1. Kaushitaki Upanishad

1

श्रीमत्कौषीतकीविद्यावेदप्रज्ञापराचरम् प्रतियोगिविनिर्मुक्तब्रह्ममात्रं विचिन्तये वाङ्मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितं ग्राहिराविर्मयौड्भूवेदसामत्साश्रीतृंतं मा मा हिंसीरनेनाधीतेनाहोरात्रात्संवसाम्यग्रइळा नम इळा नम ऋषिभ्यो मन्त्रक्रृद्भ्यो मन्त्रपतिभ्यो नमो वोऽस्तु देवेभ्यःशिवा नः शंतमा भव सुमृळीका सरस्वती मा ते व्योम संदृशि ग्रदध्मन इपिरं चक्षुः सूर्यो ज्योतिषां श्रेष्ठो दीचे मा मा हिंसीः

1

चित्रो ह वै गाग्यायनिर्यज्ञेनात्मानं ग्राहयिं वव्रे स ह पुत्रं श्वेतकेतुंप्रजिघाय याजयेतिं तं हासीनं पप्रच्छ गौतमस्य पुत्रास्ति संवृतं लोकेयस्मिन्नमा धास्यस्यमुताहो वाऽध्वा तस्य मा लोके धास्यसीति स होवाच नाहमेतद्वेद हन्ताचार्य पृच्छानिति स ह पितरमासाद्य पप्रच्छेतीतिमाडप्राक्तक्थं प्रतिब्रवाणीति स होवाचाहमप्येतन्न वेद सदसद्येव वयंस्वाध्यायमधीत्य हरामहे यन्: प्रे ददलोऽभ्यो गमिष्याम इति स हस्मिन्नाश्विन्थं गोपायणिं प्रति-चक्रम उपायानीति तं होवाच ब्रह्माधीङ्सिगौतम यो न ममनुपागा एहि व्वेव त्वा जपयिष्यामीति

2

सहोवाच ये वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति तेषां प्राणै: पूर्वपत्न ग्राप्यायते तानपरपद्ने न प्रजनयति एतद्रै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्नद्रमास्तं य: प्रत्याह तमति सृजतेडथ य एनं न प्रत्याहरतिमह वृष्टिर्भूत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा शर्‌दूलोका सिंहो वा मत्स्यो वा परष्वा वा पुरुषो वाड्न्यो वैतेषु स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविद्यं तमागतं पृच्छति कोऽसि तं प्रतिबूवाद्विच्छदृतवो रेत ग्राभृतं पञ्चदशात्प्रसूतात्पितृव्यतस्तन्मा पुंसि कर्तर्यरयद्ध्वं पुंसा कर्त्रा मातरिंमा निषिक्त स जाय उपजायमानो द्वादशत्रयोदश उपमासोद्वादशत्रयोवदशेन पित्रासं तद्दिदे प्रतितद्विदेहं तन्म ऋतवोऽग्रत्वयग्राभृद्धम तेन सत्येन तेन तपसा ऋतुरस्म्यर्तवोडस्मि कोऽस्मि त्वमस्मीति तमतिसृजते

स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्रिलोकमागच्छति स वायुलोकं स ग्रादित्य-

3

लोकं स वरुणालोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकंस ब्रह्मलोकं तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्य ग्रारो हदो मुहूर्ता येष्ठिहाविजरा नदील्यो वृत्तः सालज्यं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ विभुप्रमितं विचछ्न-यासन्घमितौजा: पर्यड्ः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चानुषी पुष्पारयाव-यतौ वै च जगान्यमाश्राम्बावयवीशाप्सरसः ग्रम्भया नद्यस्तमित्यंविदाग-च्छति तं ब्रह्माहाभिधावत मम यशसा विजरावा ग्रये नद्यौ प्राप्तन्न वा ग्रयै जरयिष्यतीति

4

तं पञ्ञ शतान्यपसरसांप्रतियन्ति शतं चूर्गहस्ता: शतं वासोहस्ता: शतं फल-हस्ता: शतमाझनहस्ता:शतं माल्यहस्तास्तं ब्रह्मालंकरेगालंकुर्वन्ति स ब्र-ह्यालंकारेगालंकृतो ब्रह्मविद्ब्रह्मैवाभिप्रैति स ग्रागच्छत्यारं हदं तं मनसा-ल्येति तमित्वा संप्रतिविदो म्रियन्ति स ग्रागच्छति मुहूर्तान्येष्ठिहांस्तेडस्माद-पद्रवन्ति सग्रागच्छति विजरां नर्दीं तां मनसैवात्येति तत्सुकृतदुष्कृते धुनुते तस्यप्रिया ज्ञातय: सुकृतमुपयन्त्यप्रियाः दुष्कृतं तद्यथा रथेन्थचक्रे-पर्यवेन्त एवमहोरात्रे पर्यवेन्त एवं सुकृतदुष्कृते सर्वाणि च इन्दानि स एष विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्धान्ब्रह्मैवाभिप्रैति

स ग्रागच्छतील्यवृद्धं तं ब्रह्मगन्ध: प्रविशति स ग्रागच्छति सालज्यं संस्थानं तं ब्रह्मरस:प्रविशति स ग्रागच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेज: प्रविशति स ग्रागच्छति इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ ताव्स्मादपद्रवत: स ग्रागच्छति विभुप्रमितं तम्ब्रह्मतेज: प्रविशति स ग्रागच्छति विचछ्नयामासन्घीं बृहद्रथंतरं सामनूपूर्वों पादौ श्येतनौंधसे चापरौ वैरूपवैरौजे ग्रनूच्यते शाक्वरैवते तिरश्रीसा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स ग्रागच्छत्यमितौजसं पर्यड्कं स प्राङासतस्यभूतं च भविष्यद्र्घ पूर्वों पादौ श्रीश्शेरा चापरौ बृहद्रथंतरौ ग्रनूच्यते भद्रयज्ञायज्ञीये शीर्षऱ्यये ऋचश्र सामानि च प्राचीनातानानि यज़ूंषि तिरश्रीनानिसोमांशव उपस्तरगामुद्ररीथ उपस्थी: श्रीरूपबह्यं तस्मिन्नब्रह्मास्ते तमित्यंवित्पादेनैवाग्र ग्रारोहति तं ब्रह्मा प्रच्छति कोऽसीति तं प्रतिबूवीत्

5

ऋतुरस्म्यार्तवोऽस्म्याकाशाद्योनेः संभूतो भार्या एतत्सकत्सरसस्य तेजो भूतस्य-भूतस्य भूतस्यात्मा त्वमात्मासि यस्स्वमसि सोऽहमस्मीति तमाह-

कोडहमस्मीति सत्यमिति ब्रूयात्किं तद्यत्सत्यमिति यद्यदेवेभ्यश्श्र प्राणेभ्य-श्रुतत्सदथ यदेवाश्र प्राणाश्र तत्सं तदेतया वाचाडभिव्याह्रियते सत्यमित्य-तावदिदं सर्वमिदं सर्वमसि इत्येवं तदाह तदेतदृक्श्लोकेनाभ्युक्तं य-जूर्द्र: सामशिरा ग्रसावृङूर्तिरवयय: स ब्रह्मेति स विज्ञेय ऋषिभ्रह्मामयोम-हानिति तमाह केन मे पौष्यानि नामान्याप्रोषीति प्राणेनeti ब्रूयात् केन स्त्रीनामानीति वाचeti केन नपुंसकानीति मनसeti केन गन्धानीति प्राणेने-त्येव ब्रूयात् केन रूपाणीति चक्षुषेति केन शब्दानीति श्रोत्रेइति केनान्न-रसानिति जिह्वेति केन कर्माणीति हस्ताभ्यामिति केन सुखदुःखे इति शरीरेइति केनानन्दं रतिं प्रजातिमित्युपस्थेनेति केनेत्या इति पादाभ्यामिति-केन धियो विज्ञातलयं कामानिति प्रज्ञयेति ब्रूयात्तमाह ग्रापो वै खलु मे्॒य-सावयं ते लोक इति सा या ब्रह्मयgo जितिर्या व्यष्टिस्तां जितिं जयति तां-व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं वेद य एवं वेद ६

प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो दूतं वाक्परिवेष्ट्री चक्षुरोग्रं श्रोत्रं संश्रावयितृ तस्मै वा एतस्मै प्राणायब्रह्मणे एता: सर्वा देवता ग्रयाचमानाय बलिं हरान्ति तथो एवास्मै सर्वाङ्गिभूतान्य-याचमानायैव बलिं हरान्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रमं भिच्चित्वाडलद्ध्वोपविशेन्र्राहमto दतमश्नीयामिति य एवंपुरस्त-त्पत्याच्चीरस्त एवंनुपमन्र्रयते ददाम त इति एष धर्मो याचितोभवति ग्रन्यतस्त्वैनमुपमन्र्रयते ददाम त इति प्राणो ब्रह्मेति ह स्माहंपेङ्खचस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक्परस्ताच्छुनुरन्धे चत्नुःपरस्ताच्छ्रोत्रमारुन्धे श्रोत्रं परस्तान्मनः परस्तात्प्राणो ग्ररुन्थे एता: सर्वा देवता ग्रयाचमानाय बलिंहरान्ति तथो एवास्मै सर्वाङ्गि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरान्ति य एवंवेद तस्योपनिषण्ण याचेदिति तद्यथा ग्रमं भिच्चित्वाडलद्ध्वोपविशेन्र्राहमतोदतमश्नीयामिति य एवं पुरसताप्र-त्याच्चीरस्त एवंनुपमन्र्रयते ददामत इत्येष धर्मो याचितो भवत्यान्यत-स्वैनमुपमन्र्रयते ददाम त इति १

2

अथात एकधनावरोधनं यदेकधनमभिध्यायात्पौराग्मास्यां वाड्मावास्यायांवा शब्दपच्चे वा पुरयेन नक्त्रेऽग्रिमुपसमाधाय परिसमुहा परिस्तीर्य पर्युद्योत्पूय दद्भिर्यां जान्वाच्य स्वुवेगा वा चमसेन वा कंसैन वैता ग्राज्याहुतीरजुहोति- वाड्नाम देवताडवरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा प्राणो नाम देवताडवरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा चक्षुर्नाम देवताडवरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा श्रोत्रनाम देवताडवरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा मनो नामदेवताडवरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा प्रज्ञा नामदेवताडवरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहेत्य धूमगन्धंप्रजिघ्रायाज्यलेपेनाऽऽननु विमृज्य वाचंयमोभिप्रव्रज्यार्थ ब्रुवीत दूतंवा प्रहिगुयाल्लभते हैव

3

अथातो दैवः स्मरो यस्य प्रियो बुभूषेद्यस्यैव एषां वै तेषामेवैकस्मिन्पर्व- रायग्रिमुपसमाधायैतयैवावृतेता ग्राज्याहुतीरजुहोति वाचं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा प्राणां ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा श्रोत्रं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा मनस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेत्य धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाऽऽननु विमृज्य वाचंयमोभिप्रव्रज्य संसर्पंशजिगमिषेदपि वाताद्वा संभाषमाणोऽस्तिष्ठेत्प्रियो हैव भवति स्मरन्तहैवास्मात्

4

अथातः सांयमनं प्रतर्दनमनन्तरमग्रिहोत्रमितिचाचचते यावद्द्रे पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति प्राणं तदा वाचिजुहोति यावद्द्रे पुरुषः प्राणिति न तावद्वद्राशितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहोति एते ग्रन्ने ग्रामृताहुती जाग्रद् स्वप्नश्र संततमव्यवच्छिन्नं जुहोत्यथ या ग्रन्यान्ग्राहतयोन्तवत््यस्ताः कर्म- क्यो हि भवन्त्येतद् वै पूर्वे विद्वांसोडग्रिहोत्रं नजुहवांचक्रुः उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुश्कभृद्रारस्तद्रोगत्युपासीत सर्वांगिहास्मै भूतानि श्रेष्ठचायाभ्यचन्ते तद्यजुरित्युपासीत सर्वांणि हास्मै भूतानिश्रेष्ठचाय युज्यन्ते तस्मैत्युपासीत तत्सामेत्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तद्यशैतच्च्रास्त्रांश्रीमततमं यशस्वितमं तेजस्वितमं भवति तथो एवैवं विद्वांसां भूतानांश्रीमततमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति तमेतमैष्टकं कर्ममयमात्मानमध्यवयुः संसकरोति तस्मिन्यजुर्मयं

४

ऋष्ययं होता ऋष्यये साममयमुद्राता स एष सर्वस्यै त्रयीविद्याया आत्मैष एवास्यात्माभवति य एवं वेद

५

अथः सर्वज्ञः कौषीतकेः स्त्रीरयुपासनानि भवन्तियज्ञोपवीतं कृत्वाडप ग्राचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्योदन्तमादित्यमुपतिष्ठेतवर्गोंडसि पाप्मानं मे वृ- णीहोत्येतयैवावृत्तास्तन्ते सन्तमुद्गौडसि पाप्मानमुद्धरेत्येतयैवावृतास्तयन्तं संवर्गोंडसि पाप्मानं मे संवृधिी यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सं तदृृड्ढे अथ मासि मास्यमावास्यायां पश्र्चादचन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृत्ता हरिततृणाभ्यां वाक्रत्यस्यति यत्तेसुसीमं हृदयमधि चन्द्रमसि श्रितं तेनामृतत्वस्येशाने माङंहं पौत्रमघं रुद्रमितिन हास्मात्पूर्वाः प्रजा: प्रैति नु जातपुत्रस्याथाजातपुत्रस्याप्यायस्व समेतु तेसं ते पयांसि समु यन्तु वाजा यमादित्या ग्रंशमाप्यायन्तीतयेतास्तस्र ऋचोजपित्वा माङस्माकं प्रायेण प्रजया पशुभिराप्यायिष्ठा योऽस्मान्द्रेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्रायेण प्रजया पशुभिराप्यायस्वेति दैवीमावृतमावर्त ग्रादित्यस्यावृतमन्वावर्त इति द- क्षिणां बाहुमन्वावर्तते

५

अथ पौर्णमास्यांपुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृत्ता सोमो राजासि विचक्ष्णः पञ्चमुखोऽसि प्रजापतिब्रह्मासस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽत्स तेन मुखेनमामन्नादं कुरू राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विशोऽत्स तेन मुखेन मामन्नादं कुर्वग्रिष्टेकं मुखं तेन मुखेन पश्नमुखोऽत्स तेन मुखेन पञ्चौडत्स तेन मुखेनमामन्नादं कुर्वग्रिष्टेकं मुखं तेन मुखेने लोकमत्स तेन मुखेन मामन्नादं कुरू त्वयि पञ्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वांञा भूतान्यत्स तेन मुखेन मामन्नादं कुरू मास्म-कं प्रायेण प्रजया पशुभिरवचेष्टा योऽस्मान्द्रेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्रायो- नप्रजया पशुभिरवचीस्वेति दैवीमावृतमावर्त ग्रादित्यस्यावृतमन्वावर्त इति दक्षिणां बाहुमन्वावर्तते

६

अथ संवेश्यज्ञायायै हृदयमभिमृशेद्यत्तेसुसिमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ मन्येऽहं मां तद्धिद्रां तेन माङंपौत्रमघं रुद्रमिति न हास्मात्पूर्वाः प्रजा: प्रैति

अथप्रोष्यायान्पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशेत ग्रज्ञादज्ञात्संभवसि हृदयार्धिजायसे आत्मा त्वं पुत्र माविथ स जीव शरदः शतमसाविति नामास्यगृह्णाति ग्रशमा

4

भव परशर्भव हिरण्यमस्तृतं भव तेजो वै पुत्रनामसिस जीव शरदः शतमसाविति नामस्य गृह्णाति येन प्रजापतिः प्रजा᳚ःपरिगृह्हादरिष्ठ᳚रे तेन त्वा परिगृह्हाम्यसाविति नामस्य गृह्णात्यथास्यदद्रिगोᳵ कᳶे जपत्यस्मै प्रयन्धि मघवदृजीषिनितीनᳶ श्रेष्ठानि द्रविणानिधेहीति सᳶे मा चिच्छथा मा व्‍यथिष्ठाः शतं शरद ग्रायुषो जीव पुत्र तेनाम्मा मू᳷ानमवजिग्राम्‍यसाविति तᳶिमू᳷ानमवजिग्रद्रवा त्वा हिकाराभि हिकरोमि त्रिमू᳷ानमोभि हि कुयातं

5

अथातो दैवः परिमर एतᳶब्रह्म दीᳶप्यते यदम्रिᳶज्वलत्यथैनᳶ्रियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजोगच्छति वायुं प्राण एतᳶ ब्रह्म दीᳶप्यते यदाᳶित्यो दृश्यते तᳶै चन्द्रमसमेव तेजो गच्छति वायुं प्राणᳶ एतᳶ ब्रह्म दीᳶप्यते यन्नᳶ दᳶश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायुम् प्राणᳶ एतᳶ ब्रह्म दीᳶप्यते तᳶᳶुᳶिद्योततेᳶᳶैतᳶ्रियते यन्नᳶ दᳶश्यते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति प्राणᳶ एतᳶ ब्रह्म दीᳶप्यते तᳶᳶुᳶिद्योततेᳶᳶैतᳶ्रियते यन्नᳶ दᳶश्यते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति प्राणाः ता वा एताः सर्वा᳚ देवताःप्राण᳚मेव प्रविश्य प्राणे᳚ मृता न मᳶच्छन्ते तस्मादेव उ पुनरुदीरित इत्यᳶधिदैवतमथाध्यात्ममेतᳶ ब्रह्म दीᳶप्यते यᳶा᳚चा वदत्यथैनᳶ्रियते यन्न वदति तᳶस्यच्ᳶुᳶरेव तेजो गच्छति प्राणᳶ प्राणᳶ एतᳶ ब्रह्म दीᳶप्यते यᳶ᳚च्ᳶुᳶः पश्यत्यथैनᳶ्रियते यन्नᳶ पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणᳶ प्राणᳶ एतᳶ ब्रह्मादिप्यते यन्नᳶसा ध्यायत्यथैनᳶ्रियते यन्नᳶ शृणोति तस्य मनᳶ एव तेजोगच्छति प्राणᳶ प्राणᳶ एतᳶ ब्रह्म दीᳶप्यते यन्नᳶनसा᳚ ध्यायत्यथैनᳶ्रियते यᳶ᳚ प्राण᳚मेव तेजो गच्छति प्राण᳚स्ता वा एताः सर्वा देवताःप्राण᳚मेव प्रविश्य प्राणे᳚ मृता न मᳶच्छन्ते तᳶ्मादेव उ पुनरुदीरते तᳶᳶादि᳚ ह वाᳶ᳚ विद्वाᳶ᳚ उभौ पर्वतावभिप्रवर्तᳶयातां तुᳶᳶप्षमायौ᳚ दᳶᳶि᳚श्रोत्रᳶ᳚ न हैᳶैनᳶस्तᳶᳶ᳚वगीयाताम् अᳶथ य एनᳶ᳚ दᳶᳶिशन्ति याᳶ᳚श्रᳶ᳚ स्वᳶ᳚ᳶ द्रᳶᳶ्ष्टि᳚ त एनᳶ᳚ सर्वᳶ᳚ परिमियन्ते

6

अथातो नि᳚श्रᳶयसादानᳶ सर्वा᳚ ह वै देवता᳚ ग्राह᳚श्रᳶयसे विवदमाना᳚ गᳶस्माच्छरीरादुᳶक्रामुᳶस्तहारूभूतᳶ शिᳶयᳶᳶतᳶᳶनᳶᳶा᳚प्रविवेश तᳶᳶाच᳚ा वᳶदᳶच्ᳶि᳚श्यᳶ एव अᳶथैनᳶच्ᳶुᳶोतᳶᳶ प्रविवेश तᳶᳶाच᳚ा वᳶदᳶच्ᳶुष᳚ा पश्यच्ᳶि᳚श्यᳶ एवᳶथैनᳶनᳶᳶन᳚ᳶ᳚ प्रविवेश तᳶᳶाच᳚ावᳶदᳶच्ᳶुष᳚ा पश्यच्ᳶि᳚श्रोत्रᳶ᳚ श्रूᳶयवच्ᳶि᳚श्यᳶ एवᳶथैनᳶनᳶᳶन᳚ᳶ᳚ प्रविवेश-तᳶᳶाच᳚ावᳶदᳶच्ᳶुष᳚ा पश्यच्ᳶि᳚श्रोत्रᳶ᳚ श्रूᳶयवच्ᳶि᳚श्रवᳶᳶनᳶᳶसा᳚ ध्यायच्ᳶि᳚श्यᳶ एवᳶथैनᳶनᳶᳶन᳚ᳶ᳚ प्रविवेश-

६

प्रविवेश तत्तत् एवं समुत्थस्थौ ते देवाः प्राणे नि:श्रेयसं विदित्वा प्राणमेवप्र-ज्ञातमानभिसंभूय सहेते: सर्वेऽस्माल्लोकादुद्चक्रमुः ते वायुप्रतिष्ठा ग्राक-शातमानः स्वरीयुस्थो एवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां प्राणमेव प्रज्ञातमानमभिसंभूय सहेते: सर्वेऽस्माच्छरीरादुत्क्रामति स वायुप्रतिष्ठ ग्राकाशात्मा स्वरे-तिस तद्ववति यत्रैते देवासत्प्राप्य तद्मृतो भवति यद्मृतो देवा: ६

१०

ग्रथातः पितापुत्रीयां संप्रदानमिति चाचच्ते पितापुत्रं प्रेष्यन्नाहयतिनवै-स्तृङ्गैर्गारं संस्तीर्याङ्गमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेनवाससा संप्रच्छन्नः स्वयं शयेत एत्य पुत्र उपरिष्टादभिनिपद्यते इन्द्रियैरस्येन्द्रियाणि संसृश्यापि वाड्स्याभिमुखत एवंसीताथास्मै संप्रयच्छति वाचं मे त्वयि दधानोति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणां मे त्वयि दध इति पुत्रः चक्षुर्मे त्वयि दधानोति पिताचक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः श्रोत्रं मे त्वयि दधानोति पिता श्रोत्रं ते मयिदध इति पुत्रः ग्रन्नरसांसते मयि दध इति पुत्रः कर्माणि मे त्वयि दधानोति दधानोति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः सुकृतदुःखे मे त्वयि दधा-नीति पिता सुकृतदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः ग्रानन्दं रतिं प्रजातिं मे त्वयि दधानोति पिता ग्रानन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्रः इत्यां मे त्वयि दधानोति पिता इत्यास्ते मयि दध इति पुत्रः धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः ग्रथ द-तिग्रावृत्प्राडुपनिष्ठक्रमिति तं पिताडनुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं कीर्ति-स्त्वा जुष्टामित्यथेतेरः सव्यमन्समनुवच्चते पाङ्गिनाड्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्यस्वगाल्लोकान्कामानाम्नुहोती स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वर्यैः पिता वसेत्परि वाव्रजेद्यतु वै प्रेयाद्देवैनं समापयति तथा समापयितव्यो भवति तथासमापयितव्यो भवति १० इति

३

तृतीयोडध्यायः ३ प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन च पौरुषेण च तंहेन्द्र उवाच प्रतर्दन वरं ते ददानोति स होवाच प्रतर्दनः त्वमेव मे वृणीष्वयं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे इति तं हेन्द्र उवाच न वै वरेऽवरस्मैवृषीते त्वमेव

१

वृणीष्वेत्येवमवरौ वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोद्स्थोखल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय सत्यं हीन्द्रः स होवाच मामेव विजानीहोतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये यन्मां त्रिज्ञान्या्यात् त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमरुनमुखान्यतीन्सालवृकेभ्यः प्रायच्छं बह्हिः संधा ऋतिक्रम्य दिविप्रहादीयानतृणामहन्न्तरिद्धे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान् तस्य मेत्त्र नलोम च मा मीयते स यो मां विजानीयाज्ज्ञास्यं कं च केमशोलोकां मीयते न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भूणहत्या नास्यपापं च न चकृषो मुखाञ्जीलं वेतीति

२

स होवाच प्रायोजस्म प्रज्ञातमात् मामायुरमृतमित्युपास्स्व ग्राम्युः प्राणः प्राणो वा ग्राम्युः प्राणएवामृतम् यावद्द्रचस्मिञ्शरीरे प्राणो वसति तावदायुः प्राणेन ह्येवामुष्मिँल्लोकेमृतत्वमाप्नोति प्रज्ञया सत्यं संकल्पम् स यो मायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिँल्लोक एति न हि कश्रन शक्रुयात्सकृद्वाचानं प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यातुमित्येकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति वाचं वदन्ती सर्वे प्राणाग्रनु-वदन्ति चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणाग्रनु-शृण्वन्ति श्रोत्रं शृणवत्सर्वे प्राणाग्रनु-धयायन्ति मनो ध्यातुमित्येकभूयं वै प्राणा एकैकमेतानि सर्वाणि प्रयान्तीति एवमु हैतदिति हेन्द्र उवाच ग्रस्ति त्वेव प्राणानानि श्रेयसमिति

8

जीवति वागपेतो मूकाᳶहि पश्यामो जीवति चक्षुपेतोᳶन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवतिमनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्पूᳶचिन्न इति एवं हि पश्याम इति ऋथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्णोत्योथापयति तस्मादेतददेवोद्स्थमुपासीत यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या प्रज्ञा स प्राणः सह ह्येतावस्मिँश्शरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैव दृष्टिः एतद्विज्ञानं यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वैᳶ रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैरध्यात्मनैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्रेज्ज्वलतः सर्वां दिशो विस्फुलिङ्गाᳶ वि-प्रतिष्ठेरन्नेवमेव तस्मादात्मनः प्राणाᳶ यथायतनं विप्रतिष्ठते प्राणेभ्यो देवाᳶ दे-

३

वेभ्यो लोकाः तस्यैवसिद्धिः एतद्विज्ञानम् यत्रैतत्पुरुष ग्रान्थो मरिष्यन्ना- बल्यं न्येत्य संमोह्न्येति तदाहः उदक्रमीच्छित्तम् न शृणोति न पश्यति न वाचावदति न ध्यायत्यथास्मिन्प्राणः एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नाम- भिःसहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मन- नःसर्वैध्यानैः सहाप्येति यदा प्रतिबुध्यते यथाम्रेज्चलतो विस्फुलिङ्गा वि- प्रतिष्ठन्ते तवेमवेतस्मादात्मनः प्राणाः यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा दे- वेभ्योलोकाः ३

४

स यदाऽस्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वाग्स्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते वाचा सर्वाणि नामान्याप्रोति प्राणोऽस्मात्सर्वाणगन्धा- नभिविसृजते प्राणेन सर्वाणगन्धानाप्रोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपारयाप्रोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्शब्दानाप्रोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यानान्याप्रोति चक्षुषा सर्वाणि रूपारयाभिविसृ- जते चक्षुषा सर्वाणि रूपारयाप्रोति श्रोत्रेण सर्वाञ्शब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वा- न्शब्दानाप्रोति वाचा सर्वाणि नामान्यभिविसृजते वाचा सर्वाणि नामान्याप्रोति प्राणो- ऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्रोति यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतः ऋथ खलु यथाऽस्यै प्रजायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्वदाख्यास्यामः ४

५

वागेवास्या एकमझ्मदूहळं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्राण एवास्या एकमझ्मदूहळं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुर- वास्या एकमझ्मदूहळं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमझ्मदूहळं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वेवास्या एक- मझ्नदूहळं तस्या अन्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या ए- कमझ्मदूहळं तस्य कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एक- कमझ्मदूहळंतस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रोपस्थ एवास्या ए- कमझ्मदूहळंतस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादा- वेवास्या एकमझ्मदूहळं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमझ्मदूहळं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा ५

9

प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्याप्रोति प्रज्ञया प्राणां समारुह्य-

6

प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्रोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपारयाप्रोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वांञ्जब्दानाप्रोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वान्नरसानाप्रोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्मारियाप्रोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेगा सुखदुःखे ग्राप्रोति प्रज्ञोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाप्रोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वां इत्यो ग्राप्रोति प्रज्ञयेव धियं समारुह्य प्रज्ञयेव धियं विज्ञातव्य कामानाप्रोति ॥ ६ ॥

7

न हि प्रज्ञापेता वाग्नाम किंचन प्रज्ञापयेत् । ग्रन्यात् मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतन्न प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेताः प्राणो गन्धञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतदुप्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतं चक्षु रूपं किंचन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतदुप्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतदुप्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतां जिह्वाऽन्नरसं कञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतन्नऽन्नरसं प्राज्ञासिषमिति नप्रज्ञापेतौ हस्तौ कर्म किंचन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्मप्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखं दुःखं किंचन प्रज्ञापयेदन्यत्र मेमनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखं दुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थग्रानन्दं रतिं प्रजातिं कञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतन्मानन्दन्न रतिं न प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां कञ्चन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतामित्यां प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेताधीः काचन सिद्धयेत् प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत ॥ ७ ॥

न वाचं विजिज्ञासीतवकार्न विद्यात्न गन्धं विजिज्ञासीत ग्रातार्न विद्यात्न रूपं विजिज्ञासीत विय्यात् न शब्दं विजिज्ञासीत श्रातार्न विद्यात्नऽन्नरसं विजिज्ञासीत स्वविज्ञातार्न विद्यात्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तार्न विद्यात्न सुखदुःखे विजिज्ञासीतसुखदुःखयोर्विज्ञातार्न विद्यात्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दरतिप्रजातेरविज्ञातार्न विद्यात्नेत्यां विजिज्ञासीत वि- द्यात् न मनो विजिज्ञासीत मन्तार्न विद्यात् ता वा एता दशैव भूतमात्राः ग्राधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्राग्राधिभूतं यदिदं भूतमात्रा न स्युर् प्रज्ञामात्रा स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युः स्युः । स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युः स्युः । स्युः ।

न स्युर्नभूतमात्राः स्युः न ह्यान्यतरतो रूपं किंचन सिध्येत् नो एतन्नाना तद्यथारथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा ऋपिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिता प्रज्ञामात्राः प्राणऽर्पिता स एष प्राण एव प्रज्ञातन्मान्दोज्जरोऽमृतः न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् एष ह्येवं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उत्निनीषत एष उ एवैनमसाधु कर्मकारयति तं यम्भो निनीषते एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेशः स म ग्रातमेति विद्यात्स म ग्रातमेति विद्यात् ५ इति ऋग्वेदान्तर्गतकौषीतकिब्राह्मणऋषयकोपनिषत्सूत्रतीयोऽध्यायः ३

४

चतुर्थोऽध्यायः ४

१

अथ गार्ग्यो ह वै बालाकिरनूचानः संसृष्ट ग्रास सोऽवददुशीनरेषु सवस्मत्येषु कुरुपञ्चालेषु काशिविदेहेष्विति स हाजातशत्रुं काश्यमेत्योवाच ब्रह्म ते ब्रवाशीतितं होवाचाजातशत्रुः सहस्रं दमस्त इत्येतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धावन्तीतिति १

२

ग्रादित्ये बृहद्गन्र्मस्त्यं विद्युतस्तत्स्थं स्तनयित्नो शब्दे वायाविन्द्रो वैकुरुठ ग्राकाशे पूर्णामग्रौ विषासहिरित्यप्सुते इत्यधिदैवतमाध्यात्ममादर्शे प्रतिरूपश्छायायां द्वितीयः प्रतिश्रुत्कायामसुरिति शब्दे मृत्युः स्वप्ने यमः शरीर प्रजापतिर्दक्षिणगेदक्षिणाग्निर्वाचः सत्यम्येऽदग्नि सत्यस्य २

३

स होवाच बालाकिर्य एवैष ग्रादित्ये पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा बृहन्न्पाऽऽडरवासा ऋतिष्ठाःसर्वेषां भूतानां भूर्धेति वा ग्रहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाःसर्वेषां भूतानां मूर्धा भवति ३

४

स होवाच बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसिपुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः सोमोराजाडन्नस्यात्मेति वा ग्रहमेतमुपास इति स यो मेवमुपास्तेऽन्नस्यात्मा भवति ४

स होवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति पुरुषस्तमेवाहमुपास इति

३

जातशत्रुर्मा मैत्रेयिमन्संवादयिष्ठास्तेजस ऋात्मेति वा ऋह्मेतमुपासइति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस ऋात्मा भवति ॥

४

स होवाच बालाकिर्य एैष स्तनयित्नोः पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचजातशत्रुर्मा मैत्रेयिमन्संवादयिष्ठाः शब्दस्यात्मेति वा ऋह्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति ॥

७

स होवाच बालाकिर्य एैष ञाकाशेपुुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचजातशत्रुर्मा मैत्रेयिमन्संवादयिष्ठाः पूॢ्णमप्रवर्ति ब्रह्मेति वा ऋह्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूॢ्णते प्रजयापशुभिः नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रवर्तते ॥

५

स होवाच बालाकिर्य एैष वायौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रेयिमन्संवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुठोऽडपराजिता सेनेति वा ऋह्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते जिष्णु॒हि वापराजियष॒ुरन॒॒॑त्य॑स्त्यज॒॑यी भ॑वति ॥

६

स होवाच बालाकिर्य एैषोडग्रौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रेयिमन्संवादयिष्ठा विषासहिरिति वा ऋह्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विषासहि॒र्ह॒वान्वेष भवति ॥

१०

स होवाच बालाकिर्य एैषोडप्सु पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रेयिमन्संवादयिष्ठान॒म् ऋात्मेति वा ऋह्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नाम॒ ऋात्माभ॑व॒ती॒॒त्य॒धि॑दै॒वतम॒थाऽऽ॑त्म॒म् ॥

११

स होवाच बालाकिर्य एैष ञादर्शेपुुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रेयिमन्संवादयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा ऋह्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रतिरूपो हैवास्य॒प॑जायामाज॒॑य॑ते नाप्रतिरूपः ॥

स होवाच बालाकिर्य एैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचजातशत्रुर्मा मैत्रेयिमन्संवादयिष्ठा॒द्‌ति॒ी॒यो॑डनप॒ग इ॑ति वा ऋह्मेतमुपास

१२

इति स यो हैत्मेवमुपास्ते विन्दतेह्द्धितीयादिद्धितीयवान्भवति १२ स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्दःपुरुष्मन्वेति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाग्रसुरिति वा ब्रह्मेतमुपास इति स यो हैत्मेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्यप्रजा पुरा कालात्संमोहमेति १३

१४

स होवाच बालाकिर्य एवैष छायापुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठामृत्युुरिति वा ब्रह्मेतमुपास इति स यो हैत्मेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्यप्रजा पुरा कालात्प्रमीयते १४

१५

स होवाच बालाकिर्य एवैष शरीरः पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा ब्रह्मेतमुपास इति स यो हैत्मेवमुपास्ते प्रजायते प्रजयापशुभिः १५

१६

स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत्पुरुषः सुमः स्वप्रथया चरति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा यमो राजेति वा ब्रह्मेतमुपास इति स यो हैत्मेवमुपास्ते सर्वहास्मा इदं श्रेष्ठचाय यम्यते १६

१७

स होवाच बालाकिर्य एवैष ददृग्दृशन्नपुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठानाम् ग्रातमाडग्रेर्त्मा ज्योतिष ग्रात्मेति वा ब्रह्मेतमुपास इति स यो हैत्मेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति १७

१८

स होवाच बालाकिर्य एवैषसद्येदृशन्नपुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्धुत ग्रात्मा तेजस ग्रात्मेति वा ब्रह्मेतमुपास इति स यो हैत्मेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति १८

तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुः एतावदु बालाक ३ इत्येतावद्वीदितहोवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुमृषा वै किल मा समवादयिष्ठा ब्रह्म तेब्रवाङ्गीति स होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म वै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्वाग्निः प्रतिचक्रम

1

उपायानीतितं होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव तत्साद्यतत्त्वत्रियो ब्राह्मण-मुपनयेत् एहि व्येव त्वा जापयिष्यामीति तं ह पाशावभिपद्य प्रवबाज तो ह सुपं पुरुषमाजगमतुस्तं हाजातशत्रुरमन्रयांचक्रे बृहन्पारडरवासः सोम राज-त्रिति स उ ह तूष्णीमेव शिष्ये तत उ हैनं यष्ट्याविचिछेप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः क्वैष एतद्वालोके पुरुषोऽशयिष्ट क्वैतदभूक्त एतदागादिति तत उ ह बालाकिरेव विजज्ञे ते होवाचाजातशत्रुयत्रैष एतद्वालोके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूत् एतदागादिति हिता नाम हृदयस्यानाडचो हृदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति तद्यथा सहस्रधा केशो विपाटितस्तत-वदारुण्यः पिङ्गलस्याग्ना तिष्ठन्ति शक्लस्य कृष्णास्य पीतस्य लोहितस्यैति तासुतदा भवति यदा सुप्तः स्वप्र न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्स्वैर्‌णामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वे रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्‌ध्यैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्रेज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठन्ते तैरैवैतस्मादात्मनः प्राणाः यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः

2

तद्यथा तूरः तूरधानेडवहितः स्यात् वा विश्वंभरो वा विश्वंभरकुलाय एवमेवैष प्रज्ञ आत्मेदंशरीरमात्मानमनुप्रविष्ट ग्रालोमभ्य ग्रानखेभ्यः तमेतमात्मामेनत ग्रात्मानोडनुववस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं स्वाः तद्यथा श्रेष्ठी स्वर्भुड्ढयेथा वा स्वाः श्रेष्ठिनं भुञ्जन्येवमैष प्रज्ञातमैः आत्मभिर्‌भुङ्क्ति एवं चैतमात्मानमेनत ग्रात्मानो भुञ्जन्ति स यावद्ध वा इन्द्र एतमात्मानं नविजज्ञे तावदेनमसुरा ग्राभिभूवः स यदा विजज्ञे तद्वाड्सुरान्विजित्यसर्वेषां देवानां श्रेष्ठं स्वाराज्यमा-धिपत्यं पर्यैत य एवं वेदय एवं वेद

ऋतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्‌क्तारमवतु ग्रवतु माम् ग्रवतु वक्तारम् ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः

14

वाङे मनसि प्रतिष्ठितामनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविराविर्मयोः भूयासम् त-माशीःकृतं मा माङ्घींरननाघीतенаहोरात्रात्संवत्साम्यप इळा नम इळा नम

ऋषिभ्यो मन्त्रकृद्भो मन्त्रपतिभ्यो नमोऽस्तु देवेभ्यः शिवा नः शन्तमा भव सु-मृलोका सरस्वतीमा ते व्योम संदृशि ऋतब्धं मन इषिरं चक्षुः सूर्यो ज्यो-तिषां श्रेष्ठो दीदेम मा हिंसीः

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति

ऋग्वेदान्तर्गतकौषीतकिब्राह्मणारण्यकोपनिषत्सुचतुर्थोऽध्यायः ४ इति

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्समाप्ता