1. Kavi Kalpa Lata Deveshwara Ed. Sharat Chandra Shastri Vol 1 Asiatic Society

Kavikalpalsta

PK 840 D4 1915 V. 1

UNIVERSITY OF TORONTO

LIBRARY

WILLIAM H. DONNER

COLLECTION

purchased from a gift by

THE DONNER CANADIAN

FOUNDATION

BIBLIOTHECA INDICA:

COLLECTION OF PRIENTAL WORKS

PUBLISHED BY THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

NEW SERIES, No. 1361.

सटौक-कविकल्पलता।

KAVI-KALPA-LATĀ

A WORK ON RHETORIC BY DEVESVARA TOGETHER WITH HIS OWN COMMENTARY.

SIR.WILLAMJONES

MDCCXLVI-MDCCXCN

EDITED BY PANDIT SARAT CHANDRA SASTRI.

FASC. I.

CALCUTTA :

PRINTED AI THE BAPTIST MISSION PRENS, AND PUBLISHED BY THE ASIATIC SOCIETY, 1, PARK STREET. 1913

Ofo

कविकल्पलता।

श्रमता देवेश्वरेश विरचिता,

तेनैव कृतया टौकया च सहिता,

सम्पादिता।

वङ्गदेशौयामियाटिकसोमाइटिनामधेय-

ममाजानुमत्या

कलिकातानगरय्यां

व्ार्पटिषुमिशन-यन्ने मुदिता। शकाब्दा: १८३४।

कविकल्पलता।

ॐ नमो गयेभ्राय। गङ्गावारिभिरुक्षिता: फणिफगौरुत्पल्नवास्तच्छिखा- रत्नैः कोरकिताः सुधांशुकलया स्मेरेकपुष्पश्रियः।

नाल्यं कल्पलता: फलं ददतु बोडभौष्टं जटा धूर्जटेः॥१॥ मालवेन्द्रमहामात्यश्रौमद्वाग्मटनन्दनः। देवेश्वरः प्रतनुते कविकल्पलतामिमाम् ॥२॥ प्रतिभाभावितात्मानः कवित्वं के न कुर्व्वते। अन्यच कविताधानकुशला विरला: पुनः॥३॥ यदन्यर्वत्म न छुसं तच सञ्चरतो मम। पदे पहे प्रस्वलतः सन्तः सन्त्ववलम्वनम्॥४ ॥

ॐ नमोगणगाय। दूदानौं दृद्धूजनवर्त्मानुसरणन निजग्रन्थम्य प्रामाएं निदर्ण्यति।

१ श्रगसप्थाय नमः (A). २ सितांश्रुकलया (S). ३ दधतु (S). ४ विचारका: (S).

२ कविकल्पलता।

कविशिक्नाशतं वौक्ष्य कवौन्द्रान उपजौव्य च। निबद्वेयं मया धौरास्वरितश्नोकसिद्ये ॥ ५ ॥ सुद्टत्तरम्यस्तवका सदालिपरिशौलिता। कविकल्पलता सेयममला परिशौल्यताम् ॥ ६॥

ते चतुः पञ्चषट्सप्तकुसुमैरन्विताः क्रमात् ॥७॥ तच्राद्यस्तवकेच्न्दोऽभ्यासः सामान्यशब्दकः। वर्शास्थितिर नुप्रासः कुसुमानि यथाक्रमम्ः॥८॥

(५) कविभिन्षाशतेत्यादि। भो धौरा: पणिडिता दूयं कवि- कल्पलता मया निबद्धा, किम्थं? त्वरितं शौध्रं झोकानां सिद्धये सम्पत्तये, किं कत्वा कविशिचाशतं वौच्च, कवयः शित्चन्तेऽनया दूति कविशिक्षा कवित्वोपायग्रन्थस्तेषां प्रतम् अरसंख्यातं दृष्टा कवौन्द्रान् कविश्रेष्ठान उपजौव्य अरनुभौल्य च तेम्यः श्रुत्वा कवित्वोपायप्रसरमिति यावत्। (६) सवृत्तेत्यादि। श्रोभनं यहृत्तं पद्यं तेन रम्यः स्तवको ग्रन्थपरिक्केदो यस्या: सा तथा। सताम् आलति: श्रेणी तया परिशौलिता समभ्यस्ता या सा तथा। पन्ते सुटृत्तोऽत्यन्तवर्त्तुलो रम्य: स्तवको गुच्छो यस्या: (सा), स्व्वदा अलतिभिर्भ्नमरैः परि- शौलिता अनुसेविता।

१ तघाद्ये स्तवके (S). २ यथाक्रमात् (S).

कविकल्पलता। ३

छन्दोऽभ्यामप्रस्नेSच नेचभूते विपश्चिताम्। कथ्यन्ते केऽपि शब्दा यैश्ळन्दो मन्दोऽपि विन्दति ॥ ॥ श्रलक्ष्मीः कमला पद्मालया च हरिवल्भा। दुग्धाब्धिनन्दिनौ क्षौरसागरापत्यमित्यपि॥ १०॥

आदौ साध्यं पदं स्थाप्यं शेषं कुर्श्याद्दिशेषगौः॥११॥

सादृश्यपरिवाराद्यैः क्रियते सविशेषसौः ॥ १२॥

क्रान्तान्तरौक्षा2 हरिं दधानः। महत्तमो घन् जनतापहारौ मृगेन्द्र वद्राजति क्क्षमध्ये॥ १३॥

(११) कवित्वरचनाप्रकारमाह आदाविति प्रथमतो वण- नोयतवेनापेचितं यत् साध्यं विशेष्यं पदं तदेव स्थापनीयं, शोषं पञ्चात् तदेव विशेषणरुपलच्तितं कुर्य्यात्। (१३) अमुमेवार्थ प्रपञ्चयति विभ्रेय्योऽर्थ द्वत्यादि श्रम्यैवोदा- हरणमाह यथेति सुधांपूउश्चन्द्रो राजति कदव मगेन्द्रवत् सिंहद्व मोडपि मचाणं भन्जकानां मध्ये शोभते उभयोरविश्रेषणमाह

१ नेत्रभूता (S). २ दुग्ाब्धिनन्दना (S). ३ विशेषगाम् (S). ४ क्रान्तान्तरिक्षः (S).

४ कविकल्पलता।

बन्धुश्चौर: सुहृद् वादौ कल्पः प्रस्थः प्रभः समः। देशौय देश्यरिघाभसोदराद्या वार्थकाः ॥ १४॥

न्तरीक्: प्राप्ताकाशो हरिएं मगं द्धानः पके उत्पुत्याक्रान्ता न्तरीन्षः मन हरिएं विभ्रदित्यर्थः। महत्तमो घ्रन् महान्धकारं नाशयन् पत्ते महत्तमोऽतिमहान्, घ्वन हिंमात्मक द्ृत्यथः। जनतापहारी जनानां तापं तपादिजन्यक्केशमपहतें गौलमम्येति पच्े जनताया जनममूहम्य अपहारी अपहर्त्तु न्षमः। अ्रच

(१४) साहृश्यप्रस्तावे तद्भिधायकान शब्दान अ्रभिधत्ते बन्धुरित्यादि बन्धुपर्यायास्तेन बान्धवदायादादयः । चौर दूति चौरपर्य्यायास्तेन तस्करमोषकारापहारकादयः। सुहृदिति सुद- त्पर्य्यायास्तेन मित्रमख्यादयः । वादौति वादिपर्य्यायास्तन वावदूक- वढ़ावद-वाचाट-वक्-प्रतिवक्तप्रभृतयोऽप्यूह्याः। कल्प दूति कल्प- प्रत्ययः प्रस््यद्ति स्वरूपं प्रभ द्वति स्वरूपं सम दति समानार्थाः

प्रत्ययौ। रिपुरिति रिपुरपर्य्यायास्तेन वैरि-मपत्ना-रि-विद्वेषि- प्रतिमक्ञ-प्रत्यनौक प्रतिभठप्रभ्टतयः । मोदर द्वति सोदरपर्य्यायास्तन मगर्भ-महज-मोदर्य्य-मनाभि-मपिण्डाद्यः । प्रच् आदिशब्दाज्जेत निन्दकोपहामकानुकारकविड़म्वकाद्यः प्रतिबोदूव्याः। अरत्र केचन प्रव्दा अभिधावृत्त्यैवार्थमभिद्धति। केचित्तु लक्षणावृत्त्या बन्धु- चौरसुहृत्मोदरादयः। तथा च मुख्यार्थवाधे तद्योगे ययान्योऽर्थः

कविकल्पलता।

यथेन्दुबन्धुर्मुक्ताश्र्रोचोगे हार्गाश्रयः सुहृत्। कुन्दवादौ हंमकल्पः क्षौगप्रस्थो हिमप्रभः॥१५॥ गङ्गासमोऽञदेशौयः शषदेश्यः सुधारिपुः। विसाभस्तेजसोराशिः कैलासोदरसोदरः॥ १६॥

लाकानां दष्टचेष्टाभिस्छन्दीऽभ्यासक्रमी यथा॥ १७॥ आसौद् दशग्थो राजा चत्वारस्तस्य मुनवः। गामलक्ष्माशत्ुघ्नभरता' इति विश्रुताः ॥१८॥ ध्वस्तध्वान्तभरं रत्नवेश्मविस्मेररश्मिभिः । राजधानो दिनस्येव तत्पूरं द्योतते सदा ॥ १६ ॥

प्रतौयते कढ़े: प्रयोजनाद्वासौ लक्षणा शक्तिरर्पिता। एतानेवोदा- हरति यथेति विसाभः विसं मणालं तत्मदृश्नम् अ्र्न्यत् स्पष्टम् । (१८) राजधानी तत्पुरमिति तत्प्रमिद्धं पुर नगरं तस्य कम्यचिज्जनस्य वा पुरं तत्पुर द्योतते किभ्भूतं तत् रन्नवेशनां मणिमयग्टहाणं विस्मेर: प्रकाश्नमानैरश्मिभिः किरणैर्ध्वस्तध्वान्त- भरं निरस्तान्धकारातिप्रायं केव द्योतते दिनस्य राजधानी। रन्नवेश्मनां किरणैरनिरस्तध्वान्ततया राजधानी यथा दिवसे भाति रात्ावपि तथेदं भातौत्यर्थः मप्नम्यर्थ मम्बन्धमाच्रविवच्तया दिनस्येति षष्ौ।

१ रामलन्सभरतभ्त्रघ्ना इति विश्रताः (S).

६ कविकल्पलता।

स्थालौ भात्यन्पूर्णोयमर्गोभिः शोभते घटः। पटः संलक्ष्यते सक्ष्मः साक्षाल्क्ष्मौरियं बधूः ॥ २० ॥ प्रातः कृतश्रमः स्नातोऽर्चवितदेवो हुतानलः । भुतान्ः श्रुतसच्छाचः सायं शय्यागहं ययौ ॥२१॥ पुष्पासि पासिदेशेऽसो छृत्वा क्रौड़ति कामुकः । ताम्बुलिलिकोऽच ताम्बुलमस्य पश्यार्पयत्वसौ९। २२॥ तदर्थान्यपदैः स्वान्यश्नोकस्य परिवर्त्तनात्। तचैव च्न्दस्यभ्यस्येदथछन्दोऽन्तरे यथा ॥ २३॥ प्रत्यर्थिपृथिवौपालतमोजालदिवाकरः । नोतिव्रततिपर्जन्यो राजते जगतीपतिः॥२४॥

नयवल्लीवनाम्भोद: शोभते भूमिवल्लभः ॥ २५ ॥

(२३) तदर्थेत्यादि यएव पूर्व्वकृतकाव्याभिधयौक्ृतधेयौकृतः म एव विवनितो वाक्यार्थः । किन्तु पदान्यानि तेः पदैः खवम्यात्म- कृतम्य अन्यक्ृतस्य वा झ्ोकम्य परिवर्त्तनात् परिवृत्तेस्तन्ैव अ्रन्य- रचितश्नोकम्य कन्दमि कन्दोडन्नरे वा अभ्यामं कुर्य्यादित्यर्थः।

१ अम्भोभि: (S). २ पाश्चडपयत्यसौ (S) ३ तदर्थान्यपदैरेव श्नोकम्य (S).

कविकल्पलता।

प्रत्यर्थिपृथ्वीहृद्याधिनाथ ध्वान्तौधविध्वंमनवामरेशः । सन्नोतिवल्लीवनवारिवाहो विश्वम्भराया दयितो विभाति ॥ २ह॥ दुई्गरिधिरगौधरोड्वत ध्वान्तमण्ड लविखएडनांशुमान्।

मेदिनीपरिवृढ़ो विराजते॥२॥ यतिभङ्गो नामधातुभागभेढे भवेद् यथा। पुनातु नरकारिश्रक्रभृषितकराम्ुजः ॥२८॥ दिविषहृन्दवन्दं वन्दे गोविन्दपद्द्वयम्। स्वरमन्धौतु न श्रौशोऽस्तु भृत्ये भवती यथा ॥ २६॥ न स्याद्िर्भक्तिमेटे भात्येष राजेति कुच्चित्। क्चित्तु स्याद् यथा देवाय नमश्चन्द्रमौलये॥३० ॥

(२८) नामधातुभागभेद दूति। नामानि प्रातिपदिकानि वृत्तप्नन्ताद्य: शब्दाः, धातव इति क्रियापदानि भवति जयति प्रमतयोऽनयोर्भागो विभजनं तेन यो भेदो विच्कित्तिप्रकारस्तन्न भागभेढे विशेष वा। स्वरमन्धाविति खरा अचम्तेषां यः मन्विः मंहितकाय्य पूर्व्वरुपापादनादिति तच।

१ राजेनिं वत् क्कचित् (S).

कविक ल्पलता। V

चाद्यो न प्रयोक्तव्या विच्छेदात् परतो यथा। नमः शिवाय कृष्णाय च दानवविनाशिने ॥३१ ॥ एकस्वरोपसर्गेण विच्छेद: श्रुतिसौस्क्ृत्। यथा पिनाकपासिं प्रसमामि स्मरशासनम् ॥ ३२॥ एवं यथा यथोद्देगः सुधियां नोपजायते। तथा तथा मधुरता निमित्तं यतिरिष्यते॥ ३३॥ अबुद्दार्था' पि मधुरा मनोहरति भारती। तमोनिचयसक्काशा मञ्जुला देवकोकिला॥३४॥

(३२) एकखरोपसर्गणति एकखरो यम्य एवम्भूता य उपमर्ग: प्रादिस्तेन।

दति प्रथमस्तवके कन्दोऽभ्यासो नाम प्रथमं कुसुमम्॥

१ अबदार्था (A). २ पञ्ञमा (S) .

कविकल्पलता।

सामान्यशब्दा: कथ्यन्ते क्रमाढेकाक्षरादयः।

एकाचरम्। श्रीभो हे हि नु नि प्र त्वं। वि प्राग् आररा मत् सु मं तथा । १ ॥ श्रक्ृष्णा भो केशव हे हरे द्राङ् निष्पोड़ितारे सुर्मातं प्रयच्छ। निकाममासेव्य विभासि नु त्वं सद्योगिनां चेतसि सङ्गतो हि॥ २ ॥ झच्तरम् । स्फुटं स्फुर्ज्जत् स्फुरत् स्फारं सारं तारं वरं परम्। प्राग्रंग प्राज्यं प्रियं ज्येष्ठं प्रेष्ठं श्रेष्ठं मुहर्वह॥ ३॥ कौन्यें काम्यं कम्रं कान्तं मञ्जु मङ्श्षु महन्मिलत्। गाढ़ं वाढ़ं दृढ़ प्रौढ़ं बलत् बलाह्ललन्लुलत् ॥ ४॥ स्वैरं सम्यक सदा शश्चत् सत्यं नित्यं ध्रुवं द्रुतम्। धुर्य्यं वर्य्य पुनः प्रायः सुष्ट सद्ो मशं लसत्॥ ५ ॥ ननु नाम किल क्रौड़च्ञ्चत् चारु जवात् खलु। श्रीमदुच्चैः शनैर्माद्यद्रङ्गद्रिङ्ग"च्विरं परि ॥ ६॥ (३) स्फुटमित्यादि स्फारं महत्, तारं शुद्ध, प्राज्यं प्रचुरम्। (४) कम्ं कमनौयं, मङ्ग प्रौघं, वल्गु शोभनं. सुष्ठ ग्रोभनं, माद्यत् हृष्यत्। १ प्राज्ञं (S). २ यथा (S). ३ प्रोचैः (S). ४ राजत् (S).

कविकल्पलता

शक्षरम्। झटिति प्रकटं सपदि प्रसभं निविड़ं रूचिरं सुभगं प्रचुरम्। विकसद्विहमद्विचर द्विलसटूर विमलं सकलं बहुलं प्रवलम् ॥ ७ ॥ सर्व्वदा सव्वेथा सर्व्वतः शौघ्रतः सत्वरं सन्ततं निश्चितं वेगतः । उच्चकैरञ्ज्रमा नित्यशः सुन्दरं पेशलं मञ्जुलं प्रोह्लसद्विस्फुरत् ॥८॥ प्रोहाम विभ्राज दुत्तुङ्ग विस्फुर्ज्ज दुत्तान शोभाव्य विस्फार विक्रौड़त्। सच्छाय सच्छोभ निःशङ्क निःशेष मित्यं बुधैस्यक्षरं वै प्रयोज्यम्" ॥ ६॥

चतुरक्षरम्। मनोरमं मनोहरं समन्ततः ममौहितम्। वरद्युति स्फुरत्प्रभं महोज्वलं घनच्छवि ॥ १० ॥

(८) अञ्नमा तत्त्वेन ।

१ प्रभ्टति (S). २ प्रवरं (S). ३ विसरत् (S). ४ वहलं (S). ५ बुधेस्त्राक्तरागि प्रयोज्यानि (S). र६ धनोज्ज्वलं (S).

कविकल्पलता। ११

रयादेव जवादेव सर्व्वकालं सुनिश्चितम् । स्फारशोभं प्रभायुत्तं स्फुरच्छायं श्रियायुतम्॥ ११॥ वराभोगं वहुश्रीकं लसत्कान्ति स्फुरट्यशः । घनच्छायं झटित्येव शोभायुत्तं विकस्वरम् ॥ १२ ॥

पञ्चाचरम्। प्रवरश्रौकं रूचिरच्छायं स्फुटलक्ष्मौकं वहलश्रौमत्। कलयायुत्तं विकमट्रोचिः प्रचुग्ज्योतिर्द्युतिगेचिष्ण॥१३॥ विलसच्छवि प्रसरत्प्रभं प्रसरद्रमं सुषमामयम्। बहुवैभवं रूचिभासुरं कलयान्वितं मलवर्ज्जितम्॥१४॥ स्फुरितोदयं खचितं श्रिया विकटोच्छयं प्रमदालयम्। घनविभ्रमं भुवनाङ्ुतं वरदौधिति द्यृतिसुन्दरम्॥१५॥

षड़तरम्। अद्भतवैभवमक्षिम होत्सव मुज््वलभातति भूरितरद्युति।

(१२) वराभोगं वरः श्रेष्ठ आभोगः परिपूर्णता यम्य तत्। (१४) सुषमामयं परमशोभायुक्तम् । (१५) खचितं व्याप्त, उच्छरय उन्नतिरूट्र को वा।

१ श्रियान्वितं (S). २ प्रभवत्प्रभं (S). ३ स्फरद्दौधिति (S).

कविकल्पलता।

चारुतरच्छवि सुन्दरदौधिति॥ १६ ॥

स्फुरत्प्रभाचारु घनश्रिया युतम्। समुल्लमत्कान्ति विभाविभासितं निवेश्यमित्थन्तु षड़क्षरं पदम्ः॥ १७ ॥

अष्टाचरम्।

समुह्लसितशोभाव्यो रोचिर्निचयरोचितः। चारुचञ्चत्कलाशालौ कान्तकान्तिनिकेतनम् ॥ १८॥ वल्गुवलद्दपुर्लक्ष्मो ्महामहिममन्दरम्'। आभासम्भारसंशोभौ दौप्िमए्डलमसिडतः ॥ १६ ॥

मनोरमतमच्छायो विभावैभवशोभितः ॥२० ॥

(१ ६) दौधिति दोष्ि: दृद्धतमो दौप्ततमः। उदञ्चितम् उद्गतम्। (१८) कला नृत्यवादिचादिलयकौशलम्। (१६) वलद् उद्गच्कत्।

१ नियोज्यमेवन्तु घड्क्षरं पदम् (S).

कविकल्पलता। १३

षोड़शाचरम्।

चमत्कार करस्फार प्रभाप्राग्भारभासुरः।

मनोहारितरोच्छरायकायच्ायचयान्वितः।

विस्फुरद्रश्मिविस्मेर विस्मयाविष्टपिष्टपः।

अवनौतलवत्तिदशाम् अम्ृतांशु: सम्मदैककुलगेहम्१। चित्ताकषमहौषधिर अधिवास: कान्तिकेतक्याः ॥ २५ ॥

(२१) प्राग्भार: ममूहः । (२ ३) स्फौतिकरो वृड्टिकरः। (२ ४) रश्मिविस्मेरो रश्मिप्रकाश: स्मेरश्रब्दोSत्र भावप्रधानः ।

चार्य्योक्िः। रामणौयकं रमणौयत्वम्।

१ मनोरमतमस्फरजत् (S). २ विस्मयाविष्ठविषठपः (A).

१४ कविकल्पलता।

परिस्फुरत्कान्तिभरप्रचारकः स्वपौड़ननापि परोपकारकः१। समौपभाजां हृदयैकहारक: स्वभावसौन्दर्य् विशेषभूषकः ॥ २६॥ जगत् प्रमोदोदयदानसज्जनः शुभौघलक्ष्यप्रवलप्रशंसनः। नियन्त्रितानेकमनस्तुरङ्गमः स्थिरौक्ृतालोककह द्विहङ्गमः ॥२७॥

झ्ोकत्रयेऽपि पादान्ताच्रलोपेन छन्दोऽन्तरं जेयम्। जगत्तयैकान्तमनोज्ञताभू- रनन्यसाधार एकान्तिकान्तः ।

(१८) समस्तचित्तोत्सवक्ृत्खवभावो यस्ेत्येकं पदम्। पदान्ता- चरलोपपचेऽन्यत् स्पष्टम्।

१ खपीड़नेनापि दृढ़ोपकारक: (S).

कविकल्पलता। १५

मनोविहङ्गानयनैकपाशः॥२६॥ निरवद्यसमुद्यदुञ््वल-

न्नयनानन्दसिताभ्रवर्त्तिका ॥ ३० ॥ अवनौतलवत्तिलोचना- मृतवर्ततिः प्रमदैकमन्दिरम्। घनविस्मयचत्रशालिका हृदयाम्भोरुहभानुमएडलः॥ ३१॥ हृद्यतरद्युतिवारिपयोधि- र्लोकविलोचन शौतमयूखः। चारुतमापघनौघनिवेशो भूवलयस्थितविस्मय हेतुः ॥ ३२ ॥ (२८) अ्व्याजमनौपाधिकं स्ाभाविकं यन्माधुय्यें सौन्दय्यें तदेव सुधा। चारुखादुमतोमधुरः। (३०) निरवद्यम् अरनिन्दं सिताम्रवर्त्तिका कर्पूरवर्त्तिका।

१ मनोविहङ्गाहरगेकपाप: (S). २ विज्ोकनश्ीतमयूख: (S). ३ भूवलय स्थितिविस्मय हेतु: (S).

१ ६ कविकल्पलता।

मुख्यास्थानी सम्पदां सम्मदानां लौलाशाला भाविता भावितानैः। पुंसां नेवक्षेतरपौयूषदृष्टि-

उद्यदुञ्वलगुणोघमेदुरो रामणीय कविलासमन्दिरम्। सुन्दरावयवसन्निवेशनं

गुणमशिप्रकर कम होदधिः सकललोकविलोचनचन्द्रमाः।

सहृदयौघचमत्कृतिकारगम् ॥ ३५॥ लसद्ङ्गरुचिप्रचयेन युतो

घनविस्मयसम्मदवासग्हम्॥ ३६॥

(३ ३) भाविताने र्दौप्निविस्तारै र्भाविता घटिता। उद्दामं यदेवाश्तय्यें चमत्कारस्तदेव हर्य्यन्ः मिंहस्तस्य शैलः क्रौड़ापर्व्वतः। (३४) मेदुरः स्न्निग्धो मनोज दूति यावत्।

कविकन्पलता।

तड़ित् पुञ्जमञ्नुप्रसरत् प्रतौक- प्रभापूरदूरावधूतान्धकारः। मनोमौनहर्षप्रहर्षैकवर्ष दगम्भोरुहानन्दसन्दोहहेतुः॥ ३७॥

स्वगुणविराजिभिरङ्गकैः प्रशस्यः । वसतिरतिवलक्षहंसपक्षप्रकर- विजित्वर कौर्त्तिकौमुदीनाम्®॥ ३८॥ निःशेषलोकपरितोषकर स्वरूप: शोभान्वितावयवसुन्दरसन्निवेशः । दूरं निरस्तखलदुर्व्वचनावकाशो व्याजुम्भमाणगुएसंग्रह राप्रवीरः ॥ ३८ ॥ प्रव्यक्ततत्तदखिलावयवानवद्यः प्रोद्यन्निजोज््वलगुणप्रकराभिरामः । आ्नन्दिभिः सहृदयैरभिनन्द्मानः स्वप्रक्रियाभिरभितश्च विराजमानः ॥ ४० ॥ (३७) प्रतीक रौरम्। (३८) वलक्षपत्िणो हंमाः ।

१ प्रसर्यत्प्रतौकप्रभापूर टूरावधूतान्धकार: (S). २ वसतिरतिवलक्षपक्त चन्द्रप्रकर विजित्वर कीर्तिकौमुदौनाम् (1), 2

कविकल्पलता।

कुतुकतरलचित्तः सज्जनैः स्तूयमान

प्रतिकलसमुदञ्द्रूपसम्पन्निधानं सकलमलविमुत्त: साधुवादेन युक्तः ॥४१॥ 57 68 र्विलसदमलकायव्यायतानन्तकान्ति:।

क्षपितसकलदोषः सर्वसन्तोषहेतुः ॥ ४२ ॥

मनोमीनाऊष्टिप्रवलवड़िशं काममृगयोः। घनाश्चर्य्यस्थानं जगति कुतुकोत्तानितदशां नराणामानन्दामृतलहरिदुग्धाम्बुधिरयम् ॥ ४३॥

तत्तन्नेचाबलिमधुलिहां माकरन्दः प्रवाहः।

(४२) प्रतिकलममुदन्नदतिकलमं पूरयित्वा प्रतिकलं प्रत्य- वयवं समुदञ्चदिति वार्थः । (४३) काममृगयोमंदनलुब्धकम्य। (४४) माकरन्दप्रवाहः पुष्परसनिस्यन्दः । सिचयं वस्त्रं।

१ क्षयितनिखिलदोषः (S).

कविक ल्प लता। १६

नधुरिमपरौपाकोट्रेकस्फुर द्द्युतिसुन्दरः। नयननलिनानन्दोल्लासग्रहाधिपमएडलो

लसद्वनरसच्छटानय नमौनयोर्जन्मिना-

अमन्दगुगमन्दिरं' सुभगतालतामएडपः

अवयवसन्निवेशजितसर्वमनोजचयो घनवसुधाजनेक्षणासुधारससेचनकम्।

सर्व्वावद्यविनाकृतः कृतपरीगम्भः समस्ते गुंसौ- रानन्दैकनिदानमानदपतिक्ष्मावासिराशिस्तुतः। (४५) मधुरिमपरिपाकोद्रकः सौन्द्र्यपरिणामातिपयः। (४६) घनरसच्कटा जनश्रेणी। जन्मिनां प्राणिनां। प्रसमरः प्रसरणशौलः। भासुरः भ्रोभनः । सुभगता श्रौः।

१ अनन्तगुखमन्दिरं (S). २ द्ृतिभरभाविताक्कतितया (S). ३ समग्रे: (S). 8 मानवपतित्मावासिरािस्तुतः (A).

क विकल्पलता।

विद्दन्मानसराजहंसविसरावासाय सौधं सरः॥४८॥

सर्वैः सर्वकलाकलापकुशलैः साकाङ्कमुद्दौक्षितः ।

अङ्गप्रत्यङ्गरङ्गत्प्रचुरतरमहाकान्तिभाराभिरामः

आनन्दस्यैकसौधं सकलवसुमतौमएडलौसारभूतः॥५ू०॥

(४८) आनद्पतिर्नदपतिः समुद्रस्तत्पर्य्यन्तं ये न्मावासिनो लोकाः। अतिपुष्पन्वयस्ननुभ्रमरः । (8८) म एवं सुधासम्बन्धि सरः कासारः लहरी साम्राज्यं [तव ज्ञातिः वकः ?] साधारष्यपद्व्यतौतम् अ्रस्राधारणमित्यर्थः । (५०) अङ्गप्रत्यङ्गति अङ्गं हस्तपदादि, प्रत्यङ्गं अरङ्गल्यादि, रङ्गत् प्रसरत्। निर्व्याजभ्राजमानोनिमर्गरमणैयः अनषिमनि- जगुणग्रामः अणोर्भावोऽषिमा अरत्यल्पपरिमाणतं तेन रहिता यो निजगुणानां ग्राम: समूहः।

२ आनन्दम्यकसार: (S).

कविक ल्पलता २१

एवं साधारणैः शब्दैरोचित्येन निवेशितैः। दक्षैम्ळन्दःसु सर्वेषु कर्त्तव्यं पदयोजनम् ॥ ५१ ॥

श्रथ संस्कृतप्राकृतयोः ममाः। तथोच्यन्ते मया केऽपि संस्कृतप्राृते समाः। अन्यच वितता: शब्दा वालानां बुद्िहेतवे॥ ५२॥

अचादौ पुंलिङ्गा: ! हाराहारविहारसारसरसा: सम्भोगरोगासुराः

लोलोल्लासविलासवायसहराहङ्कार हौराङराः नौहारोरगरागतालतर लागोविन्दकन्दोदरा: । ५३॥

खुरखरतरुघासा कासरारम्भहासाः । करकरिकिरिकौरा: कोलकल्लोलधौरा मलमलयकरौरा वामदेवासिवौराः॥ ५४ ॥

(५३) हाराहरेत्यादि भाषाद्ये ममाः ममानरूपा: शब्दा- दूत्यर्थः । उत्नोलस्तरङ्ग। वायमः काकः । हौरो हौरकः। नौहारो हिमं। कन्दो मूलं। (५४) कामरो महिषः। किरिः शुकरः। करौरो वंभाङ्करः।

१ समरा: (S). २ भागकगः (S). ३ मासा: (S).

२२ कविकल्पलता।

नग्नरककर क्का ट्एडचएडालरङ्का: दगमरलकलक्काः कम्बलाकारपङ्काः। खलवहलकुरङ्गा देहसन्देहसङ्गाः परकुररतरङ्गाश्चार मञ्चारभङ्गा: ॥५५ ॥ अरि-हरि-परिणाहा: कएठकुरठाहिदाहाः परिसरझर हा हामञ्जुमञ्जौरवाहाः। अचलकुलकुमारा: कुम्भकुम्भौरमाराः विरलकवलजारा: सुन्दरोदारपाराः॥ ५ू्६ ॥ जम्बौर केशरित्वराहमुगरिकाला: काकोलकुन्तलचमृरुविरामवालाः। आरोह राहुर सङ्गरचोलतालाः

(५५) करङ्गो हस्तिपञ्जरः । कुररः पचिभेदः । (५६) परिणाहो विशालता। कुष्ठो मन्दः। झरः प्रवाहः। हाहा देवगायनः । मञ्चौरो नूपुरः। मारः कालः । कवलः ग्रासः । जारः उपपतिः । उदारो दातमहतोः । (५७) काकोलो द्रोण: काकः । कुण्डलः केशः। चमूरुर्म्रंग- भेदः। आरोही नितम्वः । सङ्गरो युदूम्। चोलो देशभेदः।

१ सङ्गररम्महासा: (S). २ चारु (S). ३ केसरि (A). ४ आलोलवाहुरगसङ्गरचोरभाला: (S)

कविकल्पलता। २३

आसारचामरतुरङ्गकुलौरशूरा: कङ्कालकन्दलकरालविलासपूराः।

कुन्देन्दुमन्दरसमौरममूहगन्धाः॥५८॥ भौमाङ्कसक्कर किरोटतमालकुञ्ज्ञाः। हिन्तालतोमरमहौरुह विम्बपुञ्जाः। हिएडौर पिएडवरसञ्नर कोणकाणः संरम्भसोमपरिरम्भ विकारवाखणाः ॥५ूट॥

वसन्तासववेशन्तवासवावासवासराः। कासारसारसरसाः किरणारुएवारणाः ॥ ६० ॥

ताल: शब्दभेदस्तरुभेदो वा। केरलो देशभेदः । टङ्क: पाषाण- दारणः। भालो ललाटं। (५८) आमारो धारासम्पातः। कुलौरः कर्कटः। शरः सूर्य्यः । कङ्गालो मध्यं। कन्दलस्तणभेदः । कराला दन्तुरे तुङ्गे। पूरःप्रवाहः । कम्बुःश्रङ्कः। (५६) मङ्गरो मिश्रणं। तोमरो वाणभेदः। विम्बः फलभेदो मण्डलं वा। सम्बरोऽसुरभेदः । (६०) वेशन्तः चुद्रमरः ।

१ बुधानुबन्धा: (S) २ ग्वसम्बर (S)

२४ कविकल्पलता।

एते पुंलिङ्गा: । हेला खेला कला माला रसाला काहला चला।

धरणौ धारणा गोणी रोहिणी रमणी मणौ। वौणा वाणी रसा वेणौ रौढ़ा गङ्गा तरङ्गियौ॥ ६२॥ कदली लहरी नारी रामा भेरी वसुन्धरा। कालौकरालौचामुए्डार एडारम्भातुलामहौ॥ ६३ ॥ एते स्त्रीलिङ्गा: । जलफलपलमू लंवारि कौ लालतूलं वलपललदुकूलंलिङ्गगम्भौरकूलम्। सलिलकमलचौरं तुच्छराजौवनौरं हलरजतकुटौरं दारुनालं पटौरम् ॥ ६४॥

(६१) रमाला पक्कान्नभेदः। काहला वाद्यभेदोऽचला पृथ्वी। कौला वन्हिज्वाला। ममौ कालिका। (६२) धारण योगाङ्गभेदः। गोणी व्रौहिस्थापनभ्रोणदि सृन्नमयः पातभेदः। रोहिणी नचत्रभेदः। मणौतिलिङ्गदये अम्य तृत्तिः। रसा पृथ्वौ। वेण प्रवाहः केशसंस्कारो वा। रौढ़ा

अवमानना। (६३) कदलौ रभ्ा मृगभेदो वा। भेरी वाद्यभेदः। रण्डा विधवास्त्रौ। (६४) कौलालं जलवक्रयोः । पललं मांस। चौरं वल्कलं।

कविक ल्पलता २५

कारणं रोहणं चेलं कुहराम्बरमन्दिरम्। कुद्यलं मराडलं तामरसं कुएडलमङ्गदम् ॥ ६५ ॥ पुरारविन्दलाहाङ्गतड़ागं करणं कुलम्। तोरं मरयं तुङ्गमानसागारभासुरम्१॥ ६६॥

एते नपुंमकलिद्गा: । भणा गच्छ देहि संहर कुरु चोरय मारयावगच्छेहि। अवलोकयावचिन्तय खादेति धातुजं विद्वि॥ ६७ ॥ श्रथ निरोधठ्याः । नौहार हार हरिसाङ्गहराटृहास-

शेषाहिहंसघनसार हरौन्द्रनाग- हिएडौर निर्जर शरद्घनचन्द्रकान्ताः॥ ६८॥ शृङ्गारसागरतड़ागजड़ागयाग- हर्य्यक्षतक्षकनखक्षतदौक्षिताक्षाः।

(६ ५) तामरमं पद्मम्। (६०) धातुजं क्रियापदं विद्धि जानौहि। (६८) घनसार: कर्पूरः । (६८) तड़ागो रन्नादिरचितालङ्गारः। जड़ोमूर्खः। अगः सर्व्वतोवृत्षकः । कौचको वंशभेदः । चारणः परिचारकः ।

१ तुङ्गमलमागारभामुरं (A). २ निर्भरशरद्घनचन्द्रकान्ताः।

२६ कविकल्पलतता।

नाराचकाचकचकीचक चञ्चरौक- चासक्य चार एगशाक्षणकाणशोखा: ॥ ई६ ॥ मंसारसारसरसारिरसालशाल-

किञ्जल्क कल्क कर शङ़रकौर हौर- लङ्गेशकेशगर केशर देशलेशाः ॥ ७०॥

कौटाग्रिकएटककटाहकटाक्षयक्षाः।

एते पुंलिङ्गा: । गङ्गा गौता सती सीता सिद्धि: सन्ध्या गया गदा। आशौ: काशौ निशा नासा कान्ति: शान्ति दशा रसा

(०) रसाल आम्रः कल्को मानभेद: कौर शुकः। (७१) कटाहो लौहपाचभेदः सौरो लाङ्गलम्। (७२) आशी: भाग्यं शुभाशंसनं वा। काभौ वाराणमौ, नामा नासिका, दभा अवस्या वस्त्रकदेशो वा, रसा पृथ्वी, आर्ट्रा नन्तचभेद:, दृक चक्:, कारा बन्धनग्टहम्, सारी सारिका पत्ति- पामको वा, दरी ग्टह्म्। घटिका मुहर्:, खटिका कठिनी, कक्षा काच्चौ।

कविकल्पलता।

छायाजायाकथाकान्ताधाची राची रतिर्गतिः१॥७३॥ कन्धराधारणाधाराताराकाराजराघरा। आजौराजीरजन्यर्त्तिः कौर्तिः कन्या तटी नटौ॥श४॥ नारीसारोदरौदामौघटिकाख टिकाजटा। कक्षारक्षाशिखासंस्ाकालिन्दौकलिकाकला ॥ ७५॥ णते स्त्रौलिङ्गा: ॥। चरणकर ाचक्रं क्षेचनक्षचतक्रं रजतशतशरीर क्षीरनौराक्षितौरं। धनकनकनिधानं ध्यानसंस्थानदानं नलिन नगरगौतच्छच ने वास्थिगाचम् ॥ ७६॥

जलस्थलस्थानकलचचित्रम्। कलालजालालकनालदैन्यं

हाटकं नाटकं नाव्ं तैलं चैलं रसातलम्॥ ७८॥

(७७) नालं पद्मदएडः, अङ्गनं चत्वराजिरे, हिरणयं सुवर्णम्। (०८) अजिनं चर्म्म, अस्क भोणितं।

१ क्तिः (S). २ गरलगानं कूत्रनेत्रास्थिदान्रं (S). ३ चेलं (S).

क विक ल्पलता।

अदनं मदनं ज्ञानं निदानं दधि चन्दनं। अक्षरं लक्षणं लक्ष्यं शस्त्रं शास्त्रं दलं हलम् ॥ ७६।। एते नपुंमकलिङ्गाः ॥ आशास्तेडस्ति चकास्ति निन्दति सृजत्याशंसति क्रौड़ति ध्यायत्यर्च्चति याचते व्यतिहरत्याराध्यति चस्यति। पेते गच्छति यच्छतौच्छति नयत्यायाति हन्तौहते श्नाति स्नाति ददाति याति जयतीत्याद्याः क्रियाश्चिन्त- येत् ॥ ८० ॥

दति प्रथमस्तवके सामान्यशब्दोनाम द्वितौयं कुसुमम् ॥०॥

१ दानं (S).

कविक ल्पलता। २ह

अथ वसर्यानि कथ्यन्ते तानि यानि कवौश्वरः। महाकाव्यप्रभतिषु प्रबन्धेषु बबन्धिरे॥ १ ॥ राजा राजवधूः पुरोहितकुमारामात्यसेनाधिपाः

वौवाहो विरहस्वयम्बरसुरापुष्यास्वुखेलारतम् ॥२॥ नृपे कौर्त्तिः प्रतापाज्ञादुष्टशास्तिविवेकिताः।

(e) मृगयाश्व्ेभर्त्तवनेन्दूदया दति मृगया च अ्रश्वस् दभस् ऋतवश्न दनेन्दूदयौ च ते तथा। वौवाहृदृति उपमर्गस्य घत्र- मनुष्यभ्यो बडलमितिदौर्घ:, खयम्वरसुरापुष्पाम्वुखेलारतम् दति स्वयम्वरख्चसुरापुष्याम्वूनिच खेला च रतन्न तेषां ममाहारस्तथा ।

(३) नृपद्वत्यादि आ्र्प्राज्ञा शामनम् दूद्महमवश्यं करिष्यामि दति दृढ़निश्यः, विवेकिता मद्सद्विचारः, शदाय्यें दातत्व तथाच उदारो दातमहतो:, धैयें पाण्डित्यं, गाभ्भीर्य्यमनवगाह्यहृद- यत्वं, शौय्यं शरत्वं, आश्चय्यं चमत्कारित्वं, उद्यमः परजयोत्माहः।

३० कविकन्पलता।

चपाचातुर्य्यदाक्षिरय प्रेममानव्रतादयः ॥ ५ ॥

कपोलाधरनेवम्रूकटाक्षरद्भाषराम् ॥ ६ ॥ गएडबाहुकरोरोजनाभौमध्यवलिचयं। रोमालिश्रोगिजङ्गोरुगतिक्रमनखंक्रमात् ।७। पुरोहितो हिती वेदस्मृतिन्ञः सत्यवाक् शुचिः। ब्रह्मएयोविमलाचार: प्रतिकर्त्तापदामृजुः ॥८॥

वात्यालौखुरलौराजभक्ति: सुभगताद्यः ॥६॥ मन्त्री भक्त: शुचिः श्रूरोऽनुद्धतो बुद्धिमान् क्षमौ। आन्वौक्षिक्यादिकुशलः परिच्छेदौ स्वदेशजः ॥ १०॥ सेनापतिर्जितायासः स्वामिभक्त सुधौरभौः । अभ्यासी वाहने शस्त्रे शास्त्रे च विजयौ रखे ॥ ११॥

(५) मौभाग्यं पतिस्रेहः, शौलं सद्वत्तं, मानच्वित्तसमुन्नतिः । () वात्यालीखुरली वादिचघटाम्यासः । (१०) आच्चौत्तिक्या दि कुश्नल ः परिच्छेदी कार्य्याकार्य्निर्णता।

कविकल्पसता।

दुर्गग्रामजनाधिकनदौमातृकतादयः ॥१२॥ ग्रामे धान्यलतावृक्षसरमौपशुपुष्टयः। क्षेचावहट्ट केदारग्रामेयसुखविभ्रमाः॥ १३ ॥

सरस्यम्भो लहर्य्यम्भो गजाद्यम्वुजषट्पदाः।

(१९) नदौमातकता नद्यम्वुपालिितत्वं आर््रदि गब्दाद्देव- मातकता च। (१३) अवइटटं हट्ट चुद्रविपणिस्यानं, ग्रामेयौ नापित्यादि- स्त्रौ तस्या: सुखविभ्रमाः सुखविलामाः । (१ ) अद्टं दूष्टकाग्टहं, वप्रः प्राकारः, प्रतोली रथ्यातोरणो वहिद्वरि, श्ध्वा राजमार्गः, प्रपा पानीयशालिका, आराम उपवनं वापी दौर्घिका, सतौ माध्वौ, दूतवरौ गुप्नवेश्या । (१५) अभ्भोगजादि जलवारणादि श्रदिभब्दाज्जलमानुष जलमि हादयः । हंसचक्राद्यः हंमः ख्यातः, चक्रः चक्रवाकः,

कविकल्पलता

सरित्यम्बुधियायित्वं वौच्यो जलगजादयः । पझ्मानि षटपदाहंसचक्राद्याः कूलशाखिनः॥ १७॥

पिकालिकेलिहंसाद्याः क्रौड़ाबाप्यध्वगस्थितिः ॥ १८॥ शैले मेघौषधौधातुवंशकिन्तरनिर्झराः।

(१६) दीपा: मिहलादयः अद्रयो मैनाकादयः, पोतो नौकाप्रभेद:, यादो जलजन्तुः, जलश्नवो जोयार इति ख्यातो जलप्रवाहः, जलपय्यागतो विष्णः, कुल्या नदी, कुल्यमस्थि कुल्या- नौरप्रतोलिका तामामागमः प्रवेश:, शब्बो वड़वानलः, अ्रभ्पूरणं मेघजलपूरणं। (१०) अ्रम्बुधियायित्वं समुद्रप्रवेशः । (१८) सरणिः पद्तिः । (१६) धातुगैरिकादि:, निर्झरो वारिप्रवाहः पादा:, प्रत्यन्त- पर्व्वताः, वनजौवादि सिंहव्याघ्रादि, आरदिना किरातादयः, उपत्यकाट्रेरासन्ना भूमिः ।

१ जलोद्धवा: (A) २ अब्विपूर गम् (A).

कविकल्पलता। ३३

अररयेऽहिवराहेभयूथसिंहादयो द्रमाः।

आश्मेडतिथिपूजैणविश्वासो हिंसशान्तता। यज्ञधूमो मुनिसुता द्रुसेको वल्कलं द्रुमाः ॥ २१॥

उदया श्चिन्तनीयाश्च स्थैर्य्योन्नत्यादिसक्रयः ॥ २२॥

शतुष्टाभकरी चेष्ठा धार्ष्यं दाक्ष्यमभौरुता ॥ २३॥

(२१) एणविश्वामी हरिणविश्रन्भः हिंम्रशान्तता हिंस्राणं व्याघ्रादोनां शान्तता पाशकादिभिः मिंहाद्यवस्थानात्, द्रुसेको द्रुमाणं सेचनं। (२२) पञ्चाङ्गानि विपत्प्रतौकारदेशकालविभागाद्यः, तिम्त्रः पक्रयः प्रभावोत्माहमन्त्रजाः, षड्गुण एव षाड्गुणं सन्धिविग्रह- यानामनाद्य: उपायाः मामदानभेददए्डाः, मन्त्रोत्साहप्रभाव- जास्तिस्रः सिद्धूयः, सूक्तयः शोभनवचनानि। (२३) खामिनोनृपादेस्तेजः प्रतापः श्रीः मम्पत् विक्रमः शौय्यं श्रन्नत्यं महत्वञ्ञैतानि करोति यद्वर्णनां धाथ्ें निस्त्रपत्वं दाच्यं राजकार्य्ये दक्षता।

3

३४ कविक ल्पलता।

युद्धे तु वर््मवलचारर जांसितूर्य्- निस्वाननादशरमण्डपरत्तनद्यः । छिन्नातपचरथचामरकेतुकुन्ति- मुक्ता: सुरौदृतभटाः सुरपुष्पदष्टिः॥२४॥ प्रयाणे भेरिनिस्वानम्ूकम्पवलधूलयः१।

मृगयायां श्वसञ्वारो वागुरालौकवेषता®। भटहक्कामृगचासः सिंहयुद्ं गतित्वरा॥ २६॥ अश्नवेगित्वमान्नत्यं तेजः सत्क्ष्मणस्थितिः। खुरात् खातरजोरूपं जातिर्गतिविचिचता॥२७॥

(२४) युद्धकार्य्ये वर्मम सन्न्राहः, चारश्न गूढ़पुरुषः, तूय्यं वाद्यभाणडं तस्य निखानो निनाद:, नाद: हेति-हननेत्यादिभब्दः

(२५) करभ: उद्टः, उत्ताणो वृषभा:, वेसरो गर्दभ्यामश्वतो जातोऽश्वः । (२ ६) श्रमञ्चारः शउुनो भषकस्य भ्रमणं, वागुरा मृगबन्धन् - रज्नुः, अलौकवेषता मृगधारणाथं कपटवेषः, नौलवेशेति च पाठः भटहक्का योधकृत् हक्काशब्दः, भटटक्केति च पाठः । (२७) श्रन्नत्यम् उच्छ्रायः, सन्जक्षणस्थितिः देवमणिप्रभतौनाम्

१ रसाधूलय: (S). ₹ नौलवेभ्ता (S). २ भटटक्का (A),

कविकल्पतला। ३५

गजे सहस्रयोधित्वमुच्चत्वं कर्णाचापलम्। अरिव्युहविभेदित्वं कुम्भमुक्तमदालयः ॥२८॥ सुरभा दोला कोकिलमारुत- सूर्य्यंगतित रुद लेद्विदाः। जातौतर पुष्पचयाम्रमञ्जरी म्रमरझङ्काराः ॥ २६॥। ग्रीप्मे पाटलमलौतापसर: पथिकशोषवातोल्काः । सक्तुप्रपास्त्रौमगतृष्ण- म्रादिफलपाकाः॥ ३०॥ आवत्तरुपाणं प्रशस्तलक्षणनां स्थितिः, रूपं मौन्दय्य, जातिः कौलिन्यं, गतिविचित्रता राधादिगमवैचित्रम्। (२८) महस्रयोधित्वं महस्रेण माद्के युद्धत्तमत्वम्, उञ्चतवं शन्नत्यं, कर्णचापलं कर्णयोश्जाञ्जल्यं, अ्र्ररिव्यहविभेदित्वं श्ररीणं व्यूहो वलविन्यासः ममूहो वा तङ्गेदित्वं, मदालयो मद्जलपायिनो भमराः । (२८) सुरभौ वसन्ते, दोला हिन्दोला, सूर्य्यगतिः रवेरुत्त- रायणं, जातौतरः मालत्या अ्रन्यः । तथा च न विकसति वसन्ते कोऽहेतुरिति। (३०) मरः, पथिकयोः शोषः, वातो झज्झामारुतः, उलका

३६ कविकल्पलता।

वर्षासु घनशिखिस्मय हंसगमाः

जातौकदम्बकेत कझन्झानिल- निम्नगालिप्रौतिः। ३१॥ शरदोन्दुरविपटुत्वं जलाच्छता- गस्यहंसटषदर्पाः ।

शिखिपक्षमदपाताः॥३२॥

श्रग्न्य तृपातः, प्रपा पानीयशालिका, प्रपास्ती तद्वर्त्तिनी मृग- तष्णामरुमरौचिका। (३१) घनभनिखिस्मरयो घनो मेघः, शिखौ मयूरो घन- मयूरयो: सयो गर्व्वः, हंसगमा: हंसगतं, हंसानां गमो मानसमरः प्रतिगमनं, पङ्ग: कईमः, कन्दलस्तुपभेदस्तयोरुद्वेद उद्गमश्च। जाती मालती, झज्झानिल: उत्कटवातवाहित्वं, निम्नगा नदौ, अलिन: रुषकास्तेषां प्रौतिः । (३२) जलाच्कता वारिनैर्मल्यं, अगस्यमुनेहेंसस्य वृवभस्य च [दर्पा:] पद्मः, सिताभ्ः शक्कमेघः, भिखिनो मयूरस्य मदपत्तयोः पातः पतनम् ।

पङ्कजकईमोद्ेदो (S).

कविकलपलता। ३७

हेमन्ते दिनलघुता शौतयवस्तम्ब- मरुवका हिमानि। करौष पुष्यधूषरिकुन्दाम्बूजदाह- शिशिरोत्कर्षाः ॥ ३३॥ सूय्येडरुणाता रविमणिचक्राम्वुज- पथिकलोचनप्रौतिः। तारेन्दुदौपकै।षधि- घूक तमश्चौरकुमुदकुलटात्तिः॥ ३४॥ चन्द्रे कुलटाचक्राम्बुजग्लानि- र्विरहितमोर्त्तिरौज्वल्यम्। जलधिजलनेचकैरवचकोर- चन्द्राश्मदम्पतिप्रौतिः॥३५॥

(३३) मरुवकं पुष्पभेदो मरुया दवति ख्यातः, करौषं शुक्क- गोमयं तड्ूम:, श्र्र्रम्बुजद/हः पद्मम्नानिः । (३ ४) त्ररुणता लौहित्यं, रविमणि: सूर्य्यकान्तः, घूकः पेचकः। (३५) श्ञ्ज्च्यं प्रसन्नता, कैरवं कुमुदं, चकोरः पचिभेद- खुन्द्राशम चन्द्रकान्तमसििः दम्पती जायापतौ।

१ शिशोष (S). २ प्रभूततम: (S).

३८ कविकल्प लता।

वेदौसङ्गौततारेक्षा लाजमङ्गलवर्त्तनम् ॥३६॥

ब्दसंस्या निशादैर्ध्य जागरः शिशिरोष्णता॥ ३७॥ स्वयम्बरे शचौरक्षामञ्चमएडपसज्जनं। राजपुतौन्टपाकारान्वयचेष्टाप्रकाशनम् ॥ ३८॥ सुरापाने विकलता सवलनं वचने गता। लज्जामानच्युतिः प्रेमाधिक्ं रक्ताक्षताभ्रमाः॥३६॥ पुष्पावचये पुष्पावचय: पुष्पार्पणार्थिता दयिते। माना गोचस्भ्यलनेर्षा-

(३ ई) रुभ्राङ्ग: निर्म्लाभ्यड्ग:, उलूलुर्जिक्राध्वनिः, त्रयौरवः वेदध्वनिः, वेदौ परिष्कृता भूमिः, तारेक्षा श्ररुन्वतीदर्शनं, लाजा मृष्टधान्यम् । (३ ७) शब्दसंख्या वत्सरगएनम्। (३८) नृपाकारान्वयचेष्टाप्रकाशनं नृपाणमाकारो रुपम् अन्वयो वंशस्तेष्टा ईहितम् एषां प्रकटनम्। (४०) पुष्पार्पणार्थिता दयिताया नायकविषये पुष्पाणाम् अर्पणे आमक्ति:, गोतसवलनेर्य्या सपन्नौनां नामसवलनेन दयित-

१ स्ानशुद्धाङ्ग (S). २ मञ्चमरइपसज्जता (S).

कविकल्पलता। ३६

जलकेला सरःक्षाभश्चक्रहंसापसर्पसम्। पद्मम्लानिपयोविन्दुद्दय्रागो भूपराच्युतिः ॥ ४१॥ सुरते सात्त्विका भावा: सौत्कारा: कुद्यलाक्षता।

वरार्येषु वरर्यभावानां दिझ्माचमिह दर्शितम्। सुधौभिश्चिन्तयमानानां भवत्येवमनन्तता ॥ ४३॥। विषये र दर्व्या, सुरतादिनिमित्तं रह्ोनय नायकं प्रति नायिकाया दद्मितोपि दूरे रयणीय कुसुममारामं विचिनुव द्वत्यादि- वचनभङ्गो वक्रोकिः, भरमरादिझङ्गारं य्रुत्वा साध्वमच्छलेन नायकालिङ्गनं सम्भमान्नेषः । (४१) चक्रहंसापसर्पएं चक्रवाकहंमयोः पलायनं, दृयागसतु लौहित्यं, भूषणच्युतिः भूषणानां वलयादौनां जले करतालि- कादिना चयुतिः पतनम् । (४ ९) सात्विक ाभावा सत्त्वोट्रेकभावा भावविकारास्तथाच स्तभ्भ: खेदोऽथ रोमाञ्च: गात्रहर्षाडय वेपथुः। वैवणमश्रुप्रलय- मित्यष्टौ मात्विका मताः । कुद्लाचता प्रकुज्चितनयनत्वं, काच्चौ मेखलादाम, कङ्गणो वलयः, मञ्नौरं नूपुरं, एषां रावो ध्वनिः, काञ्जीशब्दस्तु सुरतवैपरीत्ये भवति रदनखक्षते दन्तनखरयोर- धरस्तनादौ दंगनाघातौ। (४ ३) वर्ण्येषु वर्णनीयेषु वर्ष्यभावानां वर्णनीयपदार्थानाम्।

१ गदक्तम् (S).

४0 कविकल्पलता।

असतोऽपि निबन्धेन निबन्धेन सतोऽपि वा१। नियमेन च जात्यादे: कवीनां समयस्त्रिधा ॥४४ ॥

असतोऽपि निवन्धे यथा ;- रत्नानि यच तथाद्रौ हंसाद्यल्पजलाशये। जलेभाद्यं नभोनद्यामम्भोजादयं नदौष्वपि॥ ४५॥ तिमिरस्य तथा मुष्टिग्राह्यत्वं सूचिभेद्यता। अञ्जलिग्राह्यता कुम्भोपवाह्यत्वं शशित्विषः ॥ ४६॥ शुक्कत्वं कौर्त्तिहासादै कार्ष्य्य चाकौर्त्तिपापयोः। प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्वं क्रोधरागयोः ॥ ४॥

(४४) असतोऽपि वस्तुतोऽविद्यमानस्यापि मतोऽपि वस्तुतो विद्यमानस्थापि, जात्यादेर्जातिगुणक्रियाद्रव्यस्य समय आ्चार: सम्प्रदायक्रमः, तथाच ममयः पपथाचारकालसिद्धान्तयुक्तिष्विति। (४५) यत तचाद्रौ रोहणदिगिररन्यचापि गिरौ, अल्प- जलाशये पल्वलादी, जलेभाद्यं जलवारणादि, नभोनद्याम् प्राकाशगङ्गायाम्। (४ ६) सूचिभद्यता सूचिः सून्मगलाका तथा विदार्य्यता, कुभ्भोपवाह्यत्वं कलसेः पूरणीयत्वं, पशित्विषः ज्योत्स्तायाः । (४७) कीर्नतिहासादौ आदिशब्दात् गुएसाधुमन :- प्रमृतयः, कुकौर्त्तिपापादौ आदिपब्दात् श्रगुणदोष- खलमनः-प्रभृतयः ।

१ सतोमि च (S). २ यत्रत त्राब्धौ (A).

क विकल्पलता। ४१

विभावर्य्यां भिन्नतटाश्रयरं चक्रवाकयोः । ज्योत्सतापानं चकोराणं चतुष्कत्वं पयोनिधेः ॥ ४८॥ सतोऽप्यनिबन्धो यथा ;- वसन्ते मालतीपुष्पं फलपुष्पे च चन्दने। अशोके च फलं ज्योत्स्ाध्वान्ते कृष्णान्यपक्षयोः ॥४८॥ कामिदन्तेषु कुन्दानां मुकुलेषु च रक्त्ता । हरितत्वं दिवा नौलोत्पलानाञ्ज विकासिता ॥५० ॥ वर्गायेन्नसद्प्येतन्नियमोऽय प्रकाश्यते। भूर्जत्वग्घिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ॥ ५१ ॥ सामान्यग्रहंो शौक्कं छचाम्भ:पुष्पवाससाम्। कृष्णत्वं केशकाकाहिपयोनिधिपयोमुचाम् ॥ ५२॥

तथा वसन्त एवान्यपुष्टानां कलकूजितम् ॥ ५३॥

(४८) विवं यद्सद्प्येतद् दत्यत् चतुष्कत्वं पयोनिधेः । (४८) ज्योत्त्रा च ध्वान्तञ्न ते! (५०) कामिदन्तेषु रक्तत्वं कुन्दानां मुकुलेषु च हरितत्व- मित्यन्वयः । (५१) (५९) (५३) भूर्जत्गित्यादि जातिनियमः भरौक्कर- मित्यादि गुणनियमः कृजितमित्यादि क्रियानियमः कमलेत्यादि- क्रियाद्रव्यनियमः ।

१ विकाशितम् (S).

४२ कविकल्पलता।

वर्षास्वेव मयूराणां रुतं न्टत्यं च वर्णयेत्। नियमस्य विशेषोऽथ पुनः कश्चित् प्रकाश्यते॥५४। कमलासम्पदोः कृष्णहरितोर्नागसर्पयोः। पौतलाहितयोः स्वर्णपरागामनिशिखादिषु॥ ५५ ॥ चन्द्रे शशैायोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः। दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम् ॥ ५ू६ ॥ बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य वालता। मानवा मौलितो वर्ष्या देवाश्चरणतः पुनः ॥५७॥

इति प्रथमस्तवके वर्ष्यस्थितिर्नाम ततीयं कुसुमम्॥

(५५) कमलासम्पदोलत्मराजसम्पत्यो:, कृष्णहरितोः अ्रसित- पत्नाशवर्णयोः, सणं कनकं, परागः कौसुमरेण:, अग्निशिखादि- व्विति आदिश्रब्दात् सूर्य्कराणाञ्च।

(५६) प्रशैएयोः ग्रणहरिणयोः, दानवा दनुतनया त्रसुराः सुरविरोधिनः देत्या दितिपुचाः, ऐक्यमित्यनेन कमलादेः सर्व्व- स्यान्वयः ।

कविकल्पलता। ४३

अथ कथादिके राजवर्णनाद्युपयोगिनः । अनुप्रासस्य सिद्यर्थ® वर्णान् कतिपयान् ब्रुवे॥१॥ वर्णानामनुद्ृत्तिर्या नातिदूरान्तरस्थितिः । अनुप्रासः स तेनैव सनाथा काव्यपद्तिः ॥२॥ गतालक्कारशङ्कोऽपि काव्यबन्धो विराजते।

मृगनाभिसनाभिश्री: श्रौकएठाकुएठ कएटरुक्। सतो यतो यदच्छायो घनाघनघनद्युतिः ॥४॥ स्वर्धुनौ ते धुनौ तेऽ्घं निर्यन्निर्जरनिर्झरा। मेदुरापा दुरापात्वासक्षता रक्षतात् क्षतात् ॥ ५ ॥

(१) अथ कथादिके आस्यायिकादौ प्रस्तुतकथास्तवके वा। (२) अनुवृत्तिः पश्चाहत्तिः, अनु पश्चात् प्रकर्षेण आ्र्प्रासनं चेप दति कत्वा। (३) सद्यः तत्काले अरणवात् उद्गीर्णा उद्यता सुधा ता विस्पर्द्धितुं भौलासते। (५) ते तव अघं पापं धुनीते नाशयति, कौदृभी निर्यन निर्गच्कन दूनलगतावित्यस्य धातोः शतरि रूप, निर्जरो निर्मलो निर्झरो वारिप्रवाहो यस्या: मा, तथा मा किम्भूता पुनर्मेंदुरापा

१ शिक्षार्थम् (S).

कविकल्प नता।

अर्य्यमावर्य्यमाहात््यः कोकशोकविमोककत्। कौनाशभौनाशकर: प्रवालप्रवलच्छविः ॥ ई॥ घनाभोगे नभोगे त्वां सेवते देवतेश्वरः। वन्देऽहं गतसन्देहं विमलं कमलं तव ॥ ७॥ स्फुजडूर्जटिसङ्काशः कोपे गोपतिकेतनः१। वैरिमर्दौ कपर्दौ च निस्तन्द्रश्चन्द्रचूड़वत् ॥८ ॥ रसे गरोशसंकाशो गतार्त्तिः कार्त्तिकेयवत्। श्रमान् रामाभिरामश्री: स चिविक्रमविक्रमः ॥ ८ ॥ विश्वरूपसरूपश्रीः क्रतुपूरुषपौरुषः। श्रीवत्सलाञ्छनच्छायो धरणौधरदुर्ड्रः॥ १०॥ सि्िग्धजला अ समासान्तः, दुरापा दुष्यापा तां चतात् चयात् रचतात् रच्तु, कौदृभी अच्रता न विद्यते चतं चयो यस्या: सा। (ई) अर्य्यमा सूर्य्:, कोकश्चक्रवाकः, कौनाभो यमः, तस्रात् या भौस्तस्य नाशकर: प्रवालो विद्रुमः, नवपल्नवे। (७) नभोगे गङ्ग घनाभोगे घनो निविड़ आभोग: परिपूर्णता यम्या: घनभोग द्वति च पाठः कमलं वारि अलम् अत्यर्थे वा। (८) गोपतिकेतनः वृषभध्वजः कपदीव शिव दूव निस्तन्द्रः निरालस्यः । (c) चिविक्रमः वामनः वयो विक्रमास्तेन सहितः। (०) क्रतुपूरुषो विष्ः ।

१ कोपगोपतिकेतन: (S). २ विश्वखपखरूपश्रीः (S).

कविकल्पलता। 8 ५

विष्टरश्वसाविष्टम्कझ्मना पद्मनाभवत्। रराज राजराजश्रौः पितामहमहा महान् ॥ ११॥ कश्चित् दुश्चवनप्रायः पाकशासनशासनः। श्रमानिन्द्र दवोन्निद्रः समन्युः शतमन्युवत् ॥१२॥ निविड़ौजा विड़ोजोवदनघो मघवानिव। जम्भदम्भजिदारम्भः प्रत्यूहव्यूहवर्ज्जितः ॥ १३ ।। महौमहीयान् संसारसारः शक्रपराक्रमः । सङ्गल्यकल्पवृक्षश्रौः प्रज्ञावज्ज्ञातवाग्यतिः॥१४॥

(११) विष्टरश्रवसा कृष्णेण विष्टः कृतावेशश्कूद्ना कैतवेन, राजानो यत्तास्ेषां राजा कुवेर: तद्वत् श्रीर्यम्य, पितामहो ब्रह्मा तद्वन्महस्तेजो यस्य।

(१२) दुख्वनप्राय दृन्द्रतुत्यः पाकशासन दन्द्रस्तद्वत् ्रासनम् प्राज्ञा यस्य, उन्निद्रो निरालम्यः, ममन्य: सक्रोधो यज्ञसहितो वा।

(१३) निविड़ौजा निविड़मोजो यस्य म तथा विड़ौजा दन्द्रस्तइन्न विद्यते अघं पापं यस्येति अनघः जम्भोऽसुरस्तस्य दम्भ- जित् दून्द्रस्तद्वदारभ्भो यस्य, प्रत्यूहो विघ्नस्तस्य व्यूहो वन्दम्।

(१४) मङ्गन्पो मनोरथः ।

क विकल्पलता।

नयन्यन्ञपुरुषः शिपिविष्टनिविष्टधौः ॥ १५। स्मरघस्मरसङ्काशो भाग्यसौभाग्यभाग्यसौ। धुर्य्यमाधुर्य्यसारश्रीः' कुशली मुषलौ यथा ॥ १६॥ रुचिरो रुचिरोचिष्ण क्षमया क्षमया समः। काससंकाशसत्कीर्त्तिः सर्व्वदा सर्व्वकामऊृतृः ॥१७॥ प्रौणति प्रासिनामेष मनोहरमनोहरः । महादेवमहादेवः करुणावरुणालयः ॥१८॥ तनयो विनयोपेतः केतकश्वेतकौर्त्तिमान्। राजते राजतेजोभि: कविराजिविराजितः ॥ १६॥

(१५) श्ररङ्ग: कृष्णस्तद्वत् रङ्गन्ती उद्यन्ती अथवा श्रौःशोभा रङ्ग: खेला ताम्यां रङ्गन्ती पङ्ग्ौर्यस्य, शनिपिविष्टः कृष्णः । (१६) समरस्य घसमरो भक्षको महादेवः, भाग्यसौभाग्ययो- र्भागोडस्यास्तीति स तथा धूर्य्यों धुरौएः तस्य यन्माधुय्यं लावएं तेन सारः श्रौर्यस्य, कर्म्मधारयो वा मुषलौ बलभद्रः। (१७) नमया व्यान््या चमया पृथ्व्या समः । (१८) हरवन्मनोहरः अयं देवो राजा महादेववन्महो यस्ेति तथा करुणा कपा तस्या वरुणालयः समुद्रः ।

१ घुर्य्यमाधुर्ष्यमारश्री: (S), २ सर्व्वदानकृत् (S).

कविकल्पलता।

मणिद्युमणिदु प्प्रेक्ष्योज्वलदुज्वलभूषः। उहामधामकामश्रौर्धर्म्मकर्म्मणि शर्म्मभाक॥२०॥ भूखएडाखएडल: काएडचएडकोदएडपणिडतः । प्रचएडकुएड लोहएडगएड मएड लमसिडतः ॥ २१ ॥ सन्निधानं निधानं तेडकरवं नरवन्दितः । नितरां वितराम्बूनि राजसे राजसेवक ॥ २२ ॥ हारमणौ रमीया नाकनायकनायिका। भाविता भावितानेन कलिता ललितालकैः ॥ २३॥

(२०) मणिश्च द्युमणिः सर्य्यश्न तद्वदवुष्प्रेच्यो दुर्दर्ः, श्रर्म्म सुखं भजते दूति श्रर्ममभाक् भजो खिः । (२१) भूखण्डाखण्डल: भूमौन्द्रः काण्डेन शरेण चण्ड: कोटए्ड: धनुस्तच पण्डितः ।

(२२) सन्निधानं मान्निध्यं, निधानं धनं, अकरवं करोमि स्म नितरामतिप्रयेन अम्बूनि वितर देहि। (२३) हारमणौभिः रमणीया रम्या नाकनायक दून्द्रस्तस्य नाथिका, भावितानेन दौप्निदद्या ललितालकैः गोभन-चूर्ण- कुन्त लै: ।

१ मम्मभाक (S).

कविकल्पलता।

कान्ता कान्तालकान्तासौ श्रेयसी प्रेयसौ मृशम्। कन्दः कन्दर्पदर्पस्य पाटलापाटलाधरा॥२४॥ खर्वोक्तोर्वशैगर्वा निर्वासितरतिद्युतिः। रमणौ रमणौयासौ सुमनस्सुमन:स्मिता ॥ २५॥ शवरौ कवरौरम्या प्रवराः शवरास्तथा। सर्वतः पर्वतः श्रौमानधुनामधुना मतम्'॥ २६॥ बुधा मुधा सुधाबुद्विर्मुग्धा मुग्धाधरेऽधरे। सारवं सारवं तोयं रुचिरं सुचिरं न किम् ॥ २७॥ तमुना यमुनातौरे शैशवं कैशवं पुरा। स्फुरदक्षेण दक्षेण स्फुटं दष्टमदष्टतः ॥ २८॥ (२४) कन्दो मूलं पाटला पाटलपुष्पं तद्वत् पाटलो लोहितो डधरो यस्या: सा। (२ ५) तथा निर्व्वामिता दूरौकता रतेः कामपत्या द्युतिः सौन्दय्यं यया, सुमनसो देवास्तेषां पुष्पं पारिजातं तद्दत् स्तिरितं हासो यस्या: सा। (२ ६) प्रवराः श्रेष्ठाः वरा वन्यमानुषा: मधूना वसन्तेन। (२०) भो बुधा: ! सुग्धा: मूढ़ाः! मुग्धाया: सुन्दर्य्या: ब्रधरे सुधाबुद्धि: मुधा मृषा वृथत्यर्थ:ः किम्भूतेऽधरे तुच्छे सारवं मरयूसम्बन्धि सारवं आरवसतितञ्ञ। (२८) केशवं केशवसम्बन्धि शैशवं शिशुत्वं स्फुरदचेषा स्फुरन्तौ अचिणी अ्स्थेति दक्षेण कुश्नलेन अदृष्टतः सुकृतवभात्। १ गतं (S).

कविकल्पलता।

उग्रोग्रो गिरिगिरिश: शम्भुशोभाच्युताच्युतः। कष्णऊशो हृद्यविद्यः सूर्यशौर्य्यो रविच्छविः ॥२६॥ भौमभोमो रुद्रगैट्रो धामधाममहामहाः। मेधावेधा जिष्पुजिष्: श्ूरभूगो ध्रुवभ्रुवः॥३०॥ देवदेवकालकालभौमभौमरामगम। सारसारधामधाममांसमांसरक्षोरक्ष॥ ३१ ॥ अरुणा रु गा कपिक पिशः

उन्मौलन्ती लक्ष्मीः१ परितो हरितो निकामतः श्यामः ॥३२॥

(२८ ) उग्रो हरस्तद्वदुय: क्रूरः, गिरि वाष्यां गिरिश दूव गिरि गिरिशः, अच्युतवत् कृष्णवत् अच्ुतः । (३०) भौमः शिवस्तद्वत् भौमः भयङ्गरः, धाम्नि तेजमि धाम ग्टहं, महत् महो यस्य, मेधायां वेधा दूव, जिष्ुरिन्द्रो अज्जुनो वा तद्दत् जिष्पुजयनगौल: शूरः सूर्य्यस्तद्वच्करः विक्रान्तः, ध्रुवः शत्तानपादिस्तद्वत् ध्रुवो निश्चलः। (३२) अरुणः सूर्य्यो गरुडाग्रजो वा तद्वदरुणो लोहितो यः कपिस्तद्वत् कपिशः पिङ्गलः, सदा अवदातं पूडकं यद्विसं मृणलं तद्वद्विपदः, इरितो हरिद्वर्णात् श्रौक्ृष्णतो वा निकामतः प्रतिशयेन श्यामः ।

१ उन्मौलन्ती नौरश्री: (S). 4

५० कविकल्पलता।

नरा न रारजन्ति सखे सखेदा: प्रभा प्रभातेव कशा कशानोः । वामोरु वामो रुषितो विधाता सुक्तासि मुक्त्तासितकौर्तिना त्वम् ॥ ३३॥ स्व:सिन्धुतौ रेऽघविघातवौरे लसत्समौरे करलभ्यनीरे। वसन् कुटौरे परिधाय चौरे कगेम्यधौरे न रुचिं शरौरे॥ ३४ ॥

आनन्दतुन्दिलपुरन्दरमन्दमुत्त

(३ ३) हे सखे! सखेदा दुःखिता नरा न राजन्ति न श्ोभन्ते, कशानोरग्ेः प्रभा प्रभातेव प्रातरिव द्वार्थ वकारः। हे वामोरु! हे सुन्दरि वामः प्रतिकूलो विधाता रुषितः रुष्टः यतो मुक्त्ता अवमिता मितकीर्ततियम्य तेन नायकेन त्वं मुक्ासि त्यक्तका भवसि। (३४) कुटौरं चुद्रकुटौ, चौरे वल्कले, अधौरे चञ्चले। (३५) गङ्गां भजामि, किभ्भूताम् श्रानन्देन तुन्दिल: स्यूल: पुरन्दरः अस्य मन्दमुन्मुक मन्दारदाम कल्पतरुकुसुममाला तस्या यो मकरन्दः पुष्परसस्तेन करम्बितं मिश्रितं अ्ङ्गं यम्यास्तां तथा पुनः किम्भूतां अनङ्गरिपुः शिवस्तस्य तुङ्गतममत्युच्चं यदुत्त-

कविकल्पलता।

गङ्गामनङ्गरिपुतुङ्गतमोत्तमाङ्ग- केशग्रहग्रहिलवौचिभुजा भजामि®। ३५॥

शब्दान् पश्येद् यथौचित्यं क्षिप्रानुप्राससिद्ये॥३६॥ अथानुप्राससिद्यर्थ मुपायान्तरमुच्यते। आदिक्षान्तलिपा कादिक्षान्तशब्दगवेषम्।

यथा कलं खलं गलं चलं छलं जलं तलं। स्थलं दलं नलं पलं फलं बलं मलं हलं॥

माङ्गं शिरस्तस्य केशग्रहग्रहिला आसक्रा वौचिरेव भुजो यम्यास्तां तथा। अन्योऽपि तुङ्गस्यानात् पतनभौत्या भुजेन किञ्चिदवलम्बते।

(३७) आ्दिन्षान्तेत्यादि पकारो वर्ण आ्रदिर्यस्याः चकारो वर्णाडन्तो यम्याः सादिक्षान्ता एवम्भता या लिपि: पञ्चापद्वर्ण- त्मिका तच ककारादिच्कारान्तशब्दानां गवेषणमन्वेषएं चिच्रानु- प्रामयमकरूपा ये शब्दाम्तषां निश्चयक्लङ्भवति। अरचां हलनिर- पेक्षतया मर्व्वचानुपलभ्यमानत्वाच्चिच्ाटिकं न भवतीति कादि- न्ान्तगवेषणमित्यकं तदेवात्तरमान्नयैव उदाहरति कल खलेति चिघ्नं प्रभद: ।

१ भजानि (S). २ पपय (S).

पूर क विकल्पलता।

कौरं चौरं जौरं तौरं धौरं नौरं वौरं सौरं हौरं क्षौरं। ६५। एवमन्यचापि। र्यात्किञ्चिदन न मया गदितं ग्रन्थस्य गारवतासात्। मत्क्ृत चन्द्रकला पे Sमलमतिभि स्तद्ुधर्नयम् ॥ ३८ ॥

दति कविकलपलतायां प्रथमस्तवके अनुप्रासो नाम चतुर्थं कुसुमम्।

समाप्र: प्रथमस्तवक: ॥

१, मत्द्टतक विकल्पल्वायाम् (S). २ परिमलतः (S).

कविक ल्पलता। ५३

अथ सषम्तवकः । उद्विष्टवर्गानं वर्गाः प्रकौगीं संस्थया मह। रूढ़ादिश्रेति पञ्चेह कुसुमानि यथाक्रमम् ॥ १॥

अभेदः क्रियते श्रनेषात्तम्मादुहिष्ठवर्रानम् ॥ २ ॥ सितक्ष्णौ विधुहरी शितिताराभकनागराजघनसाराः। रामपयोराश्यर्ज्जन- सिंहोजानन्तचन्द्रहासाद्याः॥३॥

शङ्गकरतारकेश-

(३) विधुख्न्द्रो विष्ु। हरि: कृप्णः मिंहस्र। शिती धवल- मेचकौ। तारा नक्षत्रम् प्रत्ा: कणौनिका च। अरभ्रकं गिरिज- माकाशख्च। नागराजो गजः शेषक्च। घनमारः कर्पूरो मेघश्रेष्ठश्व। रामो बलभद्रो दापरथिश्व। पयोराणिर्दुग्धसमूहः ममुद्रख्त। अज्जन: शडम्र: पार्थश्। मिंहौजः सिंहो रास। अनन्तो बल- भट्र: कृष्णश्च। चन्द्रहासः चन्द्रहाम्यं खङ्गश्व। (४) ङ्गकरः कम्बुकान्तिः कृष्णश्च। तारकेपश्चन्द्र उञ्ज्वल वालस। मढाकाशः मव्वदाकाशः मद्गगनञ्ञ। व्योमकेशः शिवो नभोबालौ च। तालाङ्को वल्भद्रम्तालकलड्गौ च। नौलांशुको

कविकल्पलता।

नौलांशुकोऽधिकेशो डरिष्टः सदासिचयकलकएठाः ॥४॥ हरिजिष्णघनाब्धिभ्यो गजाः सिन्धुर्मुरारितः। अरम्बुवा होऽजानि क्ृष्णाद् यमुना कुम्भितोद्विषः ॥ ५ ।।

परं वरो योज्यः। नौरद्घनोपलसितसदा- हिमकरसिन्धुवेणीपृथुलाभाः ॥ ६ ॥

बलभट्र: कृष्णकान्तिक्व। अ्रधिकेशः अ्रधिकशिवः अ्धिकबालख्न। अरिष्टं तक्र। काकश्चारिष्टः। मदा मिचयः मिचयो वस्त्र श्र्ि- चयः खङ्गममूहश्य। कलकएठो हंमः पिकश्च। पिके पारावते हंसे कलकण्ठःकलध्वनी। (५) शुक्कश्यामाभिधायका भवन्तौति शेषः। हरिगज ऐरा- वतः। एवं जिष्पागजो घनगजोऽब्धिगजम्न। पन्ते हरिर्विष्णगजो हस्ती। एवं मर्वत बज्वचननिरईशात् गजपर्य्याया अपि ग्टह्यन्ते। मुरारिमिन्धुर्गङ्गा कृष्णामसुद्रौ च। अ्रम्बुबाहः उच्चैःप्रवाः मेघस्न। कृष्णाजं कृप्णनाभौपुण्डरीकं नौलोत्पलञ्न। यमुनारिरबलभट्रो यमुनास्पर्ट्टी च। कुम्भिवैरी मिंहो गजस्पर्ट्टो च। (ई) मितश्यामवाचका दूति पूर्व्ववत्। कृष्णार्थाग्रात्तटिनी- वाचकशब्दाद्वरो यथा। कृप्णनदौवरकान्तिः। गङ्गाश्रेष्ठकान्तिः। पक्े, कृष्णनदौवरम्य ममुद्रम्येव कान्तिः। नौरदो निश्चितदन्तो

कविक स्पलता। १५

बहन् कलभवच्छायामन्धकारातिदौधितिः। सदाधिकेशवच्छायोऽनेकपायममच्छविः ॥७॥

वपुर्महोदधिच्चायं विभ्रत् सैन्धवकान्तिमान्। स्फटिकाचलसल्लक्ष्मौः स्पष्टांशुकरुचिं बहन् ॥ ८॥ धौताम्वरश्रियं धत्ते स्फटिकान्तश्रियान्वितः। अर्ज्जनद्युतिविद्योतौत्येवमादि समुन्नयेत् ॥६ । रक्तश्रेतौ हरिशुचि- पुष्कर सितपचसूर्य्यकान्ताजाः । नवहंसम हापझार्कसोदगः कमलकौलाले॥ १० ॥

मेघश्च। घनोपलमितः । घनोपलः करका तद्त् मितः। घनो मेघः तद्वदुपलः मितः कान्तः। मदाहिमकरः चन्द्रः सण्मकरौ च। सिन्धुवेणि: नदौप्रवाहः समुद्रकेशविन्यामौ। पृथुलाजाभः महती भृष्टधान्यस्यवाभ यम्य कृष्पास्येव च। (१०) हरिश्चन्द्रसूर्य्ययोः। शडचिः श्वेतवैश्वानरयोः। पुष्करं जलपद्मयोः। मितपतरं हंसपत्रयोः । सूर्य्यकान्तः स्फटिके सर्य्यवत् कान्ते च। अज्रः प्रङ्गाम्वुजयोः। नवहंम नूतनहंसे प्रत्यग्रसर्य्ये च। महापद्मः श्वेतनागे पद्मे र। अरकः स्फटिकसूर्ययोः । कमलं जलपद्मयोः । कौलालं जलरक्रयोः।

पूर६् कविक ल्पलता।

सुहृद्रत्नादिभिर्भानो रत्नेनाग्नेरदांशुकैः। जलेभ्यो जन्मशोभाभिः सगेजकुमुदारिभिः ॥११॥

सुर्य्योपलसितद्युति:

हैमस्तोमाष्टापद्महारजत- चन्द्रकलधौताः ॥ १२॥

(११) भानो: परस्मात् सुहृद्रत्नादिभिः मतरक्कौ। यथा रविमित्रं चन्द्र: रवितु्यश्च। भानुरन्नं सूर्य्कान्तः रविपद्मरागौ च। अभिरत्नं सूर्य्यकान्तोऽगनिपदरागौ च। रदांशडकं दग्तवस्त्रे- डधरे च। जलजग्रोभा जलजाचासौ शोभा चेति पद्मकान्तिश्। एवं सरोजारिशोभा मरोजस्पर्द्धिनी ोभा पत्ते सरोजारिशन्द्रः । कुमुदारिशोभा कुमुदस्पर्द्िनी शोभा पक्षे कुमुदारिरादित्यः।

(१२) गौरः पीतसितयोः। द्विजराजो गरुड़चन्द्रयोः। प्रम्भु: जटाजूटवराटकयोः। पम्ुः ब्रह्मचिलोचनयोः। हरिः पिङ्गलः सिंहश्च। ताच्या गरुड़ः। पच्ते उच्चैःश्ररवाः। हैमस्ोमः। हेन्न्नोऽयं हैमः। पत्ते हिमस्यायम्। अ्रष्टापदः स्वर्णरभयोः। महारजतं खर्णरृप्ययोः । चन्द्रः खर्णप्रशाङ्गयोः। कलधौतं खवर्ण- रुप्ययोः ।

कविकल्पलता।

सुशोभितारकूटश्रीः स्वर्णस्तोमसमद्युतिः। दहनोपलसत्कान्तिर्गाङ्गयद्युतिपेशलः ॥ १३॥ कमलाधिपपद्मेशौ नागजित् सूर्य्भूस्तथा। रत्नाकरबरश्रौकः सदाधिकमलद्युतिः ॥ १४ ॥ सदा सिन्दूरमुज्जेता कलयन् नलिनश्रियम्। स्फुटशोभनताम्र श्रर्वराहस्वामिदौधितिः॥१५॥

(१ ३) तारकूटो रौप्यममूहः पत्ते आरकूटो रौतिः। [गोपति- ताच्यक्रान्तिः रविगरुड़च्क्विः पक्षे गोपतिरिन्द्रस्तम्य तार्च्यस्तुरङ्ग:। वामदेवगिरि: मनोजमेरुः कैलामख्च। लोहितनौलौ पुष्कर

6 नौपलाशानि। पुष्करं पद्मकाशयोः । हरिः सूर्य्यकष्पायोः । विद्ुमः

1 प्रबालविशिष्टवृक्षयोः । कमलं जलमल्नपद्मयोः । कृष्रन्नं कौस्तु- भेन्द्रनौलयोः। मिन्दूरभृषएं सिन्दूरालङ्कारगजयोः। उत्पल- मुत्लाष्टमांसेन्दीवरयोः। धनञ्जयोऽग्निपार्थयोः । अभ्भोजिनौ पलाशं पद्मपत्रपुटकिनौपचयोः ।]? (१४) कमलेति सूर्य्यकृष्णो नागजित् गरुड़ो नागस्पर्द्धो च। सूर्य्यभ: सूर्य्योद्गवे यमश्। (१५) तद्वत् दौधितिर्यस्य।

१ गाङ्रयच्कविपेशलः (S).

कविकल्पलजा।

सुसम्पन्नमुखप्रभा विदूग्मणिदोधितिः। प्रवालप्रवलच्छायः कलभानुमितच्छविः॥६॥ कलं कमलवद्दपुर्बहन् पौतश्यामौ छष्णम्बरमधुजिद्वान्तजेतारः विद्युत्कान्तध्वान्तद्वेषि- हरिस्वर्ावच्छायाः ॥१७॥

(१ ई) प्रबाल: प्रहष्टो बालः केशः पन्ते विद्रुमः, कलभः करिशावकस्तद्ृदनुमिताच्कविरम्य पन्ने कला शोभना भानुना सरूर्य्येण मिता उपमिता कविरम्येति।

(१७) कलं शोभनं कमलवत् पत्ते कलङ्गमणौ तयोरिव। कृष्णास्याम्बरं पौतवाम:, कृष्णोडम्बरमाकाशश्च। मधुजित् मधुस्पर्द्गो कृषश्। ध्वान्तजेता ध्वान्तस्परट्ी सूर्य्यंश्। विद्युत्कान्तो मेघो विद्युत्कमनौयश्च। ध्वान्तद्वेषौ ध्वान्तस्पर्ट्टी सर्य्यश्। हरिःकृष्णः सुर्य्यश्च। खवणवत् कनकवत् क्वाया यस्य पचे शोभना प्रर्रवस्येव जलधेरिवच्छाया यस्य।

द्वति द्वितीयस्तवके उद्दिष्टवर्णनं नाम प्रथमं कुसुमम्।

कविकल्पलता। पूह

अ्रथ श्वेतानि।

प्रासादसौधतगरमन्दारद्रुहिमाट्रयः॥१॥ स्र्य्येन्दकान्तकर्पूरकरम्भा रजतं हलौ। निर्म्मोकभस्महिएडौर'चन्दनं करका हिमम् ॥२॥

ोषाहिः शर्करा दुग्धं दधिगङ्गासुधाजलम् ॥ ३॥ मृणालसिकताहंसवककैरवचामरम् । रम्भागर्भ: पुएडरौकं केतकौशङ्गनिर्झराः ॥४॥

(१) अथ व्वेतानीति तगरं पुष्पभेदे। मन्दारद्रुर्मन्दारनामा सस्तरु: हिमाद्रिर्हिमालयः । (२) सर्य्यकान्तचन्द्रकान्तौ मणिभेदौ, करम्भा दधिशक्तवः हली बलभद्र:, निर्म्मोकः सर्पगाचमुत्तकञ्चकः, हिण्डौरोडब्धिफेन: करका वर्षापलः।

(३) ऊर्णनाभतन्तु: मर्कटसूचम्, अरस्थि कौकणं, खः स्वर्ग- भुवनं, गण्डः कपोलो विरहिणमेव बोट्व्यम्, दूभरदो इस्तिदन्त:, अ्रभ्रकं गिरिजं, शेषाहिरनन्तः । (४) सिकता बालुका, कैरवं कुमुदं, निर्झरः प्रवाहः।

१ भिगडोर (A). २ स्वर्गङ्गारभराभ्तकं (S).

६० क विकल्पलता।

लाधसिंहध्वजच्छच चूर्गा शुत्तिकपईकाः।

कैलासकाशकार्पासहा सवासवकुञ्जराः। नागद: पारदः कुन्दः खटिका स्फटिकादयः ॥ ६॥ कृष्णानि केशवः सौरिचौर चन्द्राङ्वराहवः।

शिवकरठघनद्वैपायनरामधनञ्ज्रयाः। शनिद्रुपद्जाकालौकलिकोलयमासुराः ॥ ८॥

(५) लोध्ो वत्तभेद:, चूर्ण: नोट:, शुक्िमुक्ास्फोटः कपईको वराटः, उपनाः शुक्र:, गुणाः सत्त्वविनयनयाद्यः । (६) वामवकुञ्जर ऐरावतः, पारदो रङ्ग, खटिका कठिनौ,

(9) मोरी वलभद्रशचौरं तम्य वस्त्रम्, अ्रहिः मर्पः, वनमरण्यं, भेरवो रुद्रस्य वौरभट्र: भद्रमूर्त्ति:। (८) घनो मेघ: दवैपायनो व्यामः, रामो दापरथिर्भारगवो वा, धनञ्नयो अर्ज्जुनः, शनिः प्नैश्वरः द्रुपद्जा द्रौपदी, कालौ चामुएडा, कलिस्तुरौयं युगं, कोलो वराहः, यमः प्रमनः, असुरा देत्या:।

१ नरभेरवराक्षसा: (S).

कविकल्पलता।

केशकज्ज ल कस्तूरौराजपट्टविटटरजम्। विषाकाशकुहहशस्त्रागुरुपापतमोनिशाः॥८।

गोलाङ्गुलास्यगुञ्जास्यकाकखञ्जनकेकिनः॥ १०॥

रसावङ्गुतशृङ्गारौ कटाक्षाडलि: कनौनिका ॥ ११॥ नौलो जम्बूफलं मुस्ता काच ऊत्याकुकौर्त्तयः। भिल्लच्छाया गजाङ्गारखलान्तःकरणादय: ॥१२॥

(<) राजपट्ट कानि-कणौतिख्यातं वामः, विदूरजं मणिभेद:, विषं गरलं, कुह्हरमावस्या, पस्त्री कृपाएः, अ्रगुरुर्गन्धभेदः, तमी ध्वान्तं तमोगुणे वा।

(१०) ममौ कालिका, मदो दन्तिनां दानजलं, गोलाङ्गुलो वानरभेदस्तम्याम्यं मुखं, गुन्जाफलम्य [त्रस्यं] सुखम्। (११) गवलं माहिष पटङ्ग, तापित्कस्तमाल:, दन्दीवरं नौलोत्पलं, बल्ची लता, अलि: भ्रमरः, कनौनिका लोचन-

मध्यतारा।

(१२) नौलो वृक्तभेद:, कृत्या कुचक्रं. भिन्नो निषादभेदः, कवाया प्रतिविम्बम् अनातपो वा, ववलान्तःकरणं खलम्य मनः ।

१ कराठः खञ्जनकेकिनो: (S). २ काक (S).

वकल्पलता।

नौलानि शुकशैबालटूर्व्वाबालतएं बुधः। वंशाङ्गुरो मरकतेन्द्रनीलार्कहयादयः ॥ १३ ॥ शोणानि भौमतोष्ष्णांशुताम्रकुङ्गमतक्षकाः । गुञ्जेन्द्रगोपखद्योत विद्युत्कुञ्ज रबिन्दवः॥ १४॥

हिङ्गुलं कुक्कुटशिखा तेजः सारसमस्तकम् ॥ १५॥

कुङ्गुमकिंशुकाशोकजवाबन्धुकपाटलाः। कमलं दाड़िमीपुष्प विम्बं किम्पाकपल्लवौ ॥ १७॥

(१ ३) बुधो रौहिणेय:, वंग्राङ्गुर: करौरं, मरकतेन्द्रनौला- वुपलभेदौ, अर्कहयः सूर्य्घोटकः आदिभब्दादतसौकलायकुसु- माद्यः । (१४) भौमः भङ्गलः, तक्षको नागभेदः, दन्द्रगोपः कार्पास- कौट:, खद्योतो ज्योतिरिङ्गणाः, कुञ्जरविन्दुः कुञ्जरगाचस्थविन्दुः। (१५) दृगन्तोऽपाङ्गम्, भ्रसक् रक्नम्, धातु गैरिकं, तेजः प्रताप: ! (१७) किंशुकं पलाशपुष्प, जवा श्रड्रपुष्पं, विम्बं फलभेदः, किंपाको महाकालेति ख्यातं फलं, पल्वो नवकिसलयः ।

१ मुखामय: (S).

कविक स्पलता। ६३

ताम्बूलरागो मज्जिष्ठालक्तकं रक्तचन्दनम्। वेता नखक्षतं क्षचधर्म्मरौद्ररसादयः ॥१८॥ पौतानि ब्रह्मजौवेन्द्रगरुड़ेश्वर द्वग्जटाः। गौरो द्वापर गोमूचमधुवौररसा रज:१॥१६॥ हरिद्रा रोचना रौतिगन्धके दौपचम्पके। किञ्ज्ल्कब र्कले शालिहरितालमनः शिलाः॥२०॥ कर्सिकारं चक्रवाकवानरौ सारिकापदम्ए। केशवांशुकमणडूकपर।गकनकादयः ॥ २१॥

(१८) चेता द्वितीयं युगं, नखचतं नखाघातः, तत्ः क्त्निय- जातिः, तद्ूर्मस्तज्जातिगुणः। (१८) जीवो वृहस्पतिः, ईश्वरः श्निवस्तस्यदृणो नेचाणि, जटा कपईः, द्वापरस्ततौयं युगम्, रजः रजोनामगणः । (२०) रोचना गोरोचना, रीतिः पित्तलं, गन्धकं वणिग- द्रवमेद:, दौपः प्रदौप:, रम्पकः तत्कुसुमं, किञ्जल्कः पुष्पाणं केशरः, शालिर्धान्यभेद:, मनः-शिला गिरिजधातुभेदः। (२१) कर्णिकारं आरग्वधकुसुमं मारिका पत्तिभेदस्तत्पदम्, केशवम्य हरेरंश्ुकं वस्त्रं, परागः कौसुमरेणः ।

१ मधवौररसासवः (A). २ सारिकाङ्डय: (S).

६४ कविकल्पलता।

धूसराणि रजोलूताकरभो गृहगोधिका। कपोतमूषिकौरङ्गकाककएठखरादयः ॥२२॥ उपमेयम्य श्रोभातिशयस्यापनाय कयापि चुत्त्या विश्ेषणे- रलङ्गतमुपमानं कुर््बोत। तद्यथा ;- सुरनिकर कराग्रव्यग्रमन्धानशैल- क्षुभिततर लदुग्धाम्भोधिकल्लोलकान्तिः। तुहिनगिरितनूजानम्रभूतेशचूड़ा-

हिमकिर एमरीचिव्यह विभ्राजमान- क्षितिधर पतिचूड़ाजाहवौकल्पकान्तिः। गिरिशमुकुट चन्द्रज्योतिरुद्योतमान- स्फटिकशिखरिशङ्गस्पर्मानाङ्गकान्तिः ॥२४। इति ख्वेतानि।

मुकुटगलितगङ्गानौरकल्लोलमाला-

अभिनवजलवाहव्यूहधाराविशुद्वा- ञ्नशिखनिगरीय: शङ्गतुङ्गाङ्गलक्ष्मीः ॥२५॥ (२२) रजो धूलिर्लता मर्कटः, करभः उद्रः, रङ्गो रङ्गकम्, खरो गर्द्दभः । (२ ४) स्फटिकशिखरी कैलामः ।

क विकल्प लता। ६५

दिनपरिदृढ़पुचौगर्भनौलारविन्द- प्रसमरमधुपालौपक्षतिप्रस्थलक्ष्मीः । जलशयनशरीरस्फाररोचि: प्रपञ्न-

इति कृष्णम् ।

मस्टण घुस्ट णापङ्काभ्यङ्गचञ्चन्मृगाक्षी-

कमलदल निकायप्रायकायप्रभोम्मः ॥२७॥ अभिनवर विर श्मिद्योतितप्राच्यभूभ- च्छिखर लसद शोक स्मेर पुष्पोपमानः।

(२ ६) दिनपरिवृढ़: सूर्य्यस्तत्पुचौ यमुना, "पक्ततिः पचमूले स्यात्" जलप्यनः कृष्णः, प्रपञ्चो विस्तारः, क्ुरितो मिश्रितः, सरिदधौभः समुद्र: ।

(२७) मसटणं स्तिग्धं, घुस्टएं कुङ्गुमम्, अ्रम्यङ्गो लेप:, पिधानमाच्कादनम्, कौसुम्ं कुसुभ्भरक्तम्, व्रातः निकायः समूहः, प्रायः सदृभः, प्रभोर्भिः प्रभाश्रेणी।

(२८) प्राच्भूमदुद्यपर्व्वतस्तस्य शिखरं पटङ्गं, स्मेरं विक- सनशीलं, कर्णात्तंम: कर्णाभूषणम् । 5

६६ कविकल्पलता।

दति रक्नम्।

जलधर निकुरम्बोद्दामधारानिपात

तरुणतर मृगाक्षौगएडरोचिः प्रपञ्न-

दूति पौतम्।

दत्यादि सदृपं सदृभेनोपमेयम्।

(२८) निर्यन निर्गच्कन, पूरः प्रवाहः, प्रख्यः सदृपः, किरण- माली सूर्य्य:, अंपडप्रवाहः किरणश्रेणी।

(३०) निकुरम्वः समूहः, उद्दामो महान् आप्रसरपभौलः।

१ स्फर्जइंगुप्ररोह (S).

कविकल्पलता।

अमरनिकरया चआविस्फुरत्कामधेनु- स्त्नगलितपयोवद् भारती भाति यस्य। हिमकिर एमयूखव्रातभिन्नेन्दकान्त- प्रसरदमृततुल्या यस्य वाचो विभान्ति ॥ ३१ ॥

ह्लसद्मतसमाना रेजिरे यस्य वाचः । मट्नद्हन'चूड़ाचन्द्ररोचिष्णगङ्गा- लहरिभरसनाभि: शोभते यस्य वाखी ॥ ३२ ॥

(३ १) िन्नः सङ्गतः दून्टुकान्तश्चन्द्रकान्तखन्द्रमणिः । (३ २) नुब्धः चोभं दधातीति अन्यथा टूटि नोभित दति स्यात्, मदनो मनोहरः, सनाभिः सदृभौ ।

दूति द्वितौयम्तवके वर्षवर्णनं नाम द्वितौय कुसुमम्॥

१ मदनदमन (S).

कविकल्पलता। V

सम्पूर्ण गर्भवृत्तानि मुखपझेन्दुदर्पणाः।

आवत्तकमठौ लूताग्हच्छवमपूपकम्। आलवालमहौजालचर्म्मकं स्थालकादयः ॥२॥ दृत्तानि वाहुनारङ्गस्कन्धधम्मिल्लमोदकाः। रथाङ्गलावककुद कुम्भिकुम्भाएडकादयः ॥ ३॥ कर्गा पाशभुजापाशक्कष्ण चापघटाननम्। मुट्रिकापरिखायोगपट्टहारसगादयः॥४ ॥

(२) सम्पूर्ण तिक्वम्पूर्णो गर्भोऽभ्यन्तरं येषां एवंभूतानि वर्त्तुलानि वस्तून्यभिधीयन्ते, मुखपद्मेत्यादि वक्रं यथाव्य[व]स्त चक्रास्त्रं वा अवहटटं चुद्रविपणिः, भाएकमस्त्राणमुत्तेजनयन्त्रम्। (२) आवर्त्ता जलभ्रमिः, लता ग्टह मर्कटानां तन्तुमयकोशः अरपूपक पिष्टकभेदः, आलवालं वृक्तमूले जलार्थक्ृतो गर्ततः "स्ादाल वालमावालमित्यमरः" जालं मत्सयधारणर्थतन्तुनिर्मितम् "आनायः पुंसि जालं म्यादित्यमरः" चर्म्मकं फलकं, स्यालकं भोजनपाच्रम्। (३) स्कन्धधम्मिन्नः स्कन्धकेशः, मोदकं लड्डकभेद: रथाङ्ग झुक्रवाक:, लावः पततिभेद:, ककुदो वृषाणामवयवभेदः, कुम्भिनो गजस्य कुम्भ:, अण्डकं पच्यादेरण्डकम्, आढ़क दति पाठान्तरम्। (४) कर्णपाश: कर्णप्रष्कुल्या अधोभागः, भुजापाषः उपगूह- नादौ भुजयोरावेष्टनाद्याकारो भवति, श्ररष्टचापं कुणडलित-

१ रथाङ्गलावकककुद् (S).

कविकल्पलता। ६६

शुकास्यं किंशुकं विद्युत्कटाक्षेन्द्रधनुःफरणः। पुरोधः करकोलेभदन्तसिंहनखादय:॥0॥ तौक्ष्णानि प्रतिभाहौरकटाक्षा दुर्वचोनखाः। गुरूणि सन्मनः श्रोणिकपाटस्तनबुद्यः ॥८॥

कोदण्ड:, घटाननं घटस्य मुखम्, मुट्रिका अङ्गुलिगोसुट्रिका अ्रङ्गुरीयकमिति यावत् । परिखा ग्रामाणं परितो जलाणयभेद: योगपट्टं योगटा द्ति ख्यातं, सत्रक माला। (५) ईशात्ति शिवततीयलोचनं, कामाख्या चिकोणकारं योनिचक्रं, वन्हिमण्डलं आगमशाम्ते सिद्ध च्रिकोणतया ऐ श्र सरुपाणमागमश्नास्त्रप्रमिद्धानां सन्ध्चराणामाद्यकारः, दम्भोलि- वञ्र, एटङ्गाटं पानीयफलं मिंघाड़ा दति ख्ातं, शकटं रथः । (६) वक्राणौति अलकासूर्णकुन्तलाः, भालं ललाटं, नखाङ्को नखचतं, कुञ्ञिका कपाटोद्घाटनौ, दाचं तणच्ेदकं, चन्द्रको मयूरपुच्कस्यः [चिन्हविशेषः ]। (७) किंशडुकं पलाशकुसुमं, पुरोधमः करः पुरोधःकरः उपाध्यायहस्तः, कोलदन्तः शूकरदन्तः, दभदन्तः हस्तिदन्तः । (८) तौनणनौति प्रतिभा बुद्धिविशेषः प्राक्कनसंस्कारो वा दुर्वचो दुष्टवचनम्।

कविकल्पलता।

सुखदानि शशौ गौतपुष्पलक्ष्मौसुतोद्गवाः।

दुःखानि पारतन्व्याधिव्याधिमानच्युतिर्द्विषः ॥ १०। कुभार्य्यानैस्व' कुग्रामवासकुस्वामिसेवनम्। कन्याबहुत्वदद्दत्वे निवासः परवेश्मनि॥११॥ वर्षाप्रवासो द्े भार्य्ये कुम्धत्योर्ड्हलं कषौ। स्थिरारयाजौ भटः साध्वी धर्म्माधम्मी सतां मनः॥१२॥ अस्थिराएयबलादोलापाङ्गयौवनदुर्ज्जनाः। स्वामिप्रसादेभकर्णस्वप्नमत्स्यकपिश्रियः ॥१३॥

(<) सुखदानौति लत्मीः सस्पत्, सुतः [पुत्र]श्चानयोरुद्वः, नष्टाप्तिः नष्टस्य वस्तुनो Sवाप्निः, सस्पहाल्धि: सुमनोरथावाप्तिः, वियुक्तानां विरहिणां प्रियजनेन ममागमः ।

(१०) मुक्तिः निःश्रेयमं, पारतन्त्रंा पराधीनता, आधिर्मानसौ व्यथा, मानच्युति: सम्मानभंगः, द्विषः शात्रवः ।

(११) नैसं दारिदं, कन्याया बजत्वं वृद्धतञ्च ते तथा।

(१२) आजौ संग्रामे, भटः योधः, साध्वौ पतिव्रता।

(१ ३) अवला स्त्रौ, अपाङ्गं नेचान्तः, श्रीः सम्पत्।

१ कुभार्य्या ललेषकुग्राम (A).

कविकल्पलता।

मन्दगानि शनिर्ज्ञानी वृषहंसगजस्त्रियः। क्ररस्वरा: काककवराहोष्टराश्वगईभाः ॥१४॥ बलिष्ठान्यनिला विष्णर्गरुड़ा हनूमान् यमः । महावराहः शरभः सत्प्रतिज्ञो गजः पृथुः॥१५॥ हली बाली बलिर्भौमः सतौ शेषः पुराकतम्। सुरूपा नकुलैलाश्विनलकूवरमन्मथाः ॥ १६॥ उष्णाि स्मरतापाधिप्रतापा दुर्व्वचस्तपः। मधुराणि विदग्धोक्तिप्रियाधर शशित्विषः ॥ १७।।

(१४) प्रनिः ग्रहः, ज्ञानी तत्त्वज्ञः, वको व्याघ्रविशेषः ।

(१५) भरभो जन्तुभेदः, पृथुः वैषः ।

(१६) हली बलभद्रः, बाली सुग्रीवम्रनाता, बलिः वैरोचनिः, भौमः शिवः पार्थो वा, सतौ दक्षकन्या, ग्रेषो नागराजः, पुराकृतं प्राक्कनं कर्मम, सुरूपा: सुन्दरा:, नकुलो माद्रौसुतः, ऐलो नृपभेदः पुरुरवा द्वति ख्यातः, अश्विरश्चिनौकुमारः, नलकुवरः कुवेरपुत्र:, मन्मथः कामः।

(१७) स्परतापः कामजन्मज्वरः, आधिर्मानसौव्यथा, तपः परीरक्केप्नजनितसुकृतं, विद्ग्धो रसिकस्तस्योक्रिः, प्रियायाः स्त्रियोऽधरः, प्रशित्विषो ज्योत्स्ाः ।

७२ कविक ल्पलता।

प्रथारोप्यगुणा: ।

शरदार्य्यधैर्य्ाम्भर्य्यशर््सन्दर्य्यश्ः।

दृढ़प्रतिज्ञता प्रज्ञा श्रद्ामेधोद्यमक्षमाः॥२० ॥ दयानयार्जवाचारसन्तोषमितभाषिताः । विद्याविवेकविनयारोग्यमौभाग्यवक्तृताः । २१। उत्साहित्वकुलौनत्वनिर्दोषत्वम हेच्छताः।

(१८) अथ आरोप्या अ्रसस्भवा अपि ये गृण आरोप्यनायके वर्त्तन्ते।

(१८) षाड्गुएं सन्धिविग्रहादि, सौलनएं सामुद्रकशास्तोक्र- तत्तत्स्त्रीपुरुषयोः सुलक्षणत्वं [रणज्ञता] रणेषु तेषामभिज्ञत्वं, ब्रह्मण्यता ब्रह्मष्ो ब्राह्मणभक्तस्तस्य भावः ।

(२०) मेधा धारणावती बुङ्धि:।

(०१) मितभाषिता अरबहभाषित्वं।

कविकल्पलता। ७३

श्रमा हात्यम हारम्भनिर्दम्भत्वाघभौतताः॥ २३॥ बहुश्रुतत्वसौजन्यपरिच्छेदाप्रमादिताः । जितेन्द्रियत्वागर्व्वत्वधर्म्माकत्थनतादयः॥ २४॥

प्रथमर्व्वाङ्गवर्णनम्।

प्रपदा ङ्डिगुल्फ पार्ष्जङ्खाजानूरुवंक्षराम्। कटिचिकनितम्वस्फिकवस्त्युपस्थककुन्दरम् ॥ २५ ॥

(२२) खाराध्यता सुखाराधितत्वं, आ्रास्तिक्ां वेदस्मृतिषु [श्रद्धालत्वं] दङ्गितज्ञता परेषामभिप्रायानुमरणम् उपदेशमाच्रे- ऐव ज्ञानं वा।

(२३) अष्टय्योडनभिभवनीयः सुमहायश्च एतेषां भावः, अ्रघ- भौतता पापाङ्मयम् ।

(२४) अ्प्रमादिता अ्र्र्र्रह्ितत्वं, धर्ममाकत्थनता प्राणान्तेडपि स्धर्माकत्थनम्।

(२५) प्रपदं पादाग्रं, गुल्फः पादयोरुमयती ग्रन्थिः, पाष्: पाटयोरुभयतः पार्श्चचयं, वंत्तणमुव्वोः मन्विभागः, उरो वन्तोदेशः ।

कविकल्पलता।

जघनं जठरं नाभिबलिनिवक्षाजचूचुकम्। = प्रगएडः कूर्परो हस्तः प्रकोष्ठो मणिबन्धनम्।

कएठः शिरोधरा पमश्रुमुखौष्ठचिवुकं हनुः। सटक्कतालुर दाजिह्वानासाभ्रूगएडलेचनम् ॥ २८॥ अपाङ्गस्तार का कर्णाभालमस्तकमूईजाः। यथासम्भवमेतेषु वरयं स्त्रौपुंसयोर्बधैः ॥ २६॥

(२ ६) जमु: मंयोगयो: सन्धिभागः, अ्रम: स्कन्वः, कक्षो वाक्ोर्मूलं, दोर्बाडः, पाश्वं कक्षयोरधः ।

(२७) कूर्परः कफोशिस्तदुपरिभागः प्रगणडः, प्रकोष्ठः कूर्परा- द्धोभाग:, मणिबन्धनं करप्रकोष्ठयोः सन्धिः, अरङ्गुष्ठो दृद्धाङ्गुलिः, करभः "मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो वहिरित्यमरः" पर्व्वाणि अङ्गुलौनां सन्धयः, चपेटकं करतलम् ।

(२८) गिरोधरा गौवा, रश्रु मुखलोस्नि वर्त्तते, अ्रधरस्याध- श्विवुकं, गण्डम्य परभागो हनुः, प्रान्तयोरोष्ठस्य सृक्कणी।

(२९) अपाङ्गो नेत्रयोरन्तः, तारका चचतुर्मथ्यं, भालं ललाटं, मूर्दूज: केशः।

कविकल्प लता।

अथ खणडन्नेषाः । विप्रपद्मनोहर विष्णवक्षःस्थलवत्। द्विपादरचित- स्थितिन्पवत्। सदाचरसस्थितिं विभ्रत् भूमिवत्।

गौषुवत्। जङ्गालसत्कान्तिश्चन्द्रवत्। सज्जानुगतवैभवो

अरथ गढ़पदव्यास्यायां --- पण्डितैः प्रपद मित्यादिमूर्द्धज- पर्य्यन्तेव्ववयवेषु स्त्रौपुंमयोलक्षणं वण्ें वर्णनौयम्। विप्रेति विशिष्टं प्रपदं पादाग्रं, "पादाय्ं प्रपद्मित्यमरः" विप्रपदाघातचिहञ्ञ। द्विपदाभ्यां रचिता स्थितिः स्थानं शोभा येन पक्षे द्विपे हस्तिनि य आदरो रागस्तेन चिता व्याप्ता स्थितिः स्थानं येन "स्थितिस्ै्य्यावकाशे च स्थानमर्य्यादयोरपि चेति रन्नकोषः" । चरणस्थितिः पत्ते रणस्थितिर्युद्धस्यैय्ये सदा सर्व्वदा, च पूरण। गूढ़: खल्पः पाद्ग्रन्थिर्गल्फो यस्य पचे गूढ़पाद: सर्पस्तस्य ग्रन्थियचर । शुद्धा निहौषा पार्षिणः पादपार्शदयं यस् पत्ते शुद्ध: शुचि: पार्षिणि: पृष्ठवर्त्ती राजा यस्य तथा च "पार्षि्णिग्राहृस्तु पृष्ठतः" । जङ्गायां प्रसतायां लसन्ती कान्तिः शोभा यस्ेति "जङ्घा तु प्रसटतेत्यमरः" पच्चे जङ्गाला धावनगौला मत्कान्तिर्यस्थेति। मज्जानुना जङ्गोपरिभागेन गतं प्राप्नं वैभवमुत्कर्षी येन पत्चे मज्जर्धना दिद्रव्यैरनुगतवैभवः। १ सज्जानुरचितवैभवो धनिकवत् (A).

कविकल्पलता।

धनिकवत्। रम्योरुकान्तिः कन्दर्पवत्। सुवङ्गरोन हर्षयन् गरोशवत्। कटिकान्तस्थितिं विभ्रन्नृपतिवत्। सत्निकामोदितयज्ञपुरुषवत्। सदामनितम्बालङ्कतो नन्दकुमारवत्। नर्वस्तिमितकान्तिराषाढ़ान्तरम्य- भूभागवत्। सुधौरेोपस्थामोदितोऽ्ज्जनवत्। नवककुन्द-

रम्या उव्वोः कान्तिर्यस्थ पक्षे रम्या उरु्महती कान्तिरस्थेति। सुवङ्गएन उरव्वोरुपरिमन्विभागेन पन्ते सुवं मातरं चणेन उत्मवेन हर्षयन् । कच्चं कटोदेशस्यकान्ता शोभा पन्ते कटो गणडोडम्यास्तीति कटो हस्ती तत्र कान्तां स्थितिं विभ्रत्। सत् प्रभास्तं यत् चिकं तेन आमोदितः पत्ते सच्निणो ग्टह- मेधिनः कामाय उदितः । दाम पङ्गलं तेन सहितः नितम्वः तेनालङ्गतः पत्ते दाम्ा पश्ठरज्वा "न पुंसि दाम मंदानं पशुरज्जुस्तु दामनौत्यमरः"। नवा सििमिता परिमिता कान्तिर्यस्य पचे नवा स्तिमिता सद आर्द्रभावमापन्ना कान्तिरस्य। सुधौर उन्मादरहितो य उपस्थस्तेनामोदितो हृष्टः पच्चे सुधीः शोभना धौः रोपो वाण: स्थाम दर्पस्तरुदितः। नूयते स्त्रुयतेऽसाविति नवः नवेन प्रभस्थेन ककुन्दरेप चिता प्राप्ता शोभा येन पचे नवक नूतनं यत् कुन्दं पुष्पभेदस्तेन चित्तशोभ: ।

क विकल्पलता। 99

रचितशोभ: शिशित्वत्। सव्वदारोहपेशलः सुभगवत्। सज्जघनो वर्षाकालवत्। सदा पिचएडसंरम्ो नटपति- वत्। नाभिभूतस्थितिं वहन् मनस्विवत्'। द्विपयोधर- साटोपो न्टपवत्। कुचेष्टाभोगभासुरोधमवत्। मञ्जुल- कुचायं विभ्रद्दनवत्। उच्चेरङ्कसमन्वितो दुःकालवत्।

मव्वदा आरोहेए जघनेन पेशलः श्रोभनः पच्ते मर्व्वेषां दारूणं ऊहे तके पेशलः दक्षः । मन् प्रभम्तो जघनो यस्य पक्षे स उत्तमो घनो मेघो यत्। पिचए्डं जठरं तेन संरम्भो यस्य पक्षे मदापि सर्व्वदापि चण्ड: संरम्भो यस्य सः । नाभौ भूता जाता या स्थितिः तां प्ते अभिभूतः पराभूत स्तस्य स्थिति वहन। द्विपयोधराभ्यां साटोपः पक्षे द्विपो हस्ती योधो भटस्ताभ्यां रसायां पृथिव्यां आ्रटोपो यस्य। कुचयोरिष्टोडभिमतो य आभोग: परिपूर्णता तेन भासुरः प्रोभनः पचे कुत्सितौ यौ चेष्टाभोगौ ताभ्यां भासुरः। मञ्चुलं कुचाग्रं चुचूकं यस्य पच्ते मञ्जुलः श्रोभनो यो लकुच- स्रुभेदस्ेनाग्र: श्रेष्ठः । उत्चरमहान् अ्रङ्गः क्रोड़स्तेन समन्वितः पक्षे रङ्गो दौनः, दुःकालो महार्घकालः ।

१ धृतबालप्रोभिवहन् केवत्तवत् (A).

क विकल्पलता।

स्पष्टमुत्सङ्गपेशलः प्रातश्चक्रवत्। रम्योरोमान्वितो रह्कवत्। सदादौर्घपृष्ठविराजितः पातालवत्। समांसरुचिः सिंहवत्। नवकक्षान्तः श्येनवत्। विभु- जानिमनोरमो नृपवत्। सुपार्श्र्भूषितो रावसवत्। विलसन्सध्यमः स्वरसमूहवत्। अधिकप्रगएडभूषितो-

स्पष्टं यथा स्यात् तथा उत्मङ्गन क्रोड़ेन पेशलः पत्े स्पष्टा मुत्प्रमोदो यस्य स तथा सङ्गन चक्रेण वौरादियोगेन पेशनलः । रम्यं यत् उरो वच्तस्तस्य या [मा] शोभा तया अम्वितः पत्ते रम्यो मनोजो रोमान्चतः रलकः "रल्लकं कम्वलं प्राङ्ः"। दौघें यत् पृष्ठं तेन विराजितः पक्ते दौर्घः पृष्ठः स्पर्षः सर्पः। ममौ यावंसौ ताभ्यां रुचिः गोभा यस्य पक्षे मांसे या रुचिस्तया सहितः । नवः प्रशस्यः कक्षान्तो यस्य, अ्रन्तःसवरूपं पत्षे नवके न चान्तः न तितिनुः विशिष्टेन भुजेन अ्र्तिमनोरमः पत्ते विभुजातिः प्रभुजातिः । सु सुष्टु पार्थः पृष्ठभागः पचे राक्षसविशेषः । विलसन् मध्वमो यस्येति पत्ते विलसन् मध्यमः खरविशेषः, "निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवनाः पञ्चमश्चेत्यमी मत्र तन्त्री- कण्ठोत्थिता: खरा दत्यमरः" । अधिकं यथा स्यात् तथा प्रगण्डः कूर्चः आरस्यार्द्भागः तेन भूषितः "आस्योपरि प्रगण्डः स्वादित्यमरः" पन्ते पधिकः अरधिकत्वं प्राप्तः कम्पनशौल: गण्ड: गण्डकः वनजन्तुभेदस्तेन भूषितः ।

कविकल्पलता।

डरएयवत्। उल्लसत्कफोणिमाधारो राजरोगिवत्। प्रहस्तस्थितिपेशला रावणसैन्यवत्। करभासितो बिन्ध्यपरिसरवत्'। विप्रकोष्ठस्थितिः प्रसववत्। नखर- स्थितिभासुरः शिशिरार्कवत्। सुपर्व्वभूषितो मेरुवत्।

उल्लसन्ती कफोण: कूर्परस्य या मा श्रीस्तां धारयतीति पच्ते उल्लमन कफ उद्धवक्षप्दोषश्च अ्निमाधारः कषताधारः सेभ्नाभि- भावेण कृगाङ्गतामास्थितद्त्यर्थः राजरोगी सन्निपातौ यन्मा- भिभूतो वा। प्रहस्तः प्रकृष्टो हस्तः तस्य स्थितिस्तया पेशलः पत्ते प्रहस्तो रावणमन्त्री तस्य स्थितिः । करेण भामितः श्रोभितः पत्ते करभैः उष्टेः "करभाः स्यः पूटङ्घलका दत्यमरः" आमितः अ्रधिष्ठितः आ्रसङ उपवेभने अधिभौङ् स्थासां कर्ममेत्याधारस्य कर्म्मत्वात् कर्ममणि क्। विशिष्टेन प्रकोष्ठेन कूर्पराधोभागेन स्थितिः शोभा यस्य विप्रकः द्विजश्रेष्ठस्तस्योष्ठे स्थितिर्यस्य। प्रणव ॐकारः। नखराणां नखानां स्थिति: पक्ते नखरा तौन्णा स्थितिस्तया

भासुरः । श्ोभनं पर्व्वणि सुपर्व्वाणि पक्चे सुपर्व्वाणो देवाः तैभूषितः ।

करभान्वितो विन्परिसरवत् (S).

Co कविकल्पलता।

उच्चपेट स्थितिस्ताम्बूलिकपसयवत्। अधिकएठमनोहरे। मन्त्रवत्। गलच्छायासुन्दर: कवष्णपक्षेन्दुवत्। उल्लसित- शिरोधरान्वितो वनवत्। सुग्रौवोदितवैभवो रामवत्। अधिकन्धरान्वितो वपवत्। सदाश्मश्रुतः कान्तः पव्वतवत्। स्फुरन्महादंष्टिकान्तःपल्वलवत्। मुखरेो-

उद्यच्कन्तौ चपेटकस्य केवलस्य कवलस्य स्थिति: शोभा यस्य पच्चे उच्चम् उन्नतं पेटकं पेड़ौति ख्याता तच स्थितिर्यस्येति। अधिकं कण्ठेन मनोहर: पच्चे कण्ठः ध्वनिः पिको वा तद्दत् मनोहरः । गलच्छायया सुन्दरः पत्ते गलन्तौ या काया तथा अ्सुन्दरः। उन्लमिता ऊर्द्धोक्कता या शिरोधरा तया अन्वितः पच्चे उल्लसितं शिखरं यम्य एवम्भूतो धरो गिरिस्तेनाच्वितः। सुष्ठ ग्रौवा तया उदितं वैभवं यस्ेति पच्े सुग्रीवो वानरराज: । अधि अधिकं कन्धरया अन्वितः पक्षे अधिकं धरया पृथ्व्या

अन्वितर्। सदा मश्रुतो सुखलोमतः कान्तः पन्ेऽमाना प्रस्तरेण श्रुतः ख्यातः कान्तः कमनौयख्च। स्फुरन्तः ये महादंद्टिए: वराहादयः तैः कान्तः भ्रथवा स्फुरन् महादंद्टिकैः अ्रन्तः मध्यो यस्।

कविकल्पलता।

चितवैभवः कथकवत्। पृथुलास्य-मनोहरा नत्तकवत्। बहुधावदनस्थितिः सैन्यवत्। अधिकाननराचिष्ण- गिरिवत्। मधुराधरः कृष्णबा हुवत्। हनूमद्विभवान्वितो रमवत्। महासृरक्कायशोभितो नसिंहनखाग्रवत्।

मुखमाननं तेन रोचितं वैभव यम्य पत्ते मुखरेषु उचितं वैभवं यस्य : पृथुलं महत् आस्यम् अ्राननं तेन मनोहर: पन्े पृथुलं लास्यं नृत्यं तेन। वजधा वदनेन स्थितिः प्रोभा अ्रम्य पत्ते बहनां वदनानां स्थितिर्यन्त। अधिकं यथा तथा भ्ाननं मुख तेन रोचिष्णः पत्ते कानने दूति अधिकाननं तत्र रोचिष्णः। मधुरो मनोजोऽधरो यस्य पत्ते मधुरां मधुरानाम्तीं पुरों धरतीति षट धारणे दृत्यम्य मधुरानगरीप्रभेद: कृष्णबाङ्वदिति कृष्णबार्गरुड़: [अ्रथवा] मधुराधरः मधुनामानमसुरं राध्यति हिनस्ति दूति राध् हिंमायामिति। हनूमान् यः विभवः भरौरसम्पत् तेन अन्वितः पच्े हनूमतः विभव: तेन अन्वितः । महती एक्कणी यस्य महासटरक्वा प्रयः शुभावहो विधिस्तेन शोभितः पत् महान्ति अ्रसञ्चि रक्कानि यत्र एवम्भूतो यः [कायः] देत्येन्द्रदेहसतच शोभितः । 6

कविकल्पलता।

सुसम्न्नसुतालूनो रेखका-शिरेवत्। उच्चैरदनभासुरे।१ बालवत्। रसन्ञानवर्द्िसमुत्साहो धातुवादिवत्। कलयन् नासिकास्थितिं पान्यवत्। नवस्रूचितः शिशु- पालवत्। सदारङ्गएडाभो वणिग्वत्। सदालाचन- सुमम्पत् सुष्ठुसम्पत् तालु तेन ऊनः नेतिपदचितये तु योजना पत्त सुसम्पन्नः यः सुतः परशरामस्तेन आ्लूनश्किन्नो रेशका यमदग्निद्यिता। उच्चेः श्रेषाः ये रदना दन्ताः, "रदना ढशना दन्ता दूत्यमरः" पत्ते उच्चेर अदनं भक्षणं तेन भासुरः भोभमानः । रमज्ञा जिक्ञा, "रमज्ञा रमना जिव्हेत्यमरः" तभ्या नवा नूतना कट्टिः समृद्धि: तया समुत्माहः पत्ते रमज्ञानं पारद्जारणज्ञानं बर्द्धयतौति तथा मसुत्माहो यम्येति। नासिका नासा, "घोण नासा च नामिका द्वत्यमरः" तस्याः स्थितिं कलयन् पत्ते भासिका एकचस्या तत्स्थितिं न कलयन्। नवा या भूः तया उचितः समवेतः प्चे नेति पदं च वभ्ूर्याद्वभेदस्तच नोचितो योग्यः शिश्डपालस्तस्य दारापहरणत्, "आलप्यालमिदं वभ्रोर्यंत्स दारानपाहरदिति माघोक्रेः"। मदा रङ्गन्तौ उद्यन्ती गण्डस्य [आभा यस्य] पक्षे गण्डो गए्डकवाल पिलूपायनगएडके पदकानां परिमाणभेदः। सदा नित्यं लोचनाभ्यां भासुरः पत्ते आलोचनं तेन भासुरः ।

१ उच्चैर्वदनभाखरो बालवत् (S).

कविकल्पलता। ८३

भासुरो मन्त्रिवत्। सुदर्शनमनोहगो मयूरवत्। उल्लसितारामो वसन्तवत्। अ्धिकर्णास्थितिं वहन् दरिद्रवत्। वहन् वैश्रवणस्थितिं कैलासवत्। उच्चेः- अ्वःस्थितिं वहन् इन्द्रवत्। प्रतिभालासितस्थितिं विभ्रत् कविवत्। अलििकान्तस्थितिं विभ्रत् पद्मवत्।

सुध्रु दर्शनं अ्रवलोकनं तेन मनोहरः पत्ते सुद्शनं चक्रम्। उन्लमिता: आा ममन्तात् रामाः स्त्रियः "रामावामावामनेच्रा पुरखनारौति हलायुधः" पत्ते उल्लमित आरामो यैनेति। अधि अधिकं कर्णास्य राधेयस्य वा स्थितिं वहन् पत्ते अरधिकां अपास्थितिं वह्न्। वै दूति अव्ययं निश्चयार्थ त्रवणस्थितिं वहन् पत्ते वैश्रवणः कुवेरः "किन्नरेशो वैश्रवण दृत्यमरः" तस्य स्थितिं वसतिम्। उच्चैरिति श्रवःस्थितिविभ्रेषएं श्रवसोः कणयोः स्यितिं वहन "कर्णशब्दग्रहौ श्रोनं श्रुतिः स्त्री श्रवएं श्रवदृत्यमरः" पच्े उच्चेःत्रवा नाम दून्द्रघोटकः "हयउच्चैःश्रवा दृत्यमरः"। प्रतिभालं भाले ललाटे आमिता स्यिति र्यम्य पक्चे प्रतिभा प्राक्कनसंस्कार स्ेन लासिता प्रकाशिता स्थितिः भोभा यस्। अलिकं ललाटं "ललाटमलिकं गोधीत्यमरः" तस्य भ्रन्तः मध्यं तच स्थितिं पक्चे अलीनां भ्रमराणं कान्तस्थितिं संस्थितिम्।

१ सुदर्भनमनोहरो विष्ुवत् (S).

कविकल्पलता।

विभ्रत् कन्दर्पवत्। सदावालमनोहरो वृक्षवत्। वहकुन्तलसद्यतिः सुभटवत्। अधिकेशश्रियं विभ्रन्नन्दि- वत्। कचरोचितः समुद्रवत्। काले वरस्थितिं विभ्रत कुमारीवत्। सुसम्पन्नवपूरम्यो न्टपवत्। साक्षादधिक-

स्फुरन्तो पृथुमहती ललाटश्रीर्यंस्यति पत्ते पृथुललाटश्रौः पृथुला लाटश्री: देशश्री: भृगुं कच्कतौति तौर्थविशेषस्तत्तु लाटदेशे वर्त्तते। उत्तमा चासी अङ्गस्थितिश्वेति तथा तां पत्ते उत् अतिभयेन उद्गता उत्तमा अङ्गस्थिति: परौरस्थितिः तां विभ्रत् । सदा स्व्वदा वाला: केशा स्तैर्मनोहर: पत्ते आवालं बालवालं "स्यादालवालमावालमापापेत्यमरः"। वहः कुन्तल: केशः तेन सन्तौ द्युतिर्यस्य पत्ते बजकुन्तेन प्रामनाम्न्नास्त्रेण लसन्तौ द्युतिरस्थेति। अ्रधि अधिका केशश्रियं केशशोभां विभ्रत पक्षे अधिका चामौ ईप्श्रौश्व तां विभ्रत् । कचा: केगा: तैरोचितः पक्चे कचरा जलजन्तवस्तेषासुचितः ममवेतः । कलेवरं शरौरं कलेऽव्यक्तमधुरध्वनौ वरां स्थितिं मनोहरतां कालेवरेति च पाठे काले यथासमयं वरस्य पत्यु: स्थितिं पत्ते कलेवरस्थेदं कालेवरम्। सुसम्पन्नं यद् वपुः शरौर तेन रम्यः "रोरितिरेफलोपे दौर्घः" पच्चे सुमम्पत् नवा पूः [तस्यां] पुरि पुर्य्यीं रम्यः ।

कविक ल्पलता।

विग्रहो दैत्यवत्। उच्चैरङ्गमनोहरो नटवत्। अधिकाय- स्थितिं विभ्रत् कपारवत्। विष्रिवाहीनभोग- सङ्गतशरौरा विपत्तासनः सुदर्शनान्वितः। शिव दव परमहसितश्रीः सुशोभनगरस्थितिः। महासेनानुयातो

साच्ात् प्रत्यक्ष अ्रधिको विग्रहो यम्येति "गात्रं वपुः मंहननं परीरं वर्भविग्रह दृत्यमरः" पत्ते मान्ात् स्वयमेव कवि शुक्रं "गड क्रो दैत्यगुरु: काव्य उपना भार्गवः कविरित्यमरः," कविम् अधौति अधिकवि ग्रहो ग्रहएं यस्येति। उच्चेः अतैङ्गानि मनोहरः पन्ते उच्ेंः रङ्ग: नृत्यभूमिस्तच मनोहरः । अधि अधिकं कायम्य स्यितिं शोभां पत्तेधिकमयमो लौहम्य स्थितिं "खर्रेशरि वा विमर्गलोपो वक्तव्य दति" विसर्गस्य लोपः। ब्रहौनो महान् भोग: सुखं पत्ते शरहौनो वासुकिम्तस्य भोग: शरीरं, विपदं वासयतौति पत्ते विः पक्षौ गरुड़स्तम्य पत्रं पच- स्तचामनं यस्य सः, शोभनं दर्शनं चन्तुस्क्रञ्ज तेन श्रन्वितः । परमा हसितश्रीर्यस्य म तथा परः श्रेष्ठो मह उत्सवो यस्य मः, मिता गुक्का श्रर्यस्य ततः कर्ममधारयः पत्ते परं केवलम् अ्रहमिता अनुपहमिता श्रर्यस्य। परमहितश्रीरिति पाठे परं अहितः मर्पेण श्रर्यस्य, सुभ्नोभनं नगरं तत्र स्यितिः वसतिर्यम्य पच्रे सुशोभना गरस्थितिः विषस्थितिर्यस्य सः । विष्वक सर्व्वतः सेनया उल्लासितो विग्रहो यम्थेति पच्े विश्वकसेनेन हरिणा उल्लामतितदेरः।

क विकल्पलता।

विधकसेनोल्वासितविग्रहः। समुद्र इव समानघन- रसभासितो बहुलवारणो नदौनदेशः सुधामाश्रयः। सत्यलोक इव हिरसगर्भरुचिः। सोमेश्ववर दव प्रभा- सङ्गतः। रविरिव महोद्यान्वितः। अनुरुद्ध इव

समाना अनधा या नरमभा तत्र आमितः पत्ते ममानः सहूनरमस्तन भामित: वडलो वारणे हस्ती यस्येति पत्चे वहलानां वारां रणः प्रब्दो यच, नदीनदेशोऽदरिद्रदेशः पक्षे नदीनां नदानाञ्च ईश:, सुधामाश्रयः शोभनानां धामां आश्रयः स्थानं, पत्ते सुधा अमृतं मा लत्मौस्तयोराश्रयः । हिरण्यस्य सुवर्णस्य गर्भीऽभ्यन्तर यस्य पच्ते हिरए्यगर्भी ब्रह्मा च तत् रुचि: प्रौतिरम्य। प्रभया कान्या सङ्गतः पक्ते प्रभामं तौथें गतः प्राप्तः, सोमेश्वरों रुद्रमूर्त्तिभेद: [अरधुना दतिहामादौ सोमनाथ दति ख्यातः] महस्तेजस दया च ताम्यां समन्वितः पच्े महान उदयस्ते- नाचितस्च। विशेषदोषैः मह वर्त्तमाना: सदोषा: पापिनस्तेषु अ्ररुचि: पच्चे सदा निरन्तरं ऊवा वाणासुरदुहिता तस्यां रुचिर्यस्येति। अपगतं अरिजातं यस्य मः, प्ते नास्ति पारिजातं यस्िन् पारिजातशून्य दत्यर्थः । सुशोभना रुचि: कान्तिर्यासां ताः सुरुचयस्ताश्च ता रमण्श्च ताभि: रमणीयः पत्चे सुतरां रुचिरा मणयः ताभिः रमणैयः ।

कविकल्पलता।

सदोषारुचिः। उद्ृतसारसागर इवापारिजातः। रोहणा इव सुरुचिरमणौरमगीयः। इन्द्र दव बलक्षमो- दितश्रौः१। प्राटृषेशहंसमंघ दव सन्सानसङ्गतः । ओ्चियदव सदाचारप्रियः। देवदवातिसम्पन्नवसुधा- भोगी। प्रादट्काल दव सुखद्योतः। तूनौरदव

वलेन चतुरद्गेण तमया पृथ्या उदितश्रीः, पन्षे वलक्षा धवला या मा शोभा तया उदितश्रीः। मन्मानश्ित्तसमुन्न्ततिस्तेन मङ्गतः पत्ते मत्मानमं मरोवरं गतः

मदा सब्बदा चारा: गूढ़सेवकाः ते प्रिया: यम्चेति पत्ते सदाचारः सत्कर्म्म प्रियं यस्य सः । अतिमम्पन्ना या वसुधा तस्था भोगो यस्यास्तीति भोगो पच्े अ्रति अरत्यन्तं सम्पत् यम्यास्तौति तया नवसुधा नूतनामतं तद्भोगी। सुखेन द्योत: प्रकाशो यस्य पक्चे शोभनः खद्योतो ज्योतिरिङ्गणो यचेति च "खद्योतोज्योतिरिङ्गण द्वत्यमरः" । दारः सह वर्त्तमानः मदारः मचासौ उपचितक् वृद्धिं प्राप्तः पत्ते मदा नित्यं रोपा: वाणः तेञ्चितः व्याप्तः "कलम्वमार्गणपराः

खेन शोभनेन स्याम्ना तेजसा उदिता श्ररस्य पच्ते सुस्थे ररोगिभि: आमोदिता आनन्दिता औ्ररस्येति। १ चन्द्र इव बलक्षमोदितश्ररी: (S) . २ प्राटकालडवमुखोद्यतः (S).

cC कविकल्पलता।

सदारोपचितः। वैद्यदव स्वस्थामोदितश्रौः। वणिगिव उपायनसत्क्ष्मीः। सुराष्ट्रद्वाधिकं गौरचितस्थितिः। मृद्गद्ूव प्रियङ्गौरचिताटोपं विभ्रत्। तरुणौगसद्व पुरोगौरसाटोपश्रीः। कामिनौकेशपाशद्व सदाम-

उपायन अन्यप्रेषितं वस्तु, तच मन्त्यो लक्ष्म्यो ता यम्येति पच्ते उपायः प्राप्निस्तेन नवाः नूतनाः मन्त्यो लक्ष्म्यो ता यम्येति । अधि अधिकं गौरी चिता व्याप्ता स्थितिः शोभा अ्र्येति पत्ते अधि अधिकं कङगौ धान्यविशेषे रचिता स्थितिरस्य "स्त्रियौकङ्गुप्रियङ्ग द्वे दृत्यमरः" सुराष्ट्रो देशविशेषः । प्रियं स्पहणीयं गौर चितमाटोपं विभ्रत् पत्ते प्रियङ्गौ फलिनौपुष्पे रचितम् आटोपं विभ्रत्। पुरोगा: पुरवर्नतिनः तरसाः पुत्राः उरसा निर्म्मिता दूति विग्रहे "उरसोडण च द्ृत्यण" तेषाम् आ्रटोपस्ेन श्रीः शोभा यस्येति पत्ते पुरोगेन अ्रगतेन शरसयोः स्तनयोः उरस आ्रगतौ उरसि जातौ वा तयो: आटोपस्तेन श्रर्यस्येति। सदा नित्यं भ्रमरा: देवास्तैः समा तुल्या धूरस्येति तथा "वह कपूरभूःपथामानने दूत्यकारः" पच्चे दामां मालानां रसः दामरसः तेन सह वर्त्तमान: मदामरसस्तेन मधुरः। सुध्ठ यद् राज्यं तस्य घटना तत दक्षः पत्ते सुराणं देवानां आज्यघटना [यज्ञः] तच दक्ष: ।

सुराष्ट्रदेशइव अधिकं गौरचितस्थिति: (S).

क विकल्पतला।

रसमधुरः। दौक्षितडव सुराज्यघटनादक्षः। दशरथ- दवाभिरामोह्लसितकान्तिः॥ न्टपः॥ सैन्यमिव फलकस- ल्क्ष्मोंकं मज्जं वौरगएं विभ्रारम्। विष्णुवक्षःस्थलमिव पुन्नागक्वतमालालङ्कतम्। रुद्रभालस्थलमिव स्फुरिता मलकौलाक्षानलम्। कामशरीरमिव सर्व्वदा रूप- शोभितम्। चन्द्रमिव विशाखानुगतम्। समुद्रमिव

अभिरामे: मनोहरवस्तुभिः उल्लामितकानितिः पक्षे अ्रभि मम्मुखम् रामेणा उद्लामितकान्तिः। दूति नृपवर्णम् । फलै: प्रसारः कमन्ती लत्ष्मोरस्येति फलकर्युदमाधनचर्म्मभि: सतौ लत्ष्मौरस्येति च सज्जं कृतमन्न्राहादिकं वौरगणं पन्ते मत् प्रशस्तं जम्बौरगएम् । पुन्नागेन अ्रनन्तेन नागेन कृता या माला तया अल्ङ्कृतम् अनन्तमूर्च्र्या हरिणा नागोपवौतं कृतमित्यागमप्रसिद्ध पत्ते पुन्नागो नागकेशर: कृतमाल: करञ्जकस्ताभ्यामलङ्गतम्। स्फुरन्तः आमलकौ धाचौ, लात्ता तरुभेदो, नलस्तुएभदश् यत्र पक्षे शमला कौला ज्वाला यत एवंभूतोऽचानलो नेत्राग्रिर्यच, अरथवा अमला कौला यत्र तद्मलकौलमचिम्फुरितममलकीलाचि यस्मादेवभ्भूतोऽनलो यच। सर्वदा रुपेण सौन्दर्य्येण शोभितम् अ्रथवा मर्वदा अ्रररुप- प्रोभितम् पच्ते सर्वैर्दारुभि: काष्ठैरुपश्रोभितम् । विशिष्टा या: शाखाः ताभिः अनुगतम् पन्ते विभाखा नक्तनन् तेन अनुगतम्।

कविकल्पलता।

विद्रमभूषितम्। रामसैन्यमिव सज्जपावनवैभवम्। रविमिव तापिच्छविराजितम्। नेपालमिव विराजिता- म्रश्रियम्। क्षेचमिव वहुधान्यपुष्टश्रियान्वितम् ॥ वनम्॥ हिमवन्तमिव सदागजातिमनोहरं शरङ्गाटोपचितं बहु- शोभवनान्वितम् ॥ नगरम् ॥ नारौव शृङ्गरोपचित

विशिष्टद्रमा परएवभूस्तया ऊषितम पत्ते विट्रमाणि प्रवालानि तेः भूषितम् । मत् च तत् जपावनं च तम्य वैभवं यस्तिन् पत्ते सज्जः यः पवनस्तस्यापत्यं पावनः हनूमान तस्य वेभवं यस्मिन् । तापिच्छास्तमाला:, "कालस्कन्वस्तमालः स्यात् तापिञ्क्ोऽप्यथ सिन्दुकद्ृत्यमरः" तापित्र्कस्तापिच्केति द्वैरूप्यं तेरविराजितं पत्ते तापम् विधत्ते या सा तापिनी सा कविः कान्तिस्तया राजितम् । विरानिता आम्राणं श्रीयंत्र पच्चे विराजिनी ताम्रश्री- यच्रति च। बहधा अन्यपुष्टानां पिकानां या श्रौस्तया बन्वितं पन्ते बड्- धान्यानां पुष्टा या श्रौस्तया अन्वितम् । दूतिवनम् । मदा सर्वदा गजैरतिमनोहरं पुनः पटङ्गाटैश्नतुष्पथैरुपचितम् बड्प्रः भवनैरन्वितम् "पटङ्गाटकचतुष्पथ दृत्यमरः" भवनागारमन्दिर मितिचामरः" पक्षे अगाः पर्वताः वृत्ताक्च तेषां जातिस्तया मनोहरं अगः "स्यान्नगवत् पृथ्वौधरपादपयोः पुमानिति मेदिनौ" "पैल-

१ रामसन्यमिव सजनसज्जपाचार्यावैभवम् (S) .

क विकल्पलता। हः

स्थितिः१। सर्पद्व सद्विषाणं श्रियं विभ्रत्। लाहदव सदाचपुच्छविराजौ॥ दृषभः ॥न्यपद्व विपक्षोचित- विभवः । रणद्व स्फुरद्विपक्षतिः। तड़ागद्व पतपत्- विराजितः॥ पक्षी॥ पदमदव सदामोदरसोदरः। शरत्-

वृक्षौनगावगावित्य मरोऽपि" गङ्गाणमाटोपस्तेन चितं वडशोभानि बनानि तैरन्वितम्। दतिनगरम् । ग्टङ्गाभ्यां विषाणाभ्याम् आरोपः तेन चिता परिचिता जाते त्यर्थः स्यितिर्यस्यति पत्ते रगरसेन उपचितस्थितिः । सन्ति विषाणानि यम्यां सा तां श्रियं विभ्रत् पत्ते सन्ति यानि विषाणि तेषां श्रियं विभ्रत्। सदा अत् जगति पुच्कं तेन विराजतेऽसौ विराजी पन्ते तपुः सौसं तच्कविः तत् कान्तिस्तया राजतेऽसौ राजौ। दति वृषभः । विशिष्टा ये पक्षा स्तैरूपचितो विभवो यस्य पत्ते विपक्ेषु वैरिषु उपचितो वृद्धिं गतो विभवो यस्येति। विपनं विशिष्टं पतनं, विपत्ः शचुश्। स्फुरन्ती द्वे पक्षतौ पत्तमूले यस्य पत्ते स्फुरन्तौ प्रादुर्भवन्तौ द्विपानां हस्तिनां न्तिः चयो यच। शतमनेकानि पताणि पचाम्तेर्विराजितः "गरुत्पचच्कदाः पत्रमित्यमरः" पत्ते पतपत्ाणि कमलानि यत्र। दूति पत्तौ।

२ रग इव स्परद्विपक्तस्थिति: (S) .

हर कविक ल्पलता।

कालदव उच्चकैरवभूषितः। गिरिरिव कन्दरोचित- शोभ:॥ मेधः ॥ प्रादृट्कालद्व सदारसमुपाश्रितः। रावसद्व स्वकलङ्काभोगः। रविरिव सुधामोदितश्रीः॥ चन्द्रः॥ स्थाणुरिवापचपः। गज इव परमहेलाविलासौ। स्वर्ग दव सुरतः श्रियं विभ्रागः ॥ कामुकः ॥ कुह्चन्द्र

म दूति भिन्नं पदं दामोदरस्य हृषीकेशस्य मोदर: ममान- कान्तिः पत्ते सदा नित्यं आमोद: गन्धः रमः मरन्दः तौ उदरे यस्येति "वा पुंसि पद्ममित्यमरः"। उच्चकैर्महान रवः तेन भूषितः पक्षे उच्चानि यानि कैरवाषि तर्भृषितः । कन्देषु रोचिता शोभा यस्थेति पक्षे कन्दराभि: दरौभिः उचिता शोभा यस्येति। इति मेघः । मदारः मस्तीकैः समुपाश्रितः पत्ते सदा नित्यं रमं जलम् उपाश्रितः । सकेन स्वकौयेन कलङ्रेन आभोगः परिपूर्णता यस्य पत्ते सकायां लङ्गायां भोगो यस्येति। सुधया अमृतेन मोदिता श्र्यस्य, सुधया मा शोभा तया उदिता औरिति वा पचे सुधान्ना तेजसा उदिता श्रौर्यस्य। दति चन्द्रः ।

१ पारत्काल इव उच्चकेरवभाषितः (S). २ गवगा इव सुकलङ्गाशूोभ: (S).

कविकन्पलता।

दव सूर्य्यसङ्गतः। मृङ्गदवाधिकमलाल्लासी॥ दुर्ज्जनः॥ तागगणदव तिमिरेचितः। वियोगौव विस्तारितापः॥ समुद्रः ॥ रसवतौव ममांसमीना॥ गैा॥ हरिरिव पझ्माकरसुखितः। स्वर्ग इव सदानवारिः॥ गजः ॥

पपगता चपा यम्य मः पत्ते न पत्र पातीत्यपतप दतति

नञ् ममाम: । परेषां महेला स्त्री तम्या विलामीति "महिलायां महेलापि मेहिला स्यान्महेलिकेति द्विरूपम्" पन्ते परमा या हेला लौला तया विलासी। सुरतो देवात् श्रियं सम्पद विभ्राणः पत्ते सुरतः आद्यादितात् तसि: [आद्यादिभ्य उपसंख्यानम्] दन्द्रात् श्रियं शोभां [विभ्राण:] दति कामुकः । सूरिभिः पण्डितेः न सङ्गतः अङ्गतः पत्ते कुह्ः अ्रमा "मा नष्टेन्दुकलाकुहहरित्यमरः" तच्चन्द्रः सृर्य्येण सङ्गतः युक्तः । अधिकमलं अधिकपापं तच उल्लासो तस्यास्तौति पचे कमले द्ृत्यधिकमलं तत्रोल्लासी। दति दुर्ज्जनः। तिमिर्मत्यः "रोहितो मङ्गरः पालो राजीवः पकुलस्तिमि- रित्यमरः" तेन रोचितः पच्ते तिमिरे अन्धकारे उचिता विस्तारिता आपो येन म तथा। विस्तारिता आपो येन म तथा "ऋकपूर ध्वूरित्यप्रत्ययः" पच्चे विस्तारी तापो यस्येति। दूति समुद्रः ।

६४ कविकल्पलता।

गणेश दव परमोदकरुचिः ॥ वराहः॥ जैननय इव बहुलक्षपणः ॥ वणिक॥ नारद इव कलहावस्थितिः॥ कामिनौजनः ॥ शुक्र दव सदनुमानः ॥ तार्किकः ॥ निर्व्यापार दव पृथुलक्षणः॥ वाजौ॥ कविरिव

समां ममां विजायते द्वति ममांममौना प्रत्यब्दप्रसूता गौः "समांममौना सा चैव प्रतिवर्ष प्रसूयते दृत्यमर" समां समां विजायते दूति खः पक्षे मांसानि मत्यास तेः मह वर्त्तमाना रसवतौ पाकस्थानं, "रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे द्त्यमरः"। इति गौः । पद्मायुक्ककर: शुण्डादण्ड: तेन सुखितः पद्मैः विन्दुजालकैः "पद्मं स्याद्विन्दुजालकमिति हलायुधः" आरममन्तात् युक्श्चासौ करख् तेन पक्े पद्मायाः करः पाणिस्तेन सुखितः हरिः सूर्यः तथा पद्माकर: पद्मस्य काननं तत्र सुखित दवति वा। दानवारिण दानोदकेन सह वर्त्तमानः पत्ते दानवाः देत्या स्तेषाम् अरिरिन्द्र: तेन मह वर्त्तमानः। दूति गजः । परमा श्रेष्ठा उदके रुचिर्यस्य पच्ते परमा मोदके लडडुके रुचिर्यस्य मः । दति वराहः। बजभिलच्ः पणो व्यवहारो यस्य पक्षे बडलं तपएं चपएस्य बौद्धाचार्यभेदस्य मतं यच, जिननयो बौद्धशास्त्रम्। दति वणिक। कला: ये हावा: स्त्रीणं शटङ्गारभावजाः क्रियाः "हेला लौलेत्यमौहावाः क्रियाः पटङ्गारभावजा दूत्यमरः" तन्न

कविकल्पलता।

बहुलाहम्॥ कपाटम्॥ निशौथ इव प्रवलतमा- वाहिनौ। भूमएडल इव गिरिशतश्रियं विभ्राः॥ रावणः॥ विष्पुरिव सदारमानवप्रौतिकवत्॥ प्रादटट्काल:॥ महाकवि श्लोक दव सरसोपचितपादः॥ गिरिः॥

स्थितिर्यस्य पत्ते कलहे परस्परविरोधे स्थितिर्यस्य मः। दति कामिनौजनः । सत् अनुमानं प्रमाएं यस्य पत्ते दनुर्दैत्यमाता तम्या: मानस्तत्सहितः । दूति तार्किकः । निर्वयापारो निश्ेष्टोऽलम दृति यावत् बजन्ः तणः [उत्पवः] यस्य सः "निर्व्यापारस्थिती कालविशेषोत्सवयोः चणः द्वत्यमरः" पच्चे बहनि लक्षणानि आवर्त्तकादौनि शभचिन्ानि यस्य मः। दूति वाजौ। बज् लोहं यस्य मः पत्ते बडल ऊहो यस्य मः। दवति कपाटम्। प्रवलतमा अतिप्रवला पक्चे प्रवलं तमोऽन्धकारो यत्तरेति "अत्वसन्तस्येति" दौर्घः। गिरिभात् महादेवात् द्वति गिरिशतः श्रियं विभ्राणः "गिरिभो गिरोशो मड़ दूत्यमरः" पचे गिरीणां पर्वतानां प्रतानि तेषां श्रीसतां विभ्राणः। द्ूति रावणः। दारः सह वर्त्तमाना: सदारा: ये मानवाः मर्त्यास्तेषां प्रौति- कत् पच्े मदा सर्वदा रमायाः लक्ष्म्याः नवप्रौतिरृत्। दवति प्रावृट्कालः ।

कविकल्पलता।

वर्षोपल दव सत्वरश्नयान्वितः ॥ परिव्राट्॥ दूति खराड श्नेषाः ।। अथ शब्दैरपूव्वाद्यैः पूर्व्वभागप्रयोजितैः। स्नेषाय शब्दमध्येषु नि्षिपेदक्षं यथा ॥ १॥ अपूर्व्वस्वरचेष्टः१। आचितखेटकशोभी। उद्योति- परागशोभः२। अच्चितगजयुतः। खचितद्योतयुतः।

रसायां पृथ्व्यां उपचितः वृद्धिं गतः यः पादः प्रत्यन्तपर्व्वतस्तेन महितः पत्ते रसः गटङ्गारादिः पादशरणः झोकानाम्। दति गिरिः। सत्वरं शौघ्रं यः चयस्तेन अन्वितः पच्षे सत्वस्य सत्त्वगुणस्य रक्षया अन्वितः । दति परिव्राट्। पादानां भङ्गन ये स्रेषास्ते खण्डन्नेषाः । (१) श्रेषान्तरमाह अ्रपूर्व्वेत्यादि अ्र्पपूव्वीद्यैरपूर्व्वभब्दादिभि- रादिशब्दादाचितद्योतिताञ्चितखचितादौनां गरहणम्। अ्र्रकार: पूव्वो यस्य सः । अपूर्व्वा स्रमा चेष्टा यस्थेति पचे अखरमा असुन्दरा चेष्टा यम्येति। आ्रा समन्तात् चितो य: खेटकः खेट एव खेटकं चर्मम "खेटः कफे ग्रामभेदे चर्म्मए स्रवति तिषु दति मेदिनौ" तस्य शोभा यस्यास्तौति पत्ते आखेटकं मृगया तच्छोभा यस्यास्तौति।

१ अपूव्वसुरचेछटः (A). २ उद्योतिपरागमुक्त: (S) .

PK Devesvara 840 Kavikalpalatā D4 1913 v.1

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY