः ॥ ९ ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] दित्सु:-दातुमिच्छुः । शांतसंकल्प इति । शांतो यमं प्राप्य किं मम पुत्रो विधास्यतीति संकल्पो विचारो यस्य । यमालयं गत्या किं मम पुत्रस्य स्यादिति चिन्तावानित्यर्थः । मृते यमादागतोडयं दृष्टुमनह इति मत्वोपेक्षां यथा न कु्र्योत्तथा वरं देहीत्याह-किंच स्वतस्स्त्रोमाति । यत्पतुः पारितोषणमत्यस्यैतत्प्रयोजनामित्यादनं सम्बन्धः । एतत्प्रयोजनमिति बहुव्रीहिः ॥ १० ॥

[ प्रकाशिका ] अभीत्युपसर्गस्य वदधातुना सार्कं सम्बन्ध इति व्योतयति- यद्वेति । नन्वधिपूर्वकवदधातोराशीवोदार्थे प्रयोजने किं मानमित्यत आह-अभिवदातिनेति । अभिषदतिना-अभिपूर्वकवदधातुना । 'इकूषितपौ धातुनिर्देशे' का. व. इत्यनेनायं शित्पः प्रयोगः ॥ १० ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] [पृ.<] भावितेति । भविष्यतीतित्यर्थः । प्रतीवान्-प्रत्यभिज्ञानान् । व्याभुष्यायणो वेति । उद्दालक एवौदालकिरित्यत्र स्वार्थिक इड्प्रत्ययो दर्शितः । अपत्यार्थेऽप्रत्ययं गृहीत्वेदं व्यारूयणम् । ननूद्दालकस्यारुणस्य च कथमेवमपत्यामिति चेत् । व्यामुष्यायणत्वेन तत्सिद्धेः ।

अभ्रातृका कन्या, पित्रास्यां जायमानः पुत्रो मम भवति इति परिभाषणेन यदा जामातृे दीयते तदा तस्यां जायमानः सुतः प्रतिगृहीतुर्दौतुश्र कन्या-पितृद्रै्योरपि भवति स दृचामुष्यायण इत्यभिधीयते। इयमभ्रातृका कन्या पुत्रिकेत्यभिधीयते। एवं चैतद्रापुत्रिकापुत्र उभयोरपत्यं भवति तत्-श्रोत्रालकारुणाभ्यामुभाभ्यामपि शब्दा्म्यामपत्यार्थेप्रत्ययः साधु:। अननेदं सिद्धम्। यदुदालकभार्यायामरणस्याभ्रातृककन्यायामुत्पन्नः पुत्रो गौतम आसीदिति। उद्दालकः प्रथमोक्तत्वात्पितैव भवितुमर्हति। अरुणश्र मातामह इति ध्येयम्। दत्तकसंबन्धेन द्विगोत्रत्वादपि दृचामुष्यायणत्वं धर्मशास्त्रे प्रसिद्धम्। तेन जारजत्वशङ्का परास्ता। छान्दोग्योपनिषत्प्रथमाध्यायद्वितीयखण्डप्रथममन्त्रस्यारुण्यायामपि 'दृचामुष्यायणो ह्यसौ द्विनाम द्विगोत्र इत्यादि हि स्मृतिः', इति शङ्कराचार्यैरुक्तम्। तन्नान्दज्ञानो नोक्तिरेवम्-यत् सुते जायते येन चायं धर्मतो गृह्यते तयोरुभयोरेतदिति। 'उभयोरप्यसावृक्थी पिण्डदाता च धर्मतः' इति स्मरन्तीत्यर्थः। मृत्युगोचरादिति। मृत्युविषयात्तद्वादित्यर्थः।

[ प्रकाशिका ] [ प्र. < ] गोत्रापत्यामिति 'अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्' पा. सू. ४ । १ । १६२ इति पाणिनिना परिभाषितत्वात्पौत्रः प्रपौत्रो वेत्यर्थः। एवं च गौतम उद्दालकस्य सुतोऽरुणस्य पौत्रादिः। द्विवचनाभाव इति। शाङरभाष्यगृहीतपाठे तु द्वितं हृयते ॥ ११ ॥

१ । १ । १२

[ शाङरभाष्यम् ] स्वर्गसाधनमन्त्रज्ञाने प्रष्टुकामः प्रथम स्वर्गे लोक इति। रोगादिनिमित्तामिति। आदिपदेनाधिदैविकाधिभौतिकपीडाग्रहणम्। न च तत्र न्वापि मृत्योरभांति रित्याह-नचेत इति। इहलोकेऽस्मिन्लोके यथा जरायुक्तः पुरुषस्तत्त्वो बिभेति तथा तत्र स्वर्गे न कोडपि कस्यादपि बिभेतीत्यर्थः। अतिक्रम्येति। उल्लङ्घ्य अप्राप्येत्यर्थः ॥ १२ ॥

[ प्रकाशिका ] उत्तरत्र-ऊनविंशतिकarikायाम् ॥ १२ ॥

1.1.13

१ । १ । १३

[ शाङरभाष्यम् ] [ प्र. ९ ] अध्येषीति। अध्यिपूर्वकेकस्मरण इत्यस्य धातो रुपम्। तदेतादिति। यस्मादग्रिमृतत्वसाधनं तस्मादेतद्विषयकं ज्ञानं वृण इत्यर्थः ॥ १३ ॥

॥ ११११३ ॥ [ प्रकाशिका ] [ पृ. ९ ] इति भाव इति । छान्दोग्यवाक्यात्स्वरुपाविमर्शदशायुक्तब्रह्मप्राप्तिपूर्वकमस्ति । पूर्वं देशाविशिष्टं ब्रह्म प्राप्त्यते ततोड्सृतत्वलाभ इति । तात्पर्यम् ॥ १३ ॥

॥ ११११४ ॥ [ शाङ्करभाष्यम् ] उरुपो निपातो यदित्यर्थे । शिष्यबुद्धिसमाधानार्थमिति । समाधानं नामेतेरविषयनिराकरणपूर्वकं चित्तस्यैकविषयत्वपादनम् । प्ररोचनाप्रवृत्तिजनिकेत्यभिप्रेत्याह-अधुनेति । विराड्रूपेणेति स श्रेष्ठात्मानं व्यक्तुरुत इति श्रुतेर्रूपादित्वादित्यर्थः । स विराडेव व्यवस्थित इति तेन विराड्रूपेणादिर्जगतः प्रतिष्ठेत्युच्यते ॥ १४ ॥ [प्रकाशिका] [ पृ. ९ ] एतत्स्वरुपामिति । एतद्यारुपायामेतदिति पाठो न त्वतोमिति । इदं ज्ञानं ब्रह्मोपासनद्वारेण मोक्षं प्रति कारणं भवतीति वा- क्यार्थः । विदुः लाभ इत्यस्य स्वीकारेणाह-यदेति । हेतुहेतुमद्भाव इति । ज्ञानं हेतुः प्रतिष्ठालाभो हेतुमान् ॥ १४ ॥

॥ १११९५ ॥ [ शाङ्करभाष्यम् ] श्रुतेरर्चनानामिति । सविस्तरमग्रिज्ञानं चयनप्रकरणे द्रष्टव्यामिति श्रुतिर्बोधयति । लोकादिमिति । स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्मणि समवर्तत इति स्मृत्या विराजोडन्वेष्टव्यं श्रेयम् । येन प्रकारेणाधीतं ज्ञानं तत्तदृष्टिकाप्रकाशतत्तन्मन्त्रोच्चारणेनैत्यर्थः । नचिकेतसो धारणाशक्तिमाह-यथावदिति । प्रत्युच्चारितवान्-यमोक्त्र्यनुसारमनूदितवान् ॥ १९ ॥ [ प्रकाशिका ] यावती:-यावत्यः । प्रथमाबहुवचने पूर्वसर्वणदीर्घश्छान्दसः । लोके "दीर्घोज्जसि च" पा. सू. ६ । १ । १०९ इति तन्निषेधस्य सत्त्वात् ॥ १९ ॥

॥ १११९६ ॥ [ शाङ्करभाष्यम् ] शिष्ययोग्यतां-उक्तार्थग्रहणधारणसामर्थ्यरूपाम् । अयं शिष्यो मेधकुं सर्वे महर्षयति तेन मम माहात्म्येन्यनतेति प्राकृतगुरुवदस्य बुद्धिरिनेत्यर्थः । अथवा वरत्रयमेकालमिति कार्पण्यपहता बुद्धिरविद्यमाना यस्य । शब्दवती-स्वनयुक्ताम् । स्वनकारणमाह-रत्नवतीमिति । विचित्रामिति । नीलादिनानाविधरत्नयुक्तत्वाद्विचित्रा ।

अवर्णामित्यर्थः । सृजधातोरगत्यर्थेमादायाह—यद्रुति । अकुत्सितामिति । धूमादिमार्गेणार्चिरादिमार्गेण च यत्फलं लभ्यते सा न कुत्सिता निन्दिता गति: किन्तु तदितरा "अथैतयोः पथोर्न कतरेणचन तानिमानि भूतानि" इति । ९ । ९० । < इत्युक्ता कुत्सिता गति: । त्वंतु पूर्वोक्तफलद्वयमेव गृहाणित्यर्थः । [ पृ. ९१ ] नन्तु केवलवरप्रदानेन फललाभः कथं स्यादित्याह-अन्यदपीति । अनेकफलकारणीभूतं शास्त्रसिद्धमन्यदपि कर्मविज्ञानं स्वीकुरुर्वित्यर्थः ॥ १६ ॥

१ । ९१ । १७

[ शाङरभाष्यम् ] तृणाचिकेत इति । त्रीन्कृत्वो नाचिकेत इति विग्रहानुसारं त्रिणाचिकेत इत्यपेक्षते तत्र विसर्गलोपश्चान्तसः । यथावदिति—यथाकालम् । उपनयनपर्यन्तं मातृतः शिक्षणं वेदाध्ययनपर्यन्तं पितृत आचार्यतश्र शिक्षां प्राप्येत्यर्थः । प्रामाण्यकारणामिति । धर्मज्ञानस्यैति शेषः । यथा मातुमान् पितुमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छीलिनोडब्रवीदिति श्रुत्यनतरान्नात्नमात्रादनुशासनं धर्मज्ञानस्य प्रामाण्यकारणमित्यर्थः । प्रत्यक्षानुमानागमैरिति । इदमवशिष्टप्रमाणत्रयस्योपलक्षणम् । मीमांसाद्वयेऽपि प्रत्यक्षानुमानोपमानार्थोपचर्यनुपलध्दीतिषणां प्रमाणानां ग्रहणात् । षट्तसु त्रयाणामेव प्राधान्यं ज्योतायितुं तथा निर्देशः । विशुद्धिः—धर्मावगतिः । इज्याद्धयानदानानिमिति । दानैः—बहुवैंदि दीयमानम् । यज्ञाद्धानानस्येज्यायमान्तपोवात् । यथा त्रिकमेकृतस्तरणं तथा त्रिणाचिकेतस्यापीति फलमुक्त्वा फलान्तरमुप्याह—किंचोचते । सर्वज्ञो हि । इति हिरण्यगर्भजत्वात्सर्वज्ञत्वम् । दृष्टा चात्मभावेनोति । इदममत्र तात्पर्यम् । विश्वस्यधिकानि सप्त शतानि—षट्कानां संख्या संवत्सरस्य च प्रातःसायंकालयोर्नुष्टीयमानान्याग्रिहोताणि तावत्संख्याकान्येव तैरिष्टकास्थानीयैश्चित्रोतड्गिरह्मित्यात्भावेन ध्यात्वेति स्वबुद्धिः स्वेन कर्तव्या बुद्धिरुपासना तथा । साक्षात्कृतान् शान्ति वैराजं फलम् । ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानेनोति । ज्ञानमुपासनं नत्वभेदज्ञानमनुष्ठानेति पदस्वारस्यात् । कर्म—चयनारूप्यम् ॥ १७ ॥

[ प्रकाशिका ] अनुवाकत्रयाङ्यायायीत । तृणाचिकेत इत्यस्यार्थः शाङरभाष्ये त्रिःकृत्वा नाचिकेतोऽग्निस्थिता येनैति कृतः । अत्र 'अयं वाव' इत्यादनुवाकत्रयाध्यायीति कृतः । तत्र शाङरभाष्यार्थ एव संगतः पूर्वस्मिन्मन्त्रे तवैव नाम्रा भवितायमभिरिति श्रुतिवचनात् । [ पृ. ९१ ] अक-

का. १४

मन्यनुष्ठानमेव परमात्मोपासनामिति बोधयति-परमात्मोपासननेति । एकाध्र्यात्—समानार्थकत्वात् ॥ १७ ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ]

अग्निशब्देन ध्यानमुच्यत इत्यााह—ऋतवुमिति । ऋतुं संकल्पं ध्यानामिति यावत् । मृत्युपाशानिति । पाशाशब्दो बन्धवाची । अधर्माज्ञानादयो मृत्युवन्धा: । विराडात्मस्वरूपं लड्धवा ॥ १८ ॥

[ प्रकाशिका ] [ पृ. १२ ] नाचिकेतामिति । पूर्वमन्त्रार्थे नाचिकेतशब्दस्य भिन्नोडर्थ: । अत्र च भिन्न: ॥ १८ ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] पुनरुक्ति परिहरति--उक्तोपसंहार इति । जनास इति । “आजसेत्मक” इति पा. मु. ७।१।९ इत्यमुगागमः । अदत्त इति तृतीयवर इति शेष: ॥ १९ ॥

[ प्रकाशिका ] अत्र प्रकाशिकाकाङ्क्षि: शाङ्करपाठातिरिक्त एको मन्त्रो गृहीतः । स च प्रकाशिकायां मुद्रितः । तत्प्रकाशिकेर्दान्नीं व्याख्युयात । अपुनर्भवहेतुभूतामिति पुनर्भेव:-पुनर्जन्म । कोशेषु—पुस्तकेषु । केष्वित्—शङ्कराचार्यै: । अव्याकृत:--अव्याकृत्यात । शङ्कराचार्यैरेवायं मन्त्रो न व्याख्यात इति न किन्तु मतान्तरानुयायिभिमार्घवादिभिरपि न व्याख्यातस्तेन तत्संमतोडपि नायं मन्त्रपाठ: [ पृ. १३ ] स्वर्गशब्देन मोक्षरूपोऽर्थो ग्राह्य इति साध्यायते—नचेतादृशेना । भाष्यकृतता—श्रीमद्भाष्यकृतता श्रीरामानुजाचार्येण । प्रस्तुत्योति । ‘त्र्याणामपि चैवमुपन्यास: प्रश्श्र’ ब्र. सू. १।४।६ इति सूत्रे । निर्देश्यमानतयेति । ‘श्रो भावा मर्य्य-स्य यदनतकैतत्’ इत्यादिना । क्षायिष्णु:- क्षयशील: । प्राध्ध्येमानत्व-नुपपत्तोरिति । य: क्षायी फलं निन्दति स एव क्षायिष्णु स्वर्ग कथं प्रार्थ-येतेल्यर्थ: । स्वर्गशब्दवाच्यत्वसंभवादिति । तेन स्वर्गशब्दस्य मोक्षरूप-पार्थे लक्षणापि न कर्तव्या भवतीति भाव: । करणत:——साधनद्वारा । तात्पर्यत:——सारार्थतया । चतुरम्यस्तस्य——चतुर्ष्वोर्निर्दिष्टस्य । मुहुयादवृत्या——अभिधावृत्या । अमुख्यया——लक्षणया । स स्वर्ग इत्यादि । अस्य जैमिनीयसूत्रस्यायमरथ:-—यत्र विशेषत: फलं नोचंक तेषां विश्वजिदादीनां कर्मणां स्वर्ग एव फलम् । यत: सर्वजनान्प्रति स्वर्गस्य प्रीत: समानत्वात्

सर्वे हि स्वर्गमेव प्रीतिमेव कामयन्त इत्यर्थः। अस्मिन्सूत्रे 'स्वर्गशब्दः प्रतीर्यर्थकत्वेन शाबराचार्यैर्योर्य्यातः। अपवर्गप्रतिद्वन्द्विवाचितयेत्यापवर्गस्य नित्यस्य मोक्षस्य प्रतिद्वन्द्वीडनित्यत्वादिना स्वर्गस्तद्राचकत्वादित्यर्थः। लोकसंस्थानचिन्तैकरिति। लोकानां स्वरादिलोकानां यत्संस्थानं विशिष्टदेशस्थितिस्तद्विचारकैज्योतिर्विद्रिरित्यर्थः। अतथात्वात्‌ध्रुवसूर्योपरवर्तिलोकत्वभावात्‌। बाधकाभावादिति। शाक्यार्थबाधे लक्ष्यते साहिल्यशास्त्राविदां मतम्‌। मुख्यार्थे बाधकं शङ्कते—किमत्रेति भूतसंप्लवः—प्रलयः।

[ प्र. ९४ ] अपेक्षितामृतत्वपरतयेत। अपेक्षतामपेक्षायुक्तं सापेक्षं भूलेकस्थापेक्षया स्वर्गस्थस्य्याधिकलपर्यन्तं स्थितिमत्वादमृतत्वं नतु पूणेतयामृतत्वामित्यर्थः। निरूढः—रूढिपरिगृहीतः। उपसंहारिकः—उपसंहारो हृद्यमानः। उपसंहारस्यापि षड्विधर्लिङ्गघटितत्वात्पर्यनिर्‌र्णयोकत्वं प्रभिद्यते। प्रकारमस्थः—उपक्रमस्थः। अनन्वयथासिद्धः—अन्यथासिद्धिरनन्यः। अन्यार्थरहित इति यावत्‌। विशेष्यवाचीति। विशेषणं विशेष्यानुसार्यर्थकं भवति। विशेष्ये तु स्वतन्त्रत्वात्स्वार्थे न जहाति। अन्यथानयनासंभववादिति। विशेष्यस्यानन्यार्थकरणासंभवात्‌। तद् दृष्टान्तेन साधयति—नहीति। अभिरूपः—सुन्दरः। प्रतिप्रुवता—उत्तरयता। उपदिश्टे—पुरो निहिते। कथित इति यावत्‌। प्रतिषेधनेति। प्रतिषिद्धं वस्तुत्वान्तापेक्षिंतं भवतीति भावः।

उपक्रमोपसंहारमध्याभ्यस्तेत्यादि। उपक्रमोपसंहारयोरस्म्यास्तात्पर्यनिर्णयोकत्वादित्यर्थः। उपक्रमाधीकरणन्यायेनोति। उपक्रमस्यासंज्ञातविरोधित्वेनोपसंहारापेक्षया प्रबलत्वात्प्रथमे प्रश्नवाक्ये विद्यमानस्य स्वर्गशब्दस्य प्रबलत्वम्‌। उपक्रमाधिकरणन्यायो नामोपक्रमोपसंहारयोविरोष उपक्रमस्यैव प्राबल्यमिति निर्णयको न्यायः। अयं च जैमिनिना तृतीयाध्याये तृतीयपादे 'वेदो वा प्रायदर्शनात्‌' इति द्वितीयसूत्रेष्ट्रेण दर्शितः।

अस्य सूत्रस्यार्थः—उच्चैै्रचेत्युपसंहारवाक्य ऋक्शब्देन ऋग्वेद एव ग्राह्यो नतु ऋगुमात्रम्‌। यतो वेदस्यैव प्रायदर्शनं प्राथम्यत उपक्रम उक्तिरसि। उपक्रमोपसंहारावम्यासोऽपूर्वता फलम्‌। अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये ' इत्यभियुक्तोक्ते उपक्रमोपसंहारौ तात्पर्यनिर्णायकावित्यवगतं ततोपक्रमो नामारम्भः। उपसंहारो नाम समापिः। तन्मध्ये उपक्रमस्य प्रथमपठितत्वेन पूर्ववाक्यैर्विरोधो न संमवति।

जातविरोधित्त्वात्तस्य श्रावल्यम् । तद्र्शेनोपसंहारो नेयः । अत्रेदमुदाहरणम्—‘ प्रजापतिरवा इदमेक आसीन् । स तपोडतप्यत । तस्मात्तपस्स्पान्त्रयो देवा असृज्यन्त । अग्निर्वायुरादित्यः । ते तपोडतप्यन्त । तेभ्यस्तेपानेभ्यस्रयो वेदा असृज्यन्त । अग्नेरृग्वेदो वायोर्यजुर्वेदः । आदित्यात्सामवेदः । इत्थेवमुपक्रम्य निगमने ( उपसंहारे ) इदं श्रूयते । उच्चैःऋचा क्रियते । उच्चैः साम्ना । उपांशु यजुषा—इति । अत्र ऋऋग्वेदेनोपक्रमानुसारमुपसंहारो ऋग्वेदो गृहीतो भवति । भूयोडनुग्रहार्थमल्पीयानुपक्रमो बाध्यतामिति शंकते-नैवोति । भूयसा मिति । इदं सम्पूर्णसूत्रमेवम्—‘ विप्रतिषिद्धधर्माणां सम्पवाये भूयसा स्यादधर्मत्वम् ’ जै. सू. ९।२।२।

विप्रतिषिद्धधर्माणामतेपामग्रृष्टितद्र्वैकादशानामन्हां सङधर्मैत्वं स्यात्तदीयो धर्मः कर्त्तव्यः। को हेतुः । भूयस्त्वमेव । बहुषु गुणसंपत्त्रेषु महत्फले भवति । एकस्मिस्त्रल्पं फलं भवति । एष हि लोके दृष्टान्तः । एकादशसु प्रदीपेषु तैलवर्त्तिसंपत्त्रेष्वेकस्मिन्गृहे महान्प्रकाशो भवति विपर्यये अल्पः । किं पुनरिहोदाहरणम् । सुब्रह्मण्याम्रिप्टदुत्यादयः सवैन्द्र्या: कर्त्तव्या: इति । तस्मादबहूनामुपग्रहस्य न्याय्यस्त्वादुपक्रमस्थमल्पं बाध्यम् । समाधत्ते-मुख्यं देति । इदं सम्पूर्णसूत्रमित्थम्—‘ मुख्यं वा पूर्वचोदनाल्लोकवत् ’ जै. सू. १।२।२३ एतद्घटितद्वित्र्यात्मकमाधिकरणम् । तच्चेत्थं विवृतं माधवाचार्यैरधकरणन्यायमालाविस्तरे—‘ अग्नावैष्णवसारस्वत्योरिच्छयाथ मुख्यगम् । आद्यो नियमावेदेन्यः प्रथम्यया भवेत् ॥ ‘ सरस्वतीमाज्यस्य यजेत ’ इति श्रूयते तत्नाग्नावैष्णवस्यैन्द्रविकृतित्त्वेन सारस्वताज्यस्य चोपांशु विकृतित्त्वेनैज्यभागमन्त्रविकल्पः। नियामकाभावादिति चेत्नैवम् । अग्नावैष्णवस्य प्रथमपठितत्त्वेन मुख्यत्त्वात्तजमनुष्ठानं युक्तम् । एवं चानेनाधिकरणेन प्रथमपठितस्य मुख्यत्त्वबोधनादुपक्रमस्थस्यैव प्राबल्यं न भूयोडनुप्रहो न्याय्यः । तदुक्तं-औपसंहारिकबहुत्वपेक्षयैति । एवं पूर्वपक्षयित्वा समाधत्ते-अत्रोच्यत इति । स्वर्गकामाधिकरण इति।

इदं च स्वर्गदिफलसाधनताधकरणामिति नाम्ना मीमांसाग्रन्थेष्वभिधीयते । अस्मिन्नधिकरणे ‘ स्वर्गकामो यजेत ’ इति वाक्ये स्वर्गशब्देन द्वयं गृह्यत उत प्रीतिरिति संशयः । द्रव्यमिति पूर्वपक्षः । प्रीतिरित्युत्तरपक्षः ।

विशेषणन्वायेनोचति । नागृहीतविशेषणा विशिष्टबुद्धिरिति हि न्यायस्वरूपम् । अस्यार्थः-विशेषणज्ञानाभावे विशिष्टबुद्धिर्नोचपद्यते । न ह्यप्रतीते विशेषणे विशिष्टं केचन प्रत्येतुमर्हन्तीत्यर्थः । यथा गोत्ररूपविशेषणज्ञानेन गोत्रविशिष्टगोत्र्यक्केर्जानम् । प्रकृते स्वर्गकामाधिकरणे स्वर्गकाम इति विशेषणज्ञानं विना विशिष्टस्याधिकरणो ज्ञानं न भवेत् । तदर्थे स्वर्गशब्दस्य प्रीतिरूपोऽर्थः प्रदर्शितः । अत्र प्रकाशिकाकाद्धि:- शाबरभाष्यमनुसृत्यैव सर्वे पूर्वोत्तरपक्षाः संगृहीता अतस्तदेव सूत्रत्रयगतं शाबरभाष्यमुदाध्रियते तेन मूलं प्रकाशिकास्थं सुखावबोधं भवेत् । तथाहि- ‘यागादिकर्मणां स्वर्गफलसाधनताधिकरणम् । ६।१।१८ अधिकरणन्यायः । द्रव्याणां कर्मसंयोगे गुणवत्त्वेनाभिसंबन्धः ६।१।१९ पूर्वपक्षसूत्रमिदम् । ‘दर्शेपूर्णमासाम्यां स्वर्गकामो यजेत’ ‘ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत’ इत्येवमादि समाम्नायते तत् संशयः । किं स्वर्गो गुणवतः कर्म प्रधानतः । उत कर्मगुणत: स्वर्गः प्रधानतः । इति । कुतः संशयः । इह स्वर्गकामोडपि निर्देश इयते यजेतेऽत्यपि । अत्र स्वर्गकामयागयोः संबंधो गम्यते । तस्मिन् संबंधे किं यागः साधनत्वेन संबंध्यत उत साध्यत्वेन । इति भवति विचारणा । तत् यदि स्वर्गकामस्य पुरुषस्य यागः कर्तव्यतया चोद्यते स्वर्गकामेन यागः कर्तव्य इति, स्वर्गेच्छाविशिष्टस्य स सिद्ध्यतीति गम्यते । स्वर्गेच्छा तत् पुरुषस्य यागं प्रत्युपदिश्यते तेन तस्य स सिद्ध्यति नान्यस्येति । यः स्वर्गकामः स शक्नोति पुरुषो यागं साधयितुम् । अथ स्वर्गकामस्य कामः कर्तव्यतया चोद्यते तदा यागविशेषा कर्तव्यतांते यागः साधकोडभ्युपगम्यते । स चायमुभयोरप्यर्थ एतस्मादुच्चारितादाक्याद्भ्यते । यागो वा कर्तव्यः कामो वेति । न चैतद्योगपद्येन संभवति यदा कामो न तदा यागः । यदा यागो न तदा कामः । वचनव्यक्तिभेदादुपपत्तः संशयः । तथेदमपरं संदिग्धम् । किं प्रीति: स्वर्ग उत द्रव्यम् । इति । यदि द्रव्यं स्वर्गस्ततः रघानं कर्म द्रव्यं गुणभूतम् । अथ प्रीति: स्वर्गस्ततो यागो गुणभूतः स्वर्गः प्रधानम् । इति । कुतः संशयः । नास्त्यत्र कामस्य गुणवेन प्राधान्येन वा श्रुति: । संबंधमात्रे त्वस्य यागेन गम्यते । द्रव्यस्य तु कर्मप्रधानत्वेन स्वभावतः । पुरुषप्रयत्नस्य च फलार्थता । किं तावत्प्रासम्-स्वर्गो गुणवतः कर्म प्रधानम् इति । तत् तावद्वर्णयति द्रव्यं स्वर्ग इति ।

लौकिके प्रयोगे द्रव्यवचनः स्वर्गशब्दो लक्ष्यते-कौशिकानि सूक्ष्माणि वासांसि स्वर्गः। चन्दनानि स्वर्गः। दृष्यष्टवर्षाः क्रियः स्वर्ग इति। यद्यत्प्रीतिमद् द्रव्यं तत्तत्स्वर्गशब्देनोच्यते। तेन सामानाधिकरण्यात् ‘प्रीतिमत् द्रव्यं स्वर्गः’ इति मन्यामहे। उपमानाच्छब्दप्रवृत्तिरिति चेत् न हि कस्मिंश्चिदनुपमिते लोके प्रसिद्धो यस्मैतदुपमानं स्यात्तस्मान्नोपमानम्। नेत्यााह। प्रीतिः स्वर्ग इति न द्रव्यम्। व्यभिचारात्। तदेव हि द्रव्यं कस्यांचिदवस्थायां न स्वर्गशब्देनाभिदधाति। प्रीतिं तु कस्यांचिदवस्थायां न, नामिदधाति। तस्मादन्वयन्यतिरेकाभ्यामेतदवगम्यते-प्रीतौ स्वर्गशब्दो वर्तते इति। नैतदस्ति-प्रीतिरभिधायकः स्वर्गशब्द इति। कुतः। विशेषणत्वात्। यद्विशेषण न तच्छब्देनोच्यते। तथ्यथा-दण्डीति दण्डनिमित्तः पुरुषवचनः। दण्डोडस्य निमित्तं नामिधेयः। एवं प्रीतिवचनः। प्रीतिसाधनवचनस्त्वेष स्वर्गशब्द इति। ननु स्वर्गशब्दो लोके प्रसिद्धो विशिष्टे देशे-‘यस्मिन्नोषधं न शीतं न शुष्कं तृष्णा नारातिर्ने ग्लानि: पुण्यकृत एव प्रिय तत्र गच्छन्ति नान्ये।’ अत्रोच्यते-यदित तत्र केचिदसृज्यवा गच्छन्ति तत आगच्छन्त्यचान्ति चान्ये सिद्धाः केचिद हष्टवतः। ते नारुयातवन्त इति चेत्। न तत्र प्रमाणमस्ति—सिद्धा एवजातीयकाः सन्ति ते च हष्टवाचक्षीरन्ति। तस्मादेवजातीयको देश एयास्ति। ननु च लोकादारभ्याने भ्यो वेदाच्चावगम्यते देश एवजातीयकः स्वर्ग इति। तन्न। पुरुषाणामवैधेन देशोनास- बन्धादप्रमाणं वचः। आर्य्यननुमपि पुरुषप्रणीतत्वादनादरणीयम्। वैदिकमपि स्वर्गाद्रयानां विधिपरं नास्त्येव। भवति तु विध्यन्तरेणैकवाक्यभूतं स्तुतिपरम्। यद्यापि केवलमुखश्रवणार्थापत्या तादशो देशः स्यात्तथाप्यस्यमत्पक्षस्याविरोधः, प्रीतिसाधने स्वर्गशब्द इति। तेन, देशेन व्यवहाराभाव-त्कुतस्तस्याभिधायकः स्वर्गशब्दो भविष्यति। यदा प्रीतिमद् द्रव्यं स्वर्ग-स्तदा ब्रूमः ‘द्रव्याणां कर्मसंयोगे गुणतवेनाभिसंबन्धः’ इति। यागोद्देश्ये कर्तव्य इति श्रयते स्वर्गकामस्य, तत्रावश्यं स्वर्गस्य यागस्य च संबन्धः। तत्र भूतं द्रव्यं भव्यं कर्म। भूतस्य च भव्यार्थता न्याय्या हष्टार्थत्वात्। न तु भव्यस्य भूतार्थता। तत्र हष्ट उपकारस्त्यज्येत तत्कथं पुनरबगम्यते यागः कर्तव्यतया चोद्यत इति। यदा कामस्यापि कर्तव्यतास्माद्वाक्यादवगम्यते।

उच्यते । कामस्य कर्तव्यता वाक्यात्, यज्ञार्थस्य कर्तव्यता श्रुते: । श्रुति-श्रव वाक्याद्बलियसी । तस्माद्यमर्र्थ: ‘सर्वकामो यागं कुर्यात्-इति स्वर्गकामस्य याग: कर्तव्य इति । कर्तव्येश्रु सुखवान् । अकर्तव्यो दु:खवान् । कर्तव्य इति चैनं ब्रूते । तस्मात्सुखफलो यागो भविष्यति । स तु यस्मैच्छा तस्य सिध्यति नान्यस्योति गम्यते । तेन स्वर्गेच्छा यागस्य गुणभूता सर्वस्यापे कर्मणो द्रव्येच्छा भवति गुणभूता तथा द्रव्यमनेतुं यतते दृष्टेनैव द्वारेण । इह तु स्वर्गसंदेवद्रव्येच्छैव नियम्यते यथैव सा गुणभूता प्राप्ता । तथैव सती नियम्यते दृष्टेनैव द्वारेण, नादृष्टेनोपकारेण । तेन स्वर्गेच्छया गुणभूतया स्वर्गद्रव्यं प्रति यतिष्यते यागं साधयितुम् । अथाप्यहृष्टेन तथापि न दोष: । ‘असाधकं तु तादर्थ्योत्’ ६।१।२। (सिद्धान्तसूत्रम् ) तु शाद्देन पक्षो न्यावर्त्यते । तत् एतावत्तावद्रूपणान्ति-प्रीति: स्वर्ग इति । कुत एवमुक्तं भवता प्रीतिविषये द्रव्ये स्वर्गशब्दो वर्तते इति । यद्येवं पूर्वं तर्हि प्रीतौ कर्तितुमर्हन्ति तां हि स न व्यभिचरन्ति । व्यभिचरति पुनर्द्रव्यं-यस्यैव प्रीतिसाधनस्य द्रव्यस्य वक्ता स्वर्गशब्दस्तदेव यदा न प्रीतिसाधनं भवति तदा न स्वर्गशब्देनाभिधीयते । तस्मात्प्रीतिवचनोऽयम् यत्कृतं दण्डिशब्दवदिति । सोऽपि प्रतिते शब्दद्वारेण, दण्डिडनि प्रत्ययमादधाति । अन्तर्गतस्तत्र दण्डडशब्द: स दण्डडस्य वाचक: । इह पुन: स्वर्गशब्द एव प्रीतिरभिधाता । प्रीतिवचनश्रद्यागो गुणभूत: प्रीति: प्रधानम् । कुत: । तादर्थ्यात्पुरुषप्रयत्नस्य । प्रतीत्यर्थे हि पुरुषो यतते तेन न प्रीतियोगसाधनमिति विज्ञायते । द्रव्यं हि योगसाधने न ऋते द्रव्याद्यागो भवति । यस्याद्द्रव्यदेवताक्रिये यजतिशब्दो वर्तते । असत्यामपि प्रतीत्यां भवति याग: । यदि न यागो न प्रतीत्यर्थो भवेत् असाधकं कर्म भवेत् ।

असाधयितारं नाधिगच्छन्त । यो हि प्रीत्यर्थ: स साध्यते नान्य: । ननु कर्तव्यतया याग: श्रूयते । उच्यते-सत्यं कर्तव्यतया श्रूयते कामोडपि कर्तव्यतया वाक्येन कामस्य । उच्यते । यद्यपि याग: कर्तव्य: श्रूयते तथापि न कर्तव्य: । सुखद: कर्तव्यो भवति दु:खदो याग: । तस्मात्प्रत्यक्षेणाकर्तव्य: प्रत्यक्षेण च दु:खद: । उच्यते । अनुमानं च प्रत्यक्षविरोधात् प्रमाणम् । तस्मादकर्तव्यो याग: । यदि न प्रीत्यर्थ: । अन्यथा फलवचनेन संबन्त्स्यत इति । उच्यते—सं—

बड्यमानोडड्यविधीयमाने न समीपवचनमात्रेण फलवान् विज्ञायते । तस्मादर्थको मा भूदिति स्वर्गस्य कर्तव्यता गम्यते । पुरुषप्रयत्नश्र यागविशिष्ट इति यागस्तस्य करणं स्यात् । तस्मात्सुष्ठुयुक्तं यागो गुणभूतः स्वर्गः प्रधानभूत इति ॥ 'प्रत्यर्थे वाभिसंयोगात्कर्मतो ह्यभिसंबन्धस्तस्मात्कर्मोपदेशः स्यात्' ६।१।१३ [युक्तिसूत्रम् ] न केवलमानर्थक्यभियागस्य गुणभावं ब्रूमः । किं तर्हि स्वर्गसंज्ञकर्म प्रति करणत्वेन यागो विधीयते । ननु यागः कर्तव्यतया श्रुत्या विधीयते । सत्यमेवम्, आनर्थक्यं तु तथा भवति स्वर्गे प्रत्यवहिते यागे, स्वर्गकामः तास्मिन्निषफलो विधयिमानोडपि निष्प्रयोजनः स्यात्तत्रास्योपदेशोऽवैयथ्यं । द्वयोश्च विधीयमानयोः परस्परेणासंबद्ययोरैक्यमेदप्रसंगः । अतो न स्वर्गकामपदेन स्वार्थो विधीयते किं तर्हि उद्दिश्यते । तत् वाक्याद्वगतस्य कामस्य कर्तव्यतावगम्यते यागस्य च करणता । एवं च यागकर्तव्यतायां न प्रत्यक्षताविरोधो भविष्यति । तस्मात्कर्मोपदेशः स्यात् । कर्मी स्वर्गे प्रत्युपदिश्यते न स्वर्गः कर्म प्रति । किमतो यदि स्वर्गो नोपादिश्यते । एतदतो भवति न ह्यनुपदिश्योडर्थप्राप्तश्र गुणो भवति तस्मात्सर्गः प्रधानतः कर्म गुणत । इति । अपि च यस्य स्वर्ग इष्टः स्यात्स यागं निर्वर्तयेत-इति मतं-ततः स्वर्गो भवतीति संबन्धादिदं गम्यते इति ।

न शब्दप्रमाणकानामन्तरेण शब्दमवगतिन्र्योध्य । वाक्यादेवस्मादिमं संबन्धमवगच्छामः । यथा काष्ठान्याहर्तुकामोडरण्यं गच्छेदिति यदि ब्रूयात्, ब्रूयादेतत् दृष्टं तत् प्रमाणान्तरेणारण्यगमनस्य काष्ठाहरणसामर्थ्यमिति । अथ मन्यते-उपदेशानर्थक्य मा भूदित्यथापि भाविष्यति । उच्यते, नोपदेशानर्थक्यस्यैतत्सामर्थ्ये, यदन्तरेण फलसचं यागस्य प्रीति: फलमवम्येत । कामस्यानर्थक्यं भवति न जातुचित्सामर्थ्यमस्य जायते । नहि दग्धुकामस्योदकोपादानमसति दाहेडनर्थकमिति दहनशक्तिमस्य जनयेत् । अथवा स्वर्गकामस्य यागो विधीयत इति पक्षान्तरावलम्बनेनास्यार्थवत्ता तस्वर्गः । नैतदेव तास्मिन्नखลุ पक्षे स्वर्गी प्रार्थ्यमानस्यानुष्ठानमनूद्य यागस्त्वेन विधीयते । इति न दोषः । तदुष्ठानं स्वर्गे प्रतीति नास्ति वचनामितिचेत् । इष्टमर्थे प्रयत्नुष्ठानं भवति, स्वर्गकामस्य च स्वर्ग इष्टः, तदनुष्ठानविशेषग्रहणार्थमेव स्वर्गकामविशेषणग्रहणमिति निरवयवं । तस्मात्स्वर्गकामस्य यागकर्मोपदेशः स्यात् । अतः स्वर्गः प्रधानतः कर्म गुणत । इति स्वर्गकाम-

मधिकृत्य यजेतोति वचनम् । इत्याधिकारलक्षणामिदं सिद्धं भवति । इति ॥

विष्टुयुजेशास्त्रेति । विष्टुयुजेशो विधिवाक्यं स्वर्गकामो यजेतोति । ततत्यस्वर्गशब्दस्येत्यर्थः । [ पृ. १९ ] सान्द्रिग्धेषु वाक्येषूपादिते । अयं न्यायो जैमिनीये प्रथमाध्याये चतुर्थपादे उन्नत्रिंशात्सूत्रे । तत्र ह्याधिकारणे 'अक्तःशर्करा उपदधाति ' इति विपयवाक्यम् । तदर्थः--अन्ननसस्कृतान्नूतनैःक्षुद्रपाषाणांश्रिनोति । तत्र केनाक्ता इति भवति संशयः । तेजो वै घृतमिति वाक्यशेषभूतार्थवद्वाक्याद् वृतनेनाक्ता इति निर्णयः । प्रेक्षावान्-विचारपूर्वकारी । वाक्यशेषावगत इति । यास्मिन्नोषणं न शीतमित्यादिना शाबरभाष्य उक्तोपवादस्तेन ज्ञाते । अर्धमृतत्वागच्छन्ति ततोऽजनित्यागच्छन्तीत्यपि वाक्यशेषो ज्ञेयः । यथावराहादिषुिवेति । यथा यवराहादिशब्दे-प्वर्थवादरूपवाक्यशेषान्त्रिण्णयो न लोकप्रसिद्धेः। आर्यम्लेच्छप्रसिद्ध्योर्विरोधात्। तथाहि--शास्त्रार्थप्रामाण्याधिकरणं नाम जैमिनीये प्रथमाध्याये तृतीयपादे पञ्चममधिकरणम् । तत्र माधवाचार्यैरधिकरणरत्नमालायामेवं विवृतम् ।

तथाहि-- 'यवमयश्रुरभवति' वाराही उपानहावुपमुच्चते इति श्रूयते। तत्र यवशब्दमार्या दीर्घशूकेषु प्रयुज्यते वराहशब्दं च सूकरे । म्लेच्छासु यवशब्दं ठदं प्रियङ्गुपु वराहशब्दं च कृष्णशकुनौ । तथासति लोकवयहरण निश्शेतद्येषु शद्वार्थेष्वार्यम्लेच्छप्रसिद्धयोः समानबलत्वादुभयविधा अप्यर्था ।विक्ल्पेन स्वीकार्या इति प्रापे ब्रमः । शास्त्रीयधर्मावबोधे शास्त्रप्रसिद्धिरबलोक्यते। शास्त्रे यवविष्यर्थवाद एवं श्रूयते-यत्रान्या ओषधयो म्लायन्ते, अथैते मोदमाना इवोतिष्ठन्ति । इति ।

इतरौषधिविनाशकालेऽमिवृद्धिदीर्घशूकेषु हृष्यते । न तु प्रियङ्गुपु तेषामितरौषधिपारिपाकात्पूर्वं पच्यमानत्वात् । वराहोपानद्विध्यर्थवादश्रैवं भवति ' वराहं गावोडनुधावन्ति ' इति । गवमनुधावनं शूकरं संभवति न तु कृष्णशकुनौ तस्माद्दीर्यशूकादिर्यवदिशब्दार्थः । लौकिक इति । कौशिकानि सूक्माणि वासांसि स्वर्गे: । चन्दनानि स्वर्ग इति लौकिकवाक्येपु सुखस-धनत्वरूपगुणयोगात्स्वर्गशब्दप्रयोगः । शक्त्यन्तरकल्पनेऽत । शक्तिनोऽमेश्वरे-च्छासंकेतः । अन्याशक्ति: शक्त्यन्तरम् । अयंहि शाखाविदां समयः ।

यद्वोहार्थादिशब्दनैकार्थवचनैकशक्तिकल्पनम् । अत्रत गौण्यैव निर्वाहः । लोके प्रीतिमात्रवाची स्वर्गशब्दो वेदे निरतिशयप्रितिवाचको भवति्वति नचेत्यादिना पूर्वपक्षः । तत्समाधानं--यत्रार्थवादनुगते वैदिकशब्दानाम्

थस्स्त्र लोकप्रसिद्ध एवार्थो ग्राह्यस्तथाच लोके स्वर्गो नाम निरतिशयप्रीति-

रिति तु न सिद्धमतस्तस्य तथार्थस्वीकारे लोकानवगतार्थकरणं दोष: ।

किंच वेदे मिल्नोडर्थो लोके मिल्नोडर्थस्तेन च शक्त्यन्तरकल्पनमित्यपि दोष:

स्यात्तदाह--निरतिशयत्वांशस्येत्यादिना । अन्नार्थे मीमांसकसंमतिमाह-

यदेति । मीमांसकैरिलित । शबरादिभिमोघ्य एतस्यार्थस्य स्पष्टीकृतत्वात्

तस्च भाष्यं पूर्वमेव निर्दिष्टम् । पार्थशब्दस्येति । यद्यापि ' पार्थे एव धनु-

र्धर: ' इत्यादिवाक्येपु पार्थशब्दस्यार्जुनरूप एवार्थ: प्राचुर्येण गृहीतो न

धर्मभीमरूपस्तथापि पृथापुत्रत्वरूपप्रकृतितिनिमित्तेक्यात्रिपवि धर्मभीमार्जुनेषु

तस्य मुख्योर्डो न विहन्यते तद्धदत्रापि यद्यपि सूर्यधुवान्तरर्वातिलोकगतसुर्

विशेषे प्रणुरप्रयोग: । अनन्यत्र प्रणुरप्रयोगो नास्ति तथापि सुख्यवाचित्वर-

पार्थस्याविनाशान्मोक्षार्थेवोडपि स्वर्गशब्दो न विरुध्यत इत्यर्थ: । अत्र प्र-

कारिकायां तदितरपदापेक्ष्यति बहुवचनमकुं तत्न संगच्छते । अर्जुनमिन्न-

योरद्रोरेव धर्मभीमयो: पुत्रयो: सत्त्वात् । नकुलसहदेवयोर्मद्रीसुतत्वाच्च । ननु

प्रनुरप्रयोगाभाव: शक्त्यभावस्य साधकस्तेन न स्वर्गशब्दो मोक्षवाचीत्य

शब्दा निरस्यति——बहिराज्यादिशब्दानामिति । बहिराज्यादिशब्दानां जाति-

वाचित्वाधिकरणं नाम प्रथमाध्याये नतुर्थेपादेडर्थमधिकरणम् । तच्चेत्थं

विक्रियते जैमिनीयन्यायमालायाम——दर्शीपूर्णमासयो: श्रूयते ' बहिलुनाति '

' आज्यं विलापयति ' ' पुरोडाशं पर्यग्रिकरोति ' इति । अत्र बहिरादिश-

ब्दानां शाखे सर्वत्र संस्कृतेपु तृणादिषु प्रयोगात् पील्वादिशब्देपु शाखीयरूदि-

प्राबल्यस्यांकितत्वात् यूपहवनौयादेशब्दवत्संसकारवाचिनां बाह्हरादेशब्दा

इति चेनैवम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिवाचित्वात् । यत्र यत्र बहिरा-

दिशब्दप्रयोगस्तत्र तत्न जातिरित्यस्या व्याप्तेलोंके वेदे च नाम्नि व्यभिचार:

संस्कारप्रास्तेलोंकिके प्रयोगे व्यभिचारो दृश्यते । कचिदेशविशेषे लौकिकलय-

वहारो जातिमात्रमुपजीविन्य विना संस्कारं ते शब्दा: प्रयुज्यन्ते । बहिरादाय

गावो गता इति । ऋग्यजुर्मिति । पुरोडाशेन मे माता प्रहेलकं ददाति इति

च तस्माज्जातिवाचिन: । प्रयोजनं तु बाहंपा रूपावटमवस्तुणाति इत्यत्र बिना

संस्कारं स्तरणासिद्धि: । इति॥प्रहेलकं नाम क्रिडनकम् । यूपवतो नाम गुपबिलम्

एकदेशेडपीते । आयीप्रयोगाभावेडप्येकदेशेडपि जातिनिमित्ता हष्ठा:

शब्दा: सर्वत्र जातिनिमित्ता भवितुमर्हन्तीत्यर्थ: । सिद्धमाह--तत्थ्वेति।

यद्यपि बहिराज्यादेश्वार्यप्रसिद्धिनोस्ति तथाप्यनार्यप्रसिद्धिरस्ति

तेन प्रसिद्धेरभावो वक्तुं न शक्यते न तथा स्वर्गशब्दे प्रत्युत स्वर्गशब्दस्य निरतिशयसुखे नियमेनप्रवृत्तिरेवेत्याशंकते-ननिवृत्ति । तद्वच्यावृत्यैवोति। सूर्यध्वान्तरंवर्तीलोकगतसुखविशेषभिन्नं मोक्षरूपार्थे परिहार्यैवैर्यर्थ: । एवं व्यावृत्तशक्तेरुपगमं विरोध्यत्रयेणोपोद्बलयति-अत एवेत्यादिना । अत एव भिन्नार्थे व्यावृत्य शक्तेरुपगमादेव । प्रोद्भात्राधिकरण इति । एवं मीमांसाग्रन्थेषु तृतीयेऽङ्गायि पञ्चमपादेऽष्टममधिकरणम् ‘ उद्भात्रुणां सह सुब्र- क्षणेन भक्षाधिकारणम् ’ इति नाम्ना प्रसिद्धम् । एतदेङ्घं ग्यारुयायते जैमिनीयन्यायमालायां माध्वाचार्यैः । ज्योतिष्टोमे श्रूयते-प्रेतु होतुश्रमः: प्रणब्र्रण:, प्रोद्भातृणां, प्रयजमानस्य प्रयत्नु सदस्यानाम्” ( अस्य विषय- वाक्यस्यैवमर्थ:-होतुश्रमः: सोमभक्षणपात्रं तं प्रति गच्छतु । एवमेवान्यत्र) इति वाक्ये प्रोद्भातृणामित्यत्रैव भक्ष: । उद्रीथशब्दाभिषेयाया: साम- भक्तेरुदातयेडातमप्रातिपदिकस्य ऋत्विग्वादित्येक: पूर्वपक्ष: । उद्भातृणामि- त्यस्य बहुत्वस्यैवास्मिन्वाक्ये संभवादुद्भात्रोपलक्षित: पोङशब्दविज: सर्वेऽपि भक्ष- येयुरिति द्वितीय:। उद्रीथप्रस्तावप्रतिहारान् सामभागानुद्रातृप्रस्तोत्रप्रतिहर्तार: प्रयोगकाले गायन्ति । उदुत्कर्षेण गायन्तीति योगेनोद्रातारख्वयो भक्षयेयु- रिति तृतीय: पक्ष: । ऋहियोंगमपहरतीति न्यायादेक एवोद्राता । तेन च बहुवचनोपपत्तये प्रत्यासत्त्या उपलक्ष्यन्ते । प्रत्यासत्तिश्रवा प्रस्तोत्रप्रतिहर्त्रो- रिव सुब्रह्मण्यम्याप्यस्ति । सामवेदाद्यायितवेन सुब्रह्मण्यान्हानरुपे तदीय- कर्मण्यप्यौदात्रमाल्यायाः सत्त्वात् । तस्मात्-‘ सुब्रह्मण्येन सहिताश्रुत्वार: सामगा भक्षय्यु:’ इत्येवमन्त्य । पक्षो भाध्यकारस्याभिमतः । वार्तिककारस्तु-- ‘ सदसो भक्षणस्थात्वात्सुब्रह्मण्यस्य सदस्यप्रवेशात्तेन विराहिताऽव- शिष्टा: सामगा भक्षयन्ति इति तृतीयं पक्षमझीचकार ॥ इति ॥ एकत्वे- नैकवचनमपेक्ष्यत इत्यर्थ: । बहुवचनार्थबहुत्वासंभवादेति । बहुवचनान्यथानुपपत्या पोङशास्वृत्विक्षु लक्षणा कृता । स्तोत्रसंवान्धिना- मिति । गीतिविशिष्टं गुणवद्देवतासंबन्धिगुणानां कथनं स्तोत्रम् । त्रिया- णामिति । अयं वार्तिककृत्पक्ष: । त्रयाणां—उद्भातृप्रस्तोताप्रतिहर्तृणाम् । अस्मिन्पक्षे सुब्रह्मण्यस्य व्यावृत्ति: । चतुर्णामिति । अयं भाध्यकृत्पक्ष: । चतुर्णां उद्भातृप्रस्तोत्रप्रतिहर्तृसुब्रह्मण्यानाम् । अस्मिन्पक्षे पोङशानाम्- त्विजां व्यावृत्ति: । [ प्र. १६ ] द्वितीयं विरोधमाह-तथेति । अहीनाधीकरण इति । इदं जैमिनीये तृतीयाध्याये तृतीयपादे त्रयोदशाधिकरणं

द्वादशोपसत्ताया अहीनाझताधिकरणम्

इति नाम्ना प्रसिद्धम् । एतदेवं वित्रीयते माधवाचार्येजिनीयन्या्यमालाविस्तरे-ज्योतिष्टोमप्रकरणे । श्रूयते ' तिसृ एव सान्नस्योपसदो द्वादशाहीनस्य ' इति । एकेनानृतनिष्पा-चत्वात्सान्हो ज्योतिष्टोमः। दीक्षादिवसादूर्ध्वे सोमाभिषवदिवसात्पूर्वे अन्तेऽस्या होमा उपसदः । तासां द्वादशत्वं प्रकरणबलाज्ज्योतिष्टोमे निवेशते । अहीनशब्देश्र तस्मिन्नेव कलपते । ज्योतिष्टोमस्य निखिलसोमयागप्रकृतित्वेन सर्वेषामझ्ञानां तत्रोपदेशे सति तदुपदेशाविकलविकृतीनामिव हीनत्व-भावात् । अतो द्वादशत्वत्रित्वयोर्‌विकल इति प्राप्ते बूमः । आवृत्तसोमयाग-रूपो द्विरात्रत्रिरात्रादिरहर्गणः । तस्मिन्नहीनशब्दो रूढः । यौगिकत्वे तु न हीन इति विगृह्य समासे कृते सत्ययज्ञादिशब्दवद्युदात्तः स्यात्‌। मध्यो-

दातस्त्वाम्नायते । रूढिश्च विग्रहनिरीक्षत्वाच्छीघ्रसुबुद्धिहेतुः। अतो ज्यो-तिष्टोमवाविनः मान्त्रशब्दादित्येयमहीनमन्जा ज्योतिष्टोमादित्यमहर्गणमभि-धत्ते । तस्मिन्नहर्गणे षड्विशृत्या तदुक्तं द्वादशत्वं निवेश्यते । तत्सिद्धये अस्य वार्तिंकस्यायमर्यः--कतौ वाच्ये समूह इत्यर्थेऽहन्‌शब्दात्प्रत्ययो भवति । ततः स्वप्रत्ययस्य स्थाने ' आयनेयीनीइयः ' पा. सू. ७ । १ । २ इत्यनेनेनादेशः । ततश्धाहीनशब्दस्याहर्ग-णासाध्यसुत्याकः ऋतुरित्यर्थः । सत् इति । सत्रं यजमान्त्ववर्गिः संबूय बहुभिरहोभिरनुष्ठीयमानं कर्म । सर्वे होतारः सर्वे यजमाना इति सत्रे यज्ञान्तरान्तरेऽपः । योगस्यांत । न होनांडहांन् इति न्युनपत्तैरित्यर्थः । रूढिपराहतवेनeti। रूढिर्यंगमपहरतीति न्यायादित्यर्थः । द्वादशोपसत्ताया

होमा इति । उपसदो नाम दीक्षादिवसादूर्ध्वे सोमाभिषवदिवसात्पूर्वे कर्तव्या होमा। अहर्गणविशेषपौत्कर्ष इति । अहर्गणविशेषे ऋतौ ज्योतिष्टोमप्रकर-णादुत्कर्ष इत्यर्थः । तृतीयं विरोधमा-तथeti। व्याकरणस्मृत्यeti। पाङ्येत्यादिपाणिनिसूत्रम् । अस्यार्थः--मane वाच्ये पाङ्यमिति रूपं निपा-त्यते । तथा हविषि वाच्ये सात्रार्यं, निवासे वाच्ये निकायः । सामिधेनीां वाच्यायां ध्याय्यeti च रूपं निपात्यते । सामिधेनौमात्रवाचितयeti। समिध्यते प्रदीप्यतेडन्र्नयeti सामिधेनी ऋक् । ध्याय्याशब्दस्गोeti । ' ऋक्सामिधेनी ध्याय्या च या स्यादग्रिसमिन्धने ' इत्यमरः । ध्यीमानत्व-रूपयोगार्थवशेनeti। धीयतेडनया ध्याय्यeti व्युत्पत्तेरित्यर्थः ।

शस्त्रार्थतयोति । स्तुतिः---गीतिविशिष्टं गुणवदेवतासंबन्धिगुणाभिधानम् । स्तोत्रे स्तुतिरिति पर्यायौ । शस्त्रं-गुणवदेवतासंबन्धिगुणाभिधानम् । शंशनं शस्त्रमिति पर्यायौ । स्तोत्रं सामवेदसाध्यम् । शस्त्रंसुत्रविदसाध्यम् । अपि तत्रैव । अत्र 'तु' इति निरर्थकं वाक्यालंकारे वा । पृथुपाजवत्यावीति अस्य वाक्यस्यायमार्थः:- ' पृथुपाजा ' ऋ. मं. ३ अ. २ सू. २७ मं. ९ ' तं सवाधो ' ऋ. मं. ३ अ. २ सू. २६ मं. ६ इति ऋग्दूयं धात्ये भवतः । समिध्यमानवतीमित्यादि । अस्य वाक्यस्यायमार्थः-समिध्यमानशब्दघटिता ऋक् समिध्यमानवती 'समिध्यमाने अध्वरे ' ऋ. मं.३अ. २ सू.२७ मं. ४ इत्यादिरूपा समिद्धशब्दघटिता ऋक् समिद्धवती ' समिद्धो अग्ने अहुतः ' ऋ. मं. ९ अ. २ सू. २८ मं. ९ इत्यादिरूपा । एतयो ऋच्चो:रन्तरेग मध्ये धात्या: कर्तव्या:। पाश्चात्त्विकाधिकारण इति । इदं जैमिनीये पञ्चमाध्याये तृतीयपादे तृतीयेऽधिकरणं ' सामिधेनीष्वाग्नन्तनामत्ते निवेश-

शाधिकरणम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धम् । एतच्चैवं विलीयते जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे-दर्शपूर्णमासयोः सामिधेनीषु श्रूयते—एकविंशतिमनुब्रूयात्प्रतिष्ठाकामस्येति । तत् तत्र पठिता: सामिधेन्य: ऋच: एकादशैव । ' त्रिः प्रथमममन््वाह, त्रिरुतमाम् ' इति विधानाद्वृत्या पञ्चदश संपद्यन्ते । अवशिष्टानां पण्णामृचां दशातयीपठितानामागमेन संख्यापूरणं वक़्यते तस्य चागन्तोर्मन्रस्य सामिधेनीनां श्रूयमाणानां मध्ये निवेशो युक्तः । कुतः । धात्याशब्दोदितानामगन्तूनां मन्त्राणां मध्ये निवेशदर्शनात् । इति चेम्बैवम् । धात्यानां मध्यदर्शनस्य वरीहन्तत्वात् । ' इय वे समिध्यमानवती, समिध्यमानो अध्वरे ' इत्यमावृत्तिमि, ' समिद्धो अग्न आहुतः ' इति श्रूयते । पठितास्वेकादशासु सामिधेनीषु ' समिध्यमाने अध्वरे ' इत्यसां नवमी । तयोर्मध्ये धात्यानां स्थानम् । धात्यात्वं च न सर्वेषामागन्तुमन्त्राणाम् । किंतु केषांचिदेव । ' पृथुपाजवत्यौ धात्ये ' इत्यादिविशेषविधानात् । ' पृथुपाजा अमर्त्ये: ' इत्यादि ऋग्दूयमित्यर्थः । न च धात्यानामिवेतरेषामागन्तूनां मन्त्राणां पठितसामिधेनीक्रमविच्छेदेन मध्ये निवेशानाय किंचित्प्रमाणमास्ति । तस्मादागन्तुमन्त्रे निवेशः ॥ इति ॥ रुढेरकल्पनीयत्वादिति । अस्य सर्वे विरुध्येत्यनेन सम्बन्धः । इति चेदित्यन्तं पूर्वपक्षः । सत्यामित्यादिना समाधानम् । सत्यामित्यर्धोऽर्थ-

कारे । खण्डयितुं योग्यया शंकेत्यर्थः । कर्मज्ञानसमुच्चयेत्यादि । अत्र

ज्ञानपदेनोपासना ग्राह्या। यतः शंकराचार्याभिप्रायं ज्योतायित्युमियं पंक्तिलिखितिता । तन्मते ब्रह्मज्ञानस्य कर्मणाश्र समुच्चयो न संभवति । पैररति ।

[प्र. १ ७] ब्राह्मणपरित्राजकन्यासेनैते । ब्राह्मणा भोज्यतल्या: परित्राजकाश्रेत्यादिवाक्येषु परित्राजकानां ब्राह्मणान्तर्गतत्वेन भोज्यतत्वे सिद्धेऽप्यावश्यकताज्जोतनार्थं यथा पुनः परित्राजकग्रहणं तद्वत्स्वर्गापवर्गमार्गोम्यामित्यत्र स्वर्गापवर्गग्रहणे सिद्धेऽप्यावश्यकताद्योतनार्थे पुनस्तद्ग्रहणम् । अयमेव न्यायो ब्राह्मणवसिष्ठन्यायो गोबलीवर्दन्याय इति च व्यवन्हीयते ।

विजिघत्सत्तवेऽतुमिच्छा जिघत्सा यस्मि तत्स्वाद्वस्तुत्वम् । श्रुति-

सन्दर्भेऽति । श्रुतिगतप्रकरणप्रतिपाद्य इत्यर्थः । ब्रह्मगुणाश्रकृत्यादि । अपहतपाप्मत्वविजरत्वविमृत्युत्वविजिघत्सत्वापिपासत्वविशोकत्वसत्य कामत्म्यसंकल्पत्वैतस्यै ब्रह्मगुणाः । अत एषोति । वैदिकप्रसिद्धैव निर्वहे पौराणिकप्रसिद्धिस्वीकारस्यानुचितत्वादेवेत्यर्थः । विध्यन्ताधिकरण इति । इदं जैमिनीये सप्तमाध्याये चतुर्थपादे द्वितीयाधिकरणं ' सौर्ये चरौ वैदिके-

कर्तव्यताधिकरणम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धम् । तच्चैवं विव्रियन्ते जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे-तत्र सौर्ये चरावपेक्षितः प्रधानविधेः शेषोडड्कलापः स्थालीपाकादिगतोलौकिको ग्रहीतव्यः । कुतः । अनिबद्धत्वात् । वैदिक-

कस्तु प्रकरणेन कर्मविशेषे निबद्धः सन्तु ततो वियोजयितुं शaky इति नेन्मैवम् । वैदिके करणे वैदिकविध्यन्तस्य बुद्धिसंनिकर्षात् । यथा प्रकरणे किंच ' प्रयाजे कृष्णलं जुहोति ' इति सौर्ययागविशेषे कृष्णालहोमविधानाय सिद्ध-

वत्प्रयाजोडनूद्यते । तच्च वैदिककर्तव्यतायां लिंगम् । तस्माद्वैदिको ग्राह्यः ॥ इति ॥ विध्यन्तः-अङ्गकृताप: । अनुपदिष्टकर्तव्यताक-

स्वति । यत्रेतिकर्तव्यतानाम कर्तव्यतापकारो विहितस्ता दर्शपूर्णमासेष्टिय उपदिष्टेतिकर्तव्यताका: । तद्धितास्तद्विकृतिरुपा: सौर्याप्रभृतयोऽनुपदिष्टेतिक-

र्तव्यताकाः । ता: सैर्यप्रभृतय: कथं कर्तव्या इतीतिकर्तव्यताकाकांक्षा तत्र भवति । वैतानिकेत्यादि । वितानो नामाश्रीनां विस्तारः । ते चाश्रय:-

गार्हपत्यदाक्षिणाग्न्याहवनीयसम्भावसध्याराल्यासतत्त्र भवं वैत।निकं कर्म । अथवा वितानो यज्ञः । वितान एव वैतानिकम् । ठक् । यज्ञकर्मेत्यर्थे । तच्च त्र्य्या वेदत्रयेण विहितम् । उपातिष्ठत इति ।

प्रकृतिवादृृृक्ति: कर्तव्येति न्यायात् । सर्वासां हीष्टीनां दर्शपूर्णमासौ प्रकृति: । शास्त्रदीपिकायामिति । अयं पार्थसारथिमिश्रकृतो मीमांसाशास्त्रविषयको ग्रन्थ: । वैदिकस्मृति । पूर्वोक्ताधिकरण इयं कारिकोपलभ्यते । वैदिकस्य तु कर्मण: कथमभावापेक्षयां वैदिक एवेत्थंभव:; श्रुत्तिमुपतिष्ठते । तदधिकरणानुपस्थितत्वैकग्रहणमयुक्तमित्यर्थ: । सर्वत्र वैदिकप्रसिद्धिस्वीकारे दोषं शाङ्कते—न चेत्यादिना । पूर्वपक्षिणो ह्यमाशङ्क:—यदि लौकिकस्य वैदिके कदापि नैव प्रवेशास्तिर्हि लौकिकयूपसर्पों कथम् ‘यदेकं यूपम्’ इत्यादिना वैदिकमंत्रेण प्रायश्चित्तं विधीयते । वैदिके प्रायश्चित्ते त्वदुक्तरीत्या वैदिकयूपसर्पैवापेक्ष्यमाणत्वात् । तत्रापि वैदिको यूपो ग्राह्या इति वक्तुं न शाक्यते लौकिके दोषसंयोगादित्यादिना लौकिकयूपग्रहणस्यैव सिद्धान्तितत्वात् । यचेकं यूपमिति मन्त्रस्यायमर्थ:—एकं लौकिकं यूपं स्पृशेच्चेत्कश्रित्तेन ‘एष ते वायो’ इति मन्त्रो जप्य: । नावमिकाधिकरण इति । इदं जैमिनीये नवमाध्याये तृतीयपादे चतुर्थमधिकरणम्

अग्रिषोमोीयपशौ लौकिकयूपसर्पशोप्रायश्चित्ताधिकरणम् ‘ इति नाम्ना प्रसिद्धम् । तदेवं विव्रियन्ते जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे—ज्योतिष्टोमेऽड्ऩीषोमोीयपशुप्रकरणे यूपसर्पशोस्य प्रायश्चित्तमज्ञातम् । ‘यचेकं यूपं स्पृशेत्’, ‘एष ते वायो’ इति श्रूयात् । इति । तदिदमुच्छूयणाज्ञानादिकालीनैवैदिकसर्पशो भवति । कुत: । तत्प्रकरणादिति चेन्नैवम् । यूपो वै यज्ञस्य दुरिष्टमामुंचते । यद्यूपमुपस्पृशेदज्ञस्य दुरिष्टमामुंचेत् । तस्माद्यूपे नोपसर्पशा: ।’ इति प्रातिपद्य पश्चात्प्रायश्चित्ताज्ञानात् । प्रातिपद्यश्व लौकिकयूपसर्पशाविषय: । वैदिकस्य विहितत्वात् । तस्माल्लौकिके सर्पशो प्रायश्चित्तम् ।। इति ।। यूपो वै यज्ञस्योति । अत: परं समाधानम् । यूपो वै यज्ञस्येत्यादयर्थ: । यूपो यज्ञस्य पापमात्मनि स्थापयति तस्माद्यूपसर्पशो न कर्तव्य: । प्रतिपद्यप्रायश्चित्तेत्यादि । अयमर्थ:—प्रतिपद्यस्य सर्पशोस्य निमित्तेन जायमानस्य पापस्य परिहारार्थं प्रायश्चित्तं तच्च साकांकषं विषयमाकांक्षते स च विषयो लौकिकयूपसर्पशा: । एवंच तत्रानायत्या लौकिकयूपग्रहणं कर्तव्यं भवति वैदिकाविषयत्वभावात् । तथापि यत्र वैदिकविषयस्य संभवा बाधकं च मास्ति तत्रावश्यं वैदिकप्रसिद्धिरेव ग्राह्या । अत एव पूर्वोक्तविषये वैदिकप्रसिद्धिस्वीकरणादेव । [ प्र. १८ ] निर्णयामिति । इदं जैमिनीये तृतीयाध्याये चतुर्थपादे चतुर्थेऽधिकरणे ‘वैदिकाश्वप्रतिग्रह इष्टिकर्तव्यताधि-

करणम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धे निरींनितम् । तच्चैवं वित्रियते जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे । इदमाम्नायते ' यावतोङ्ग्रान्प्रतिगृह्नीयातावत्तो वारुणांश्रतुपालान्निर्वपेत् ' इति । तत्र ' प्रतिग्रहश्र्दो दानपरः ' इत्यानन्तरमेव वक्ष्यते । तत्र विशेषाश्रवणाल्लौकिकवैदिकदानयोरुभयोरप्यसाविष्टिरित्येकः पक्षः । ' न केसरिणो ददाति ' इति स्मृत्या मित्रदायादादिभ्यः प्रीत्या क्रियमाणं लौकिकमश्रद्दादानं निषिद्धम् । तदनुष्ठाने प्रायश्चित्तरुपेपयमिष्टः ।

इति द्वितीयः पक्षः । ' वारुणो वा एतां गृह्णाति योडश्रं प्रतिगृह्णाति ' इत्यश्रदाने जलोदरव्याधिरुपो हृद्यदोषो वरुणग्रहवाक्येनोच्यते । नच लौकिकस्याश्रदानस्य तद्वदेतद्वं प्रमीतम् । वैदिकस्य तु जन्मान्तरविषयं दोषश्रवणम् । अतो वैदिकदाने सेतुःः प्रायश्चित्तम् । अस्ति हि वैदिकमश्रद्दानम् ' वडवा दक्षिणा ' इत्यादिश्रवणात् ॥ इति ॥

उक्तः । इति । मुख्यं वेत्यादिना प्रतिपादितस्याधिकारणस्य प्रवृत्तिस्थलं दर्शयति-मुख्यं वेत्यादिना । अधिकरणार्थः पूर्वमस्मिन्नेव प्रघट्टक उक्तः। नहीति । अल्पवैगुण्येऽल्पदोषे संभवति सति प्रयोगवचनं प्रयोगानुष्ठापकं शास्त्रं बहुवैगुण्यं दोषबाहुल्यं न सहत इत्यर्थः । जन्मज्ञानां—दोषाणाम् ।

भूयसां स्वात्सधर्मत्वमिति । एतत्संपूर्णसूत्रमित्थं—' विप्रतिपत्तिविधदर्शनां समवाये भूयसां स्वात्सधर्मत्वम् ' एतत्सूत्रात्मकं जैमिनीये द्वादशाध्याये द्वितीयपादे सप्तममधिकरणम् ' प्रधानानां धर्मविरोधे बहूनां धर्मानुष्ठानधिकारणमिति नाम्ना प्रसिद्धम् । तच्चैत्थं वित्रियते जैमिनीयन्यायमाला

विस्तरे । तथाहि-पंचदशारात्रस्स्याग्रिष्दुत्प्रथममहः । तस्मैकारह्रुपोडग्रिष्तुत्प्रकृति: । तत्रोपसत्कालीनसुब्रह्मण्यण्वाहानार्थमियमाश्रेयी विहिता । तद्वितिक्रतिरूपे प्रथमेडहनि चोदकत: प्राप्नोति । इतरेपु चतुर्दशस्स्वह:सु स्वप्रकृत्यनुसारेणैन्द्री प्राप्ता । उपसत्कालीनाश्रा सुब्रह्मण्याया अहर्गणेपु तत्र निश्चितिम् । तथा सत्र्यत्रोपसत्कालीनसुब्रह्मण्यण्वाह्यामाश्रयणेन्य्र्द्र: कलह्ह-प्राप्तावसंजातविरोधितया प्रबलस्य प्रथमस्यान्ह आनुगुण्येनाश्रेयी कार्यो इति प्राप्ते ब्रूम: । बहूनामन्हानुप्रहायैन्द्री कार्यो । ' त्पजेदेकं कुलस्यार्थे ' इति न्यायेन बहुत्वमपि प्राबल्यकारणम् । इति । शबराचार्यरीत्या पूर्वेमुक्तम् । प्राणस्तथानुगमादिति । अस्य सूत्रस्यायमर्थ:-अयमिन्द्रप्राणशब्दनिदृष्टो न जीवमात्रम् । अपि तु जीवादर्थान्तरभूतं परं ब्रह्म । "स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोडजरामृत:" कौ. ३.८ इतीन्द्रप्राणशब्दाभ्यां प्रस्तुतस्यानन्दजरामृतशब्दसामानाधिकरण्येनानुगमो हि तथा सत्येवोपपद्यते ॥१९॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] ( पृ. १८ ) पितृसौमनस्यादिस्वर्गिलोकपर्यन्तं यदूदृश्यते कर्मकाण्डप्रतिपाद्यमात्मन्वारोपितं संसाररुपमेव । अधुना तन्निवर्तकमात्मज्ञानं बोधयत एवमध्यारोपापवादात्मक: पूर्वोत्तरग्रन्थसम्बन्ध इत्याह-एतावद्वेति । एतद्वेदितव्यर्थ: । विधिप्रतिषेधार्थन--प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थकेन । मन्त्रब्राह्मनेनैति । उपनिषद्वचतिरिक्तेनेति शेष: । अत इति । यतो निवर्तिबोधकता कर्मकाण्डस्य नास्त्यतः । विधिप्रतिषेधार्थनिष्प-स्येऽति । 'अहरह: सन्ध्यामुपासीत ' इति विधि: । ' न कलञ्जं भक्षयेत् ' इति प्रतिषेध: । यागादिमका क्रिया । ऋत्विग्भविरादि कारकम् । स्वर्गादिफलम् । क्रियाकारकफलादित्यादिशब्देन प्रामातृप्रमेयादीनां ग्रहणम् । आ-त्यन्तिकनि:श्रेयसप्रयोजनामिति बहुव्रीहि: । तद्विपरीतब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानमित्यस्य विशेषणम् । आत्मान्तिकनि:श्रेयसं सवासनाविद्यानिवृत्तिपूर्वकानन्दावाप्तिरूपो मोक्ष: प्रयोजनं यस्य । ( पृ. १९ ) अकृतार्थत्वम्-अकृत-कार्यत्वम् । पूर्वस्मात्--पूर्वकाण्डोक्तात् । कर्मगोचरात्--कर्मसाध्यात् । तद्विन्दार्थे--कर्मविनिद्रार्थे । विन्दाया उपयोग: कर्मनिवृत्तौ । मनुष्ये इति । इदं सर्वेप्राणिनामुपलक्षणम् । संशय इति । मनुष्ये मृत आत्मास्ति न वेति प्रथमा विप्रतिपत्ति: । शारीरव्यतिरिक्त इन्द्रियव्यतिरिक्तो मनोव्यतिरिक्तो

का.- १६

रिक्तो बुद्धिग्यतिरिक्तो वात्मास्ति नवेति तदनंतरस्था विप्रतिपत्तयः । स आत्मा कर्तृत्वभोक्तृत्ववानस्ति नवेति विप्रतिपत्तिरपि जेया । अन्यत्र धर्मादित्याद्युक्तेः देहादिग्यातिरिक्तस्यात्मनः प्रत्यक्षत्वाभावात् प्रत्यक्षेण निर्णयः । तथा परलोकसंबन्ध्यात्मदर्शकलिङ्गाभावान्नानुमितिरप्याह — न प्रत्यक्षेत्यादि । एतत्-आत्मास्तित्वम् । तृतीय इति । पाठक्रमापेक्षयेत्यर्थः ।

[ प्रकाशिका ] [ प्र. १९ ] याथात्म्यं—स्वरूपम् । विर्निर्मुक्ति:-मोक्षः । अस्त्यात्मिका-आस्ति मनुष्ये प्रेत आत्मेति स्वरूपिणी । नास्त्यात्मिका—नास्ति तदात्मेति स्वरूपिणी । केचित् इति । विज्ञानवादिमतं—विज्ञानस्वरूपस्य । विज्ञानवादिमतं विवेकविलास एवभव्यधायी । बौद्धानां सुगतो देवो विश्वं च क्षणभङ्गुरम् । आयेसत्त्वार्हया तत्वचतुष्टयमिदं ऋमात् ॥ दु:खमायतनं चैव ततः समुदयो मतः । मार्गश्रेष्ठयस्य च व्याख्या ऋमेण श्रयतामतः । तु दु:खं संस्मारणं स्कन्धास्ते च पञ्च प्रकृतिताः । विज्ञानं वेदना संज्ञा संस्कारो रूपमेव च ॥ पञ्चेन्द्रियाणि शड्‌द्रव्याणि विषया: पञ्च च मानसम्म । धर्मायतनमेतानि द्वादशायतनानि तु ॥ रागादीनां गणोडयं स्यात्मसुदृतेि नृणां हिते । आत्मात्मीयस्वभावारूयः स स्यात्मसुदृयः पुनः ॥ क्षणिका: सर्वे संस्कारा इति या वासनास्थिरा । स मार्ग इति विज्ञेयः सच्च मोक्षोडभिधीयते ॥ प्रत्यक्षमनुमानं च प्रमाणद्वितयं तथा । चतुःप्रास्थानिका बौद्धा: रुयालता वैभाषिकादयः । अर्थो ज्ञानान्वितो वेति वैभाषिकेण बहु मःयते । सूत्रान्तिकेन प्रत्यक्षग्राह्योऽर्थो न बाह्यमेतः ॥ आकारसाहता बौद्धयोगाचारस्य समतां । केवलं सवंद स्वस्म्यं मन्यन्ते मःयमाः पुनः ॥ रागादिज्ञानसन्तानवासनोच्छेदसंभवा । चतुर्णामपि बौद्धानां मुक्तिरेषा प्रकीर्तिता ॥ इति । आहेतुमतमाह—अन्य इति । तन्मते हि सम्यग्दर्शनाविद्यासतमयो मोक्षमार्गः । एतमतं च सर्वदर्शनसंग्रह इत्यमभ्यधायी । रत्नत्रयपदवेदनोयतया प्रसिद्धं सम्यग्दर्शनादित्रितयमहं त्प्रवचनसंग्रहपरे परमागमसारे नि:श्रपितं—सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमागं इति । विवृतं च योगदेवेन येन रूपेण जीवाद्यर्थो व्यवस्थितस्तेन रूपेणाहहता प्रतिपादिते तत्व्वार्थे विपरीताभिनिवेशरहितत्वाद्यपर्यायं श्रद्धानं सम्यग्दर्शनं तथाच तत्वार्थसूत्रं—तत्वार्थ श्रद्धानं सम्यग्दर्शनमिति । अन्यदपि । रुचिजिनोक्ततत्व्वेषु सम्यक्‌श्रद्धानमुच्यते । जायते तद्विसर्गेण पुरोऽधिगमेन वा-॥ इति ॥

नादिरूपपररोपदेशाजानितं ज्ञानमाधिगमः । येन स्वभावेन जीवादयः पदार्था व्यवस्थितास्तेन स्वभावेन मोहसंशयरहितत्वेनावगमः सम्यग्ज्ञानम् । यथोक्तम्-यथावस्थिततत्त्वानां संक्षेपाद्विस्तरेण वा । योडवबोधस्तमत्राहुः सम्यग्ज्ञानं मनीषिणः ॥ इति ॥ तज्ज्ञानं पञ्चविधं मतिश्रुतावधिमनःपर्यायकेवलभेदेनोति ॥ सांख्यमतमाह-पर इति । एतन्मतं संक्षेपेणैथ्यम् । सत्त्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्था, अत्यक्ताहुया प्रधानाास्या वा सर्वस्य जगतो मूलप्रकृति: । सा चैकैव । पुरुषास्तु बहवस्तेच कूटस्था नित्या अपरिणामिनो नित्यचैतन्यस्वभावाः । ते च पृथक्‌ अपरिणामित्वात् । प्रकृतिस्त्वन्या जड़त्वात् । यदा विषयभोगेच्छा प्रकृतिपुरुषभेदादिदक्षा च प्रकृतेर्भवति तदा सा पुरुषोपगगवशात्परिणामं लभते । तम्याश्राद्या: परिणामो बुद्धीन्द्रियकरणविशेष: । सैव महत्तत्त्वम् । साच दर्पणवत्स्वच्छा । तस्याश्र बहिरिन्द्रियद्वारा विषयाकारो यः परिणामविशेषो भवत् इति । पद इत्याकारस्तज्ज्ञानं वृत्तिरिति चारुयायते । स्वच्छायां बुद्धौ वर्तमानेन ज्ञानेन चैतन्यस्य पुरुषस्य भेदाग्राहदः जानामीति योडभिमानविशेष: सैवोपलब्धिः।

स्वकचननादिविषयसं निकषादिन्द्रियद्वारैव सुखदुःखाद्याकारो बुद्धिरेव यः परिणामविशेष: स प्रत्यय: । अत एव ज्ञानसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नसंस्कारधर्मो धर्मा: सर्व एव बुद्धे: परिणामविशेषा: सूक्ष्मांशेन प्रकृतावेव वर्तमानेऽवस्थाभेदाद्विर्भावन्ति तिरोभवन्ति न । पुरुपस्तु पुरुषरुपलाशावचिनिलेप-स्थायी बुद्धौ प्रतिनिम्नते । तत्त्वानि तु पञ्चविंशति: । मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्या: प्रकृतीर्विकृतयः सत्त । पञ्चदशस्तु विकाराः न प्रकृतीनने विकृतयः पुरुष: ॥ इति सांख्यकारिकोक्तानि । अद्वैतवादिमतमाह-अपर इति । तत्त्वलक्षणं-जीवं य परमात्मभावलक्षणम् । विशिष्टाद्वेतामिधं स्वमतमाह-ऋग्यन्तनिष्ठाता इति । तथोक्ता: । ऋग्य: ऋगादिवेदत्रयी तदन्ता तद्विषयकज्ञानपर्यन्ता उपनिषदो वेदान्तपदवाच्यास्तत्र निष्ठाता: । एतनास्य मतस्य ग्राह्यता प्रदर्शयते । अशेषा: संपूर्णा ये हेयास्त्याज्यरुणास्तत्प्रत्यनीका विरुद्धा अनन्तज्ञानानन्दादयो गुणास्तदेकस्वरूपस्म । प्रकारभूतस्य-विशेषणभूतस्य गौणस्येति यावत् । उपेयं-प्राप्यम् । उपेता-प्राप्ता । श्रुतप्रकाशिकाभिः-एतन्नामकश्रीमद्भाष्यटी-कायाम्‌ [ पृ. २० ] कप्ठोक्त:-प्रत्यक्षमुच्चारित: । अर्थसिद्ध:-अर्थोज्ञानयमान: । तदुबनिधज्ञानापेक्षं-उपासना ज्ञानापेक्षम् । अन्यथा-जीवस्वरूपमात्रपरत्वे । असंभवादिति । जीवज्ञानस्य सुलभत्वात्तथी प्रलोभनादीनाम्‌

१।१।२०

मनपेक्षेति भावः । स्वयूध्यमतनुवदति-केचिच्च्वाति 'पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ' ब. सू. २।३।१९ इति ब्रह्मसूत्रस्थातिरोहितमित्यस्य तिरो-धानं प्राप्तमित्यर्थे । उपसर्जेनतया-गौणत्वेन । तदेव तिरोधानं 'देहयोगाद्वा सोऽपि' इत्याग्रिमसूत्रे सोऽपीति पुंलिङ्गग्राटिततच्छब्देन परामृश्यते । अन्यत्रापि गुणीभूतस्य परामर्शो दृश्यत इत्याह-गुरौ प्रविश्टावित्यादि । गुणीभूतस्य परामर्शे प्रमाणमाह--सर्वनाम्नेत्यादि । अयं पदेन--नैयमस्ती-त्ययं पदेन । व्याहार्थकं--मम जननी वनं ध्योतिवद्याघातयुक्तम् । [प्र. २१] चरमशरीरवियोग इति । अयं चरमशरीरवियोगो ब्रह्मरूपा|विर्भावात्पूर्वमस्ति नवेति संशयस्य सुक्खेन प्रतिपादयितुं शक्यत्वादित्यर्थः ॥ २० ॥

१।१।२१

[शांकरभाष्यम् ] [पृ. २१] देवैरत्रापि विचिकित्सितामित्यादिकं प्रकाशानर्ह-मत्त्रं किमर्थे तदाह--ग्रिमयामिति । एकान्ततः--निश्चयेन । अपि शङ्कदो भिन्नक्रम इति योतयति--देवैरपीति । पुरा--सृष्टिकाले । ननु 'नाणुरतच्छुते:' ब्र. सू. २।३।२१ इति सूत्रेणात्मनोडणुत्वं निषिध्यते तत्कथमणुत्वमत आह- सूक्ष्म इति । दुर्जेय इत्येपवाणुशब्दस्यार्थः । अतोडणुं--आत्मनो भिन्न्रम् । अधर्मण--धनस्य प्रतिनिवर्त्यमानस्य प्रतिग्रहीतारम् । उत्तर्मः----पूर्वोक्त- धनस्य दाता । उत्तमं हि दातुर्कुण्डं यतस्तदृशा| सहितं प्राप्यते । पूर्वस्य त्वधं यतो न्यूनं गृहीत्वाधिकं देयं तेन ॥ २१ ॥ [प्रकाशिका] [पृ. २१ ] पतयालव इति । पतयालुः पतनशीलः । मन्द एव श्रेष्ठबुद्यये ज्ञानं नोष्णेष्टव्यम् ॥ २१ ॥

१।१।२२

[ शांकरभाष्यम् ] अन्विष्यमाणोडपोते । यद्यपि यमादन्थे ब्रह्माविदः सुरासिमल्लोके तथापि विनाशेन लब्धं यमं मुक्त्वा किमित्यनयत्र गमन-यास इत्यपि बोधयम् ॥ २२ ॥

१।१।२३

[शांकरभाष्यम्] [पृ. २२ ] प्रलोभयात्रिति । अयं लोभवशश्रेणी|धिकारोति बुद्धया । हस्ती हिरण्यं चेति । जात्येकत्ववादेकवचनम् । इन्द्रियपाटव|भावे जीवनस्य नैरर्थक्यामित्यत आह-समग्रेन्द्रियकलापपपिति । या रदिच्छस्मीति । यद्यपि पुरुषायुषं शतसंवत्सरात्मकं श्रुतिनिर्दिष्टं तथापि मद्दू|रसामर्थ्यास्त्वं यावदिच्छं जीवनं लभस्व ॥ २३ ॥

दुरधिगमतया-दुर्जेयत्वात्। नक्ष्यतीति। आत्मज्ञानाद् श्रेष्ठो भवेदित्यर्थः ॥ २३ ॥

१ । १ । २४ पृथीति । अस्मभुवीनिध्यातोर्लोऽण्मध्यमपुरुषैकवचनम् । तत्कतृपदमाह-राजेति । दिव्यानाामिति । रंभोवेशीकल्पवृक्षामधेन्वादयो दिव्यकामाः । सकृचन्दनवनितादयो मानुषकामाः । काम भागिनामिति काम्यान्त इति कामा विषयास्तद्रागिनं तदुपभोगसमर्थमित्यर्थः । विषयसत्त्वेडपि शरीरादिसामर्थ्याभावात्तुपभोगासामर्थ्यं बहूनां न दृष्टम् । ननु प्रारब्धकर्माभावे भोगदाने कुतस्तव सामर्थ्यमत आह—सत्यसंकल्प इति । तदपि सत्य-संकल्पत्वं कुत इत्याह-देव इति । देवत्वमप्रतिहततेजोवबल्यसंपन्नत्वम् ॥ ४

वादितृं-हस्तवाव्यम् । काकदन्तपरी-क्षारूपमिति । काकस्य कति वा दन्ता मेधस्याण्डं कियत्पलम् । गर्दभे कति रोमाणीतयेषा मूर्खविचारणेत्युच्चैःश्रिफला काकदन्तपरिक्षा तद्वददेताहशाप्रश्नोऽपि निरर्थक इत्यर्थः ॥ २५ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. २३ ] ननु मरणशब्दस्य मुक्तिवाचकत्वं कथमित्यत आह—मरणशब्दस्येति । येयं प्रेते त्रिचिकित्सेत्यादिनोक्तवान्नेदं प्रकरणं मरणस्य किन्तु मुक्तेस्तदनुरोधात्ताहशार्थकरणं न दोषावहमिति भावः ॥ २९ ॥

महाञ्हदः-अगाधश्रदः । अक्षोभ्य इति । विषयैर्नतिरमणीयचेता इत्यर्थः । वैराग्यसंपन्न इति यावत् । शोभावा इति अनित्या इत्यर्थः । किन्चानिल्या अपि ते विषयाः स्वाभ्यतिक्लेशायां पुरुषं नोपकुर्वन्ति । किन्तु इन्द्रियतेजःक्षयद्वारा तदनपकारिण एवेत्याह—किंचेत् । वीर्ये—चलम् । प्रज्ञा—शास्त्रार्थालोचनशक्तिः । तेः—प्रगल्भ्यं त्वगतकान्तिर्वा । क्षपयितृतत्वादिति । विनाशकत्वादित्यर्थः । चापीति समुच्चये । ब्रह्मणोऽपि-हिरण्यगर्भस्यापि । हिरण्यगर्भस्यापि सर्वावयषामन्तम्भोवात् । दीर्घजीविका-दीर्घजीवनम् ॥ २६ ॥

[ प्रकाशिका ] त्वदुपनयस्ता:-त्वया निर्दिष्टाः । सर्वेन्द्रियदौर्बल्यावहा:-सर्वेन्द्रियकाश्र्येकारिणः ॥ २६ ॥

१।१।२७

[ शांकरभाष्यम् ] हृष्टवान्त इति । त्वद्दर्शनस्यैव फलं वित्तप्राप्तिः । मया तु तव संगतिर्भोषणामपि चाधिगतं तेन वित्तप्राप्तिः स्यादिति किं वक्तव्यं [ पृ. २४ ] यामेऽपि पद इति । स्थित्वैति शेषः । ईशिष्यसीति परस्मैपदमार्षम् । यमलोके स्थित्वा पुण्यपापनियामकः स्या इत्यर्थः । कथम् होति । हि शब्दः प्रसिद्धार्थकः । तथाच देवदर्शोना दिना समीहितप्रासिरिति श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम् ॥ २७ ॥

[ प्रकाशिका ] हृष्टचरीति । पूर्वं हृष्टा भूतपूर्वं चरट् । जातु-कदा-चित् । न्यायादिति । इति भारतोक्तश्लोकोरीत्येतथ्यर्थः । हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवर्धते । इत्युत्तरार्धेऽम्य श्लोकस्य [ पृ. २४ ] मया दीर्घजीवितरूपवरस्याप्रदाने कथम् त्वं जीविष्यसीत्यत आह-न हीति ॥ २७ ॥

१।१।२८

[ शांकरभाष्यम् ] उत्कृष्टपुरुपार्थलाभे संभवति निकृष्टं प्रार्थयमानोडहं विचारमूढः स्यामतोऽपि स मे वर इत्याह-यतश्रेति । तात्पर्येण-तदसक्ततया । ततोऽधिकतरं दुःखामपि पुरुषार्थे प्रापिपायपु: क तदाम्यो भवेदित्यर्थवयः । प्रापिपयिपुः-प्रापायितुमिच्छुः । तात्पर्यार्थमाह-न कथयदीति । बुबूषति-भवितुमिच्छति । उच्चैः पदाकाड्क्षी सर्वो जन इत्यर्थः । तस्मादिति । यस्मादहं विवेकी तस्मादित्यर्थः । वर्णः-गोती । रतिः-क्रीडा । प्रमोदः-तद् भयजन्यं सुखम् । निरुपधन-उत्पत्तिस्थितिनाशवन्ते वर्णादय इति विचारयन् ॥ २८ ॥

[ प्रकाशिका ] एतद्वाक्यमूले ' अनतिदीर्घे जीविते को रमेत ' इति पाठः । स एवं तद्वाक्यकृत्समंतः । अत्यल्प ऐहिके जीवित इति न्यायेनात् ॥ २८ ॥

१।१।२९

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. २९ ] श्रुतेरंचनमिति । एतं परलोकविषयं वरं हित्वा नाचिकेता नान्यं वरं वृणीत इति श्रुते: । कथमम् । अत्र मन्त्रे यमनचिकेतःसंवादो नास्तीति भावः । अत्र ' नचिकेतसं विषयीकृत्याऽऽप्यधिकरणनिर्णयार्थे संवादरहितं श्रुतेरंचनमित्यादि यद्वे पालयतीन्द्रै लिखितं तत् चिन्त्यम् ॥ २९ ॥

अथ कठोपनिषदि प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली।

[शांकरभाष्यम्] श्रेयःप्रेयोविभाग विद्यााविद्याविभागं च प्रदर्श्याविद्यां हित्वा केवलविद्याभीष्टिनं शिष्यं प्रथमं स्तौातित्याह-परীক্ষ्योचि। अवगम्येति। तस्मादिति शेषः। पृथगेवोचि। प्रेयसः श्रेयो मिन्रमेवेत्यर्थे। नि:श्रेयसं-मोक्ष। अत्राहुःवै श्रुतिमतिवलक्षणया नि:श्रेयसपदेन तत्साधनभूतं ज्ञानं ग्राह्यम्। प्रेय उताध्यनदेवेत्यन्वयः। प्रियतरमपीति पूर्ववल्लक्षणयाभ्युदयसाधनं ज्योतिष्ठोमादि ग्राह्यम्। भिन्नप्रयोजने इति। बहुश्रुीहिसमासः। भिन्ने स्वर्गमोक्षरूपे प्रयोजने फले ययोस्ते इत्यर्थः। वर्णाश्रमादिविशिष्टमिति। इदमधिक्तामित्यस्य विशेषणम्। ब्राणो बृहस्पतिसवेन यजेतोति शास्त्रद्वर्णवाशिष्ठस्याधिकारः। गृहस्थः सदृशीं भार्यामुपेयादित्याश्रमविशिष्टस्याधिकारः। आदिपदेन वयोऽवस्थादिग्रहणम्। जातुपत्रः कृपणकोडीनादधीते तति वयोविशिष्टस्याधिकारः। अविचिकित्सिततस्याधेरपां प्रवेशो वेत्यवस्था-विशिष्टस्याधिकारः। बन्धनीत इति। 'पिङ् बन्धने' इति धातुः। ताम्यां सर्वः पुरुष आत्मकर्तव्यतया प्रयुज्यत इत्यान्वयः। आत्मकर्तव्यतयाति। आत्मनि विद्याविद्ययोः कर्तव्यता कृतिसाध्यता तया। विद्या हि साधनचतुष्टयसंपन्नं पुरुपं स्वविषये प्रेरयति अविद्या च वर्णाश्रमादिविशिष्टं तं तथा प्रेरयतित्यर्थः। श्रेयःप्रेयसोभिति। वैपरीत्येनान्वयो न यथासंल्यतया। अभ्युदयार्थी प्रेयसि प्रवर्तते। अमृतत्वार्थी श्रेयसि प्रवर्तते इत्यर्थः। ताम्यां-विद्याविद्याभ्याम्। युगपत्पाति। विद्याविद्ये भिन्नदुरुपाथो-नुष्ट्यतवादविरुद्धे अपि स्वरूपविरोधादेव विरुद्धे ते। सहानुष्ठानुमिति। तेनैव पुरुषेण भिन्नकाले ते विद्याविद्ये अनुष्ठातुं शक्येते इत्यर्थः। अदूरदर्शीति। एतस्यैव व्यारुयानं विमूढ इति विचारविकल इत्यर्थः। उपादत्ते—अनुतिष्ठति ॥ १ ॥

[ प्रकाशिका ] मुुमुक्षु—मोक्षुमिच्छाम्। परस्परिविलक्ष-णप्रयोजने अन्योन्यविरुद्धफले। पुरुषार्थोात्—मोक्षरूपात्॥ १ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. २६ ] श्रेयःप्रेयसौ: पुरुषायत्तयोः किमिति पुरुषा बाहुल्येन प्रेयसि प्रवर्तन्त इत्याशङ्कामवतराणिकया दर्शोयान्ति-यदुहे इत्यादिरूपया। दुविचेककरूपे इति। इदं श्रेयःसाधनं ज्ञानरुपामिदं

प्रेयःसाधनं यज्ञादिरूपं, इदं श्रेयःफलं मोक्षरूपं नित्यमिदं प्रेयःफलं स्वर्गरूपमनित्यमेतादृशं विवेचनं मन्दबुद्धीनां दुष्करम् । व्यामिश्रीभूते इवेतत् । व्यामिश्रश्रतिलतदुलवत् । संमिश्रजलदुग्धयोर्दुग्धं हंसो यथा पृथक्करोति तथा धीरपुरुषः श्रेयः प्रेयसो विविनाक्ति । एतादृशाधीरपुरुषः काशिदेवहि तेन बहूनां प्रेयस्येव प्रवृत्तिरित्याह-अतो हंस इवेति । गुरुलाघवमिति । यज्ञादिकर्मानुष्ठाने महानायासः फलं चानित्यं दुःखघटितं ज्ञानाधिगमे त्वनायासो दुःखनिवृत्तिरानन्दावासिश्वेति तारतम्यमिति भावः । धीरः-संकृतबुद्धिः । हीत्यन्वयमवधारणे तदाह-श्रेय एवेति । मूलेडभ्युपसर्गस्य वृणीत इति तिङन्तस्य च मध्ये प्रेयस इति प्रयोगो ‘व्यवहिताश्र’ पा. सू. १।४।८२ इति पाणिनिसूत्रात्तस्माद्धु । अभ्यर्हितत्ववादिति । अज्ञानेनाभ्यर्हितत्वं तत्र । योगक्षेमादिति । अप्राप्तस्य प्राप्तं योगः । प्राप्तस्य रक्षणं क्षेमम् । योगश्र क्षेमश्रायोः समाहार इति समाहारद्वन्द्वः ।

[ प्रकाशिका ] [पृ. २६ ] अभीतस्यार्थमाह-अभ्यर्हितमिति । उपचयः—वृद्धिः ॥ २ ॥

बुद्धिमत्ता-विवेचनशीलता । मृतिमि-मार्गम् । मूढजनेऽपि प्रसृतामित्यर्थे । धनप्रायां-द्रविणप्रचुराम् ॥ ३ ॥

[ प्रकाशिका ] दुःखोदर्कत्वं—दुःखावसानत्वम् ॥ ३ ॥

महदन्तरेणोक्ते । भूमियत्नोरितव महदन्तरं श्रेयःप्रेयसोऽरित्यर्थः । परस्परन्यावृत्ततरूपत्वे हेतुमाह—विने काविवेकया चेति । अविद्या कर्मकाण्डे प्रसिद्धा । अविद्याद्बुद्धिप्रलोभिनः—अज्ञाननोषशीकरणसमर्थः । विच्छिद्यमीति । त्वेति शेषः ॥ ४ ॥

[ प्रकाशिका ] [ पृ. २७ ] आहिताग्न्यादिगणे विद्याभीषितशब्दस्य पाठाभावं मत्न्वाह-छान्दसत्वाद्द्वेति । यड्लुगन्तस्य परस्मैपदित्ववादाह—छन्दस्मात्परेपदामिति ॥ ४ ॥

विद्यायां प्रवृत्तिसिद्ध्यर्थमविद्याधिकारिणोऽधिक्षेपपूर्वकं दर्शयति-ये त्वाति । संसारभाजः-संसारार्हाः । संसारभाजना इति पाठो

लेखकप्रमादात् । भजनशब्दस्याजहल्लिङ्गत्वात् । अनन्तरे-मध्यपदेशे । वेष्टच्यमानाः—बध्यमानाः । पुत्रेत्यादि । पुत्रपश्वादिविषयिण्यस्तृष्णास्ता एव पाशारातनि । धीराः—लौकिकराश्रीयपज्ञावन्तः । एतदेवाह-प्रज्ञान्त इत्यादिना । ‘नित्यं कौटिल्ये गतौ’ पा. सू. ३।१।२३ इत्थनेन गत्यर्थकस्य धातोः कौटिल्यरूपार्थ एव यड्लुगन्तः प्रयोगस्तदेतन्मत्वाह-कु टिलामित्यादि । अनेकरूपां—उत्तरायनादिरूपाम् । गतिं—मार्गम् । रोगादित्यादिशब्देन मनःपीडादिग्रहणम् । विष्मे—कण्टकगर्तादिसहिते । अनर्थ—कण्टकतोदनगतिपतनादिरूपम् ॥ ९ ॥

[ प्रकाशिका ] निन्दतीति । विद्यांयां प्रवेश एवविद्यानिन्दायाः प्रयोजनम् । वर्णयन्तीति । अयमर्थो भात्वर्थेऽप्यष्टच् न संगत इत्यसदृसं बोधयति-केचित् चिवतिपदेन ॥ ९ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] अत एव पूर्वोक्तपणिडतम्मनन्वादिकरणवशात् । संपराय इति । परा परे काले देहपतनानन्तरं सम्यग्गीयते गम्यत इत्यर्थः । [ पृ. २८ ] तत्त्वास्मिप्रयोजन इति । तस्य परलोकस्य प्राप्तिः प्रयोजनं फलं यस्मिन् स तथोक्तः । सांपराय इत्यस्य विशेषणम् । साधनविशेषः—ॐकारध्यानादिरुपः । शास्त्रीयः—वेदोक्तः । अविवेकिनमिति । पुत्रपश्वादिष्वासक्तमनस्त्वादिविवेकः । वित्तमोहेनति । वित्तनिमित्तो मोहो वित्तमोह इति शाक्पार्थिवादित्यवात् समासः । मूढमिति वित्तार्जनादौ सक्तचेतस्स्वेनाविवेकिनमित्यर्थः । एकदा जायमानस्य पुनः पुनरमवश्यातानुपपत्त्या-न्त्याह-पुनःपुनर्जनित्वाति । प्रवन्धः—प्रवाहः । प्रायेणेति । केचिदेवोपनिषज्ज्ञाने प्रवर्तन्ते इति भावः

[ प्रकाशिका ] [ पृ. २८ ] विषयाशावशीकृतमनोरथमिति । सर्वेऽपि तस्य मनोरथा विषयविषयका एवेत्यर्थः । मत्रियमााणेति । या प्रेयेमाणा या यातनेत्यर्थः । उपपत्तिद्वयेऽप्योति । एतन्मते जगतः सत्यत्वादयं लोको नास्तीति कथामिति चेतसत्यम् । अस्य लोकस्य मिथ्यास्त्वादेवपि शिष्टैरपरिग्रहात्थोक्तिः ॥ ६ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] बहुजन्मान्तितमसुकृतासादितशुद्धबुद्धिवैराग्यादिसंपन्नो यो नचिकेतःमहशो ब्रह्म प्रत्यक्त्वेन जानाति स पुरुषः सहलेष्वपि काश्विदेव भवतीत्याह—पासिवति । अभागिन इति । असंस्कृतबुद्धिमन्तः

मेवाभाग्यवशात्सम् । असंस्कृतात्मानः-नित्यनैमित्तिकादिभिरननुष्ठितैरसंस्कृत-बुद्धयः । न विजानीयूरेति । एवं चात्मा श्रोतुं ज्ञातुं च न लभ्यत इति भावः । अद्भुतवादीति । चिन्तामण्याद्याश्र्यर्कदृष्टसुसदृशोऽस्य वक्ता कदाचिदपि लभ्येत न वा लभ्येतेति भावः । अनुशिष्टः---उपदिष्टः ॥७॥

[ प्रकाशिका ] इत्युक्तेरिति । भगवद्गीतासु । भगवद्वचनमेतत् ॥ ७॥

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. २९ ] अथवरण प्रोक्त इति । श्रुत्यनन्तरे श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठमित्याचर्यस्य ब्रह्मनिष्ठत्वेन वर्णनाच्छ्रुत्वा तत्रैव वक्कुं पर्योसा किन्तु ब्रह्मनिष्ठत्व्यपेक्षते। प्राकृतबुद्धिरनेति । प्राकृतेषु पुत्रपश्वादिषु बुद्धिर्मत्वाभिमानबुद्धिरस्येत्यर्थः । वादिभिरिति । शून्यवादिद्वयतिरिक्ते: सांख्यादिभिरात्मास्तीति चिन्त्यते । शून्यवादिभिश्श स नास्तीति । कर्ता अशुद्ध इति । सांख्यभिन्नैर्वादिभिमिक्ष्वस्त्यते । वेदान्तिभि: मोक्षकर्ता शुद्धो ब्रह्माभिन्नश्शेति चिन्त्यते । अनन्यप्रोक्त इति । अनन्यो ब्रह्मण: सकाशादभिन्न आचार्यमतेन प्रोक्ते । अपथ्यदर्शिना---अभेददर्शिना । प्रतिपाद्यब्रह्माभूतेनैति । बोधयब्रह्मस्वरूपेण जीवन्मुक्तेनेत्यर्थः । सर्वकल्पन्यादि । सर्वे च ते विकल्पाश्र सर्वविकल्पास्तद्विप्रयागा गतयश्श्रिन्ता: प्रत्यस्तामिता लीनाः यस्मिस्तस्म्य भावस्तत्वं तस्मात् । आचार्यपदमध्याहत्याद्यनन्यप्रोक्त इत्यस्यार्थान्तरमाह---अथवेति । अवगतिः---ज्ञानम् । परा निष्ठेति । अतः परं ज्ञातं नावशिष्यत इति भावः । नान्तरीयकत्वादिति । अत्यान्तिकत्कादित्यर्थे । अगमातिरिक्त पदच्छेदान्वयपदार्थ्याहारण च पक्षान्तरमाह --- अथवेति । तदस्यहामिति । यथाचार्यस्य प्रतिपाद्यं ब्रह्माहमेवेति बुद्धिस्थैव शिष्यस्य सा भवतोत्यर्थः । आगमानुसारमेवाचार्येणापि बोधनीयं न स्वातन्त्र्येणेति बोधयितुमागमवतेति पदम् । इतरथा-भेददर्शिनाचार्येण प्रोक्ते सति । अणीयानित्युपक्रमगतदानुसारमत्कृत्येम-तस्य पुंरूद्धत्वेन विपरीणाम: कर्तव्य इति योजयति---अतर्क्य इत्यनेन । स्वबुद्धध्या्यमूहेनैति । गुरूपदे शारुपसंस्कारराहिता या केवलास्वबुद्धिस्थयामूढ आरपस्तेन तर्कणेत्यर्थः।

ननु आत्मा वारे द्रष्टव्य: श्रोतव्यो मन्तव्य इति श्रुतौ मननस्य समाम्नात्कथं तर्कोडपोच्यत इत्यत आह---केवलनेति । श्रुतिसाह। ध्यराहितेनेत्यर्थः । कुत्रिसतर्क: कुतर्क । उत्पेक्षामात्रनिबन्धनस्तस्य निष्ठा कर्माश्रितपि विषये

परिसमाप्तिन् कदाचिदपि विद्यत इत्यर्थः । सविस्तरमुपपादितं चैतद्गवत्पूजयपादैः श्रीशंकराचार्यैः ‘तर्कोप्रतिष्ठानात्’ ब्र. सू. २।१।११ इत्यस्य व्याख्यानावसरे ॥ < ॥

( प्रकाशिका ) पाण्डित्यमात्रेत्यादि । केवलं पाण्डित्यमेव तदद्वारा सभाज्यादि च प्रयोजनं यस्मैतादृशं वेदान्तश्रवणं यस्य पुरुषस्य तेन । येन केवलं सभाज्यादिनिमित्तमेव वेदान्तश्रवणमनुष्ठितमित्यर्थः । तदेकान्तनेति । एकान्तो निश्शङ्कत्निश्चयवतेत्यर्थः । तर्काग्रे ऽ चरामिति । केवलतर्कागम्यं श्रुतिसाहय्येनैव स गम्यत इत्यर्थः ॥ < ॥

अत इति । यतस्तर्को ऽ नधीना तः । आत्ममति र आत्मविषयी बुद्धिः । [प्र. ३०] आपने येत्याप्लुतो रूपं न संभवन्याप्लुतो रन्नीपतथ्ये आपन्नगेति अविवेक्यमतो ऽ ध्यारोपितनिरासेनापन्नव्येति । अपोफ्सर्गपूर्वकस्य ‘पिण्डं प्रापणे’ इति धातो रूपम् । केवलतर्कस्यैव प्रतिषेधो नागमग्रन्थतस्येति बोध्यते -- तार्किको ज्ञानागमज्ञ इति । यत्काचिदेवेति । परमेश्वरस्य निमित्तत्वमेव नोपादानत्वमिति । अन्येनेति । तार्किकादन्येनैति सम्बन्धः । सुज्ञानाय-साक्षात्काराय । आप इति । आप्लवते ऽ न्न तस्य रूपम् । वरदानोत्तरक्षण एव लप्स्यस इत्यर्थः । अवितथ आत्मा विषया यस्याः । बतेत्यनुकम्पायाम् । अनुकम्पनं नचिकेतसि दयां कुर्वन् । त्वादृशगित्यादि । हे नचिकेतो याहकतवं प्रष्टा तादृशः पुनर्मे त्पुत्रः शिष्यो वा प्रष्टा भवतु । इदृशप्रश्नो मत्प्रिय इति भावः ॥९॥

[ प्रकाशिका ] [ प्र. ३० ] सिषाधयिषिततयेतिसाधयितुमिष्टतयेत्यर्थः । अपकम्पया——लीननीयवस्तुभिरविचाल्या ॥ ९ ॥

कर्मफलस्यानित्यतां जानन्नप्यं बहुविधं कर्म कृतवान् । त्वं तु मया दीयमानं तत्फलं न गृह्णास्यतो मदपेक्षयाधिकबुद्धिमान्स्तोतीतयाह- पुनरीप्सिति । निधिरिवोति । कामनाविषयत्वगुणयोगाच्छेदवधिशब्दः कर्मफलवाचक इत्यर्थः । ध्रुवशब्दार्थमाह——परमात्मरूख्य इति । तेनोति । तेन चितेनाप्रिना धर्माधर्मफलप्रदानेन प्राणिनां नियामक्तवस्याधिकारो मया लभः । आपेक्षिकामिति । मय्यपि तद्गथेह कर्म

चितो लोकः क्षीयत इत्यादिश्रुत्यस्यापि फलस्यानित्यत्वं तथापि यज्ञान्तरदृष्ट्या सापेक्षत्वात् नित्यत्वम् । यज्ञान्तरफलमपेक्ष्यैव अस्य फलं तदपेक्षया किंचिदधिककालस्थायी । नतु चिरन्तनामिति भावः ॥ १० ॥

[ शांकरभाष्यम् ] हिरण्यगर्भेपदपर्यन्तं विरक्तस्य ब्रह्मविद्यायामधिकार इति दर्शयितुं नचिकेतसं स्तौति—तं त्व इति । [प्र. ३१ ] कृतोः—हिरण्यगर्भेपासनाया: ॥ ११ ॥ [ प्रकाशिका ] [ प्र. ३१ ] कामस्यासिमित्यादि सर्वे परमात्मनि योज्यमिति मत्वा पक्षान्तरमाह—यद्वेति ॥ ११ ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] य आत्मा देहव्यतिरिक्ततया तत्त्वा पृष्टः तस्यैव ज्ञानं संसारनिवृत्तिपूर्वकं परमानन्दावाप्तिसाधनं भवति नतु परं श्रेयःसाधनमिति पृष्टवस्तुप्रशंसाद्वारा पृष्टारं स्तौति—यं त्वमिति । अतिमूक्ष्मत्बादिति । परमसूक्ष्ममाकारां तस्यापि कारणत्वादातिसूक्ष्मत्वमस्य । प्राकृतेः कार्यत्वादिति सूक्ष्मत्वमस्य । प्राकृतविषयाः शब्दादयस्तादृश्विकारविज्ञानेः । नतु महीयस आत्मनो बुद्धौ स्थितिः कथमिति आह—तत्रोपलब्धुमानत्वादिति । अधिगमेन—प्राप्त्या । समाधानमिति । विषयप्रवृत्तिनिरोधं कृत्वा सम्यक्स्थापनमित्यर्थे । उत्कर्षापकर्षयोरभावादिति । हर्षः स्वोत्कर्षेण परापकर्षण च भवति तथा शोकः स्वापकर्षेण परोत्कर्षेण च भवति । ज्ञानिनश्श्रोत्कर्षौ ने सम्प्राप्तौनेतस्तस्य हर्षशोकावापौ ने स्त इत्यर्थः ॥ १२ ॥ [ प्रकाशिका ] तिरोधायकम्—आच्छादकम् । लभालाभौ—प्राप्त्यप्राप्ती ॥ १२ ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] [ प्र. ३२ ] आचार्यप्रसादादिति । आचार्यवाक्येनुसारमाचार्यो देव विद्याग्रहणं कर्तव्यं न स्वतन्त्रतयेत्यर्थः । आत्मभावेन परिगृह्यते इति । श्रुतब्रह्मणो मननेन दृढतां सम्पाद्येत्यर्थः । मर्त्यं इति । प्रायेण मनुष्याधिकारत्वाच्छ्रावणस्यैति मर्त्यग्रहणम् । पृथक् कल्येति । निदिध्यासनद्वारा । प्राप्त्य—साक्षात्करणवा । ब्रह्मसद्रूपं न तु ब्रह्मणः सद्भेत्यग्रहे विग्रहः ॥ १३ ॥ [ प्रकाशिका ] [प्र. ३२] देशविशेषे—बुद्धौ । सम्प्रसाद इति । सम्प्रसी—शब्दे न तु ब्रह्मणः इति विग्रहः ॥ १३ ॥

दत्यस्पिन्ति संप्रमादः स्वापस्तदुपलक्षितो जीवः । जक्षत्—मक्षयन् । ब्रह्मजज्ञमित्यादिश्रुत्यैकवाक्यतापन्नत्वाय जीवपरत्वं व्यवहुयातामिति पूर्वपक्षमाह—न्निवाति । ब्रह्मजज्ञामिति मन्त्रेऽसंजातविरोधित्वेनोपक्रमानुसारमुपसंहारस्य लापनीयत्वात् देवशब्दस्य देवात्मकमित्यर्थे गृहीतः परन्तु तं दुर्दर्शोमिति मन्त्रे जीवलिङ्गस्योपक्रमेऽभावाद्देवशब्दस्य देवात्मक इत्यर्थग्रहणमशक्यामिति मत्प्रोक्तरमाह—नेत्यादिना [ पृ. ३३३ ] गव्हरेष्टामिति पदेनेति । यथा गव्हरान्तस्थं वस्तु दुर्विज्ञेयं तथा परमात्मवस्तुत्वत्यर्थः । ननु तर्ह्यभयमन्त्रयोरेकवाक्यताकथं स्यादितत्राह—इयांसु विशेष इति । जीवशरीरकोति । जीवः शरीरं यस्येति बहुव्रीहिः ॥ १३ ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] यदि देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानमेव श्रेयःसाधनं तर्हि तदेव ब्रह्मीत्याह—यथाहमिति । अत एवं वरदानव्यतिरेकेणायमपूर्वः प्रश्न इति नाशङ्कनीयं, यतो येयं प्रेत इत्यादिना दृष्टस्यैव देहव्यतिरिक्तस्यात्मनो याथात्म्यं, ओंकारोपासनादिरूपं ज्ञानसाधनं च वक्तुं स एव प्रश्नः । शास्त्रैचैत्यवदनादौ धर्म्यप्रसिद्धिस्तां वारयितुमिदम् । धर्मेपदं तत्फलतत्कारकादीनामुपलक्षणामित्याह—तत्फलादित्यादि ॥ १४ ॥

[ प्रकाशिका ] श्रीमाङ्गल्यगतपूर्वोऽपरवाक्यविरोधं परिहरत्यनुवादपूर्वकं—ननिवाते । [ पृ. ३४ ] उपायः—प्राप्त्यः । विवक्षित इति । साधकदन्यत्रेत्यर्थः । अन्यत्रशब्दवैयर्थ्योऽमिति । चतुर्थस्यान्यत्रशब्दस्य वैयर्थ्यमित्यर्थः । कालत्रयपारिच्छेद्यत्वादिति । कालत्रयैवापीयः संप्राप्यत इति भावः । तन्त्रेण—एकत्वविवक्षया । अन्तर्भावस्थेत । सोऽपि प्रभोडत्रैवान्तर्भावयितुं शक्यत इत्यर्थः । [ पृ. ३५ ] अन्यत्रशब्दयुगद्र्वयस्येति । एवं चान्यत्रशब्दचतुष्ट्यमित्यर्थः । प्रतिकचनादर्शनेनेति । उपायात्मकोत्तरादर्शनेनात् । पृष्टे तदुत्तरे विशेषणगतं विशेषं दृष्ट्वा न कोडपि प्रक्षगत उत्तरगतं वा विशेष्यं मनुत इति दृष्टान्तपूर्वकं प्रतिपादयति—आस्ति किमित्यादिना । चम्पकान्त्र्कृतनिष्कुटमिति । निष्कुटं—बहिर्दारम् । निष्कुटद्वारोपान्तप्रदेशवास्तन्मुखयत्वं तत्प्रश्ने न काश्चिदस्युपपत्ति । अविरोध एक सामानाधिकरण्यस्य मूलमिति सदृष्टान्तं प्रदर्शोयति—नीलो दीर्घ इत्यादिना

प्रसक्तानुपसक्त्येति । प्रसक्तं प्रकृतोupanिषद्वारुध्यानं तदनुप्रसक्तिरेतदुपनिषदतंत्रार्थग्रंथितश्रीभाष्यपूर्वापरोक्तिविरोधपरिहारादिकम् ॥ १४ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] वेदा इति । वेदैकदेशा उपनिषद् इत्यर्थः । प्रतिपादयन्तीति । तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामीति श्रुत्योपनिषदः साक्षात्साधनमात्रप्राप्तौ तपआदिकर्माणि चित्तशुद्धिद्वारा । [ पृ. ३६ ] गुरु- कुलवासलक्षणमिति । 'नैष्ठिको ब्रह्मचारी तु वसदाचार्यसन्निधौ' इत्यादि- याज्ञवल्क्यस्मृत्यादि-डमरणां गुरुकुलवासो ब्रह्मविद्यांगभूत इन्द्रादिविद्या नियतकालपर्यन्तम् । विचारासमर्थस्य मन्दाधिकारिणो ज्ञानसाधनं संक्षेपेण- संग्रहेणोति । ओंशब्दवाच्यमोंशब्दमतिकं चेति । यच्छब्दोच्चारणेन यन्मनासी स्फुरति तत्स्य वाच्यं प्रसिद्धं समाहितचित्तस्योकारोच्चारण- विषयान्परक्तुं संबेधनं चेतासि स्फुरति तदोकारमवलम्ब्य तद्वाच्यं ब्रह्माम्मीति ध्यायेतत्राप्यसमर्थ ओं शब्द एव ब्रह्महृदृष्टि कुर्वादित्यर्थः ॥ १९ ॥ [ प्रकाशिका ] प्राप्यवैभवं-लप्स्यमानैश्वर्येम् । अनुपमामिति । दुर्लभ- रक्षणदसम् । निरुपममित्यर्थः । [ पृ. ३७ ] उपवृंहणानुसारादिति । श्रु- त्युक्तोपबृंहकागीतावाक्याद्यनुरोधात् । गीतावाक्यस्योपबृंहकत्वं च भारतरूपेति- हासगतत्वात् । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेदित्युक्तः । संगतार्थ- त्वादिति । एकार्थत्वादित्यर्थः । परार्थः:-प्रत्यगात्मभिन्नार्थः । भेदप्रस- क्तिमाति-द्वैतप्राप्तियुक्त इति स्मृतिप्रत्यभिज्ञापकस्येति । अभेदल्यापिन इत्यादिस्मृतिभ्यो ह्येवाथो बाध्यते इति प्रत्याभिज्ञया ज्ञाप्यंयतु । अनुपपत्त्यभाकथमपि तस्याप्युपपत्तिः कर्तुं शक्यत इति भावः । उपरितन- मागः--उपासना-काण्डात्का वेदभागः । [ पृ. ३८ ] ऋषिसंगराहिल्यादिति । दर्शनेन स्पर्शनं केलिरित्याचष्टविधमेधुनाभाव आदिपदेन ग्राह्यः । संग्राह्यतेsड्यैडनेनेति व्युपत्त्यायमरथो लभ्यते । एवं च शब्दद्वारा तत्त्वदं ब्रवीमित्यर्थः । प्रणवं प्रशस्येति श्रीभाष्यं तद्वीकाशिका च नानुपपत्त्रोत द्योतयति तद्वाक्यनिर्देशपूर्वकं-प्राप्त्येस्या-दिना । स्मृत इति । भगवद्वीतावाक्यमेतत् ॥ १९ ॥

१ । २ । १६

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ३८ ] फलवचनं त्वाचष्टे--एतद् ध्येवाक्षरमिति । एतदुपास्यमक्षरं परमपरं वेति ज्ञात्वोपास्य योsधिकारी यत्परमपरं वेच्छति

स तद्भूपो भवतीत्यर्थः । परं चेदिति । यदा परं ब्रह्मालम्बनत्वेन स्थितं तदा तज्ज्ञातव्यमेव केवलं ज्ञानविषयमेव तत् । तस्य प्राप्तेः कर्तुमशक्यत्वात् । अपरब्रह्मणः प्राप्तौ संभवतीत्यत आह- अपरं चेत्याद्यमिति ॥ १६ ॥

[ प्रकाशिका ] स्तौतीति-फलबोधनद्वारोति शेषः । ब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वादिति । आयुष्वृत्तमितिवदब्रह्मप्राप्तिसाधन ऊँकारे ब्रह्मणो लक्षणेत्यर्थः । जपेशु—जपनीयेषु गायत्र्यादिमन्त्रेषु । यत्कामयत इत्यादि । ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहमिति भगवद्वचोऽर्थानुसारात् ॥ १६ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] वेदप्राप्त्यालम्बनानां—गायत्र्यादीनाम् । परशब्देन-परस्याद्युपलक्षणमित्याह—परं परपरं चेति । ब्रह्मलोक इति । ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति विग्रहो नतु ब्रह्मणो लोकः । द्वैतात्पत्तेः । ब्रह्मभूत इति । नतु ब्रह्मीभूत इत्यभूततदभावाद्विच्छेदप्रतिप्रयोगः साधुः । तथा मतिर्नियत इत्यादिदिवान्न ब्रह्मा, अब्रह्मा, अब्रह्म ब्रह्मैव सम्पद्यमान इत्यादिनाऽऽग्रहितो विग्रहः कर्तव्यो भवेततच्चाद्वैतमतेऽन घटते । एतन्मते सर्वदैव जीवस्य ब्रह्मरूपत्वात् कदाचिदऽप्यब्रह्मरूपत्वेनास्तिते ॥ १७ ॥

[ प्रकाशिका ] धयानादिसर्वोत्तकृष्टमिति । धयानादेभ्यः सर्वेभ्य उत्तकृष्टम् ॥ १७ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] मन्त्रमध्यमप्रतिपत्तानिति । मन्त्रमध्यमश्रेणिस्थोपासकान् । तद्वशादेकारण इत्यर्थः । अथ—साधनोपदेशानन्तरम् । साक्षात्—उपाध्यनन्तर्भावेन । निर्दिधारयिषा—निर्धारयितुं निश्चार्घितुमिच्छा । [ पृ. ३९ ] अनेकविक्रिया इति । यासृकृत्ता आस्ति, जायते, विपरीणमतेः, वर्धते, अपक्षीयते, विनश्यतीति षड् भावविकाराः । मेधाग्रतीति । धी-धारणावती मेधेति कोशाद्धारणाशक्तिमान् । मेधावित्यनेन गुणगुणिभावः स्यादित्यत आह—अविचारिलुसिति । व्यतिरेकमुखेन शाश्वतत्वं नूत्पादयति-यो हीति । ननु शरीराविनाशो तत्संस्कृष्ट आत्मापि विनइयेदत आह-तत्स्थोडपीति । यथा शस्त्रादिभिरिहते ऽपि महाकाशो नि:सङ्गस्वभावत्वान्न हन्यते तद्वद्छरीरेऽपि तत्स्थ आत्मा संक्षिप्तत्वभावात् । न विनइयतित्यर्थः ॥ १८ ॥

[ प्रकाशिका ] मन्त्रद्वयमपृथक्स्वर्यार्ह्यायत इदं तृतीयं प्रकाशयितुमाह--प्रथम-

मित्यादि। [ पृ. ३९ ] एवमपृथग्वृत्त्यारूष्याने व्याससम्मतिमाह-इदं चेत्यादिना। विवरणखण्ड्वादिति। व्यारूष्यातृनारूष्येयभावरूपसंबन्धेन-क्ष्यमुभयमंत्रयोरित्यर्थः। अतः-जीवगतवध्यतत्कृतभवास्वस्स्विकारात्। वादनिबेधाविति। वध्यत्वकथनं तन्निषेधश्व। विपाश्रितत्वाहे इति। ज्ञानप्राप्त्यनन्तरं ज्ञानित्वस्य लाभादित्यं तद्योग्यतावान्। उत्पादकगुणन्य इति। अस्य कोडप्युत्पादको नास्ति। [ पृ. ४० ] शरीरान्तर्वर्तीति इत्यादि। शरीरान्तर्वर्ती शरीरविनाशानवशयं विनश्योदित्यर्थः। हननादिप्रसक्तिः:-हननादिप्राप्तिः। तादशप्रसक्तिपूर्वको निषेधः। अभावज्ञानं प्रति प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वात् निषेधं प्रति निषेध्यस्यावश्यकतास्ति। अत उक्तं-हननादिमसक्तिपूर्वकनिषेधाविति। वियत्पादिति। बृहदारण्यकोपनिषदि। उत्पत्तिश्रुतिसर्वविज्ञानप्रतिज्ञाश्रुत्योविरोधमाशङ्क्य समाधत्ते-नचेत्यादिना। उत्पत्तिश्रुतिरिति। स्वरूपस्य नित्यत्वेऽद्वैतवस्थान्तरापत्तिरूपोत्पत्तिरवत्येवंरूपे णोत्पत्तिश्रुतिः संगच्छते। ज्ञानसङ्कोचविकारोत्यादिरीत्या जीवस्योत्पत्तिः प्रदर्श्यते। तदग्रे विभ्रिते ग्रन्थकृता स्वयमेव इयांसु विशेष इत्यादिना। तेन न तद्योगविरोधः। अधुनोत्पत्तिनिषेधकश्रुतेन जायते क्रियते वेत्याद्याया अविरोधं दर्शोयति-उत्पत्ते निषेधश्रुते-ध्रौति। ‘न जायते’ इत्यादिना योत्पत्तिनिर्निषिध्यते तस्याऽप्यमर्थो यदवस्थान्तरप्राप्तिनो मोत्पत्तिपत्तिजीवस्य संभवति। स्वरूपानन्यथाभावलक्षणोत्पत्तिस्तु न संभवतीत्यर्थः। विकारोऽस्त्येवेति। तादशविकारे स्वीकृतेऽपि न नित्यत्वहानिरित्यर्थः। सा-स्वरूपानन्यथाभावलक्षणा। एव जडानां स्वरूपान्तरभावलक्षणा। जीवानां तु न स्वरूपानन्यथाभावरूपोत्पत्तिरस्ति।

किन्तु स्वभावान्यथाभावरूपोत्पत्तिः। ईश्वरस्य तु नियामकत्वाद्यवस्थासत्वेऽपि पूर्वोक्तोभयविकाराभावः। [ पृ. ४१ ] पञ्चरात्रस्य श्रुत्या सह विरोधं शङ्कते-नान्विति। क्यन्तो घुरिति। ‘दाधा त्वो घुसंज्ञा: स्यारेत्यर्थे ऽन दाधातोरघुसंज्ञा क्रियते। तस्मादाङ्पूर्वकाद्धातोः ‘उपसर्गे घो: किः' पा. सू. ३।३।९२ इति कित्तये कृत तदनतस्य पुंलिङ्गत्वमावइयकं तत्स्व कर्थे विज्ञानं च तदादि चेत्युक्तमिति शङ्कावक्ष्यार्थः। समाधान्ते-नायं घुरिति। नायं दाधातोराङ्पूर्वस्य प्रयोगः। किन्तु षिवप्रत्ययान्तस्याद्धातोरितिसमाधानार्थः। अवश्यमत्तीत्यादित्यर्थस्तदाह-निरव-

लजगत्संहृतृमुखेनोति। स्वेच्छाधीनशरीरपरिग्रह इति। न तु पुण्यपापकर्माधीनशरीरपरिग्रह इति भावः। किं न स्यादिति।प्रवाहपतितन्या यादित्यर्थः। द्विपदानां-नराणाम्।आरण्यकं-उपनिषद् द्वागः। [पृ. ४२]कृतान्तः:-सिद्धान्तः।कृतलक्षणैः-सुलक्षणैः। प्रतिष्ठापितवतोति। इदं बॊदरायणेन त्यस्य विशेषणम्। यथा-गम्-यथाशास्त्र, यथान्याय-युक्तिपूर्वकम्। हेतुभिरभिहितम्। कापिलतन्त्रुग्रंथे तानुमानादि प्रदर्श्ये कपिलादिशास्त्रखण्डनं न कर्तव्यमित्यर्थः। एतच्छास्त्र-पांचरात्रम्। तत्पादे-शारीरममीमांसाया द्वितीयाध्यायद्वितीयपादे तर्कोऽन्ये। न निराक्रियते इति। तुल्यन्यायादिति भावः। विप्रलिप्सा-विप्रलभ्धुमिच्छा वञ्चनम्। समानामिति। सर्वेषां कपिलादिमतानां परमरहस्य य-न्नारायण एव परमात्मेति तत्सर्वत्र समानं पांचरात्रेणातो बॊदरायणसंमतमेव तत् तत्खण्डनार्थे बॊदरायणस्य प्रयासः किन्तु येडपज्ञा: कपिलादिशास्त्रं शैवाद्यागं च पठन्ति तेषां तत्तदागमप्रणेतॄरहस्याभिज्ञत्वादापातप्रतिपन्ने सहसैव बुद्धिमारुढे शिवादितस्वे श्रद्धा जायते तत्तेषामापातगृहीतार्थानुयायित्वं निराकर्तुं बॊदरायणस्य प्रयास इति भावः। [ पृ. ४३ ] एवं च कापिलाद्यागमैकदेशार्थ आपातप्रतिपन्नोडसंगत:। पांचरात्रस्य तु स तथा प्र-तिपन्नोडपि प्रामाणिक एवेत्याह-पञ्चरात्रशास्त्रं त्वित्यादिना। वेदविरुद्धेति। परमेश्वर एव निमित्तमुपादानं चोभयविधं कारणं नैयायिकोक्तो निमित्तोपादानकारणभेदस्तु वेदविरुद्धः॥ १८ ॥ १९ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] शरीरमात्रात्महषिरिति। शरीरमेवात्मेति दृष्ट्यस्य नतु सत्यात्मदृष्टिरित्यर्थः। [ पृ. ४० ] श्रुतिमामाण्यादिति। इति नु कामयमान इति श्रुतिरनात्मज्ञस्य संसारं बोधयति। तथा ' अथ-कामयमान " इति श्रुतिॊरात्मज्ञस्य तदभावं च बोधयति। न्यायादिति। यदज्ञानाद्या प्रवृत्ति: सा तज्ज्ञानात् न भवतीति लौकिकन्यायात्। तदुक्तं विवेकी सर्वदा मुक्त: कुर्वतो नास्ति कर्तृता। अलेपवादमाश्रित्य श्रीकृष्णजनकौ यथा ॥ १९ ॥

१।२।१० [ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ४३२ ] कामवर्जितत्वादिगुणनविधानार्थ-मुक्तरवाक्यमवतारयति-कथमिति। एकस्यैव वस्तुनः परस्परविरुद्धे अणि-यस्त्वमहत्त्वे कथमिति तन्न्युत्पादयति-अणुत्वाद्यध्यासादिष्ठानत्वादणुत्वादि-

व्यवहारो न वस्तुत इत्यर्थः । अणु महद्वा यदस्तीत्याादिना । तस्मात्-निखिलस्य वस्तुजातस्यात्मनैव सत्त्वसंभवात् । नामरूपवस्तूपाधिकत्वादिति । अत्र वस्तुशब्देन कर्मोच्यते । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्येति । ब्रह्मा हिरण्यगर्भः । स्तम्बः तृणजातिविशेषः । यदृक्षनेन गजा मोदन्ते । अत एव तेषां स्तम्बेरमा इति संज्ञा । दर्शनश्रवणेत्यादि । आत्मदर्शनेोदेेशेन 'आत्मा वारे दृश्य:' इत्यादि श्रुत्या विहितं यच्छ्रवणं मननं विज्ञानं निदिध्यासनं तदात्मकं लिङ्गं साधनं यस्यास्ति । श्रवणादिसाधनसहित इत्यर्थः । इहामुत्रार्थफलभोगविरागरूपां साधनसम्पत्ति दर्शयति-दृष्टादृष्टेत्यादिना । दृष्टा ऐहिका: । अदृष्टा: पारलौकिका: । यदा चैवमिति । अकामत्वे सतीत्यर्थः । धातुशब्दस्य रूढार्थे परित्यज्य योगिकार्थे ग्राहयति-शरीरस्य धारणादिति । कर्मनिमित्तेति । कर्मनिमित्तौ वृत्तिद्वयौ शरीरस्य नातमनः ॥ ३० ॥

[ प्रकाशिका ] प्रतिप्रातमस्वरूपम्-जीवस्वरूपम् । स्वाव्याप्तवस्तुरहित इति । स्वेनाल्याप्तं यद्वस्तु तद्रहितः । सर्ववस्तुप्रत्यापक इत्यर्थः । काकाक्षिन्या-येनोति । काकाक्षिगोलक एक एव । तत्पार्थेर्गतवस्तुदर्शनसमये तत्तदक्षिस्थानसंनिहितो भवति । तद्वदेक एवात्मशब्द उभयत्र संबध्यते । एकस्यावितस्य शाब्दस्यैभयत्रसंबन्धे दृष्टान्तमाह-मूलत इति । जैमिनीये चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे तृतीयाधिकरणे छेदनस्य शाखाप्रयुक्ततासंज्ञके शाबरभाष्ये ' शाखायां तत्प्रधानत्वादुपवेषण विभागः स्याद्द्वेष्ट्यं तत्' २ ' श्रुतिप्रकायाच्च ९ इति ' सूत्रद्वयस्यार्थोरुचैनोदृष्टिवाक्यमुक्त- दर्शपूर्णमासयोः सामाम्नायते ' मूलतः शाखां परिवास्योपवेषं करोति ' इति । तत् संशायपूर्वपक्षादिप्रदर्शनसमयेsस्य वाक्यस्यैवमर्थः कृत्तः, ' वत्सापाकरणार्थे मूलतः शाखा छेदनीया ततः कपालोपघानार्थे छिद्याया: शाखाया मूल एवोपवेषः कर्तव्योऽथोच्छिन्नस्य तस्य भागस्य पुनः प्रादेशपरिमितं मूलभागं छित्त्वोपवेषः कर्तव्यः । एवं च द्विवारं छेदनं, एतावतेदं सिद्धं यन्मूलत इति पदं पूर्वं परिवासनेन साकं संबध्यते ततस्तदेव परिवासनसंबद्धं पूर्ममूलभाग उपवेषः कर्तव्य इति ज्योतनार्थमुपवेषण संबध्यते । विषयवाक्ये परिवास्येत्यस्य छित्त्वेत्यर्थः । उपवेषो नाम वत्सापकरणार्थे छिन्नाया: शाखाया: प्रादेशपरिमितः काष्ठभागः । परिवासनावितस्य-छेदनान्वितस्य । यथा दृष्टान्ते परिवासनान्वितस्य मूलत इति पदस्योपवेषं

करोतीत्यनेनाऽव्यस्तथा द्रष्टृन्तिकेडप्यात्मशब्देनाऽन्वतस्यास्य जन्तोरित्यस्य गुहायामित्यनेनाऽप्यन्वयः । उभयत्रान्वये इति । अस्य जन्तोरित्यात्मेत्यनेन गुहायामित्यनेन चाऽन्वये । [ पृ. ४४ ] अनुपपत्तयेतित । न जायते इति जन्तुरिति च विरोधादनुपपत्तिः । प्रत्यक्षादिसन्निधापितोति । इदमस्तु सन्निकृष्टे समीपतरवर्ति चैतदो रूपम् । अदः सस्तु विप्रकृष्टे तदिति परोक्षे विजानीयादित्युक्ते स्येतस्यस्य प्रत्यक्षादिसन्निधापितदेहपरत्वम् । उत्तरपक्षं शृणुते-न चेति । उत्तरसन्दर्भप्रतिपाद्यं-उत्तरग्रन्थप्रतिपाद्यम् । चेतनपयोर्यतयेति । प्राणी तु चेतन इत्यादिपूर्वोक्तकोशवाक्यप्रामाण्याज्जन्तुशब्दश्रेतनवाची । परीत्येति । अद्वैतवादिमतवात्यर्थः । अकतुरित्यत्र ऋतुपदेन संकल्पवाचिना संकल्पयुक्तर्मथोऽकमानायुक्तं कर्म लक्ष्यते तदाह-काम्यकर्मोदिरहित इति । अस्मिन्नर्थे श्रीभाष्यकृतां रामानुजाचार्याणां संमतिमाह-भक्त्याऽधिकारण इति । [पृ. १५५ ] द्वितीयान्तपाठे ‘ अकृतं ‘ इतीशामित्यस्य विशेषणं तदनुकूलर्मथमाह-कर्मकृतोऽकर्षणापकर्षणरहितमिति । जीववद्विश्वरे कर्मकृतोत्कर्षापकर्षौ नेत्थर्थः २०

१ । २ । २१

मेदान्नानारुपोडवभासते तद्वदात्मा । चिन्तामणिवदिति । चिन्तामणिर्श्र-नितानुसारं नानाविधो भासते न स्वरुपतस्तथाऽऽत्माऽप्युपाधिवशात्स्थितिग-तिवत्परसपरविरुद्धधर्मतया भासते न स्वरुपत इत्यर्थः । अतः-उपाधि-विवेकात । इहैव--देह एव ॥ २१ ॥

[ प्रकाशिका ] इतरत्र लौकिकपदार्थेषु । मदामदिमिति । मदो हर्षः । अमदोडमर्यः । तादृशविरुद्धधर्मयुक्तं, अर्शो आद्यच् । अध्यासद्वारा तयुक्त-त्वामित्याह-हर्षोऽपर्षरूपविरुद्धधर्मा यस्तमिति ॥ २१ ॥

विज्ञानफलमाह—नहíti । शोकोपपत्तिरिति । द्वैताभावादित्यर्थ: ॥ २२ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] नायमात्मेति मूलमंत्र उत्तरार्धप्रथमवाक्यस्यार्थद्वयम् । १ एष साधको यमेव स्वात्मानं श्रवणमननादिभिर्ऋणुते-श्रवणादिकालेडपि सोडहमित्यभेदेनैवानुसंधत्ते तेनैवात्मना लक्षणया तदनुसंधानं पूर्वोक्तानुसंधानवता यथानुसंधानं स्वयं प्रत्यगात्मतयाात्मा लभ्यते । २अथवा एष प्रकरणप्रतिपाद्य आत्मान्तर्योगिरुपेणाचार्यरुपेण वा व्यवस्थितो यमेव साधकं वृणुतेडनुग्रह्हाति तेन परमेश्धरानुग्रहलड्घप्रत्यग्रहैवक्यानुसंधानवता मुमुक्षुणा लभ्य: । केवलेनेति । गुरुपदेशारहितेनेऽर्थ: । अधिकारिणां परमं तत्त्वमीश्वरानुग्रहाहलभ्यत इति पिण्डितोऽर्थ:॥ २३ ॥ [ प्रकाशिका ] लक्ष्यत इति । आयुर्वेद ऋतामितवत्सा-धने लक्षणां कृत्वेल्यर्थ: । प्रवचनमध्येापनं तदर्थे पूर्वं प्रवचनकारिभिर्मननं क्रियत इति तत्साधानं मननम् । समभिव्याहार:-समीपोच्चारणम् । हेतुत्वामसक्तेश्वेति । श्रवणादिवदर्थ्यापनस्य ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेन कुत्सितत्वानुक्त्वात् ॥ २३ ॥

दुश्श्ररितं—कायिकं पापम् । इन्द्रियलोल्यं—विषयप्रवणता । विषयेषु इन्द्रियाणां प्रत्याहारे पुण्यलोकांद फल श्रूयतं ततोऽपे समाहितचेतस्त्वमपेक्ष्यते तदाह—समाहितचित्त इति ॥ २४ ॥

[ प्रकाशिका ] नाविरतो दुश्श्ररितादित्यादिना दुश्श्ररितविरामादिकमुपासनाया अङ्गं विधीयते । अङ्गानुष्ठानेन विनाङ्गिन्या उपासनाया न सिद्धि: । अङ्गापूर्वजननपूर्वकमेवाङ्गिनोडपूर्वमुत्पद्यत इति प्रसिद्धम् । ननु दुश्श्ररिताविरत्यादय: पुरुषार्था एव नोपासनाथेतया तदङ्गभूता इति चेत् । यतः पूर्वतन्रे तृतीयााध्यायचतुर्थपादगते अकर्म १।४।२ इत्यादिद्दादश सूत्रे शाबरभाष्ये दर्शोर्पूर्णमासयो: ‘नानृतं वदेत’ इति विषयवाक्यमादृत्य पूर्वपक्षादिविचारं कृत्वैव निर्णयं यदनृतभाषणानिषेधो यद्यपि पुरुषार्थ-स्थापि दर्शोर्पूर्णमासक्त्वद्ध: । एवं च पुरुषार्थनिषेधमुखेन यद् काश्चिद-नृतं भाषेत तर्हि तस्य दर्शोर्पूर्णमासक्त्वर्विकल्पो भवेदद्रदेव पुरुषार्थमपि

दुश्चरिताचरणनिषेधमुलंस्य यदि काश्चिन्नमोपासना सर्वाङ्गभता भवत्वित्याशंसेत्तर्हि तदसंगतं स्याद्यतस्तस्य सोपासना निर्देशैव नैवेददुश्चरितविरत्यभावात् । पुरुषार्थकतर्वथयोरयं भेद: । पुरुषार्थनियमोल्लद्धने पुरुषस्य प्रत्यवाय: ऋतोन वैगुण्यम् । ऋत्वर्थस्यानतुष्टाने ऋतु वैगुण्यं पुरुषस्य तु न प्रत्यवाय इति । तदेतदाह—पुरुषार्थस्यैवेत्यादि । [ पृ. ४७ ] उपासनादुःखयामिति । सन्तिष्ठ ते गुणाश्रयाणि । ते सन्ति यस्यां सा सद्गुणोपासना । अथो आद्यच् । ततो भावे ष्यजन् । साधुण्यं सद्गुणविशिष्टत्वम् । एवं चोपासनाया: सर्वाङ्गविशिष्टत्वमित्यर्थ: ॥ २४ ॥

१ । २ । २९

: [ शाङ्करभाष्यम् ] [पृ. ४७] अपर्याप्त इति । यस्य मृत्युरनृतवेदच्यप्योढनं भवितुमस्मर्थ्य: सङ्केवलशाकादिरूप: ॥ २९ ॥

[ प्रकाशिका ] ब्रह्म क्षत्रमिति सुरेथेस्य जगदुपलक्षणमित्याह—बह्मक्षत्राग्न्येत्यादि । स्वयमग्रिमानत्वे सतीति । शाकादुपसेवनं स्वयमध्यमानमष्यनस्याद्यममानत्वे सहायं भवति तद्वान्मृत्यु: स्वयमध्यमानोडपि परमेश्वरकृतास्थिररचारादिमक्षणसहायो भवति । ब्रह्मक्षत्रपदयोेश्वराचरोपलक्षणत্বनुत्पादयाति-नान्वति । ओदनस्य मुख्योऽर्थो भक्ष्योमिति । तादृशभक्ष्यस्य भक्षयिता न कोडपि प्रसिद्ध: । अतः सर्वचराचरग्रहणमवश्यं कार्यम् । तथाविधभक्षक्त्वस्य परमेश्वरे प्रसिद्धत्वात् । अन्रादित्यविद्यायां-वृहदारण्यकोक्तान्त्योम्यपासनायाम् । उपासनामकरणत्वासंभवादिति । अत्र मन्त्रे योष्मन् प्रकाण्ड सर्वह्र्ता स्थितस्ते प्रकाण्डोमत्योमति को वेदान्तप्रक-

रवेdanसंभवस्य काथितत्वाच्चेदमुपासनाप्रकरणम् । अत्रेदं ध्येयम् । पूर्वमन्त्र उपासनासादुःखयमित्यादिबुवतेतद्वाsप्यकृतास्य प्रकरणसोपासनात्मकत्वमङ्गीकृतमतवं न स्वीक्रियते तदेतद्विरुद्धमिवाभाति । कृतमन्त्र तु तादृशोपासनाप्रकरणत्वं न स्वीक्रियते तदेतद्विरुद्धमिवाभाति । अथौदनशब्देन ब्रह्मक्षत्रतो विशेषगुण एव काश्चिहलक्षणतां किमिति साम्न्येन विनाशयत्वगुण इत्याशङ्क्यते-नन्वेवमपीति । अभ्र्मोणवक इत्यत्रग्रिशब्देन तद्वत्पैङ्गल्यमेव माणके लक्ष्यते नाश्निगतात्सामान्यधर्मो द्रव्यत्वमित्याह-नहीति । [ पृ. ४८ ] पूर्वतनत्रे वर्णितोति । जैमिनीये तृतीयाध्यायपंचमपादे षष्ठसस्समाधिकरणयो: सोमभक्षणार्थमध्ययुप्रैषैशमसनयनमुच्यत इयास्ति । तस्य चायं प्रैषमन्त्र: । प्रैषु होतुश्मस: प्रभ्रद्रण: प्रोद्रातुणां प्रयजमानस्यैति । अस्यार्थ: । भोश्रमसाध्वर्येव: । होतुब्रह्मण उद्रातुणां यज-

मानस्य च चमसः प्रैतु गच्छतु । यत्र ते होत्रादयो भक्षयितारः स्थितास्तत्र चमसं सोमभक्षणपात्रविशेषं नयतेत्यर्थः । अत्रोद्धृताणामित्यनेन बहुवचनतुरोधात्सामान्यत् सर्वातिद्विजः प्रति चमसनयनं प्राप्तं परन्तु विशेषविवक्षयोदात्रात्प्रत्येव नीयते चमसस्तद्धदात्रापि । षोडर्शात्वक्साधारणाकारमिति । अत्रेदं ध्येयम् । सोमानीयतः षोडशानामृतवज्रा प्राप्तांस्तं यदत्र बध्यते तन्न घटते । प्रैतु होतुरित्यादिमन्त्रे होतृब्रह्मादीनां वचनोदेव प्राप्ते षोडशोति कठनस्यासांर्गत्यापत्ते: । समाधान्ते-यथापीति । गौण्या लक्षणयेतिं । गुणवद्गता गौणी । मृत्योःयो विनाशकत्वरूपो गुणस्तद्विमितेत्यर्थः । जगद्न्यं गौणम् । अबाधकत्वाभिप्रायेणेति । उपसेवनं, ओदनस्य न बाधकं किंतु संस्कारकमित्यर्थः । रूपितस्येति । रूपकालङ्कारबोधितस्येत्यर्थः । दृश्यन्नवादिति । दृधिमिश्रितमन्नं दृश्यन्नमंत्र यथा दृश्य उपसेवनस्य गौणत्वेन भानमनस्यैव मुख्यतया यद्वदिति भावः । अन्यादनहेतुत्वेत्यादि । उपसेवनं दृश्यादि हि स्वयं मध्यमां सदन्वस्यौदनादेःक्षणे विरक्षणरुच्यत्पत्तिद्वारा साधकं भवति । केवलौदनापेक्षया दृधिमिश्रितोदने रुचिविशेषो लोकप्रसिद्धः । चरमश्रुतं—अन्ते पठितम् । बुद्धिलाघवेनेधि । कल्पनालाघवादिति भावः । ए व च ब्रह्मक्षत्रामिति पदाभ्यां विशेषार्थे व्यावृत्य सामान्यतश्वराचररूपोऽर्थे यश्रु स्वीकृतः स एव न्याय्य इति तात्पर्यम् ९

अथ काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली ।

नानाविरुद्धफल इति । नाना पृथग्भूतानि तथा विरुद्धफलानि ययोस्ते । प्रतिपत्तिसौकर्यं ज्ञानसौकर्यम् । द्वावृत्तपानस्य कर्तोरौ किमर्थे निरूप्येते तदाह-एवं नेति । प्राप्ता जीवः प्राप्त्यं ब्रह्म तथैव गन्तृगन्तव्ये । रूपके रथी प्राप्ता प्राप्यं पदम् । पात्रसम्बन्धादिति । पाता जीवस्तत्सम्बन्धात् । छत्रिण्यायेनेधि । यथा मार्गेगामिषु पुरुषेषु केषुचिदेव छत्रिणः छत्रिणो गच्छन्तीति प्रयोगो भवति तद्वदत्रापि कर्मफलपाङ्ग्यपायसमुदाये पिबन्ताविति प्रयोगः । बाह्यपुरुषाकारशासनस्थानं-देहाश्रय आकाशाप्रदेशः । अकर्मिणः—ज्ञानिनः । पञ्चाग्नय इति । गाईपत्यो दक्षिणाग्निराहवन्य इति मध्य आवसध्यश्रयेत इति पञ्चाग्नय येषां ते । उपर्जन्यप्रस्थितपुरुषयोषित्स्वाङ्गिहृष्टिं ये कुर्वन्ति तेऽग्रिहोत्रादिकारिणो वा पञ्चाग्न्रय इत्यर्थः ॥ १ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ४८ ]

[प्रकाशिका] पूर्वोपरसंगतिं वल्ल्योराह-क इत्यादि । [प्र. ४९] संख्या या उत्तरावधि रति । एकं दश शतं सहस्रमिति संख्या या दश-

कृतवो गणने डनितं स्थानं परार्धमिति । ततः परं लौकिकगणनायां संख्या या उपयोगो न कियते तेन तद्वधिरवसानमित्यर्थः । अयं मन्त्रो

जीवपरमात्मपरौ गृह्यते तत्र समीचीनं परमात्मनि कमलभोकोकृतवासंभाव-

स्तथा गुहावचिछन्नतत्वस्य सर्वज्ञयापेक्ष ब्रह्मण्यसंभव इत्यादिकरणकलापाद-

नेन मन्त्रेण बुद्धिजीवावेव ग्राह्यौ ततश्र कर्मफलोपभोगसाधनभूतायां बुद्धौ

करणे कर्तृत्वलक्षणया पिब्न्ताविति निर्देशः कथमुपपद्यत इत्याह-नन्वति ।

[ प्र. ९० ] समाधत्ते—एवमिति । प्रतिपन्नजातिमुपजीव्य—अर्धीकृत-

जात्यनुरोधात् । अर्धीकृतजातीयव्यक्तिस्वीकारे केवलव्यक्तिज्ञानमेवापेक्ष्यते

भिन्नजातीयव्यक्तिग्रहणे तु जातिव्यक्तीत्युभयज्ञानमपेक्ष्यते । एवं च प्रति-

पन्नजातीयस्य ग्रहणे ज्ञानलाघवं भवति । तथा दर्शनादिति । अस्य

गोर्द्धितीयेनार्थ इत्युक्ते गैरेवानीयते नाश्रो न गद्यो लोके । एवं च पूर्व-

प्रतिपन्नगोत्वजातिविशिष्टव्यक्तिरेव ग्रहणं भवति लोके तद्धद्रापीत्याह—

तथा चोति । जीवपरमात्मनो श्रेतनत्वेन सजातीयत्वम् । बुद्धेस्त्वचेतनत्वा-

द्विजातीयत्वम् । सर्वथासंभवादिति । तेन च लक्षणास्वीकारेडपि न

निर्वाहः । छायातपशब्दाभ्यां न तमःप्रकाशयोरोधनं किन्तु किंचिज्ज्ञत्व-

सर्वज्ञत्वोरतोडयं जीवपरमात्मपरौ मन्त्र इत्याह—छाया तपशब्दाभ्या-

मिति । सन्नह्यते—प्रयत्नते । किंचोति । उपष्टम्भकं पार्थिवद्रव्यं तद्वत-

गुरुत्ववांते तैजसं सुवर्ण गुरू सुवर्णीमांते यद्यापि नैवकारस्तथाप्युपष्टम्भक-

कपार्थिवद्रव्यं सुवर्ण चे त्यु मे गुरूणि इति व्यवहारो न तद्वद्बुद्ध्युपाधि कत्वेऽपि

जीवप्रवेशस्य बुद्धिजीवौ गुहां प्रविष्टाविति व्यवहारो न भवतीत्यर्थः ।

प्रसड्गाद्द्वैतिपक्षं खण्डयति—अत एव इति [ प्र. ९१ ] युज्यत इति ।

अविद्यांतकरणयोः प्रतिबिम्बोपाधित्वं न संगच्छते । यतः प्रतिबिम्बं कुत्र

संभवति तदाह—स्वच्छद्रव्येत्यादि । लोके देवदत्तस्य प्रतिबिम्बः कदोप-

लभ्यते । यदा दर्पणादिस्वच्छद्रव्यप्रतिघातात्परावृत्तो देवदत्तस्य चाक्षुष-

किरणास्तमेव पुनरुपलभते तदा । एवं चाक्षुषद्रव्य एवं प्रतिबिम्बसंभवः ।

चैतन्यं तु न चाक्षुषमतो न तत् प्रतिबिम्बसंभवः । एवं च प्रतिबिम्बवाद-

संभवादवचिछन्नवाद एवंावशिष्टः । सोडप्यनवचिछन्ने परमात्मनि न संगच्छत

इत्यर्थः । आञ्ञस्यं--सादृश्यम् । अवचिछन्नप्रतिबिम्बाभासवादानां स्वरूप-

पप्रतिपत्त्यर्थे किंचिद्वैत्रियते। तथाचाद्वैतमोदे । जीवेेश्वरस्वरूपविषये चावच्छेदवाद आभासवाद: प्रतिबिम्बवादश्वेति पक्षाः संभवन्ति । तथथा-वाचस्पतिरवच्छिन्न आभासो वार्तिकस्य च । संक्षेपशारीरकृत् प्रतिबिम्बं तथेष्यते । इति । अवच्छेदोऽन्तःप्रवेशः । तद्युक्तोऽवच्छिन्नः । यथा जलेऽन्तःप्रविष्टमाकारां जलावच्छिन्नामित्यच्यते । अन्यसबन्धेनान्यत्र भासमानोऽर्थ आभासः । यथा जपाकुसुमसादृश्यात्स्फटिके भासमाने रक्तिमा । अयमेवोपहित इत्यच्यते । प्रतिबिम्बं प्रसिद्धम् । अवच्छेदवादिनां वाचस्पतिमिश्राणां मतेऽज्ञानविषयीकृतं चैतन्यमीश्वरः । अज्ञानाश्रयीभूतं चैतन्यं जीवः। आभासवादिनां वार्तिककाराणां मतेऽज्ञानोपहितमज्ञानतादात्म्याप्तं चैतन्यमीश्वरः । अविद्याकार्यभूतबुद्ध्युपहितं बुद्धितादात्म्याप्तं चैतन्यं जीवः । केचित्त्वाभासवादमेव स्वीकृत्याज्ञानसमष्ट्युपहितं चैतन्यमीश्वरः । अज्ञानव्यष्ट्युपहितं चैतन्यं जीवः । अज्ञानं च स्वरूपत एव नानाभूतमित्याहः । प्रतिबिम्बवादिनां संक्षेपशारीरककाराणां मतेऽज्ञानप्रतिबिम्बितं चैतन्यमीश्वरः। बुद्धिप्रतिबिम्बितं चैतन्यं जीवः । विवरणकारास्त्वेश्वरविषये आभासवादं जीवविषये च प्रतिबिम्बवादं मन्वाना अज्ञानोपहितं बिम्पचैतन्यमीश्वरः । अन्तःकरणतत्संस्कारावच्छिन्नाज्ञानप्रतिबिम्बितं चैतन्यं जीव इत्याहुः ।

॥ १३११

[शाङ्करभाष्यम्] [प्र.९.१] परापरे ब्रह्मणी इति । यथासंख्येन नान्वयः । कर्मविदाश्रयोडपरं ब्रह्म । ब्रह्मविदाश्रयः परं ब्रह्मेति । एतयोरेव हीति । कर्मविदाश्रयस्यापरब्रह्मणो ब्रह्मविदाश्रयस्य परब्रह्मणश्रेत्युभयोरैकृतं पिबन्तावित्यत्रोक्तं वित्यत्रोपन्यासो यस्मात्कृतस्तस्मान्नयताशङ्केत्यर्थः ।

॥ २ ॥

[ प्रकाशिका ] कानजन्तः शब्द इति । ‘ लिट् कानजवा ’ पा. सू. ३।२।१०६ इति सूत्रविहितकानच्प्रत्ययान्तः । यत्नत्ययेन शब्‍दित । वयं शक्नुयामेत्यर्थः । अमत्र शकृदातोः स्वादिगणान्तर्गतवाच्छब्‍ वत्ययेन । तथात्मनेपदमपि वत्ययेन ॥ २ ॥

१।३।३

[ शाङ्करभाष्यम् ] तत्-जीवात्मपरमात्मनोः । उपाधि कृतः उपाधि-परिच्छन्नः । रथस्वामिनमिति । रथतादात्म्याभिमानिनमित्यर्थः । अन्तःकरणेक्येडपि वृत्तिभेदकल्पनया बुद्धिमनसोः सारथिप्रग्रहत्वकल्पनेत्याह-

बुद्धिं त्विति । अङ्यवसायलक्षणां निश्चयस्वरूपाम् । [ वृ. ९२ ] रक्षानया अश्वाकर्षकरज्जवा ॥ ३ ॥

१।३।८

[ शाङ्करभाष्यम् ] गोचरानिति । गाव इन्द्रियाणि चरन्ति यत्रेति तानि गोचरा विषया: । औपाधिककर्तृत्वेन्वयलोको शास्त्रं च प्रमाणाम-त्याह- न हि केवलस्येति । केवलस्य-उपाध्यपरिच्छिन्नस्य । एवं च सतीति । औपाधिककर्तृत्वे सतीत्यर्थ: । नान्यथेतः । यदि संसारित्वं स्वभाव एव स्यात्तर्हि स्वाभाविकस्य तस्यातत्क्रमणीयत्वेन त्यागाभावादसारिवैष्णवपदप्राप्तिनैवर्थः: ॥ ४ ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] गोचरानिति । गाव इन्द्रियाणि चरन्ति यत्रेति तानि गोचरा विषया: । औपाधिककर्तृत्वेन्वयलोको शास्त्रं च प्रमाणाम-त्याह- न हि केवलस्येति । केवलस्य-उपाध्यपरिच्छिन्नस्य । एवं च सतीति । औपाधिककर्तृत्वे सतीत्यर्थ: । नान्यथेतः । यदि संसारित्वं स्वभाव एव स्यात्तर्हि स्वाभाविकस्य तस्यातत्क्रमणीयत्वेन त्यागाभावादसारिवैष्णवपदप्राप्तिनैवर्थः: ॥ ४ ॥

१।३।९

[ शाङ्करभाष्यम् ] अविच्ञानवानिति । अत्राविज्ञानपदेन न ज्ञानसामान्याभावो गृह्यते किन्तु बुद्धिगतोडविवेकरुपोडतिशय: । अबुद्धिसारथे:-अविवेकसारथे: ॥ ९ ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] अविचज्ञानवानिति । अत्राविज्ञानपदेन न ज्ञानसामान्याभावो गृह्यते किन्तु बुद्धिगतोडविवेकरुपोडतिशय: । अबुद्धिसारथे:-अविवेकसारथे: ॥ ९ ॥

१।३।६

[ शाङ्करभाष्यम् ] [ पृ. ९३ ] समाहितचित्त इति । विषयस्मृति-युक्तचित्तनिग्रहे विषयविकलपातकं मनो निगृहोतं भवतीति भाव: । कर्तव्याकर्तव्ययोरिति शेष: ॥ ६ ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] [ पृ. ९३ ] समाहितचित्त इति । विषयस्मृति-युक्तचित्तनिग्रहे विषयविकलपातकं मनो निगृहोतं भवतीति भाव: । कर्तव्याकर्तव्ययोरिति शेष: ॥ ६ ॥

१।३।७

[ शाङ्करभाष्यम् ] पदमासोतीति । चेतन इति शेष: । कैवल्यामिति । राजपुरप्रवेशास्थानीयमित्यर्थ: । जन्ममरणादिलक्षणं कटकपाशाणाद्यपप्लुत-देइतुल्यम् ॥ ७ ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] पदमासोतीति । चेतन इति शेष: । कैवल्यामिति । राजपुरप्रवेशास्थानीयमित्यर्थ: । जन्ममरणादिलक्षणं कटकपाशाणाद्यपप्लुत-देइतुल्यम् ॥ ७ ॥

[ श्रकाशिका ] [ पृ. ९३ ] त्रिपरीताचिन्तामवणत्वादिति । शास्त्र-विरुद्धविषयतत्परत्वादित्यर्थ: । अविच्ञानवता न केवलं श्रियोहानिरेव लभ्य-तेपितु तस्य गहनसंसरप्राप्तिरित्याह-न केवलमिति ॥ ७ ॥

[ श्रकाशिका ] [ पृ. ९३ ] त्रिपरीताचिन्तामवणत्वादिति । शास्त्र-विरुद्धविषयतत्परत्वादित्यर्थ: । अविचज्ञानवता न केवलं श्रियोहानिरेव लभ्य-तेपितु तस्य गहनसंसरप्राप्तिरित्याह-न केवलमिति ॥ ७ ॥

१।३।८

[ शाङ्करभाष्यम् ] न जायते इति । ' यद्वा न निवर्तन्ते ' इति भगवदुक्ते: ॥ < ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] न जायते इति । ' यद्वा न निवर्तन्ते ' इति भगवदुक्ते: ॥ < ॥

१।३।१८

[ शाङ्करभाष्यम् ] आत्मस्वरूपस्य नित्यासत्त्ववादामोतीति कथामित्याह-मुच्यत इति । प्रत्युपरमात्मावरकाज्ञाननिवृत्तिरेवासौतिपदेन लक्षणया का. १९

[ शाङ्करभाष्यम् ] आत्मस्वरूपस्य नित्यासत्त्ववादामोतीति कथामित्याह-मुच्यत इति । प्रत्युपरमात्मावरकाज्ञाननिवृत्तिरेवासौतिपदेन लक्षणया का. १९

बोधयत इति भावः। हिरण्यगर्भे व्यावर्त्तयति-वासुदेवाक्यस्योति। वासुदेव इत्याद्या यस्येति। वासयति भूतानि स्वामित्यनिति वासुः स चासौ देवश्चेति द्विग्यत इति स्वप्रकाशः स वासुदेव इत्यर्थः। अनन तत्पदवाच्यमिहितम्। अधुना तत्पदलक्ष्यमाह-परमात्मति। अथवा पष्ठी राहोः शिर इति वदौपचारिकी [ पृ. ५४ ] ससत्स्वम् स्वरूपम्॥ ३॥

[ शांकरभाष्यम् ] सूक्ष्मतारतम्यक्रमेणोच्यते। विपरिमनोबुद्ध्यादिकमेनेत्यर्थः। प्रत्यगात्मतयोपि। न देशपरिच्छिन्नं फलं वृत्त किन्तु मोहाव्यवहितं मोहापगमे प्रत्यग्रूपेणावस्थ।नमिति तत्पेण साक्षात्कारः संपद्यते। इदं-उत्तरो ग्रन्थः। तावादिति। उत्तरत्तरापेक्षया पूर्वपूर्वस्य स्फुटतां योतयति तावच्छठत्। यैरति। आत्मप्रकाशानाय -विषयज्ञानायार्थेरिन्द्रियप्यारकभानयतोऽर्थः इन्द्रियेभ्यः परः। तदुक्तिरपेति केपांचिनां तद्वीरूपकारणत्वं न बुद्धिशब्दवाच्यामिति । करणत्वादिन्द्रियबुद्ध्योरेवैकत्वं सिद्धम्। नेष्वेवार्थोदिपूत्तरोत्करं परापरत्वं कलप्यं परमपुरुपार्थिद्दर्शयिपया। नतवर्थो-दीयां परत्वं प्रतिपादयिपितं प्रयोजनाभावाद्दाक्ष्मेपद्रोपप्रसंगाचेति। सुरनरतिर्यगादिबुद्धीनां विशारकत्वात्सानत्यगमनादात्मोच्यते। मूलसंज्ञकं हैरणयगर्भतस्वमित्यर्थः। बोः शावोध्यानंकथिति। ज्ञानत्रियाशकस्यात्मकामित्यर्थः। अथवाधिकारीरुपाभिप्रायेण बोंशात्मकत्वमध्येक्तस्यात्रः परिणाम उपाधिरपंचीकृतभूतात्मकस्तेन रूपेणाव्यात्मकत्वं हिरण्यगर्भस्येत्यर्थःः १० [ प्रकाशिका ] [ पृ. ५४ ] वशीकार्यत्वाय-वशीकरणाय। दुनिग्रहत्वादिति। विषयसंज्ञाविन्द्रियाणि निगृहीतुमशक्याणी भवन्त्यतोऽर्थो-नामिन्द्रियेभ्यः परत्वम्। तदायत्तत्वात्-शरीरायत्तत्वात्। इन्द्रियादिवशीकरण-वदोश्वरवशीकरणं नेत्याह—तस्य च वशीकरणामिति। भापितमित्यस्येत्यं हि तत्न भाध्यमित्यनेन संबन्धः॥ १०॥

[ शांकर भाष्यम् ] आरम्भवादं निराकरोति--अव्याकृतनारूपसत्त्वरिति। अव्याकृतयोरनामरूपयोः सततस्वं स्वरूपमित्यर्थः। ननु सृष्टेः प्रागव्याकृतस्यतिरेकेणाभावात्कथं स्रेपा कार्याणां कारणानां च शक्तिसमुदयरूपमव्यक्तमिति चेत्प्रलये सर्वशक्तीनामवस्थानं वक्तव्यं शब्दार्थसंबन्ध-

स्य शक्तिलक्षणस्य निर्वाहाय तासांञ शक्तीनां मायातत्सवे समाहारो भवति ब्रह्मणोडसंगत्न्वादिति समाहाररूपमव्यक्तामित्यर्थः। सांख्यकल्पितप्रधानाद्दे-लक्षणयमाह--परमात्मनोति। ननु शक्तिरेकात्मा चैक इति साध्रितीयत्व-पत्तिरित्याशङ्क्य तस्या आत्मव्यतिरेकेणासत्वं हष्यन्ते नाह--वटकणि-कायामिति। भानिवटकृक्षाशक्तिमदृटबोजं यथा स्वशक्त्या न साध्रितीयं तथा मायाशक्त्या ब्रह्मापि न साध्रितीगमित्यर्थः। यज्ञानार्थमुत्तरोत्तरस्य परत्वमुपादितं तद्वतारयति--तस्मादित्यादिना। नन्वात्मनः सूक्ष्मतर-त्वं वक्तुं न शक्यतेऽव्यक्तादपि दुर्विज्ञेयत्वात्कारणत्वरूपपरत्वं कथं कारणत्वे व्यावर्त्तिकारितवेनेत्यासक्तेोरिति चेदव्यष्ठानपरतन्त्रत्वादारोपस्याधिष्ठान-स्योपचारेणात्मनः कारणत्वमुच्यते इति न दोषः॥ १।३।१२

[ शाङ्करभाष्यम् ] 'अनङ्गा' इति। मार्गरहिता इत्यर्थः। स्तम्बः--तृणविशेषः। एतत्तृणप्रचयवांदेव ह्मितनः स्तम्बेरमित्यारुया। संवृत इति। न प्रकाशते इत्यनेनान्वयः। न प्रकाशते चेत्नास्त्येव स इति न मन्तव्यं लिङ्गदर्शनादित्याह--दर्शनश्रवणादित्यर्थः। दर्शनश्रवण-दीनि कर्माणि लिङ्गभूतान्यस्मयेल्यर्थः। यो ब्रह्मस्वरूपानवभासः म किंचित्प्रतियातिरेकेण मूलकर्त्तच प्रतिबन्धकं मायैव न वस्तु तत्प्रतिबन्धकं भवितुमर्हति। ज्ञानान्मुक्तिरित्यस्य बाधप्रसङ्गात्तदाह-आविद्यामाया।लिङ्गमिति। अविद्यापदेऽ ज्ञानाश्रयत्वं मायापदेन मिध्यात्वं च बोध्यते। दृश्यमानमपि॥ १२ ॥

[प्रकाशिका] [पृ.९५] गुणवत्यमायातिरोहितत्वेनैति। सत्त्वादिगुणत्रय-विशिष्टमाययाच्छादितत्वेन । अजितबाद्यान्तःकरणानां--अनिजितबाह्यान्तरे-न्द्रियाणाम्॥ १२ ॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] वागिति। वाचमित्यर्थः। 'सुषुां सुलकू' पा. सू. ७।१।३९ इत्यादिना प्रत्ययस्य स लुक्। वाक्प्रधं सर्वेन्द्रियोपकर्षकं तेन सर्वे-न्द्रियाणि मनसी नियच्छेदित्यर्थः। मनआदीनां व्यापिका बुद्धिरतः सा तेषां प्रत्यगात्मा तद्राह--प्रत्यक्त्रे पामिति। [ पृ. ९५ ] प्रथमज इति। नन्वात्ममहच्च्छठदाभ्यां व्यापकप्रत्यगात्मनोऽभिधानात्कं प्रथमजे हिरण्य-

गर्भे बुद्धौ व्यष्टिबुद्धे: प्रविलापनमित्याशङ्कच तदुतरपर्याये शान्त आत्मेति विशेषणात्प्रत्यस्तभितसर्वविशेषणवत्येतस्य लयप्रतिपादनात्तस्य ग्रहणं न विरुध्यते। न च व्यष्टिबुद्धे: समष्टौ लयश्रुतेतस्या: परमकारणे लयो वाच्यस्तदन्तरेग निर्विशेषो लय: कथंमिति वाच्यम्। आत्ममहच्चछेदाभ्यां सकारणसूत्रहैरणयगर्भवुद्ध्रग्रेहान्न दोष इति भाव:। मुख्य आत्मनीति। तं यच्छेदित्यन्वय:॥१३॥

[ प्रकाशिका ] बुद्धयात्मनो: सामानाधिकरण्यासंभवं मत्न्वाह-व्यधिकारणे इति। [ पृ. ९७ ] तदितिपदस्य तं कर्तारमित्यर्थो न संभवेति- त्याह-व्यत्ययेनोति। भाषितमिति। भाष्यकृत्तेनैव सम्बन्ध:। ऊह्मय: पट्। शोकमोहौ जरामृत्यू क्षुतिपिपासे पडूर्मय इत्युक्ता:॥१३॥

[ शाङ्करभाष्यम् ] [ पृ. ९८ ] एवं विषयदोषदर्शननैाभ्यामेन च बाह्यान्त:करणय्यापारप्रविलापनेन प्रविलापयितुर्यत्फलं तद्वाह-एवमित्या- दिना। नामरूपकर्मत्रयम्—शब्दार्थक्रियात्रिकम्। मिथ्याज्ञानविजृम्भ- तामिति। मिथ्याज्ञानं च तेन विजृम्भितम्। मरीच्युदकादि- दीति। यथा लौकिक: पुरुषो मरीच्यादिदर्शनेन तदुकादि प्रविलाप्य स्वस्थो भवति तथा सर्वबाहोन्द्रियव्यापाररहित: कर्तव्याभावात्प्रशान्तान्त:- करण: सन् कृतकृत्यो भवतीत्यर्थ:। आत्मज्ञानाभिमुखा इति। श्रवणा- दितत्परा इत्यर्थ:। श्रोत्ररूपाया:---संसाररूपाया:। तीक्ष्णीकृतेऽति। पाष- णादीन्वैंते शोष:॥१४॥

१।३।१५

[ शाङ्करभाष्यम् ] [ पृ. ९९ ] तत्कैङ्कगुणापकर्षेणेति। पृथिव्यां गन्धादय: पञ्च गुणा:। जले गन्धरहिताश्चत्वार:। तैजसि गन्धरसगन्धरहितास्त्रय:। वायौ गन्धरससरूपपरहितौ द्वौ। आकाशे च गन्धसरूपस्पर्शारहित एक: शब्द एव। एवं च कारणे जलादौ पृथिव्यादिकार्यापेक्षया गुणन्यू- नता। तथैव क्रमेणाकाशादे: कारणभूते परे ब्रह्मणि सूक्ष्मत्वाविशुद्धतत्वानि- त्यवादिकं श्रेयामिति भाव:। यावदाकारामिति। आकाशामभिव्याघ्रे- त्यर्थ:। नयति विकारं प्रामोति। कार्यद्वारा नारो दृष्टान्तमाह—यथा कद- ल्यादेरिति। फलच्छेदात्मप्राकदलीवृक्षं छिन्दन्ति। छिन्नफला कदली न दृष्ट्येति सांप्रदाय:। एवं फलोदूम: कदलीविनाशप्रयोजक इत्यर्थ:॥

आपेक्षिकं नित्यत्वामिति । घटापेक्षया महाप्रलयपर्यन्तं स्थायित्वेन यथा पृथिवी नित्या तथापेक्षिकं नित्यत्वं ब्रह्मणो न । तस्य महाप्रलयेऽपि विद्यमानत्वात् ॥ १९ ॥

[ प्रकाशिका ] [ प्र. ९८ ] कालवादिति । कालो न व्येतित्य-भिमानः । वस्तुतः कालोऽपि व्ययी । अपचयशून्यं—क्षयशून्यम् ॥१९॥ १।३।१६

[ शांकरभाष्यम् ] ब्रह्मलोक इत्यत्र न षट्त्रीसंमासो द्वैतात्पत्तेः । किन्त्व-वधारणापूर्वपदः कर्मधारयस्तदाह--ब्रह्मैव लोक इति ॥ १६ ॥

इति प्रथमोऽङ्यायः समाप्तः ॥

अथ काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये प्रथमा वल्ली ।

[ शांकरभाष्यम् ] [ प्र. ६० ] अनाद्यविद्यारूपः प्रतिबन्धः पूर्वमुक्तो-ऽधुनागन्तुकप्रतिबन्धः प्रदर्शयंत इति पूर्वोत्तरग्रन्थयोः सम्बन्धमाह--एष सर्वेषित्यादिना ।

इदमुक्तामिति । अननेन वाक्येनानाद्यविद्याप्रतिबन्ध उक्तः । यस्मादिति । स्वयंभुवा श्रोत्रादीनामिन्द्रियाणां यो बहिर्दर्शनरूपः स्वभावो निरमायि तदेव तेषां हिंसनम् । अयं भावः । यदेन्द्रियैणि मया-नत्मुखतयान्तर्दर्शनशीलानि क्रियेरंस्तहि तान्यात्मनिष्ठानि भवेयुरिति तत्श्रामृत-स्वरूपाणि भवेयुरिति चिन्तायितवा स्वयंभुवोन्द्रियाणि बहिर्दर्शनशीलानि कृतान्येतद्वान्द्रियाणां हिंसनम् ।

नान्तरीयकत्वादिति । अत्र द्वितीयाविभक्त्य-लोपे श्चान्दसः ।

काश्चिन्द्रितरणनिपुर्णो नदीरयाविमुखं सकौशलवशात्तरति तद्वत्कोडपि घीरः प्रत्यगात्मनि रूढ इत्याह--प्रतीच्येवेति । व्युत्पत्तिपक्षे-डुपीतति । रूढमथैं परित्यज्याप्ल व्यासाविति धातोर्मनप्रत्ययहष्टचात्मश-बदर्थे क्रियमाणेऽपीतयर्यः [ प्र. ६१ ] यचामोतीति ।

अत्र सर्वत्र यत्प-देन यस्मादित्यर्थे ग्राद्यः । यस्मादयं सर्वानुपदार्थानाम्रोति यस्मात्सर्वविष-यान् गृह्णाति यस्मादुक्तं यस्मादस्य संततः प्रवाहरूपेण विद्यमाने भाव-स्तस्मादयमात्मोति कीर्त्यते ।

सर्वविषयानादत्त आत्मन्येव संहरति तेनाय-मात्मा जगत उपादानमिति लभ्यते । तथा विषयान्तःस्थेनात्मनि स्वचै-तन्याभासेनोपलडृतं लभ्यते । यस्मादस्य संततो भावो घटपटादेः कल्प-तवस्तुनस्तस्व्येव सत्ता सत्तामनु सत्ता । अधिष्ठानसत्ताङ्यतिरेकेण कल्पितवस्तुनः

सत्ताया अभावात्। आकुत्तचक्षुरिति । सर्वविषयेम्यो व्यावृत्तेन्द्रिय इत्यर्थः। अननेन वैराग्यादिसंपत्तिबीजंयते ॥ १ ॥

[ प्रकाशिका ] [ पृ. ६१ ] लोकाभिप्रायामिति । लोकसाक्षादध्याहृत्य पराडिति तस्य विशेषणं कर्तुमुप्र । बहिर्दर्शनशीले लोक आत्मानं न परियन्तीत्यर्थः । पूर्वपक्षे तु पराडिति इन्द्रियैकेन वचनेऽपि इन्द्रियाणित्यस्य विशेषणम् । पराव्चीनद्रियाण्यात्मानं न परयन्तीत्यर्थः । आद्यपक्षेतु परागिति पराच्चो विषयानित्यर्थे । तेन इन्द्रियाणि पराच्चो विपयान् परियन्ति न त्वन्तरात्मानमित्यर्थः । पुरुषौैरेयः-पुरुषश्रेष्ठः ॥ १ ॥

२।१।२

[ शांकरभाष्यम् ] स्वाभाविकामिति । स्वयमेव जायमानं शास्त्रगुरुवाक्यनपेक्षमित्यर्थः । देहेन्द्रियादिति । देहेन्द्रियादीनां संयोगस्य यो वियोगः लक्षणं स्वरूपं गम्यतेऽनवरतं निरन्तर इति । पृ. ६२] अभूतमिति । पारिमितकालपर्यन्तं स्थायित्वादनित्यम् । ब्राझ्मणा ज्ञाने । ब्राझ्मणपदेन ब्रह्माविदो गृध्यन्ते । जन्मना जायते शूद्रः मंस्कारोर्द्विन उच्चते । वेदाभ्यासाद्वेदविद्विप्रो ब्रह्म जानाति ब्राझ्मण इत्युच्यते ॥ २ ॥

[प्रकाशिका] यद्रैलिन । अस्मिन् पक्षे त इति षष्ठी इतस्य विशेषणम् । अथशब्देन प्रकृतो योऽर्थोऽज्ञानिविपयकस्तद्विषयो ज्ञानि-त्मैव प्रत्यक्त्वं स्फर्जीकस्थाया अहन्ताया: मुख्याहमर्थत्वादित्यर्थ: ॥ २ ॥

२।१।३

[ शांकरभाष्यम् ] कथं तद्र्शिगम इति । किं वेदिकज्ञानद्वारा परोक्षतयात्मनोऽधिगमोऽथवा घटपटादिवत्प्रत्यक्षत्वेनैवति प्रक्षार्ः: । येनैति । मूढहष्ट्ट्या रूपरसादिविज्ञाने यद्यपि शरीराभेदेन प्रभिद्यं तथापि सृज्ञानां तद्हव्यातिरिक्केनैव केनचिद्वतीति प्रसिद्धमतोऽत्र प्रसिद्धपरामर्शकैन सर्वनाम्नोक्तिः। मिथुनं द्रुन्दं तदेव मिथुनं तद्विमित्तान् । आयुर्वे व्रतमित्यादौ यथायःसाधने वत आयुरित्याक्तिस्तद्धनिमित्तननिमित्तसखादि-प्रत्ययेषु मिथुनानित्युक्तिक्लोक्षणिको । न त्वेघमिति । देहादिविलक्षणेनाहं जानामीति कोडपि न मनुते इति पूर्वपक्षों न मुक्त इत्यर्थः । देहादिसंघातस्यैति । गुणगुणिनोरभेद इति न्यायेन देहादिसंवातस्य शब्दादिस्वरूप-

त्वं श्रेयान् । न मुक्तं विजातुर्न्वामिति । देहसम्बन्धिनः श्रद्धादयः स्वात्मा-नं स्वव्यतिरिक्तं च न जानीयुः श्रद्धादित्यादि हृश्यत्वाच्च । बाह्यशब्दा-दिवत् । यथा बाह्याः श्रद्धादयः स्वस्वरूपत्पेनात्मानं दृश्यत्वेन न स्वव्य-तिरिक्तं दृश्यारं न जानन्ति तद्वद्देहि(हि)पि श्रद्धादयो न जानन्तीत्यर्थः । विपक्षे बाधकमाह-यदिति । येन लोऽो दहतीति । लोहपिण्डो दहतीति प्रतीतो लोहम्य दाहकत्वं येन कत्र्रा प्राप्तं सोऽपि(शिरि)रित्यर्थः ॥ ३ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] आहेति । प्रकारान्तरे(रेण)ति शेषः । [पृ.६३] पूर्व-वद्विति । यच्छब्दादाक्षेपसमा(म्भा)नादि सर्वे पूर्वमंत्रभाष्यवदित्यर्थः । विधुमिति। महच्च्छब्देन व्यापकरूपार्थस्म बोधनाद्द्विभुमित्यस्यैवर्थः कर्तव्यः । विशेषेण भवत्यम्मादिति विभुम्तं सर्वेकल्पनाश्चिद्वानभूतामित्यर्थः । आत्मभावेनैति । एतद्वाद परमात्मत्वेन्ते मतत्वस्यैव कर्म । धीरैः-साक्षात्किरूपेऽप्ययवान्॥ ४ ॥

२।१९

[ शांकरभाष्यम् ] मः सास्वकः कर्मफलभोक्तृत्वोपलक्षितमात्मानं त्वम्प-दलक्ष्यं कालत्रयेशितत्वे(ल्वे)पलक्षिततत्पददक्ष्यं साक्षात्करोति ततः स आत्मानं नरकादिभयाद्रक्षितुं नेच्छतीति प्रकारान्तरेणाह- किं चेति । मः चद(द)मिति । मधु- कर्मफलम् । सामीप्यं चात्रामेदः । तेनामेदेन वेदे(देत्य)र्थः । इदं वर्तमान-कालस्याप्युपलक्षणम् आह--कालत्रय(त्र)स्ये(स)ति । आत्मन इति । कर्माणि पृथक् । आत्मानमित्यर्थः । पर्वत्प्रभृति । एतद्(त्तह्) तदित्यस्य तृतीयान्त्रे योज-र्थः कृतः स एन(त्रा)त्र ग्राह इत्यर्थः॥ ५ ॥

[ प्रकाशिका ] [पृ.८३] निन्दार्थक उक्त इति । 'गुपोर्निन्दायाम्' इति वार्तिकात् ॥ ५ ॥

२।१६

[ शांकरभाष्यम् ] मः काश्चित्पूर्वे तपसो जातं पश्यति स प्रकृतं ब्रह्मैव पर्यतेत्यर्थः;, [पृ.६४] श्रद्धादिसुपलभमानमिति । यच्चापि हिरण्यगर्भस्य प्रतिदेहं भोगाभावाच्छब्दादिसुपलभमानमिति वक्तुं न शक्यते तथापि हिर-ण्यगर्भोऽन्तःकरणांशेन जीवोपाधिरतो जीवतादात्म्यविवक्षया तथोक्तिः । यदिति । यथा लोके सुवर्णाज्जायमानं कुण्डलादि सुवर्णमेव भवति तद्वद् ब्रह्मणो जाता हिरण्यगर्भो ब्रह्मैवेति श्रेयम् ॥ ६ ॥

[ प्रकाशिका ] न्यष्टिसृष्टेरिति । वृक्षाः इति न्यष्टिः । वनमिति समष्टिः । कटाक्षेण-कृपाकटाक्षेण ॥ ६ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] तिष्ठन्तीमिति । पूर्ववदन्तःकरणांशेन जीवताद्-त्म्यापनत्वादगुहं प्रविश्य स्थितिः । अनेनापि श्लोकेन हिरण्यगर्भे एव विश्-षणान्तरेण बोध्यते ॥ ७ ॥

[ प्रकाशिका ] भाष्यकृतेति । श्रीभाष्ये रामानुजाचार्येण । देवतामयीति । देवताराब्देनौनिद्रियांणं ग्रहणमत आह-इन्द्रियार्थीनेति । अपृथक्सिद्धविशेषणवाचिशब्दस्येति । अस्यार्थः । पाचको गच्छतीत्यादौ विशेष्यार्थे विनाऽसिद्धिमलभमानो विशेषणशब्दः पाचकादिर्यर्था विशेष्यभूतदेवदत्तार्थको भवति तथा विशेषणार्थे विनाऽसिद्धिमलभमानो विशेष्यवाचकशब्दो विशेषणार्थको भवति । एवं तादित्य विशेष्यपदं तदात्मकमिति विशेषणवाचकं वभूव । तदात्मक्त्वरूपविशेषणार्थे विना विशेष्यरूपस्य तदित्यर्थस्यैतद्वैतदितिवाक्येडसंभवात् । इमामेव युक्तिमालम्भय 'क्षेत्रज्ञं चापि मां' इत्यत्र मदात्मकमित्यर्थः । देवामित्यत्र देवात्मकमिति श्रीभाष्यकृत्-तोऽर्थेश्र । तदात्मकमित्यस्यास्वीकारे जीवरूपं यदस्मिन्मन्त्रे बोधितं तस्य प्रकृतपरमात्मनश्रैतद्वै तदित्यनेनैक्यं न संभवेदिति भावः ॥ ७ ॥

[ शांकरमाष्यम् ] उत्तराधारण्योरेति । शमीवृक्षस्य द्वे काष्ठे ययो-रुध्योन्धःस्थितयोरिष्येन्नानाग्रुतपच्यते । आभ्यामेव काष्ठाभ्यां यज्ञादावग्रि-त्पाद्यते । तत्रोर्ध्वकाष्ठमुत्तराराणिरधःकाष्ठमधारारणिरिति कथ्यते । अगर्हि-तान्रेत्यादि । गभिणीनां शेष्मवातकरमन्त्रं तथा कटुकषायात्मकं पानं नेष्टं तद्वित्रमनिन्दितमित्यर्थः । समयगभृत इति । सम्यक्कया पोषित इत्यर्थः ॥ ८ ॥

[ प्रकाशिका ] [ पृ. ६९ ] अवधारणे-एककारार्थे । अग्निरित्यस्यारूयानमग्रनेतेति ॥ ८ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ६९ ] सर्वे ब्रह्मेति यदुक्तं तदसंगतं, उपाध्य-वच्छिन्नचैतन्यस्य जीवस्य संसारित्वेनोपलभ्यमानत्वेन विरुद्धधर्माक्रान्त-शोभिवेशयोरैक्यायोगादिति शंका । विरुद्धधर्मस्योपाधिमूलकत्वात् स्वमात्र-'द्वमेक्यं नासंगतमिति वक्तुमुपक्रमते—यहद्रादिति ।

अविवेकिनामिति । अविवेकिदृष्ट्या भासमानं नतु वास्तविकत्यर्थ: । अमुत्र-कारणोपाधौ । तत्र-जीवेश्वरौपाध्योर्मध्ये । एवं सति-तद्रतचैतन्यैकत्वे सति । उपाधिस्वभावभेदद्दष्टिलक्षणयेतित । उपाधिस्वभावश्च भेद-दृष्टिश्च तौ लक्षणं स्वरूपं यस्यास्तया । अन्तःकरणाद्युपाधिभेदर्दृष्टेश्चानिर्वाच्याविद्या विनाप्तप्तरसंभाव इति भाव: ।

[ प्र. ई६६ ] प्रतिपद्यते इति । यथा स्वप्ने नानात्वस्वभावरहिते ब्रह्मणि नानात्वमध्यारोप्य सत्यत्वाभिनिवेशेन व्यवहार: । स च मिथ्याभूतोऽतः पुनः पुनर्जन्ममरणप्राप्तिरज्ञानिन इत्यर्थ: ॥ १० ॥

[ प्रकाशिका ] देहान्तरव्यावृत्ततयैति । अन्यदेहरे नास्मि किन्त्वत्रैव वर्ते इत्यर्थ: । [ गृ. ई६६ ] तत्त्वज्ञानातत्त्वज्ञदृष्टचोभयथापि पूर्वोक्तशंकाया अनवकाश इत्याह-अयमभिप्राय इति । ज्ञानीनां सर्वदेशकालवर्तिपदार्थ-नां बाधिकाऽहमिहैवेतिप्रतीतिने संभबति तेषां सर्ववस्तुस्थित्वेनाऽहमिहैवेतिप्रतीतिरभावात् । अज्ञानिनामपि सा न । तदृदृष्टचाहंपदेन जीवस्यैवैकदेशाव-तिनो ग्रहणात् ॥ १० ॥

२।१।११

[ शांकरभाष्यम् ] नन्वेकरसे ब्रह्मणि ज्ञातृज्ञेयविभाग: कथमिति चेदुज्जं प्रति तस्य कल्पितत्वादित्याह-प्रागेकत्वविज्ञानादिति ॥ ११ ॥

२।१।१२

[ शांकरभाष्यम् ] अङ्गुष्ठपरिणामं जीवमनूद्य ब्रह्मभावो विधीयतेऽनेन वाक्येन तत्स्व विधीयमानं यदह्म तस्य विरोध: । ब्रह्माण: सर्वव्यापि-स्वात्तस्याङ्गुष्ठपरिमाणकेन जीवेनैक्यासंभवादिति शंका स्यात्तामपकर्तुं जीवस्याङ्गुष्ठमात्रत्वमविवक्षितं वाक्यं तु ब्रह्मपरमेवेत्याह-पुनरपेति । अङ्गुष्ठमात्रवंशोति । अङ्गुष्ठपरिमाणं वंशस्य वेणुवृक्षस्य यत्पर्व तन्मध्ये-स्थाकाशवत् । वेणुमध्यस्थाकाशास्योपाधिना यथा पर्वपरिमाणत्वं तथान्त:-करणोपाधिना जीवस्याङ्गुष्ठपरिमाणत्वमित्यर्थ: ॥ १२ ॥

[ प्रकाशिका ] [ पू. ६७ ] जीवपरोडयं मन्त्र: स्यादिति शङ्कते-नन्विति । कालत्रयवर्तिपदार्थानां नियमनं जीवे न संभबत्यतो न जीवग्र-हणमिति शङ्कां निरस्यति । पर्वपक्षी-न चेतित । अयं हि मीमांसकानां सिद्धान्त: । यदुपक्रमोऽसंजातविरोधी भवति । तत्रान्यस्यार्थसंकोचकारिणो लिङ्गस्य प्रवृत्त्यभावात् । एवं चोपक्रमे यथाश्रुतोऽर्थ: प्रतिष्ठत-

का.-२०-२१

व्यस्तदनुरोधेनान्येषां तदनुसारिवाक्यानामर्थ: कर्तव्यस्थ चात्रोपक्रमे जीववाक्यं तदनुसारं भूतभव्येशितवं लापनीयमर्थोज्जीवन येषां नियामकत्वं संभति तादृशा एव पदार्था भूतभव्यपदेन ग्राह्या:। एवंच भूतभव्येशानत्वस्य जीवानुकूलं संकोच: कर्तव्य इति भाव:।

उत्तरपक्षीय खण्डयति-न शब्दादेवेत्यादि। असंकुचितेत्यादि। असंकुचितं जीवपरत्वेन संकोचं न प्राप्तं यथूतभव्येशितत्वं तद्रूपेण लिङ्गं चिन्हं, इदंहि चिन्हमनन्यथासिद्धमर्थादन्यथासिद्धिरहितम्। अयं भाव:। अङ्गुष्ठमात्रपदेन श्रुतेऽश्वतरा-कृत्या ब्रह्मणो ग्रहणे भूतभव्येशितृत्वं तत्रैव संगच्छते। जीवादिपरतया तन्नैव संगच्छतेतेत्यर्थ:। उपक्रमस्यासंजातविरोधित्वेन जीवसाधकत्वमित्यापि न।

तैत्तिरीयकश्वेताश्वराचार्युक्त्या तस्याङ्गुष्ठमात्र इति पदस्य परमात्मपरत्वात्। शांकरभाष्योक्तार्थे दृश्यति-यत् त्वति। आराग्रमात्रतयेत। 'आराग्रमात्रो ह्यवरोरपि दृश्य:' इति श्रुते:। व्यासायैरिति। 'शब्दादेवं प्रमीत' ब्र. सू. १।३।२३ इति सूत्रस्थस्य श्रीभाष्यस्य व्याख्याने व्यासार्यपण्डितेन 'ईश्वर: सर्व ईशान:' इति निर्ग्रण्टुपाठाद्देवता विशेषवाचको ईशानशब्द: शब्दादेवेत्यत्र शब्दप्रमाणकत्वात्।

तेन जीवस्य व्यावृत्ति: कृत। यतो जीवे कर्मवशे सर्वेशितृत्वं न संभवेतीति। अतएव शंका-निर्ग्रण्टुपाठे देवताविशेषे रूढोऽयमीशानशब्द इति पठितं तेन यथा जीवव्यावृत्तिस्तथा नारायणस्यैव सर्वेशितृत्वं न रुद्रादेरिति वैष्णवाभिमतं विहन्येतेति।

एतां शङ्कां स्मरतां निराकराति-ने योगरूपमिति। अयं भाव:। योगरूपं पदं पदूजादि तत्प्रावयवार्थे गौणं कृत्वा रुढ्यर्थभूतं कमलादिरूपं मुख्यं स्वीकुर्वते। परं त्वेतादृशेऽपि पदे योगरुडेराधिक्ये नाऽऽजीकार्ये।

यदि तत्संनिधावकव्यवार्थयोऽतिप्रदानंतरं स्यात्। अत्र दृष्टान्त:। पद्मानि यस्मादग्रसरोरुहाणि। अत्र सरोरुहपदं योगरुडं सरसि रोहति ति। तथा सरोरुहपदस्य कमले रूढिगृहीतं न शक्यते।

अत्र 'अग्रसरोरुहाणि' इति पदं, सरोरुहपदेन रूढिप्राधान्यात्कमलार्थस्त्विकारेडप इत्यस्यार्थो न संभवेदतोऽयमर्थ:। अग्रे पुरोमागे यानि सरांसि सरोवराणि तत्र रोहन्ति प्रादुर्भवन्तीत्यव्ययवार्थ एव ग्राह्य:। किंच रूढार्थपरिग्रहे पद्मानीति पुनरुक्तं स्यात्। एवं दार्ष्टान्तिके 'ईशानो भूतभव्यस्य' इति

वाक्ये ईशानपदं योगरूदं तद्रूप्या रुद्रस्य बोधकं, योगेन यस्य कस्याचिद्-शिवुर्बोधकम् । समीपस्थं पदं भूतभव्यस्येति । तत्र भूतभव्यस्येशानकारित्वं वैष्णवमतेन रुद्रे न संभव्यत: समीपस्थेन भूतभव्येतिपदेनेशानशब्दस्य रुद्र-रूपो रूद्रोडर्थस्त्याज्यते । यौगिक ईशानकर्तृत्ववरूपो ग्राह्यते चेति [प्र.६<] न श्रुतित्वामिति । अत: केवलेशानशब्दो न परमेश्वरग्राहक: किन्तु भूत-भव्यस्येतिपदघटितेशानशब्द इत्यर्थ: । समाधानानंतराश्रयणात्पूर्वंसमाधानं न वरमिति न्यायमतेनापि सिध्यतेइत्याह-यद्वेति । अतिचर्च्यतेति । स्वकृतोपनिषद्वारोह्यानस्मये सूत्रभाष्यवदारोह्यानस्य व्यासार्यकृतस्य युक्तायुत्वविचारणारूपा चर्चातिचर्चेति भाव: । स्वविषयमतिक्रम्य चर्चातिचर्चेति पदार्थ: ॥ १२ ॥

२ । १ । १३

[ शांकरभाष्यम् ] [ प्र. ६< ] न्यायमस्तिति चैव इति द्वितीयपक्षमस्यो-त्तरभूतामिदं वाक्यमाह-किंचोति । ज्योतिष्परत्वादिति । ज्योतिष:शब्दस्य नपुंसकलिङ्गत्वेन तद्विशेषणत्वादिदमभूभकामित्यपेक्ष्यत इति भाव: । कूटस्थ इति । कूटस्थ इति तिष्ठतीति चिरं वर्षातपयोर्विद्यमानं गिरिशृङ्गं विकारं न लभ्यते न वा क्षीयते यथा तथा ब्रह्मेत्यर्थ: । न्यायत इति । कृतहान्यागमप्रसङ्गरूपन्वयात् । क्षणभङ्गवादश्वेति । बौद्धसम्मतोऽय वाद: ॥ १३ ॥

२ । १ । १९

[ शांकरभाष्यम् ] [ प्र. ६९ ] कृतान्ककत्यादि । कुतर्कका आ-त्मभेदं बोधयंति । आत्मा द्विविध: । जीवात्मा परमात्मा चेति । परमात्मा त्वेक एव । जीवात्मानस्त्वनंत इति तार्किकमतम् । तत्सदृशरणाद्विपरीत-भावना । नास्तिकाश्चार्वाकादयो नास्त्यात्मेति बोधयंति ततोऽसंभावना । एवमुहे असंभावनाविपरीतभावने वेदेन निराक्रियमाणो नानुसर्तव्ये इति भाव: ॥ १९ ॥

अथ कठोपनिषद् द्वितीयाध्याये द्वितीया वल्ली ।

२ । २ । १

[ शांकरभाष्यम् ] प्रकारान्तरेणेति । उपायान्तरेण तदेव ब्रह्मतत्त्वं बोधयते । उपायभेदेडपि प्राप्यवस्तुनो न भेद: किन्त्वेकत्वमेवेति भाव: । असंहतराजेत्यादि । पुरणासंहतो यो राजादि: स्वामी तदर्थं यथा तत्-

था शरीरेणासंहतसतत्स्वामीत्यर्थः। पुरस्योपचयापचययोः स्वामिन् उपचयापचयाभावात् स्वामिनः पुरेणासंहतत्वम्। शीर्षण्यानीति। शिरसि भवानी नेत्रकर्णमुखनासिकारुपाणि। अर्वाङ्श्रिती। अधोभागस्थानीत्यर्थः। जन्मास्ति, जायते, वर्धते, विपरिणमते, अपक्षीयते, विनश्यति चेति षड्भावविकाराहेतस्॥ ॥ १ ॥

[प्रकाशिका] [पृ. ७०] भोगेनetyadi। अस्य सूत्रस्यायमर्थः। इतरे आरम्भकर्मण्ये पुण्यपापे स्वारब्धफलभोगेन क्षपयित्वा तत्फलभोगसमाप्त्यनन्तरं ब्रह्म संपद्यते। विरजातीति। मुक्तविषय एवमुक्तं यर्तिन्द्रमतदीपिकायाममुत्तको नामोपायपरिग्रहानन्तरं नित्यनैमित्तिकभगवदाज्ञैककऽऱ्यरूपाणि स्वयंप्रयोजनतया कुर्वन् भगवद्भागवतापराधांश्र वरज्यन्देहावसानकाले सुकृतदुष्कृते मिलामित्रयोर्निक्षिपन् वाड्मनसीत्यादिप्रकारेण हार्देपरमात्मनि दिश्र्म्य ब्रह्मानन्दानिष्टकस्म्य हार्देन साकं सूर्यकिरणद्वाराभिलोकं गत्वा दिनपदू-पक्षोत्तरायणसंवत्सराभिमानदेवताभिर्यायुना च पथि सत्कृतः सूर्येमण्डलं भित्वा नमोरन्ध्रद्वारा सूर्यलोकं गत्वानन्तरं चन्द्रविद्युद्रुरणेनद्रप्रजापातिभिमार्गदर्शिभिरातिवाहिकगणैः सोपचारैः सह तत्तल्लोकान्तीत्या प्रकृतैवंकुठसीमाप्राप्तोsदिकां विरजां तीतवा सूक्ष्मं शरीरं विहायामनवकस्पर्शादपप्राकृतदिव्यविग्रहयुक्तश्वेततुरुभोज ब्रह्मालंकरणालंकृत इन्द्रप्रजापतिसंझकनगरद्वारपालकभयानुज्ञया श्रीवैकुठारुपं दिव्यनगरं प्रविश्य गरुडाननत्युक्तपताकालंकृतदीर्घप्राकारसहितगोपुरमतित्यप ऐरंददाल्यामृतसरःसोमसवनार्याश्रयस्थं च दृष्ट्वा शीतमालोहस्तत्युक्तपञ्चश्वेताद्यैःपरोत्सर्गणुरुपचारतां ब्रह्मग्रन्ध्यादाभिरलंकृतसततत्यानन्तगरुडविश्वक्सेनादीन्प्रणम्य तैःस्रुहततो महानिमण्डपमासाद्य पर्यंकसमोपे स्वाचार्योन्प्रणम्य पर्यंकसमोपं गत्वा धर्मोदिध्ठोपरि कमलेउन्नते विमलादिभिरिश्रामरहस्ताभिः सेव्यमानं श्रीभूनिलादिसमेतं शंखचक्रादिदिव्यायुधोपेतं जाज्वल्यमानकिरिटमकरकुण्डलग्नेवियकहारकेयुरकटकश्रीवत्सकौस्तुभमुक्तादामोदरबन्धनपीताम्बरकांचिगुणनूपुराद्यपरिमितदिव्यभूषणैर्भूषितमपरिमितोदarakल्याणगुणसागरं भगवन्तं दृष्ट्वा तत्पादारविन्दयुगलं शिरसा प्रणम्य पादेन पर्यंकमारुह्य तेन स्वांके स्थापितः कोडसीतिपृष्टः ब्रह्मप्रकारोडस्मीत्युक्त्वा तेन कटाक्षितस्तदनुभवजनितहर्षप्रकर्षोत्सर्वदेशकालसर्वावस्थोचितसर्वकैकऽऱ्यरतिराविभूतगुणाष्टक उत्तरावधिरहितब्रह्मानुभवान्यः स मुक्त इत्युच्यते ॥ १ ॥

२।२।२

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ७० ] ननु वेदशब्देन चतुरङ्गुलख्याता भूमिरुच्यते श्रौतादौ । अत्र वेदशब्देन पृथ्वी गृह्यते तत्कथम् आह-इयमिति । या यज्ञे प्रसिद्धा वेदिः सा पृथिव्या: परोड्नत: परस्वभाव इति वेद्या: पृथिवीस्वभावत्वकथनात्पृथिवी वेदिशब्दवाच्या भवतीत्यर्थ: । ननु ब्रह्मणोक्तार्थविरुद्धामिदं व्याख्यानं तत्र ' असौ वा आदित्यो हंस: ' इति व्याख्यातम् । ब्रह्माणं च श्रुते: प्राचीना व्याख्या तदनुसारमेव श्रुतेरर्थ: कर्तव्य इत्याह-यदापीति । ' सूर्ये आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ' इति मन्त्रमण्डलोपलक्षिताचिद्वातोरषियत एव सर्वात्मत्वामित्यर्थ: ॥ २ ॥

२।२।३

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ७१] यदर्था इत्यादि । सर्वे प्राणकरणगणापाराश्रयेतनार्थास्तत्प्रयुक्ताश्र भवितुमर्हन्ति जडतयापारतवादित्यापारवत् ३

२।२।८

[ शांकरभाष्यम् ] शरीरं चेतनाढ्यं तद्वृत्तिगमे भोगानहेतु्वाद्राजपुरवदित्याह-किं चेतित । विद्रवणम्-पलायनम् । पुरस्वामिनो निर्गमे यथा पौरा अन्यत्र गच्छन्ति तद्वदित्यर्थ: । हतबलमिति । चेतनारूपं संघातस्य बलं तच्छून्यम् ॥ ८ ॥

२।२।९

[ शांकरभाष्यम् ] स्यान्मतमिति । एवं यदि तव मतं स्यादित्यर्थ: । [ पृ. ७२ ] ' जीव प्राणधारणे ' इति धात्वर्थोनुसारं शरीरस्य जीवनं नाम प्राणधारणं प्राणसंयोगाश्र प्राणधारणं कुण्डे दधिधारणवत्तत्र च प्राणस्यैव हेतुत्वं संयोगाश्रयत्वात्कथमुच्यते जीवनहेतुत्वं प्राणादीनां न संभवतीति चेतत्त्राह-स्वार्थेनासंहतनेति । इमामन्यथा सिद्धिं परिहरति-नैतदिति । संहत्यकारित्वादिति । लोके ह्यं नियम: । ये संघातेन कार्ये कुर्वन्ति ते परप्रयुक्ता: परार्थाश्र भवन्ति यथा स्वामिकार्यकारिणो बहवो भृत्या: । अचेतनतां चोतयितुं गृहादीनां वा दृष्टान्तो ग्राह्य: । अन्य: सिद्ध इति । प्राणापानादे: प्रयोजक: कोडप्यतिरिक्त: सिद्ध इत्यर्थ: ॥ ९ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] परलोकविषये य आसीत्संशयस्तन्निवृत्त्यर्थमुख्यते- हन्तेदानीमिति ॥ ६ ॥

[ प्रकाशिका ] [ पृ. ७२ ] स्वगतामिति । अहो अहं त्वां गुह्यं ब्रह्म प्रवक्ष्यामिति यमस्याश्रयेमे ॥ ६ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] विज्ञानं उपासनं नगस्वीदार्शनादि च । संभवा:- प्रजा: ॥ ७ ॥

[ प्रकाशिका ] [ पृ. ७३ ] णमुलन्तामिति । कामितवा कामित्वेति त्वाप्रत्ययान्तस्यार्थे कामं काममिति । छन्दतः : इच्छातः । प्रत्युक्ता-स्व- णिडिता । अद्वैतिमते मुक्तपरमात्मनोरभेदस्तं निराकर्तुमितद्वाक्यं विशिष्टा- द्वैतिमते कदापि मुक्तपरमात्मनोरभेदो न भवति ॥ ८ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ७३] तार्किकां हि जन्ममरणकारणानां प्रति- प्राणिनियमाद्युगपत्तेपामपवृत्तेश पुरुषबहुत्वं सत्वरजस्तमोगुणाविपर्ययाच्च नानात्मानो व्यवस्थिताः न तु पुरुषैकत्वमिति प्रतिपादयन्ति तन्निरासार्थमस्य मंत्रस्यावतार इत्याह-अनेकतार्किकेति । अनुजुबुद्धीनामिति । कुडिलचे- तसामित्यर्थ: । वेदान्तमतानुसारित्वं सरलबुद्धित्वं तद्विरुद्धमतानुसारित्वं कुडिलबुद्धित्वंमाति भाव: । दार्शन्ताद्दारभेदोऽमाति काठकादिदार्शविपपदार्थ- नित्यार्थ: । [पृ. ७४] प्रतिरूप इति । उपाध्यनुसारमित्यर्थ: । चतुष्को- णत्वादिग्धर्मके दारुणि वन्हरपि तथैव लक्ष्यत इत्यर्थ: ॥ ९ ॥

[ प्रकाशिका ] [पृ. ७४] त्रिवृकरणकृतव्याप्तेथेति । छान्दोग्योप- निषदितेत्तेजोडसृजत' इत्यादिना तेजोडबन्नानां तेजोजलपृथिव्यपर्यायाणां सृष्टिमुक्त्वा तदेकीकर णं पंचीकरणप्रकारानुसारमेवाम्नातं तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणित्युच्यते । ततश्व तेज एव सर्वपदार्थेषु व्याप्तं तस्यैव पर्यायवाचकोडग्रिशब्दोऽत्र गृहीत: । मत्युपपमिति । 'दूवप बीजसन्ताने' इति धातो: क्षान्तस्य रूपम् । प्रतिसंकान्तं-प्रतिबिम्बितम् ॥ ९ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] सर्वात्मक्व इति । दु:खिना जीवेन साकमेक्येडस्यापि

दु:खित्वमिति भावः । अविद्यायां प्रतिबिम्बितशुद्धातुरङ्गो भ्रान्तो भवति। भ्रान्तश्र कामादिदोषप्रयुक्तः कर्म कुरते तत्रिमित्तं च दु:खं स्वात्मन्यध्यस्यति। परमात्मा त्वविद्यारहितस्त्वाहुःखसाधनशून्यत्वात्तु दु:खी ततो दु:खरुप्यभेदरुपो हेतुर्न पूर्वोक्तानुमानप्रयोजक इत्याह—लोको हीति । चैतन्यस्योपाधिस्वरुपेणाध्यासाश्रयत्ववेदपि निरुपाधिकबिम्बकल्पब्रह्मरुपेणाध्यासानाश्रयत्वान्न दु:खित्वप्राप्तिरित्यर्थः ॥ ११ ॥

[ प्रकाशिका ] [ प्र. ७९ ] स्वतेरत्यादि । स्वमात्मा तदितरे ये समस्ता: पदार्थोस्तद्वहिभूतत्वादित्यर्थ: ॥ ११ ॥

[शांकरभाष्यम्] [ पृ. ७९ ] स्वापेक्षया परस्योत्कर्षदर्शनं पारतड्यं तथाच स्वस्य हीनत्वं दु:खकारणं लोके प्रसिद्धं तदुभयाभावान्न परमात्मनो दु:खित्वं ततोडु:खिपरमात्मप्राप्तिः परमपुरुषार्थो भविप्यतीत्याह—किंचोति । शरीरमात्मन आधारो नेत्यर्थः । आदर्शस्थमिति । आदर्शो मुखस्याधारो न किन्तु मुखप्रतिबिम्बमादर्शो दृश्यते तथाप्यादर्शोस्थं मुखमिति लोके व्यवहारस्तद्वच्छरीरिस्थ आत्मेति व्यवहारः ॥ १२ ॥

[ प्रकाशिका ] समाध्यधिकरहित इति । न कोऽपि परै:शरण तुल्यो न वा तदधिक: । वशवर्तिपंचक इति । बहुत्रीही: ॥ १२ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] परमात्मन्यनुपपत्तय: प्रदर्श्यन्ते—नित्य इंति । ' सूर्योऽनन्त्रमसो धाता यथापूर्वमकल्पयत् ' इति श्रुतेरकृत विप्रणाशप्रसङ्गपरिहाराच्च कल्पान्तरीयपदार्थानां प्रलये लीयमानानां कल्पान्तरे सजातीयरुपोत्पत्तेः स्वीक्रियते । सा चोत्पत्तिर्विनाशिपदार्थानां शक्तिशेषाडीकां विना न संभबाति । यतो यदि तत्पदार्थशक्तिरोष: स्यात्तदैव तस्मात्पदार्थशक्तिरोषात्कल्पान्तरे पूर्वसजातीयाः पदार्थाः संभवे्युरिति । एवंच शक्तिरोषोडवश्यमङ्गीकार्यः । तस्य चाधारं विना प्रलयेडसंभवात्तदाधारभूतः परमात्माऽन्युपपत्तयः । चेतनाधिष्ठिति । ब्रह्मादिस्थावरान्तवाच्यानां संघातानां वा चेतयितृत्वं यत्तन्निमित्तं सोडस्ति परमात्मेत्यर्थः । सेवाफलवत्कर्मफलं यल्लभ्यते तदपि कर्मफलनिरीक्षकमीश्वरं गमयतीत्याह—किंचोति ॥ १३ ॥

परमानन्दे विद्धदनुभवोऽपि प्रमाणम्-त्याह-यत्तदात्मविज्ञानमिति । विद्धत्प्रत्यक्षत्वादसंभावनयात्मदर्शिनं न जिहासितव्यं किंतु श्रद्धानया विज्ञारमितव्यमित्याह-कथं न्विति ।

जलोलमुकादिति । जलं, तज्जलं, उल्मुकं- अलातं, आदिपदेनायःपिण्डादयो गृह्यन्ते ॥ १९ ॥

पराभिप्राय: । तदयुक्तमिति । अनुभातीतिपदस्यानुपदस्यास्वारस्यात् । तदेव विवृणोति-तथाहि । भान्तमित्यत्र भाधातोरेव शातुप्रत्यय: कर्त्र-र्थक: । भातीयत्नापि कर्तृथक एव तिप्प्रत्यय: । तयो: श्रेष्ठ शिष्यज्ञानं प्रकाश इति दृष्टान्तवदभेदेपि संभव: । तथाहि शिष्यज्ञानं प्रकाशात इत्युदाहरणे गुरूणा शिष्यायोपदिष्टं यज्ञानं तत्प्रकाशात इत्यर्थ: । गुरूज्ञानानन्तरं जायमानं शिष्यज्ञानं प्रकाशाते । एवं च गुरुशिष्यज्ञानप्रकाशायोर्यथा न भेद: किन्त्वभेदस्तथा दार्ष्टान्तिकेडप्यात्मभानानिमित्तं सूर्योदयानां भानं तेनात्मसूर्य-योर्भानस्यामेदेडप्यनुभातीतिपदस्थानुशब्दो न घटते । दृष्टान्तेतु प्रकाशात इत्येव पदं न त्वनुप्रकारात इति । अधिष्ठानब्रह्मभानव्यतिरिक्तं सूर्योदेर्भानं नास्तीति स्वीकारे यानुपपत्तिस्तामाह दृष्टान्तपूर्वकं-नहिंति । यत्र देवदत्तस्य गमनमेव यज्ञदत्तस्य गमनं स्वयं तु यज्ञदत्तो न गच्छति केवलं तिष्ठत्येव तत्र गच्छन्तं देवदत्तं यज्ञदत्तोऽनुगच्छतीति वाक्यप्रयोगो न तुच्छ इत्यर्थ: । दृष्टचर इत्यत्र पूर्व दृष्टो दृष्टचर इति भूतपूर्वे चरटू । अनुपपत्तिमेदं शंकते दृष्टान्तान्तरेण नन्न्वाते । वन्हिं दाहकमु लोहम दहतीति प्रयोग उपलभ्यते:तत्र वन्हिद-

हनक्रियाग्यतिरिक्तदहनक्रियाशून्यं लोहम तद्दद्रव्याध्यिष्ठानब्रह्मरूपभानान्वयतिरिक्तभानशून्यत्वमादित्यादीनामनुशब्दप्रयोगेडपि संगच्छते इति शाद्धारथ: । समाधत्ते-नेत्यादिना । लोहस्य वन्ह्योपेक्षया पृथग दग्धृत्वं नास्तीति यस्य निश्चितं ज्ञानं तेन पुरुषेणेहशप्रयोगस्यासम्प्रतिपन्नत्वादनड्रीकृतत्वात । अयं भाव: । वन्हिं दहन्तमयोऽनुदहतीति प्रयोगो येन कृत: सोऽयम दग्धृत्व-

भाव न निश्चितान्ते तन्निष्ठेऽपि दग्धृत्वस्य सत्त्वात । यश्वायसां दग्धृ-त्वं नास्ति किन्तु वन्हेरवेतिनिश्चितज्ञानवांस तादृशप्रतिपादनेच्छया वन्हिं दहन्तमयोऽनुदहतीति प्रयोगं नैवाङ्गीकुरते । अतश्रायं प्रयोगोडनिश्चित-ज्ञानवतस्तेन न दोष: । प्रकृतश्रुतिस्तु सिद्धान्तभूता तत्र दृष्टान्तवदनिश्चित-ज्ञानवतं वकुर्नाङ्गीकरतुं शक्यते तेनानुशब्दस्यानुपपत्तिरेव । स्वाभिमतार्थे शाद्धते-नान्न्वाते । मुक्तानां ब्रह्मतेजस: सूर्यादितेजसाश्रयेतुभयाविदस्य प्रत्यक्षं भवति तत्रैवस्याभिभवो न वकुं शक्यते । अभिभवनं नाम सजातीयस्य तेजस: संमिश्रणेन तस्य तदितरस्य चाग्रहणं यथा चन्द्रमस: सूर्यतेज:-संवलनादग्रहणं प्रकृतेऽपि ब्रह्मतेजसो विजातीयत्वात्संवलनाभाव इति शाद्धार-थे: । समाधत्ते-बद्धविषयमेवैतादिति । मुक्तविषये तथैवेडपि बद्धविषयेड-

भिमवनं स्यादित्यर्थ: । ननु बद्धानां साक्षात्कारो न स्यादिति कथमिदं समा-

धानामिति चेदर्जुनादीनां बधानामेव कृष्णादिसाक्षात्कार इत्याह पूर्वोत्तरपक्षाभ्यां-बधानामित्यादिना । वस्तुतस्त्वर्जुनादीनां बद्धानां साक्षात्कार: शास्त्रविरुद्ध इति मत्वाह-यद्येति । कालिदासकवेराधिकारकवित्वगुणवत्त्वादितरके: कुकवित्वमकवित्वं तदभाव इतरोडपि कविरेव । 'उदिते तु सहस्रांशौ न शशाड्को न तारका:' इति वत्॥ [पृ.७८] उत्तराध्दे स्यार्थोऽन्तरमाह-यद्वेति । अतो याचितकत्यादि । लौकिका हि विवादप्रसड्गेडन्येम्यो भूषणादिकमादाय स्वशरीरं भूषयन्‍ति तद्यथा भूषणभूषितशरीरं न भात्यन्यस्वामिकभूषणभूषितत्वात्तत्स्वाम्यो न भाति ब्रह्मस्वामिकत्वात्तेजो जस: । याचितकं याचनयानोति 'याच्ञ्यायातं याचितकम्‍' इत्यमरप्रामाण्यात्‍ । तेन माण्डिता भूषिता ये पुरूषास्तैस्तुल्या आदित्यादय इति भाव:॥ १९॥

अथ कठकोपनिषदि द्वितीयाध्यायस्य तृतीया वल्ली ।

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ७८ ] तूलावधारणेनैवैति । शाल्मल्यादितूलावधारणेन यथा तन्मूलावधारणं क्रियते तथात्र संसाररूपवृक्षावधारणेन तन्मूलं ब्रह्म ज्ञायते इत्यर्थ: । वाचस्पत्ये तूलशब्दस्यैवमर्थे प्रदर्श्ये गुणवदपि दर्शित: । तथाहि—तूलशब्दोऽर्थस्याकार तूलवृक्षे ( पार्थिवपिप्पल इति र्‌याते ) भावप्रकाशे--तूलं पकं गुरु स्तांभि हिमं पित्तानिलापहम् । तदेवां सुमधुरं संशोषि रक्तापित्तततहृत् ॥ एवंच तूलशब्द: शाल्मल्यादिकायेवाचक: । कार्पासो यथा फलनिर्गततत्त्वादृक्षकाये तदृत्तत्संसाररूपं कार्ये ब्रह्ममूलस्य । ततस्तु कार्य्यात्कस्तूलशब्द: । मूलाविद्याप्रतियोगिभूतत्तेन तूलाविद्याशब्देन कार्यस्यैवाभियुक्तग्रन्थे ज्योतितत्त्वात् । लौकिकवृक्षतो वैलक्षण्यामाह-ऊर्ध्वमूल इति । वृक्षनादिति । 'ओवश्रू छेदन' इति घातोवृक्ष इति रूपम् । दात्रेण लौकिकवृक्ष इवायं ज्ञानेच्छेद्य इत्यर्थ: । जन्मजरेत्यादि । जन्मादयो येडनेके डनर्थास्तदेवात्मा स्वरूपं यस्येत्यर्थ: । जन्माद्यनर्थातिरिक्तं संसारस्य स्वरूपमेव नेत्यर्थ: । अन्यथास्त्वभाव:-विपरीतस्वभाव: । एतेन चंचलत्वं ज्योतितम्‍ । मायेत्यादि । माया-ऐन्द्रजालिकविद्या । मरीच्युदकं-मृगजलम् । यतः मरीचिकरणसंभन्धाद्वालुकादि जलवद्दृश्यते डनस्तत्स्थान्मरीचिजलमुच्यते । गन्धर्वनगरामितिपदेन सायंकाले चंचलस्वभावा य आकाशे मेवादिसंनिवेशा दृश्यन्ते तेषां ग्रहणम्‍ । हस्तनष्टस्वरूपादिति । आदौ हृ्टं पश्चान्नष्टं स्वरूपं यस्येति । दर्शानसमय एव प्रतीम्यमानत्वात्‍ । अवसान

इति । ज्ञानप्राप्त्या संसारसमाप्तौ। कदलीस्तंभभवोदिति । यथात्रनिम्बादिवृक्षे कर्तिंते सारभागो हश्यते रक्तादिवर्णयुतस्तथा कदलीस्तम्भे सारभागो न हश्यते । अनेकशोऽतिति । अनेकशातसंख्यााका ये पाखण्डा: श्रुतिश्रद्धाविभुराश्रावोकाद्यस्तद्बुद्धिविकल्पनामास्पदं स्थानभूतः । यथा लौकिकवृक्षे स्त्यानुरूपो पुरुषो वेति विकल्पा एवं संसारवृक्षेऽपि वेदबहिर्भूतानां 'अयं संशाता वा परिणामो वारुढो वा नवेत्यादयोडनेकसंशाया: समुत्पद्यन्त इत्यर्थ: । अनिर्धारितेदंतत्त्व इति । तत्वजिज्ञासुभिरधिकारीभिस्तत्त्ववह्नष्ठया विचारयेमाणस्य संसारस्येदं तत्त्वमिदं स्वरूपामिति ब्रह्म: गृथक्त्वया न ज्ञायते ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य विवर्तभूतत्वात् । वेदान्तेत्यादि । वेदान्तेषूपनिषत्सु निश्चितं यत्परब्रह्मरूपं मूलं तदेव सारभाग: स्थिरांशो यत्रिति । ब्रह्मातिरिक्तं संसारे सर्वमसारामित्यर्थ: । आविद्याकापेति । अविद्याध्यास: कामकर्म-व्यक्त्यकमज्ञातवेदतन्यभेदै: बीजं तस्माद्भव उदपत्तिर्यस्य। अपरब्रह्मोति । अपरब्रह्मणोऽकर्त्तक्ववैतन्यस्य विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्मको हिरण्यगर्भ: प्रथमावस्थाभेदोऽडकुरोऽस्येति । सर्वप्राणोति । सर्वप्राणिनां डिम्भशरीरविशेषास्त एव स्कंधा: शाखाभूलानि यस्स । तृष्णासलिलं सेतेति । तृष्णा विषयतृष्णैव सालिलं तेन सेक: सेचनं तेनोद्भूतो दर्पो गर्व उच्च्छ्रायो यस्स । ततत्तृष्णोति पाढे विविधविषयजन्यतृष्णोति भाव: ।

[ पृ. ७९ ] बुद्धीन्द्रियेति । बुद्धीन्द्रियाणि ये विषया: शाब्ददस्पर्शादयस्ते प्रवाला: नवपल्लवाणि किसलयान्यडकुरा निशिताग्रभागा: प्ररोहाश्र यस्येति केभ्याश्चिद्वृक्षेभ्य: किसलयोद्भव: केभ्याश्चित्प्ररोहोद्भव: । अतोऽभिप्रायकोऽयं प्रवालाड्कुरादिपदद्वयमुपात्तम् । पूर्वेटीकाकृतां प्रवालाड्कुरा इत्यस्य समुच्चयेन किसलय-रुपार्थस्तु न विद्धान्मनोरम: पुनरुक्तिदोषसंभवात् । श्रुतीति । ' श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृति: ' इति निरुक्त्या श्रुतिस्मृतिपदाभ्यां वेदो मन्वादिस्मृतितयश्व गृह्यन्ते । न्यायविद्या—गौतमोक्तन्यायशास्त्रं पोडश-पदार्थात्मकम् । तदुपदेशा एव पल्लवानि यस्येति । यज्ञेति । यज्ञादिक्रियारूपसुपुष्पयुक्त: । सुखेति वेदना-ज्ञानं, सुखदुःखज्ञानरूपा अनेक रसां यत्त् । लौकिककवृक्षे यथासंभवं मधुरकटादिरेक एव रस: । प्राण्युपजीव्वेति । प्राणिभिरुपर्जीव्यानि: पुष्पादिरूपाणि फलानि यस्येति । ततृष्णोति । ततत्फलतृष्णैव सालिलावसेकस्तेन प्ररूढानि कर्मवासनादीनि जटाकृतानि-सात्विकादिभावेन मिश्रोकृतानि

हठबद्धान्तरवान्तरमूलानि यस्स । जडीकृत इति पाठस्तु स्थिरीकृतानीति लक्षणिकार्थेन कथमपि साधु: । सत्यनामेति । भूलोंक, भुवर्लोंक, स्वर्लोक, महलोंक, जनोलोक, तपोलोक, सत्यलोक इति सप्त लोकाः । सत्यलोकस्यैव ब्रह्मलोक इति नाम । ब्रह्मादीनि भूतानि तान्येव पक्षितसैः कृतं नीडमास्पदं यस्मिन्सः । सत्यादिसर्वलोकानां ब्रह्मादिभूतानां चाश्रयभूतः । प्राणिसुखदुःखाभ्यामुत्पन्नौ हर्षशोकौ तज्जं नृत्यादि । क्ष्वेलितं- क्रिडाविशेषः । आस्फोटितं-भुजबन्धः । हर्षितमामोदस्तज्जन्यं परहस्ताकार्षणमाकृष्टं, हाहेत्यादयो रुदितशब्दाः । लौकिकवृक्षे तु पक्ष्यादीनां शब्दाः । वेदान्त इति । ब्रह्मात्मेति दर्शन्-जीवब्रह्मैक्यदर्शनम् । असंग:-संन्यासस्तावेव शास्त्रं तेन कृत उचछेदो यस्य । अस्य संसारस्य छेदे जीवब्रह्मैक्यज्ञानं संन्यासश्रयतैव साधनमित्यर्थः । अश्वत्थ इति । न श्वसिति-श्वसितव्यश्वत् । चांचल्यं जोतयितुमशक्यत्वेति पदम् । अश्वत्थवादिति । सदा चलित्वेऽपि दृष्टान्तः । अयं ह्यश्वत्थवृक्षस्य स्वभावो यत्स प्रकृतिस्थवातेनापि कम्पते । अन्यजातीय वृक्षास्तु अधिकवातेन कम्पन्ते । अतएवश्वत्: सद्ा कम्पमानोऽनुभूयते जने: तद्वत्संसारवृक्षोऽपि सद्ा चलः । कामकर्मोण्येव वातस्तेनैरीतों नित्यप्रचालितः स्वभावो यस्येति । स्वर्ग-नरक इति । तिर्यंग्गमनशीलत्वात्तिर्यग्ब्रह्म । पशुपक्षिणः । प्रेतत्व-आश्रिसंस्कार-रहितानां जन्तूनामवस्थाविशेषः । आदिशब्देन स्वेदजानां कृमिदंशादीनां ग्रहणम् । परमार्थदर्शन इति । परमार्थदर्शनस्याद्वैतज्ञानस्याभाव एवावगमनं ज्ञानं यस्यामिति । परमार्थज्ञानंतु केवल ब्रह्मभावाश्रयित इति भावः । मृतादिमिवेति । यथा घटादिकार्ये मृत्पाद्युपादानकारणं नातिवर्तते तद्वत् ।

हिंसाश्रमदमघृत्याद्यात्मगुणपाथेय्यपूर्णज्ञानोडुपे सत्सङ्गैःसर्वत्यागमार्गे मोक्षतीर एतसिन्महाणौवे प्रापतन्वपतितवत्यः । इति ॥ १ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] ननु संसारकार्यस्य शून्यतापर्यन्तः नाशादसदपूर्वकमेव जन्म तेन च मूलरहितोऽयं स्यादिति शङ्कते-यद्विज्ञानादिति । तन्नोति । मृगजलादेरसद्वस्तुनः समुत्पत्त्यदर्शनान्नकार्यस्य सत्पूर्वकत्वप्रसिद्धे श्वास्ति संसाररूपकार्यस्य सदात्मकं वस्तु मूलं तच्च प्राणपदलक्ष्यमित्युत्त- रार्थः । प्राणपदवाच्यं तु तन्न भवति प्राणवृत्तेरपि हेतुत्वात् । स्वात्मे- त्यादि । आत्मपदेनान्तःकरणम् । स्वसंवन्ध्यान्तःकरणप्रवृत्तीनां साक्षिभूत- मित्यर्थः ॥ २ ॥

[ प्रकाशिका ] [पृ. ६ ०] सप्तसमन्वत्पदसामध्योदिते । स्थितानामिति पदाद्याहारं विना प्राण इति समुच्य अनुषपत्तिरित्यर्थः । शांकरभाष्ये तु प्राणे सति प्राणलक्ष्ये ब्रह्मणि विद्यमाने सतित्यर्थः ऋतुः । स एव विवर्त- वादिमते साधु: । रामानुजीयमते वस्तूनां स्थितत्वं जगतः सत्यत्वात्सङ्ग- छते । विवर्तवादिमते तेषामसत्यत्वाद्‌तथाध्याहारकारणमसङ्गतं स्यात् । केंच्चित्त्वित्यनेन शांकरभाष्येऽर्थः प्रदर्शयते ॥ २ ॥

[ प्रकाशिका ] [ पृ. ८१ ] विकरणवयत्ययरुच्छान्दस इति । इह शरीरपतनात्प्राग्बोधं शाक्तनुयाचोदिमुक्तो भवेदिति सम्बन्धः । एवं च शक्तु- यादित्यस्य स्थानडशकादात् प्रयोगः । तत्र लिङ्कोरविच्छान्दस इत्य- पेक्ष्यते । लिङ्‌: स्थाने लुङ्‌लकाररुचछान्दसः । 'हेतुहेतुमतोर्लिङ्‌' पा. सू. ३।३।१५६ इति सूत्रेण कृष्णं नमेच्चेत्सुखं यायादितिकृत् लिङो विधानात । शक्तुनुवानित्यपपाठः । जन्मजरेऽत्यादि । जन्मजरादियुक्तत्वमेव विशीर्य- माणत्वमित्यर्थः ॥ ४ ॥

२ । ३ । ८

[ प्रकाशिका ] चान्द्रिकाया इति । आदर्शामलिन्ये प्रकाशाभावादित- त्यर्थः । प्रकाशाविशिष्ट एवादर्शो गृह्यते तेन स्पष्टावयवप्रतिपत्तिः स्यादिति मतवार्थोऽन्तरमाह-यद्वोति । पूर्वोऽभिमुखस्य दृष्टेर्दृशमुखप्रतिबिम्बमादर्शे पश्चिमा- भिमुखं भवति । एवं चादर्शोऽयं प्रतिबिम्बं कलिप्तार्थगणितं भवति न तदन्वरुद्धमघटितमित्यर्थः । सुलभमिति । मुझादौकोद्‌धरणमिवाना-

त्मन आत्मनो विवेचनस्य दुष्करत्वाद्द्रष्टलोकस्थानामप्यात्मतत्त्वं न सुलभमिति भाव: ॥ ९ ॥

२।३।६

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ८२ ] स्वस्वविषयेयति। शब्दादिविषयाणां ग्रहणमेव प्रयोजनं तेन सहेत्यर्थे। पृथगुपदपद्मानानामन्ते। अन्नान्वयक्रमेण व्याख्यानमन्वयत्र सर्वत्र शांकरभाष्यग्रन्थेषु पाठक्रमेणैव व्याख्यानं भवति। शोककारणत्वानुपपत्तोरिति। आत्मवियभिचारो नाम द्वैतदर्शनं तदेव शोककारणं ‘द्वितीयाद्दै भयं भवति’ इति श्रुतेरिति भाव: ॥ ६ ॥

२।३।८

[ शांकरभाष्यम् ] आलिङ्ग एवोति। वैशेषिकैरुद्बुध्यादिस्वरूपदर्श आत्मनो गुणा इत्यंगीक्रियते। तदर्थे च तैरेवमनुमानं प्रदर्श्यते। बुद्ध्यादय: साध्रया गणत्वाद्द्रप्त्वादिप्रतिद्वंद्वि। परमेतदनुमानमसद्। गुणानां साध्रयत्वस्यान्यथासिद्धत्वेन सिद्धसाधनत्वात्। किंच बुद्ध्याद्याश्रयभूत आत्मेति यत्तै: कल्प्यते तच्छ्रुतिविरुद्धं श्रुतौ ह्यात्मनो निर्गुणत्वमुख्यते। ‘र्हीर्द्धिर्भि: सर्वे मन एव’ इति श्रुत्या मनसो बुद्ध्यादिगुणवत्त्वमुख्यते च। र्हीर्द्धिर्बिरित्यादिश्रुतौ वृत्तिवृत्तिमितोर्भेदान्मन एवेत्यनेन मनसो वृत्तय इति बोध्यते। मुख्यतेsडमृतत्वं च गच्छतीति वाक्ययो: पुनरुक्तिं किंतु मुख्यत इत्यनेन जीवत्यपि शरीरे मुक्तिबोध्यते। इयमेव जीवनमुक्ति:। अमृतत्वं च गच्छतीत्यनेन विदेहमुक्तिश्च बोध्यते तदेतदाह--यं ज्ञात्वेत्यादिना। एवमर्थ-करणेडमृतत्वं चान्ते चकारस्य वैयध্যে स्यादित्यापि बाह्यम् ॥ ८ ॥

२।३।९

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ८३ ] कथं दर्शनेमुपपचत इति प्रश्न:। कोsभिप्राय: किं विषयतया दर्शनमुताविषयतयैव दर्शनोपायो वाच्य:। तत्र प्रथमपक्ष आह--न संदृश इति। रूपादियुक्तं रूपादिविशेषणं च वस्तु दर्शनयोग्यं भवत्यत तु तदभावान्न दर्शनविषयतयर्थे। द्वितीयपक्ष आह-कथं तर्हींत्ति। बाह्येन्द्रियोपमेऽपि यदा मनो विषयान् संकल्पयते तदा ममक्षोर्बुद्धिस्थस्य मनसो नियामिका भवति। पृच्छति च तत्। हे मन: किमर्थे त्वं पिशाचवत्प्रभवासि। न तावत्स्वप्रयोजनानिमित्तम्। तव जडत्वेन प्रयोजनसंबंधासंभवात्। विषयप्रयोजननिमित्तमिति चेत्तदपि न संभवति तेषां क्षयिष्णुत्वादिदोषसत्वेन संबन्धेन प्रयोजनानुपपत्ते:। चेतनप्रयोजन-

निमित्तमिति चेतदपि न । तस्यासंगत्वेन परमानन्दस्वभाववत्त्वादिति नियतत्वेन बुद्धिरमेनीडित्युच्यते । अविकल्पयिच्योति सर्वविकल्पशून्यया केवलं ब्रह्मास्मीत्याविषयतयैव ब्रह्मभावव्यंजिकया महावाक्योत्थबुद्धिदृत्त्या ज्ञातुं शक्यत इति संबंधः । अभिप्रकाशित इति । मया दृश्यमनं घटादि यथाहं न भवामि तथा शरीरेंद्रियसंघाते यदृश्यं तत्तदहं न भवामि किंतु योडत्र झोंडश: सोडस्मि सर्वशरीरेऽवेकलक्षणलक्षितत्वादेक एवेति विचारेग प्रथमं संभावित इत्यर्थ: ।। ९ ।।

[शांकरभाष्यम्] बहुश्रः श्रुतवेदान्ता अपि केचित् ब्रह्मास्मीति स्थिरबुद्धिमन्तो न भवन्तीति किंचित्प्रतिबन्धकान्तरं भवेदतदपाकरणार्थमुपायो वक्तव्य इत्याह-सा हृदिति । योग इति । श्रवणमननाभ्याससंभावनादोषस्य निरासेऽपि चित्तानेकाग्रतादोषरूप: प्रतिबन्धक: संभवति तदर्थं योगश्चित्तवृत्तिनिरोधरूप: कल्प्यते । [ प्र. < 8 ] अवतिष्ठन्ते-निवृत्ततन्यापाराणि भवन्ति ।। ९ ।। [ प्रकाशिका ] [ प्र. < ३ ] व्युत्पत्त्योत इति । ज्ञायते घटादिरनेनेति करण इत्युत्पत्त्या ज्ञानशब्दस्रोन्त्रियवाचकत्वं तदाह-इन्द्रियाणीति । व्यवदित इति । अध्यवसायादिवृत्तिभेदान्मन एव बुद्ध्यादिशब्दभाक् । अध्यवसायात्मिका बुद्धि: । अभिमानात्मकोडहंकार: । चित्तात्मकं चित्तम् । संकल्पविकल्पात्मकं मन: ।। १० ।।

[ शांकरभाष्यम् ] ततो योगोऽस्मिन्मूले योगशब्दस्येहलिङ्गत्वात्पुग्गेनापि सामानाधिकरण्यम् । इतिशब्देन करणत्वोभिधानात्तं योग इति मन्यन्त इति प्रथमान्तपाठ आवश्यक:आनन्दस्तवाद्वितीयीयान्त: कथमपि साधु: । वस्तुतो वियोगमपि विरुद्धलक्षणया तं योगं मन्यन्त इत्युक्तं तद्विशदयति-सर्वोनर्थेति । सर्वोनर्थसंयोगे तत्यात्राहुना संयोगति पाठो दृश्यते स च पूर्ववद्र्याभ्यां नाद्रियते । अतोडसाधु: । अनर्थसंयोगपूर्वको वियोग इति मध्यमपदलोपिसमासेनार्थसंयोगेऽथ्यो वियोग इति पंचमोसमासेन वा कथमपि स्थितस्म्य गतिश्रितनीया । एतस्यामवस्थायामिति । लयाविक्शेकपायरसास्वादवर्जितायामवस्थायामित्यर्थ: । एते लयादयश्वत्वारो निर्विकल्पकस्माधेविज्ञभूता: । तल्लक्षणानि । लयो नाम-अखण्डवस्तुनवलम्बनेन चित्तवृत्तेरन्यान्यालम्ब-

नम्। कषायो नाम-लयविक्षेपाभावेडपि चित्तवृत्ते रागादिवासनया स्तब्धिमावादखण्डनवस्तुनवलम्बनम्। रसास्वादो नाम-अखण्डवस्तुनवलम्बनेsपि चित्तवृत्तेः सकल्पानन्दास्वादनम्। समाध्यारंभसमये सकल्पानन्दास्वादनं वा। अनेन विघ्नचतुष्ट्येन विरहितं चित्तं निर्वातदीपवदचलं सदृखण्डचैतन्यमात्रमेवातिष्ठते यद तदा निर्विकल्पः समाधिरित्युच्यते। तदुक्तं गौडपादाचार्यैः-“लये संबोधयेच्चित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः। सकषायं विजानीयाच्छमप्राप्तं न चालयेत्॥” नास्वादयेद्रसं तत्र नि:संगः प्रज्ञया भवेत्”। मां। का। ३।४८-४९ “यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता” भ। गी। ६।१९ इति च। संभवोऽस्तीति। प्रमादो हि बुध्यादिजन्यः। योगारंभकाले प्रमादवर्जनं विधेयतया व्याख्यायानुवादपरतया व्याख्यात-अथवेति॥ १९ ॥

[ प्रकाशिका ] [ प्र. <8> ] बाह्याभ्यन्तरौति। चक्षुरादीनि बाह्यकरणानि मनोडन्तरिन्द्रियं तेषां धारणा नाम स्वस्वविषयेsष्य आकर्षणम्। अवहितचित्तता-समाधिः। प्रतिक्षणापायेति। चित्तवृत्तिनिरोधात्मको योगः। चित्तस्य चंचलस्वभावत्वाद्योगस्य प्रतिक्षणं विनाशसंभावना। तेन तत्र सावधानता योत्यते। अथवा योग एवे�्टोत्पत्तिरूपस्यानीष्ठनाशरूपस्य च पुरुषार्थस्य मुख्यं साधनमतस्तत्र सावधानता योत्यते॥ १९ ॥

कार्यप्रविलापनस्य-कार्यालयस्य। असि-स्तित्वान्नैवेत्वादिति। घटोऽस्तीतादृश्यासतित्वेन प्रतिबन्धस्य घटस्य मुद्रादिना नाशो घटाकारस्यैव विनाशो न त्वासितत्वांशस्य। यतस्तस्यासितत्वांशस्य कपालोऽस्तीतादिना प्रतीति। एवन्त कार्यप्रविलापनस्य कारणासितत्वांशान-छत्वात्तन्न शून्यतापर्यवसायी लय इति स्पष्टयति-तथाहि। सूक्ष्मतारतम्येत्यादि। स्थूलस्य घटकार्यस्य लये ततः सूक्ष्मं कपालरूपं कारणमवशिष्यते। तस्यापि लये सूक्ष्मतरं कपालिकापरमाणुपर्यन्तमवशिष्यते। एवं सूक्ष्मतापारम्पर्येण सर्वसूक्ष्मानां लयेऽमूर्तेऽसितत्वबुद्धिरूपमवशिष्यते यावदृशीनम्। ननु यदृदृश्यं तदसत्कथं स्वप्नदर्शनमित्यानुमानाद्धीकारे सद्बुद्धि-रापि नास्तीत्याsड्कक्याह-यदापीति। सद्बुद्धिरस्तीति प्रत्ययोऽपि सद्बुद्धिरस्तीत्येव बोधयति। अभावज्ञानं प्रति प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वाचिषधेनाsस्तित्त्वबुद्धिरेव योतनात्। बुद्धिरिति। घटोऽस्ति पटोऽस्तीत्यत्र

विषयाणां घटादीनां व्यवहारेडपि सद्बुद्धेरव्यभिचारदर्शनाद्बुद्धेश्च स्वतः प्रामाण्यात्सन्मात्रं वस्त्वभ्युपगन्तव्यम् ॥ १२ ॥

[ प्रकाशिका ] [ पृ. ८५ ] न्यूनसंख्यावादा इति । श्रुतिस्मृतिप्रामाण्यात्पक्ष ज्ञानेंद्रियाणि पञ्च कर्मेंद्रियाणि मनश्श्रेत्येकादशेन्द्रियाणि । यत्र वाक्येऽटतो न्यूनोन्द्रियसंख्या तत्रेतान्‍यवेकादशमु विशेषापकारकारण- त्यर्थोऽत्रेयः । यत्रैकादश्योडधिकानीन्द्रियाणि प्रोच्यन्ते तत्र मनोवृत्ति- भेदेनाधिकसंख्‍या लापनीया । अयमर्थः । अन्यान्याधिकानीन्द्रियाणि मनोवृत्तिभेदजन्यत्वान्मनस एव भेदरूपाणि तेन मनसी तेषामन्तर्भावः । उपनिषदेकगम्यत्वादिति । 'औपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' इति श्रुते: । उपनिषदि दृष्ट औपनिषदः ॥ १२ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] सोपाधिकस्यात्मनो ज्ञानान्मुच्‍कर्न संभवतीत्यतो निरुपाधिकज्ञानाय प्रयत्न इत्‍याह-यदा त्वति । बुद्ध्‍याद्युपाधिक आत्मनि प्रथमं स्थिरीभूतस्य चेतसस्तदद्वैरण लक्ष्यपदार्थीभावमे सतिं ऋमेण वाऽक्‍यार्थज्ञानं संभवतीत्याह-तत्प्रतीति । [ पृ. ८६ ] सत्कार्योपाधिकृत- तास्सितत्‍वप्रत्ययेनैति । सदुपलब्धिमानं कार्यमुपाधिर्यस्य तत्‍क्‍तो योडस्सितत्‍वप्रत्यय: कारणत्‍वादमिति पर आत्मेति तेनोपालभ्यस्‍ये ॥ १३॥

[ प्रकाशिका ] [ पृ. ८६ ] भुक्ता ब्राझ्‍णा इति वदति । भुक्तम- स्ति येषामिति मत्‍वर्थीयोडच् । अश्नीतादित्‍वादच्‍च प्रत्यय: । तद्धदुपलब्धिस्‍ये- त्यत्रोपरतधुमस्त्‍यस्‍येत्यप्‍लटच्‍चवत इत्यर्थ:। विवर्तं नैतदिसिद्धान्तकौमुद्याम् । यथासंरुयं संबन्‍ध: । विशिष्टश्‍िक्षितेस्‍यादि । पूर्वदुरितं संचितरूपं विशिष्‍टं, उत्तरदुरितं क्रियमाणरूपमाशिष्‍टं यस्य । संचितक्रियामणदुरितरहित इत्य- र्थ: । अनुषोप्यते । ' उष दाहे ' इत्यस्‍येऽपोपसर्गपूर्वकस्‍य रूपं तदाह- अदग्धवैवेति । इत्यभिप्राय इति । अस्मिन्नमते जीवन्‍मुक्तिरस्वीकारादेवमभि- प्रायकथनम् । श्रीभाष्‍ये समन्‍वयाधिकरणे जीवन्‍मुक्ति: खण्ड्यते । काचेयं जीवन्‍मुक्तिरित्यादिना ॥ १३ ॥

[शांकरभाष्यम्] [पृ. ८७] उपदेश इति । उपदेशवति इति लुप्तप्रथमा- प्रत्यगभिन्न: परमात्मोपदेश: ॥ १५ ॥

[ प्रकाशिका ] उपसंहरतीति । श्रुतिरिति शेष: । [ पृ. ८७ ] साक्ष- का० २२

ककृत्यमिति । मूर्ध्न्यानाड़ीनिष्क्रमणार्चिरादिगमनं साधकेन स्वयं कर्तुमशक्यं भगवानुपासनैन प्रीतः सन्स्तार्ंस्मस्तादशं सामर्थ्यमुत्पादयेत् ॥ १९ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] यतश्चैकैको मंत्रः प्रकरणविच्छेदेनोक्तो यतो ब्रह्मविद्र्प्रकरणं प्रचलति । तत्र गते: संभवाो नास्ति । अत्र च शतं चैकेत्या-दिनागतिरुच्यते । अतोडत्र प्रकरणभेद: कर्तव्य: । अतः प्राग्ब्रह्मप्रकरण- मस्मान्मंत्रादारभ्य मन्त्रब्रह्मविद्र्प्रकरणम् । अत्र भास्कराचार्य: प्रकरणाद्वि- विद्र्विषयैवेयं गतिरित्यंगीकरोति ताचिचन्त्यम् । गतिश्रवणाल्लिङ्गानुसृत्यब्रह्म- विदो गतेश्व श्रुतौ निषेधात । लिङ्गापेक्षया प्रकरणस्य दौर्बल्यं 'श्रुतिलिङ्गप्रकरण- स्थानसमाख्यानां पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात' जै. सू. ३ । ३ ।८।१४ इति सूत्रेण सिद्धं मनसिकृत्याह—ये पुनर्मन्त्रब्रह्माविद इति ॥ १६ ॥ [ प्रकाशिका ] [ पृ. << ] देशविशेषाविशिष्टेत्यादि । मूर्ध्न्यनाडी- गत्या प्राप्यमाणो यो विशिटो वैकुण्ठादिदेशस्ततस्थब्रह्मादर्शनपूर्वकं स्वस्वरूपा- पविर्माव एवेयं मुक्तिः । सुषुम्नाभिन्ननाडीभिरुक्त्र्मणे नानाविधा मनुष्यप- श्वादिदेहपयोर्निप्राप्तिरूपा प्राप्तिसतदाह—अन्यास्वित्यादिना ।दुर्विवेचतयेत। इयमेव सुषुम्ना नान्येति मरणकाले पृथक्कर्तुमशक्यतयेत्यर्थः । याहाच्छफी- मिति । गुणवक्षरकर्ताल्यवृत्तकेनचित्सुषुम्ना गतिः प्राप्येत तदभिप्रायेण- यमनुवाद इत्यर्थः। विद्र्द्रविद्र्त्वसाधारणमिति । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणत्वात्प्रप- त्यस्य 'तस्य भावस्तलौ' पा सू. ९ । १ । १९ इति विहितस्य भाववाचकस्याभयत्र संबंधः । तेन विद्र्त्वाविद्र्त्वसाधरणीमिति लेधधम् । ततश्रायमर्थ: । हृदयाग्रप्रभृति ननमारभ्य मूर्धादिदेशारोरावयवानिष्क्रमणपर्यन्तं विदुषोऽविदुषश्व गमनं सममानम् । ततों विदुषो यद्वैलक्षण्यं तदाह—विद्र्द्र- स्वाति। परमपुरुषेत्यादि । भगवदाराधनरूपा यात्यन्तं प्रियोपासना तह्- देन विद्रान् विद्याार्ंत्वेनात्यान्तप्रियगतिं स्मरति ततः परमपुरुषस्य भगवतोऽ- नुग्रह: । ततोऽन्यैर्दुविवेचनीयापि सुषुम्नार्क्ष्यनाडी तेनोपासकेन लभ्यते ततश्र तस्योक्ता गति: ॥ १६ ॥

मुझादिवेति । मुझारुर्यतृणमध्यस्थेषी- का ततृणगतयष्टिस्तत्प्रणातोर्वाविविक्ता भवति: तत्पृथकरणमतोवैकाग्रतया साध्यं तथैव शरीरादात्मनः पृथककरणम् ॥ १७ ॥

[ शांकरभाष्यम् ]

समाभिव्याहृतोति । समभिव्याहृतः- समीपोच्चारितः । अयमर्थः । देवदत्तः स्वाच्छरीरादिलक्षण इति वाक्ये स्वपदेन समीपोच्चारितस्य देवदत्तस्य संबन्धि यच्छरीरं तद्रहणं तदत् तं स्वाच्छरीरादिति मंत्रे स्वशब्देनान्तरात्मसंबन्धि जनवाचकं चेतनं शरीरं गृहते । धारकत्वे तदे । अन्तरात्मा जनशब्दितस्तस्य चेतनस्य धारको नियंता । तच जनशब्दितमस्य शेपभूतमयं चान्तरात्मा तच्छेषीति वैदक्ष्यं जेयमित्यर्थः ॥ १७ ॥

[ प्रकाशिका ] [ पृ. ८९ ]

अध्यात्ममेवोति । आत्मनि देह इत्यध्यात्मम् । 'अलव्ययं विभक्ति' पा. सू. २।१।१६ इत्यादिसूत्रेण विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । प्रत्यक्षस्वरूपं ब्रह्म प्राप्यतेत्यर्थः । अर्चिरादिमार्गगम्यं रूपं प्राप्य तु न विमुक्तिमता संयोगास्मि वियोगावसानत्वात् ॥ १८ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ८९ ]

यथायथमध्ययनाकरणमालस्यादिति शिष्यापराधः । तथैवान्यायाध्यापनं गुरोरपराधः । [ पृ. ९१ ] तेजस्विनावित्यस्य तेजस्विनोरिति षष्ठचन्तेन विपरिणामः स्वधीतमित्यस्याध्याहारश्रेत्युभयं कृष्टमतो व्याख्यानान्तरमाह-अथवेतिति [ पृ. ९२ ] द्वेषमिति । अननेन सम्यङ् नाधीतमनेन च सम्यङ् नाध्यापितामिति मत्या द्वेषः । [ पृ. ९३ ] सर्वदोषोपशमनार्थीमिति । आध्या त्मिकाधिभौतिकाधिदैविकदोषत्रयप्रशमनार्थे त्रिवेचनम् । ॐकारश्राथशब्दश्र द्वावती ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माझलिकावुभौ ।। 'इत्युक्त्या ओंकारशब्दो मङ्गलार्थक इति शब्दो भाष्यसमाप्तियोतकः ॥ १९ ॥

[ शांकरभाष्यम् ] प्रमादकृतान्यायेनोति ।

सहैव परिपालयति । सहेति त्रिवारमस्मिन्नमंत्र उपलभ्यते । तत्र प्रकाशिकायां ' स, ह' इति पदद्वयमेकत्र स्थलेऽकृतमन्यत्र स्थलद्वये सहैत्येकं पदं तन्न संगच्छते तदधोजरतीयदोषापत्तेः । शांकरभाष्ये तु सर्वत्रैवैकेव पदमाहतम । सनियमोति । असूयकायानृजवे विद्या देयेति :नियमः । ' विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम ' इत्यादिश्रुत्या प्रदर्शितः । [ पृ. ९० ] विभूते---पाठयति । पृच्छतीति । नापृष्टं कस्यचिद्ब्रूयात् पृच्छत इति स्मृतेः । दोषशान्त्यर्थीमिति । आध्यात्मिकादित्रिविधदोषप्रशमनार्थे त्रिवारं शान्तिरिति पदम् । प्रतिसंबन्धी-

[ प्रकाशिका ]

प्रतियोगी । मोक्तर्थः । छत्रिन्यायेनोति । छात्रिणो यान्तीत्यत्राछात्रिणोडपि छत्रिपदेन गृह्यन्ते तद्वदपिबद्नपि परमात्मा पिबत्पदेन गृह्यते । शक्यशब्द इति । प्रकारणविच्छेदविषये शंका कर्तुं न शक्यत इत्यर्थः ।

[ पृ. ९१ ] उपासनाविधायिशास्त्रस्येति । खरतुरगादीनां हृदयं यथव्यगुष्टप्रमाणाधिकिं तथापि येडत्रोपासनायामाधिकारिणो यदर्थे चोपासना विहिता तेषां मनुष्याणां हृदयमडगुष्टपरिमितं ततस्तदुपाधिद्वारा परमात्मनो डगुष्टमात्रत्वे न काप्यनुपपत्तिरित्यर्थः । हृदयावच्छेदेनिबन्धनं—हृदयावच्छेदगुष्टमात्रत्वं तत्र

[ पृ. ९२ ] उपचारादिति । आयुर्वै घृतमितिवल्लक्षणयेत्यर्थः । मुख्यार्थबाधे लक्षणाया अङ्गीकार्यत्वान्मुख्यार्थबाधमाह-स्थूलशरीरस्यैवेत्यादिना । कापिलतन्त्रसिद्धोपादान इति । कापिलतन्त्रे सांख्यशास्त्रे सिद्धमङ्गीकृतं यदव्यक्तं तद्रहणं कुतो न क्रियत इत्यर्थः ।

तदनन्युपगमादिति । परमात्माधीनतथातदनन्यविशिष्टत्वेन प्रयोजनवत्त्वस्याङ्गीकरणात् । कापिलतन्त्रोक्ताव्यक्ताग्रहणे हेतुवन्तरमाह—जेयत्वावचनाच्चेति । [ पृ. ९३ ] उपायोपेयोपेतृणामिति । उपायः साधनम् । उपेयः साध्यः । उपेताः—साधकः । इति स्थितमिति । अयं सिद्धान्त इत्यर्थः ॥ १९ ॥

इति पाठकोपावहश्रीधरशास्त्रिकृता कठोपनिषच्छङ्करभाष्यप्रकाशिका व्याख्या बालबोधिनी समाप्ता ॥

इति काठकोपनिषद्‌भाष्याद्वयाद्‌यबालबोधिनी समाप्ता ।

श्रीः

भाष्यद्वयवाक्योदाहरणां संक्षिप्तसूची

स्पष्टीकरणम्‌।

ऐ.-ऐतरेयोपनिषद्‌.

क. का.-कठोपनिषद्‌.

का. वा.-कात्यायनवार्तिकम्‌.

के.-केनोपनिषद्‌.

भ. गी. गी.-भगवद्गीता.

छा.-छान्दोग्योपनिषद्‌.

जै. सू. जैमिनीयसूत्रम्‌.

तै.-तैत्तिरीयोपनिषद्‌.

नृ. ता.-नृसिंहतापनी²पषद्‌

पा. सू.-पाणिनीयसूत्रम्‌

प्र.-प्रश्नोपनिषद्‌.

बृ.-बृहदारण्यकम्‌.

बृ. माध्य.-बृहदारण्यकभाष्यदिङ्निर्णयशास्त्राया³

ब्र. सू. ब्रह्मसूत्रम्‌.

म. भा.-महाभारतम्‌

मु.-मुण्डकोपनिषद्‌.

श्वे.-श्वेताश्वतररीयोपनिषद्‌.

शांकरभाष्ये लब्धस्थलानि वचांसि ।

कामः संकल्पः ।

बृ. १९५१३

तराति शोकमात्मवित्

छां. ७११३ <२

न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्

बृ. ४।४।२३ ६२

नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।

भ. गी. ७१२५ ९६

निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ।

क. ११९ १

नेति नेतीत्यस्थूलमनणवहस्वमहड्येयडनात्म्येडनिलयने ।

बृ. ३।८।८ <६

न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ।

बृ. ४।४।६ <७

ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभूदिमृृत्युयः

क. ६।१८ २

यदृतेव न निवर्तन्ते ।

भ. गी. १९१६ ९४

वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ।

छां. ६।१।४ <९

स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते ।

क. ११३ ३

शांकरभाष्येऽलभ्यस्थलानि वचांसि ।

अग्निर्ैव होता ।

श्रुति: ७०

अनध्वगाअध्वसु पारयिष्णवः

श्रुति: ९६

आभूतसंश्रवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यते ।

स्मृति: <७

इयं वेदि: परोऽन्तः पृथिव्या: ।

श्रुति: ७०

यच्चाम्मोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्म्यसन्ततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्त्यते ॥ १ ॥

श्रुति: ६१

यथायथं हि सम्भवा: ।

प्रकाशिकायां लब्धस्थलानि वचांसि ।

अणीयान् ह्यपप्रतर्क्यम् ।

क. १।२।८ ३२

अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमाहि ।

क. १।३।२ १८

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।

भ. गी. २।१७ ३६

अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां त्रिणाचिकेतस्भिरेरत्य

संहि त्रिकर्मकृत्तराति जन्ममृत्यू ।

क. १।१।१७ १४

अजीर्येताममृतानामुपेत्य

क. १।१।२८ १३

अपहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति ।

क. ३।४ १६

अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।

भ. गी. ८।२१ ३७

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः ।

सन्निविष्टः।

अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य ।

अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व ।

आधीष्टानं तथा कर्ता करणं च पृथक्स्ववधर्मं । विविधा च पृथक् चेष्टा दैवं चैवात्र पश्चमम्॥

अश्वाद्‌दमसपर्शेमरूपमद्गयञ्‌ तथारसं नित्यमगन्धवच्च यत्‌ ।

अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ।

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।

अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो निष्क्रियोऽयं बलात् ।

अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषोडङ्गुष्ठं च समाश्रितः ।

आश्रर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमश्रर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।

आश्रर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ।

न चैव कश्चित् ।

आदित्यशुक्रसुर्भूतवाक्षिणी प्रविशात् ।

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च ।

आत्मनमाकाशः सम्भूतः आकाशाद्वायुः ।

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ।

आदित्यवर्ण्ण तमसः परस्तात् ।

आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।

इदं शतसहस्राद्धि । इति सार्धश्लोकषट्कम् ॥

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्र परं मनः ।

मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥

ईशानो भूतभव्यस्य ।

एकं बीजं बहुधा यः करोति ।

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।

भ्रामयन्सर्वभूतानि

यन्त्रारूढानि मायया ॥

भ. गी. १८।६१

एतच्छृत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृध्द्ध धर्म्येमनुमेतमाप्य ।

स मोदते मोदनीयँ हि लब्धवा ।

क. १।२।१३

एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परँ ज्योतिरुपसंपद्य

स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते.

छां. ८।३।४ ३२

एष सर्वेषु भूतेषु.

क. १३।१२ ३७

एष आत्मान्तर्हृदयेडणीयान् व्रीहेः यवाद्र्रा इयामाकाद्वा इयामाकतण्डुलाद्वैष म आत्मान्तर्हृदये ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायानदिवो ज्यायानेम्यो लोकेभ्यः ।

छां. ३।१४।३ ४४

ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।

भ. गी. १७।२३ ३४

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि.

भ. गी. १३।२ ६४

प्रसिष्णु प्रभविष्णु न.

भ. गी. १३।१६ ३५

जुष्टं यदा पश्यत्यान्यमीशाम्.

श्वे. ४।७ ४४८९

उयोतिषामपि तज्ज्योतिरितमसः परमुच्यते.

गी. १३।१७ ३७

जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति.

नृ. ता. ९ ९०

तमेव भान्नमः भानि.

मु. २।२।१० ७८

ततः पदं सङ्ग्रहेण त्वः मृगे.

ऋ. १।२२।१५ २१

तद्धवा ज्योतिषां ज्योति:

बृ. ४।४।१६ ६२

तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम.

मु. ३।२।४ ३२

ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले.

मु. ३।२।६ १३

तमेव शास्त्रकारः: प्रवदन्ति मनीषिणः:

भारतम्. ४२

तयोरन्यः पिप्पलं स्वादृत्ति.

मु. ३।१।१ ९२

तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये.

छां. ६।१४।२ ७१

तेन धीरोऽपियान्ति ब्रह्मविदः स्वर्गी लोकमित ऊर्ध्वं विमुक्ता:

सू. ४।१८ १६

तं विद्याकर्मणी समन्वारभते.

बृ. ४।४।२ ७३

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य संधिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू ।

जन्ममृत्यू.

क. ११११९ १२१३१९६

तद्विष्णो: परमं पदम्.

क. ११३१९ ९

तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितम्.

क. ११११२ ९०

तस्य धैर्यस्य हृदयस्यामि प्रन्थिं तेन प्रध्यानिने ष आत्मा

निष्क्रामति चक्षुषो वा मूर्ध्नो वा षडन्येम्यो वा शरीरदेशेम्य:

बृ. ४१४१२ <<

तमेव शारणं गच्छ.

म. गी. १८१६२ ९९

ततो मया नाचिकेताश्रितोऽग्निरनित्यैर्द्रव्यै: प्राप्तवानस्मि नित्यम्.

क. ११२११० १८

तिष्ठन्तं परमेश्वरम्.

गी. १३।२७ ३७

द्वे षे पुरूषे प्राणा आनैकादशा:

बृ. ३।९।१४ <<

न जायते म्रियते वा विपश्चित्.

१२।१८ ३६

न जातु काम: कामानामुपभोगेन शाम्यति.

म. मा. २३

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम्.

क. २।१।१५ ३७९१

न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति.

बृ. ४।४।१२ १९

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्वनैनम्.

क. २।३।९ <<

नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते.

क. १।१।२९ १८

नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा न मेधया.

क. १।२।२३ ३५

नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानैनमाप्नुयात्.

क. १।२।२४ ३५

नेह नानाऽस्तीति लेश्यो न मेधया.

क. २।१।११ ३७

न तद् भासयते सूर्यो:

गी. १५।६ ३७

न ह्रादृवै: प्राप्यते हि घ्रुवं तत्.

परे देवे मनस्येकी भवति.

प्र. ४।२ ७९

परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते.

छां. ८।३।४ ९

पराङ्गि खानि.

२।१।१८ ८९-३७

प्राणाधिप: सङ्खरति स्वकर्मभि:

श्वे. ९१७ ६७९१

परं तत्‍वमिदं कृत्स्नं सांख्यानां विदितात्मनाम् ।

यदि तं यतिभिरिमुरुल्यै: कपिलादिभिरीश्वरै: ॥

यस्मिन् विश्रमः केविद् ईक्षयन्ते मनुजर्षभ ।

वृ. मा. २१२१३०

गुणाश्र यस्मिन्नबहवो दोषहानिनश् केवलाः ॥

भा. गी. ४२ ९५ क. ११११७ ६४९०

पुरुषान्न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः

क. १३६१० ९३ भ. गी. १ १९५४ ८३

ब्रह्मजं देवमीड्यं विदित्वा.

बुद्ध्यात्मा महान् परः ।

मा. भा. ८३

भक्त्या त्वनन्यया शाक्यः

तै. २८१९ ९१

भक्त्या च वृत्त्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं

म. गी. ७३ २८

परिपश्यति च

मीषास्माद्वातः पवते.

का. १३६१० ८१

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद् यतति सिद्धये ।

यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥

भ. गी. ७१५१२ ७८

मनसस्तु परा बुद्धिः

क. १३६११ ९२

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।

पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः॥

क. ११२१२२ ९०

महान्तं विभुमात्मानम्

क. १३८११३ ३२

यच्छेद् वाड्मनसी प्राज्ञः

यदादित्यगतं तेजो जगद् आसयते डखिलम् ।

म. गी. १५११२ ७८

यच्चन्द्रमसि यच्चाग्रौ तत्तेजो विद्धि मामकम्॥

यदा पश्यासि पश्यन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।

क. २१३१० ३२

यस्त्वविज्ञानवान् भवत्य् अमनस्कः सदाऽशुचिः ।

क. ११३१७ ३५

न स तत्पदम् आप्नोति

यच्छेद् वाड्मनसी प्राज्ञः

क. १३११३ ९२

यदिदं किंच जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।

क. २१३१२ ९१

महद् दयं वज्रम् उद्यतम्

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः ।

क. १२१२९ ३७९०

मृत्युर् यस्योपसेचनं क इत्य् वेद यत्र सः॥

या प्राणेन संभवत्य् अदितिर्देवतामयी ।

क. २१११७ ९०

गुहां प्रविश्य रमणीयचरणा:

छां. ९१०१७ ७३

रश्मिभिरेषोडसिन्प्रातिष्ठितः

बृ. ९११२ ७४

वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्ठः

क. २१२१० ३७

विज्ञानसारथिर्येस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः ।

क. ११।१९

विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः

श्वे. ३।४ पृष्ठ. ६१

श्रोभावा मर्त्यस्य

क. ११।२६ फ. १४

स तं पर्याप्तं जकत्क्रोडन्रममाणः ।

छां. ८।१।१ पृष्ठ. ३२

स त्वमग्रिः स्वर्गमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि त ° श्रद्धधानाय मह्यम् ।

स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ।

क. १।१।१३ पृष्ठ. १३

सम सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।

भ. गी. १३।२७ पृष्ठ. ३७

सा काष्ठा सा परा गति: ।

क. १।३।११ पृष्ठ. ३७

सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिता: सप्त सप्त ।

मुं. २।१।८ पृष्ठ. ८५

स यद् पितृलोककोऽभवत् सकृदेवास्य पिता: ।

समुतिष्ठन्ति । तेन पितृलोकेन सकृदुपो महीयते ।

छां. ८।२।१ पृष्ठ. ३७

सर्वतः पाणिपादन्तत् ।

भ. गी. १३।१३ पृष्ठ. ३७

सर्वस्य चाहं हदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिज्ञानमपोहनं च ।

भ. गी. १५।१५ पृष्ठ. ९९

सांख्यं यागं पाश्चतान्त्रं वेदाः पाशुपतं तथा ।

आत्मप्रमाणान्‍येतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥

भारतम्. पृष्ठ. ४२

सर्वेषु च नपश्रेष्ठं ज्ञानेष्टवेषु हृदयते । यथागमं यथान्यायं निष्ठा नारायण: प्रभुः ॥

भारतं पृष्ठ. ४२

सर्वे प्रमाणं हि तथा यथैतच्छ्रु तामुत्तमम् ।

भारतं पृष्ठ. ४२

स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते

क. १।१।१३ १४।१३

स्वर्गे लोके न भयं किन्चनास्ति न तत्र त्वं जरया विभेतिं ।

उभे तीर्त्वाशानायापासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ।

क. १।१।१२ पृष्ठ. १३

मूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ।

भ. गी. १३।१५ पृष्ठ. ३६

सोडध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ।

क. १।३।९ पृष्ठ. ३४

हन्ता चेनमन्यते हन्तुं हनुम् ।

क. १।२।१९ पृष्ठ. ३५

हिरण्यगर्भे परपत जायमानम् ।

श्वे. ४।१२ पृष्ठ. ५३।४

प्रकाशीयामलङ्घ्यस्थलानि वचांसि ।

अणोरणीयान् । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् । तदणडमभवदैमं सहस्रांशुसमप्रभम् ॥ १ ॥

तस्मिनेजे स्वयम्भूः सर्व लोकपितामहः । अभिवदतिनाडभिवादये । अयं वाव यः पवते ।

आभूतसंश्रवस्थानममृतत्वं हि भाष्यते । इमौ स्म मुनिशादूल किंकरौ समुपास्यितौ । उभे तौऽशनायापिपासे । उभौ तौ न विजानीतः ।

ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः । ऊर्ध्वमूलमवाक्शाखं वृक्षं यो वेद सप्रति । औदुम्बरः सोमचमसो दक्षिणा । करोति तद्येन पुनर्न जायते ।

कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति । कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः कयन्तो ध्रुः ।

तस्य हिरण्मयः कोशः स्वर्गो लोको ज्योतिषावृतः । तस्मिन् जीवन्निर्वसेत् मूर्त्याम् ।

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं परं पदम् । प्रसूतिनाशस्थितिहेतुरीश्वरस्वमेव नान्यत् परं च यत्पदम् ॥

स्मृति: ३७

ध्रुवसूर्योऽन्तरं यत्तु नियुतानि चतुर्दिशः । स्वर्लोकः सोडत्र कथितो लोकेसंसथानचिन्तकैः ।

पुराणवचनम्

न तत्र त्वं जरया बिभेति । न केसरिणो ददाति । नाविरतो दुश्चरितात् ।

क. ११२१२४

४६

निर्योभारमनाङ्घ्रयेयं व्यातिमात्रमनूपम् । पृथुपाजवत्यौ धात्रे भवतः ।

प्रजापतिः प्रजा असृजत ।

प्रसीदत्स्यच्युतस्तस्मिन् प्रसन्ने केशवसंक्षय: । प्रियाय सगोत्राय ब्रह्मणे देय: । यश्राधर्मेण विभृते यश्राधर्मेण पृच्छति । तयोरेकतर: प्रेत्य विद्वेषं चाधिगच्छति ॥

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते । यदा पश्श्यावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्र्च न विचेष्टते । यदेकं रूपं सृशोदेष ते वायाविति ब्रूयात् । यस्यादित्यो भामुपयुज्य भाति ।

यावतोङ्गान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणांश्रुतुष्कपालात्रैवरेपे: । गृपो वै यज्ञस्य दुरिष्ठामनु मन्ते तस्यादपो नोपसृश्रुय: । यो वैतां ब्रह्मणो वेद । यो देवानां प्रथमं पुरस्तात् । सर्वनाभानुसंधिवृत्तिच्छनस्य । स्वस्तये ताक्ष्यमू० । स्वर्गोपपर्गेमार्गोभ्याम् ।

स्वर्गोपपर्गयोरेकं न स्वर्गी ना पुनर्भेवम् । स्वर्गेलोके अमृतत्वं भजन्ते । स्वर्गलोके न भयं किंचनास्ति ।

प्रकाश्रिकास्था ब्रह्मसूत्राणामधिकरणानां च निर्देशा: ।

भत एव प्राण: । ब्र. सू. १।१।२३ <० स्मृति: ४५ श्रुति: ३

अत्ता चराचरग्रहणात् । ब्र. सू. १।२।९ १८।४७९० ब्र. सू. १।२।९

आनुमानिकमप्येकेषामिति चेत् । ब्र. सू. १।४।१ ९२ अनुमानाधिकारणे । ब्र. सू. १।४।१ ९४

इत्यदामननात् । ब्र. सू. १।३।१४ ९० उत्पत्त्यसंभवात् । ब्र. सू. २।१।४१ ४२

कम्पनात् । ब्र. सू. १।३।३९ ७९।९१ गुहां प्रविश्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् । ब्र.सू. १।२।११ ३।२।४९।१६ ४९० ज्योतिदर्शनात् । ब्र. सू. १।३।४० ७७९१

झेयत्वावचनाच्च ।

ब्र. सू. ११४१४

तदधीनत्वादर्थवत् ।

ब्र. सू. ११४१३ ९३

तदोकोडग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामध्योत्तच्छेषगत्यानुस्मृति-योगाच्च हार्दानुगृहीत: प्राण एव चैवमुपन्यास: प्रश्नश्रु ।

ब्रा. सू. ४।१।१७ ७८

प्रयाणामेव चैवमुपन्यास: देहयोगाद्वा सोडपि ।

ब्र. सू. ३।२।११ २०

धुम्वाद्यधिकरणे ।

ब्र. सू. १।३।१ ४४

न च कर्तु: करणम् ।

ब्र. सू. २।३।१४३ ४१

नात्मा श्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्य: ।

ब्र. सू. ३।२।१७ ४०

नेतरोडनुपपत्ते: ।

ब्र. सू. १।१।१६ ४४

परात्तु तच्छ्रुते: ।

ब्र. सू. ३।२।१४१ ५५

पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ।

ब्र. सू.३।२।१५ २०

प्रकरणाच्च ।

ब्र. सू. १।२।१० ९०

प्राणस्तथानुगमात् ।

ब्र. सू. १।१।२८ १८

भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यते ।

ब्र. सू. ४।१।१९ ७०

महद्वच्च ।

ब्र. सू. १।४।१७ ९२

योगिन: प्रति स्मर्यते स्मार्तं चैते ।

ब्र. सू. ४।२।२१ १८

वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ।

ब्र. सू. १।४।१५ ९२

विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध: ।

ब्र. सू. २।१।१४ ४९

विप्रतिषेधाच्च ।

ब्र. सू. २।२।४५ ४९

विशेषणाच्च ।

ब्र. सू. १।२।१२ ११३४९०

शब्दादेव प्रमित: ।

ब्र. सू. १।३।२४ ६७१९१

सप्तगतेर्विशेषितत्वाच्च ।

ब्र. सू. ३।३।१५ <३१८४

समाना वासत्युषक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ।

ब्र. सू. ४।२।१७ <६

सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ।

ब्र. सू. १।२।१ <३

सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ।

ब्र. सू. १।४।१२ ९०

संध्याधिकरणम् ।

ब्र. सू. ३।३।१ ७३

संयमने त्वनुभूय ।

ब. सू. ३।१।१३ १३

हस्तादयस्तु स्थितेडतो नैवम् । हृदयपेक्षया तु मनुष्याभिकारत्वात् ।

ब्र. सू. २।४।१५ <९ ब्र. सू. १३।२९ ९७९ १ प्रकासिकास्था: पूर्वमीमांसानिर्देशाः ।

एकदेशे डपि यो दृष्टः शाब्दो जातिनिबंधनः । तदत्यागान्न तस्यास्ति निमित्तान्तरगामिता ॥

श्लोकवार्तिकम् १९ जै. १०।३।१४।९६ ३

तस्य धेनुरिति गवाम् । भूयसां स्यात् सधर्मत्वम् ।

जै. १।२।२७।२२ १४१८

मुख्यं वा पूर्वचोदनालोभवत् । यदि तु ब्रह्मणस्तदूनं तद्विकारः स्यात् ।

जै. १।२।२८।२३ १४१८ जै. १०।१९।७२ ४

लौकिके दोषसंयोगात् । वैदिकी वैदिकत्वेन सामान्नेनोपातिष्ठति ।

जै. १।३।३।९ १७

लौकिकी त्वसमाप्तत्वाल्लोपस्थास्यत्यपेक्षिता ॥

शाब्दीपिका १७

सभिध्यमानवर्ती सामिद्धती चान्तरेण धार्याः स्यु: । संदिग्धेषु वाक्यशेषात् ।

जै. १।४।२४ १६ जै. १।४।१९।२९ १९

सः स्वर्गः स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात् ।

जै. १।३।१९

प्रकासिकास्था व्याकरणनिर्देशाः । अहः खः कृतौ ।

का. वा. १६

गुणाधिकस्य: सन् । ग्रहिज्या ।

पा. सू. ६।१।१६ ९१ पा. सू. ६।१।१९ १

छंदस्सुभयथा । जुगुप्साविरामप्रमादार्थानाम् ।

पा. सू. ३।४।१७ २ वा. १३

द्वरेोश्रेति वक्तव्यम् । पाय्यसां नाड्यनिकाययध्याथ्या मानहविर्निवाससामिधेनीषु ।

वार्तिकम् < पा. सू. ५।१।१९ ११

लुपसद् । व्यवहिताश्व । सुपां सुलुक् ।

पा. सू. ३।१।२४ १७ पा. सू. १।४।८२ ९ पा. सू. ७।१।१९ ९६

स्वर्गादिषु यो यदुक्तकन्यः ।

वार्तिक. ९