1. Kausitaki Upanishad Cowell

Google

Über dieses Buch

Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde. Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch, das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist. Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin- nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.

Nutzungsrichtlinien

Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse zuganglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nichtsdestotrotz ist diese Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen. Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:

• Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.

• Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials für diese Zwecke und können Ihnen unter Umständen helfen.

• Beibehaltung von Google-Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.

• Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein, sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.

Über Google Buchsuche

Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen. Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter http://books.google. com durchsuchen.

Google

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online. It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. We also ask that you:

• Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.

• Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

• Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

• Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web at http://books.google.com/

1

Bil. Ind. 1. 22

Digitized by Google

Google

Google

BIBLIOTHECA INDICA;

A

COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

THE

KAUSHÍTAKI-BRAHMANA-UPANISHAD

WITH THE

COMMENTARY OF ŚANKARÁNANDA,

EDITED WITH

AN ENGLISH TRANSLATION

BY E. B. COWELL, M. A.

1OTH BIBLI

CALCUTTA:

PRINTED BY C. B. LEWIS, BAPTIST MISSION PRESS. 1861.

Digitized by Google

Google

PREFACE.

COLEBROOKE, in his essay on the Vedas, gives a brief account of the Kaushitaki Brahmana Upanishad, of which however he had only seen a small fragment among Sir R. Chambers' MSS., besides an abridgement of it in Vidyaranya's metrical para- phrase of twelve principal Upanishads. The Upanishad itself has always been highly esteemed by the Hindus, and S'ankara- charya frequently quotes it in his commentary on the Vedanta Sutras. It appears, however, to be now but rarely met with ; there is, I believe, no copy of the original in any of the libra- ries of Europe, and for some time I failed in my search for copies in India. At last I succeeded beyond my hopes, and the following is the list of the MSS. from which the present edition has been prepared. A. An old MS. of the text only, 22 foll. Asiatic Society's Library .* B. An old MS. (73} foll.) of S'ankarananda's commentary, containing the Kaushítaki-Brahmanopanishad-Dípika in four adhyáyas, and the Kaushítaki-Brahmanopanishat-pada-yoja- nika. The latter is continuously numbered from the former as the fifth to the ninth adhyayas,-the ninth is unfinished, and the work has no proper close.t As. Soc.

• This and the next two were found in a puthi numbered 701 and called in the Catalogue Upanishad-Dípiká. It contains, besides these three MSS., S'ankarananda's commentary on all the Atharva Upa- nishads, besides a commentary on several of them by another author. t It is evident from this change of title as well as from S'ankarú- nanda's remarks in his introduction, that the Kaushitaki Brahmana

Digitized by Google

iv Preface.

C. A MS. (foll. 87₺) of S'ankarananda's Dípika only; this, however, seems only a less accurate transcript of B.'s original. As. Soc. D. A modern but good copy of the text and the Dípiká only, borrowed, through Professor Griffith, from a pundit of Benares. E. A MS. (47 foll.) of the Dípika, in the Tailinga character, given by Walter Elliot, Esq. C. S. to Dr. Roer, and which the latter kindly left with me on his leaving India. It is a recent transcript and generally agrees with B. C. with one very important difference, viz. that it agrees with D. in noticing certain various readings, which are everywhere omitted in B. and C .* F. A MS. (7 foll.) from the Benares College Library, con- taining the text only of the third and fourth adhyayas.

Upanishad ends with the fourth adhyaya. He commences his intro- duction to the fifth adhyaya, Sanhitopanishad uttarasminnadhyaye vakshyate; tatradau bhagavat Srutir átmana eváptatwam vadantí mangalácharanam karoti. The Upanishad commences (after the well- known formulæ ritam vadishyami, &c.) चथातः संच्िताया उपनिषत् प्थिवी पूर्वरुपं द्यायत्तररूप वायः संद्ितेति माण्डकेय चाकाशः संच्ितेत्यस्य माण्व्यो वेदयास्चके thus far it agrees with the beginning of the third part of the Aitareya Aranyaka quoted in the Ind. Studien vol. ii. p. 212, but after this it seems to differ, but it is very difficult to determine the readings from the illegibility of the MS. The first words of the other adhyayas are- VI .- प्राणो वंध इति इ स्ाय स्थविर: भाकस्थः VII .- तत् सवितुष्टणोमछे VIII .- बथातोऽध्यात्मकं IX .- प्रजापतिवा इमं पुषषमुद्ख्तत् * Thus in p. 4, 1. 13-15 B. C. omit बन्यमदा • लोक इत्यर्थ: ; and simi- larly elsewhere, as e. g. p. 49, 1. 19-p. 50, 1. 3; p. 50, ll. 19-21; p. 56, 1. 20; p. 68, 1. 19; p. 70, 1. 20 (the omission here extends to p. 71, 1. 11) ; p. 84, 1. 4.

Digitized by Google

Preface. V

G. An inaccurate transcript from a Tailinga MS. belonging to Babú Rájendralala Mitra; this, like F., has only the text of the third and fourth adhyayas. I also had a copy of the MS. of the Dípika and Padayoja- nika in the Benares College Library, but it was too inaccurate to be of use for my collation. It was in fact an inaccurate copy of an inaccurate original, as I have since found by a sight of the MS. itself. I had not long commenced my collation, which at first included only the MSS. A. B. C., before I discovered an unex- pected difficulty, viz. that my three MSS. represented two different recensions of the original text; and the fresh MSS., which I subsequently procured, only made the fact more evident. The text, as given in A. and D., represents one recension; and the MSS. of the commentary B. C. D. E., represent another, which is also given, with a very few verbal differences, by F. and G., so far as regards the third and fourth adhyáyas. That the former recension is a real S'akha is proved by the fact that many of its more important variations are noticed in two of the MSS. of the commentary, though, as I before observed, two MSS. (B. and C.) omit all these allusions. Dr. Weber also, in his Catalogue of the Chambers MSS. in Berlin, gives an account of an imperfect MS. of the Kaushítaki Ara- nyaka, containing two books and a short fragment of a third, by which it appears that the third book was the commence- ment of the present Upanishad, and its fragment, as printed by Dr. Weber, follows the recension of A. D .* Similarly S'ankaráchárya, in his commentary on the Vedánta Sútras, fol-

• The first book commences प्रजापतिव संवत्सरस्स्थेव, the second िङ्ारेस प्रतिपद्यत एतदुकृथं. The fragment of the third is as follows, चिचो इ वै गाङ्ग्यायनिर्यस्यमाण चार्वाणं बब्रे सह पत्र ख्ेतकेतुं प्रजिघाय याजयेति तं हाभ्यागत पप्रच्छ गातमस्य पुच्ोऽससंदतं लोक्रे यस्िन् मा घास्यस्य- न्यतमो वाउध्वा तस्य मा लोके वास्यसीति स हो-(Catalogue, p. 20).

Google

vi Preface.

lows the same recension in his quotations from this Upanishad .* Under these circumstances, I have given the text from these two MSS., adding at the foot of the page the more important various readings of the other recension as followed by the commentary. It is not always easy to decide the exact words of the text which S'ankaránanda had before him, as he often covers each word with such a cloud of interpretation, and I have therefore not attempted to give a copy of his recen- sion for the first two books ; but I have added, at the end of the Upanishad, the text of the third and fourth books, according to this recension, as found in the two MSS. F. and G. The differ- ences are seldom more than verbal, and the commentary will generally serve to explain either recension, so far as regards the meaning. I may add that there exists a third recension of the fourth book, as given in the first chapter of the second book of the Brihad Aranyaka; and this is more than once alluded to by S'ankaránanda (e. g. p. 112, 1. 14) as s'akhán- tara. I have edited the commentary from a careful collation of B. and D .; C. and E. (especially the latter) have been used as ancillary, but neither gave much help except in occasional difficulties. Of the former two, D. presented the best readings, but in several places the words of the original appear to have been altered in the commentary to suit the recension of the text of the Upanishad, as in this text D. agrees with A. In the first adhyáya, I sometimes admitted these into the com- mentary and gave the readings of B. C. E. at the foot (as in p. 17), but maturer consideration has convinced me that this was an error, and that in nearly every case the latter should be advanced to the text of the comm., and the reading of D. relegated to the foot-note. The origin of these two recensions and the source of the Upanishad itself, are questions which I cannot solve; and the

• e. g. compare infra p. 125 with Vedánta Sútras, p. 379, (Bibl. Ind. ed.)

Google

Preface. vii

MSS. only make the matter more difficult. I have followed the reading of D. (in its text) and, perhaps, the commentary of all the MSS. in calling the Upanishad the first four books of an Aranyaka, but I am by no means certain that this is correct. The MS. A. gives these four books as the sixth, seventh, eighth and ninth books of an Aranyaka,* (its concluding line is (इत्यरस्के नवमाडध्याय:); while F. gives the third and fourth as the fifth and siath of the Kaushitaki Aranyaka (इति काषितकयारष्के grsua:). G. only gives them as the third and fourth books . of the Kaushítaki Brahmana Upanishad. It would at first seem as if F. agreed with the Kaushitaki Aranyaka of the Berlin library, as it is not improbable that, if complete, this would have given the four books, of the Upanishad in its third and three following adhyayas. But here we are met by the diffi- culty that these two belong to different recensions; while A., which does give the recension of this third adhyaya of the Berlin MS., calls it not the third but the sixth book of the Araņyaka. The same difficulty applies to the name ; no MS. calls it the Kaushítaki Upanishad, except A. and F. and even there it is only inserted in a later hand and ink, at the end of the MSS. The commentary every where calls it the Kaushítaki Brahmana Upanishad, but how it obtained this name is doubtful, as the proper Kaushitaki Brahmana, containing thirty books,t has no trace in it of this Upanishad. Vináyaka Bhatța in his commentary to the Kaushitaki Brahmana frequently refers to the Maha-Kaushitaki-Brahmana, and Dr. Weber conjectures that this may be the Brahmana, to which our Upanishad

This would partly agree with Poley's addition to his translation of Colebrooke's Essays (Ind. Stud. i. 392), where he speaks of the Kaushitaki Upanishad as forming the first, seventh, eighth and ninth books of the Kaushitaki Brahmana. t If Dr. Weber's conjecture be correct (Indische Stud. i. p. 146) the commentary to Panini v. 1, 62, proves that it never had more than thirty adhyayas.

Digitized by Google

viii Preface.

belongs. Most probably there were two different recensions of the Kaushítaki Aranyaka, and from these come our two recensions of the Upanishad .* S'ankaránanda calls it Kaushí- taki-Brahmanopanishad, as the Jnanakanda is one part of the Brahmana portion of the Veda.+ The Kaushitaki Upanishad is placed by Dr. Weber in his first or oldest class of the Upanishads. It was one of those translated from the Persian by Anquetil, who calls it Kokhenk. The Persian translator has generally followed the recension in S'ankarananda, whose remarks he often interpolates in his text ; but occasionally he seems to have taken his notes from another source. The Bengal Asiatic Society has a MS. of the Persian. translation, which I have occasionally consulted; the style is much simpler than Anquetil's barbarous jargon; but the mixture of Sanskrit words, marvellously disguised, makes it difficult. The Aranyakas appear to belong to a class of Sanskrit writ- ings, whose history has not yet been thoroughly investigated. Their style, if we may judge from that of the Taittiriya and Kaushítaki, is full of strange solecisms which sometimes half remind us of the gathas of the Lalita Vistara. The present Upanishad has many peculiar forms, some of which are com- mon to both recensions, while others appear only in one. Such are निषिस in p. 10; प्रति for प्रय्ति in p. 51; संवेश्यन् in p. 56; वेति for व्यति in p. 78; चदूढं in p. 89; &c. In the Sarvopanishadarthanubhútiprakas'at by Vidyáranya-

• The two before-mentioned commentaries on the Atharva Upani- shads contain similar discrepancies in their respective texts.

दोभयविलक्षम तु वेदान्तवाक्यं। Madhusudana's prasthana-bheda. $ This work contains twenty chapters and gives analyses of the twelve following Upanishads,-1. Aitareya, 108 s'l .; 2. Taittiríya, 150 s'1 .; 3-5. Chhándogya, 330 s1 .; 6. Mundaka, 99 s'l .; 7. Pras'na 100 s'l .; 8, 9. Kaushítaki, 171 s'l .; 10. Maitráyaní, 150 s'l .; 11 Kațhavalli, 121 s'l. ; 12. S'wetás'watara, 119 s'l .; 13-18. Brihad-

Digitized by Google

Preface. ix

muni,* we have an analysis of the last two chapters of the Kaushitaki Upanishad, as the Pratardana-vidya and the Ajátas'atru-vidyá. From his analysis of the fourth chapter, we find that Vidya- ranya followed the recension of the commentary, as he gives the following order of Balaki's assertions of adoration, after the first (or aditya), of pp. 135-138. चन्द्रे विद्यति मेघे से वायावग्रा जलेऽपि च। बाद में तवसे गन्तुशब्दे शयाछ्यतावपि॥ देसे खभे दचिषेडवियपि वामेऽमवीत् कामात्। सवज राजा प्रत्युक्का विप्रस्ष्णीम वस्थितः।। As this analysis is in fact a second commentary on the Upanishad, I have added it as an Appendix.

áranyaka, 1193 s'l .; 19. Talavakára (Kena), 100 s1 .; 20. Nrisin- hottaratápaníya, 153 s'l. * Colebrooke calls Vidyáranya the preceptor of Mádhaváchárya, but Dr. Hall, in his excellent Catalogue, p. 133, identifies them as the same person. The whole question of the relation of Madhava and Sayana, and the authorship of the different works under their respective names, as well as the various spiritual teachers of each, has never yet been thoroughly investigated. Dr. Hall, in his Catalogue, p. 98, mentions S'ankara Ananda as the guru of Madhava Acharya,-he may probably be the author of the present commentary.

Digitized by Google

Digitized by Google

VARIOUS READINGS OF THE COMMENTARY.

Page 8 1. 12. खगानिवासं B.C.

" 10 1. 10. फुसापचदतो: B.C. E: 16 11. 5, 7. सम्मायव: B.C. for चम्बायवीः,-व्यः. " 18 1. 8. छला B.C. for दलां.

" 22 1. 9. मधकाधारमायसं B.C. E. -1. 16.

" 23'1. 5. सेहामलकशमिप B.C. E.

" 24 1. 6. कालात्मवेन मया सम्बन्धी काल:। मम कालातंन: तथा तादमेनाभेदेम प्राप्नियत: D. -11. 9,11. उपासनकारद्ात् B.C. E.

" 27 1. 16. प्राणन and घ्राणन are here and elsewhere fre- quently confused in the MSS. of the commentary 30 1. 14. सर्वनियन्मत्वं D. " 31 1. 4. विनेयय B.C.E. उपासकस D. " 48 1. 12. ससभारं सुवशादि चषकं B.C. E. " 49 1. 15. चमावास्यायां चादित्यस्य रश्मा सामस्य -B.C. E. 56 1. 15. हृदयपुण्रौकस्थ चानन्दातनि हिनं निद्ितं B.C. E. 61 1. 8. विक्विष्यन्ति D. for विनश्यन्ति. " 62 1. 16. ता च पर्वता विकल्पावेक देशस्था वेत्याशन्टा नेत्याद् B.C.E. 22 66 1. 11. जलरूपात् (query जन्यरूपात् ?) B. C. for तनरूपात. " E. corrupt. 67 11. 17, 20. सम्प्रतिकम B.C. सम्प्रत्ति० E. सम्पति० D. 75 1. 16. नन किं तब भ्ानेन तवान्यमात् यदि कचनातिभयो "2 भवेत् D.

" 79 1. 15. प्रपसं ब्रक्म B.C. प्रपचन्रम्म E. 82 1.9. उद्दापस् B.C.E. तदाप्यब D. " 95 11. 11, 17. प्रभ्जप येतां B.C. E. " 96 1. 8. B.C. E. end Section 7 here at नावगम्यत इन्यर्थ: and in ll. 12, 13 read बद्धेरभावः शब्द इत्यर्थः । इन्द्रिये: स प्रभ्नामानमेव। नन तं मामाय: &c. (correct लवं into ai in the printed text).

Digitized by Google

xii Various Readings.

Page 102 1. 12. D., after लोकाधिपतिः, reads पिनादिवद्विभेषेष पालयिता लोकाविपति: तथापि सषुचितमैन्ारर्यमख स्थात् राजादिवत् दत्यत चाह ए उत्ता लोकाविपति: सर्वेध्ः सर्वस्य &C. » 103 1. 13. सवसन्. Query संवसन् -? A. D. F.G. have सवसन, but B. has संलन, C. सलन्, E. वसन. - 1. 15. All the MSS. have here पवसतति, though they all have चवसत् in 1. 12. 104 1. 15. ससाधनाया: D. "' 118 1. 13. चतनाएकारो B.C. E. (cf. Raghuv.ii. 53.) व चचा- " पकारी D. » 122 1. 11. उपधानानन्द- B.C. for उपाधावामन्द- " 123 1. 9. नखाग्रमरौरात् र्बा्चिर्गतकेशराम् B.C.E. In Adhy. i. B. C. end g2 at बदेन p.10, 1. 5; g 5 at पृछ्वः p.25,1. 16 ; § 6 closes in p. 30 .- In Adhy. ii. they join together §§ 1,2; §§ 7, 8; § 9, 10; and §§ 12, 13,

Digitized by Google

दीपिकासड़िता।

नमो ब्हये।

आ्ानन्द व्ात्मा खिरजङ्गमाना- मस्यय चिषरसमहं मरान्य।

पढावलोकात् प्रकटीकरोमि। १ ॥ समधिगतमेतविघर्षणादोनां कर्मर्णा तैजसख द्रव्यस्ा- दर्भादेः शद्धिदेतुतं तथा चागिषेच्रादीन्यञ्चमेधान्तावि कमापि तैजसस्यान्तःकरणख् पद्धिदेतवः, 'विविदिषासाध नत्वस्य श्रुतिताडप्यवगमाच। ऋि प खर्गादेः कर्मफलस

र्मिभिरपि कर्मणामन्त:करणपद्धिदेतुलमश्गीद्यतं यतसत- इतिमहता सन्दर्भेष प्रथमतोऽभिधायेदानीं ब्रह्मविद्या वमु सव्धावसरा श्रुति: प्रवटटते। तत्र चिचा इ वे गाज्ायनिरि- त्यादिका य एवं वेदेत्यन्ता चतुरथ्यायी कोषीतकित्राह्माणो- * विविदिषन्ति यम्ेन दानेन तमसानाप्रवेनेति सतिः। a

Digitized by Google

२ कैवीतकिय्रा झयोप निवत्। [१ षध्यायः।

पनिषत्। आ्रध्येनाध्यायेम पर्यंद्धविद्यां सदचिणोत्तरमार्गान्तां, द्वितीयेन प्रापविद्या तद्विदस वाह्याध्यात्मिकानि कमाषि फलविभेषसिङ्धये, ततीयचतुर्थाम्यां चात्मविद्यामाह। वद्यपि प्रतदनो हेत्यादिकमेव प्रथमतः पठनीयं तथापि पुडूमप्य- न्तःकरणं निर्गुणे ब्रह्मष्यभयेऽपि प्रथमतो ब्रह्मखभावमजानत् भयं प्राप्ुयात् गर्भसप्रोषितपितको युवेव सहत्तखः प्रथ- मतः पिटदर्शने। ततोऽस भयनिरासार्थमुत्तरमागार्थमेत- सोकसथराजादिवत् ब्रह्मलोकसं सगुपं ब्रह्म प्रथमत उत्- वतो। तच च स आगच्छत्यमिताजसं पर्यक्कं स प्राप दति प्रास पर्यद्धत्वं प्रथमेऽध्याय उत्रं। तत्िमिन् प्राणे भवति श्रो- दर्णं जिज्ञासा किमयं वासमानं प्रापः त्रशोखित् विवि- धभृतिजुष्ट दति। ब्रस्या जिज्नासाया नितृत्त्यरये प्राणोपासनं द्वितीथेनाध्यायेनोपकान्तं। तथा च लव्ावसरोत्तरच ब्रह्म- विद्यामुकवतोत्यदोषः। तब ब्रह्मविद्यायाः सगुणाया ऋपि महद्धिरगांतमश्वेत के त्वादिभिर प्यमानित्वादि गुणर्गुदमुखा देवाव-

सगुणा निर्गुण च ब्रह्मविद्यावगन्तव्येत्ेतदर्थमास्यायिका।

Digitized by Google

१ चध्याय: ।] दीपिकासचिता। ₹

ॐ चिच्ो ह वै गाज्यायनिर्यंक्यमाण आारुसिं वत्रे स इ पुचं श्वेतकेतुं प्रजिघाय याजयेति तं हाभ्यागत पप्रच्छ गौतमस्य पुचोऽसि* संदतं लोके यस्मिन् मा

चिचः चिचनामकः कसित्रिवर्षिको ह किख वे प्रसिङ्धः श्रुतेस्तत्कालीनानास् गाज्चायनि: गाज्जस युवापत्यं गाज्ा- यमि: यत्यमाणः कव्वित् ज्योतिष्टामादिकं यागं करिष्यमाण: आरृषिं ऋसस्ापत्यं वञ्रे सदस्यसप्रदभान्यतमर्लविक्केन वरणं चक्रे वं मे प्रधानभूतो यज्ञे याजयिता भवेति। सः गाज्ा- यनिना चिच्रेए वृत आरुषिई प्रिद्ध: श्रुत्यन्तरे उद्दाखक- नामा, पुचं, पितरं पाभनः पुन्नाखो नरकात् चायत दत्यौ- रसस्नय दत्यर्थ:, तं श्वेतकेतुं श्वेतकेतुनामानं प्रजिघाय प्रहितवान। तत्पेषणमाह याजय हे श्वेतकेतो चिचन यागं कारय दूत्यनेन प्रकारेण। तं चित्गृद्मागतं पिचा प्रदितं श्वेतकेतुं ह प्रसिद्धं श्रृत्यन्तरे अ्भिमानिनं प्रवाहणदिभि: संवादकतारमासीनं चित्रदन्ते महत्यासने सुपविष्टं पम्रच्क प्रश्नं छृतवान् चित्रः। प्रश्नमाह गातमस्य पुत्र हे गौतमग- चीयसय श्रीरस अस्ति विद्यते संदृतं सम्यगावृतं गुप्नं खानं

मनिवासे। यस्िन् संवृते खथाने मा मां प्रष्टारं तच्छिष्यभूतं * गौतमस्य पुत्रास्तीति टीकासम्मतं मूलस्य पाठान्तरं। + गार्ग्ययनि: मार्म्यस्य युवापत्मिति सर्व्वत तैलिक्पुस्तके कुनचिन B.C. पुस्तकयो: पाठः। B 2

Digitized by Google

8 नावीत कितासयोपनिवत्। [१ चध्यायः।

*धास्यस्यन्यतमो वाध्वा तस्य मा लोके धास्यसीति स होवाच नाइमेतदेद इन्ताचार्य पृच्छानीति स इ

धास्यमि तं याजयिता गुरुर्भृता स्थारपर्यिव्यसति। तन्रापि श्रन्यं सर्वस्माव्जगतो भिन्ननं उत सर्वजगदात्मभूतं मां धास्यसोत्येक: पच्चा वचिरेवावगन्तव्यः। महो सम्बोधने। त्रन्यत्वपसे दोषं दर्भयितुं धारणे गतिमाह। वाध्ा बद्धा काष्ठेनेव काछं निःसन्धिबन्धनं जतुरव्जुलोहादिभि: सम्बध्य अन्यं मां धा- स्मीत्यन्वयः । अन्य्दोडयं तन्त्रेणोचारितो सिङ्गव्यत्यासे- नावगन्तव्य:, ततोऽसित संदृतं स्थानमन्यद्ा। श्रन्यसानपचे श्ाह तथ तस्तिन्नसंदते खथाने मा मां राज्यादिवन्तं क्ि- त्कालं परतन्त्रफलभोक्वारमुन्नं लोके धास्यसीति व्याख्यातं। इत्यनेन प्रकारेण बुं्धिपरीचार्थं पितु: सपुचस्याभिमान- परिहाराथं वा राजा पत्रच्क्ेत्यन्वयः । श्रन्यमशे वाध्वा तस्ेति पाठे व्याख्थेयं। श्रन्यतमो वाऽध्वा तस्ेति पाठे धूमार्चिषारन्य- तमो वाडध्वा मार्गसस्य सम्बन्धिनि लोके द्त्यर्थः । सः गै- तमपुच: श्ेतकेतुच्ित्रपृष्टः इ प्रसिङ्धः उवाच उक्रवाम्। श्वेतकेत्वत्रिमाह नाहमेतद्वेद ब्रहं ्ेतकेतुरेतदुक खेोके संदतमसंदृतं वा स्थानं लामाधेयमनन्यतेनान्यलेन वा बङ्धा- डबद्धा वेति न जानामि, इन्त हर्षसम्बोधने, तवत्प्रन्र्प्निमित्तं ममाप्येतदवगतं भविष्यतोत्यर्थः । आचाय सर्वज्ञं सर्वशास्त्ा-

• धास्यस्यन्यम हो वाध्या इति टी०।

Google

१ सध्याय: ।] दीपिक्ासहिता।

पितरमासाद्य पम्रच्छेतीति माप्राक्षीत् कथं प्रतिबवा- सीति स होवाचाइमप्येतन वेद सदस्येव वयं स्वा- ध्यायमधीत्य इरामडे यन: परे ददत्येश्चुभा गमि-

रथंख मातारमनुष्ठातारमाचारे खापयितारस् पितरं पच्छा- नोति प्रश्नं करवाषि पितुर्गमनात् पूर्व विस्पतिर्माभृत् तचर गत्वा प्रश्न्नं करिष्यामोत्यर्थः। दृत्यनेन प्रकारेष उवाचेत्यन्वयः। सः चित्रदेयोत्तरः श्वेतकेतुः इ प्रसिङ्धः पितरमाचार्य- मादृपिं जनकमासाद संप्राप्य पप्रच्केति अ्रनेन वच्चमाणेन प्रकारेष प्रश्नं शृतवान्। तत्प्रन्नप्रकारमाह इति माप्राचीत् मां श्ेतकेतुं गतमस्ेत्यादिना धासमीत्यन्तेनेत्यनेम वाक्येन प्रश्नमकरोत्, कर्थं प्रतिव्रवाषि शख्त प्रश्नख केन प्रकारेप प्रत्युत्तरं वदामीत्यर्थः। इत्यनेन प्रकारेण पत्रच्ेत्यन्वयः। सः पचप्टष्ट आरुषि: इ प्रसिङ्ध उवाच उत्तवान् ब्रद्मप्येतन्न वेद, वेदाचायाऽप्यहमायणरेतच्चिचपृष्टं न जानामि सद- सेव चिचस् गाज्जायने: सभायामेव न लन्यन वयमावृषि- श्चेतकेतुप्रमतय: साध्यायमधीत्य एतदर्थप्रतिपादकं वेदभागं सार्थमधिगम्य चिचात् गान्ायनेर्दरामहे अ्धिगच्छामः। यद्यस्मात् कारपात् नोडस्भ्यं गीतमादिभ्योSपरिहार्येभ्यो- व्यर्थापक्रमेभ्यो याचकेभ्यः परे धनविद्यादातारः ददति प्रयच्कन्ति तचिचो न दासतीति पङ्मा न करणीया दत्यर्थः। एहि भागक चित्रं प्रति उभा गमिव्वावः ब्ावां यास्यावः,

Google

कौवत कब्राझयोपनिवत्। [१ चध्यायः।

व्याव दूति सह समित्पासिश्चिचं गाड्यायनिं प्रतिच क्रम उपायानीति तं होवाच ब्रह्मग्राह्यसि* गौतम यो न मानमुपागा एडि व्येव त्वा सपयिष्यामीति ॥१॥

इत्यनेन प्रकारेण उवाचेत्यन्वयः । स आरुषि: सपुनः ह प्रसिङ्क: समित्याणिगरदर्भनाथें समिडूसः चिचर चिचना- मानं गाज्जायनिं गाज्जसय युवापत्यं प्रतिचक्रमे। उपायानोति त्वां विभिष्टविद्याविदं चिचं गुरुलेम उपागच्छामि प्राप्ताडस्ी- त्यर्थः। दूत्यनेन प्रकारेण प्रतिचक्रमे प्रतिचक्राम समीप गतवान्, तं भिष्यतेमात्मानं प्राप्तमारृि ह प्रसिद्ध उवाचो- कवान्। चिच्रोक्रिमाह ब्रह्मार्घः ब्रह्मणो हिरस्गर्भस परस्य ब्रह्मणो वा अर्घः त्ध्ये पूजा दति यावत् तद्यस स ब्रह्मार्घः ब्रह्मवत् माननीय द्त्यर्थ:, असि भवसि गतम हे गौतमगो- चीय। तन्न कारणमाह यो वेदविदामय्रणीर्मम गुरुभूतो वाजकः सन् मया पुतद्वारेप पृष्टः न मानमुपागा मां शिव्यभूतं प्रषुं समागतो भवान् नतु किमनेन भिष्यभूतेन पृष्टेनेत्यभिमानं गतवान्। एहि श्रगच्क व्येव ता झपचिष्या- मोति तां गातमं विज्ञापयिष्याम्येव स्पषटं बोधयिय्यामि न तु सन्देहादिकं जनयि्यामीति ब्रनेन प्रकारेण प्रतिग्ाम- करोदिति श्रेष: ॥ १ ॥

• ब्रझ्मांघाडसीति टी. ।

Google

१ चध्याय: ।] दोपिकासहिता।

स होवाच ये वै केचास्माललाकात् प्रयन्ति चन्द्र- मसमेव ते सर्वे गच्छन्ति तेषां प्रारैः पूर्वपक्ष आ्राप्या- यते तानपरपक्षेख* प्रजनयत्येतद्दै स्वगस्य लोकस्य बवारं यचन्द्रमास्तं यः प्रत्याह तमतिसृजतेऽ्र्य यो न

सः चिच: कृतप्रतिभ्: इ प्रसिद्ध: उवाचोक्कवान्। प्रथम- तोडगुप्नं खानं भेददर्भिनां कर्मिणामाह ये वे केच ये केष न्ैवर्णिका: प्रसिङ्धाः अग्निशेचादिकर्मानुष्ठातारः श्रस्मात् प्रत्यचात् लोकादवखोकनयोग्यात् नैवर्णिकदेद्ात् प्र्यान्ति अपसर्पन्ति स्रियन्त दूत्यर्थः। चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति, ते विमुकदेशाः कर्मिणो निखिला धूमराचिकष्णपचदचिषाय- माकान्ञान् गलानन्तरं कर्मफलभूतं खर्गापरपर्यायं चन्द्रम- एलं गच्छन्ति न लादित्यादिकं। तेषां खर्गिणां कर्मिणं प्राणैरिन्द्रियैः प्राण्तापानादिसषितै: पूर्वपचे शकूपच आ्रप्या- यते आप्यायनं गतो भ्वति चन्द्रमा: राजमृत्यकरादिभि- रिव राजा, तान् कर्मिष: प्राणान् अपरपने छष्पपने न प्रजन- वति नत्पादयति। ब्रथमर्थः । चीषमृत्यसेव राज्ज: परिचा- रान् न जनयति द्रव्याखाभ:, एवं चन्द्र: चीप: खर्गिणां तत्तिं न जनयतीति। नमु खर्गकामो जुड्जयादिति श्रूचते न चन्ड्रमण्डलकाम इ्त्यत ब्राह एतदुक चन्द्रमण्डखं वै प्रसिङ्धूं भम्टतरूपं खर्गस लोकस्य खर्गास्स् खानस द्वारं गृह- * वानपरमच्छे नेति टो.।

Google

[१ पध्यायः।

प्रत्याह तमिह दष्टिर्भूत्वा वर्षति स दू कीटो वा पतङ्गो वा मत्स्यो वा शकुनिवा सिंहो वा वराश वा परश्चान् वा शाटूला वा पुरुषो वान्यो वा तेषु तेषु

सेवान्तःप्रवेभमार्ग:, एतच्कब्दार्थमाह यः प्रसिद्ध: चन्द्रमाः दून्दुः। संदृतं स्थानं विवसराष तं चन्द्रमसं दचिषमार्गाखयं बोऽधिकार्यमानित्वादिगुण: प्रत्याह निराचषटे ऋमेतखिन् सन्ततसम्पाते न गमिष्यामीति तं निराकृतचन्द्रमसमतिस- जते चन्द्रमसमतीत्य विद्युदाद्यातिवादिकेषु सजते उत्पादयति उपासनासङ्ट्व्यो ब्ह्मलोकं नयतीत्यर्थः । त्रथ पतान्तरे यः कर्मी खगाभिखाषवान् एनं चन्द्रममं न प्रत्याह न निरा- चष्टे मिय्याम्यहं खर्गमिति सङ्कष्पवानित्यर्थः। तं कामिन

भूते र्वृा्टिर्भृत्वा कर्मफलोपभोगनियमोऽनुपयसचिता वर्ष- धाराभावं प्राप्य वर्षति मेघादरेभ्यो नीरधारा सहानु- प्रयिनं मुखति। स वृष्टिरूपेणागतो भूखोकमनुभयी यदि कपूयचरससदा दष्षिणोत्तरमार्गभ्रष्ट द्ह्ाखिमििन् खोके कीटो वा कीटो वज्सारसमानोऽल्पकायो जीवविशेषः वाभब्दात् पिपीसिकादि:, पतङ्गा वा पतङ्गः दीपतेजोविरोधी सुद्रो जीवः वाभब्दात् खद्योतादि:, भ्रकुनिवा भकुनिः पचो वा- मब्दादवानरादिः शादूखो वा शादूलो व्याघ: वाभष्दाक्- करादि:, सिंहे वा सिंहो गजघातको जोवविभेषः वाभब्दात्

Digitized by Google

[१ चध्यायः। दीपिकासहिता।

स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविद्यं तमागतं पृच्छात कोऽसीति तं प्रतिब्रूयाद्विचक्षणाहतवो रेत

सरभादि:, मत्ो वा मश्यो मीनो वाभव्दात् मकरादिः, परश्वा वा परश्ना दन्दशूकविशेषः वाभब्दाहच्चिकादिः। यदा कपूयरमणीयोभयचरणः तदा पुरुषो वा पुरुषो नरः वाभव्दावनारी नपुंसकस्। पुरुषस्यापि रमणीयपरणीयबाङखे ब्राह्मएल्ादिकमवगन्तव्यं। एवं पडभापडभचरपमभिधाय पुनः प्रश्तं कपूयचरणं संचेपेणाष श्रन्यो वा उत्रेभ्योऽन्णे दुःख- भागी जङ्गम: वाभष्दात्सयावरः। एतेषु पूर्वाश्रेषु कीटादिषु खानेषु पूर्वाश्रेषु देदेषु श्रमुपरयवान् प्रत्याजायते खर्गात् प्र- त्यावृत्य समन्तादुत्यचते। उत्पन्ना निमित्तमाह यथाकर्ष यादृभं पडुभमश्डभं व्यामित्रं वा कर्म, यथाविद्यं यादृभी था- स्त्रीयाभास्त्रीया व्यामित्रा वा विद्या, कर्मविद्यामुसारेण शडुभ- मशडभं व्यामित्रं च शरीरं भवतीत्यर्थः। एवं कर्मणां गति खर्ग- नरकोभयात्मिका वैराग्यार्थमुपदिम्य गुरुभ्िव्ययो: करणीयं विवनुः प्रथमतो गुरो: करषीयमाह तं नरकादिव खर्मादपि

त्वादिगुयं मिष्यमागतं रडभाशडभान्यां कर्मभ्यां खर्गात् भुलोकं प्राप्यात्युस्कटेन पुश्ेन केनचिदात्मानं प्रत्यागतं पृक्कति कर-

गुरुः प्रन्नं करोति पच्केदित्यर्यः । गुरो: प्रश्नमाद् क: प्रश्न्ने c

Digitized by Google

[१ चध्यायः।

वारतं पञ्चदशात् प्रसतात् पित्यावतस्तन्मा पुंसि कर्तरयेरयध्वं पुंसा करचा मातरि मा निषिन् स जाय प्ररीरेन्द्रियादिरूप हाखित्तद्विलक्षण: असि भवसि दत्यनेन प्रकारेण पृच्क्ृतीत्यन्वयः, तमेवं पृष्कन्तं खगुहं िय्ो गुरुप्र- आानन्मरं प्रतिस्रूयात् प्रत्युक्तरं वदेत्। भिय्यो देहादिसंहतमा- त्मानमुररीअत्याइ विचन्णात् बञ्जविधभोगदानकुमरलात् स-

हि चन्द्रमसमन्तरेण सतवः, रेतः श्रद्गासोमटृव्नपरिणामरूप शुकं आामतं रेतःसिचि पुरुषाओ देवेरव्नाञ्तिप्रचेपेष खथापितं, पसदमात्यसचदभकलात् पसदमकलात्मकात् शडुक्कशष्सपचहे- तारित्यर्थः, प्रसतात सायं प्रातरग्रिद्ेचाऊ्तिदयात्पूर्वापरप- सायश्रद्धातः सञ्जातात् सोमप्रक्वतिविकाररूपाड्ा, *पिच्चावतः पिटमतः पितलोकखरूपादित्यर्थ:, तदुतं रेतो मा मां मत्ख- रूपं मयानुरशायना सहितमित्यर्थ, पुंसि रेतःसिचि कर्तरि य्राम्यधर्मानुष्ठातरि एरयधं समन्तान्नानाङ्ग्रेषु वर्त्तमानमेकन्र इद्यप्रदेशे प्रेरयत प्रेरषं कवतवन्त दत्यर्थ:, यद्यप्च कर्ता को- डपि न प्रतीयते प्रेरणे तथाप्र्थखाभात्पस्ताग्रिविद्यामता देवा एवावगन्तव्याः। पुंसा रेतःसिचा निमित्तभुतेन कर्चा ग्राम्य- ध्रम्मानुष्ठाचा मातरि पश्चमागनिरपायां योषिति मा मां रेतथा सहितमनुपयिनं +विषिस्व सेचितवन्तः देवा:। स यो- * पिन्यवत इति B. C.E. + सिबरिक् इति B,C.E.

Digitized by Google

[१ सख्ायः। दीपिकासचिता। ११

उपजायमानो *दादशचयोद् भोपमासो दादशचयो- दशेन पिचाऽडसं तद्िदेऽहं प्रतितदिद्ऽहं तन्म ऋत- षिति रेनोरूपेण सिक्रोऽनुभयी वहं जाये जनने श्रविर्भाव- निमि्तमित्यर्थः, उपजायमान: रेतःसेकममु खकर्मसमीपे भरीरं गहान:, द्वादभनयोदभः द्वादपसक्लाया विभिष्टः खभा- वतः कदाचित्रयोदशसल्यया विभिष्टा दवादभचयोदभ:, उप- मास: मासामां समोपे वर्तनं यस्य सोऽयमुपमास: संवत्सरः, संवत्मर का लोपलतितजीवनलाद नुपव्यप दवादभचयोदभ उप- मास दृव्यविरुद्ध। द्वादभतयोद्भेन उनरीत्या दवादभजयोदभ- मासात्मकसंवत्सरोपलचितेन पित्रा रेतःसिचा जनकेम आसम् तादात्यं गतोऽभूव रेतःसेकालक तदिदे तस ब्रह्मणे ज्ानाथे सति भाग्ययोंगे, वैपरीत्ये तु प्रतितदिदे तदेद नस्य प्रतिकूलज्ञा-

वा, मे महयं मदर्थमित्यर्थः, छतवः छतून् बनेककालं भ्राब्रह्म- सच्षात्कारं जीवनमित्वर्थ:, श्रम्त्यवेऽमर्त्याय म्रह्मज्ञानपरिपूर्तये, आ्भरध्वं हे देवा: समन्ताद्कार यध्वं। तेन विचचणदित्यादिना उत्रेन सत्येन यथार्थवचनेन, तेन चन्द्रनिवासमारभ्य श्रायोनि- निर्गमनेन तपसा क्रेशेन,सतुः उन्रोत्या संवत्मराद्यात्मको मर्त्य इत्यर्थः, भ्म्ति भवामि, वार्त्तवः छतुजः शुकशोणितथरीरा- त्मक इत्यर्थ:, श्र्ति भवामि। एवं ब्रुवाएं पेच्छिर:कम्पहस्वि- धननादिना निवारयसि तािं कथय कः प्रश्न्ने कार्यकारण- *द्वादश त्रयोदशे मास इतिA.। बादशनयेदभ उपमास इति ठी०। 20

Google

१२ [१ सध्यायः।

वोऽम्टत्यव आ्भरध्वं तेन सत्येन तेन तपसा कतुर- स्म्यारतंवाडस्मि *कोऽसि त्वमस्मीति तमतिसृजते । २ ॥

विलक्षणः को नामाइममि भवामि। एवमुत्ते वच्चमाखताध्याय- दयोके आत्मन्युपदिष्टे पुनः कोऽसीति पृष्टे भिव्य ब्राह लं ममो- पदेष्टा प्राणप्रज्ञात्मावसाचयातीतः सगुपलेन पर्यक्के समा- मीन: भ्स्ति भवामि। विचनणादृतो: पशदभनाल्सतात्पिटमतः भ्ाभृतं रेतो यन्तन्ा हे देवा: पुसि कर्त्तरि प्रेरितवन्तः। ततः पुंसा कर्चा निमिन्तेन मातर्यपि मां सेचितवन्तः। दादभ चथो द भेन पिचा ऐक्ं गत शसं संवत्सरो दादभतयोदन उपमामस- द्विदे प्रतितद्विदे जाये उपजायमानो वर्त्त दूति यतः ततो मेऽमर्त्याय ब्रह्मज्ञानपरिपूर्तर्थमृतुरूपमायुराभरध्वं। यस्ादेवं जामानो देवान प्रार्थये तेन सत्येन तेन तपसा छतुरस्म्यार्तवो- Sस्मीति सम्बन्ध:। विचचणादि त्यारभ्याभरध्वमित्यन्तं हेत्वथें उपो- द्वातमयेम, अतो न व्यधिकरणतशङ्गापि। प्रार्थनायामपिभब्द- तो खभ्यमानानामतूनां वा प्रार्थना। अ्रस्िन् पच्े तेवं व्याखेयो मन्त:, हे विचचण हे एतवः यतोऽहं ब्रह्मज्ञानार्थी तन्े मां से फतवो हे मर्त्यवो म्त्युहेतवः । समानमन्यदेवपचे। दूत्यनेन प्रकारेण, प्रतिब्रूयादित्यन्वयः। तं विचच्णादादि लमस्ोत्यन्तं ब्रुवाणं मरकादिव चन्द्रमसोऽपि भोतं ब्रह्मविदमतिसजते संसा- रादतीत्योत्पादयति ब्रह्मविद्यया विमोचयतीत्यर्थः ॥२॥ * कोडस्मि कोइसीति टी०।

Google

[१ सथ्यायः । दीपिकासचिता। ११

स एतं देवयानं पन्धानमापद्यापिलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुखलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापति- लोकं स ब्रह्मलोकं तस्य इ वा एतस्य लोकस्यारो

मये प्राशनात्मनैकोभूतो इदयाय्यप्रदोतनेन प्रदर्शनितसुषुखा- दार:, एतं वच्चमाएं देवयानं देवैरचिरादिभिर ख्चमाने- नोपासकेग प्राय्यत दति देवयानसं पन्थानं मार्गमापद्य सुषु- वाद्वारा मूड्ानं भित्वा निर्गतः प्राप्य प्रथममग्निखोक, ब्रग्रे देवयानमार्गेपक्रमे सगुपब्रह्मविदो नयतीत्यग्नि: स चास लोक: प्रकाशसाग्रिलाक:, तमर्चिर भिमानिनीं देवतामित्यर्थ, श्राग- कृति प्रामोति। ततः श्हरापूर्यमाणपचोदगयनषएमास- संवत्सरदेवखोकाभिमानिनीर्देवता यथाक्रमेष प्राप्यानक्तरं सः प्राप्नदेवलोको वायुलकं वायुदेवतां। आ्रागच्छतीत्येतत् वच्य- माणेय्वप्यनुषज्यते। स वायुलोकात् प्राप्तादित्य चन्द्रविद्युल्लोको विद्युललाकादमानवेन पुरुषेष नीयमानो वरुपलोकं वरुणदेवतां।

त्यलोकमादित्यदेवतां डम्बराकाशसमानमार्गदाचीं चन्द्रमसः पूर्वभाविनीं। स तमानवेन पुरुषेष नोयमानः वरुणात् प्राप्तम-

सहायकसतः प्रजापतिखोकं प्रणापतिदेवतां विराडरूपां। स

Digitized by Google

१8 [१ सध्यायः।

इदो मुहती *येष्टिडा विजरा मदील्यो उक्षः सालज्यं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती डारगोपौ

प्राप्तविराट्सहायक: ततः ब्रह्मलोकं हिरयगर्भलोकं बमा- नवपुरुषैकगम्यं। तं ब्रह्मलोकं वर्णयति। तस्य तमानवपुरुषन- वनेन प्राप्तस्य, इ मास्त्रप्रसिद्ूस्, वे ब्रह्मविद्धि: सार्यमापख, एतस्य प्रत्यक्षस्ैव प्रल्यतलेन ब्रह्मलोकस्य हिरय्यगर्भनिवासखय भारो इद: प्रथमं ब्रह्मलोकप्रवेधे ब्रह्मलोकमार्गनिरोधकः स-

भिर्विरचितलेमार इतिनामा इढः। तसत्यादि वच्चमाणे- व्वप्यनुवन्तते। शरम्ृदस परपारे वर्तमाना: मुझस्ती घटिकादयकालाभिमानिना देवा:। तान्विभ्निरनष्टि बेष्टिहाः या ब्रह्मप्राथ्ां इष्टिरिष्टं ब्रह्मालोकामुकूलमुपासनं काम- क्रोधादिप्रदृस्यत्पादनेम पन्नीति बेष्टिदाः, बिजरानदी विगता जरा यहर्भनादिना सेयमुपासनक्रियेव तन्नाबी नदी। दल्यो वृक्ष: दूला प्टथिवी तट्रपलेन द्रख्य दतिनामा तरुः, यमन्यचाश्त्थ: सोमसवन दत्याचचते। साखज्यं संस्थानं सालटृन्तसमाना ज्या धनुषां गुण दव वस्तु यनोपतीरं त- त्मालव्यं संसथानं, अनेकपूहरसेव्यमानारामवापीकूपतडागसरि- दादिविविधजलपरिपूर्एमित्यर्थः, संखानमनेकजननिवासरुपं पत्तनमित्वर्थः, अपराजितमायतनं न केनचित्वराजितमनेक- * यषिषा इति A. + ये यत् इषिरिष्मिति B.C. E.

Google

[१ सध्यायः। दीपिकासचिता। १५

विभुम्रमितं विचक्षणासन्य्यमिंताजाः पर्यङ्कः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाकुषी पुष्यायादायावयता*वै

सूर्यममानलेनेत्यपराजितं ब्रह्मणो निवासस्थलं हिरगर्भस्य राजमन्दिरमित्यर्थः। त्तिन्नपराजितनाख्यायतने दन्द्रप्रजा- पती सनवितरुयन्नलेन उपलचतिता वाय्ाकाश दन्द्रप्रजा- पतिनामानी द्वारगोपी द्वाररनकी द्वारखावित्वर्थ:, विभु- प्रमितं ऋत्यन्तमभ्यधिकं बहद्वारखरूपं ब्रमित्येव सामा- न्येन प्रमितं विभुप्रमितं, ब्रह्मणः सभासलमेतवाम। विचच्ण- सन्दी विचचण कुभखा बुद्धिर्महत्तवमित्यादि भष्दाभिधेया आसन्दी सभामथ्ये वेदिः। श्रमिताजाः पर्यङ्धः श्रमितमपरिमितं प्राएमंशदादी प्रसिद्धूमोजो बलं वस्य सोऽयममिताजा: प्रापः पर्यक्ः ब्रह्मष आसनभूतो मखकः सिंहासनं। प्रिया व मान- सी मनसः कारपभूता प्रश्यतिर्मनोगताक्वादकारिणी भाया चकारसखा बल्नद्वरणादिकमपि सैवेत्येतदर्थः । प्रतिरूपा च चानुषी चनुःप्रक्ृतिभूता तैजसी प्रतिरूपा प्रतिच्छाया, चकार:

ता वै च जगानि जर्गन्ति चतुर्विधानि भूतानि मखोकसंखा- नानि वुष्याषि बुसुमानि वे प्रसि्धानि पुष्पसमानधर्मलेम न केवलं पुष्ाधि जमानि किन्तु आवयता च श्रा समन्तातृ तन्नु- सन्तानेन निष्ादिता पढावथाच्ादनपरिधानरूपै, अनयो- * पुष्पाख्यादायावयताविति टी०।

Google

१६ [१ चध्यायः।

च जगान्यम्वाश्चाम्वायवीश्चाप्सर सा5म्बया नद्यस्तमित्यं- विदागच्छति तं ब्रह्माहाभिधावत मम यशसा विजरां वा अयं नदीं प्रापन्न वा अ्यं जरयिष्यतीति ॥ ३॥

यवीसापरसः, शम्बा जगव्जनन्यः श्रुतयः। ब्रम्वायवो न विद्यते डम्बोजभ्यधिकोडयवस न्यूनो यासां ताः न्म्बायवाः बुड्यः। त्रम्बायवा एव शम्बायव्य: श्रुतिवुद्धयः। नपरसः साधारष्ो यो- षितः। चकारावुभयोरपि प्रत्येकमपरस्वयोगाथा। त्रम्बया नद्यः अ्रम्वमम्वकं लोचनं ब्रह्मज्ञानं यान्तीत्यम्वया: उपासनाः नद्यो वारां प्रवाषधारिष: पुरायतनादिवासिलोकभोग्याः। तमुकं ब्रह्मलोकं आारो हद दत्यादिना श्रम्बया नद्य दत्यन्तेन इत्यंविद् उत्रेन प्रकारेण वत्माणन वा पर्यङ्धस्यब्रह्मवित् भ्ागच्छति समन्ताआप्नाति। तममानवेन पुरुषेणानीयमानमुहि्श्य ब्रह्मा दिरण्यगर्भ ब्राह बूते खपरिचारकान् त्रपरसस। ब्रह्मकि- माह अभिधावत पर्यङ्कविद्याविदं समन्ततः समुखं धावत गच्कूत मम यमसा मदीयकीत्या, ममाई सम्भारं खोछत्य मत्तिपत्या पूजां कुरुतेत्यर्थः। नमु भवानजरोऽयं भवतो विपरीतः करथं भवतः पूजामर्ईतीत्यत ब्राह। विजरां जरा- दारिणों सार्थकनामधारिणों वे प्रसिद्धामसदादोमां त्रयं पर्यङ्कविद्यावित् नदीं सिन्धुं प्रापदवाप्नः। न वै नैव पयं प्राप्त- विजर: जसय्यति वयोद्दानिमवास्यति द्व्यनेन प्रकारेष- हेत्यन्वय: ॥ ३ ॥

Google

१ कध्याय: ।] दीपिकासहिता। १०

तं पञ्चशतान्यसरसां प्रतियन्ति शतं फलइस्ता: शतमाञ्जनइस्ताः शतं माल्यहस्ताः शतं वासोइस्ताः शतं चूर्णइस्तास्तं ब्रह्मालङ्कारेणालङ्ुर्वन्ति स ब्र- झालङ्वारेखालकृता ब्रह्मविद्दान् ब्रह्माभिप्रैति स एवं ब्रह्मण उत्यनन्तरं अनेकब्रह्ममभास्जनेः समं तं ब्रह्म- लोकमागतं पर्यद्धविद्याविदं पश्चपतानि पस्सभतमज्ाकानि अपारसां रूपयौवमसम्पन्नानां मनोरमाणां सनजघनभारवभरी-

स्त्रीणं प्रतिधावन्ति समुखं आगच्न्ति तहभंमखाखसानां। संविभागेन सन्भारानाह, पतं प्रतमख्ञाका: मात्यइसता: त्रने- कवर्णविचित्रगन्धपुष्पदामकरा:, प्रतं पतमख्ाका: श्राञ्जनह-

दिकरा:, प्रतं प्रतमख्धाका: चूर्णहस्ता: इरिद्राकेसरकुङ्गुमचन्द- मादिचूर्णकराः, प्रतं प्रतमख्खाका: वासोहस्ा: विविधदुकूला- दिकरा:, प्रतं प्रतमख्ञाका: *फलइसा: विविधाभरपहसाः,

हिरण्यगर्भयोग्येन मण्डनेन मण्डयन्ति। स पर्यक्धविद्याविदस्- रोभिर्व्रह्मासद्वारेणाखंक्कतः सषट ब्रह्मविद्दान् हिरयगर्भज्ञा- नवान् ब्रह्मीवाभिप्रेति हिरय्गर्भरूपमेव सर्वतः प्राप्नोति, न तन्यत्। ब्रह्मप्राप्ता क्रममाह, स प्राप्तब्रह्मलोकोडपरोभि- र्व्रम्मालद्वारेणलदतः, ताभि: सभाजनैख सह भ्ागच्कति * फमइस्ता इति B.C. E. D

Google

१८ [१ चध्यायः ।

आगच्छत्यारं हदं तं मनसात्येति तमित्वा सम्पुतिवि- दो मज्जन्ति स आागच्छति मुहत्तीन् येष्टिदांस्ेडस्माद- पद्रवन्ति स आागच्छति विजरां नदीं तां मनसैवा-

प्रापोत्यारं हदं आरनामानं हंदं,तं बारं हद मनसा नावाद्यनपेच: केवलेनान्तःकरणेनात्येति अतोत्य गच्छति। युक्ं ह्येतत्। न ह्वार: कामक्राधादिवृत्तिभेद: खातिक्रमणे मनो- व्यतिरिक्ं साधनान्तरमपेचते। ये हि ब्रह्मविद्यापन्यास्ेषा- मनर्थमाइ, तं भारं हंद दत्वा केनचित् कर्मणा प्राप् सम्प्र- निविदः आत्मनः प्रतिकूलं वैषयिकं सुखं तत्सम्यत्ोनानुकूल- वेन जानन्तीति सम्प्रतिविद: प्रज्ञा दवत्यर्थः, मज्जान्त भिन्न- नोका दूव समुद्रे पान्था: अपुनरुद्धारं मग्रा भवन्ति। साडति- क्रान्तारहद आगच्कति प्राप्नाति मुहत्तीन् येष्टिद्ान् येष्टि- देतिनामकान् मुहर्त्तीन्। ते मुहत्ती: कामक्रोधादिवत्त्तयु- त्यादका: श्रस्ान्मनसातिक्रान्तात् अपद्रवन्ति अपगच्कन्ति

प्रभृतयः। सः खदर्भनेनापट्रावितमुदर्त्तः भ्रागच्छति प्राप्नाति विजरां नदों विजरेति नासों नदों। तां बिजरां नदीं मनसैव साधनान्तरनिरपेत्नेषान्तःकरणेनैव अत्येति अ्रतिगच्क्वत्येव, न तु आरद्दोत्ताखन्मुहत्तीदिद्रावएं किञ्चित्करोति। ननु सुछृतमय्यस्ति सहायमख् विजरत्तार द्रत्यत ब्रह, तत्तन शरीरपरित्यागावसरे उपास्यमानसाच्ात्कारावसरे वा सुछ्ल-

Digitized by Google

१ व्याय: ।] १६

त्येति तत्सुक्ततदुष्कृते धुनुते वा* तस्य प्रिया नातयः सुक्कतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयन् रथचक्रे पर्यवेक्षेतैवमहाराचे पर्यवेक्षेतैवं सु्तदुष्कृते

तदुष्कृते पुष्पापे धुनुते वा त्श्न दव रोमाषि कम्पनेन सुक्तदु- व्कृतयो: परिपाकज्ञानेन परित्यजति। ननु सुछ्कतदुष्कृतयो: मतो: कथं परित्याग दत्यापरद्म यथाग्निना सतां काष्ठानां दाहस्थेति परमं परिहारं परित्यज्य प्रसङ्गात् ब्रह्मविदुषि प्रीतिद्वेषयो: फलं विवनुर्ब्रह्मविद्यां सौति, त ब्रह्मविदुषः प्रचुमिच्रादिस्मबुद्धेः प्रियाः प्रीतिं कुवीणाः ज्ातयः जात्यु- पलच्िता मनुष्या: सुक्लतं पुथमुपयन्ति प्राप्तुर्वन्ति विष्णोरिव प्रिया:, अप्रिया ब्रह्मविदुषि द्वेषं कुवीण दुष्कृतं पापं उप- यन्तीत्यमुवन्तते। ननु दृदमतिचित्रं यो हि यत्करोति न स तत्रप्नतीत्याप्रङ्म दृष्टान्तेन समाधानमाह, तत्तच कारयितु- रलेपे, यथा दृष्टान्ते। अ्रयं दृष्टान्तः, रथेन निमित्तभूतेन कर- सेन वा धावयन् भूमा प्रेरयन रथचक्रे रथाक् पर्यवेच्ेत भूमौ संयोगविभागफलवती रथचक्रे समन्तादवलोकथेत, नतु तत्फलं प्राप्ुयात्। एवमनेन प्रकारेणन्तःकरणपरीरादिक्वताटटृष्टनि- मित्तं प्रवर्त्तमाने अद्दोराचे रात्हनो पर्यवेचते समन्तादव- लोकयति, एवं यथा रात्हनी पर्यवेचेत तथा सु्कतदुष्कृते पुथ्यपापे। न केवलं ते एव अपि तु सर्वाणि च इन्दानि छाया- * धमुवात इति A. धुन्वत इति B.C.E. D 2

Digitized by Google

२० कोषीत किब्राह्यमनिवत्। [१ कध्यायः।

सर्वासि च इन्दानि स एष विसुक्ता विदुष्कृता ब्रह्मविद्वान् ब्रह्मैवाभिम्नैति।४ ।। स आगच्छतोत्यं रक्षं तं ब्रह्मगन्ध: प्रविशति स श्रा- गच्छति सालज्यं संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति सन्ना- गच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्म तेजः प्रविशति स आ्रा-

तपशोतोश्ासुखदुःखादीनि निखिला्यपि दन्दानि पर्यवेचते म तु तत्फलभाग्भवति। न हीचितु: फलं कलहाद: द्रष्टुर्मध्य- खख्य दुःखस्यादर्भनात्। स उपासक एष प्राप्तब्रह्मखोको ब्रह्म- सोकप्राप्तेः पूर्वमेव विसुल्वता विदुम्कृतः त्रपगतपुणोऽपगतपापः ब्रह्मविद्वान् ब्रह्मीवाभिप्रैति व्याख्ातं॥ ४ ॥ स उपासक: उत्तीर्णविजर आगच्कति प्राप्नोति इल्यं वृष्षं दख्यनामानं वृक्षं। तं प्राप्नेत्यवस्षं ब्रह्मगन्ध: त्नमुभूतपूर्वः सर्वसुरभिगन्धातिशायो ब्रह्मगन्धः, येनाघ्रातेन ब्रह्मलोकव्य- तिरिकलोकेषु सुगन्धेव्वपि दुर्गन्धबुद्धिर्भवति तादृन्नः, वि- इराहाणामिव मनुव्यजन्ान्याघ्ातचम्पकादिगन्धो विड्गन्धे

"9 मागच्छति। स शाघातब्रह्मगन्वः भागच्छति प्राप्ताति सालज्यं संखानं साखज्यनामकं पत्तनं। तं प्राप्नसालज्यं ब्रह्मरसः बना- खादितपूर्वाSन्यरसहेयताबुद्धिजनको ब्रह्मलोक एवासक्रिजन- कोऽपूर्वरसो रसनाद्वारेण प्रविभति व्याख्थातं। स त्रास्वादि- तमहारसः भागककृति प्राप्ाति अपराजितमायतनं अपरा-

Google

१ चध्याय: ।] दोपिकासहिता।

गच्छतीन्द्रप्रजापती द्वारगोपा तावस्मादपद्रवतः सन्ना गच्छति विभुप्रमितं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आ्रागच्छ- ति विचक्षणामासन्दीं दृद्दद्रथन्तरे सामनी पूर्वा पादौ श्यैतनौधसे चापरौ पादौ वैरूपवैराजे अनूच्ये शाक्कर-

जितनामकं ब्रह्मग्टहं। तं प्राप्तापराजितं ब्रह्मतेजः ऋरदृष्टपूवे सर्वतेजसां न्यक्कारकारकं ब्रह्मलोक एवासक्रिकारकं चनुद्वारा प्रविभति व्याख्यातं। स प्रविष्टब्रह्मतेजा भ्गच्कति प्राप्नोति इन्द्रप्रजापती द्वारगोपी दन्द्रप्रजापतिनामानी द्वाररच्षाकारकी द्वारखा। तो दन्द्रप्रजापती द्वारस्था प्रस्ात् प्राप्तब्रह्मगन्वरस- तेजसः ब्रह्मण दूव दर्भनमाच्रेण बङ्धाञ्जली परित्यक्ासनी द्वार- प्रदेशात् मरभसं जय जयेति श्रब्दमुच्चारयन्ता अपद्रवतः अपस- रतः। स अपद्रावितेन्द्रप्रजापतिक त्रगच्कति प्राप्नति विभुप्रमितं विभुनामकं प्रमितं सभास्लं। तं प्राप्तविभु प्रमितं ब्रह्मयभः ब्रह्मा- इमसीति ब्रह्मकीर्ततिर हद्धारो मनषा द्वारेण प्रविर्भत व्याख्या- नं। स प्राप्तब्रह्मयभा भागच्कति प्राप्नाति विचकणमासन्दी वि- चन्सेतिनामिकां वेदिकां। सा विचकणासन्दी प्रज्ञा महत्तत्व- रूपिणी बुद्धिः। तसा आासन्या: प्रकारमाह वृदद्रथन्तरे सामनी ऋ्स्या: पूर्वो पादी शैतनौधसे सामनी त्रस्था अपरी पादौ वैरू- पवैराजे सामनी प्स्या अनुचे दच्िणोत्तरे बस्ते माक्कररवते सा- मनी प्श्यासतिरसी पूर्वपसिमे। सा चतुरसा वेदी प्रज्ञा। तचा- गतख फलमाह, प्रशया दि विपस्वति हि यस्माद्विचच्तणं प्राप्तः

Google

२२ [१ चध्यायः।

रैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा प्रज्नया दि विपश्यति सआ्राग- चत्यमिताजसं पर्यङ्कं स प्रासस्तस्य भूतञ्च भविष्यच्च पूर्वा पादौ श्रीश्चेरा चापरौ भद्रयन्ञायनीये शीर्षसये वृह्दद्रथन्तरे अनूच्ये कचञ्च सामानि च प्राचीना-

तसमात्परज्ञयात्मबुद्या विविधं विश्वं पश्ति। स प्राप्तप्रज्ज न्राग- स्कति प्राप्नोति अ्मितौजसं पर्यङ्कम् श्र्िताजोनामकं पर्यङ्ं, स अमिताजा: पर्यङ्गः प्राणः पञ्जवात्तः सर्व्वेन्द्रियेभ्योऽभ्यधिकः क्रियाथक्रिः। तस्यामिताजसः पर्यङ्गस्य भूतञ्त भविष्यन्व पूर्व्वा पादी मसतकाधारगाचस्याधसताद्वर्त्तमानी प्राच्यां दिशि च- रणे अतीतं भावि च विश्वं। चकारावेकैकसैकैकपादलाथ।ं। श्रीखेरा चापरा, दूरा दूला, पादगाचस्वाधस्ताद्वर्न्तमानी पचि- मायां दिभि अ्न्यौ पादी लत्नी: धरणी च। चकारी पूर्ववत्। दृद्द्रयन्तरे अनूे दक्षिणोत्तरयोर्दीर्घे खद्वाङ्गे अनच्यसकभो ृददद्र थन्तरे सामनी, भद्रयज्ञायज्ञीये भीर्षखे पूर्वपसिमयो हखे खद्ापादाधारे शोर्षपादस्यले शोषखे ते भद्रयज्ञायश्ञीये सा- मनो। एवं कोष्ठचतुष्टये पादचतुष्टयेन निषन्ने। पट्टिका- माह कचस् सामानि च प्राचीनातानं प्राकुप्रत्यगुपयंध- भावेन वर्त्तमाना दीघा: पट्टिकाः प्राचीनातानं, तट्टचख् सा- मानि च। चकारी एक्सामयोरधऊर्द्धभागनियमार्या। यजूं- षि तिरखीनानि यजूंषि प्रसिद्धानि दक्िणोत्तरयोस्तियंक- पट्टिकारूपाणि। सोमांभव उपस्तरणं। सोमकिरणा: सुको-

Google -.

१ चध्याय: ।] दीषिकासहिता। २३

तानं* यजूंषि तिरश्चीनानि सोमांशव उपस्तरणमु- ज्वीथोऽपरश्च यः श्रीरुपबईणंी तस्मिन् ब्रह्मास्ते तमि- त्थंवित्पादेनैवाग्र आरोहति तं ब्रह्मा पृच्छति, को- सीति तं प्रतिब्रूयात् ॥ ५ ॥

मलकशिपुखरूपं। उद्गीथ उपश्रीः उद्गीथः सामभक्तिविशेषः उपस्रणखोपरि आपादमस्कं प्रतिप्यमाएं च्ीरगौरं मदु- तरं वस्तमुपश्रीः तदुद्गोथः, श्रीरुपबर्ईएं उच्कीर्षकं लक्ष्मीः, यद्यपीयं पादलेन पूर्वमुत्ता तर्थापि एूवीं लाकिक्युत्तरा तु वैदिकीति विभागादपुनरक्रिः तस्मिन् प्राणपर्यक्के भूतस्ेत्या- रभ्य शरूपबईणमित्यन्तेनो क्े ब्रह्मासे हिरएगर्भसरूपं ख- तादात्येनोपास्यमानं उपविष्टं वर्त्तते। तं ब्रह्मण त्रसन- भूतं पर्यङ्कमुत्तं दृत्यंवित् उत्तपर्यङ्कस्थेन ब्रह्मण तादात्यवित्, पादेनैव चरणेनेत्र, नतु पादावधसात् प्रचिप्य जघनकरा- द्यारोपऐोन, अग्रे प्रथमतः आरोद्दति आरोहएं करोति। तं पादेनैव उत्तपर्यङ्गमारोइन्तं प्रियं पुचमिव पिता ब्रह्माह हिरएगर्भी बूते। ब्रह्मकरिमाह, कः प्रश्ने असि भर्वास्त द्ृत्यनेन प्रकारेए श्रुतिः शिक्यति तं कोऽमीति ब्रुवाएं ब्रह्मापं प्रति- ब्रयात् प्रत्युत्तरं वदेत् ॥ ५ ॥

*प्राचीनातानानीति A. + उद्गीथ उपश्रोः श्रीरुपबईसमिति टो०। *ब्रझ्मा ६ एच्कताति D. ब्रह्माहेति टो०।

Digitized by Google

२४ [१ चध्यायः।

ऋतुरस्म्यार्तवोडस्म्याकाशाट् योनेः सम्भूतो "भा- यायै, रेतः संवत्सरस्य तेजो भूतस्य भूतस्यात्मा भू- तस्य भूतस्य त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोSइमस्मि त-

वत्व्यं प्रत्युत्तरमाह, ऋतुरश्मि वमन्ताद्यृतुखरूपो भवामि। काखात्मकले उपपत्तिमाह, आर्तवोर्डासि छतुसम्बन्धी भवामि कालात्मकेन मया सम्बन्धात्। मम कालात्मनसया तादृभे- नाभेदप्राप्निर्यतस्ततः कालः कालसम्बन्धी च भवामीत्यर्थः । ताई किं यथा चन्द्रमसः समागतः ससतुरार्तवस् तथेत्याभक नत्याइ, वाकाशादव्याहृताद्योने: उपादानकारणात् समूत उत्पन्नः। भायै भाया: सयं प्रकाशाङ्गह्मणः। त्रयमर्थः । न केवलं जउमुपादानकारएं किन्तु स्यंप्रकाशं ब्रह्म भबल- मिति। रेतः संवत्सरख् तेजो भूतस भूतस्यात्मा भूतस भू- तस्य। ननु कथं भाया आकानाद्योने: समूतः कथमतुरार्त- वसेत्यत ब्राह, भूतस्य अतीतस भूतस ययार्थस्य कारण- रुपस्य भूतस्य चतुर्विधचेतनाचेतनात्मकस्य भूतस पश्चमहा- भूतात्मकस्य, नषि संवत्रमन्तरेण चतुर्विधानि भतानि षस् भूतानि चोत्पदयन्ते, संवत्सरख वसन्ताधयनेकर्तुखरूपस् +रेतः संवत्सर प्रवर्तकमन्तर्बदिर्वर्तमानं तेजो दोप्िखरुपं मङ- द्विप्रकाशकं आत्मा ्रत्मेति प्रत्ययव्यवह्ारयोग्यं संवत्सरख

• भाये भाया इति टो• B.C. E. + भार्याये भायाया इति D. + एतत् संवत्सरस्थेति B.C.E.

Digitized by Google

१ चध्याय ।] २५

माइ कोऽइमस्मीति सत्यमिति ब्रूयात् किं तद्यत्सत्य- मिति यद्न्यहवेभ्यक् प्राेभ्यथ् तत्सद्थ यहवास प्राखाब्य तत्त्यं तदेतया वाचाभिव्याह्ियते सत्यमित्ये-

च तत्कार्यस्य चर मा्य स्यंप्रकाशखरूपेऽ्यस्तलात्। 'यदा- प्येतत्संवत्सरख ब्रस्य संवत्सरख तेजोभूतस तेजःखरूपस्य आदित्यादितेजसः प्रवर्त्यमानलात् भूतस्य व्यवहारयोग्यस सेतनाचेतनात्मकप्रपसस् भूतस्य कारणख भूतस कार्यस आत्मा अधिष्टानभृत दति व्यास्थेयं तदापि छतुत्वमार्तवत्वं चाविरुद्धूं कालस्यापि कारणस्य समानलात्। मनु कोडयमा- त्मेव्यत श्र लं पर्यद्धस्थो ब्रह्मात्मासि श्रात्मभव्दप्रत्ययभाग भवसि। य्चेवं किं तवेत्यत श्राह, यः प्रसिद्ध: पर्यद्धस्स्मसि ब्रह्मा मत्पुरतः स्थिताडमि स तवच्क्दप्रत्ययालम्न उत्रः प्रह- मषि ब्रस्च्कव्दप्रत्ययालम्बनो भवामि दत्यनेन प्रकारेष प्रतिब्रूयादित्यन्चयः। तमेवं वदन्तमुपासकमाह पर्यद्धखो ब्रझ्मा ब्रूते कः प्रश्ने पहर्मास्त, वस्वमात्मासीति भवतोत्तः स कोडहं ब्रह्मा भवामि। दत्यनेन प्रकारेण ब्रह्मणा पुनः पृष्ट उपासको ब्रह्माएं प्रति सत्यं सत्यप्रब्दाभिधेयाधिष्ठानं इति सूयात् ब्रनेन प्रकारेण वदेत्। एवमुक्रे पुनर्ब्रझ्मा पृष्कति किं प्रश्न्ने तङ्भवतोकरं यङ्मभवतः प्रसिङ्धूं सत्यं सत्यभब्दाभिधेयं। दत्यनेन प्रकारेण ब्रह्म- पा पृष्टः पुनः प्रत्युत्तरं स्रूयात् यत्पसिङ्ूमन्यदेवेभ्यख प्राणे- पाठान्तरव्याख्यारम्भः।

Google

[१ चध्यायः।

तावदिदं सर्वमिदं सर्वमसीत्येवैनं तदाइ 'तदेतचा- केनाभ्युक्तम् ॥ ६। यजूदर: सामशिरा पसाटस्ूर्तिरव्ययः स ब्रह्मे- ति विभवेय ऋषिर्ब्रह्ममयो महानिति तमाइ केन

व्यतिरित्रं। चकारी वायाकामाभ्यामय्यन्यदित्येतद्था। तत् उत्रमिन्द्रिय प्राणव्यतिरितं सत् सच्छ्दालम्वनं। त्रथ पचान्तरे यत्पसिड्धूं देवास प्राणास श्रम्ादय दन्द्रियाणि सप्रापकानि वाखाकाश्ा च पूर्ष्ववत् तदुनं देवादिकं त्यं त्यच्कब्दाखम्बनं। तदुनं सचराचरं विश्वमेतया उक्रया सत्यरूपया वाचा वचने- नाभिव्याह्ि्यते सर्वत उच्यते। एतच्छब्दार्थमाह सत्यं सत्यभब्द- रपं, दूति सत्यामकरणार्थः । एतावदियत्परिमाणमिदं प्रत्य- चादि प्रमाणगम्यं सवें निखिलं जगत्। ददानीं श्रुतिराह ददं सर्वममि ददं प्रत्यच्ादिप्रमाणगम्यं सवैं निखिखं भूतभातिका- त्मकं जगत् ब्रह्म तवं भवसि, द्ूत्येवैनं तदाह। तदा त्िन् ब्रह्म- पे मखकसमीपागमनकाले दवत्येवोल्ेनेव प्रकारेष न लन्येग, एनं ब्रह्माएमाह उपासक: समामतो बुते। तिदेतत् सोकेना- भ्युक्रम् ॥ ६।

रति। तमुपासकं खात्मनः सर्वात्मतं ब्रुवाणं श्राष् ब्रह्मा बूते, *वदेतटकओोकेनेति A. + तदेतदित्यादि उदाइरतीब्न्तं B.C.E. पुस्तवेषु नास्ति।

Google

१ पभाय: ।] दीपिकासचिता। २७

मे पौस्तानि नामान्याप्रोषीति प्राशेनेति ब्रयात् केन नपुंसकानोति मनसेति केन स्वीनामानीति वाचे- ति केन गन्धानिति *प्राशेनेति केन रुपाणीति चक्ष- केन करणभृतेन रूपेण वा, मे मम ब्रह्मप: सर्वात्मनः, पौंसानि पुषिङ्गसम्बन्धीनि नामानि नामधेयान्याप्नोषि प्राप्नोषि। द्ृव्य- नेन प्रकारेप ब्रह्मण पृष्टे प्राशेन पस्वत्यात्मकेन साधिदै- विकेन करसेन रूपेए वा दति ब्रूयात्, त्रमेन प्रकारेख प्रत्युत्तरं वदेदुपासकः। पुनर्ग्रक्मा पृष्ति केन करणेम रूपेण वा स्रो- नामानि स्तरीखिङ्गनामधेयानि आान्तोषीत्यच् वच्चमाशेषु चानु- वर्तते। दत्यनेन प्रकारेण पृष्टे वाचा प्राणनिष्पाद्यया वर्ण- भिव्यक्िरेतुभूतया दत्यनेन प्रकारेप ब्रूयादित्यनुवर्ततेऽच वच्यमाणेषु च। पुनः पृच्छति केन करणेन रूपेष वा मपुंस- कानि नपुंसकलिङ्गनामानि। दत्यमेन प्रकारेण एवं पृष्ठे उत्तरमाह मनसा चन्तःकरणेन साधिदेविकेन इति ब्रनेव प्रकारेष। पुवः पृच्क्ति केन करणेन गन्धान् पृथिव्येकगुलन् द्ति प्नेन प्रकारेष। उत्तरमाह प्राणेन साधिदेविकेम द्वत्येव प्रयात् ग्रनेन प्रकारेण वदेत् ब्रूयादित्यमुवर्तते, द्रत्येत- दथे मध्येऽरपि ग्रहसमन्ते व ग्रहीय्यति। एवकार: प्राणभब्दख दिरभिधानं कथं करणीयमितिनङ्कानिवारणार्थः। पुनः पृष्क- निकेन करणेम रूपापि तेजोऽबन्रगुणभूतानीतनेन प्रकारेण। चनुषा नेवेन साधिदेविकेन करणनेति अ्नेम प्रकारेष। केन * प्रायेनेत्वेवेति टी० । प्रायेनेति.A. E 2

Digitized by Google

२८ कोवीत कबाल बोमनिवत्। [१ सध्यायः:

षेति केन शब्दानिति शवेरेति केनावरसानिति जिहयेति केन कर्माीति इस्ताभ्यामिति केन सुखदुःखे इति शरीरेसेति केनानन्दं रतिं प्रजाति-

स्पर्शन् लचेति प्रश्नोत्तरे वहिरेवावगन्तव्ये। पुनः प्रष्कति केन करणेन नध्दाम् ध्वनिवर्णपदवाक्यादिरुपान् दूत्यनेन प्रका- रेस। उत्तरमाइ त्रोवेष अब्दोपलन्धिकरपेन साधिदैविकेन इत्यनेन प्रकारेण। पुनः पृष्ति केन करणेम पव्नरसान् तब्नख अदनोयस् लेड्पेयचोव्यचर्व्यभाज्यस रमान् कटुकाखतीकषण- सवणकषायमधुराम् रसाम् दूत्यनेन प्रकारेण। उत्तरमाह जि- कया रसनेन्रियेय साधिदेविकेन द्त्यनेन प्रकारेप। पृष्ति केन करणेन कर्मापयादातव्यानि दत्यनेन प्रकारेण। उत्तर- माह इस्ताम्यां इस्तइयरूपेण करणेन साधिदेविकेन दूति बमेन प्रकारेष। पृक्कति केन करणेन सुखदुःखे अनुकूख- प्रतिकूले वेदनीये दत्यनेन प्रकारेश। उत्तरमाह नरोरेष स्यूलसप्ासथेन पुष्यापुष्सदत्तताज्ञानहेतुना देहेन द्त्यनेन प्रकारेप। पृक्कति केन करणेनानन्दं मैथुनावसानसमुत्यं सुखं, रतिं मैथुनरागजं सुखमामैथुनावसानं योषिदालिङ्गनसुखमा- रख्, प्रजाती: प्रजा: कन्यासुतादिरपा: द्ृत्यनेन प्रकारेण। उस्तरमाइ उपसेन उपसास्थेन करणेन स्त्रीपुंलिप्भेदेन भिन्नेन साधिदेविकेन द्त्यमेन प्रकारेण। पृष्छति केन कर- पेन इत्या: ग.ती: दत्यनेन, प्रकारेण। उत्तरमाह् पादाभ्यां

Digitized by Google

१ चध्याय: ।] दीपिकासहिता।

मित्युपस्थेनेति केनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्नयैवेति ब्रूयात्तमाइ आ्रापो वै खलु मे लोकोडयं तेऽसाविति सा या ब्रह्मणा पादद्वयास्ेन करणेन साधिदैविकेनेतनेन प्रकारेण। पृष्वति केन करणेन*धियो बुद्धिट्ृत्तीः, विज्ञातयं धियां विषयज्ञानं, कामान् विविधेक्क्वापरपर्यायरूपानित्यनेन प्रकारेण। उत्तर- माह प्रजया खयंप्रकाशेनात्मबोधेन। यद्यपि सर्वमिदमनये- वाप्यते तथापि वागादिकं नामाद्यवाप्ना साचात्करएमसिति व्यवधायकं न तवेवं बुद्यादी किश्विदसि। यद्यपि सुख- दुःखे ऋपि प्रज्जेकवेद्ये तथापि मम पादे सुखं भिरसि च दुःखमित्यादिप्रत्ययामुमारेण परीरेणेत्युक्ं। यद्यपि नाम- माचान्ना करणं वाक् प्रापस्च जीवनमन्तरेण न करएं, मनय सर्वोपलन्धिसाधारणकरणं तथापि स्त्रोपुंव्यत्किवत् झटित्येव नपुंसकव्यक्रेवीद्यकरणैः प्रत्ययानुदयादसिति नपुंसकाधिगमे मनसाऽभ्यधिको व्यापारो यतसतत उतं मनशा नपुंसकानीति। प्राणस जीवनमन्तरेण् पकरणस्यापि वाग्व्यापारसहकारित्वा- दवाकआणी नामाप्ना करणं भवतः। खिथिते च करणते प्रापस पुरुषत्वाद्वाच: स्त्रीत्वाच्च वाकप्रापयोर्विभागेन करणतमवि- हद्धूं। प्रतर्दनाग्रिहेचे च वाक्प्राएयोनीमाह्ना करणलमथाद्- द्यति यावदा दत्यादिना (श०२ ख० ५)। दति ब्रयाद्यास्यातं। तं पादेन पर्यंङ्धमारूढमुन्ोत्तरवादिनमाह पर्यङ्कस्थो ब्रह्मा बूते। *धियो बुद्धेरिति D.

Google

[१ चध्यायः।

जितिर्या व्यष्टिस्तां जितिं जयति तां *व्यष्टिं व्य्रुते य एवं वेद य एवं वेद ।७। इत्यारसयके कौषीतकिब्राह्मणोपनिर्षदि प्रथमो- उध्यायः समाप्ः॥ * ॥

पञ्चमहाभृतानि समातिकानि, वे प्रसिद्धानि लोकवेदयो:, खलु निश्चितमनुपचरितमित्वर्थः, मे मम सर्वसषुर्दिरष्- गर्भस परब्रह्माभिवनस, हि यस्मात् आपी मम तस्ादमै अमयो मदीयोऽनेककोटियोजनविस्तीर्ण: सर्वसुखभूमिः त्रयं प्रत्यन्षो मन्निवासः ते तव ममोपासकस्य मदभिन्नस् लोको ब्रह्मलोक:, यावनदीयं तावत्दीयमित्यर्थः, द्ृत्यनेन प्रकारेण तमाहत्यन्वयः। ददानीमुक्ोपासनस्य फलं संचेपेण श्रुतिराष सा भास्तकवेद्या प दत्यादिना प्रश्ता या प्रसिद्धा ब्रह्म- विदां ब्रह्मणः पर्यद्धस्यस्य दिरस्गर्भद्य जितिर्जयरूपा सर्वा- तिभायित्वमित्यर्थः, या प्रसिद्धा व्यष्टि्व्याप्तिः सर्वात्मकत्वमि- त्यर्थः, तामुक्तां जितिं जयरूपां जयति खाधीनां करोति तामुत्रां वयहिं व्याप्तिं व्यश्ुते व्याप्ताति। व्याप्तारमाह यः प्रसिङ्क: उपासक: एवं वेद उम्रोन प्रकारेण पर्यद्धस्वं ब्रह्मोपासे, य एवं वेद व्याख्यातं। वाक्याभ्यासऽथ्यायपरिसमाप्र्थः।७।।

षहीपिकायां प्रथमोडय्यायः समाप्ः॥ * । * वुषिमिति सर्वंत्र D.

Digitized by Google

२ सध्याय: ।] दीमिकासचिता। ३१

प्राखे ब्रह्मेति इ स्माइ 'कौषीतकिस्तस्य ह वा एतस्य प्राखस्य ब्रह्मणो मनो दूतं चक्षुगांमृ श्रनं संश्रावयित

प्रथमेऽय्याये पर्यङ्धविद्योक्ता तच चोत्रं सत्रागच्कत्यमित।- नसं पर्यङ्कं स प्राप्त इत्यादिना प्रापस्य महाप्रभावतवं। उपा- सकस मन्दमथ्यमोत्तमभेदेन निविधः, तच यः सकदुकं मोपप- त्तिकं गष्ाति स उत्तम:, यस्तु बनेकश उच्यमानमात्मानं गुरूं च मंक्केश्य ग्हाति स मन्दः, यसतु गुरुत ग्टखन् खचित्तं निरोङ्धु- मशकः स मध्यमः। स तु गुरुणोऋस्य वान्यस्य वा उपदेभेन चित्त- घैयं विविधेवदिकरुपायेनेंतव्य दवति न्यायमात्रयन्ती भगवती ्ुतिः प्राखपासनं चित्तसैर्यकरमनेकफलकल्द्रुमरूपं तद्वि- दखवाह्याथ्यात्मिककमाणि विविधफलानि वतु द्वितीयमध्याय- मारभते। तत प्राण्णे ब्रह्मेत्युपासनं विवस: प्रसिद्ूस्वर्षेर्मतमाह। प्राण्ण योऽयमासेऽन्तः पसवृत्ति: ब्रह्म सत्यज्ञानानन्दादिरुप जगत्कारएं। दूति ह साइ, ह ऐतिहे स प्रसिद्धी दत्याष एव- मुकवान् कोषितकिः। कु कुत्मितं निन्दं हेयमित्यर्थः, सोतं गेतं भीतलं सांसारिकं सुखं यस् स कुषीत एव कुषीतक: तसापत्यं कषीनकिः। ननु ब्रह्म महाराजोपचाराईँ प्रापस्तु न तथे- त्याभ्क्व प्राडपि महाराजचिक्रानि कामिचित्सम्पादयतति, तस उन्स्, इ प्रसिदूस्य, वे सर्यमाणस्य, एतस् प्रत्यन्सैव मुखविले वर्तमानस प्रालख पञ्ञटत्ते:, ब्रह्मणः ब्रह्माभिन्नख

• वोशोतकिरिति D.

Digitized by Google

३२ [२ बध्यायः।

वाक् परिवेष्ट्री स यो इ वा एतस्य प्रासस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वेद द्रतवान् भवति यश्चक्षुगोंम् गोप्नृमान् भवति यः श्रचं संश्रावयित् संत्रावयितमान् भवति यो वाचं परिवेष्टरीं परिवेष्ट्रीमान् भर्वति तस्मै वा एतस्मै प्राखाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्त्येवं

मनः सङस्पविकल्पात्मकमन्तःकरएं दूतं महाराजसेव सन्धि- विग्रहकारिमृ त्यवद्वर्तमानं। वाक ताल्वादिख्ानखमिष्द्रियं परि- वेश्ी परिवेषणास्य कर्ची महाराजस्य विन्वासनीया वोषिदिव।

याणां रचकं महाराजसेव गोर्भमेः रपको मन्त्री। श्रच मन्दोपलन्धिकरपं संत्रावयित् सम्यक त्रवणकारकं प्रतोद्दार- रपं। तसै वा एतसे प्राणाय ब्रह्मणे छतं व्याख्थानं, इका- रषध्योरभावो विशेषः । ऋत्र चतुर्थी तु बखिभब्दयोगाथी। एता उक्रा मनत्ाद्या: सर्वा निखिला देवता देवताभब्दवाच्याः प्रयाचमानाय ददं मह्यमाहरन्तिविति प्रार्थनामकुवीणाय बलिं गर्भदामा दव राज्: करमपेचचितमर्थजातमित्यर्थः, इरन्ति श्रा- इरन्ति अर्पयन्तीत्यर्थः। तथो एव अपि तथैव न तन्यथा, त्रस्े प्राणोपासकाय सवीपि निखिखानि भूतानि िरजङ्गमानि प्रयाचमानायैव दद मे प्रयच्कन्तु इति प्रार्थनामकुवीणायैव नतुकुवीणायापि, बलिं इरन्ति व्याख्यातं। बसे दति य

• गोत्रमिति E.

Digitized by Google

२ सध्याय: ।] दीपिकासहिता।

दैवास्मै सवाखि भूतान्ययाचमानायैव बलिं इरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति तब्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्धोपविशेन्नाइमतो दत्तमन्नीयामिति त एवैममुपमत्त्रयन्ते ये पुरस्तात् प्रत्याचक्षीरन्नेष धर्मेा एकसमाह, यः प्रसिद्धू उपासक: एवं वेद श्रेन प्रकारेण उपास्ते तख प्राणस् ब्रह्मणे मनो दूतमित्यादिनोपासकस्य उपनिषद्रहस्यव्रतं न याचेत् प्राणात्ययेऽपि याञ्जां न कुर्यात्। इति उपनिषत्कयनसमाप्र्थः। त्याञ्जायां दृष्टान्तमाह, तत् तचायाञ्जायां दृष्टान्तः, यथा दृष्टान्े गामं ब्राह्मणादिसमा- कोपं देशविशेषं भिचित्वा भित्तार्थ प्रतिग्टहं गत्वा त्रलन्धा एकमपि सिक्थमप्राप्य उपविभेत तता भिच्ाप्राप्ता निराभ: सन्न्रुपवेशनं कुर्यात् तदप्राप्ा सन्जातक्राधः, एवं सङ्कल्पवान्। भिन्तुकस्य संङकल्पमाह, नाहमतो दत्तमश्रोययामनेन ग्रामेष मिलितेनामिलितेन वा दत्तं समर्पितं नाश्नीयामहं भोजनं न करवाणि ब्रहं भिक्षुकः। दृत्यनेन प्रकारेण सङ्कल्पे वर्त- मानेडसिमिरिन, य एवादाळलेन प्रसिद्धास्त एव न तन्ये, एनं खस्मादप्राप्तभिनं खेभ्यो विगतस्पृद् ये पुरस्ात् पूर्वमस्ात् सङ्ल्पात् प्रत्याचचीरन् गच्छास्पत्तो न दासयाम इति निराकरणं कुर्यु:, त एव प्रत्याख्यातार एव न तन्ये एनमयाचकं तन्मुखावलोकनपराखुखमुपमन्त्रयन्ते उपमन्त्रएं

• तथा रवास्मा इति ठो०।

Digitized by Google

[२ सध्यायः ।

*5्याचता भवत्यन्नदास्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति॥ १॥ प्राणे ब्रह्मेति इ स्माह पैज्यस्तस्य वा एतस्य प्रा- सास्य ब्रह्मणो वाक् परस्ताव्क्षुरारुन्धते चक्षः पर- स्ताक्ोचमारुन्धते शचं परस्तान्मन आ्रारुन्धते मनः कुर्वन्ति ददाम दानं करवाम ते तुभ्यं पूर्वमस्पतयरार्थिकाय ददानीमपगताप्ाय दत्यनेन प्रकारेण। एष प्रत्यक्षो दीन- वक्कत्वादिलक्षणे धर्मो गुणविभेषा याचतो याचकस भवति स्पष्टं। अ्रन्यतस्तेव, तुभब्दः पक्ान्तर, श्रन्यस्मान्निःस्पृद्द: प्रसन्न- वदन: श्रन्य एव त्याज्जायामेव न तु याच्ायां यदि वर्तते तदा एवेनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति व्याख्यातं। एवं या- जञायाञ्जयोर्गुणदोषान् पर्यालोच्य न याचेदित्यर्थः ॥१॥ यथा कीषोतकिसतद्वत् पैज्ञनामापि षिरित्याह प्राणो ब्रह्मति इ साह पैज्स्तस्य ह वा एतस्य प्राएस ब्रह्मणः, पेज्नामा पैङ्ञगोतो वा, व्याख्यातमन्यत्। ननु मनोदूत- त्वादिलच्षणोन ब्रह्मत्वं प्राएस यद्य्पि तथाप् प्रत्यक्कादब्रह्मत्- मपीत्यत श्ह वाक् वागिन्द्रियात् परस्ात परतः चतुसनु- रिष्द्रियमारुन्धे समन्तादावृत्य तिष्ठति। वाचस्तन्तुरान्तरं युक्ं दूष्टेः प्रायेण विसंवादाभावात्। चन्ुसन्तुरिन्द्रियात् पर-

• याचित इति B.C.E. याचत इति D. टीका। + भवत्वन्यतस्ववति टी०। बावन्ध इति सर्वतर टीका। वायध्यत इति तु समीचीन: पाठः।

Digitized by Google

२ कध्याय:।] दीपिकासहिता। .३५

परस्तात् प्राय आरुन्धते तस्मे वा एतस्मै प्राखाय ब्र- हरा एताः सरवा देवता अयाचमानाय बलिं इरन्त्येवं हैवास्म सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षि- त्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाइमता दत्तमश्नीयामिति त एवैन- मुपमन्त्रयन्ते ये पुरस्तात् प्रत्याचक्षीरन्नेष धर्मोडयाच- तो भवत्यन्नदास्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥२॥

साकोचमारुन्धे श्रचं अवर्रे्द्रियं, व्याख्यातमन्यत्। चत्तुषा पडत्तिकां रजतवत् पश्न्ति न तेवं श्चमविद्यमानं परणति ततो युकं चक्तुष श्रन्तरलं श्चस्य। श्रनं श्रचेन्द्रियात् परस्तानन: सकज्यविकल्पात्मकमन्तःकरणं, व्याख्ातमन्यत्। मनसः सावधानले ओनेष श्रवणं, ततो युनं श्रोचादान्तरलं मनसः। मनः मनसः परस्ात् परतः ब्रन्तरः प्रापः पत्वतिः, प्रापबन्धनं दि मनः प्रसिद्धं, आारुध्यते समन्तादावृत्य तिष्ठती- त्यवगम्यते पण्डितरूपैः। एवमान्तरलेन ब्रह्मत्वं युत्रं। तख्ै वा एतस्मे प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता तयाचमानाय बलिं हरन्ति, तथो एवासे सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तखयोपनिषत्र याचेदिति तद्यथा गाम भिचिलाऽल- धधोपविशेन्ाइ्मतो दत्तमश्रीयामिति य एवैनं पुरस्तात् प्रत्या- चनीरंस एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त द्रत्येष धर्मा याचतो भव- त्यन्यतस्ेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति व्याख्यातं ॥। २॥ r2

Google

[२ सध्ायः।

श्रथात एकधनावरोधनं यदेकधनमभिध्यायात् पैशमास्यां वामावास्यायां वा शुद्पक्षे वा पुराये नक्षत रतेषामेकस्मि् पर्वस्यभ्िमुपसमाधाय परिसमूद्य परिस्तीर्य पयुंश्य दक्षितं जान्वाच्य सुषेखाज्याहुती-

प्रापविदोडयेकाया सत्यां कर्तव्यतामाइ, च्रथ प्राप- ब्रह्मज्ञानानन्तरं अतो यस्मादिच्छा जाता प्म्मात् कारण- देकधनावरोधनं एकधन दति प्रापख नामधेयं जमत्यसत्ि- वेक एव धनरूप एकधमः। प्राणांस्त सततं रचेदारैरपि धनैरपीति व्यायेम प्राशख परमधनत्वात् तसावरोधन मेकन

प्रसन्नचेतसः प्राणचिम्तवस्य सभवादिदमेकधनावरोधनं खयात्। यह् यद्येकधनं प्राएमभिध्यायात् सर्वता ध्यानं कुर्यादर्येप्ु: तदार्थावाप्या दद कुर्यादिति श्रेष:। अथवा एकमनन्यलभ्यं धनं तस्यावरोधनं प्राप्यपायः तङ्ूनोचितं। एवमपि यद्येकधनमभि- व्यायात् प्राशोपासकः तदा पाणंमासा वामावासायां वा, वाशन्द दच्ाविकस्पार्थः स्पष्टमन्यत्। पुदूपसे वा पडुक्पने वाभव्दः उष्पपप्तविकस्पार्थः, पुष्े धन्ये, श्रात्मनोऽनुकूले इत्यर्थ:, नकषन्रेश्निन्यादा शास्त्रविरदिते। अ्र्िमुपसमाधाय अतिं त्तं सातं वा खशाखन्तक्रमेण कुण्डसण्डिलादो प्राियय परिसमूक्य समन्तात् उण्दिकमपनोय, परिस्ोर्य

Digitized by Google

२ बध्याय: ।] दोपिचा सचिता।

ज्ुंहोति वाङ्राम देवतावरोधनी सा मेडमुष्मादिदम- वरुन्ध्यात्तस्ये स्वापा प्राणा नाम देवतावरोधनी सा मे ड्मुष्मादिद्मवरुन्ध्यात्तस्यै स्वाद्दा चक्षनीम देवताव- रोधनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन््यात्तस्यै स्वाद्या ओ्षं नाम देवतावरोधनी सा मेडमुष्मादिदमवरुन्ध्यात्तस्यै

समन्तादर्भानवकीर्य, पर्युच्य मन्त्रपूतेन वारिण समन्तात् परिषिच, उत्पूयाव्यं खग्टह्योत्रप्रकारेणोत्वनसंस्कारेण सं- कृत्य, दचिणं जान्वाच्य दच्षिणं जान्वधो निपात्य, स्ुवेष वा चममेन वा कंमेन वा, स्ुवचमसा प्रसिद्धी याजनिकानां, कंसं कांखदव्यादिकं तेन करशेन, वाचयं तु प्राप्तीकथोरनियत्यथें। एता वच्यमाणा: श्राज्याऊ्तीराज्यभागविभेषाम् जुद्ताति जुजयात्। होममन्नानाह वाङ्राम देवता वागभिधाना देव- ताSवरोधनी उपासकाभोष्टार्थसम्पादिका या उत्ा देवता मे मम प्राणपासकस् अरथक्कोरमुनात् मदभीष्टार्थखा- मिनः सकाशादिदं मदभीष्टमर्थजातमवरुन्ध्यात् भरो- धनं कुरुतां सम्पाद्यतिवत्यर्थः। तखै उतनान्ये देवताये खाहा होमाजतिमेतदर्थप्रधानां खोकरोतु खाळतं खीक- रेतु। प्राण्णे नाम देवतावरोधनी सा मेडमुआ्नादिदमवरुन्ध्या- तस्े खाहा। चन्षनाम देवतावरोधनी सा मेSमुआ्दिदमव- हन्ध्यानतसे खाहा। ओचं नाम देवतावरोधनी सा मेडमुआ्रा- * सयबंडामिति B.C.E.

Google

कीवीत किमासयो पनिषत्। [२ सध्यायः।

स्वाा मनो नाम देवतावरोधनी सा मेडमुष्मादिदम- वरुन्ध्यात्तस्ये स्वा्ा प्रत्ञा नाम देवतावरोधनी सा, मे डमुष्मादिदमवरुन्ध्यात्तस्यै स्वाहेत्यय धूमगन्धं प्रजि-

ब्रूयादूतं वा प्रहिुयाल्लभते हैव ॥ ३ ॥

दिदमवरुन्धयान्तखे खाहा। मनो नाम देवतावरोधनी सा मे डमुभादिदिमवरुन्ध्याप्तसे खाहा। प्रज्ा नाम देवतावरोधनी सा मेडमुआादिदमवरुन्ध्यान्तखै खाहा। प्राण नाम प्राणाभि- धानात् घाणग्रहणस तन्त्रेषावगन्तव्यं, तेन घाणाभिधानेति मन्त्रान्तरमनुक्मपि सिद्धूं भवति। श्रचं नाम शचाभिधा-

ब्रह्मतवं चोत्रं। इति मन्त्रपरिसमाप्यर्थः। त्रथ होमानन्तरं धूमगन्धं दोमधूमगन्धं प्रजिघ्ाय प्रतिघाय त्राघाएं छत्वा ब्राज्यलेपेन होमावतिष्टाज्यलेपेन अङ्गान्यनुविस्ृज्य दोमधूम- च्रापमनु सर्वगाचाएर्पालप्य वाचयमो मौनी श्रभिप्रब्रज्य होमदेशादतर काय्यवस्थितमर्थस्ामिन गत्वा अ्रथे खाभीष्ट- मथें ब्रयात् ब्रुवीत इद मे तत्तो भयादिति वदेत्। धर्थ- खामिनो दूरदेशावम्थाने दूतं वा प्रिएयात् खमटत्यसुता- दिकं दूतं प्रेरयेत्, मत्याद्यभावे वाचं वेति वहिरेवावगन्तव्यं। लभते हैव प्रसिद्धमर्थं खाभीष्टं खात्मदूतवाक्यानामन्यतमेन गतेन प्राभ्नोत्येव न तुन प्रान्नोति॥ ३ ॥।

Digitized by Google

२ चध्याय: ।] दीपिकासहिता। ३६

अ्थातो दैवः स्मरो यस्य प्रियो बुभूषेद्यस्यै *वा येषां वा यासां वैतेषामेवैकस्मिन् पर्वसयेतयैवारतैता श्राज्याहुतीर्जुद्दाति वाचं ते मयि जुहोम्यसौ स्ादा प्रायं ते मयि जुद्दोम्यसौ स्वाद्या चक्षुस्ते मयि जुद्दो-

एवमर्थोपायमुक्का वश्योपायमाहोपासकस्य, श्रथ प्रापब्र- हज्यानानन्तरमतः यम्मादात्नः प्रियस्ेचा प्रम्मात्कार- छात् दवः देवैवीगादिभि: सम्पाध्ः सरोडभिलाषः सम्पन्नो भर्वात यथा तथा कथ्यत दति भेषः । यस् पुरुषस्य व्यक्तिविभ्े- षस्यात्मन्यनरागपून्यस् प्रियो बुभूषेत् प्राए्तवत् प्रियो भवितु- मिच्छेत, यखै यस्या: स्त्रिया: वे प्रसिद्धाया राजादिपत्याः, येषां प्रत्यचाणं राजादीनां श्रोमतां सर्वस्ेषशन्यानां वे प्रसिद्धानां, यासां वान्यस्त्रीणं, तेषामेव वागाद्यधिष्ठातण्तामग्ादोनां म त्वन्येषां। अच वाशब्दाध्याहारेण योजनीयं, यखै वा प्रियो बुभूषत्, येषां वा प्रिया बुभूषेत्, यासतामेव वा प्रियो बुभुषेत्।

वा पुथ्े नचने पर्वदिवसे अग्निमुपसमाधाय व्याख्यातं। एतयै- वावृता उत्रोन प्रकारेण परिसमूह्येत्यादिना एताः वच्यमाए- सख्ाका ब्ाज्याजतीरजुद्दोति व्याखयातं। वाचं वागिन्द्रियरूपां ते तव मयि प्रीतिं करिष्यतः मयि प्रोतिविषये तवाप्रीत्या- दासीन्ययोरन्यतरेन्धनसन्दीप्ने्ग्रा जुद्दोमि प्रत्तिपामि, श्घा * वास्थाने वै इवि टी०।

Digitized by Google

[२ सध्यायः।

म्यसौ स्ाछा शचं ते मयि जुदोम्यसौ स्वादा मन- स्ते मयि जुदोम्यसौ स्वाडा प्रज्ां ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यमुवि- मृज्य वाचंयमोऽभिप्रव्रज्य संस्पर्श जिगमिषेदपि वा-

एतन्रामाइमयं कामो वा मम सम्पन्नो भवतु, खाहा मदीया वाक् ममैतत्कामिन बाज्याज्तेरनुज्नां प्रयच्कतु। म्राणं ते माय जुदोम्यसी खादा, चचुसे मयि जुदोम्यसी खादा, त्रचं ते मयि जुदाम्यमा खाहा, मनसे मवि जुदाम्यसो खाहा, प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यमा खाहा, प्राएचक्षुःत्रत्मन :- प्रज्ञामन्वरा वाझन्त्रवट्माख्येयाः। द्ृत्यथ धूमगन्धं प्रजिध्ा- याज्य सेपेना ङ्गान्यन विमृज्य वाचंयमोऽभिप्रब्रज्य व्याखातं। सं- स्परभं जिगमिषेत् खमाध्यस्य संस्पभं गन्तुमिच्छेत् गच्छेदित्यर्थः। भ्रथ खसाध्यस् महाविभृत्यादिमत्वेम स्पर्भ: कर्तुमभक्यः। तदा पच्तान्तरमाह अ्रपप वाताद्वा सभ्भाषमाणस्तिष्ठेत् ऋपि वेति पचान्तरे साध्यस्य स्पर्शाभावे तेन सह वातीं कुर्वन् तिष्ठेत्। सभ्भाषणास्यापि कर्तुमभक्तवे वाभब्दः पच्ान्तरमाह वातात् तिष्ठेत् खभरीरवातसंस्पर्श यथा भवति तथावस्थानं कुर्या- दित्यर्थः। त्रथवा वातात्मभ्भाषमाएस्तिष्ठेत् खकीया: शब्दा यथा वायुनास्य कर्णरन्धे स्थानं कुर्वन्ति तथा कुर्यादित्यर्थः। एवं कते फलमाह प्रियो हैव भवत ह प्रसिङ्ध: सर्वस्य साध्यख प्रिय एव भवति न त्वप्रियः, न केवलं प्रियत्मानं खपन्तिधा

Digitized by Google

२ चध्याय: ।] दीपिकासचिता।

ताद्दा तिष्ठेत् सम्भाषमाएः प्रियो हैव भवति स्मरन्ति हैवास्य। ४ ।। अ्थातः संयमनं प्रातर्दनमान्तरमग्निष्वोचमित्या- चक्षते यावद्ै पुरुषो भाषते न तावत् प्रागितुं श- क्रोति प्रायं तदा वाचि जुद्दोति यावदै पुरुषः प्रासिति

किन्तु स्रन्ति हैव अस्िन् ग्रामान्तरादिगते ह प्रसिड्धा राजादयोडस साध्याः, अस्य सरन्येव न तु विस्रन्ति पिचादे- रिव पुचादयः। त्रयस्न तान् सर्वान् हन्तुकामानिवासक्रिपून्य: अ्रस्ात् प्रतिपेत् यत्र क्वाप्यस्य विधेयास भवन्तीत्यर्थः ॥।४ ।। ददानीं प्राणोपासकस्याग्रिद्वोचफलं विवचुराध्यात्मिकम- ग्रिहोचमाइ, तथ प्रापब्रह्मोपासनानन्तरं, अ्रतो यस्ाद- ग्गिदोचफल सेच्छरावान् वाह्य मग्निह्ोचमनुष्ठातुमथकोऽनिच्छुवी प्रस्मात् कारणात् संयमनं सम्यग्यमनमह्हिंसार्दिकं यत् तत् संयमनं, प्रातर्दनं प्रतर्दनेन दैवोदासिनानुष्ठितलेन तन्ना- माङितं प्रातर्दनं, भ्रान्तरमग्रिहोचमिति चाचचते श्रा- . न्तरं वाह्यसाधननिरपेक्षमग्निहोचनामाकितं कर्म दत्याच चते ब्नेन प्रकारेण कथयन्ति। चकारोडग्रिहोचान्तर- त्वया: प्रत्येकं मिलितयोरपि सञज्ञाल्समुच्चयार्थः। विद्वांसे यदान्तरमित्याचच्ते तद्मुं वाक्प्रापयोरमितव्यापारकर्टल- माह, यावद्यत्परिमाएं, वे प्रसिद्धं, पुरुषः पुरुषाकारभरीर- * यत् सम्बन्धि तत् सांयमनमिति B.C.E. G

Digitized by Google

नौषीत कितरा सयोपनिवस्। [१ भध्यायः।

न तावद्वाषितुं शक्कोति वाचं तदा म्राखे जुदोत्येते अ्रनन्ते त्रमते श्राहुती जाग्रच स्वपंख सन्ततं जुछो- त्यथ या त्रन्या श्राहुतयोऽन्नवत्यस्ता: कर्ममय्यो हि

धारी जन्तु: भाषते वाग्व्यापारं करोति न तावत् प्राषितुं प्रक्कोति वाग्व्यापारपरिमाएं प्रापव्यापारं कतु न भक्कोति। अ्रथवा वाकप्राणयो: समकाखं व्यापारं वारयति यावदि- त्यादिना। अत्मिन् पच्ते यावन्तावच्छन्दी कालपरा व्याखेयौ। प्राएं वाग्य्यापारे सति खव्यापारपून्यं वाचो न्यूमव्यापारं दधिपयःसमानं, तदा तस्मिन वाग्व्यापारकाले, वाचि व्यापा- रत्वेनाधिकायामग्निसमानायां जुद्दोति दोमं करोति। वाक्- समानधर्मत्वं प्राणस्य प्राणसमानधर्मत्वं वाचसाह यावदी पुरुषः प्रापिति म तावङ्भाषितु प्रक्कोति वाषं तदा प्राणे जुद्दाति सपषटं। सिद्धू दि वदन्न स्व्रसमतिति व्वसन्न बूते पेति सर्वजनोनं। ददानीमगिदोचमाह एते वाकप्राणरूपे उते, तनन्ते त्रमस्ा- तव्यापाराधारे परस्पराग प्रविशन्यावप्यचीणे वा, श्रम्ता- डती अन्तर्वा्द्धि सियते यतोऽन्पून्ये ततोऽमतरूपे श्राज्ती ऋ्म्तत्वफलदेतुलवादा ऋ्मताऊती। आग्रच खपंस जाय्रति खप्ने च, चकारा जागरत्खप्रयोरितरेतरयोगाया। सन्तर्त नि- रन्तरमागर्भनिरगमनादोत्तरख्वासं श्रव्यवच्छिवं भोजनाच्छा- दनादिव्यवधानपून्यं, न हि वाकश्समयोरन्यतरेण पून्य: कालो जीवतः, नुदोति होमं करोति दोमबुद्धिं कुर्यादि-

Google

२ सध्ाब: ।] दीपिकासचिता।

भवन्ति 'तब स्मैतत् पूर्वे विदांसोडगिशोचं न जुडवा- पकरु:॥ ५ ॥

त्यर्थः। एतदग्रिद्दाचं सोतुमन्यं निन्दति। त्रथ पषान्तरे या: प्रसिद्धा: पयोदध्यादिद्रव्यसाध्या अ्न्या वाक्प्राषाजतिभ्यां व्यतिरिक्ा श्ाज्तयः आसेचनान्ता देवतामुदिस द्रव्य- त्यागा:, अन्तवत्यः सरूपेण फलताऽपि नाभवत्यः। तत्र हेतुमाष ता: वाकप्राणाजतिभ्यामन्यतेन प्रसिद्धाः, कर्ममय्यः परीरव्यापारसाध्या: छतका: फलतः खरूपतस् हि यस्ात् तस्मादन्तवत्यो भवन्ति सहं। बस्याग्िहोचस्य ज्ञाने सर्वसङ्ग परित्यागसच्तणमन्न्यासमाह एतड्ू वे पूर्वे विद्वांस: इ प्रि- दूा:, वे सर्यमाणा:, पूर्वेदतीताः, एतद्विद्वांसो वाचि श्रग्ना भाषणव्यापारवत्यां प्राण श्रज्य निःश्वासोच्क्रासव्यापारशून्यो इयते, प्रापे चाऔा निःश्वासोच्क्रासव्यापारवति वागाज्यं भाषण- व्यापारपन्या हयत द्त्येतत् ज्ञानवन्तः, अग्िदेचं न जुभ- वासक: अगिद्वोचद्दोमं न छतवन्तः सर्वसङ्गपरित्यागखच्षणं सन्यासं छतवन्त इत्यर्थ: ॥ ५ ॥ प्राणे वा उक्यमति काखादिभाखास्रक्यभब्दस् प्राण्ते प्रसिद्धत्वात् तां प्रसिङ्धिमनुरुन्धाना श्रुतिः प्राएतमुक्यशब्देन नि- र्दिश तत्र सगादिदृष्टीविधातुं, बस् ब्रह्मत्वे कीषोतकिपैञ्ञ-

• रवद् वै पूर्वे इवि टी०। G 2

Digitized by Google

88 भीषीनकिज्राझ्म बोपनिवत्। [२ सध्यायः।

सर्वाखि इास्मै भूतानि श्रद्यायाभ्यर्चन्त तद्यजुरित्यु- पासीत सर्वाखि शास्मै भूतानि श्रैद्याय युञ्यन्ते तत्सा- मेत्युपासीत सर्वाखि हास्मै भूतानि श्रद्याय सब्रमन्ते तच्ीरित्युपासीत तद्यश दत्युपासीत तत्तेज दत्युपा-

वत् पुष्कभङ्गारसन्मतिमाह, उक्थं उक्यभब्दाभिधेय: प्रापः ब्रह्मोति ह साह व्याख्ातं पुष्कमङ्गारः एतन्नामा मुनिः। तत् उक्यं सगिति सम्बुद्या, उपासीत। चावत् प्राप्त कगि- ति सगाकारो भवति तावद्विजातीयप्रत्ययपून्यं सजातीय- प्रत्ययप्रवाहं कुर्वीत। प्रापे छग्बुद्धो छतायां फलमाह सर्वाषि निखिलानि ह प्रसिद्धानि अस्मै प्राणे उक्ये छग्बुड्धिकचें भूतानि खिथिरजङ्गमानि श्रैध्याय प्रभस्तमलाय श्रभ्यर्च्यन्ते सर्वतः पूजां कुर्वन्ति। तद्यजुरित्यपासीत सर्वाणि हासे भृतानि श्रैध्याय युज्यम्ते। तत्मामेत्युपासोत सर्वाखि हाखै भृतानि श्रैध्याय सन्न्रमन्ते। सग्बुद्या समत्ं यजुःसामबुद्यो:। युज्यन्ते उद्युक्ानि भर्वान्त, सन्न्रमन्ते सम्यक् प्रक्रीभूतानि भव- न्ति, श्रन्यत् रतव्यास्ानं। छग्यजुःसाम्तास् पादबङ्काविव- चितच्छन्दरूप्रगीतमन्त्रात्मकार्नां प्रसिद्धतान्न छगादिपदस व्यास्ा कता। तच्क्रीरित्युपासीत तद्यम दृत्युपासीत तत्तेज दत्युपासीत। मनुष्यादेर्विभृतिः श्रीः, कीर्तिर्यभः, भाखरं प्रका- मदिकारणं ज्योतिसेज:, व्याख्यातमन्यत्। श्रीयपसेजोबुद्धोनां सदृष्टान्तं फलमाह, तत्तन श्रीयशसेजषुद्धिषु फले दृष्टान्त:,

Google

२ बथ्याय: ।] दीपिकासहिता। 8५

सीत तद्ययैतक्तरीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितममिति शस्व्रेषु भवत्येवं हैव स सर्वेषु भूतेषु श्रीमत्तमा यश- स्वितमस्तेजस्वितमो भवति य एवं वेद तदेतदैष्टिकं

यथा दृष्टान्ते, एतदाकर्णपूणं गुएनिबद्धपृष्ठ प्ृथुतरसुवर्पट्टि- कावृतसर्वगाचं पृथापुतसमधन्विकंरसं वमर्दाक्रिमण्डलभरम- मूददृष्टिकरं धनुः प्रस्ताणं खङ्गपट्टिमतोमरमत्थुष्टिगदाभि- न्दिपालचक्रचुरिकायमदंश्रादीनां श्रीमत्तममतिशयेन विभू- तिमत्, म हन्यच्छस्तरं धनुततः सुभटस्य विभूतिं दधाति धन्वी पेन्तुरगारूढो जयत्येकोऽपि मेदिनीमिति प्रसिङ्ठः। यर्शख- तममतिश्येन यशःसम्पन्नं, विभिखा दव राजन्ते धनुषः सगु- ादिव। निर्गता: शस्तसम्पाता: पूराणं लघुयोधिनामिति प्रसिद्ध। तेजखितममतिशयेन तेजःसम्पननं यद्यपि लोदेषु पस्त्ेषु तेजखितमतं प्रसिद्धूं तथापि सम्प्रहारावसरेऽन्यान्यपगत- सवर्णाद्यावरणानि भर्वान्ति, धनुस्तु तम्ित्रप्यवसरे सुवर्ण- मणिरन्नादियुक्रमिति तेजखिवतमं, धन्विनय श्रीयमस्ेजांसि प्रसिद्वानि पार्थादेर्भवन्ति रष्टं। तथो एवं उ ऋपि धनुर्वदेव न तन्यथा एवं विद्वान् प्राणः श्रीयम्नसेजोबुड्कीनामाल- मनमिति जानन, त्रीयम्नसेजोबु्धिरपासक द्ृत्यर्थः। स- रवेषां भूतानां निखिलानां खििरजङ्गमानां मध्ये श्रीमत्तमो चशखितमस्ेजखितमो भवति सष्ट। ददानों जयीविद्यानां छतसंसारफलान्तर्वर्तिनार्माप प्रापविज्ञानं मोपसाधनमित्याह

Google

नौषीतकिव्राझ बोपमिवत्। [२ सध्यायः।

कर्ममयमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिम् यजुर्मयं प्र- वर्यात यजुर्मय कच्चयं होता ऋञ्जये साममयमुन्गाता

तमुक्यभब्दाभिधेयं चगादिबुद्यालम्बनं एतं मुखविलान्तवर्त- मानं प्रत्यप्षमिव ऐष्टकं दूष्टकासम्बन्विरपमैष्टकं कर्ममय कर्मखरूपमात्मानमध्र्युशब्द प्रत्ययालम्वनं न्ध्वयुर्प ल्म्विशेष: प्राणबुद्या संस्करोति संस्कारं करोति योषितमवाभिवुद्या। श्रयमर्थः वोऽयमिष्टकासु चितोडग्रि: कर्मसाधनः सोऽपि प्राणात्मक एव प्राणख्य सगात्मकलवात, पयस समादि- साध्यक्मनिष्पादकः, ऋहस तत छगात्ाक: सर्वात्मा प्राणो Sद्मस्मि अ्यमग्निस मदात्मक: दत्यात्मानं संस्करोतीति। तस्िन् प्राजवुद्या संकतेऽम्यभिन्ने बात्मनि चजुर्मयं यजु:साथ्यं कर्मवितामं कुविन्द दव प्रवर्यात प्रकर्षेण कर्ममन्त्रतन्तुभि- र्विस्तारयति। यजुर्मये यजुःसाध्ये कर्मविताने प्टस्े सति आाधारभूते वा ऋभ्यं सक्ताथ्यं कर्मवितानं प्रवयति होता सलिविग्विभेषः। छड्ाये सकाध्ये कर्मि प्रद्टृस्ते सत्याधारभूते बा साममयं सामसाध्यं कर्मवितानं प्रवर्यत उङ्गाता फलििं- व्विशेष: । स ऋध्वर्युः संस्कारहेतु: प्रापः, एव मुखविलान्त :- सः सर्वस्े सर्वस्ता निखिलायास्त्रयीविद्याया: जयी कमयजु :- सामरूपा या सेव विद्या तखा बात्मा बाथ्यादेः कर्ता भरोर- सेव जीवः । उत्रेन प्रकारेण उक्रमाखयानं पटङ्य्ादिकयाह एष ड एव ऋपि मुखविलान्तःख एव न तन्य:, बसात्मा ब्खा

Digitized by Google . .

२ सध्याय: ।] दीपिकासचिता।

स एष *चय्यै विद्याया: ्रात्मैष उ एवैतदिन्द्र स्यात्मा भवति य एवं वेद ।। ६। अ्थातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीयुपासनानि भ- वन्ति सर्वजिद्व स्म कौषीतकिरुद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठते

पात्मा उत्तायास्त्रय्या वात्मा उत्रः। ददानीमेतन्द्वाने फल- माह एतदात्मा भवति प्राणरूपो भवति यः प्रसिङ्ध: कर्मपि छत्विग्यजमानादि: एवं प्रापबुद्या संसते ऋध्वर्युर्कूपाओ यजु- मयमध्वर्युर्यजुर्मथ छन्जयं होता छननये साममयमुद्गातेति वेद जानाति एतदात्मा भवतोत्यन्वय: ।। ६॥ प्राणे ब्रम्मेति कोषोतकिषैञ्ञपष्कमङ्गारमतैः सोपपत्ति- केदमं, तच प छगादिदृष्टयः । स हि प्राणो वाड्य भाध्यात्मि- कच। वाह ाधिदेविक: पुचादिरुपस शधिदेविकस्वादित्य: स चाओोषोमात्मकः। तचाधिदैविकं प्रापमुररीज्वत्य फल्विशेष- सिद्यथें प्रथमतः कानिचिदुपासनान्याह, त्रथ प्राणे अह्मोति कथनानन्तरमतो यसमात् फखान्तरखापीचछोपासकस त्रस्मात् कारणात् सर्वजितः जयतीति सर्वजित् तक्त्र कोषीतकेः कुषोतकस्ापत्यस्य नीषि चिसज्जाकानि उपासनानि अधिदेविकस्य प्रापस ज्ञानानि भवन्ति वर्तन्ते। कोषीतकिटृष्टानि कथयिष्यामीत्यर्यः। यश्ञा-

• सर्वस्थै तय्यै इति टी०। + एव उ एवास्यात्मा एतदात्मोति टो. ।

Digitized by Google

[२ चध्यायः।

यज्ञापवीतं अत्वोदकमानीय चिः प्रसिच्ोदपाचं वर्गेो Sसि पाभानं मे ङधीत्येतयेवाटता मध्ये सन्तमुद्दगो Sसि पाभानं म उद्ृङन्धीत्येतयैवादतास्तं यन्तं संवर्ग। Sसि पाभानं मे संदङ्धीति तद्यद्द्राचाभ्यां पापम-

पवीतं छत्वा यशोपवीतं विधाय, यर्द्याप चैवर्शिकतेमेव यश्ाप- वीतं प्राप्तं तथाप्यपसव्यादिविकारनिवारणर्थमिद वचनं। तरप आ्चम्य स्पष्टं, चपामाचमनमप यशवीतवत्रापं त्थापि त- रादिनिमित्तनिवारणार्थमवगन्तव्यं तेनोभयच नियम: सिड्टो भवति। चिस्त्रिवारमुदपात्रं सौवएीं राजतं ताखं वा चषकं प्रसिच्य एद्धै खच्छेर्जलेः प्रकर्षेण सेचनं विधाय उद्यन्तं उदयं गच्छन्तमादित्यं न्र्प्रदितिपुत्र भास्करं उपतिष्ठेत जा- -:-

मभ्यामवनिं गत्वा ससभ्भारनीरपूर्णचषकमुद्ृत्य समन्तमुप- स्थानं कुर्यात्। मन्त्रमाह वर्गः सर्वमिदं जगत् आत्मबोधेन णवहङ्ट्े परित्यजतीति वर्गः, असि भवभि, पाभानं छृत- मागामि च पापं फलखवरूपेणैव मे मम समन्त्रकेण्र्घेणादि- त्यमुपस्थातु: वृङ्धि वर्जय विनाशयेत्यर्थः, दति मन्त्रसमाप्रा। एतयैव उत्यैव यश्ञोपवीतमित्यादिना न लन्यथा श्रावृता प्रकारेण मध्ये सन्तं मध्याके वर्तमानमादित्यमुपतिष्ठेत। उप- स्थानमन्त्रमाह उद्दगोडसि पाभानं म उट्टङ्धीति उदुत्क- षार्थः अतिशयेन नाभयेत्यर्थः, व्यास्यातमन्यत्। एतयैवावृताखं यन्तं संवर्गाडसि पाभानं मे संवृङधीत्यसं यन्तमसं गच्-

Google

२ चध्याय: ।] दीपिकासहिता।

करोत् सं तट्टक्के तथो एवैवं विद्वानेतयैवाद्यतादित्य- मुपतिष्ठते यद्होराचाभ्यां पापं करोति सं तहक्के॥

अथ मासि मास्यमावास्यायां उत्तायां पञ्चाच्चन्द्रम- सं दश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवारता हरितढणे वा* प्रत्य-

नमुपतिष्ठेत समित्यादिमन्त्रेष, सं सम्यगर्थः । व्यास्थातमन्यत्। एवं तिवारमादित्यस्याधें कुर्वतः फलमाह चलपरसिद्धूं दृष्टफल- महोराचाभ्या पहनि रात्ा च पापं करोति सष्टं, सं तह्के तदभास्त्रीयं कर्म फलतः संदृक्के सम्यक् परित्यजति पापफलं ब प्राप्ोतीत्यर्थः। एकमिदमुपासनं कर्मात्मक॥०। ददानों द्वितीयमाह, त्रथ पूर्वम्मात् कर्मरूपादुपासनात्

मादित्यस वाह्यप्रापस सुषुम्णानाडीरूपसोमात्मकं मासि मासि प्रतिमासमभ्यासबलादासंवत्सरमिति निशोयते, बमा- वास्थायां अमाख्यरममी सोमख् निवासदिवसे पञ्चाच्चन्द्रमस- मादित्यस्य परिमभागे सुषुम्णास्ये रश्मौ वर्तमानं सोमं दृश्य-

मध्याके असतमये च उपसानं कुर्यात्, एतयैव यज्जोपवीत- मित्यादिकयैव न तन्यथा आवृता प्रकारेण। ब्मावाखायां * वास्थाने वाचमिति टी०। H

Digitized by Google

५० [२ चध्यायः।

स्यति यन्मे सुसीमं हृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितं मन्ये 5इं मां तद्िद्वांसं माहं पुत्यमघं रुदमिति न ह्यस्मात्

टृत्तायामिति पाठे द्वितीयायां चन्द्रोदये दति व्याखानं। तच विशेषमाह हरिततणाभ्यामशष्काभ्यां दूवाङकुराभ्यां सह अरधानन्तरं वाचं यत्त दत्यादिमन्त्ररूपां प्रत्यस्थति चन्द्रमसं प्रति अस्यति चिपति च्षिपेदित्यर्थः । वाचं मन्त्ररूपामाह यत् प्रािद्ूं योषितां सनमण्डलाधारं ते तव समात्मि- काया: प्रक्ृतेः सुसोमं शेभनमरयादावत् बदित्यात्मकपुरुष- सेकदेभरूपं हृदयं पद्माकारं पश्चच्छद्रमधोमुखं मांस- खण्डं हत् तदयति गध्ति यदानन्दात्मखरूपं तत् इदयं अधिचन्द्रमसि श्रितं चन्द्रमएडलं सनाकारमधिकत्य श्रितं वर्त- मानं। तेम उत्ोन चन्द्रमण्डलसंस्ेन हदयेन देतुना ब्रम्त-

च निरपेक्षस्य मोचसय ईशाने हे नियन्त्र माहं पाचमघं ददं, वहं सोमात्मिका स्त्री ब्रग्न्ात्मकः पुमानिति ज्ञात- वान् बघं पापं निरुपमद्ःखकरं पुतसम्बन्धि पुचस्य प्राक्- प्रध्वंसाभावाभ्यां शरीरव्याध्यादिना सन्तत्याद्यभावेन च छतं पाचं मा रुदं रोदनं मा कुर्या तवेभानायाः प्रसादत दूति शेषः । दति मन्त्रपरिसमाध्र्थः। मन्त्रे पाठान्तरं यन्मे सुसीमं हृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितं मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं माहं पुत् मघं रदमिति। तदाहं मां तख् चन्द्रमसो विद्वांसं मन्य द्रत्यन्वयः।

Digitized by Google

२ खध्याय: ।] दीपिकासहिता। ५९

पूर्वा: प्रजा: प्रैतीति नु जातपुचस्यायाजातपुचस्या- प्यायस्व समेतु ते सं ते पयांसि समु यन्तु वाजा यमा- दित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस्र कचो जपित्वा

न हासत्यूवीः प्रजा: प्रैतीति। त्रस्ादुकग्रकारिण ह प्रसि- द्ात् उपासकात् पूर्वा: प्रथमत एतन्मरपमन्तरेशेत्यर्थ:, प्रजा: पुत्रादिरूपा न प्रैति न प्रयन्ति न स्रियन्ते, दवति मु एवं खलु पयं प्रकार दूत्यर्थ:, जातपुतस् उत्पन्नसुतस्य न लनुत्यन्नसुतसय। श्थ जातपुतस्य उपासनकथनानन्तरं ब्रजातपुत्रस्य अनुत्पन्नतन- यसोपासनप्रकार: कथ्यत दति शेषः। ब्रजातपुतो जातपुतवत् सर्वतन्त्रं सम्पाद्य इरिततणे खोक्ृत्य यान्मन्तान् जपेत् तानाह, आाप्यायख पाप्यायनं गच्छ, समेतु सम्यक् गच्कतु, ते तव तयो- त्यर्थ:, अयम्क्पादः श्रुत्या प्रतीकलेन पठितः। एताबकपादा परिशिष्टा, विश्वतः सोम वृष्ं भवा वाजस सङ्गये। विश्वतः सर्वताऽग्निरूपात्पुरुषगाचात् हे सोम स्त्रीरूप वृष्एयं वृष्णो: पुरु- षस हेतुभूतं एुक्रमाम्रेयं तेज: वाजस्यान्नस्य सङ्गथे भवा सङ्गते भव। अ्रयमर्थः, पुचत्पत्तिद्वारा पितृणं पिणाय्यन्नदो भर्वेत। प्रजासम्पत्या तदीयं वृष्णयमाप्यायनं विश्वतः समेतु, महं विश्वतो वानस सङ्गमाय भवेति वार्थः। ददानों मन्त्रान्तरप्रतीकभूतं पादान्तरमाह सं ते पर्यासि समुयन्तु वाजा दूति। ते तव मोमा- त्मिकाया: प्रक्ृतेः सें पयासि सम्यक् चराषि सनेन्दुमेघमणड- लस्ानि समु चन्तु वाजा: उ अपि वाजा: वाजिनोSन्नपजीविन- B 2

Digitized by Google

५२ [२ चध्यायः।

मास्माकं प्राेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठाः येोऽ- स्मान् द्वेष्टि यञ्व वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशु-

सनयान् संयन्त सभ्यग्गच्कम्मु। दृदमपि पठितं श्रुत्या, शिषं पादचयं, संतृष्यान्यभिमातिषाहः। बप्यायमानो अ्रमताय साम दिवि अ्वांस्यत्तमानि धिष्व। संवृष्ानि सम्यक पुरुषो- पकारीषि, अभिमातिषा्दः वैरिसाहः। पुत्रप्रटृद्या चीराषि वैरिणामभिभवकारीणीत्यर्थः । हे सोम त्रमताय ब्रमत- लाय पुतात्पत्त्यर्थमित्यर्थः, आप्यायमान: खेनाग्रेयेन च तेजसा आप्यायनं शह्लादनं गच्छन् दिवि खर्गे श्रवांसुत्तमानि अरवणयोग्यानि पयासि प्राढानि धिष्व धत्ख। ततोयमन्त्रस प्रतीकं पादमाह, यं ततीयं प्रमिद्धं सर्वात्पत्तिकारषमादित्या त्रम्न्ात्मका: पुमासः श्रंपं सर्यस्य सौषुम्णं किरणं सोमं स्त्रीरूपं आप्याययन्ति शह्मादयन्ति। मन्त्रस्यापठितं श्रुत्या पादचयं। यमच्ितम चितय: पिबन्ति। तेन नो राजा वरुणो ृष्स्पतिरापा- ययन्तु भुवनस्य गोपाः। यं सोमं राजानं प्रकतिरूपं सथैं सुषु- म्णानाडीरूपेण अतितमच्तीएं अतितय: चयशून्या शदित्या- दय: पुरुषाः पतिपुत्रत्वादिना वर्तमाना: पिबन्ति लावस- दुग्धादिरुपेए पानं कुर्वान्त, तेनांशडनाSचितरूपेण सुषुम्णा- नान्नेत्यर्थः। नोऽसान् सोमसोपासकान् भुवनस्य गोपा लोकख रक्षक: प्रजापतिः दहस्पतिर्वरुण राजा चाप्याययन्तु त्रानन्द-

Digitized by Google

२ चध्याय: ।] दोपिकासचिता। ५३

न्वावर्त इति दक्षिएं बाहुमन्वावर्तते ॥८॥

यन्तु, दति मन्त्रचयप्रतोकपादचयपरिसमाप्र्थः । एता उत्तपा- दतयाद्यासितिसः चिसख्याका च: पादबङ्गान् मन्त्रान् जपिता वाचनिकं जपं विधाय ब्नेन वच्चमाणन मन्त्रेष सोमाभिमुखं दच्िएं इस्तं निःसारयेदित्याह मास्माकं प्राऐन प्रजया पशडभि- रापाययिष्ठाः अ्रस्माकं सोमोपासकानां मुखविलान्तःसच्चारिणा वायुना प्राऐन पुतादिरूपया प्रजया गवादिरुपैः पश्डभि: न्- सत्याएप्रजापश्नभावेनेत्यर्थः, माप्याययिष्ठाः ब्रस्च्कचूनानन्दं मा नयेथा:, किन्तु यः प्रमिड्धोऽसद्वेषी त्रस्मरान्सोमोपासकान द्वेष्टि द्वेषं करोति, यश्स छतापकारमलतापकारं वा प्रसिद्धूं प्रति- कूलं, चकारोडसासु द्वेषिण: श्रस्य च समुच्चयार्थः, वयं सोमोपा- सका द्विओ द्वेषं कुर्मः, तस्य प्रस्ाभिर ज्ञातस्य च वैरिण: प्राऐन प्रजया पशडभिव्याख्ातं। पप्याययख त्रस्ानानन्दयेति। एव- मेतन्मन्वार्थरूपां देवों देवेन भवता सम्पाद्यामावृतं सखरण- क्रियाँ बवर्ते समन्तादवर्तनं कुर्वे, आदित्यस् श्रमोषोमात्मकसय आवृतं सक्चरणक्रियामन्वावर्ते भवतः सामस प्रसादमनु श्रा- वर्तनं कुर्वे। दति मन्त्रपरिषमाप्यर्थः, एतर्मन्त्रैरित्यर्थः। दचिएं बाडं दचिणभुजं यूर्वे सोमाभिमुखं नीतं ब्रन्वावर्तते मन्त्र- पाठमनु निःसारयति ॥ ८॥

Google

५8 [२ सध्यायः ।

अरथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुप- तिष्ठेतैतयैवाटटता सोमो राजासि विचक्षणः पञ्च- मुखोऽसि प्रजापतिर्ब्राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ाडत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विभाऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोडत्सि तेन मुखेन

उपासनद्दयमुक्का ततीयमुपासनं पुनः सोमस्याह, त्रथ पमावासोपासनाल्क्वतादुपासनान्तरं कथ्यत इति भेष:। पारण- मासयां पखचदश्यां षोउपकलचन्द्रसद्ितायां पुरस्ताख्न्द्रमसं दृश्यमानं खस्याभिमुखे न प्रत्यहं षोडमकलं सोममुपतिष्ठेते- तयैवावृता पूर्ववद्याख्ेयं। उपस्ानमन्त्रमाह साम उमया विश्वप्रछत्या मह वर्तमान: प्रियदर्शनः समो वा, राजा दीप्रिमानसि भवसि, विचनः सर्वलाकिकवैदिककार्यकुशलः, पञ्चमुखः पञ्चवदनोडसि भवसि, प्रजापति: प्रजानां स्थिरजङ्ग- मानां पालयिता। पस्चापि मुखानि विभागेन प्रार्थयते, ब्रा- ह्मणे द्विजोत्तमः ते तव सोमख्य एकं मुखं एकं वदनं, तेन मुखेन उत्रेन वदनेन साज्ः राजजातोयान चाचचयानत्सि भत्तयसि, तेन मुखेन उत्नेन वदनेन मां सोमोपासकमन्नादं कुरु सह्टं। राजा त एकं मुखं, तेन मुखेन विभात्सि तेन मुखेन माम- न्नादं कुरु। शोनस एकं मुखं, तेन मुखेन पतिपोड्सि तेन मुखेन

Digitized by Google

२ चध्याय: ।] दीपिकासहिता। ५५ू

मामब्नादं कुर्वम्रिष्ट एकं मुखं तेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु त्वयय पश्चमं मुखं तेन मुखेन सवाषि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु मा- स्माकं प्रासेन प्रजया पशुभिरपक्षेष्ठा योडस्मान् द्वेष्टि यञ्न वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशभिरपक्षीय-

मामन्नादं कुरु। प्रग्रिष्ट एकं मुखं तेन मुखेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामब्रादं कुरु। तवयि पश्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वीषि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु। राजा मूड्धाभिषित्: चच्रियः। विशा वैश्यप्रधाना: प्रजाः। शेनः पचिमांसाभी क्रूरः पच्ती। पच्चिए: कपोतादीन् विहुङ्गमान्। बग्नि: प्रसिद्धा दाह- पाकप्रकाशनहेतु: ल्थानुः। इमं लोकं प्रत्यचादि प्रमाएगम्यं ऋ्वाय्ाकारशं विश्वं। तयि सोमे राजनि पस्चमं ब्राह्मण- राजश्येनाग्यपेक्षया पञ्चस्लापूरणं। स्वीषि भूतानि निखि- लानि स्थिरजङ्गमानि। श्रेषं ब्राह्मणपर्यायवद्राजश्येनाग्नि- सामपर्यायेषु व्याख्ेयं। मास्माकं प्राऐेन प्रजया पशडभिर- वचेष्ठाः योडसान् द्ेषटि यञ्व वयं दविनस्तस प्राऐन प्रजया पश्डभिरवच्तीयसवेति दैवोमावृतमावर्त बादित्यसावृतमन्वा- वर्त इति दच्िएं बाञ्मन्वावर्तते, त्रवतेष्ठा त्रस्द्वन्धूनामव- नयं मा कार्षी:, अवचीयख असद्वैरिबन्धूनवत्चयं नय, श्रन्य-

Digitized by Google

५६ i२ सध्यायः।

स्वेति दैवीभावतमावर्त श्रादित्यस्याद्ृतमन्वावर्त दूति दक्षिएं बाहुमन्वावर्तंते॥८। अथ संवेश्यन् जायाये हृद्यमभिमृशेत् यत्ते सुसीमे हृदये श्रितमन्तः प्रजापता तेनामृतत्वस्येशने मा त्वं पुत्यमघं निगा इति न झस्या: पूर्वाः प्रजाः प्रैतीति॥१०।

चया चन्द्रनिष्ठी व्याख्थेयो। तथा चैकेनैव पच्चेष खात्मनो छ- द्विवैरिणे माशसेति फक्प्राप्निरर्थादुक्का भवति।। <।। श्रथ एवं सामप्रार्थनानन्तरं संवेशवन भार्यया सह सम्य- गानन्दरतिप्रजात्यथे वेशन् उपवेशनं करिय्यम् जायाये जा- याया इदयं सनमण्डलाधारदेशमभिम्टभेद्वच्यमाणेन मन्त्रेष सर्वतः स्पभेत्। मन्त्रमाह यत्प्रसिद्ध भरीरान्तरकारणं सुखं ते तव सोमरूपाया: स्त्रिया: सुसोमे हे शेभनगाचे ह सुबीम- च्तिति वा, तथवा सन्नम्यन्तमिद हृदयविभ्ेषणं शोभना बीमा पुरुषस्य केदाररूपा यस्य तत् सुसीमं, तस्तिरिम इदये रदय- पुण्डरीकाखे श्नन्दात्मनिवासे त्रितं निहितं चन्द्रमण्डल दूवा- मृतं अम्तर्मच्ये प्रजापता प्रजापालके तथवा प्रजापता प्रजा- पतिना स्रक्ा मयेत्यर्थः । मन्येऽहं मां तद्विद्ासं ब्रहं सो मोपास- कसव पतिसतदुकं प्रजापतिना निद्ितं मां सोमोपासकं विद्वांसं समस्तभास्त्रार्थविदं मन्येऽवगच्ामि, तेन सत्येन माहं पौचमघं रुदमिति। तेनामृतत्वस्ेशाने मा लं पुत्यमघं निगा दति पाठो वा। न ह्यस्पात्पूवाः प्रजा: प्रैतीति व्याख्यातं॥१०॥

Digitized by Google

२ कध्याय:।] दीपिकासिता। ५७

अथ प्रोष्यायन् पुचस्य मूधानमभिजिघ्रेत्*। श्ङ्गा- दङ्गात्सभ्भवसि हृदयादधिजायसे। आात्मा वै पुच ना- मासि स जीव शरद: शतमिति नामास्य दधात्यश्मा भव परशुर्भव हिर एयमस्तृतं भव तेजो वै पुत्र नामासि स जीव शरद: शतमिति नामास्य मृह्लात्यथैनं परिग-

ददानीं सपुतस्य सामोपासकस्य पुनः कत्यान्तरमाह, त्रथ सेमोपासनानन्तरं प्रोष्य यरामान्तरं देशान्तरं वा गल्ा श्ायन् भागच्छन् पागतः सन्न्नित्यर्थः, पुचस् पितुर्दुःखनिवारकस्य वा- झस प्राएस्य मूधानं मसकमभिम्टशेत् करेषव संस्पृभेत्। संस्र्भ- मन्त्रमाह बङ्गादङ्गात् गाचात् गाचात् भिर:पासादिभ्यः सर्वे- भ्यो गाचेभ्य द्त्यर्थः सभभवसि निगष्कषि दयादधिजायसे सर्वे्यो गाचेभ्यो निगतो हदयादधिकं प्रकटीभवसि प्रात्मा मत्ख रूप:, पुत्र हे पुत्र वं पुन्नाख्तो निरयात् मा मामाविथ मम रक्षणं छतवान, स मम रकक: जोव प्राणान् धारय प्ररदः भतं अतं संवत्मराज् शस्ता एतन्नामा दत्यनेन मन्त्रेणाख नाम गृहाति अख्य पुचस्य नामग्रहएं करोति पिता। नामग्रहणे पुनर्मन्त्ान्तरमाह, व्रश्ा भव पाषाण भव। रोगैरनुपद्रुतः वज्चसारभरोरो भवेत्यर्थ:, परश्डर्भव कुठारवद्वैरिटचक्ेदकरो भव दिरस्मस्तुतं भव अस्तृतमास्तृतं सर्वतः परिस्ृतं कनक- वत्सर्वप्रजाप्रियो भव, तेजो वै पुतर नामासि वे प्रसिद्धू सर्व-

• अभिष्टशेदिति टो•। + वेदो वा इति A. I

Digitized by Google

नौवीतकित्रा हयोपनिवत्। [२ सध्यायः।

क्वाति येन प्रजापति: प्रजा: पर्यगल्लात्तदरिष्चै.तेन त्वा परियह्लाम्यसावित्यथास्य दक्षिये कर्रो जपत्यस्म प्रय- न्धि मघवसृजीषिन्नितोन्द्र श्रेष्ठानि द्रविखानि धेष्दीति सव्ये मा छेत्या मा व्यथिष्ठाः* शर्तं शरद आयुषो जीवस्व पुत्र ते नामा मूधानमभिजित्रामीति चिरस्व

ातसारभूतं वन्तेज: संसारटृथवोजं तन्नामा लं भवमि। हे पुत्र स जीव परदः पतमसाविति नामाखय गटश्ाति व्याख्ातं। वतीयनामग्रहणे दतीयं मन्त्रमाह येन प्रसिट्टेन खयंप्रका- ग्ेन तेजसा प्रजापतिः प्रजानां पालको धाता प्रजा: खसन्ता- मभूता: स्थिरजङ्गमाख्या: पर्यम्टक्नात् सर्वतः खीलतवान् भ्र रिच्चे प्रजानामविनाधनाथें तेन प्रजापतिप्रजायइसेन तेजया खा लां पुचं परिग्टश्लामि सर्वतः खोकरोमि। ब्रस्ाविति ना- मासय गक्ाति व्याख्यातं, त्रथास दक्षिणे कर्णे पिता जपति ब्रखै प्रयन्वि मघवसृजीषित्निति, दन् श्रेष्ठानि द्रविणानि घेद्ोति पबस्य सव्ये कर्रों पिता जपति। ददानीं मूर्ध शाधाणे मन्त्रमाह मा केत्था: मत्न्ततेम्बेद मा कार्पी:, मा व्यथिष्ठाः भरोरेन्रि- यमनोभिव्यथां मा गाः। भर्तं परद वयुषो जीवस परदः मतमायुषो जीव अ्रतं संवत्रान् जोवेत्यर्थः। पुच हे पुत से नाखा तव पुचस्याभिधानेन देवदसादिखक्षणेन मूधीनं मसकमर्वाजघ्रामि ब्ाघ्ाएं करोमि बस्षावेतव्रामाइं तव पिता,

मा भेत्या मा व्यतषा इति A.

Google

२ सध्याय:।] दीपिकासहिता।

ति चिरस्य मूरधानमभिष्िङ्कुर्यात्॥११॥ अधातो दैषः परिमर एतदै ब्रह्म दीप्यते यद्मि- ज्वलत्यथैतन्मियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो

दूत्यनेन मन्त्रेण चि: चिवारं मूधानमवजिघ्नेत् मूर्य आधाएं कुर्यात्। ददानों हिद्धारमन्त्रमाह गवा कामधेन्वादीनां सब- त्ाना घटोधीनां ला लां पुत्रं हिद्धारेण वत्साकारणायं गोभि: क्रियमापः खरो हिककारः तेनाऽभिहिङ्करोमि सर्वंतो हिक्का- रेणकारयामि, इत्यनेन मन्त्रेण चि: चिवारं मूर्धानममिचिड्ड- र्यात् सर्वता मूर्ति चिमिति शब्दं कुर्यात् ॥११॥ एवं कोषीतकेस्त्रीपयुपासनान्युक्का प्रक्वतं प्रापस्य ब्रह्मत्वं संव- गंविद्यारूपेण्णान्तर्चितं विवतु: फलान्तराय नामान्तरमाह, त्रथ प्रापस महत्वकथनानन्तरं, अतः यम्मात् खवेरिण मरणसे- च्छा प्सात् कारणात्, दैवः देवानां वागादीनां सम्बन्धी दव:, परिमर: प्राएं परितो वियन्ते ब्रग्न्ादया वागाद्यासेति प्राणे ब्रह्मरूप: परिमर: कथ्यत दति शेषः । एतत्त्यनं वे प्रसिद्धूं ब्रह्म प्राणोपाधिक सत्यज्ञानादिरूप दीपने प्रका-

भवति, अ्रथ तदा एतदुकं ब्रह्म व्रियते प्रापं मुख्तति यम्र ज्वखति यदागिर्दीप्निमान् भवत, तख दीप्िशन्यस्याभे: श्रा- दित्यमेव भास्करमेव न तन्यं तेजो गच्कति द्रीप्ति: प्रान्नति, I2

Digitized by Google

[२ सध्यायः।

गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदादित्यो हश्यतेऽयैतन्मियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गच्ति वायुं प्राय एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्र- मा दृश्यतेऽयैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायुं प्राय एतदै ब्रह्म दोप्यते यद्िद्युद्दि- द्योततेऽयैतन्म्रियते यन्न विद्योतते 'तस्या दिश एव तेजो गच्छति वायुं प्राखस्ता वा एताः सर्वा देवता

वायुमाधिदैविकं प्राएं प्राणतः प्रकर्षेण चेष्टाहेतुवीतो गच्ति। एतद्ै ब्रह्म दीप्ते यत् पूर्ववद्याखेयं। आ्रदित्यो दृश्यते भास्करो नयनपथमागच्ति अयैतन्म्रियते यत् पूर्ववद्याखेयं, न दृश्यते नयनाभ्यां न निरोच्यते, तस्यादृष्टस्यादित्यस्य चन्द्रमसमेव सोम- मेव न तन्यं तेजो गच्कति वायुं प्रापः। एतदै ब्रह्म दीपते यब- न्द्रमा: दृश्यतेऽयैतन्म्रियते यत्र दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो ग- छ्ति वायुं प्रापतः। एतदव ब्रह्म दीप्ते यच्चन्द्रमा: सामः तख चन्द्रमसो विद्युतमेव सादामिनीमेव न लन्यं। त्रन्यत् पूर्ववट्धा- ख्ेयं। विद्युत् सौदामिनी विद्यातते विद्योतनं कुरते दृश्यते द्ूत्यर्थः। त्रथैतनष्रियते चन्न्र विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्कति वायुं प्रापः, न विद्योतते न दृश्यते, तस्य विद्युद्रपस्य तेजःप्राण वायुमेवाधिगच्छतः । अ्रन्यत् पूर्ववद्ास्ेयं। ता उक्रा वे प्रसिद्धा एता अ्रम्न्यादित्यचन्द्रमोविद्युद्रपाः सर्वी * तस्य वायुमेव तेज इति टो०।

Digitized by Google

२ सध्याय: ।] दोपिकासहिता।

वायुमेव प्रविश्य वाया *मत्वा न मृच्छन्ते तस्मादेव पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमथाध्यात्मं॥१२॥ एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्दाचा वदत्ययैतन्म्ियते यन्न वद्ति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राएं प्राण एतहै ब्रह्म दीप्यते यच्क्षुषा पश्यत्यथैतन्स्ियते यन्न पश्य- निखिला देवता: देवताभब्दाभिधेया: वायुमेव वातं प्राणमेव न त्वन्यं प्रविश्य प्रवेशं छत्वा, वायावाधिदेविके प्राणे मता त्सं गता न मृच्कन्ते न विनश्न्ति वायुतादाकयेन,तस्ादेव उऋपि तत एव वायोरन लन्यसपात् पुनरुदीरते भूय उदयमागच्कन्ति, द्वत्यनेन प्रकारेणाधिदेवतं देवता अधिळ्वत्योतं ऋधिदैवतं।।१२।

थ्यातं। एतद्वै ब्रह्म दीपते यदाचा वदत्यथैतन्ब्रियते यन्र वदति तख चसुरेव तेजो गच्छति प्रावं प्राण्त एतदै ब्रह्म दोपते यचक्षुषा पश्यत्ययैतन्व्रियते यत् पश्ति तसय श्रच्- मेव तेजो गच्छति प्राएं प्राप्त एतदै ब्रह्म दीपते यच्छ्रोचेष पणोत्ययेतन्सियते यन्न पणति तसय मन एव तेजो गच्क- ति प्राएं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीपते यन्मनसा घ्यायत्यथेतन्सि- यते यन्न व्यायति तख प्राएमेव तेजो गच्छति प्राएं प्रापस्ता वा एताः सर्वा देवता: प्राएमेव प्रविश्व प्राण मता न मच्छ-

• म्त्वान्रमच्कन्त इति A. म्तान्रम्कन्त इति D. म्ता न मच्छन्त इति टी०। किन्तु मता इति खथाने सपा इति क्चित् पाठान्तरः। पस्तात् चयोदभूतमे खरडे म्तवा म म्च्कन्त इति A.D. चतलदेवात मुदा्तं।

Digitized by Google

६२ काषीत किय्रा सयोपनियत्। [२ सध्यायः ।

ति तस्य ओचमेव तेजो गच्छति प्रायं प्राम एतडै ब्रह्म दीप्यते यक्कोषेय ऋृणोत्यथैतन्म्नयते यन्र शृसोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्रायं प्राय एतद्ै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथतन्सियते यन्र ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्रायं प्राणस्ता वा एताः सर्वा देवताः प्राणमेव प्रविश्य प्राये मृत्वा न

न्े तस्रादेव पुनरुदीरते वाचा चन्तुषा ओचेस मनसा चेन्द्रियेज वदनमवलकनं अवणं व्यानस यथाक्रमेण कुरुते चेहीपनं, न चेन्मरणं। प्रग्रेवीगादित्यस चनुस्न्द्रममः श्रतं विद्युतो ममो वायो: प्राण द्ृत्यन विशेष: । अ्रन्यत् पूर्ववद्मास्थेयं। दैव- परिमरज्ञानस फलमाह, तत् तखिन दैवे परिमरे ज्ञाते यदि पचान्तरे असस्भावितमिदं तथ कर्थच्चिदवाद् भवेत्, इ प्रसिद्धा, वै सर्यमाण एवं विद्वांस: उत्रेन प्रकारेण देव- परिमरज्ञानवन्तः, उभी द्वा पर्वता गिरी अ्भिप्रवर्तेयातां भ्भिप्रवर्तयेरन् सर्वतः प्रवृत्ति इन्दयुद्वैरिवोत्पतनाधोभूमि- प्रवेभादिकं कारयेयः। ता थ किं पर्वतावष्पावेकदेशखा, नेत्याइ,तुसूर्षमाणी दव्िषय उत्तरस भ्ास्तरणं कुवीणी दच्िण एकसादृभसोन्तरः, चकारी दचिणोत्तरयोस्ुसर्षमाण पदसम्बन्धायां। प्रयमर्थः। उत्तरपूर्वादिदेशस्थ एक: अपरख भारतखण्डादिस्यः उभावपि भास्करगतिनिरोधका पृथिवों

• तुतूर्षमानाविति पाठान्तरः।

Google

२ चध्याय: ।] दीपिकासहिता।

मृच्छन्ते तस्मादेव पुनरुदीरते तद्यदि ह वा एवं विद्वां- समुभा पर्वतावभिप्रवर्तेयातां दक्षिएच्चात्तरश्च तुस्तू- र्षमाखौ न हैनं स्तृखोयातामथ य एनं द्विर्षन्ति यांख् स्वयं द्वेष्टि त एवैनं परिम्रियन्ते ॥ १३ ॥ अथाता निःश्ेयसादानमेता इ वै देवता अ्इं-

पादपीडनेन पातालं नयन्ती विश्वावकाशं खदेहेन व्यवस्थन्ता- विति न हेनं लृखीयातां एनं एताम् विदुष: इ प्रसिद्धं नैव सृखीयातां नेव लह्यातां नैव हिंस्यातां प्तिक्रमणं नैव कुर्वी- बाता यदुक्मेभिसदेव कुर्यातामित्यर्थः। त्रथैवं सकलदैवपरि- मरज्ानानन्तरं ये देवपरिमरज्ञानपून्या गतभाग्या एनं दैवप- रिमरज्ञानवन्तं द्विषन्ति त्रधिष्णवोऽपकारान कुर्वन्तो न बज मन्यन्ते। थांख प्रसिङ्धान् गतभाग्यान, चकार: पूर्वेषामपि समु- चयार्थ:, सयं दैवपरिमरज्ञानवान् देष्टि न सहते कुतसिदभा- ्ययोगाप एनं सर्वे परिषरियन्ते, एनं देवपरिमरज्ञानवन्तं ते एतस्िम् द्वेषिष एतस्य द्ेव्यास सरवे निखिला: सपुचपश्डबान्धवा रत्यर्थः । परिष्ियक्ते सर्वतो मिधनं गधच्कन्ति ॥ १३॥ ऋथ परिमरगुणोपासनानन्तरं शतो यस्मात् फलान्तरापे-

गुणा मोचविशेष:, तहुषविभिष्टस्य प्राणस्यादानं खीकार: क्रियत दति भेषः । तच्र प्राणो मिःश्रेयसममिति नाविचार्य सनेहादिना सीछतं किन्तु महता सङ्र्षेष विचारितं, एतदर्थ-

Digitized by Google

[२ सध्यायः।

श्रेयसे विवद्माना श्रस्मा करीरादुच्क्रमुस्तव्वाप्रा- सत्* शुष्कं दारुभूतं शिष्येडयैनद्दाक् प्रविवेश तद्दाचा-

मास्थायिकामाह, सर्वा निखिला ह किल वे प्रसिद्धा देवता देवताभष्दवाच्या वागादा:, अहंश्रेयसे ब्हंवादेनात्ानः श्रेय आधिक्ं, तदर्यं विवदमाना: मामन्तरेण का भवत्य दूति खर्व्यातरिक्ा: परासतिरस्कुर्वत्य दत्यर्थः। खयं निशयं कर्तुम अक्रा: प्रजापतिं पितरमेत्योचुर्भगवन् को नः श्रेष्ठ दति, स हि प्राण्ते श्रैध्यं जानवपि खसुतानां दुःखं दातुममकोडमु- मुपायं प्रत्यपद्यत, यस्िम् व उत्क्ान्ते ददं बरीरं पापिष्ठं भव- समानं भविव्यति स वः श्रेष्ठ दत्युना तथैव श्रैध्यनिर्धारणाथ क्रमेणोत्कमणं छतवत्य इत्याह, म्रस्तमात्रत्यचाच्छरीरावानुष्ा- दिदेशादुचक्रमुवागादय: क्रमेष उत्कमणं चक्रः। तत् खूख- शरीरं वागादीनां प्रत्येकमुत्कमणे वदनादिव्यापारमकुवत् खितं। यदा पुनर्मुख्यप्राण उत्कान्तसदा दारभूतं चिताकाष्ठ- समानमस्पृश्यं सर्वव्यापारशन्यं भिष्धे भयनं छतवत्। एवं व्यति- रे केण निसये सम्पन्नेऽप्यतिस्पर्धावभादन्वयमन्तरेण् निखयमन- धिगच्छ न्तोडन्यमप्यनुष्ठितवन्त इत्याह, तथ भरीरख दारूभू- तख प्थमानन्तरं एतच्करीरं वाक् वागिन्द्रियं प्रविवेभ प्रवेरश रतवती। तत् भरीरं वाचा वागिन्द्रियेए वदत् वदव्यापारं कुर्वत् शनिष्य एव प्यनं छृतवदेव। न तत्थितवत्। वाक्- * तज्ाप्रामत इति D. तडाक्यत इति A. चभुजं।

Google

२ चध्याय: 1] दीपिकासडिता।

वदच्चष्य एवाथनचक्षु: प्रविवेश तद्ाचा वद्वक्षषा पश्यच्छष्य एवायैनकोचं प्रविवेश तद्दाचा वद्चक्षुषा पश्यचोचेस शृखवच्छष्य एवाथैनन्मन: प्रविवेश तद्ा- चा वद्शक्षुषा पश्यकाचेणा शृखन्मनसा ध्यार्यच्छष्य एवाथैनत्प्रायः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्था ता वा एताः स्वा देवताः प्राखे निःश्रेयसं विदित्वा प्रायमेव

प्रवेभानन्तरं चन्तुरिन्द्रियं प्रविद्टं ततच्चावलोकनं वदनस्ाभृत्। भनन्तरं श्रोचेन्द्रियं प्रविष्टं ततस त्रवणवलोकनवदनान्यभूवन्। अनन्तरं मनः प्रविष्टं ततख व्ानश्रवणवलकनवटनान्या- सम् म तु परीरमुत्थितवदित्येतत्पर्यायच्येणाइ, त्रथैन- चक्ष: प्रविवेध तद्ाचा वदचन्षुषा पर्शाष्कव्य एव, त्रथेनत् ओचं प्रविवेध तदाचा वदचनुषा पथ्यक्काचेष पट्किव्य एव, प्रयेनत् मनः प्रविवेध तद्वाचा वदचन्तुषा पशच्क्ोचेष भखननसा ध्यार्यास्क्रय्य एव सहं, श्रथ वाक्चनुःश्रोचमन :- प्रवेशानन्तरमेतच्छरीरं वदत् पश्यत् पटखत् व्यायत् प्राणो मुखविखान्तर्वर्ती पञ्चवृत्तिवायुविभेष: प्रविवेभ प्रवेभं छत- वान्, तच्करीरं तत एव तस्मात्एप्रवेभाद्रेव न लन्यस्ा- न्समुत्त खा सम्यगुत्थानं छवतवत्, ते च वागादय: परित्यक्ता- भिमाना: देवा: देवभब्दाभिधेयाः आणे भरीरात्थापन- ्ता प्रषष्टचेष्टावति निःश्रेयसं सर्वेभ्यो वागादिभ्य उत्कर्षषं * सर्वत मूले दयोष्टीकयोख (B.D.) भ्रिष्ये, चपरास तु शिशे।

Google

[२ पध्ायः।

प्रनानमानममिसम्मूय सहैवैतेः सवेरस्ाकरीरादु चकमुस्ते वायुप्रविष्टा* आ्काशतान: खरीयुल्यो एवैवं विद्ान् प्राखे नि:श्रेयसं विदित्वा प्राखमेव प्रभात्मानमभिसम्मूय सहैवैतैः सर्वेरस्माचरीरादु-

विदिल्वा प्राणमेव प्रशष्टचेष्टावन्सं न लन्यं प्रज्नात्मानं प्र- शात्मनो भूख उपाधिभूतं प्रसादं, त्रथवा प्राणे सतति प्रज्ञाया दर्णनादसति चादर्भनातणखय प्रज्जात्मल्मविषडूम- भिहितं, प्रायमेव प्रभात्मावमिति बभिससूय सर्वतः सम्भवन प्राप्तिं करा, सहैयैतेः सर्वैरेतः प्राण्तापानव्यानसमामोदानै- र्निखिले: सर, यथा प्रायवृत्तिभेदा त्रध्यात्मिकपरिचेदशू- न्यासडदा मादयोऽपोत्यर्थ:, पममात् प्रत्यचासकात् तनुरुपात् भरीराजपुराय्यभिमानादित्यर्य:, उचक्रमु: उलमरसक्रः। ते परित्यमतदभिमाना: वागादय: वायुप्रतिष्ठा वायावाधि- ैविके प्राय्ते प्रतिष्ठा प्राण्ो निःश्रेवसमति ज्ञानमात्रयों येषां ते वायुमतिष्ठाः, बाकाभात्मानः ्राकामवत्सर्वगत बात्मा धेरषां ते आकाशात्मानः सरीयुः सः खर्गमम्यादिखरुपमीयु: चयुर्गतवन्त दत्यर्थः । तथों एव ऋपि तद्देव यथा देवा: न त्वन्चथा, एवं विद्ान् उत्रेम प्रकारेष प्राण्ते मिःश्र्रेयसं जानन् सर्वेषां भूतानां निखिखानां खिरजङ्गमार्ना प्राप्तमेव प्रमात्मा- नमभिसन्यूय सहैवेते: सर्वेरसझ्ाख्यातात् नरीराचरीरा- * वायुप्रतिका हति टी.।

Digitized by Google

२ मध्याक 1] दीपिकासचिता।

स्क्रामति स वायुप्रविष्ट* आ्वाशत्मा स्वरेति स तनष्छतति यपैते देवास्तताय्य यद्मता देवासद- मृतो भवति य एवं वदं ॥ १४ ।। अ्रथातः पितापुनीयं सम्प्रदानमिति वाचक्षते

भिमानादुलामति उत्िष्ठति भरीराभिमामं परित्यजती- त्यर्थ। स वायुप्रतिष्ठ ताकाशत्मा खरेति व्यास्थातं। उपासक- सैकत्वादेकव चनं विशेष: । एवं प्राणो ब्रह्मेत्युपासनं स्ाय्त दति तत्फलमाइ, खः खर्गे प्रायं ब्रह्मम्ानोत्पादनद्वारानन्दात्मान वैति। खरेतीत्येतझ्वाकरोति, स छपासकसतङ्भवति उक्तं प्राप- खरूपं भवति। तच्दव्दार्थमाह, वच बसिन् प्रापखरूपे एते देवा: एसे वागादयाऽम्वाद्याताका देवभष्दाभिधेयाः। ननु वागादोनामम्या याप्निलतषममतत्वं तवप्ता, उपासकख पुनः तव्माप्ी किं स्ादित्यत बाह, तव्माणखरपं प्राप्थ त्रवाथ तद- मृतः तत् सर्वपरिच्केंदपान्यमम्ततवं यस् स तद्मृतो भवति सषं, यरम्ता: बत् प्रसिद्धूं सर्वपरिच्केदपा्यमस्तल्वं येषां ते यदमता देवा वागाजाः॥१४। दूदानों प्रायविद: सम्प्रत्तिकर्माच, ब्थ प्राणरपासवान- पर, बतो यस्मानारणमवसंभावि त्रस्मात्कारषात्, पिता- पुतीय पिचा पुचाय दीयमानं पितापुनीय, सम्दानं सम्यक् मदीयत इति सम्प्रदानं सम्प्रत्तिकर्मेत्यर्यः। दति चाचचते *वायुप्रतिष्ठ इति ढी०। + वङ्रववीति ढो०। • x 2

Digitized by Google

काषीतकिय्रा हयपनिवत्। [२ कध्यायः।

पिता पुतं प्रेष्यन्नाक्कयति नवैस्तृसैरगारं संस्तीर्यामि- मुपसमाधायोदकुम्भं 'सपाचमुपनिधायाइतेन वास- सा सम्प्रच्छन्त्र:पिता शेत एत्य पुत्र उपरिष्टाद्भिनिप- दत इन्द्रियैरिन्द्रियाणि संस्पृश्यापि 'वास्मा आ्रासीना- याभिमुखायैव सम्पृद्ध्यादथास्म सम्प्रयच्छति वाचं मे अ्रनेनैव प्रकारेष कथयन्ति। पिता पुतरं प्रेष्यन् कुतसिन्नि- मित्तात् मरिष्यामीति निख्चित्येत्यर्थः, पिता जनकः पुचम।- रसं तनयमाज्ञयति आकारयति सम्प्रत्तिकमाथें। त्रका- रणे द्तिकर्तव्यतामाह, नवेस्तृणैनवीनेः कुथादिभिस्तृणैर- गारं संस्तीर्य गृद्माच्ाद्य अग्रिमुपसमाधाय तम्मिन् गटहे त्रीतं समातं वायि संस्थाय्य अभेरत्तरतः पूर्वतो वा उदकुम सपाचमुपनिधाय नोरेप पूणं कलशं ब्रोद्दिपूर्णपाचसह्दितं समोपे संसथाय्य ऋद्दतेन वाससा सम्प्रच्छन्रः नवीनेन वस्त्रेष संवृतः, सयं शेतः श्वेतः सितमात्याम्बरधर द्व्यर्थः, एत्य ब्रागत्य श्ाज्यतीत्यन्वयः, पुच्रे बमते तनये उपरिष्टादुपरिभागे अभिनिपद्यते सर्वतो नितरां प्राप्नाति। अ्भिनिपद्नेतिकर्त- व्यतामाह, दन्द्रियेसचुरादिभि: खकीयैरखय पुचस् दन्द्रि- याषि चन्ुरादीनि संस्पृथ्य सम्यक् स्पर्शनं विधायाभिनिपद्यत दत्यन्वयः । यद्ा पिता पेते पुत्ाऽभिनिपद्यत इति पाठाद- * सपानमुपनिनोयेवि B.C. + खयं श्येत इति टो०। चषि वास्याभिमुखत एव व्ासीताथास्ा इति टी.।

Digitized by Google

२ चध्याय: । दीपिकासचिता।

त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुथ्ः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्रायं ते मयि दध इति पुबश्क्षमें त्वयि दधानोति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुचः शचं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोचं ते मयि दध इति पुचोऽन्रसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसांस्ते मयि दध इति पुचः कमीणि मे त्वयि दधानीति पिता कमाखि ते मयि दध इति पुचः*

चयः। पचान्तरमाह, ऋपि वा तथवाऽस्य पुतस्ाभिमुखत एव सम्मुखत एव न लन्यथा, उपरिपदस्य खेकगर्हिंतत्ादि- त्यर्थः, शसीत उपविशेत्। त्रथानन्तरमसै पुत्राय सम्प्रय- च्कति सम्यक् प्रयच्केत् वच्यमाऐन विधिना खवागादीन् दद्यादित्यर्थः, वाचं वागिन्डिरियं मे मम पितुमुमूरषो: त्वयि पुे ममानृष्यस्य विधातरि दधानि धारयाषि, द्त्यनेन प्रका- रेस पिता जनक पद्तेति शेष: । एवं पिचोके वाचं वागिन्दिर ते तव पितुर्मयि पुचे दधे धारये द्त्यनेन प्रकारेष पुत्रसनय प्हेति शेष:। प्राएं मे तवयि दधानीति पिता, प्राएं ते मयि दध इति पुचः। चक्षुर्मे तवयि दधानोति पिता, चचुसे मवि दध इति पुतरः। श्रचं मे तवयि दधानोति पिता, श्रोचं ते मयि दध इति पुयः। अन्नरसान मे लयि दंधानीति पिता, नन्नरसांसे

• शरीरं मे त्वयि दधानीति पिता शरीरं ते मयि दध इति पुत्र इति A. पुस्तके समधिकः पाठः।

Digitized by Google

७० [२ बध्यायः।

सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मवि दध इति पुचः आानन्दं रतिं प्रजाति* मे त्वयि दधा- नोति पितानन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्र इत्यां मे त्वयि दधानीति पितेत्यां ते मयि दध दति पुचो मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि द्ध इति पुचः प्रज्ां मे त्वयि दधानीति पिता प्ररजा

मयि दध दूति पुत्रः। कमाणि मे तववि दधानोति पिता, कर्मा- पि ते मयि दध दति पुत्रः। सुखदुःखे मे लयि दधानोति पिता, सुखदुःखे ते मयि दध दति पुतः। बानन्हं रतिं प्रजातिं* मे तयि दधानीति पिता, बानन्द रतिं प्रजातिं ते मयि दध दूति पुचः। दव्यां मे त्वयि दधानीति पिता, दव्यां ते मयि दध दति पुचः। धियो विज्ञातवं कामाने लयि दधानीति पिता, धियो विज्ञातवं कामांसे मयि दध इति पुत्रः। प्राणं प्रायं मुख्यच प्राणं। चक्षु:ओोचे खष्टे। अवरसान्नधुरादीन्। पूर्वे वरणम इवं, इत आरभ्य विषयगहणं, उभयन्न करविषययो: सम पंपाये कमाषि आदातव्यानि। सुखंदुःखे भरीरोपभोग्ये। भानन्दं रतिं प्रजातिं मैथुनस्यावसाने आनन्दसतः प्राय्यतिः ततः प्रजाति: पुवाद्याः। इत्या गतीः। धियोऽन्तःकरषटृत्ती:, विज्ञातव्ं तासां विषय। कामानिच्छाविशेषाम्। त्रन्यन्नवखि पर्यायेषु वाकपयायवद्याखेयं। पाठान्तरं दत्यां ते मयि दध * प्रजातीरिति B.C.

Google

२ सध्याय: ।] दोपिकासडिता।

से मय दध इति पुचा यद्ु वा उपाभिगढ़: स्वात् समासनैव ब्रूयात्प्रायासे त्वयि दधानीति पिता प्राखांस्ते मयि दध इति पुनोऽथ दक्षिसाददुपनि- क्कामति तं पितानुमन्त्रयते यशे ब्रह्मवब्नस कोर्ति- रवा जुषतामित्यथेतरः सव्यमन्वंसमभ्यवेक्षते पाषि- नान्तर्द्वाय वसनान्तेन वा प्रचाद स्वगीन् लोकाम्

इति पुच्र दत्यमन्तरं मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनसे मवि दध इति पुत्रः प्रज्ञां मे लवि दधानीति पिता प्रज्ञां ते मचि दध इति पुत्र दति। यद्चु वा उपाभिगद: प्रत्येकं बनुम- बमर्थः खान्माशेनेव वदेलणानो तवि दधानोति पिता प्रा- शांसे मयि दध इति पुत दृति। त्रथानन्तरं दषिषादृत। पितु: प्रदचियप्रकारेण प्राड् प्रार्चा दिभि उपनिष्क्रामति पितु:म- मीपदेशाइद्िर्गक्कति, तं पुर्व पिता जनकः ब्रनुमन्त्रयते पचात् सम्नोध्य जूते। अरनुमन्त्रणवाक्यभाइ, यम्ञ: सौकिकी बन्धुजना- दिव्य: कीर्तिः, ब्ज्मवर्चसं ब्रह्मतेजः, बन्नाधं ऋम्रस् तदायस मम्नादयं, कीर्तिः भास्त्रीयं यम:, ला लां पुनं जुषतां सेवतामित्य- नेन प्रकारेणानुमन्तयत इत्यन्वयः । प्रय एतद्मुमन्त्रधाननरं, दूतर: पुत्र: सव्यं वामं त्ंसं बाज्मूखं सस्ान्ववेचषते पसादव- सोकयते। अवलोकमप्रकारमाह, पापिना करेणान्तधाय व्यवधाय वसनान्तेन वा, वाजम्द: पूर्वेण सदेच्छाविकस्पार्थः, प्र-

Digitized by Google

[२ सध्याय:

कामानापुडीति स यद्यगद: स्यात्युचस्यैञ्चयें पिता वसेत् परि वा व्रजेदद्य वै प्रेयात्तथवैनं समापये- युर्यथा समापयितव्यो भवति यथा समापयितव्यो भवति॥ १५॥ इत्याररयके कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि द्वितीयो डध्ायः समाप्तः ॥*॥

छराय प्ाच्काद पितरं प्रत्याह, खर्गान् लोकानिरतिशय- प्रीतिजनकान् देभविभेषान् कामान् कमनीयान् तत्रस्थिताम् वा भोगानाप्नृहि प्राप्तुष्ि, द्त्यनेन प्रकारेण ब्रयादित्यनुषङ्गः। एवं पुत्रेष छते स पिता यदि कर्थास्िदगढ: सान्नीरोगो भवेत्युचस्य तनयस्ैन्वर्ये विभवे पिता जनको वसेत् निवासं कुर्यात्प्रवासिवत् ग्टहकारयें किमपि नानुसन्दध्यादित्यर्थः। परि वा ब्रजेत् वाशब्दः पच्ान्तरार्थः, यदि वैराग्यं तदा परि- त्यजेत् सर्वसङ्गपरित्यागं कुर्यादित्यर्थः। यद्ुवै ति कर्थाञ्चत सिद्धूं प्रेयात्परलोकं गच्चेददेव प्रसिद्धूमेव वागादिकं न तन्य- देतं पुतरं प्रति समापयति सम्यक् प्रापयति, तथा तद्रदेव समापयितव्यो भर्वत सम्यक प्रापणीयो भर्वात सर्वेः कामैरिति शेषः। तथा समापयितव्यो भवति व्याख्यातं। वाक्याभ्यासो- डथ्यायपरिसमाप्र्थः ।१५ ॥

निषद्दीपिकायां द्वितीयोऽय्याय: समाप्रः॥*।।

Digitized by Google

₹ सध्याय: 1] दीपिकासचिता।

प्रतर्दमो इ वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोप- जगाम युदेन च पौरुषेख च तं हेन्द्र उवाच प्रतर्दन यस्था देता: पर्यद्धोपासना प्राणोपासना च विविधगु- सेक्ा तां ब्रह्मविद्यां विवन् तस्यामास्तिकं जनयितुं प्रतर्दनं काशं देवेभ्याऽभ्यधिकवखलत्षप्ादिमन्तं ब्रह्मविद्यार्थिनं शिय्यं देवराजस्त सत्यपाशनिबद्ध मनुव्येषु ब्रह्मविद्या वक्रुमनिच्छ- न्तमपि गुरुं सम्पाद्यास्यायिकामाह, प्रतर्दनः ग्रकर्षेण तर्द- यति भर्त्सयत्यभिभवति खगननूनिति सार्थकनामा प्रतर्दन:, ह किल दैवादाभि: दिवोदासख्य काभिराजस पुचो दैवोदासि: इन्द्रस्य देवराजस्य परमैश्नर्यसम्पन्नस्य प्रियं धाम प्रियं ख्थानं खर्गमिति यावत्, उपजगाम प्राप्नवान्। तव्ाप्ता कारणमाह,

प्रस्त्राग्िना पुरुषसम्बन्धिनोत्वाहेन च खर्गमर्मपरि ्ञानेनेत्वर्यः चकारावुभयोरपि कारणत्वसमुच्चयाथा। तं समरथणमुत्ा- हिनं खर्गमागतं प्रतर्दनं इ किल द्रन्द्र: युद्धपौरषाभ्यां परिताषं आाप्तो देवराज उवाच उत्रवान्। इन्द्रोकिमाह, प्रतर्दन हे प्रतर्दन वरमभिखषितमर्थे ते तुभ्यं प्रतर्दवाय मत्परितोष- कारिये ददानि प्रयच्कानि ददामीत्यर्थ:, दत्यनेम प्रकारेष उवाचेत्यन्यः। स दन्द्रेणोत्: इ किस उवाच प्रतर्दन: सरं। प्रतर्दनाक्रिमाह, लमेव मत्परतः खिता हिताहितज्ञा देवराजो न त्वन्यो मे महं प्रतर्दनाथ हितार्थिने मदर्यमित्यर्थः, वृणीव्व दितमिषं वार्थे प्रार्थयख। प्रार्थ्यमानं वरमाइ, यं प्रसिद्धू- L

Google

08 [२ चध्यायः।

*वरं दणीधेति स हेवाच प्रतर्दनस्वमेव मे दणीघ यं ्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच न वै वरोऽवरस्मै रृणीते त्वमेव छणीष्ेत्यवरो वै किल मभीष्टमर्थे लं सर्वश्ञो देवराजः मनुष्याय प्रज्ञानकानना- न्तवर्तिने डनेकशड भाष्ट्रभव्यामिश्रकर्मफलदा वाग्रिसन्तप्नगाचाय मनुष्यजातियुजे हिततममतिपयेन हितं नातः परं ितमित्यर्थः, मन्यसे निसिनोषि, द्वति बनेन प्रकारेष। तमिन्द्रं प्रत्येवं- वादिनं प्रतर्दनं ह किख इन्द्रो देवराजा ब्रह्मविर्द्या दातु- मम्न उवाच उत्वान् लोकिकं नयं। इन्ट्रोतिमाइ, न वै वरः परसे वृणीते वे प्रषिद्धूं,परस्े श्न्यारथं, वरो वरं न वृणी- तेडन्या न प्रार्थयते यत एवमतः खार्थ वरं लमेव वृणिघ्वेति सपष्ट। एवमिन्द्रेणोशे बवरः वरं ददानोति प्रतिज्ञाय भव- ता निर्दिष्टायां दत्तः सादिति भ्रेष:, वे प्रसिङ्धो मनुष्येणा- ज्ञानावृतटृष्टिना मया याचितः तर्षि तदा किस निख्चितं मे महं दितादित ज्ञानशून्यारयेति होवाच प्रतर्दन: ह किल एव- मुतवान् प्रतर्दनो देवराजं, खाथा वरोऽयमिति। त्थो त्थ प्रतर्दनवाक्यानन्तरं खलु निव्धितमिन्द्र: सत्यवादिामय्गएो देवराजः सत्यात् वरं ते ददानीति खप्रतिज्ञानात् यथार्थवच- मादेव नेयाय नापजगामैव प्रतर्दनाथे वरदातापि खयं खसै वरं याचितवावतु लौकिकं नयमक्कीचकारेत्यन्वयः। सत्या- * वरं ते ददानीति टी० F.G. पुस्तकयोख। + वरः परसा इति टीo F.G. t तर्षि किमेति टी .. F. G.

Digitized by Google

३ बध्याय: ।] दोपिकासहिता।

मेति* होवाच प्रतर्दनोऽयो खल्विन्द्र: सत्यादेव नेयाय सत्यं +होन्द्रस्तं हेन्द्र उवाच मामेव विजानोह्येतदेवाइं मनुष्याय दिततमं मन्ये थन्मां विजानीयाच्चिशीरषाएं दनपगमने कारणमाह, सत्यं होन्द्र: सत्यं यथार्थंखरूपं यत्कि्चिद्वागर्थसवरूपं इन्द्रो देवराजो दि यसान्तसान्नेया- येत्यन्वयः । स सत्यपाभाभिबद्ध इन्द्रो ह किख उवाच उत्र- वान्, प्रतर्दनार्थमात्मानं वरं याचितवानित्यर्थः। इन्द्रोक्रि-

विजानीहि नवगच्छ सचात्कुर्वित्यर्थः । एतदेव मे ज्ञानमेव न तन्यत्, वहं भवते वरस दाता याचिता च, ममुख्ाय हिततमं व्याख्यातं मन्ये निख्चिन्वे। एतच्छ्दार्थमाछ, यत्मरसिद्धूं वेदान्तेषु ब्रह्मविदान्नाति परमित्यादिना मामुक्र- मानन्दात्मानं विजानीयात् साधात् कुर्यादित्यर्ष:, यन्मां विजानीयादेतदेव हिततमं मन्य दत्यन्वयः । जनु तव ज्ञाने तवान्यस्य वा यदि कसनातिशयोऽभृत् तर्हि तङ्धिततमं न

भ्राइ, चिभीरषींयं तिशीषें लाइं लष्टुरपत्यं विश्वरूपमहनम् निपातितवान्, ऋ्ररुन्मुखान् यतीन् रुच्चन्दः वेदाध्ययनं तेन उपनिषदर्थविचारो ब्रह्ममोमांसापरपर्यायो लच्चते, त- द्येषां मुखे नासिति ते बरुन्ुखा: तान् वतीन् प्रयस्नवतस्तु- र्थाश्रमिणः सालावृकेभ्यः सालाटकाणा अपत्यानि साला- * म इति। इति टी० F.G. + छीन्द्र: स हेन्द्र इवि टी०. F.G. L 2

Google

कावीतकिय्रा हयोपनिवत्। [३ घध्याय: ।

त्वाङ्ट्रमइनमरुम्मुखान् यतीन *सालाट्टकेम्यः प्रायच्कं बड़ी: सन्धा अतिक्रम्य दिवि +प्रह्लादीयानत समर- मन्तरिक्षे पौख्ामान् पृथिव्यां कालकाञ्ज्रांस्तस्य मे

वृकेया: सालाटका दूति यावत् तेभ्योऽरण्श्वभ्य द्वत्यर्थः, प्रायच्कं प्रकर्षेण वञ्चेष शतधा विभज्य दत्तवानद्यापि च तेषां मसकविपाका: करीरा दृश्यन्तें। बक्रीभंयसीः खरू- पतः सष्ातस सन्धा: सन्धोनित्यर्थः, अ्रतिक्रम्य सछं, दिवि खर्गे प्रह्लादीन् प्रह्लादिन: प्रह्नादेन नित्यसम्बन्धिनः भ्रनेक-

परिचारकानित्यर्थः, अतपं हिंसितवान् ्रमात्मज्ञानी- न्द्रस्तुभ्यं वरखय दाता अन्तरिचे भुवर्लोके पोखामान् पुलोम- सम्बन्धिनाSसुरविभेषान् बक्ञी: सन्धा प्तिक्रम्य ऋणमि- व्यनुवर्न्ततेऽच वच्यमाणे च। पृथिय्यां भूलोंके कालका- ध्यान कालकअ्जसम्बन्विनाडसुरान् भूयसां परस्परसम्बन्ध- स्यावश्यंभावित्वात् कालकञ्जा एव कालकान्याः तान्। ननु किं प्रछ्लते तावतेत्यत ब्राह। तस्य गुरुब्राह्मणबधस्य कर्तुः सन्या-

सुरसह् सोपसंहर्तुरात्ज्ञानिनाऽन्येन मनसार्पि कर्तुमथक्ं कर्म

• झाला० इति D. टोनायाच कुतचित्। + प्रकादीनिति F.C. प्रकादीनिति B.E. 1 कालकान्यानिति B.C. कालखन्लानिति D. कालकळ्यानिति F. 8 कानखन्नाम् कालखन्नसम्बन्धिन इति D.

Google

१ चध्याय: ।] दोपिकासहिता।

तच *न लोम चनामीयत स यो मां वेद न इ वै तस्य केन चन कर्मणा लोको मीयते न स्तेयेन न भूणइ- कुर्वतो मे मम दन्द्रस्य तवोपदेशकस्य तत्र तस्िन्नतिक्ररे कर्मण क्रियमाणे ब्रह्मबधादिलक्षणे न लोम च मा मोथते न लोमापि अत्यल्पोऽपि केश दूत्यर्थः, मा मोयते न मीयते न हिंसते उन्रेन केनचित्कर्मण। ननु एतत् भवत एव न त्वसदादेरित्यत श्राह, स मदन्यो मञ्वानी प्रसिङ्ध: यः यः कच्चिद्वेवो मनुष्यो वा मां वेद श्ानन्दात्मानमिन्द्रं विजानीयात् प्रह्मानन्दात्मासीति साच्ात् कुर्यात् नास्य केन च कर्मणा लोको मोयते बख्य मामानन्दात्मानं साच्षात् कुर्वतः, केन च वच्यमाणन भूणइत्यादिना कर्मणा पातकेन श्ास्त्रनिषिट्टेन व्यापारेण लोकः कृतस्य करिष्यमाणस् च सुकृतस्य फलं मुत्र्यु- दकैं न मोयते न हिंस्ते। हिंसकानि कर्माऐेकदेशेन दर्भय- न्राह, न मातबधेन न पितबधेन न सेयेन न भूणइत्यया, माता- पितरा प्रसिट्टी तयोबधो प्राणत्यागानुकूखव्यापारी लोक- दयभंगहेतुः प्रत्येकं प्रसिद्धः, स्तेयं सुवर्णपरिमितसुवर्णस्य ततोऽप्यधिकस्य वा खामिनः परोक्षमादानं तेन, भ्रूण वेदस्य वेदयोवेदानां वाधिगतार्थेन त्ध्ययनेन सह वर्तमाण द्विजो- ्तम द्वत्यर्थ:, तसय मनसा वाचा कर्मणा वापराधपून्यस्य खहस्तादिना बधो भूणहत्या तया। कर्मसामान्यस् विशेषा * न लोम च मामीयते स यो मां विजानीयाब्रास्य इतिटी. F.G. (मामीयेति B.)

Google

काषीत किताहययनिवत्। [३ पध्यायः।

त्यया न मातृबधेन न पितृबधेन नास्य पापं चक्रृषो मुखान्नीलं वेतीति ॥ १ ॥ स होवाच प्राणेडस्मि प्रज्ञात्मानं मामायुरमतमि- त्युपास्वायुः "प्राणः प्राणे वा श्रयुर्यावद्मस्मिंच्रीरे डयमिति दर्भयितुं पर्यायचतुष्टयेऽपि नकारचतुष्टयं। नाख पापं चक्रृषो मुखान्न्नीलं वेतोति किं बडनास मदात्मज्ञा- निनः पापं चन चक्रृषः पापमपि कर्तुमिच्छो: मुखात् वदनात् नीलं मुखकान्तिसरूपं नीलं नीखिमाश्रयखरूपं वा मुखात्क- एजिक्ादिवदनात् न वेति न व्येति नापगच्कति, दूतिभब्द:

एवं ब्रह्मज्ञानं सुता आ्त्मनो ब्रह्मणः खरूपं विवनः स दन्द्र ह किख उवाच उक्रवान्, प्राण्तः प्राणभब्दाभिधेयः प्राणोपाधिको वाडसिि भवामि प्रज्ञात्मा बुद्धिवृत्तिप्रतिफलित- प्रज्ञानैकखभावः तं प्राएं प्रजात्मखरूपं मामानन्दात्ान- मिन्द्रं आयुः सर्वप्रासिनां जीवनकारएं प्राण्पानव्यतिरिकं प्राणपानयोराश्रयभूतं ऋ्रमतं मरण्पून्यं षङ्ावविकारपून- न्यमित्यर्थः । दूति प्राणतः प्रज्ञात्मेन्ट्र: श्रयुरमतमस्ोत्यनेन रूपेण उपास यावदात्मसाच्तात्कारं विजातोयप्रत्यय- पून्यं सजातीयप्रत्ययप्रवाहं कुरु। नन्वेकसैव भवत दन्द्रस्य

• स प्रायः प्राये वा वायुः प्राय उ वा कम्टतं यावड्यस्मिब्तत टी०. F. G.

Digitized by Google

३ वध्याय: ।] दीपिकासहिता।

प्राणे वसति तावदायुः प्रासेन*ह्येवाम्मिंलकेऽमृत- त्वमाप्रोति प्रज्नया सत्यं सङ्कल्पं स यो मामायुरम- तमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिल्लाक एत्याम्ोत्यमृतत्वम-

त्रायुरुत्ं यत् स प्राप उक्त्कः । ननु आ्रयुष: प्राएत्वेऽपि न प्राएस्यायुष्टं यथा सासताया गोलवेऽपि न गो: सास्त्ात्वमित्यत श्राह, प्राण वा आायुः प्राप एवायुः न लङ्गाङ्गिगुणगुष्या- दिभेदः। न लेतदायुष एव किन्वमतत्वस्यापीत्याइ प्राप ए वा ऋ्रमतं ऋ्रमतमपि प्राण एव। प्रापस्यायुष्टमस्तत्व- सोपपादयति, यावत यावन्तं कालं हि यस्ात् अ्र्तिन् प्रत्यच्े भरीरे भीर्णावयवे कलेवरे प्राण वसति तावदायुः तावन्तं कालं सष्टमन्यत्। ददानीममतत्वमुपपाद्यति, प्रा- पेन द्वेव यस्ात्ऐोनेव न तु शरीरेणापि त्रमुश्रिम् परोचे लोके खगादी ऋमतत्वं सुखं प्राप्ोति सहं। ननु प्राप्तस क्रियाशक्र्भवतः किं प्रज्ञयेत्यत ब्राह, प्रशनया ज्ञानभक्िरुपेष सत्यं सत्यवचनं नि्रपसं ब्रह्म वा सङ्गल्पमिदं मे स्ादित्येवं रूपं मनसः प्रचारमधिगच्छतीति शेष:। एवं प्रज्ञादीनामुपयोग- मुक्कायुद्दाम्टृतत्वोपासनयो: फलमाह, स प्रसिद्धू उपासको यः यः क्चिने मम दन्द्रस्य प्राणात्मनोऽपृथग्भूतमायुरम्तमिति व्याख्यातं उपासते सपष्टं, य उपास्ते स दूत्यन्वयः, सर्वमायुरस्ििन् लोक एति निखिलं पतसंवत्सरमायुराप्निति। आ्रयुरुपासनस्

• होवामुस्मित्निति टी०. F.G. + म आयुरिति टो०. F.

Digitized by Google

[१ सध्यायः।

क्षितिं सवगें लोके तद्बैक आहुरेकभूयं वे प्राण गच्छ- नीति न हि कथन शकुयात् सलद्ाचा नाम प्रघा- पयितुं चक्षुषा रूपं श्रधेण शब्दं मनसा 'ध्यानमेक- भूयं वै प्राण भूत्वैकैकमेतानि सवाि प्रभापयन्तीति फलमुक्कामतत्वोपासनस्य फखमाह, श्राप्तत्यमततमचत्तितिं खर्गे लोकेडचयमम्ततवं स्पष्टमन्यत्। प्रतर्दन: प्राणभब्दं शुल्वा प्राणानामिष्द्रियाणामेकत्वं खयमवगतं प्रसङ्गात् पृष्ति, तत् तच प्राणानामनेकतवे मति ह किल एके केचिद्िदांस श्राङ्: कथर्यन्ति, एकभूयं वे एकभावमेव प्राण्ा दन्द्रियाणि गच्छ- न्ति सछं, दत्यनेन प्रकारेण्डरित्यन्वयः । प्राणानामेकभावे उपपत्तिं यां कथर्या्ति तामाह, न हि कथन भक्कुयात् हि यममात् कोडपि न भक्यात् सकदेकवारं युगपदित्यर्थ:, वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चनुषा रूपं ओ्रन्रेष् शब्दं, वागिन्द्रि- येण नाम वकुमिति शेषः, प्रज्ञापयितुं अवगमयितुमवगन्तु- मिति यावत, एतचनुःओचाभ्यां सम्वध्यते सष्टमन्यत्, मनसा ध्यातुं मनसा ध्यानं कर्तुमित्यनेन प्रकारेण एककाले व्यापा- राभावेन एकभूयं वे प्राणाः व्याख्यातं, पुनरभिधानं निगम- नाथं। उत्रं हेतुं विदृशोति, एकैकं रूपरसादिकं सर्वाखेव निखिलानि, एकैकमेवेत्यनेन सम्बध्यते, स्पष्टमन्यत्, एतानि प्रज्ञपयन्ति प्रकर्षेण निष्पाद्यन्ति गमयन्ति च। एकैकमेव * ध्यातुमिति टी०, F. G. + एकैकं सर्वाख्येतानि प्रञ्जपयन्ति। इति टी०. G.

Digitized by Google

३ चध्याय: ।] दीपिकासिता।

वाचं वदन्तीं सर्वे प्राण अनुवदन्ति चक्षुः पश्यत् सरवे प्राख अनुपश्यन्ति शचं शृखत् सर्वे प्राण अ्नु- शृखन्ति मनो ध्यायत् सर्वे प्राण अ्रनुध्यायन्ति प्रायं

प्रज्ञापयन्तीत्युतं पङ्गग्राहिकयाह, वाचं वदन्तीं वागिन्द्रियं खव्यापारं कुर्वत् सर्वे प्राण्त निखिलानीन्द्रियाणि राजान- मिव वदन्तं सर्वे समागता अनुवदन्ति पच्चादवदनोपखचितं खव्यापारं कुर्वन्ति अनुमोदन्ते वा न तेकहेखया व्यापारं कुर्वन्तीत्यर्थ। यथा वाचो व्यापारे दतरेषां खव्यापारादुपर- मस्था चन्षुःशचमनःप्राणानां खव्यापारेऽपोत्येतदाह पर्या- यचतुष्टयेन, चन्ुः पश्यत् सर्वे प्राण्ण अ्रमुपश्न्ति श्रोचं पटखत् सर्वे प्राण्त अनुश्टखन्ति मनो ध्यायत् सर्वे प्राणा बनुध्या- यन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राण्ता अनुप्राणन्ति स्ए्टं, त्रनेमाने- कावधानान्येकस्मिन काले सत्मसच्यग्रेण पतपत्रसहसरपन्रवेध- नवदस्पष्टविभिन्नकालानि व्याखेयानि। दति प्रतर्दनप्रन्नपरि- समाप्र्थः। प्रतर्दन प्रश्नन सेन्द्रोऽङ्गीकारेएैव उत्तरमुक्तवानित्याद्, एवमु इत्यमेवैकहेलया न सर्वे प्राणा: खखव्यापारवन्तः, इ प्रिद्धं सर्वजनीनानुभवेन, एतदेकहेलया सर्वेन्द्रियाणं ख- खव्यापाराकरएं, दति ह एवं कि दन्द्र उवाच सषटं। ननु सर्वेषां तवोपाधित्वे समाने क: पचपातक्व प्राणडसीत्यभि- मान द्रत्यत श्राह, अ्स्ति लेव, तुभब्दः प्ङ्गामिराकरणार्थः, प्राणे दि मम निःश्रेयमात्मन उपाधिर्निःश्रेयमरूपः, प्रसिद्धं हि M

Digitized by Google

[३ पथ्याक।

प्रायन्तं सरवे प्राण अनुप्राणन्ति एवमु हैतदिति हेन्द्र उवाचास्ति त्वेव प्राखनां निःश्रेयसमिति।२॥ जीवति वागपेता मूकान् दि पश्यामो जीवति चक्षुरपेताऽन्धान् हि पश्यामो जीवति श्रचापेतो वधिरान् ह्वि पश्यामो *जीवति मनोऽपेता बालान दि पश्यामा जीवति बाहुछिन्नो जीवत्यूरुछिन्न इत्येकं तस्य निःश्ररेयसत्वं प्राणसंवादादी,न च तदासीङ्गविव्यति वा किन्तु अस्येव वर्तत एव न तु कदाचित्र वर्तते प्राणानां प्राणख पञ्च- वृत्तोनां निःश्रेयसं शरीरधारणोत्थापनादिकं तदाप्यस् खर्ग- मोच्ादिकं। दूति निःश्रेयसवर्तमानत्प्रतिज्वापरिसमाध्यर्थः॥।। न चैतत् निःश्रेयसं वाक्चक्षःशरोचाण्तामपि भवतीत्याह पर्यायत्रयेण सहेतुकं, जीवति वागपेतो मूकान् हि पश्यामो जीवति चक्षरपेतोऽन्धान् दि पश्यामो जीवति श्रचापेता बधि- रान् हि पशयाम: सषटं, वाक्चक्षुःश्रेचैरपेता रह्ितो जीवतीति प्रतिज्ञा, ऋच हेतु: मूकान्धबधिराणं दर्शनं। त्रयमर्थः। दून्द्रियाणां कार्यैकगम्यतवात् कार्याभावे तदभाव दूति। जीवति वाजच्छ्रिन्नो जीवत्यूरुच्क्िन्नः सष्टं,पर्वायदयेन हस्तपादरहितख जीवनमुच्यते, दूति प्रश्वतपर्यायपरिसमाप्टर्थः। एकहेलयोभयत्र ेतुमाह, एवं दि पश्याम: हि यस्ादेवं किवहसपादाना जीवनं पश्यामोऽवलेकयामः म च दृष्टेऽनपपत्रं नामेत्यर्थः, * जोवति मन इत्यादि F. G. टीकायास नाखित। + चथ खल जोवतीति F.G.

Digitized by Google

३ सध्याय: ।] दीपिकासहिता।

हि पश्याम इत्यथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं प- रियृद्योत्यापयति तस्मादेतदेवोक्थमुपासीतेति *सैषा प्राये सवाप्तियों वै प्राखः सा प्रज्ञा या वा प्रन्ना सं

दूत्यनेन प्रकारेणाङ्गीकृत्य दति हेन्द्र उवाचेत्यन्वयः । श्रथ- वाद्य द्वतिशब्दोऽङ्गीकारार्थः श्रन्यस्तु प्रकारार्थ दूति। न चैत-

खल नि्ितं सर्वप्रश्यचमिति यावत्, प्राप एव प्रज्ात्मा क्रियाभत्यपाधिक एव ज्ञानभत्तपाधिको न लन्य:, दूदं प्रत्यसं शरीरं देहं परियृक्न वहं ममेति वा खोल्कत्य उत्थापयति अयनामनादिभ्य ऊर्द्धं नयति। ददानों प्रसङ्गादुपासमान्तरं श्रुत्यन्तर प्रसिद्धं ग्राणे स्पारयति, तस्मरात् यत इदं भरीरमुत्था- पयत प्राणस्तत एतदेव उत्थापनहेतुभूतमेव म तवन्यत्, उक्थं उक्थभब्दाभिधेयमुपासीत व्याख्यातं। ननु यदि प्राण उक्थले- नोपाससि पञ्चवृत्तिमाचं विवचितं न परमात्ेत्यत ब्ाह, यो वे प्राण् य एवाच प्रापशब्दाभिधेय: सा प्रसिद्धा प्रज्ञा सर्वबोधसाचिणी संवित् या वा यैव प्रज्ञा उक्रा स प्रसिद्ध प्रापतः प्रणोपाधिक: परमात्मा। मन कस्ादेतदेक- मेव तवोपाधिभूतमित्यत ब्राह, सह मिखिता हि वस्ात् एता प्रज्ञाप्राणी अस्िन् शरीरे स्पह्टं, वसतो निवासं कुरुतो जीवने, सह मिलिता उत्कामतः त्रस्ताच्करीरादुत्क्मएं कुरुतो * या वै प्रायः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ा स प्राय्तः सह ह्येतावस्मिष्क- रोरे वसवः सद्ात्करामतसतस्यैषैव टषिरिति टी०. F.G. M 2

Digitized by Google

c8 [२ चध्यायः।

प्रासस्तस्यैषैव दृष्टिरेतद्विज्ञानं यवतत्पुरुषः सुप्तः स्वमं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन् प्राए एवैकधा भवति तदेनं वाक् सवैर्नामभि: सहाप्येति चक्षः सर्वैः रूपैः सद्ा- मरणे। पाठाम्तरं यो वे प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्जा स प्राप्त दति। तस्य प्राणोपाधिकस्य एषैव दयमेव वत्चमाणा दृष्टिः दर्भनापरपर्याया श्रवगतिः, श्रखयामवखथायां प्राणभब्दाभिधे- योऽवगन्तव्य इव्यर्थः। एषैव दृष्टिरिति व्याकरोति एतद्रि- ज्ञानं यदेतत् सुषुप्नं तदेवात्मनः प्रापातवविक्वप्निकारएं। एत- चब्दार्थमाह, यच यस्यामवस्थायामेतत्मर्वविभेषबाधशून्यं यथा तथा पुरुषो वस्तुतः परिपूर्णाडपि पुरिशयःसुप्नः प्रयनमधिगतः खन्नं जागदासनारूपं पदार्थजातं न कखन पश्यति कमपि नाव- लोकयति पथ तदा खप्नानवलोकनकालेडसि्प्रिमाखनासिकास- सारिणि तिरखृतज्ञानशक्री प्राप्त एव क्रियाशक्रावेव न तन्यन एकधा भवति एकतं गच्कति स्पष्टं, प्राण्पाधिक: प्राणभब्दाई पुरुषो भवतोत्यर्थः। नमु तदा वागादीनि करणानिक्क चान्तीत्यत ब्राह, तत् तदास्ति्रिम् प्राएत एकधाभवनकाले एनं प्राणोपाधिकमात्मानं वाक्चन्ुःश्रचमनांसि सविषयाषि लयं गच्छन्तीति पर्यायचतुष्टयेनाह, वाक् सर्वैनामभि: सहाप्ेति चनुः सर्वै रुपैः सह्ाप्येतति श्रचं सर्वैः भब्देः सहाप्येति मनः स्वैष्यानेः सहप्येति सहटं। *बनु प्राण्ते लीनानां तेषां समुद्रे दूव सरितां कुतः पुनरुत्यत्तरित्यत श्ाह, म प्राणोपाधिक: परुषो * नमु प्राग्ेष्वपातेषु कुतः पुय उत्पात्तररिति B.

Google

२ चथ्ाय: ।] दीपिकासहिता।

प्येति श्रचं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैध्यानेः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते 'यथाभेर्ज्वलतः 'सवी दिशो विष्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राण यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्रारोभ्यो देवा देवेभ्यो लोका: स एष प्राय एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिग- द्योत्यापयति तस्मादेतदेवोक्थमुपासीतेति सैषा प्राये यदा यस्म्िन काले प्रतिबुध्यते जागरएं गच्छति जागरणवसरे एतसम्रादुत्पत्ता दृष्टान्तमाह, यथा दृष्टान्ते प्ग्रेजीतवेदसो जाज्वस्यमानात् विस्फुखिङ्गा: चुद्रा अग्निकषा विप्रतिष्ठेरम् वि- विधास दिनु निर्गच्कन्ति एवमेव अनेनेव प्रकारेण न लन्यथा एतस्ातणपाधिकादात्मन न्ानन्दात्मन: प्राणा वागादयो यथायतनं यादृभं खानं जिह्कादि तदुदिय्व विप्रतिष्ठन्ते वि- विधं निर्गच्कन्ति, प्राणोभ्यो वागादिभ्यो देवा त्रग्न्यादय:, विप्र- तिष्टन्त दृत्यनवर्तते पच वच्यमाणे च, दवेभ्योऽग्नादिभ्यो लोका नामादयो विषयाः। जीवतः प्राणोपाधिकलमुक्का मरणेडप प्रा- रोपाधिकत्वमाह, तम्य् प्राणोपाधिकस्य एषैव मरणावस्थारूपैव न तन्या सिद्धि: प्रसिद्धिः। प्राणत्वे एषैव सि्धिरिति व्याकरोति, एतनरएं सर्वप्रत्यनं विभ्ञानं विज्ञायतेऽनेनेति विज्ञानं प्रमाण- मिति यावत्। एतच्छव्दोकं मरएमाह, यच यसामवखायां यदा वा एतत्युरुषः त्रयं पुमान् प्रत्यच्ो मनुष्यत्ाद्यभिमानी ब्रार्तो * सर्वा दिशो F.G. टी० नाखिति। + स एव इत्यादि स प्राय्य इत्यन्तं F. G. टी० मासिति।

Digitized by Google

[ ३ कध्याय: ।

सर्वाप्तियों वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणस्त- स्वैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानं यचैतत्पुरुष आ्रारता मरिष्यन्रा- बाल्यमेत्य सम्मोह्मेति* तमाहुरुदक्रमीखचित्तं न शृणो- ति न पश्यति न वाचा वद्ति न ध्यायति श्रथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक् सर्वनामभि: सह्ा- प्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रचं सर्वः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वः ध्यानैः सहाप्येति स यदा- जराव्याध्यादिना पञ्चत्वदुःखं प्राप्तो मरिव्यन्मरणं करिय्यन् आमन्रमरण दत्यर्थ:, ाबत्यमबलस् दुर्बखस्य भाव आरबल्यं हसपादाद्यवभ्नत्वमित्यर्थः, न्येत्य नितरामागत्य मोहं बन्धाद्य- परिज्ञानलच्षणं न्येति नितरामागच्कति, तत् तदाज: समोप- स्था: कथयन्ति। समीपसोतरिमाह, उदक्रमीत् उत्कमएमकरो- चित्तं मनः । चित्तोत्क्र मणे लिङ्गान्याङ्: न भ्टणोति न पश्ति न वाचा वदति न ध्यार्यत सष्टं, दत्यनेन प्रकारेणडरित्यन्वयः प्रथास्त्िन प्राए एवैकधा भवति तदेनं वाक् सर्वैः नामभि: महाप्येति चक्षः सर्वैः रूपैः सहाप्येति श्रचं सर्वेः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैध्यानेः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाभेर्ज्वलतः सर्वा दिशा विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन् एवमेवैतसादात्न: * खाबल्यं न्येत्य सम्मोहं न्येति तदाऊरिति टी०. F.G. + स यदा प्रतिबुध्यते यथासेर्विष्फुलङ्गा इत्यादि देवेभ्यो लोका इत्यन्तं पूर्वपठितं टी .. F.G. पुस्तकेषु वर्तत, तदन्ते च ३ चिह्हं। स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति वागस्मात् सर्वामि नामान्यभिवि- सजत इति टी०. F.G.

Digitized by Google

३ चध्याय: ।] दीपिकासहिता।

साकरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वरुत्क्रामति ॥ ३ ॥ वागेवास्मिन् स्वाणि नामान्यभिविसृज्यन्ते वाचा स्वासि नामान्याप्रोति प्राण* एवास्मिन् सर्वे गन्धा श्भिविसृज्यन्ते प्रासेन सवीन् गन्धानाम्नोति चक्ष- प्राण यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणोभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः। तथवा तदा तस्िन् मरणकाले, प्रतिबुध्यते उत्पद्यते भरीरा- न्रग्रहषं करोति, तम्तिन्नपि शरीरे मोहाद्विमुक्को न भव- नीत्यर्थः । व्याख्यातमन्यत्॥ ३ ॥ एवं मरणकाले मू्च्कायामिन्द्रियाणं लयमभिधाय घरी- रादुत्कमणे तस्त्रिन्नेव लये विभेषमाह, स मुमूर्षुर्यदा यम्िन् काले अस्ातत्यचात् भरीरात् भीणीवयवात् देद्ादुल्क्रामति अध्च गच्कति तदा सहैवैतेः सर्वैरुत्क्रामति। वाक् वागिन्द्रियं, प्रस्मात् खामिनः, सरवाषि निखिलानि नामानि खविषय- भृतानि अ्रभिविसृजते सर्वतः परित्यजति, विषयव्यापारात् सर्व- थोपरमं प्राप्य प्रभोभोंगं न प्रयष्कृतीत्यर्थः। ननु यदि वा- द्रामान्यभिविसृजते श्रस्मान्तर्ह्वन्येन तत्प्रप्निरम द्रत्यत श्राह् वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति सष्टं। त्रथवा नाखनां परित्या- गखेदाक करोति तथा च खयं प्राणे विलीना खविषयर- हिता सादित्यत ब्राह, वाचेत्यादि। त्रयमर्थः, न वाज्माजं प्रखोयते प्राणे किन्तु प्राणो वाचा सह् सर्वाणि नामान्याप्नोति, वाङ्ग खविषयहरिता प्राणे प्रख्ीयत इति। यथा वाक् तथा * प्रायोऽस्मात् सर्वान् गन्धान् काभिविस्जत इति (ब्रायइति टो०)

Digitized by Google

[२ वध्यायः।

रेवास्मिन् सवीणि रूपाएयभिविस्टज्यन्ते चक्षुषा स्वाणि रूपाएयाप्रोति शचमेवास्मिन् सर्वे शब्दा शभिविसृज्यन्ते श्रोचेष सवींच्छव्दानाप्नोति मन एवास्मिन् सवीषि ध्यानान्यभिविस्तज्यन्ते मनसा स- वीसि ध्यानान्याप्रोति *सह ह्येतावास्मिंचरीरे वसतः घाएचत्तुःशचमनांसोति पर्यायचतुष्टयेनाह, प्राणेऽसात् सर्वान् गन्धानभिविस्ृजते, वाऐन स्वान् गन्धानाप्नोति। चन्तु- रखात्सवाषि रूपासभिविस्जते, चन्षुषा सर्वीसि रूपाष्याप्- ति। श्रचमस्ात्सवीन् भव्दानभिविस्टजते, श्रोनेण सवीच्छब्दा- नाप्तोति। मनोऽसात्सवीषि ध्यानान्यभिविस्ृजते, मनसा सर्वाषि ध्यानान्याप्नोति। वाक्पर्यायवत् प्राएतचन्षुःओचमनःपर्याचाः सविषयाः व्याख्येयाः। सा प्रसिद्धा एषा स यदेत्यादिनोत्रा, प्राणे प्राणोपाधिके परमात्मनि सरवीप्रि: विषयेन्द्रियादि लक्षणस सर्वस्य प्राप्तिः। न चायं प्राणः पस्वत्तिमाचं किन्तु क्रिया- ज्ञानपत्तयपाधिक श्त्मेत्येतदुकमथें सारयति, यो वे प्रापः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राएतः सह द्येतावसिन् भरीरे वसतः सहोत्क्रामतः व्याख्थातं। ननु प्राणे सर्वेषां भूतानामेकीभाव सक्रो न तु प्रज्ञायां, तत्कथं प्रापप्रशञयो: सर्वात्मनैक्मित्या- प्रझ्म प्रजाया ऋपि प्रापवत्मावीक्यं वक्रमाह, बथ प्राएखय सार्वा- * सैवा प्राये सर्वाप्तियों वै प्रायः सा प्रच्वा या वा प्रचा स प्रायः सह होतावमिंचरीरे वसतः सहोत्क्रामताऽथ खल यथा प्रभायां सवाि भूतान्येकं भवन्ति तद्याख्यास्यामः॥8। इति टी. F.G.

Google

३ चध्याय: ।] दीपिकासचिता।

सह्ोत्क्रामतोऽथ यथास्ये प्रभाये सवासि भूतान्येकं भ्वन्ति तद्यास्थास्यामः॥४॥ वागेवास्या एकमङ्गमुटूल्हं* तस्यै नाम परस्ात्म- तिविडिता भूतमाचा प्राण एवास्या एकमङ्गमुटूल्हं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविड्िता भूतमाचा चक्षुरेवा- स्या एकमङ्गमुटूल्हं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविड्िता

व्यकथनानन्तरं, खलु नियितं यथा एवमनेन प्रकारेप प्रज्ञायां ज्ञानपकी सैतन्ये सात्तिषि सर्वाषि भूतानि निखि- सामि वागादीनि सविषयाषि खिरजङ्गमशव्दाभिधेयानि एकं भर्वन्ति प्राणवदेकधा भर्वान्त, तत् तथा व्यास्थासामः विस्पष्टमासमन्तात् कथयिय्याम: ॥।8॥ एकं भावं प्रतिज्ञाय प्रथमतः प्रज्ञाया विभागमाह, तं वनुं वागेव वागिष्द्रियमेव प्रसिद्धं न लन्यत्, अ्रस्या: प्रज्ञाया: एकमङ्गं एकं भाग गारिवैकं सनं अदूढं अदूदुदृत खाधीनं छृतवतीत्यर्थः। तखै तख्ा: दुग्घैकभागप्रज्ञाया: वाचः नाम वत्व्यं भब्दगतं परस्ात् विषयत्वेन परस्मिन् बहिदेंभे प्रति- विहिता निर्मिता भूतमाचा भूतभाग:, मोयत इति माचा, तखाः विषयलेन प्रतिविहिता भूतमात्रा नामेतचयः। वथा वाक् प्रजाया: एकमङ्गमदूदुदृत, यथा च तस्ा: परसात्र-

• उदूषहिति प्रायशः, कदूषहमिति च कचित् A. उदूहमिति उदूमिति घ D. चटूरमिति F. टी०. N

Digitized by Google

[३ चध्यायः।

भूतमाचा शचमेवास्या एकमङ्मुटूल्हं तस्य शब्द: परस्तात्प्रतिविड्िता भूतमाचा जिद्वैवास्या एकमङ्ग- मुटूल्हं तस्या अन्नरसः परस्तात्प्रतिविडिता भूतमाचा इस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूल्ं तयो: कर्म परस्तात्प्रति- विडिता भूतमाषा शरीर मेवास्या एकमङ्गमुटूल्हं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविद्िता भूतमाचोपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूल्हं तस्यानन्दो रतिः प्रजाति: परस्ता-

तिविरिता भूतमाचा नाम एवं प्राएचनःश्रोचरसनहस- शरीरोपखयपादबुड्धिखमंविद एकेकमङ्गमदूदुहन्, श्रासां यथा- कमं परस्ात्प्रतिविषिता: भूतमाचा: गन्वरूपभब्दान्नरस- कर्मसुखदुःखानन्दरतिप्रजातीत्याविज्ञातव्यकामा दति पर्या- यनवकेमाह, प्राप्त एवास्या एकमङ्गमुदूढं तख गन्ध: पर- सात्रपतिविहिता भृतमाचा, चत्तरेवासया एकमङ्गमदूढं तस रूपं परस्ात्प्तिविरिता भृतमाचा, श्रोचमेवाखया एकमङ्ग- मदूढं तसय प्रब्द: परस्ताततिविदिता भूतमाचा, जिज्ैवाखा एकमङ्गमटूढं तसा प्न्नरसः परसात्पतिविदिता भूतमाचा, इसावेवाखा एकमङ्गमदूढं तयो: कर्म परस्तात्प्पतिविद्िता भूतमाचा, भरीरमेवास्या एकमङ्गमदूढं तख सुखदुःखे पर- स्ात्प्रतिविर्िता भूतमाचा, उपस एवास्ा एकमङ्गमदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजाति: परस्ात्पतिविदिता भूतमाचा, पा- दावेवासा एकमङ्गमदूढं तयोरित्या: परस्ात्म्रतिविदिता

Google

३ चध्याय: ।] दीपिकासहिता।

त्य्तिविडिता भूतमाचा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूल्हं तयारित्या: परस्तात्प्रतिविड्डिता भूतमाचा *मन एवा- स्या एकमङ्गमुटूल्हं तस्य धी: कामाः परस्तात्प्रतिवि- ह्िता भूतमाचा ॥ ५ । प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाि नामान्या- प्रोति प्रज्नया प्रायं समारुह्य प्राणेन सर्वान् गन्धा- नाप्रोति प्रभया चक्षः समारुह्य चक्षषा सर्वाखि

भूतमाचा, प्रशनेवास्या एकमङ्गमदूढं तखै धियो विज्ञातवं कामा: परसातप्रतिविद्िता भूतमाचा। वाक्पर्यायवचचुरा- दिपर्यायाः नवापि व्याख्ेयाः ।। ५ू ॥ एवं प्रज्ञाया विभागमुक्केदानीमविभागमाह, प्रज्नया वाग्- दुग्वयोक्रया संविदा वाचं वागिन्द्रियं समारूख्य सम्यक् ता- दाक्यलच्षणेन सम्बन्धेारोहणं छत्ा, बहं वागस्मीव्यभिमानं प्राप्येत्यर्थः, वाचा उत्तप्रज्ञाभिन्नेनोशेनेन्द्रियेए सर्वासि नि- खिलानि नामानि वत्नव्यानि आप्ाति वाचाधिरूढा प्रज्ञा प्राप्तोति। श्रयमर्थः, न प्रज्ञामन्तरेणेक्रमिन्द्रियं नोत्रमिन्द्रि- यमन्तरणक्कविषयप्राप्तिः, ततो यद्यद्विना न भवति नोपलभ्यते वा तत्तदात्मकं, यथा तन्तून् विनाऽनुपलभ्यमान: पटस्तन्वा- त्मकः, यथा शडत्निकामन्तरेए चानुपलभ्यमानं रजतं पडुत्या-

• प्रच्वैवास्या एकमङ्गमदूढं तस्यै धिया विद्ञातयं कामा: परस्ा- त्र्पतिविद्विता भूतमात्रेति F.G. टी०. N 2

Digitized by Google

हर कौषीतकियरा सयोपनिवत्। [३ वध्यायः।

रूपास्याम्नोति प्रज्नया श्रषं समारुव शषेस सवीं- चन्दानाप्रोति प्रघया जिज्वां समारुव् जिज्वया स- वीनसरसानाप्नोति प्रज्नया इस्तौ समारुव इस्ताभ्यां सर्वाि कर्मारयाप्नोति प्रज्नया शरीरं समारुह्य शरीरेख सुखदुःखे आम्ोति प्रभयोपस्यं समारुध्ा- पस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति प्रज्नया पादौ समा- रुध पादभ्यां सर्वी दत्या आम्मोति 'प्रज्या मनः

त्मकं, तथा चोत्मिन्रियमन्तरेष्षा विद्य मानोनु प ख्यमा नात व -

प्रज्ञात्मकमिति। यथा वाङ्गामनी प्रज्ञया भेदरहिते एवं प्रापमन्धी चनूरूपे जिक्कावरसे इसकमाषि शरीरसुखदु :- खानि उपस्थानन्दरतिप्रजातय: पादगतयः प्रज्याधोविच्ञा- तव्यकामासेत्याइ, प्रभ्या प्रापतं समारह प्राणेन सर्वान् गन्धानाप्ोति, प्रज्ञया चनुः समार्खा चन्ुवा सर्वाि रूपा- व्याप्रोति, प्रभया श्चं समावह श्रचेल स्वान् श्व्दानाप्रोति, प्रज्नया जिक्कां समारह जिक्या सवानवरसानाप्रोति, प्रज्नया इसी समारह इस्ताम्यां सर्वासि कर्माष्याप्नोति, प्रभ्या शरीरं समारुह्ा शरीरेप सुखदुःखे आप्ाति, प्रभ्जयोपसं समार- छोपसेनानन्दंरति प्रजातिमाप्ोति, प्रज्नया पादी समारझ

• प्रज्जयैव धियं समारह् प्रजयैव धियो विज्ातवं कामाना- प्ोति । ई॥ इति F. G. टो०

Digitized by Google

३ कध्याय: ।] दीपिकासिता। ६३

समारुह् मनसा सर्वासि ध्यानान्याम्नोति ॥ई॥ न हि प्रज्ापेता वाङ्गाम किन्बन प्रज्ञापयेदन्यच मे मनोडभूदित्याइ नाइमेतनाम प्राभ्नासिषमिति न च्ि प्रभापेतः प्राणे गन्धं कञ्वन प्रभ्ापयेदन्यच मे मनोडभूदित्याइ नाइमेतं गन्धं प्राभ्जासिषमिति न

पादाभ्यां सर्वा दत्या आप्मिति, प्रज्जयैव धियं समारह्य प्रज्जयेव धियो विज्ञातव्ं कामानान्नोति। वाकूपर्यायवत्य- यायनवकमपि व्याख्ेयं ।। ई ।। ननु किं प्रज्ञया यावता, वागादिभिरेव खः खोऽथाऽवगम्यते रत्याभङ्म वागादीनां प्रज्ञारष्ितानां सत्यपि खार्थसम्बन्धे त- दवगमहेतुलं नेति सर्वजनीनानुभवेनाइ। न दि प्रज्ञापेता वाङ्राम किस्चन प्रज्ञंपयेत्। हि यस्पात् प्रभ्ारहितं वागि- ष्डियं किमपि वत्रव्ं सं परं वा नावगमयेत् प्रज्ञारहिता वाक् खव्यापारं न कुरुते, कुर्वत्यप्यविवचितार्थमसम्बड्काथें वा कु- यादित्यर्थः । मनु प्रज्ञारहिता न प्रज्ञपयेदित्यम्त्ितर्थे किं प्रमाणमित्यापक्म सर्वजनीनमनुभवमभिनयेन प्रमाणयति, भ्न्यच विषयान्तरे मे म्मेन्द्रियखामिनः मनः त्रन्तःकरएं धीवत्तिजनकं प्रज्ञासाचि प्रभूत् त्रभवत् इत्याष् एवं ब्रूते। मनसाऽन्यचावसथाने किं सादित्यत ब्राह, नाइमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति। ऋहमिन्दरियखामी एतत् तया कथ्यमानं

Digitized by Google

[३ चध्यायः।

दि प्रभापेतं चक्षूरूपं किश्वन प्रज्ञापयेदन्यच मे मनो ड्भूदित्याइ नाइमेतद्रपं प्राज्जासिषमिति नहि प्रज्ापेतं श्रचं शब्दं कञ्वन प्रज्ञापयेदन्यच मे मनोऽभूदि- त्याह नाइमेतं शब्दं प्रान्नासिषमिति न हि प्रज्ापेता जिह्वान्नरसं कञ्वन प्रज्नापयेदन्यच मे मनोडभूदित्याइ् नाइमेतमन्नरसं प्राज्नासिषमिति न हि प्रज्नापेतौ इस्तौ कर्म किश्न प्रज्ञापयेयातामन्यच नौ* मनो जभूदित्या इतुर्नावामेतत्कर्म प्राज्जासिघ् दति न हि प्र-

नाम वत्व्यं वागिन्द्रियस विषयमित्यर्थः, न प्राभ्जासिषं न प्रकर्षेण ज्ञातवानहं, उत्रमनतं वा, उत्रमपि विभदवर्णविव- च्ितारथं तद्विपरीतं वेति, दति ब्नेन प्रकारेष श्रहेत्यन- वङ्गः। ऋयमर्थः, परज्ञानाज्ञानयोरप्रत्यचत्वेऽपि परख तद्- चनलिङ्गेनानुमातुं भक्यते। तथा च प्रज्ञारहितमुक्तमिन्द्रियं न खव्यापारचममिति। यथा वाक् तथा प्राणतचनुःश्ररेच- जिक्ाइसनरीरोपखपादप्रज्ञा दति पर्यायनवकेनाइ, नहि प्रज्ञापेतः प्राण गन्धं कखन प्रज्चपयेदन्यत्र मे मनोऽमदित्याइ, नाहमेतं गन्धं प्राज्जासिषमिति। न दि प्रज्ञापेतं चनूरूपं कि- सन प्रजपयेदन्यच मे मनोऽभदित्याह, नाहमेतट्रपं प्राज्जा- सिषमिति। न हि प्रज्ञापेतं श्चं शब्दं कचन प्रज्जपयेदन्यच

• चन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्जासिषमिति F. G. टो०.

Google

३ चध्याय: ।] दीपिकासहिता।

भापतं शरीरं *सुखं न. दुःखं किश्चन प्रज्नापयेदन्यच मे मनोऽभूदित्याह नाइमेतत्मुखं न दुःखं प्राज्जासि- वमिति न हि प्रभ्नापेत उपस्थ आ्रनन्दं न रतिं न प्रजातिं काश्न प्रज्नापयेदन्यध मे मनोडभूदित्याइ नाइमेतमानन्दं न रतिं न प्रजाति प्राज्जासिषमिति न हि प्रज्ञापेता पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेयातामन्यच नौ मनोऽभूदित्याइतुर्नीवामेतामित्यां प्राज्ञासिष्व मे मनोडमूदित्याइ, नाइमेतं भब्दं प्राज्जासतिषममिति। न हि प्रज्ञापेता जिज्ञावरसं कख्चन प्रज्ञपयेदन्यच मे मनोऽभदित्याह, नाइमेतमन्नरसं प्राज्जासिषमिति। न हि प्रज्ञापेता इसौ कर्म किस्न प्रज्नपयेयातामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाइमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखं न दुःखं किखन प्रज्जपयेदन्यत् मे मनोSभृदित्याह, नाइमेतत् सुखं न दुःखं प्राज्ञासतिषमिति। न ि प्रज्ञापेत उपस् श्रानन्दंन रतिं न प्रजाति काखन प्रभपयेदन्यत् मे मनोऽभूदित्याइ, नाइमे- तमानन्दंन रतिं न प्रजातिं प्राज्जासिषमिति। न हि प्रज्ञापेता पादावित्यां काख्न प्रज्जपयेयातामन्यच मे ममोऽमूदित्याइ, नाइमेतामित्यां प्राभ्जासतिवमिति। वाक्पर्यायवत्पर्यायाष्टकं व्याख्थेयं। विज्ञातव्यकामयोर्बुद्धिमन्तरेण्णनुपलभभखय सर्वज-

*न सुखमिति D. + नाषमेतन्न सुखमिति D. 1 चन्यत् मे मनोडभूदित्यादि पूर्ववत् F.G. टी०.

Digitized by Google

[२ सध्यायः।

दति न हि प्रभापेता धी: काचन सिध्येन्न् प्रभातव्यं प्रजायेत ।७। न वाचं विजिन्नासीत वक्तारं विद्यात् न गन्धं वि- जिन्नासीत प्रातारं विद्यान रूपं विजिन्नासीत द्रषटारं

नीनल्वा्टियमेवोररोलत्याह, न हि प्रज्ञापेता धी: काचन

न्िः, प्रज्ापेताऽसाचिका न सिध्येत्, न प्रज्ञायते नावगम्यत इत्यर्थः । ननु मिथोऽपेक्षावतामिन्द्रियत द्विषय प्राणप्रज्ञानां तु- स्थत्ात्कयं प्राणपाधिका प्रशेवोपासेति नियम दत्याभक्म प्रभ्ञायामेवान्येषां कल्पितलवमाह, न प्रभ्ञातव्यं प्रज्ञायेत प्रज्ञा- तव्यं धियो विषयस्रूरप न प्रजायेत नावगम्यते योग्यानुप- लख्या बुड्धेरभाव इत्यर्थ: ॥७॥ दन्द्रिये: सह प्रज्ञाया श्रभेदस्ेत् तर्षि लं मामायुर- मतमित्युपाखेत्यच वाचनिकया रोत्या वागेवापास्या स्ादि- त्यत बह, न वाचं विजिज्ञासीत वाषं वागिन्द्रियं उपा- खेत्येवं न विजिज्ञासीत न विचारयेव्नावगच्केदित्यर्थः। तहि किमवगम्यमित्यत ब्राइ, वकारं वागिन्द्रियप्रेरकमानन्दात्मानं सर्वकरपवत्तिसाचिणमित्यर्थः, विद्यात् प्राणोडसि प्रज्ञात्मा वक्ायुरमतमित्यवगच्छेत्। अ्रथवा प्राणोड्सि प्रज्ात्मा

• रूपविद्यमिति F.G. टी०.

Digitized by Google

₹ चध्याय:।] दीपिकासचिता।

विद्यान शब्दं विजिन्नासीत श्तारं विद्यानाव्नरसं विनिज्ञासीतान्नरसस्य विज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजि- नासीत कतारं विद्यानन सुखदुःखे विजिन्नासीत सुख-

प्रश्ने सर्वव्यापिन्यावङ्गीलृत्य सह ह्येतावित्यादयुकं, *यू्वे न वार्च विजिज्ञासीसतेति करवनिषेध: कतः, अन्ते च न मनो विजि- ज्ञाषीतेति तत्यैव निषेधं करिय्यति, तेनाद्यन्ताभ्यामिन्द्रि- यनिषेध: सर्वेन्द्रियोपलक्षणाथं, मध्े पर्यायाष्टकेन विषयं निषे- धति पूर्वात्तर योरपि विषयनिषेधोपखवणाथें। न चाचानेकश दष्ट्रियप्राये शरीरख पाठाक्करीरमपीन्ट्रियमिति मन्तव्यं, करणत्वस्य विषयोपलव्धो विवचितलात् तख व भोगायतबेऽपि शरीरे वथाकथच्चिदपि सम्पादयितुं सुभरकतवात्। त्रथैवमपपि प्राथपाठम्यायइः। तार्ई शरीरशब्देम त्वगिन्द्रियमख्त। न पैवं सुखदु:खयोर्विषयत्ं विरुध्यते, ताभ्यामुवलचतितसय तञ्जनकस स्पर्शसेव कल्पयितुं पक्लवात्, एवञ्च कल्पनागौरवेपि प्राय- पाठो न बाधितो भवति। पर्यायाष्टकविषयं निविध्य तत्त- द्विषयिए एवावगम्यत्माइ, न गन्धं विजिज्ञासीत वातारं वि- द्यात्, म रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्य विद्यात, न शब्दं विजि- जञासीत श्रतारं विद्यात्, नावरसं विजिज्नासीतावरसस् वि- शातारं विद्यात्, न कर्म विजिज्ञासीत कर्त्तारं विद्यात, न

• कथ वागादिभ्यः प्राये मुख्यः इति प्राय्े ब्रह्माम्टतत्वायासनं सम. र्पिंतं, वधुना वक्कयात्मनि प्रायस्यापि प्राय्ये ब्रझ्माम्टतत्ववुद्धिरमदिश्यते इति रहस्मिति वधिक: पाठ: D. 0

Digitized by Google

नरवीतचित्ा सयोपनिबत्। [₹ सध्यायः ।

दुःखयोर्विद्यातारं विद्यावानन्दं न रतिं न प्रजाति विजिन्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विघ्ञातारं विद्या- सेत्यां विजिन्नासीतैतारं विद्यान ममो विजिभ्नासीत मन्तारं विद्यात्ता वा एता दशैव भूतमाचा अ्रधिप्रमं दश प्रज्ञामाचा अधिभूतं यहि भूतमाचा न स्युर्न

सुखदुःखे विजिज्ञामीत सुखदुःखयोविज्यातारं विद्यात्, नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिन्नासीतानन्दव्य रतेः प्रजातेविज्ञातारं विद्यात, नेतयां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात्। रुपविद्यं रूपविदं, एतारं गन्तारं। सष्टमन्यत्। आ्रदाविष्ियं निषिधेष्रिय खामिनो यथा ज्ञालव्यत्वमुततं तथान्तेडप्याह, न मनो विषि- सायीत मन्तारं विद्यात्। वाक्पर्यायवद्यास्थेयं। एवं सर्वे- न्द्रियविषयसाचिणा ज्ञानमभिधाय प्रसक्गात्मवीनर्थमूलं संसार- चक्रमिन्द्रियविषयाभ्यामितरेतरसापेक्षा्भ्या प्रवर्तते, ब्न्यत- राभावे व न प्रवर्तत दृत्यभिप्रायवानाह। ताः प्रछताः संसारचक्रस्य मूखभूता:, वे प्रसिङ्धा: एताः प्रत्यक्षा श्रन मे- यास, दशैव दशसख्ञाका एव न तवधिका:, शरीरे लच: सुख- दुःखयो: सर्शस चान्तर्भावेन मनसख सर्वेन्द्रियेषु मन्तव्यख च सर्वेषु विषयेषु, भूतमाचा: वत्तव्याच्या विषयाः, अधि- प्रशं प्रज्ञाभिन्नानोन्द्रियाष्रधित्वत्य वर्तन्त दति अधिप्रशं।

*प्रजापतिमिति क्वचित् पव्यते।

Digitized by Google

२ चध्याय: ।] दोपिकासडिता।

प्रज्ामाचा: स्युर्यद्दा प्रज्नामाचा न स्युर्न भूतमाचा: स्युर्न ध्वन्यतरतो रूपं किव्बन सिध्येननो एतन्नाना त- दयथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता

दश दमसख्ाका: प्रज्यामाचा: वागादोनीन्द्रियाषि ऋधिभूतं भृतमाचा वत्ाव्याद्यानि भृतानि तानि विषयल्वेनाधित्वत्य वर्तन्त दत्यधिभूतं। यत् यदि, हि प्रसिङ्ाः, भूतमाचा: नामादिरपा:, खः नेति वद्िरेवावगन्तव्यं, न भवेयुः न प्रश्ामाचा: खुः, उत्तामोन्ड्रिरयाणि म भवेधु:, न द्ि निर्वि- षयमन्ड्रियं भवति, यत् यदि वा पचान्तरे प्रज्ञामाचा: उ्ानोन्द्रियाषि न सः न भवेयुः न भूतमाचा: स्युः उक्रा भूतमाचा न भवेयुः। तत्र हेतुमाह, न छन्वतरता रुपं किख्न सिध्येत्। ब्रन्यतरतः एकस्मात् प्रज्ञामाचाभूतमाचयो- मथ्ये दि यस्मात् किमपि विषय दन्द्रियं वा न सिध्धेत्। अब- मर्थः। नहि विषयो विषयेणेन्ड्रियं वेन्द्रियेलावगम्यते, कि- न्तर्षि इन्द्रियेष विषयो विषयेषेन्द्रियमिति। मनु यदि विष- येन्ट्रियमतरेतरसापेषं तर्सय परस्परं विभिन्नलात् प्रज्ञाया अ्प्येतष्निमित्तो विभेद: स्ात्, तथा च यथा प्रज्ञायां सर्वाषि भूताम्येकं भवन्तीति प्रतिज्ञा व्याहता स्ादित्यत बाह, नो एतन्नामा एतत् प्रजामाचाभूतमाचारूपं नो नाना न भेदवत्। नानात्वाभावं प्रतिज्ञाय तदुपपादयितुं दृष्टा- * रतावता नेति मले नासोदिति प्रतीयते। 02

Digitized by Google

१०० कौषीतकिय्रा झयोपनिवत्। [३ सध्यायः।

एवमेवैता भूतमाचा: प्रज्ञामाचास्वर्पिताः प्रज्ञामाचा: प्रागोडर्पिता: स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दो'ऽजरो Sमृता न साधुना कर्मण भूयान् 'भवति नो एवा-

न्तमाह, तत् तन्र यथा दृष्टान्ते रथस् रथयक्रस्व परेषु नाभिप्रतिष्ठितेषु तोक्षणाग्रेषु काष्ठेषु मेमिः अोभ्यो बहि- दैभवर्ति वर्तुलं काष्ठ अपतः, अर्पिता भराधारा वर्तन्त रत्यर्थः। नाभा अ्रम्तःकाछ्ठे अचाधार्क्िट्रवति वर्तुले, शराः दोर्घाणि तीन्ानि काष्टानि, अर्पिता: प्रतिष्ठिताः, एवमेव तद्देव न तन्यथा, एताः उपलभ्यमाना: भृतमायाः विष- या: नेमिस्यानीया: प्रज्ञामाचासु दष्द्रियेषु अरखानी- येषु अर्पिता: प्रतिष्ठिताः, प्रज्ञामाचा: इष्द्रियाएरभृतानि प्राणे मुखनामिकासस्ारिषि नाभिस्यानीये अर्िताः प्रति- छठिताः। स प्राणोपाधिक:, एषः प्रज्ञात्मकधीटटक्षी प्रतिफलितः, प्राज्ञः प्रज्वया नित्यया स्वयंप्रकाशया युक्रः, आ्रत्मा प्रस्- तत्ययव्यवहारयोग्यः, श्ानन्दः सुखेकखवभावः, श्रजरः जरारहितः, ऋ्मतः मरणरहितः खयंप्रकार्शववज्ञानानन्दा- त्मखरूप: सर्ववकक्रयापून्य दत्यर्थः। नन्वेवंरूपस्थापि साध्व- साधुकर्भभ्यामधिक न्यूनत्वे स्ातां ममुद्र सेवेन्दरद या समया- भ्यामित्यत ब्राह न साधना कर्भणा भूयान् साधुना न्ा-

• प्रज्जात्मान्त इति D. + भवतीति F.G. टी. नास्ति।

Google

३ सध्याय: ।] दीपिकासचिता। १०१

साधुना कनीयानेष* देव साधु कर्म कारयति तं य- मैभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एष उ एवासाधु कर्म का-

स्ल्रर्विद्ितेन कर्मणा पुथरूपेप न भयान् नाधिको भवतीति श्रेषः। नो एव नैव बसाधुना प्ास्त्रप्रतिषिद्वेन कर्मणा कनी- यान् कनिष्ठा न्यून द्रत्यर्थः, भवतोति भ्रेषः । त्रयमर्थः। विक्रि- यावतो ह्यतिशयो दृष्टः समुद्रादेः, न तुविपरीतस्य गगने तददर्भनादिति। साध्वसाधुकर्मणी एनं न स्पृननत दूव्यत्मित्र्थे हेतुमाह, एष होव दि यस्मादेष एव प्राण्त प्रज्ञापाधिक: एव नलवन्यः, एनं परीराद्यात्मलाभिमानिनं साधु कर्म भास्त्रविदितं कर्म धर्मरूपं कारयति धनिक्छृन्तमपि अ्नुष्ठापर्यतत, भू्तमव कस्याचक्करीर बाविष्टं खयं निर््ापारं सत् भरीराभिमामिनं विविधान् व्यापरान् कारयति, तं एनं प्रक्ृतं वच्चमाएं यं प्रिद्धं खगार्थिनं अ्न्ामुबेषति आत्मानमन पश्चादास्षम- नतास नुणेषत निनीषते ऊर्द्ध नेतुमिच्ततोत्यर्थः। एष उ एव अप उत्र एव नत्वन्यः, एनं परीराद्यभिमानिमं ब्रसाध कर्म शास्त्रनिषिद्धूं कर्म पातकरूपं काररयति अनिष्कन्तमय्यन- डापर्यात सं प्रियसुखमनथार्थिनं यं प्रसिद्धं पातकिनं एभ्य: प्रत्यचे्य: लेोकेभ्यः मनय्यादिनिवासेभ्यः मुनुस्त निभीषते

• एव ह्ेवैनं साधु कर्म कारयति तं यमन्वानुनेषत्येष उ एवेनम. साध कर्म का यति तं यमभ्यो लेोकेभ्यो ननत्सत एव लोकपाल एव लोकाधपतिरेष सवपः स म आात्मेति विद्यादिति F.G. टो०।

Google

१०२ कावीत कित्राहयषनिवत्। [३ पय्यायः।

रयति तं यमधो मिनोषत एष लोकपाख एवं लो- काधिपतिरेष लोकेशः स म आात्मोति विद्यात् स म आर्त्मोत विद्या् ॥८। इत्यारएयके कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि तृतीयो उध्यायः समाप्तः ॥*॥

भ्धा नेतुमिच्छतीत्यर्थः । साध्वसाधुकर्मकारचिट्लं खर्गनरक- नयनार्थमित्युकं तदप्यख प्रभुत्वादुपपर्श्तामत्याह, एपः खर्ग- नरकथोनेता लोकपाखः लोकानां साधूनां सुखेनासाधूनां दुःखेन च पाखको रचको लोकपालः। तथा व लोकपा- खतवं मन्त्यादिंवत्यादित्यत श्राह, एषः उक्रः लोकाधिपतिः खोकानां साधूमामसाधूमां चाघिष्ठाय पालयिता महारा- जवलोकाधिपतिः। तथापि महाराजवत् कांसिदेव लोकान् प्रत्यधिपतितं सादित्यत ब्राह, एष उत्ः सर्वेशः सर्वस् निखिलख भृतभौतिकस्येश नियन्ता सर्वेशः। स छत्: सर्वेशत्वादिगुणः मे ममेन्द्रस्य वकुः भात्मा श्रस्मत्यत्ययव्यव- हारयोग्यो मामेव विजानोहीति मयोकः इति विद्यात् एवं जानोयात् स म शात्ेति विद्यात् व्याख्यातं। वा क्याभ्यासोडथ्या- यपरिसमाप्र्थः ॥ ८॥

निषदीपिकायां ततीयोऽथ्यायः ।#।।

Digitized by Google

8 भव्याय: ।] दीपिकासचिता।

*अथ इ वै गाग्यों बालाकिर नूचान: संस्यष्ट'आस सोडवसदुशीनरेषु सवसन्मत्स्येषु कुरुपश्नाल्ेवु काशि-

पूर्वाध्याये प्राणोपाधिक आत्मोक्तसन च भवति कसचि- डुड्टिय्रमः प्राप्त एव पैतन्यविभिष्ट त्रनन्दादिगपकः प्रात्मोति, तङ्मनिवारणायें प्रापात् सुषुप्नावस्थादपगतचैतन्यात्परं चेत- नमानन्दात्मानं विवन: पूर्वोत्तरपत्ताभ्या ब्रह्मविद्याया भ- मानितवादिगुव्मन्तरेप्तानइतेति दुर्खभवं दर्भायतुमास्या- चिकामाइ, गार्ग्य: गर्गगोचीय: एतव्रामा वा ह किल वै प्रसिद्धो एष्लेन श्रुत्यन्तरे बालाकि: बल्ाकस्यापत्यं त्रन- चान: अमु आचायं वदन्तमनु खयमययुचारचतोत्यनूचान: अ्धीतवेद दत्यर्थः। संस्पष्टः सम्यकस्पष्टः सर्वच प्रथितकीर्ति- रित्यर्थः, बास बभूव। सः प्रक्वतो गार्ग्यः भ्रवसत् निवा- समकरोत्, उभीमरेषु उध्ीनरसञ्झ्केषु देशेषु सवसन् सख्- रन् खक्कीर्तिकाम: सर्वच पर्यटत्नित्यर्थः । मत्येषु सत्यसञश्- केषु देशेषु, अवसदिति श्च वच्यमालयुग्मदये चानुवर्तते, कुरुपसालेषु कुरुयकझकेषु पश्चाखसञझकेषु च कुरुपस्ालेषु, काभोविदेवेषु काश्यपलत्ितेषु विदेहसञशकेषु च काभीविदे-

र्थः। स मानादेशवासो प्रथितकीतिर्गवात्यो गार्ग्य: इ किल

• गाग्या इ वै बालाकिरिति F.G. टी. । + संस्पुषठ इवि A.

Digitized by Google

१०8 नौवीतकिमा सयोपनिवत्। [8 सध्यायः।

विदेद्देषिति स इाजातशचं *काश्यमाब्रज्योवाच ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाचाजातशतु: सहसं 'दिद्य

भजातशर्चुं न विद्यते जात उत्पन्नो यदपेक्षया पत्रु: सोडयं सार्थनामधारी सर्वच समबुद्धि: त्रजातन्ञच्ु:, तं काशयं काभीदे- साधिपतिं एत्य कदाचित् समीपं प्राप्य उवाच उक्रवाम्। गाग्योतरिमाह, ब्रह्म अनुपचरितब्रह्मभव्दाभिधेयं ते तुभ्य- मजातप्ननवे ब्रवाषि, यदि भवतोऽनुज्ञा तदा वदानि, दूति अ्रमेन प्रकारेण उवाचेत्यन्वयः। तं एवं वदन्तं गाग्ये ह किख उवाच उत्रवान् ब्जातमत्ुः त्रजातमचुमामा राजा। ब्रज्रा- तथनूक्रिमाह, सहसर गवा सहसर दद: वयं राजानोडल्ेऽपि कार्ये प्रभूतं प्रयच्छाम: किमुताम्ति्रिवर्थे लादृभानामित्यंर्थः, ते तुभ्यं ब्राह्मणाय ब्रह्मविदे दानपाचाय। नेयं ब्रह्मविद्यायाः दचिणा किन्तु एतसयां ददानीमुकायां वाचि ब्रह्म ते ब्रवा- णोत्येवंरूपवाख्माचनिमितं। जनकः जनकनामा मिथिलेभ रोडच ब्रह्मविद्याया: सधवाया दाता जनकः स एव ब्रह्मविद्याया: प्रतियहीता, दत्यमेन प्रकारेश मामज्ञाला, वे प्रसिद्धा: उ ऋपि जना: चैवर्णिका: व्यर्थें धावन्ति गच्छ- न्ति। अयमर्थः । ब्रह्मविद्याया: सोपायायाः दाता वक्रा पितेत्येवं वदन्तो जना मिथिलेश्वरमेव गच्कन्ति, अपि मां

• का श्य मे त्योवाचेति F.G. टो०। +दधित इबीति D. दद (ददः इति टी०) व एतस्यामिति F.G. टी०।

Digitized by Google

: सध्याय: 1] दोपिकासचिता।

इत्येतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धा- वन्तीति॥१॥ 'आदित्ये छडचन्द्रमस्यननं विद्युति सत्यं स्तनयित्रा शब्दो वायाविन्द्रो वैकुए आकाशे पूर्णमग्ना विषा-

ताटूभं ततोऽय्यम्यधिकें वा न जानन्ति, दृत्यनेब प्रकारेणो- वाचेत्यचय:॥९॥ सः उत्: इ किस उवाच उत्रवान् बालाकि: बखाक- खापत्यं, य एव प्रसिद्धू एव न लन्यः, एषः माटृबखं प्रत्यतः, भदित्वे शदित्यमण्डले पुरुषः पुरुषाकारसेतन: तमेव उम- खानस्यमेव न तन्यं, बईं गाग्यों ब्ह्मवित् उपासे विजातीय-

द्ति अ्रनेन प्रकारेणोवाचेत्यन्वयः । तं एवं ब्रूवाएं गाग्य, ह किल, उवाच उत्रवान् प्जातपच: एतन्नामा, इससकनया निवारयन, मा मा आबाधायां द्विर्वचनं माङ:, एतम्िन् उत्रयुरुषे उत्तपुरुषोपदेवनिमित्तमित्यर्थ:, आ्रवयोज्ञांने स- माने सति समवादयिष्ठा: लं गुरुरइं श्िव्य इति गुरुभिय्यो- शिरूपं संवादं मा कारय, एता्मिन कार्यमाणे वयं बाधिता: साम। नम यद्यपि लं जानोषे एतं पुरुषं तथापि तह्व- सानुपासनाफलख न जानीष द्रत्यत शाह। हह्म् भ्रभ्य- धिक: पाण्डरवासा: शकगुणादकवस्तः, चन्द्रमसः सर्यसु-

• चादित्य इत्यादि सत्यस्येवन्तं F.G. टो. नादि। 2

Google

[४ चध्यायः।

सहिरित्यमु तेज इत्यधिदैवतमथाध्यात्ममादर्शे प्रति- रूप्छायायां द्वितीय: प्रतिश्रुत्कायामसुरिति शब्दे

पुबानाडोरुपलादेता बाखान्तरे सोमगुणी सर्येडय्यविरुद्धी, *पतिष्ठाः सर्वाषि भूतान्यतीत्य तिष्ठतीत्यतिष्ठाः, सर्वेषां भूतानां निखिखानां खिरजङ्गमार्ना मूड्डा मखकं, दति अ्रनेन प्रकारे, वे प्रसिङ्ध: सर्वेषां ब्रह्मविदां मिरभिमा- निमा वहं जातमनुः एतं त्वयोतं पुरषं उपासे पासनया साचात्कुर्वे, दति उत्तपुर्षगुपसमाप्यर्थः। सः प्रक्ृतः यः प्र- सिङ्धूः उपासक:, इ किल, एतं उक्गुणकं पुरुषं एवमुपासे उत्तगुणोपासनया साचात्कुरते, सः अ्रतिष्ठाः सर्वेषां भृतानां मूड्ूा व्याख्ातं भवति सषटं, यहुणं ब्रह्मोपासे खयमपि त- हुणो भवति ॥ २ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषसमेवाह- मुपास दति। तं होवाचाजातपनुर्मा मैतस्िन् समवादयिष्ठाः सोमो राजावद्यात्ोति वा बह्मेतमुपास दति स यो हैत- मेवमुपासेडनखात्मा भर्वात। २॥ स होवाच बाखाकिर्य एवैष विद्युति पुरुषसमेवाषमुपास इति। तं दोवाचाजातभनु्मा मैतस्म्रिम् समवादयिष्ठासेजस्यात्पेति वा ब्रह्मेतमुपास दति स यो दतमेवमुपासे तेजस्यात्मा भवति॥४॥ स होवाष बाखाकिर्य एवैष सनयित्री पुरुषसमेवाइमुपास दति। तं

• तिषाः अतिका इति B.C. E.

Digitized by Google

8 सध्याय: ।] दीपिकासचिता। १०७

मृत्यु: खप्ने यमः शरीरे प्रजापतिर्दक्षिेक्षिषि वाच: सव्येक्षिणि सत्यस्य ।२।

हेवाचाजातन्रचुर्मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः बब्दस्यात्मेति वा ऋद्मेतमुपास दूति स यो हैतमेवमुपासे शब्दखयात्मा भवति॥ ५॥ स होवाच बाखाकिर्य एवैष आ्काशे पुरुष- समेवाहमुपास दत्ति। तं होवाचाजातपजुर्मा मैतम्िन् समवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवर्ति ब्रह्मेति वा बद्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपासे पूर्यते प्रजया पशडभिनो एव खर्यं नाख्य प्रजा पुराकालात्रवर्तते॥६॥ स होवाच बाखाकिय एवैष वाया पुरुषसमेवाहमुपास दति। तं होवाचाजात- अनुमा मैतत्िन समवादविष्ठा इन्द्रो वैकुष्ठोऽपराजिता सेनेति वा अद्मेतमुपास दति स यो हैतमेवमुपासे जिष्पुर्दि *वाऽपराजविष्पुरन्यतस्यजायी भवति॥०। य देवाच बा- खाकिर्य एवैषडग पुरुषसमेवाहमुपास दूति। तं रोवा- चाजातभनुर्मा मैतस्िमन् समवादयिष्ठा विषासचिरिति वा ऋइ्मेतमुपास दति स यो हैतमेवमुपासे विषासहिर्दैवान्वेष भवति॥८॥ स रोवाच बाखाकिर्य एवैषोडसु पुरुषसमेवाइ- मुपास दति। तं होवाचाजातम्नुर्मा मैतम्िन् समवादयिष्ठा नावस्यात्मेति वा बहमेतमुपास दृति स यो हैतमेवमपासे मावस्यात्मा भवतीत्यधिदेवतमथाध्यातं।८॥ स होवाच

• वाऽप राजिव्पुरिति F.G. P 2

Digitized by Google

१०८ नौवीतकिय्रा झबोपनिवत्। [8 चध्यायः।

स छोवाच *बालाकिर्य एवैष आदित्ये पुरुषस्तमें- वाइमुपास इति तं हेवाचाजातशचुर्मा 'मैतस्मिन

बालाकिय एवैष आदर्भे पुरुषस्तमेवाहमुपास दृति। तं हो- वाचाजातम्रनुर्मा मैतख्िमिन समवादयिष्ठाः प्रतिरूप द्वति वा ऋद्मेतमुपास दृति स यो हैतमेवमुपासे प्रतिरूपो है- वास् प्रजार्याँ पुत्र आजायते नाप्रतिरूपः॥१०॥ स होवाष बाखाकिरय एवेष प्रतिश्रुत्कार्या पुरुषसमेवाहमुपास द्ति। तं होवाचाजातपनुर्मा मैतस्िन् समवादयिष्ठा द्वितीयोऽनपन दूति वा ऋद्मेतमुपास दूति स यो हैतमेवमुपासे विन्दते द्वितीयान् मद्ितीयवाज् भवति ॥११ ॥ य दवाच बाखाकि- र्षं एवैष भ्ब्द: पुरुषमन्वेति तमेवाचमुपास दति। तं होवा- चाजातमच्रुमा मैतस्मिन समवादयिष्ठा बसुरिति वा बहमेत- मुपास इति स यो हैतमेवमुपासें मो एव सयं भास प्रजा पुरा कालात् सम्मोह््मेति ॥१२॥ व होवाच बालाकिर्य एवैष कायापुरुषसमेवाहमुपास दति। तं होवाचाजातप्चुर्मा मै- तस्मिन समवादयिष्ठा मत्युरिति वा अद्दमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपासे नो एव खयं नासय प्रजा पुरा का लाल- मीयते॥१३॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष शरीर: पुरुष- समेवाइमुपास दति। नं रेवाचाजातमतुर्मा मैतस्िन् * वालाविरितयनेवत्र पाठान्तरं। + मैतस्मिन् समवादयिका रहन पाखडरवासा कातिका इति F. G. टी. (वासातिका इति F.)। 1 द्विती यादिति टी०।

Google

8 चध्याय:।] दीपिकासहिता। १०८

संवाद्यिष्ठा छइत्पाए्डरवासा अ्तिष्ठाः सर्वेषां भू- तानां मूर्द्ेति वा अ्हमेतमुपास दूति स यो हैतमेव- मुपास्तेडतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूडा भवति ॥ ३॥

समवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा ऋमेतमुपास दति स यो हैतमेवमुपासे प्रजायते प्रजया पश्डभिः॥१४॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ आ्रात्मा येनैततुप्न :* खन्नया चरति तमेवाइमुपास दरति। तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्ििन् समवादयिष्ठाः यमो राजेति वा ब्रह्मेतमुपास दति स ये हैतमेवमुपास्ते सवें हेवास्ा दद श्रैध्याय यम्यते॥१५ ॥ स रेवाच बालाकीर्य एवैष दचिणेऽचन् पुरुषसमेवाहमुपास दूति। नं होवाचाजातपननुमा मैतसिम् समवादयिष्ठा नाक् पात्मा अग्रेरात्मा ज्योतिष वत्मेति वा शमेतमुपास दति स यो हैतमेवमुपासत एतेषा सर्वेषामात्मा भर्वति ॥२६।। स होवाच बालाकिर्य एवैष सव्येचन् पुरुषसमेवाहमुपास दति। तं होवाचाजातप्रनुमा मैतस्तिम् समवादयिष्ठा: सत्यस्यात्मा विद्युत वात्मा तेजस पत्मेति वा बह्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपासत एतेषामात्मा भव्तीति ॥१७। चन्द्रमषि चन्द्रमण्डले, सोमो राजा प्रियदर्शना दोप्रि- माम्। ऋम्नस्यात्मा चतुर्विधस्ादनीयस्ात्मा कारएं खरूपं वा फलहेतुः तत्खरूपसद्वाम् भवतीति वा व्याख्थेयं।। ३।।

• सुप्तमिति F.

Google

११० नौबीतकिय्रा ड बोपनिवत्। [8 खष्याय। स छोवाच बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमे- वाइमुपास इति तं होवाचाजातशचुर्मा मैतस्मिन् संवाद्यिष्ठा श्रन्नस्यात्मोति वा श्रइ्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽन्नस्यात्मा भवति॥४॥ स छोवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति पुरुषस्तमेवाइ- मुपास इति तं हेवाचाजातशच्ुर्मा मैतस्मिन् संवा- दयिष्ठाः सत्यस्यात्मेति वा अ्रह्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सत्यस्यात्मा भवति ॥ ५ । स होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयिलली पुरुषस्त- मेवाइमुपास इति तं हेवाचाजातशचुर्मा मैतस्मिन् संवाद्यिष्ठाः शब्दस्यात्मेति वा अद्दमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति ॥ ६॥

विद्युति सदामिनीमणडले, तेजस्यात्मा तेजस: कारणं खरूपं वा। ४॥ सनयित्री मेघमण्डले, भब्दस्ात्मा ध्वनिवर्णादि- भेदभिवस्य शब्दस्य कारणं सरूपं वा ॥ ५॥ आ्रकाशे गगने डव्याछते वा, पूरणं परिपूणं, नप्रवर्ति क्रियापून्यं, ब्रह्म रत् सर्वस्मादभ्यधिकं, पूर्यते प्रजया पश्डभिः, पूर्णगुण्ापासनफखं पुचगवादिपरिपूर्तिः। शप्रवर्तिगुण्णोपासनफलमाइ्, नो एव सयं माखय प्रजा पुरा कालात् प्रवर्तते, अतसंवत्सरात्काखात्पूवे

Digitized by Google

8 सध्याय: ।] दीपिकासहिता। १११

स छोवाच बालाकिर्य एवैष वायौ पुरुषस्तमेवाइ- सुपास इति तं हेवाचाजातशचुर्मा मैतस्मिन संवाद- यिष्ठा इन्द्रो वैकुरठेऽपराजिता सेनेति वा अद्दमेत- मुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते जिष्ुई वा अ्रप-

स होवाच बालाकिर्य एवैष आकाशे पुरुषस्तमे- वाइमुपास इति तं हेवाचाजातशच्रुमी मैतस्मिन् संवाद्यिष्ठाः पूर्णमप्रषृत्ति ब्रह्मेति वा अ्द्दमेतमुपास इूति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यंते प्रजया पशुभिर्यश- सा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेख खोकेन सर्वमायुरेति ॥८॥

खयमुपासक: नर एव नैव प्रवतते प्रमीयते, मस्थोपासकस्य प्रजा पुचादिका पुरा कालात्प्रप्रवर्तत दृत्यनुवर्तते॥ ६ ॥। बाया पवने, दन्द्रः परमैन्नर्यसम्पन्नः, वैकुष्ठ: विगता कुष्ठा परेण निवारण यसात विकुष्ठ- विकुण एव बैकुष्ठ:, अपराजिता सेवा न परः पराजिता सेना चपराजिता मेना। हन्द्रगुणफलमाह, जिष्णाईि वा जयनशीखः हि प्रसिद्धी वा- शब्द: एवकारार्थः। वैकुष्ठगुणफलमार, अपराजयिष्छः अपराजिष्ए: परर्जेतुमथक्शीलः। अपराजितसेनागुएफल- माह, अन्यतखवजायी अ्न्यतो भवोऽन्यतस्थो वैरी त्जयखचएं

Digitized by Google

११२ [8 भध्यायः।

स होवाच बालाकिर्य एवैषेऽमा पुरुषस्तमेवाइ्- मुपास इति तं छेवाचाजातशचुर्मा मैतस्मिन् संवा- द्यिष्ठा विषासहिरिति वा श्रह्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विषासचिई वा अन्येषु भवति ।। ट ।। स होवाच बालाकिर्य एवैषाडसु पुरुषस्तमेवाइ़- मुपास इति तं हेवाचाजातशनुर्मा मैतस्मिन् संवा- दयिष्ठास्तेजस श्रात्मेति वा अ्द्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस आत्मा भवतीत्यधिद्वत- मथाध्यातं ॥१०॥

भोलमस्थेत्यन्यतस्यजायी॥॥ वग्रा जातवेदसि, विषासदि: विविधसइनशीखा दुःसदा वान्येः, देवान्वेष भवति, प्रसिद्धू एव न लन्यः, उपासनमन एष उपासको भर्वति ।८॥ नु जलेषु, नावस्यात्मा नावसय नाव्र पात्मा कारएं खरूपं वा भवति। न च शाखान्तर प्रतिरूपगुणेम विरोध:, अ्ि हि सा- दृ भं नाखो वसतुना, तथा हि घट दरति वस्तु घट दति नामेति वात्यन्तसादृम्यलोपलभ्भात्। दत्यधिदैवतं, बनेन प्रकारेण देवत- मधिकृत्योक्तमधिदेवतं। ऋ्थ ऋधिदेवतापास कथनानन्तरं प् थ्यात्मं श्ात्मानं भरीरमधिकृत्योच्मानमुपासनमध्यातां।।८। आदर्मे दर्पणे भाखरद्रव्ये द्रत्यर्थः । प्रतिरूप: सदृयो रोचि-

Digitized by Google

8 साध्याय: । दीपिक्रासचिता।

स होवाच बालाकिर्य एवैष शदर्शे पुरुषस्तमेवा- इसुपास इति तं छोवाचाजातशचुरमा मैतस्मिन् संबा- दयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अ्रद्मेतमुपास इतिस यो हैतमेवसुपास्ते प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः ॥११॥ स डोवाच बालाकिर्य एवैष छायायां पुरुषस्तमे- वाइमुपास दति तं होवाचाजातशचुर्मा मैतस्मिम् संवाद्यिष्ठा द्वितीयोऽनपग वृति वा ब्रइमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयात् द्वितीय- वान् हि भवति ॥ १२ ॥

सुरित्यर्थः। प्रतिरूणे देवाखोपासकस्य सटृभः प्रसिङ्धू एव, प्रजायां प्रजासन्ताननिमिसं, पुत्रः खषटः, बजायते उत्पदते, नाप्रतिरूप: न विलनण:।१॥ प्रतिशुत्कायां श्रुत् त्रवषं, त्रवएं प्रत्यधितिष्ठति प्रतिश्रुत्का दिक, तसां द्वितीय: द्वि- सख्ापूरणः अनपगोऽपगमनपून्यः । द्वितीयगुप्तस्य फलमाह, विन्दते लभते द्वितीयात् भायाभरोरात् द्वितीयमिति श्रेषः । अनपगगुएस् फलमाह, द्वितीयवाम् भवति ब्रनपगपुत्र- पाचादिर्भवतीत्र्थः॥११॥ शब्दः पुरुषमन्वेति गच्कन्तं पुरुषं योऽयं ध्वन्यात्मक: पब्दः पस्ाद्गच्कति। बसुः जोवनहेतुः, सम्मोहं मरपं, एति गच्कति। नो एवेत्यादिकमाकान्नपर्याये

Digitized by Google

११8 नौषीत किय्रा हयोपनिवत्। [8 चध्यायः।

स हवाच बालाकिय एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुष- स्तमेवाइमुपास इति तं होवाचाजातशचुर्मा मैत- स्मिन् संवाद्यिष्ठा असुरिति वा श्रइमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते न पुरा कालात् सम्मोइमेति।

स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्दे पुरुषस्तमेवाइ- मुपास इति तं होवाचाजातशचुर्मा मैतस्मिन् संवा- द्यिष्ठा मृत्युरिति वा अ्रद्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते न पुरा कालात्प्रैतोति॥ १४ । स छोवाच बालाकिर्य एवैतत्पुरुषः सुप्तः स्वम्नया* चरति तमेवाइमुपास इति तं होवाचाजातशचुर्मा

व्याख्यातं।। १२।। ड्ायापुरुष: क्ायारूपः पुरुषः, मत्युम- रणहेतुः। नो एवेत्यादिकमाकाशपर्याये व्याख्थातं, प्रमीयते निधनं गच्कति॥१३॥ शारीरः शरीरे भवः, प्रजापतिः प्रजाया: पालकः, प्रजायते प्रजया पश्डभि: प्रजापश्दद्धि- र्भवति॥१४ ॥ प्राभ्तः नित्यया प्रज्ञया युक्त: प्राणपाधिक:, प्रात्मा श्त्मभब्दप्रत्ययालम्बनीं, येन प्राज्जेनात्ना एतत्मुप्तः एतत्खप्रदर्भनरूपं भयनं प्राप्तः खन्नया चरति खप्नेन ग-

• खप्ययेति A.

Google

8 सध्याय: 1] दीपिकासहित।

मैतस्मिन् संवाद्यिष्ठा यमा राजेति वा श्रइमेत्तमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्व हारमा इदं श्रद्याय यम्यते॥ १५ ॥ स छेवाच् बालाकिर्य एवैष शरीरे पुरुषस्तमेवा- इमुपास इति तं ोवाचाजातशनु्मा मैतस्मिन् सं- वाद्यिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अ्रद्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥१६॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष दक्षिेऽक्षिषि पुरुष- स्तमेवाइमुपास इति तं होवाचाजातशचुर्मा मैत- स्मिन् संवाद्यिष्ठा वाच आत्मामेरात्मा ज्योतिष

चति खप्नान पथ्यतोत्यर्थः । यमो राजा नियमनहतुर्दीप्नि- मान्। सवें निखिलं, ह प्रसिद्धूं, बस्ै त्रस्योपासकस्य दृदं प्रत्य- चादिप्रमाऐरवगम्यमानं, ग्रैध्याय अधिकत्वाय यम्यते॥१५ ॥ दत्िणेडचन् दन्िपोडचिि दक्षिणे चन्तुषि, नाक्ष श्रात्मा वर्ण- त्मकस्य कारणं सरूपं वा, अ्ग्रेरात्मा कथानो: खरूपं, ज्योतिष प्रत्मा प्रकाशमाचस्य सवरूपं, एतेषां पूर्वोक्तावां नामाभिज्यो- तिषां सर्वेवां निखिलानामात्मा सरूषं भवति॥१६॥ सव्येऽचन् वामे. चन्तुषि सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस वात्मा सत्यस वि- युतो ज्योतिर्मानस्य सरूपं, एतेषां सत्यविद्यु्तेजसां सर्वेषामासा Q 2

Digitized by Google

११६ [8चध्यायः।

प्रात्मेति वा अ्रहमेतमुपास दति स यो हैतमेवमु- पास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥१७॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष सव्येऽक्षिषि पुरुषस्त- मेवाइमुपास इति तं होवाचाजातशचुमा मैतस्मिन् संवाद्यिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत आ्रात्मा तेजस श्रा- त्मेति वा अद्दमेतमुपास दति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति॥१८॥

भवत सर्वेषां स्वरूपं भवति। भेषपयीयपसदभकेऽपि प्रथम- पर्यायवद्यास्थेयं। दति पुरुषोपदेश्परिसमाप्र्थः।१७॥ *ततः सव्ये चन्तुषि पुरुषस्य निराकरणानन्तर, उ एव तदनन्तरमेव ह किल बालाकि: बलाकस्ापत्यं तूष्पोमास मामो बभूद, तं तृष्णीभ्भूतं बालाकिं दोवाचाजातशत्रः व्यास्थातं। राजोक्रिमाह, एतावत् दयत्परिमाणं नु वितर्के, उतान्यदपीत्यर्थः । बालाकार हे बालाके पुतिर्भर्त्ंनार्था यद्यपययोग्यं ब्राह्मणस्य भर्त्नं तथापि गर्वपरिदारायें क्रिय- माप म विरुद्धू, गर्वो दस्य महान्तं पुरुषायें नाम्यन् पर- मकस्टक: कएटकोद्ूरणस राज्ा करणीयमिति न्याया-

• आादित्ये बइम् पाहरवासरन्द्रमस सोमा राजा विद्युति ते- जसी जनयित्री पूव्दस्याकाशे पूर्यं वायाविन्दामौ विषासाहिरस् नास्स्यादर्श प्रतिरूप: प्रतिष् ताय। द्वितीयः शब्देऽसभ्कायायां म्टत्ु: शरीर: प्रजापतिः प्राज्जा यमो राजा दक्िये बन्रान्: सवेक्षम सत्वस्य। इति F. G. किन्तु टों कायां नास्त।

4

Digitized by Google -

8 सध्याय: ।] दीपिकासचिता। ११७

तत उ इ बालाकिस्तूष्णीमास तं छोवाचाजातशच्रु- रेतावन्ु बालाका३ इत्येतावदिति होवाच बालाकि- सं होवाचाआतशनुर्मषा वे खलु मा संवाद्यिष्ठा ब्रह्म ते अवाखीति यो। वै बाखाक एतेषां पुरुषाएं

दविरुद्ध, दूति अ्नेन प्रकारेण राजोवाचेन्यन्वयः । एवं राशोकोऽपगतगर्व:, एतावद्धि यदेवोक्वं नाताऽधिकमहं किञ्चन ब्रह्म वेद्यीति शेषः। दवति दोवाच बालाकि: एवं किलोत्तवान् बलाकसयापत्यं। तं अपगतगवैं बालाकिं, देवाचाजानपन्नः व्याखातं। मा मामजातशनच्नुं मषा वे वितथमेव, किल निख्चितं समवादयिष्ठा ब्रह्म ते बरवा- शीति व्याख्यातं। एवमुक्का पुनर्बालाकेरधोवदनख लप्जा- जडस्यायगतगर्बस्यानुय्यहाथें, सोऽजातमन्न: इ किल उवाच उक्नवान बालाकिं प्रति। राजोक्रिमाह, यः तया प्रसा- वितो ब्रह्मलेन वे प्रसिद्धः सत्यज्ञानादिलनषः, बालाके हे बालाके एतेषां बादित्यादिखथानां पुरुषाणं तयोक्ानां परषाणां कर्ता उत्पादकः, यस् वा यस प्रसिद्धस्य वेदान्तेषु

भूतभातिकरूपं विश्वं कर्भ क्रियत दति येनोत्याद्यत द्वत्यर्थ:, सः तदुकपुरुषैः सह विश्वस कर्ता वे प्रसिङ्ध: सत्यज्ञानादि- सनप: वेदितव्य: सच्ात्करणीयः त्रवणाद्युपायैः, इति ब्रनेन

*समवादयिका हति F.G. टी.। + स शेवाच य इति F.G. टो०।

Digitized by Google

११८ [• सधायः।

कता यस्य वै तत्कम स वै वेदितव्य इति तत उ इ बालाकि: समित्पाखि: प्रतिचक्रम उपायानीति तं हो- वाचाजातशचुः प्रतिलोमरूपमेव 'तन्मन्ये यत् क्षचि- यो ब्राह्मसमुपनयेतैष्टि व्येव त्वा नपयिष्यामीति तं इ

प्रकारेणोवाचेत्यन्यः। तत उ तत एव राजोश्रेरनन्तरं ह किस बालाकि: बलाकखापत्यं ब्रह्म जिज्ञासुः समित्वाषि: समित्करः प्रतिचक्रमे प्रतिचक्राम राजानं प्रति ब्रह्मपदे- मार्थं महतोपायन आजगामेत्यर्थः। वाचा चैवं व्याहरत् उपायानि यदि भवतोऽनुज्ञा तदा भवन्तं गुरुलेन समीपे नागच्छानि, द्ति ब्नेन प्रकारेण, प्रतिचक्रामेत्यन्वयः । तं अपगतगवै ब्राह्मषं दीनतमामवस्थां प्राप्तं इ किल उवाचा- जातशनुः उक्रवान् राजा, प्रतिल्लोमरूपमेव विपरोतरूपमेव म तवनुरूपं स्ात् भवेत् यत् यस्मात् पत्िय: न्यूनवर्णः चत- चाएकारी ब्राह्मणं उत्तमवषें द्विजोन्तमं उपमयेत् ब्रह्म- विद्याये दोकयेत्। मा च ते भयं यदसी राजा न वच्चती- त्येवमाइ, एहि प्रम्माव्जनसमचादकान्तमागच्क, व्येव ला झपयिव्यामि ता लां गुरूं विज्वपयिष्याम्येव, यञ्जानामि तन्त- भ्यं वदस्न वसयिष्यामीत्यर्थः। दति अ्मेन प्रकारेणोक्कानन्तरं तं बालाकिं ब्रह्मविद्यार्थिनं ह किस पाणावभिपद्य करे स- सेरं गृह्ीत्वा प्रवब्राज सभादेशा देशन्तरं जगाम राजा। तो

• साददिति F.G. टो० । + उपनयेदेशीति F.G. टी. ।

Google

8 चध्याय: ।] दीपिका सचिता। ११९

पाणवभिपद्य प्रवव्राज तौ र सुप्तं *पुरुषमाजग्मतु- सं इाजातशचुरामन्त्रया=्वक्रे टइत्पाएडरवास: सोम राजन्निति स उह शिश्य एव+ तत उ हैनं यश्या- विचिक्षेप से तत एव समुत्तस्था तं होवाचाजातशच्रुः कैष एतद्वालाके पुरुषोऽ्शयिष्ट क्ैतद्भूत्कुत एतदा-

राजबाखाकी ह किस सुप्नं पुरुष श्रनेककर्मश्रमाकुखं भयानं राजपुरुषं कश्िदीयतुः प्राप्तवन्ता। तं सुन्नं परुषं ह किल ऋजातप्नन: एतन्नामा राजा श्मन्त्रयासरक्रे, वच्चमाऐैना- मभि: सम्बोधयामास। सम्बोधननामान्याह, वह्दन् हे सर्व- सादभ्यधिक प्राणत, पाण्डरवासः पाए्डरा: श्पो वाससी यख प्राणस्य तत्सम्बोधनं हे पाणडरवासः, साम सोमात्मक प्राप राजन् हे दीप्रिमन् प्रापत, दति सम्बोधनपरिषमाप्र्थः। मः दृद्दन्नित्यादिना सम्बोधितः प्रापतः, उइ् ऋपि प्रसिद्धावम्या- न्तर पात्मलेन तूष्णीमेव मोनेमैव शिश्टे भयनं चक्रे। तत उ तदनन्तरमेव ह किल एनं प्रयानं पुरुषं यथ्या वेखादितर- काष्ठेन आविचिच्ेप आसमन्तात् ताडितवान्। सः भयान: पुरुषः प्राणाद्यतिरिक्रा यष्टिघातसञ्जातवेदनः, तत एव त- दानोमेव न तु कालान्तरे समुत्तस्या सम्यगत्थानं छतवान्।

• पुरुषं कव्विदीयतुरिति F.G. टी. ।+ ळहन् इति F.G.टी०। $ स उ ह तूष्णीमेव शिश्ये (शिष्य इति B.D.) इति F. G. टो०। 9 श्िष्य इति B. D. (भ्रिष्य इति च व ०१।ख०१४। पव्यते।)

Digitized by Google

१२० [8 सध्यायः'

गार्दिति तत उइ बालाकिर्न विजने तं होवाचा- जातशचुर्यचष एतदालाके पुरुषोऽ्शयिष्ट यवैतद्भूद्यत एतदागादिति डिता नाम पुरुषस्य नाच्यो हृदयात्यु- रीततमभिप्रतन्वन्ति तद्यथा सइसधा केशो +विपा- टितस्तावद्रव्यः पिङ्गलस्याियाS तिष्ठन्ति शुरूस्य र- षास्य पीतस्य लोहितस्य च तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वमं न कञ्चन पश्यति । १६॥

तं होवाचाजातभनुः, तं प्राणात्मवादिनं बालाकि, व्या- स्थातमन्यत्। राजोत्रिमाह, क कुच एषः प्राणादतिरिक: पयान:, एतत् सर्वचेतन्यशन्यं यथा तथा, बाखाके हेबालाके पुरुषः चेतनः प्राणादीनां खामी नभयिष्ट पयनमकुर्त, क कस्प्रिन् प्रदेशे एतत् उतं प्यनं ब्भृत् जातं। एक: प्रश्न: पुरुषविषये, अपरोऽवस्याविषये। पुरुषनयनयो्देमं प्रष्टा पुरुष- स्यागमनदेशं पृष्कति, कुतः कम्मादेशात् एतत् जागरपं प्रति एतदागमनं वा, भागात् आगतवान, सुतिर्विचारषार्था विचार्य कथयेत्यर्थः। दति त्रनेन प्रकारेण प्रश्नमकरोदिति शेष:। तत उ पि तट्राज्जा पृष्ठ, इ किल बालाकि: बलाक- स्ापत्यं न विजशे न विज्ञातवाम्॥१८॥

• तदु ह बालाकिर्म बिजया। १८। इति F.G.। + दिता नाम हदयस्य नाधो हदयादिति F.G. टी. । विपतित हवि F. G. टो० । १ वविम्यास्तिक न्तोवि A.

Digitized by Google

8 ब्याय: ।] दीपिकासचिता।

अथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक सर्वैनी- मभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वैः रूपैः सह्ाप्येति श्रोचं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैध्यानैः सह्ाप्येति स यदा तं पज्ञातखप्रश्नं बालाकिं होवाचाजातप्रनः यचैष एतद्वा- लाके पुरुषाऽशयिष्ट यचरैतदभूद्यत एतदागात् व्याख्यातं। किमः स्वले यदोऽवस्थानं विभेषः। खयं तं देशमाह राजा, हिता नाम प्राषिनां हितकरणद्िता दृत्यभिधाना:, इद-

र्थ:, नाडः मिरा: इदयात् हृदयपुणडरीकान्निर्गत्य पुरोततं आन्त्रं इृदयवेष्टनं अ्रभिप्रतर्न्वान्ति सर्वतः प्रकर्षेष विस्ा- रयन्ति वेष्टयन्तीत्यर्थः। तद्यथा यावत्परिमाणमित्यर्थः, सहस्रधा केशो विपतितः बाखः सहसत्रप्रकारण विविधं मपति- तः, केशस्य सहस््रांभ दूत्यर्थः। तावत् तत्परिमाणा: त्रण्व्यः सक्षा:, पिद्ठलस्य चित्रवर्णस् पणिषा अशुतमेन रसेनाति- सून्मपेत्यर्थ:, तिष्ठन्ति पूर्णा वर्तन्ते। सामान्यतो वर्णमुक्का विभेषता वर्णनाइ, पडकस श्रेतस्य, ऋणिन्नेति सर्वेषु वर्णेम्व- नुवतते, छष्पस कालस् पोतस सुवर्णवर्णस लोहितिख रत्स्ेत्येवंप्रकारख वर्णान्तरस्याप्णिता रसेन पर्णास्तिष्ठ- न्ति। तासु इदयवेष्टनपुरीतत्रतिष्ठितासु हृदयगमनमार्ग- भूतास सामीप्येन तदा भवति तम्मिन् भयनकाले वर्त- ते। खन्नो नाीषु वर्तमानख भवतीत्यर्थः। खप्नखान- * विपाटित इब D. पाटिव इति D. R

Digitized by Google

१२२ कौवीत किय्रा हयोपनिवत्। [8 सध्यायः।

प्रतिबुध्यते 'यथाभेर्ज्वलतः सर्वा दिशा विस्फुलिक्रा वि- प्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राण यथायतनं विग्र- मभिधाय सुषुप्नस्थानं सजागरणमाह, यदा यसिन काले सप्नः खन्नं न क्चन पश्त्यथास्िन प्राप्त एवैकधा भवति, तदेनं वाक् सर्वैनामभि: सहाप्येति, चक्षः सर्वैः रूपेः सह्ाप्येति, श्रोषं सर्वैः प्ब्दः सहाप्येति, मनः स्वैध्यानेः सहाप्ेति, स यदा प्रतिबुध्यते यथाभेर्विस्फुखिङ्गा विप्रतिष्ठेरत्रेवमेवैतमादा- त्मन: प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणोभ्यो देवा: देवेभ्धो लोका: व्यास्थातं। अवमर्थः । नाडीद्वारा पुरीतदवेष्टनेऽनेक- नाडीकारणे इृदयपुणडरीके खिथिताकाश्नान्तर्वर्तिक्रियाशतयुपा- धावानन्दात्नि सुषुप्निं प्राप्य तत एव जागरषमागच्छति यः सोऽपगताधाराधेयमेदा ब्रहशब्दाभिधेय: मत्रु भव- दभिमतः प्राण्तादिरधिदैवतमध्यात्मं चेति। कथमसा ब्रह्म- प्रब्दाभिधेय उपखब्धु प्रकयते दति बाखाकेईदयगतामा- प्द्मामपाकरिय्यम् दृष्टान्तपुरःसरमाह, तत् तव उपखब्धी दृष्टान्तः यथा दृष्टान्ते चुरः तीन्ायः प्रसिङ्धू: च्ारकर्मषि सुरधाने चुरो धीयते यस्मिन् पाचे तत् सुरधानं तखििन् र्वाहतः प्रचिप्न: स्यात् भवेत्। त्रयं हृदयपुणरीके भरी- बैकदेने तदुषखब्धी दृष्टान्तः। ददानीं सर्वशरीरे उपलब्यर्थ- दृष्टान्तमाइ, विश्वभरो वा विश्वभ्रोडगनिः वाबब्दो दष्टा- न्तान्तरे, विश्वभ्रकुखाये शग्िनोडे अरखादा, एवमेव अने- * यथाभेर्विस्ुिद्गा इति F.G. टो.।

Digitized by Google

• बध्याय: ।] दीपिकासचिता।

तिष्ठन्ते प्रारोभ्यो देवा देवेभ्यो लोका: 'सएष प्राणएव प्रज्ञात्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आालामम्य न्रान -: सेभ्यस्तद्यथा क्षुरः क्षुरधाने 5वोपहितो विश्वमभरो वा नेव प्रकारेप एषः ब्रह्म ते ब्रयाणीति यो भवता प्रछ्लतः प्राज्ञ: नित्यः खयंप्रकाशः प्रज्ञायुकः व्रात्मा ब्रस्मत्यत्ययव्य- वहारयोग्य:, दद मशरीर इमं शरीरे भवं, एतच्करीरं सेन्ट्रियमित्यर्थः, भात्मानं मात्मभब्दप्रत्ययालम्नं ब्नुप्रविष्टः सष्टिमन प्रवेशनं छवतवान्। प्रवेभावधिमाह, शाखामभ्य प्रा- नखेभ्यः लोमनखपर्यन्तं, नखाग्रशरोरवद्िर्गतकेशान्ुक्का समय्रे शरीर इत्यर्थः। खन्नसुषुप्निजागरशेषु प्राणाद्तिरिक्रमात्मा नमभिधाय तख्य च सर्वसिमन शरोरे दृदये च सामान्य- विभेषाभ्यां व्याप्तिं, ददानों तखैव घरीरं विवसुर्दृष्टान्त- पुरःसरमाह, तं आालोमभ्यः आ्रनखेम्यः शरोरे सामान्य- विभेषाभ्यां प्रविष्टं एतं बुड्धिसातिणं आ्त्मानं ब्रम्मत्त्ययव्यव- द्वारयोग्यमानन्दात्मानं एते अपगताधिदैवभेदा त्रध्यात्म- प्रत्यन्ता दव आ्त्मान: वागाद्या: मन्ववस्यन्ति ब्रात्मनो निसयमन पस्मान्निरिसिन्वन्ति। तच दृष्टान्तमाह, यथा दृष्टान्े श्रेष्ठिनं श्रेष्ठः श्रेष्ठत्वं प्रधानतं सः गणे यस्ास्ति सःः श्रेष्ठो, तं प्राधान्यवन्तं कुटुम्मिनमित्यर्थ:, साः खसम्बन्धिनो जात्युपलचिता उपजीवकाः अ्रन्ववस्न्तोत्यमुवर्तते। निखये * स एव इत्यादि व्ानखेम्य इत्यन्तं F.G. टी० नाखिि। + सवहितः स्ादिति F.G. शरीरमिति B.C. B 2

Google

१२8 नरवीतचित्ा झयोपनिवत्। [8 चध्यायः।

विश्वमभरकुलाय एवमेवैष *प्रभात्मेदं शरीरमात्मान- मनुप्रविष्ट आलोमभ्य आ्नखेभ्यस्तमेतमात्मानमेत आत्मानोऽन्ववस्यन्ते यथा शष्ठिनं स्वास्तदथा शेष्ठा प्राधान्यमुक्का भोगेपि प्राधान्यं वत्रु दृष्टान्तमाह, तत् तच भोगप्राधान्ये दृष्टान्तः, चथा दृष्टान्ते श्रेष्ठो कुटुम्ी खेः जात्यादिभि: सह भुक्के त्न्नमत्ति, यथा वा यद्त्, वाभब्दः प्रकारान्तरेप दृष्टान्तार्थ:, श्रेष्ठिनं प्रधानकुटुम्बिनं ट्रव्यद्वारा प्रन्नमिव खा: मात्याय्या: भुञ्जते बदन्ति, एवमेव अनेनैव प्रकारेप न तन्येन, एषः प्राज्ज त्रात्मा व्याख्ातं, ज्ञान-

भिः म्रम्मच्छव्दप्रत्ययालम्बनेः वागादिभि: सह भुङ्के पत्ति। तथवा दृष्टान्तदाष्टान्तिकयोखतृतीया करणार्था। न हि नि- मंनुष्यस्य कुटुम्बिनो द्रव्यवतोऽपि भोग: सम्भवति परैद्र- व्यापहारादे: सन्भवात्। एवमसङ्गोदासीनस्य चितिखभाव- स्यात्मनोऽपि बिना करणादिकं न भोग:, चथा श्रेष्ठी खैः व्या- स्थातं, उत्पन्ने कार्ये प्रधानकुटुम्बी येन प्रकारेण खैर्ज्ञाति- प्रभृतिभि: मृह पर्यालष्यान्ववस्थति, एवमेतैरात्मभिरय- मात्मेति बहिरेवावगन्तव्ं। तमेतमात्मानमित्यस प्रपस्तार्थ- माइ, एवं वे अ्नेनैव यथा श्रेष्ठिनं खादूति वच्चमाऐनैव प्रकारेण तं इन्द्रियाणामधिष्ठातारं आत्मानमेत श्रात्मानो-

• प्राज्च वात्मेति F.G. टी. ।

Digitized by Google

8 बध्याय: ।] दोपिकासहिता। १२५

स्वैर्भुक्के यथा वा *स्वाः श्ष्ठिनं भुञ्ज्न्त्येवमेवैष 'प्रज्ना- त्मैतैरात्मभिर्भुङ्क एवमेवैत आत्मान एतमात्मानं भुञ्जन्ति स यावड् वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ने ता-

इन्यवस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं खाः, व्याख्ातं। त्चाद्यन्तपर्याययो: सामान्यविभ्ेषाभ्यां पुनरुक्किपरिहारः। त्रथवा यथा वा श्रेष्ठिनं खा दृत्यस दार्द्टान्तिक एवं वा दत्यादि, न द्वात्मनो निस्द- यमन्तरेणान्यो भोग: करतु अक्य:, तस्िन् पचे यथा श्रेष्ठी खै: यथा श्ेष्ठिनं खा दूति वचनद्यं निगमनार्थलेन व्याख्ेयं। त्थवा निशयोऽध्यात्मको भवति, शपत्कालीनोडमापत्काली- मख। तचापत्कालीन: प्रधानबुद्यनुसारी यथा राजबुद्यनुसारी निशयो मृगयायां मन्त्रिणां, ताट्टयं इदि निधाय तमेतमा- त्मानमिति प्रथममुतं। Sञनापत्कालीनस्तु बन्धुभिः सह कुटु- म्विन: कुटुम्बिना सह बन्धूनास विचार्य भवति, तादृभमक्गो- वत्योकं यथा श्रेष्ठो खैरेवं वा दत्यादि, न्रत्तिम् पच्ते यथा वा श्रेष्ठिनं खा भुञ्जत दत्यस्य एवमात्मानं प्राण भुञ्जत दतीदं बहिरेवावगन्तव्ं। प्रसयात्मनो जाने कस किं फलं जात- मिति बालाकिशड्ां व्यावर्तयितुमजातपचुराह, सः प्रसिङ्धः प्रतर्दनस्य गुरुः यावत् यावन्तं कालं ह किल श्रुतमस्माभि: * श्कनं खाभुख्जतेइति F.G.टी०। +प्रात्ज वात्मेवि F.G.टी.। यथा श्रेषी खैरेवं वे तमात्मानमेत वात्मानाऽन्दवस्यन्ति यथा श्रेषषिनं खा: स यावदिति F.G. टी० । चनामि चापत्कालीन इति सर्वयुस्तकेषु वर्तते।

Digitized by Google

१२१ कौषीत चिता हमेमनिवत्। [8 मध्यायः)

वदेनमसुरा अभिबभूवुः स यदा विजनेजय इत्वासु- रान्विजित्य *सर्वेषान् देवानां सर्वेषाञ्त भूतानां शै्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्यत्थो एवैवं विद्वान् सवीन्

पूर्वेभ्य दत्यर्थः, वे प्रसिङ्धू: प्रजापतिशिष्यः एकाधिकशतवर्ष- ब्रह्मचारी ब्रह्मविद्यार्थ, दन्द्र: परमैश्नर्यसम्पत्नस्तिलोकीपतिः, एतं मथातं सर्वेन्द्रियोपजीव्यं त्रात्मानं श्रामन्दात्मानं न विजशे विभेषेषाचमसाविति न ज्ञातवान्। तावत् ता- वन्सं कारल एतं आ्त्मज्ञानपून्यमिन्द्रं त्रसुरा: भास्त्रनिषि- द्वार्थप्रदृत्ता वागादयो विरोचनादयो वा अ्रभिवभृवु: प भिभवं पराभवं चकुः। सोडसुरेरभिभृतः यदा यसिन काले, य आरत्मापहतपाभा विजरो विम्दृत्युर्विश्योको विजिघलो- उपिपास: मत्यकाम: सत्यसततच्यः सोऽन्वेष्टव्य: स विजिज्ञाभि- तव्यः स सवींख लोकानाप्नोति सर्वाख् कामान् चकमात्मा- नमन्विय्य विजानासोति प्रजापतिवाक्यं सभायां केनापि प्रकारेष शुल्वानम्तरं विजशी, य एषोडन्िषि पुरुषो दृश्यत इत्या- दे: प्रजापतेरुपदेशाद्विभेषेसायमसाविति ज्ञातवान् साचात्क- तवान् दत्यर्थः । त्रथ तदा इत्वा निपात्य त्रसुरान शास्त- निषिद्धूप्रवृत्ताम् वागादीन् विशोचनादीम् वा विजित्व विजयं प्राप्य त्रिलोकीं खाधीनां विधायेत्यर्थः। सर्वेषां निखि-

• सर्वेषां देवानां श्रैद्यमिति F.G. टी० । + परीयायेति F.G. टी० ।

Digitized by Google

8 कध्याय: ।] दीपिकासहिता। १२०

पाभनोऽपहत्य सर्वेषाञ्व भूतानां श्रैद्यं स्वाराज्यमा- धिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥ २० ॥

लानां देवानां अम्न्यादीनां श्रैध्यं श्रेष्ठतवं प्राधान्यं, खाराज्यं खराज्यस्य भावोऽप्रतिहतत्वं खाराज्यं, आधिपत्यं गर्भदा- सानिव सर्वानधिष्ठाय पालयितत्वमाधिपत्यं परीयाय सर्वतो गतवान्। तथो एवापि तद्वदेव म तन्यथा, एवं विद्वान्

आकाशवत्सर्वगतोऽपि भरीरे च हृदये च सामान्यविभ्ेषाभ्या-

तवान, सर्वेषां भूतानां श्रैध्यं खाराज्यमाधिपत्यं भूतानां स्थिरजङ्गमानां, व्याख्यातमन्यत, पर्येति प्राप्नाति। यः प्रमादिसाधनचतुष्टयसम्पन्नः, एवं वेद दन्द्रवंदुक्रमात्मानं जानीते एवं वेद व्याखातं। वाक्याभ्यास उपनिषत्परिषमा- पर्थ: ॥१८॥

गूढापि सम्यक् प्रकटीक्वतेयं। परोपकाराय मया श्रुतीनां पदावलेककपरेण नित्यं।। चय्या तथवाङ्गिरमस तद्व- येवा प्रसिद्धा दूह लोकमथ्ये।

Digitized by Google

१२८ नोषीत कि्रास्मयोयनिवत्। [8 चध्यायः।

इत्यारएयके कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि चतुर्थी डध्यायः समाप्तः ॥*॥

ऋतो मयाकारि पदावलोक- स्तेषां छतेडस्मिन् शिव एतु तुषटिं। गङ्गादय: शीतलनीरपूरा

न्यूनत्वमासां किमिवाच भूयात् ममापि तद्वत्क्ृतय: प्रवृत्ता: । आ्ात्मावबोधाय मदुक्किवारां

-6 विबुष्य सन्तः सततं खचित्तं प्रचालयन्वत् विमुक्तिकामा: ।। सवें न सर्वस्थ चितं प्रियं वा व्यवस्थितं येन खभामहेडदः । प्रिया दितासेन विमुत्िभाजां पदावलोका विहितासताऽमी॥। दूति श्रीमत्परमहंसपरिब्राजका चार्यानन्दात पूज्यपादभि- वयस् श्रभद्वरानन्दभगवतः ऊतो कोषोतकिय्राह्मणोपनिषद्दो पिकायां चतुर्थाऽय्यायः समात्ः॥-॥

Google

सस्था उपनिषद: पाठप्रयालीडयं ववते। तयोरेकामवलम्व्ैतन्मूखं मुद्रितं द्वितीयामवलम्ब्यैव टीका मुद्रिता। चाद्याध्यायद्दयस् प्रयाली- वैपरीतं केवलं टीकायां दष्ठवं, उत्तराध्यायद्दयस्य तु विपरीतपाठ- सूच्को मूलखणडः कायारम्भात्परं मम हस्ते समायातः। वतः स एव विदवत्समाजावलोकनाय एथक प्रकाशते। F.G. चिश्रोपलचिवं पुस्तकदयं काशीतः समायातं तदेवैतस्यादर्पखरूयं जातं।

प्रतर्दनो इ वै देवादाषिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युड्धेन वोरुषेण व तं हेन्द्र उवाच प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनस्वमेव मे वृणीव्व यं लं मनुख्याय हिततमं मन्यष दति तं हेन्द्र उवाच न वे वरः परसे वृषीते लमेव दृश्षीख्वेत्यवरो वे तईि किल म द्ति होवाच प्रतरदनाऽयो खल्चिन्द्र: सत्यादेव नेयाय सत्यं हीन्द्र: स हेन्द्र उवाच मामेव विजानीद्वेतदेवाईं मनुव्याय दितनमं मन्ये यन्मां विजानीयात् चिभोषांपं ल्ाप्टमइनमरन्मुखान् वतीन् सालाटकेम्य: प्राय- कं बकी: सन्वा ऋतिक्रम्य दिवि प्रङ्गादीनलएमइमन्तरिचे मसोमान् पृथिव्यां रकालकन्यान् तख् मे तत्र व खोम च मा मीयते स यो मां विजानीयाननाख केन न कर्मणा

• न मे वरं परस्मै दमीत इति G. + बहनं तयन्मुखानिति F. मन्त्रमुखनिवि G. 1 कालकास्यानिति G. B

Google

१३०

लोको मीयते न मातबधेन न पितबधेन न सेयेन न भूष- इत्यया नास्य *पापं चक्रृषा मुखान्नीलं वेतीति॥ १॥ स होवाच प्राणोडस्ि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमतमित्युपा- खायु: स प्राएः प्राणे वा आयुः प्राण्त उ वा बम्तं यावद्य- सिंच्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः प्राणेन ह्येवामुर्भिलोके- उम्तत्वमाप्तोति प्रभ्या सत्यं सङ्कल्पं स यो मामायुरमत- मित्युपास्ते सर्वमायुरिलोक एत्याप्नोत्यमतत्वमच्तितिं खर्गे लोके तड्टूक शाजरेकभूयं वे प्राण गच्छन्तीति न हि कखन भक्रयात् सदाचा नाम मप्रजनपयितुं चन्षुषा रूपं श्रचेष शब्दं मनसा ध्यातुमित्येकभृयं वे प्राणा भूत्वैकेकं सर्वाखेवैतानि प्रज्ञपयन्ति वांच वदन्तों सर्वे प्राण अनुवदन्ति चक्षः पश्यत् सर्वे प्राण्त अनुपश्न्ति श्रोचं श्खत् सर्वे प्राण त्रनुश्टखन्तिं मनो व्यायत् सवें प्राण अनुध्यायन्ति प्राएं प्राणन्तं सरवें प्राण्ण शनुप्रापन्ति एवमु हैतदिति हेन्द्र उवाचास्ति त्वेव प्राणानां निःश्रेयसमिति ॥ २। जीवति वागपेतो मूकान् हि पश्यामो जीवति चक्षर- पेतोऽन्धान दि पश्यामो जीवति श्रतापेता बधिरान् हि पश्यामा त्रथ खल जीवति बाडकित्रो जीवत्यूरककित्र द्ृत्येवं हि पश्याम इति प्राप्त एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिण्टद्योत्थापयति * पापं चनेति G. + स यो म वयुरिति F. * प्रज्ञा पयितुमिति G. ध्यानमित्येकभूयं वै प्राया एकैकं सर्वारयेतानि प्रज्जमयन्तीति G. ---

Digitized by Google

नौषीत किय्राहमयोपनिवत्। १३१

तस्मादेतदेवाक्यमुपासीतेति यो वा प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः सह ह्ेतावसिञ्करीरे वसतः सहो- त्कमतस्तस्ैषेव दृष्टिरेतद्विज्ञानं यनैतत्पुरुषः सुप्नः खन्न न कख्न पश्त्यथास्त्रिन प्राप्त एवैकधा भवति तदेनं वाक् सर्वै- नामभि: सहा्प्येत चक्षः सर्वैः रूपैः सहाप्येति ओचं सर्वैः नन्देः सहाप्येति मनः सर्वैध्याने: सहाप्येति स यदा प्रति- बुध्यते यथाभेर्ज्वलतः विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरत्रेवमेवैतस्ादा- त्मन: प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्रापेभ्या देवा देवेभ्यो लोका: तस्ैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानं यचैतत्पुरुष ब्रार्ता मरि- व्यन्नाबत्यं न्येत्य सम्मोहं न्येति तदाजरदक्रमीचित्त न सटणोति न पश्यति न वाचा बदतीति। त्रथास्मिन् प्राण्त एवैकधा भवति तदेनं वाक् सर्वैनामभि: सहाप्पेति चचुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोचं सर्वः भब्दैः सद्ाप्येति मनः सर्वैः ध्यानेः सहाप्ेति स यदा प्रतिबुध्यते यथाभेर्विस्फुलिङ्गा विमतष्ठेरन्नेवमेवैतप्रा दात्मन: प्राण यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राऐेभ्यो देवा देवेभ्या खोकाः ॥ ३ ॥ स यदासाच्करीरादुत्कामति वामसात् सर्वाषि नामान्य- भिविसजते वाचा सर्वाषि नामान्याप्नोति प्राणोडस्ात् सवान् गन्धानभिविसजते प्राणेन सर्वान् गन्धानाप्नाति चन्षुरस्मात् सर्वाणि रूपाय्यभिविसृजते चन्तुषा सर्वीषि रूपाखाप्नोति श्चमसात् सवान् शव्दान् अभिविस्ृजते ग्रोचेष सवी- चव्दानाप्नोति मनोडम्ात् सर्वाषि ध्यानान्यभिविस्टजते B 2

Google

११२ केवीतकिय्रा झबोपनिवत्।

मनसा सर्वासि ध्यानान्याप्नति सेषा प्राण्ते सवीप्तिया वे प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ा स प्राणः मह ह्वेतावमिंच्छरोरे वसतेः सहास्क्रामताऽय खलु यथा प्रज्नायां सर्वाषि भूतान्येकं भवन्ति तध्ाख्ाशाम: ॥।४॥ वांगेवाखा एकमङ्गम्दूढं तखै नाम परस्ाव्ंतिविहिता भूतमाचा प्राण एवासया एकंमङ्गमदूढं तख गन्ध: परसाल- तिविदिता भूतमाचा चनुरेवास्या एकमङ्गमटूढं तस्य रूप परसात्प्रतिविरिता भूतमाचरा शतमेवाखया एकमङ्गमदूढं तख शब्द: परस्ाततिविहिता भूतमाचा जिल्ेवासया एकम- इमदूढें तसया बन्नरसः परस्ाव्तिविरिता भूतमाचा इसा- घेवासा एकमङ्मदूढं तथो: कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भृत- मात्रा शरीरमेवासया एकमङ्गमटूढं तस्य सुखदुःखे परस्ा- सतिविदितां भूतमातरोपख एवासया एकमङ्गमदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजाति: परस्ाततिविदिता भृतमाचा पादावेवाखा एकमङ्गमदूढं तयोरित्या: परस्ावततिविदिता भृतमाचा प्रश्न- वास्या एकमङ्गमदूढं तखै धियो विज्ञातवं कामा: परसा- अंतिविहिता भूतमाचा ॥ ५ू ॥ प्रशया वाचं समारह वाचा सदाषि नामान्याप्नोति प्रज्नया प्राएं समावव प्राणेन सवान् गन्धानाप्नोति प्रशया चचः समा- रुख चन्तुषा सवीषि रूपाय्ाप्नाति प्रक्या श्वं समारुह्य श्र- चेण सवीं चव्दानाप्नति प्रशया जिका समारूह जिक्ञया सर्वी- नव्रसानाप्रोति प्रभया इस्ती समारछ इस्ताम्यां सर्वाणि कर्मा-

Google

१३९

याप्तोति प्रशया शरीरं समारह भरीरेण सुखदुःखे श्ाप्तोति प्रत्योपखं समारद्योपखेनानन्दं रति प्रजातिमाप्तोति प्रज्नया पादी समारत पादाभ्यां स वा दत्या तप्तोति प्रशयैव धिय: समाषह प्रशयैव धियो विज्ञातवयं कामानाप्नोति॥। ६॥ न हि प्रज्ञापेता वाङ्गाम किस्न प्रजपयेदन्यन मे मनो- ज्भूदित्याइ नाइमेतन्ाम प्राज्जासिषमिति न हि प्रज्ञापेतः प्राण गन्वं कखन प्रज्जपयेदन्यत्र मे मनोऽभदित्याह नाड- भेतं गन्धं प्रा्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं चनूरूपं किश्चन प्रज्ञपथेदन्यच मे मनोऽभदित्याह नाहमेतद्रपं प्राज्जासिष- मिति न दि प्रज्ञापेतं ओचं शर्ब्द कस्न प्रज्ञपयेदन्वच मे मनो- भृदित्याइ नाइमेतं भब्दं प्राज्जसिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिज्ावरयं कसन प्रज्ञपयेदन्यत मे मनोऽमदित्याह नाह- मेतमन्र सं प्राज्ञासिषमिति म दि प्रज्ञापेता इस्ता कर्म किखन प्रज्नपयेयातामन्यत् मे मनोड्भूदित्याह माहमेत- त्कर्म प्राज्जासिषमिति न हिं प्रज्जापेतं शरीरं सुखं न दुःखं किसन प्रजपधेदन्यच मे मनोSमदित्याह नाहमेतत् सुख न दुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस् श्राम- न्दं न रतिं न प्रजातिं काखन प्रज्जपयेदन्यत्र मे ममोSभूदि- त्याह नाइमेतमानन्दं न रतिं न प्रजातिं प्राज्ञास्तिषमिति न चि प्रभापेता पादावित्यां काखन प्रज्ञपयेयातामन्यत् मे मनोऽभदित्याह नाहमेतामित्यां प्राज्जासिषमिति न हि प्रजापेतता घी: काचन सिष्येन्न प्रज्ञातवं प्रज्ञायेत।।७।।

Digitized by Google

न वाचं विजिज्जासोत वकारं विद्यात न गन्धं विजिज्जा- बीत वातारं विदयान् रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिन्नासीत श्रतारं विद्याननान्नरमं विजिज्ञासीतान्नर- सखय विज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कतीरं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्जासीत सुखदुःखयोविज्ञातारं विद्यान्नानन्दं म रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस् रतेः प्रजातेर्विज्ञा- तारं विद्यानेत्यां विजिन्जासीतैतारं विद्यान् मनो विजिज्ञा- सीत मन्तारं विद्यान्ता वा एता दशैव भूतमाचा ब्धिप्रजं दभ प्रज्ञामाचा अधिभूतं य्द्धि भृतमाचा न सुर्न प्रज्ञामा- नाः सुर्यद्वा प्रज्ञामाचा न स्र्म भूतमाचाः सुर्न ह्ान्यतर- तो रूपं किसन सिध्येन्नो एतस्राना तद्यथा रथसारेषु नेमि- रर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमाचाः प्रज्ञामा- चाखर्पिता: प्रज्नामाचाः प्राणडर्पिता: स एष प्राप्त एव प्रज्ा- त्मानन्दो डजरोडमतो न साधुना कर्मणा भृवान् नो एवा- साधुना कनीयानेष झ्वेवेनं साध्तु कर्म कारयति तं यमन्ा- मुनेषत्येष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लेकभ्यो ननृत्सत एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेभ: स म आत्मेति विद्यात्॥ ८।। दूत्यारण्के पञ्चमोडध्यायः ॥॥

• एव लेकिशा लोकपालो लोकाधिपतिरेष सर्वेश इति F. + इति काषोतकीब्राह्मयपनिवदि तत्ीयोऽध्याय इति G.

Digitized by Google

नौषीत किब्रा हयोपनिवत्। १३५

गाग्यो ह वै बालाकिरनचान: संस्पष्ट श्रस सोऽवसदुभी- नरेषु सवसन्तत्येषु कुरुपस्सालनेषु काभिविदेद्देव्विति स हाजा- तशचुं काश्यमेत्योवाच ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं दोवाचाजात- अनु: सहस्रं दद त एतखां वाचि जनको जनक दूति वा उ जना धावन्तोति॥ १ ॥ स छोवाच बालाकिर्य एवैष आदित्ये पुरुषसमेवाह्मु- पास दूति तं होवाचाजातशनुमी मैतम्िन् समवादयिष्ठा दृह्न पाएडरवासा प्रतिष्ठाः सर्वेषां भृतानां मूर्द्धेति वा त्रह- मेतमुपास दूति स यो दैतमेवमुपास्ेडतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मुद्ा भवति॥ २ ॥ स हेवाच बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषसमेवाह- मुपास दति। तं होवाचाजातपचुर्मा मैतस्िन् समवादयिष्ठाः सोमो राजाव्स्यात्मेति वा ब्रद्दमेतमुपाम इति स यो हैत- मेवमुपा स्तेडन्रस्यात्मा भर्वात ॥ ३ ॥ म होवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति पुरुषस्तमेवाहमुपास दति। तं होवाचाजातपत्रुर्मा मैतस्िन् समवादयिष्ठास्े- जस्यात्मेति वा बद्मेतमुपास दूति स यो हैतमेवमुपासे तेजस्ात्मा भवति॥४ ॥ म होवाच बालाकिर्य एवेष सनयित्रा पुरुषस्तमेवाह- मुपास दूति। तं होवाचाजातशचुर्मा मैतस्मिन् समवादयि-

• पारवासातिका इति F.

Digitized by Google

१२६ कौषीत किब्राहयोमनिवत्।

ष्ठाः प्रष्दस्यात्मेति वा बह्मेतमुपास इति स यो हैतमेवमु- पास्ते भब्टस्ात्मा भर्वति ॥ ५ ॥ स दोवाच बालाकिर्य एवैष बाकाशे परुषसमेवाइमुपास दूति। तं दोवाचाजातप्चुमी मैत्विन् समवादयिष्ठा: पूर्ण- मप्रवर्ति ब्रह्मेति वा ब्रद्दमेतमुपास इति स यो द्वतमेवमुपासे पूर्यते प्रजया पपडभिनो एव सयं माख प्रजा परा काखात- वर्तते॥ ६॥ म होवाच बालाकिर्य एवैष वाया पुरुषस्तमेवात्रमुपास दति। तं होवाचाजातमचु्मा मैतखिन् समवादयिष्ठा दन्ड्रो वैकुष्ठोऽपराजिता मेनेति वा ब्दमेतमुपास इति स यो हेत- मेवमुपासे जिष्पुर्रि वाऽपराजिष्पुरन्यतस्यजायी भवति । ७।। स दोवाच बालाकिर्य एवैषोऽग पुरुषखमेवाइमुपास इति। मं रोवाचाजातमचुर्मा मैत्िम समवादयरिष्ठा विषासचिरिति वा ऋद्टमेतमुपास दूति स यो हैतमेवमुषासते विषासतिर्हेवा- व्वेघ भवति ॥ ८ ॥ स दोषाच बालाकिर्य एवेषोडसु पुरुषसमेवाइमुफास दति। मं होवाचाजातञ्ञत्ुमा मैतसििन् समवादविष्ठा नाम्रस्ात्मेति वा ऋद्मेतमुपास इति स यो हेतमेवमुपासे नामस्यात्मा भव- नीत्यधिद्वतमथाध्यात्ं॥<।। म दोकाच बालाकिय एवैष बदर्में पुरुषसतमेवाहसुपास दूति। तं होवाचाजातशचुर्मा मैतसिन् समवादयिष्ठाः प्रति- रूप दूति वा अ्द्मेतमुपास दति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रति-

Digitized by Google

रुपो हैवाख प्रजायां पुत्र आजायते नाप्रतिरूपः ॥ १० ॥ म छोवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्ुत्कायां पुरुषस्तमेवा- इमुपास दूति। तं होवाचाजातपत्रुमा मैतस्तिन् समवा- दयिष्ठा द्वितीयोऽनपग दूति वा अ्रह्मेतमुपास दृति स यो हैतमेवमुपासते विन्दते द्वितीयान् द्वितीयवान् भवति ॥ ११॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष भब्दः पुरुषमन्वेति तमे- वाहमुपास दूतति। तं होवाचाजातशत्ुर्मा मैतस्िन् समवाद- यिष्ठा असुरिति वा ऋ्रह्मेतमुपास दूति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव खयं नास्य प्रजा पुरा कालात् समोषमेति॥ १२॥ स होवाच बालाकिर्य एवेष कायापुरुषसमेवाहमुपास दति। तं होवाचाजातभत्चुरमी मैतख्िन् समवादयिष्ठा मृत्यु- रिति वा ऋ्हमेतमुपास दति स यो द्वेतमेवमुपास्ते नो एव खयं मास प्रजा पुरा कालालमीयते।१२॥ म होवाच बालाकिर्य एवैष शरीर: पुरुषस्मेवाहमुपास दूति। तं होवाचाजातमचचुमा मैतस्िन् समवादयिष्ठाः प्रजा- पतिरिति वा अद्दमेतमुपास दूति स यो हैतमेवमुपासे प्रजायते प्रजया पशडभिः ॥१४॥ स दोवाच बाखाकिर्य एवैष प्राज्त त्रात्मा येनेततुन्तं खप्रया चरति तमेवाहमुपास दति। तं होवाचाजातभचुर्मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठा यमो राजेति वा ब्रद्मेतमुपास

• सुप्तमिति G, पुस्तके पतितं। एतत्सुप् इति टी०।

8

Google

करवीत कित्रा सथोपनियत्।

रूति स यी हेतमैवमुषाले सर्व दवास रद मेखयान यम्यते॥ १५॥ स रोवाच बाखाकिर्य एवैष देदिफेडकम् पुरुषकमेवाहमु पास दूति। तं होवाचाजातम्चुमी मैतस्िम समवादविष्ठा भाव पात्मा अधिरात्मा ज्यीतिष अतीति या श्रह्मेतमु- पास दति स यो हैतमेवमुपास एलेषां सर्वेषामात्मा भवति। ।। १६॥ म होवाच बालाकिर्य एवैष सव्ेऽयन् युरुषसमेवाह- मुपास दति। तं हवाचाजातमतुमा मैतस्ि्म्रिम् समवाद- यिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत व्रात्मा तेजस बात्मिति वा पर- मेतमुपास दति स यो हेतमेक्मुपास एतेषामात्मा भर्वात ॥१७॥ आदित्ये दृह्म् *पाएडरवासासान्द्रमवि शोमो राजा वि धुति तेजसी सनयित्ा भब्दस्याकाश्े पूर्ण वाथाबिन््रोमी विषासदिरंम मावस्यादर्मे प्रतिरूप: प्रतिभ्रुत्कायाँ द्वितीय: अन्दोऽसुन्क्कायार्था मृतयु: शरीर: प्रजापतिः प्राज्ती थभो राजा दच्तिणेऽचनानत: सवेडकम् सत्यस्य। तत उ इ बा- लाकिस्तूरष्णीमास नं होवाचाजातमनुरेतावनु बाख्लाकार दत्येमावद्रोति शेवाच वालाकिसं होवाचाजातम्रचुर्म्टवा वे किल मा समेवादयिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणीति व होवाच यो वे बालाक एतेषां पुरुषाणां करता यस् वे तत्कर्म *पाखरवास इति F.

Digitized by Google

स वे बेदितव् दति तत छ्ह वाखाकि: समित्वाषिः प्रतिषं- कम उपायानीति तें रोवाचाजातमपुः प्रतिलोमरूपमेव खात् यत् पचिया ाज्मणमुपनसेदेि वयेव ला जपयिव्यासीति तं ह पाणावमिषद्य प्रमशाज तो ह सुप्नं पुरुषं किदीयतुसं हजातमचुरामन्त्रयासक्रे दृडन् पाणरवासः सम राजन्ति तिमउह् तुष्णीमेव शिथ्से तत उ देनं यथ्या विचिश्चेप स तत एव समुन्तस्था तं छोकाचाजातमनु: केष एंतडाखाके पुर्षो- आपयिष्ट क्ेतदभूत्कुत एतदागादिति तदु ह बालाकिर्न वि- जज्ा ॥ १८ ॥ तं होवाचाजातमचुर्यनेष एतदालाके पुरुषोऽपयिष्ट यत्रै- तदभूद्यत एतदागाडिता नाम ददयस माधा इदयात्ु- रीततमभिप्रतर्न्वन्ति यथा सहसधा केथो विपतितसतावदखन: पिङ्गलस्याणिय्ा'तिर्ष्ठान्ति शुकरसय कष्पस पोतसय लोहित- स्ेति तासु तदा भवति यदा सुप्नः खप्नं न कखन पश्यतति। त्रथास्तिरिमप्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक् सर्वेमामभि: साहा- प्येति चक्षः सवैः रूपैः सह्थ्येत श्रचं सर्वेः भब्दैः सच्ा- प्येति मनः सर्वैध्यानः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्रे- विस्फुखिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवेतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्रापेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकासतदया चुरः नुर- धानेSवहितः सादिस्वभरो वा विश्वभ्रकुलाय एवमेवैष प्राज्ज आात्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आलोमभ्य न्ानखेभ्यसमे- तमात्मानमेत आात्मानोऽन्ववसन्ति यथा श्रेष्ठिनं खासचथा 8 2

Google

१३० कै।घीव कित्राझयोपनिवस्।

श्रेष्ठी सेरभुक्के यथा वा श्रेष्ठिमं खा भुख्जत एवमेवेष प्राज्त आत्मैतेरात्मभिभुंक्के यथा श्रेष्ठी खैरेवं वे तमात्मानमेत भ्रा- त्मानोऽन्वस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं खा: स यावङू वा दृष्द्र एत- मात्मानं न *विजशी तावदेनमसुरा अ्भिबभूवुः स यदा विज- ावथ इत्वासुरान्विजित्य सर्वेषां देवानां श्रैध्वं खाराज्यमा- धिपत्यं परीयाय तथा एवैंवविद्वानतर्वेषां भूतानां श्रै्यं खाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥१६ ॥

• विजिज्जाविति तु पुलकयो: पाठः। + विद्ान् सर्वान् पापनोऽपहृत्य सर्वेवास भूतानामिति G. + इति कौध्िकी (कौशीतकी?) ब्राझयोपनिवत् समाप्ता। इवि G.

Digitized by Google

TRANSLATION.

Google

Digitized by Google

THE

KAUSHI'TAKI-BRAHMANA-UPANISHAD.

S'ANKARANANDA'S INTRODUCTION.

Ir is well known that such actions as rubbing, &c., pruduce purity in substances like mirrors, &o., capable of reflecting light; and similarly the round of actions, commencing with the Agnihotra and ending with the As'wamedha, produces purity in the under- standing, capable as it is of reflecting the divine light ;* it is also understood from a passage of the S'ruti that sacrifice, charity and penance are the means of the desire to know. And again, since heaven, &c., which are the fruits of actions, are a kind of happiness, and this is a synonym for the serenity of the understanding, there- fore even those persons who are devoted to ceremonial actions, allow that actions do produce purity in the understanding. Hence the S'ruti, having declared the system of works at great length, now takes the occasion to declare the knowledge of Brahma. Here follows the Kaushítaki Brahmana Upanishad in four chapters, com- mencing with the words "Once on a time Chitra, the son of Gangya," and ending with "who knoweth thus." In the first chapter, it declares the knowledge of Brahma's couch, with the northern and southern paths; in the second the knowledge of prána, and certain external and internal actions of him who knows

• Taijasa, the " brilliant" or " reflecting," is the Vedanta term for the understanding (antahkarana), as it is said to reflect the soul or chaitanya, as the image of the Supreme. Thus S'ankara Acharya says-"मुखामासको दर्पसे हश्यमानो मुखतातपुथक्रेन नैवासि वस। चिदाभा- सको घीषु जीवाऽपि तह्ृत् स नित्योपलन्धिखरपोडह्मात्मा ।

Digitized by Google

144 S'ankarananda's Introduction.

it for the attainment of various blessings; and in the third and fourth the knowledge of soul. Although this latter portion, com- mencing " Pratardana verily," ought properly to be read first, yet even the purified understanding, not knowing the true nature of Brahma, would feel fear before the unconditioned Brahma even though it really causes no fear, just as even a virtuous lad, whose father had left his home on a distant journey while he was yet un- born, might well be afraid at the first sight of him. Hence to re- move his fear and to lead him to the northern path, the S'ruti first describes the conditioned Brahma sitting in the world of Brahma like a king in this world. In the first chapter, therefore, by the passage, "he comes to the couch of unmeasured splendour; this is Prana," it is declared that Prana is the couch of Brahma. At the mention thereof there arises in the hearers a desire to know,-is this Prapa only breath, or is it endowed with various supernatural powers ? To satisfy this desire, the worship of prana is commenced in the second chapter; and afterwards, having thus made a good op- portunity, the S'ruti proceeds to declare the knowledge of Brahma. And since here, too, even the conditioned knowledge of Brahma was only attained from the mouth of the teacher by such great saints, endued with humility, as Gautama, S'wetaketu and others, hence the conditioned or the unconditioned knowledge of Brahma can be alone attained by modern students who are likewise endued with humili- ty. With this object in view, the following narrative opens the Upanishad.

Digitized by Google

THE

KAUSHI'TAKI-BRAHMANA-UPANISHAD.

FIRST CHAPTER.

Once on a time Chitra, the son of Gangya, being about to offer a sacrifice, chose Aruni* as his priest. He sent his son S'wetaketu instead, "Go thou and offer the sacrifice." When he came, Chitra asked him, "Thou art the son of Gautama,-is there any secret place in the world where thou canst set me, or is there one of two roads,t which leads to a world where thou canst set me ?" He answered, " I know it not; well, let me ask my father." He went to his father and asked him, "thus and thus did he ask me,-how should I make reply ?" He answered, " I also know it not. We will go to his house and read the Veda there and gain this knowledge from him; since others give to us (he too will not deny us). Come, we will both set out." So he went, as a pupil, with fuel in his hand, to Chitra the son of Gangya, saying, "Let me come into thy presence." He answered, ' Oh Gautama, thou art worthy to receive divine wisdom, in that thou hast not been too proud,-come, I will make thee to know all.' (1.) He saidt " All who depart from this world, go to the moon.

. Scil. Uddalaka, the son of Aruna, Cf. Brihad Aranyaka, VI. 2. t For the two paths of fire and smoke which respectively lead by the day, the bright fortnight, &c., or the night, the dark fortnight, &c., to the world of Brahma or that of the forefathers, see Brihad Arany. VI. 2. The other recen- sion has " Oh son of Gautama, is there any secret place in the world, where thou canst set me unconnected, having fixed me there (as wood united by glue) ; or is there some other place where thou canst set me?" t The S'ruti first describes the unconcealed (agupta) home of those who know not Brahma. S'.

Digitized by Google

146 The Kaushitaki-Bráhmana

In the bright fortnight the moon is gladdened by their spirits ; but in the dark fortnight it sends them forth into new births .* Verily the moon is the door of Swarga. Him who rejects it, it sends on .beyond ;t but whoso rejects it not, him it rains down upon this world; and here is he born either as a worm or a grasshopper or a fish or a bird or a lion or a boar or a serpent or a tiger or a man or some other creature, according to his deeds and his knowledge. Him, when he comes, the Guru asks, "Who art thou?" Let him thus make answer; "Seed was collected from the wise season-ordaining moon,t the ruler of the bright and dark fortnights, the home of the ancestors, itself produced from the daily oblations,§-that seed, even me, the deities placed in a man, by that man they placed it in a woman,-from her I was born, in mortal birth, of twelve months, of thirteen months, identical with the year, If -I was united to a father of twelve and thirteen months, to know the knowledge that is truth and to know the knowledge that is against the truth; uphold, then, O gods, the due times of my life that I may win immortality. By my words of truth, by my toils and sufferings, I am time, I am dependent on time." "Who art thou ?" " I am thyself." Then he lets him proceed beyond.T (2.) He* having reached the divine road, goes to the world of Agni, thence to the world of Vayu, thence to the world of Varuna, thence to the world of Indra, thence to the world' of Prajapati,+ thence to the world of Brahma.t Verily in that

• The other recension has "it gladdens them not." t This is the secret (Samvrita) place, concerning which Chitra had asked S'we- taketu. t The Brihad Arany. VI. 2 is a complete commentary on S'ankara's explana- tion of this passage. § Cf. Brihad Krany. VI. 2, 9 and S'ankaracharya's commentary. Il By the year is here understood " life." The guru sees that he is equally afraid of swarga and of hell, each involving only a new succession of births ; and so causes him by his knowledge of Brahma to obtain final liberation. * When the student dies, who knows the conditioned Brahma, his soul goes forth through the door of the coronal artery, by the light of the entrance of the heart. Cf. Brihad Ar. IV. 4, 2. t Virat. Į Hiraņyagarbha.

Google

Upanishad. 147

world of Brahma are the Lake of enemies ;* the sacrifice- destroying moments ;+ the Age-less river; the Ilya tree ;t the Salajya city ;§ the impregnable Palace ; || Indra and Prajapati the door keepers; Brahma's hall Vibhu ;* his throne Vichak- shana ;+ his couch of unmeasured splendour; and his wife (nature), the cause of the mind, and her reflection, the cause of the eye, who weave the worlds like flowers; and the Apsarasas, the mothers of all,t the undecaying ;§ and the streams that roll on to the knowledge of Brahma.|| Onward the knower advances; Brahma cries to his attendants, " Run and meet him with the glory due to me; he has gained the age-less river, he shall never grow old." (3.) Five hundred Apsarasas go to meet him, one hundred with fruits in their hands,T one hundred with perfumes in their hands, one hundred with garlands in their hands, one hundred with garments in their hands, one hundred with pounded aromatics in their hands; they adorn him with the adornment of Brahma .* He, adorned with the adornment of The lake that stops the entrance into the world of Brahmá, its depth equal to an hundred oceans, and its dark waters ever flowing, -named Ara, as composed of the enemies (ari) desire, wrath, &c. S'. t The moments, as producing desire, wrath, &c., destroy the sacrifice or proper adoration for the attainment of Brahma. Dr. Weber proposes to explain yeshti as an irregular form for yashti, instead of adopting S'ankara's forced derivation ya + ishti. $ In the Chandogya Up. p. 559 we have similarly the ara and nya seas, the Airamadiya lake, and the nectar-dropping Peepul (as'watthah somasavanah). There is a doubt whether the word should be ilya or ilpa, but I have chosen the former as the Tailinga clearly reads y. The Persian translation has JT -Dr. Weber compares the Yggdrasil of the Edda, but in fact every mythology has its reminiscence of the "tree of life." § S'ankara's interpretation is simply etymological-"a city on the river, where along the bank are bowstrings, as large as a Sal tree, and a place abounding with water in various forms, rivers, lakes, wells, tanks, &c. and gardens inhabited by many heroes." || The Chand. Up. has " the impregnable city" (aparajita pur). Vayu and 'Akasa. 'S.

prabhu-vimita. Scil. egoism .- The Chand. Up. has "a golden palace built by Brahmá,"

• Intellect, the mahat of the Sankhya. t Scil. the 'Srutis. § The knowledge of the 'Srutis. || Or perhaps " the maternal (creative) waters."

"ornaments." " The other recension reads phana for phala, which the comment explains by * The adornment worthy of Hiranyagarbha. 'S.

Digitized by Google

148 The Kaushitaki-Bráhmana

Brahmá, knowing Brahma, advances toward Brahma* every- where. He comes to the lake of enemies, he crosses it by his mind.t When they who know only the present, come thereto, they are drowned. He comes to the sacrifice-destroying moments, they fly from him : He comes to the ageless river, he crosses it by his mind, then he shakes off his good and bad deeds [as a horse shakes his mane.t] His dear kindred obtain his good deeds, his enemies obtain his bad deeds.§ Just as one driving swiftly in a chariot looks down on the two wheels revolving,|| so too he looks down on day and night, on good deeds and bad deeds, and on all the pairs ; I he, free from good deeds, free from bad deeds, knowing Brahmá, advances toward Brahmá. (4.) He comes to the Ilya tree, the odour of Brahma reaches him ;* he comes to the Sálajya city, the flavour of Brahmá reaches him ;+ he comes to the impregnable Palace, the splen- dour of Brahma reaches him ;t he comes to the door-keepers Indra and Prajapati ; they fly from him; he comes to the hall Vibhu, the glory of Brahmág reaches him; he comes to his throne Vichakshana, the Samas Brihad and Rathantara|| are its eastern feet, the Samas S'yaita and Naudhasa its western feet, the Samas Vairupa and Vairaja its edges north and south, the Samas S'akwara and Raivata its edges east and west; this

• Brahma in the form of Hiranyagarbha. 'S. t The Ara lake, being the different passions, desires, &c. wants no boat but the mind to cross it. 'S. t This illustration (avaxairif@) is added by the comm., the va of the original being expanded into swa iva. The MSS. differ much in the word. I have adopt- ed the dhunute of D. which seems meant also by the dhunvate of B. C. E. § To him friends and enemies are alike, but this is said to declare the impor- tance of kindness or hostility shewn to him who knows Brahma. 'S. || He sees them rolling round, their different parts successively coming in con- tact with the ground,-he himself having no such contact. T Light and shadow, hot and cold, &c. 'S. * By the nose. + By the tongue. § The glory of Brahma i. e. the feeling of pride that I am Brahma, reaches t By the eye. him by the mind. 'S. || With this curious mystical description compare that of Vratya's throne in the Atharva Veda xv. (Indische Studien, vol. i. p. 122.) T These are the names of hymns in the Sama Veda.

Digitized by Google

Upanishad. 149

throne is knowledge; by knowledge he sees it all. He comes to the couch of unmeasured splendour; this is Prana .* Past and future are its two eastern feet, prosperity and earth its two western; the Samas Bhadra and Yajnayajníya are the short bars east and west, at the head and foot; the Samas Brihad and Rathantara the long bars north and south at the sides; the Riks and Samas are the cornices east and west,t the Yajush verses the cornices south and north; the moon- beams the cushion, the Udgitha the coverlet, prosperity the pillow.t Thereon sits Brahma.§ He, knowing the truth, first mounts thereon with one foot. Brahma|| asks him, " Who art thou ?" Let him then thus answer: (5.) "1 am time, I am what is in time ; I am born from the womb of space, from the (self-manifesting) light of Brahma ; the seed of the year, the splendour of the past and the cause, the soul of all that is sensible and insensible,* and of the five elements. Thou art soul. What thou art, that am I."t Brahma says to him, "Who am I ?" Let him answer, "Thou art the Truth." "What is the truth ?" " What is other than the gods (who preside over the senses) and the vital airs, that is being (sat) ; what is the gods and the vital airs, that is that (tya) ; all this is called by the word sattya, the Truth; such is all this (uni- verse) ; all this art thou." Thus he speaks to him. This is also said by a verse of the Veda. (6.)

• The vital air (prana) with its five operations, the power of action, superior to the senses. 'S. t Pattika appears to be the Bengali T7, the moulding round the edge of the frame. t Worldly prosperity was one of the feet, transcendental or Vaidic prosperity is now the pillow. 'S. § The neuter Brahma, identified with Hiranyagarbha. | Scil. Hiranyagarbha. 'S. Brahma is here called by the Commentator S'abala which appears to mean saguna as opposed to nirguna. The Comm. on the Maitrayanf Upanishad simi- larly says of Prajapati or Hiranyagarbha, " Sat-sabda-rachyad ajnana-s abalat prathamam utpannah." The Supreme Being is called S'abala when he first unites himself with ignorance to produce the creation; Prajapati is his first mani- festation after that union. * Sc. the four classes, jaráyuja, andaja, swedaja, and udbhijja. t In the original this is au obscure passage, and the obscurity is increased by the uncertainty of the readings of the MSS. As printed in the Sanskrit text, it

Digitized by Google

150 The Kaushitaki-Brahmana

"The Yajur his belly, the Sama his head, the Rik his form, -this is to be recognised as the indestructible Brahmá,-the great Rishi identified with Brahma." Brahma says to him, "How dost thou obtain my male names ?" "By the breath." "How neuter names ?" " By the mind." "How female names ?" " By the voice." " How smells ?" "By the breath." "How forms?" "By the eye." "How sounds ?" " By the ear." "How the flavours of food ?" " By the tongue." "How actions ?" "By the hands." " How joy and sorrow?" "By the body." " How pleasure, dalliance, offspring ?" "By the organ of generation." " How journey- ings?" "By the feet." "How thoughts, that which is to be known, and desired ?" " By intuition alone."* Then Brahma says to him, 'The waters (and the other elements) are mine, therefore this world is thine.' Whatever victory be- longs to Brahma, whatever extended power, that victory he wins, that extended power he obtains, who knoweth thus, who knoweth thus. (7.)

would appear to mean " born from the womb of space as seed from a wife; the splendour of the year, the soul of the past and the cause; thou art the soul of the past and the cause; what thou art, that am I." The Comm. MSS. (except D.) read etat for retas and they all have bhayai for bharyayai; in the above translation I bave followed the Comm. If I understand the Comm. aright, there are two readings mentioned there; ákás'ád yoneh sambhuto bháyai retas samvat- sarasya tejo bhútasya bhútasyátmá, and ákás ád yoneh sambhúto bháyá etat sam- vatsarasya tejobhutasya bhutasyátmá. The etat read by B. C. E. in the first reading must be wrong, as otherwise the irregular form bhayai, which all read and explain by bhayah, would have become bhaya by Sandhi before etat. Although properly every thing is obtained by intuition (prajna), still speech &c. are intermediate instruments in the obtaining of names, &c. but in the case of thoughts, &c. there is no such intervening agent. Although pleasure and pain also are properly perceived by prajna, still the S'ruti says ' by the body' in accor- dance with such impressions as ' I have a pleasure in my foot,' 'I have a pain in my head,' &c. Although also speech is the instrument in the obtaining of all names, and breath without lite is no instrument, and the mind is a common instrument in all perceptions,-still as the external organs do not immediately gain the impression of what is neuter as they do of what is male or female, we may allow that mind has a peculiar influence in regard to neuter names. Although too breath without life is no instrument, yet as it helps the voice in its functions, breath and voice may be called the instruments in the obtaining of names. Prana, being masculine, obtains male names, and speech, being feminine, female names. 's.

Google

Upanishad. 151

SECOND CHAPTER.

• Prana is Brahma,'t thus said Kaushítaki. Of this prána identical with Brahma, the mind is the messenger, the eye the guard, the ear the doorkeeper, the speech the tirewoman. He who knows mind as the messenger of prana which is Brahma, becomes himself possessed of the messenger; he who knows the eye as the guard becomes himself possessed of the guard ; he who knows the ear as the doorkeeper becomes himself pos- sessed of the doorkeeper; he who knows the speech as the tirewoman becomes himself possessed of the tirewoman. To him, this prana, identical with Brahma, all these deitiest bring offerings, though he asketh not; thus to him (the worshipper), though he asketh not, all creatures bring offerings. Whoso thus knows, his is the secret vow, 'he will never beg.' Just as when one, having begged in a village and received nothing, sits down (saying), ' I will not eat hence even if they give it,' then the others forthwith invite him who had before rejected him. This is the character of him who asketh not, but the alms-givers invite him (saying) ' Let us give to thee.' (1.) 'Prana is Brahma,' thus said Paingya. In this prána, iden- tical with Brahma, after the speech, the eye envelopes;§ after the eye, the ear envelopes; after the ear, the mind envelopes;

• In the first chapter was described the knowledge of the Couch and by the words, "He goes to the Couch of unmeasured splendour,-this is prana,"- hereby is declared the great power of prana. The worshipper is three-fold, good, middling, and bad; he who understands it with the proof, on once hearing, is the good ; he who understands it only after hearing many times and after giving himself and his guru much trouble, is the bad; he who understanding what his guru says, cannot control his mind is the middling. He, either under his guru's instruction or another's, is to be led by various means to firm conviction,-hence the S'ruti commences the second chapter, to declare the worship of prana which produces unwavering conviction in the mind, and is a tree of life with innu- merable fruits, and to announce certain external and internal works with various effects for one who knows it .- S'. t The vital air which resides in the mouth, with its five functions, is Brahma, who is true knowledge and joy, the cause of the world .- S'. t Mind, speech, &c. considered as deities .- S' § The singular form rundhate is not easily explained, especially in prana arundhate. The Comm. reads arundhe except in the last clause where it seems to alter it to prana árudhyate. A'rundhate would seem to be the 3rd sing. either in a passive sense (= árudhyate,) or as meaning ' surrounds, envelopes.' Anque-

Google

152 The Kaushitaki-Brahmana

after the mind, prána envelopes .* To this prána, identical with Brahma, all these deities bring offerings, though he asketh not; thus to him (the worshipper), though he asketh not, all creatures bring offerings. Whoso thus knows, his is the secret vow 'he will never beg.' Just as when one, having begged in a village and received nothing, sits down, (saying) 'I will not eat hence, even if they give it ;' then the others invite him who had before rejected him. This is the character of him who asketh not, but the alms-givers invite him (saying) ' Let us give to thee.' (2.) Next follows the attainment of some special wealth.+ If a man meditates on some special wealth ; then, on a full moon or a new moon,. or a pure fortnight, or an auspicious constellation -on one of these holy seasons, having placed the fire, swept the sacrificial floor, strewn the sacred grass, sprinkled the holy water,-kneeling on the right knee, let him offer the oblations of ghee with the sruva, (saying)-'The deity named speech is the obtainer, may it obtain this for me from that man; swaha unto it ;- the deity named pranag is the obtainer, may it obtain this for me from that man; swaha unto it ;- the deity named the eye is the obtainer, may it obtain this for me from that man ; swaha unto it ;- the deity named the ear is the obtainer, may it obtain this for me from that man; swaha unto it ;- the deity named mind is the obtainer, may it obtain this for me from that man; swaha unto it ;- the deity named knowledge (prajna) is the obtainer, may it obtain this for me from that

til has "prani, qui forma Tou Brahm est, cum loquela et visus ejus conformi- tatem facit (congruit, idem est)," which is, at least, as difficult as the Sanskrit. * The sight is more internal than speech, as the sight generally informs with- out contradiction ; similarly the hearing than the sight, as the eye may convey false impressions (as of the mother of pearl as silver), but the ear never hears a non-existing sound; similarly the ear only exercises its functions with the aid of the mind's attention, and similarly the mind depends on prana or life. Prana is therefore Brahma, as being the innermost of all .- S'. A'ntara is defined in p. 41, as Váhya-sádhana-nirapeksha. + The Comm. explains this as meaning either prana itself, or material wealth, the want of which would distract the worshipper's concentration of thought; in this latter meaning ekadhana is the wealth not to be attained by another. $ The other Recens. reads, "with a sruva or chamasa or kansa." § Prana here is taken as including the organ of smelling.

Digitized by Google

Upanishad. 153

man; swaha unto it.' Then, having inhaled the smell of the smoke and having anointed his limbs with the ghee, let him go forth, restraining his speech, and declare his request to that man, or send to him a messenger. Of a truth he obtains it. (3.) Next comes the divine desire (Daivah Smarah) .* If (the worshipper) desires to be beloved by any man or woman or by any men or women, then in the name of these same deities, on a sacred day, let him offer the oblations of ghee in this (afore- mentioned) manner, (saying) 'I here offer thy speech in myself,t swahá; I here offer thy prána in myself, swáhá; I here offer thy eye in myself, swaha; I here offer thy ear in myself, swaha; I here offer thy mind in myself, swaha; I here offer thy knowledge in myself, swaha.' Then having inhaled the smell of the smoke, and anointed his limbs with the ghee, let him go forth (towards that person), restraining his speech; let him seek to touch him, or else let him stand addressing him by his breath, Of a truth he becomes beloved, they remember him even in absence. (4.) Next comes the self-subjection of Pratardana; they call it 'the inner Agnihotra.' As long as a man speaks, so long he cannot breathe, then he offers the breath in the speech; as long as a man breathes, so long he cannot speak, then he offers the speech in the breath. These are the two never-ending im- mortal oblations; waking and sleeping, he continually offers them. All other oblations have an end and possess the nature of works. The ancients, knowing this true sacrifice, did not use to offer the Agnihotra. (5.) 'Ukthat is Brahma,' thus said S'ushkabhringara. Let him worship it as the Rik; all beings adore (rich) him for his excel-

&c .- 8' * Sc. a desire, to be accomplished by fire, &c. the presiding deities of speech, t I am the fire to burn the fuel of thy dislike or indifference .- s'. t The S'ákhá of Kanwa (Scil. Brihad Arany. V. 13,) declares prána to be Uktha ; the S'ruti now carries this on and declares Uktha to be Brahma. S'. Uktha is a kind of hymn, which is recited, and not chanted ; it is also the name of a special hymn in the Mahavrata.

Digitized by Google

154 The Kaushitaki-Brahmana

lence. Let him worship it as the Yajur; all beings are joined (yuj) to him for his excellence. Let him worship it as the Sáma; all beings bow (sannam) to him for his excellence. Let him worship it as beauty, let him worship it as glory, let him worship it as splendour. Just as this (bow) is among weapons, the most beautiful, the most glorious, the most splendid,-so he who knoweth thus is, among all beings, the most beautiful, the most glorious, the most splendid. This same prana,-connected with the sacrificial bricks, endued with the character of works and of a truth himself, *- does the adhwaryu purify. In it he weaves what has the character of the Yajur, in the Yajur the hotri weaves what has the character of the Rik, in the Rik the udgatri weaves what has the character of the Sama. He this adhwaryu (prana) is the soul of the three Vedas,t he of a truth is the soul of Indra who knoweth thus. (6.) Nextt come the three forms of worshipg of the all-conquering Kaushítaki. The all-conquering Kaushítaki adores the rising sun, having put on the sacrificial thread, and brought water and thrice sprinkled the sacred cup (saying) "Thou art the scatterer,|| scatter away my sin." In this way he adores the sun at high noon, 'Thou art the utter scatterer, utterly scatter away my sin.' In this way he adores the setting sun, 'Thou art the complete scatterer, completely scatter away my sin.' Whatever sin he has committed by day or by night, he complete-

• 'This fire laid on the bricks, which is the means of sacrificial works, is also identical with prana, since prana is identical with the rik and this fire performs those works which are to be accomplished by riks, &c .; and I by it am identical with the rik ;- I am the general soul prana, and this fire is I'-thus does the adhwaryu purify himself .- S'. t The other recension reads sa esha sarvasyai trayívidyáyá átmá, esha u evásyátmá. The Comm. appears to explain the latter clause as " the soul of the three narratives of Kaushitaki, Paingya and 'Sushkabringara." is a phrase meaning ' taking one by one,' as a cowherd puts his cattle one by one 'Sringagráhiká

in their stalls. It occurs again, in p. 81. t Prána is external and internal. The external depends on the presiding deities, as a child; the sun also depends on the presiding deities, and it is also identical with Agni and Soma. The S'ruti first takes the external prána, and, to establish certain fruits therefrom, mentions certain kinds of worship,-S'. § These are three kinds of knowledge of the adhidaivika or external prana. || i. e. thou flingest away the world as stubble, through thy knowledge of the soul .- S'.

Digitized by Google

Upanishad. 155

ly scatters it away. So he who knoweth thus, in this way adores the sun, and whatever sin he commits by day or by night he completely scatters away. (7.) Next, month by month, on the day after the new moon,* let him in this same way adore the moon when seen to the west of the sun, or let him throw towards it two young blades of grass (saying,) 'That fair-proportioned heart of mine placed on the moon in the sky,t I hold myself as the knower thereof; may I never weep for evil concerning my children.' His children die not before him. Such is the worship for one who has children born to him. Next is the worship for him who has no children. (Let him say) 'Increase, O Soma, may vigour come to thee;'t 'May the milky juices flow round thee, may the sacrificial offerings§ ;' 'That beam (named Sushumna) which the adityas gladden.' Having muttered these three riks, let him turn his right arm round|| (saying), ' Gladden not by our breath or children or cattle, him who hates us and whom we hate; gladden us by his breath, his children and his cattle. Thus I turn the turning of Indra, I turn the turning of the sun.' (8.) Next on the day of the full moon let him in this same way adore the moon when it is seen in front of him, (saying), 'Thou art Soma, the brilliant, the wise, the five-mouthed, the lord of creatures. The Brahman is one mouth of thine, with that mouth thou eatest kings, with that mouth make me to eat food. The king is one mouth of thine, with that mouth thou eatest common men, with that mouth make me to eat

The other recension has only amavdsyayam-' Seeing the moon on the first day to the west of the sun in the so-called Sushumna ray.' (For this ray, see Sayana on Taitt. Sanhita, vol, ii. p. 338.) The Comm. notices the reading fol- lowed in the text. t In this and many of the subsequent verses there runs a continued latent allusion to an implied comparison between the husband as the sun or fire, and the wife as the moon. ț Rig Veda, i. 91, 16. § Ibid i. 91, 18. S'ankarananda explains vaja by vajinah = tanayan, " chil- dren living on food." || He brings his right arm opposite to the moon and then turns round as the words are uttered.

Digitized by Google

156 The Kaushitaki-Bráhmana

food. The hawk is one mouth of thine, with that mouth thou eatest birds, with that mouth make me to eat food. The fire is one mouth of thine, with that mouth thou eatest this world, with that mouth make me to eat food. The fifth mouth is in thee thyself, with that mouth thou eatest all beings, with that mouth make me to eat food. Destroy not our life or children or cattle; whoso hateth us and whomso we hate, destroy his life, his children, his cattle. Thus do I turn the turning of the deities, I turn the turning of the sun.' He, thus saying, turns his right arm round. (9.) Next wishing to lie with his wife, let him touch her heart (saying)* " As joy is placed in thy heart, the lord of progeny, O fair one, so, O mistress of immortality, mayst thou never have sorrow concerning thy children." Her children die not before her. (10.) Next, when returning after an absence from home, let a man smell his son's headt (saying), ' Thou arisest from me, limb by limb, above all art thou born from my heart; thou art verily my soul, my son; live thou an hundred years;' he then gives his name. ' Be thou a stone, be thou an axe, be thou as wide- ly scattered gold ;t thou art verily called splendour, my son ; live thou an hundred years;' thus (saying) he calls him by his name. Then he embraces him, (saying), ' As Prajápati em- braced his creatures for their weal, so I here embrace thee.' Then he whispers in his right ear, 'O Maghavan, O on-rusher, give to this one.'§ 'O Indra, bestow the best riches,'|| thus (saying), he whispers in his left ear. ' Cut not off my line (of posterity), vex not thyself, live thou the hundred years of life; I smell thy head calling thee by thy name,' thus (saying) let him

• This 'sloka and a corresponding one in Section 8, are confused in the two recensions. t See Wilson's Hindu Drama, vol. ii. p. 45. On the commentator's authority I take astritam as an irregular form of astritam,-otherwise it would have been more natural to take it as unscattered, hoarded ;' or it might mean ' unconcealed.' § Rig V. iii. 36, 10. The text of the R V. has Aame ' to us.' || Rig V. ii. 21, 6.

Digitized by Google

Upanishad. 157

thrice smell his head. ' 1 greet thee with the lowing sound of the cows,' thus (saying) let him thrice make a lowing sound (hing) over his head. (11.) Next prána is called the death of the deities, (Daivah pari- marah) .* This Brahma shines forth when the fire blazes, it dies when it blazes not ; the splendour of the fire goes to the sun, the prana goes to the wind.t This Brahma shines forth when the sun is seen, it dies when it is not seen; the sun's splendour goes to the moon, the prana to the wind. This Brahma shines forth when the moon is seen, it dies when it is not seen; its splendour goes to the lightning, the prana to the wind. This Brahma shines forth when the lightning flashes, it dies when it flashes not forth; its splendour goes to the quarters of space,t the prana to the wind. All these deities having entered into the wind only, and having died in the wind, die not, therefore they rise again. Such is the topic of the deities,-now follows that of the soul.§ (12.) This Brahma shines forth when it speaks by the speech, it dies when it speaks not; its splendour goes to the eye, the prana to prana. This Brahma shines forth when it sees by the eye, it dies when it sees not; its splendour goes to the ear, the prana to prana. This Brahma shines forth when it hears by the ear, it dies when it hears not; its splendour goes to the mind, the prana to prana. This Brahma shines forth when it thinks by the mind, it dies when it thinks not; its splen- dour goes to prana, the prana to prána. All these deities, having thus entered into prana only, and having died in prana, die not; therefore they rise again. Therefore if both moun- tain ranges, the Southern|| and the Northern, should close in

• Scil. they all die round it. Cf. the last chapter of the Aitareya Br. trans- lated by Colebrooke. t Prana is here the internal cause of effort, cheshta-hetu, i. e. volition. The wind is the external prana, dependent on the deities, of Section 7. $ The other recension has "its splendour goes to the wind," which carries out the idea much better. Otherwise the quarters of space must be taken to represent the wind. § The S'ruti now takes up the internal prana, dependent on the soul, of § 7. | Was the Vindhya still, in the author's time, the unpassed boundary of ή οικουμένη to the Hindus?

Digitized by Google

158 The Kaushitaki-Brahmana

on him who knoweth thus,* threatening to destroy him, they would harm him not. Then those who hate him and those whom he himself hates, die round him on every side. (13.) Next comes the accepting the pre-eminence (of prána). These deities,t contending each for his own pre-eminence, went out from this body. It lay breathing not, dry, a very log of wood. Then speech entered into it; it spoke by speech, still it lay. Then the sight entered into it; it spoke by speech, it saw by sight,-still it lay. Then the hearing entered into it ; it spoke by speech, it saw by sight, it heard by hearing,-still it lay. Then the mind entered into it; it spoke by speech, it saw by sight, it heard by hearing, it thought by mind,-still it lay. Then pranat entered into it,-it rose up from its place. All these deities, having recognised the pre-eminence to be in prana, having honoured prana as alone the soul of knowledge, went out from this body with all these.§ Then they went to heaven|| lost in the wind, I identified with the ether .* So too he who knoweth thus, having recognised the pre-eminence to be in prana, having honoured prana as alone the soul of know- ledge, goes out from this bodyt with all these (five vital airs). He goes to heaven, lost in the wind, identified with ether ; he goes to that, wherein those deities abide. With the immor- tality of the deities, doth he become immortal who knoweth thus. (14.)

• Dr. Weber remarks that the vidhwansa of the other recension is only an irregular form for vidhwansam. The commentator, taking it as the nom. plur., has been driven to great straits to explain the grammatical construction. + Speech and the rest. t Práņa, i. e. the five vital airs. § Speech, &c. no longer rested in their own individuality, but acknowledged that there was no distinction between them,-the several organs are really one as the five vital airs are one .- S'. || Identified with fire, &c. T The external prana, dependent on the deities. * The Comm. reads vayupratishthah, i. e. abiding, as in a refuge, in the thought of the pre-eminence of prana. He explains akas'atmanah, " whose soul is all-pervading as the ether." t He abandons the self-consciousness connected with bodily existence.

Digitized by Google

Upanishad. 159

Next follows the father's tradition* to the son. Thus do they in truth relate it. The father, when about to die, calls his son. Having spread the house with new grass, and duly laid the fire, and placedt a vessel of water with a pot of rice, -clothed with an unworn garment, the father lies (awaiting him). The son having come approaches him from above,t having touched all his organs with his own organs; or else let the father perform the tradition with his son seated in front of him. Then he delivers the organs over. " Let me place my speech in thee," saith the father; "I take thy speech in me," saith the son. " Let me place my breath in thee," saith the father; "I take thy breathg in me," saith the son. "Let me place my sight in thee," saith the father ; "I take thy sight in me," saith the son. " Let me place my hearing in thee," saith the father ; " I take thy hearing in me," saith the son. "Let me place my flavours of food in thee," saith the father; " I take thy flavours of food in me," saith the son. " Let me place my actions in thee," saith the father; "I take thy actions in me," saith the son. " Let me place my pleasure and pain in thee," saith the father; " I take thy pleasure and pain in me," saith the son. "Let me place my enjoyment, dalliance and offspring in thee," saith the father; " I take thy enjoyment, dal- liance and offspring in me," saith the son. "Let me place my walking in thee," saith the father; " I take thy walking in me," saith the son. "Let me place my mind|| in thee," saith the father; "I take thy mind in me," saith the son. " Let me place my knowledge in thee," saith the father; "I take thy knowledge in me," saith the son. Or if the father be unable

• Cf. Brihad Arany. i. 5, 17. + The Comm. adds " to the north or east of the fire." t The other recension reads, "on the son's coming the father, clothed in

ing in the text. white, meets him from above, having touched, &c .; " the Comm. notices the read- § The organ of smell. I| The other recension reads, instead of the tradition of the mind and know- ledge, that of the thoughts, what is to be known and the desires, cf. i. 7. The other recension also omits the alternative in the case of the father's being unable to speak, as the various reading, quoted in the Comm., extends from p. 70 1. 20 to p. 71, 1. 11,-this passage being, as usual, omitted in the MSS. B. O. but given in D. E.

Digitized by Google

160 The Kaushitaki-Brahmana

to speak much, let him say at once, "Let me place my vital airs in thee," and let the son say, "I take thy vital airs in me." Then the son goes out, having walked round his father, keeping his right side towards him, and the father cries after him "May glory, holiness and honour attend thee." Then the son looks back over his left shoulder, holding his hand or the end of his garment before his face, (saying,) "Obtain thou the swarga worlds and thy desires." Should the father afterwards recover let him dwell in the authority of his son (as a guest); or let him become a wander- ing ascetic. If he dies, thus let them cause the son duly to receive the tradition, as the tradition is to be given .* (15.)

THIRD CHAPTER.+

Pratardana verily, the son of Divodasa, went to the loved mansion of Indra, by (the sacrifice of) battle and by manly valour ;t Indra said to him, " Oh Pratardana, choose a boon." Pratardana answered, " Choose thou for me what thou thinkest best for man." Indra said to him, "The superiorg chooses not for the inferior; choose thou for thyself." Pratardana said, "Let not the inferior (choose)."|| Indra swerved not from the

• Anquetil adds as a note, "hoc testamento pater ens suum totum ad filium suum transfert, in illum transfundit et sic in eo et deinceps in filii filio vivit, unde opera religionis, quæ perficere non potuit, à filio absoluta, sedes beatas patri aperiunt. His vinculis paternus amor et pietas in parentes quasi indissolubili modo astringuntur, et continua serie in duobus mundis, inferiori et superiori, homines ex uno orti in unum resolvendi sibi invicem connectuntur." t The S/ruti now proceeds to describe that knowledge of Brahma, for the sake of which the conditioned paryankopasana and pranopasan have been before described. To establish a belief in its reality, a story is related, where the pupil is Pratardana of Kas'i, endowed with power, glory, &c. superior to the gods, and desiring this knowledge of Brahma, and the teacher is Indra, bound with the bond of truth, though himself desiring to conceal this knowledge from men. S/. Cf. Bhagavad Gitá, ii. 37. § The Comm. takes varah as irregularly put for the accusative, and renders it " one chooses not a boon for another." || It might also mean "Let not the boon become no boon." The Comm. takes avarah as meaning the previously promised boon and reads me for má.

Digitized by Google

Upanishad. 161

truth, for Indra is truth; Indra said to him, "Verily know me ;* this I think the best for man, that he should know me. I slew the three-headed son of Twashtri ;+ I gavet to the wolves the devotees the Arunmukhas ;§ violating many a treaty I slew the hosts of Prahlada, (I slew) the sons of Puloman in the sky and the Kálakanjas on the earth, and not one hair of my head was harmed. Whoso knows me, by no deed soever is his future bliss harmed, not by theft, not by a Brahman's murder, nor by a mother's murder, nor by a father's murder ; nor, if he wishes to commit sin, departs the bloom from his face."|| (1.) Indra said, "I am prana. T Worship me as identical with know- ledge, as life, as immortal ; life is prána, prana is life. While prana abides in this body, so long does life abide. By prána a man obtains in this world immortality ;* by knowledge he obtains true resolve. He who worships me as life and immortal, reaches

. Me who am alone worthy of the title of 'I.' S'. t Cf. Indische Studien, i. p. 410. t The following passage from the Aitareya Brahmana (VII. 28) is the best commentary on these words of Indra. 'When the gods excluded Indra from the sacrifices, (saying) "he has slain Vis'warupa the son of Twashtri, he has slain Vritra, he has given the devotees (i. e. 'asuras in that disguise,' Sayana) to the wolves, he has killed the Arur- maghas (i. e. 'asuras in the form of Brahmans,' Sayana) and he has contradicted the words of his guru Vrihaspati,"-then was Indra debarred from drinking the soma juice and after him were debarred also all the Kshatriyas. At length Indra regained the right of the soma juice (by seizing) that very Twashtri's Soma, but the Kshatriya caste remains excluded to this day.' § The Comm. explains the Arunmukhas as those in whose mouths the reading of the Veda is not,-they and the Arurmaghas of the Ait. Br. are equally ob- scure. He adds that "they were broken in pieces by Indra's thunderbolts, and their skulls were turned into the thorns of the desert (karirah) which remain to this day !" Anquetil renders Arunmukha "& Saniasani qui domini cognitionis nor fuerunt et intuitum super sensibilibus habebant." In the Mahabh. vol. i. p. 644, we have " the great city called Hiranyapura, inhabited by the Paulomas and the Danavas the Kalakanjas." || Scil. the knowledge of the identity of the individual and Supreme soul obliterates every sin. In the original nilam = mukhakanti. May we compare Statius' "natat ignis in ore Purpureus ?"-The phrase is probably taken from a passage in the Taittiríya Sanhita, (iii. 1, 1.) Nasya nilam na haro oyeti. Sayana, however, there gives a different explanation nasya krishnam papam bhavati, na tejo vigatam bhavati.

jnánas'akti. T Prana = the active power, kriyas'akti; prajna = the cognitive power,

the next world." The Comm. has & different reading "by prana he obtains immortality in

Digitized by Google

162 The Kaushitaki-Brahmana

his full life* in this world, and in heaven obtains immortality and becomes indestructible." (Pratardana said) " Therefore say some, the pranast become one, for none at the same time can make known a name by the speech, a form by the eye, a sound by the ear, a thought by the mind; the pranas, having become one, make known all these one by one. Thus when speech speaks, all the pranas speak after it ;t when the eye sees, all the pranas see after it; when the ear hears, all the pranas hear after it; when the mind thinks, all the pranas think after it ; when the breath breathes all the pranas breathe after it." Indra answered, "Thus indeed it is, but the highest weal belongs only to the pránas.§ (2.) "One lives bereft of speech, for we see the dumb; one lives bereft of sight, for we see the blind; one lives bereft of hearing, for we see the deaf; one lives bereft of mind, for we see infants; one lives bereft of arms and bereft of legs, for we see it thus. Hence verily prana is identical with knowledge (prajna).|| Having assumed this body it raises it up, therefore let men worship this as Uktha ;| this is why we find everything in prána. What prana is, that is knowledge ;* what knowledge is, that is prana .- This is the only true vision of prana, this its true knowledge. When a man is so asleep that he sees no dream soever, then he becomes absorbed in this prana.t Thent the speech enters into it with all names, the eye enters into it with all forms, the hearing enters into it with all

• " A hundred years is the life of man."-S'ruti. + Scil. the organs of sensation and action, indriyani. t Scil. each performs its proper function after an interval, however impercepti- ble; by "speaking, hearing, &c. after it" is meant that the proper fuuction of each is subordinated to the leading one in each case. § This is intended to answer the objection that if each organ has its temporary superiority over the rest, why do we give such a superiority to prana? The pranas here mentioned are the five functions of prana. | The so-called power of action is also the so-called power of knowledge. T An etymological play on words. Uktha quasi uttha. . Knowledge (prajna) here means the Supreme Soul; this and the individual prána (panchavrittih pranah) are identical. t The power of knowledge is hidden and the man only exists in the vital air, as the power of action. t The organs are absorbed with their objects in the soul.

Digitized by Google

Upanishad. 163

sounds, the mind enters into it with all thoughts. When the man awakes, as from blazing fire sparks go forth in all direc- tions, so from this soul* all the pranas go forth to their sever- al stations ; from the pranas go forth the devas,t from the devas the worlds. This Prana is alone identical with knowledge, having assumed this body it raises it up, therefore let him worship this as the true Uktha. Thus do we find all in Prána. What Prana is, that is knowledge, (Prajna) what knowledge is, that is Prana. Thist is the final proof thereof, this its true understanding. When yonder man, sick, about to die and very feeble, falls into fainting, his friends (standing around) say, 'His mind has departed, he hears not, he sees not, he speaks not with his speech, he thinks not;' then he becomes absorbed in this prana; then the speech enters it with all names, the eye enters it with all forms, the hearing enters it with all sounds, the mind enters it with all thoughts. When he departs from this body, he departs with all these.§ (3.) " All names,|| which are verily speech, are left in him, by speech he obtains all names; all odours, which are verily prana, are left in him, by prana he obtains all odours ; all forms, which are verily the eye, are left in him, by the eye he obtains all forms ; all sounds, which are verily the ear, are left in him, by the ear he cbtains all sounds; all thoughts, which are verily the mind, are left in him, by the mind he obtains all thoughts. Together they two T dwell in this body, together they two

Scil. the universal soul, which is itself joy,-concealed under the disguise of prana .- The pranas are speech, &c. t Agni, &c. presiding over speech, &c .- The worlds are here names, &c. Having shown that the living man is really prana, he proceeds to shew that in death too the dying man is to be called prana. § Scil. to another body. | The other recension reads this differently, ' verily speech dismisses all names from him, by speech he obtains all names ;' and so on in the other clauses. The Comm. explains it, " not only is speech absorbed in prana but prana with speech obtains all names-speech is not absorbed without its object."

and knowledge. T Prana and prajna-the general soul as conditioned by the powers of action

Digitized by Google

164 The Kaushitaki-Bráhmaņa

depart from it. Now will we explain how in this same know- ledge (Prajna) all beings are also absorbed. (4.) "Speech verily milked* one portion thereof; its object, the name, was placed outside as a rudimentary element; the vital air verily milked a portion thereof; its object, the smell, was placed outside as a rudimentary element; the eye verily milked a portion thereof; its object, the form, was placed outside as a rudimentary element; the ear verily milked a portion thereof; its object, the sound, was placed outside as a rudimentary element; the tongue verily milked a portion thereof; its ob- ject, the taste of food, was placed outside as a rudimentary element; the two hands verily milked a portion thereof; their object, action, was placed outside as a rudimentary element; the body verily milked a portion thereof; its objects, pleasure and pain, were placed outside as a rudimentary element; the organ of generation verily milked a portion thereof; its objects, enjoyment, dalliance and offspring were placed outside as a rudimentary element; the feet verily milked a portion thereof; their objects, walkings, were placed outside as a rudimentary element ; the mind verily milked a portion thereof; its objects, thought and desires, were placed outside as a rudimentary element. (5.) "Having mountedt by Prajna on speecht, he finds by speech all names; having mounted by Prajna on the vital air,§ he finds by the vital air all odours; having mounted by Prajna

I have followed the Comm. in taking as = q, but I prefer the reading of the other recension , the past participle of or %,- " speech, &c. were portions, severally lifted up from prajná." f "The organ of sense cannot exist without prajna, nor the objects of sense be obtained without the organ, therefore,-on the principle, when one thing can- not exist without another that thing is said to be identical with the other,-just as the cloth being never perceived without the threads, is identical with them, or the (false perception of) silver being never found without the mother of pearl is identical with it, so the objects of sense being never found without the organs are identical with them, and the organs being never found without prajna are identical with prajna." 's. t The Comm. renders it here and in the other clauses " by Prajna mounted on speech, (Prajna) by speech finds all names." subject of ápnoti. I prefer making " the man" the § Prana is here used, as it often is elsewhere, for the organ of smell.

Digitized by Google

Upanishad. 165

on the eye, he finds by the eye all forms; having mounted by . Prajná on the ear, he finds by the ear all sounds; having mount- ed by Prajna on the tongue, he finds by the tongue all flavours offood; having mounted by Prajna on the hands, he finds by the hands all actions; having mounted by Prajna on the body, he finds by the body pleasure and pain ; having mounted by Prajna on the organ of generation, he finds by the organ of generation enjoyment, dalliance and offspring ; having mounted by Prajná on the feet, he finds by the feet all walkings; having mounted by Prajna on the mind, he finds by the mind all thoughts. (6.) "Verily, bereft of prajna, the speech can make known no name soever,-'My mind,' it says,* 'was elsewhere, I perceived not that name.' Verily, bereft of prajná, the vital air can make known no odour soever,-' My mind,' it says, ' was else- where, I perceived not that odour.' Verily, bereft of prajna, the eye can make known no form soever,-' My mind,' it says, ' was elsewhere, I perceived not that form.' Verily, bereft of prajna, the ear can make known no sound soever,-' My mind,' it says, 'was elsewhere, I perceived not that sound.' Verily, bereft of prajná, the tongue can make known no flavour of food soever,-'My mind,' it says, 'was elsewhere, I perceived not that flavour.' Verily, bereft of prajna, the hands can make known no action soever,-' Our mind,' they say, ' was elsewhere, we perceived not that action.' Verily, bereft of prajna, the bodyt can make known no pleasure, no pain soever,-'My mind,' it says, 'was elsewhere, I perceived not that pleasure nor that pain.' Verily, bereft of prajna, the organ of generation can make known no enjoyment nor dalliance nor offspring soever,-'My mind,' it says, 'was elsewhere, I perceived not that enjoyment nor dalliance nor offspring." Verily, bereft of prajna, the feet can make knownno walking soever,-' Our mind,' they say, ' was elsewhere, we perceived not that walking.' Verily, bereft of The other recension makes the man, not the organs, say this. Hence in the case of the hands, &c , it reads " My mind was elsewhere," &c. t The body is here inserted among the organs, since it in a manner does receive external impressions; or more probably it here implies the skin, the organ of touch. 'S.

Digitized by Google

166 The Kaushitaki-Brahmana

prajna, no thought can be completed, nor any thing known which should be known. (7.) "Let not* a man wish to knowt the speech, let him know the speaker ;t let not a man wish to know the smell, let him know the smeller; let not a man wish to know the form, let him know the seer; let not a man wish to know the sound, let him know the hearer ; let not a man wish to know the flavour of food, let him know the knower; let not a man wish to know the action, let him know the agent; let not a man wish to know the pleasure and pain, let him know the knower of the plea- sure and pain ; let not a man wish to know enjoyment, dalli- ance nor offspring, let him know the knower of the enjoyment, dalliance and offspring; let not a man wish to know the walk- ing, let him know the walker ; let not a man wish to know the mind, let him know the thinker. Verily thesey ten rudi- mentary || elements depend on prajna; and the ten rudiments of prajna depend on the elements. Were there no rudimen- tary elements, there would be no rudiments of prajna; were there no rudiments of prajna, there would be no rudimentary elements; from either alone no form would be accomplished. There is no division of this union; just as the circumference of a wheel is placed upon the spokes and the spokes upon the nave, so the rudimentary elements are placed upon the rudi- ments of prajna, and the rudiments of prajna are placed upon

. If Prajna and the organs are identical, then since there is a previous command Worship me as life, immortal, &c.' (see above Sect. 2,) does this intimate that speech only is to be worshipped and known ? This doubt is now answered: 'S. t The jijnasa is the keyword of Hindu philosophy,-the wish to know in order to obtain emancipation,-knowledge in this sense being indeed ' power.' t The speaker, sc. the soul, the witness of the activity of all the organs, itself identical with joy. 'S .- The Comm. adds that speech and mind here stand for all the organs ; while the eight intermediate clauses represent all the objects, including those of speech and mind. § The different sets in §§ 5, 6, 7 represent the ten organs (indriyani) and mind, and their several objects, as the body stands for the skin, and pleasure and pain for touch; as only ten are mentioned here, mind is now omitted, but it is under- stood as included in the organs, and its object may be similarly understood as included in their objects. I| The various objects, as the thing spoken, &c. T Speech, &c.

Digitized by Google

Upanishad. 167

prána .* This Pranat is verily prajna, it is joy, it is eternally young, and immortal; it is not increased by good deeds, it is not decreased by bad deeds. Verily him it causes to do good deeds,t whom it desires to uplift from these worlds; while him it causes to do bad deeds whom it desires to sink down. This is the guardian of the world, this the king of the world, this the lord of the world, this is my soul. Thus let a man know, thus let a man know." (8.)

FOURTH CHAPTER.§

Now|| Gargya, the son of Balaka, was renowned as a reader of the Veda. He wandered about and sojourned among the Us ínaras, the Matsyas, the Kurus, the Panchálas, the Kás'is and the Videhas. He came to Ajatasatru, the king of the Kas'is, and said, "Let me tell thee Brahma." Ajatas'atru said to him, "I give thee one thousand cows for these words of thine. Many are the persons who run hither (foolishly) cry- ing,* 'Janaka, Janaka.'" (1.)+

The vital air, proceeding through the nose and mouth. t The true Prana, which developes itself in the thought that is identical with prajna,-endowed with eternal self-manifesting prajna,-the soul, which is alone worthy of the name of " ego." 's t Even if the man himself be not willing,-just as a demon, possessing a per- actions. 's. son's body, itself remaining without action makes the owner perform various

Brihad Araņyaka. § This chapter is also found with some variations in the second Book of the || A doubt may arise in the hearer's mind,-" Prana alone is the soul dis- tinguished by consciousness and possessing the qualities of joy, &c." To remove this error, the Sruti proceeds to describe another conscious Being, identical with joy, beyond Prana, which loses its consciousness in deep sleep. At the same time a legend is told to show how hard it is for the self-conceited to attain the know- ledge of Brahma. 'S. T The curious form सवसन् may be irregular for संवसन् (cf. वति for व्येति, iii. 1) ; the construction can hardly admit of . The MSS. of the Comm. vary very much in writing it, though the texts in both recensions agree. They cry, 'Our father Janaka is a giver and speaker of the knowledge of Brahma with the means thereto,' and they run to me, knowing not whether I am really such or no. 'S. t I omit the second Sect. (cf. § 18 of the other recension) as it is merely a recapitulation and only intelligible in the original.

Digitized by Google

168 The Kaushitaki-Bráhmana

The son of Balaka said, " I adore him who is the spirit in the sun." Ajatas'atru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the vast one, clothed in white raiment,* all-excelling, the head of all beings; whoso thus adores him, excels all and becomes the head of all beings."t (2.) The son of Balaka said, " I adore him who is the spirit in the moon." Ajatas atru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the soul of food; whoso thus adores him, becomes the soul of food." (3.) The son of Balaka said, "I adore him who is the spirit in the lightning." Ajatas'atru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the soul of truth ;t whoso thus adores him, becomes the soul of truth." (4.) The son of Balaka said, " I adore him who is the spirit in the thundercloud." Ajatas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the soul of sound; whoso thus adores him, becomes the soul of sound." (5.) The son of Balaka said, " I adore him who is the spirit in the wind."§ Ajata'satru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as Indra, whom none can stay, whose hosts are unconquerable; whoso thus adores him, be- comes a conqueror, unconquerable by others, and himself con- quering others." (6.) The son of Balaka said, " I adore him who is the spirit in the ether." Ajatas'atru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the full and actionless Brahma; whoso thus adores him, is filled with progeny, cattle, fame, holiness, and swarga, and accomplishes his full life in this world."]| (7.) * The Comm. refers to the Brihad A. as giving these qualities to the Purusha in the moon; as the moon is the Sushumna ray of the sun, there is no incon- sistency in their being also qualities of the sun. t Under whatever qualities he adores Brahma, he himself becomes possessed of those qualities. 'S. t The other recension has " the soul of splendour." § The two recensions often differ in the order of the dialogue as well as in other points; thus the second recension transposes § 7 and § 6, and reads §§ 10 -15 in the order 10, 12, 13, 11, 15, 14. || One hundred years. 'S.

Google

Upanishad. 169

The son of Balaka said, " I adore him who is the spirit in the fire." Ajatas'atru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as the irresistible ; whoso thus adores him, becomes irresistible among others."* (8.) The son of Balaka said, " I adore him who is the spirit in the waters." Ajatas'atru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the soul of light;t whoso thus adores him, becomes the soul of light." Thus far the adora- tion depending on the deities,-now that which depends on the soul. (9.) The son of Balaka said " I adore him who is the spirit in the mirror." Ajatas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as the reflection; whoso thus adores him, is born truly reflected in his children, not falsely reflected." (10.) The son of Balaka said, " I adore him who is the spirit in the shadow." Ajatas'atru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the double and inseparable ; whoso thus adores him, obtains (offspring) from the double,t and himself becomes doubled.§ (11). The son of Balaka said, " I adore him who is the spirit in the echo." Ajatas'atru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as the life; whoso thus adores him, faints not before his time." (12.) The son of Balaka said, " I adore him who is the spirit in sound."|| Ajatas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as death; whoso thus adores him, dies not before his time." (13.)

• The other recension reads anv-esha for anyeshu, "he follows the adoration." t The other recension has " the soul of the name." The Schol. notices the read- ing of another S'akha (i. e. Bribad Arany.) pratirupa. t i. e. the wife. § In his children, grand-children, &c .- The other recension puts this close in § 12, and here has " I adore him as death ; whoso thus adores him, his children die not before their time." || In the other recension, " I adore him who as sound follows the spirit. Ajata- s'atru said, Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as life; whoso thus adores him, neither himself nor his children faint before their time."

Digitized by Google

170 The Kaushitaki-Bráhmana

The son of Balaka said, " I adore him who as that sleeping spirit, goes forth by sleep."* Ajatas'atru said " Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as king Yama; whoso thus adores him, to him all this (world) is subdued for his weal." (14.) The son of Balaka said " I adore him who is the spirit in the body." Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as Prajapati; whoso thus adores him, is multiplied in children, cattle, glory, holiness, heaven ; and accomplishes his full life." (15.) The son of Balaka said, " I adore him who is the spirit in the right eye." Ajátas'atru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the soul of speech, the soul of fire, the soul of splendour; whoso thus adores him, becomes the soul of all these." (16.) The son of Balaka said, " I adore him who is the spirit in the left eye." Ajátas'atru said, "Speak not proudly,spe ak not proudly of this; I adore him as the soul of truth, the soul of the lightning, the soul of light; whoso thus adores him, becomes the soul of all these." (17.) Then verily the son of Balaka became silent. Ajatas atru said to him, "Thus far only (reaches thy knowledge,) O son of Baláka?" "Thus far only," he replied. Ajátas atru said, "Speak not proudly without cause, (saying) ' Let me tell thee Brahma.' O son of Baláka, He. who is the maker of these spirits, whose work is all this, He verily is the Being to be known." Then truly the son of Baláka came up to him with fuel in his hand, saying, "Let me attend thee (as my guru)." Ajatas atru said to him, "This I consider contrary to nature that a Kshatriya should instruct a Brahman.+ Come, I will tell thee all I know." Then having taken him by the * The Comm. interprets this as swapnaya (swapnena) charati; otherwise it would have seemed more natural to take it as swapnay (swapne) ácharati. The other recension has," I adore that wise soul, by whom this sleeping man goes forth by sleep." t This is contrary to the remarkable passage in the Chhandogya Upanishad, v. 3. 7.

Digitized by Google

Upanishad. 171

hand, he set forth. They came to a man* asleep. Ajatas'atru called him, (saying) " Oh thou vast one, clothed in white rai- ment, king Soma."t The man still lay asleep. Then he pushed him with his staff, and he at once rose up. Ajatas atru said to the son of Balaka, " Where, O son of Balaka, lay this spirit asleep, where was all this done, whence came he thus back ?" Then the son of Balaka knew not what to reply. Ajatas atru gaid to him, " This is where, O son of Balaka, this spirit lay asleep, where all this was done and whence he thus came back. The vessels of the heart named Hita,t proceeding from the heart, surround the great membrane (round the heart) ; thin as a hair divided into a thousand parts; and filled with the minute essence of various colours, of white, of black, of yel- low, and of red. When the sleeping man sees no dreams soever, he abides in these.§ (18.) "Then is he absorbed in that Prana. Then the speech enters into it with all names, the sight enters with all forms, the hear- ing enters with all sounds, the mind enters with all thoughts. When he awakes, as from blazing fire sparks go forth in all di- rections, so from this Soul all the pranas go forth to their several stations, from the pranas go forth the devas, from the devas the worlds. This is the true Prana, identical with Prajna; entering this body and soul, it penetrates to the nails and hairs of the skin. Just as a razor placed in a razor case, or fire in the home of fire,|| thus this Soul, itself Prajna, enters this body and soul* to the hairs and nails. The inferior souls follow this Soul as the household the householder. As the householder feeds with his household, and as the household feed on the householder, so

Purusha has here an undermeaning as the soul or spirit as distinguished from práņa. t These are all epithets of Prana. t Hita as doing good (hita) to living creatures. Cf. Bribad Ar. iv. 3. 20. § The other recension has no division of sections here. The Comm. reads it, "Then the sleeping man abides in these vessels. But when he sees no dreams so- ever, then he is absorbed in that Prana." || i. e. As fire in a forest. Cf. Brihad Ar. i. 4. The eternal self-manifesting knowledge-endued Soul, alone worthy of the appellation of'ego.' 's. Sc. the body and the organs. 'S.

Digitized by Google

172 The Kaushitaki-Brahmana Upanishad.

this Soul, itself Prajna, feeds with those souls* and thus those souls feed on this Soul. As long as Indrat knew not this Soul, so long the Asuras overcame him. When he knew it, then having conquered and slain the Asuras, he attained the pre- eminence of all gods and all beings, he attained sovereignty and empire. Thus too is it with him who hath this knowledge, having destroyed all sins,-and he attaineth the pre-eminence of all beings and sovereignty and empire, who knoweth thus, who knoweth thus." (19.)

" The Soul, conditioned as the power of action and knowledge, enjoys together with these inferior souls (speech, &c.) which pretend to the appellation of ego.' Or it may mean, it enjoys by their means. Upanishad. t See this legend at full length in the concluding chapters of the Chhandogys

Digitized by Google *

APPENDIX.

Digitized by Google

I have added, as an Appendir, Vidyaranya's Analysis of the third and fourth chapters of the Kaushitaki Brahmana Upanishad, (from the Sarvopanishadar- thanubhutiprakas'a,) as it throws some light on the connection of the different parts. The text is edited from two MSS., one, A, in the Sanskrit College Library, and the other, B., in the Asiatic Society's Library (No. 716). E. B. C.

Google

सर्वापनिषद्यामुभूतिप्रकाशीयाष्टम- नवमाध्याया।

ऐतरेये तैत्तिरीये छान्दोग्येऽथर्वणे च यत्। तत्वं चतुर्वेदविद्याप्रकाशे तत्मीरितं॥ १॥ अनुभूतिप्रकाशऽय कोषीतक्यादिनामसु। चतुर्वेदगभाखासु यत्तत्त्वं तदुदीर्यंते॥ २ ॥ ग्वेद स्थित शाखा या कोषी तक्य भिधाङ्गिता। तसां प्रतर्दनायेन्द्र: प्राह्टात्मानुभवं सुटं॥३ ॥ मनुष्येभ्यो द्िततमं वरं वब्रे प्रतर्दनः । चितं हिततरं चेन्द्रो मेने हिततमं घिया।। ४ ॥ हितं खर्गसुखं मर्त्यसुखादष्यधिकत्वतः। तद्ैशग्यं हिततरं यागाद्यायासवर्जनात्।। ५् ॥ खात्मबोधो दिततमो नित्यानन्दानुभतितः । दति मतेन्द्र आह्ैतं भिय्यं जानीहि मामिति।। ६ ।। सहस्राचोडइमित्युनर्मद्ेड इति चेरणात्। प्रस्मच्छब्दो वपुस्तस्य खामिन वा ब्रवौत्ययं ।।७। सहसाचवपुखेन दृष्टं खामी तु तहभा। न दरषटुं अक्यते सिङ्गात् पुरैवानुमितः खलु॥ ८॥ सहसान्वपुः खामियुत्रं साद्यवह्र्ळतः ।

2 A

Digitized by Google

१०६ चनुभूतिप्रकाप:।

शतो बुद्धिमता बोडूं योग्योऽसच्छब्दलचितः । विवत्ितः किदर्य दति भ्िव्येण निख्धितं ॥१०। भलौकिकात्मा झेयोडसु तद्विज्ञानेन किं फलं। इति चेद्दःखसम्बन्धराहित्यं तत्त्वधीफलं॥ ११ ॥ तम्ाद्धिततमं ज्ञानं दुःखाभावोडच वर्षते। महस्राचे स्थूलदे हे दुःखं रोगादिजं भवेत्॥ १२ ॥। सामिन्यस्मिन् सत्मदेष्े पुखपापक्वतं भयं। त्ाद्रादीनां बधेऽय्यासीङ्जयं नैव चिदातनः।।१३।। तटटुः पुचो विश्वरूप तसीदेवपुरोहितः। खामिट्रोहं चकारास तं लाद्ं इतवानहं ॥ १४ ॥ कर्तर्यभृद्कह्वदत्या न लसङ्के चिदात्मनि। वेदान्तज्ञानद्दीनामां यतीनां इमने तथा ॥ १५॥ लोकच्ये बजविधानसुरान् इतवानइं। चिदात्मनोडस मे तन्र नैव लोमापि हिंखते॥ १६ ॥ माद्ात्यं मम नेतत् स्यात् किन्तु ज्ञानस्य तङ्गवेत्। अन्योऽपि मां चिदात्मानं वेन्ति चेत् तत्फलं लभेत् ॥१७। वाचा वा मनसा मातबधादीन कुरुते यदि। तथापि ज्ञानिनो मोचो न क्वेतैर्विनिवार्यते ॥ १८॥ पापं छतवतोय्यस् मुखे हर्षच्षयो न हि। न मुक्तिर्न व्यती त्येवं भास्तैरस्य विनिखयः ॥ १८ ॥ ननु मूढस्यापि नास्ति चिन्माचे पापलेपनं। ततः कोडतिशयसत्त्वविदः स्ादिति चेच्छृए॥ २ ॥

Digitized by Google

चनुभूतिप्रकाप: ।

शहद्र्तगतं पापमझ्ञाल्वाSडरपयते चिति। तेन ग्लानिमुखे भाति जन्नापि नरके भवेत्॥। २१॥ ज्ञानेन कर्मणसख वीजभावो विनश्यति। जन्मप्ररोह्ो नैवास्तीत्येवं निव्चित्य इष्धति । २२॥। दग्धवीजं यथा लोके न प्ररोहचमं तथा। ज्ञानाग्निदग्धं यत्कर्मन तञ्जन्ाप्रदं भवेत्॥ २३। तर्षि तत्त्वविद: श्रेष्ठा मूढवन्नियमेन तत्। कुतः पापं त्यजन्नीति चेद्रहस्यमिदं छए॥ २४॥ चद्यप्यामुम्िकी हानिनास्यथायैद्िकी तुसा। महती विद्यते तेन पापं यल्नेन वर्जयेत् ।। २५॥। शिष्टास्यजन्ति पापिष्ठ प्रत्यच्ो नरक: सहि। तव्निन्दकस्तस्य पापं ग्हीता नरकं ब्रजेत्॥ २६॥ खोता कर्मी तु संसगात् खयमप्या चरेत्तथा। दत्यं दोषचयं दृष्वा शिष्टा: पापं त्यजनन्ति ईि॥२०॥ किस् पुष्रतः पूर्व ज्ञानमाप्तोति नान्यथा। पख्ाच तद्ासनया पुख्मेव करोत्यसा॥ २८॥ किं बहत्या तत्त्वविदो न भयं पारलाकिकं।

परलोकभयं यसय नासिति मत्युभयं तथा। तखात्मजस प्ोच्या: स्यः सब्रह्ोन्द्रा अपीश्वराः।३० ॥ मां जानीदीत्येवमिन्द्र: खात्मज्ञाने प्रवर्त्य तं। प्राणोऽस्ोत्यादिवाक्येन तस्मै तत्वमवोचत॥३१॥ 2 A 2

Digitized by Google

का नुभूतिप्रकाभ:।

प्राणप्रज्जे क्रियाज्ञानभक्ती केलिङ्गदेहगे। तदधिष्ठान रूपता ्ताभ्यामात्मोपलचितः ॥ ३२॥ प्रज्ात्मा प्रापरूपोडसोत्येवं तस्मादवोचत। आनन्दोऽजर दत्यादिनिर्णयसख वच्चते॥ २॥ अन्ोपायो भासित किदुपाधिमुपलच्तकं। विनात्मवाचक: शब्दो यस्पान्न क्वापि वीच्चते।३४ । लोके गुणक्रियाजातिरुठय: भन्दद्देतवः। नात्मन्यन्यतमोडमीषां तेनात्मा नाभिधीयते॥ ३५ ॥ उपाधिष्वपि सर्वेषु सामीप्यालत्यगात्मनः । प्राणप्रज्ञादयं योग्यमत्यन्तं तेन लच्चते ॥ २६॥ प्राएशब्दोऽभिधावृत्त्या वार्यु चेष्टकमाह हि। प्रज्ञाभव्दो ज्ञानहेतुं बुद्धिं वत्ति खर्भाक्रतः ।३७।। तङ्टान्यधिष्ठानतया तङ्केतुत्वोपचारतः। ताभ्यामात्मा लत्चमाणो जेय: प्राखाग्रचन्द्रवत्॥ ३८॥

यस्य सन्निधिमाचेषा सोडहमित्यवधारय ॥ ३८ ॥ श्रजडात्मवदाभान्ति यत्मान्निध्याञ्जडा ऋपि। देदेन्द्रियमनःप्राणाः सोऽदमित्यवधारय॥। ४० ॥ उपाधिलचितं तत्त्वं यदि बोड्धुं न भक्कुया: । तर्शुपाधिद्वयोपेतमुपाख गुएसंयुतं॥ ४१॥ श्रायुद्दममृतत्वख् गुणी प्राण्तस्य सव्ता। दहायु: प्रापतः खर्गे चामतत्वमिति स्फुटं॥४२॥

Digtiz Google

चानुभूतिप्रकाशः । १७८

सत्यमङ्कल्पता प्रज्ञागुण ध्यानानुसारतः। फलमाप्ोति कामी चेन्निष्कामसत्चमोच्तते॥ ४३॥ उपास्यैकाग्यमापाव्य तत्त्वं वीचितुमादितः । प्रज्ञाप्राणावुपाधी तो विविचेतां यथातयं।।४8।। शचं तक्चनुषी जिल्ञा वाणे धीन्ट्रियपसकं। वाक्पाणिपादपायूपस्था: कर्मेन्द्रियपस्चकं॥ ४५् ॥ इन्द्रियाणं प्र्त्ति: सालज्ञालोचनपूर्विका। प्राणवायुप्रेरिता पेत्येवं लोके व्यवस्थितिः ।। ४ ६ ।। तच मूढा: केचिदाऊर्युगपचनुरादयः। सर्वेऽपि खखविषये प्रवर्तन्त इतोदृशं ।।४७॥ तदसन्निपुणेडय्यच न पतः सन्षमीचितुं। कालाव्पलेन सञ्काय क्रमं धूर्तो विडम्बयेत् ॥ ४८ ॥ प्रज्ञाप्राएसहायेन विना नैवेन्ट्रियं क्चित्। प्रवर्तते सहायसतु क्रमभावीति निश्चितः ॥४८ ॥ श्रन्यथा निखिलं वेदं धूर्ता छोकचणे पठेत्।

प्रज्ञाप्राणानुग्रहेष वाग्यदाह तदेतरे। चन्तुराद्या हुपर तास्तामनुज्रवते खलु॥ ५१ ॥

6. वाचो विघ्नो भवेदविघ्नवारणं ह्यनुवादिता। ५ू२॥ एवमन्यत्रापि योज्यमतः सर्वेऽपि संहता:। एककविषयोधयुक्ा व्यवहारः क्रमाङ्गवेत्॥ ५ू३।

Digitized by Google

१८० वनुभविप्रकाप: ।

क्रमभावी विचित्राडयं व्यवपरचिदातना। येनेकेनेच्यते सोऽयमन्य: सर्वेभ्य दृव्यतां ॥ यू४ ॥ प्राणवागादय: सर्वे किं समा उत विद्यते। श्रेष्ठस्तेख्विति चेताणः श्रेष्ठो जोवनकृत्त्वतः ।५५्॥ तस्ादुपेच्य वागादीन् प्राणोपाधि: समाश्रितः । आत्मबाधाय किस्ायं प्राप्त उत्थापयेद्पुः ॥ ५६॥ ननु सुप्नावयं प्राणो देहं नोत्थापयत्यमुं। किन्तु जागरणे तसाव्श्ञैवाच प्रयोजिका॥ ५७॥ चतुर्भिरुद्यते यस्मात् सर्वशत्त्या भरीरकं। तूखायते तदेवा इन्धियाSSघ्रातमितीच्यते ॥ ५८ ॥ सत्यमेव ततः प्रज्ञोपाधिं प्रापवदाश्रितः । प्रज्ञात्मा प्राप एवैको मिलित्वापाधिरिय्यते।।५८।। द्वयोर्मंता जीवने च सहभावात् तदेकता। उत्थापकत्वादुक्यं तदित्यैकाय्याय चिन्तयेत्॥६० ॥ तचैकाय्ये चमा बुद्धिबो्धुं तत्ाचिएं भवेत्। जगङ्धेतुतयाप्येष प्राणः खात्मोपलचकः ।।६१।। एकादशेन्द्रियाण्ेषां विषयास जगत् खलु। सुप्ना सवें जगलीनं प्राणोपाधिक आ्रत्मनि॥। ६२।। दून्द्रियाएेव लीयन्ते विषया नेति चेन्न तत्। प्रातीतिकस्य जगतो भानाभावो लयो मतः ॥६१ ॥ प्रातीतिकतवं वेदान्तसिद्धान्ते जगतः स्फुटं। अतः सुप्ना जगल्लीनं प्रबोधे जायते पुनः ॥ ६४॥

Digitized by Google

चनुभूतिप्रकाश: । १८१

प्राणप्रतोतिरय्यख सुप्ना नासतीति चेत्तदा। प्राणोत्रिरन्यटटकैव प्राणोनात्ोपलच्चते।। ६५ ।। प्रबोधे खात्मनोSनाषि जायन्ते विस्फुलिङ्गवत्। तेभ्योभिमानिदेवा: सर्देवेभ्यो विषया दमे॥ ६६॥ दृष्टिषटष्टिमिमां ब्रह्मानुभवी बड् मन्यते। खप्रबोधात्खसंसारा लीयते खन्नवद्यतः ॥ ६७।। न्यायेनानेन मरणे मूच्कीयां चह्यतां लयः। लीनस्य पुनरुत्पत्ता य्यवहारक्रमं पणु॥ ६८॥ प्राणोपाधिकजीवात्मा यदा व्यवजिहीषति। तदा वाक् सजते शब्दं जोवो वाचा ब्रवीति तं ॥ ६८।। एवं सर्वच विज्ञेयं प्राणे सर्वाप्रिरीरिता। प्रज्ञा प्राणादभिन्नाऽतः तसा: सर्वाप्निरृच्यते॥७० ॥ वाक प्रज्ञाया एकमंशमभिमानाखमाश्रिता।

शरीरगा तगप्येवं प्त्ताऽभृत् सर्थजे सुखे। रतो प्रजातावानन्दे चापखः भक्रिमानभृत् ।०२।। क्रोडा चोत्थापनं वीर्यमोचसोक्रमिदं चयं। ध्येये शेये च काम्यादा चित्तं प्क्मभृत् खलु। ०३ ॥ मर्वेन्द्रियेषु प्रज्ञाया त्रभिमानोवधार्यतां।

प्रज्ञया वाचमारृह्य जीवो नामानि वकि च। श्न्यचित्तोऽभवं तेन नावोचमिति चोचयते॥। ७५ ॥।

Digitized by Google

१८२ चनुभूतिप्रकाप:।

वच्यामीत्यभिमानोडयं वागारोड् द्वतो्यते। थ्यास्यामोत्यभिमानान्तु चित्तारोहस्तथा भवेत्।। ७६।। अ्रभिमानोऽपि धीवृत्तिः सापि पूर्वे भवेदय। धिया ध्यानादिरित्येका धी: क्रमात्कुरुते इयं॥ ७७॥ यथा प्रापे जगत्स्व लयोत्पत्त्योर्व्यवस्थितं। प्रज्ञायां च तथा सरव स्थितिकाले व्यवस्थितं ॥८॥ प्रज्ञाप्राणी ततो मुख्योपाधी खात्मावबोधने। तद्वारेणवबोद्धूव्यो जीवात्माऽडदा विवेकिना॥७८॥ वाचा नामाभिवदनं यन्तत्यात् कर्पूर्वकं। क्रियात्वात्कृषिवत् कर्ता पाहमित्यभिधीयते॥ ८0 ॥ शब्दादिविषयेऽइन्धी: केनापि नव्ि शंक्यते। देदेन्द्रियेव्वपि तथा मदीयलावभासनात् ।। ८॥।

चिद्िम्वप्रतिबिम्बाभ्यां व्याप्ताऽसा कटतां बजेत्।। ८२।। क्रियावांस्ेतनः कताऽहद्दारसादृभसतः। कर्त्ता भूत्ाऽखिखैरप्तैव्यांपारान् कुरुतेऽखिलान्॥। ८३ ॥ जीवात्मानं विविच्येत्थं चेतनं प्रापधारिएं। विविच्यात् परमात्मानमामन्दं रुद्ूचेतनं ॥ ८४ ॥ प्रतिबिम्बाद्दङ्कतिभ्यां बिम्बं निष्कृष्य साचिएं। ब्रह्मेति विद्यात्मर्वस्य तस्तिसनारोपितत्वतः ॥ ८्५ू ॥ चक्रस्यारेख्ाश्रिता सान्तेमिनीभावराखया। ऋत्तेषु विषयास्तानि चात्मनि प्राएलचिते ।। ८६ ।।

Google

चेष्टाकल्पन देतुतवाव्णे धीकल्पनस्य च। हेतुलेन भवेतज्ञा ततस्वानन्द एव ि॥८७ ॥ परप्रेमास्पदतया सर्वेषा यो विभात्यसा। नित्यानन्द: परात्मा सा्जरामरणवर्जनात्॥८८॥ न पुथ्ेन भवेहेवो न पापेन पश्डर्भवेत्। चिच्छायावानहद्गार एव स्ात्पुखपापभाक।। ८ट ।। तदीये पुख्पापे दे देहखे च जरामृतो।

आारोपे बाधिते बोधात्कर्म स्ाहग्धवोजवत्। ततो जन्माङुरो नासिति निर्लेपे परमात्मनि ॥ ८१॥ कार्येोपाधेरभावेऽपि कारणापाधिमत्त्वतः । कर्मी खादिति चेदीशः कर्माध्यचो न कर्मलत् । ८२॥। कारयित्वा पुष्मेष कर्तारं खर्गमापयेत्।" पापं तु कारयिता तं नरकं प्रापयेदसा ।। ८ ३ ।। पर्जन्यवत् प्रेरकत्वाम्नास्य वैषम्यमापतेत्। भाख्यादीम् बङ्धा ृष्टिवापयेद्विषमापि नो॥८४॥ उत्तमाधमभावोऽत तन्तद्वीजेन कारितः । तारतम्यं च जीवेषु खखवासनया हतं ।।८५ ।। मातवत्यालयेल्लाकं शिचयेत्पितवत्प्भु:। खामी खाद्राजवत् सोडयं ममात्ेत्यवगम्वतां ।।८६।। मायोपाधा खििते तख मिय्यातं बुध्यते ततः । संसारी जोववन्नेशः खानन्दैकरसेहयं।।८७॥ 2 B

Digitized by Google

चनुभूतिप्रकाश:।

म्रखणडैकर सानन्दो मुलोडयं खात्मदृष्टितः। संसारदृष्या सर्वेभ दति विद्धि प्रतदन ॥८८।। इन्द्रामुग्रहतः सोऽभृत् कृतलत्यः प्रतर्दनः ।

इति श्रीविद्यारथयमुनिविरचिते उनुभतिप्रकाशे काषीत-

राजा बालाकये ग्राह विप्राथ ब्रह्मवेदनं। कोषीतक्ास्यनाखायामच सष्टीक रगममि तत्।। १ ॥ दृप्नो बालाकिरपरब्रस्मवित् स कदाचन। भ्जातम्नं काशीयं बुबोधयिषुरागतः॥२॥ राजन् बुभुत्सबे तुभ्यं परं ब्रह्म ब्रवाष्यहं। इत्युक्कादित्यपुरुषं ब्रह्मोपाखेत्यवोचत ।। ३ ।। राजा निवार्य तं प्राह् फखं व्ेयगुण्णानपि।

चन्ट्रे विद्युति मेघे खे वायावभ्री जलेऽपि च। आदर्भें अ्वणे गन्तृभब्दे क्ायाछ्ृतावि॥ ५ ॥ देहे खने दन्िषेऽनिष्यपि वामे डब्रवीलमात्। सर्वच राजा प्रत्युको विप्रसृष्णीमवस्थितः ।। ६ ।। परं ब्रह्म वदिय्यामीत्युत्निसतव सषाभवत्। जगतः पुरुषाधास कर्ट ब्रह्मोति बुष्यतां।।७।

Digitized by Google

चनुभूतिप्रकाश ।

पालाकि: परविद्यार्थ राजानमुपसन्न्रवान्। राजा नाङ्गीचकारैतत् खजातेरधमततः ॥ ८॥ गुरुत्वं नास्ति मे तुभ्य ब्रष्म विज्ञापयाम्यहं। दूतुक्का पाणिमा विप्रमादायान्त:पुर मतः।।। सनात्मैव परं ब्रह्म प्राणे जीव दतीदृभनः। बाखाकेर्निक्यसख व्याटृत्यै सुन्नमागता ॥ १ ॥ सुषुप्ने पुरुषे प्राण्तो व लीनसचुरादिवत्। जीवसेत् प्रतिबुध्धेत समाहतः खनामभिः ।११।। दति मलाक्यत्एं भास्त्रीयैक्तख नामभि:। नोतखी स पुमान् किन्तुशिश्व एवाच पूर्ववत्।। १२॥ यथ्ाऽसा ताडितः सुप्नः समुन्तखवा लरान्वितः। यथा भस्ावृत्ता वश्रिवायुना ज्ाखते तथा ।११॥। प्राणे नात्मा बोधदीनर घटवद्यसु बुध्यते। दूष्धिये: सदितो भोक्रा जीवोऽसी चेतनलतः ।१४ । द्वा सुपर्णेति मन्त्रेण चेतना द्रावुदीरिता। तयोरन्यतरो भोक्राऽनञ्रन्नन्यः प्रकानते॥१५॥ चिछ्छायावानहद्गांरो व्याप्ि जागरणे पुमान्। दून्द्रियेर्विषयान् भुक्के तं भोकारमबुध्यत ॥। १६॥

बुद्धूं ब्रह्मेति सन्सुष्टो नान्यत्रष्टुमपेच्षते। १७।। अपयिष्येSइ्दमित्येवं राज्ञा तले प्रतिश्रुतं। शिषट बोधयितुं तम्म्मत्सयं प्रन्नं चकार सु: ।१८ । 2 B 2

Digitized by Google

चनुभूतिप्रकाश: ।

मन्दधीरपि यः श्रता श्रङ्डालुर्विनयानितः। अपृष्टेनापि वत्रव्या तस्े विधेति भास्त्रधीः ।।१८। यो भोत्ाचात्थितः सडयं काऽप्रयिष्ट परा क वा। भ्रभूङ्धोरहिता सुप्नि: कुतो वाऽडगादयं पुनः ॥ २०॥ बाखाकिना न विज्ञातमिदं सर्वमिति खयं। निख्चित्य चितयस्ास्थ निर्णयं सष्टमत्रवीत् ।२१।। इदयं कमलाकारं देद्मष्येडस्यधोमुखं। नाअस्तस्रादिनिर्गत्य प्राप्ुवन्तयखिलं वपुः । २२ ।। महहारोपाधिरात्मा जीवो भूलवा इदि खिथितः। नाडोभि: प्रसतैः सोडचेजीनन् जागरपे खितः॥ २३। वाद्यभोगप्रदं कर्म यदा जीपं तदा पुनः। वासनाभोगदे कर्मपुडुड्धे खन्नभाग्भवेत्॥ २४ ।। खननं नाडीव्ववेच्याथ कर्मपोडस्यापि सङ्चात्। नदि मद्कोथमाप्ोति सा सुषुप्निरितीर्यंते॥ २५॥ नाडीमूखानि इत्पडे पुरीतदेष्टिते डवसम्। यानि तेषु प्रविभ्यान्तर्षीयते परमात्मनि॥ २६॥ परमात्मा खतः पूर्ण: सचिदामन्दलच्षषः । साSहक्ारपरिच्छिस्रो जोवलारोपवान् भवेत । २७।।

फलदे कर्मण चीषे लोयतेडसी खकारणे॥२८॥ पूर्णे नैक्य मवाप्ोति परिचित्रो यथा घटे। नष्टे तदाकाभ ऐक्ं वियता मडता नजेत् ॥२८॥

Digitized by Google

चटभूतिप्रकाश:।

यदा न कखन खन पश्ेत् सुप्नसतदाखिलं। विषयेन्द्रियजातं यत्तत् प्राण्ते प्रविलीयते। ३० ।। प्राणभब्दो वायुमाइ परमात्मानमययसी। प्ररष्टचेष्टाहेतुत्वमुभयनापि विद्यते ॥ २१ ॥। वाया श्वासक्रिया सर्वसष्टिस्त परमात्म्मनि। दृष्टिभेदाद्दयोखाचलयो वत्रु हि भक्यते ।। ३२।। सुप्नस्यात्तलयः प्राणवायाविति तटस्धोः । अद्वैते द्वैतविलयं मन्यते सुप्न उत्थितः ॥३१॥ सुप्नाभिप्रायमाश्रित्य परात्मनि जगलयः । अ्रत्योत्तस्ेन पूर्वोक्प्रश्नयोरत्तरं भवेत्॥ ३४ ॥। केषाSप्रयिष्ट कुचेयं सुप्निस्तचोत्तरं क्रमात्।

परिच्छिित्रस्य पूर्णत्मतादाक्यं पयनं भवेत्। साहद्वारख जगतो विलय: सुन्निरव्यते।। र६।। कुत आगादिति प्रश्नखोत्तरं दृशयतामिदं। प्ज्ञानेनावृतात् पूर्णदागच्छृति परात्नः।३७।। यदा प्रबुध्यते सुप्नसतदाऽग्रेर्विस्फुलिङ्गवत्। प्राणा यथायथं तस्ाष्जायन्ते परमात्मनः ॥३८॥ प्राणाभिमानिदेवानामग्यादीनां जनिस्तः। लोक्यन्ते विषया अच्तेसते देवेभ्यः समुद्रताः॥१८ ॥ सर्वसाधारणः सर्ग एक: प्रातिख्को डपरः। भाकाशादिकमादाद्यः प्राणादिक्रमतो उपरः ॥४0 ॥

Google

चनुभूतिप्रकाश:।

सर्वेषां प्राणिनां क्मचये खात् प्रखयो महान्। पुनः कर्मौद्धवे तेषां स्यात्महासष्टिरीश्वरात्॥ ४१ ।। एकस्य कर्मण चोणे लयः सात् सुप्निनामयत्। पुनः कर्मौङ्गवे तस्य सटष्टि: स्ाव्नाग राभिधा ।। ४ २ । ऋद्धततत्त्वबोधाय सष्टि: सर्वत्र कथ्यते। ऋ्रख्पा सा महती वाडसु सदद्वतं विबुध्यते ॥ ४२ ॥ प्रठस्य राजगेहस् द्वारं सयात् पुरतो महत्। पृष्ठताऽन्तःपुरद्वारं चारद्वाराख्मल्पकं॥। ४४ ॥। महाद्वारेप सहया दुर्खभं राजदर्भनं। जनसमार्दबाऊस्याद् द्वाराणास बडततः ।। ४५ ॥। अल्पदवारे खामिभक्रो इठाद्राजानमीचते। दृष्टिसव्याऽमुभत्यर्थी वेत्यात्मानं तथा इठात्॥ ४६।। महाएथा तम्पदार्थमादी जाला तथा पुनः। त्वंपदाथं श्ोधयित्वा वाक्याद्ोधो विलम्बते ॥ ४७।। तस्म्रादि हाजातमचुर्बालाकेरविलम्बतः। प्रत्यम्बरह्मा्तमबोधायें दृष्टिसष्टिमवोचत॥ ४८॥ सुप्नावासीदयद म्ञानमह्क्ारलयोडच दि । सोडइद्वार: कर्मभोगकाले खात्पुनरडतः ।। ४८।। तेनावच्ित्न आत्मापि कर्ता भोक्रापि पूर्ववत्। भोकुरात्मन उत्पन्नं भोगसाधनमिष्द्रियं ॥ ५ू० ॥ दून्द्रियप्रेरको देवानुग्रहः खत उङ्गतः। प्रसेभ्योऽनुग्टह्ीते्यो खोका भाव्ति समुहताः ॥५१॥

Digitized by Google

धनुभूतिप्रकाश।

सेयं प्रातीखिरकी सष्टिसस्ाव्जाता ततः खयं। जगत्कर्ता परात्मेति चणाद्वाखोऽपि बुध्यते।। ५२ ॥। ईश्वरो मचिमोपेतः सोऽय्यन्य दति वासना। धोमतां चिरमारुढा वियदादिक्रमस्ततः ॥ ५२॥ किं बहत्याऽसत या काचित् एष्टि: सा मायिकी ततः। भ्रद्वितीयानन्द व्रात्मा सुषुप्नावनुभूयते।। ५४ ॥। ग्हङ्कारो मायिको यसतदवच्छन्न्चेतनः । प्रात्मा जागरणे शत्सं मनसा व्याप्ुयाइपुः ।। ५ू५्॥ गूढोडग्रिररणी व्यापी तथा सुप्ना चितिर्वपु:। व्याप्नोत्यविद्यया गूढा जागरे चुरवत् खिथिता। ५ूई॥ नापितस्य नुराधाने सष्टा भान्ति पृथक चुराः। चत्ुरादिषु चिल्नेणा: सपष्टा भान्ति पृथक्रथा ॥ ५७ ॥ सर्वेदपि करणात्मान: कर्चात्मानमिमं मदा। अ्नुस्टत्यैव तिर्ष्ठान्त ्रेष्ठिनं खजना दूव ॥ ५८ ॥ पचमिचादिभि: खीयैः साघं श्रेष्ठी धनी सदा। भुङ्के तेऽपि तदिष्टार्थ कुर्वन्तो भोजयन्ति तं॥ ५८ ॥ एवं जीवः खकीयातैः साध पब्दादिकान सदा। भुङ्गेडनाि च भ्रब्दादीन् म्टशन्ति स्ामितुष्टये। ६०।। यत तिष्ठति भोक्ासा सुप्ना जागरणे पुनः। यस्मादुदेति सेऽद्वैतः परमात्मेति बुध्यतां ।। ६१। दवत्यमद्वैतबोधार्थमहद्कारे परेश्वरः। सर्ष्टाच्यत्पतिबिम्वाऽभदिति श्रुव्यन्तरे श्ुतं।। ६२ ॥

Digitized by Google

१०

यावदद्वैतमात्मानमिन्ट्रो नैव विञन्िवाम्।

वरिःष्ठा तसुरा: खर्गे खिितमेनं बबाधिरे। न्तरा असुराखित्ते कामाद्या दुःखदाघिन:।। ६४।।

इत्वा जयेन देवानां श्रेष्यं खाराज्यमाप्तवाम्॥ ६५ू॥

अ्न्तर्बिवा क: भननुर्मम सर्वात्मदर्भिनः॥। ३६।। 65

ब्रह्माद्या: खावरान्ता ये प्रापिनो मम ते वपुः। कामक्रोधादयो दोषा जायेरने कुतोऽन्यतः।६७। असुराणं खात्मताप्तावस्रतवं इतं भवेत्। त्रयमेव जयसस्य देवेषु श्रेष्ठता ततः ॥ ६८॥।। ऋद्वेतमपराधीनं खराट् स्ान्तेन तत्त्ववित्। आ्रात्मानं बोधयित्वैषामधिपोऽधिकपालनात्।६८ ।। नैतदिन्द्रस्य माहाव्यं किन्तु ज्ञानस् तत्त्वतः। अ्न्योऽयद्वेतमात्मानं वेन्ति चेदिन्द्रवङ्गवेत् ॥ ७० ॥

तथैवोत्तमतागवैं त्यक्का जजानीत बुद्धिमाम्।७१॥ विद्वानय्युपसन्नाय दद्यादिद्यां महादरात्। देयान्ताभ्यां खभावं तं विद्यातीर्थमहेश्वरः ।।७२ ॥।

विवर णेजजातभन्ुविद्याखो नवमोडथ्यायः॥८॥

Digitized by Google

शुद्विपचम्।

पृ० प० चशडं। शुडं। १६ २१ धमुवाते धुनुवाते २१ दारगापा डारगोपी

२७ १,8 पौंसानि पौंसानि

३१ 8 उपासकख विनेयख

88 काभ्यर्चयन्त सभ्यर्न्ते ११ दच्िियावत्। दच्ियावत् ७२ २ तथ वैनं तथैवैनं

७५ २१ सालावकभ्य: सालाळकयम्यः

१८ वाक वाक् २१ हरिता रहिता

५ू चामिमन् चस्मिन् त्वं नं

१०३ १७ काभी० काशि०

१४० १३० १४०

Google

Google

Digitized by Google

Digitized by Google 1

Digitized by Google