1. Kausitaki Upanishad Dipika Shankarnanda Edward Byles Cowell Asiatic Society 1861

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project

to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject

to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the

publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the

public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to

prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

• Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for

personal, non-commercial purposes.

• Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine

translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the

use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

• Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find

additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

• Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just

because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other

countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of

any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner

anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers

discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web

at http://books.google.com/

Endt. £2.42.

3rd Jan, 1881,

THE GIFT OF

GEORGE W. WALES,

OF BOSTON,

30 May, 1874.

Digitized by Google

BIBLIOTHECA INDICA ;

COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

New Series, No. 19.

कौषीतकिब्राह्मण्योपनिषत्

प्रह्लादानन्दकृतदीपिकाषट्पदिता ।

THE

KAUSHÍTAKI-BRÁHMANA-UPANISHAD

WITH THE

COMMENTARY OF ŚANKARÁNANDA,

EDITED WITH

AN ENGLISH TRANSLATION

BY E. B. COWELL, M. A.

FASCICULUS I.

CALCUTTA :

PRINTED BY C. B. LEWIS, AT THE BAPTIST MISSION PRESS.

SANSKRIT WORKS PUBLISHED,

IN THE NEW SERIES.

The Vais'esika Sútras, with Commentaries, by Pandita Jaya Narayana Tarkapanchánana. Complete in five Fasc. Nos. 4, 5, 6, 8 and 10.

The Sándilya Sútras with Swapnes'wara's Commentary. Edited by Dr. J. R. Ballantyne, LL. D. Complete in one Fasc. No. 11.

SANSKRIT WORKS IN PROGRESS.

A translation of the Súrya Siddhánta and Siddhánta S'iromani, by Pandita Bápu Deva Sástri, under the superintendence of Archdeacon Pratt. Fasc. I. Nos. 1 and 13, containing the Súrya Siddhánta and the first portion of the Siddhánta S'iromani.

The Dása Rúpa with the exposition of Dhánika. Edited by F. E. Hall, D. C. L. Fasc. I. No. 12.

The Nárada Pancharátra. Edited by Rev. K. M. Banerjea. Fasc. I. No. 17.

BIBLIOTHECA INDICA;

COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्

शङ्करानन्दकृतदीपिकाषद्विता।

[Kâushîtaki] THE

KAUSHÍTAKI-BRÁHMANA-UPANISHAD

WITH THE

COMMENTARY OF ŚAṄKARÁNANDA,

EDITED WITH

AN ENGLISH TRANSLATION

BY E. B. COWELL, M. A.

CALCUTTA :

PRINTED BY C. B. LEWIS, BAPTIST MISSION PRESS.

Ind

l

212.39

Indl

212.89

May

Wakis

gruel

(dos.

17,

20.)

J.S.

PREFACE.

Colebrooke, in his essay on the Vedas, gives a brief account of the Kaushítaki Bráhmaṇa Upanishad, of which however he had only seen a small fragment among Sir R. Chambers' MSS., besides an abridgement of it in Vidyáraṇya's metrical paraphrase of twelve principal Upanishads. The Upanishad itself has always been highly esteemed by the Hindús, and S'ankaráchárya frequently quotes it in his commentary on the Vedánta Sútras. It appears, however, to be now but rarely met with ; there is, I believe, no copy of the original in any of the libraries of Europe, and for some time I failed in my search for copies in India. At last I succeeded beyond my hopes, and the following is the list of the MSS. from which the present edition has been prepared.

A. An old MS. of the text only, 22 foll. Asiatic Society's Library.*

B. An old MS. (73½ foll.) of S'ankaránanda's commentary, containing the Kaushítaki-Bráhmaṇopanishad-Dípiká in four adhyáyas, and the Kaushitaki-Bráhmaṇopanishat-pada-yojaniká. The latter is continuously numbered from the former as the fifth to the ninth adhyáyas,—the ninth is unfinished, and the work has no proper close.† As. Soc.

• This and the next two were found in a puthi numbered 701 and called in the Catalogue Upanishad-Dípiká. It contains, besides these three MSS., S'ankaránanda's commentary on all the Atharva Upanishads, besides a commentary on several of them by another author.

† It is evident from this change of title as well as from S'ankaránanda's remarks in his introduction, that the Kaushítaki Bráhmaná

iv

Preface.

C. A MS. (foll. 87½) of S'ankarânanda's Dîpikâ only; this,

however, seems only a less accurate transcript of B.'s original.

As. Soc.

D. A modern but good copy of the text and the Dîpikâ

only, borrowed, through Professor Griffith, from a pundit of

Benares.

E. A MS. (47 foll.) of the Dîpikâ, in the Tailinga character,

given by Walter Elliot, Esq. C. S. to Dr. Röer, and which

the latter kindly left with me on his leaving India. It is a

recent transcript and generally agrees with B. C. with one

very important difference, viz. that it agrees with D. in noticing

certain various readings, which are everywhere omitted in B.

and C.*

F.. A MS. (7 foll.) from the Benares College Library, con-

taining the text only of the third and fourth adhyâyas.

Upanishad ends with the fourth adhyâya. He commences his intro-

duction to the fifth adhyâya, Sanhitopanishad uttirasminnadhyâye

vakshyate; tatrâdau bhagavatî S'rutir âtmana evôplâtwam vadantî

mangalâcharanam karoti. The Upanishad commences (after the well-

known formulæ ritam vadishyâmi, &c.)

: यथात: शां‍चिलाया उपनिषत् गधिद्वौ पूर्वस्मिंं चौत्मररुक्मं याथ: शां‍चिनेनि

माष्केय शाकाय्म: शां‍चितेत्यष्य माष्केया वेदवाचने

thus far it agrees with the beginning of the third part of the Aitareya

Âranyaka quoted in the Ind. Studien vol. ii. p. 212, but after this it

seems to differ, but it is very difficult to determine the readings from

the illegibility of the MS. The first words of the other adhyâyas

are—

VI.—प्राथा वांम रति र ग्राथ खविर: पाक्षा:

VII.—.तत् पधितुंर‍चोमचे

VIII.— यचालोड्यामार्कं

IX.—प्रज्ञापतिशां तरं पुरपमुरचत

• Thus in p. 4, l. 13–15 B. C. omit चनमचे। • जोक रत्यर्थ: ; and simi-

larly elsewhere, as e. g. p. 49, l. 19–p. 50, l. 3; p. 50, ll. 19–21 ;

p. 56, l. 20; p. 68, l. 19 ; p. 70, l. 20 (the omission here extends to

p. 71, l. 11) ; p. 84, l. 4.

Preface.

G. An inaccurate transcript from a Tailinga MS. belonging

to Bábú Rajendralála Mitra; this, like F., has only the text

of the third and fourth adhyáyas.

I also had a copy of the MS. of the Dípiká and Padayoj-

niká in the Benares College Library, but it was too inaccurate

to be of use for my collation. It was in fact an inaccurate

copy of an inaccurate original, as I have since found by a sight

of the MS. itself.

I had not long commenced my collation, which at first

included only the MSS. A. B. C., before I discovered an unex-

pected difficulty, viz. that my three MSS. represented two

different recensions of the original text; and the fresh MSS.,

which I subsequently procured, only made the fact more

evident. The text, as given in A. and D., represents one

recension; and the MSS. of the commentary B. C. D. E.,

represent another, which is also given, with a very few verbal

differences, by F. and G., so far as regards the third and fourth

adhyáyas.

That the former recension is a real S'ákhá is proved by the

fact that many of its more important variations are noticed

in two of the MSS. of the commentary, though, as I before

observed, two MSS. (B. and C.) omit all these allusions. Dr.

Weber also, in his Catalogue of the Chambers MSS. in Berlin,

gives an account of an imperfect MS. of the Kaushítaki Ara-

nyaka, containing two books and a short fragment of a third,

by which it appears that the third book was the commence-

ment of the present Upanishad, and its fragment, as printed

by Dr. Weber, follows the recension of A. D.* Similarly

S'ankaráchárya, in his commentary on the Vedánta Sútras, fol-

• The first book commences प्रज्ञानात्मा संबन्धविक्रिया, the second

विद्यारत्न प्रतिपत्त रत्नदूषण. The fragment of the third is as follows,

विद्यो र चे मार्जयितुं यच्छासाव पार्श्व वने स र पृथ चेतकेतुं प्रजापाथ

वाजयति तं शुश्रुत प्रभ्र श्रौतसत्या पुत्रेष्टिकरचंदतं छोमें यक्षत्. सा शाश्व-

त्यमा वाच्या तथा मा लोके शाश्वतीति व चै—(Catalogue, p. 20).

vi

Preface.

lows the same recension in his quotations from this Upanishad.*

Under these circumstances, I have given the text from those

two MSS., adding at the foot of the page the more important

various readings of the other recension as followed by the

commentary. It is not always easy to decide the exact words

of the text which S'ankarânanda had before him, as he often

covers each word with such a cloud of interpretation, and I

have therefore not attempted to give a copy of his recen-

sion for the first two books ; but I have added, at the end of the

Upanishad, the text of the third and fourth books, according to

this recension, as found in the two MSS. F. and G. The differ-

ences are seldom more than verbal, and the commentary will

generally serve to explain either recension, so far as regards

the meaning.* I may add that there exists a third recension of

the fourth book, as given in the first chapter of the second

book of the Brihad Aranyaka; and this is more than once

alluded to by S'ankarânanda (e. g. p. 112, 1. 14) as s'akhân-

tara.

I have edited the commentary from a careful collation of B.

and D.; C. and E. (especially the latter) have been used as

ancillary, but neither gave much help except in occasional

difficulties. Of the former two, D. presented the best readings,

but in several places the words of the original appear to have

been altered in the commentary to suit the recension of the

text of the Upanishad, as in this text D. agrees with A. In

the first adhyâya, I sometimes admitted these into the com-

mentary and gave the readings of B. C. E. at the foot (as in

p. 17), but maturer consideration has convinced me that this was

an error, and that in nearly every case the latter should be

advanced to the text of the comm., and the reading of D.

relegated to the foot-note.

The origin of these two recensions and the source of the

Upanishad itself, are questions which I cannot solve; and the

• e. g. compare infra p. 125 with Vedânta Sûtras, p. 379, (Bibl.

Ind. ed.)

Digitized by Google

Preface.

vii

MSS. only make the matter more difficult. I have followed

the reading of D. (in its text) and, perhaps, the commentary of all

the MSS. in calling the Upanishad the first four books of an

Aranyaka, but I am by no means certain that this is correct.

The MS. A. gives these four books as the sixth, seventh, eighth

and ninth books of an Aranyaka,* (its concluding line is

(ञत्यरथ्ये नवमोऽध्यायः); while F. gives the third and fourth as

the fifth and sixth of the Kaushítaki Aranyaka (तृतीयकौशीतकारण्ये

पञ्चेऽध्यायः). G. only gives them as the third and fourth books

of the Kaushítaki Bráhmaṇa Upanishad. It would at first seem

as if F. agreed with the Kaushítaki Aranyaka of the Berlin

library, as it is not improbable that, if complete, this would

have given the four books of the Upanishad in its third and

three following adhyáyas. But here we are met by the diffi-

culty that these two belong to different recensions; while A.,

which does give the recension of this third adhyáya of the

Berlin MS., calls it not the third but the sixth book of the

Aranyaka.

The same difficulty applies to the name ; no MS. calls it the

Kaushítaki Upanishad, except A. and F. and even there it is

only inserted in a later hand and ink, at the end of the MSS.

The commentary every where calls it the Kaushítaki Bráhman̐a

Upanishad, but how it obtained this name is doubtful, as the

proper Kaushítaki Bráhmaṇa, containing thirty books,† has

no trace in it of this Upanishad. Vináyaka Bhatta in his

commentary to the Kaushítaki Bráhmaṇa frequently refers to

the Mahá-Kaushítaki-Bráhmaṇa, and Dr. Weber conjectures

that this may be the Bráhmaṇa, to which our Upanishad

• This would partly agree with Poley's addition to his translation

of Colebrooke's Essays (Ind. Stud. i. 392), where he speaks of the

Kaushítaki Upanishad as forming the first, seventh, eighth and ninth

books of the Kaushítaki Bráhmaṇa.

† If Dr. Weber's conjecture be correct (Indische Stud. i. p. 146) the

commentary to Páṇini v. 1, 62, proves that it never had more than

thirty adhyáyas.

Digitized by Google

viii

Preface.

belongs. Most probably there were two different recensions

of the Kaushítaki Áranyaka, and from these come our two

recensions of the Upanishad.* S'ankaránanda calls it Kauslí-

taki-Brâhmaṇopanishad, as the Jnánakánḍa is one part of the

Bráhmanaa portion of the Veda.†

The Kaushítaki Upanishad is placed by Dr. Weber in his

first or oldest class of the Upanishads. It was one of those

translated from the Persian by Anquetil, who calls it Kokhenk.

The Persiau translator has generally followed the recension in

S'ankaránanda, whose remarks he often interpolates in his text ;

but occasionally he seems to have taken his notes from another

source. The Bengal Asiatic Society has a MS. of the Persian

translation, which I have occasionally consulted; the style is

much simpler than Anquetil's barbarous jargon ; but the

mixture of Sanskrit words, marvellously disguised, makes it

difficult.

The Áranyakas appear to belong to a class of Sanskrit writ-

ings, whose history has not yet been thoroughly investigated.

Their style, if we may judge from that of the Taittiríya and

Kaushítaki, is full of strange solecisms which sometimes half

remind us of the gáthás of the Lalita Vistara. The present

Upanishad has many peculiar forms, some of which are com-

mon to both recensions, while others appear only in one. Such

are निपिच in p. 10 ; प्रेतो for प्रयम्न in p. 51 ; संविदग्न in p. 56 ;

वेति for यति in p. 78 ; यद्यन् in p. 89 ; &c.

In the Sarvopanishadarthánubhútiprakas'a‡ by Vidyáraṇya-

• The two before-mentioned commentaries on the Atharva Upani-

shads contain similar discrepancies in their respective texts.

† प्राज्ञापनिषि विविधे विधिपसमध्यैवादरं ततुबयविशलबचपष्ठ —विधाध्यैवा-

दोभयविशदचं तु वेदान्तवाक्यैः. Madhusúdana's prasthána-bheda.

‡ This work contains twenty chapters and gives analyses of the

twelve following Upanishads,—1. Aitareya, 108 s'l.; 2. Taittiríya, 150

s'l.; 3—5. Chhándogya, 330 s'l.; 6. Muṇḍaka, 99 s'l.; 7. Pras'na

s'l.; 8, 9. Kaushítaki, 171 s'l.; 10. Maitráyaṇí, 150 s'l.; 11

100 s'l.; 12. S'wetás'watara, 119 s'l.; 13—18. Brihad-

Kaṭhavalli, 121 s'l.;

Digitized by Google

Preface.

ix

muni,* who have an analysis of the last two chapters of the

Kaushítaki Upanishad, as the Pratardana-vidyá and the

Ajátas'atru-vidyá.

From his analysis of the fourth chapter, we find that Vidyá-

raṇya followed the recension of the commentary, as he gives

the following order of Báláki's assertions of adoration, after

the first (or áditya), of pp. 135-138.

वन्द्रे विधिपिर्मेचे ये वायावग्र्रा जलेऽपि च ।

वह्नौ यंवचे गम॑श्रदे वायाऋतावपि ॥

देवेऽपि च दधिचेऽपिब्रह्मापि वामेऽपि योनौ कामात्।

स्ववच राजा प्रयुक्त्वा नोपप्राप्रोपि मवस्थितः ॥

As this analysis is in fact a second commentary on the

Upanishad, I have added it as an Appendix.

áranyaka, 1193 s'l.; 19. Talavakára (Kena), 100 s'l.; 20. Nṛisin-

hotratípañíya, 153 s'l.

• Colebrooke calls Vidyáraṇya the preceptor of Mádhaváchárya,

but Dr. Hall, in his excellent Catalogue, p. 133, identifies them as

the same person. The whole question of the relation of Mádhava and

Sáyaṇa, and the authorship of the different works under their respective

names, as well as the various spiritual teachers of each, has never

yet been thoroughly investigated. Dr. Hall, in his Catalogue, p. 98,

mentions S'aṇkara Ánanda as the guru of Mádhava Áchárya,—he

may probably be the author of the present commentary.

Digitized by Google

VARIOUS READINGS OF THE COMMENTARY.

Page 8 1. 12.

स्वर्गनिवासं B. C.

" 10 1. 10.

ध्राकपचक्षेतोः B. C. E.

" 16 ll. 5, 7.

सम्नायवः B. C. for सम्नायवीः, -व्यः.

" 18 1. 8.

ध्रता B. C. for तृता.

" 22 1. 9.

मधुकाधारमानस्य B. C. E.

"—— 1. 16.

काष्ठतुष्ये D.

" 23 1. 5.

क्षेत्रामलुकस्रिप B. C. E.

" 24 1. 6.

काष्ठाकाष्ठेन तथा सम्नस्यो कालः। सम काष्ठामनः तथा तादृप्रेनामेतेन प्राप्तियतः D.

"—— ll. 9, 11.

उपास्थानकरंचात B. C. E.

" 27 1. 16.

प्राचेन and प्राप्रेन are here and elsewhere frequently confused in the MSS. of the commentary

" 30 1. 14.

चवंनियमूर्व D.

" 31 1. 4.

विनेयच B. C. E. उपासकच D.

" 48 1. 12.

चसभारं च पुनरादिशचकं B. C. E.

" 49 1. 15.

चनावाच्यार्था बादित्यस्य रथो शेमस्य —B. C. E.

" 56 1. 15.

हृदयपुष्करोत्क्ष चानन्दाब्धनि द्वितं निचितं B. C. E.

" 61 1. 8.

वित्स्यादिमि D. for विम्रग्रामि.

" 62 1. 16.

तै च पर्वतैः विकल्यैचकेदृशो वेत्याश्चकु। नेत्याच B.C. E.

" 66 1. 11.

अनुरुपात् (query अन्यरूपात् ?) B. C. for तमुरुपात्. E. corrupt.

" 67 ll. 17, 20.

सम्प्रतिकमैः B. C. सम्प्रति। E. सम्पत्ति। D.

" 75 1. 16.

ननु किं तव ज्ञानैन तवान्यत्र यद्f कचनातिलयैो भवेत् D.

" 79 1. 15.

प्रपचं नम B. C. प्रपचप्रज्ञ IE.

" 82 1. 9.

उद्दावच B. C. E. तद्वाणच D.

" 95 ll. 11, 17.

प्रज्ञापयेतां B. C. E.

" 96 1. 8.

B. C. E. end Section 7 here at नावाग्यात दत्य्ये: and in ll. 12, 13 read नुतेनमाव: मृद दत्य्ये:। दमित्र्ये: सद प्रज्ञामाचमेव। ननु तं सामायुः &c. (correct तं into तं in the printed text).

xii

Various Readings.

Page 102 l. 12. D., after लोकाधिपति:, reads पिनाकिविदतद्विमुपेक्ष प्राज्ञिता लोकाधिपति: तस्यापि सुप्रचितमैत्रेऽप्यस्थिरं राजादिवत् हत्पत्न शास्त एष उत्त्या लोकाधिपति: शयेऽत्र: सर्वेषु &c.

" 103 l. 13. शवसंन. Query संबसंन ? A. D. F. G. have शवसंन,

but B. has संभवन्, C. शननु, E. वशन.

—— l. 15. All the MSS. have here शवस्तेति, though they all have शवस्तत् in l. 12.

" 104 l. 15. शशाधनाया: D.

" 118 l. 13. चतनाशकारो B. C. E. (cf. Raghuv. ii. 53.) चचनाकारो D.

" 122 l. 11. उपधानामनु- B. C. for उपाधावानन्त-

" 123 l. 9. नखाग्रप्ररौतात् वच्चिगतकेनान् B. C. E.

In Adhy. i. B. C. end § 2 at बदेत p. 10, l. 5; § 5 at दृष्ट: p. 25, l. 10 ; § 6 closes in p. 30.—In Adhy. ii. they join together §§ 1, 2; §§ 7, 8; §§ 9, 10 ; and §§ 12, 13.

कैषीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

दीपिकासहिता।

ॐ नमो व्रध्याय।

ग्रागन्तु ग्रात्मा श्वरजगन्माना-मख्यतु चिचस्समयं प्रणम्य।

वीक्षीतकिन्तुग्रात्ममात्रविद्यां

पदार्थलोकातं प्रकटीकरोमीति ॥ १ ॥

श्रमधिगतनेवसिर्घर्षणादोनां कर्मणां तेजस्य तेजस्स नृप्यक्षा-दृशो दृश्येतेतुं तथा चाप्रिरोचादीन्यममेधान्तानि कर्माणि तेजस्यास्ति:करणस्य दृश्येतेव:, *विविधविषाषाध-

मलस्य स्मृतितेऽप्यवगमाच्च। ग्रपि च श्वरगते: कर्मफलस्य सुखविशेषरूपप्राप्त्यै शन्ति:करणप्रसादापर्यायत्वात् कमिंभिर्रपि कर्मणामन्त:करणे दृश्येतेतुलमङ्गतं चतस्रतो-

ऽतिमहता वचोभिः प्रघमतोडभिधायेदानीं ग्रात्मविद्यां वमुं सभावश्ररा स्मृति: प्रवहतु । तच चिचो च वै गास्यायनिर्दि-

त्यादिकां य एवं वेदेऽयन्तां चतुरध्यायी कौषीतकि-ब्राह्मणो-

• विविधविदन्ति यच्चोभि दानेन तपसा डनापकगेति स्मृति:।

कौघोतकिम्राङ्ख्योप.निघृत् ।

[२ अध्यायः ।

पनिषत् । म्राङ्ख्येनाध्यायेन पर्यन्द्विविधां सद्चिछोत्तर्मार्गान्त्तां,

दितीयेन प्रपञ्चविधां तदिदं वाङ्ङाध्यात्मिकानि कर्माणि

फञ्जविम्रेषसिद्ध्ये च, द्वितोयचतुर्थ्याभ्यां चात्मविष्यामाञ्च । यथापि

प्रतर्दने श्वेतादिकमेव प्रथमतः पठनीयं तथापि श्रुत्यमध्य-म्नःकरणं निर्गृण्ये ब्रह्माङ्ख्यभयेडपि प्रथमतेन ब्रह्माङ्ख्यभावमजानत्

भयं प्राङ्ङुयात् गर्भाङ्ख्यप्रोक्तपितृको युवेव यत्ततस्यः प्रथ-मत्तः (पितृद्र्शने । ततोडस्य भयनिरासार्थमुक्तरमार्गर्धमेत-

लोकस्वराजादिवत् ब्रह्मालोकस्यं सगुणं ब्रह्म प्रथमम् उक्त-

वतो । तत् च स श्रागच्छत्यमितौजसं पर्यन्द्‌ स प्राण रति

प्राणस्य पर्यन्दलं प्रथममेध्याय उक्तं । तस्मिन् प्राणे भवति श्रे-

ष्यां जिज्ञासा किमयं श्राङ्खमात्रं प्राणः श्राङ्खेन्थित्‌ विवि-

ध्र्वतिरुष्ट रति । श्राङ्खा जिज्ञासाया निट्ठतस्यै प्राङ्खोपासनं

दितीयेनाध्यायेनोपकान्तं । तथा च समावशेरान्तरच ब्रह्म-

विद्यामुक्तवतोयद्रोषः । तत् ब्रह्मविद्याया: सगुणाया म्रपि

मशङ्किगतातमकेत्वादिभिरणमानिलादिगुणैगुंगमुखादेवाव-

गतः ऋतोन चतस्रतउमानिलादिगुणरोधुनिकरत्यधिकारीभिः:

सगुणा निर्गुणा च ब्रह्माविद्यावगन्तव्येतदर्थमाख्यायिका ।

१ वाध्याय: १]      दीपिकासहिता ।

ओं जिनेन्द्र ह वै गाथ्यानिर्घ्रावमागा प्राकृतिं वह्रे

स ह पुचं श्वेतकेतुं प्रजिघाय याजयेतिं तं हाभ्यागतं

पमच्छ गौतमस्य पुचोऽसि* संहतं लोके यसिन् मा

चिच: चिचनमक: कार्यचैर्वर्णिको ह किंच वै प्रसिद्ध:

मृतेऽसकलकाङ्गीनामाच †गाग्यायनि: गाग्याय युवापत्यं गाङ्या-

यनि: यच्यमाण: कवित् ज्योतिष्टोमादिकं यागं करिष्यमाण:

प्रारिणं प्रतणखापत्यं वत्ने सदृक्षपरद्रव्यान्तमलंकृतं वरं

चक्र लं मे प्रधानभूतो यज्ञ याजयिता भवाति । स: गाङ्या-

यनिना चिचेण हत स्वाराधितं प्रसिद्ध: मुत्यन्नरे उद्भासक-

नाम्ना, पुचं, अपतरं पास्न: पुन्नाच्छो नरकात् चायत दत्यो-

रषस्तनय इत्यर्थ:, तं श्वेतकेतुं श्वेतकेतुनामानं प्रजिघाय

प्रहितवान्। तम्रोपणमाच याजय हे श्वेतकेतु चिचं यागं

कारय दत्येचिन प्रकारेण। तं चिचग्रमागंतं पिचा प्रहितं

श्वेतकेतुं ह प्रसिद्धं मुत्यन्तरे प्रभिमानिनं प्रवादणादिभि:

संपादकारणमासीनं चिचतचे महतयाचनं सततिं पाश्क

प्रणं हतवान् चिच: । प्रथनमाच गौतमस्य पुच हे गे गौतमगे-

चीष्य श्रैरष श्रक्ति विषयते संघतं सम्यगालातं गुरूं खामं

वदिमुंखैरज्ञातमाद्यत्तिप्रणून्यमित्यर्थ: । शोकेकदिङ्मं खिरजक-

मनिवासे । चक्षिन् संघतते खाने मा मां प्रस्थारं लच्छिद्यभूतं

* गौतमस्य पुचोऽसि टोकासम्मतं मूषस्य पाठांतरं।

† गार्ग्यायनि: गार्ग्येष युवापत्यमिति सर्वत्र तैषिणपुस्तको कुचचि

B. C. पुस्तकयो: पाठ:।

B 2

वैष्णवक्रियास्वादनोपनिषत्।

[२ अध्यायः ।

*भाष्यस्यन्यतमा वृधा तस्य मा शोके भाष्यसीति

स ह्योवाच नास्मेत्तदेद इन्नाचार्यं पृच्छामोति स ह

भाष्यस्य तं व्याचचिता गुरुबुद्धया स्वापचिष्यचि। तचापि श्रन्यं

सर्वशास्त्रागतो भिषं उत सर्वज्ञगतात्प्रभृतं मां भाष्यसीत्येकः

पचो वदिरेकावगम्यच्यः । श्रन्ये सम्वोधने। प्रन्थलपचे दोषं

दर्शयिथं धारणषे गतिमाद। वृधा वड्ढा काष्ठेनेब काष्ठं

निःश्वासवम्यं जहुरम्भोनदीभिः सम्वध श्रन्यं मां धा-

रसील्यमय्यः । श्रन्यमुखोदयं तन्नेपणोपचारितो विश्न्रव्यत्यासे-

नावगम्यच्यः, ततोऽद्विक्षि बन्धतं स्वामनन्यदा। श्रन्यस्थानपचे

ग्राप तस्य तक्षिसम्चटते ख्वाने मा मां राज्ञादिवन्तं कचि-

त्काषं परतमपकशभोक्कारमुखं शोके धाखसोतिं व्याख्यातं ।

तत्सनेन प्रकारेष बुब्धिपरोचार्यैं पितुः सपुचस्साभिमान-

परिच्चारार्चै वा राजा पप्रच्छेत्यम्यः । श्रन्यमधे वाधा तस्थेति

पाठे व्याख्येयं। श्रन्यतमो वृधा तस्येतिं पाठे धूमार्चिषोऽरन्य-

तमो वाध्या मार्गेस्यस्स सम्बन्धिनि शोके तत्यर्थः । सः गो-

तमपुचः श्वेतकेत्विच्छिष्टः ह प्रशिद्दुः उवाच उक्तवान् ।

श्वेतकेतुब्राह्मिमाष नास्मेत्तदेद श्राप श्वेतकेतुरेतदुचं शोके

संसटतमशंड्टतं वा स्वानं लामाधेयमनन्यतेनानन्यलेन वा वड्ढा-

वड्ढा वेति न जानामि, इत्न हर्षसम्वोधने, तन्मग्रानिमित्तं

समाषेतदवगतं भविष्यतोत्यर्यः । श्रापाच्चै सर्वं सर्वग्राच्चा-

• भाष्यस्थन्यमेधा वृधा हति टो॰

१ साध्यायः १] दोपित्रास्सिता।

पितरमामन्त्र्य पप्रच्छेति मामन्त्र्योत कृतं प्रतिब्रवा-

खीति स होवाचाऽऽहमप्येतन्न वेद सद्स्येऽ वयं सा-

ध्यायमधीय्य हरामदे यन्नः परे ददत्ये ऽसुभौ गमि-

ध्यंष जज्ञातरमुज्छात्तारमाचारेऽ ऽपचिन्तरच्च पितरं पृच्छा-

मोति प्रश्नं करवाणि पितॄगमनात्त् पूर्वं विस्तार्तिमीभूत् तञ्च

गला प्रश्नं करिष्यामोत्यर्थः। तत्येन प्रकारे ऽपवाचेत्यन्वयः।

सः चित्रदेवोत्ततरः श्वेतकेतुः सः प्रभिदुः पितरमाचार्ये-

मादायि जनकमाश्र्च सम्प्राप्त्य पप्रच्छेति श्रन्वेन वच्यमाणेन

प्रकारेण प्रश्नं कृतवान्। तत्प्रश्नप्रकारमाद्र्ति माम्राच्चीत्

मां श्वेतकेतुं गातमखेत्यादिना धार्ष्यमोत्यन्वनेत्यन्वेन वाक्येन

प्रश्नमकरोत्, कयं प्रतिब्रावि षष्ठ प्रश्नषष्ठ केन प्रकारेण

प्रत्युत्तरं वदामोत्यर्थः। तत्येन प्रकारे ऽपप्रच्केत्यन्वयः। सः

पुनःप्रष्ट ऽऽत्मनः स प्रतिदूष उवाच उक्तवान् श्रमहप्येतन्न

वेद, वेदाचार्यैरप्यहमात्तॄपरेतैश्चिक्रिष्यं न जानामि यद्-

खेव चित्रश्या गाङ्ज्याने: सभायामेव न लन्यच वचमादृणि-

श्वेतकेतुप्रश्नतयः स्वाध्यायमधीय्य एतदर्थप्रतिपादकं वेदभागं

सार्थमधिगम्या चिन्तात् गाङ्ज्यानेर्र्द्धरामदे श्रधिगच्छामः ।

यघक्षात् कारणात् नेऽसकाभ्यं गातमादिभ्योपरिष्टार्येभ्यो ऽथो ऽ-

व्यथैरपक्रमेभ्यो याचकेभ्यः परे धनविद्यात्तारः ददति

प्रत्यक्षून्न्ति तस्मे न दास्यतीति श्रद्धा न करिष्योया इत्यर्थः।

एवि श्रागष्क चिनं प्रति उभौ गमिष्यावः श्रावां यास्यावः,

कौघीत.कत्राज्ञयोपनिषत्।

[ ९ अध्यायः ।

ध्याप इति स ए समित्पाणिरिष्यं गाझायनं प्रतिच्छ-क्रम उपायानोति तं ह्योवाच ब्रह्माग्राच्चिस* गौतम यो न मानसुपागा ऋषि योव त्वा ञ्जपयिष्यामीति ॥ १ ॥

रत्यनेन प्रकारेण उवाचेत्यवयः। य ग्रातपिः यपुत्रः ह प्रतिद्धः यमित्याणिगुरुदर्शनार्थें शमिदुदक्षः विच्चं चिच्चन-मानं गाझायनिं गाझ्यस्य युवापत्यं प्रतिचक्रमे। उपायानोति नं दिविष्टाविषाविदं चिचं गुह्येन उपयोग्यार्थिनि प्राप्तोद्यो-व्यर्थः। रत्यनेन प्रकारेण प्रतिचक्रमे प्रतिचक्राम यमीपं गतवान्, तं प्रियलेनात्मानं प्राप्तमार्पिं ह प्रतिद्धं उवाचो-क्तवान्। चिच्चेक्तिमाच ब्रह्मार्चः ब्रह्माणो हिरण्यगर्भैष्य परस्य ब्रह्माणो वा स्यः ऋष्यें पूजा इतियावत् तयच्य स ब्रह्मार्चः ब्रह्मावत् माननीय रत्यार्थः, ऋषि भवति गौतम हे गौतमगो-चोय। तच्च कारणमाच यो वेदविदामग्र्योर्मं गुरुभ्दतो याजकः सन् मथा पञ्चदारेष पृष्टः, न मानसुपागा मां शिष्यभूतं प्रष्टुं यमागतो भवान् नतु किमनेन शिष्यभूतनेन पृष्टेनेत्यभिमानं गतवान्। एषि मागच्च योव ला ञ्जपयिष्या-मोति लां गौतमं विज्ञापयिष्याम्येव स्वार्थं बोधयिष्यामि न तु सन्देहादिकं जनयिष्यामीति मननेन प्रकारेण प्रतिज्ञाम-करोदिति श्रेषः ॥ ९ ॥

• ब्रह्माग्रांडसीति टी.।

१ अध्यायः १] दीपिकासहित।

स देवाग्रज यो वै केजास्पालोकात् प्रजान्ति चन्द्र-मसमेव ते सर्वे गच्छन्ति तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष श्राप्या-यते तानपरपक्षेऽ* प्रजनयत्येतदै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यच्चन्द्रमा:स्तं यः प्रत्याद् तमतिस्तर्जयेद्य यो न

घ: चित्र: हतप्रतिष्ठ: व प्रतिद्वः उवाचेचकवान्। प्रथम-तोडगुप्तं खानं भेदर्दशिनां कर्मिंषामाच चे वै केच येकेच चैर्वणिकाः प्रतिद्वाः अमप्रिद्रोवादिकर्मानुष्ठातारः श्रद्धात प्रतिच्चात् लोकादव्लोकनयोग्यात् चैर्वणिकदेव्हात् प्रत्यन्ति अपपर्यन्ति विचिन्त्त हत्यर्थः। चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति, ते विमुक्तदेशाः कर्मिंषो निखिला धूमराच्चिलष्षापचदचिणाय-नाकाशान् गलानन्तरं कर्मफलब्भूतं स्वर्गेपपरपद्यीयं चन्द्रम-डलं गच्छन्ति न लादित्यादिकं। तेषां खानां कर्मिंषां प्राणैरिन्द्रियैः: प्राणापानादिमस्सितैः पूर्वपक्षे ह्रूक्रपच श्राप्या-यते श्राप्यानं गतो भवति चन्द्रमाः राजस्त्यकरादिभिरिव राजा, तान् कर्मिंषः प्राणान् अपरपचे ह्रूष्यपचे न प्रजन-यति नोत्पादयति। श्रचयमर्थः। चीरष्मत्यशेव राज्ञः परि-चारा न जनयति दृव्याशाभः, एवं चन्द्रः चीरषः स्वर्गिंषां दसिं न जनयतेऽवित। ननु स्वर्गंकामो जुहुयादिति श्रूयते न

चन्द्रमडलकाम इत्यत श्राघ एतदुकं चन्द्रमडलं वै प्रतिद्वं भव्वतरूपं स्वर्गस्य लोकस्य स्वर्गाख्यस्य खानस्य द्वारं यत्-

• तानपरपचे नेति टो।

चौथीसकिन्त्राशयोशनिषत्।

[9 अध्यायः]

प्रत्याहारविधि वर्षिर्मूर्ता वर्षति स हृद कीटो वा पतङ्गो वा मत्स्यो वा शकुनिवी सिंहो वा वराहो वा परश्वान् वा शार्दूलो वा पुरुषो वान्यो वा तेषु तेषु

क्षेवन्तःप्रवेशमार्गः; एतच्छब्दार्थमाच यः प्रदृढः चन्द्रमा: रत्नुः। शून्यतं स्थानं विवचुराच तं चन्द्रमयं दचिष्णुमार्गैष्यं योडधिकार्यमनिलादिगुणः प्रत्याह निराचह इष्यद्धमेतस्याज्ञा न्न तत्सम्पाते न गमिष्यामिति तं निराकृतचन्द्रमषभतिथि-

'जते चन्द्रमषमतोऽस्य विषुदाचातिवाचिकेषु सृजते उत्पादयति उपास्यामष्कृत्यो ब्रह्मलोकं नयतोऽर्थः। यथ। पचान्तरे यः कर्मी स्वर्गमिक्षाषवान् एवं चन्द्रमसं न प्रत्याह न निर-

चष्टे गमिष्याम्यहं स्वर्गमिति बद्धच्यवानित्यर्थः। तं कामिनं स्वर्गनिवास्यमहाक्षिज्ञ सोके रमणीयारमणीयशरणाफल-

भते द्दष्टभर्ता कर्मफलेऽपभोगनियमोडनुष्ययषषितो वर्ष-धाराभावं प्राप्य वर्षति मेघादरेभ्यो नीरधारां सद्यनु-

ष्यिनं मुञ्चति। य दृष्टिरूपेणागतो भूतलोकमनुप्रययी यदि कपूयषरणास्तदा दृष्टिषोत्तरमार्गभ्रष्ट रहाक्षिन् खोके कीटो

वा कीटो वज्रशारसमानेोडद्वयकायो जीवविशेषः वाङ्मूर्तात् पिपीलिकादिः, पतङ्गो वा पतङ्गः दोपतेजोविरोधी चुद्रो जीवः वाङ्मूर्तात् खचोतिादिः, शकुनिवा शकुनिः पचो वा-

ब्दादागरादिः, शार्दूलो वा शार्दूलो व्याघ्रः वाङ्मूर्तात्क-रादिः, सिंहो वा सिंहो गजघातको जीवविशेषः वाङ्मूर्तात्

[९ प्रध्यायः।

दीपिकाधृतचिता।

स्थानेषु प्रयाज्यते यथाकर्म यथाविधं तमागतं

पृच्छति कोडसीति तं प्रतिब्रूयादिच्छकाहतवो रेतः

घरभादि:, चक्षो वा मछो मीने वाग्भदादि मकरादि:,

परस्या वा परस्या दन्तगूकविशेष: वाग्भदादिषिकादि:।

यदा कपूरयरणीयोेऽभयचरणः तदा पुरुषे वा पुरुषे मरः

वाग्भदाचारो नपुंसकच । पुरुषस्यापि रमणीयचरणोयवाङ्‌च्ये

मात्रापलादिक्रमवगतच्य । एवं प्रभातप्रभृत्यपराह्णपभिधाय पुनः

प्रसृतं कपूरचरणं संचेपेषाच मन्यो वा उक्करेभिओडन्ये दुःख-

भागी जन्मः वाग्भदाख्यावरः। एतेषु पूर्वोक्तेषु कोटादिषु

स्थानेषु पूर्वोक्तंषु देशेषु मनुष्यवान प्रयाजायते खगंत् प्र-

त्यागतय समभादुपष्यते। उत्पत्तौ निमित्तमात्र यथाकर्म

यातुयं शूभमशुभं व्यामिश्रं वा कर्म, यथाविष्टं या-

चीयाग्राच्चीया व्यामिश्रा वा विध्या, कर्मविध्यारूषारेष शूभ-

मशुभं व्यामिश्रं च शरोरं भवतोत्यर्थः। एवं कर्मणां गतिं खर्ग-

मरकोऽभ्यतिकां वैराग्यार्थमुपदिश गुव्रिध्ययोः करणीयं

विवचुः प्रथमतेो गुरोः करणीयमात्र तं गरकादिव खगादपि

विरकं ।विश्वातनरकखर्गंतं चिविधतापचक्रत्परमानसममानि-

स्वादिगुणं त्रियमागतं शूभाभ्रूभाभ्यां कर्मभ्यां खर्गत भूत्वोोकं

प्राप्यात्युक्तटेन पुष्टेन केनचिदात्मानं प्रयाज्यतं पृच्छति कर-

षारपूर्वचदचा वेदान्तार्थयाआचक्यवित गुरवचचरणणस्नेो

गुरः प्रश्नं करोति पृच्छेदित्यर्थः। गुरोः प्रश्नमात्र कः प्रश्ने

९.

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

[९ अध्यायः।

स्याद्वृतं पश्चादशात् प्रहृतात् पिच्यावत्तत्नमा पुंसि

कर्तव्येऽयधं पुंसा कच्चा मातरि मा निपतच्च स जाय

मरोरेवस्त्रियादिवृप म्रादेश्चित्तदिलसचणः स्यषि भवषि इत्यनेन

प्रकारेष पृथक्त्वयस्यच;, तमेवं पृथ्चनं ऋषगुरूञ् शिष्यो गुरुप-

मानन्तरं प्रतिलोमयातं प्रयुक्त्तरं बदेत। शिष्यो देवादिसंघतम-

मानमुररीकृत्याष 'विचचणात् बझविधभोगदाकुशल्सात् स्व-

यंसषुचानाजीपाचचन्द्रुमच छतवः छतोऽन्यन्नाश्रुतखरुपात्, न

चि चन्द्रुमंशमन्तरेप छतवः, रेतः शृङ्गाभेमनुष्खपरिणामरूपं

पुंकं म्रास्यतं रेतःचिचि पुत्रषाग्रै देवैरराडनिम्रविष्टेष स्वापितं,

पश्चादशात्पश्चादशकषात् पश्चादशकषात्कातं पूककृष्यापचचे-

तोरित्यर्थः; प्रहृतातं यायं प्रातरम्रिषेोऽक्षितियात्पूर्वीपरप-

घाचश्रद्द्यातः पश्चातातं घेमप्रकातिविकाररूपादा, *पिच्यावतः

पिच्छमतः पिच्छोकखरुपादिव्यर्थः, तदुकं रेतो मा मातृ-

दपं मथानुगृचिना मचितमित्यर्थः, पुष्टि रेतोऽिचि कर्त्तरि

पाम्यधर्मानुप्ठातरि एरयधं शमन्ताषानाज्ञेषु वर्तमानेकच

षदयप्रदेशे प्रेरयत प्रेरणं ऋतवन्न रत्यर्थः, यचपच कर्त्ता को-

डपि न प्रतीयते प्रेरणे तथाप्यर्थल्लाभात्पच्याग्रप्रविष्टागता देवा

एवावगन्तव्या:। पुंसा रेतःचिचा निमित्तभूतेन कच्चा पाम्य-

धर्मानुप्ठाचा मातरि पश्चमाग्रिरुपपार्या चोपिति मा मां

रेतषा यचितमनुषिचनं †निषिच्च येचितवन्तः देवाः। स य-

• पिच्यवल हाति B. C. E.

† त्विषिच्च हाति B. C. E.

[९ अध्यायः।

दीपिकाऽऽश्चिता।

११

उपजायमाने *दादशचयेदश्रोपमासो दादशचयो-

दशेन पिचाऽऽस्सं तद्दिदेशं प्रतितदिदेशं तन्म चतत-

स्थिति रेतोऽुपेक्ष शिकोऽनुपयो ब्रह्म जाये जनने श्राविभांव-

निमित्तमित्यर्थः, उपजायमानः रेतःशेकमु खकरमंचमीपे

गरोरं यकृत्; दादशचयेदशः दादशचयाश्या विशिष्टः खभा-

वतः कदाऽऽचित्तयेदशकक्य्या विशिष्टो दादशचयेिदशः, उप-

मासः मासान्तं यमोऽपे वर्त्तनं चक्षु योऽडयमुपमाऽऽथः संवत्सरः;

संवत्सरकालेपलक्षितशोभनस्वादानप्रत्यपि दादशचयेदश्रोप-

मास रत्यविदूरत्। दादशचयेदशेनोक्तरीत्या दादशचयेदश-

मामात्मकसंवत्सरोपलक्षितेन पिचा रेतःशिषा जलकेन शासमू

तादात्म्यं गतोऽथवं रेतःशेकाम्राक तदिदे तस्य ब्राह्मणा ज्ञानाथै

यति भाग्ययोगे, वैपरीत्ये तु प्रतितदिदे तदेऽनन्य प्रति कूषच्याऽ-

नार्थे, ब्रह्म स्वगांकूटोऽनुययी श्रास्त्रदूष्टिः। तत् तत्चैवं श्रितेतत्स्थानं

वा, मे मद्ध्यं मदर्थमित्यर्थः, चतत्रः चतुलं श्रनेककाऽलं श्रातब्रह्म-

वाऽऽत्कारं जीवनमित्यर्थः, श्रपर्त्यवैःमर्य्योऽय ब्रह्मज्ञानपरिपूर्त्तंये,

माऽभरस्यं दे देवाः समन्नाद्वौऽरयधं। तेन विचचपादित्यादिना

उक्तेन यत्येन श्यार्थंवचनेन, तेन चन्द्रनिवासमारभ्य प्रायोऽनि-

निर्गमनेन तपसा क्रेनेन, चतुः उत्तरोत्या संवत्सराऽऽत्मको मत्स्ये

रत्यर्थः, प्रतिसि भवामि, श्रात्तंवः चतुजः श्रृङ्कगेपि तग्ररोर-

तक रत्यर्थः, प्रतिसि भवामि। एवं श्रुवार्थं चेच्छरःकप्य ध्रुवि-

धूना दिना निवारयसि तर्हि कश्य कः मत्रे कार्यंकारण-

• दादशचयेदशो मास हति Λ।। दादशचयेदश्रो उपमास हति टो।

२ ९

१२

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

[९ अध्याय।

वोंड्रत्यव सम्यग्वेदकिं *कोडसि त्वमस्मृति तमति सृजते ॥ २ ॥

विचक्षणः के नामास्मृति भवान्। एवमुक्ते वध्यमाणाध्या-

ध्योके प्राप्तन्युपदिष्टे पुनः कोडमिति दृष्टे प्रिय श्राद्ध लं ममो-

पदेश प्राप्रप्रश्नात्मावस्थाचयान्तीतः शुश्रुलेन पर्यन्दे समा-

श्रेनः श्रक्मि भवान्। विचक्षणादितेः पञ्चदशाम्रह्नातात्प्रवमतः

श्रास्मिते रेतो घन्न्का हे देवाः पृथि कर्त्तारि प्रेरितवम्तः । ततः

पुंषा कर्त्रा निमित्तेन मातर्यपि मां श्रेष्ठववमः। श्राद्धचयोदश्रेन

पित्चा ऐक्य गत श्राश्च संवत्सरो श्राद्धचयोदश्र उपमा श्रध्द-

दिदे प्रतितदिदे जाये उपजायमाने वर्त्त श्रति घतः ततः

मेऽमत्यांच ऋज्ञा नपरिपूर्वर्धश्रतुरुपमारभद्ध । चक्षादेव

जानाने देवान् प्रार्थये तेन सत्येन तेन तपसा चतुरभ्यांतवो-

ड्मिति घमन्त्रः । विचक्षणादित्यार्भ्याभरद्धमित्यं हेलर्थै उपो-

हानचैन, प्रतौ न व्यधिकरणत्वग्रहणापि । प्रार्थनाचामपि श्राद्ध-

तां शाभ्यमानानिमित्तेन वा प्राधनानां । श्रोकिनं पचे लव वेदो-

मभ्रः, हे विचक्षण हे च्छतवः यतोऽडचं ऋज्ञा नार्थो तत्मो मां

हेऽकतवो हे मृत्यवो मृत्युश्रेतवः । शमानमन्यद्धेवपचे । ऋत्थेन

प्रकारेण, प्रतिनूयादित्यन्वयः । तं विचक्षणादादि त्वमस्मृत्यन्नं

श्रुवाणं नरकादिव चन्द्रमसोऽपि भोतं ऋज्ञाविदमतिद्रजते संषा-

रादतोंत्योपपदच्याति ऋज्ञाविच्चा विमोचयतीत्यर्थः ॥ ९ ॥

• कोऽकि कोडस्मृति टि० ।

[९ अध्यायः ।

सीपिकाष्ठिता ।

१३

म एतं देवयानं पन्थानमापद्यायिनोऽकमाञ्ज्ञति

स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापति-

लोकं स ब्रह्मलोकं तस्य ह वा एतस्य लोकस्यारो

घ: सगुणब्रह्मविदुपर्युपयन्तमविद्यावान् । प्राणप्रयाणसम-

मये प्राङ्खेनातमनेकीभूतोऽहदयायाप्रछोतनेन प्रदर्शितेऽग्निप्रत-

दारः, एतं वध्यमार्गं देवयानं देवैरर्चिरादिभिरद्याभाने-

नोपासकैन प्राप्यत इति देवयानस्य पन्थानं मार्गमापद्य सुषु-

वादारो मूढानं भित्त्वा निगंतः । प्राप्य प्रथममप्रिलोकं, अथो

देवयानमार्गेऽपक्रमे सगुणब्रह्मविदो नयतोल्मि: । घ वार्चिर्

लोक: प्रकाशाभिप्रलोकः, तमर्चिरभिमानिनो देवताभ्य्यः, आग-

च्छति प्राप्नोति । ततः अहोरापूर्वंमाषपचोदचन्मसण्णमाष-

संवत्सरदेवशेकाभिमानिनीदेवता यथाक्रमेण प्राप्यानन्तरं घ:

प्राप्तदेवशोकं वायुलोकं वायुदेवतां । श्रागच्छतीव येतत्

वध्यमाणष्यनुषजते । स वायुलोकात् प्राप्तादित्यचन्द्रविद्यु-

न्नोकादमानवे पुत्रेषै नीगमानो वरुणलोकं वरुणदेवतां ।

स वाघुदत्तरचक्रवित्रौपममार्गे वायुलोकादनन्तरं आदित-

त्यलोकमादित्यदेवतां ऋषवराकाशसममानमार्गदाचों चन्द्रमम:

पूर्वभाविनों । स ब्र्मानवेम पुत्रेषै नीगमान: वरुणात् प्राप्तप्र-

सायको वरुणलोकादनन्तरमिन्द्रलोककमिन्द्रदेवतां । घ: प्राप्तेन्द्र-

मध्यायकस्स्त: प्रजापतिलोकं प्रजापतिदेवतां विराडूर्पपां । घ

९०

जैनधर्मकिन्तुजैनधर्मोपमिषत्।

[ ९ पध्यायः ]

श्रदो मुक्तितां*येष्टिचा विजरा नदोख्यो श्रद्धः साक्षज्यं संस्थार्नमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापति द्वारगोपै

प्राप्तविराट्‌षषचायकः ततः ब्रह्मलोकं चिरस्थगर्भोलकं प्रमा-णवपुषैकगम्यं । तं ब्रह्मलोकं वर्णंर्यति । तस्य श्रावणपुत्रषण-धनेन प्राप्तप्रस्स, व श्रावकप्रसिद्धच, वै ब्रह्माविद्धि: स्वार्यमा|स्स, पतस्य प्रत्यचक्षैव प्रहततलेन ब्रह्मलोकस्य चिरस्थगर्भनिवासस्य पारो बुद्धः प्रथमं ब्रह्मलोकप्रवेशे ब्रह्मलोकमार्गनिरोधकः स्व-मुद्रप्राप्तसमाग्रोचाडजच्हनैलजकोडरिभिः कामकोधादि-मिघवीरचितलेनार रतिनामा बुद्धः । तखेत्यादि वच्यमा|षे-ख्यानुवर्त्तते । प्रारब्धदश परपारे वर्तमानाः मुच्यन्ता घटिकादयकाशाभिमानेनो देवा । तान्विश्रिमष्टि येष्टिचा:

त्या ब्रह्मप्राप्त्या दृष्टिरितं ब्रह्मलोकानुकूलमुपाशनं काम-कोधादिमहषत्पादनेन ज्न्नोति येष्टिचा:, विजरानदी विगता जरात यदर्थनादिना सेयमुपाशनक्रियैव तन्राश्रो नदी । ह्यो च ब्रह्मः हला पश्वित्रो तटत्प्रेन हला हतिनामा तरूः, यमन्यचान्यत्थः सेमसवन रत्याचचते । श्रावज्यं संस्थानं श्रावृचचमाना ज्या धनुषां गुणा रव वसु यच्रौपतीरं त-स्याचज्यं संस्थानं, श्रनेकपूरसेयमानारामवापोकूपतडागषरि-दादिविविधजलपरिपूर्णमित्यर्थः;, संस्थानमनेकजननिवासरूपं पतनमित्यर्थः;, श्रपराजितमायतनं न केनचित्परराजितमनेक-

• येष्टिचा हति Λ.

† ये यत् दृष्टिरित्यमिति B. C. E.

[९

अध्यायः

।

दीपिकासहित

।

१५

विभ्रमितं

विचक्षणामन्दधिमितौजा:

पर्यण्ड:

प्रिया

च

मानसी

प्रतिरूपा

च

वाचुषी

पुष्पाख्याद्यावयतौ*

तै

स्वायंममानलेनत्यपराजितं

महाप्रे

निवास्यस्स

निरप्यागर्भस्था

राजर्मान्दररत्नार्थ:

।

तस्मिन्नपराजितनाम्यायतने

रत्नप्रजा-

पतो

स्वानधियैष्यल्लेन

उपलक्षितै

वाचाकाञ्ची

रत्नप्रजा-

पतिनामानै

दारगेपी

दाररचकै

दाररत्नार्थ:

,

विभु-

प्रभितं

ऋथ्यनतमभधिकं

महाप्राकाररूपं

महामित्येव

शोभा-

न्येन

प्रभितं

विभ्रमितं,

ब्रह्मा:

सभाख्यमेतन्नाम

।

विचक्षणा-

वन्दी

विचक्षणा

कुशला

बुद्धिर्महत्तत्त्वमित्यादि

ग्रन्थाभिधेया

वन्दी

मभासु

धे

वेदि:

।

अ्रमितौजा:

पर्यण्ड:

अ्रमितमपरिमितं

प्राप्तसंगदादै

प्रविद्धुमोजो

बलं

यस्य

श्रोडयमितौजा:

प्राप्त:

पर्यण्ड:

ब्रह्मा

प्राणभूतो

मध्यक:

सिंहासनं

।

प्रिया

च

मान-

सो

मनः

,

कारणभूता

।

प्रह्रतिमंनेगताहादकारिपी

भायं

चकारस्या

पलटूरणादिकमपि

चैवेल्येतदर्थ:

।

प्रतिरूपा

च

वाचुषी

चजु:

प्रकृतिभूता

तैजसी

प्रतिरूपा

प्रतिष्ठाथा,

चकार:

प्रतिरूपातदूरणादेरपि

वाचुषीलत्स्वरूपार्थ:

।

पुष्पाख्याद्यावय-

तै

वै

च

जगति

जगन्ति

चतुर्विधानि

भूतानि

मष्षोकसंख्या-

नानि

पुष्पाणि

कुसुमानि

वै

प्रविद्धानि

पुष्पसमानधर्मंलेन

न

केवलं

पुष्पाणि

जगानि

किन्तु

श्रावयतौ

च

स्वा

च

मन्नात्

।

तन्मु-

न्मानेन

निषादितो

पटावयाश्चादानपरिधानरूपै

,

मनचो-

पुष्पाख्यादायावयताविति

टो

।

११

जोषीतभिनाशघयोबनिषत्।

[९ प्रध्यायः ।

च जगन्मात्रामायवीश्वापसर मोड्विधा नघस्तमियं-

विदागच्छति तं ब्रह्माश्राभिधावत् मम यश्रसा विजरां

वा श्ययं नदों प्राप्न वा श्ययं जरयिष्यतीति ॥ ३ ॥

रपि भते: पद्मोचविकागादिच्छामान्यमवगतं यं। श्रमाश्रामघवोश्वास्परश:, श्रम्ना जगच्चान्य: स्मृतय: । श्रमाथवो न विचते

उपे डभ्यधिको डयवस् न्यूनो घास्ता तः। श्रमाथवा: बुद्धय:।

पमनायवा एव श्रमाथचय: स्मृतिवुद्धचच। पस्परघ: पाधारपो यो-

शित:। चकारावभ्योरपि प्रत्येकमपररबध्ययोगधेया। श्रमध्या नच:

श्रमममकं क्षोभनं ब्रह्माश्रयं यान्तीयमचया: उपासना: नघो

वारां प्रवावधारिष: पुरायतनादिवाशिखोभोग्या:। तसुक्रं

मध्याशोकं श्यरो इद्र रत्यादिना श्रमध्या नच रत्यन्तेन हतंविद्

उपे न प्रकारेष वच्यमाणेन वा पर्यंदस्वाश्रयावित श्यागच्छति

पमन्तामप्राप्नोति। तममानेन पुरुषेषानी यमानमुदिश्य मच्चा

दिरप्यगर्मे श्राध ब्रूते शपरिचारकान् शप्सरपवस। मच्चोक्ति-

माच श्रमाभिधावत पर्यंदविव्याविदं पमन्ततः श्रमुखं धावत

गच्छत मम श्रमधीयकीत्या, ममाश्रं शभारं श्रोहत्य

मकतिपच्या पूजां कुर्तेत्यर्थ:। ननु भवानजरोडयं भवता

विपरीत: कथं भवत: पूजामर्शतीत्यत श्याध। विजरां जरार-

शारिषों श्यथंकनामधारिषों वै प्रतिद्धामश्रादादोना श्ययं

पर्यंदवविधावित नदों शिसं प्रापदवाप्त। न है नैव श्ययं प्राप्त-

विजर: जरिय्यति वघोश्वानिमवाक्षयति रव्यनेन प्रकारेषा-

देत्यश्रय: ॥ ३ ॥

९ स्वाध्यायः ।] दीपिकासंहिता ।

२०

तं पश्चात्तान् यसरसां प्रतियन्ति श्वतं फखइस्ताः

श्वतमाज्ञानहस्ताः श्वतं माझ्यहस्ताः श्वतं वासोहस्ताः

श्वतं चूर्णहस्तास्तं ब्रह्मालङ्कारेणाश्रकुर्वन्ति स ब्र-

ह्मालङ्कारेऽलङ्कृतो ब्रह्मविद्वान् ब्रह्माभिप्रैति स

एवं ब्रह्मा उत्तेजयन्नतरं श्वनेकब्रह्माभाष्यजने: शमं तं ब्रह्म-

लोकमागतं पर्यन्तविद्याविदं पश्चात्तानि पश्चात्तत्कन्यानि

शपसरथां रूपचैवानसम्प्रयोगां मनोरमाणां स्वनजचनभारवश्री-

कतमध्यदेश्रानां मदनमदमोचुचुमानदिगन्तराणां स्वाधारषण-

क्लोणा प्रतिभवन्ति समुखं श्रागच्छन्ति तद्ग्रन्थलाश्रयानं ।

संविभागेन स्वाधारानाश, श्वतं श्वतमझ्याकाः माझ्यहस्ताः श्वने-

कवर्णविचित्रगस्पुप्यदामकराः, श्वतं श्वतमझ्याकाः श्राज्ञानह-

स्ताः श्वज्ञानोपयोगिद्रव्यमाझानं कर्पूरकस्तूरीकदलोषकतैलष-

दिकराः, श्वतं श्वतमझ्याकाः चूर्णहस्ताः हरिद्राकेशरुकुसुमचन्द-

नादिचूर्णाकराः, श्वतं श्वतमझ्याकाः वाघोहस्ताः विविधदुकूषा-

दिकराः, श्वतं श्वतमझ्याकाः *फखहस्ताः विविधाभरणहस्ताः,

तं श्रनुत्तोर्णारत्नं प्राप्तब्रह्मलोकं ब्रह्मालङ्कारेऽलङ्कुरन्ति

हिरण्यगर्भयोनिं मण्डनेन मण्डयन्ति । स पर्यन्तविद्याविदप्-

रोभिरब्रह्मालङ्कारेऽलङ्कुतः सृष्टं ब्रह्माविदानं हिरण्यगर्भमा-

नवान् ब्रह्माभिप्रैति हिरण्यगर्भरूपमेव सर्वतः । प्राम्रोति,

न तन्यत। ब्रह्मप्राप्तौ कममाच, स प्राप्तब्रह्मलोकोऽप्यरोभ-

ब्रह्मालङ्कारेऽलङ्कृतः, ताभि: सभाजनेष सह प्रागच्छति

• फखहस्ता इति B. C. E.

३९

कौघीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

[२ अध्यायः।

श्रागच्छत्यारं हृदयं तं मनसाल्येति तमिल्या सम्पतिविदे मज्जान्ति स श्रागच्छति मुहुर्मुहुस्तान् येष्टिहास्तेऽस्माद्-

पद्रवन्त स श्रागच्छति विजरां नदं तां मनसैवाप-

प्राप्रोत्यारं हृदयं श्रारणामानं हृदयं, तं श्रारं हृदयं मनसा नावाचनपेचा केवलेनान्तःकरणेनाल्येति श्रतोत्य गच्छति । युक्तं न धारः कामक्रोधादिरिति भेदः खादित्क्रमणे मने-

व्यतिरिक्तं साधनान्तरमपेचते। ये हि श्रज्ञानविचारभूत्यास्रेषा-

मनर्थमाच्च, तं श्रारं हृदयं तला केनचित् कर्मणा प्राप्त सम्प-

तिविदः श्रात्मनः प्रतिकूलं वैषयिकं सुखं तत्त्वयज्ञोनानुकूल-

लेन जानन्तीति सम्यग्विदः श्रज्ञा दत्यर्थः, मज्जान्ति भिन्न-

नैका द्वव श्मश्रु पान्या: श्रपनरुद्वारं मज्जा भवन्ति । येऽतित-

काम्नारहृद श्रागच्छति प्राप्रोति मुहुर्मुहुस्तान् येष्टि-

हैनामकान् मुहुर्मुहुस्तान्। ते मुहुर्मुहुः कामक्रोधादिरितत्य-

त्यादका: पृथ्व्यामनघातिकान्तात् श्रपद्रवन्ति श्रपगच्छन्ति

खप्राणपरितोषव इतरचिरस्याक्षिप्रेर्नृसिंहादिव विप्रचित्ति-

प्रसृतयः। यथ खदर्शनेऽपद्रवितमुर्हुर्मुहुःः श्रागच्छति प्राप्रोति

विजरां नदं विजरेऽति नान्चों नदों । तां विजरां नदीं मनसैव

साधनान्तरनिरपेक्षाण्तःकरणेनैव श्रत्येति श्रतिगच्छत्येव, न

तु । श्रारहृदयेतारवमुर्हुर्मुहुना दित्यावणं किञ्चित्करोति । ननु

सुकृतमप्यक्षि सद्गायमध्य विजरोत्तार इत्यत श्राद्ध, तत्तच

शरीरपरित्यागावशरे उपास्यमानस्याचात्कारावशरे वा सुल-

९ अध्यायः १] दीपि कासुचिता। ९५

त्येति । तन्मनुदृष्टे धुनते वा* तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्ति प्रिया दुष्कृतं तथथा रथेन धावयन् रथचक्रे पर्यवेक्षतेव महोराचे पर्यवेक्षतेव सुकृतदुष्कृते

तदुष्कृते पुण्यपापे धुनुते वा ब्रह्म हव रोमाशि कम्पनेन सुकृतदुष्कृतयोः परिपाकज्ञानन परिचयः । ननु सुकृतदुष्कृतयोः सतोर कथं परित्याग हत्यागच्छ यथाग्निना सतां काष्ठानां दाहकस्येति परमं परिहारं परित्यज्य प्रमज्ज्ञातं ब्रह्मविदुषि प्रीतिदेश्योः फलेन विवचुं ब्रह्मविद्यां स्रोतिः, तथ ब्रह्मविदुषः प्रच्युमचादि शवबुद्धे: प्रिया: प्रीतिं कुर्वन्ति ज्ञातयः ज्ञात्युपष्टचिता मनुष्याः सुकृतं पुष्ट्युपयन्ति प्राप्तुमिच्छन् विष्पोरिव प्रिया:, अथ प्रिया ब्रह्मविदुषि देशं कुर्वाणा दुष्कृतं पापं उप- चम्तीयमुपवर्त्तते । ननु रथमतिचिरं यो हि चक्ररोति न य तमाप्रोतोल्याधाक्ष दृष्टान्तेन समाधानेनाह, तत्तच कारयितृरथे, यथा दृष्टान्ते । श्रयं दुष्टान्तः, रथेन निर्मितभूतने कर- पेन वा धाव्यन् भूमौ प्रेरयन् रथचक्रे रथार्जे पर्यवेक्षेत भूमौ संयोगविभागफलवतो रथचक्रे समन्तादवलोकयेत, न तु तत्फलं प्राप्तुयात् । एवमनैन प्रकारेणानः करणशरीरादिदृष्टादृष्टनि- मित्तं प्रवर्त्तमानो ब्रह्मोराचे राज्यचिनो पर्यवेक्षते ऽमनतादव- लोकयति, एवं यथा राज्ञः चिनो पर्यवेक्षेत तथा सुकृतदुष्कृते पुण्यपापे । न केवलं ते एवं अपि तु सर्वाणि च दण्डानि काय-

• धुनुवात हति A. धुन्यत हति B. C. E.

D) २

॥

कौघीनलिन्त्राज्योपनिघृत्।

[

९

अध्यायः

]

सर्वांखि

च

हन्ति

न

यघ

विमृता

विपुष्कृता

ब्रह्मविदान्

ब्रह्मैवाभिप्रैति

॥

४

॥

स

स्वागच्छतोस्स्यं

दृश्यं

तं

ब्रह्माग्न्यः

प्रविशति

स

स्वा-

गच्छति

साखज्यं

संस्थानं

तं

ब्रह्मारसः

प्रविशति

स

स्वा-

गच्छत्यपराजितमायतमं

तं

ब्रह्मतेजः

प्रविशति

स

स्वा-

तपसीतोऽष्यसुखदुःखादीनि

निर्खलान्यपि

ददाति

पर्यवेचते

न

तु

तत्फलं

भारभवति

।

न

हीचितुः

फलं

कश्चिदे

दृष्टुमंध-

खस्य

दुःखखादर्शनात्।

।

य

उपाशक

एष

प्राप्तप्रज्ञाल्लोको

ब्रह्म-

लोकप्राप्ते

ः

पूर्वमेव

विशुष्कतो

विदुष्कृतः

ः

प्रपततपुष्टे

डपगतपापः

ब्रह्मविदान्

ब्रह्मैवाभिप्रैति

व्याख्यातं

॥

४

॥

य

उपाशकः

उत्तीर्णैः

विजर

स्वागच्छति

प्राप्ते

ति

दृश्यं

दृश्यनामन्

दृश्यं

।

तं

प्राप्ते

षडरं

ब्रह्माग्न्यः

ज

ननुभूतपूर्वः

सर्वेश्वराभिगमातिशया

यो

ब्रह्माग्न्यः,

चेनाघातेन

ब्रह्मलोकव्य-

तिरिकालोकेपु

सुगत्नेष्वपि

दुर्गंस्सबुद्धिर्भवति

तादृशः,

वि-

ड्वराश्वाणामिव

मनुष्यजन्मान्याघातचणकादिग्र

मो

विड्गम्से

दुर्गम्सबुद्धिजनकः,

प्रविशति

घाणदीरेणान्तर्दीयचक

मस्समु

कुल-

मार

गच्छति

।

स

स्वाघातनब्रह्माग्न्यः

स्वागच्छति

प्राप्ते

ति

साखज्यं

संख्यानं

साखज्यनामकं

पत्तनं

।

तं

प्राप्त

स्वाखज्यं

ब्रह्मार

षः

ज

ना-

स्वादितपूर्वी

डन्यर

षदेयतार्व

दुर्जनको

ब्रह्मलोक

एवास

क्निजन-

को

डपूर्व

रस

ए

षणाद्दारेष

प्रविशति

व्याख्यातं

।

य

स्वाखादि-

तब्रह्मार

षः

स्वागच्छति

प्राप्ते

ति

स्वपराजितमायतनं

स्वपर

Digitized

by

Google

९ बध्यायः ।

दोपिक्रासंधिता ।

२१

गक्वतीहप्रजापतिो द्वारगोपा तावदुप्रविशत्सुज्ञा-

गच्छति विभुप्रवितं तं ब्रह्मायशः प्रविशति स ग्रामच्छ-

ति विचक्षणामासन्नीं हदद्रथन्तरे सामने पूर्वीं पादै

श्येतनौधसे शापरौ पादै वैरुपवैरजे अनूचे शाक्षार-

जितनामकं चज्ञातं । तं प्राणापराजितं ब्रह्मनेजः श्रदृष्टपूर्वं

सर्वतेजसां न्यदारकारकं ब्रज्मोलोक एवार्मकिकारकं चतुर्द्दारा

प्रविशति व्याख्यातं । य प्रविटब्रह्मतेजा ग्रामच्छति प्राप्रोति

हदप्रजापतो द्वारगोपै हदप्रजापतिनामाने द्वारचाकारकै

दारक्षो । तै हदप्रजापती दारक्षै प्रथ्यात प्राणब्रह्मागम्वरय-

तेजयः ब्रह्माण हविर्द्धेनमाचेष्ट बद्ध्वाज्ञालो परित्याक्षाणने द्वार-

प्रदेशात् सरभसं जय जयेतिं शबदमुश्चारयन्तौ अपद्रवत् अपपष-

रत:। य अपद्रवितेहप्रजापतिक ग्रामच्छति प्राप्रोति विभुप्रवितं

विभुनामकं प्रवितं सभाख्यं। तं प्राप्तविभुप्रवितं ब्रह्मायशः प्रथ्या-

चम्योति ब्रह्मकोतिंरहद्वारो मनुषा द्वारेष प्रविष्टति व्याख्या-

तं । य प्राप्तब्रह्मायग्रा ग्रामच्छति प्राप्रोति विचक्षणामशन्दीं वि-

चछणेतिनामिकां वेदिकां। सा विचक्षणामशन्दीं प्रथ्या महतत्त्व-

रूपिषो बुद्धिः । तथ्या शाखस्था: प्रकास्माद हदद्रथन्तरे सामने

स्थाः पूर्वीं पादै श्येतनौधसे सामने स्था अपंरौ पादै वैर-

पवैरजे सभानो शाखा अनूचे दधिणोत्तरे शाखे शाक्षररेवते सा-

मगी शाक्षारस्थाची पूर्वपश्चिमे । सा चतुरखा वेदि प्रक्या । तथा-

गतस्य फषमारद, प्रथन्या चि विपश्यति चि यक्षादिच्छपां प्राप्तः

२२

कौघीतचित्राच्चोपनिषत्।

[९ बाध्यायः ।

रैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा मज्ञया हि विपक्ष्यति स ग्राग-

खत्यमितौजसं पर्यङ्कं स प्राणस्तस्य भूतश्च भविष्यच्च

पूर्वा पादैः श्रीषेरां चापरै भद्रयज्ञायज्ञीये शोरष्ये

हृद्रथनरे श्रनूचे ऋचश्व सामानि च प्राचीनाग्र-

तस्राम्र जयातप्रबुद्धा विविधं विषयं पश्यति। स प्राप्तप्रज्ञ ग्राग-

खति प्राप्रेति श्रमितौजसं पर्यङ्कं श्रमितेजो नामकं पर्यङ्कं;

स श्रमितौजाः पर्यङ्कः प्राणः प्रज्ञटत्। तत्र सर्वेन्द्रियेभ्योऽभ्यधिकः

क्रियाभकिः। तस्यामितौजसः पर्यङ्कस्य भूतच भविष्यच्च पूर्वं

पादौ मस्तकाधारगाच्छ्याधख्वादर्तमानौ प्राच्यां दिशि च-

रपौ भ्रातृंतं भावि च विषयं। चकारावेकेकशेक्कपादलार्च्यै।

श्रीषेरां चापरौ, हृद्रा हृदा, पादगाच्छ्याधख्वादर्तमानौ पचि-

माच्यां दिशि शन्यौ पादौ बध्नौः धरणो च। चकारैव पूर्ववत्।

हृद्रथन्तरे श्रनूचे दचिणोत्तरयोर्दिशोः खद्यो श्रनूच्यसकृदे

हृद्रथन्तरे श्चामनी, भद्रयज्ञायज्ञीये श्रोर्ष्ये पूर्वपश्चिमयोरृङ्खे

खद्यापादाधारे श्रोर्षपादखले श्रोर्ष्ये ते भद्रयज्ञायज्ञीचे थ-

मने। एवं कोषचतुष्ट्येन पादचतुष्ट्येन निषद्ने। पडिकां-

मादृ श्चचस्य सामानि च प्राचीनाग्रतानं ,प्राक्प्रत्यगुपर्यधे-

भावेन वर्तमान दीर्घाः पडिका: प्राचीनाग्रतानं, तदृचचस्य शा-

मानि च। चकारैव चकृष्णमयोरधजर्डभागनियार्चै। यजूं-

धि तिरश्चीनानि यजूंषि प्रतिद्र्वानं दचिणोत्तरयोरसियङ्कं-

पडिकारूपपाणि। सोमामृतव उपस्तरणं। सोमकर्तणाः शुको-

१ अध्याय: १] दीपिकासहिता।

२९

तानं* यजूंषि तिरश्वोनानि सोमांशव उपस्तरणमु-

नीयोडपरश्व यः श्रीपदबर्हींष† तस्मिन् ब्रह्म प्राप्ते तमि-

त्यंवित्यादेनैवाग्रं ञारोहति तं ब्रह्मा पृच्छति‡ कोऽ-

सोति तं प्रतिपूयात् ॥ ४ ॥

मशकग्रिपृष्ठस्थं । उद्ग्रोथ उपप्रो: उद्ग्रोथ: सामभक्तिविशेष:

उपस्तरणखेऽपि स्वापादमसाकं प्रतिषेधमाश्रं चोरगेहं वडु-

तं वच्यमुपग्रही: तदुद्ग्रोथ: श्रोत्रपवर्हसं उत्कोर्षकं लज्ञो:

च्यपोयं पादुनेन पूर्वमुक्ता तथार्ऽपि पूर्वा चौरिक्युत्तरा उच

वैदिकौति विभागादपुनर्हक्तिः। तस्मिन् प्राशपर्यङ्के भूतचेत्या-

रभ्य श्रोत्रपवर्हीऽमित्यन्तेनोक्ते ब्रह्मासो हिरण्यगर्भस्वरूपं स्व-

तादृश्येनोपास्यमामं उपविष्टं वर्चते। तं ब्रह्माणं श्रासम-

भूतं पर्यङ्कमुक्तं रत्वंवितृत्य उत्कपर्यङ्कस्थेन ब्रह्मणा तादात्मवित्,

पादेनैव चरणेनैव, न तु पादावधस्तात् प्रतिष्य जघनकरा-

द्यारोपणेन, भृगे प्रथमतः ञारोहति ञारोहणं करेऽति । तं

पादेनैव उत्कपर्यङ्कमारोहनं प्रियं पुत्रसिव पिता ब्रह्माद

हिरण्यगर्भी भूतेः । ब्रह्मोकिमात्र, कः प्रश्नेऽस्ति भविष्यति तस्यनेन

प्रकारेण मुक्तिः मिच्छयति तं कोडमोति ञुवाणं ब्रह्माणं प्रति-

नूयात् प्रत्युक्तरं वदेत् ॥ ४ ॥

• प्राचीनमातानामिति Λ।

† उद्द्रोथ उपप्रो: श्रीपदपर्हींषमिति टो० ।

‡ ब्रह्मा च पृच्छति।ति D. ब्रह्माद्रेति टो० ।

२८

कौघीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

[१ अध्यायः।

चतुरस्म्यांतवेदस्म्याकाशादू योनेः संभूता "भा-

योयै रेतः संवत्सरस्य तेजो भूतस्य भूतस्यात्मा भू-

तस्य भूतस्य त्वमात्मासि यस्त्वमसि सऐडहमस्मि त-

व्वयं प्रयुत्त्रमाह, चतुरस्मि वाङ्मात्रृतस्रूपो भवामि।

काशात्कलेः उपपत्तिमाह, श्रांतवेदस्मि चतुरस्मभो भवामि

काशात्केन मया समन्व्यात्। मम काशात्मलक्ष्यया तादृगे-

नामेदप्राप्तिर्यतस्ततः काषः काषशब्दी च भवामीत्यर्थः।

तदर्थ किं यथा चतुरस्मः समागातः म चतुरार्तवान् तस्थेयागृ-

नेत्याह, श्राकाशाद्व्याहृताच्चोने: उपादानकारणात् संभूत

उत्पन्नः। †भायै भाया: ऋतयं प्रकाराद्द्वयाश्रयः। ऋयमर्थः।

न केवलं जन्मुपादानकारणं किन्तु ऋयंग्रकारं ब्रह्म भावल-

मिति। ‡रेतः संवत्सरस्य तेजो भूतस्य भूतस्यात्मा भूतस्य भू-

तस्य। ननु ऋयं भाया श्राकाशाच्चोने: संभूतः कथमत्रार्त-

वस्येत श्राद, भूतस्य श्रातोभस्य भूतस्य च्यार्धस्य कारण-

रूपस्य भूतस्य चतुर्विधचेतनाचेतनात्मकस्य भूतस्य पञ्चमद्‌-

भूतात्मकस्य, नचि संवत्सरमनंतरेष चतुर्विधानि भूतानि

पश्च भूतानि चोत्पद्यन्ते, संवत्सरस्य वाङ्मात्रनेकृत्स्न्खरूपस्य

‡रेतः संवत्सरप्रवर्तकमन्तर्बहिर्वर्तमानं तेजो द्रौप्यखरूपं मद्‌-

द्विप्रकारकं श्रात्मा श्रात्मोति प्रत्ययव्यवहारयोग्यं संवत्सरस्य

• भायै भाया इति टो० B. C. E.

† भायैय भायोया इति D.

‡ रेतत् संवत्सरखेति B. C. E.

१

पध्यायः

१]

दीपिकाटीकासहिता।

माग

कोडमस्मोति

सत्यमिति

ब्रूयात

किं

तत्सत्य-

मिति

यदन्वेतेवेभ्यः

प्राक्षेभ्यः

तत्सदृश

यहदेवासु

प्राख्यासु

तत्तयं

तदेतया

वाचाभियाचक्रिये

तत्यमित्ये-

व

तत्त्वार्थस्य

च

माच

स्वयंप्रकाशस्वरूपेऽप्यसततत्।

यदाप्र-

पेतसंवत्सररक्ष

प्रत्य

संवत्सरस्य

तेजोऽभूतस्य

तेजः

खरुपक्ष

ग्रादित्यादितेषामः

प्रवर्त्यमानत्

भूतस्य

व्यवहारयोगस्य

चेतनाचेतनात्मकप्रपंचस्य

भूतस्य

कारणस्य

भतस्य

कार्यस्य

ग्रात्मा

ग्रधिष्ठानभूत

द्रति

व्याख्येयं

तदापि

पृथुतुलमार्तंवरं

ग्राविष्कृतं

कारणस्यापि

कारणस्य

समागमात्।

मगु

कोडयमा-

लेक्यत

ग्राङ,

लं

पर्ग्येष्षयो

प्रज्ञातमापि

ग्रात्माध्यप्रत्ययभाग

भवषि।

यथेदं

किं

तवेतत्

ग्राङ,

यः

प्रविदुः

पर्ग्येष्षस्समधि

ग्रध्या

मत्पुरतः

क्षितोऽसि

च

लक्छक्दप्रत्ययाश्रयन

उक्तः

मच्च-

मित्र

ग्रध्यात्मप्रत्ययाश्रयन्नगे

भवामि

द्रत्यनेन

प्रकारेष

प्रतिबिम्बादिव्यतिरेकः।

तमेवं

वदन्ममुपासकमाग

पर्ग्येष्षो

ग्रध्या

भूते

कः

प्रत्ने

ग्रधृष्मागः,

चक्रमातृमाश्रिति

भवेतोक्तः

घ

कोडयं

ग्रध्या

भवामि।

द्रत्यनेन

प्रकारेष

ग्रध्यापा

पुमः

पृष्ट

उपासको

ग्रध्याभ्यां

प्रति

वध्यं

सत्यप्रकाशाभिधेयाधिष्ठानं

रति

ब्रूयात्

चनेन

प्रकारेष

वदेतु।

एवमुके

पुनर्ग्रध्या

युच्यते

किं

प्रत्ने

तत्त्वतोऽपि

चद्वतः

प्रतिदुं

सत्यं

सत्यप्रकाशाभिधेयं।

द्रत्यनेन

प्रकारेष

ग्रध्या-

पा

पृष्टः

पुनः

प्रत्युत्तरं

ब्रूयात्

चक्रप्रतिदुन्मन्यदेवेभ्यः

प्राप्ते-

• पाठांतरचाख्यादरम्भः।

कैषीतकमित्याश्वेयोपनिषत्।

[१ अध्यायः १

तावदिदं सर्वमिदं सर्वसमूलोऽवैनं तदेतदक्षो-

केणाभ्युक्तम् ॥५॥

यजूषरः सामधिरा ऋगसाद ऋमूर्तिरष्यः स ब्रह्मो-

ति विग्रेय ऋषिभ्रद्मयो मद्धानिति तमाह केन

भ्यध ऋम्रियाधिष्ठाहभ्योडन्यादिभः इन्द्रियेभ्यः सप्राणेभ्यो

व्यतिरिक्तम् । चकारै वाय्वाकाशाभ्यामण्यन्वदितेतदर्थी। तत्

उकमिन्द्रियप्राणव्यतिरिक्तं घटं शक्कुद्दासमनं । ऋषय पचान्तरे

चन्द्रसिद्ध देवाश्च प्राणाद्यै स्तन्यादियै रिन्द्रियैः सप्राणकान्

वाय्वाकाशौ व पूर्ववत् तदुकं देवादिकं त्यं त्यक्त्वासमनं ।

तदुकं ऋषरारं विमृमेतया उक्तया सत्यपुपया वाचा वचने-

नामियाद्रियते सर्वंत उच्यते। एतच्छ्रुत्यर्थामात् सत्यं सत्यम्रद-

रूपं, ऋति श्याणुकरणार्थः । पतावदियत्परिमाणमिदं प्रत्य-

चादि प्रमाणगम्यं सर्वे निरीक्ष्यं जगत् । 'रदानों मुतिराद्ध इदं

सर्वमसि तदं प्रत्यचादि प्रमाणगम्यं सर्वे निरीक्ष्यं भूतभौतिक-

त्पकं जगत् कृत्स्नं लं भवति, इद्येविनं तदर्थी । तदा तस्मिन् वच्च-

फो मच्छक समीपागमकाचे ऋत्येवोकोनैव प्रकारेण न लन्येन,

एनं ऋज्ञापय मांड उपाशकः समागतो ऋते। †तदेतत् झोकेना-

भुकाम् ॥ ५ ॥

मुत्यार्थेन दृश्याणः सर्वांतस्मुक्कमित्युपाशकः शृतिमुदाहर-

ंति। तमुपाशकं स्वात्मन्: सर्वांत्मलं शुवाणं म्रातृ ब्रह्मा मृते,

• तदेवहृक्षोभेनेति A.

† तदेतदित्यादि उदाहृतरसीमंतं B. C. E. पुष्कनिषु नास्ति ।

९ वध्यायः १] श्रीपिकासचिता।

२०

मे पैंस्रान्नि मामान्याप्रोषित प्राणेन्ति ब्रूयात् केन नपुंसकान्निति मनसेति केन खीनामान्निति वाचेतिं केन गत्रान्निति *प्राखेन्ति केन रूपाखीति चक्षु:

केन करणेन रूपेष वा, मे मम ब्रह्माणः सर्व्वातमनः, पैंस्रान्नि पुँसिज्ञयमस्थोलि नामानि नामधेयान्याप्रोषि प्राप्रोषि । तत्य-

नेन प्रकारेष ब्रह्मणा पृच्छे प्राणेन पञ्चतन्मात्रामकेन साधिदे-विकेन करणेन रूपेष वा हति ब्रूयात्, मनेन प्रकारेष प्रयुत्तरं वदेदुपाधकः। पुनर्मनसा पृच्छीत केन करणेन रूपेष वा क्लो-

मामनि क्षोभिज्ञनामधेयानि प्राप्रोषीयत्वच वच्यमाणेषु चान-वर्त्तते । तत्येन प्रकारेष पृच्छे वाचा प्राणनिष्पाद्यया व्वर्णा-

भिव्यनिरेतेहभूत्वा । तत्येन प्रकारेष ब्रूयादित्यनुवर्त्तंतेऽच वच्यमाणेषु च । पुनः पृच्छति केन करणेन रूपेष वा नपुंस-

कानि नपुंसकज्ञनामानि । हत्येन प्रकारेष सत्वं पृच्छे उत्तरमाच मनसा मन्तःकरणेन साधिदैविकेन हति मनेन प्रकारेष । पुनः पृच्छति केन करणेन गत्रान प्राणनिग्रहणाम-

हति मनेन प्रकारेष। उत्तरमाच प्राणेन साधिदैविकेन हत्येव ब्रूयात् मनेन प्रकारेष वदेत् । मूयादित्यनुवर्त्तते, हत्येत-

दर्षे मध्येsपि गहणमन्ते च पहीय्यति। एककारः प्राणशब्दस्य दिरभिधानं कार्यं करणीयमिति प्राज्ञैनिवारणायार्थः । पुनः पृच्छ-

ति केन करणेन रूपाषि तेजोडवसगुणभूतानीन्तयान्नेन प्रकारेष । चक्षुषा नेनेन साधिदैविकेन करणेन्ति मनेन प्रकारेष । केन

• प्राख्येनेब्रवैति टो० । ज्ञानेनिति Λ२

३५

जायसीयज्ञारोपनिषत्।

[३ अध्यायः

वेति केन शिष्येणात्रि मोक्षोक्तोति केनात्र संस्थितिं

जिघृक्ष्येति केन कर्माणीतित ह्स्ताभ्यामिति केन

मुखदुःखे इति शरीरेइेति केनानन्दं रतिं प्रज्ञाति-

सर्गान् लचेइति प्रश्नोत्तरे वचिरेवावगम्यते। पुनः पृष्ठतिः केन

करषेन ग्रहदान् धनिवर्षपदवाक्यादिरुपान् रतयनेन प्रका-

रेष। उत्तरमात्र श्रोनेष ग्रह्दोपलश्विकरषेन वाधिदैविकेन

रतयनेन प्रकारेष। पुनः पृष्ठतोिः केन करषेण श्रुतरसान् ग्रसद्य

प्रदगोष्य श्रेपीयशोध्यर्च्यभेद्यश्र रसान् कटुकादिस्वाद-

सवचकवाच्यमधुरान् रसान् रतयनेन प्रकारेष। उत्तर-

'क्यात् रतयनेत्रियेष वाधिदैविकेन रतयनेन 'प्रकारेष। पृष्ठतिव

केन करषेन कर्माणीतादात्यानि रतयनेन प्रकारेष। उत्तर-

मात्र वस्साभ्या रसदयुरेष करषेन वाधिदैविकेन रति

मगनेन प्रकारेष। पृष्ठतिः केन करषेन सुखदुःखे अनुगूष-

प्रतीकषे वैदिक्ये ह्स्तयोत प्रकारेष। उत्तरमात्र शरीरेइेष

भूःस्सादुपाखोन् पुष्पापुष्पव्स्सततामन्वेे्हुवा रेेे्हेन रतयनेन

प्रकारेष। पृष्ठतिव केन करषेनानन्दं मैथुनावसानषमुत्पं सुखं,

रतंतं मैथुनराग्जं सुखमामैथुनावसानं योषिदाश्लिष्नगसुखमा-

रध्य, प्रज्ञानीः प्रजाः कन्यासुतादिरुपाः रतयनेन प्रकारेष।

उत्तरमात्र उपक्षेन उपपदाखेन करषेन स्त्रीपुंश्चिन्नभेदेन

भिद्येन वाधिदैविकेन रतयनेन प्रकारेष। पृष्ठतिः केन कर-

षेन रृत्या यनोः रतयनेन प्रकारेष। उत्तरमात्र पादाभ्या

९ अध्याय: १] दीपिकासंविता ।

२५

मित्यपस्थेन ति केनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धिये

विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयैवेति ब्रूयात्तथाऽऽपो

वै खलु मे लोकोडयं तेडसाविति सा या ब्रह्मण्यो

पाददयाख्येन करणेन साधिदैविकेनैवानेन प्रकारेण।

पृथक्‌र्ति केन करणेन *धियो बुद्धिदृष्ट्या:, विज्ञातव्यं धियं विषयज्ञानं,

कामान् विविह्येक्षापर्यायारूपानित्यनेन प्रकारेण।

उत्तर-

मात्र प्रज्ञया स्वयंप्रकाशेनात्मबोधेन।

यद्यपि सर्वमिदमनयै-

वाच्यं तथापि वागधिकं वाग्व्याप्तावपि माचाकारेणामनि

व्यवधायकं न लेवं बुद्धादेः किश्चित्‌ददृक्षे।

यद्यपि सुख-

दुःखे ऽपि प्रज्ञैकवेचे तथापि मम पादे सुखं शिरसि च

दुःखमित्यादिप्रत्ययानुसारेणैव शरीरेणैवैक्यं।

यद्यपि नाम-

मात्रेणैव करणं वाक् प्राणश्च जीवनमात्रेऽपि न करणं, मनश्च

सर्वेऽप्यस्मिमाधारणकरणं तथापि क्लोपूण्यक्तित् ग्र्रटित्येव

नपुंशकवयनेवाच्चकारणैः।

प्रत्ययानुदयादेक्षि नपुंशकाधिगमे

मनसोडभ्यधिकं व्यापरो यतस्तत् उत्कं मनष्य नपुंशकान्विति।

प्राणस्य जीवनमात्रेऽपि वाग्व्यापारसहकारित्वा-

दाक्‌प्राणौ नामात्रे करणं भवतः।

स्थिते च करणले प्राणस्य

पुरुषत्वादाचः क्लोतालाच वाक्प्राणयोर्विभागेन करणत्वमवि-

ह्दूं।

प्रतर्दनमिषेऽचे वाक्प्राणयोर्नामात्रे करणत्वमर्याद-

च्यति यावदाद इत्यादिना (छां० २८७०)।

इति ब्रूयाद्‌व्याख्यातं।

तं पादेन पर्युदासमुचैर्नवदिनमादौ पर्युदास्यो मज्ञा भवते।

• धियो बुद्धेति D.

३.

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

[१ अध्यायः।

जितियाः वृक्षिणां जितिं जयति तां *वृक्षिं वसुते य

एवं वेद य एवं वेद ॥ ७ ॥

इत्यारुणिकेः कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि प्रथमो-

ध्यायः समाप्तः ॥ * ॥

ब्रह्मोक्तिमाच, ग्रापः प्रप्रसिद्धाभिधेयान्यनुपूर्वधारान्न पश्चोल्लत-

पश्चमहाभूतानि सभूतिकानि, वै प्रतिद्वंद्वानि लोकवेदचेाः,

खडु निक्वितमनुपचरितमित्यर्थः, मे मम सर्ववृक्षयुधिर्णश्य-

गमेधा परप्रकाशनिषेधः, तिर्वक्षातृ भापोरे मम तद्वादिनोः

प्रसाद्यो मदीयोनेककोटियोजनविस्तीर्णः: सर्वसुखभद्राणि: ग्रयं

प्रत्यक्षो मक्रिवामः ते तव ममेपाशकृत मदभिन्नस्य लोके

ब्रह्मालोकः, यावन्नादीयं तावच्चदोषमित्यर्थः, इत्थनेन प्रकारेण

तमादित्यस्य: । हददानिमुकोपाशस्य फखं संचेपेष मुतीराज

या शास्त्रैकवेधा ग्राप इत्यादिना प्रकारेण या प्रतिद्वंद्वा ब्रह्म-

विदां ब्रह्माणः पर्यंदकस्य दिरण्यगर्भस्य जितिरीयतूपा सर्वो-

तिग्राथिलमित्यर्थः, या प्रतिद्वंद्वा व्यक्तीर्याणि: सर्वान्तरालवमि-

त्यर्थः, तामुकां जितिं जयतूपां जयति खादीनां करोति

तामुकां व्यक्तिं व्यातिं वयमुते व्याप्तोति। व्याप्तारमाद चः प्रातद्रुः

उपावकः एवं वेद उक्तेन प्रकारेण पर्यंदकं महोपास्वे, य एवं

वेद व्याख्यातं । वाक्याभाष्ये(डध्यायपरिषमास्यर्थः: ॥ ७ ॥

इति श्रीमदरुणानन्दभगवत्: हृतैः कौषीतकिब्राह्मणोपनि-

षद्दीपिकायां प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ * ॥

• वृष्टिमिति सर्वच D

२ अध्यायः ।

दीपिकासंहिता।

८६

प्राणो बध्यते इति ऋषिभिः *काष्ठोत्कर्षितस्य ऋषेः वां ऋतस्य

प्राणस्य ब्रह्मखा मनो दूतं चक्षुर्गामित्रं श्रोत्रं संश्रावयितॄ

प्रथमेऽध्याये पर्यन्तविचोकता तत्र चोक्तं स ग्राहककथ्यमितै-

जसं पर्यन्तं स प्राणः हत्यादिना प्राणस्य महाप्रभावत्वं।। उपा-

वकस मन्दमध्यमोत्तममभेदेन त्रिविधः, तत्र यः शनैः शनैःप-

तिकं गच्छति स उत्तमः, यस्तु शनैः शनैः मन्दः; यस्तु गुरुकृतं गुरुत्वं खचितं निरोध-

मशक्तः स मध्यमः। य तु गुरुशोकाक्रान्तस्य वान्तस्य वा उपदेशेन चित्त-

धैर्ये विविधैर्वेदिकैःपाठैःरुंतव्य रति न्यायमात्रश्रुति भगवती

मुति: प्राणोपासनं चिन्तयैर्यकरमनेकफलकरं तदुपरि-

दशवाङ्गाध्या|त्मिककर्माणि विविधफाणि वचुं दितोयमध्याय-

मारभते। तत्र प्राणो नजोत्युपास्यं विवृतः: प्रविभुखर्वीमतमात्र।

प्राणो चोऽयमाखेडनः: पश्चाद्धनितः: श्रद्धा सत्यज्ञानानन्दादिरूपे

जगत्कारयां। इति च स ग्राह:, ऋ ऐतिह्ये सा प्रतिदृष्टा हत्यादि एव-

मुक्तवान् कौषीतकि:। तु कुर्वितं निमित्तं शेयमित्यर्थः:, योतं प्रोतं

गीतरस यांरारिकं सुखं यथ स कुशीत एव कुशोतकः तखापत्यं

कौषीतकि:। ननु ब्रह्म महद्राजोपचाराणं प्राणस्य न तथे-

त्याप्रच्य प्राणेऽपि महाराजचिह्नानि कानिचित्सम्प्रदर्शति,

तध्य उत्तस्य, ऋ प्रतिदृष्टस्य, वै अर्थमाणस्य, एतस्य प्रत्यक्षस्यैव

मुखविशे वर्तमास्य प्राणस्य पञ्चधातत्वे:, ब्रह्माण: प्रज्ञाभिच्चस्य

• कौषीतकिरिति D.

९५

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

[२ प्रथायः ।

वाक् परिवेष्ट्री स यो ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वेद दूतवान् भवति यक्षक्षुंग्रामं गोत्र्मान् भवति यः श्रोत्रं संग्रावयितुं संग्रावयितमन् भवति यो वाचं परिवेष्ट्रिं परिवेष्ट्रोमान् भवति तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एता: सर्वा देवता श्रयाचममानाय बलिं हरन्त्येवं

मनः प्राणस्यात्मकस्यात्मनः:करणं दूतं मशाराजखेव यभि-विग्रष्कारातस्यवदर्र्मानं । वाक् तादृशादिखान्तरमिन्द्रियं परि-वेष्ट्री परिवेष्ट्रष्य कर्त्ता मशाराजस्य विम्यासनीया योविविधव । वचु: रूपेपचस्मिकरणस्मिन्द्रियं *गोमु गेग्रद्वाच्यानामिन्द्रि-याणां रक्षकं मशाराजखेव गोर्भूमे: रचको मश्की । श्रोत्रं शब्बोपचभिकरणं संग्रावयिच सम्यक् शवणकारकं प्रतोदर-रूपं । तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मणे कृतं व्याख्यानं , ऋका-ऋचोऽरभावो विशेषः । ऋचि चतुर्थी तु वविग्रहद्ययोगार्था ।

एता उक्ता मन्त्राथा: सर्वा निखिता देवता देवताम्रद्वाच्या: प्रयाचममानाथ हदं मन्त्रमाश्रन्विति प्रार्थनामकुर्वाणाच्च वसिं गर्भदाथा रवा रामा: करमपेचितमरज्यजातमिलयार्थ:; हरन्ति म्रा-प्रपंचनीयोर्थ: । तथैा एव श्वपि तथैव न लन्यथा, म्रक्षे प्राणेऽपायकाच्च सद्दोषि निखसनि भूतानि निखरजक्नुमानि प्रयाचममानाथैव हदं मे प्रचच्छन्तु इति प्रार्थनामकुर्वाणाचैव न तु कुव्वाणाचाप, वचिं हरन्ति व्याख्यातं । मक्षै रति य

*. योनामिति E.

२ बाध्याय: १] श्रीपादासद्विता । ३३

हैवासै* सखीषि भतानन्ययाचमानायैव बाधिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति तथया ग्रामं भिक्षित्वालब्धोपविष्टे नामहतो दत्तमभ्रीयामिति त एवंनुपमत्नयन्ते ये पुरस्तात प्रत्याचक्षीरनेप धर्मा

उपासकमार, च: प्रतिद्ध उपासक: एवं वेद उक्तं प्रकारेष उपास्ने तथ्य प्राणस्य ब्रह्मणा मनो दूर्तमित्यादिनोपासकस्य उपनिषद्र हस्यवतं न याचेत प्राणात्ययेडपि याचां न कुय्यात्।

इति उपनिषत्कथनमाश्रित्य। स याच्जायां दूष्टानमार, तत् तया याच्जायां दूष्टान्न:, यथा दूष्टान्ने पामं ब्रह्मादिपादिसमा- कोपं देशविषयं भिचिछा भिच्छै प्रतिगृठं गत्वा श्राशद्या

एकमपि शिक्ष्यमप्राय उपविष्टे ततो भिचापत्रे निराश्र: सन्नुपवेशनं कुयात् तदप्रात्रीए ब्रज्यात्क्रोध:, एवं शक्रस्यवान्।

भिचुकम्य यत्क्षयमात्र, नाशमती दत्तमश्रोषामनेण चामेष मिल्लितेनामिलितेन वा दत्तं शर्मपितं नाश्रीयामरं भोजनं न करवाणि श्रद्धं भिक्कु:।

दत्यनेन प्रकारेष यदृकृपे वत्- मानेऽपि, य एवंवादाहनेन प्रतिद्दास्त एवं न तन्ये, एमं स्वमादप्राप्तभिचं खेभ्यो विगतस्मृदयं ये पुरस्तात पूर्वमध्यात यदृद्यात प्रत्याचचीनं गच्छाखात्तो न दास्याम हति निराकरपं कुर्य्य:, त एवं प्रत्याख्यातार एवं न तन्ये

एनमयाचकं तन्मुखावलोकनपराजुखमुपगन्त्रयन्ते उपमन्थणं

• तथो ऋषाका हरि टो।

२९

कौषीतकिम्राह्मणोपनिषत् ।

[२ अध्यायः ।

*याचतेा †भवत्यनदास्त्वेवैनमुपसमन्त्रयन्ते । ददाम त इति ॥ १ ॥

प्रायो ब्रह्मेति § स्माह पैङ्ख्यस्तस्य वा एतस्य प्रा-

यास्य ब्रह्मप्रियो वाक् परस्ताच्छुरुरावत्यते‡ चक्षुः पर-

स्ताच्छ्रोत्रमाहत्यते श्रोत्रं परस्तान्मन आहत्यते मनः

कुर्वन्ति ददाम दानं करवाम ते तुभ्यं पूर्वमक्षमार्थकाष्ठ-

हदानोमपगताम्राय सत्येन ने प्रकारेप । एव प्रत्यक्षेऽदीन-

वृत्तावादिव्यक्षाणो धर्मेण गृह्यतेपे याज्ञवल्क्येन श्रुतकमो भवति

साक्षं । मन्यतस्त्वेव, तस्माद्: पचान्तरे, अन्यस्याम्नि:सृतः: प्रशस्त्र-

वदनः । अन्य एव श्यायाज्ञायामेव न तु याज्ञायां यद् वर्त्तते

तदा एवंनुपसमनन्त्रयने ददाम त इति व्याख्यातं । एवं या-

ज्ञायाज्ञेयगुणदेशान् पर्यालोच्य न याचेदित्यर्थः ॥ ९ ॥

यथा कौषीतकिषदतत् पैङ्ख्यनामापि चर्षरित्याच प्राप्नो

मध्येऽति § स्माह पैङ्ख्यस्तस्य ह वा एतस्य प्रापस्य ब्रह्मणः,

पैङ्ख्यनामापि चर्षरित्याच वा, व्याख्यातमन्यत् । ननु मनेादत्त-

वादिच्चनेन ब्रह्मावं प्रापस्य यचपि तथापि प्रत्यक्षादमन्नाल-

मपीत्यात प्राणो वागिन्द्रियात् परकात् परतः चक्षुरचु-

रिन्द्रियमाहत्ये समन्वादाच्च्य तिष्ठति । वाप्यस्यचुरान्तरं युक्तं

दुष्टे: प्राप्तेया विषयवादाभावात् । चक्षुरचुरिन्द्रियात् पर-

• याचित इति B. C. E. याचत इति D. टीका ।

† भवत्यनदास्त्वेवेति टो० ।

‡ श्चातन इति सर्वत्र टोका । शाबध्यत इति तु समीचीनः पाठः ।

२ स्वाध्यायः ।]

दीपिकासहिता।

परक्तात् प्राणायामश्वास्यते तस्मै वा एतस्मै प्राणायाय ब्रह्मणा रता: सर्वे देवता श्रयाचमानाय बलिं हरन्त्येवं देवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षु-

त्वालबन्धोपविशेनाइमतो दत्तमश्रीयामिति त एवंनुपमन्वयन्ते ये पुरस्तात् प्रत्याचक्षीरनेष धर्मोड्याच-

तां भवत्यनुकार्थेवैनमुपमन्वयन्ते ददाम त इति ॥ २ ॥

श्रोत्रेचमानस्मै श्रोचं श्रवणेंद्रियं, व्याख्यातमन्यत्। चचुषा पृथिकां रजतवत् पश्यन्ति न तेवं श्रोत्रचविद्यमानं शृणोति

तत: शुचिं श्रान्तरत्वं श्रोचस्य। श्रोचं श्रोचेंद्र्रियात् परस्मान्मन्: सदृशचिक्याप्यात्मकमनःकरणं, व्याख्यातमन्यत्। मनष: श्रावधालेः श्रोचेष श्रवणं, तत: शुक्रं श्रोचादान्तरत्वं

मनष:। मन: मनष: परस्मात् परत: श्राम्तर: प्राण: पश्यत्यन्त:, प्राणवत्सनं चि मन: प्रतिष्ठितं, प्राह्यथते समन्तादातव्य तिष्ठती-

त्यवगम्यते पण्डितरूपै:। एवंमान्तरलेन ब्रह्मालं युक्तं। तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्माण एताः सर्वा देवता श्रयाचमानाय बलिं

हरन्ति, तथैवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तथैवोपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिचिला-

ल्बन्धोपविशेनाइमतो दत्तमश्रीयामिति च एवंनुपमन्वयन्ते ददाम त इति य एष धर्मो याचते भव-

त्यननुस्खेवैनमुपमन्वयन्ते ददाम त इति व्याख्यातं॥ ३ ॥

२४

चतुर्थविनिग्रहोपयोगनिषत्।

[२ अध्यायः]

अथात एकधनावरोधनं यदेकाधनमभिध्यायात् पाश्वेमास्यां वामावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्र एतेषामेककिंचनं पर्वण्युपसमाधाय परिसमूच्च परित्तोर्य प्रयुज्य दक्षिणां जान्वाच्च सुवेश्याज्याहुती-

प्राणविदेहेत्थेच्छायां सत्यां कर्तव्यतामात्र, अथ प्राण- मध्यानानंतरं श्वासो यथ्मादिच्छा जाता श्वासात कारण- देकधनावरोधानं एकधन इति प्राणस्य नामधेयं जगत्यक्षर- शेक एव धनरूप एकधनः। प्राणांश्व सततं रचेद्वारैरपि धनैरपीत नयेन प्राणस्य परमधनलात् तथावररोधानमेकच स्वापनमेकधनावरोधानं, न्यायमर्यः। सत्यामर्येचक्रायामर्थाप्राप्तौ व्याविन्नचेतसो न प्राणनिश्चिन्तनं, वच्यमाणेनोपायेनार्थप्राप्तौ प्रश्नचेतसः प्राणचिन्तनस्य सम्भवाविदमेकधनावरोधानं स्वात्। यत् यच्हेकधनं प्राणमभिध्यायात सर्वतो ध्यानं कुयाद्दर्शेऽपु: सदर्थावाप्त्या तदं कुर्वादिति श्रेष्ठ।। अथवा एकमन्यद्रव्यं धनं तथावररोधानं प्राप्युपायः तदूदूषिते। एवं च ध्येकधनमाभ- ध्यायात प्राणोपासकः तदा पार्श्वमास्यां वामावास्यायां वा, वामद ऋक्षाविकल्पार्थे स्वात्ममन्यत। ऋक्षद्वयपक्षे वा ऋक्षपक्षे वामदः ऋक्षाविकल्पार्थः, पुष्टे धने, श्वात्मनोडनुकूले तत्यर्थः, नक्षत्रे डसिन्यादेः प्राप्तविलसिते। अभिम्रुपसमाधाय परित्य प्राणिं श्रातं कान्तं वा स्वग्राखिलोकक्रमेण कुष्णसर्पिड्वादैर प्रविष्ट्य परिमूर्छ समन्वात् वणादिकमनपनीय, परिखोर्य

२ बध्यायः ।] दोपिकासंधिता। २७

जुज्रेति वाग्भ्यां देवतावरोधनी मा मेऽमुष्पादिदम-

वचन्यातसै स्वाहा प्रायो नाम देवतावरोधनो सा मे

डमुष्पादिदमवचन्यातसै स्वाहा चक्षुनाम देवताव-

रोधनी सा मेऽमुष्पादिदमवचन्यातसै स्वाहा श्रोचं

नाम देवतावरोधनी सा मेऽमुष्पादिदमवचन्यातसै

समन्ताद्भोनवकीर्य, पर्युङ्ख मन्नपूतेन वारिणा समन्तात्

परिविष्य, उभयाज्यं खड्गध्वजोप्रकारेणोत्तमवन्संस्कारेण स्र-

वात्य, दशिषं आस्राद्ध दशिषं जाम्ब्धो निपात्य, सुवेष वा

समसेन वा कञ्चेन वा, सुवचमसै प्रतिद्र्वा याज्ञिकानां, कंशं

कांशदच्यादिकं तेन करणेन, वाचचं तु प्राप्नीयच्चेरनियत्यघं।

एता वच्यमाणा: राज्याऊतोराज्यभागविशेषान जुहोति

गुज्ज्यात। चेममन्नाग्नाद वाग्भ्यां देवता वागभिधाना देव-

तावरोधनो उपासकाभीष्टार्थयसंपादिका वा उत्तां देवता

मे मम प्राणेपामकस्थ पर्युङ्खोरुमूर्त मदभिष्टार्थस्वा-

मिनः शकादिर मदभिष्टमर्यजातमवरुम्भात * अवरो-

धनं कुत्रतां संपादचलीत्यर्ष:। तस्मै उक्तान्त्रै देवताचै

स्वाहा देवाग्नितमेतदर्शप्रधानां स्वोकोरोतु स्वाहुतं स्वोको-

रोत। प्राणे नाम देवनावरोधनो वा मेऽमुष्पादिदमवचन्या-

तस्मै स्वाहा । चक्षुनाम देवतावरोधनी वा मेऽमुष्पादिदमव-

न्यातस्मै स्वाहा । श्रोचं नाम देवतावरोधनी वा मेऽमुष्पा-

• वचयज्ञामिति B. C. E.

३

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

[ २ अध्यायः ।

स्वाहा मनो नाम देवतावरौधनी सा मे मेधामादिदमवह्न्यात्तसै स्वाहा प्रज्ञा नाम देवतावरौधनी सा मे यमुष्मादिदमवह्न्यात्तसै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गाननुविभज्य वाचंयमोऽधिप्रव्रज्यायं बूयादूतं वा प्रतिग्रहीयास्भते हिैव ॥ ३ ॥

दिदमवह्न्यास्तकै स्वाहा। मनो नाम देवतावरौधनी घा मे दिदमवह्न्यास्तकै स्वाहा। प्रज्ञा नाम देवतावरौधनी सा मे यमुष्मादिदमवह्न्यास्तकै स्वाहा। प्राणो नाम प्राणाभिधानात् घ्राणघ्राणणच्च तन्नेपावगन्तव्यं, तेन घ्राणाभिधानेति मन्त्रान्तरमनूदतमपि सिद्धं भवति। श्रोत्रं नाम श्रोचाभिधाना । प्राणचक्षुःश्रोचमनःप्रज्ञामनसा वाचंमनवद्याखेया। प्रज्ञया ब्रह्मालं शोकं। इति मन्त्रपरिषदामसूर्थः। अथ हेमान्तरं धूमगन्धं धेमाधूमगन्धं प्रजिघ्राय प्रतिघ्राय श्वाघ्राणं क्ष्वला प्राञ्जलepen धेमावष्टिताज्यलेपेन श्वाङ्गाननुविभज्य धेमधूमघ्राणमनु सर्वगाच्छुपुलिश्य वाचंयमो मौनी प्रभिप्रव्रज्य धेमदेघ्राघन कायववख्तिमर्थस्वामिनं गला श्वेघं श्वाभीष्टमथे श्वूयातं श्वीत ददं मे लत्तो भव्याति वदेत्। श्यर्थस्वामिनो दूरेदेशावस्थाने दूतं वा प्रश्रृणुयात् श्वभत्यसुतादिकं दूतं प्रेरयेत्, सत्याचभावे वाचं वेधि वधिरिवावगन्तव्यं। श्वभते हिैव प्रश्रृद्धमर्थे श्वाभीषं श्वात्मदूतवाच्यनमन्यतमेन गतेन प्राप्रोत्येव न तु न प्राप्रोति ॥ ३ ॥

२ पध्याय: १] दीपिकासहित।

न्याते। देवः सरोग यस्य प्रियो बुबुधिष्यै *वा येयां वा यासां वैतेषामेवैकस्मिन् पर्वण्येतयैवाइतेता राज्याहुतौर्जुष्षेति वाचं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा प्राङ् ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा चक्षुत्ते मयि जुहो-

एवमर्थ्यापायमूका वस्योपायमादेपाश्रकस्य, प्रथ प्राणन-

द्व्यात्मानान्तरमतः यस्यादात्मः प्रियस्येच्छा आत्मकार-

णात् देवः देवैर्योगादिभिः यस्याच्छः करोडभिलाषः यमप्यो

भर्वाति यथा तथा कव्यत इति श्रेषः । यस्य पुरुषस्य व्यक्तिविप्र-

वस्यात्मन्यानुरागपूरन्यस्य प्रियो बुबुधिषेत् प्राणवत् प्रियो भवित-

मिच्छेत्, यस्यै यस्याः क्षियाः वै प्रतिद्विद्वायाः राजादिपल्या:, येषां

प्रत्यचाणां राजादीनां श्रोमतां सर्वक्षेष्ठप्रपूर्न्यानां वै प्रतिद्वानां,

यास्यां वान्यचक्षीणां, तेषामेव वागाध्यधिष्ठाहमस्न्यादीनां

न तन्नेषां। मच वाग्यश्रध्यास्थारेण योजनीयं, यस्यै वा प्रियो

बुबूषेत्, येषां वा प्रियो बुबूषेत्, यास्यामेव वा प्रियो बुबूषेत् ।

एकस्मिन् पर्वणि दशपूर्यमासचारन्यातरस्यिन् श्रुक्कपचात्मके

वा पुष्टे नचत्रे पर्वदिवसे श्विमुपसममाधाय व्याख्यातं। पतयै-

वादिता उक्नेन प्रकारेण परिसमूहेत्यादिना पतत: वच्यमाण-

सध्याका राज्यादौर्जुषेति व्याख्यातं । वाचं वागिन्द्रियहरूपां

ते तत्र मय प्रीतिं करिष्यतः मच प्रोतिविषये तत्रप्रोत्या-

दामोन्योयरन्यतरेऽनदोप्रेडपै जुहोमि प्रतिपास्मि, ऋषै

• वाश्याग्ने वै हवि: टो।

८

कौघीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

[२ प्राध्यायः।

यस्सै स्वाहा श्रोचं ते मयि जुष्टोस्सै स्वाहा मन-

स्ते मयि जुष्टोस्सै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाऽनुविधृज्य वाच्यमोडभिप्रव्रज्य संसर्पीं जिगमिषेदपि वा-

क् एतस्मादेवं कामो वा मम सम्पद्यो भवतु, स्वाहा मदोया वाक् समेत्तत्कामिनं राज्यादुतरेरुजां प्रयच्छतु । प्राणां ते मर्च जुष्टोस्सै स्वाहा, चक्षुस्ते मचि जुष्टोयेया स्वाहा,

श्रोचं ते मचि जुष्टोस्सै स्वाहा, मनस्ते मचि जुष्टोस्सै स्वाहा, प्राणां ते मचि जुष्टोस्सै स्वाहा, प्राणश्रुचुःश्रोचमनःप्रज्ञामन्वा वाचंवद्वाख्येया: । तद्यघ धूमगन्धं प्रजिघ्रा-

याज्यलेपेनाऽनुविधृज्य वाच्यमोडभिप्रव्रज्य व्याख्यातं । यंस्पीं जिगमिषेत् स्वाध्याध्य संसर्पीं गच्छेदिल्यर्थः।

प्राग् स्वाध्याध्य मद्धाविभूत्यादिमच्चैन स्वराः कर्तुमशक्नः। तदा पञ्चान्तरमाच्छ्वासं वातादा सम्भाषमाणस्विष्टेत् स्वपि वेति पञ्चान्तरे साध्यस्थ श्रोत्रभावे तेन यथ वातो कुवन्तु तिष्ठन्तु ।

सम्भाषणस्वापि कर्तुमशक्नः सन्न वाग्रदः: पञ्चान्तरमाच्छ्वासं वातात् तिष्ठेत् स्वशरीरवातयसंस्थयो यथा भवति तथाव्याख्यानं कुर्खा-

दिल्यर्थः । यथा वायुनाऽऽकर्णरनमे खानं कुर्वन्ति तथा कुयादिल्यर्थः । एवं ऋते फलमाच्छ प्रियो देव भवति न प्रतिद्वः: सर्वस्य साध्यस्थ

प्रिय एवं भवति न लप्रियः, न केवलं प्रियतमं खल्वविधै

२ पध्याय: १] दीपिकावसिता। ८९

तांदां तिष्ठेत् सम्भाषमाणः प्रियो हवै भवति स्मरन्ति हैवास्यम् ॥ ४ ॥

प्रथ्यातः संयमनं प्रातर्दैनमान्तरमम्भिःसमित्याचक्षते यावदै पुरुषो भाषते न तावत् प्राक्षितं प्र-कोति प्राक्षं तदा वाचि जुहोति यावदै पुरुषः प्राक्षिति

किन्तु स्मरन्ति हैव अभिजिन् ग्रामान्तरादिगते च प्रतिद्धा-राअदयोऽक्ष साध्या:, प्रस्थ्य स्मरन्त्येव न तु विश्वासन्ति पितादे-रिव पुत्रादयः । प्रथयस्य तान् सर्वान् छत्नुकामानिवाषकिसूलन्य:प्रथ्यात् प्रतिपेतु यत् कायस्थ विधेयास् भवन्तीत्यर्थः ॥ ४ ॥

तद्धानिं प्राणोपसंक्रयादग्रिहोचफसं विवजुराध्यात्मिकम-ग्रिहोचमाद, प्रथ प्राणबद्ज्जोपासनानन्तरं, ऋतो चम्राद-प्रिहोचफलखेष्यावान् वाच्यामग्रिहोमुस्थाहमसक्तोडनिच्छुवं प्राक्षात् कारणात् संयमनं सम्यगमनमदिंश्वादिकं यत्* तत् तत् संयमनं, प्रातर्दैनं प्रतर्दनेन हैवोदधिनानुष्टितलेन तच्वा-

मादितं प्रातदैनं, मान्तरमग्रिहोचमिति चाचक्षते प्रा-मारं वाच्याधननिरपेचमग्रिहोचनामादितंतं कमं तद्याच-ते । मनेन प्रकारेण कथयन्ति । चकारोडग्रिहोचान्तर-लचोः प्रत्येकं मिभितयोऽपि वच्यालसमुच्चयाध्यः । विद्वांथो यदन्तरमित्याचचते तदनुं वाक्प्राणयोःरमित्यापारकत्व-माद, यावच्चात्परिमाणं, वै प्रतिद्धं, पुरुषः पुरुषाकारप्ररोर-

माद, यावच्चात्परिमाणं, वै प्रतिद्धं, पुरुषः पुरुषाकारप्ररोर-*

यत् सम्भवति तत् सांयमनमिति B. C. E.

९०

४२

काव्यालङ्कारसङ्ग्रहोपनिषत्।

[९ वधावः।

न तावद्वितं शक्तोति वाचं तदा प्राणे जुष्टावते

श्रनन्ते श्रमंते श्राहुती जाग्रत् स्वपंश्य सन्ततं जुष्टो-

तस्य या श्रान्या ग्राहुतयोऽनवत्यस्ताः कर्मेऽमयो हि

धारो जन्तुः भाषते वाग्व्यापारं करोति न तावत् प्राणितं

शक्कोति वाग्व्यापारपरिमाणं प्राणव्यापारं कतुं न शक्कोति ।

अथवा वाक्प्राणयोः समकाषं व्यापारं वरीयति यावद्-

त्यादिना। श्रन्निन पचे यावन्तावश्कुब्धे कालपरोरा वाच्येयै।

प्राणं वाग्व्यापारे मति ख्यापारपरोतयं वाचो न्यूनव्यापारं

दधिपयःशमानं, तदा तस्मिन् वाग्व्यापारकाष्ठे, वाचि व्यापार-

रत्नेऽधिकायामपि श्रमानायां जुष्टोति होमं करोति। वाक्-

शमानधर्मैः प्राणस्य प्राणशमानधर्मैः वाचस्याच यावदै पुर्षः

प्राप्नोतति न तावद्वित्थं शक्तोति वाचं तदा प्राणे जुष्टोति

स्वष्टं। सिद्धं हि वदनं श्रवणतिं ख्वसनं ऋते चेति सर्वंजनोनं ।

हदानोमग्रिप्रियोचमाच एते वाक्प्राणरूपे उक्ते, श्रनन्ते श्रसत्या-

तव्यापाराधारे परखराग्रैः प्रविशन्न्यावप्यचोषे वा, श्रन्नतता-

उती श्रनत्विद्धु वियते यतोऽनन्तमूल्ये ततोऽनन्तरुपे श्राहुती

श्रन्नतलफखदेहुलादा श्रन्नताज्ञतो। जायच खपंश्य जायति

खप्रे च, चकारो जायात्स्वप्रयोरितरतरयोगार्थी। सन्ततं नि-

रन्तरमार्गर्भनिगमनादोक्ततरम्यां च प्राणवच्छिन्नं भोजनाच्छा-

दानादिव्यवधानस्थूल्यं, न चि वाक्स्थनचोरनंतरेष पून्यः

कालो जोवतः, जुष्टोति होमं करोति होमबुद्धिं कुयाददि-

२ बंधाय: १] श्रीपिकार्चिता।

भवन्ति *तद् सैतत् पूर्वे विद्वांसोडप्रशंसां न जिझ्या-

वकुः ॥ ५ ॥

उक्यं ब्रह्मेति ह साधु शुश्रूष्णारस्तहगित्युपासीत

त्यर्थ:। एतद्विरोचं खोतुमन्य निन्दति। य्रथ पचान्तरे याः

प्रसिद्धाः पयोध्यादिद्रव्ययाथा या वाक्प्राणाङ्गतिभ्यां

व्यतिरिक्ता प्राकृतयः श्रामेचानन्ता देवतामुदिश्य द्रव्य-

त्यागाः, ग्रन्थवत्यः स्वरूपेण फलतोडपि नाशवत्यः। तच

रेतुमाच ताः वाक्प्राणाङ्गतिभ्यामन्येलन प्रसिद्धाः, कममध्यः

शरीरव्यापारसाध्या हातका: फलतः स्वहपतथ दि यस्यात्

तस्माद् नवल्यो भवन्ति स्याः। श्रथाम्रश्रोचस्य जाने सर्ववज्ञ-

परित्यागश्चांश्रमात्र एतद् वै पूर्वे विद्वांसः द्र प्रश-

दूः, वै श्रायमाणा:, पूर्वीडतीताः, एतदिदंशै वाचि य्रो

भाषणव्यापारवत्यां प्राणे श्राजं निःश्रयेऽचाव्यापारषूल्यो

हयते, प्राणे चाग्रे निःश्रयेऽच्छायव्यापारवति वागाङ्गं भाषण-

व्यापारषन्या ह यतेत् हकोतत् ज्ञानवतः, श्रग्रिरोचं न जिझ-

वाचकुः प्रश्रोचह्रेऽमं न हातवन्तः सर्ववज्ञपरित्यागश्चणं

सत्याङ्ग हातवन्त दत्यर्थः ॥ ५ ॥

प्राणो वा उक्यामिति काण्वादिग्राखास्वकग्रन्थस्य प्राणो

प्रसिद्धत्वात् तां प्रसिद्धिमनुरुन्धाना मुन्तिः प्राणमुक्यग्रन्थेन नि-

दिश्य तच छगादिदृष्टरीविधातुं, य्रथ य्रज्ञाले कीशोतिक पैद्य-

• रतद वै पूर्वे हति टी०।

६२

सर्वाणि ह्वासै भूतानि श्रैष्ठायाभ्यर्चन्त तद्जरित्यु-

पासीत सर्वाणि ह्वासै भूतानि श्रैष्ठाय युज्यन्ते तत्त्स-

मेत्युपासीत सर्वाणि ह्वासै भूतानि श्रैष्ठाय सन्नमन्ते

तच्छ्रीरित्युपासीत तद्जर इत्युपासीत तत्तेज इत्युपा-

सीत ।

वत्प्रेष्ठं प्रज्ञारसमातिमात्र, उक्थे उक्थप्रभ्रादाभिधेय: प्राण:

प्रब्रोति र सर्व व्याख्यातं प्रेष्ठप्रज्ञार: एतद्वामामुनी: ।

तत्तु उक्थं चागति श्चागबुद्धा उपासोत । यावत्तु प्राण श्चाग-

ति श्चागाकारो भवति तावदिजातीयप्रत्ययस्थूलं शजातीय-

प्रत्ययप्रवाशं हुव्रीत । प्राणे श्चागबुद्धा हतार्या: फणमाच शर्वाषि

निखिलानि र प्रतिद्धानि अस्मै प्राणे उक्थे श्चागबुद्धिकचं

भूतानि स्थिरजङ्गमानि श्रैष्ठाय प्रशस्ततमलाय सभ्यर्च्यन्ते

सर्वतः पूजां कुर्वन्ति । तद्जरित्युपासोत सर्वाणि ह्वासै

भूतानि श्रैष्ठाय युज्यन्ते । तत्वामेत्युपासोत सर्वाणि ह्वासै

भूतानि श्रैष्ठाय सन्नमन्ते । श्चागबुद्धा समलं यजु: सामबुद्रो: ।

युज्यन्ते उदुक्कानि भवन्ति, सन्नमन्ते सम्यक् प्रज्ञीभूतानि भव-

न्ति, श्रनयत श्रतव्याख्यानं । श्चागजुः सामाच्च पादबुद्राविव-

चितश्छन्द:प्रगीतमन्वात्मकानां प्रतिद्दुलानां श्चगादिपदस

व्याख्या हता । तच्छ्रीरित्युपासीत तद्जर इत्युपासीत तत्तेज

रत्युपासीत । मनुष्यादेर्विभूति: श्री: कीर्तिर्द्येष:, भाखरं प्रका-

शादिकारणं ज्योतिषेज:, व्याख्यातमन्यत । श्रीयप्रशेजोबुद्धोनां

सदृष्टानां फणमाच, तत्तच श्रीयप्रशेजोबुद्धिषु पशे दृष्टान्त:,

२ अध्याय: १] दीपिकावल्चिता।

सोत तद्यथैतद्वोमततं यशःखितमं तेजःखितममिति शस्त्रेषु भवत्येव हैव स सर्वेषु भूतेषु श्रोमततमो यशः-

खितमस्तेजःखितमो भवति य एवं वेद तदेतदैशिकं

यथा दृष्टान्ते, एतदाकर्णपूर्ये गुणनिबद्धदृढं पृथुरसुवर्णपदिक-

काञ्चनतथ्वर्गाचं पृथापुन्तममध्यविशकरस्यं वमदक्षिमपक्षभरस्य-मूर्ध्वष्टिकरं धनुः; यथाख्यानां खत्नपतिग्रहतोमारभततृष्णिगदाभिन्द्रपाश्चकचक्रतुरिकायमदन्द्रादीनां श्रीमततममलिप्रथेन विभू-

तिमत, न श्वेतवृष्ठं धनुप्रतः सुभटस्य विभूति दधाति धन्यो वेतुरगाकुठो जघत्येकोडपि मेदिनोंमिति प्रशिद्दुः। यशःखित-

तमतिग्रयेन यशःसम्पन्नं, विभ्रिखा हव राजन्ते धनुषः सगु-

षादिव। निर्गता: शस्त्रसम्पाता: पूराणां खत्नुयोधिनामिति प्रशिद्दुः। तेजःखितममति नयेन तेजःसम्पन्नं यचपि होत्प्रेु शस्त्रेपु तेजःखितमलं प्रशिद्दू तथापि सम्प्रचारावशेरडन्यानपगत-

शैर्वर्ण्याद्यावरणानि भवन्ति, धनुस्त्र तचिन्रयावशरे सुवर्ण-मणिरनादियुक्तमिति तेजःखितमं, धर्म्यनस श्रीयप्रशस्तेऽचि प्रशिद्वानि पार्थादेभवन्ति खश्रुं। तथो एवं उ म्रपि धनुर्वेदेव

न लन्यथा एवं विद्वान् प्राणः श्रीयग्रशस्त्रेजोबुद्धोनामाष-म्नमिति जामनु, श्रीयग्रशस्त्रेजोबुद्रुपाशक इतयर्थः। यश-

खितमस्तेजोग्रखितमो भवति खष्टं। तदनों चयीविद्यानां कतसंघारफखान्तर्वर्तिनामपि प्राणविद्यानं मेचाशाधनमित्याद

८५

कौघीतनित्रात्राप्य योपविष्टत्।

[२ प्रथायः।

कर्ममयमात्रानमध्यं: संस्करोति तस्मिन् यजमेयं प्र-

वरयति यजुमेयं ऋक्वायं होतां ऋक्वये साममयमुन्नाता

तमुक्यग्रच्छाभिधेयं छागादिवुद्ध्या चाश्वनं एतं मुखविशान्तवर्त्त-

मानं प्रत्यचमिव ऐच्छकं दृष्टकाश्मनिरूपमैच्छकं कर्मेमयं

कर्मे खरूपमात्रानमध्ययुच्छप्रत्याश्रमनं प्रधान्येन लिङ्ग विशेष:

प्राणबुद्धा संस्करोति संस्कारं करोति योषितमवाग्रिबुध्या।

प्रयमर्थ: योड्यमिष्टकासु चितोऽग्नि: कर्मणाधन: सोऽपि

प्राणात्मक एव प्राणस्य छागात्मकलात्, प्रयस्य छागादि-

साध्य कर्मनिष्पादक:, प्रयस्य तत छागात्मक: सर्वात्मा प्राणो

'डमक्षि प्रयामग्रिष मदात्मक: दृश्यात्मानं संस्करोतीति।

तस्मान् प्राणबुध्या संस्कृतेऽन्यभित्ते प्रातमनि यजुमेयं यजु:साध्यं

कर्मे वितानं कुबिन्द द्व प्रवर्यति प्रकर्षेण कर्मान्वतानुभ-

विंकारचति। यजुर्मचे यज:साध्चे कर्मविताने प्रटत्ते यति

प्राधारभूते वा ऋक्वयं छक्वाध्चं कर्मवितानं प्रवर्तति होता

छलिङ्ग विशेष:। ऋक्वयुचे छक्वाध्चे कर्मणि प्रटत्ते श्रयाधारभूते

वा छागमयं सामसाध्यं कर्मवितानं प्रवर्तति उद्दाता कर्खल-

मिव्रोष:। य प्रधर्य:; संस्कारचेतः प्राण:, एष मुखविशान्त:-

स्थ: सर्वेषे सर्वज्ञा निखिलायाच्चयी विद्याया: चयो चतयगजु-

यामरूपा या शैव विद्या तथा ग्रात्मा ग्रासादे: कर्ता शरो-

रधेव जीव:। उक्तेन प्रकारेण उक्तमाख्यानं घटत्नयाद्चिकयाद्च

एष उ एव श्रापि मुखविशान्त:ख एव न तन्य:, श्रव्यात्मा श्रव्या

२ षध्यायः 1] दीपिकासंहिता।

80

स एष *च्ये विद्यायाः श्रात्मैष उ एवैतदिन्द्रस्यात्मा†

भवति य एवं वेद ॥ ६ ॥

श्रथातः सर्वंजितः कौषीतकेष्टोऽथ्युपासनानि भ-

वन्ति सर्वंजिद्ध स कौषीतकिरियध्यतमाादित्यमुपतिष्ठते

श्रात्मा उक्थाच्छव्या श्रात्मा उक्थः । इददानोमेतद्याने फल-

माद एतदात्मा भवति प्राणरूपो भवति यः प्रतिब्रूः कर्मंषि

श्रतिग्रजमानादिः एवं प्राणबुद्धया संक्कूते श्रष्षयुरूपाम्रो यजु-

मंचमध्ययुर्यजीय च्छस्रुयं होता च्छस्रुये वाममयुद्रातेन्ति वेद

जानाति एतदात्मा भवतोत्यम्यः ॥ ६ ॥

प्राणो ब्रह्मेति कौषीतकिैपैङ्ख्यश्रुतेः योपपन्न-

कैङ्कां, तच च श्वागादिदूष्ष्यः । स चि प्राणो वाक् श्राध्यात्मि-

कस्म । वाक् श्राधिदैविकः पुचादिरूपस्स श्राधिदैविकस्वादित्यः

च चाग्रोषेमात्सकः । तचाधिदैविकं प्राणसुररोहल्य फलविप्रेष-

सिद्ध्यै प्रथमतः कानिचिदुपासनान्याच, ऋष्ष प्राणो श्रध्येत

कथनानन्तरमतो यथात् फलानन्तरख्यापेक्ष्योपासकस्स ब्रह्मात्

कारणात सर्वंजितः श्वर्णश्रप्राचारैनिंखिलांस्क्लेवैपिंकाम्

जयतोति तस्स कौषीतके: कुषोतकश्यापत्यस्स चोषि

चिषष्ष्याकानि उपासनानि श्राधिदैविकस्स प्राणस्स ज्ञानानि

भवन्ति वतैन्ते । कौषीतकिदृष्टानि कथयिष्यामोऽत्थर्थः । यचो-

• सर्वंज्सै पथ्यै हति टो० ।

† एष उ एवात्मा एतदात्मेति टो० ।

८२

कौटिल्येनैवमुपनिवदितम्‌ ।

[ २ षध्यायः ।

यज्ञोपवीतं द्वादशमानौय चः प्रसिच्योदपात्रं वर्गे

डसि पाप्मानं मे डडधौत्येतयैवावृतता मध्ये सन्तमुद्गे

डसि पाप्मानं म उहडधौत्येतयैवावृततास्तं यन्तं संवे

डसि पाप्मानं मे संडडधौति तथदद्होराचाभ्यां पापम-

पवीतं हला चज्ञोपवीतं विधाय, यद्यपि चैवर्षिकलेनैव यज्ञो-प-

वीतं प्राप्तं तथाप्यपवर्ग्यादिविकारनिवारणं। यथमिदं वचनं। न्रप

ग्राछम्य' स्पष्टं, न्रपामाचमनमपि यज्ञोपवीतवन्म्राप्तं तथापि ल-

रादिनिमित्तनिवारणार्थमवगततयं तेनोभयच निधमः चिद्धो

भवति। चिकित्सारमुदपात्रं शैवर्षं राजतं तथं व चषकं

प्रसिच्य गुदद्रैः स्वच्छैर्जलैः प्रकर्षेण शेचनं विधाय उदचन्तं

उदयं गच्छन्तमादित्यं श्रदितिपुचं भास्करं उपतिष्ठेत जा-

नुभ्यामवमिं गला यथाभारगरीपूर्यंशककुमुद्रृत्य समन्वसमुप-

खानं कुय्यात्‌। मन्त्रमाच वर्गः सर्वस्मिदं जगत‌ आत्मबोधेन

द्विषवहृशे परित्यजन्तीति वर्गः, ऋत्वि भवति, पाप्मानं हत-

मारागामि च पापं फलसदृशपैपेव मे मस समक्लेशाचेष्टा-

त्यमुपस्थातुः डडृधि वर्जय विनाशयेत्यर्थः, द्रति मन्त्रषमात्रे‌ ।

एतयैव उकत्यैव यज्ञोपवीत्मिल्यादिना न लन्यधा श्राछता

प्रकारेण मध्ये सन्तं मध्याल्ले वर्तमानादित्यमुपतिष्ठेत। उप-

स्थानमन्त्रमाच उद्धर्गडसि पाप्मानं म उहहृर्धौति उद्धृत्‌-

पार्थः श्रतिष्ठेन नाशयेत्यर्थः, व्याख्यातमन्यत। एतयैवावृततास्तं

यन्तं संवेगैडसि पाप्मानं मे संडडधौत्यस्तं यन्तमसक्तं गच्छ-

२ शाध्यायः १ ]

दीपिकासहिता ।

८५

करोति सं तदृशे तशो सत्त्वं विद्यान्तरयैवाऽऽदिताऽऽत्मसुप्रतिष्ठते यदद्दोराचाऽऽभ्यां पापं करोति सं तदृशे ॥

७ ॥

श्रय मासि मास्यमावास्यां हुत्वायां पश्चाचन्द्रं- सं हश्यमानमुपतिष्ठतेतयैवाऽऽरता हरितदृशे वा* प्रत्य- नुप्रतिष्ठते शमित्यादिमन्त्रेण, सं सम्यगर्थः । व्याक्यातमन्यत ।

एवं चिवारमादित्यस्याऽऽधे कुर्वतः फलमाद् यत्प्रसिद्धं दृष्टफल- मद्दोराचाऽऽभ्यां श्रद्धया रात्रौ च पापं करोति श्रद्धं, सं तदृशे तद्वाक्तीयं कर्म फलतः शुद्धं सयकं परित्यजति पापफलं न प्राप्तमतीत्य अर्थः । एकमिदमुपासनं कर्मात्मकं ॥ ७ ॥

हृदादों द्वितीयमाद, श्रय पूर्वस्मात् कर्मरूपादुपासनात् प्रकृतादर्थादिग्रुपादादित्यादनन्तरं कर्मकुपासनान्तर- मादित्यस्य वाङ्प्राणाख्य सुषुम्नानाडीचूपसेमात्मकं माधि माधि प्रतिमासमभ्यस्यवाऽऽदर्शमेवत्सररमिति निश्चिते, ब्रमा- वाक्यायां श्रताक्षरभूः शेमस्य निवासदिवसे पश्चाचन्द्रमध्य- मादित्यस्य पश्चिमभागे सुषुम्नाख्ये रश्मौ वर्तमांन शेमं दृश्य- मानं प्राऽऽलतेतद्वलोक्यममानुपतिष्ठते वर्गैरर्गैरसंर्गमने: उदयेऽ मध्ये ऽस्तमये च उपस्थानं कुयात्, एतयैव यज्ञोपवीत- मित्यादिकयैव न तन्या या प्राऽऽलता प्रकारेष । ब्रमावाक्यायां

• वाक्याने वाचमिति टो० ।

४०

कैवल्योत्रिनाशाख्योऽपनिषत् ।

[२ अध्यायः ।

स्वाति यत्ते वसीयां हृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितं मन्ये

उदं मां तदिदांसं माझं पुत्यमघं रुदमिति न जग्रामत्

दत्तायामिति पाढे दितोयार्यां चन्द्रोदये हनि व्याख्यानं ।

तच विशेषमाह दरितदराभ्यामसुरकाभ्यां दूवौकुराभ्यां स च

श्रधानक्तरं वाचं यत्तत् दत्यादिमच्छरुपां प्रत्यक्षति चन्द्रमसं

प्रति श्रृणोति चिपति चिपेदितिय्यः । वाचं मन्त्ररूपामाच

यत् प्राशिञ्चं घोषितां ज्ञानमयखलाधारं ते तव शेमात्मि-

काया: प्रक्षते: सुषोमं प्रोभनमयादावत् स्वादित्यात्मकपुरुष-

दैकदेग्रूपं ददयं पद्माकारं पद्याच्चिह्न्रमध्येमुखं माष-

खडं । यत् तदयति गच्छति पददानन्दात्मकं तत् पदयं

प्रधिचन्द्रमसि श्रितं चन्द्रमण्डलस्थं ज्ञानाकारमध्ये त्व श्रितं वतं-

मानं । तेन ऊकेन चन्द्रमण्डलस्थेन पदयेन देहुना ग्राम्रत-

लक्षानन्दरतिप्रजातीतुपस्य निरतिशयानन्दाभिव्यक्तिहेतुनेन

च निरपेच्चख मोचस्य रीङ्गाने दे नियन्ति माझं पञ्चमघं

रदं, ऋचं शेमात्मिका खी श्रग्र्यात्मक: पुमानिति ज्ञात-

वान् । श्रघं पापं निरुपमदुःखकरं पुचयसम्भि पुचय प्राक-

प्रक्षंषाभावाभ्यां शरीरक्याधादिना जन्तव्याघभावेन च द्वतं

पञ्चं मा रदं रोदनं मा कुर्यां तवेम्रानाथ: प्रक्षादत द्रति

प्रेष: । द्रति मन्त्रपरिसमासार्थः । मन्त्रे पाठान्तरं चम्रो सुषोमं

ददयं दिवि चन्द्रमसि श्रितं मन्येडं मां तदिदांसं माझं पुच्रमघं

रुदमिति । तदाहं मां तच चन्द्रमसो विदांसं मन्य द्रत्यन्वयः ।

२ स्वाध्यायः १] दीपिकासहित ।

पूर्वाः प्रजाः प्रैतन् । तु जातिपुच्छस्याधिजातिपुच्छस्या-

प्यायस्व समेतु ते सं ते पयांसि समु यन्तु वाजा यमा-

दित्या ऋंशुमायायन्नीत्येतास्तिस्रः ऋचो जपित्वा

न रास्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रैत इति । ऋष्यादिकप्रकारेण च ऋषि-

द्वात् उपासकात् पूर्वाः प्रथमम् एतमारणमनन्तरेऽपित्यर्थः; प्रजाः

पुत्रादिरूपा न प्रैति न प्रयन्ति न वियन्ते, द्रति नु एवं खलु ऋष्यं

प्रकार इत्यर्थः । जातपुच्छस्य ऋष्यस्य न डनत्प्रससत्य न डनत्ससत्य ।

अ्रथ जातपुच्छस्य उपासनकथनानन्तरं ऋजातपुच्छस्य ऋनुप्रससतन-

यस्योपासनप्रकारः कथयत इति गेषः । ऋजातपुच्छे जातपुचवत्

सर्वतम्नं सम्प्राय हरितहणे खोक्षात्य यानम्नान् जपेत् तानाष्ट

ग्राप्याचस्व श्राप्यायनं गच्छु, समेतु सम्यक् गच्छतु, ते तव त्यो-

त्यर्थः; अ्रयचत्कुपादः ऋुत्या प्रतीकलेन पठितः । एतादृकुपादौ

परिग्रिष्टौ, विस्तृतः शेम ऋष्ष्यं भवा वाजस्य सज्ञये । विस्तृतः

सर्वतोडग्रिरूपातृषसगाचात् रे शेम ऋरूप ऋष्ष्यं ऋष्षोः पूर-

ष्ष्य हेतुभूतं शूक्माम्रेयेन तेजः वाजस्याचस्व सज्ञये भवा शक्कते

भव। अ्रयचमर्थः, पुचोत्पत्तिद्वारा पितॄणां पित्छादचदो भवेतित ।

प्रजाश्चम्त्या द्वादीयं ऋष्ष्यमायायनं विस्तृतः समेतु, मच्चं विस्ततो

वाजस्य वज्नमाय भवेतित वार्थः । सद्दानों मन्त्रान्तरप्रतीकभूतं

पादान्तरमाच सं ते पयांसि समु यन्तु वाजा इति । ते तव शेमा-

त्मिकायाः प्रकारतः यं पयांसि सम्यक् जोरापि खानेऽुमेघमप्ड-

कष्षानि समु यन्तु वाजा: उ ऋपि वाजा: वाजिनेर्डोऽपजीविन-

२

१८

कौटिलीयत्नित्राध्योऽनिवृत्।

[२ अध्यायः।

मासाकं प्राक्षेन प्रजया पशुभिराराध्यायैषा: याड्‌-

सान् दृष्ट्वा यच्च वयं दिष्टतस्य प्राक्षेन प्रजया पशु-

स्नयायाम् संयत्नु सम्यगचक्षुष्मु। तददमपि पठितं मुख्या, मित्रं

पादवयं, यद्धष्यान्नभिमातिषाड्‌। श्राप्यायमानो ऽग्रत्तताय

धोभ. दिवि प्रवांङ्क्तमानि धिष्व । यद्धष्यान्न सम्यक् पुरुषो-

कारोषि, प्रभिसंधिमातिषाड्: तैषिषाड्: । पुनःप्रतिषा ऽऽरोग्र

वैरिषामभिमवकारोणीयर्थः। हे धोम समदताय अमत्त-

वाय, पचोत्पत्तर्थमिवर्थः, श्राप्यायमानः खेनाग्रोषिन च तेजसा

ग्राप्याधनं प्राहादनं गच्छन् दिवि सर्गे श्रवाङ्क्तमानि

श्रवण्योरग्यानि पर्याधि प्रेढानि धिष्व धत्थ । द्वतीयमन्नस्य

प्रतीकं पादमाद, यं द्वतीयं प्रतिद्धं शर्वात्यप्सिकारणमादित्या

ग्रभ्यात्का: पुमांष: श्रोभं सूर्यैष चैषुर्ण किरणं धोमं क्लीरूपे

ग्राप्याययन्नि प्रादादयन्ति। मन्स्यापठितं मुख्या पादवयं।

घसाचितमचिताथ: पिबन्ति। तेन ने राजा वरुणो द्रचसतिरीप्या-

घयन्तु भुवनस्य गोपा:। यं धोमं राजानं प्रकृतिहपं धयै सुषु-

म्यानाडीदपेष श्रचितमचीपं श्रचितय चयसूना श्रादित्या-

दच: पुष्टषा: पतिपुचालदिना वर्तमाना: पिबन्ति जावष्-

दुग्धादिदुपेष पानं कुर्वन्ति, तेमांङ्गडचतरुपेष सुषुम्णा-

नाचेत्यर्थ:। नेदानीं धोमखोपाष्कगन् सुवनस्य गोपा लोकस्य

रक्षक: प्रजापति: हदक्षतिरवडणे राजा चाप्यायनु श्रानन्द-

२ श्वाध्यायः १] दोपिकासचित्ता ।

भिराध्यायैर्यत्नेन्त्रौमार्जिततमावन्ते श्राद्धस्यसिद्धतम-

स्वावर्ते द्रति द्रक्ष्यं बाहुमन्वावर्त्ते ॥ ८ ॥

यत्नु, रति मन्त्रचयप्रतोकपादचयपरिसमाप्यर्थः । एता उचापा-

द्रचयाध्यासिक्तः त्रिशङ्क्वाका स्वचः पादबद्धान् मन्नान् जपित्वा

वाचनिकं जपं विधाय प्रणेन वच्यमाणेन मन्त्रेण शेऽमाभिमुखं

द्रक्ष्यं द्रक्ष्यं नि:श्रयाद्यतां भास्कोक प्राणेन प्रजया पशूभि-

रायायचिष्ठा: श्रासाकं शेऽमेपासकानां मुखविशान्ता:यच्चारिषा

वायुना प्राणेन पुचादिरूपया प्रजया गवादिरूपै: पशूभिर्

ग्राम्राणेऽपजापमभावेनेत्यर्थ:, साध्यायचिष्ठा: श्रासच्छूनानन्दं

मा नयेथा:, किन्तु य: प्रसिद्धोऽखद्देशी श्रासाम्शेऽमेपासकान्

द्रेक्ष्षि द्रेक्ष्षं करोति, यच्च हतापकारमहतापकारं वा प्रत-

ीकूषं, चकारेऽस्माकु देहिष: श्रास्य च समुच्चार्य:, वयं शेऽमेपा-

सका डिम्बो देवं कुर्म:, तच्च श्रासाभिर् ज्ञातस्य च वैरिष: प्राणेन

प्रजया पशूभिर्व्याझ्यातां । श्राप्याययक्ष श्रासमानानन्द्येति । एव-

मेतन्मान्नार्थंरूपां द्रेवीं देवेन भवता शम्पच्यामाहृतं सद्यरण-

क्रियाम् श्रावर्ते समन्तादतन्तं कुर्वे, श्राद्धियक्ष श्रग्रिषेमात्कक्य

श्रावर्त्तनं सद्यरणक्रियामन्वावर्ते भवतः शेऽमस्म प्रादमनु श्रा-

वर्त्तनं कुर्वे । द्रति मन्त्रपरिसमाप्यर्थ:, एतेरमेनेरिथ्य: । द्रक्ष्यं

वाऊं द्रक्ष्यसुजं पूर्वं शेऽमाभिमुखं नीतं श्रावर्त्तते मन्त्र-

पाठमन् नि:शारचति ॥ ९ ॥

कौटीलवर्गीयाष्टयोगोपविष्टत्।

[२ अध्यायः।

माधाकः प्राहुने प्रजया पशुभिरायुषा चैषा योऽमान् हेष्ष्ट यच्च वयं हि्वस्तस्य प्राहुने प्रजया पशु-

मान् दृष्ट्वा।

खनयामं यंचतु यस्यमाचक्लु। इददमपि पठितं भुयात, मिट्टं पारचयं, यंहृष्यान्न्यभिमातिषाष्टः। श्राप्यावमानो वस्सताष्ठोरम् दिवि श्रवांऽसुत्तमानि धिष्य। यंधष्याणि सम्यक् पुरुषे-

पकारोषि, प्रजाभिमातिषाष्टः। तैरिषाष्टः। पुत्रमेधा धारारोष्ठ वैरिषामभिवकारोषीतव्यर्थः। हे योम सतताय श्रम्हत-

नाय पुचोत्पर्चर्यमितव्यर्थः, श्राप्यायमानः खेनार्घेन व तेजषा श्राध्याधनं प्रार्घादनं गच्छन् दिवि स्वर्गे श्रवांऽसुत्तमनि

श्रवषयोम्यालि पर्याभि प्रेढानि धिष्य धत्थ। ढतोयमन्नस्स प्रतोकं पादमाद, यं दतीयं प्रशिद्धं सर्वात्मककारषमादिव्या श्रम्यात्का: पुमांष: श्रेष्ठं सर्थय्य शैषुजुर्ण किरणं योमं क्लीरूपे

श्राप्याययन्नि श्राद्धादयन्नि। महष्यापठितं श्रुत्या पादचयं। घमचितमचित्यः: पिबन्नि। तेनने राजा वरुणोऽष्षस्सतिराप्या-

ध्यन्तु भुवनस्य गोपाः। यं योमं राजामं प्रकृतितूपं स्वयै सुषु-म्यानाडीदोष्ण मचितमचीष्णं प्रचितयः चयस्मूया षादित्या-

दचः पुरुषाः पतिपुचलादिना वर्तंमानाः पिबन्नि जावष्ण-दुग्धादिरुपे पानं कुर्वन्नि, तेमांघुनाडिचितहुपे सुषुम्णा-

गाहेतव्यर्थः। नीडषामन् योमख्योपासकान् सुवनस्स गोपा लोकस्स

राथकः प्रजापतिः इहस्सतिरवंदणे राजा श्राप्यायध्यन्नु मानन्द-

२ श्वध्यायः ।]

श्रीपिक्राश्चित्ता ।

भिराध्यायेयख्तयेन्त्रोमादितमावर्ते श्रादित्यस्यादित्तम-

स्वावर्तं इति दक्षिणं बाहुमम्बावर्तते ॥ ८ ॥

यत्तु, रति मन्त्रचयप्रतीकपादचयपरिषमास्यर्थः । एता उकापा-

दचयाद्याक्षिका: विशिष्टाकाका स्वच: पादबद्धान् मन्त्रान् जपित्वा वाचनिकं जपं विधाय प्रणेन वच्यमाणेन मन्त्रेण शेमाभिमुखं दचि-

णं ईक्ष्ण: नि:श्रयादित्यादि भाष्योक्तं प्राणेन प्रजया पशूभि-

राप्याययिष्ठा: ऋष्याकं शेमोपासकानां मुखविभान्तःवच्वारिषा वायुना प्राणेन पुचादिरूपया प्रजया गवादिरूपै: पशुभि: ऋ-

म्प्राणेनप्रजापभावेन इत्यर्थ:, माथ्याययिष्ठा: ऋष्यच्छचूनानन्दं मा नयेषा:, किन्तु य: प्रशिषड्कषद्देशी ऋष्याम्बे शेमोपासकान्

देष्टि दृशं करोति, तच्च ऋतापकारमहतापकारं वा प्रशिष्डुं प्रति-

कूषं, चकारोडस्मादृ देशिष: ऋष्य च समुच्चयार्थ:, व्यं शेमोपा-

सका डिम्रो देहं कर्म: तच्च ऋष्याभिरज्ञातच्च च वैरिष: प्राणेन प्रजया पशूभिर्‌याख्यातं । श्राथ्याययस ऋष्यमानानन्द्येति । एवं-

मेतन्मन्थार्यंहूपां देईों देवे न भवता सम्पाद्यामादतं सद्यरण-

क्रियाम् आवर्ते स्मन्नादतं कुर्वे, श्रादित्यस ऋषीणामात्मकस्य श्रादतं सद्यरपक्रियामम्बावर्ते भवत: शेमस प्रहादमनु श्रा-

वर्त्तं कुर्वे । इति मन्त्रपरिषमास्यर्थ:, एतेर्मन्‍वेरितर्थ: । दचिणं बाहुं दचि-

णाभिमुखं नीतं ऋम्बावर्त्ते मन्त्र-

पाठमन नि:शारयति ॥ ५ ॥

48

कौषीतकिन्राह्मणोपनिषत्।

[२ पध्यायः १

अथैषामेव पुरस्ताच्चन्द्रमा हृद्येऽनुप-

तिष्ठेतैतयैवाडऽत्ता सोमो राजासि विचक्षणः पश्च-

मुखोऽसि प्रजापतिब्रह्माऽऽप्त एकं मुखं तेन मुखेन

राज्ञोऽत्सि तेन मुखेन मामनादं कुरु राजा त एकं

मुखं तेन मुखेन विग्रोऽत्सि तेन मुखेन मामनादं कुरु

क्षेनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पश्वोऽत्सि तेन मुखेन

उपासनदयमूका द्वतीयमुपासनं पुनः सोमस्याद्र ग्रथ

ग्रामावासोपासनामपहतादुपासनान्तरं कथयति द्वे षी। पाङ्ग-

माख्यां पचदयां घेष्टग्रकचचन्द्रश्रस्तिताच्यां पुरस्ताच्चन्द्रसमं

दृश्यमानं खस्याभिमुखे न प्रत्ययं घेष्टग्रकलं सोममुपतिष्ठते-

तथैवाडऽत्ता पूर्ववज्जाख्रेयं उपस्थानमन्तममाद्र सोम उचया

विग्रप्रहत्याऽऽ सद् वर्तमानः प्रियदर्शनः सोमो वा, राजा

दोत्रिमनाऽस्ति भवति, विचक्षणः सर्वेषां कामवैदिककार्यप्रग्रहः,

पश्चमुखः पश्चवदनेनऽपि भवति, प्रजापतिः प्रजानां स्थिररज्ञ-

मानां पाञ्चिता। पश्चापि मुखानि विभागेन प्रार्थयते, द्वि-

ज्ञेष्टतमः ते तव सोमस्य एकं मुखं एकं बदनं, तेन

मुखेन उक्तेन बदनेन राज्ञः राजजातोऽयं अचियानत्सि

भचयसि, तेन मुखेन उक्तेन बदनेन मां सोमोपासकमवादं कुरू

खटं। राजा त एकं मुखं, तेन मुखेन विग्रेऽत्सि तेन मुखेन माम-

नादं कुरू। क्षेनस्त एकं मुखं, तेन मुखेन पचिषोऽत्सि तेन मुखेन

२ बाध्याय: १] दीपिकावृत्तिः । 44

मागमादं कुर्वाणष्ठ यकं मुखं तेनेभं शोकमुक्ति तेन मुखेन माभनादं कुरु त्वयि पश्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वांभि भूतान्यत्ति तेन मुखेन मामनादं कुरु मामाकं प्राणेन प्रजया पशुभिरपक्षेष्ठा यौड्मान् दृष्टि यष्ठ वयं दिशमत्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरपक्षोय-

मागमादं कुरु । ऋषिषु यकं मुखं तेन मुखेनेभं शोकमुक्ति तेन मुखेन मामनादं कुरु । त्वयि पश्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वांभि भूतान्यत्ति तेन मुखेन मामनादं कुरु । राजा मूर्ध्नाभिषिच्य-

त्विचियः । विग्रेो वैद्यप्रधाना: प्रजा: । येम: पचिमांचासी मूः पचौ। पचिष: कपोतादीन् विष्टपान् । येमि: प्रतिष्ठो दाढ़-पाकप्रकामनंचतः हस्मानु । इमं लोकं प्रत्याचादि प्रमाणगसयं श्रवाच्चाकाणं विषयं । त्वचि सोमे राजनी पश्चमं नाग्या-

राजधेनाम्यपेच्चया पच्यषक्यापुरणं । सर्वांभि भूतानि निखि-ल्सानि क्षीरजन्मानि । येमं नाग्यापर्याच्चवड्राजधेमाभि-शेमपर्यांचेयेषु व्याख्येयं । माकाकं प्राणेन प्रजया पशुभिर-

पशुभिरवचौयखेइि दैवोमाहतमा वर्ते मादिच्छा टत मन्वा-वर्तं दति दर्विणं बाड्मन्वार्तते, श्रवचेष्ठा ममादम्भूनामव-चयं मा काष्ठी:, श्रवचौयस्य मसदेरिबस्मू नन वचयं नच, अन्य-

त्पूर्वद्याखोयं । प्रधवाप्यायनावच्ययै भाविदृं कस्पापचापे-

कौषीतकि ब्राह्मणोपनिषत्।

१३ अध्यायः।

स्वेति दैवोऽमृतमावर्तं श्राद्धस्यामृतमन्सावर्त इति दक्षिणां बाहुमन्वावर्तते ॥ ९ ॥

अथ संवेष्टनं जायायै हृदयमभिमृशेत् यत्ते सुसीमे हृदये श्रितमन्तः प्रजापतौ तेनामृतत्वस्येशाने मा त्वं पुत्यमघं निया इति न चास्या: पूर्वाः प्रजा: प्रैति॥१०॥

चया चन्द्रनिष्ठे व्याख्येये। तथा चैकत्वैव पचेष खाद्यनेो द्वि- द्वैनैरिणो नामखेति फलप्राप्तिपर्यन्तोक्ता भवति॥ ९ ॥

अथ एवं सोमप्रार्थनानन्तरं संवेष्टनं भार्यया यत् तस्य- गानन्दरतिप्रजात्यै वेष्टनं उपवेष्टनं करिष्यन् जायाचै नाचया चदयं स्तनमण्डलाधारदेग्नाभिमृश्रेद् वच्याषेण मन्त्रेषं सर्वतः स्रुमेत्। मन्त्रमाद् चप्रसिद्धं श्रोरान्तकारणं सुखं ते तव सोमऋपाया: क्षिया: सुयोमे दे श्रोभनाग्ने दे सुषोम- स्तिति वा, श्रयवा स्तनम्यन्तमिदं चदयविशेषणं श्रोभना सोम पुरुषस्य केदाररूपा यस्य तत् सुषोमं, तस्मिन् चदये हृदय- पुष्टिरोकाख्ये गानन्दात्मनिवासे श्रितं निश्चितं चन्द्रमण्डल इवा- र्तं मन्त्रमध्ये प्रजापतौ प्रजापालके श्रथवा प्रजापतेा प्रजा- पतिना श्रद्धा यथेऽर्थः। मन्त्रेऽयं मां तद्दिदास्यं श्रहं सोमोपास- कस्त्वां पतिष्ठदुकं प्रजापतिना निश्चितां मां सोमोपायकं विद्वांसं समस्तशास्त्रार्थविदं मन्त्रेऽवगच्छामि, तेन सत्येन माधं पौचमघं हृदमिति। तेनामृतत्वलक्षेणाने मा लं पुत्यमघं निया इति पांठो वा । न चास्यात्पूर्वाः प्रजा: प्रैति॥ व्याख्यातं ॥ १० ॥

२ वध्याय:१] सीपिण्डास्चिता।

श्रुत्वा प्रजापत्यं* सुप्रश्नं मूढाननुविचिन्त्य†। व्रीडाद-

ज्ञात्सम्भवति हृदयादधिजायसे। श्रात्मा वै पुष नामास्ति स जीव शरदः शतमिति नामासु दधात्यभ्रा भव परशुर्भव दिरण्यमस्तृतं भव तेजो† वै पुषच नामासि स जीव शरदः शतमिति नामासु रक्षात्यथैनं परिवृ-

द्दानिं सुपुचछ्य सामोपाचछ्य पुनः हृद्यांतरमात्, श्रथ सोमोपासनान्तरं प्रेप्य धामान्तरं देहाम्तरं वा गत्वा धायम्-

ग्रागच्छन् प्रागतः वसति॑यर्थः, पुचछ पितरंःखलितवारकस्य वा-

द्वासु प्रापश्य मूर्धानं मस्तकमभिलिख्यते करेषु संप्रेप्त। संख्यार्-

मत्तमात् श्रज्ञानाज्जातं गाचात् गाचात् मिरःपाप्मादिभ्यः शर्वे-

भ्यो गाचेभ्य रत्यर्थः सम्भवति निर्गच्छति दद्यादधिजायय्ये सर्वेभ्यो गाचेभ्यो निर्गंतो दद्यादधिंक प्रकटीभवति श्रात्मा

मत्स्वरूपः, पुच ए पुच तं पुन्जायो निरयात मा मामाविय मम रचणं ऋतवाग, य मम रचकः जीव प्राणान् धारय मरदः

व्रतं व्रतं संवर्तमानं व्रथी एतन्नामा इत्यनेन मन्त्रेणास्य नाम

गुह्हति श्रस्थ पुचस्य नामपष्पं करोति पिता। नामपाइष्पे

पुनर्मेलान्तरमात्, श्रथमा भव पाषाणेभो भव। रोगैर्मुपद्रुतः

वज्रसारश्शोरोरे भवेत्यर्थः, परमपुरुषं कुठारवदेष्टचछेदकरो

भव दिरण्यमस्तृतं भव श्रृङ्खितमास्तृतं शर्वतः परिष्कृतं कनक-

वत्सर्वप्रजाप्रिये भव, तेजो वै पुच नामासि वै प्रतिछूं सर्व-

• वधिम्योदिति टो०। † वेदो वा हति Λ।

पूच

कौथुमकतिनारायणोपनिषत्।

[२ अध्यायः।

जाति येन प्रजापतिः प्रजा: पर्यैषब्राह्मणेरितौ तेन त्वा

परिगृणाम्यासावित्ययास्य दक्षिणेऽ कर्षे जपत्यसै प्रय-

त्निधि मघवनृजीषिन्वितोन्द्र श्रेष्ठानि द्विष्णानि घेह्होति

सत्ये मा छेथ्या मा व्यथिष्ठा:* शतं शरद आयुषो

जीवस्व पुञ्च ते नामा मूर्धानमभिजिग्धामिति चिरस्य.

गाचसारभूतं यत्तेजः संशाररुचचवोजं तन्नामा तवं भवति। हे

पुञ्च स जीव भरदः प्रातमसायिति नामास्य गृद्याति व्याख्यातं।

द्वितीयनामपणेऽ द्वितीयं मन्त्रमात्र येन प्रतिष्ठितोऽख्यंप्रका-

शेन तेजसा प्रजापतिः प्रजानां पाञ्चको धाता प्रजा: खयन्ता-

नभूता: ख्विरजन्माखाः पर्यगृणात* सर्वतः ख्वोकरोवान् ऋ-

ष्षेऽ प्रजानामविनाश्ननाथे तेन प्रजापतिर्पजाप्रणष्णेन तेजसा

ला लां पुञ्चं परिगृणामि सर्वतः खोकरोऽसि। प्रथ्याविति ना-

माख्य गृद्याति व्याख्यातं, ऋथ्यास्य दक्षिणे कर्षे पिता जपति ग्रसै

प्रथयभि मघवनृजोर्षिव्वित, हन्द्र श्रेष्ठानि द्विष्णानि घेह्होति

पुञ्चस्य सत्यं कृत्वा पिता जपति। हृदानीऽ मूर्धा ख्वाग्राण्णे मन्त्रमात्र

मा छेथ्या: मत्वनतेमष्हेद मा काषीः, मा व्यथिष्ठा: घरोरोन्द्र-

घमनेऽभिर्यथां मा गा:। प्रातं भरद आयुषे जीवस्व भरदः

प्रातमायुषो जीव प्रातं संवत्सरान् जोवेतव्यर्घः। पुञ्च हे पुञ्च

ते नाछा तव पुञ्चस्याभिधानेन देवदत्तादिद्विचचणेन मूर्धानं

मशकर्म्वाजिधामि ख्वाग्राणं करोऽसि प्रथावेतनामाखं तव पिता,

• मा भेथ्या मा व्य|तिष्ठा व्वात Λ.

२ बाध्यायः ।]

दोपिकासक्तिता ।

४८

मूर्धानमभिजित् गवां त्वा हिडारेगाभिमृशोमि- ति चिरस्य मूर्धानमभिषिञ्चुयोत॥११॥

ऋथ्यातो देवः परिमर रतदै ब्रह्म दोप्यते यदभ्रि- जंलत्ययैतानिमित्यते यत्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो

इत्यनेन मन्त्रेण चः चिवारं मूर्धानमवजिञ्चेत् मूर्ध्नं प्राण्णां कुर्यात्। इददानों दिद्वारमञ्जलिमाद्र गवां कामधेन्वादोनां घव- स्वानां घटोेभीनां ला लां पुञ्चं दिद्वारेप वत्साकारार्थे गोभिः क्रियमााणः खरो दिद्वारः तेनाऽभिषिञ्चुोर्मि सर्वतो दिद्वा- रेपाकारचामि, इत्यनेन मन्त्रेण चः चिवारं मूर्धानमभिषिञ्चु- यात् सर्वतो मूर्धि दिर्मिति श्रब्दं कुर्यात्॥ ११ ॥

एवं कौषीतकिेष्टोऽुपासगमानुयूकां प्रथतं प्राण्णां मद्यालं संव- गविद्यारुपेपान्तर्दितं विवचुः फलान्तराय नामान्तरमाच, यथ प्राण्णां मद्यालकपनानन्तरं, यतथ यमाात् खवैरिणो मरणाखे- च्का प्रयात् कारणात्, देवः देवानां वागादोनां शमन्थो दैवः, परिमरः प्राण्णं परितो सियन्ते यग्र्याद्या वागाद्याखेति प्राण्णो मद्यारूपः परिमरः कथ्यन इति श्रेषः। एतद्रप्रत्यचं वै प्रतिद्धं मद्या प्राणोपाधिकं यत्यज्ञानादिरूपं दोप्यते प्रका- श्यते, यचददाऽमिरदौपाकप्रकार्प्रशेतुः ह्यमानुर्यष्कलति दोप्सिमान् भर्वात, यथ तदा एतदुकां ब्रह्म चियते प्राण्णं मुच्चति चन ज्वलति यदाऽमिरीऽसिमान् भर्वात, तस्य दोप्सिमून्याग्रे स्वा- दित्यमेव भास्करमेव न लन्यं तेजो गच्छति दोप्सिः प्राम्रोति,

१२

कौषीतकिन्राह्मणोपनिषत्।

[२ अध्यायः ।

गच्छति वायुः प्राणः एतदै ब्रह्म दीप्यते यदादित्यो

हश्यतेऽथैनद्रियते यन्न हश्यते तस्य चन्द्रमस्मेव

तेजो गच्छति वायुः प्राणः एतदै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्र-

मा हश्यतेऽथैनद्रियते यन्न हश्यते तस्य विद्युतमेव

तेजो गच्छति वायुः प्राणः एतदै ब्रह्म दीप्यते यदिचुदि-

घोततेऽथैनद्रियते यन्न विद्योतते *तस्या दिश एव

तेजः। गच्छति वायुः प्राणः अस्ता वा एता: सर्वा देवता

वायुमार्धिदैविकं प्राणं प्राणः प्रकर्षेण चेष्टारहेतुको गच्छति।

एतदै ब्रह्म दीप्यते यत् पूर्ववद्वाख्योच्यं। आदित्यो दृश्यते भास्करो

नयनपथमागच्छति श्रयतेऽथैनद्रियते यत् पूर्ववद्वाख्योच्यं, न दृश्यते

नयनाभ्यां न निरोच्यते, तस्यादृश्यादिव्यस्य चन्द्रमसमेव सेाम-

मेव न लन्यं तेजो गच्छति वायुः प्राणः। एतदै ब्रह्म दीप्यते यच्च-

न्द्रमा दृश्यतेऽथैनद्रियते यत् दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो ग-

च्छति वायुः प्राणः। एतदै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्रमा

श्चो विद्युतमेव श्रादामिनोमेव न लन्यं। भनयत् पूर्ववद्या-

खोयं। विद्युत् श्रादामिनो विद्योतते विन्धोतनं कुर्वते दृश्यते

दत्यर्थः। श्रयतेऽथैनद्रियते यत् विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो

गच्छति वायुः प्राणः, न विद्योतते न दृश्यते, तस्य .विद्युद्रूपस्थ

तेजःप्राणै वायुमेवाधिगच्छत:। भनयत् पूर्ववद्वाख्योच्यं। ता

उन्ना वै प्रतिष्ठा एता भन्याादित्यचन्द्रमोविद्युद्रूपा: सर्वा

• तस्य वायुमेव तेज इति टो॰

२ अध्याय: १] दीपिकासहिता।

९

वायुमेव प्रविश्य वायौ *ऋत्वा न ऋच्छन्ति तस्मादेव

पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमध्यात्मं॥ १२ ॥

एतदै ब्रह्म दीप्यते यदाचा वदत्यथैन्वयते यन्न

वदति तस्य च्छुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतदै

ब्रह्मा दीप्यते यच्चयुषा पश्यत्यथैन्वयते यन्न पश्य-

निखिता देवता: देवताग्रब्दाभिधेया: वायुमेव वातं प्राणमेव

न लन्यं प्रविश्य हत्वा, वायुवाधिदैविके प्राणे ऋत्वा ऋसन्

गता न ऋच्छन्ति न विनिक्षीयन्ते वायुतादात्म्यं, तस्मादेव उ प्राप

तत् एव वाचोर्न लन्यस्मात् पुनरुदीरते भय उद्यमागच्छन्ति,

ऋत्मनेन प्रकार्षाधिंदैवतं देवता अधिदैवतं ब्राधिदैवतं॥१३॥

प्रथाधिदैवतकथनानन्तरं अध्यात्ममात्मानमधिष्ठात्योऽक-

ध्यात्मं। एतदै ब्रह्म दीप्यते यदाथा वदत्यथैन्वयते यन्न

वदति तस्य च्छुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतदै ब्रह्मा

दीप्यते यच्चयुषा पश्यत्यथैन्वयते यन्न पश्यति तस्य प्रोत्-

सेत् तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यच्चोचेष्ट-

पणेऽथैन्वयते यन्न ऋपोति तस्य मन एव तेजो गच्-

ति प्राणं प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथैन्व-

यते यते चन्न ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्वा

वा एता: सर्वां देवता: प्राणमेव प्रविश्य प्राणे ऋत्वा न ऋच्छ-

*ऋत्वामृच्छन्ति इति A. ऋत्वामृच्छन्ति इति D. ऋतवा न ऋच्छन्ति

इति टी॰ किन्तु ऋतवा इति खाने ऋमा इति काचित् पाठान्तर:। पश्यात्

पश्याद्ग्रन्थमे खाहे ऋतवा न ऋच्छन्ति इति A. D. भाततदेवाच मुन्ना-

द्रविः।

६२

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

[२ पध्यायः ।

ति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्तदै

ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोचेच्छा सृखोत्यथैनं प्राणते यन्न

सृखोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्राणं प्राण

एतदै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायतयथैनं प्राण

ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्ता

वा एता: सर्वा देवता: प्राणमेव प्रविश्य प्राणे मत्वा न

तस्मादेव पुनरादिरते वाचा चक्षुषा श्रोत्रेण मनसा चेन्द्रियैष

वेदनमवशोचर्नं श्रवणं ध्यानं यथाक्रमेण कुर्वते चेद्दोपनं, न

चेष्टरपं। स प्रेतोऽगादित्यस्य चक्षुरिन्द्रमः योऽयं विशुते। मनो

वायो: प्राण इत्यच विशेषः। श्वेतं पूर्वेद्युरख्येयं। दैव-

परिमरज्ञाख्यं फलमाप्त, तत् तस्मिन् दैवे परिमरे ज्ञाते

यदि पचानरे ऽप्सरसोऽतिमिदं नाथ कश्यचिदेवादृ भवेत्, च

प्रतिद्धृा:, वै सायंमाणा एवं विदांश्च: उक्तेन प्रकारेण दैव-

परिमरज्ञावन्तः, उभै दै पर्वतौ गिरौ स्रभिप्रवर्त्तेयातां

अभिप्रवर्त्तेयातां स्रवतः। पृथिवीं हदयैरिवरोमभिस-

प्रवेशादिकं कारयेयुः। तै च किं पर्वंतावश्यावेकदेऽस्यै,

नेव्याच, * तुह्यर्षमाणो दचिणा उत्तरस्य प्राकारपं कुर्वाणो

दचिण एकादृश्रयोऽत्तर:, चकारै दचिणोत्तरचोऽसृदृश्रमाण-

पदसमन्वस्थेयी। श्रयमर्थः। उत्तरपूर्वादिदिगेकः स्रपरस

भारतखण्डादिश्व: उभावपि भाष्करगतिनिरोधकौ। पृथिवीं

• तुह्यर्षमानावति पाठान्तर्।

२ साध्याय: १] श्रीमद्भगवद्गीता । ५३

वचस्ते तस्मादेव पुनरुदीरते तच्चिद्ध का यद्विहितां-

समुच्चै पर्वतावभिप्रवर्त्तैयातां दक्षिणस्योत्तरस्य तुस्तू-

र्षमाखौ न हैनं सृख्खोयातामघ य एनं दर्शन्ति यांश्च

स्वयं देष्टि त एवं परिद्रियन्ते ॥ १३ ॥

स्थ्याता नि:श्रेयसादानमेता ह वै देवता श्रहं-

.

पादपीडनेन पातालं नयक्न्तो विश्वावकाशं ख्वद्चेन व्यवसन्ना-

विति न हैनं स्वाल्खीयातां एनं एतां विदृक्ष: ह प्रसिद्धं नैव

सृख्खोयातां नैव हन्यातां नैव दिंक्षातां नैतिक्रमेण नैव कुर्वी-

यातां यदुकामेभिसदेव कुर्वीतामित्यर्थ:। श्रथैवं सकलदैवपरि-

मरज्ञानामन्तरं ये दैवपरिमरज्ञानम्पूर्वन्या गतभाग्या एनं दैवप-

रिमरज्ञानवन्तं दर्शन्ति श्रसचिष्यवेऽपकारान् हुर्वन्तो न बऊ

मन्यन्ते। यांश्च प्रचिद्वान् गतभाग्यान्, शकार: पूर्वेषामपि समु-

चयार्थं:, स्वयं दैवपरिमरज्ञानवान् देष्टि न सहते कुतश्चिद्भा-

गयोगान्न एवं सर्वे परिव्रियन्ते, एनं दैवपरिमरज्ञानवन्तं ते

एतस्मिन् देशेऽपि एतस्य देश्यास्व सर्वे निखिला: सुपुपचुरुवास्वा

द्वर्यर्थ:। परिव्रियन्ते सर्वतो निधनं गच्छन्ति ॥ १४ ॥

अ्रथ परिमरगुणोपासमानान्तरं ज्ञातो यस्मात् फलान्तरापे-

चाड्मात्कारणान्नि:श्रेयसं सर्ववादुक्तर्षचदुपो

गुणा मोचचविषे:, तदहणविवृत्स्य प्राणख्यादानं ख्वीकार:

क्रियन्त हति श्रेय:। तत्र प्राणेषु नि:श्रेयसमिति नाविचार्ये

खे दादिना ख्वीकृतं किन्तु मक्ता बद्धर्षेण विचारितं, एतदर्थ-

१८

कौथुमलकिन्त्राख्ययोपनिषत्।

[२ अध्यायः।

सेयं विवदमाना अस्माऽऽत्मरादयकमन्त्रदापना-

यत्* श्रुत्तं द्वारभूतं शिष्येऽयैनदाक् प्रविवेश तद्वाचा-

माख्याथिकामात्, यथा निखिलाः ऋ किल्व वै प्रविष्टा देवता

देवताशब्दवाच्या वागाद्या:, ऋषिश्रेष्ठेसे श्रद्धावदेनात्मनः श्रेष्ठ

ग्राधिक्यो, तदर्थे विवादमाना: ममन्तरेष का भवत्य रति

स्वव्यतिरिक्ता: पराक्तिरस्कुर्वत्य रत्यर्थः। स्वयं निवेशयं कृत्वम-

ग्राना: प्रजापतिं पितरमेतोऽच्र्भगवन् को नः श्रेष्ठ रति, य

चि प्राणे श्रेष्ठं जानन्नपि स्वस्ततानां दु:खं दातुमग्रणीओडमु-

पायं प्रत्युपस्थत, यक्षिणं व शक्तान्नेऽपदं शरीरं पापिष्ठं प्रव-

समानं भविष्याति स वः श्रेष्ठ इत्युके तथैव श्रेष्ठत्वनिर्धारणार्थं

क्रमेषोऽक्रमं हतवत्य इत्याद, श्रद्धामत्यचाच्छरीरामनुष्या-

दिदेशादुचकसुरवोगदच: क्रमेष उत्क्रमं चक्रुः। तत् स्वूक्ष-

शरीरं वागदीनां प्रत्येकमुक्तमपे वदनादिव्यापारमकुर्वतं

स्थितं। यदा पुनर्मुख्यप्राण उत्क्रान्तदा दारभूतं चिताकाष्ठ-

समानमशृण्वं सर्वव्यापारमूलन्ये शिष्ये प्रयनं हतवत्। एवं व्यति-

रेकेष निश्चये सम्प्रेड्यतिसंधावप्रादुर्भावमनन्तरे या निश्चयमन-

धिगच्छन्नोऽन्वयमप्यनुचितवन्त इत्याद, याथ शरीरस्य दारभू-

तस्य प्रयनानन्तरं एतच्छरीरं वाक् वागिन्द्रियै प्रविवेश प्रवे-

शं हतवती। तत् शरीरं वाचा वागिन्द्रियेष वदतु वदनव्यापारं

कुर्वतं श्रिष्य एव प्रयनं हतवदेव। न हतवितवत्। वाक्-

• तदाप्राप्त हति D. तदाक्रयात हति A. अशुद्धं।

Digitized by Google

२ पाद्याय: १] दीपिकावलि ।

वदनक्षौमवायेनस्मृतः प्रविवेश तदाशा वदनक्षुषा पश्यच्छिद्य एवायेनक्षौषं प्रविवेश तदाशा वदनक्षुषा पश्यक्ष्रोचैक्ष वृक्षच्छिद्य एवायेनमननः प्रविवेश तदाशा-चा वदनक्षुषा पश्यच्छ्रोचैक्ष वृक्षखनननसा ध्यायच्छिद्य एवायेनत्म्रायः प्रविवेश ततत एव समुक्तशौ ता वा एता: सर्वा देवता: प्राणे निःश्रेयसं विदित्वा प्राणमेव

प्रवेशामन्तरं वपुरिद्रियं प्रविटयं तत्स्यावलोकनं वदनज्ञाभ्रत् । अनन्तरं श्रोत्रेन्द्रियं प्रविटयं ततस्य श्रवणावलोकनवदनान्यभूवन् । अनन्तरं मनः प्रविटयं ततस्य ध्यानश्रवणावलोकनवदनान्य-मनू न तु शरीरमुत्यमुत्वदिलयेतत्पर्यायैष्यणेष्ट, प्रधैन-बचुः प्रविवेश तदाशा वदनक्षुषा पश्यच्छिद्य* एव, प्रधेनत्-श्रोचं प्रविवेश तदाशा वदनक्षुषा पश्यक्ष्रोचैक्ष पृथक्षच्छिद्य एव, प्रधेनत् मनः प्रविवेश तदाशा वदनक्षुषा पृथक्ष्रोनैत्र-प्रृथक्ष्माननसा ध्यायच्छिद्य एव स्थांत, प्राथ वाकूचुः श्रोचमनः-

प्रवेशामन्तरमेतच्चरोरं वदत् पश्यत् श्रृणत् ध्यायत् प्राप्नो मुखविश्रामार्वती पच्यदन्विर्वाणविशेषः प्रविवेश प्रवेशं छात-वान्, तच्चरोरं तत एव तम्मात्राप्रवेशादेव न वन्यस्मा-समुक्तशौ सम्मुत्यागं हातवत्, ते च वागादया: परित्यक्र-भिमाना: देवाः देवप्रज्ञाभिधेयाः प्राणे शरीरोत्थापन-रेतौ प्रहृष्टचेष्टार्वाति निःश्रेयसं सर्वेभ्यो वागादिभ्य उत्कर्षयं

• सर्वच मूले दयेष्टीकयेषु (B. D.) शिष्ये, अपरास्तु शिष्ये ।

॥ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [ ३ अध्यायः ]

प्रजापतिमनभिसंबभूव सहैवैतः सर्वरसराच्चरोगादुचक्रमुत्ते वायुप्रविष्टा* ग्राकाश आत्मानः खर्योगुक्तयो र्वैवं विद्वान् । प्राणे नि:श्रेयसं विदित्वा प्राणमेव प्रजापतिमनभिसंबभूव सहैवैतः सर्वरसराच्चरोगादु-

चक्रमुत्ते । प्राणमेव प्रज्ञात्मचेष्टावन्नं न तनुं प्रज्ञात्मानं प्र-जाननेन भूतं उपाधिभूतं प्रज्ञादं, यथवा प्राणे मति प्रज्ञाया दर्शयादर्शति चादर्शनेनाप्राणस्य प्रज्ञात्मनविरुद्धम-भिधितं, प्राणमेव प्रज्ञात्मानमिति श्रभिषमूय सर्वतः सर्वभवन्न प्राणिं चक्रा, सहैवैतः सर्वैरतैः प्राणापानव्यानसमाने-निखिलैः यथः, यथा प्राणप्रत्निभेदा अध्यात्मिकपरिच्छेदभू-न्यास्वददागाद्यौपोत्यर्यः, यथ्मात् प्रत्यचाछोकात् तनुरुपात्

मरीचाच्चुरागभिमानादित्यर्थः, उच्चक्रमुः उत्क्रमणाच्चक्रुः। ते परित्यकतदचिमाना: वागदच: वायुप्रतिष्ठा वायावाधि-दैविके प्राणे । प्रतिष्ठा प्राणे नि:श्रेयस्मति ज्ञानात्मचो-चेष्टां ते वायुप्रतिष्ठा:, ग्राकाश आत्मान: ग्राकाशवर्गत आत्मा येषां ते ग्राकाश आत्मानः खरोपु: खः खर्गमन्यादिखरूपमोपु:

युगंतवन्न तयर्थः। तथो एव त्वपि तददेव यथा देवा: न लन्य्यथा, एवं विद्वान् उत्क्रेन प्रकारेष प्राणे नि:श्रेयस जानन् सर्वेषां भूतानां निखिलानां खरजन्मनां प्राणमेव प्रज्ञात्मा-नमभिसमूय सर्वैतस्मादाख्यातात् मरीचाच्छरोगा-

• वायुप्रविष्टा हि टि० ।

२ वाध्याय: १] दीपिकाधृतिता।

तस्माति स वायुप्रविष्ट* श्राकाशात्मा खरोति स

†तद्र च्छति यथैते देवास्तथाग्राय यदसत्तता देवास्तद-

म्तो भवति य एवं वदं॥ १४ ॥

स्यातः पितापुच्रीयं सम्प्रदानमिति वाचचते

भिमानादुम्मामति उत्तिष्ठति शरीराराभिमानं परित्यजती-

त्यर्थः। स वायुप्रतिष्ठ श्राकाशात्मा खरोति व्याख्यातं। उपाध्य-

कलादेकवचनं विशेषः। एवं प्राणो ब्रह्मोत्युपाख्यानं खाष्यत रति

तत्कथामात्र, यत् खगं प्राणं ब्रह्मज्ञानोत्पादनदारानन्दात्मानं

वैति। खरोतीयेत्तस्याकरति, स उपाख्यकलकृत्वति उत्कं प्राण-

वैति। खरूपं भवति। तक्षक्विदर्थमात्र, यच चक्षिन् प्राणखरूपे एते

देवा: एते वागादयोऽन्या आत्मका देवप्रस्याभिधेया:। ननु

वागादीनामन्या आत्मसचषसमस्तततलं तम्रात्से, उपासकस्य पुनः

तप्राप्तेः किं शादियत म्रात, तप्राप्तःखरुपं प्राप्य प्रवाप्य तद-

म्तः तत् सर्वपरिच्छेदशून्यमस्ततलं यख स तदस्ततो। भवति

स्वरुपं, यदस्तता: यत् प्रतिद्धं सदेपारिच्छेदशून्यमस्ततलं चर्वा ते

यदस्तता देवा वागाद्या: ॥ १४ ॥

हदानों प्राणविद: सम्प्रत्तिकर्मोक्त, यथ प्राणेपासनाम-

न्तरं, म्रतो यथान्मरणमवश्यंभावि म्यात्मकारषात्, पिता-

पुचोयं पित्ता पुत्राय दीयमानं पितापुचोयं, सम्प्रदानं सम्यक्

प्रदोयत रति सम्प्रदानं सम्प्रत्तिकर्मेत्यर्थः। रति वाचचते

• वायुप्रतिष्ठ इति टो०। † तद्र वतोति टो०।

K 2

६०

काशीतकिन्राखायोपनिषत्।

[ २ खध्यायः ]

पिता पुचं प्रेषयति निष्क्रैगरारं सन्नीयोमि- मुपसमाधायोदकुम्भं *सपाचमुपनिधायाह तेन वास- सा सम्पृच्छन् †पिता श्रेत रत्य पुञ्च उपरिष्टादभिनिप- चात इन्द्रियैरिन्द्रियैषि संसृप्यापि ‡वासा श्रासीन- याभिमुखायेति सम्प्रदध्याद्यास्ते सम्प्रयच्छति वाचं मे ञ्जनेनेति प्रकारयति कध्यथन्ति।

पिता पुत्रं प्रेपयन् कुरुत्स्वत्ति- मित्तात् मचियामिति निश्चीयोयार्थः, पिता जतकः पुञ्चमै- रयन् तनयमाचर्याति श्राकारयति सम्प्रत्तिकर्माणि। श्राका- रपे रतिकर्तव्यतामाच, निष्क्रैषुर्गैर्मवोने: खुशादिभिक्षुरै- गारं चंखीयं गृहमाच्छाद्य भस्मिमुपसमाधाय तस्मिन् घट्टे श्रेतं श्रातें वार्त्रि शंखाय्य प्रयोहररतत्; पूर्वते ता उदकुम्भं चपाचमुपनिधाय नोरेप पूषं कषगं श्रीचिपूर्णपाचच्हितं समोरे शंखाप्य पष्षतेन वाचसा सम्पृच्छन्: नवीनेन वक्लेष संबन्धत:, शखयं मेत्तः श्वेतः सितमाच्छाम्बरधर रत्यर्थः, एत्य श्रागतस्य श्रोत्रतादीन्यन्वे:, पुचे श्रान्ते तनये उपरिष्टादुपरि श्रभिनिपचाते शर्वतो नितरां प्राप्रोति।

श्रभिनिपदनेतकर्त- व्यतामाच, इन्द्रियैरिचुरादिभि: शकोीयैरेष पुञ्चष्ठ हन्द्री- याषि वचुरादीनि संसृप्य सम्यक् सर्गानं विधायाभिनिपचात रत्यर्थयः। चदा पिता प्रेते पुञ्चोडभिनिपचात रति पाठाद- रत्यर्थयः।

• सपाचमुपनिनीयेति B. C. † खयं म्रे हति टो०। ‡ चपि वाचाभिमुखत एव वागीतरास्या हति टो०।

Digitized by Google

२ षाध्यायः १) दीपिकासहिता। ६५

त्वयि दधानोति पिता वाचं ते मयि दध इति पृच्छः प्राणां मे त्वयि दधानोति पिता प्राणां ते मयि दध इति पुचछधुं त्वयि दधानोति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पृच्छः श्रोत्रं मे त्वयि दधानोति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुचछोडन्रसां त्वयि दधानोति पितान्नसांस्ते मयि दध इति पृच्छः कर्माणि मे त्वयि दधानोति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पृच्छः*

त्वचः। पचाननरमात्, न्रपि वा प्रथवादृश्य पुचछाभिमुखत एवं यथमुखत एवं न तन्थथा, उपरिपदक्ष लोकर्गिंततलादित्यर्थः, प्राणोच उपविशेत। प्रथानन्नरमसै पुचाय सम्पूथ- च्छति सम्यकू प्रयच्छेत् वच्यमाणेन विधिना ख्वागादीन् दध्यादित्यर्थः, वाचं वागिन्द्रियं मे मम पितुमुमूर्षा: त्वयि पुच्रे समानृप्तथ्य विधातरि दध्यानि धारयाणि, इत्यनेन प्रकारेण पितरि जनक श्राद्धेति श्रेषः। एवं पिचोक्त्रे वाचं वागिन्द्रि तें तव पितुमूर्छि पुचे दधे धारये तथ्यनेन प्रकारेण पुचस्तनय श्राद्धेति श्रेषः। प्राणां मे त्वयि दधानोति पिता, प्राणां ते मयि दध इति पृच्छः। चचुस्ते मयि दधानोति पिता, चचुस्ते मयि दध इति पृच्छः। श्रोत्रं मे त्वयि दधानोति पिता, श्रोत्रं ते मयि दध इति पुचः। अन्नरमां मे त्वयि दधानोति पिता, अन्नरमांस्ते इति पुचः।

• ग्रोत्रं मे त्वयि दधानोति पिता ग्रोत्रं ते मयि दध इति पृच्छ इति A. पुस्तके समधिकः पाठः।

कैषीतकिन्त्राह्मयोऽपनिषत्।

[ २ षध्यायः ।

सुखदुःखे मे त्वयि दधानोति पिता सुखदुःखे ते मयि

दध इति पुतः । श्रानन्दं रतिं प्रजातीं* मे त्वयि दधा-

नोति पितानन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्

इत्यां मे त्वयि दधानोति पितेत्यां ते मयि दध इति

पुतो मनो मे. त्वयि दधानोति पिता मनस्ते मयि

दध इति पुतः । प्राणां मे त्वयि दधानोति पिता प्राणां

मयि दध इति पुतः । कर्माणि मे त्वयि दधानोति पिता, कमी-

पि ते मयि दध इति पुतः । सुखदुःखे मे त्वयि दधानोति पिता,

सुखदुःखे ते मयि दध इति पुतः । श्रानन्दं रतिं प्रजातीं* मे

त्वयि दधानोति पिता, श्रानन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति

पुतः । इत्यां मे त्वयि दधानोति पिता, इत्यां ते मयि दध इति

पुतः । धियो विज्ञातव्यं कामाखे त्वयि दधानोति पिता, धियो

विज्ञातव्यं कामाखे मयि दध इति पुतः । प्राणं प्राणं मुख्यश्र

ग्राणं । चक्षुःश्रोचे सुष्टे। सनरश्माधुरादीन। पूयं करणय-

श्रणं, रत श्रारभ्य विषयप्रश्रणं, उभयच करणविषययोः सम-

पर्प्राथ्यं कर्माखि श्रादातव्यानी। सुखदुःखे श्रोप्रोरपभोग्ये ।

श्रानन्दं रतिं प्रजातिं मैयुनस्थावस्थाने श्राननन्दख्यातः प्राप्ति:

ततः प्रजातिः पुत्राचाः। इत्या गति: । धियोऽन्तःकरणटत्नोः,

विज्ञातव्यं ताश्रां विषयः । कामानिच्छाविवेक्षण । श्रनन्यनवक्षापि

पर्यायेषु वाक्प्रथीयचवद्याखोयें । पाठान्तरं इत्थां ते मयि दध

• प्रजातीरिति B. C-

२ अध्याय: १] दोपिकासहितमा।

93

ते मयि दृढ इति पुचो यचु वा उपाभिगद: स्यात् समासेनैव क्रूयात्प्राणान्मे त्वयि दृढानीति पिता प्राङांस्ते मयि दृढ इति पुचोडय दक्शिणादुपनिष्क्रामति तं पितानुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसं कोर्ति-

रुवा जुषतामित्ययेतर: सत्यमन्वंसमभ्यवेष्टते पाझि-

नानद्वीय वसान्तेन वा प्राच्चाच स्वगान् लोकान्

इति पुच दर्यनन्तरं मनेा मे लचि दृढानीति पिता मनस्से मयि दृढ इति पुच: प्राङां मे लचि दृढानीति पिता प्राङां ते मयि दृढ इति पुच रति। यचु वा उपाभिगद: प्रत्येकं वचुम-

समर्थ: स्वात्मसमासेनैव वदेप्राणान्मे लचि दृढानीति पिता प्राङ्चो मयि दृढ इति पुच रति। अथ्यानन्तरं दक्शिणादतत्। पित्थ: प्रदचिणप्रकारेण प्राङ प्राच्चां दिशि उपनिष्क्रामति पित्थ:श्मीपदेशाद्दशिगोच्कति, तं पुचं पिता जनक: श्नुमन्त्रयते पश्चात् सम्वाद्य ब्रूते। श्नुमन्त्रयावाक्यमात्र, यश: शौकिको वसुजना-

दिव्य: कीर्ति:, ब्रह्मवर्चसं ब्रह्मतेज:, श्न्राद्यं श्न्राद्ध तदाद्यच

श्न्नाद्यं, कीर्ति: श्राक्कोयं यश:, ता तां पुचं जुषतां शेवतामित्य-

नेन प्रकारेणानुमन्त्रयत दत्स्थ्यस्स्य। अथ एतदनुमन्त्रणानन्तरं, रतर: पुच: घवं वामं श्रोणं बाडमूळं शंखान्ववेचते पश्चादव-

लोकयते। श्वलोकनप्रकारमार, पाझिना करेणान्तर्ध्नाय व्यवधाय वसनान्तेन वा, वाशब्द: पूर्वेण सहेच्छाविकस्पार्थ:, प्र-

॥

कौषीतकि

ब्राह्मण

उपनिषद्

॥

(२

अध्यायः।

कामानामुपेति

म

यच्चाग्रदः

स्यात्तस्यैष

यै

पिता

वसेँत्

परि

वा

व्रजेदचु

वै

प्रेयातथवैनं

समापये-

युर्यथा

समापयितव्यो

भवति

यथा

समापयितव्यो

भवति॥

१५॥

इत्यार्षे

कौषीतकिब्राह्मण

उपनिषदि

द्वितीयो

ऽध्यायः

समाप्तः॥

॥

स

आचार्य

आचार्य

पितरं

प्रत्याच्छ

खड्गेन

खड्गमिव

रत्नप्रच-

प्रोतिजनकान्

देशविशेषान्

कामान्

कमनो

च

तन्रस्थितान्

वा

मोगानामुचि

प्रामुचि

हृद्यनेन

प्रकारेष्ट

नृपादित्यनु

षण्णः।

एवं

पुचेष

हते

य

पिता

च

द

गदगदः

खांरो

रोगो

भवे

तु

च

क्ष

त

न

श

ए

र्ये

वि

भ

वे

पिता

ज

न

को

व

घे

त

निवासं

कु

च

आ

प्र

वा

शि

वत

मृ

क

ह

आ

र्ये

कि

म

पि

न

अ

नु

श

न्

द

थ

दि

त

य

र्थः।

प

रि

वा

ब्र

ज

त

वा

ब

्र

ह्म

द

ः

प

च

आ

न्त

रा

र्थः,

य

द

ि

वै

रा

घं

त

द

ा

प

रि

त

्य

ज

े

त

स

र्

व

ष

ण

प

रि

त

्या

गं

कु

र्यादित

्वर्यः।

य

ष

ु

वै

प्रा

पि

क

र्थ

ा

च

छ

प्र-

चि

दं

प्रे

या

त

य

र

लो

कं

ग

च्

छे

द

दे

व

प्र

सि

द्

ध

मे

व

वा

गा

दि

कं

न

व

न्

य-

दे

तं

पु

चं

प्र

ति

समापयति

सम्यक्

प्रापचति,

तथा

त

द

दे

व

समापचि

त

व्यो

भवति

सम्यक्

प्रापणीयो

भर्वात

सर्वैः

कामैरिति

प्रेषः।

तथा

समापचि

त

व्यो

भवति

व्याख्यातं।

वा

क्

य

ा

भ्

या

शे-

ड्

या

च

प

रि

ष

म

स्

वा

र्थः॥

१५॥

ह

ति

श्री

ब

ू

र

आ

न

न्द

भ

ग

व

त

ः

च

तु

र

थ

कौषीतकिब्राह्मण

ोप-

निषद्

ो

पि

का

चां

द्वि

ती

योऽध्यायः

समाप्तः॥

॥

ई पाद्यायः १] दीपिकावलिता।

प्रतर्दनो ऋषि वै देवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोप-

जगाम युद्धेन च पौष्णेष च तं हेन्द्र उवाच प्रतर्दन

यथा देते: पर्यन्दोपाशना प्राणोपाशना च विविधगु-

ण्का तां ब्रह्मविद्यां विवृणु: तस्यामासिकं जनचितं प्रतर्दनं

कार्षं देवेभ्योऽध्यधिकबललक्ष्यादिमन्तं ब्रह्मविद्यार्थिनं प्रियं

देवराजस्य यत्पायणनिबद्धं मनुष्येऽपि ब्रह्मविद्यां वकुमनिश्चि-

नरपि गुरू यम्याख्याख्याधिकामात्, प्रतर्दन: प्रकारेण तर्ह-

ति धर्म्यकथाभिवर्ति, स्वकथनिति मार्गणकामात् प्रतर्दन:। स

किल दैवोदासि: दिवोदासस्य काशिराजस्य पुत्रो दैवोदासि:,

इन्द्रस्य देवराजस्य परमैश्वर्यसम्पन्नस्य प्रियं धाम प्रियं स्थानं

खर्गमिति यावत्, उपजगाम प्राप्नवान्। तत्प्राप्तौ कारणमाह,

युद्धेन च पौष्णेष च समरयज्ञेनानेकभटपर्याप्तिंदोषमान-

प्रच्छामिना पुष्टषमन्निनोऽऋषादेन च स्वर्गसम्परिज्ञाननेन तयर्थः।

चकारावुभयोऽरपि कारणलसमुच्चयायाथा। तं वरमश्वप्डमुत्सा-

धिनं स्वर्गमागतं प्रतर्दनं ह किल इन्द्र: युद्धपौष्णाभ्यां परितोषं

प्राप्तो देवराज उवाच उक्तवान्। इन्द्र एकिमाह, प्रतर्दन हे

प्रतर्दन वरमभिष्टितमर्थे ते तुभ्यं प्रतर्दनाय मत्पारितोष-

कारिणे ददानी प्रयच्छानि ददामीत्यर्थः, इत्यनेन प्रकारेण

उवा चेत्यन्य्य:। स इन्द्रेशोक: ह किल उवाच प्रतर्दन: स्वयं।

प्रतर्दनेहकिमाह, लमेव मत्पुरतः स्थितो हिताहितज्ञो देवराजो

न लन्या मे मधां प्रतर्दनाय हितार्थिने मदर्थमिल्यर्थः, ऋषीष्ठ

हितमित्यं वार्ती प्रार्थयस्व। प्रार्थ्येमानं वरमाच, यं प्रतिद्व-

कौशीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

[३ तृतीयाध्यायः ।

*वरं ह्यृषीभ्योति स होवाच प्रतर्दनस्त्वमेव मे ह्यृषोष्यं यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हैन्द्र उवाच न

वै †वरोडवरसै ह्यखीते त्वमेव ह्यृषीभ्योत्यरो वरै ‡किल

सभीष्टमध्यें लं शर्वाणो देवराजः मनुष्याय ज्ञानकानन-

तर्वंतिंने डनेकभाषाभुवया मिश्रकर्मफलदायकाविप्रतप्पगाचाथ

मनुष्यजातियुजे चिततममतिप्रे चेन चितं नातः परं चितमित्यर्थः,

मन्यथे निचिनोति, इति मनने प्रकारेऽपि । तथित्रु प्रत्येव-

वादिनं प्रतर्दनं ह किलु इन्द्रो देवराजो ज्ञातवि्यां दातृ-

मशकः उवाच उत्कवान् लौकिकं नयम् । इन्द्रेशिकमात्र, न वै

वरः परस्मै दणीयते वै प्रसिद्धं, परस्मै मन्यायै, वरौ वरं न ऋषो-

तेऽन्थो न प्रार्धयते चत एवंतः खाद्यै वरं लमेव दणीय्वेति

स्वष्टम् । एवमित्रेषु कोऽपि स्ववरः वरं ददानीति प्रतिज्ञाय भव-

ता निर्दिशेष्टार्था दत्तः खादिति श्रुति;, वै प्रसिद्धौ मनुयेषा-

ज्ञाततद्रू�्टिना मया याचितः; तदिं तदा किल निश्चितं मे

मद्रं शितार्चितज्ञानपूव्नाययेतित होवाच प्रतर्दनः ह किल एव-

मुक्तवान् प्रतर्दने देवराजं, खाद्यो वरौड्यमिति । यथोऽथ

प्रतर्दनवाक्यानंतरं खतु निश्चितमिद्रः सत्यवादिनामपगण्ठो

देवराजः सत्यात् वरं ते ददानीति खप्रतिज्ञानात् यथार्थवचनादेव नेयाथा नापजगामैव प्रतर्दनार्थे वरदातारपि खाद्यं खसै

वरं याचितवास्तु कोऽपिकं नयमज्ञोकारेत्यनयः । सत्याः-

• वरं ते ददानीति टो०. F. G. पुस्तकयोध ।

† वरः परस्मा इति टो०. F. G. ‡ तदिं किलेति टो०. F. G.

ई पाद्याय: 1] दोपिकासंहिता।

मेति* छोत्राच प्रतदनेाड्यो खलुब्रिन्द: सत्यादेव नेयाय

सत्यं †छोन्द्रतं हेन्द्र उवाच मामेव विजानीओ्रोतदेवाहं

मनुष्याय चिततमं मन्ये यन्मां विजानीयाच्चिश्रोषीष्यां

दनपगमने कारणमाच, सत्यं श्रोत्र: सत्यं यथार्थखरूपं

यत्किचिदागध्यक्षरूपं हेन्द्रा देवराजो हि यक्षाणामनेतेया-

चेत्यम्त्र:। स सत्यपाश्र्याभिबद्ध हेन्द्रो हि किल्ल उवाच उक्त-

वान्, प्रतर्दनार्थमात्मानं वरं याचितवानित्यर्थ:। हेन्द्रेऽधि-

साधु, सामवेदाम्यासकायगुहाविहारचोरोमानन्दात्मनामनेत न लव्ध

विजानोडति श्रुतगच्छ साचात्कुरिवत्यर्थ:। एतदेव मे ज्ञानमेव

न लन्यत, श्रुतं भवते वरस्य दातात्व याचिता च, मनुष्याय

चिततमं व्याख्यातं मन्ये निश्विषे। एतच्च्छद्वार्यमार्त,

घम्राशिद्ध वेदान्नेषु बह्वविद्याम्रोति परमित्यादिना मामु-

मानन्दात्मानं विजानीयात्व याचात कुर्यादित्यर्थ:, यत्का-

विजानीयादेतदेव चिततमं मन्य दत्यम्त्र:। ननु तव ज्ञाने

तवान्यस्य वा यदि कश्वनातिशयोऽस्ति तहिं तद्धिततमं न

लन्यघेतिश्रद्धायामदेतज्ञां गुरुमाेबहदप्रमुखपापेनमूलकं, श्रत

ग्राध, चिश्रोषीं चिश्रोषीं लाडं लघुरपत्यं विश्रुपमदनम्

निपातितवान्, प्रभुमुखान यतोत तच्चक्र: वेदाध्ययनं

तेन उपनिषदर्थविचारो मह्यामोांशापरपर्यायो लच्यते, त-

शेषां मुखे नाकि ते प्रभमुखा: तान यतोत प्रयत्नवतसुत-

योंश्रमिण: वाशाटकेभ्य: वाशाटकारा प्रप्रथानि याशा-

• म इति। इति टि०। F. G. † शीक्र: स हेन्द्र इति टि०। F. G.

काशींकितिमांश्चयोऽनिषत्।

[३ बाध्यायः।

त्वादृशंनगमुखान् मुखान् यतोन् *साजाक्केशः प्रायुक्लं बद्धोः सत्या श्रतिक्रम्य दिवि †प्रज्ञादीयनटखसह-मनरिक्षे पैशोमान् पृथिव्यां ‡काषकाक्षांस्तस्य मे

टककेयाः शाखटका द्रति यावत् तेभ्योऽर'क्षवभ्य रत्यर्थः;, प्रायश्चित्तं प्रकाशेष्ट वज्रेष प्रतधा विभज्य दत्त्वान्चापि व तेषां मस्करविभाका: करोना दृश्यन्ते। बध्रीभीड्यशोः शरु-पत: शक्षाातस्च सत्या: शश्वोऽनित्यार्थः;, श्रतिक्रम्य शरुं, दिवि शरगे प्रज्ञादीनं प्रज्ञादिनः प्रज्ञादेन नित्यश्वनिधनः शननेक-कोटिषक्छाकाकाशरामायाननेकच्छिद्रहचातिनोऽसुरान् प्रज्ञाद-परिचारकानित्यंः;, श्रद्धयं हिंशितवान् शश्वमालाच्छानीन-द्रक्षुभ्यं वरखा दाता शन्तरिंचे सुरश्रीके पैशोमान् पुलोम-शर्म्मशिनोऽसुरविप्रेशान् बध्रीः सम्या श्रतिक्रम्य श्रद्धणमि-त्यानुवर्त्ततेन च वध्यमाणे च। पृथिव्यां भूरिश्रिवे §काषकाक्यान् काष्ठकश्यन्वशिन्नोऽसुरान् श्वच्यमा परखरश्ववन्य-श्वाविष्यभोऽबलिते काषिकच्छा एवं काशिकाक्ष्या: तोन्। ननु किं प्रक्षते तावतीयत श्राद्ध। तस्य गुरुश्राश्चाणबधश्य कथं: सन्या-दिनाच्च श्वभ्ये दातुलंशोकचयेपि यज्ञादिषन्महामाया-सुरसड्घेपसंस्तहुंरातज्ञानिनोऽन्येन मनश्वापि कर्तुंमशक्यं कमं

• ग्राहा। द्रति D. टोका याश्च कुचचित् ।

† प्रज्ञादीनिति F. C. प्रज्ञादीनिति B. E.

‡ काषकाक्षानिति B. C. काषकज्ञानिति D. काषकज्ञानिति F.

§ काषकज्ञान् काशकज्ञसम्मन्धन द्रति D.

३ स्वाध्यायः । सोपिकासक्तिता ।

तत्र *न सोम चनामीयत स यां मां वेद न तं वै तस्य केन चन कर्मणा लोको मीयते न स्तेयेन न भूराख-कुर्वतेर्न मे मत्त्रद्रष्ट तवोपदेशकस्य तच्च तक्षाच्छतत्कूरे कर्मेषु क्रियमाणे ब्रह्मबन्धादिदृश्यचणे न सोम च मां मोयते न सोमापि प्रत्यक्षप्योडपि केश रत्यर्थः, मा मोयते न मोयते न दिंक्ष्यते उर्हिन केनचिद्र्मेण । ननु एतत्त भवत एव न लस्मादादेरित्यात श्रुत, स मदनयो मज्झानो प्रतिद्वः यः यः क्रियतेवो मन्त्रो वा मां वेद श्राग्नेयतांवमिलयं विजानीयात् ब्रह्ममानन्दतांग्रामोति वाचात् कुयात् नास्य केन च कर्मणा लोको मोयते शस्य मामानन्दतामनं वाचात् कुर्वतः, केन च वच्यमाणेन भूयश्चत्यादिना कर्मणा पातकेन श्रास्ननिषिद्धेन व्यापारेऽ लोकोः दृश्य करियमाणस्य च सुहृततस्य फशं मुख-दकें न मोयते न दिंक्षते । दिंक्षकानि कर्माषिदेशेन दर्शय-न्नात, न माहबधेन न पितृबन्धेन न स्तेयेन न भूराखत्यया, माता-पितरेः प्रतिषिद्धः तयोवन्धेः प्राणत्यागानुकूल्यया पारेः लोक-दयभंशश्चेतुः प्रत्येकं प्रतिषिद्धः, स्तोयं सुवर्णंपरिमितसुवर्णस्य ततोऽप्यधिकस्य वा स्वामिनः परोक्षमादामं तेन, भूरो वेदस्य वेद्योर्वेदानां वाधिगतार्थेन श्रध्ययनेन सद् वर्त्माणे द्विजो-त्तम रत्यर्थः, तस्य मनसा वाचा कर्मणा वा पराधीन्यस्य स्वदेहादिना बधेो भूयश्चत्या तथा । कर्मणामनस्य विशेषो

• न सोम च मा मोयते स यो मां विजानीयात्त्र हति टी०. F. G. ( मामीयेति B. )

७८

बौधायनकित्रा०घ्यायोपनिषत्।

[२ अध्यायः।

न्या न मातृबधेन न पितृबधेन नास्य पापं चकृषे

मुखानीकं वीतिति ॥ ९ ॥

स होवाच प्राङ्गोडस्मि प्रज्ञात्मानं मामायुरमृतमि-

त्युपास्वायु: *प्राङ्ख: प्राखो वा आयुयीवधास्मिंश्चरिरे

उ्यमिति दर्शयित्वं पर्यायचतुष्टयेडपि नकारचतुष्टयं नास्य

पापं चकृषे मुखानीकं वेति किम् बज्जनाडख्य मदात्मच्चा-

निन: पापं चन चकृष: पापसमपि कर्तुमिच्छो: मुखात् बदनात्

नोति मुखकान्तिरूपं नोति नासिकाम्रेधिरूपं वा मुखात्प-

दजिह्वादिवदनात् न वेति न येतिं नापगच्छति, रतिशब्द:

प्रशस्तब्रह्मज्ञानस्थितिपरिषमास्वार्थ: ॥ ९ ॥

एवं ब्रह्मज्ञानं खलु आत्मनो बन्ध्याप: खरुपं विवजु:

स होन्द्र ए कृत्स उवाच उक्तवान्, प्राङ्ख: प्राणशब्दाभिधेय:

प्राणेपाधौके वाडक्षि भवामि प्रज्ञात्मा बुद्धिद्वित्तिप्रतिफलित-

प्रज्ञानैकस्वभाव: तं प्राणं प्रज्ञात्मखरूपं मामनन्दात्मान-

सिद्धं ब्रायु: सर्वप्राणिनां जीवनकारणं प्राणापानव्यतिरिक्तं

प्राणापानयो:राष्ट्रयभ्रतं शश्वततं मरणपूर्वं शड्दावविकारशून्य-

न्यमित्यर्थ: । हति प्राङ्ख: प्रज्ञात्मेन्द्र: आयुरकतमभ्योत्यनेन

रुपेण उपास्व यावदात्म्याचात्कारं विजातीयप्रत्यय-

पूतं स्वजातीयप्रत्ययप्रवाधं कुरु । नच्वेकशेव भवत रन्त्रेषा

प्राङ्ख: प्रज्ञात्माड्युरमर्तरमिति गुणा: किमित्याशङ्केत्याच

• स प्राङ्ख: प्राखो वा आयु: प्राया उ वा शस्तं यावद्यक्षा मति

टि० F. G.

३ स्वाध्यायः 1] दीपिकासंहिता। ९५

प्राखे वसति तावदायुः प्राणेन *छोत्राकिमोक्षेमत-

न्वमाप्रोति प्रज्ञया सत्यं सकृल्कं स यो †मामायुस्त-

मित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिन्म्लोक एत्यामोत्यमृतत्वम्-

आयुरुक्तं यत् स प्राण उक्तः। ननु प्रायुषः प्राणएलेडपि न

प्राणस्यायुस्तुं यथा शाखाया गेलेडपि न गोः साखाल्मनित्यत

प्रात, प्राणेए वा प्रायुः प्राण एवायु; न लडडाकिङ्गुणगुष्या-

दिभेदः। न नेतदाग्युष एव किन्तु तल्क्षार्पीत्यााद्र प्राण

ए वा भव्र्तं भव्र्तमपि प्राण एतत्र। प्राणस्यायुस्तुसम्भतत्न-

छोप्रादयति, यावत् यावन्तं कालं चि यथातं भस्मिन्

प्रत्यचे भरोरे भ्रीणावयवे कलेवरे प्राणेए वसति तावदायु:

तावन्तं कालं स्पष्टमन्यत्। इदानींसम्भतल्मुपपादयति, प्रा-

णेन छोएव यथाप्राणेनैव न तु भरीरेषापि भयुष्मिन् परोचे

लोके स्वर्गादेए भव्र्तलं सुखं प्राप्रोति स्पष्टं। ननु प्राणस्य

क्रियाश्र्र्तेर्भव्र्तः किं प्रज्ञयेय्यत भ्रात, प्रज्ञया ज्ञानभ्र्किरूपेण

सत्यं सत्यवचनं निःप्रपञ्चे भव्र्र वा सद्देव्लोमेद मे ख्याति छेव

मनमः प्रचारमधिगच्छतोति श्रेषः। एवं प्रज्ञादोनामुपचोग-

मुक्तागुद्धाम्तलोपासनचोः फलमाह, स प्रतिद्ध उपासको यः

यः कश्चिने मम इन्द्रस्य प्राणात्मने डप्यघभ्र्तमायुरम्ततभिति

व्याख्यातं उपास्ते स्पष्टं, य उपास्ते स तल्यभ्यः, सर्वमायुरस्मिन्

लोके एति लिखितं गतसंबत्सरमायुराम्रोति। आयुरुपासनस्स

• छोत्रामुक्तिमिति टो. F. G. † म आयुरिति टो. F.

कौषीतकिन्राह्मणोपनिषल्।

[१ अध्यायः।

क्षितिं स्वर्गं लोकं तदैक श्राहरे कभयं वै प्राणो गच्छ-

न्नीतिं न चि कञ्चन शकुयात् सद्द्दाचा नाम प्रज्ञा-

पयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा *ध्यानमेक-

भूयं वै प्राणां †भूतै कैक मेतानि सर्वाणि प्रज्ञापयन्तीति

फलमुक्त्वाऽऽवतलोपाख्यानस्य फलमाह, श्रात्मप्रोत्कम्तलमचितिं

स्वर्गे लोकेऽच्यमृतत्वं स्पष्टमन्यत्। प्रतर्दनः प्राणशब्दं मुख्य-

प्राणानामित्याषामेकलं ख्यसमागतं प्रशंस्रात् पृथकृतित, तत्

तच्च प्राणानामेकलं वाक्ते दि किश्चिदेकं कोशविद्यायाः श्रौः:

कथयन्ति, एकम्रयं वै एकभावमेव प्राणा रक्षित्याषि गच्छ-

न्ति स्पष्टं, रत्ननेन प्रकारेऽऽकरित्यन्वयः। प्राणानामेकभावे

उपपत्तिं यां कथयन्ति तामाह, न चि कयन् शकुयात्

दि यक्मात् कोऽपि न शकुयात् सद्देकवारं युगपदित्यर्थः,

वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेष शब्दं, वागिन्द्रि-

येष नाम क्कुमिति श्रेष्ठः, प्रज्ञापयितुं श्रवगमयितुमवगन्तु-

मिति यावत्। अतच्रः:श्रोत्राभ्यां समन्वस्थते स्पष्टमन्यत्, मनसा

ध्यातुं मनसा ध्यानं कथंमित्यनेन प्रकारेऽपि एकाक्षे व्यापा-

रावेन एकम्रयं वै प्राणाः व्याख्यातं, पुनरभिधानं निगम-

नाथे। उक्तं श्रेतुं विधषोतिं, एकैकं रूपपरशादिकं सर्वाक्षेव

निखिलानि, एकैकमेवेत्यनेन समन्वस्थते, स्पष्टमन्यत्, एतानी

प्रज्ञापयन्ति प्रकारेऽपि निष्पादयन्ति गमयन्ति च। एकैकमेव

• ध्यातुमिति टी०, F. G.

† एकैकां सर्वाक्षेतानि प्रज्ञापयन्ति। इति टी०. G.

३ पध्याय: १] दीपिकावल्दिता। ७

वाचं वदन्तीं सर्वे प्राणा अनुकुर्वन्ति चक्षु: पश्यत् सर्वे

प्राणा अनुवदन्ति श्रोत्रं शृण्वत् सर्वे प्राणा अनुशृ-

ख्वन्ति मनो ध्यात् सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं

प्राणापयन्तोऽप्युकं प्राणायाश्चिकया च, वाचं वदन्तीं वागिन्द्रियं

स्वव्यापारं कुर्वत् सर्वे प्राणा निखिलामोंद्रियै: राजान-

मिव वदनं सर्वे समागता अनुवदन्ति पश्चादनुप्रविशितं

स्वव्यापारं कुर्वन्ति; यथोत्तरेण तु न लेशेरपि स्वापारं

कुर्वन्नोत्यर्थ:। यथा वाचो व्यापार इतरेषां स्वव्यापारादुपर-

म्ताथा वचु:श्रोत्रमन:प्राणानां स्वव्यापारेडपोत्येतदाष पर्याय-

चतुष्टयेन, चक्षु: पश्यत् सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्

सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यात् सर्वे प्राणा अनुध्या-

यन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुगप्राणान्ति स्वं, मनोनाने-

कावधानान्येकश् काष्ठे स्वद्रुमाच्छायेव ऽतपत्रसच्छछपचवेध-

नवदशश्वविभुनाकाष्ठानि व्याख्येयानि। रति प्रदानेप्रमुखपरि-

समास्यर्थ:। प्रदानेप्रमुखेन्द्रियडाकीकारेऽपिैव उत्तरमुखवाति

एवं दत्यमेवैकदेशया न सर्वे प्राणा: स्वव्यापारवन्त:, दू

प्रसिद्धं सर्वजनानुभवेन, एसदेकदेशया सर्वेन्द्रियाणां स्व-

व्यापाराकारकत्वं, रति दू एवं किञ्चन इन्द्रिय उवाच स्वं। मनु

सर्वेषां तवोपाधिले समाने क: पचपातसाव प्राणाडम्भोत्यभि-

मान दत्यत प्राह, श्वस्ति लेव, तुग्रम्द: श्राद्धानिराकर

णार्थ:, प्राणो दि मम निःश्रेयसात्मन् उपाधिभिर्नि:श्रेयसकृत्, प्रतिबुद्धं हि

म

५३

कौषीतकित्राह्मणयोःपनिषत्।

[३

सध्यायः।

प्राणं सर्वे प्राणा अनुवर्णन्ति एवम् हेतदिति हेल्ल

उपाचासक्ति त्वेव प्राणानां निःश्रेयसमिति॥२॥

जीवति वागपेता मूका हि पश्यामो जीवति

चक्षुरपेता अन्धा हि पश्यामो जीवति श्रोनापेता

वधिरान् हि पश्यामो *जीवति मनोऽपेता बालान्

हि पश्यामो †जीवति बाहुच्छिन्न इत्येवं

तेषु निःश्रेयषं प्राणसंवादादेति,न च तदाश्रित्किव्यतिति वा किन्तु

श्रेयो वदन्ति एवं न तु केनाचिद् वदन्ति प्राणानां प्राणैष्ठ

पश्यत्तोर्निःश्रेयसं शरीरधारणोत्यापनादिकं मदायच्च खर्ग-

मोक्षादिकं। रति निःश्रेयषवर्त्मानल्पप्रतिष्ठापरिसमाप्यर्थः॥३॥

न चैतत् निःश्रेयसं वाक्चक्षुःश्रोत्रचाणामपि भवतीत्याशङ्

पर्थोयचयेषु सहेतुकं, जीवति वागपेतो मूका हि पश्यामो

जीवति चक्षुरपेता अन्धा हि पश्यामो जीवति श्रोनापेता वधि-

रान् हि पश्यामः, वाक्चक्षुःश्रोत्रैरपेता रचितो जीवतीति

प्रतीतिः। श्रुतं हेतुः; मूकास्वधिराणां दर्शंनं। श्रयमर्थः।

रत्निधारणां कार्यैकरमव्यत् कार्याभावे तदभाव इति। जीवति

वाग्च्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्नः, खड्गं, पर्वतादयेन स्थापादरहितस्य

जोवनमुच्यते, रति प्रहृतपर्यांचपरिसमामास्पार्थः। एकदेशयोेभयच्

चेष्टुमाद, एवं हि पश्यामः हि च्छिद्रपादानां

जीवनं पश्यामोऽवलोक्यामः न च दृष्टेऽनुपपन्नं नामेत्यर्थः,

• जीवति मन इत्यादि F. G. टोकायाच नास्ति।

† सध खड्गु जीवतीति F. G.

३ साध्यायः १ ]

सीपिकासङ्गिता ।

हि पञ्चान् इत्यधुना पञ्च प्राणान् एवं प्रज्ञात्मकेन शरीरं प-

रिपञ्चोत्यापयति तस्मादेतदेवोक्तमुपासीत इति *सैषा

प्राखः सर्वोपि या प्राखः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स

प्राखः ।

तत्यनेन प्रकारेणाश्रित्य रति रतेन्द्र उवाचेत्यवयः । ऋथ-

वाचं रतिरब्दे डकारार्थः । अन्यस्थ प्रकारार्थ रति । न चैत-

न्नः श्रेयसमस्क्ये विट्यक्षरार्थ उपपत्तिर्यग्येयार्ह, ऋथ ऋक्षात्

खलु निःस्वितं सर्वप्रत्यचमिति चावत्, प्राण एव प्रज्ञात्मा

क्रियाभ्युपाधिका एवं ज्ञानाभ्युपाधिका न तद्वत्, हृदं प्रत्यक्ष

शरीरे देहं परित्यज ऋहं समेतिं वा श्लोक्तव्य उत्यापयति

आयनासमादिध्य डङ्के नयति । हृद्दर्शने प्रज्ञादुपाधनान्तरं

मुत्यन्तरप्रधृतं प्राणे कारयति, तत्यात् चत हृदं शरीरमुत्या-

पर्यति प्राणस्तात एतदेव उत्यापनश्रेतुबूतमेव न तद्वत्, उक्यं

उक्यप्रब्दाभिधेयमुपाश्रित व्याख्यातं । ननु यदि प्राण उक्यले-

नेपाखस्वार्षि पद्यहृदस्सिमाचं विवचितं न परमात्मोवेयत

ग्राद, यो वै प्राणो य एवाच प्राणप्रब्दाभिधेयः, सा प्रसिद्धा

प्रज्ञा सर्वबोधसाधिनी मन्त्रित या वा सैव प्रज्ञा उत्का य

प्रसिद्ध प्राणः प्राणोपाधिकः परमात्मा । ननु कस्यादेतदेक-

मेव तवेरपाधीभूतमिलयत ग्राद, यद् मिलिला हि चक्षात्

एतौ प्रज्ञाप्राणौ इत्यक्षिन् शरीरे स्पष्टं, वयतो निवासं कुरुतो

जोवने, यद् मिलिला उत्कामतः प्रज्ञाच्छरीरादुत्क्रामपं कुरुतो

• ये वै प्राखः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राखः सदृक्ष छोभावसिम्ह-

रोते वसतः सदृक्षावमत्वक्षैव हृदिरिति टो० । F. G.

१ 2

मौषीतिकत्रिप्राज्ञ उपनिषत्।

[२ अध्यायः।

प्राज्ञतयैवैव हृष्टिरेतदिमानं यचैतत्पुरुषः सुतः स्वप्नं

न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति तदेनं

वाक् सर्वैनामिभः सङ्गृह्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सङ्ग्र-

हणे। पाठान्तरं यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वाक् सा प्रज्ञा य प्राण

हति। तथ्य प्राणेऽपाधिकस्य एषैव रथमेव वध्यमााणा दृष्टि:

दर्शनेऽपरपक्षीया श्रवगतिः, श्रवस्यमवक्ष्याभिंधे-

घोऽवगन्तव्य इत्यर्थः। एषैव दृष्टिरिति व्याकरोति एतद्‌धि-

मानं यदेतत् सुषुप्तं तदेवात्मन्: प्राणाविज्ञप्तिकारणं। पत्-

चब्दार्थेमात्र, यच श्राव्यमवक्ष्यामेतत्सर्वर्वविशेषबोधपूर्वन्य यथा

तथा पुरुषे वस्तुतः परिपूर्णोऽपि पुरुषार्थ:सुख: सघनमसधिगतः

स्वप्नं जायदानशारूपं पदार्थजातं न कञ्चन पश्यति कमपि नाव-

लोकयति श्रृणोति तदा स्वप्नावलोकनकाब्येडपिस्मुखनाशिकास्र-

चारिषि तिरक्षोतज्ञानप्रकटी प्राण एव कियाश्रकाशेव न लन्यच

एकधा भवति एकलं गच्छति स्वप्नं, प्राणेऽपाधिकः प्राणप्रसिद्धार्थः

पुरुषः । भवतोत्यर्थः। ननु तदा वागादीनि करणानि क

यान्तीयत श्रान्त, तत् तदार्मस्मिन् प्राण एकधाभवनकाले एनं

प्राणेऽपाधिकमात्मानं वाक्चक्षुःश्रोत्रमनांसि सविषयाणि सयं

गच्छन्तीति पश्याच्चतुष्टयेनात्म, वाक् सर्वेर्नामभिः सङ्गृह्येति

वचुः सर्वै रूपैः सङ्ग्र-

हणे। सङ्गृह्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सङ्गृह्येति मनः

सर्वैर्ध्याने: सङ्गृह्येति स्वयम् । *ननु प्राणे लीनानां तेषां समुद्रे तव

मरितां कुतः पुनरत्यन्तरिय्यत श्राद, य प्राणेऽपाधिकः पुरुषः

• ननु प्राज्ञेप्योतेतेषु कुतः पुण्य उत्पात्तिरिति B.

३ पाध्याय: 1] दीपिकावृत्तिः।

येतिं श्रोन्तं सर्वे: शब्दै: सञ्चार्येतिं मन: सर्वधीनै: सञ्चार्येतिं स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्रेज्चलत: *सर्वा दिशो विषयुलिज्ञा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवासादात्मन: प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः† स एष प्राण एव प्रज्ञातमेदं शरीरं पर्य-वोत्यापयतिं तस्मादेतदेवोथ्युपासोतेऽति सैषा प्राणो

यदा यस्मिन् काले प्रतिपुध्यते जागरणं गच्छति जागरणावसरे रत्नप्रादुप्तौ तौ दृष्टान्तौ, यथा सूर्योन्दुदृष्टे सोऽजझख्यमानात् विष्कुलिज्ञा: चुद्रा अभ्रिकणा विप्रतिष्ठेरन् वि-विधासु दिशु निर्गच्छन्ति एवमेव प्राणनैव प्रकारेऽप न लन्यधा एतस्मात्प्राणात्प्राधिका दात्मन श्रानन्दात्मा: प्राणा वागादय: यथायतनं यथोदयं स्थानं जिझादि तदुदिते विप्रतिष्ठन्ते वि-विधं निर्गच्छन्ति, प्राणेभ्यो वागादिभ्यो देवा श्रम्यादय:, विप्र-तिष्ठन्त इत्यनुवर्तते यत्र वच्यमाणे च, देवेभ्योडन्या दिभ्यो लोकानामादयो विषयाः। जीवत: प्राणेपाधिकलमात्रं मरणेऽप प्रा-णेपाधिकलमात्रं, तस्य प्राणेपाधिकस्य एषैव मरणावस्थारूपैव न लन्या विधिः: प्रतिद्धि:। प्राणले एषैव मिद्दुरिति व्याकरोति,

एतन्मरणं सर्वप्रत्यचं विश्वानं विज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानं प्रमाण-मिति यावत्। एतच्चोभयोरां मरणमात्रं, यन यस्मावस्थायां यदा वा एतत्पुरुष: श्रयं पुमान् प्रत्यचो मनुष्यलावाभिमानो ग्रान्तो

• सर्वा दिशो F. G. टी० नास्ति ।

† स एघ हत्यादि स प्राण इवनं F. G. टी० नास्ति।

४६

कौघीतरक्नजाच्छोऽपमिषत्।

[५ अध्यायः।

सर्वामिभिर्वे पाया; मा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा म प्रज्ञास्स-

्यैपैव सिद्यिरेतदिग्नां यचैतत्पुरुष झ्राति। मरिष्यनाबाल्यमेत्य समोऽहमेति* तमाहुरुदक्रमीचि तं न झ्रखो-

ति न पश्यति न वाचा वदति न ध्यायति स्रथास्मिन्

प्राया एवैकधा भवति तदेनं वाक् सर्वैर्नामभिः सङ्ङा-

प्येति चक्षुः सर्वै रुपैः सङ्ङाप्येति श्रोचं सर्वे: श्रब्दैः

सङ्ङाप्येति मनः सर्वैः ध्यानैः सङ्ङाप्येति† ‡स यदा-

राध्याऽऽदितो पद्शलदुःखं प्राप्नोति मरिष्यमारिष्यन्-

स्यन्नमरिष्य नत्न्यर्थः, श्रावच्यमवस्य दुरवसस्य भाव श्रावच्यं

इद्घपादाघवश्वोभयतोऽमिवर्थः, न्येत्य नितरामागत्य मोदं बन्भ्वाऽघ-

परिज्ञानसचपं न्येति नितरामागच्छति, तत् तदा॥: समोप-

खा: कथयन्ति। समोपशोफिमाच्छ, उदक्रमीत उदकमणमकरो-

चिन्तं मनः। विचिनोऽक्रमणे लिङ्गान्याः: न झ्रणोति न पश्यति

न वाचा वदति न ध्यायति स्वाङं, इत्थंनेन प्रकारेणऽऽरित्यन्वयः।

स्रथास्मिन् प्राया एवैकधा भवति तदेनं वाक् सर्वे: नामभिः

सङ्ङाप्येति चक्षुः सर्वे: रुपैः सङ्ङाप्येति श्रोचं सर्वे: श्रब्दैः सङ्ङाप्येति

मनः सर्वैर्ध्यानैः सङ्ङाप्येति य यदा प्रतिबुध्यते यध्याप्रेज्ञ्झत्:

सर्वां दिग्नो वितनुचिङ्गा विप्रतिष्ठेरन् एवमेवात्मादात्मनः

• झावस्य न्येत्य सम्मोहं न्येति तदा॥डरिति टो। F. G.

† स यदा प्रतिबुध्यते यध्यामेविंध्या|शङ्करा इतवाऽदि देवेभ्यो लोका

इतवन्नं पूर्वपठितां टो। F. G. पुष्टकेऽपि वर्तते, तदन्ते च ऋ चिक् ।

‡ स यदासाक्षरीदादृत्कामति वाग्मात् सर्वाश्चा नामान्यभिव-

र्हजत इति टी॰ F. G.

३ पादायः १]      दीपिकासहिता।

माघरोदयति सच्छेवेते: सर्वैरुक्कामति ॥ ३ ॥

वागेवासिन् सर्वाङ्ङि नामान्यभिविसृज्यन्ते वाचा

सर्वाङ्ङि नामान्याप्रोति प्राण* एवासिन् सर्वे गत्या

अभिविसृज्यन्ते प्राणेन सर्वान् गन्धानाप्रोति चक्षु-

प्राणः चक्षायतनं विप्रतिष्ठत्तो प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ।

अथवा तदा तखिन् मरणकाले, प्रतिबुध्यते उत्पद्यते घ्रोरार-

तरघ्राणं करोति, तत्स्वपि घ्रोररे मोघादिमुक्तो न भव-

तीवार्थः । वाक्ष्यातमन्यात्॥ ३ ॥

एवं मरणकाले मूर्छायामिन्द्रियाणां जयमविधाय घ्रोरा-

रादुक्कमणे तखिन्नेव खये विशेषमात्र, स मुमूर्ष्यंदा यस्मिन्

काले स्रद्धामप्राप्याचात् शरीरात् श्रीणावयववात् देशादुक्कामति

उद्धिं गच्छति तदा सच्छेवेते: घ्रवैरुक्तामति । वाकू वागिन्द्रियं,

प्राणात् खादिमः:, सर्वेऽपि निखिलानि नामानि खविषय-

भूतानि अभिविसृजते सर्वतः परित्यजति, विषयव्यापारात् सर्वे-

थेऽपरो प्राण प्रभेभ्योऽङ्ग न प्रच्यवतीत्यर्थः । ननु यदि वा-

कामान्यभिविसृजते स्म स्मात्तथ्येन तस्माद्विरक इत्यत स्माच,

वाचा सर्वाङ्ङि नामान्याप्रोति खाचं । अथवा नाचां परित्या-

गमेदाक् करोति तथा च खयं प्राखे विल्ज्ञाना खविषघर-

चिता खादित्यत ग्राच, वाचेत्यादि । अथ्यर्थः:, न वाच्मात्रं

प्रश्नोयते प्राणे किन्तु प्राणो वाचा सह सर्वाणि नामान्याप्रोति,

वाकू खविषघरतिना प्राणे प्रश्नोयत इति । चथा वाकू तथा

* प्राख्यौक्मात् सर्वान्नु गन्धान् अभिविद्रजत इति (प्राय इति टो०)

॥

कौघीतविनित्राश्रयोपनिषत्।

[२ अध्यायः]

रेवासिन् सर्वाणि रूपाण्यभिविसृज्यन्ते चक्षुषा

सर्वाणि रूपाण्याम्रोति श्रोत्रमेवासिन् सर्वे शब्दा

श्रभिविसृज्यन्ते श्रोत्रेण सर्वांच्छब्दानाम्रोति मन

एवासिन् सर्वाणि ध्यानान्यभिसृज्यन्ते मनसा स-

र्वाणि ध्यानान्याम्रोति *सह च्छेतावसिंचक्षीररे वसतः

प्राणचक्षुःश्रोत्रमांसोति पर्यायचतुष्टयंगच्छात्, प्राणोऽस्मात्

सर्वोनं गम्यानभिविशन्ते, प्राणेन सर्वोनं गम्यानाम्रोति। चचु-

रात्मसर्वाणि रूपाण्यभिविशन्ते, चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याम्रो-

ति। श्रोत्रमस्मात्सर्वोनं श्रब्दानभिविशन्ते, श्रोत्रेण सर्वोंच्छब्दा-

नाम्रोति। मनएस्मात्सर्वाणि ध्यानान्यभिविशन्ते, मनसा सर्वाणि

ध्यानान्याम्रोति। वाक्पर्यायवतं प्राणचक्षुःश्रोत्रमनःपर्याया:

सविषया: व्याख्येया:। सा प्रतिद्धा एषा स यदेत्यादिनोक्ता,

प्राणे प्राणोपाधिके परमात्मनि सर्वांस्रि: विषयेच्छ्रियादिच्चणस्य

सर्वेषु प्राणसु। न चायं प्राणः पञ्चधात्मकानं किन्तु क्रिया-

ज्ञानग्राह्युपाधिक ग्रात्मोयेतदुक्तमर्थे स्मारचति, ये वै प्राणः सा

प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः सह च्छेतावसिनं शरीरे वसतः

सहोत्कामत: व्याख्यातं। ननु प्राणे सर्वेषां भूतानामेकीभाव

उक्तो न तु प्रज्ञायां, तत्त्वयं प्राणप्रज्ञयोः। सर्वात्मनैक्यमित्या-

प्रद्धा प्रज्ञाया अपिप्राणवत्त्वार्त्तीयं वक्तुमाच, स्रथ प्राणस्य सावं-

• सैषा प्राणो सर्वास्रियौ वै प्राणाः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः

सह च्छेतावसिंचक्षीररे वसतः सद्देत्कामतेsड्य खलु यथा प्रच्छाया

सर्वांषि भूतानीनं भवन्ति तद्याख्यास्यामः।

८। इति तृतीयोऽध्यायः॥

३

संध्यायः

१

]

दीपिकासहिता

।

सहोल्कामतेनैव

राशासै

प्रज्ञायै

सर्वाणि

भूतानि

भवन्ति

तद्वाख्यास्यामः

॥

४

॥

वागेवास्या

एकमज्ञमुदूल्हं*

तस्यै

नाम

परस्तात्प्र-

तिविधिता

भूतमाचा

प्राप्त

एवास्या

एकमज्ञमुदूल्हं

तस्य

गन्धः

परस्तात्प्रतिविधिता

भूतमाचा

चक्षुरेव-

स्या

एकमज्ञमुदूल्हं

तस्य

रूपं

परस्तात्प्रतिविधिता

व्यक्तनानन्तरं

खलु

निश्चितं

यथा

एवमनेन

प्रकारेण

प्रज्ञायां

ज्ञानप्रकृतौ

चैतन्ये

सार्चित्य

सर्वाणि

भूतानि

निखि-

लानि

वागादीनि

सविषयाणि

शिरजज्ञमप्रज्ञाभिधेयानि

एकं

भवन्ति

प्राप्तवदेकधा

भवन्ति,

तत्

तथा

व्याख्यास्यामः

विशिष्टमात्रमनन्तं

कथयिष्यामः

॥

५

॥

एकं

भावं

प्रतिज्ञाय

प्रथमतः

प्रज्ञायाः

विभागमात्र,

तं

वयं

वागेव

वागिन्द्रियमेव

प्रस्थितं

न

तनयत्,

वाचा

प्रज्ञायाः

एकमज्ञं

एकं

भागं

गौरवैकं

स्थानं

प्रदूढं

प्रदूढतरं

स्वाधीनं

कतवतोऽर्थः

।

तस्यै

तस्याः

दुग्धैकभागप्रज्ञायाः

वाचः

नाम

वृत्तयं

शाब्दगतं

परस्तात्

विषयलेन

पराश्रयं

प्रति-

विदिता

निश्चिता

भूतमाचा

भूतभागः,

मोघत

इति

माचा,

तस्या:

विषयलेन

प्रतिविदिता

भूतमाचा

नामेत्यन्वयः

।

यया

वाक्

प्रज्ञायाः

एकमज्ञमदूदूषितं,

यथा

च

तस्याः

परस्तात्प्र-

उदूल्हमिति

प्रायशः,

शदूल्हमिति

च

कचित्

A.

उदूषमिति

उदूषमिति

च

J.

शदूषमिति

F.

टो॰

५९' कौघोवित्याद्योपनिषत्। [३ अध्यायः ]

भूतमाचा श्रोचमेवास्या एकमजमदूढं तस्य शब्‍दः परस्तात्प्रतिविधिता भूतमाचा जिद्धैवास्या एकमज्‍मुदूढं तस्या ज्न्नररसः परस्तात्प्रतिविधिता भूतमाचा हस्‍तावेवास्या एकमज्‍मुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविधिता भूतमाचा शरीरमेवास्या एकमज्‍मुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविधिता भूतमाचोपस्थ एवास्या एकमजमदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजायति: परस्तातिविधिता भूतमाचा नाम एवं प्राणच्‍चु:श्रोचरचनहस्त-

घ्रोरोपस्थपादबुद्धीक्षरंविद एकैकमज्‍मदूदूढनं, प्राण्यां यथा-क्रमं परस्तात्प्रतिविधिता: भूतमाचा: गर्भरुपमस्‍ब्‍दास्‍वरश-कर्मसुखदुःखानन्दरतिप्रजायतीर्याविज्ञातयचकमा इति पर्य-यनवकेनार, प्राण एवंचस्या एकमज्‍मुदूढं तस्य गर्भः पर-स्तात्प्रतिविधिता भूतमाचा, चतुरेवास्या एकमज्‍मदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविधिता भूतमाच्चा, श्रोचमेवास्या एकमज्‍-मदूढं तस्य शब्‍दः परस्तात्प्रतिविधिता भूतमाचा, जिद्धैवास्या एकमजमदूढं तस्य ज्न्नररसः परस्तात्प्रतिविधिता भूतमाचा, हस्‍तावेवास्या एकमज्‍मदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविधिता भूतमाचा, शरीरमेवास्या एकमज्‍मदूढं तस्य सुखदुःखे पर-स्तात्प्रतिविधिता भूतमाचा, उपस्थ एवंचस्या एकमज्‍मदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजायति: परस्तात्प्रतिविधिता भूतमाचा, पा-दावेवास्या एकमज्‍मदूढं तयोरित्या: परस्तात्प्रतिविधिता

३ चाध्यायः १] दीपिकासहिता ।

प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञाविहासा सकृन्मात्रंनुद्दूतं तयोरित्यः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा * मन एवंस्या एकमात्रमुद्दूतं तस्य धोः कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥ ५ ॥

प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्याम्रोति प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान् गन्धानाम्रोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि भूतमात्रा, प्रज्ञवाच्या एकमात्रमुद्दूतं तसै ध्येयो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा । वाक्प्रथीयाचवचचुरादिपयांका वावापि वाखेचा: ॥ ५ ॥

एवं प्रज्ञया विभागमुखोदानीमविभागमात्र, प्रज्ञया वाग्दुग्धयोदकया संविदा वाचं वागिन्द्रियं समारुह्य शम्यकृत् तादात्म्यलचणेन समन्वेनारोहेण हत्वा, श्रेष्ठं वाग्मीत्म्याभिमानं प्राप्नोत्यर्थः, वाचा उत्तप्रज्ञाभिनेनेओकनेन्द्रियेएप सर्वाणि निमित्तानि नामानि वक्तव्यानि श्राप्रोति वाचाधिछ्ठा प्रज्ञा प्राप्नोति । श्रेयमर्थः, न प्रज्ञामन्तरेणेओकिमिन्द्रियं नेकिमिन्द्रियमनुत्तरेणेओकविषयप्राप्तिः, ततः यचदिना न भवति नोपलभ्यते वा तत्त्वात्मकं, यथा तनून् विनाडनुपलभ्यमानः पटनन्त्वात्मकः, यथा इष्टकामन्तरेण चानुपलब्धमान रजतं प्राप्यते तत्कः, यथा इष्टकामन्तरेण चानुपलभ्यमान रजतं प्राप्य-

• प्रज्ञावास्या एकमात्रमुद्दूतं तसै ध्येयो विश्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रेति F. G. टीः.

कौषीतकिन्राह्मणोपनिषत्।

[३ षष्ठध्यायः]

रूपाख्याम्रोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुरुक्षोत्रे*ण-

चब्दानाम्रोति प्रज्ञया जिह्वां समारुरुक्षया स-

वननरसनाम्रोति प्रज्ञया हस्तौ समारुरुक्षाभ्यां

सर्वाणि कर्माण्याम्रोति प्रज्ञया शरीरं समारुरुक्षो-

शरोरे*ण सुखदुःखे ज्ञाम्रोति प्रज्ञयोपस्थं समारुरुछो-

पस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाम्रोति प्रज्ञया पादौ समा-

रुक्ष्य पादाभ्यां सर्वा इत्यां ज्ञाम्रोति *प्रज्ञया मनः

त्वकं, तथा चोक्तमिन्द्रियैमनन्तरेषाविधमानेऽनुपस्थभमानो वि-

य उपकेश्रियातमकः, उत्कं चेद्र्रियं प्रज्ञामनन्तरेषानुपस्थभमानं

प्रज्ञातमकमिति। यथो वायुराम्नो प्रज्ञया भेदरश्विते एवं

द्वाषटगमैष चचू रूपे जिह्वारश्वै हत्कर्माणि शरोरसुखदुः-

खानि उपस्थेनानन्दरतिप्रजातयः पादगतयः प्रज्ञाधोविज्ञा-

तवकामाच्छेत्याच, प्रज्ञया प्राणं समारुरुक्ष प्राणेन शवोन्

गन्धानाम्रोति, प्रज्ञया चक्षुः समारुरुक्ष चक्षुषा शर्वाणि रूपा-

ख्याम्रोति, प्रज्ञया श्रोत्रं समारुरुक्ष श्रोत्रेण सर्वान् शब्दानाम्रोति,

प्रज्ञया जिह्वां समारुरुक्ष जिह्वया सर्वाननरसनाम्रोति, प्रज्ञया

हस्तौ समारुरुक्ष हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याम्रोति, प्रज्ञया शरोरं

समारुरुक्ष शरोरे*ण सुखदुःखे ज्ञाम्रोति, प्रज्ञयोपस्थं समारु-

रुछोपस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाम्रोति, प्रज्ञया पादौ समारुछो

• प्रज्ञयैव धियं समारुछो प्रज्ञयैव धियो विच्छ्यातयं कामाना-

म्रोति ॥ ६ ॥ इतति F. G. टो॰

३ स्वाध्याय: १] दीपिकासहिता। ५३

समाधुच्च मनसा सर्वाऽपि ध्यानान्याम्रेति ॥ ५ ॥

न हि प्रज्ञापेता वाग्भिः किञ्चन प्रज्ञापयेदेन्यच्च मे मनोऽभूत्वाऽह नाऽह्मेतनाम प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतः प्राञ्जो गत्वा किञ्चन प्रज्ञापयेदेन्यच्च मे मनोऽभूत्वाऽह नाऽह्मेतं गत्वा प्राज्ञासिषमिति न

पादाभ्यां सर्वा हत्याऽऽप्रोति, प्रज्ञयैव ध्रियते समाधुच्च प्रज्ञयैव ध्रियते विज्ञातवयञ्च कामानाम्रोति। वाक्पर्यायवत्प-

योऽनवक्रमपि व्याख्येयं ॥ ६ ॥

ननु किं प्रज्ञया यावता, वागादिभिरेव खः श्रोत्रैःडवगम्यते सत्याग्रकृत् वागादीनां प्रज्ञारक्षितानां सत्यपि खार्थेऽमवले त-द्वगमषेतुत्वं नेति सर्वजन्त्वानानुभवेनाऽह। न हि प्रज्ञापेता वाग्भिः किञ्चन प्रज्ञापयेत्। हि यथाऽतं प्रज्ञारक्षितं वागि-

न्द्रियं किमपि वक्तव्यं खं परं वा नावगमयेत् प्रज्ञारक्षिता वाक् खव्यापारं न कुरते, कुर्वत्यप्यनवविचितार्थसममद्वार्थीं वा कु-

यादित्यर्थः। ननु प्रज्ञारक्षिता न प्रज्ञापयेदित्यस्मिर्थे किं प्रमाणमित्याऽह सर्वजनेननुभवमभिनयेन प्रमाणयति,

ऋन्यन्न विषयान्तरे मे ऽमेन्द्रियस्वामिनः मनः मन्तःकरणं धीःज्ञानकं प्रज्ञाषाचि श्रद्धात् प्रभवत् द्रव्याऽच एवं शृणोते। मनसोऽन्यचावस्थाने किं खादित्यत् श्राद्ध, नाऽह्मेतनाम प्राज्ञासिषमिति। ग्राहमिन्द्रियस्वामो एतत् लयाऽच कथममानं

कैङ्घीतकिन्त्राज्ञयोपनिषत्।

[३ षष्ठाध्यायः।

हि प्रज्ञापेतं चक्षुरूपं किंचन प्रज्ञापयेदन्यच मे मनोऽभू-

दित्याच नाइ्मेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं

श्रोचं शब्दं कच्चन प्रज्ञापयेदन्यच मे मनोऽभूदि-

त्याच नाइ्मेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता

जिह्वानरस कच्चन प्रज्ञापयेदन्यच मे मनोऽभूदीत्याच

नाइ्मेतमनरस प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ

हस्तौ कर्म किंचन प्रज्ञापयेयातामन्यच नो* मनो

उभूदित्याचुनावामतक्कं प्राज्ञासिष इति न हि प्र-

नाम वाक्ययं वागिन्द्रियस्य विषयमित्यर्थः, न प्राज्ञाशिषं न

प्रकर्षेष ज्ञातवानचं, उत्कृष्टनुर्क वा, उत्क्रमपि विश्रदवर्णविव-

चिताथें तद्वपरीतं वेति, दति ज्ञानन प्रकारेऽनु-

वद्यः। श्रयमर्यः, परज्ञानाsज्ञानयोःप्रत्यचलेडपि परस्य तद्-

चनसिद्धेनानुमातुं भवत्ये। तथा च प्रज्ञारहितमुक्तामिद्रियं

न खव्यापारचमिति । यथा वाक् तथा प्राणचचुःश्रोच-

जिक्राचहस्तपादप्रज्ञा दति पर्यायनवेनाच, न हि

प्रज्ञापेतः प्राज्ञो गर्भ कच्चन प्रज्ञापयेदन्यच मे मनोऽभू-

दित्याच, नाइ्मेत गन्धं प्राज्ञाशिषमिति। न हि प्रज्ञापेतं चचू-

चन् रूपं किं-

चन प्रज्ञपयेदन्यच मे मनोऽभूदीत्याच, नाइ्मेतद्रूपं प्राज्ञ-

विषर्मिति । न हि प्रज्ञापेतं श्रोचं शब्दं कच्चन प्रज्ञापयेदन्यच

• चन्यच्च मे मनोऽभूदीत्याच नाइ्मेतत्वां प्राज्ञासिषमिति F.

G. टो°.

३ अध्याय: १] दोपिकासहित।

चापतं पारोतम् *सुखं न दु:खं किञ्चन प्रज्ञापयेद्नञ्च मे मनोऽभूदित्यादि †नाहमेतत्सुखं न दु:खं प्राज्ञासि-

पमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ श्रानन्दं न रतिं न प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञापयेद्नञ्च मे मनोऽभूदित्याहं

नाहमेतमानन्दं न रतिं न प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतैः पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेयातामन्यञ्च

†नौ मनोऽभूदित्याहतुनिवामेतामित्यां प्राज्ञासिष-

मे मनोऽभूदित्यादि, नाहमेतं श्रद्धं प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेता शिळ्हावरञ्च काञ्चन प्रज्ञापयेद्नञ्च मे मनोऽभूदित्यादि;

नाहमेतमसारञ्च प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेतो अस्यो कर्म

किञ्चन प्रज्ञापयेद्नञ्च मे मनोऽभूदित्यादि, नाहमेत्कर्मं

प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखं न दु:खं

किञ्चन प्रज्ञापयेद्नञ्च मे मनोऽभूदित्यादि, नाहमेतत् सुखं न दु:खं प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेत उपस्थ श्रानन्दं न रतिं

न प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञापयेद्नञ्च मे मनोऽभूदित्यादि, नाहमे-

तमानन्दं न रतिं न प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेतो

पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेयातामन्यञ्च मे मनोऽभूदित्यादि,

नाहमेतामित्यां प्राज्ञासिषमिति। वाक्पर्याण्यतत्प्रर्धायाष्टकं व्याख्येयं।

• न सुखमिति D. † नाहमेतत् सुखमिति L.

‡ छान्त्र मे मनोऽभूदित्यादि पूर्ववत् F. G. टी°.

५५

कौघोत्कर्षनिबन्धनोपनिषत्।

[३ षध्यायः]

तत्र न हि प्रज्ञापेता वाङ् काचन सिध्येक्र प्रज्ञायते ।

प्रज्ञायेत ॥७॥

न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् न गन्त्यं वि-

जिज्ञासीत ज्ञातारं विद्याद् रूपं विजिज्ञासीत दृष्टारं*

नीलाद्द्रयमेवेररोक्यत्वाच्च, न हि प्रज्ञापेता धोः काचन

सिध्येत् कापि विज्ञातव्यकार्मादिभेदभिन्नाकारान्तःकरणष्ठ-

त्तिः, प्रज्ञापेतस्याचिका न सिध्येत, न प्रज्ञायते नावगम्यत

इत्यर्थः। ननु मिथ्याडपेक्षावताामिन्द्रियतदविष्यप्राप्तप्रज्ञानां तु-

ख्यात्वार्थं प्राणोपाधिका प्रज्ञैवोपाख्येति नियम इत्याशङ्क्य

प्रज्ञायामेवान्येषां कचपितलमात्रं, न प्रज्ञातत्वं प्रज्ञायेत प्रज्ञा-

तव्यामेवान्ये, न प्रज्ञायेत नावगम्यते चेङ्ग्यानुप-

लाख्या बुद्धेरभाव इत्यर्थः ॥ ७ ॥

इन्द्रियैः सद्धि प्रज्ञाया अभेददर्शेतु तर्हि नं मामायुर्-

मतमित्युपाख्येयत्वाच वाचनिकया रीत्या वागेवोपाख्या स्वादि-

त्यत्न श्राप्, न वाचं विजिज्ञासीत वाचं वागिन्द्रिंयं उपा-

लेधोयं न विजिज्ञासीत न विचारयेदमवगच्छेदित्यर्थः । तर्हि

किमवगम्यसिद्धं श्राप्, वक्तारं वागिन्द्रियप्रेरकममानसद्वात्मानं

सर्वकरणार्थक्तिराश्चिणमित्यर्थः, विद्यात् प्राणोऽपि प्रज्ञात्मा

वक्तव्युरस्मत्सतगितवगच्छेत । अथवा प्राणोऽपि प्रज्ञात्मा

वक्तव्योऽवगच्छेद, प्रज्ञैवायुरस्मत्चोऽरनभिज्ञातः । मृत एव प्राण-

• रूपविज्ञामिति F. G. टो॰

BIBLIOTHECA INDICA;

A COLLECTION OF ORIENTAL WORKS,

PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF THE

Hon. Court of Directors of the East India Company,

AND THE SUPERINTENDENCE OF THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

SANSKRIT WORKS IN PROGRESS,*

IN THE OLD SERIES.

The Lalita Vistara, or Memoirs of the Life and Doctrines of Sákya Sinha.

Edited by Bábu Rájendralála Mitra. Already published, Fasciculi I. II. III. IV. and V. Nos. 51, 73, 143, 144 and 145.

The Prákrita Grammar of Kramadís'wara. Edited by Bábu RáJENDRALÁLA Mitra.

An English translation of the Chhándoogya Upanishad of the Sáma Veda,

by Bábu Rájendralála Mitra. Already published, Fasciculus I. No. 78.

The Vedánta Su'tras. Commenced by Dr. Röer, and continued by Pandita

Ráma Náráyana Vidyáratna, Published, Fasciculi I. II. III. and IV. Nos. 64, 89,

172 and 174.

The Taittiríya Sanhitá of the Black Yajur Veda. Edited by Dr. E. Röer,

and E. B. Cowell, M. A. Published, Fasciculi I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII.

IX. X. XI. XIII. XIV. and XV. Nos. 92, 117, 119, 122, 131, 133, 134, 137,

149, 167, 160, 161, 166, 171 and 180.

The Taittiríya Bráhmaṇa of the Black Yajur Veda. Edited by Bábu

Rájendralála Mitra. Published, Fasciculi I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII.

IX. X. and XI. Nos. 125, 126, 147, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 175 and 176.

The Ma'rkandeya Puraṇa. Edited by the Rev. K. M. BANNERJEA. Already

published, Fasciculi I. II. III. IV. and V. Nos. 114, 127, 140, 163 and 169.

An English Translation of the Sáhitya Darpana by Dr. Ballantyne.

• For a list of the Persian and Arabic works in progress, see No. 130 of the

Bibliotheca Indica.

४४

कौघवीतनिम्राच्छयोःपनिघत्।

[३ अध्यायः।

द्विति न इति प्रज्ञापेतारं भीः काचन सिध्येत् प्रज्ञातिव्य

प्रज्ञायेत ॥ ७॥

न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् न गन्धं वि-

जिज्ञासीत घातारं विद्यात् रूपं विजिज्ञासीत दृष्टारं*

नीलादिद्रव्यमेवाररोक्याष, न तु इति प्रज्ञापेता धीः काचन

सिध्येत् कापि विज्ञातव्यकार्मादिभेदभिन्नाकारान्तःकरणषट्-

चितः; प्रज्ञापेताइषाचिका न सिध्येत, न प्रज्ञापते नावगम्यत

दत्यर्थः। ननु मिथ्याडपेक्षावतामिदंरियतदृश्यग्राहप्रज्ञानां तु-

स्वलाक्ष्यं प्राणोपाधिका प्रज्ञेवोपाधेति नियम दत्यार्थच

प्रज्ञायामेवान्त्येषां कस्यपितत्वमात्र, न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत प्रज्ञा-

प्रज्ञायामेवान्त्येषां कस्यपितत्वमात्र, न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत प्रज्ञा-

तव्यं धियोा विषयखरूपं न प्रज्ञायेत नावगम्यते चेऽप्यनुप-

लब्ध्या बुद्धेरभाव दत्यर्थः ॥ ७ ॥

तद्रियैः श्रद्ध प्रज्ञाया अभेदचेतुं तर्हि तं मामायुर-

नतमित्युपाख्येयच वाचनिकया रोत्या वागेवेोपाख्या स्वादि-

त्यत शास्त्र, न वाचं विजिज्ञासीत वाचं वागिन्द्रियं उपा-

स्थेयेवं न विजिज्ञासीत न विचारयेदपावगच्छेदित्यर्थः। तर्हि

किमवगम्यमित्य शास्त्र, वक्तारं वागिन्द्रियप्रेरकममान्दाल्यानं

सर्वकरणप्रत्यक्तिषाचिणमित्यर्थः, विद्यात् प्राप्नोऽकि प्रज्ञातमा

वक्तायुरम्वततिमित्यवगच्छेत। अथवा प्राप्नोऽकि प्रज्ञातमा

वक्तेत्येवावगच्छेत, प्रज्ञेवायुरम्वतयोःरन्तर्भावात। श्रुतएव प्राण-

• रूपविद्यामिति F. G. टो।

BIBLIOTHECA INDICA;

A COLLECTION OF ORIENTAL WORKS,

PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF THE

Hon. Court of Directors of the East India Company,

AND THE SUPERINTENDENCE OF THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

SANSKRIT WORKS IN PROGRESS,*

IN THE OLD SERIES.

The Lalita Vistara, or Memoirs of the Life and Doctrines of Sá´ya Sinha.

Edited by Bábu Rájendralála Mitra. Already published, Fasciculi I. II. III. IV. and V. Nos. 51, 73, 143, 144 and 145.

The Prákrita Grammar of Kramadís´wara. Edited by Bábu Rájendralála Mitra.

An English translation of the Chhándogya Upanishad of the Sáma Veda, by Bábu Rájendralála Mitra. Already published, Fasciculus I. No. 78.

The Vedánta Su´tras. Commenced by Dr. Röer, and continued by Pandita Ráma Náráyana Vidyáratna, Published, Fasciculi I. II. III. and IV. Nos. 64, 89, 172 and 174.

The Taittiríya Sanhitá of the Black Yajur Veda. Edited by Dr. E. Röer, and E. B. Cowell, M. A. Published, Fasciculi I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX. X. XI. XII. XIII. XIV. and XV. Nos. 92, 117, 119, 122, 131, 133, 134, 137, 149, 157, 160, 161, 166, 171 and 180.

The Taittiríya Bráhmaṇa of the Black Yajur Veda. Edited by Bábu Rájendralála Mitra. Published, Fasciculi I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX. X. and XI. Nos. 125, 126, 147, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 175 and 176.

The Ma´rkaṇḍeya Pura´ṇa. Edited by the Rev. K. M. Bannerjea. Already published, Fasciculi I. II. III. IV. and V. Nos. 114, 127, 140, 163 and 169.

An English Translation of the Sáhittya Darpaṇa by Dr. Ballantyne.

• For a list of the Persian and Arabic works in progress, see No. 130 of the Bibliotheca Indica.

SANSKRIT WORKS PUBLISHED,

IN THE OLD SERIES.

Former

Reduced

Price.

Price.

The first two Lectures of the Sanhita of the Rig Véda,

with the Commentary of Mádhava Achárya, and an English translation of the text. Edited by Dr E. Röer,

Nos. 1 to 4, ............................

4 0 0

2 8 0

The Brihad Aranyaka Upanishad, with the Commentary

of S'ankara Áchárya, and the Gloss of Ánanda Giri.

Edited by Dr. E. Röer, Nos. 5 to 13, 16 and 18, ......

11 0 0

6 14 0

An English Translation of the above Upanishad and Com-

mentary. Nos. 27, 38 and 135,....................

3 0 0

1 14 0

The Chhándogya Upanishad, with the Commentary of S'an-

kara Achárya, and the Gloss of Ánanda Giri. Edited by

Dr. E. Röer, Nos. 14, 15, 17, 20, 23 and 25, ......

6 0 0

3 12 0

The Taittiríya, Aitareya and S'vetas'watara Upanishads with

Commentary, &c. Nos. 22, 33, and 34, ...............

3 0 0

1 14 0

The I's'a, Kéna, Katha, Pras'na, Mundaka, and Mándukya

Upanishads, with Commentary, &c. Edited by Dr. E.

Röer. Nos. 24, 26, 28, 29, 30 and 31,.................

6 0 0

3 12 0

The Taittiríya, Aitareya, S'vetas'watara, Kena, I's'a,

Katha, Pras'na, Mundaka and Mándukya Upanishads.

Translated from the Original Sanskrit, by Dr. E. Röer,

Nos. 41 and 50,....................................

2 0 0

1 4 0

Division of the Categories of the Nyáya Philosophy, with

a Commentary and an English Translation, by Dr. E.

Röer, Nos. 32 and 35,...............................

2 0 0

1 4 0

The Sáhitya-Darpana, or Mirror of Composition, by Viswa-

nátha Kavirája, edited by Dr. E. Röer, Nos. 36, 37, 53, 54

and 55, ..........................................

5 0 0

4 0 0

The Chaitanya Chandrodaya Nátaka of Kavikarnapura, Edit-

ed by Bábu Rájendralála Mitra, Nos. 47, 48 and 80, ....

3 0 0

1 14 0

The Uttara Naisladha Charita, by Sri Harsha, with the

Commentary of Náráyana. Edited by Dr. E. Röer,

Nos. 39, 40, 42, 45, 46, 52, 67, 72, 87, 90, 120, 123 and

124, ...........................................

12 0 0

7 8 0

The Sánkhya-Pravachana-Bháshya. Edited by Fitz-

Edward Hall, A. M., and to be translated by J. R.

Ballantyne, LL. D. Nos. 94, 97 and 141, ..............

0 0 0

1 14 0

The Sarvadars'ana Sangraha; or an Epitome of the dif-

ferent systems of Indian Philosophy. By Mádhaváchárya.

Edited by Pandita I's'warachandra Vidyáságara. Nos.

63 and 142, .......................................

0 0 0

1 4 0

The Súrya-siddhánta, with its Commentary the Gudhártha-

prakás'aka. Edited by FitzEdward Hall, A. M. Nos.

79, 105, 115 and 146,...............................

0 0 0

2 8 0

The Tale of Vásavadattá, by Subandhu, with its Com-

mentary entitled Darpaná. Edited by FitzEdward Hall,

A. M. Nos. 116, 130, 148 ............................

0 0 0

1 14 0

The Elements of Polity, by Kámándakí. Edited by Bábu

Rájendralála Mitra. Nos. 19 and 179,.................

0 0 0

1 4 0

BIBLIOTHECA INDICA;

COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

New Series, No. 20.

कौषीतकिब्राझ्मणोपनिषत्

शङ्करानन्दकृतदीपिकासहिता

THE

KAUSHÍTÁKI-BRÁHMAŅA-UPANISHAD

WITH THE

COMMENTARY OF SANKARÁNANDA,

EDITED WITH

AN ENGLISH TRANSLATION

BY E. B. COWELL, M. A.

FASCICULUS II.

CALCUTTA :

PRINTED BY C. B. LEWIS, AT THE BAPTIST MISSION PRESS.

SANSKRIT

WORKS

PUBLISHED,

IN

THE

NEW

SERIES.

The

Vais'eshika

Sútras,

with

Commentaries,

by

Pandita

Jaya

Narayana

Tarkapanchanana.

Complete

in

five

Fasc.

Nos.

4,

5,

6,

8

and

The

Sándilya

Sútras

with

Swapnes'wara's

Commentary.

Edited

by

Dr.

J.

R.

Ballantyne,

LL.

D.

Complete

in

one

Fasc.

No.

SANSKRIT

WORKS

IN

PROGRESS.

A

translation

of

the

Súrya

Siddhánta

and

Siddhánta

Siromani,

by

Pandita

Bápú

Deva

Sástri,

under

the

superintendence

of

Archdeacon

Pratt.

Fasc.

I.

II.

Nos.

1

and

13,

containing

the

Súrya

Siddhánta

and

the

first

portion

of

the

Siddhánta

Siromani.

The

Dása

Rúpa

with

the

exposition

of

Dhanika.

Edited

by

F.

E.

Hall,

D.

C.

L.

Fasc.

I.

No.

The

Nárada

Pancharátra.

Edited

by

Rev.

K.

M.

Banerjea.

Fasc.

I.

No.

ई अध्यायः १] दीपिकासंयुता ।

विद्यां शिष्यं विजिज्ञासोत श्रोतारं विद्याकथनरसः ।

विजिज्ञासोतानरस्य विज्ञातारं विद्यांन ।

कर्मं विजिज्ञासोत कर्तारं विद्यांन सुखदुःखे विजिज्ञासोत सुख-

प्रज्ञे सर्वव्यापिनांविज्ञात्य यत्न श्रोतावित्याचचुरं, *पूर्व न वाचं

विजिज्ञासोतेति करणनिषेधः: हतत:, शिष्ये च न मने विज्ञा-

सोतेति तथैव निषेधं करिष्यति, तेनाध्यात्माभ्यामिन्द्रिय-

र्यनिषेधः: सर्वैरुपप्लवणार्थ, मध्ये पर्यायाश्रकेन विषयं निषे-

धाति पूर्वोक्तरथैरपि विषयान्निषेधोपप्लवणार्थ । न श्रवणकर्म-

द्रियप्राचे श्रवोरक्ष पाठाच्छ्रोरोरंपोन्द्रियामिति मन्तव्यं,

करणस्य विषयोपप्लवयै विवचितत्वात् तथ च भोगाच्चतने डपि

शरीरे यथाकथंचिदपि सम्पादयितं सुशकलात् । श्रवचैवमपि

ग्राचपाठस्याचचः । तर्छ शरीरे शन्देन लग्निन्द्रियमस्त । न चैवं

सुखदुःखेःर्विषयं विर्धते, ताभ्यामुपप्लवितस्य तस्माक्ष-

स्पर्शखेव कल्पच्यतं प्रकल्यातं, एवं च कल्पनागौरवेडपि प्राय-

पाठो न वान्तिर्न भवति । पर्यायाश्रितकल्पचं विविष्य तद्-

दर्शयिषा एवं गम्याल्लमा च, न गर्भ विजिज्ञासोत ज्ञातारं वि-

्यातं, न रूपं विजिज्ञासोत रूपविद्यं विद्यातं, न श्रद्धं विजि-

ज्ञासोत श्रोतारं विद्यातं, नान्तरं विजिज्ञासोतान्तरस्य वि-

ज्ञातारं विद्यातं, न कर्म विजिज्ञासोत कर्तारं विद्यातं, न

L' * यच वागादिशः प्रायो मुखः इति प्रायो ब्रह्मास्तल्वोपासरं सम-

पिंतं, शभुना वक्तव्योऽसनि प्राथस्यापि प्राथे ब्रह्मास्तलतुल्यखिदपदिशते

इति रडस्थमिति श्रधिक्ष: पाठ: D.

४७

कैवल्योपनिषत्।

[२ पध्यायः ।

दुःखयोर्विमतारं विध्यानानन्दं न रतिं न प्रजातिं*

विजिघासीतानन्दस्य रते प्रजातेरविमतारं विद्यां-

नेत्यां 'विजिघासीतैतारं विद्यान मनो विजिघासीत

मन्तारं विध्यात्तु वा रता द्र्शैव भूतमात्रा श्रधिप्रशं

द्रश प्रज्ञामाचा श्रधिभूतं यद्रि भूतमात्रा न सुने

सुबदु:बे विनिघासीत स्बदु:खयोर्विमतारं विध्यात, नानन्दं

न रतिं न प्रजातीं ।विजिघासीतानन्दस्य रते: प्रजातेरविमतारं

विध्यात, नेत्यां विजिघासीतैतारं विष्यात। रूपविष्यं रूपविदं,

एतारं गन्तारं । स्वाष्टमन्यत। श्रादाविन्द्रियं निवेश्येन्द्रिय-

खामिनो यथा श्ञातव्यलसुरं तथान्तेऽप्याच, न मनो विजि-

घासीत मन्तारं विद्यात। वाक्पर्यायावलोक्येयं। एवं सर्वे-

न्द्रियविषययथाच्चिपो श्ञानमधियाच प्रज्ञात्वार्वानध्यंसूलं संसार-

चक्रमिद्र्यविषयाभ्यामितरतररथापेचाभ्यां प्रवतते, श्ञायत-

रभावे यन् प्रवर्तंत ह्यभिप्रायवशात्। ता: प्रकृतः

संसारचकस्य मूलबूतः:, वै प्रशिद्रूता: एता: प्रत्यच्ञा श्ञनुमे-

याच, द्र्शैव दृश्यश्काका एव न लधिका:, अथरीरे लच: सुख-

दुःखचो: सभ्ष्य शान्तभावेन मनबस सर्वेन्द्रियेषु मन्तव्ययष्ष

य सर्वेषु विषयेषु, भूतमाच: वकव्याच्चा विषया:, श्रधि-

प्रशं प्रज्ञाभिनान्नीन्द्रियाष्यधिदतय वर्तन्त इति श्रधिप्रशं।

• प्रजापतिमिति काचित् पठ्यते।

३ पश्याय: १]

सोपपत्तिविचिता।

. ५५

प्रतिज्ञाहुः: सुप्रतिष्ठा प्रज्ञामात्रा न स्यात्। भवमात्रा स्यात्

ध्यन्यतरतो रूपं किंचन सिध्येन्नो*पतन्नानातत्

यथा रथसारेपु नेमिरपिंता नाभावया स्समिता

तत् तत्रसिद्धानां: प्रज्ञामात्राच: वागादिगोत्रियाषि प्रतिषूतं

भूतमात्रा वाग्वाध्यानी भूतानि तानि विशघनेगांधिकोत्य

वर्तन्त रत्यधिरूतं । यत् यदि, चि प्रतिद्धा:, " भूतमात्रां!

नामादिरूपा:, स्था:, नेति वचिरेवावगतव्यं*; न भवेय: श

प्रज्ञामात्रा: खु:, उत्कान्तिगोत्रियाषि न भवेय:; न चि निर्वि-

षयमिन्द्रियं भवति, यतं यदि वा पचान्तरेः प्रज्ञामात्रां!

उत्कान्तीनिन्द्रियाणांच न खु: न भवेय: न भूतमात्रा:"खु: उत्का

भूतमात्रा न भवेय: ।। तचः रेथुमात्रां*गो यान्यतरंतो रूपे

किंचन विध्येत। श्रन्यतरतः एकधातु: प्रज्ञामात्रांभूतमात्रंयोम-

ध्ये हि यकस्मात् किंपि विषय इन्द्रियं वा न सिध्येत। श्रष-

र्थ:। न चि विषये विषयेष्टेन्द्रियं वेष्ट्रियेष्टावगम्यते, 'कि-

नारिं इन्द्रियेष्टे विषये विषयेष्टेन्द्रियामति । ननु यदि 'विष-

येन्द्रियामतरेत रथापेष्टं तर्हि स्व परस्यारं विभिनलातं प्रज्ञाथा

प्रश्येतस्निमित्ता विभाग: स्यात्, तथा च यथा प्रज्ञाथो

सर्वाणि भूतान्येकं भवन्तोति प्रतिज्ञा व्याघातं स्वादित्यांतं

प्राप्त, नो पतन्नाना पततं प्रज्ञामात्रांभूतमात्राचाहरूपं नो नाना

म भेदवत् । नानाताभावं पतिज्ञाच तदुपपादयितुं दृष्ट-

• एतावता नेति मूर्खे नास्तोदिति प्रतीयेते ।

02

Digitized by Google

९९

कौघीतकित्राह्मणोपनिषत्।

[३ षष्ठाध्यायः।

एवमेवता मृतमाचाः प्राणमाचाछ्वापितः प्राणमाचाः

प्राणेःडपितः स एष प्राणः एव प्रशानन्दे*डजरो

डमृतो न साधुना कर्मणा भूयान् †भवति नो एव-

नामात्र, तत् तत् यथा दृष्टान्ते रथस्य रथचक्रस्य ष्यरेषु

नाभिप्रतिष्ठितेषु तोत्र्याचेषु काष्ठेषु नेमिः ष्यरेभ्यो वचि-

दंशर्वर्ति वत्थुं काष्ठं ष्यर्पितः, ष्यर्पिता ष्यराधारा वर्तन्त

इत्यर्थः। गाभीः*काष्ठे ष्यजाधारैकत्वात् वर्त्ते, ष्यरा-

दौर्घाणि तौच्छ्यानी काष्ठानि; ष्यर्पिता: प्रतिष्ठिता:, एवमेव

तददेव न लन्यथा, एताः उपकल्प्यमानाः भूतमाचाः विष-

था: नेमिकागीयाः प्राणमाचासु दंश्र्रेषु ष्यरखागी-

घेषु ष्यर्पिता: प्रतिष्ठिता:, प्रज्ञामाचाः दंश्र्रयाख्यरभूताानि

प्राणे मुखनासिकास्यारिपु नाभिष्यानीयेषु ष्यर्पिता: प्रति-

ष्ठिताः। य प्राणोपाधिंक:, एषः प्रज्ञान्तकधीटत्तैः प्रतिफलितः,

प्राज्ञः प्रज्ञया नित्यया ख्यातिप्रकाशया युक्तः, ष्यात्मा ष्यज्ञ-

प्रात्यच्यवचारयोग्यः, प्रानन्दः सुखैकस्वभावः, ष्यजरः

जरार्दितः, ष्यमृतः मरणरहितः ख्यातिप्रकारविज्ञानानन्दा-

तमखरूपः सर्वविकल्पयाशूनो न्त्यर्थः। नचैवंदुपक्यापि साधु-

याधुकर्म्माभ्यामधिकृतनूनत्वे ख्यातां अमुद्रखेविंदूद्याश्रमथ्या-

भ्यामित्यत ष्यात्मा, न साधुना कर्म्मणा भूयान् साधुना प्रा-

• प्रज्ञातमान्त इति D. † भवतीति F. G. टी. नास्ति।

३ अध्याय: १] दोपिकासहित।

१०९

साधुना कल्याणेन* येन साधु कर्म कारयति तं य-

मेभ्यो लोकेभ्य उन्निनेषत एष उ एवासाधु कर्म का-

रविधितेन कर्मणा पुण्यरूपेण न भयान् नाधिको, भवतीति

प्रेष:। नो एष नैव प्रषाधुना ग्राह्यप्रतिषिद्धेन कर्मणा कनी-

यान् कनिष्ठा न्यून रत्यर्थः, भवतीति प्रेषः। प्रयमर्थः। विक्र-

यावतो दृष्टयो दृष्टः समुद्रादेः; न तु विपरीतस्थ गगने

तददर्शनादिति। साध्वषाधुकर्मणो एनं न सृष्टत रत्यस्मश्र्ये

रेतु माद, एष येन हि यज्ञादेश एव प्राणे प्रज्ञापाधकः एव

नतन्यः, एनं शरीराश्रयालाभिमानिनं साधु कर्म ग्राह्यविदितं

कर्म धर्मरूपं कारयति मनिश्चत्नमपि ग्रह्यतापयति, मृत्युमिव

कस्यचिच्चरीरो गताविष्टं खयं निर्गोपारं यत् शरीराभिमानिनं

विविधान् व्यापारान् कारयति, तं एनं प्रहते वच्म्यमाषे चं

प्रसिद्धं स्वर्गार्थिनं ग्रह्मानुनेषति आत्मानमनु पश्चादासम-

नात् नुनेपत। निग्नोषते जडं नेतुमिच्छतोऽर्थः। एष उ एव

प्राप उक्त एव नतन्यः, एनं शरीराषाभिमानिनं ग्रासाधु कर्म

ग्राह्र्गविध्दूं कर्म पातकरूपं कारचाति मनिश्चत्नमप्यन-

छापयति तं प्रियसुखमनर्थार्थिनं यं प्रसिद्धं पातकिनं अभ्यः

प्रत्यचेभ्यः लोकेभ्यः मनुष्यादिनिवासेभ्यः नुनुत्सते निनोषते

• यघ यदैनं साधु कर्म कारयति तं यमन्यामुनेयेय उ यदेनम-

साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो नुनुत्सत यघ लोकपाल यघ

लोकाधिपतिरेष सर्वश्रः स म आत्मेति विद्यादिति F. G. टी०।

रथाति तं यमभे निगोष्ठत एव लोकपालः एव लो:-

काधीपरतेष लोकेषः स म ज्ञातमेत विच्यात स म

ज्ञातमेत विच्यात

इत्यारथके कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि हतीयोऽ-

ध्यायः समाप्तः ॥ * ॥

अथो नेतुामच्छतोऽर्थः। साध्वसाधुकर्मकारचिह्नं स्वर्गनरक-

प्रप्त्यर्थमित्युच्यतं, तदयस्य प्रमुलादुपपत्तर्नास्त्यच, एषः स्वर्ग-

नरकयोःसंबता। स चोकप्राप्तः लोकानां साधूना सुखेनासाधूनां

दुःखेन। स.पापको रचको लोकपाप्रः। तथा च व लोकपा-

लं मन्वादितरसादिव्यत प्राह, एषः श्चका लोकाधिपति:

लोकानां याधूनामसाधूनां चाधिष्ठाय पाप्चिता मद्धारा-

जवमोकाधिपति:। तथाप्रि महाराजवत् कौषीतदेव लोकान्

प्रत्यक्षप्रतिलं स्वादिव्यत प्राह, एष उक्तः सर्वेषः सर्वस्

लिखिलस्य , मृतभैतिककथेषु नित्यन्ता सर्वेषः। स उक्तः

सर्वेषलादिगुणः। मे:समेतेषु वचः आत्मा ' स्वर्गप्रत्यच्यव-

चारमाग्यो। ममेव विजानीधीत मचेकाः हति विच्यात एवं

जानोचात स म ज्ञातमेत विच्यात व्याख्यातं। वाच्याभ्यासेऽध्या-

परिसमास्यर्थः ॥ ५॥

हति श्रीबृहदारानन्दभगवतः कृतौ कौषीतकिब्राह्मणोप-

निषद्धोपिकायां हतीयोऽध्यायः ॥ * ॥

९ पध्यायः १] दीपिकांसहिता । ९०३

*ग्रथ्य च वै गाग्यो वाष्पाकिरनूचानः संसृष्ट† ग्राम सोडवसदुषी नरेषु सवसन्मत्येषु कुरुपञ्चालेषु काशि-

पूर्वाध्याये प्राणोपाधिक ग्रात्मो|पासञ्च प भवति कैंशचिद्दुष्टिभ्रमः प्राप्त एव चैतन्यविमिश्र ग्रानन्दादिगुणकः ग्रात्मोति, तत्त्वनिवारणाथि प्राणात् सुयुप्तावस्थादपगतचेतन्यात्मपं चेतनमानन्दात्मकां विवचुः पूर्वोक्तरपचाभ्यां ब्रह्मविषयातया च ग्रानिलादिगुणमन्रेरपामनन्तरेभ्यामन्तरेभिद्युतमाख्या-

चिकामात्, गाग्यः गर्गगोत्रीयः एतस्यां वा ऋ किल वै प्रथितो हष्टत्वेन श्रुत्यनुसारेऽवषाकिः वाष्पाकृतपतं भ्रूण-चानः भ्रनु प्राप्याचें वदन्तमनु स्वधमयुचार्यतोयानूचानः श्रथीतवेद अर्थ्यः । संसृष्टः सम्यक्सुस्पष्टः सर्वत्र प्रथितकोर्ति-

रित्यर्थः, ग्राथ बबूव । सः प्रथतो गाग्यः प्रवशमत् निवासमकरोत्, उज्जैनरेषु उज्जैनरसन्निकेषु देशेषु सवसन् मध्य-रन स्वकीर्तिकामः सर्वत्र पर्यटन्लित्यर्थः । मत्खेषु मत्ससंज्ञ-केषु देशेषु, प्रवसदिति प्रच वच्यमाणयुग्मद्ये चानुवर्तते, कुरुपचालेषु कुरुराज्यसन्निकेषु पञ्चालसन्निकेषु च कुरुपचालेषु, काम्पीविंदेषु काम्पीवदरन्निकेषु च काम्पीविंदे-

रेषु, रति एवं प्रकारेभ्यनेष्वपि चैर्वर्णिकमिवासद्रेष्ववसदित्य-यंः । स नानादेशवासी प्रथितकोर्तिरगर्वाद्वो गाग्यः ऋ किल

• गाग्यो च वै वाष्पाकिरिति F. G. टो। † संसृष्ट इति A.

२८

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

[ 8 खाध्यायः ]

विदेहेष्विति स हाजातशत्रु*काश्यमात्र्यो वाचं ब्रह्म

ते ब्रवावीत तं होवाचाजातशत्रुः स इवसंत् †द्वम

ब्रजातशत्रुं न विच्छते ज्ञात उत्पको घदपेच्चयथ यचुः सादयं

सार्धनामधारतो सर्वच समवृद्धः ब्रजातश्रुः, तं काश्यं काश्योदे-

याधिपतिं पत्य कदाचितं समीपं प्राप्य उवाच उक्तवान्।

गार्ग्योकिमाच ब्रह्म सनुपचरितनवह्माविद्याभिधियं ते तुभ्य-

मजातश्रवे ब्रवाणि, यदि भवतोऽनुज्ञा तदा वदानि, हति

ब्रजेन प्रकारेण उवाचेत्यम्वयः । तं एवं बदन्तं गार्ग्ये च किम

उवाच उक्तवान् ब्रजातश्रुः ब्रजातश्रुनामा राजा । ब्रजा-

तचूकिमाच, सर्षचं गवां सर्षचं दद्रा: वयंग राजाने डस्पेडपि

कार्ये प्रभूतं प्रयच्छामः किमुतास्मर्थे वादृशामित्यर्थः, ते

तुभ्यं ब्राज्ञाय ब्रह्मविदे दानपाचाय । नेयं ब्रह्मविद्या:

दचिषा किन्तु एतथां ददानोमुच्कायां वाचि ब्रह्म ते ब्रवा-

पीयवेंद्रुपवाच्चानिमित्तं । जनकः जनकनामा मिथिलेश्वर-

रोडच ब्रह्मविद्या: सधनाया दानात् जनकः य एवं

ब्रह्माविद्या: प्रतिच्छोता, हत्यनेन प्रकारेण मामज्ञात्वा,

वै प्रशिद्रा: ष प्रापि जना: शैवर्षिकाः व्यथिं धावन्ति गच्छ-

न्ति । स्रथमथः । ब्रह्माविद्या: सोपायायाः दाताः वक्ना

पितेल्येव वदन्तो जना मिथिलेश्वरमेव गच्छन्ति, प्रापि मां

• काश्यमेतोवाचति F. G. टो० ।

† दम्भ त इतीति D. दम्भ (दम्भः हति टो०) त रत्न्यामिति F. G. टो० ।

क खध्यायः १] टीपिप्रबोधिनी ।

३:४

इत्येतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धा-

वन्तोति॥ १ ॥

*श्रादित्ये रघुशचन्द्रमसयुतिं विद्युति सत्यं स्तनयित्नो

शब्दो वायाविन्द्रौ वैकुण्ठ श्राकाशे पूष्णामग्नौ विषा-

तादृशं ततोऽन्यथिकं वा न जानन्ति, तत्यमेव प्रकारेषो-

वाचेत्यम्ययः ॥ ९ ॥

यः उक्तःः ४ किश उवाच उक्तवान् वाक्षाकि: वच्याक-

स्यापत्यं, य एव प्रतिद्वि एव न वच्यः, एषः मादृशः प्रत्यषः;,

श्रादित्ये श्रादित्यमखण्डले पुरुषः पुरुषाकारचेतनः तमेव उक्त-

स्थानस्थमेव न वच्यं, यदं मार्गेया ज्ञात्वितं उपाये विषातीय-

प्रत्यभिज्ञायेन यजातोऽप्रत्यवप्रवाहेष मचोदेति वाचाेक्षुर्वे,

इति मनेन प्रकारेषोवाचेतन्य्यः । तं एवं पूवायं गाग्यें,

च किश, उवाच उक्तवान् ज्ञातयचः एतन्नामा, रसयचय्या

निवारयन्, मा मा श्रावाधार्यां दिव्यचयं मारुः, एतस्मिन्

उदपुत्रे उदपुत्रोपदेशेनैवमिति चर्विदर्शः; वाच्यपार्थ्याने म-

ाने यति यवदार्चिष्ठा: लं गुरुरचं विष्णु इति गुरुशिष्यो-

किद्रुपं संवादं मा कारय, एतस्मिन् कार्यमाषे वचं वाधिता:

खाम । ननु यदपि लं जानीषे एतं पुरुषं तथापि तहु-

ज्ञानुपासनाफलं न जानीष रत्यत माच । इतःन प्रभ्य-

धिकः: पाखरत्वासः पृथुगुणोदकवचः:, चन्द्रमषः सूर्यश्च-

• श्रादित्य इत्यादि सत्स्वेन्तं F. G. टो० यालि।

९.४

कौषीतकि-ब्राह्मणोपनिषत्।

[ ४ पध्यायः ।

सदिरित्यस्यु तेज इत्यधिदैवतमध्यात्ममादर्शे प्रति-

रूपमध्यायायां द्वितीयः प्रतिश्रुत्कायामसुरिति शब्बे

पुद्गानाडोरुपलादेतौ व्याख्यानरे शौमगुणौ सर्वेष्यविशदौै,

*प्रतिष्ठा: शर्वाणि भूतान्यतोत्य तिष्ठतोत्यतिष्ठा:, सर्वेषां

भूतानां निविशमानां शिरजन्मनां मूर्धा मखकं, हति

घ्यनेन प्रकारेण, वै प्रतिद्धू: सर्वेषां ब्रह्मविदां निरभिमा-

नां ध्यारं प्राजातग्रु: एतं तयोक्तं पुरुषं उपासे उपासनया

वाचात्कुवे, ॠतिं उत्कपुरुषगुणसमाश्रयः। सः प्रहातः यः प्र-

चिद्र: उपाशकः, ह किल, एतं उत्कगुणकं पुरुषं एवमुपाक्ते

उत्कगुणोपासनया वाचात्कुरुते, सः प्रतिष्ठा: सर्वेषां भूतानां

मूर्धा व्याख्यातं भवति स्वयं, यदुयं ब्रह्मोपाक्ते स्वयमपि त-

तुषो भवति ॥ १ ॥

य देवाच वागाकिर्य एवैष चन्द्रमा उप पुरुषखमेवाच-

मुपाश हति । तं देवाचाजातग्रजर्मा मैत्रकिन् समवादयिष्ठा:

सोऽपि राजाजातशात्रवति वा ब्रह्मसुतमुपागन् हति म चो दे-

वमुपास्तेऽग्र्यात्मा भवति ॥ २ ॥ य देवाच वागाकिर्य एवैष

विष्णु: पुरुषखमेवाचमुपाश हति । तं देवाचाजातग्रजर्मा

मैत्रकिन् समवादयिष्ठाक्षेज्यात्मेति वा ब्रहमेतमुपाश हति

स येऽहैतस्मुपाक्ते तेजस्यात्मा भवति ॥ ४ ॥ स य देवाच

वागाकिर्य एवैष स्वराज्चिल्नौ पुरुषखमेवाचमुपाश हति । तं

• तिष्ठा: पतिष्ठा हति B. C. E.

8 अध्याय: १] दीपिकावल्चिता।

मत्युः स्वप्ने यमः शरीरे प्रजापतिदक्षःखादीनां वाचः

सत्येडक्षिश्रि सत्यस्य ॥२॥

देवाचाजातशत्रुं मैत्रायणं समवादयिष्ठा: शश्वदात्मेति

वा प्राणमेतमुपाश्रिति य चो हैतमेवमुपाक्रष्टे शश्वदात्मा

भवति ॥ ५ ॥ य देवाच बालाकिर्य एवं शाकायने पुरुष-

समेवाचमुपाश्रिति। तं देवाचाजातशत्रुं मैत्रायणं

समवादयिष्ठा: पूर्णमुपवर्तिं ब्राह्मेति वा प्राणमेतमुपाश्रिति

य चो हैतमेवमुपाक्रष्टे पूंतेः प्रजया पशुभिर्नैव एव स्वयं

नाक्ष्य प्रज्ञा पुराकालमुपवर्तते ॥ ५ ॥ य देवाच बालाकिर्य

एवैष वाचै पुरुषसमेवाचमुपाश्रिति। तं देवाचाजात-

शत्रुं मैत्रायणं समवादयिष्ठा हस्त्रै वैकृपणैडपराजिता

मेनेति वा प्राणमेतमुपाश्रिति य चो हैतमेवमुपाक्रष्टे निष्पुरि-

*वादपराजयिपुरनित्यन्वयायो भवति ॥ ७ ॥ य देवाच वा-

लाकिर्य एवंडडषु पुरुषसमेवाचमुपाश्रिति। तं देवा-

चाजातशत्रुं मैत्रायणं समवादयिष्ठा विषाणधार्तिं वा

प्राणमेतमुपाश्रिति य चो हैतमेवमुपाक्रष्टे विषाणदिंईवान्वेष

भवति ॥ ५ ॥ य देवाच बालाकिर्य एवंडडषु पुरुषसमेवाच-

मुपाश्रिति। तं देवाचाजातशत्रुं मैत्रायणं समवादयिष्ठा

शश्वदात्मेति वा प्राणमेतमुपाश्रिति य चो हैतमेवमुपाक्रष्टे

शश्वदात्मा भवतीत्यधिदैवतमध्यात्मं ॥ ८ ॥ य देवाच

• वाडपराजियुरिति F. G.

१ २

९.=

कौषीतकब्राह्मणोपनिषत्।

[8 पथ्याद: अ

स

देवापिर्वाचाकिर्य

एवैष

श्राद्ध

पुरुष

एस्तम्-

वाङ्मुपास

इति

तं

देवाचाजात

श्रुचुमी

†मैत्र

स्मिन्

वाचाकिर्ये

एवैष

आदर्शे

पुरुष

एस्त

मेवाच

मुपास

इति।

तं

दे-

वाचाजात

श्रुचुमी

मैत्र

स्मिन्

समवाद

यिष्ठा:

प्रति

रूप

इति

वा

ब्रह्म

मेत

मुपास

इति

स

यो

एत

मेव

मुपास

खे

प्रति

रूपे

दै-

वाच्य

प्रणाच्यां

पुच

श्राज

यते

ना

प्रति

रूप:

॥

९.

॥

य

देवाच

वाचाकिर्य

एवैष

प्रति

श्रुत

काच्यां

पुरुष

एस्त

मेवाच

मुपास

इति।

तं

देवाच

जात

श्रुचुमी

मैत्र

स्मिन्

समवाद

यिष्ठा

द्वितीये

डनपग

इति

वा

ब्रह्म

मेत

मुपास

इति

स

यो

एत

मेव

मुपास

खे

विन्दते

द्वितीयान्

‡द्वितीय

वान्

भवति।

॥

९९।

॥

य

देवाच

वाचाकि-

र्ये

एवैष

श्राद्ध:

पुरुष

मच्

इति

तम

एवाच

मुपास

इति।

तं

देवा-

जात

श्रुचुमी

मैत्र

स्मिन्

समवाद

यिष्ठा

ब्रह्म

पुरि

ति

वा

ब्रह्म

मेत-

मुपास

इति

स

यो

एत

मेव

मुपास

खे

नो

एव

ख्यां

नाश्य

प्रजा

पुरा

काष्ठात्

खो

रमेति।

॥

११

॥

य

देवाच

वाचाकिर्ये

एवैष

काष्ठा

पुरुष

एस्त

मवाच

मुपास

इति।

तं

देवाच

जात

श्रुचुमी

मै-

त्र

स्मिन्

समवाद

यिष्ठा

मृत्यु

रिति

वा

ब्रह्म

मेत

मुपास

इति

स

यो

एत

मेव

मुपास

खे

नो

एव

ख्यां

नाश्य

प्रजा

पुरा

काष्ठा

प्र-

मो

यते।

॥

९३।

॥

य

देवाच

वाचाकिर्ये

एवैष

श्राद्ध:

पुरुष-

समेवाच

मुपास

इति।

तं

देवाच

जात

श्रुचुमी

मैत्र

स्मिन्

समवाद

यिष्ठा

मुपास

• वाचाकिर्यने

कच

पाठान्तरं।

†

मैत्र

स्मिन्

समवाद

यिष्ठा

ह

ति

F.

G.

टी॰

(वास

ति

ष्ठा

इति

F.)।

‡

द्विती

या

द

व

टी॰।

8

साध्यायः

1]

दीपिकारचित।

३०५

संवादविष्ठा

हरिहरैकद्रवासा

श्रीविष्ठा:

सर्वेषा

भू-

तानां

मूर्ध्नित

वा

ब्रह्मेतमुपास

इति

स

यो

हैत

मेव-

मुपास्तेऽतिष्ठा:

सर्वेषां

भूतानां

मूर्धा

भवति॥३॥

संवादविष्ठा:

प्रजापतिरिति

वा

ब्रह्मेतमुपास

इति

स

यो

हैत

मेवमुपास्ते

प्रजायते

प्रजया

पशुभिः॥

४॥

स

देवाच

वागाकिर्य

एवैष

प्राणो

जातमा

थेनैतस्मः*

सप्रथा

चरति

तस्मादमुपारम

इति।

तं

देवाचाजातशत्रु:

मैत्रस्मिन्

संवादविष्ठा:

यमो

राजेति

वा

ब्रह्मेतमुपास

इति

स

यो

हैत

मेवमुपास्ते

सर्वैः

हैवास्मै

रदं

श्रैष्ठ्याय

यम्यते॥

५॥

स

देवाच

वागाकीर्य

एवैष

दधिणेऽनन्

पुरुष

एवाऽऽ

मुपास

इति।

तं

देवाचाजातशत्रु:

मैत्रस्मिन्

संवादविष्ठां

नान

आत्मा

अप्रेरात्मा

ज्योतिष

आत्मेति

वा

ब्रह्मेतमुपासं

इति

स

यो

हैत

मेवमुपास्ते

एतेषां

सर्वेषामात्मा

भवति॥५॥

स

देवाच

वागाकीर्य

एवैष

दधिणेऽनन्

पुरुष

एवाऽऽ

मुपास

इति।

तं

देवाचाजातशत्रु:

मैत्रस्मिन्

संवादविष्ठा:

सत्य

खात्मा

विद्युत

आत्मा

तेजस

आत्मेति

वा

ब्रह्मेतमुपासं

इति

स

यो

हैत

मेवमुपास्ते

एतेषामात्मा

भवति॥

६॥

चन्द्रंमसि

चन्द्रंमस्खले,

येमो

राजा

प्रविदर्शने

दीक्षि-

मान।

प्राण

चातुर्विध्यादनीच

आत्मा

कारणं

खरूपं

वा

फल

चेतः;

तत्

ख

रूप

सद्

आनं

भवतीति

वा

व्याख्येयं॥

३॥

श्रयमिति

F.

९९

कौषीतकित्राह्मणोपनिषत्।

[ 8 षष्ठाध्यायः ]

स होवाच बालाकिर्य एवं चन्द्रमा-स्तमेव-

वाइमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्

संवादयिष्ठा अनस्यात्मेति वा अग्रहमेतमुपास इति

स यो हैतमेवमुपास्तेऽन्नस्यात्मा भवति ॥ ४ ॥

स होवाच बालाकिर्य एवं वैश्वानरः पुरुषस्तमेवाइ-

मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवा-

दयिष्ठः सत्यस्यात्मेति वा अग्रहमेतमुपास इति स यो

हैतमेवमुपास्ते सत्यस्यात्मा भवति ॥ ५ ॥

स होवाच बालाकिर्य एवं स्तनयित्नुः पुरुषस्त-

मेवाइमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्

संवादयिष्ठः शब्दस्यात्मेति वा अग्रहमेतमुपास इति

स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति ॥ ६ ॥

विद्युत् शैदामिनोमप्डले, तेजस्यात्मा तेजः कारणं स्वरूपं

वा ॥ ४ ॥ स्तनयित्नु मेघमप्डले, शब्दस्यात्मा ध्वनिनिर्वृष्यादि-

ड्याकुलते वा, पूंषि परिपूंषि, चामरवर्ति क्रियाभूत्यनुं, ब्रह्म हृशत्

सर्वस्मादभ्यधिकं, पूर्व्यते प्रजया पशुभिः, पूंर्णगुणैःपासनफसं

पुचगवादिपरिपूर्ति:। चामरवर्तिगुणोपासनफसंमाच, ने एव च्वयं

नास्थि प्रजा पुरा काष्ठात् प्रवर्तंति, व्रतथ्चवल्यरात्कार्त्तपूर्वे

8 ऽऽध्यायः । ]

दीपिकासंयुता ।

११९

स देवाच बाष्पाकिर्य एवैष वायै पुरुषत्तमेवाइ-

'मुपास इति तं देवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रिमन् संवाद-

यिष्ठा इन्द्रे वैकुण्डेऽपराजिता सेनेति वा ऽऽह्मेत-

मुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते जिष्णुहीं वा ऽऽप-

राजयिष्णुरन्यातस्स्र्जायी भवति ॥ ७ ॥

स देवाच बाष्पाकिर्य एवैष झाकाशे पुरुषत्तमे-

वाङ्मुपास इति तं देवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्

संवादयिष्ठा: पूर्वेमप्रथति ब्रह्मोति वा ऽऽह्मेतमुपास

इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्व्यते प्रजया पशुभिर्यश्र-

सा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गं लोकैन सर्वमायुरेति ॥ ८ ॥

स्वयमुपाषकः नो एव नैव प्रवर्तते प्रम्रीयते, प्रख्योपासकस्य

प्रजा पुञ्चादिका पुरा कालान्तप्रवर्तंत इत्यनुवर्तंत इति ॥ ९ ॥

वाचै पवने, इन्द्रै: परमैष्ठ्यसम्पन्नै:, वैकुप्ठै: दिवगतै: कुष्ठै:

परेषु निवारणा यस्यात्म विकुप्ठै:, विकुप्ठ एव वैकुप्ठै:,

ऽपराजिता सेना न परै: पराजिता सेना ऽपराजिता सेना ।

इन्द्रगुणफलमाप्त, जिष्णुरिह वा जयन्नभीष: चि प्रतिद्धृौ वा-

ब्द: एकारार्य: । वैकुप्ठगुणफलमाप्त, ऽपराजयिष्णु:

ऽपराजिष्य: परैर्जेतुमशक्याभीष: । ऽपराजितसेनागुणफल-

माप्त, ऽन्यातस्स्र्जायी ऽन्यततो भवेऽन्यातस्सो वैरी तस्मयस्स लक्षणं

३१२

कौवीतकिन्म्राह्मयोऽपनिषत्।

[e बध्याय:]

स होवाच बालाकिर्यैवेषोडमै पुरुषस्तमेवाह-सुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवद्दयिष्ठा विषासहिरिति वा श्राह्मणेत्सुपास इति स यो हेतमेवत्सुपात्ते विषासहिरिति वा श्यन्येषु भवति ॥ ९ ॥

स होवाच बालाकिर्यैवेषोडसौ पुरुषस्तमेवाह-सुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवद्दयिष्ठास्तेजस आत्मेति वा श्राह्मणेत्सुपास इति स यो हेतमेवसुपात्ते तेजस आत्मा भवत्यधिदैवमथाध्यात्मं ॥ १० ॥

श्रीषमस्खेत्यन्येतस्याज्ञायी ॥ ७ ॥ प्रग्रै जातवेदसि, विशारदे:

विधघषणनभीषो दुःषदो वाज्ञै:, दैवान्वेष भवति, प्रशिद्दु

एव न लन्यः, उपास्यननु एष उपासको भवति ॥ ८ ॥ यस्पु

जनेपु, गच्छेदात्मा गच्छेद् गच्छ गातमा कारणं स्वरूपं वा

भवति । न च आख्यानतरप्रतिरूपगुणेन विरोध:, प्रकृतिं चि या-

दृश्यं नाछो वक्तुना, तथा हि घट द्रति वस्तु घट द्रति नामेति

वात्यन्तधादृश्योपखभात् । रत्यधिदैवतं, श्यनैन प्रकारेप दैवत-

मधियत्योकमधिदैवतं । यथ र्थिदैवतेपासनकथनाबन्तरं श-

्यात्मं श्रात्मानं शरोरमधियत्योच्यमानमुपासनमध्यात्मं ॥ ८ ॥

शादर्शे दर्पणे भाखरद्रव्ये द्रव्यर्थ: । प्रतिरूप: शदृशो रोचि-

8 अध्यायः ।

दीपिकासहित ।

११३

स होवाच नामाकृत्या रहैव श्राद्धः पुरुषस्तमेवा-

ह्मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संव

दयिष्ठा: प्रतिरूप इति वा श्रहमेतमुपास इति स यो

हैत्मेवमुपास्ते प्रतिरूपे हैवास्य प्रजायामाजायते

नाप्रतिरूपः ॥ ११ ॥

स होवाच बालाकिर्यैवैष श्वायायां पुरुषस्तमे-

वाङ्मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवा

दयिष्ठा इति द्वितीयोडनपग इति वा श्रहमेतमुपास

इति स यो हैत्मेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयात् द्वितीय-

वान् हि भवति ॥ १२ ॥

पुरित्यर्थः । प्रतिरूपो हैवास्योपास्यकस्य सदृशः प्रसिद्ध एव,

प्रजायां प्रजासंताननिमित्तं, पुत्रः स्वष्टः, प्राजायते उत्पचते,

नाप्रतिरूपः च विलक्षणः ॥ ९० ॥ प्रतिश्रुत्कायां श्रुतं श्रवणं,

श्रवणं प्रत्यधितिष्ठति प्रतिमुक्ता दिक्, तस्माद् द्वितीयः द्वि-

त्क्षापूरणः अनपगोडपगमनशून्यः । द्वितीयगुणख फलमात्र,

विन्दते लभते द्वितीयात् भार्याज्योरोरात् द्वितीयमिति श्रेषः ।

अनपगगुणस्य

फलमात्र, द्वितीयवान् भवति द्वितीय

अनपगपुच-

पौत्रादिभंवतोत्यर्थः ॥ ११ ॥ शब्दः पुरुषमन्वेति गच्छनं पुंवर्ग

घोडयं श्वन्यात् मकः शब्दः पश्वादिचकृति । प्राणः जीवनहेतुः,

सम्प्रोचं मरकं, एति गच्छति । ने एवेत्यादिकमाक्रमपर्याये

Q

९९८

कौषीतकिन्राह्मणोपनिषत्।

[० अध्यायः]

स होवाच बालाकिर्य एवं प्रतिश्रुत्कायां पुरुष-

स्तमेवाऽऽड्मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैत-

स्मिन् संवदयिष्ठा असुरिति वा अथमेतमुपास इति

स यो हैतमेवमुपास्ते न पुरा काषात् सम्मोइमेति ॥

॥ १३॥

स होवाच बालाकिर्य एवं शब्दे पुरुषस्तमेवाऽऽड-

मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संव-

दयिष्ठा हत्पुरिति वा अथमेतमुपास इति स यो

हैतमेवमुपास्ते न पुरा कालात्प्रैति ॥ १४ ॥

स होवाच बालाकिर्य एवं तपुरुषः सुतः स्वप्रय*

चरति तमेवाऽऽड्मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा

व्याख्यातं ॥ ११ ॥

ह्याख्यातं ॥ ११ ॥ ह्याचपुरुषः ह्याचारूपः पुरुषः, मृत्युमं-

रषदेत्। नो प्रवर्ग्यादिकमाकार्षपर्य्यांचे व्याख्यातं, प्रभोत्पत्ते-

निधनं गच्छति ॥ १३ ॥ भारोरः भररोरे भवः, प्रजापतिः

प्रजायाः पाःलकः, प्रजायते प्रजया पशुभिः प्रजापतेःपुष्टि-

भवति ॥ १४ ॥ प्राज्ञः नित्यया प्रज्ञया युक्तः प्राणोऽपाधकः,

आत्मा आत्मशब्दप्रतिप्र्याचालम्बनी, येन प्राज्ञेनात्मना एतत्सुप्तः

एतत्प्रद्रु्मिनरूपं प्रयनं प्राप्तः स्वप्रया चरति स्वप्नेन ग-

• स्वप्रयेतिं Λ.

8 ऽध्याय: 1] दीपिकासंस्कृत ।

मैत्रस्मिन् संवादयिष्ठा यमो राजेति वा ब्रह्मेतमुपास इति स यो हैतदेवमुपास्ते सर्वं हास्मा इदं श्रेष्ठाय यम्यते ॥ १५॥

स होवाच बालाकिर्य एवं शरीरे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रस्मिन् संवादयिष्ठा: प्रजापतिरिति वा ब्रह्मेतमुपास इति स यो हैतदेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशुभिरंशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गं लोकं सर्वमायुरेति ॥ १६॥

स होवाच बालाकिर्य एवं दक्षिणेऽक्षिणि पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रस्मिन् संवादयिष्ठा वाचं आत्मामेरातमा ज्योतिष्मिन् संवदयिष्ठा वाचं

चक्षति खान्प्राणं पश्यतोत्यर्थ:। यमो राजा नियमनशेतेर्दंडहस्ति-

मान् । सर्वं निखिलं, व प्रतिष्ठितं, प्रास्तौ श्रद्धोपासकस्य इदं प्रत्य-

चादि प्रमाणैरगम्यमानं, श्रेष्ठाय प्रधिकृताय यम्यते ॥ १५॥

दचिर्ंडचनं दचिणेऽचि दचिणे चचुषि, नाद्न आत्मा वर्षा-

त्कस्य कारणं खरूपं वा, ज्योतेरात्मा ज्योतिष: खरूपं, ज्योतिष आत्मा प्रकाशमाचक्ष खरूपं, एतेषां पूर्वोक्तानां नामाम्रिज्यो-

तिषां सर्वेषां निखिलानामात्मा खरूपं भवति ॥१ ६॥ सद्योऽचन्

वामे चचुषि सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस आत्मा सत्यस्य वि-

शुतो ज्योतिरमाचक्ष खरूपं, एतेषां सत्यविद्युतेजसां सर्वेषामात्मा

११६

कौषीतकिन्राह्मणोपनिषत्।

[9 अध्यायः।

श्रामेति वा श्राममेतमुपास इति स यो हेतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥ १७ ॥

स होवाच बालाकिर्य एवं सद्योऽद्धष्ठि पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदियिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत् आत्मा तेजस श्रात्मेति वा श्राममेतमुपास इति स यो हेतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥ १८॥

भवति सर्वेषां रूपं भवति । प्रेषपर्यायपच्यद शकेडपि प्रथमपर्यायवद्‌ज्ञाख्येयं । इति पुरुषोपदेशपरिसमाप्त्यर्थः ॥ १७ ॥

*ततः सद्ये चरुषि पुरुषस्य निराकरणानन्तरं, उ एव तदनन्तरमेव ह किल्य बालाकिः बधाक्षपत्यं दृश्योमाष मैनो बभूव, तं तूष्णींभूतं बालाकिं होवाचाजातशत्रुः व्याख्यातं । राजोत्रिमाद्र, एतावत् दयत्परिमाणं नु वितर्के, उतान्यदपि अर्थः । बालाकार दे बालाके मुतिभर्त्सनार्थो यघुष्ययोग्येन ब्राह्मणस्य भर्त्सनं तथापि गवांपतिरचाराथै क्रियमाणं न विरुध्यते, गवां हि स महान्तं पुरुषार्थ नाप्रच्यनं परमकष्टकः कप्टकोद्वरणस्य राज्ञा करणीयमिति न्याय-

• आदित्ये 'दर्शन पाखडरवाससद्नर्मास सोमे राजा विद्युति तेजसी कनकतनो प्रापद्यशकाग्ने पूयं वायाविन्द्रियैौ विशावहिरपु नामखादृशो प्रतिरूपः प्रतिरुलत्नायां दितीयः प्राप्येऽश्वकायाया मबुः पार्थीरः प्रजापतिः प्राचो यमो राजा दचिच्योऽत्रान्नात् सद्योऽचिन् सबक्ष । इति F. G. किन्तु टोकायां नास्ति ।

8 षध्याय: १] सीपिकासंहिता।

११०

तत् उ उक्तं बालाकिलक्षणोऽस्मिन् तं हि वाचाजातश्रु-

रेतार्नु बालाकाश इत्येतावदिति हि वाचाजातश्रु-

तं हि वाचाजातश्रुतृषा वै ऋषु मा संवादयिष्ठा*

ब्रह्म ते ब्रवाणीति यों वै बालाक ऋतेष्टां पुरुषाष्यां

दविहद्दुं, रति मनन प्रकारेष राजोवाचेन्यव्यय: । एवं

राजोक्तोऽपगतगर्व:, एतावदु यदेव ऋषु नान्तोडधिकमषुं

किञ्चन ऋषा वेदोति श्रेष्ठ:। रति हि वाच बालाकि: एवं

किञ्चोऽवान् बलाकाष्यपत्यं । तं ऋषपतगर्वं बालाकिं,

हि वाचाजातश्रुत: व्याख्यातं। मा मामजातश्रुतं ऋषा वै

वितथमेव, किल निश्रितं शमवादचिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवा-

पीति व्याख्यातं। एवमुक्ता पुनर्बालाकेरधोवदरमष शक्षा-

जडष्यापगतगर्वषायुराष्यर्थी, योऽजातश्रुत: ऋ किष उवाच

उक्तवान् बालाकिं प्रति । राजोकिमाषु, य: ऋया प्रषा-

वितो ऋषावेन वै प्रतिद्दू: सत्यज्ञानादिलक्षणा:, बालाके

हि बालाक ऋतेषा श्रादित्यादिष्वानां पुरुषाणां लयोकार्नो

पुरुषाष्यां कर्ता उत्पादक:, यक्ष वा यस्य प्रतिद्दूष वेदान्तेषु

वाषद: पूर्वोक्तव्युदासार्थ: किमष्याभिधाननेऽर्थ:, पतत्

भूतभौतिककं विग्रहं कर्म क्रियत द्राति येनोत्पाषत दत्यर्थ:,

ष: लदुकपुष्टै: ऋष विग्रष कर्ता वै प्रतिद्दू: सत्यज्ञानादि-

सचष: वेदितव्य: शाचात्करणीय: श्रवणायुपाचै:, रति म्रनन

• समवादचिष्ठा हति F. G. टो०। † स हि वाच य ऋति F.G. टो०।

११८

कौषीतकि-ब्राह्मणोपनिषत्।

[ 8 अध्यायः।

किं तद्वै तत्वं स वै वेदितव्य इति तत उ ह

वालाकिः समित्पाणिः* प्रतिचक्रम उपायानोति तं हो-

वाचाजातश्रुः† प्रतिलोमरुपमेव 'तन्मन्ये यत् क्षत्रि-

यो ब्राह्मणमुपनयेतेऽहं‡ येब त्वा § ऽनुपविष्यामोति तं ह

प्रकारेणैवाचक्ष्यमः। तत उ तत एव राजोऽकरन्नतरं च

किंष बालाकिः बहलाकृतपतिं ब्रह्मा जिज्ञासुः समित्पाणिः

समित्कारः प्रतिचक्रमे प्रतिचक्राम राज्ञां प्रति बह्योपप-

द्यैष गच्छेतोपायन ब्राजगामेत्यर्थः। वाचा चैव व्याहरत्

उपायानि घदा भवतोऽनुज्ञा तदा भवन्तं शुश्रूष-

मागच्छान, इति मन्येन प्रकारेण, प्रतिचक्रामेत्यन्वयः। तं

प्राप्तगवैं ब्राह्मणं दोनतमामवक्षां प्राप्तं च किंष उवाच-

जातमत्रः उक्तवान् राजा, प्रतिलोमरूपमेव विपरोत-

रूपमेव न तनुरूपं शातं भवेत् यत् यस्मात् शुचियः न्यूनवर्णः चत-

वर्णकारी ब्राह्मणंोत्तमवर्णं दिजोत्तमं उपनयेत् ब्रह्म-

विद्यार्थी दोचितः। मो हि तं भय यदेवो राज्ञा न वेदि-

त्येवमाष, एधि प्राशाझ्ज्ञानयमचादेकान्तमागच्छ, येब वा

अनुपविष्यामि त्वां तां गुरुं विषयियाम्येव, यच्छानामि तत्त्व-

भं वदतं वचनीयामोत्यर्थः। इति मन्येन प्रकारेणैवकान्तरं

तं बालाकिं ब्रह्मविद्यार्थिनं च किंष पापावभिपघ करे च-

खेष्टं गृशील्वा प्रवन्न्राज सभादेशादेशान्तरं जगाम राजा। तौ

• खायादिल F. G. टो०। + उपनयेदेऽति F. G. टो०।

8 स्वाध्याय: 1] दीपिकासंस्कृता । ११६

पाणावभिप्रव प्रवाज तौ हृ सुतं *पुरुषराजानमत-

सं स्वाजातश्रुरामन्त्रयाश्रके †हहत्पारडरवास: सोम

राजनिति स उ ह शिष्य एव‡ तत उ हेनं यध्या-

विचेप .स तत एव समुत्सथो तं हवाचवाजातश्रु:

कैप रतदालाके पुरुषोऽपश्यिष्ट वैतदभूत्कृत रतद-

राजवाताकी ह किल श्वेतं पुरुषं श्रनेकर्मग्रामकुलं प्रयानं

राजपुरुषं किल्डीयोत; प्राप्तवान्ने। तं सुतं पुरुषं ह किल

स्वाजातश्रु: एतन्नामा राजा श्रामन्त्रयाश्रके, वच्यमाणेन-

मभि: सम्वोधयामास । सम्वोधनमान्रयाच, हहन् हे सर्व-

सादभ्यधिक प्राण, पाङडरवास: पाङ्डरा: श्रापे वाससी यस्य

प्राणस्य तत्समोधनं हे पाङ्डरवास:, सोम श्चेमात्मक प्राण

राजन् हे दीसिमन् प्राण, इति सम्वोधनपरिसमाप्त्यर्थ:। स:

हह्न्रिव्यादिना सम्वोधित: प्राण:; उ ह श्वपि प्रसिद्धोऽवस्था-

तर श्रात्मलेन दृप्षीनेव शिष्ये§ श्रच्यनं चक्रे । तत उ

तदनन्तरमेव ह किल एनं प्रयानं पुरुषं यध्या वेधादितक-

काष्ठेन श्राविचेप श्रायमन्नात ताडितवान् । स: प्रयान:

पुरुष: प्राणाज्ञातिरको यधिगातश्र्चाजातवेदम:, तत एव त-

दानोमेत्र न तु काष्ठान्तरे ममुक्तस्खो सम्यगुत्यानं हातवान्।

• पुरुषं कषिदीयतुरिति F. G. टो०। † हहन् हति E. G. टो०।

‡ स उ ह दृप्षीमेव शिष्ये ( शिष्य इति B, D.) इति F. G.

टो०। § शिष्य इति B. D. (शिष्य इति च च्य०।३३०३१ पश्यते ।)

१९०

कामोत्रविज्ञानाध्यायोपनिषत्।

[8 अध्याय:]

गादिति तदु ह बाखाकिं विजज्ञौ* तं हेतवाचा-

जातश्र्चुर्यैष एतदाख्याके पुरुषोऽस्यिष्ठ यचैतद्भूयत

एतदागादिति †हिता नाम पुरुषस्य नाड्यो हृदयात्पु-

रोततमविप्रतन्बन्ति तयथा सद्मसधा केशो ‡विपा-

टितत्सावद्रव्य: पिङ्गलस्याश्रिमा§ तिष्ठन्ति शुक्लस्य क-

षास्य पीतस्य लोचित्रस्य च तासु तदा भवति यदा

सुषः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति ॥ ९५ ॥

तं हेतवाचाजातश्रु:, तं प्राणात्सवादिनं बाखाकिं, व्याख्यातमन्यत्। राजोनिमाष, ककुच एष: प्राणाज्जातिरिक:

ग्रायान:, एतत् सर्वचेतन्यग्रानं यथा तथा, बाखाके दे बाखाके

पुरुष: चेतन: प्राणादीनां स्वामी श्रग्राधिष्ठ ग्रायनमकुरुत्, ककिङ्कनु प्रदेशे एतत् उत्तं ग्रायनं श्रभवत् जातं । एक: प्रण्र:

पुरुषविषये, श्रपरोडवस्थाविषये । पुरुषग्रायनथेर्देमं श्रद्धा पुरुष-

स्थागमनदर्थं पृच्छति, कुत: कस्यादेशात् एतत् जागरणं

प्रति एतदार्गमनं वा, श्रागात् श्रागतवान्, सुतित्रिविचारणार्थी

विचार्य कथयेत्यर्थ:। रति ग्रननेन प्रकारेक प्रश्नमकरोदिति

श्रेष्ठ:। ततः उ श्रपि तद्बाखा श्र पृच्छं, द किल बाखाकि: बाखाक-

स्थापत्यं न विजज्ञे न विश्नातवान्॥ ९५ ॥

• तदु च बाखाकिरं विजज्ञौ । ९८ । इति F. G. ।

† हिता नाम हृदयस्य नाड्यो हृदयादिति F. G. टी. ।

‡ विप्रतत इति F. G. टी. । § अश्रिम्न्यावस्थितन्निति Λ.

8 षाध्यायः 1] दीपिकासंयुता ।

श्रध्यात्मविद्याप्रभा रैकभ्या भवति तदेनं पाकं सैर्वी-

मभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वे: रूपैः सहाप्येति प्रोत्रं सर्वे:

शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्धैनैः सहाप्येति स यदा

तं ग्रज्ञातसंप्रं बालाकिं श्रोतॄषाजातसनुः यचैष एतद्रा-

लाके पुष्पेऽवष्टित यचैतदभ्रूचत एतदागातू व्याख्यातं।

किमः स्थले चपेक्ष्यवस्थानं विशेषः। स्वयं तं देशमाच राजा,

हिता नाम प्राणिनां चित्रकरणादिता तत्यभिधानात्, तद्‌-

यस्सै रुद्रयुपद्रोकेषु भाविन्यो रुद्रयुपद्रोकाक्षरगतौ तत्य-

र्थः, नाधा: धिरा: रुदयात् रुद्रयुपद्रोकाक्षरर्गतस्य पुरोऽतं

प्रान्तं रुद्रचेष्टनं ग्रभिप्रतस्नान्ति सर्वतः प्रकारेषु विस्वं-

रचयति वेष्टनतोऽर्थः। तथया यावत्परिमाणमित्यर्थः;,

यथस्रधा केनो विपतितः* वाचः सप्रकाशकारिषु विविध †पत्-

तिः, केनस्य वक्तॄषां तत्यर्थः। तावत् तत्परिमाणः ग्रणव्यः

शक्त्या:, पि॰ज्ञस्य चित्रवर्णस्य ग्रणिष्या ग्रणुतमेन रचनेनाति-

श्रपेक्ष्यर्थः, तिष्ठन्ति पूर्णाः वर्तन्ते। सामान्यतो वर्णमुखा

विम्रेषतो वर्णानाछ, श्रकृतस्य श्रेतस्य, ग्रभिष्ळवेति सर्वेषु वर्षेष्व-

नुवर्तंतं, कृष्णस्य कालस्य पोतस्य सुवर्णंवर्णस्य श्रोल्लितस्य

रक्तक्षेत्र्येंप्रकारस्य वर्णान्तरस्याप्यषिन्ना रचनेन पूर्षाक्रिस्ठ-

म्ति। तासु रुद्रचेष्टनपुरोऽत्प्रतिष्ठितासु रद्रगमनममार्ग-

भूतासु शामीपेन तदा भवति तस्मिन् प्राणकाष्ठे वर्त-

ते। खप्रे नाडीषु वर्तमानस्य भवतील्यर्थः। खप्रकाशान-

• विपतित ह्राल D. † पाटित ह्राति D.

१३९

काश्यपतिलिमित्रास्योऽपनिषत्।

[8 वध्यायः।

प्रतिबुध्यते* यथाग्रेज्ज्वलन्; मर्वा दिशो विश्कुलिङ्गा वि-प्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्र-

मभिधाय सुहृदयस्थानं बजागरणमाच, यदा यत्रिन् कास्मिन् सप्रः सप्रं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति,

तदेनं वाक् सविनामभिः सद्यार्थेति, चक्षुः सवैः रूपैः सद्यार्थेति,

श्रोत्रं सवैः शाब्दैः सद्यार्थेति, मनः सवैर्विषानैः सद्यार्थेति, य यदा प्रतिबुध्यते यथाग्रेरिवकुञ्चिता विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्म-

नः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा; देवेभ्यो-

लोका: व्याख्यातं। ऋयमर्थः। नाडीद्वारा पुरीतदेष्टनेनैक-

नाडोकारणे चदयपुष्टडरोके स्थिताकामान्तर्वातंक्रियाशक्त्रुपा-

धावानन्दात्मनि सुषुप्तिं प्राप्य तत् एव जागरणमागच्छति यः

चेऽपगताधाराधेयमेदेो बज्ज्रशब्दाभिधेयः न तु भव-

दभिमतः प्राणादिरधिदैवतमध्यात्मं चेति। कयमसैव ब्रह्म-

शब्दाभिधेय उपलभ्यं शक्यते द्रति वक्तुंके चदयगताम-

शब्दामपाकृत्यन दृश्यान्नपुरःसरमाच, तत् तच उपलभ्यै-

दृश्यान्नः यथा दृश्यान्न चुरः तोद्य्यायः प्रसिद्धः चौरकर्मषि

चुरधाने चुरो धोयते यत्रिन् पात्रे तत् चुरधानं तत्रान्-

शर्वाच्चत्: प्रभ्रः स्वातं भवेत। ऋयम् चदयपुष्टडरोके श्रो-

रेकदेमे तदुपलभ्यैव दृष्टान्तः। हृदयानि सर्वशरीरेऽप-

लभ्य्यर्ध-दृश्यान्तमाच, विश्वम्भरो वा विश्वम्भरोऽद्यि: वाग्बद्धो दृश्या-

न्तारे, विश्वभरकुञ्चाये श्रमिनोडे शरक्षादैः, एवमेव श्यने-

• यथाग्रेरिवस्कुञ्चिता हति F. G. टी.।

॥ सध्यायः १॥

दीपिकावृत्तिः ।

१२३

तिष्ठन्ति प्राणेशो देवा देवेशे लोका* स रघ प्राण रव

प्रज्ञात्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट श्वासाभ्य श्वान-

खेभ्यस्तथया श्वसुरः श्वसुरधाने द्वोपचिन्तो† विश्रम्भरो वा

तैव प्रकारेष एषः मद्वा ते ब्रवाणीतित यो भवता प्रख्यातः

प्राणः नित्यः खयंप्रकाशः प्रज्ञायुक्तः आत्मा प्रत्ययव-

चारयोग्यः, तदं ‡प्राणोरं तमं शरीरे भवं, एतच्छरोरे

मेन्द्रियमित्यर्थः, आत्मानं आत्मशब्द प्रत्ययालम्बनं श्रमुप्रविष्टः

श्वसितं प्रवेक्ष्यतिं कतवान् । प्रवेक्ष्याविषयारोह, श्वासोभन्य श्वा-

नखेभ्यः श्वोमनखपर्थान्तं, नखाग्रशरोर्वहिगंतकेशान्मुका समचे

शरोर इत्यर्थः । श्वस्रसुषुप्तिजागरंपेषु प्राणाज्ज्योतिरकमात्मा-

नमविधाय तस्ख च सर्वस्मिन् शरीरे तदये च सामान्य-

विशेषाभ्यां व्याप्तिं, तदानीं तस्खेव शरीरे विच्छुन्दृष्टान्त-

पुरःशरमात्र, तं श्वासोभभ्यः श्वानखेभ्यः शरीरे सामान्य-

विशेषाभ्यां प्रतिष्ठं एतं बुद्धिस्वाचिष्यं आत्मानं प्रत्ययव-

चारयोग्यमान्द्रातमानं एते प्रपगताधिदैवमेदा श्रध्यात्म-

प्रत्यचा इव आत्मानः वागाद्या अन्यवखिन्न आत्मनो

निष्ययमन् प्रवासिस्थिन्ति । तत्र दृष्टान्तमात्र, यथा दृष्टान्ते

श्रेष्ठिनं श्रेष्ठः श्रेष्ठलं प्रधानत्वं सः गुणे स्थाप्यति सः

श्रेष्ठो, तं प्रधान्यवन्तं कुडुम्बिनमित्यर्थः, स्वः स्वशक्तिभिनो

जात्युपलचिता उपजीवका: अन्यवशन्नोत्यनुवर्तते । निष्यये

• स रघ इत्यादि श्वानखेभ्य इत्यन्तं F. G. टि॰ नास्ति ।

† श्ववचितः श्वादिति F. G. ‡ प्रारोरमिति B. C.

१२

१२८:

कैवल्योपनिषत्।

[3 तृतीयाध्यायः ।

विश्वंभरकल्पाय एवमेवैष *प्रज्ञात्मेदं शरीरमात्मान-

मनुप्रविष्ट आत्माभ्य शरीरखेभ्यस्तमेतमात्मानमेत

स्वात्मानोऽनुवसन्ते यथा श्रेष्ठिनं स्वास्तचया श्रेष्ठो

प्राधान्यमुक्ता भोगेऽपि प्राधान्यं वदं दृश्यतेमात्र, तत्

तच्च भोगप्राधान्ये दृष्टान्तः, यथा दृष्टान्ते श्रेष्ठो कुटुम्बो

देः ज्ञात्यादिभिः सद्ध सुखेः प्रथयति, यथा वा पदतं, वाशब्दः

प्रकारांतरेष दृष्टान्तार्थः, श्रेष्ठिनं प्रधानकुटुम्बिनं दृश्यदार

प्रथयति खलु: ज्ञात्याद्या: सुद्धते श्रद्धया, एवमेव ज्ञानने

प्रकारेण न लभ्येन, एषः प्राज्ञ आत्मा व्याख्यातं, ज्ञान-

क्रियाभक्त्युपाधिरित्यर्थः., एतैः प्रतिप्राणिच्यवस्थितैः आत्म-

भिः श्राक्च्छदप्रत्ययालमने: वागादिभः सद्ध शुद्धे शक्तिः

अथवा दृष्टान्तदृष्ट्याऽऽनित्ययौश्रृतोया करणार्था। न हि नि-

म्नुयस्य कुटुम्बिनो दृश्यतेऽपि भोगः सभवति परैदृश्य-

व्यापचारादे: सभवात्। एवमश्नोदाशीनस्य चित्तस्थभाव-

स्वात्मनेऽपि विना करणादिकं न भोगः, यथा श्रेष्ठी खलु: व्य-

ख्यातं, उत्तमे कार्ये प्रधानकुटुम्बो येन प्रकारेण वैकाऽऽति-

प्रथ्यतिभिः सद्ध पर्यालोच्यानुवस्थति, एवमेतैरात्माभिरथ-

मात्मेति बहिरेवावगम्यते । तमेतमात्मानर्मितस्थ प्रपश्चार्थ-

मात्र, एवं वै ज्ञाननेव यथा श्रेष्ठिनं खलु इति वच्यमाणेनैव

प्रकारेण तं रुद्रियाणामधिष्ठातरं स्वात्मानमेत स्वात्मानो-

• प्राज्ञ आत्मेति F. G. टी।

८ षध्यायः १].

दोपिकासहित।

१३३

सैर्बुडे रचा वा *स्वाः श्रेष्ठिनं भुज्जन्त्वेवैष †प्रज्ञा-

तैरेरातमभिर्हुए ‡एवमेवैत आत्मान एतमात्मानं

भुज्जन्ति स यावद्वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञे ता-

न्ववस्यति यथा श्रेष्ठिनं खा:, व्याख्यातं। प्रज्ञाचन्त्तपर्याययेः:

सामान्यविशेषाभ्यां पुनरुन्किपरिहारः। यथवा यथा वा श्रेष्ठिनं

खा रत्ययश वार्त्तान्तिक एव.वा रत्यादि, न स्वात्मनो निः-

घमन्तरेषान्येभोगः कहुं शक्य:, श्रेष्ठिन् पचे यथा श्रेष्ठी खै:

यथा श्रेष्ठिनं खा हति वचनदयं निगमनार्थैलैन व्याख्येयं।

यथवा निःश्रेयड्यात्को भवति, प्राप्तकालीने डनापत्काली-

नसु। तच्चापत्कालीनः प्रधानबुद्धानुसारो यथा राजबुद्धानुसारो

निय्येो मृगयायां मम्तिष्यां, तादृशं §सदि निधाय तमेतमा-

नमिति प्रधानमुक्तं। §अनापत्कालीनसु वसुभिः सदृ कुटु-

म्विना सदृ बन्धूनाच्च विचार्य भवति, तादृशमज्ञो-

रत्योकं यथा श्रेष्ठो खैरेवं वा रत्यादि, श्रेष्ठिन् पचे यथा वा

श्रेष्ठिनं खा सुज्ञात रत्ययश एवमात्मानं प्राणा मुज्ञात रतोदं

वचिरेवावगन्तव्यं। स्वात्मानो जाने कस्य किं फलं जात-

मिति वासाकि श्रीदां व्यावर्त्चितुमजातप्रचुराश्र:, यः प्रसिद्धः

प्रतदैनस्य गुरुः यावत् यावनं कालं च किञ्चित् शुचमत्स्वाभिः

• श्रेष्ठनं खा भुज्जते हति F. G. टो०। †प्राज्ञ श्यालमिति F. G.टो०।

‡ यथा श्रेष्ठी खैरेंव वै तमात्मानमेत स्वात्मानोऽन्ववस्यन्ति यथा

श्रेष्ठिनं खा: स यावदित F. G. टो०।

§ स्वनापि प्रा. पत्कालीन हति सर्वपुस्तकेषु वत्तते।

१२६

कौघीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

[ 8 षष्ठाध्यायः।

वदेनमसुरान्

ञ्राभिभूवः स यदा विजज्ञौ तद्वास-

रान्विजित्य *सर्वेषांश्च देवानां सर्वेषांश्च भूतानां श्रैष्ठ्यं

स्वाराज्यमाधिपत्यं †पैर्यन्तथो ऐवैवं विद्वान् सवीान्

पूर्वेभ्य इत्यर्थं, वै प्रशिदुः: प्रजापतिप्रिय:, एकाधिकगतवर्ष-

ब्रह्मचारी ब्रह्मविद्यार्थे, इन्द्र: परमैष्य्यसम्पन्नित्वलोकोपतिः,

एतं मघोनां सर्वेन्द्रियोपजोयोः स्र्रात्मानं स्रानन्दात्मानं

न विजज्ञौ विप्रेषे्यायमसाविति न ज्ञातवान्। तावत् ता-

वन्तं कार्यं पेतं स्रात्मज्ञानमूल्यमिन्द्रं ञ्रसुरान् स्राक्तनिष-

द्वार्धप्रत्तान् वागादयो विरोचनादयो वा स्राभिभूवः स्र-

भिभवं पराभवं चक्रुः। येऽसुरैरभिभूतः यदा यस्मिन्

काले, य स्रात्मापचतपाप्मा विजरो विमृत्युविम्रोको विजिघत्सो-

डपिपासः सत्यکامः सत्यसङ्कल्पः योडन्वेष्टव्यः स विजिज्ञा-

तव्यः स सर्वैः लोकैरपेति सर्वैः कामान् यक्ष्म आत्मा-

नम्विष्य विज्ञानातोति प्रजापतिवाकां सभायां केचापि प्रकारेए

ञ्रुलोकानन्तं विजज्ञा, य एषाडचिषि पुरुषो दृश्यते इत्यो-

दे: प्रजापतेःप्रदेश्रादिग्रेषेयायमसाविति ज्ञातवान् साचात्क-

तवान् इत्यर्थं। स्रथ तदा इला निपात्य ञ्रसुरान् स्राक्त-

निषिद्धप्रत्तान् वागादीन् विरोचनादीन् वा विजित्य

विजयं प्राप्य विशोकों स्वाधीनां विधायेल्यर्थः। सर्वेषां निखि-

• सर्वेषां देवानां श्रैष्यमिति F. G. टि०।

† परीयायेत F. G. टि०।

८ स्वाध्याय: १] दोपिकासंहिता।

१९७

पाठनोऽपठल्य सर्वेषांज्ञ भूतानां श्रेष्ठं स्वाराज्यमाधि-

पत्यं पर्येति य एवं वेद् य एवं वेद् ॥ २० ॥

सानां देवानां प्राग्यादीनां श्रेष्ठं श्रेष्ठलं प्राधान्यं, स्वाराज्यं

स्वराज्यस्य भावोऽप्रतिष्ठतलं स्वाराज्यं, स्वाधिपत्यं गर्भेन्द्रा-

यानिव सर्वाननिष्ठाय पार्श्वाचहत्नमाधिपत्यं परीयाय सर्वेत्तो

गतवान् । तधो एवंपि तद्धदेव न लन्यथा, एवं विद्वान्

प्रवस्याच्यातेनेत: प्राणादिभिराश्रयणीयोडमूजोदाशीनस्वभाव:

स्वाकाशवत्सर्वगतोऽपि शरीरे च दृश्ये च सामान्पविशेषाभ्या-

मुपलभ्यमानचैतन्योडपगतसर्वधर्म सानन्दतामादधदक्षोभ्येवं ज्ञा-

तवान्, सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठं स्वाराज्यमाधिपत्यं भूतानां

शिरजन्मानां, व्याख्यातमन्यत्, पर्येति प्राप्नोति । य:

ग्रामादिसाधनचतुष्टयसंपन्न:, एवं वेद हृदयवदुक्तमा्तानं

जानोते एवं वेद् व्याख्यात्। वाक्याभ्याश उपनिषत्परिषमा-

पर्थ: ॥ ९५ ॥

कीर्तीतकिन्नाम्नाsप्यमातृविव्या

मूढापि सम्यक् प्रकटीकृतेयं ।

परोपकाराय मया श्रुतोक्तं

पदावलोकैकपरेष नित्यं ॥

नव्या श्रयवैकिरयस्य तद्-

ये वा प्रशिद्धा दृढ लोकेमध्ये ।

१३८

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

[8 अध्यायः।

इत्यारुणिके कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि चतर्थो

ऽध्यायः समाप्तः ॥*॥

अतो मचाकारि पदावलोक-

कृष्णां कतैडसिन् शिव एतद् तुष्टिम् ॥

गुरूपदयः श्रीतशौरपूर्णा

कैवाश्रिताश्चेत्स्वरितेतड्व्यभाम्नैः ॥

नूनम्नमार्थां किमिवाच भूयात्

समापि तद्वद्गतयः प्रकटताः ॥

आत्मावबोधाय मदुक्रिवारां

प्रकटतिरेषोऽपनिषदमूहे ॥

विबुध्या वन्तः सततं खचित्तं

प्रकाशयन्तश्च विमुक्तिकामाः ॥

स्ववै न सर्वेषु हितं प्रियं वा

वचस्थितं चेन नभामचेष्टः ॥

प्रिया हि शिष्यैस्ते विमुक्तिभाजां

पदावलोका विविधाकृतेऽस्मै ॥

रति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यानन्दपूज्यपादश्री-

व्यस्य श्रीमदुरानन्दभगवतः । कृते कौषीतकिब्राह्मणोपनिषद्धो-

पिकार्यां चतुर्थीऽध्यायः समाप्तः ॥ ॰ ॥

षस्या उपनिषदः पाठप्रकाशोदयः वर्षंते । तयोरेकोत्तरवचनन्येत्तम्भूषं मुद्रितं हितीयामवचनम्येव टीका मुद्रिता। शाङ्काङ्कायारदयस्य प्रकारोदय-वैपरीत्यं केवषं टीकायां दृश्यं, उत्तरार्धायदयस्य तु विपरीतपाठ-दृश्यको मूलखकृतः कार्यारम्भात्परं मम हस्ते समायातः । षतः से रवव विदत्समाजावनोकनाय एषकं प्रकार्शते। F. G. चित्रेऽपकाचितं पुष्कावदयं साधीतः समायातं तदेवैतष्यादग्रंखकृत्पं जातं ।

प्रतर्दनो ह वै देवादाशिरिप्रस्थ प्रियं धामोपजगाम युद्धेन व पौरप्षेप ब तं हेद्र उवाच प्रतर्दन वरं ते ददामीति य देवाच प्रतर्दनस्समेव मे ऋषीष्व यं लं मनुष्याय हिततमं मन्यष दति तं हेद्र उवाच न* वै वरः परकै ऋषीते तमेव ऋषीष्वेत्यवरो वै तर्हि किम म दति देवाच प्रतर्दनेाडघो खल्जिन्द्रः सत्यादेव नेयाय सत्यं शोन्दः स हेद्र उवाच मामेव विजानीहि॒तेदेवाचं मनुष्याय चित्ततमं मन्ये चनां विजानोयातं चिभीर्षाणं लावमचनमसुमुखान्तु† यतोहं शाखाशकेभ्यः प्राच्य-च्कं बक्जोः मया प्रतिक्रव्य दिवि प्रद्नादीनहणमडमन्तरिचे पैशोमान् शृधियं‡काषकऋयान् तथा मे तच न लोभ च मा मोयते य घो मां विजानोयालास केन च न कर्मषा

• न मे वरं परसै ऋषीते हति G. † चष्ठनं लबनमुखान्निति l'. मन्त्रमुखानिति G. ‡ चाशककऋयानिति G.

१५.

कौषीतकिन्राह्मणोपनिषत्।

लोके सीदते न साधकशेन न पिशाचशेन न शौचेन न भूत-

हत्यया नाश्न *पापं चकृषे मुखाज्जिह्वां वेत्ति ॥ ९ ॥

स धेवाچ प्राणेऽधिकिं प्रज्ञात्मा तं मामाच्चरततमित्युपा-

स्वायः स प्राणः प्राणो वा स्वायः प्राण उ वा स्मृतं यावच्छ-

रीरेऽप्राणो वसति तावदायुः प्राणेन धेवा मुषिंश्शोके-

ऽमृततलमाश्रोति प्रज्ञया सत्यं सहत्वं †स यो मामायुरसत-

मित्युपाक्षे सर्वमायुरसि श्शोक एत्याग्रोऽयमतलमाश्चितिं खर्गे

लोके तद्धैक श्रार्डेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तोति न चि कशचन

मकुयात् सद्ददाचा नाम ‡प्रज्ञापतिथं चतुष्पा रूपं श्रोनेष शब्दं

मनसा §ध्याहुमित्येकभूयं वै प्राणा भूतलेकं सर्वाङ्ग्रेवैतानि

प्रज्ञपयन्ति वाचं वदन्तो॥ सर्वे प्राणा अनुवदन्ति वचुः पश्यन्तं

सर्वे प्राणा श्रानुपश्यन्ति श्रोन्तं पृथखन्त सर्वे प्राणा श्रनुपृट-

पश्यन्ति मनो ध्यायंत सर्वे प्राणा श्रनुध्यायन्ति प्राणं प्राण-

न्तं सर्वे प्राणा श्रनुप्राणन्ति एवमु चैतदिति हेन्द्र उवाचाद्धि तेव

प्राणानां निःस्रियस्मिति ॥ २ ॥

जीवति कागपेतो मूका न् चि पश्यामो जीवति चतुर-

पेतोऽस्मान् चि पश्यामो जीवति श्रोचापेतो वधिरान् चि

पश्यामो ऽस्थ खञ्जु जीवति बांहकिनो जीवत्यूष्किन् हत्येवं

चि पश्याम हतिं प्राण एव प्रज्ञातमेदं शरीरं परिगृह्णोत्यापच्यति

• पापं चनेऽति G.

† स यो म चायुरसति F.

‡ प्रज्ञापयितुमिति G.

§ ध्यानमिल्येकभूयं वै प्राणा एकैकं सर्वाङ्ग्रेवैतानि प्रज्ञपयन्तीति G.

कैषोपनिषत्

१३९

तस्मादेतद्ब्रह्म नामरूपामृतं तैत्तिरीभिर्ये वा प्राणाः सा प्रज्ञा या

वा प्रज्ञा स प्राणः सच् छ्रोतारश्चक्षुःश्रोत्रे वषट् सशे-

ष्मतस्त्रेषु दृष्टिरेतदिदं चैतत्पुरुषः सुतः स्वप्नं न

कञ्चन पश्यत्यप्यान प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक् सर्वै-

र्गामभिः सङ्गृहीतं सर्वैः रूपैः सङ्गृह्णाति श्रोत्रं सर्वै-

र्बैः सङ्गृह्णाति मनः सर्वैर्यानैः सङ्गृह्णाति स यदा प्रति-

बुध्यते यथाग्नेर्यच्छतां विप्रुषिज्जा विप्रतिष्ठेत्तस्मैवैतस्माद-

त्मनः प्राणाः यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवाः देवेभ्यो

लोकाः तथैषैव विद्धिरेतदिदं चैतत्पुरुषः स प्राणो मरि-

व्यनाबध्यं नेति स योऽयं नयति तदाऽऽत्मदक्मोचतं न पृथिवेति

न पश्यति न वाचा वदतोति। प्राणास्मिन् प्राण एवैकधा भवति

तदेनं वाक् सर्वैर्नामभिः सङ्गृह्णाति चक्षुः सर्वै-

रूपैः सङ्गृह्णाति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सङ्गृह्णाति मनः सर्वै-

र्ध्यानैः सङ्गृह्णाति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेरिव कुशलिज्जा

विप्रतिष्ठेत्तस्मैवैतस्माद-

त्मनः प्राणाः यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवाः देवेभ्यो

लोकाः॥ ३ ॥

स यदासाच्छरीरादुक्कामति वाग्मात् सर्वाणि नामान्यभि-

विसृजते वाचं सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणेऽस्मात् सर्वान्

गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान् गन्धानाप्नोति चचुरस्मात्

सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति

श्रोत्रमस्मात् सर्वान् शब्दान् प्राभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वान् शब्दान्

सर्वै-

क्क्दानाम्रोतिं मनोऽस्मात् सर्वाणि ध्यानान्यभिविसृजते

११२

कौघोलकिन्त्राछयोऽनिष्ठत्।

मनसा मतोंति भूतानान्याम्रोति मैत्रा प्राणे वक्तिष्ये तै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः सघ श्रोताविकिंचकरोरे वशतः संडेोक्कामतोऽयं खलु यथा प्रज्ञया सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्याख्यास्यामः ॥ ४ ॥

वागेवाख्या एकमज्ञमदूढं तथै नाम परस्यामप्रतिविशिता भूतमाचा 'प्राण एवाख्या एकमज्ञमदूढं तस्य गन्धः परस्यामप्रतिविशिता भूतमाचा चचुरेवाख्या एकमज्ञमदूढं तस्य रूपं परस्यामप्रतिविशिता भूतमाचा श्रोत्रमेवाख्या एकमज्ञमदूढं तस्य शब्दः परस्यामप्रतिविशिता भूतमाचा जिह्वेवाख्या एकमज्ञमदूढं तथै रसः परस्यामप्रतिविशिता भूतमाचा ह्स्तेवाख्या एकमज्ञमदूढं तयोः कर्मे परस्यामप्रतिविशिता भूतमाचा गरीरमेवाख्या एकमज्ञमदूढं तस्य सुखदुःखे परस्यामप्रतिविशिता भूतमात्रेपक्ष एवाख्या एकमज्ञमदूढं तथानन्दो रति: प्रजातिः परस्यामप्रतिविशिता भूतमाचा पादावेवाख्या एकमज्ञमदूढं तयोरित्या: परस्यामप्रतिविशिता भूतमाचा प्रज्ञेवाख्या एकमज्ञमदूढं तथै धियो विज्ञातयं कामाः परस्यामप्रतिविशिता भूतमाचा ॥ ५ ॥

प्रज्ञया वाचं समारुच वाचा सर्वाणि नामान्याम्रोति प्रज्ञया प्राणं समारुच प्राणेन सर्वान् गन्धानाम्रोति प्रज्ञया चक्षुः समारुच चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याम्रोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुच श्रेत्रे सर्वांश्च्छब्दानाम्रोति प्रज्ञया जिह्वां समारुच जिह्वया सर्वान् रसानाम्रोति प्रज्ञया हस्तौ समारुच हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माणि

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

१३५

प्रज्ञया तु म्रयथा भवत्यं समाधृत्य भरीरेण सुभृतःखे प्राप्ति प्रज्ञयोःपस्थं समाधृत्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाप्रोति प्रज्ञया पादौ समादधाति स वा रत्या प्रज्ञयैव धियः समादध्या प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्रोति ॥ ५ ॥

न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यान् मे मनो-डबुद्धित्याद नाह्मेतन्नाम प्राज्ञाशिषमिति न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्तुं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यान्च मे मनोऽबुद्धित्याद नाश्मे-तन्न गन्तुं प्राज्ञाशिषमिति न हि प्रज्ञापेतं चक्षुः किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यान्च मे मनोऽबुद्धित्याद नाश्मे-त्तन्न प्राज्ञाशिषमिति न हि प्रज्ञापेतं श्रोत्रञ्च शव्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यान्च मे मनो-डबुद्धित्याद नाश्मेतत् शव्दे प्राज्ञाशिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिघ्रन्नरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यान्च मे मनोऽबुद्धित्याद नाश्मे-त्तन्नरसं प्राज्ञाशिषमिति न हि प्रज्ञापेतै ह्सौ कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेतातामन्यच्च मे मनोऽबुद्धित्याद नाश्मे-त्तत्कर्म प्राज्ञाशिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखं न

दुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यान्च मे मनोऽबुद्धित्याद नाश्मेतत् सुखं न दुःखं प्राज्ञाशिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपक्ल श्रो-तन्न न रतिं न प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यान्च मे मनोऽबुद्धिदि-त्याद नाश्मेतमानन्न न रतिं न प्रजातिं प्राज्ञाशिषमिति न हि प्रज्ञापेतां पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञपयेतातामन्यच्च मे मनोऽबुद्धित्याद नाश्मेतामित्यां प्राज्ञाशिषमिति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन विशिष्टेन प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत॥ ७ ॥

१३८

कौषीतकिन्राझ्योपनिषत्।

न वाचं विजिज्ञासोत वक्कारं विद्यात न गन्धं विजिज्ञा-

सोत घातारं विद्यात् रूपं विजिज्ञासोत रूपविद्यं विद्यात्

प्रब्दं विजिज्ञासोत श्रोतारं विद्यात् श्रोत्रसदृश्वर-

सदृश विज्ञातारं विद्यात् कर्म विजिज्ञासोत कर्तारं

विद्यात् सुखदुःखे विजिज्ञासोत सुखदुःखयोविज्ञातारं

विद्यात् नन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासोतानन्दरते: प्रजातेरविंश्रा-

तारं विद्याक्तव्यां विजिज्ञासोतेतारं विद्यास्न मनो

विजिज्ञासोत मन्तारं विद्यात्त एता दुश्चैव भूतमाचा प्रधिप्रज्ञं

दश प्रज्ञामाचा प्रधिभूतं यद्भू भूतमाचा न

खुर्न प्रज्ञामात वा: खुर्यदा प्रज्ञामाचा न खुर्न भूतमाचा:

खुर्न ज्ञान्यतर-तों रूपं किंच न शिष्येतेो एतस्याना तद्यया रथ्यारेऽु नेमि-

रपिंतेा नाभावरा नृपिंता एवमेवैता भूतमाचा: प्रज्ञामा-

चक्रपिंता: प्रज्ञामाचा: प्राणेडपिंता: य एष प्राण एवं प्रज्ञा-

त्वानन्देा उजासङ्क्तेो न साधुना कर्मणा भयान् नो एवा-

साधुना करणीयानेव स्रेवनं साधु कर्म कारयति तं यमस्या-

मुनसत्येष उ एवमसाधु कर्म कारयति तं यमभ्या-

नुसृत * एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेभ्र: य म

आत्मेति विद्यात्॥ म ॥

†हत्यारक्खके पश्चमोऽध्याय: ॥ * ॥

• रघ लोकेभ्रा लोकपालो जो लोकाधिपतिरेष सर्वेभ्रा रति F.

† इति कौषीतकिनोप्राख्योपनिषदि द्वितीयोऽध्याय इति G.

कौषीतकिन्राझ्योपनिषत्।

१३४

तार्प्यो है वै बाह्वाकिरत्पुत्रः । संहस्त्रं श्रामो गौतमदुम्न-

नरेपु सवसन्न्रास्पेपु कुरुपञ्चालेपु काम्पविदेइपुविचरति स द्वाजा-

तस्राचं कायनित्योवाच ब्राह्मा ते ब्रवाषोति तं देवाचजात-

प्रत्रः यद्सं दद्रा त एतसां वाचि जनको जनक इति वा उ

जना धावन्तोति ॥ १ ॥

स देवाच बाह्वाकिर्य एवैष प्रादित्ये पुरुषस्तमेवाहम-

पास रति तं देवाचजातग्रनुमा मैत्रामन् समवादविष्टा

वृष्टन पाङ्करवाचा मतिष्ठा:* सर्वेषां भूतानां मुर्द्धति वा ग्रह-

मेतमुपास रति स यो हैतเมवमुपास्से दतिष्ठा: सर्वेषां भूतानां

मूर्द्धा भवति ॥ २ ॥

स देवाच बाह्वाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाहम-

ुपास रति । तं देवाचजातग्रनुमा मैत्रामन् समवादविष्टा:

सोमो राजान्त्यात्मेति वा ब्राह्मेतमुपास रति स यो हैत-

मेवमुपास्से दतिष्ठा भवति ॥ ३ ॥

स देवाच बाह्वाकिर्य एवैष विद्युति पुरुषस्तमेवाहमुपास

रति । तं देवाचजातग्रनुमा मैत्रामन् समवादविष्टास्ते-

ज्यात्मेति वा ब्राह्मेतमुपास रति स यो हैत्मेवमुपास्से

तेजस्यात्मा भवति ॥ ४ ॥

स देवाच बाह्वाकिर्य एवैष स्तनयित्नो पुरुषस्तमेवाहम-

ुपास रति । तं देवाचजातग्रनुमा मैत्रामन् समवादचि-

ष्टास्तेजस्यात्मा भवति ॥ ४ ॥

• पाङ्करवासातिष्ठा रति F.

९८५

कौषीतकिन्राह्मणोपनिषत्।

हा: ग्रहस्यात्मेति वा ग्रह्मेतमुपास इति स यो हैतस्येव-

पास्ते ग्राह्मखात्मा भवति ॥ ५ ॥

स द्वेवाच बालाकिर्य एतैष शाकायने पुruhषमेवाहमुपास

इति । तं द्वेवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् समवादयिच्छा: पूर्ं-

मपवर्ति ब्रह्मोति वा ग्रह्मेतमुपास इति स यो हैतस्येवमुपास्से

पूंतें प्रजया पशुभिरन्नैः एव सयं नान्य प्रजा पुरा कालाम्र-

वर्तते ॥ ५ ॥

स द्वेवाच बालाकिर्य एतैष वाचै पुruhषमेवाहमुपास

इति । तं द्वेवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् समवादयिच्छा हन्त्रे

वैकुंठेऽपराजिता सेनेति वा ग्रह्मेतमुपास इति स यो हैत-

मेवमुपास्से जिष्णुर्दि वाडपराजिष्णुरन्यातस्याजयी भवति ॥ ७ ॥

स द्वेवाच बालाकिर्य एतैषेऽग्रौ पुruhषमेवाहमुपास इति ।

तं द्वेवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् समवादयिच्छा विशाषचिरिति

वा ग्रह्मेतमुपास इति स यो हैतस्येवमुपास्से विशाषचिरेंव-

क्षेत्र भवति ॥ ८ ॥

स द्वेवाच बालाकिर्य एतैषेऽप्सु पुruhषमेवाहमुपास इति ।

तं द्वेवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् समवादयिच्छा नात्रखात्मेति

वा ग्रह्मेतमुपास इति स यो हैतस्येवमुपास्से नात्रखात्मा भव-

तीत्यधिदैवतमध्यात्मं ॥ ९ ॥

स द्वेवाच बालाकिर्य एतैष आदर्शे पुruhषमेवाहमुपास

इति । तं द्वेवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् समवादयिच्छा: प्रति-

रूप इति वा ग्रह्मेतमुपास इति स यो हैतस्येवमुपास्से प्रति-

कैरवोत्पत्तिराप्योपनिषत्।

९०

रूपे देवासुर प्रजाप्रजापत्योः पुत्रौ प्राजायते नाग्र्रतिष्ठं॥

य देवाच बासाकिर्य एवैष प्रतिष्ठाभ्यां पुरुषस्समोता-

धमुपाश ररति। तं देवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रिमन् समवादा-

द्विष्ठा दितोयडनप इति वा ग्राह्मेतमुपाश इति य ये

रेतमेवमुपाक्षे विन्दते दितोयान् दितीयवान् भवति ॥

९९

य देवाच बासाकिर्य एवैष श्वब्‌ः पुरुषमब्र्रवीति तमे-

वाङमुपाश ररति। तं देवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रिमन् समवाद-

द्विष्ठा चक्षुरिति वा ग्राह्मेतमुपाश इति य यो रेतमेवमुपाक्षे

नो एत्न स्वयें नाक्ष प्रजा पुरा कालात् समोधमेति ॥

९२

य देवाच बासाकिर्य एवैष कायापुरुषतमेवाङमुपाश

इति। तं देवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रिमन् समवादद्विष्ठा मत्यु-

रिति वा ग्राह्मेतमुपाश इति य यो रेतमेवमुपाक्षे नो एव

खयं नाक्ष प्रजा पुरा कालात्र्रमीयते ॥

९३

य देवाच बासाकिर्य एवैष प्राणो न्नातमा चेनैतस्सुर्‌म*

खप्रया चरति तमेवाङमुपाश इति। तं देवाचाजातशत्रुर्मा

मैत्रिमन् समवादद्विष्ठा यमो राजेति वा ग्राह्मेतमुपाश

• समामिति G. पुंसनो पतितं । यतत्सुम इति टो॰।

१३९

काश्योत्किन्त्राप्ययोःपनिवृत्।

इति स यो हैतदेवमुपास्ते सर्वं हैवाक्षं हदं श्रेष्ठाच वच्यते ॥ ९५ ॥

स हैवाव बाखाकिर्य एवैष सयौडचन् पुरुषषमेवाष्टमुपास्त इति । तं हैवाचाजातशच्रुर्या मैत्राक्षन् समवादविष्ठा नाच्छ आत्मा ज्योतिरात्मा ज्योतिष आत्मति वा प्राचमेतसुपास्त रति स यो हैतदेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥

९६ ॥

स हैवाव बाखाकिर्य एवैष सयौडचन् पुरुषषमेवाष्टमुपास्त रति । तं हैवाचाजातशच्रुर्या मैत्राक्षन् समवादविष्ठा: सत्य आत्मा विष्णुत आत्मा तेजष आत्मति वा षचमेतमुपाष इति स यो हैतदेवमुपास्त एतेषामात्मा भवति

॥ ९७ ॥

ग्रादित्ये चषन् *पाखरवाचाअन्र्रमचि योऽग्नौ राजा वि-

पुति तेजषो सनचिने प्राप्षचाकाग्ने पूण्ं वाचाविन्द्रोऽग्नौ

विषाण्चिरपु नावच्यादर्ग प्रतिरूप: प्रतिमुक्ताचां दितोच:

ग्रप्रेऽडसुन्क्कायाथां ह्ययु: प्रारिर: प्रजापति: प्रार्णो यमो

राजा दचिष्णेऽचमात्र: सयौडचन् सत्यष । तथा उ ह वा-

खाकिच्छष्पीमान नं हैवाचाजातमजुरेतावसु वाखाकार

रत्येतावजूति हैवाच वाखाकिच्तं हैवाचाजातमजुर्यवा वै

किच्च मा समवादविष्ठा ग्रच्चा ते ब्रवाणीति य हैवाच

घो वै वाखाक एतेषां पुरुषषां कर्ता यच वै तत्कर्म

• पाखरवाच हति F.

वैष्णवतिमिराश्वबोपनिषत्।

१३५

स वै वेदितव्य रत्न तद उ च वाचाकि: श्रमितपाणि: प्रतिचक्रम उपाधावीतिं तं शेवाचाजातवेद्र: प्रतिख्यातुमेव मातृ

यत् चचिच्चे प्राणायामुपनयेदेश्र येन सा शपथिय्यामोति तं च पाषाणविमिप्रु प्रवन्नराज ता च तं सुतं पुरुषं काचिद्रोपतुसं

राजातमन्तुराजमन्त्रयाश्वके टश्रन् पाषाणवाच: श्वान राजम्रिति स उ च त हुष्णींमेव शिश्रे तत उ हैनं चच्या विचिचेप च तत

एव शमुक्तखो तं शेवाचाजातवेद्र: कैश एतद्वाके पुत्रशो

डप्यिष्ट कैतद्भुत्कृत एतदागादिति तदु उ वाचाकिरं विग्रे ॥ १५॥

तं शेवाचाजातवेद्रुरुव्रचैश एतद्वाके पुत्रशोडप्यिष्ट यचै

तद्भुत्कृत एतदागादिति नाम हृदयस्य नाखे चदयात्पु

रीततमभिप्रतन्न्ति यथा सश्रद्धा केचो विपत्तितस्वावदृख्श्रु:

पिज्ञलखानिचा तिष्ठन्ति श्वकुक्श्र हृप्याश्र पीतक्श्र लोचित

श्रेति ताश्रु तदा भवति यदा श्वस्र: श्वप्रं न काच्चन पश्यति ।

प्रत्यासिन्नप्राण एैकक्श्रा भवति तदेनं श्वकु सर्वेभ्योमभि: यच्चा

श्रेति चचु: श्रवै: दूश्रे: श्वाश्रेति श्रोन्रं श्वै: श्वब्दै: यच्चा

श्रेति मन: श्वैर्वीश्रै: श्वाश्रेति य चदा प्रतिकुश्रते यथाग्रे

विस्रुचिज्ञा विप्रतिष्ठतरश्रेवैतस्मादात्मा: प्राणा यथायतनं

विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्स्रग्याश्रु चुर: चुर-

घाने डवचित: खादिषभर्रा वा विश्वम्भरकुल्लाय एवमेवैच प्राप्त

ग्रात्मेदं शरोरमात्मानमनुप्रविष्ट ग्रात्मोभभ प्राणखेभ्यस्तमे-

तमात्मानमेत श्रात्मानोडच्ववस्यन्ति यथा श्रेष्ठिं स्वासच्रया

९५.

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्।

श्रेष्ठी खैर्यक्के यथा वा श्रेष्ठिनं खा मुच्ज्जत एवमेवैष प्राप्तञ्छाक्तेःशाक्तिमानुस्क्र॑ यथा श्रेष्ठा खरेव वै तन्मानमनन्त श्रौ-

त्मानेऽन्यवस्वन्ति यथा श्रेष्ठिनं खाः स चावदृङ् वा रथे एत-

मानं न *विजज्ञौ तावदेनमसुरा रभिभूवः स यदा विज-

ज्ञावय चतासुराभिजित्य सर्वेषां देवानां श्रेष्ठं खाराज्यमाधि-

पत्यं परीप्साय तथा एवं †विदान्सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठं

खाराज्यमाधिपत्यं पर्यन्ति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ९५ ॥

‡इति कौषीतकी (कौषीतकि ?) ग्राह्मण्योपनिषत् समाप्ताऽध्यायः ॥ * ॥

• विजज्ञाविति तु पुस्तकयोः पाठः ।

† विदान् सर्वान् । पाप्मनेऽपपद्यत इति सर्वेषाञ्च भूतानामिति G.

‡ इति कौषीतकी (कौषीतकि ?) ग्रा‌ह्मण्योपनिषत् समाप्त । इति G.

I think this is an imperfection here.

It appears to lack of in it's it's it's

is due to ........!

0.v.c

141

TRANSLATION.

Digitized by Google

THE

KAUSHI'TAKI-BRAHMANA-UPANISHAD.

S'ANKARANANDA'S INTRODUCTION.

It is well known that such actions as rubbing, &c., produce purity in substances like mirrors, &c., capable of reflecting light; and similarly the round of actions, commencing with the Agnihotra and ending with the As'wamedha, produces purity in the understanding, capable as it is of reflecting the divine light;*/it is also understood from a passage of the S'ruti that sacrifice, charity and penance are the means of the desire to know.) And again, since heaven, &c., which are the fruits of actions, are a kind of happiness; and this is a synonym for the serenity of the understanding, therefore even those persons who are devoted to ceremonial actions, allow that actions do produce purity in the understanding. Hence the S'ruti, having declared the system of works at great length, now takes the occasion to declare the knowledge of Brahma. Here follows the Kaushítaki Bráhmana Upanishad in four chapters, commencing with the words "Once on a time Chitra, the son of Gángya," and ending with "who knoweth thus." In the first chapter, it declares the knowledge of Brahmá's couch, with the northern and southern paths; in the second the knowledge of prána, and certain external and internal actions of him who knows

• Taijasa, the "brilliant" or "reflecting," is the Vedánta term for the understanding (antahkarana), as it is said to reflect the soul or chaitanya, as the image of the Supreme. Thus S'ankara Achárya says -"मुखाभासो दर्पणे तस्मिन्मुखसादृश्यमेवाक्षि वचु । चिदाभास-

स्वको जोषु चोचेऽपि स दृत्तः स नित्योपलब्धिस्वरूपपेऽपसामात् । "

144

S'ankarânanda's Introduction.

it for the attainment of various blessings; and in the third and

fourth the knowledge of soul. Although this latter portion, com-

mencing " Pratardana verily," ought properly to be read first, yet

even the purified understanding, not knowing the true nature of

Brahmá, would feel fear before the unconditioned Brahmá even

though it really causes no fear, just as even a virtuous lad, whose

father had left his home on a distant journey while he was yet un-

born, might well be afraid at the first sight of him. Hence to re-

move his fear and to lead him to the northern path, the S'ruti first

describes the conditioned Brahmá sitting in the world of Brahmá

like a king in this world. In the first chapter, therefore, by the

passage, " he comes to the couch of unmeasured splendour ; this is

Prána," it is declared that Prána is the couch of Brahmá. At the

mention thereof there arises in the hearers a desire to know,—is this

Prápa only breath, or is it endowed with various supernatural

powers? To satisfy this desire, the worship of prána is commenced

in the second chapter ; and afterwards, having thus made a good op-

portunity, the S'ruti proceeds to declare the knowledge of Brahmá.

And since here, too, even the conditioned knowledge of Brahmá was

only attained from the mouth of the teacher by such great saints,

endued with humility, as Gautama, S'wetaketu and others, hence the

conditioned or the unconditioned knowledge of Brahmá can be alone

attained by modern students who are likewise endued with humili-

ty. With this object in view, the following narrative opens the

Upanishad.

Digitized by Google

THE

KAUSITAKI-BRAHMANA-UPANISHAD.

FIRST CHAPTER.

Once on a time Chitra, the son of Gángya, being about to

offer a sacrifice, chose Aruni* as his priest. He sent his son

S'wetaketu instead, "Go thou and offer the sacrifice." When

he came, Chitra asked him, "Thou art the son of Gautama,—is

there any secret place in the world whero thou canst set me,

or is there one of two roads,† which leads to a world where

thou canst set me ?" He answered, "I know it not; well, let

me ask my father." He went to his father and asked him,

"thus and thus did he ask me,—how should I make reply?"

He answered, "I also know it not. We will go to his house

and read the Veda there and gain this knowledge from him;

since others give to us (he too will not deny us). Come, we

will both set out." So he went, as a pupil, with fuel in his

hand, to Chitra the son of Gángya, saying, "Let me come

into thy presence." He answered, 'Oh Gautama, thou art

worthy to receive divine wisdom, in that thou hast not been

too proud,—come, I will make thee to know all.' (1.)

He said‡ "All who depart from this world, go to the moon.

• Scil. Uddálakn, the son of Arunaṇ, Of Brihad Aranyaka, VI. 2.

† For the two paths of fire and smoke which respectively lead by the day,

the bright fortnight, &c., or the night, the dark fortnight, &c., to the world of

Brahmá or that of the forefathers, see Brihad Arany. VI. 2. The other recen-

sion has "Oh son of Gautama, is there any secret place in the world, wheré

thou canst set me unconnected, having fixed me there (as wood united by glue) ;

or is there some other place where thou canst set me ?"

‡ The Ś'ruti first describes the unconcealed (agupta) home of those who

146

The Kaushítaki-Brálhmaṇa

In the bright fortnight the moon is gladdened by their spirits;

but in the dark fortnight it sends them forth into new births.*

Verily the moon is the door of Swarga. Him who rejects it,

it sends on beyond ;† but whoso rejects it not, him it rains

down upon this world ; and here is he born either as a worm

or a grasshopper or a fish or a bird or a lion or a boar or a

serpent or a tiger or a man or some other creature, according

to his deeds and his knowledge. Him, when he comes, the

Guru asks, " Who art thou ?" Let him thus make answer ;

" Seed was collected from the wise season-ordaining moon,‡

the ruler of the bright and dark fortnights, the home of the

ancestors, itself produced from the daily oblations,§—that

seed, even me, the deities placed in a man, by that man they

placed it in a woman,—from her I was born, in mortal birth,

of twelve months, of thirteen months, identical with the year,∥

—I was united to a father of twelve and thirteen months, to

know the knowledge that is truth and to know the knowledge

that is against the truth ; uphold, then, O gods, the due times

of my life that I may win immortality. By my words of

truth, by my toils and sufferings, I am time, I am dependent

on time." " Who art thou ?" " I am thyself." Then he lets

him proceed beyond.¶ (2.)

He* having reached the divine road, goes to the world of

Agni, thence to the world of Váyu, thence to the world of

Varuṇa, thence to the world of Indra, thence to the world of

Prajápati,† thence to the world of Brahmá.‡ Verily in that

• The other recension has "it gladdens them not."

† This is the secret (Samprita) place, concerning which Chitra had asked S'wetaketu.

‡ The Brihad Árany. VI. 2 is a complete commentary on S'ankara's explanation of this passage.

§ Cf. Brihad Árany. VI. 2, 9 and S'ankaráchárya's commentary.

∥ By the year is here understood "life."

¶ The guru sees that he is equally afraid of swarga and of hell, each involving

only a new succession of births ; and so causes him by his knowledge of Brahma

to obtain final liberation.

• When the student dies, who knows the conditioned Brahmá, his soul goes

forth through the door of the coronal artery, by the light of the entrance of the

heart. Cf. Brihad Ár. IV. 4, 2. † Virát. ‡ Hiranyagarbha.

Digitized by Google

world of Brahmá are the Lake of enemies ;* the sacrifice-destroying moments ;† the Age-less river ; the Ilya tree ;‡ the

Sálajya city ;§ the impregnable Palace ;|| Indra and Prajápati¶

the door keepers ; Brahmá's hall Vibhu;* his throne Vichak-shaná ;† his couch of unmeasured splendour ; and his wife

(nature), the cause of the mind,' and her reflection, the cause

of the eye, who weave the worlds like flowers; and the

Apsarasas, the mothers of all,‡ the undecaying ;§ and the

streams that roll on to the knowlodgo of Brahmá.|| Onward the

knower advances ; Brahmá cries to his attendants, " Run and

meet him with the glory due to me ; he has gained the age-less

river, he shall never grow old." (3.)

Five hundred Apsarasas go to meet him, one hundred

with fruits in their hands,¶ one hundred with garlands in

their hands, one hundred with perfumes in

their hands, one hundred with garments in their hands, one

hundred with pounded aromatics in their hands; they adorn him with the

adornment of Brahmá.* He, adorned with the adornment of

• The lake that stops the entrance into the world of Brahmá, its depth

equal to an hundred oceans, and its dark waters over flowing, —named Ara, as

composed of the enemies (ari) desire, wrath, &c. S'.

† The moment, as producing desire, wrath, &c., destroy the sacrifice or

proper adoration for the attainment of Brahmá. Dr. Weber proposes to explain

yeshṭi as an irregular form for yashṭi, instead of adopting S'ankara's forced

derivation yá + iḥṭi.

‡ In the Chándogya Up. p. 559 we have similarly the ara and nya seas, the

Airamadíya lake, and the nectar-dropping Peepul (as'watthah somasavanah).

There is a doubt whether the word should be ilya or ilpa, but I have chosen

the former as the Tailinga clearly reads y. The Persian translation has Út

—Dr. Weber compares the Yggdrasil of the Edda, but in fact every mythology

has its reminiscence of the "tree of life."

§ S'ankara's interpretation is simply etymological—"a city on the river, where

along the bank are bowestrings, as large as a Sál tree, and a place abounding with

water in various forms, rivers, lakes, wells, tanks, &c. and gardens inhabited by

many heroes."

|| The Chánd. Up. has "the impregnable city" (aparájitá púr).

¶ Váyu and 'Akása. 'S.

• Scil. egoism.—The Chánd. Up. has "a golden palace built by Brahmá,"

prabhu-vimita.

† Intellect, the mahat of the Sánkhya.

‡ Scil. the 'Sruti.

§ The knowledge of the 'Sruti.

|| Or perhaps "the materual (creative) waters."

¶ The other recension reads phana for phala, which the comment explains by

"ornaments."

• The adornment worthy of Hiranyagarbha. 'S.

Brahmá, knowing Brahmá, advances toward Brahmá* everywhere.

He comes to the lake of enemies, he crosses it by his mind.†

When they who know only the present, come thereto,

they are drowned.

He comes to the sacrifice-destroying moments,

they fly from him :

He comes to the ageless river, he crosses

it by his mind, then he shakes off his good and bad deeds [as

a horse shakes his mane.‡]

His dear kindred obtain his good

deeds, his enemies obtain his bad deeds.§

Just as one driving

swiftly in a chariot looks down on the two wheels revolving,‖

so too he looks down on day and night, on good deeds and bad

deeds, and on all the pairs ;¶

he, free from good deeds, free from

bad deeds, knowing Brahmá, advances toward Brahmá.

(4.)

He comes to the Ilya tree, the odour of Brahmá reaches

him;*

he comes to the Salajya city, the flavour of Brahmá

reaches him ;†

he comes to the impregnable Palace, the splen-

dour of Brahmá reaches him ;‡

he comes to the door-keepers

Indra and Prajápati ;

they fly from him ;

he comes to the hall

Vibhu, the glory of Brahmá§

reaches him ;

he comes to his

throne Vichakshaná,

the Sámas Brihad and Rathantara‖

are

its eastern feet,

the Sámas S'yaita and Naudhasa¶

its western

feet,

the Sámas Vairúpa and Vairája its edges north and south,

the Sámas S'ákwara and Raivata its edges east and west ;

this

• Brahmá in the form of Hiranyagarbha.

† The Ára lake, being the different passions, desires, &c. wants no boat but

the mind to cross it.

‡ This illustration (ávaxaríſa) is added by the oomm., the cá of the original

being expanded into áśva iva.

The MSS. differ much in the word.

I have adopt-

ed the dhunute of D. which seems meant also by the dhunvate of B. C. E.

§ To him friends and enemies are alike, but this is said to declare the impor-

tance of kindnes or hostility shewn to him who knows Brahmá.

‖ He sees them rolling round, their different parts succesively coming in con-

tact with the ground,—he himself having no such contact.

¶ Light and shadow, hot and cold, &c.

• By the nose.

† By the tongue.

‡ By the eye.

§ The glory of Brahmá i. o. the feeling of pride that I am Brahmá, reaches

him by the mind.

‖ With this curious mystical description compare that of Vrátya's throne in

the Atharva Veda xv. (Indische Studien, vol. i. p. 122.)

¶ These are the names of hymns in the Sáma Veda.

Upanishad.

149

throno is knowledgó; by knowledgó he soes it all. He comes

to the couch of unmeasured splendour ; this is Prajá.* Past

and future are its two eastern feet, prosperity and earth its

two western; the Sámas Bhadra and Yajnáyajníya are the

short bars east and west, at the head and foot; the Sámas

Brihad and Rathantara the long bars north and south at 'the

sides; the Riks and Sámas are the cornices east and west,†

the Yajush verses the cornices south and north; the moon-

beams the cushion, the Udgítha the coverlet, prosperity the

pillow.‡ Thereon sits Brahmá.§ He, knowing the truth, first

mounts thereon with one foot. 'Brahmá|| asks him, "Who art

thou?" Let him then thus answer: (5.)

" I am time, I am what is in time ; I am born from the womb

of space, from the (self-manifesting) light of Brahma ;¶ the seed

of the year, the splendour of the past and the cause, the soul of

all that is sensible and insensible,* and of the five elements.

Thou art soul. What thou art, that am I."† Brahmá says to

him, " Who am I ?" Let him answer, "Thou art the Truth."

" What is the truth ?" " What is other than the gods (who

preside over the senses) and the vital airs, that is being (sat) ;

what is the gods and the vital airs, that is that (tya) ; all this

is called by the word sattya, the Truth; such is all this (uni-

verse) ; all this art thou." Thus he speaks to him. This is

also said by a verse of the Veda. (6.)

• The vital air (prána) with its five operations, the power of action, superior

to the senses. 'S.

† Paṭṭiká appears to be the Bengálí ধোঁদে, the moulding round the edge of the

frame.

‡ Worldly prosperity was one of the feet, transcendental or Vaidío prosperity

is now the pillow. 'S.

§ The neuter Brahma, identifled with Hiranyagarbha.

|| Scil. Hiranyagarbha. 'S.

¶ Brahma is here called by the Commentator S'abala which appears to mean

saguna as opposed to nirguna. The Comm. on the Maitráyaní Upanishad simi-

larly says of Prajápati or Hiranyagarbha, "Sat-s'abda-cáchyád ajndna-s'abaldt

prathamam utpannah." The Supreme Being is called S'abala when he first unites

himself with ignorance to produce the creation; Prajápati is his first mani-

festation after that union.

• Sc. the four classes, jardyuja, andaja, swedaja, and udbhijja.

† In tho original this is an obscure passage, and the obscurity is increased by

the uncertainty of the readings of tho MSS. As printed in the Sanskrit text, it

150

The Kaushitaki-Brāhmaṇa

"The Yajur his belly, the Sáma his head, the Rik his form,

—this is to be recognised as the indestructible Brahmá, —the

great Rishi identified with Brahmá."

Brahmá says to him, "How dost thou obtain my male names?"

"By the breath." "How neuter names?" "By the mind."

"How female names?" "By the voice." "How smells?"

"By the breath." "How forms?" "By the eye." "How sounds?" "By the ear." "How the flavours of food?" "By

the tongue." "How actions?" "By the hands." "How joy

and sorrow?" "By the body." "How pleasure, dalliance,

offspring?" "By the organ of generation." "How journey-

ings?" "By the feet." "How thoughts, that which is to

be known, and desired?" "By intuition alone."* Then

Brahmá says to him, 'The waters (and the other elements)

are mine, therefore this world is thine.' Whatever victory be-

longs to Brahmá, whatever extended power, that victory he

wins, that extended power he obtains, who knoweth thus, who

knoweth thus. (7).

would appear to mean "born from the womb of space as seed from a wife ; the

splendour of the year, the soul of the past and the cause; thou art the soul of

the past and the cause; what thou art, that am I." The Comm. MSS. (except

D.) read etat for retas and they all have bháyai for bháryái; in the above

translation I have followed the Comm. If I understand the Oomm. aright, there

are two readings mentioned there; ákásád yoneh sambháto bháyai retas samvat-

sarásya tejo bhútásya bhútasyátmá, and átád yoneh sambhúto bháy etat sam-

vatsarásya tejobhútásya bhútasyátmá. The etat read by B, O. E. in the first

reading must be wrong, as otherwise the irregular form bháyai, which all read

and explain by bháyá, would have become bháya by Sandhi before etat.

• Although properly every thing is obtained by intuition (prajná), still speech

&c. are intermediate instruments in the obtaining of names, &c. but in the case of

thoughts, &c. there is no such intervening agent. Although pleasure and pain

also are properly perceived by prajná, still the Śruti says 'by the body' in accor-

dance with such impressions as 'I have a pleasure in my foot,' 'I have a pain in

my head,' &c. Although also speech is the instrument in the obtaining of all

names, and breath without life is no instrument, and the mind is a common

instrument in all perceptions,—still as the external organs do not immediately

gain the impression of what is neuter as they do of what is male or female, we may

allow that mind has a peculiar influence in regard to neuter names. Although

too breath without life is no instrument, yet as it helps the voice in its functions,

breath and voice may be called the instruments in the obtaining of names. Práṇa,

being masculine, obtains male names, and speech, being feminine, female names.

/S.

Digitized by Google

Upanishad.

151

SECOND CHAPTER.

*' Práṇa is Brahma,'† thus said Kaushítaki. Of this práṇa identical with Brahma, the mind is the messenger, the eye the guard, the ear the doorkeeper, the speech the tirewoman. He who knows mind as the messenger of práṇa which is Brahma, becomes himself possessed of the messenger ; he who knows the oye as tho guard becomes himself possessed of the guard ; he who knows the ear as tho doorkeeper becomes himself possessed of the doorkeeper ; he who knows the speech as the tirewoman becomes himself possessed of the tirewoman. 'To him, this práṇa, idontical with Brahma, all these deities‡ bring offerings, though he asketh not ; thus to him (the worshipper), though he asketh not, all creatures bring offerings. Whoso thus knows, his is the secret vow, ' he will never beg.' Just as when one, having begged in a village and received nothing, sits down (saying), ' I will not eat hence even if they give it,' then the others forthwith invite him who had before rejected him. This is the character of him who asketh not, but the alms-givers invite him (saying) ' Let us give to thee.' (1.)

' Práṇa is Brahma,' thus said Paingya. In this práṇa, identical with Brahma, after the speech, the eye envelopes ;§ after the eye, the ear envelopes ; after the ear, the mind envelopes ;

• In the first chapter was desoribed the knowledge of the Couch and by the words, " He goes to the Couch of unmeasured splendour,—this is práṇa,"— hereby is declared the great power of práṇa. The worshipper is three-fold, good, middling, and bad ; he who understands it with the proof, on once hearing, is the good ; he who understands it only after hearing many times and after giving himself and his guru much trouble, is the bad ; he who understanding what his guru says, cannot control his mind is the middling. He, either under his guru's instruction or another's, is to be led by various means to firm conviction,—hence the S'ruti commences the second chapter, to declare the worship of práṇa which produces unwavering conviction in the mind, and is a tree of life with innumerable fruits, and to announce certain external and internal works with various effects for one who knows it.—S'.

† Tho vital air which resides in the mouth, with its five functions, is Brahma, who is true knowledge and joy, the cause of the world.—S'.

‡ Mind, speech, &c. considered as deities.—S'.

§ The singular form drundhate is not easily explained, especially in práṇá árundhate. The Comm. reads árundhe except in the last clause where it seemd to alter it to práṇa drúḍhyate. A'rundhate would seem to be the 3rd sing. either in a passive sense (= árudhyate,) or as meaning 'surrounds, envelopes.' Anque-

Digitized by Google

after

the

mind,

prāṇa

envelopes.*

To

this

prāṇa,

identical

with

Brahma,

all

these

deities

bring

offerings,

though

he

asketh

not;

thus

to

him

(the

worshipper),

though

he

asketh

not,

all

creatures

bring

offerings.

Whoso

thus

knows,

his

is

the

secret

vow

'he

will

never

beg.'

Just

as

when,

one,

having

begged

in

a

village

and

received

nothing,

sits

down,

(saying)

'I

will

not

eat

hence,

even

if

they

give

it;

then

the

others

invite

him

who

had

before

rejected

him.

This

is

the

charactcr

of

him

who

asketh

not,

but

the

alms-givers

invite

him

(saying)

'Let

us

give

to

thee.'

(2.)

Next

follows

the

attainment

of

some

special

wealth.†

If

a

man

meditates

on

some

special

wealth

;

then,

on

a

full

moon

or

a

new

moon,

or

a

pure

fortnight,

or

an

auspicious

constellation

—on

one

of

these

holy

seasons,

having

placed

the

fire,

swept

the

sacrificial

floor,

strewn

the

sacred

grass,

sprinkled

the

holy

water,—kneeling

on

the

right

knee,

let

him

offer

the

oblations

of

ghee

with

the

sruva,‡

(saying)—

'The

deity

named

speech

is

the

obtainer,

may

it

obtain

this

for

me

from

that

man

;

swáhá

unto

it;

—the

deity

named

prāṇa§

is

the

obtainer,

may

it

obtain

this

for

me

from

that

man

;

swáhá

unto

it;

—the

deity

named

the

eye

is

the

obtainer,

may

it

obtain

this

for

me

from

that

man

;

swáhá

unto

it;

—the

deity

named

the

ear

is

the

obtainer,

may

it

obtain

this

for

me

from

that

man

;

swáhá

unto

it;

—the

deity

named

mind

is

the

obtainer,

may

it

obtain

this

for

me

from

that

man

;

swáhá

unto

it;

—the

deity

named

knowledge

(prajnâ)

is

the

obtainer,

may

it

obtain

this

for

me

from

that

til

has

"pran,

qui

formâ

rôv

Brahm

est,

cum

loquelâ

et

visus

ejus

conformi-

tatem

facit

(congruit,

ideu

est),"

which

is,

at

least,

as

difficult

as

the

Sanskrit.

*The

sight

is

more

internal

than

speech,

as

the

sight

generally

informs

without

contradiction;

similarly

the

hearing

than

than

the

sight,

as

the

eye

may

convey

out

contradiction;

similarly

the

hearing

of

pearl

as

silver),

but

the

ear

never

hears

a

non-existing

sound;

similarly

the

ear

only

exercises

its

functions

with

the

aid

of

the

mind's

attention,

and

similarly

the

mind

depends

on

prāṇa

or

life.

Prâṇa

is

therefore

Brahma,

as

being

the

innermost

of

all.—S'.

A'ntara

is

defined

in

p.

41,

as

Váhya-sádhana-nirapekska.

†The

Comm.

explains

this

as

meaning

either

prāṇa

itself,

or

material

wealth,

the

want

of

which

would

distract

the

worshipper's

concentration

of

thought;

in

this

latter

meaning

ekadhana

is

the

wealth

not

to

be

attained

by

another.

‡The

other

Recens.

reads,

"with

a

sruva

or

chamasa

or

kansa."

§Prâṇa

here

is

taken

as

including

the

organ

of

smelling.

Digitized

by

Google

man;

swáhâ

into

it.'

Then,

having

inhaled

the

smell

of

the

smoke

and

having

anointed

his

limbs

with

the

ghee,

let

him

go

forth,

restraining

his

speech,

and

declare

his

request

to

that

man,

or

send

to

him

a

messenger.

Of

a

truth

he

obtains

it.

(3.)

Next

comes

the

divine

desire

(Daivah

Smarah).*

If

(the

worshipper)

desires

to

be

beloved

by

any

man

or

woman

or

by

any

men

or

women,

then

in

the

name

of

these

same

deities,

on

a

sacred

day,

let

him

offer

the

oblations

of

ghee

in

this

(afore-

mentioned)

manner,

(saying)

'I

here

offer

thy

speech

in

myself,†

swáhâ;

I

here

offer

thy

prána

in

myself;

swáhâ;

I

here

offer

thy

eye

in

myself,

swáhâ;

I

here

offer

thy

ear

in

myself,

swáhâ;

I

here

offer

thy

mind

in

myself,

swáhâ;

I

here

offer

thy

knowledge

in

myself,

swáhâ.'

Then

having

inhaled

the

smell

of

the

smoke,

and

anointed

his

limbs

with

the

ghee;

let

him

go

forth

(towards

that

person),

restraining

his

speech;

let

him

seek

to

touch

him,

or

else

let

him

stand

addressing

him

by

his

breath.

Of

a

truth

he

becomes

beloved,

they

remember

him

even

in

absence.

(4.)

Next

comes

the

self-subjection

of

Pratardana;

they

call

it

'the

inner

Agnihotra.'

As

long

as

a

man

speaks,

so

long

he

cannot

breathe,

then

he

offers

the

breath

in

the

speech;

as

long

as

a

man

breathes,

so

long

he

cannot

speak,

then

he

offers

the

speech

in

the

breath.

These

are

the

two

never-ending

immortal

oblations;

waking

and

sleeping,

he

continually

offers

them.

All

other

oblations

have

an

end

and

possess

the

nature

of

works.

The

ancients,

knowing

this

true

sacrifice,

did

not

use

to

offer

the

Agnihotra.

(5.)

'Uktha‡

is

Brahma,'

thus

said

S'ushkabhiringára.

Let

him

worship

it

as

the

Rik;

all

beings

adore

(rich)

him

for

his

excellence.

*Sc.

a

desire,

to

be

accomplished

by

fire,

&c.

the

presiding

deities

of

speech,

&c.—S'.

†

I

am

the

fire

to

burn

the

fuel

of

thy

dislike

or

indifference.—S'.

‡

The

S'íkha

of

Ken

(Seil.

Brihad

Árany.

V.

13,)

declares

prána

to

be

Uktha;

the

S'ruti

now

carries

this

on

and

declares

Uktha

to

be

Brahma.

S'

Uktha

is

a

kind

of

hymn,

which

is

recited,

and

not

chanted;

it

is

also

the

name

of

a

special

hymn

in

the

Mahárrata.

154

The Kaushítaki-Brálmaṇa

lenco. Let him worship it as the Yajur ; all beings are joined

(yuj) to him for his excellence. Let him worship it as the Sáma ;

all beings bow (sannam) to him for his excellence. Let him

worship it as beauty, let him worship it as glory, let him worship

it as splendour. Just as this (bow) is among weapons, the

most beautiful, the most glorious, the most splendid,—so he

who knoweth thus is, among all beings, the most beautiful, the

most glorious, the most splendid. This same práṇa,—connected

with the sacrificial bricks, endued with the character of works

and of a truth himself,*—does the adhwaryu purify. In it he

weaves what has the character of the Yajur, in the Yajur the

hotṛi weaves what has the character of the Ṛik, in the Ṛik the

udgátṛi weaves what has the character of the Sáma. He this

adhwaryu (práṇa) is the soul of the three Vedas,† he of a truth

is the soul of Indra who knoweth thus. (6.) Next‡ came the three forms of worship§ of the all-conquering

Kaushítaki. The all-conquering Kaushítaki adores the rising

sun, having put on the sacrificial thread, and brought water

and thrice sprinkled the sacred cup (saying) “ Thou art the

scatterer,|| scatter away my sin.” In this way he adores the

sun at high noon, ‘ Thou art the utter scatterer, utterly scatter

away my sin.’ In this way he adores the setting sun, ‘ Thou

art the complete scatterer, completely scatter away my sin.’

Whatever sin he has committed by day or by night, he complete-

• 'This fire laid on the bricks, which is the means of sacrificial works, is also

identical with práṇa, since práṇa is identical with tho ṛik and this fire performs

those works which are to be accomplished by ṛiks, &c.; and I by it am identical

with the ṛik ;—I am tho general soul práṇa, and this fire is I’—thus does the

adhwaryu purify himself.—S'.

† The other recension reads sa esha sarvasyai trayívidyáyá átmá, esha u

evásyátmá. The Comm. appears to explain the latter clause as “ tho soul of the

three narratives of Kaushítaki, Paingya and 'Suahkabringéra.' 'Sringagráhiká

is a 'phrase meaning 'taking one by one,' as a cowherd puts his cattle one by one

in their stalls. It occurs again, in p. 81.

‡ Práṇa is external and internal. Tho external depends on the prosiding

doities, as a child ; tho.sum also depends on tho prosiding deitics, and it is also

identical with Agni and Soma. The ś'ruti first takes the external práṇa, and, to

establish certain fruits therefrom, mentions certain kinds of worship.—S'.

§ Theso are threo kinds of knowledgo of the ádhyátmika or external práṇa.

|| i. o. thou flingest away the world as stubble, through thy knowledgo of the

soul.—S'.

Digitized by Google

ly scattors it away. So he who knoweth thus, in this way adores

the sun, and whatever sin he commits by day or by night he

completely scatters away. (7.)

Next, month by month, on the day after the new moon,*

let him in this same way adore the moon when seen to the

west of the sun, or let him throw towards it two young blades

of grass (saying,) 'That fair-proportioned heart of mine placed

on the moon in the sky,† I hold myself as the knower thereof ;

many I never weep for evil concerning my children.' His

children die not before him. Such is the worship for one who

has children born to him. Next is the worship for him who has

no children. (Let him say) 'Increase, O Soma, may vigour

come to thee;‡ 'May the milky juices flow round thee, may

the sacrificial offerings§;' 'That beam (named Sushumná)

which the Ádityas gladden.' Having muttered these three ṛiks,

let him turn his right arm round|| (saying), 'Gladden not by

our breath or children or cattle, him who hates us and whom

we hate; gladden us by his breath, his children and his cattle.

Thus I turn the turning of Indra, I turn the turning of the

sun.' (8.)

Next on the day of the full moon let him in this same way

adore the moon when it is seen in front of him, (saying),

'Thou art Soma, the brilliant, the wise, the five-mouthed, the

lord of creatures. The Bráhman is one mouth of thine, with

that mouth thou eatest kings, with that mouth make me to

eat food. The king is one mouth of thine, with that mouth

thou eatest common men, with that mouth make me to eat

• The other recension has only amáodasyám—' Seeing the moon on the first

day to the west of the sun in the so-called Sushumná ray.' (For this ray, see

Sáyana on Taitt. Sanhitá, vol. ii. p. 338.) The Comm. notices the reading fol-

lowed in the text.

† In this and many of the subsequent verses there runs a continued latent

allusion to an implied comparison between the husband as the sun or fire, and

the wife as the moon.

‡ Ṛig Veda, i. 91, 16.

§ Ibid i. 91, 18. Śaṅkaránanda explains vdjá by vajinah = tanayán, "chil-

dren living on food."

|| He brings his right arm opposite to the moon and then turns round as the

words are uttered.

food. The hawk is one mouth of thine, with that mouth thou eatest birds, with that mouth make me to eat food. The fire is one mouth of thine, with that mouth thou eatest this world, with that mouth make me to eat food. The fifth mouth is in thee thyself, with that mouth thou eatest all beings, with that mouth make me to eat food. Destroy not our life or children or cattle; whoso hateth us and whomso we hate, destroy his life, his children, his cattle. Thus do I turn the turning of the deities, I turn the turning of the sun.' He, thus saying, turns his right arm round. (9.)

: Next wishing to lie with his wife, let him touch her heart (saying)* 'As joy is placed in thy heart, the lord of progeny, O fair one, so, O mistress of immortality, mayst thou never have sorrow concerning thy children.' Her children die not before her. (10.)

: Next, when returning after an absence from home, let a man smell his son's head† (saying), 'Thou arisest from me, limb by limb, above all art thou born from my heart; thou art verily my soul, my son; live thou an hundred years;' he then gives his name. 'Be thou a stone, be thou an axe, be thou as widely scattered gold ;‡ thou art verily called splendour, my son ; live thou an hundred years;' thus (saying) he calls him by his name. Then he embraces him, (saying), 'As Prajāpati embraced his creatures for their weal, so I here embrace thee.'

Then he whispers in his right ear, 'O Maghavan, O on-rusher, give to this one.'§ 'O Indra, bestow the best riches,'|| thus (saying), he whispers in his left ear. 'Cut not off my line (of posterity), vex not thyself, live thou the hundred years of life ; I smell thy head calling thee by thy name,' thus (saying) let him

• This śloka and a corresponding one in Section 8, are confused in the two recensions.

† See Wilson's Hindu Drama, vol. ii. p. 45.

‡ On the commentator's authority I take astritam as an irregular form of āstritam,—otherwise it would have been more natural to take it as 'unscattered, hoarded;' or it might mean 'unconcealed.'

§ Rig V. iii. 36, 10. The text of the R̥ V. has Asme 'to us.'

|| Rig V. ii. 21, 6.

thrice smell his head.

'1 greet thee with the lowing sound of

the cows;' thus (saying) let him thrice make a lowing sound

(lowing) over his head; (11.)

Next prâna is called the death of the deities, (Daivah pari-

marah).* This Brahma shines forth when the fire blazes, it

dies when it blazes not ; the splendour of the fire goes to the

sun, the prâna goes to the wind.† This Brahma shines forth

when the sun is seen, it dies when it is not seen ; the sun's

splendour goes to the moon, the prâna to the wind. This

Brahma shines forth when the moon is seen, it dies when it is

not seen ; its splendour goes to the lightning, the prâna to the

wind. This Brahma shines forth when the lightning flashes,

it dies when it flashes not forth; its splendour goes to the

quarters of space,‡ the prâna to the wind. All these deities

having entered into the wind only, and having died in the wind,

die not, therefore they rise again. Such is the topic of the

deities,—now follows that of the soul.§ (12.)

This Brahma shines forth when it speaks by the speech, it

dies when it speaks not ; its splendour goes to the eye; the

prâna to prâna. This Brahma shines forth when it sees by the

eye, it dies when it sees not; its splendour goes to the ear,

the prâna to prâna. This Brahma shines forth when it hears

by the ear, it dies when it hears not; its splendour goes to

the mind, the prâna to prâna. This Brahma shines forth when

it thinks by the mind, it dies when it thinks not; its splen-

dour goes to prâna, the prâna to prâna. All these deities,

having thus entered into prâna only, and having died in prâna,

die not ; therefore they rise again. Therefore if both moun-

tain ranges, the Southern|| and the Northern, should close in

• Scil. they all die round it. Of the last chapter of the Aitareya Br. trans-

lated by Colebrooke.

† Prâna is here the internal cause of effort, cheshtâ-hetu, i. e. volition. The

wind is the external prâna, dependent on the deities, of Section 7.

‡ The other recension has "its splendour goes to the wind," which carries

out the idea much better. Otherwise the quarters of space must be taken to

rop resent the wind.

§ The S'ruti now takes up the internal prâna, dependent on the soul, of § 7.

|| Was the Vindhya still, in the author's time, the unpassed boundary of

η oikoymέην to the Hindus?

158

The Kaushítaki-Brámana

on him who knoweth thus,* threatening to destroy him, they

would harm him not. Then those who hate him and those

whom he himself hates, die round him on every side. (13.)

Next comes the accepting the pre-eminence (of prána).

These deities,† contending each for his own pre-eminence,

went out from this body. It lay breathing not, dry, a very

log of wood. Then speech entered into it ; it spoke by speech,

still it lay. Then the sight entered into it ; it spoke by speech,

it saw by sight,—still it lay. Then the hearing entered into it ;

it spoke by speech, it saw by sight, it heard by hearing,—still

it lay. Then the mind entered into it ; it spoke by speech, it saw

by sight, it heard by hearing, it thought by mind,—still it lay.

Then prána‡ entered into it,—it rose up from its place. All

these deities, having recognised the pre-eminence to be in

prána, having honoured prána as alone the soul of knowledge,

went out from this body with all these.§ Then they went to

heaven|| lost in the wind,¶ identified with the ether.* So too

he who knoweth thus, having recognised the pre-eminence to

be in prána, having honoured prána as alone the soul of know-

ledge, goes out from this body† with all these (five vital airs).

He goes to heaven, lost in the wind, identified with ether ; he

goes to that, wherein those deities abide. With the immor-

tality of the deities, doth he become immortal who knoweth

thus. (14.)

• Dr. Weber remarks that the vidhwánsa of the other recension is only an

irregular form for vidhwánsam. The commentator, taking it as tho nom. plur.,

has been driven to great straits to explain the grammatical construction.

† Speech and the rest.

‡ Prána, i. e. the five vital airs.

§ Speech, &c. no longer rested in their own individuality, but acknowledged

that there was no distinction between them,—the several organs are really one

as the five vital airs are one.—S'.

|| Identified with fire, &c.

¶ The external prána, dependent on the deities.

• The Comm. reads váyupratishṭhah, i. e. abiding, as in a refuge, in the

thought of the pre-eminence of prána. He explains ákás'átmánah, "whose soul

is all-pervading as the ether."

† He abandons the self-consciousness connected with bodily existence.

Digitized by Google

Upanishad.

159

Noxt follows the father's tradition* to' the son. Thus do they in truth relate it. The father,' when about to die, calls his son. Having spread the house with new grass, and duly laid the fire, and placed† a vessel of water with a pot of rice, —clothed with an unworn garment, the father lies (awaiting him). The son having come approaches him from above,‡ having touched all his organs with his own organs; or else let the futher perform the tradition with his son seated in front of him. Thon' he dolivers the organs over. "Let mo place my speech in thee," saith the father; "I take thy speech in me," saith the son. "Let me place my breath in thee," saith the father; "I take thy breath§ in me," saith the son. "Let me place my sight in thee," saith the father; "I take thy sight in me," saith the son. "Let me place my hearing in thee," saith the father; "I take thy hearing in me," saith the son. "Let me place my flavours of food in thee," saith the father; "I take thy flavours of food in me," saith the son. "Let me place my actions in thee," saith the father; "I take thy actions in me," saith the son. "Let me place my pleasure and pain in thee," saith the father; "I take thy pleasure and pain in me," saith the son. "Let me place my enjoyment, dalliance, and offspring in thee," saith the father; "I take thy enjoyment, dalliance and offspring in me," saith the son. "Let me place my walking in thee," saith the father; "I take thy walking in me," saith the son. "Let me place my mind|| in thee," saith the father; "I take thy mind in me," saith the son. "Let me place my knowledge in thee," saith the father; "I take thy knowledge in me," saith the son. Or if the father be unable

• Cf. Brihad Arany. i. 5, 17.

† Tho Comm. adds "to the north or east of the fire."

‡ Tho other recension reads, "on the son's coining the father, clothed in white, meets him from above, having touched, &c.;" the Comm. notices the reading in the text.

§ The organ of smell.

|| The other recension reads, instead of the tradition of the mind and knowledge, that of the thoughts, what is to be known and the desire, of. i. 7.

The other recension also omits the alternative in the case of the father's being unable to speak, as the various reading, quoted in the Comm., extends from p. 70 l. 20 to p. 71, l. 11,—this passage being, as usual, omitted in the MSS. B. C. but given in D. E.

Digitized by Google

160

The Kaushîtaki-Brâhmana

to speak much, let him say at once, " Let me place my vital airs in thee, " and let the son say, " I take thy vital airs in me. " Then the son goes out, having walked round his father, keeping his right side towards him, and the father cries after him " May glory, holiness, and honour attend thee! " Then the son looks back over his left shoulder, holding his hand or the end of his garment before his face, (saying), " Obtain thou the swarga worlds and thy desires. "

Should the father afterwards recover, let him dwell in the authority of his son (as a guest); or let him become a wanderer- ing ascetic. " If he dies, thus let them cause the son duly to receive the tradition, as the tradition is to be given.* (15.)

THIRD CHAPTER.†

Pratardana verily, the son of Divodâsa, went to the loved mansion of Indra, by (the sacrifice of) battle and by manly valour ‡. Indra said to him, " Oh Pratardana, choose a boon. "

Pratardana answered, " Choose thou for me what thou thinkest best for man. " Indra said to him, " The superior§ chooses not for the inferior; choose thou for thyself. " Pratardana said, " Let not the inferior (choose)."|| Indra answered not from the

† The S'ruti now proceeds to describe that knowledge of Brahma, for the sake of which the conditioned paryankopâsanâ and pránopâsanâ have been before described. To establish a belief in its reality, a story is related, where the pupil is Pratardana of Kâs'i, endowed with power, glory, &c. superior to the gods, and desiring this knowledge of Brahma, and the teacher is Indra, bound with the bond of truth, though himself desiring to conceal this kuowledge from men. §'

‡ Of. Bhagavad Gîtâ, ii. 37.

§ The Comm. takes varah as irregularly put for the accusative, and renders it " one chooses not a boon for another. "

|| It might also mean " Let not the boon become no boon. " The Comm. takes avarah as meaning the previously promised boon and reads me for má.

Upanishad.

161

truth, for Indra is truth; Indra said to him, "Verily know me;* this I think the best for man, that he should know me.

I slew the three-headed son of Twaṣṭṛi ;† I gave‡ to the

wolves the devotees the Arunmukhas ;§ violating many a treaty

I slew the hosts of Prahláda, (I slew) the sons of Puloman in

the sky and the Kálakánjas on the earth, and not one hair of

my head was harmed. Whoso knows me, by no deed soever

is his future bliss harmed, not by theft, not by a Bráhman's

murder, nor by a mother's murder, nor by a father's murder ;

nor, if he wishes to commit sin, departs the bloom from his

face."|| (1.)

Indra said, "I am práṇa.¶ Worship me as identical with know-

ledge, as life, as immortal ; life is práṇa, práṇa is life. While práṇa

abides in this body, so long does life abide. By práṇa a man

obtains in this world immortality ;* by knowledge he obtains

true resolve. He who worships me as life and immortal, reaches

• Me who am alone worthy of the title of 'I.' S'.

† Cf. Indische Studien, i. p. 410.

‡ The following passage from the Aitareya Bráhmaṇa (VII. 28) is the best

commentary on these words of Indra.

'When the gods excluded Indra from the sacrifices, (saying) "he has slain

Vis'warúpa the son of Twaṣhṭri, he has slain Vritra, he has given the devotees

(i. e. 'asuras in that disguise,' Sáyana) to the wolves, he has killed the Arum-

maghas (i. e. 'asuras in the form of Bráhmans,' Sáyana) and he has contradicted

the words of his guru Vrihaspati,"—then was Indra debarred from drinking the

soma juice and after him were debarred also all the Kshatriyas. At length Indra

regained the right of the soma juice (by seizing) that very Twaṣhṭri's Soma, but

the Kshatriya caste remains excluded to this day.'

§ The Comm. explains the Arunmukhas as those in whose mouths the reading

of the Veda is not. In the Taittiríya Saṇhitá, ii. 4, 9, we read "when the

devotees were being eaten, their skulls fell on the earth and became date-palms,

while the liquid part flew up and became the fruit of the capparis aphyllla.

Sáyana there quotes this passage and describes the devotees as those who, having

obtained the fourth ás'raṇa, neglected the study of Vedánta.—In the Mahábh.

vol. i. p. 644, we have "the great city called Hiraṇyapura, inhabited by the

Paulomas and the Dánavas the Kálakanjas."

|| Scil. the knowledge of the identity of the individual and Supreme soul

obliterates every sin.

In the original nílạm = mukhakánti. May we compare Statius' "natat ignis in

ore Purpureus?"—The phrase is probably taken from a passage in the Taittiríya

Saṇhitá, (iii. 1, 1,) Násya ntlạm na haro vyeti. Sáyana, however, there gives a

different explanation násya krishṇam pápam bhávati, na tejo vigatam bhávati.

¶ Práṇa = the active power, kriyás'akti; prajñá = the cognitive power,

jñánás'akti.

• The Comm. has a different reading "by práṇa he obtains immortality in

the next world."

162

The Kaushitaki-Brāhmaṇa

his full life* in this world, and in heaven obtains immortality

and becomes indestructible." (Pratardana said) "Therefore

say some, the prāṇas† become one, for none at the same time

can make known a name by the speech, a form by the eye, a

sound by the ear, a thought by the mind ; the prāṇas, having

become one, make known all these one by one. Thus when

speech speaks, all the prāṇas speak after it;‡ when the eye

sees, all the prāṇas see after it ; when the ear hears, all the

prāṇas hear after it ; when the minds thinks, all the prāṇas

think after it; when the breath breathes, all the prāṇas breathe

after it." Indra answered, "Thus indeed it is, but the highest

weal belongs only to the prāṇas.§ (2.)

"One lives bereft of speech, for we see the dumb ; one

lives bereft of sight, for we see the blind; one lives bereft

of hearing, for we see the deaf; one lives bereft of mind, for

we see infants ; one lives bereft of arms and bereft of legs, for

we see it thus. Hence verily prāṇa is identical with knowledge

(prajná).|| Having assumed this body it raises it up, therefore let

men worship this as Uktha ;¶ it is thus that we find everything

in prāṇa. What prāṇa is, that is knowledge ;* what knowledge

is, that is prāṇa.—This is the only true vision of prāṇa, this its

true knowledge. When a man is so asleep that he sees no

dream soever, then he becomes absorbed in this prāṇa.†

Then‡ the speech enters into it with all names, the eye

enters into it with all forms, the hearing enters into it with all

• "A hundred years is the life of man."—S'ruti.

† Soil, the organs of sensation and action, indriyáni.

‡ Soil, each performs its proper function after an interval, however impercepti-

ble; by "speaking, hearing, &c. after it" is meant that the proper function of

each is subordinated to the leading one in each case.

§ This is intended to answer the objection that if each organ has its temporary

superiority over the rest, why do we give such a superiority to prāṇa? The

prāṇas here mentioned are the five functions of prāṇa.

|| The so-called power of action is also the so-called power of knowledge.

¶ An etymological play on words. Uktha quasi utha.

• Knowledge (prajná) here means the Supreme Soul ; this and the individual

prāṇa (panchavrittiḥ prāṇaḥ) are identical.

† The power of knowledge is hidden and the man only exists in the vital air,

as the power of action.

‡ The organs are absorbed with their objects in the soul.

Digitized by Google

Upanishad.

163

sounds, the mind entors into it with all thoughts. When the

man awakes, as from blazing fire sparks go forth in all direc-

tions, so from this soul* all the pránas go forth to their sever-

al stations ; from the pránas go forth the devas,† from the

devas the worlds. This Prána is alone identical with knowledge,

having assumed this body it raises it up, therefore let him

worship this as the true Uktha. Thus do we find all in

Prána. What Prána is, that is knowledge, (Prajná) what

knowledge is, that is Prána. This‡ is the final proof thereof,

die and very feeble, falls into fainting, his friends (standing

around) say, ‘ His mind has departed, he hears not, he sees

not, he speaks not, he thinks not ;' then he

becomes absorbed in this prána; then the speech enters it

with all names, the eye enters it with all forms, the hearing

enters it with all sounds, the mind enters it with all thoughts.

When he departs from this body, he departs with all these.§

(3.)

" All names,|| which are verily speech, are left in him, by

speech he obtains all names ; all odours, which are verily

prána, are left in him, by prána he obtains all odours ; all forms,

which are verily the eye, are left in him, by the eye he obtains

all forms ; all sounds, which are verily the ear, are left in him,

by the ear he obtains all sounds ; all thoughts, which are verily

the mind, are left in him, by the mind he obtains all thoughts.

Together they two ¶ Dwell in this body, together they two

• Scil. the universal soul, which is itself joy,—concealed under the disguise of

prána.—The pránas are speech, &c.

† Agni, &c. presiding over†speech, &c.—The worlds are here names, &c.

‡ Having shown that the living man is really prána, he proceeds to shew that

in death too the dying man is to be called prána.

§ Scil. to another body.

|| The other recension reads this differently, ‘ verily speech dismisses all names

from him, by speech he obtains all names ;' and so on in the other clauses. The

Comm. explains it, " not only is speech absorbed in prána but prána with speech

obtains all names—speech is not absorbed without its object."

¶ Prána and prajnâ—the general soul as conditionod by the powers of action

and knowledge.

164

The Kaushítaki-Brámana

depart from it.' Now will we explain how in this samo know-

ledge (Prajnâ) all beings are also absorbed. (4.)

"Speech verily milked* one portion thereof; its object, the

name, was placed outside as a rudimentary element; the vital

air verily milked a portion thereof; its object, the smell, was

placed outside as a rudimentary element; the eye verily milked

a portion thereof; its object, the form, was placed outside as a

rudimentary element; the ear verily milked a portion thereof;

its object, the sound, was placed outside as a rudimentary

element; the tongue verily milked a portion thereof; its ob-

ject, the taste of food, was placed outside as a rudimentary

element; the two hands verily milked a portion thereof; their

object, action, was placed outside as a rudimentary element;

the body verily milked a portion thereof; its objects, pleasure

and pain, were placed outside as a rudimentary element; the

organ of generation verily milked a portion thereof; its objects,

enjoyment, dalliance and offspring were placed outside as a

rudimentary element; the feet verily milked a portion thereof;

their objects, walkings, were placed outside as a rudimentary

element; the mind verily milked a portion thereof; its objects,

thought and desires, were placed outside as a rudimentary

element. (5.)

"Having mounted† by Prajnâ on speech‡, he finds by speech

all names; having mounted by Prajnâ on the vital air,§ he

finds by the vital air all odours; having mounted by Prajnâ

• I have followed the Comm. in taking घृतं as = घृतं दुघे, but I prefer

the reading of the other recension घृतं दुघे, the past participle of दुह or दुग्ध,—

"speech, &c. were portions, severally lifted up from prajnâ."

† "The organ of sense cannot exist without prajnâ, nor the objects of sense be

obtained without the organ, therefore,—on the principle, when one thing can-

not exist without another that thing is said to be identical with the other,—just

as the cloth being never perceived without the threads, is identical with them,

or the (false perception of) silver being never found without the mother of pearl

is identical with it, so the objects of sense being never found without the organs

are identical with them, and the organs being never found without prajnâ are

identical with prajnâ." 'S.

‡ The Comm. renders it here and in the other clauses "by Prajnâ mounted on

speech, (Prajnâ) by speech finds all names." I prefer making "the man" the

subject of âpnoti.

§ Prâna is here used, as it often is elsewhere, for the organ of smell.

Digitized by Google

on the eye, he finds by the eye all forms ; having mounted by

Prajnâ on the ear, he finds by the ear all sounds : having mount-

ed by Prajnâ on the tongue, he finds by the tongue all flavours

of food ; having mounted by Prajnâ on the hands, he finds by the

hands all actions; having mounted by Prajnâ on the body, he

finds by the body pleasure and pain ; having mounted by Prajnâ

on the organ of generation, he finds by the organ of generation

enjoyment, dalliance and offspring ; having mounted by Prajnâ

on the feet, he finds by the feet all walkings ; having mounted

by Prajnâ on the mind, he finds by the mind all thoughts. (6.)

" Verily, bereft of prajná, the speech can make known no name

soever,—' My mind,' it says,* ' was elsewhere, I perceived

not that name.' Verily, bereft of prajná, the vital air can make

known no odour soever,—' My mind,' it says, ' was else-

where, I perceived not that odour.' Verily, bereft of prajná, the

eye can make known no form soever,—' My mind,' it says, ' was

elsewhere, I perceived not that form.' Verily, bereft of prajná,

the ear can make known no sound soever,—' My mind,' it says,

' was elsewhere, I perceived not that sound.' Verily, bereft

of prajná, the tongue can make known no flavour of food

soever,—' My mind,' it says, ' was elsewhere, I perceived not

that flavour.' Verily, bereft of prajná, the hands can make

known no action soever,—' Our mind,' they say, ' was elsewhere,

we perceived not that action.' Verily, bereft of prajná, the body†

can make known no pleasure, no pain soever,—' My mind,' it

says, ' was elsewhere, I perceived not that pleasure nor that

pain.' Verily, bereft of prajná, the organ of generation can make

known no enjoyment nor dalliance nor offspring soever,—' My

mind,' it says, ' was elsewhere, I perceived not that enjoyment

nor dalliance nor offspring.'" Verily, bereft of prajná, the feet

can make knownno walking soever,—' Our mind,' they say, ' was

elsewhere, we perceived not that walking.' . Verily, bereft of

• The other recension makes the man, not the organs, say this. Hence in

the case of the hands, &c., it reads " My mind was elsewhere," &c.

† The body is here inserted among the organs, since it in a manner does

receive external impressions ; or more probably it here implies the skin, the

organ of touch. §.

prajná, no thought can be completed, nor any thing known which should be known. (7.)

" Let not* a man wish to know† the speech, let him know the speaker ;‡ let not a man wish to know the smell, let him know the smeller ; let not a man wish to know the form, let him know the seer ; let not a man wish to know the sound, let him know the hearer ; let not a man wish to know the flavour of food, let him know the knower; let not a man wish to know the action, let him know the agent ; let not a man wish to know the pleasure and pain, let him know the knower of the pleasure and pain ; let not a man wish to know enjoyment, dalliance nor offspring, let him know the knower of the enjoyment, dalliance and offspring ; let not a man wish to know the walking, let him know the walker ; let not a man wish to know the mind, let him know the thinker. Verily these§ ten rudimentary|| elements depend on prajná ; and the ten¶ rudiments of prajná depend on the elements. Were there no rudimentary elements, there would be no rudiments of prajná; were there no rudiments of prajná, there would be no rudimentary elements ; from either alone no form would be accomplished. There is no division of this union ; just as the circumference of a wheel is placed upon the spokes and the spokes upon the nave, so the rudimentary elements are placed upon the rudiments of prajná, and the rudiments of prajná are placed upon

• If Prajná and the organs are identical, then since there is a previous command ' Worship me as life, immortal, &c.' (see above Sect. 2,) does this intimate that speech only is to be worshipped and known ? This doubt is now answered. 'S.

† The jijnásá is the keyword of Hindu philosophy,— the wish to know in order to obtain emancipation,—knowledge in this sense being indeed ' power.'

‡ The speaker, &c. the soul, the witness of the activity of all the organs, itself identical with joy. 'S.—The Comm. adds that speech and mind here stand for all the organs ; while the eight intermediate clauses represent all the objects, including those of speech and mind.

§ The different sets in §§ 5, 6, 7 represent the ten organs (indriyáni) and mind, and their several objects, as the body stands for the skin, and pleasure and pain for touch ; as only ten are mentioned here, mind is now omitted, but it is understood as included in the organs, and its object may be similarly understood as included in their objects.

|| The various objects, as the thing spoken, &c.

¶ Speech, &c.

Upanishad.

107

prána.* This Prán† is verily prajnâ, it is joy, it is eternally

young, and immortal; it is not increased by good deeds, it

is not decreased by bad deeds. Verily him it causes to do

good deeds,‡ whom it desires to uplift from these worlds ;

while him it causes to do bad deeds whom it desires to sink

down. This is the guardian of the world, this the king of the

world, this the lord of the world, this is my soul. Thus let a

man know, thus lot a man know." (8.)

FOURTH CHAPTER.§

Now|| Gárgya, the son of Baláka, was renowned as a reader

of the Veda. He wandered about and sojourned¶ among the

Us'inaras, the Matsyas, the Kurus, the Panchálas, the Kás'is

and the Videlias. He came to Ajátásatru, the king of the

Kás'is, and said, "Let me tell thee Brahma." Ajátas'atru said

to him, "I give thee one thousand cows for these words of

thinc. Many are tho persons who run hither (foolishly) cry-

ing,* 'Janaka, Janaka.'" (1.)†

• The vital air, proceeding through the nose and mouth.

† The true Prána, which developes itself in the thought that is identical with

prajná,—endowed with eternal self-manifesting prajnâ,—the soul, which is alone

wortly of the name of "ego." 'S.

‡ Even if the man himself be not willing,—just as a demon, possessing a per-

son's body, itself remaining without action makes the owner perform various

'S.

§ This chapter is also found with some variations in the second Book of the

Brihad Aranyaka.

|| A doubt may arisc in the hearer's mind,—"Prána alone is the soul dis-

tinguished by consciousness and possessing the qualities of joy, &c." To remove this

error, the Sruti proceeds to describe another conscious Being, identical with joy,

beyond Pránn, which loses its consciousness in deep sleep. At the same time a

legend is told to show how hard it is for the self-conceited to attain the know-

ledge of Brahma. 'S.

¶ The curious form सबसन may be irregular for संभसन (cf. वेति for यौति, iii.,

1. ; the construction can hardly admit of वसन. The MSS. of the Comm. vary

very much in writing it, though the texts in both recensions agree.

• They cry, 'Our father Janaka is a giver and speaker of the knowledge of

Brahma with the means thereto,' and they run to me, knowing not whether I

am really such or no. 'S.

† I omit the second Sect. (cf. § 18 of the other recension) as it is merely a

recapitulation and only intelligible in the original.

168

The Kaushítaki-Brāhmaṇa

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in

the sun."

Ajátas'atru said, " Speak not proudly, speak not

proudly of this; I adore him as the vast one, clothed in white

raiment,* all-excelling, the head of all beings ; whoso thus

adores him, excels all and becomes the head of all beings."† (2.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in

the moon." Ajátas'atru said, " Speak not proudly, speak not

proudly of this; I adore him as the soul of food; whoso

thus adores him, becomes the soul of food." (3.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in

the lightning." Ajátas'atru said, " Speak not proudly, speak not

proudly of this ; I adore him as the soul of truth ;‡ whoso

thus adores him, becomes the soul of truth." (4.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in

the thundercloud." Ajátas'atru said, " Speak not proudly,

speak not proudly of this ; I adore him as the soul of sound ;

whoso thus adores him, becomes the soul of sound." (5.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in

the wind."§ Ajáta'satru said, " Speak not proudly, speak not

proudly of this; I adore him as Indra, whom none can stay,

whose hosts are unconquerable ; whoso thus adores him, be-

comes a conqueror, unconquerable by others, and himself con-

quering others." (6.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in

the ether." Ajátas'atru said, " Speak not proudly, speak not

proudly of this; I adore him as the full and actionless Brahına ;

whoso thus adores him, is filled with progeny, cattle, fame,

holiness, and swarga, and accomplishes his full life in this

world."||

• The Comm. refers to the Brihad A. as giving these qualities to the Puruṣa

in the moon as the moon is the Sushumná ray of the sun, there is no incon-

sistency in their being also qualities of the sun.

† Under whatever qualities he adores Brahma, he himself becomes possessed of

those qualities. 'S.

‡ The other recension has " the soul of splendour."

§ The two recensions often differ in the order of the dialogue as well as in

other points ; thus the second recension transposes § 7 and § 6, and reads §§ 10

-15 in the order 10, 12, 13, 11, 15, 14.

|| One hundred years. 'S.

Digitized by Google

The son of Balāka said, " I adore him who is the spirit in the fire." Ajātaśatru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the irresistible; whoso thus adores him, becomes irresistible among others,"* (8.)

The son of Balāka said, " I adore him who is the spirit in the waters." Ajātaśatru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the soul of light;† whoso thus adores him, becomes the soul of light." Thus far the adoration depending on the deities,—now that which depends on the soul. (9.)

The son of Balāka said " I adore him who is the spirit in the mirror." Ajātaśatru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the reflection; whoso thus adores him, is born truly reflected in his children, not falsely reflected." (10.)

The son of Balāka said, " I adore him who is the spirit in the shadow." Ajātaśatru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the double and inseparable; whoso thus adores him, obtains (offspring) from the double,‡ and himself becomes doubled.§ (11.)

The son of Balāka said, " I adore him who is the spirit in the echo." Ajātaśatru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the life; whoso thus adores him, faints not before his time." (12.)

The son of Balāka said, " I adore him who is the spirit in sound."|| Ajātaśatru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as death; whoso thus adores him, dies not before his time." (13.)

• The other recension reads anu vyāhritya, " he follows the admonition." † The other recension has " the soul of the sun." The Sāṅkhya notices like saṁkhya (i. e. the number) of mother' s' milk (i. e. Brāhmaṇa Āraṇya-) pratīka. ‡ i. e. the wife. § In his children. || In his voice.

-The other recension puts this śloka in prose ; whoso thus adores him, his children die not before their time ; whoso thus adores him, his life is not cut off in his youth, Ajāta-śatru said, " nor his time."

170

The Kaushítaki-Brāhmaṇa

The son of Baláka said, " I adore him who as that sleeping spirit, goes forth by sleep."* Ajátas'atru said "Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as king Yama ; whoso thus adores him, to him all this (world) is subdued for his weal." (14.)

The son of Baláka said " I adore him who is the spirit in the body." Ajátas'atru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as Prajápati; whoso thus adores him, is multiplied in children, cattle, glory, holiness, heaven ; and accomplishes his full life." (15.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in the right eye." Ajátas'atru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as the soul of speech, the soul of fire, the soul of splendour ; whoso thus adores him, becomes the soul of all these." (16.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in the left eye." Ajátas'atru said, " Speak not proudly,spe ak not proudly of this ; I adore him as the soul of truth, the soul of the lightning, the soul of light ; whoso thus adores him, becomes the soul of all these." (17.)

Then verily the son of Baláka became silent. Ajátas atru said to him, " Thus far only (reaches thy knowledge,) O son of Baláka ?" " Thus far only," he replied. Ajátas'atru said, " Speak not proudly without cause, (saying) ' Let me tell thee Bralma.' O son of Baláka, He who is the maker of these spirits, whose work is all this, He verily is the Being to be known." Then truly the son of Baláka came up to him with fuel in his hand, saying, " Let me attend thee (as my guru)." Ajátas'atru said to him, " This I consider contrary to nature that a Kshatriya should instruct a Bráhman.† Come, I will tell thee all I know." Then having taken him by the

• The Comm. interprets this as swapnayá (swapnena) charati; otherwiso it would have seemed more natural to take it as swapnay (swapne) icharati. The other recension has, " I adore that wise soul, by whom this sleeping man goes forth by sleep."

† This is contrary to the remarkable passage in the Chhándogya Upanishad, v. 3. 7.

Digitized by Google

hand, he set forth. They came to a man* asleep. Ajátas'atru

called him, (saying) "Oh thou vast one, clothed in white rai-

ment, king Soma."† The man still lay asleep. Then he pushed

him with his staff, and he at once rose up. Ajátas'atru said

to the son of Baláka, "Where, O son of Baláka, lay this spirit

asleep, where was all this done, whence came he thus back ?"

Then the son of Baláka knew not what to reply. Ajátas'atru

said to him, "This is where, O son of Baláka, this spirit lay

asleep, where all this was done and whence he thus came back.

The vessels of the heart named Hitá,‡ proceeding from the

heart, surround the great membrane (round the heart) ; thin

as a hair divided into a thousand parts ; and filled with the

minuto essence of various colours, of white, of black, of yel-

low, and of red. When the sleeping man sees no dreams

soever, he abides in these.§ (18.)

"Then is he absorbed in that Prána. Then the speech enters

into it with all names, the sight enters with all forms, the hear-

ing enters with all sounds, the mind enters with all thoughts.

When he awakes, as from blazing fire sparks go forth in all di-

rections, so from this Soul all the pránas go forth to their several

stations, from the pránas go forth the devas, from the devas the

worlds. This is the true Prána, identical with Prajná ; entering

this body and soul, it penetrates to the nails and hairs of the skin.

Just as a razor placed in a razor case, or fire in the home of

fire,|| thus this Soul,¶ itself Prajná, enters this body and soul*

to the hairs and nails. The inferior souls follow this Soul as the

household the householder. As the householder feeds with his

household, and as the household feed on the householder, so

• Purusha has here an undermeaning as the soul or spirit as distinguished

from prána.

† These are all epithets of Prána.

‡ Hitá as doing good (hita) to living creatures. Cf. Brihad Ar. iv. 3. 20.

§ The other recension has no division of sections here. The Comm. reads it,

"Then the sleeping man abides in these vessels. But when he sees no dreams so-

ever, then he is absorbed in that Prána."

|| i. e. As fire in a forest. Cf. Brihad Ar. i. 4.

¶ The eternal self-manifesting knowledge-endued Soul, alone worthy of the

appellation of 'ego.' 'S.

• Sc. the body and the organs. 'S.

172

The Kaushítaki-Brāhmaṇa Upanishad.

this Soul, itself Prajnā, feeds with those souls* and thus those

souls feed on this Soul. As long as Indra† knew not this Soul,

so long the Asuras overcame him. When he know it, then

having conquered and slain the Asuras, he attained the pre-

eminence of all gods and all beings, he attained sovereignty

and empire. Thus too is it with him who hath this knowledge,

having destroyed all sins,—and he attaineth the pre-eminence

of all beings and sovereignty and empire, who knoweth thus,

" (19.)

• The Soul, conditioned as the power of action and knowledge, enjoys together

with these inferior souls (speech, &c.) which pretend to the appellation of 'ego.'

Or it may mean, it enjoys by their means. 'S.

† See this legend at full length in the concluding chapters of the Chhándogya

Upanishad.

Digitized by Google

APPENDIX.

166

The Kaushitaki-Brāhmaṇa

prajñá, no thought can be completed, nor any thing known

which should be known. (7.)

"Let not* a man wish to know† the speech, let him know

the speaker ;‡ let not a man wish to know the smell, let him

know the smeller ; let not a man wish to know the form, let

him know the seer ; let not a man wish to know the sound, let

him know the hearer ; let not a man wish to know the flavour of

food, let him know the knower; let not a man wish to know

the action, let him know the agent; let not a man wish to know

the pleasure and pain, lot him know the knower of the plea-

sure and pain ; let not a man wish to know enjoyment, dalli-

ance nor offspring, let him know the knower of the onjoyment,

dalliance and offspring ; let not a man wish to know the walk-

ing, let him know the walker ; let not a man wish to know

the mind, let him know the thinker. Verily these§ ten rudi-

mentary|| elements depend on prajñá ; and the ten¶ rudiments

of prajñá depend on tho elements. Were there no rudimen-

tary elements, there would be no rudiments of prajñá; were

there no rudiments of prajñá, there would be no rudimentary

elements ; from either alone no form would be accomplished.

There is no division of this union ; just as the circumference

of a wheel is placed upon the spokes and the spokes upon the

nave, so the rudimentary elements are placed upon the rudi-

ments of prajñá, and the rudiments of prajñá are placed upon

• If Prajñá and the organs are identical, then since there is a previous command

'Worship me as life, immortal, &c.' (see above Sect. 2,) does this intimate that

speech only is to be worshipped and known ? This doubt is now answered. 'S.

† The jñásá is the keyword of Hindu philosophy,—the wish to know in

order to obtain emancipation,—knowledge in this sense being indced ' power.'

‡ The speaker, sc. the soul, the witness of the activity of all the organs, itself

identical with joy. 'S.—The Comm. adds that speech and mind here stand for all

the organs ; while the eight intermediate clauses represent all the objects, including

those of speech and mind.

§ The different sets in §§ 5, 6, 7 represent the ten organs (indriyáni) and mind,

and their several objects, as the body stands for the skin, and pleasure and pain

for touch ; as only ten are mentioned here, mind is now omitted, but it is under-

stood as included in the organs, and its object may be similarly understood as

included in their objects.

|| The various objects, as the thing spoken, &c.

¶ Speech, &c.

Digitized by Google

Upanishad.

107

prána.* This Prán† is verily prajná, it is joy, it is eternally

young, and immortal; it is not increased by good deeds, it

is not decreased by bad deeds. Verily him it causes to do

good deeds,‡ whom it desires to uplift from these worlds ;

while him it causes to do bad deeds whom it desires to sink

down. This is the guardian of the world, this the king of the

world, this the lord of the world, this is my soul. Thus let a

man know, thus lot a man know." (8.)

FOURTH CHAPTER.§

Now|| Gárgya, the son of Baláka, was renowned as a reader

of the Veda. He wandered about and sojourned¶ among the

Us'inaras, the Matsyas, the Kurus, the Panchálas, the Kás'is

and the Videhas. He came to Ajátásatru, the king of the

Kás'is, and said, "Let me tell thee Brahma." Ajátas'atru said

to him, "I give thee one thousand cows for these words of

thine. Many are tho persons who run hither (foolishly) cry-

ing,* 'Janaka, Janaka.'" (1.)†

• The vital air, proceeding through the nose and mouth.

† The true Prána, which developes itself in the thought that is identical with

prajná,—endowed with eternal self-manifesting prajnâ,—the soul, which is alone

worthy of the name of "ego." 'S.

‡ Even if the man himself be not willing,—just as a demon, possessing a per-

son's body, itself remaining without action makes the owner perform various

actions. 'S.

§ This chapter is also found with some variations in the second Book of the

Brihad Kanyaka.

|| A doubt may arise in the hearer's mind,—" Prána alone is the soul dis-

tinguished by consciousness and possessing the qualities of joy, &c." To remove this

error, the Sruti proceeds to describe another conscious Being, identical with joy,

beyond Prána, which loses its consciousness in deep sleep. At the same time a

legend is told to show how hard it is for the self-conceited to attain the know-

ledge of Brahma. 'S.

¶ The curious form सवसन may be irregular for संभसन (cf. वेत्ति for वेदि, iii.,

1. ; the construction can hardly admit of स वसन्. The MSS. of the Comm. vary

very much in writing it, though the texts in both recensions agree.

• They cry, 'Our father Janaka is a giver and speaker of the knowledge of

Brahma with the means thereto,' and they run to me, knowing not whether I

am really such or no. 'S.

† I omit the second Sect. (cf. § 18 of the other recension) as it is merely a

recapitulation and only intelligible in the original.

168

The Kaushítaki-Brāhmaṇa

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in

the sun."

Ajátas'atru said, " Speak not proudly, speak not

proudly of this ; I adore him as the vast one, clothed in white

raiment,* all-excelling, the head of all beings ; whoso thus

adores him, excels all and becomes the head of all beings."† (2.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in

the moon." Ajátas'atru said, " Speak not proudly, speak not

proudly of this; I adore him as the soul of food; whoso

thus adores him, becomes the soul of food." (3.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in

the lightning." Ajátas'atru said, " Speak not proudly, speak

not proudly of this ; I adore him as the soul of truth ;‡ whoso

thus adores him, becomes the soul of truth." (4.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in

the thundercloud." Ajátas'atru said, " Speak not proudly,

speak not proudly of this ; I adore him as the soul of sound ;

whoso thus adores him, becomes the soul of sound." (5.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in

the wind."§ Ajáta'satru said, " Speak not proudly, speak not

proudly of this; I adore him as Indra, whom none can slay,

whose hosts are unconquerable; whoso thus adores him, be-

comes a conqueror, unconquerable by others, and himself con-

quering others." (6.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in

the ether." Ajátas'atru said, " Speak not proudly, speak not

proudly of this; I adore him as the full and actionless Brahına;

whoso thus adores him, is filled with progeny, cattle, fame,

holiness, and swarga, and accomplishes his full life in this

world."||

(7.)

• The Comm. refers to the Brihad A. as giving these qualities to the Purusha

in the moon; as the moon is the Sushumná ray of the sun, there is no incon-

sistency in their being also qualities of the sun.

† Under whatever qualities he adores Brahma, he himself becomes possessed of

those qualities. '8.

‡ The other recension has "the soul of splendour."

§ The two recensions often differ in the order of the dialogue as well as in

other points; thus the second recension transposes § 7 and § 6, and reads §§ 10

-15 in the order 10, 12, 13, 11, 15, 14.

|| One hundred years. 'S.

Digitized by Google

The son of Baláka said, "I adore him who is the spirit in the fire." Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as the irresistible ; whoso thus adores him, becomes irresistible among others."* (8.)

The son of Baláka said, "I adore him who is the spirit in the waters." Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as the soul of light ;† whoso thus adores him, becomes the soul of light." Thus far the adoration depending on the deities,—now that which depends on the soul. (9.)

The son of Baláka said "I adore him who is the spirit in the mirror." Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as the reflection ; whoso thus adores him, is born truly reflected in his children, not falsely reflected." (10.)

The son of Baláka said, "I adore him who is the spirit in the shadow." Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as the double and inseparable ; whoso thus adores him, obtains (offspring) from the double,‡ and himself becomes doubled.§ (11.)

The son of Baláka said, "I adore him who is the spirit in the echo." Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as the life ; whoso thus adores him, faints not before his time." (12.)

The son of Baláka said, "I adore him who is the spirit in sound."|| Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as death ; whoso thus adores him, dies not before his time." (13.)

• The other recension reads anu-esha for anyeshu, "he follows the adoration." † The other recension has "the soul of the name." The Schol. notices the reading of another s'ákhá (i. e. Brihad Arany.) pratirûpa. ‡ i. e. the wife. § In his children, grand-children, &c.—The other recension puts this close in § 12, and here has "I adore him as death ; whoso thus adores him, his children die not before their time." || In the other recension, "I adore him who as sound follows the spirit. Ajáta-s'ntru said, Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as life ; whoso thus adores him, neither himself nor his children faint before their time."

170

The Kaushítaki-Brāhmaṇa

The son of Baláka said, " I adore him who as that sleeping spirit, goes forth by sleep."* Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as king Yama ; whoso thus adores him, to him all this (world) is subdued for his weal." (14.)

The son of Baláka said " I adore him who is the spirit in the body." Ajátas'atru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as Prajápati ; whoso thus adores him, is multiplied in children, cattle, glory, holiness, heaven ; and accomplishes his full life." (15.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in the right eye." Ajátas'atru said, " Speak not proudly, speak not proudly of this ; I adore him as the soul of speech, the soul of fire, the soul of splendour ; whoso thus adores him, becomes the soul of all these." (16.)

The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in the left eye." Ajátas'atru said, " Speak not proudly,spe ak not proudly of this ; I adore him as the soul of truth, the soul of the lightning, the soul of light ; whoso thus adores him, becomes the soul of all theso." (17.)

Then verily the son of Baláka became silent. Ajátas atru said to him, " Thus far only (reaches thy knowledge,) O son of Baláka ?" " Thus far only," he replied. Ajátas'atru said, " Speak not proudly without cause, (saying) ' Let me tell thee Bralma.' O son of Baláka, He who is the maker of these spirits, whose work is all this, He verily is the Being to be known." Then truly the son of Baláka came up to him with fuel in his hand, saying, " Let me attend thee (as my guru)." Ajátas'atru said to him, " This I consider contrary to nature that a Kshatriya should instruct a Bráhman.† Come, I will tell thee all I know." Then having taken him by the

• The Comm interprets this as swapnayá (swapnena) charati; otherwise it would have seemed more natural to take it as swapnay (swapne) dcharati. 'The other recension has, " I adore that wise soul, by whom this sleeping man goes forth by sleep."

† This is contrary to the remarkable passage in the Chhándogya Upanishad, v. 3. 7.

Digitized by Google

hand, he set forth. They came to a man* asleep. Ajátas'atru called him, (saying) "Oh thou, vast one, clothed in white rai-

ment, king Soma."† The man still lay asleep. Then he pushed him with his staff, and he at once rose up. Ajátas'atru said

to the son of Baláka, "Where, O son of Baláka, lay this spirit asleep, where was all this done, whence came he thus back ?"

Then the son of Baláka knew not what to reply. Ajátas'atru said to him, "This is where, O son of Baláka, this spirit lay

asleep, where all this was done and whence he thus came back. The vessels of the heart named Hitá,‡ proceeding from the

heart, surround the great membrane (round the heart) ; thin as a hair divided into a thousand parts ; and filled with the

minuto essence of various colours, of white, of black, of yel-

low, and of red. When the sleeping man sees no dreams soever, he abides in theso.§ (18.)

"Then is he absorbed in that Prána. Then the speech enters into it with all names, the sight enters with all forms, the hear-

ing enters with all sounds, the mind enters with all thoughts. When he awakes, as from blazing fire sparks go forth in all di-

rections, so from this Soul all the práṇas go forth to their several stations, from the práṇas go forth the devas, from the devas the

worlds. This is the true Prána, identical with Prajná ; entering this body and soul, it penetrates to the nails and hairs of the skin.

Just as a razor placed in a razor case, or fire in the home of

fire,|| thus this Soul ¶ itself Prajná, enters this body and soul*

to the hairs and nails. The inferior souls follow this Soul as the household the householder. As the householder feeds with his

household, and as the household feed on the householder, so

• Purusha has here an undermeaning as the soul or spirit as distinguished from práṇa.

† These are all epithets of Prána.

‡ Hitá as doing good (hita) to living creatures. Cf. Bṛihad Ár. iv. 3. 20.

§ The other recension has no division of sections here. The Comm. reads it, "Then the sleeping man abides in these vessels. But when he sees no dreams so-

ever, then he is absorbed in that Prána."

|| i. e. As fire in a forest. Cf. Bṛihad Ár. i. 4.

¶ The eternal self-manifesting knowledge-endued Soul, alone worthy of the appellation of 'ego.' 'S.

• Sc. the body and the organs. 'S.

172

The Kaushitaki-Brāhmaṇa Upanishad.

this Soul, itself Prajñā, feeds with those souls* and thus those

souls feed on this Soul. As long as Indra† knew not this Soul,

so long the Asuras overcame him. When he know it, then

having conquered and slain the Asuras, he attained the pre-

eminence of all gods and all beings, he attained sovereignty

and empire. Thus too is it with him who hath this knowledge,

having destroyed all sins,—and he attaineth the pre-eminence

of all beings and sovereignty and empire, who knoweth thus,

who knoweth thus." (19.)

• The Soul, conditioned as the power of action and knowledge, enjoys together

with these inferior souls (speech, &c.) which pretend to the appellation of 'ego.'

Or it may mean, it enjoys by their means. 's.

† See this legend at full length in the concluding chapters of the Chhāndogya

Upanishad.

APPENDIX.

I have added, as an Appendix, Vidyáranya's Analysis of the third and fourth chapters of the Kaushítaki Brálmana Upanishad, (from the Sarvopanishadar-thánubhútiprakás'a,) as it throws some light on the connection of the diflerent parts. The text is edited from two MSS., one, A, in the Sanskrit College Library, and the other, B, in the Asiatic Society's Library (No. 716).

E. B. C.

सर्वोपनिषदर्थानुभूतिप्रकाशीयाष्टम-

नवमाध्यायः।

एतरेये तैत्तिरीये छान्दोग्येऽथर्वणेऽ च यन्त।

तच्चं चतुर्वेदविद्याप्रकाशे तत्तत्स्वरितं ॥ ९ ॥

अनभूति प्रकाशेऽध्य कैषीतत्वादिनामसु ।

चतुर्वेदगधाख्यासु यत्तत्सुं तदुदीर्यते ॥ २ ॥

कथवेद इति चाख्या या कैषीतक्यभिधाद्विता ।

तस्यां प्रतर्दनाधेयेन्द्र: प्रापात्मानुभवं स्कुटं ॥ ३ ॥

मनुष्येभ्योऽथ चिततमं वरं वच्रे प्रतर्दनः ।

इतं चिततरं चेन्द्रे मने चिततमं धिया ॥ ४ ॥

चितं स्वर्गसुखं मर्त्यसुखादप्यधिकवतः ।

तदैराग्यं चिततरं यागाद्याचार्वर्जनात् ॥ ५ ॥

स्वात्मबोधे चिततमो नित्यानन्दानुभूतितः ।

इति मनेन्द्र श्रुतेतं शिष्यं जानोषि मामिति ॥ ६ ॥

सह स्वाच्छेदरमित्युक्वेमंदेह इति चेरषात् ।

प्रास्राक्कबन्धे वपुंस्तस्ख स्वामिनं वा ब्रवीतैययं ॥ ७ ॥

सह स्वाचवपुसेन दृश्टं स्वामी तु तह्रभा ।

न द्रष्टुं शक्यते ज्ञातुं पुरैवानुमितः खलु ॥ ८ ॥

सह स्वाचवपुः स्वामियुक्तं स्वाज्ञावरह्हत ।

मच्छरोरेवदित्येवं वाशेनाऽप्यवसुध्यते ॥ ९ ॥

अथमूर्तिविधिः।

अत्रो बुद्धिमता बोधं योजयेत्प्रविचार्य चित्त्‌ ।

विवचितः करिसद्रश्य हति धियेच निबन्ध ॥ १० ॥

अथैकिकार्या प्रेक्ष्येष्ट तदीशानेव किं वचं ।

हति चेहःकरमरालाख्यं तत्रशोकवत्‌ ॥ ११ ॥

तथार्ज्जितततं ज्ञानं दुःखायावेष्ट वचिवे।

रत्नाच्चे शूद्रदेहे दुःखं रोगादिवत्‌ कचित्‌ ॥ १२ ॥

दारिद्र्याचिन्‌ शचादेहे पुण्यपापकतत्‌ वचं ।

नाभूदेवां वृद्धेपायोदयैव चिरालयवत्‌ ॥ १३ ॥

नकु: पुत्रा विशाल शाखोदेपुरोहितिक ।

खातिद्रोहात्‌ क्रारागौ वं नाशं ह्ववानवत्‌ ॥ १४ ॥

कर्तव्यमिदृशाख्या व नष्टे चिदालयाव ।

वेदान्तशास्त्रशेवावां बलोवां ह्रव्वे वचा ॥ १५ ॥

शोकाच्चे बडविभवसद्राव्‌ स्त्रावावन्‌ ।

चिदालयेष्ट मे तव नैव चोपचि पिंचवे ॥ १६ ॥

मात्रार्ज्जं यत्‌ नैतत्‌ खान्त्‌ किन्तु शावततद्धवेत्‌ ।

चबोपचि यां चिदालयानं वेचि क्षे वस्वं चयेत्‌ ॥ १७ ॥

वाचा व मनसा माहाप्रादोन कुते चदि।

तथापि श्राविवो मोचो व छेदैर्‌निवाख्ते ॥ १८ ॥

चापं हतवतोहच मुवे स्त्रंच्चो व दि

व सुरिक्छिततोकेयं श्रातेरपि त्रिविष्टप ॥ १९ ॥

यु मूढरापि यावि चिञ्चाते पापवेच्चं ।

वक्‌ कोपेतिच्छकविदः पारदिवि पेच्छु ॥ २० ॥

चतुर्भूतिमप्रज्ञाप्तिः

श्रद्धाभूतेन गते पापमचिराल्लोकेऽस्मिन् चिति ।

तेन स्वात्ममुच्ये भाति जन्मापि नरके भवेत्॥ २१ ॥

ज्ञानेन कर्म्मणाऽऽख्या वीजभावेऽो विनश्यति ।

जन्मप्ररोधे नैवाक्षीलेपं निश्चिय्य ध्यति॥ २२ ॥

दगधवोजं यथा लोके न प्ररोहचमं तथा ।

ज्ञानाग्निदगधे चात्मरमे न तज्जन्मप्रदं भवेत्॥ २३ ॥

तर्हिं तत्वविदः श्रेष्ठा मूढवत्‌निग्रहेन तत्‌ ।

कृतः पापं त्यजन्ति चेद्‌दृष्टचक्षुमिदं श्रुण ॥ २४ ॥

यद्यप्यामुष्मिकी शान्तिर्निराक्ष्याथापिेहिको तु या ।

महती विद्यते तेन पापं यत्नेन वर्जयेत् ॥ २५ ॥

शिष्टास्त्यजन्ति पापिष्ठं प्रत्यचेो नरकः स चित्‌ ।

तद्रिन्दकसत्य पापं यत्‌होला नरकं ब्रजेत्॥ २६ ॥

लोभात् कर्म्मो तु संश्रगातं स्वयमथ्याचरेत्कथा ।

हत्यं दोषतचयं बुद्धवा निष्ठा: पापं त्यजन्ति चित्‌॥ २९ ॥

किं पुण्यरतः पूर्वे ज्ञानमात्रेऽति नान्यथा ।

पश्याच्च तदार्चनचा पुष्टमेव करोत्यचै ॥ २५ ॥

किं बहुचया तत्वविदेऽो न भयं पारलौकिकं ।

उपदेशेऽचदृश्वाख्य तथाऽऽचर्यदोरितन् ॥ २९ ॥

परलोकभयं यस्य नास्ति सत्युभयं तथा ।

तस्यात्मज्ञानस्य श्रेःचाः शुःच सत्यकेशो नापोचररा:॥ ३०॥

मां जानोच्चीयेमित्रः स्वात्मज्ञाने प्रवर्त्त्य तं ।

प्राणेऽडक्रोत्यादिवाक्येन तसैै तत्वमवे चत ॥ ३? ॥

१९

अनुभूतिप्रकाशः

प्राणप्रदीपे क्रियाशक्तिनिर्मितौ देहलिङ्गनेत्रे ।

तद्वधिष्ठानरूपलाञ्छनाभ्यामात्मोपलञ्चितः ॥ २३ ॥

प्रज्ञाल्लमा प्राणलुपैडल्मोत्येवं तमादवेचत ।

ज्ञानन्देडजर रत्यादिनिर्णययखस्र वच्यते ॥ ३२ ॥

ग्रन्थोपाच्चो गाच्छि कश्चिदुपाधिमुपलचकं ।

विनात्कवाचकः पद्यो यस्यास्ति कापि वोच्यते ॥ ३४ ॥

लोके यत्क्रियाजातिरूढयः श्रद्द्ध्रेतवः ।

नातमन्यवमतोऽमीषां तेनात्मा नाभिधीयते ॥ ३५ ॥

उपाधिरपि सर्वेषु सामीप्यात्प्रत्यगात्मनः ।

प्राणप्रदीपदयं योगमत्यान्तं तेन लच्यते ॥ ३६ ॥

प्राणप्रदीपोडभिधातत्या वायुः चेष्टकमा(ल)च्त्र ।

प्रज्ञाल्लम्दो ज्ञानद्रेतं बुद्धिं वक्ति स्वप्रक्नितः ॥ ३७ ॥

तद्योग्यधिष्ठानतया तद्र्रेतुलोपचारतः ।

ताभ्यामात्मा लच्युमाणो ज्ञेयः ग्राखायचन्द्रवत् ॥ ३८ ॥

देहेन्द्रियादयो भावाः ज्ञानादिव्याप्तितश्चमा(ल)तः ।

चक्षु(लु)र्मनिधिमाचेष्ट सङ्घोऽमित्यवधारय ॥ ३९ ॥

ग्रजडातवादभान्ति यथास्थित्याख्यया प्रपि ।

देहे न्द्रिय मनःप्राणाः सङ्घोऽमित्यवधारय ॥ ४० ॥

उपाधिरश्चितं तत्त्वं यदिदं वेद्धुं न शक्रुया(तः) ।

तद्बूपाधिद्वयोपेतमुपास्त्र गुणसंयुतं ॥ ४१ ॥

आयुदमत्ततल्लयु गुणैः प्राणस्य सम्र्रते ।

इदानीं प्राणतः खड्गे चामत्तल्वमिति स्मृतं ॥ ४२ ॥

वज्रभूति:प्रज्ञाप्राप्तः

108

सत्यमेकं स्पतिः प्रज्ञागुरगो ध्यानेनुभवतः ।

फलमात्रेऽप्यति कामो चेष्टिष्यामसक्तमोचते ॥ ४८ ॥

उपायैरेकाग्र्यमाश्रित्य तत्कं वीचिन्तुमादितः ।

प्रज्ञाप्राप्तावुपाधी तत्र विविच्यतां यथातथ्यं ॥ ४८ ॥

श्रोत॑ं लक्शयुषी जिघ्रं प्राणो धीस्त्रियपञ्चकं ।

वाक्पाथिपादपायूपस्था: कर्मेन्द्रियपञ्चकं ॥ ४९ ॥

इन्द्रियाणां प्रत्येक्तः स्वालम्बालोचनपूर्व्विका ।

प्राणवायु प्रतितता चेष्टयेऽपि स्वकोऽपि व्यवस्थिता: ॥ ४५ ॥

तत्र मूढा: केचिदाज्ञार्युपपच्तुरादधः ।

श्रवैडपि स्वखविषये प्रवर्तन्त इतोऽदृशं ॥ ४७ ॥

तदर्शनिपुणैरप्यन न भक्तः स्वात्ममोचिहं ।

काञ्चान्यपेक्षया शक्त्याधु कॢं पृथ्वों विडम्बयेत् ॥ ४८ ॥

प्रज्ञाप्राप्तौ तयैव विना नैवेद्रियं काचित् ।

प्रवर्तते सश्रयस्थ क्रमभावोति निश्चितः ॥ ४५ ॥

अन्यथा मिथ्यैव वेदं पृथ्वों शोकचण्णे पठेत् ।

या प्रज्ञाप्राप्त्योद्दैश्नतः सा स्वादामृतिवत्क्षमातः ॥ ५० ॥

प्रज्ञाप्राणानुयुछेष वाग्यदाद तदेतरे ।

चतुराधा हुपरतास्त्राङ्गामनुब्रवते स्वखु ॥ ५? ॥

स्वव्यापारे प्रवृत्तस्यैप्रज्ञाप्राणानुर्क्षणात् ।

वाचो विप्रे भवेदित्थवारणं ज्ञानुवादिता ॥ ५२ ॥

एवमन्यचापि येऽस्यमतः श्रवैडपि संश्रयता: ।

एकैकविषयेऽध्युका व्यवहारः क्रमाद्व्वेत॥ ५३ ॥

१८०

चतुर्भूतिप्रकाशः।

आत्मभावो विभिद्येऽसौ चतुर्धावस्थितोऽखिलः।

चेनैकेचेनेऽप्यते भेदाः स्युरन्येऽन्ये सर्वशः स्युरतां ॥ ५४ ॥

प्राणवागादयः सर्वे किं समा भवितुमर्हते ।

श्रेष्ठक्षेप्ति चेत्प्राणः श्रेष्ठो जीवनरक्षकः ॥ ५५ ॥

तस्मादुपेत्य वागादीन् प्राणोपाधिः समाश्रितः ।

आत्मबोधाय किञ्चिद्यं प्राण उत्कायतेपदपः ॥ ५६ ॥

ननु सुप्तावयं प्राणेऽपि देहं नेत्यापयत्ययं ।

किन्तु जागरणे तस्माद्र्राणैवाच प्रयोजिका ॥ ५७ ॥

चतुर्भिश्चीयते यस्मात् सर्वरत्नाऽऽ भरोरकं ।

ढक्ष्यायत इतेवाच्चतुर्भिःआड्यघातमतीक्ष्यते ॥ ५८ ॥

सत्यमेव ततः प्रज्ञोपाधिं प्राणवदाश्रितः ।

प्रज्ञात्मा प्राण एवैकौ मिलित्वोपाधिरिष्यते ॥ ५९ ॥

द्वयोर्मैत्री जीवनेऽपि च सहभावात् तदेकता ।

उत्यापकलादिकं तदित्थैकार्याय चिन्त्यते ॥ ६० ॥

तच्चैकाग्र्ये चमा बुद्धिरबाधं तत्त्वाविणं भवेत् ।

जगद्र्रथे तदतायेष प्राणः स्वात्मोपचक्रकः ॥ ६१ ॥

एकादशेन्द्रियाषेऽप्येषा विषयाषाऽपि जगत् खलु ॥

सुप्ता अपि जगत्स्थौनं प्राणोपाधिकमात्मकम् ॥ ६२ ॥

इन्द्रियैषैव गीयन्ते विषया नेति चेत् तदा ।

प्रातीतिकस्य जगतो भानाभावो ह्ययो मतः ॥ ६३ ॥

प्रातीतिकलं वेदनाऽविद्याद्वैतैर्न्न्न्ने जगत् स्वप्तं ।

स्वप्नः सुप्ता जगत्स्थौनं प्रबोधे जायते पुनः ॥ ६४ ॥

घनूभूतिप्रनाधः।

प्राणप्रतिष्ठातिरेकेण कचित् नादोति लभते ।

प्राणेऽपि करनादृष्टैव प्राणेनात्मोपचर्यते ॥ ६५ ॥

प्रबोधे खात्मनोऽप्यायि जायते विषयखिन्नवत् ।

तेभ्योऽभिमानिदेवाः सुरेंद्रवैवैष विषयाः रमे ॥ ६६ ॥

दृष्टिसृष्टिमिमां ब्रह्मानुभवो बऱु मन्यते ।

स्वप्रबोधात्संहारो इच्छते स्वप्रवृत्तितः ॥ ६७ ॥

न्यायेनानेन मरकेः मूर्छ्यां चेत्प्राप्तां तयः ।

जीवस्थ पुनरुत्पत्तौ युज्यते शास्त्रक्रमं यथा ॥ ६८ ॥

प्राणेऽप्याधिजीवान्ना यदा खवजिह्रीर्षति ।

तदा वाक् ऋजते श्रद्धं जीवा वाचा ब्रवीति तां ॥ ६९ ॥

एवं सर्वत्र विज्ञेयं प्राणे सर्वामिरोरिता ।

प्रज्ञा प्राणाभिमानादतत् तस्याः सर्वामिरिच्यते ॥ ७० ॥

वाक् प्रज्ञाया एकमग्रामभिमानाख्यमाश्रिता ।

प्रज्ञाभिमानवग्रतः श्रद्धेच्छारण्यप्रक्रियुक् ॥ ७१ ॥

शरीरगा लयप्येवं प्राक्ङ्ङ्मभूत स्पर्शजे सुखे ।

रतौ प्रजार्तावानंदे चेप्सुः प्राक्तिमानभूत् ॥ ७२ ॥

क्रोधा चेत्यापनं वीर्यमेच्छोऽक्मिदं चयं ।

घ्रेये ज्ञेये च काम्यादेः चित्तं प्राक्तमभूत् खुलु ॥ ७३ ॥

मर्वेन्द्रियेषु प्रज्ञाया प्रभिमानोऽवधार्यतां ।

अनव्यव्यतिरेकाभ्यां मुद्रादार्यैरडखिलेषु च ॥ ७४ ॥

प्रज्ञया वाचमारद्ध जीवा नामानि वक्ति च ।

अन्यचित्तोऽप्यवं तेन नावोचमिति चोच्यते ॥ ७५ ॥

१५२

घनभूतिप्रकाशः ।

तत्त्वाभिलाभिगानेतु वाग्विरोधो हतोर्यते ।

ध्यानामोत्याभिमानान्तु चित्तरोधक्चथा भवेत् ॥ ७६ ॥

प्रभिमानोडपि धीरेष्टः वार्ताप पूर्वं भवेदघ ।

धिया ध्यानादिरेकाग्र धीः कामात्कुरते दयं ॥ ७७ ॥

यथा प्राणैः शनकैर्वें सयोक्तपच्चोभयैः स्थितं ।

प्रज्ञायां च तथा शवं स्थितिकाले व्यवस्थितं ॥ ७८ ॥

प्रज्ञाप्राणौ ततः मुख्योपाधी शातावबोधने ।

तद्वारेणावबोधोऽद्वयो जीवात्मडSद्वैत विवेकिना ॥ ७९ ॥

वाचा नामाभिवदनं यत्तत्क्षात् कर्हंपूर्वकं ।

क्रियावात्कृष्टिवत् कर्ता श्रास्मित्यभिधीयते ॥ ८० ॥

शब्दादिविषयेऽसक्तिः केनापि न ध्रुवं भवेत् ।

देहेऽत्रिचेष्टेपि तथा मदीयतावभासनातु ॥ ८१ ॥

ज्ञानखप्रसरङ्कारो वपुर्व्याप्यावतिष्ठते ।

चित्तप्रतिबिम्बाभां व्याप्तोऽप्यै कर्र्ततां नजेत् ॥ ८२ ॥

क्रियावाच्चेतनः कर्त्ताडSहङ्कारश्च कर्तृकृत् ।

कर्ता भूतादिकैरचैष्यापारान् कुरते डविक्लान् ॥ ८३ ॥

जीवात्मानं विविध्येत्यं चेतनं प्राणधारणं ।

विविच्यात् परमात्मानमानन्दं गृदृदुचेतनं ॥ ८४ ॥

प्रतिमिनाशकृतिभ्यां विमं निष्कृष्य वाचिषं ।

ग्रन्थोऽत्र विधात्सर्वस्य तद्विचारोपहितलतः ॥ ८५ ॥

चक्रस्वरेग्वाश्रिता शान्तिरेर्मनाऽभावराश्रया ।

स्रचेष्टु विषयास्वानि चात्मनि प्राणचेष्टिते ॥ ८६ ॥

घनु भूति प्रकरणः ।

१३२

वेष्टाकोपेन चेहुलाबेन शोकसंतापौ न भो ।

हेतुलेन भवे प्रज्ञा तत्स्वानन्द एव च ॥ ५० ॥

पर प्रेमास्पदतया सर्वेषां यो विभात्य चै ।

नित्यानन्दः परात्मा स्वाऽऽत्मरामरणवर्जनात् ॥ ५५ ॥

न पुष्टेन भविद्देवो न पापेन पशुर्भवेत् ।

चित्कायावान् सदाचार एव स्वात्मपुण्यपापभाक् ॥ ५८ ॥

तद्दीचे पुण्यपापे दे देशेऽपि च जरामृतो ।

स्वात्मन्यारोपयेनऽऽढ्यसुतो देवादिजनाभाक् ॥ ५० ॥

स्वारोपे वाधिते बोधात् कर्म खाङ्गघ्नोज्ज्वलवत् ।

ततो जन्मादुरो नास्ति निर्हे पे परमात्मनि ॥ ५९ ॥

कार्यो पाधेर भावेऽपि कारणेऽपाधिमच्छति ।

कर्मी खात्मति चेद् ईशः कर्माऽऽध्रचो न कर्महतः ॥ ८५ ॥

कारचिता पुण्यमेव कर्तारं स्वर्गमापयेत् ।

पापं तु कारचिता तं नरकं प्राप्तयेव चै ॥ ८३ ॥

पर्यन्ववत् प्ररकलाऽऽस्य वैषम्यमापतेत् ।

शाखादीन् बड्‌धवा दृष्ट्वाऽपये दिषमापि नो ॥ ८८ ॥

उत्तमाधमभावेऽपि तत्तद्‌दोषेन कारितः ।

तारतम्यं च जी वेषु स्वकवासनया कृतं ॥ ८५ ॥

माहवत्याऽऽलच्येऽकं श्रिचचैतप्यहवत्प्रभुः ।

स्वामी स्वात्राजवत् क्षो दयं ममाऽऽत्मै तव्यगम्यतां ॥ ८६ ॥

मायो पाधेर सिथते तस्य मिथ्या लं बुध्द्यते ततः ।

संशारी जीववर्गेऽशः खानन्दैक रसोऽप्ययम् ॥ ८९ ॥

2 B

अनुभूतिप्रकाशः

श्रीखण्डिकेरवाने श्रीमद्भ्यां शास्त्रदृष्टितः।

संशारदुष्ट्या सर्वेषाम् इति विद्धि प्रतर्दन ॥ ३५ ॥

इन्द्रानुप्रहात् सेनाभृत् हतहात्यः प्रतर्दनः।

एतज्ञाख्यानतस्तस्य यादिद्यातोर्थमदेशयत् ॥ ३६ ॥

इति श्रीवचारणामुनिविरचिते अनुभवतिप्रकाशे कौषीतक्युपनिषदिवर्णने प्रतर्दनविद्याख्यानेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

राजा वाजिराक्षये प्राप्न विप्राय ब्रह्मावेदनं ।

कौषीतकाख्यस्याख्याख्यायामच स्पष्टोकरोऽमि तत् ॥ ९ ॥

दृष्ट्वा वाजिरक्षिरपरब्रह्मावितं य कदाचन ।

अजातमचं कामीगं बुबोधयचिपुरागतः ॥ २ ॥

राजन् बुबुत्सवे तुभ्यं परं ब्रह्म ब्रवाष्यचं ।

रत्नुकादियपुत्रर्षे ब्रह्मोपाख्येतवैचत ॥ ३ ॥

राजा निवार्य तं प्राप्न फलं श्रेयगुणानपि ।

एवं पञ्चदश ब्रह्माख्यपयचासाववेचत ॥ ४ ॥

चन्द्रे विद्युति मेघे खे वायावग्रा जखेडपि च ।

आादर्शे श्रवणे गन्त्रशब्दे छायाक्षतावपि ॥ ५ ॥

देहे खप्रे दचिष्णेऽचिष्णपि वामे डनवीत्कामात् ।

सर्वच राजा प्रत्युङ्को विप्रश्रेष्ठोऽमरावस्थितः ॥ ६ ॥

परं ब्रह्म वदिच्यामीयुक्तिस्थाव त्वषाड्भवतु ।

जगत् पुरुषवाच्याच्च कृतं ब्रह्मेति बुध्यताम् ॥ ७ ॥

अनुभूतिप्रकाशः

मालाकि: परविद्याथें राजानमपश्यन्नवान् ।

राजा नाद्रौचकारैतत् खजातेरधमलत: ॥ ५ ॥

गुह्लं नाक्षि मे तुम्है ब्रह्म विज्ञापयाम्ययं ।

हत्युक्का पाणिना विप्रमादायान्त:पुरं गत: ॥ ६ ॥

स्वात्मैव परं ब्रह्म प्राणो जीव हतोदृश: ।

बालाकेरमिस्थस्स्थ व्याहृत्यै सुप्तमागतौ ॥ ७० ॥

सघुप्ते पुरषे प्राप्ते न क्षीणस्सुरादिवत्।

जीवस्वेत् प्रतिबुध्येत बमाकृत: स्वनामभि: ॥ ७१ ॥

इति मत्वाऽच्यमाणं श्वासीयैकस्थ नामभि: ।

नेदत्क्षै न पुमान् किन्तु शिष्य एवाच पूर्ववत॥ ७२ ॥

चष्याडसै ताडित: सुप्त: समुत्तस्थौ त्वराम्बित: ।

यथा भस्मारत्तो वह्निर्वायूना स्वाक्षते तथा ॥ ७३ ॥

प्राणे नात्मा बोधधोनेना घटवच्स्थ बुध्यते ।

इन्द्रियै: कवितो भोक्का जीवेऽवै चेतनलत:॥ ७८ ॥

वा सुपर्णीति मन्त्रेण चेतने दावुदीरिते।

तथारम्यतचो भोक्काडनश्रनन्य: प्रकार्मते ॥ ७५ ॥

चिच्चाघावानड्कारे व्याप्ते जागरषे पुमान् ।

इन्द्रियैरविषयान् बुड्ढे तं भोक्कारमबुध्यत ॥ ७६ ॥

प्राणात्मवाद्यैच भोक्कृवोधनेनावातिविक्क्षित: ।

बुद्धं ब्रह्मोति सन्पुष्टो नान्यत्रप्रश्नुपेक्षते ॥ ७७ ॥

ज्ञपयिष्येऽहमित्येवं राज्ञा तस्मै प्रतिश्रुतं ।

शिष्यं बोधचितुं तस्मात्मैव प्रस्तुं चकार च:॥ ७५ ॥

२ ३२

१५६

षनभूतिप्रकाशः ।

मन्दधीःरपि यः श्रेता श्रद्धारत्नाविनिर्मितः ।

ग्रप्रष्टेनापि वक्तव्या तसै विधेति श्राव्यधीः ॥ १८ ॥

येा भक्तिचोदितः श्रोतुं श्रोड़यं कार्मविष्ट पुरा कः वा ।

श्रभक्तिद्वीररत्ना सुमति: कुता वाड्डगादयं पुनः ॥ २० ॥

वाचाविना न विज्ञातमिदं सर्वमिति ख्यात् ।

निक्षित्य चितयच्श्रास्य निःषयं स्फुटमन्वेातु ॥ २१ ॥

श्रदयं कमलाकारं देशमध्येक्ष्यधोमुखं ।

नाचाङ्कमादिनिर्गेत्य प्रापुवन्नखिलं वपुः ॥ २२ ॥

श्रद्धारोपाधिरात्मा जीवो भ्रान्ता श्रुति स्थितः ।

नाडोभिः प्रश्तैः श्रोड़चैर्जानन् जागरंण स्थितः ॥ २३ ॥

वाच्यभेदप्रदं कर्म यदा चीर्षं तदा पुनः ।

वाषनाभेदगे कर्मषुदुद्रे खप्रभाभवेत् ॥ २४ ॥

खप्रं नाडीव्यवेच्च्याथ कर्मषोडश्यापि यदृच्छया त् ।

श्रदि वध्रीचमग्रोति था शुषुसिरितोच्रयंते ॥ २५ ॥

नाडीमूलानि हत्वस्थे पुरोत्तरदेश्थिते डवष्टनं ।

यानि तत्र प्रविश्यान्निःषीयते परमात्मानं ॥ २६ ॥

परमात्मा स्वतः पूर्णः सच्चिदानन्दस्वचष्णः ।

श्रोड़चैदारपरिच्छन्नो जीववारोपवान् भवितॄ ॥ २७ ॥

ग्रज्ञानकार्याडद्धारोडरुडवस्थितः फलभुक्चये ।

फळदे कर्मषि चीर्षे क्षीयतेद्यैा खकारणे ॥ २८ ॥

पूर्णेनैकामवाप्रोति परिच्छिन्नो यथा घटे ।

नष्टे तदाकाश ऐकं विचता मष्टता त्रजेत् ॥ २९ ॥

शुभूतिप्रकाशः।

यदा न कचिदपि खगं पश्येत सुप्रसादाखिलं ।

विषयेन्त्रियजातं यत्तत्प्राणे प्रविलीयते ॥ ३० ॥

प्राणप्रबुद्धो वायुमात्रं परमात्मानमन्यथै।

प्रकृष्टचेष्टाचेतुलमुभयचापि विधीयते ॥ ३१ ॥

वायौ न्यासक्रिया सर्वप्रतिष्ठा परमात्मनि ।

दृष्टिभेदाद्द्वयोश्चालयोर्वरं हि शक्यते ॥ ३२ ॥

सुप्रसादाचलायाः प्राणवायाविति तत्स्वधोः ।

प्रद्वेते दंतविलयं मन्यते सुप्र उच्यते ॥ ३३ ॥

सुप्राभिप्रायमाश्रित्य परात्मनि जगत्स्थितः ।

श्रुत्युक्तिसेन पूर्वोक्तप्रकर्षेनोत्तरं भवेत्॥ ३४ ॥

कैवल्यपथचर्यैष कुचेष्टं सुप्रिसुचोत्तरं कमात् ।

परात्मन्यप्रचेष्टाइद्बुद्धज्ञाने सुप्रिरिच्यते: ॥ ३५ ॥

परिच्छिन्नं पूर्णामृतादालयं ग्रहणं भवेत् ।

यथाचारस्व जगतो विषयः सुप्रिरिच्यते ॥ ३६ ॥

कुत आगार्दिति प्रश्नोत्तरं दृश्यतामिदं ।

श्रज्ञाननावृतात्पूर्णादागच्छन्नात परात्मनः ॥ ३७ ॥

यदा प्रभुध्ये सुप्रसादाडSगेर्विस्फुलिङ्गजृम्भणत् ।

प्राणाः यथार्थं तमाच्छायान्ते परमात्मानः ॥ ३८ ॥

प्राणाभिमानिदेवानामग्न्यादीनां जनिस्थितः ।

लोक्यन्ते विषयाश्चैष्टो देवेभ्यः समुद्भताः ॥ ३९ ॥

सर्वसाधारणः सर्ग एकः प्रातिलिखिको डपरः ।

आकाशादिक्रमादाः प्राणादिक्रमतो डपरः ॥ ४० ॥

१३३

अनुभूतिमकांशः

सर्वेषां प्राप्तिनां कर्मेचये स्वातं प्रभवे च सानु ।

पुनः कर्मेष्टवे तेषां स्वात्मपदार्थिरोच्यते ॥ ४१ ॥

एकस्थ कर्मेष्टि चोपेते तयः स्वातं सुस्निग्धमस्तत् ।

पुनः कर्मेष्टवे तस्य दृष्टिः स्वाच्छागराभिधा ॥ ४२ ॥

ग्रच्चया चा मस्तकी वाड्‌स्थ सददेतं विभुधाते ॥ ४३ ॥

ग्रौढस्य राजगेष्टस्य द्वारं स्वातं पुरतो महत् ।

पृष्ठतोनःपुरदारं चोरदाराख्यमच्यकं ॥ ४४ ॥

महादारेष चत्स्थ दुर्बलं राजदर्शनं ।

जनसमर्देऽप्यकृताद् द्वाराणास बङ्कलतः ॥ ४५ ॥

प्रचपदारे स्वामिभक्तो घटात्राजनमोचते ।

दृष्टिषडनुभ्रुतार्थी वेध्यान्तानं तथा घटात् ॥ ४६ ॥

महाद्रष्या तत्पदार्थमदेई ज्ञाला तथा पुनः ।

तंपदार्थे श्रोधचिला वाक्पादोधो विश्रमते ॥ ४७ ॥

तथारिद्रहजातप्रचुर्याशाकेरविश्रमतः ।

प्रत्यग्नब्रह्मपदार्थायें दृष्टिष्टिमवांच्छत ॥ ४८ ॥

स्वनावासोद्धद्राजन्मशदारखचेऽन चि ।

सोडद्धदारः कर्मभोगकाचे स्वात्पुनरहृतः ॥ ४९ ॥

तेनाविच्छिन्न आत्मापि कर्ता भोक्तापि पूर्ववत् ।

भोकुरात्मान उत्थयं भोगसाधनमिन्द्रियं ॥ ५० ॥

हन्द्रियेरको देवमनुचः स्वत उद्भतत: ।

प्रच्छे भेऽनुगतचोतेभ्या शोकां भान्ति समुद्गताः ॥ ५१ ॥

षट्भूतिप्रकाशः

१२६

एतं प्रातःस्मिकरी सृष्टिसमाक्रान्तावस्था तत्त्वः खयं ।

जगत्कर्ता परात्मेति चषणादशोडपि बुध्यते ॥ ५५ ॥

द्वैयरोऽपि मधिमेतेत् षोडषन्य द्वति वासना ।

धोमतां चिरमारूढा विद्यदादिक्रमस्ततः ॥ ५६ ॥

किं बल्लयाडष्ट या काचित् सृष्टिः या मायिको ततः ।

प्रदितीयानन्वित आत्मा सुपुस्टावनुभूयते ॥ ५७ ॥

प्रहद्वारो मायिको यस्मदवच्छिन्नचेतनः ।

आत्मा जागरपे हस्तं मनषा व्यामुयादृपः ॥ ५८ ॥

गूढोऽग्रिरररकेन व्यापी तथा सुप्रेर चितिरूपः ।

व्याम्रोतव्यविद्यचया गूढा जागरे चुरवतं स्थिता ॥ ५९ ॥

नापितस्य चुराधाने स्पष्टा भान्ति प्रयकं चुरा ।

चचुरादिषु विशेष्रः स्पष्टा भान्ति प्रयकया ॥ ६० ॥

घर्वेडपि करणात्मानः कर्चात्मानमिमं वदा ।

अनुसृत्यैव तिष्ठन्ति श्रेष्ठिनं स्जना रव ॥ ६१ ॥

पंचमिचादिभिः श्रोतैः साधिं श्रेष्ठी धनी वदा ।

बुद्धे तेडपि तदिष्टार्थे कुर्वन्तो भोजयचत्ति तं ॥ ६२ ॥

एवं जीवः स्वकीयाचैः साधिं शब्दादिकान् वदा ।

बुद्धे डचाश्चव प्रबादौन रचयति स्वामितुष्टये ॥ ६३ ॥

यत् तिष्ठति भोक्काशेय स्वस्थै जागरणे पुनः ।

यस्मादुदेति चेष्टद्वैत् परमार्थेति बुध्यतां ॥ ६४ ॥

रत्यमदैतवोधार्थमचद्वारे परेम्वरः ।

सार्थाख्यप्रतिबिम्बाद्वादिति युत्पन्नारे श्रुतं ॥ ६५ ॥

९५

चतुर्भूतिप्रकाशः।

यावद्दैतिमात्रानुसिद्धो नैव विज्ञानवान् ।

असुरैः सहिरन्नः स्वाऽऽभावदभयभवस्विनं ॥ ६३ ॥

वचि:शठा असुराः खरैः क्षितमेनं बबाधिरे ।

मान्तरा असुराश्चित्ते कामाधा दुःखदाचिनः ॥ ६४ ॥

यदा विज्ञानवामात्रान्मसुरानऋषिसंसदः ।

हला उचेन देवानां श्रेष्ठं खाराज्यमात्रवान् ॥ ६५ ॥

अजातशत्रुमेमि जातमध्यात्मबोधतः ।

अन्तर्बिद्वो कः शत्रुर्मम सर्वात्मदर्शिनः ॥ ६६ ॥

अज्ञाचाः खावरान्ना ये प्राणिनो मम ते वपुः ।

कामक्रोधादयो देवाः जायेरत्के कुटोडनतः ॥ ६७ ॥

असुराणां खात्मताऽऽवासुरलं इतं भवेत् ।

अध्यमेव जयस्र्च देवेषु श्रेष्ठता ततः ॥ ६८ ॥

अद्वैतमपराधीनां खराट् शान्तेन तत्ववित् ।

आत्मानं बोधयित्वैवामधिपोडधिपकाशनात् ॥ ६९ ॥

नेतदिन्द्र्क्ष मारायं किन्तु ज्ञानस्ख तत्वतः ।

अन्योडप्यदैत्मात्मानं वेत्ति चेदिन्द्रवद्धवेत् ॥ ७० ॥

अजातशत्र्वाश्राकिं विप्रमित्यमभूभुबुधत् ।

तथैवोचमतागवै त्यक्का डज्ञानोत बुद्धिमान् ॥ ७१ ॥

विद्यानुपशनाच द्यादिच्या महादरात् ।

देयात्ताभ्या खभावं तं विद्यातीर्थमहेश्र्वरः ॥ ७२ ॥

द्रति श्रीविद्यारण्यमुनिविरचितेऽनुज्ञातिप्रकाशे कौषीतकि-

विरणेडजातश्रुवियाखो नवमोडध्यायः ॥ ९ ॥

शुद्धिपचम्।

प॰ प॰ चपदं। चपदं।

१६ ३३ धनुवाते धनुवाते

३३ ९ दारगोपा दारगोपै