1. Kavi Kalpa Lata Deveshwara Ed. Sharat Chandra Shastri Vol 2 Asiatic Society

Devesvara Kavikalpalatā

PK 840 D4 1913 v.2

UNIVERSITY OF TORONTO

LIBRARY

WILLIAM H. DONNER

COLLECTION

purchased from a gift by

THE DONNER CANADIAN

FOUNDATION

BIBLIOTHECA INDICA:

A

CODECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISHED BY THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL. NEW SERIES, No. 1462.

सटीक-कविकल्पलता।

KAVI-KALPA-LATĀ WORK ON RHETORIC BY DEVEŚVARA TOGETHER WITH HIS OWN COMMENTÅRY.

SIR.WILLAMJONES

MDCCXLVI-MDCCXCN

EDITED BY PAŅDIT ŚARAT CANDRA ŚASTRĪ FASC. II.

CALCUTTA :

PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS, AND POBLISHED BY THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL, 1, PARK STREET 1923

NOTICE.

BIBLIOTHECA INDICA

PUBLISHED BY

THE ASIATIC SOCIETY OF BENGA

THE Bibliotheca Indica is a collection of works belong or treating of Oriental literatures and contains origina editions, as well as translations into English, and also. graphies and studies. The publication was started in 1849, and consists Old and a New Series. The New Series was begun ir and is still running. As a rule the issues in the series consist of fascicles or 100 pages print, though occasionally numbers are iss double, triple or larger bulk,. and in a few cases even works have been published under a single issue n Several different works are always simultaneously in pr Each issue bears a consecutive issue number .. The Old consists of 265 issues; in the New Series, till November, inclusive, 1459 issues have been published. These 1724 represent 237 different works; these works again rej the following literatures :- Sanskrit, Prakrit. Rājasthānī, Kāshmīrī, Hindī. Tibetan. Arabic, Persiau. Several works published are partly or wholly sol others are still incomplete and in progress. A few though incomplete, have been discontinued. Various price lists and notices concerning the Biblí Indica are available and may be had on application. lists are in preparation. Revised lists are published time to tíme. The standard sizes of the Bibliotheca Indica are three Demy (or small) octavo. Royal (or large) octavo. Quarto. The prices of the Bibliotheca Indica as revised in are based (with some exceptions) on the following sca unit of 96 or 100 pages in a fascicle as the case may be :-

NOTE.

The name of the Editor of Fascicle II, Kavi-kalpa-latā, has been wrongly indicated on its cover and should be: Pandita Ram Karan, Vidyāratna. The previous Editor has only been responsible for Fascicle I.

कविकन््पलना।

घनवर्डिस्मरः। छविराजितगलः। दामोदितनवश्रीः। धरोचितबलः। न व्याप्तक्षचनाथः। परोचितवन- शोभी। प्रमोदितकटस्थिति[:]। बलोचितहलश्रः। वामोदितमनस्थितिः। विक्रान्तभवोपेतः । विभूषित- पदान्वितः। 'वियुक्तजनप्रियः। 'व्याप्तपक्षहारी। भरोचितरतश्रीः। रचितमणौभासुरः। सततरस- स्थितिः। स्थामोदितवरश्रः। क्षमोदितपणस्थितिः। संसक्तगरस्थितिः। संप्राप्तसारभूषणः। संभूषितशय- युतः। संभावितमदोदयः ।

परागः कौसुमरेणः। पचे उपरागः । अ्रङ्गजः । खद्योतः। घस्रः । छगलः । दानवः । धवलः । नक्षत्रनाथः । पवनः।

प्रकट: बहलः। वामनः। विभवः। विपदः । विजनः ।

विपचः । भरतः । रमणी। सरसः। स्यावरः । चपणः । सङ्गरः। समारः। संायः। सम्मदः। दत्याद्योऽययपरेऽप्यूहनौयाः प्रतशः ॥

१ 'न द्योतिक्षत्रनाथः' B. ₹ 'वरोचितहलश्रीः' B. D. ३ 'तवनास्थितिः' D. ४ 'वियुक्कधनप्रियः' B. 'विमुक्तजनप्रियः' D. ५ 'विपक्षहारी' B. 'भारोचितरतश्रीः' B. D. 9'D. पुस्तके नास्ति. 7

कविकल्पलता।

कल्ोपयुक्तकपोतः'। प्रसवलितप्रवालोपेतः। प्रभ्रषट- प्रमदोद ग:१। विमुक्तविरइस्थितिः। 'माली युक्तमानव- घनः। 'मारहितमाधवोल्वसि[त]:। नरहितनगरा- लङ्गारः। सुरहितसुधर्माश्रयः। पर चितश्लेष संश्न्ेषैवेरया (गो?) वरर्या दिनामभिः। उपमानकृतोह्लासैः साधयेत्सर्ववर्णनम्॥ १॥

दूदानों पूर्व्वात्तरदूरीकरणन झ्लेषान्तरमाह। कलोप- युक्तेति। ककारस्य लोपेन युक्नो यः 'कपोत' दति पदं तेन 'पोत' दति पद्मायातं भवति। एवं बालः। मदः । रहः। नवघनः । धतः । गरः । धम्माश्रयः ।

(२) रचितश्नेषेण रुंख्ेषोयोगो येषां तेः तथा। वर्णा गौराढयो गुणाः। वर्ष्या वर्णनौयाः पदार्थाः। वर्णिनो वा बलाकाकपोतरामभादय: गुक्कधूमरादिवर्णाश्रयाः। आर्रदिभब्दात् स्वर्गव्योमाटयः। एतेषां नामभिः संज्ञाशब्दैः गौरमितपौत-

१ 'कपोतवान्' B., 'कपोलः' ('., 'कलापयुतकपोतव्ान्' D. २ 'अभ्रष्टाप्रमादयः' B., 'प्रभषट' C. ३ 'मालोपयुक्कस्थितिः । मानवघनः' D. 8 'मारहितमाधवोल्वासितः' B.D. जनितप्लेषसंपलेघैर्वसाव गर्या दिनामकेः। D.

कविकल््पलता।

त्र हो गौरवसल्वमक्ष्मीर्या मिनौकामिनीपतिः।

गौरौभूतकलाशालौ परशुभ्ासितोदयः। सुपौवर सितोह्वासः स्पष्टां श्रेतश्रियं वह्दन्॥ ३ ॥

(२) गौरी वसन्तौ लन्ष्मीर्यस्थेति। पन्ते गौरवेण गरुतया मतौ लन्ष्मौरस्येति। 'गौरः पौतमितयोः।' यामिन्येव कामिनी तस्या: पतिश्चन्द्रः। सुपव्वपव्वतो मेरुस्तस्योपमाभङ्गौ सादृ- शयरीतिः॥

(३) गौरीभूता शुक्कौभूता या कला तया शाली श्रेष्ठः । पच्न गौरी दुर्गा, भृतः प्रेतः, कला चन्द्रकला, एतैः शाली श्रेष्ठः। दूह शिवचन्द्रयोरध्याह्ारेणोपमेयभेदः। एवं मर्व्वत यथायथ- मध्याहार्य्यम्। परः शडुभ्रः भ्रासितः स्थितः उद्यो यस्य। पत्ते परशना कुठारेण भ्रामितः शोभितः उद्यो यस्थेति। श्रोभनेः पौवरो महान् मितः शडकः उल्लामो दौप्निरस्येति। पचे सुपौन्ना महता रमितेन श्रब्देन उल्लासी यस्। 'पौत्री तु पीव- पौवरौ।' स्पष्टांशुना किरणेन *दूता प्राप्ता या श्रसतां वहन्। पच्चे स्पष्टम्।।

१ 'सुपर्य' A. B. * 'दूता' इत्यन् 'एता' इति चेत्समौचौनम्। मूलानुसारित्वात्

१०० कविकल्पलता।

सदाबलाका सितश्र र्गिरौशचलसच्छविः। स्फुर चन्द्रकसल्लक्ष्मीर्घनसारद्युतिं वहन्॥ ४ ॥ 3

सदा नवसुधाशोभी बिभ्राणो राजर्ताश्रयम्। जातरूपचयच्छायो १मधुपौतप्रभान्वितः ॥ ५ ।

(४) बलाकेव बकपङ्गिरिव सिता श्रीरस्। पत्ते अबलया स्त्रिया कामिता प्रकाशिता औ्ररस्थेति। 'काम दोप्ौ' दृत्यस्मात् एन्तात् क्प्रत्यये रूपम्। गिरिशवत् अचला सच्छ- विर्यस्य। पत्ते गिरिभाचलः कैलामः। स्फुरन्तौ चन्द्रवत् कमन्ती लत्मौरस्येति। पक्षे स्फरच्चन्द्रकेणा मयूरपच्स्थेन सती लन्मौरस्येति। घनवत्सार: श्रेष्ठः, कर्पूरश्व॥

(५) मदा नवसुधावत् शोभी। पत्ने सदानश्वासौ वसुधा- शोभी चेति। राजतश्रौः रजतसम्वन्धिनी या श्रीस्ताम्। पत्ते राजतो नृपात्। पूर्व्ववत्समाधानम्। जातमुद्धूतं यद्रूपं तच्चयेन चाया यस्य। पत्ते जातरूपं सुवर्णम्। मधुवत्पौतप्रभा। पत्ते मधुपी भ्रमरी तया दूता प्राप्ता प्रभा ॥

१ 'सदाऽबलाकामितश्री' B. २ 'श्रियं' B. ३ 'मधुपीतभ्रमान्वितः' B.

कविकन््पलता।

कर्रिकार चितच्छाय: परागश्रौविराजितः। अधिकार (रु!)एय संशोभी नवेन महसा इतः॥६॥

बहुलोहितसंपत्ति: प्रवालद्युतिपेशलः । अधिकद्रुश्रियं बिभ्रत्कडारचितवैभवः ॥ ७ ॥

(६) कर्णिकारं लकुचकुसुमं तद्वत् चिता प्राप्ता चाया येन। पत्ते कर्णिका कर्णभूषणं तेन रचितच्क्रायः । परागः कौसुमरेण: तद्वत् श्रीः। पत्ते परा श्रेष्ठा अगस्य वृक्तस्य पर्व्वतस्य वा श्रीः। अधिकं आरुएं लौहित्यम्। पक्े अधि अधिकं कारुणं करुणता कृपा च। नवो महेनः सूर्य्यः तन्महमा वृतः पुष्टः। पत्ते नवेन नूतनेन प्रपंस्येन वा महमा तेजसा वृतः॥

(०) बढ्ौ लोहिता सम्पत्तिः श्रर्यस्थेति। पक्े वडला ऊहिता मम्पत्तिरस्येति। प्रवालो विद्रुमः, प्रकृृष्टवालस्। श्रधि अधिका कद्रुः पिङ्गला श्रीः ताम्। पत्ते अधिकां दरणं वृक्ताएां श्रियम्। अधि अधिकां कद्रोदैत्यमातुर्वा श्रियम्। कडार पिङ्गं चितं व्याप्तं वैभवमस्येति। पक्षे कलया रचितं वैभवं येन। डल्योरैक्यस्मरणत्।

२ 'अधिकारुसयसंशोभी' B., 'अधिकाररयसं 'D २ 'महसादृतः' B., 'महसा युतः' D. 3 'कत्रासत्रयं बिभ्नत्कलार' (?) D. * 'नागमातुर्वा' इति चेत्ममौचौनम्। कद्वा नागमातत्वात्।

१०२ कविकल्पलता।

नवधूसरसाटोपः सदा 'सवलसद्रुचिः। विभात्यधिकपोतश्री रासभासितवैभवः ॥८॥ असितत्त्वमनो द्वारी ब हुश्यामलतान्वितः। स्वभावनीलसव्वक्ष्मीः सदारामोदितद्युतिः ॥८ ।

(८) नवेन प्रशंस्ेन धूमरेण धूमरगुणन साटोप: प्रः। पत्ते न वधूषु सरमः आ्रटोपोडस्येति। सदा सर्व्वदा पाबलः सितामितमिश्रो गुणः तेन सती प्रभस्ता रुचिरस्येति। पक्षे सत् प्रपास्तं आ्रासवं मधु, मदा सर्व्वदा सवो यज्ञो वा, तेन लसद्रुचिः। अधि अधिकं कपोतवत् श्रर्यस्य। पच्े पोतेन शावेन श्रीर्यस्य। रासभो गर्द्भस्तद्वत् असितं र दषत् मितं वा वैभवं ग्रोभा अ्रस्येति। पत्ते रामेन नृत्यभेदेन भामितं वैभवमस्तोति। (ह) अभितत्वं अशउक्कत्वम्। पच्े शरसि: खङ्गः तस्य तत्त्त्वं तद्विषयकं शिक्षासौष्ठवम्। श्यामलता कालििमा, लताभेदख। स्भावेन नौला मलत्मौरस्थेति। पत्ते खभा खकीया शोभा तया अवन्यां पृथिव्यां कद्धवने वा महत्मौरस्थेति। खभावेन लौनैनौडे कुलाये सब्त्मीरस्येति वा। डलयोरेकन्र स्तिः*। मदा सव्वदा रामवदुदिता द्युतिरस्येति। पत्ते मदा रामया आरामेण वा उदिता द्युतिः। मदारश्चासौ श्रामोदितद्युति- रिति वा ॥

१ 'सदास(प)बलसद्गचिः' B., 'सरलसद्गचिः' D. २ 'प्रभाव' B., 'खभाव' D. * 'एकत्वम्मृतिः' इति चेत्समौचौनम्।

कविकन््पलता

केशवामोदितच्छायो नदौनश्रौमनोहरः।

स्वर्जनस्थितिरोचिष्णः स्वर्गलाभचित स्थतिः। 2सदादिविहितोल्वासः सुरावासनयान्वितः ॥ ।: ॥ स्र्गः ।

(२०) केशवत् वामा शोभना उदिता काया प्रम्येति। पत्ते केशवा नाम उदिता क्वाया अम्येति। नदीनः समुद्रः तद्दत श्रमनोहरः। पत्ते न दौनश्रिया दरिद्रवत शोभया अ्रन्वितः। अन्धकारवत् अतिरोचिष्णः शोभनः। पच्े अ्रन्वकारातिः शिवः । कुवलयं नौलोत्पलम्, पृथ्वौवलयं च। कुत्सितं वलयं कङ्गएं वा॥

(११) 'वर्णवर्ष्यादिनामभिः' दत्यत्र आ्रदिशब्दसटह्ौतम्यो- दाहरणम्। सर्जनो देवजनः, शोभनमर्जनं च। खर्गरूपो यो लाभम्तत्करा स्यितिरस्यति। पत्ते शोभनं अरलं दण्डः तम्य आभः सदृशः करो बाज्ः तेन स्यितिरम्येति। मदा दिवि सर्गे हिती धत उच्ांसो येन म तथा। पचे सतां आ्दौ विहितः उब्बामो येन। सल्नोकादौनां वा। सुराणं आरवासे स्र्गे नयान्तः । सुराया मद्यम्य वासनया अ्रन्वितः ॥

१ 'स्थितं' A. २ 'अर्ज्जुन' 1. ३ 'खर्ज्जलोभक [र]स्थितिः' (?) B .. 'सर्गलाभकरस्थितिः D. 8 'सदारविहितोल' मः' D.

कविकल्पलता।

सव्योमासङ्गविद्योती सन्नभोगमनस्थितिः ।

व्योम।

स्वयम्भस्थितिविभ्राजी सम्पन्नवसुधास्थितिः। "स्फुग्दराङ्गसंशोभी 'सुक्षमासमलङ्गृतः ॥ १३॥ भूमिः ।

(१२) स दति पृथक् पदम्। व्योमामङ्गन विद्योती। पत्ते मव्ये वामे उमायाः पार्व्वत्याः सङ्गेन विद्योतौ। सत् प्रशस्तं यन्न्नभमि गमनं तत्र स्यितिरस्यति। पत्ते सन्ना नष्टा भोगे मनसः स्ितिरस्ेति। 'खर्पावशरि' इति विसर्गलोपः । पभ्रान्तः आ्काशान्तः, न भ्रान्तक्व। सदा सळेदा काशं काश-

कुसुम्, मह् गगनं च। (१३) सयं आ्रत्मना भुवि स्थित्या विभ्राजी। पत्ते खयम्ः ब्रह्मा भिवो वा। (त्र) सम्पन्ना वसुधा* च। न्फरन्याः धरायाः अङ्गं क्रोडः। पत्ते हरस् शिवस्याङ्गम्। सुभरोभना क्षमा पृथ्वौ,

चान्तिश्च।।

२ 'सदाकापक्कतस्थितिः' B. D. ३ B. पुस्तके नास्ति. ४ 'स्फर दराङ़गसं्ोभी' B., 'स्फरद्राङगसंपोभी' D. ५ 'खक्तमा' B. * 'मम्पदा नवा सुधावत् स्थितिरस्येति। सम्पन्ना वसुधा च।' इनि म्यात्।

कविकन्पलता। २०५

सदावलिसमुल्लासी सज्जपातालवैभवः। त्रहौनभोगविभ्राजी भूदार स्थितिसुन्दरः॥ १४॥

पातालम्।

सश्रौकाननरोचिष्ण: कान्तार चितवैभवः। अधिका सार सारश्रीविधुनौतश्रियं वह्दन् ॥ १५॥ वनादि।

(१४) सदा बलिर्यननति सढाबलि पातालम्। पन्ते सतां प्रावलि: ममूहः। मदा मव्वदा बलि: पूजोपकरणं, चिबलिश। म्जं उत्तमं पाताले वैभवं अ्रस्ेति। पक्ते सती प्रशस्ता जपा ओड्रश्च (पा)तालं च, तथोवैभवं यच्चति। अ्र्हिः सर्प्पः तम्य दून: प्रभुः वासुकि: तस्य भोगो यच्रेति अ्रहौनभोगं पातालम्। पच्चे अहौनो महान् भोगः सुखं यत्र। भूदारो वराहः तस्य स्थितिर्यचनति भूदारस्थितिः पातालम्। पत्ते भुवि या उदारा स्थिति: ॥

(१५) श्रमहितं यत्काननं, मश्रौक आ्रननं मुखं च। कान्तारो व्त्म दुर्गमम्। तत चितं व्याप्तम्। कान्तया रचित च। अधिकासारं कामारे अधि। आमारो धारासम्पातश्। विशिष्टा धुनौ नदी तथा दतां श्रियम्। पत्ते विधना चन्द्रे विष्णुना वा नौतां श्रियम् ॥

१ 'पेपालः' D.

१०६ कविकन्न्पलता।

स्वर्गस्थितिमनोह्ारौ 'सदानौरोचितस्थितिः। सज्जलक्षणविद्योती सदम्भस्थितिपेशलः ॥ १६ ॥

जलाधारः ।

सम्पन्नवे शमनि स्थायौ सदनस्थितिभासुरः ।

गहाधार: ।

(१ ६) सुभोभनं अरणंः तोयम्, स्णं सुवर्ण च। पूर्व्ववद्वि- मर्गलोपः । सदा सव्वदा नौरं जलम्। स दति पृथक् पद्म्। दानौ दाता। दूरा भूः वाक श्रर्वा तदुचितस्थितिः। सत् प्रशस्तं जलं तत्र चणं व्याप्य विद्योतौ। चणेन उत्सवेन वा। पत्चे सन्नं उत्तमं लक्षणं चिन्हम्। सत् प्रभास्तं अरभ्भ:, दम्भसहितञ्व।।

(१e) सम्पदा नवे अश्मनि पाषाण। पन्ते स्पष्टम्। सत् प्रशम्तं अनः शकटं तम्य स्थितिः । पूर्व्ववद्विसर्गलोपः। मत् मनः, गहम्य स्थितिं च। 'यरोऽनुनासिके' द्वति वा ग्रहणादनुनामि- काभावः। सुश्रोभी निलयो गहं तत्र। पत्ते सुशोभिनि शोभमाने लये विनाशे ध्याने वा स्थिति:।

१ 'सवारीरोचितस्थितिः' B. २ 'सझतः' B., 'सदमनस्थि' D. ३ 'मलये स्थितः' B.

कविकन््पलता।

अरहो वामनताटोपः सदाखर्वतमस्थितिः । अधिकं प्राशुसंशोभी सर्वदावालसद्द्युतिः॥१८॥ पाकार: ।

रत्प्रचलस्थितिविद्योती सदास्थिर चितस्थितिः। सत्वरोचितलक्ष्मीको मनोज़ञतरलक्षणः ॥१६॥

म्थिरादि: ।

(१८) वामनता खर्व्वता तथा आटोपोऽम्येति। पक्ने वामः शोभनः प्रतिकूलो वा, तत्र तेन वा नतो नम्र अटोपो यम्येति। खर्व्वतमो S्तिवामनः । पत्ते मदा अखर्व्वतममि स्यितिरस्येति। पूर्व्ववद्विसर्गलोपः। प्रांशडः दौर्घः। पत्ते अ्धि अ्र्धिकं कम्प्र: कम्पनभौलः अ्रंशः करः। बालः अन््पाकारः। पत्ते सर्व्वस्मिन दावे वने अलसद्युतिः निश्ेष्टद्युतिः॥ (१८) अचलो गिरिः, अचलं चरत् (:)*। मदा स्थिरा स्थैर्य्यवती चिता व्याप्ता द्युतिरम्येति। पत्ते सदा अ्रस्थ्ा कौकसेन रचितद्युतिः । सत्चेन रोचिता, सत्वरा उचिता च लत्ौर्यस्य। मनोज़तरं अतिशोभनं लक्षणं यस्य। पन्ते मनोज्ञः तरलः तण: उत्सवो यस्।

१ 'अधिक प्रांशु' B. २ 'सर्वदारालसस्थितिः' B. ३ 'अचलास्थिति' D. ४ 'चितद्यतिः' B. D. * चलं चरम् इति म्यात्।

कविकल्पलता।

उपकरठस्थितिं बिभ्रत्सनौल(ड़!)स्थितिपेशलः'।

समौपम्।

परमन्नाघौ विशदच्छाय: स्वचलच्छा यो विशद (हृद्य!) प्रतिभः।

(२०) उपकए्ठः समौपं, कण्ठसान्निध्यं च। मनौड़: समौपं तत्र स्थित्या पेशलः शोभनः। पत्ते स दूति पृथक पदम्। नौडस्थिति: पोभा। नौडे कुलाये स्थितिरिति वा। अ्रभ्यर्णो निकट: तत्र स्थितिः। अभ्यर्णः अणसि तोये स्ितिः। गङ्गाया भ्रम्बुनि जले कटम्य गण्डम्य स्यितिरस्य। पत्ते स्पष्टम्॥

(२२) पन्ते स्नषान्तरमाह। परमन्नाघावान्। पन्ने पर अक्लाघौ। अच्छायः क्वायायाः अभावो यस्। विशदा निर्ममला छ्वाया यम्य च। अत्यर्थ अचला काया यम्य। पत्ते खकीया चला काया यस्य। हृदि चित्ते अप्रतिभः। हृद्या प्रतिभा यस्य इति चा अपिनद्ध आच्छन्नं अरङ्गं यस्थेति। पक्षे न पिनद्धं अ्रङ्गं यम्येति।

१ 'मनौड़स्थितिपेपलः' B. D. २ 'खभ्यर्सा' D. ३ 'सचलाद्यो(?) हृद्यप्रतिभः' B 'खचलच्छायो हृद्यप्रतिभः' D.

कविकन्पलता।

अ्पिनड्वाङ्ग: कान्तोऽङ्गेन प्रखरोऽत्यन्तं क्षितिमापन्नः ॥२ ॥

उक्तवपरीत्यम्।

द्वति१ ततीयं कुसुमं श्रेषस्तबके प्रकौर्णकाख्यम् ॥३ ॥

दवति वचनात् अपि शब्दस्याSकारलोपः। पत्ते बरङ्ग पारौरे कान्सिः। पक्े प्रकुष्टः खरो ग भ दूव। च्ितिं पृथ्वीं आपन्नः। पच्चे च्िति माऽऽपन्नः न प्राप्तः। माङ निषेधे॥ उक्तार्थस्य वैपरीत्यं विपर्य्ययः ।

दति श्री द्वितीयसतबके ततीयं कुसुमम् ॥३॥

१ 'इति द्वितौये प्लेषस्तबके संकीगो नाम ततीयं कुसुमम् ॥' B. D.

११० कविकल्पलता।

द्वयं पक्षनदौकूलासिधारारामनन्दनाः ॥ १॥

ग्रौवारेखा कालिदासकाव्यं शूलशिखावलि: ॥२॥ सन्ध्या: पुरः पुष्कराणि रामविष्णज्वराङ्मयः। (१) एकं एकार्थसूचकम्। आ्रात्मा ब्रह्म। दन्द्रः । हस्त्यश्ौ ऐरावणोच्चैःश्रवसौ। गजाम्यो गणेशस्तस्य रदो दन्तः। शुक्रस्य उपनमो टृक चक्षुः । द्वयं झर्थसूचकम्। पत्ौ मामपूर्व्वापरा्टी। तसे: खङ्गस्य धारे द्वे पार्श्चे। रामनन्दनौ कुशलवाख्यौ। (९) तयं न्ययर्थसूचकम्। कालाः भूतभविष्यद्वत्तमानरूपाः। अग्रयो दव्िणार्हगार्ईपत्याहवनौयाः। भुवनानि स्वर्गमर्त्त्ये- पातालानि। गङ्गामार्गा: भुवनत्रयगतिभेदात् चयः। ईशस्य भिवस्य दृभो नेचाणि। गुणाः मत्त्वरजस्तमासि। कालिदासकाव्यं मेघदूत- रघुकुमाराख्यम्। शूलशिखाः चिशूलस्याग्राणि। बलि

चिबलि:।

(३) मन्ध्या: प्राह्मध्यानमायाहरूपा: । पुराषि मयर- चितानि दैत्यपुराणि। पुष्कराणि मितासितलोहितानि, तौर्थानि वा। रामा रामभार्गवयादवाः ! विष्णुज्वराङ्डयः चयः । तथा च-

१ 'एक आत्मेन्द्र' B. D. २ 'जरांड्रयः' B.

कविकन्न्पलना।

स्वर्दन्तिदन्तसे नाङ्गोपाययामयुगाश्रमाः। पञ्च पाएडवरुद्रा स्येन्ट्रियस्वर्द्रव्रतापयः॥४॥ महापापमहाभूतमहाकाव्यमहामखाः। 'ज्वर स्त्रिपादम्विरिशिराः षड्भुजो नवलोचनः । चत्वारि चतुष्टयसृचकानि। एवं सव्वेच। वेदा: कक्ामायर्वय- जूषि। ब्रह्मास्यानि ब्रह्मणो मुखानि। वर्णाः ब्राह्मणत्त्रियवेश्य- शुद्रा:। अब्धयः पूर्व्वापरोत्तरदव्िणः ममुद्राः । हरेः कृषाम्य बाहवो भुजाः । (४) सदन्तिनः ऐरावणस्य दन्ताः। सेनाङ्गं हम्तयप्नरय- पादातम्। उपाया: मामदानभेददणडाः। यामाः दिनरात्योः प्रहराः। युगानि मत्यचेताद्वापरकलयः । आश्र्रमाः त्रह्मचर्या- द्यः । तथा च- 'ब्रह्मचारी गही वानप्रस्थो भिन्नुश्तुष्टये।' दृत्यमरः । [पञ्ञ] युधिष्ठिरभौमार्जुननकुलस्हदेवाः । रुद्रख्य शिवम्य आम्यानि मुखानि। दृन्द्रियाणि त्वक्चन्ुःश्रोतघ्राएरम- नानि। स्वर्गस्य द्रवो वृक्षा: स्वर्द्रवः मन्दारपारिजातमन्तान- कनत्पवृक्षहरिचन्दनानि। व्रताग्नय: पञ्ञ, तापव्रतस्य अ्रग्रय दत्यर्थः। (५) महापापानि नानि*। महावाक्यानि। महामखाः वैश्वदेवाद्यः। तथा च-

१ 'हरिबाहन: (वः)' B. * 'तत्मंसर्गो च पञ्चमः' इति स्मग्गात् पञ्चसङ्ापूर्तिः

११२ कविकनन्पलता।

पुराशलक्षणान्यङ्गानिलवर्गेन्द्रियार्थकाः॥ ५ ॥ षड्वज् को णचिशिरो नेवतर्काङ्गदर्शनम्। चक्रवर्तिमहाम्ेनवदनर्तुगुणा रसाः ॥ ६॥

'पाठो होमश् तौर्थानां मपर्य्या तर्प्पणं बलिः । एतेंः पञ्च महायजा ब्रह्मयज्ञादिनामकैः ॥' दूत्यमरः । 'मर्गश्च प्रतिर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च। वंशानुचरितं चेति पुराएं पञ्चलक्षणम् ।' अङ्गानिला :- 'प्राणोऽपान: समानश्चोदानव्यानौ च वायवः।' वर्गा: कुचुटुतुपवः। दन्द्रियार्थाः विषयाः शब्दरूपरसस्पर्श- गन्धा: ।

(६) [षट्] वञ्रस्य अने: कोणः। चिशिरा: रावणपुत्रः तम्य नेचाणि। व्याप्यप्रसङ्ग व्या सङ्ग दृति तस्यापि अरवयवाः विषय- दर्भनानि वैशेषिकन्याय मौमांमावेदान्तसाङ्पातञ्जलाख्यानि। चक्रवर्त्तिनो वेनमान्वात- घुन्धुमारपुरुरवाकान्तवीर्य्यारजुनाः। महासेनस्य कार्निकेयस्य वद्नानि। ऋतवो वसन्तग्रीआादयः । रमाः मधुरतिक्तकषाय- कट्गम्नलवणरूपा: । गुण: सन्विविय्यहादयः।

२ 'वदनानि गुगा' B. D.

कविकन्पलता। ११३

सप्त पातालभुवनमुनिद्दपार्कवाजिनः ।

ब्रह्मश्रुतिव्याकरणदिकपालाह्िकुलाचलाः ॥८ ॥

(e) [सप्न] अतलवितलसुतलरमातलतलातलमहातलपाता- लानि। भुवनानि भूर्भुवःसर्महर्जनस्तपम्सत्यरुपाणि। मुनयो मरौच्यङ्गिरोऽत्रिप्रमुखाः। दौपाः जम्वूप्त्ताद्यः । अर्कम्य सूर्य्यम्य वाजिनः प्रश्नाः। वाराः रविसोमाद्यः। प्रश्यः लवणेद्ुरम- प्रभृतयः । खरा: षडजमध्यमाद्यः । राज्याङ्गानि 'स्वाम्यमात्य सुहृत् कोषो राष्ट्रदुर्गबलानि च।' ब्रौहयो धान्यानि माषाद्यः। वन्हिशिखाः ज्वलिनौतापिनौधूम्रेत्याद्यः । अ्रग्र: मत्र जिह्वारूपाः शिखाः। तथा च अग्रेर्जिक्ञाः मत्र- 'हिरण्या गगना रक्रा कष्णान्या सुप्रभा मता। बज्रूपाऽतिरक्ा च जिक्का: सप्न हविर्भुजः ।'

(८) [अष्ट] योगाङ्गानि यमनियमादयः। वसवो देवगण- भेदा:। ईशमूर्त्तयो वन्हि चन्द्रसूर्याः पञ्चभूतानि यञ्वा च। दिग्गजा: ऐरावणपुण्डरौकाढयः । सिद्धय :-

१ 'वारेतिखरराज्याङ्गधातुवह्िशिखान्यः' B. 'वाराब्विखर- २ 'दिकपालाहिकुलाद्रयः' B. * अन् 'चन्द्रसूर्ययौ' इति चेत्समीचौनम्। अग्ने: परिगगाने

8

११४ कविकन्न्पलता।

नवाङ्गद्वारभूखएडक्कत्तरावणमस्तकाः । व्याघ्रौस्तन सुधा कुएड श्रेवध्यङ्करसग्रहाः॥॥

'अणिमा लघिमा चैव प्रकाम्यं महिमा तथा। ईश्नितवं च वशित्वं च प्राप्तिः कामावसायिता।

ब्रह्मणो विधातुः श्रतयः श्रवणानि। व्याकरणानि माहेश्वर- कपालिसवत्सकलापप्रभृतयः । दिकपाला: दृन्द्रवनन्हिप्रमृतयः । 'टून्द्रो वन्हिः पितृपतिनैर्कतो वरुणो मरुत्। कुबेर ईशः पतयः पूर्व्वादौनां दिशां क्रमात्।' द्वत्यमरः । भ्रहयोऽनन्ततचकादयः । कुलाद्रयो वर्षाणं सौमापर्व्वताः हिमालयप्रभृतयः । (5) [नव] अङ्गस्य शरौरस्य द्वाराणि मुखनासिकाद्वयश्रोचद्य-

रत्ता: कविन्नाः रावणस्य मौलयो मस्तकानि। मूलगौर्षमेकं विश्ाय नव मस्तकानि नित्यं क्वित्त्वा शिवाय नैवेद्यानि कृतानौति प्रसिद्धिः। भ्रमृतस्य नव कुण्डानि पुराणदौ प्रमिद्धानि। पावधयः । अङ्गानि शरौरावयवाः हस्तपादादयः। प्रङ्गेति पाठे एकद्वित्वादिमद्यासूचका वखा (अ्रङ्गा:) नवैव। यथा-१-२- ३-४-५-६-७-८-८। पुनर्दशकेन एते एव वर्त्तन्ते। रसाः उटङ्गाराद्योऽष्टौ, ग्रान्तत्च नदमो रसः । ग्रहाः सूर्य्यचन्द्रादयः ॥

१ 'सेवध्यङ्क' B.

कविकल्पलता। ११५

एकादश महादेवा: सेनाश्च कुरुभूपतेः। द्वादशार्का मासराशिसङ्गान्तिगुहबाहव:॥११॥ सारिकोष्ठकसे नानौनेतभूपतिमएडलाः। चयोदश स्युस्ताम्बूलगुणा अथ चतुर्दश॥ १२॥ (२०) [दभ] कृष्णवतारा: मत्स्यकूर्म्मवराहादयः। दिग्वि- दिग्भिदा अष्टौ, ऊर्द्धू चाधश्च दे दृति दश दिशः। विश्वेदेवा: नाम गणदेवा: दप तथा च- 'विश्वेदेवा दश स्मृताः' अवस्या: बान्याद्यः । दृन्दोः चन्द्रम्य घोटकाः वाजिनी दप॥ (११) [एकादण] महादेवाः एकाद्श रुद्राः। कुरुभूपतेः दुर्य्योधनस्य सेना: अ्रत्तौहिण्यः। [दादभ] प्रर्काः द्वादशादित्याः। मासाः पौषादयः । मङ्गान्तयः महाविषुवादयः। गुहस्य कार्तिकेयस्य बाहवो भुजाः द्वाद्भ। षएमुखत्वात्तसय। (१९) मारिकोष्ठकं पातकगटहाणि। सेनान्यः कार्तिकेयस्य नेचाणि द्वादभ। राजचक्र न्यापतिमण्डलम् ॥ [तयोदश] गुवाकगुणः । तथा च- 'ताम्बूल कटु तिक्नमन्नमधुरक्षारं कषायान्चितं वातन्नं कफनाशनं क्वमिहरं दुर्गन्विदोषापह्म।

३. 'गुरु (ह?) B., 'स्कन्द' A. 8 'स्न्नापितमरडल: (लाः?) B. 'न्मापतिमराडलाः' D.

११ ६ कविकल्पलता।

विद्याथममनुस्वाराड्भुवनभ्रुवतारकाः। तिथयः स्युः पञ्चदश षोडशेन्दुकलाम्बिकाः९ ॥१३॥ अष्टादश द्वौपविद्यापुराणस्मृतिधान्यकम्। विंशतौ रावसभुजाङ्गलयोऽथ शतं यथा॥४॥

वक्रम्याभरणं विशवद्धिकरणं कामाग्रिसन्दीपनं ताम्बून्नम्य खलु चयोदप गुण: सर्गेडपि तहुर्ल्नभम्।'

(१३) [चतुर्दश] विद्याः व्याकरणाद्यः । यमाः यमाचार्य्यादयः। स्ाराजः दृन्द्रवामवाद्यः। भुवनानि सप्न पातालानि भूरादोनि च मन्न । ध्रवमण्डलं व्याप्य परितो या निवमन्ति तारकाः ॥

[पञ्चदश] तिथयः प्रतिपदादयः ।

[ षोडण ] दन्दो: चन्द्रस्य कलाः। अ्रम्विकाः षोडणमातकाः।

(१४) [अष्टादश] दौपाः जम्वादयः मत्र, सिंहलादयः उपद्वौपा: एकादश। व्याकरणाद्यः चतुर्दप्, आ्र्रयुर्व्वेदादयः चतस्रः । पुराणानि ब्राह्ममत्यादौनि। समृतयो मन्वाद्यः। धान्यानि कलमादयः॥

[विंभतिः ] रावणम्य भुजाः विंभरतिः । हस्तपादद्वयस्याङ्ग- लयो विंतिः ।

१ 'विद्यान्वयमनु' B. २ ' कला मताः' D.

कविकन्न्पलता।

धार्तराष्ट्राः शतभिषक्तारकाः पुरुषायुषम्।

सहसरं जाहवीवक्' शेषशर्षाम्बुजच्छढाः। रविबाणार्जुनकरा वेदशाखेन्द्रदृष्टयः ॥१६ ॥ तेषां यथासभभवमुदाहरणम् :- एकेन भूमिरिव मेरुमहौधरेसा वक्षःस्थलौ मधुरिपोरिव कौस्तुभेन।

(१५) [प्रतम्] धार्त्तराष्ट्राः दुर्य्येोधनादयः। प्रतभिषादि नच्ताणि। पुरुषाणामायूंषि। अ्रब्रदलानि अ्रज्रस्य पद्मस्य पनाणि। प्रक्रयज्ञा: दन्द्रम्याश्नमेधाः। मध्यस्यितलङ्गादिद्वीपा- वधेरब्धेः समुद्रम्य प्रातयोजनप्रमाणविस्तारम्॥

(१६) [महस्त्रम् ] जान्हवौवकं गङ्गायाः ममुद्रप्रवेश मुखानां महस्रम्। प्रोषस्य अ्रनन्तनागस्य भरौर्षाणि मम्तकानि। श्र्र्म्वुजम्य कमलस्य कदाः पचाणि। रविबाणर्ज्जुनकराः, रवेः करा: किरणः । बाणस्य बलिसुतस्य, अरर्जुनस्य कात्तवीर्य्यम्य कराः हस्ताः। वेदस्य शाखाः कौथुमिकामाध्यन्दिनाद्यः। दन्द्रम्य दृष्टयः चतूंषि॥

१ 'वत्रं' B. D. ₹ 'र विपारयर्जुन' B. ३ 'एतेषां क्रमेश यथा' B. 'एतेषां यथाक्रमेगा यथासम्भव- मुदाहरगौयम् । यथा' D. 8 'वक्तस्थली' B. C.

११८ कविकन््पलता।

घौरिन्टुनेव दशनेन गणाधिनाथ- श्रुएडेव देव! भवतालमकारि धाची ॥१७॥ पौद्यमाना दढ ताभ्यां प्रियदोर्भ्यामिव प्रिया॥ सिष्ठिहे च चकम्पे च सम्मुमोह च सा चमूः ॥१८॥ क एठोऽयमस्या मदुमध्यतार- स्वरचयाधार इति चिरेख:। मुदं ददाति चिजगज्जयाय प्रयाणशङ्गो मकरध्वजस्य ॥ १८॥ किं रोमराजौयमुनाप्ररृत्तो बलिचिदएडौं कलयन्ननङ्ग:। कस्यापि रूपेस जितस्तपस्वी तमेव जेतुं तनुतेष तपासि॥२० ॥

(१०) गणाधिनाथो गणेभः तस्य पुणडा पण्डादएड: । शडुण्डा शडुण्ड दूति दैरूप्यम्॥ (२०) बलििः च्िबलिि: मेव चिद्ण्डी दण्डचयममाहारः । दण्डाम्तु कोपौनवेएशिखारूपाः। तपस्ी वराकः॥

१ 'महिता धरित्री' D. २ सिख्ि (ख्वि ) दे' B. ३ 'तटेडस्या' B .. 'विरोमराजीयमुनाप्रवत्तो' D. ४ 'तपते' D.

कविकल्पलता। ११६

वकोदराद्याः सहसा महाश्रियः सहोदरास्तं परिवव्रिरे न्टपम् द्युइ्स्तिनो हस्तमिवासुहृद्गणा- चिदानिदानं रणपारदा रदा॥१॥ पञ्चत्वं पञ्चेषो- जगदारभभाय पञ्चभूतानि®। पञ्चशराः (रे!) कुसुमेषो- 8र्दिवि (गिरि?) भुवि गिरिशस्य जयति पञ्चमुखी ॥ २२ ॥

(२२) वृकोदराद्याः भौमाद्यः । नृपं युधिप्रिरम्। द्युह- स्तिन: ऐरावणम्य हस्तः शुणडः। अरसुह्ृत्गएस्य रिपुवृन्दस्य चिछिदायाः केदम्य निदानं आदिकारणम्। रणे पारं ददतीति रणपारदाः। रदा: दन्ताः। जितपारदा दति च पाठः ॥

(९९) गिरिशस्थ शिवम्य पञ्ञमुखी जयति। पञ्च मुखानि समाहतानि पञ्चमुखौ। जयते रुत्कर्षार्थत्वाद च्ाकर्म्मकत्वम्। किभ्भूता पञ्चमुखौ। पञ्चेषोः कामस्य पञ्चत्वं निधनरूपम् । जगतामारभभाय आरभ्भार्थम्। पञ्चभृतानि पृथिव्यपतेजोवाखा-

१ 'च्किकिदां' B. २ 'रगापारकोविदाः' D. ३ 'महाभूतानि ' 1. अयं पाठष्कन्दोभङ्गत्वादुपेक्षगौयः। ४ 'गिरिभुवि' A. B.

१२२ कविकलन्पलता

रूढयौगिक मिश्रास्यास्त्रिधा शब्दाः प्रकौर्तिताः। व्युत्प्त्तवर्जिता रूढाः शब्दा आ्रखएडलादयः ॥१॥ योगो गुरोन क्रियया सम्वन्धेन कतोऽन्वयः । गुणः स्यान्नीलपौतादिर्नौलकएठादयस्ततः ॥ २ ॥ सड्या अपि गुखा एव वैभेषिकमते ततः।

कविरूढिच्युताः भुभ्रवपुःषट्कन्धरादयः। क्रिया: करोतिप्रमुखास्ततः शब्दा हरादयः॥ ४॥

सम्वन्धे स्वामिनो नाम कविरूळ्या निगद्यते॥ ५ ॥

(१) व्युत्पत्तिवज्जिताः दति। यत्तु व्युत्पत्तिः क्रियते मण्डपादिशब्दानाम्। मण्डं पिबतीति मण्डपः । कुश लातौति कुशलः । एतत्तु व्यत्पत्तिमाचम्। नान्वयः । तथा चोक्रम् । (४) कविरूढिच्युताः महाकविभिरप्रयुक्ता: द्त्यर्थः । (५) मबन्धयौगिकमाह। स्वान्नेने(त्रि?ति। खात् धनादेः। नेता नायकः ।

१ उत्पत्ति' B., 'व्यत्पत्ति' D. २ 'सषृहरादयः' B. m टपतिभुकपालधनं मत्वर्थकादिभिः' D.

कविकन््पलता १२३

भूनेता भूपतिर्भूभुग् भूपालो भूधवोंऽशुमान्'। कविरूळ्यैव न त्वेवं भूमा नंशुभुगित्यपि ॥ ६ ॥ जन्याद्विधातकरस- कत्कर्सष्टसृग्जनकमुख्याः। जनकाद्योनिजजनिभू-

४तद्यथा-

विश्वविधाता, विश्नकरः, विश्वस्ः, विश्वक्ृत्, विश्न- कर्ता, विश्वस्ष्टा, विश्वस्क, विश्वजनकः।

जनकादयथा- भ्ात्मयोनिः, श्रात्मजः, आ्रत्मजन:, आ्र्ात्मभूः, आत्मसम्भवः, आ्रत्मरुहः, आ्रत्मस्ततिः। आरदि- शब्दाद्दात्स्यायनादयः।

विश्वं सूते विश्वसः। आ्रात्मनः सकाशात् भवतौति प्रात्मभुः। आ्रात्मनः मकाशात् सूतिः प्रमवः मम्भवी यम्य स प्रात्मसतिः।

१ 'ट्धनोंऽशुमान्' B., 'भूधनोंशुमान्' D. २जनिसू' B., 'जनिभू' D. ३ भूत्यगाद्यास्तु' B. ४ 'जन्याद्यथा' B., 'तद्यथा' D. ५आत्मज्यो (यो) निः' B. ६ 'आत्मजनितः' B. ७ 'आत्मस:' B. ८ 'आत्मभूतिः। दैत्यः' B., 'आात्मभूतिः' 'आात्मसूतिः' D. ६आदिना वा' D.

१२४ कविकल्पलता।

धार्यात्पाएय स्त्रमौल्यङ्गध्वज®न्मएडनसमानाः।

यथा शूली तथा सर्पो न शशौ इरिणी तथा। यथेन्दमौलिर्न तथा गङ्गामौलिस्तु वाचकः ॥ ६ ।

भोज्यभोजकसम्बन्धाद्यथा स्युरमतान्धसः॥ १० ॥

(८) धार्य्यात् कुन्तादेः। पाष्ादयो यथा। दण्डपाणिः । चक्रायुधः । चन्द्रमौलिः। मृगाङ्ग:। वृषध्वजः । पापभृत् । प्राशिभूषणः। दृत्येवमादयः । चक्रधरः । पातभर्त्ता। क्िति- कत्। किरणमाली। भभी। मयखशाली। चन्द्रशेखरः। दृत्यवमादयः । सदृत्षाः एतत्ममानार्थाः । अरत्र तेऽपि योज्या: ।

(८) सर्प्पोत्येवमादयः कविरूढिच्युताः दत्यर्थः ।

(१०) भोज्यात् अन्वादयो यथा। अ्र्मृतं अ्रन्धः अरन्न्ं येषां ते अम्तान्वमः देवाः । एवं मधुपायौ। मधुलिट्। भूभुक। मधुव्रतः। मधुपः । क्रव्यादः । पवनाशनः । दृत्येवमादयः ।

२ 'ध्वजमरडन' B. २धरभर्ट' B., 'धग्भरमर्ट' D. ३ 'भोज्यभोजन' D.

कविकन्पलता। hcl

पत्या: प्रसयिधवाद्याः पतिपत्नीभावसम्बन्धात् ॥ ११॥ सख्ुः सखिप्रभृतयो 'बाह्याद्यानासनप्रायाः। ज्ञाते: स्वस्तृरतनयात्मजाग्रजावरजसंकाशाः ॥ १२॥ आशयतः मदनारयाः सद्दासिशयप्रकारश्।

(१२) पत्य: कान्ताद्यो यथा। हरिकान्ता। हरिप्रिया। हरिवल्जभा। शिववधूः। पद्मनाभग्टहिणी। परक्रप्रणयिनौ। दत्येवमाद्यः । पत्न्याः प्रणयिधवाद्याः यथा। गौरौप्रणयौ। लत्ष्मौदयितः । दृत्येवमाद्यः । (१२) मख्युः सखिप्रभृतयो यथा। वायुमखः । अग्निमखः। दत्येवमाद्यः । वाह्यात् यानासनप्रायाः यथा। रषयानः । गरुडामनः । कुरङ्गवाहनः । दूत्येवमादयः । ज्ञातेः खस्रादयः यथा। यमखसा। कलिन्दतनया। सर्य्यात्जा। दन्द्रावरजः। गरुडाग्रजः। द्वत्येवमादयः। (।३) आश्रयतः मद्नाद्यः यथा। बलिसदन-त्रिद्ग्रा- लय-दिविषत्-स्वव्वामि-खप्नय-विलेशय दृत्यवमाद्यः। वध्यात् द्विडादय: यथा। मधुद्विट्। जभ्भजित्। ब्रन्वकघातौ। मधुद्ेषी। देत्यध्रुक। बलिध्वंसौ। पाकभासनः । बलविपनः । द्ृत्येवमाद्यः।

१ 'राज्याद्दाना' D. २ 'सब्दापायप्रकारास्न' D. ३ 'श्ासनाधिपख्याः' B., 'पासनविपक्षाः' D.

२२६ कविकन्पलता।

'सम्बन्धो हि विवक्षात इति पदाहेकतोऽपि संयोज्याः॥ १४ ॥

औचित्याद्विबुधैः प्राक्कथिताः ३ म्बन्धिशब्दास्ते वृषस्य सति वाह्यत्वे शङ्गरो दृषवाइनः ॥ १५ ॥

धार्घत्वे तु वृषाङ्कोडयं स्वत्वे वृषपतिस्तु सः ॥ व्यक्रिचिन्हाद्गितो जातिशब्दोऽपि व्यक्तिवाचकः ॥१६॥

द्मन-पव्वेतदारि-सुरमथन दूत्येवमादयः ॥

(२५) मस्वन्धो जन्यजनकादिलक्षणाः विवनातः पुरुषेच्छ्या घटितो भवतीति पदात् चिन्हात् एकस्मादपि सम्बन्धिशब्दाः नियुक्राः। यथा वाहनयोग्यकाले वृषवाह्नः ।

(१ई) धारणे तु वृषचिन्हमाचत्वात् वृषाङ्गः। युद्ध तु वृषम्य रक्षणात् वृषपतिः । यतः पातौति पतिः वाता।

यौगिकप्रस्तावे यौगिकविशेषमाह। व्यक्तिचिन्हाद्वित दवति।

१ 'सम्बन्धे' B.

कविकन्न्पलता।

यथागस्यनिवासा दिग्दक्षिणाश' प्रकौर्तिता। शब्दौ चिपञ्चसप्तादिवाचकौ विषमायुजौ।

(२७) दत्षिणाणा दत्युदाहरणम्। अत्र मामान्यविशेष- भावसम्बन्धः। नन्वत्र ढिक्शब्दो जातिशब्दो न भवति।

व्यत्रिवृत्ति सामान्यं जाति"रिति। प्राचीभेदेनानेकव्यत्रिवृत्ति- ताप्तौति चेत् नैवम्। प्राचौत्यादिका मंज्ञा सुर्य्यगतिभेदात् कृता। प्रथमं यत्न सूर्य्यः प्राज्जति सा प्राची। पञ्चात् यत्र प्राज्चति सा प्रतीचौ। एवमन्या दिक। किन्तु दिक एका नित्या विभ्वी कालकृतविपरीतपरत्वानुमेया च। उच्यते। जातिपब्देनाच् जातिरुपाधिश्व दवय विवच्ते। तेन कुत्रापि जाति: व्यक्तिचिन्हाङ्िता व्यक्तिवाचिका भवति। यथा चन्दनतरुः तमालवृत्तः दत्यादि। कुत्रापि उपाधिः सव्यकिचिन्हिता व्यक्तिमेवाचष्टे। यथा अगस्तनिवासा दिक दविणाणा दृत्ुच्यते आशाशब्दो ह्यन् यद्यपि प्राच्यादिषु मामानेन वर्त्तते तथापि दत्तिणाणा दत्यनेन चिन्िहता सतौ केवलं दच्तिणां दिशमेवा- भिधत्त। उपाधिः पुनरत् दिगितरावृत्तित्वे मति केवलं दिगृत्तित्वम्। न हि गोत्वादिजातिवत् सामान्यम् ॥

१ 'दच्षिगा परिकौर्तिता' B.

१२८ कविकनन्पलता।

इतरान्तो' नञ्पूर्वो गुराशब्दोऽर्थ विरोधिनं वक्ति। यथा सरितेत गेऽष्प्सित एव प्रतिपद्यते कृष्णः ॥ १८ ।।

जलदादिषु पूर्वपदेषु सरोजमुखेषु चोत्तरपदेषु । *सुरपतिममेषु चोभयपदेषु पर्यायपरिषृत्तिः ॥ १८ ॥

पुनर्योगिकविशेषमाह। विषमायुजाविति। यथा विषम- लोचनः । अयुग्मलोचनः । विषमनयनः । विषमबाणः। विष- मच्छूदः । दत्यादि।

(१८) मम्बन्धकृतयौगिक विशेषमाह। अ्र्मित एवेत्यादि। कृष्णा एव प्रतिपद्यते ज्ञायते. न पौतरक्ादिः। व्यत्क्रमेण एव- कारो योजनौयः । अ्रमित दृत्यन्न विरोध्यविरोधिभावः सम्बन्धः ।

(< ) जलदादिष्विति। अत्र पूव्वपदे पर्र्ायपरिवृत्तिः। यथा वारिद-नौरद द्वत्यादि। न तथा वारिप्रद-जलदायक दत्यादि। आदिशब्दात् जलदादौनां ग्रहः। मरोजमुख्येध्विति।

न तथा कामाररूह-तडागजन्मेत्यादि। मुख्यशब्दात् पङ्गजादौनां

ग्रहणम्।

१ 'इतरान्त' B. २ 'स यथा सितेतरोऽप्यसित एव' D. ३ 'पूर्वपदे' B. ४ 'सुरसरित्ममेष' B.

कविकल्पलता। १२६

इति परिवित्तिसहाये योगास्ते यौगिका: शब्दाः। परिषृत्त्यसहाये ते मिश्रा गौर्वासतुल्यास्तु॥ २० ॥

दति द्वितौये शनेषस्तबके मिश्रां पञ्ञमं कुसुमम् ॥ ५ ॥

दूति श्रीमदवाग्भटसूनुमहाकविदेवेश्वरविरचितायां कविकल्प- लतायां रद्वितौयम्तबकः सम्पूरण: ॥ २ ॥

सुरपतिसमेष्विति। अत्ोभयपदे पर्य्यायपरिव्ृत्तिः। यथा सुरेपा: सुरपतिः देवेश्वरः द्वत्यादि। समशब्दात् भृतेश-यक्षेश्वरा- दौनां ग्रहणम् ।

(२०) गौर्व्वाणतुत्या दूति। गौः बाणे यस्थति। तुल्य- प्राब्दात् विष्वकसेन-सुमनः-पूर्व्वदेवप्रमतयः ॥

दूति कविकल्पलताटीकायां बालबोधिकायां द्वितीयस्तबके रुढियौगिकं नाम पञ्चमं कुसुमम् ॥५ ॥

१'B. पुस्तके 'इति' आरम्य 'कुसुमम्' इत्यन्तं नास्ति। २ 'द्वितीये पलेषस्तबके रूठियौगिकमिश्राख्यं नाम पञ्चमं कुसुमम्। समाप्तश्वायं द्वितीय: पलषस्तबकः । ग्रन्थसङ्ा २८० ।' B. 9

१३० कविकल्पलता।

अथ राजेक्षणं गङ्गास्तुतिर्भगवदौर गम्। विप्रलापस्तडागादिवर्शानं वादितर्जनम् ॥ १ ॥ इति यच निगद्यन्ते क्रमेण कुसुमानि षट्। तं वदामि कथाकल्पं सुधाकल्पं समासतः ॥२॥ अर्थिप्रत्यर्थिनोर्यच विमतिः सा कथा द्विधा। वौतरागकथा चान्या१ विजिगौषुकथा यथा॥ ३॥

अ्रथ कथाम्तबकः ॥

(२ ) कथाया: कल्पः कत्पन यत्र। अ्रथवा कथानामाकन्त नेपथ्यमिव कथाम्तबकं। सुधाकनां अमृतसमं समामतः मंचेपात् तं वदामि। (३) कथाया: लक्षणपुरःमरं भेदमाह। अर्थिप्रत्यर्थिनो- रिति। अथौ वादी। प्रत्यर्थो प्रतिवादी। अनयोर्यत्र विमतिः विरुद्धा मतिः मैव कथा द्विधा द्विप्रकारा भवति। एकतरा कथा। वौतो रागो विजिगौषा यत्र। वाद्कथेत्यर्थः । तथा चोक्रम्-'तत्त्वबुभुत्ो: कथावादः।' यथा गुरुषिष्ययोः कथा। अन्यथा च विजिगौषो रागिए: कथा जन्पवितण्डारूपेत्यर्थः। तथा चोक्रम्-'खपनस्यापिका परपत्तदूषिका कथा जल्पः। केवलं परपच्दूषिका कथा वितण्डा।' तत्र निष्फलत्वाद्दौतरागकथायाः यथेत्यनेन विजिगौषुकथोदाहियते।

१ 'कथान्या च' B.

कविकन्त्पलता। १३९

वादो च प्रतिवादी च प्राश्निकोऽथ सभापतिः । चत्वार्यङ्गानि तुङ्गानि कथायाः संप्रचक्षते ॥४॥ अनिन्द्यः सर्वविद्यासु सर्वालक्कारपारगः। सविता कवितापद्मकानने तर्ककर्कशः ॥ ५ ॥ भरते भारते विज्ञः प्राज्ञो मन्त्रादिनाऽथ वा। सुवेशः पुरुषो गच्छेत्सभ्यान्सम्भावयन्सभाम् ॥ ६॥ अतः प्रथमतस्तव धरिचौरमएं प्रति। विद्ृद्दन्द प्रमोदार्थरा(मा) शौराशौनुदौरयेत्।। ७।। स्वस्त्यस्तु विस्तारियशःप्रशस्ति- भ्राजिष्णदोष्ण भवतेऽवते क्षमाम्।

(४) तत्र प्रकारमाह। वादी चैत्यादि। प्राश्निकः प्रश्न- कनर्ा मध्यस्य दूत्यर्थः ।

(ई) भरते मङ्गौतशास्त्रे। अ्रथवा पू्व्वाक्षपे। मन्त्रादिने- त्यादिशब्दात् प्राक्कनसंस्कारेण वा। (७) धरिचौरमणं राजानम्। आरशौराणौन् आशिषां राभ्यः ममूहा: तान। 'रोरि' दूति रेफलोपे दौर्घः। उदौरयेत् ब्रयात्॥

'सभायाः' A. २ 'भारतेऽभिज्ञः' B. D.

१३२ कतिकन््पलता।

विपक्षलक्षक्षयदक्षतीक्ष्ा- कै।क्षेयकायाक्षतरक्षसाय॥ ८॥ ततुल्यकल्याणभवनं भव। प्राज्यं साम्राज्यमामा- द्य। चतुःसमुद्रमुद्रावच्छेदिनौं मेदिनौं पाहि। प्रताप- तापितारिवर्गो भर्गोपमो भूयाः। विनायकोऽवनाय कोविदस्य भवतु भवतः। शारदा शारदाभ्रशुभ्रा विभ्रा- जतामकुरठे भवत्कएठे। सूर्यः सूर्यचितः प्रचितोपचय- मचिरमारचयतु त्वाम्। अमन्दानन्दाय® मन्दाकिनी

(८) प्रभस्तिः विरुदादिलिपिः तया भ्राजिषणुः दोः बाङ- रम्येति तम्मै तथा। न्मां पृथ्वौम्। कौचेयकः खङ्गः। अ्रक्रतं रक्षणं यतः तम्मे अक्षतरक्षणाय॥ प्राज्य प्रचुरम्। माम्रराज्य मार्व्वभौमत्वम्। आ्र्रमादय प्राप्तुह्ि। चत्वारः ममुद्रा: एव मुद्रिका तया भ्रवच्केदयुक्ताम्। भर्गापमः शिवोपमः । विनायको गणेशः। अरवनाय रक्षणाय। कोविद्म्य धौरस्। गारदा सरखती। भारदाभ्रः परद्घनः तद्वच्छुभ्रा। अकुण्टे अ्रमन्दे। सुर्य्यच्चितः सूरिभिः पणिडितेः, अरचितः पूजितः। प्रचितो- पचय प्राप्तधनादयुपचयम्। आ्रचयतु करोतु।

१अतुल्यकल्यकल्याग' D. 5 'तव कराठ' D. OC

कविकन्पलता। १३३

सम्पद्यताम्। भृङ्गौशमङ्गारशृङ्गारकारिवारिभासुरा सुरापगाSत्र गाचमतिमाचमत्भवती भवतः पविचयतु। सर्वतः पर्वतसुतापतिः पातु। गङ्गाश(भ।ङ्गारितशिराः शिव: शिवं दिशतु देवाय। सर्वमङ्गला 'मङ्गन्नास्पदं करोतु त्वाम्। प्रभविष्ुर्विष्ाः पुष्णातु जिष्पतां तब। स दामोदर: सदामोदरतस्त्वयि भवतु। त्वयि करोतु करुणामरुणानुजध्वनः। मुकुन्दः कुन्दसुन्दगयशःस्तब-

मम्पद्यतां भूयात्।

भृङ्गौभः शिवः स एव भङ्गारं जलपातरं तत्ग्टङ्गारकारि मङ्ग- मकारि यद्वारि जलं तेन भासुरा शोभना। सुरापगा गङ्गा। तर्रच जगति। गात्रं देहम्। अ्तिमात्रं निर्भरम्। अ्रत्नभवतः

पृज्यम्य। भवतः तव। गङ्गया मृङ्गारितं जलपात्ीकृतं शिरो यस्थ। गङ्गाग्टङ्गा- रितेति पाठे ममालिङ्गितम्। देवाय राजे। प्रभविष्ण: प्रभुः । पुष्णातु वर्द्धयतु जिष्ुताम्। सदा मव्वदा आमोदरतः आानन्दरतः । अरुणानुजो गरुडः म एव ध्वजो यस्य स कृप्णः ।

१. 'भ्टङ्गोपभ्टङ्गारकारि' B. २ 'मत्रभवतः पवित्रयतु' B. ३ 'मर्वमङ्गला सर्वमङ्गलास्पदं त्वां करोतु' B.

१३8 कविकल्पलता।

किताम्वरं विशचयतु। जायतां निजायताङ्िभवभुव- नैरभुवनं भूषघन् भगवान् भवदम्युदयाय। जीव राजीव- भृरिव भूरिवत्सरशतानि। चिरं रविरञ्चिरिव वञ्चित- काल: कलय पुष्कलमायुः। अरविन्दनन्दनो मुदं समुदञ्चयतु। निराविलमिशवलयमामलयमाहिमा- लयमापालय। जय प्रबलरिपुकुलप्रलयकालाभनि-

स्तबकिताम्बरं व्याप्ताकाशम्। स्तबकितं जातस्तचकमिव आकाशं यस्मादिति वा। जायतां भूयात्। निजः आयतः दौर्घः अ्रङ्टि: तङ्गवभुवनेः गङ्गाजलेरित्यर्थः। भगवान् विष्णः। राजौवभ: ब्रह्मा। भूरौणि बहनि वत्मरशतानि व्याप्य जौव। विरञ्ञि ब्रह्मेव। वच्चितकालः पराजितमत्युः। कलय प्रापुषि। पुष्कन्नं विस्तरम्। आरयुः जीवनकालम्। प्ररविन्दनन्दनः ब्रह्मा। ममुद्ञ्ञयतु सम्बर्द्धयतु। निराविलं अ्रनिन्दं चथा स्यात्। दरावलयं भूगोलम्। 'दूरा भू-वाक्-सुराSप्ु स्यात् ।' आ्मलयं मलयपर्य्वन्तम्। श्राह्ि- मालयं हिमालयपर्य्यन्तम्। आ सम्यक् पालय।। कालाग्निरुद्रः यमवन्निशिवानां व्र्यात्मको मूर्ततिभेदः।

१ 'विरचयतु त्वाम्' D. २ 'भवदुदयाय' B. ३ 'विरिच्चिरिव' B.

कविकल्पलता। १३५

रुद्र। अनन्तगुएमिगएसमुदयसमुद्र॥। द्रविरगण-

सुरथद्शरथरघुनहुषसदृक्ष।। विनयविनमदवनि धर- ( व! )निवहसुवहचर सचारुचामीकर सुन्दरारविन्द।"। सहृदयहृदय।। श्षौरोदमोदमानगोविन्द।। रुद्राणी- रमसचर सापरिचर सचारण !'। 'समस्तसामन्तसौमन्ति-

अ्ररनन्तः महान्। ममुद्य: मम्यगुद्गमः । द्रविएं धनम्। वितरणं दानम्। गौर्व्वाणवृत्: कल्पतरुः ।

मटृक: ममः । विनयेन विनमन्तः विनम्राः ये अवनिपतयः भूमिपाः तेषां निवहेन समूहेन सुवहानि सुखेनोह्यानि चरण: एव चामौकरा- रविन्दानि स्वर्णपद्मानि यस्य मः।

महदय: मज्जनः । रुट्राणौरमणः श्रिवः, तस्य चरणाम्य परिचरणं परिचर्य्या सेवा तत्र चारण: सेवकः। सामन्तसौमन्तिनौ राजपन्नी। दूरोत्सारणं दूरोत्क्ष पणम्।

१प्रलयवाचाच(दावान?)ल।' B. २ 'अनरगु' B. ३ 'मुरघदपारथजयद्गथर घनघषसदृक्ष' B. ४ 'द्वनिधवनिवह' B.

६ 'सदय हृदय' B., 'मुहृदयह्ृदय' D. ७ 'परिचर गाचारुचार गा' D. ८ 'सपत्रसामन्त' D.

१३६ कविकल्पलता।

नौसौमन्तसिन्दूर पूरदूरोत्सारणकारण।। निष्कृ-

चरडौशमूर्तिम हौमएडल।१। बलवदरिबलदलनलौला-

सन्तानसन्तोषितसर्वोवीसुपर्व प्रणौताशैरवादनादप्र- मोदमानमानस।। यशोशजहंसोल्लासलौल निवासमा- नस !* । संरम्भोत्तम्भिता सिदम्भोलिलीलादलितारि- दन्तावलावलौमुत्तमुक्तावलौफलोज्वल!'। राज्यलक्ष्मी- रक्षणविचक्षणदक्षिदोर्दएड!। डिए्डौरपिएडपरि-

निष्कृपः क्वपारहितः। चण्डौशमूर्ततिरिति विशेषएं साभिप्रायम्। मुण्डमालाभूषणत्वात् भिवस्यापि। भूसुप्वाणो भूदेवाः। एकत मानमं चित्तम्। अ्रन्यन्न मरोभेदः। संरभ्भेण कोपेन यः उत्तम्भितः उत्तोलितः अ्सि: खङ्ग: स

एव दभ्भोलि: वञ्चम् ।

जगदणड़ ब्रह्माएडम्।

१ 'ल्ुप्तदृप्तमेदिनौ' B. २ 'चराडीपमूर्त्तिखरूपम हौ' D. ३ 'सन्मान' B. ४ 'सर्वभूसुपर्व' B. ५ 'लौलाविलासमानस' D. ६ 'वलितारि' B. ७ 'मुक्तमुक्काफलोज्चल' B. D. ८ दोईगडोदरडयशोडिडौर' B. E 'खराडमगिडतजगदरड' B.

कविकन््पलता। 739

सदवनौवनौप कदारिद्रामुद्राविद्रा विद्रविसाधाराधर!। तर्जितोर्जितधनुर्द्र!। मगमगधमलयमालवमरुकुरुना मौर ना हौ र मौ वौर कर - वौर कोरकश्मौर हरि केल केर लकी शलान्तर्वेदिचे दिमहा- राष्ट्रसौर ट्रलाटभोटवराटवर हाटकर हाटकर्साटगोट

मारम्भ!। 2चातुर्यधर्ममा धुर्यस्थेर्यशौर्यसौन्दर्यसौ कुमार्य- मर्यादादया नयाचार विचार दाक्षिएयदक्षतादक्षामक्षि-

अरवनी पृथ्वी तत्र वनौपकाः याचकाः । ऊर्ज्जित: बलवान्। गौर्व्वाणगण: सुरगण:, धीरगणो वा। पत्ताम: प्रच्ीण: । गुणग्राम: गुणश्रेणौ।

१ 'सुराष्ट' B. २ 'वराटकम हाटकर्गाटगौड' B. ३ 'सफलसकलमानंभ (समाग्म्भ )' B. ४ 'चातुर्यमाधुर्य धैर्यस्थैर्यमौन्दर्य B.

१३८ कविकल्पलता।

राम!। अ्र््रमन्दमन्दरान्दोल' दोलायमानोद्दामदुग्धाब्धि- प्रसुतकमल्ाविलास[वास?]भवन।। भवनगरनाथ मधुमथनचर एस्मरणपरिसमत्पुरय जन्यानन्यसामान्य- वैभवाधिवास।। सविकाशकाशहरहासव्यासोपन्यास- सङ्काशवाग्विलासनिवासकालिदास।। धवलधामाधि-

राजौरा(व!)जौवन!। चिभुवनजनमनोमनोहरमधु- करसङ्केतकेतकौवन।। जय सभयजनशरण!। जय कमलम्षमचरण।। जय मदनमदहरण!। जय धरण- भरधरण।। देवं 'नयनाभिरामं राममिव 'विलोचन-

ढोलायमान: चपलः। वासभवनं वमतिग्टहम्। भवः मंमारः एव नगरं तस्य नागरो यो मधुमथनः कृष्एः। परिणतं परिपक्कम्। जन्यं जातम्। अनन्यममं नान्येन ममम्। वैभवं विभुत्वम्। धवलधाम सौधम्। ममूढः सम्प्राप्तः ग्टङ्गारेण यः प्रौढः महान् प्रमोद: म याभि: तास्तथा। जीवनं जलम्। मङ्गतः निवामः ।

२ 'नागर' D. ३ 'राजीवजीवन' B. ४ ेवं नयनमनोभिगमं' B. ५ 'राममिव लोचन' B.

कविकन्पलता। १३६

गोचरीकत्य कृतकत्या: प्रशान्तखर दूषणोपल्वा 'दएड- कारयमुनय इव समजनिष्मह। अयं हि सम्प्रति संवत्तो देवस्य साक्षात्कारः। संसारमरुरञ्वारसमुदत- प्रभृतखेदानां जनि सुधा कादम्विनीकदम्वसम्बन्धः। श्रनेन नवसुधा- शौकर परिस्यन्दिनाSकालजलदेन निर्वापयता 'सर्व- तस्तापतप्तं शरौरमान्तराणि च करणानि। किं किम- स्मभ्यं नोप्तम्। कानि 'कानि च सौस्ानि नोप- नौतानि। का: काः सम्पदो न सम्पादिताः। केषां केषां कल्याणानां न भाजनौकताः। किमनल्यजल्प-

खरं तोत्रं दूषएं दोषः तज्जातः उपप्ननः उत्पातः । पत्ते खरदूषणौ राक्षमभेदौ। मंमार: ए्व मरुः निर्ज्जलस्यानम्। प्रभूतः प्रचुरः। तापतयं आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदेविक रूपं तदेव प्ातपः। कादम्विनी मेघमाला। कदम्बकं समूहः। निर्व्वापयता सुखयता। उपकृतं उपढौकनौक्ृतम्।

जन्प: आलापः।

१ 'दराड़कावनमुनय' B. २ 'सौकर B. ३ 'सर्वतः परीरमान्तरागि' B. 8 'कानि कानि सौख्यानि' B.

१४० क विकल्पलता।

मध्याम्महे। देवश्च प्रार्थकसार्थ प्रति निधिप्रतिनिधिः। देवं हेवेन्द्ररुद्रो पेन्द्रद्रुडियामुद्राधरं सत्याश्रयं नासत्या: श्रयन्ते। देवेन पविचचरिचाणि मिचाशि पुरस्कृ- तानि। न तिरस्कृतानि। देवाय 'सेवायत्त(त!)यत्नं

अतिभूमिं काष्ठाम्। अध्याम्महे प्राप्ताः स्मः । प्रार्थकमार्थे याचकृन्दम्। प्रति लचौकृत्य। निधेः निधि- मख्यातधनस्य। प्रतिनिधि: ममः ।

द्रुहिण: ब्रह्मा। मुद्राधर लक्षणधरम्। मत्याश्रयं मत्यलोका- श्रथम्। मत्यायाः मत्यभामायाः आश्रयम्। मत्यवाक्याश्रयं चेति। यथाक्रमं द्रुहिएरुद्रोपेन्द्ररूपाणं विशेषणम्। नामत्याः मत्यहौनाः जनाः । अरथ च नामत्याः अश्निनीकुमारवंशाः रुद्रादौन सेवन्ते इत्युचितमेव। सेवायां आ्रयतः दौर्घ: यन्नो यस्य तत्तथा।

१ 'महोदयानामतिभूमि' B. २ 'देवः प्रार्थक' B. ३ देवं रुद्रो पेन्द्रद्रहिशामुद्राधरं नासत्या[:]श्रयन्ते' B. ४ 'न तिरस्कृतानि' B. पुस्तके नास्ति। ५ 'मेवापननं' B. * सतो दाक्षायगी तस्या आश्रयम्। इति चेत् सम्यक। द्रहिणोपेन्द्ररुद्रूपागामिति पाठे यथाक्रमत्वसम्भवः।

कविकल्पलता।

द्वाःस्थदुःस्थौकृतं सामन्तसहसत्रमजसरं स्पृध््यति। देवा- देवाधिपादिव चस्ताः समस्तावनिभृती निभृतोपक्रम- मपाक्रामन्। देवस्य निर्दोषः कीषः पोषयति मनौषि- मनौषितम्। देवे च प्रसादसुमुखे 'सम्मुखौ भेमुघी। अपि च। देवस्य महौमहेन्द्रस्यापि सुरसार्थपतेर- भ्रान्तस्थितेबहुनयनलाभरतस्य सहजन्याया लोचन-

अवनिमृतः राजानः गिरयक्न। निभृतोपक्रमं विरलप्रचार यथा स्यात्तथा। अपाक्रामन पलायिताः ।

कोषः भापडागारम्। मनौषिणं पणिडितानां मनोषितं

अञ्क्वितम् ।

शेमुषौ बुद्धिः। मह्यां महेन्द्रः दव महौमहेन्द्रः तम्य। सुराणं मार्य: ममूहः । प्े सुरमा शोभना पृथ्वी। अर्थः धनम्। अभ्रान्तः मेघान्तः, तत्र स्यितिः। अस्य वाहनात्। पत्ते अभ्रान्ता अचपला स्थिति: मर्य्यादा अम्येति। बहनि नयनानि लभते यः तस्य। महस्राच- तात्। पत्ते वजभिः नयेः नौतिभिः, नलाभस्य नलाख्यराजमदृ- पस्थ। महजन्याया: स्वर्गवेश्यायाः, लोचनमनोहारिणः अरपहा- रकस्य। रूपवैदग्ध्यातिप्यादित्यर्थः ।

१ 'सुमुखौ' B.

२४२ कविकन््पलता।

मनोहारिण: कर सम्भृतशतको टेर मृतभुजः सन्तानमाल- भारियाः कनकाचलरुचेरुच्चामरराजिराजितस्य® स्वय- म्भूम हिम(त?) स्थि ते:१ काञ्चनशोभां दधानाः सुधर्म- सभासभासद: सुमनसः ।

'छताचौ सहजन्या च रम्भा च मेनका परा।' दति॥ अथवा मह एकदा जन्यानां प्राणिनां यः अ्रयः शुभावहं कर्म्म तम्य यत् आलोचनं सम्यक जानं तेन मनोहारिए: । पक्षे महजं स्ाभाविकं यत् न्यायालोचनं न्यायशास्त्रागमः तेन मनोहारिण: । शतकोटिः वञ्चम्। शतकोटिसज्ांतं धनं च। प्रमतं सुधां भुनक्रौति। पत्ने अमृतं यज्ञावशिष्टं ब्रयाचितधनं वा। तथा च 'अ्मृतं स्यादयाचितम्।' भुनक्ौति। सन्तानमालभारिणः सुरतरु- कुसुममालां द्धानस्य। 'मालभारिणः' दति 'दष्टकेषी-' ई। ३। ६५ दति हुखः। पक्षे ज्ञातिममूहपोषकस्य। कनकवत् अचला रुचिरम्य। पत्ते कनकाचले सुमेरौ रुचि: तप्निरस्येति। उच्चा: ये प्मरा: देवाः तेषां राजिः समूहः। पचे उद्गतचामर- श्रेणी। स्वयं आत्मना भुवि महिता स्थितिर्यस्य। पन्े ख्यम्भुवा ब्रह्मणा विष्णना वा महिता स्थितिः स्थानं मर्य्यादा वा यस्य। अथवा स्यं आत्मना भूम्ना बाजत्यन हिता ष्टता कुपला वा स्थितिरस्येति। काञ्जन अनिर्व्वचनीयां शोभां, खर्णग्रोभां च।

१ 'रुचामरराजितस्य' B. २ 'सहितस्थितेः' B., 'महितस्थितेः' A. ३ 'सुधर्मा' B.

कविकन््पलता। २४३

काव्यमनोनं सुचरितं सखा प्रवरः। प्रणयिनः सुखलौना गन्धर्वाः। गुरुर्गुरुः। मरुन्नर्तितर म्भासम्भा- वितं रसदानन्दनमुद्ानम्। यह्ो वैचित्यमच। जन- पदा: सदानयज्ञा धअनौतयः। उपचितब हुब्रौद्ययो-

सुधर्ममा नाम्नौ देवमभा। पन्ते शोभनः धर्ममः यतनेति। सुमनमः पणिडिता:, देवाश्च। काव्यम्य शुक्रस्य मनो जानातौति काव्यमनोज्म्। पत्ते काव्येन कवितया मनोजञं शोभनम्। प्रवरः श्रेष्ठः । प्रवरनामा च।

प्रपयिनः, प्रणयः प्रम तद्युक्ाः । तथा च- 'प्रणयः प्रश्नये प्रेम्णि याञ्जाविश्रमभयोरपि।' सुखलौना: सुखेन लौनाः। खलौनाम्। गन्वर्व्वाः घोटकाः, देवयोनयञ्च। गुरुः आचार्य्य:। मरुतौ पवनामरौ। रभा कदली, अपरोभेद्ख। मदा मर्व्वदा नन्दनं नन्दननामकम्। पत्ते आ्नन्दनं आनन्दकरम्। विरोधे मदा नयं जानन्तीति मदानयज्ञा: ये ते कथ अनोतयः नौतिहौनाः। अरथ च अ्रविरोधे दानयज्ञाभ्यां महिताः, ई तिहौनाख्।

१ 'काव्यज्ञमनोज चरितं' B. २ 'सदानन्दमुद्यानम्' B. ३ 'तति वैचित्यमत्र' B. 8 ती (नो)तयः' B.

कविकल्पलता।

डविग्रशाः। ममहाधन्वानी बहुधान्योदयोल्वासिनः। बहुखला: सज्जनालङगताः।सज्जनमन्निधाना वैदूर्य- भाजः। नितान्तप्रसता उत्चतामतः। कुलौनाः सदान- भोगाः । मन्त्रिगः सदाचाराः। मातङ्गाः स्पृहृणीय-

'अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभा मूषकाः खगाः । प्रत्यामन्नाष् राजानः षडते ईतयः सृताः ॥' एवं परतापि विरोधाभामाः जेया:। बजत्रौहिः ममासभेदः। बहतः ब्रौह्यः धान्याद्य्च। अ्रवि- ग्रहा: विग्रहममामान्तेन होनाः । कलहहौनाख्। महान्तः धन्वानः मरुस्यानानि येषु। पक्षे महाधानुष्काः। बहनां धान्यानां उद्येन उल्लामिनः। बडधा अन्येषां उदयेन

उन्नामिनस। बड्खला: बहवः खला: यत्र। खलः क्रूरः। धान्यमर्ईनस्थानं च। मन्निधानं सान्निध्यम्, प्रभस्तधनं च। कुलौना: कौ पृथिव्यां लौनाः। कौलिन्यवन्तख्च। मदा नभम गच्छन्तौति सदा नभोगाः। दानभोगाभ्यां सहिताख्ज। मढाचारा: मव्वदा चारा: दूतभेदाः। प्रभस्ताचाराश्च। सातङ्गा: चण्डाला:, इस्तिनश्न। स्पहणीयं दानं येषां ते तथा। पत्ते मनोजमद्जलाः :

१ 'धान्योदयोह्ासिताः' B. २ लब्धसन्निधाना' A. B.

कविकल्पलता। १४५

दानाः। 'भुजगवलया दक्षमखभुजः। भृतिमती रजो- रहिताः। सुकेशा निष्केशाः। परिजनः कलानिधिर्न दोषाकरः। दानं समानमसमानम्।

किञ्च किञ्वन वचनमुच्यमानमधुना मधुना समानं मधुनाशनावतारः क्षरामवधारयतु मनसि धारयतु च।

भुजगाः वलयानि कङ्गएं येषां शिवानां ते तथा। पत्ते भुज- प्राप्तवलयाः । दचस्य प्रजापतेः मखं यज्ञं दूषयन्ति ये ते तथा। पत्ते ढत्तास् ते मखजुषस्चेति। भूति: भस्मनि मम्पदि। रजः गुणभेदः, धूलिश्व। निष्केशाः केशरहिताः। निष्कानां धनानां ईशाः । कलानिधि: चन्द्रः, कलायुक्रश्च। दोषाकरः, दोषाणं आ्रकरख्। ममानं सदृशं, मानसहितं च। असमानं असदृपां, अपरिमाए- सहितं च।

भ्रधुना ददानौम्। मधुना माध्वौकेन। मधुनाशननः, तस्येव अवतारो यस्य स तथा। अवधारयतु विचारयतु निश्चिनोतु दति यावत्।

१ 'भुजङ्गवनिता दक्षमखपुषो भू' B. २ 'निःक्रेशाः' B. ३ ' दानं सदानमसमानम्' B. 10

२४६ कविकल्पलता।

तथा चामी चामीकराचलवदचला: कलाकलाप-

म(गडताः' पणिडता: खषडताखिलविपक्षपक्षाः क्षाम्यन्तु

नाम मामकं चापलं विचारयन्तु च मया निरुच्य- मानमुचितमनुचितं वा। यहेते सदसद्विचारचातुरौं- रचतुराश्चतुरानना इव वप्रमादादास्तादितमह्ित- महिमानो मानोन्नता नतान्तवासिवासनोचित-

व्यास्थाः। सङ्यावज्गसनायां पासिनीया इव गणनौयाः।

चामोकराचलः मेरुः तद्वत् अत्तलाः। चापल चापत्म् ।

मानेन उन्नताः । अ्रथ च आ्रनता ः नम्रा: ये अ्न्तेवामिनः

शिय्या: तेषां वामना अ्रभिप्रायः तद्चितव्याख्याः ।

मस्ावन्तः पण्डिता: तेषां गणनायां पाणिनीया: पाणिनि-

मुनिभिय्या: ।

१ 'मगिडताः। खगिडताः। खगिडताखिल' B.

२ 'खतुराननास्ततुरानना इ्व' B.

३. 'प्रसादासादित' B.

8 'महिमानोऽनन्ता नतान्तेवासि' B.

कविकन््पलता।

मकल दिक्कल शस्त नौस्त न क पो लस्थ ल म लय ज म एड ला य -

मानयशःप्रसरा:। दुर्व्यपो हमो हमह्दान्धका र प्राग्भार - संहारभास्कााः। कलििक लुष का ल कू ट क वल न क ला क -

क्षौराब्धिमध्योह्वसत्कल्लोलविमलस किमुक्ताफलकला'- पालङ्कृतकरठनालाः। अ्रनेककलाविलासोपहसितमि- तकलकल्तानिधयः। निग्वद्यविद्यानद्याश्रयपयोराशयः।

कलपम्तनौ अङ्गना। मलयजः चन्दनः। तन्मण्डलवत्

आचरेत्। दुर्व्यपोहः दुःखेन निरसनीयः । प्राग्भार: ममूहः । कालकूटं विषं तस्य कवलनकला ग्रामलौला। नौलकणठ: श्रिव: सूक्रय: शोभनाः उक्तय: एव मुक्काफलकलापः हारः । मितकल: परिमितकलाकः । कलानिधि: चन्द्रः । निरवद्यं अनाविलम्।

२ 'मध्योल्लत्कल्ोल' B.

३. 'सरक्तमुक्काकलापा' B.

8 'हसितमिति कलकलानिधयः' A. C., 'हसितामितकलानि- धयः' B.

१४८ कविकल्पलता।

संसारसार मारस्वत स्वतःप्रकाशभासमानासमानवा- ग्रह्माणो कौर्तिनतकौकाः। सकलकलाविलासभाजनभाज: सभाजना भ्राजन्ते।

दति वतौयप्तबके राजदर्शनं नाम प्रथमं कुसुमम ! १ ॥

मारखतः वाझयः। समाना मानसहिता। वागेव ब्रह्म(भूः) वेदः। प्रमाणत्वात्। ब्राह्मणः (णाः) तत्त्व [ज्ञाः?]। चतुरुदधयः मेखला यम्येति मकला पृथ्वौत्यर्थः । उच्कङ्वलं उद्ूतम्। सकलकलाविलामभाजनानां जनानां अपि। मभाजनभाजः प्रजाभाजः । 'सभाज याचनपूजनयोः।' सभाजनाः मदस्याः।

दूति तौये प्रथमं कुसुमम् ॥ १ ॥

१ 'खरविकापभासमाना' B. २ 'वामरह्मास्नतुरुदधि' B. ३ 'विलासभाजनसभाजनसभाजनभाज इव भ्राजन्त' B.

कविकन्पलता। २४६

देवस्योपाम्तनावामना शंसना ऊृष्टा : स्त्वरा गत्वरा अपि वयं प्रलम्वविलम्बभाजो यदभूम भूमहेन्द्रस्तच हेत्षुमाकलयतु'। अक्षामद्राक्षामएडपमएिडतस्य पचे- लिमफलास्वादमोदमानजानपदस्यविकसदमलकुसु- मसमूहसौरभ्यलुभ्यदलिकुलकलिितल लितक्रौडस्या क्री- डस्य मध्ये चलदलतमालतलशिलातलकलितनिच्छ्द्-

पझमासनम्। अनिश्चासनासाग्रजाग्रन्नेचचभागम्।

देवस्थ उपासना उपसेवनाऽभिप्रायेण या आशंमना आ्रशी- र्वर्वाद्स्तुतिः तया कष्टाः। सत्वराः ससभ्भमाः । गत्वराः गमनगौलाः। प्रलम्वं विलम्वः अ्रति कालक्षेपः। अत्तामः अत्रौपः । द्रान्ा मृद्दौका लताभेद:। पचेलिमं सयं पक्कम्। सौरम्यं सुगन्धिता। लभ्यन्तः लोभवन्तः। ललितक्रौडनस्य आक्रोडोद्यानस्य। चलदलः अ्श्त्थतरुः। निच्कद्य निष्कपटम्। पद्मामनं पद्माख्यं आ्रसनम्। तथा चोक्म्- 'वामोरुपरि दक्षिएं हि चरणं संस्थाप्य वाम तथा दच्तोरूपरि तम्य बन्धनविधिं कत्वा कराम्यां दृढम्। तत्पृष्ठ हृदये निधाय चिबुकं नामाग्रमालोकये- देतझाधिविकारनाप्ननकरं पद्मासनं प्रोच्यते ।' अ्निश्वामः निश्नासहौनः ।

१ 'हेतुमाकर्शायतु' B. २ 'विकसदसम' B. ३ 'निश्कझ्पझ्मासनं। निश्नासनिःखवनामाग्र' D.

१५० कविकल्पलता।

१निःस्यन्दम।नमदोद बिन्दुपानपौनचकोर चयरचितप- रिचयकाषायसिचयम्। दरागादि( रि!)दारिज्ञाना- सिचयम्। निखिलोपनिर्षन्नषसमानसम्"। परमहंस- संसदवतंसम् : 'दुरतिक्रमदुरिताक्रमव्याधिबाध्यमान- जगदगद्ङ्गारम्। निर्विकारम्। संस्निष्टमष्टसिद्विभिः ।

*निस्पन्दः निशलः । निम्यन्दमानः मंस्रवमयः। मम्मदोदबिन्दुः आनन्दजनितबाष्पजलबिन्दुः, तस्य पानेन पौनः दृढाङ्ग:। काषायं कषायेण रक्तम् । मिचयं वस्त्रम् । रागः एव प्रशयः तेषां दारो दारणशील: ज्ञानमेव अ्रमिचय: खङ्गममूहो यम्य तं तथा। उपनिषत् [अ्र?] द्वतवादिवेदकाएडः । निषस प्रमक्रम् । परमहंमा: तत्त्वज्ञानिनः तेषां संमत् गोष्ठी तदवतमं तन्मण्डनम्। दुरतिक्रमं दुर्निरम्यं यत् दुरितं पापं तन्मध्ये त्र्क्रमः आक्रान्तिः पौडा स एव व्याधिः तेन बाध्यमानं यत् जगत् तम्य अगदङ्कारं वैद्यम्। अरष्टसिद्धिभि: ्रणिमादिभिः ।

१ 'निस्यन्दमानसम्मदोदबिन्द' A. २ 'चयचरितपरिचयम्' B. ३ 'रागारिदारि' A. ४ 'मनसम्' B. ५ 'दुरितोद्दामव्याधि' B.

• मूलग्रन्थे 'निस्पन्द' इति शब्दो न दृश्यते।

कविकन्पलता। १५१

तमवं मन्त्राणाम्। मिचं मैच्याः। शरसं करुखायाः । मन्दिरं मुदितायाः। सपक्षमुपेक्षायाः। क्षेत्रं क्षमायाः। कोषं सन्तोषस्य। शैलं 'शौलसलिलस्य। सत्याचं पविचि(त)तायाः। सौधं शुद्बुद्गे:। आधारं धौर- तायाः। गुरुं गुरुतायाः। प्रासादं प्रमादस्य। निदानं चिदानन्दसम्पद्ः आश््प्रयं श्रेयसः। तपसोऽप्युपास- नौथम्। परमस्य1 पामस्यापि सम्यगनुगम्यम्। योग- स्याप्यनुयोगयोग्यम्। श्रद्वाया अपि श्रद्वेयम्। अस्पृष्टं दुष्टतया। अन[व]गूढं मूढतया। निरस्तं

भ्रमनं पात्रम्। मेत्री सौहाईम्। मुदा मदा अ्रनिन्दि(आरानन्द?)ता। उपेक्षा सव्वेत् श्रदास्यम्। क्मा तितिक्षा।

मन्तोष दुःखादनुद्देगः । गौलं सहत्तम्। चिदानन्दमम्पदां ब्रह्मानन्दातिरेकालाम्।

१ शोलशालस्य' B. २ 'पात्रं पवित्रतायाः' B ३ 'शुद्धेः । आधानं' B. ४ 'सम्पदाम्' B. ५ 'परमम्य' B. पुस्तके नास्ति. 'स्फष्ट(वस्पष्ट) मद्विष्टतया' B.

१५२ कविकल्पलता।

नास्तिकतया। वञ्चितं कुचिन्तया१। दूरौकतं दुरितैः। अगृहौतं प्रतिग्रहैः। तवज्ञातमज्ञानेन। अनङ्गौक्ृत- मनङ्गेन। क्षिप्तं हप्ततया। उत्सारितं मात्सर्येग। त्र मे वितं विषयैः। अल्लव्धं लुब्धतया। वर्जितमनार्ज- वेन। अशौलितं दुःशोलतया। 'निर्वासितं दुर्वास- नाभिः अकलितं कलिना। महिलामहिलाला मिव परिहरन्तम्। महामन्त्रिणां पा (प?)वनाभ्याससुघटित-

नास्तिक: वेदाप्रामाणवादी। उत्सारितं दूरौक्ृतम्। विषयेण दन्द्रियसुखन। अ्रनार्ज्जैवेन कौटिल्येन। अभौलितं अप्तमाहितम्। दुःशौलता दुःखभावता दुखरिचता तया। तथा च- 'शौलं सवभावे सद्त्ते।' दत्यमरः । महिलां श्रियम्। अ्रहिलाला सर्प्प मुखोत्किप्रक्वेदः । पा(प?)वनाभ्यामः प्राणायामः, तेन सुघटिता: सन्धयः यत्र एवंभूतं विग्रहं भरीरं यस्थ।

१ 'कुराठतया' B. २ 'प्रतिग्रहेगा' B. ३ 'अनिषेवितं' B. ४ 'दुर्वासितं' B. ५ 'महिलाभा (ला) मिव' B.

कविकल्पलता। १५३

सन्धिविग्रहम्। कामनया वर्जितरमप न कामनया- वर्जितम्। निष्कोपचयमप्यनिष्कोपचयम्। प्रस्फुटमह-

गम्। गिरावनप्रियं गिरावनप्रियम्। १पुरुषमपु(प)रुषम- द्राक्ष्म। 'लक्ष्मभिरभिनववैग्भवैरसमानं भासमानम्।

विरोधाभाममाह। कामनयेति। कामनया वाञ्क्रया। अ्वि- रोधे न कामनये कामश्रास्त्रे आवर्ष्टितं आ्रमक्रम्। निष्कोपचयं निर्गतकोपचयम्। अ्निष्कोपचयं न विद्यते निष्कम्य धनस्य उपचयः मञ्चयः यम्यति तम्। [?]स्फुटम्। अ्रहसं हामहौनम्। नता: अपकारिण: यस्मात् तम्। न तापकारिणं न मन्ताप- कारकंच।

गिरि(रा?)वाण्याम्(गया?)। वनप्रियं कोकिलमिव। गिरी पव्वते। अ्र्पनप्रियं नाप्रौतिधर च। पुरुषमपरुष अपगतक्रोधम्। लत्ष्मभिः लक्षणैः । असमानं न विद्यते ममानः यस्य तम् ।

१ 'स्फटम हसं संम्फटम हसम्' B. २ 'न तापकारियं नतापकारिगाम्' B.

४ 'लच्षिभिरभिमतैर समानं' B.

२५४ कविकल्पलना

अथाभ्यत्थानवेलालौलायितानन्तरं बद्धाञ्जलिर्निर- वद्यां गद्यपद्यमयोमयमुदाजहार भारतीम्। यथा :- जन्ुजे मम शशिप्रभासिते भामितेशमुकुटे मदानवे। दानवेन्द्ररिपुपाद नर्गते निर्गतेर्भव भवाब्धिपारदा॥ पारदावदातवौचिनिचयक्षालितास्तोकलोकमले। कम लेशय क म एडलुमएड ला (ना!) यमानपानौयधाराव-

अभ्युत्थानवेला परमेश्वरोपस्थानकालः, तत्र लौलायितं प्रदत्षिणादिव्यापारः। उदाजहार उवाच। हे पाश्निप्रभामिते! चन्द्रकान्तिवत् शुक्र! हे सदा नवे! नूतने! अ्थवा मद्धिः आ्र्प्रा नूयते स्तयते या सा सदानवा। निर्गतेः गतिहौनस्य। पारदः रसः तद्वत् अ्रवदातो विशदः। अस्तोक अ्रनन्यं। लाकमलं लोकानां पापम्। कमलेशयः ब्रह्मा। मण्डत्ता(ना?)यमानं भूषावदाचरत्। अतधूता जिता नवसुधा यया मा तथा।

१ अथ टृकृपातवेलालौलामि(यि )तानन्तं' B. २ 'निरवद्यगद्य' B. M

कविकन्पलता १५५

धूतनवसुधे। 'वसुधेश्नग्भगौरथपथवर्तमानजलकल्लोल- मिलड्डिएडौर पिएड विडम्बित हरमनोर मतम हा से। महामेनजननि। जननिकरनरकहारिवारिपूर पूरितचि- भुवनभवने। भवनेचानलकौलकव लितबालेन्दपालनो- चितपयः प्रदानकुशले। कुशलेखाङ्मितसमीपावने। पाव- ने न्दिन्दिर मन्दिरार विन्दसुन्दरमेदुरापे। दुरपेश्षरशिर-

बसुधेश्नरेति। विडम्बितः मदृशौकृतः हरस्य मनोरमः हामः यचेति मा तथा। महासेनः कार्नतिकेय: तस्य हे जननि ! मातः!। तस्य षाएमा-

तुरतया गङ्गा माता । जनानां निकर: समूहः। त्रिभुवनमेव भवनम्। भवम्य शिवस्य नेत्रानलकीला नयनाग्निज्वाला तया कर्वालतः

ग्रस्त: । कुशानां लेखया श्रेण्या अज्ञिता पूजिता ममौपावनि: निकट- भूमिः अस्या: मा तथा

पावन पवित्रम्। दन्दिन्दिरः भ्रमरः तम्य मन्दिर आ्राश्रयः यत् अरविन्दं पद्मं तेन मेदुरा: स्न्िग्धाः श्रपः अ्स्या: दृति। अरच् ममामान्तः । ततः कर्म्मधारयः। दुरापं दुर्ल्नभम् : परमगौरवः अ्रत्यन्तादरः ।

१ पथप्रवर्तमान' B. २ 'मनोरम हासे' B. ३ 'नेत्राम ( न)लकौल' A., 'नेत्रानलकौला' B.

२५६ कविकल्पलता।

स्पञ्वार सञ्जातपर मगौर वे। ौर वेशविशेषप्रभाविनि- न्दितशारदजलढे। जलदेवतावगाहनक्षुभितसितच्- दनिवहभासमाने। समानेकप्रदेशसच्चारिहरिसश्रा- रव्धकेलिसङ्गरे। 'सङ्गरेचिततटनिषसमुनिजनाकर्य- मानमनोर मारवे। मारवेदनानभिन्ञवैखानसावचित- सारसवने। सव नेज्यमानादिपुरुषवक्षःस्थलस्थायिकौः-

गौरवेशः शुक्कवेशः । श्ारदः गरत्कालौनः । जलदेवता वरुणलोकः। मितच्छदं पद्मम्। निवहः ममूहः । भाममाने शोभमाने। समः अनिम्नोत्नतः यः अ्रनेकप्रदेशः तत्र सच्चारी भ्रमणशौलः। केलिसङ्गर: केलियुडूम्। मङ्गरेचितः मङ्गवञ्जितः । मनोरमः आरवः शब्दः । मारवेदना कामजनितपौडा तदनभिज्ः यः वैखानमः वान- प्रस्थ: तैः (तेन?) अवचितं गहौतं मारसवनं पद्मवनं यस्या:

मा तथा।

मवनं यज्ञः तत्र दृज्यमान: पूज्यमानः यः आ्रदिपुरुषः श्रकृष्णः। प्रभासमूह्वत् मिते शुक्े।

१ 'गौरवेषविशेष' B. २ 'पारदविमलजलद्' B. ३ 'निष्पन्न (षस्म ? )' B. ४ 'पूायि' B.

कविकन््पलता। १५७

स्तुभप्रभासमूइसिते। हसितेश्वरशिरोवर्त्तिशैतद्युति- केतकोकलिके। कलिके लिभवनभवनगरदा होड्गुरधर्मा- नलप्रभवारगे। वारसेन्द्रावगाह्यमानघनरमे। नर- शेमुषौममुदयागोचर हर मौलिमालतीमालाभ्रमकरे। मकरेश्वरपृष्ठाधिष्ठायिचरणकिसलये। सलयेन्द्रादि-

हमितः उपहमितः मदृशौक्ृतः इति यावत्। भौतद्युतिरेव केतकौकलिका दूति रूपकम्। कले: कलिनाम्ो युगस्य यत् केलिभवनं विलाममन्दिर भवः एव नगरं तम्य ढाहे उद्घरः ममर्थः धर्म्मः एव अरनलः वन्हिः तम्य प्रभवः उत्पत्तिस्थान एवंभृता अरणि: ढारुभेदः। वारणेन्द्र: ऐरावणः। घनं निबिडं यत् रसम्। नराणां शोमुषी तम्या: ममुदयः। भ्रमकरः भ्रन्तिजनकः । पचाद्यच्। मकरेश्वरः मकरश्रेष्ठः। चरणकिमलयः अ्र्विपल्नवः । सलयः मविनाशः । वृन्दारकाः देवाः। विधौयमानयज्ञे। नयज्ञा: नौतिविदः । भार्गवः शुक्रः । आरङ्गिरमः वृह्स्पतिः । वाङनसेति 'अचतुर-'५।४।७७ दृत्यच निपातितम् प्रभाव: महत्त्वम् ।

१ 'सेमुखौ (पोमुषी )' B. २ 'पृष्ठापितचरगाक्िपलये' B.

कविकल्पलता।

वाझनमागोचा प्रभावे। 'प्रभावेश्मामतर श्मिमएडला- ल्ावनसुरमे। सुरसेव्यमानसैकतसन्निधाने। निधा- नेश्वरशैलशिरोविहितरद्। त ङ्रेरितनौर जोदरवञ्ज्र- गुञ्नद्धमरे। १भ्रम रे ए हर ए प्रवौणणम्भःसम्भार सम्भा- विते। भावितेश्वर प्रलम्बजटाकलापे। कलापे-

प्रभावेश्म रोचिषां स्थानं यत् अमृतरश्मिमण्डलं तदाझावने सेचने सु शोभनः रसः जलं यस्या: सा तथा।

सुर: मव्यमान मैकतं मकतामयः देशः तम्य मन्निधानं

निकटो यम्याः।

निधानेश्वरपेल: कैलामः तम्य शिरमि प्टङ्गे विहितः रङ्ग: खलनं यया सा तथा।

तरङ्ग: ईरितः प्रेरितः।

भ्रमरेण: भ्रान्तिज्ञानमेव रेश: धूलि:। भावितः प्राप्तः । प्रलम्वः लम्वमानः । कलापः ममूहः ।

कलापेशलः कलाकुशलः । स्वर्व्वामौ देवः। (अ्रभ्रः शोभनः) चिविष्टपविटपौ कल्पटक्षः ।

१ 'वेपमामितरपि्म' B. २ 'सरसे। सरसेद्यमान' B. ३ 'प्रवोगर्सःसम्भार' B.

कविकल्पलता। २५६

इ रिवामपाद्पहार भदुरब्रह्माएडमएडपमध्यराजनै- कस्तम्भायमानमहाप्रवाहशोभितजगदौक्षिते। दौक्षि-

वाविर्भावितवासवे। व्वासवेतसनिकुञ्ज्जनिषसकिन्तर- मिथुनोपगौयमाने। यमानेकमदविनाशनोडुरतरवा-

बले: असुरराजस्य तेजोहारौ यः हरिः। भिदुरः स्वयं दौर्य्यमाएः। राजतः रजतसम्बन्धी यः एकस्तस्भः तद्वत् आ्रचरन। जगदौचिते जगद्धिः वौचिते दृष्टे। दौचितानां यज्ञप्राप्नदौचाणं ईफितलोकः खर्गादि तम्य प्रदानं तब पटुः। वासवविशेषणम्। नैषठिकः निष्ठावान् मुनिजना दिरित्यर्थः वासवः दृन्द्रः ।

वासः वसतिरूपः यः वेतमनिकुञ्जः वेचलताग्टहम्। उपगौय- माने सूयमाने।

यमस्य अ्रधिकमदः ग्ळः। वारिधारां धारयतीति धारिणी

अ्रम्भ: । (?) ततः पचादयच।

१ 'राजमानैकस्तम्भसमानमहा' B. २ 'नेछििकस्तवाविर्भूत' B. ४ 'यमानेकयमट' B.

२६० कविकल्पलता।

रिधाराधारे। राधारेवतीपतिसमाराधितकलिन्द- कन्यापरिरम्भणावाप्रहरिहरकायशोभे। यशोभेशप्र- काशनाशितदुरितान्धकारविसरे। विमरेखायमान- हरशिरश्चन्द्र चुम्बनपटुचटुलचक्रवाकचक्रवालवाचाल- जलव्यतिकरोड्डतसगरपार्थिवकुले। बकुलेन्द्रद्रुमादि- द्रुमच्छा या निषसकुरङ्र- कु ल क व लौ करिय माणतौर कल मे । कलमेख ला निनादानुवा दिराजहंस र सितोख्सितवि"-

राधारेवतौपती कृष्णबलभद्री। कलिन्दकन्या यमुना तम्याः परिरम्भणं आ्रलिङ्गनम्। यशो यशः। भेशः चन्द्रः। दुरितमेव भ्रन्धकार विसरः तमःपटलः। बिमरेखायमाए: मणालल्तेव आचरन। चटुलः चपलः । चक्रवाल: ममूहः। व्यतिकरः सम्पर्क्कः। मगरनाम्नः पार्थिवस्य राजः । कुलं वंशः । दन्हद्रुमः वृक्षभेद:। कुरङ्गकुल्नं हरिणवृन्दं तेन कवलौक्रिय- माण: ग्रम्यमान: । कलमः धान्यभेद: । कल: अव्यक्रमधुरः। मेखला काञ्ची तस्या: निनादानुवादौ शब्दानुकारौ। रमितं शब्दः। विपुलं महत्। पुलिनमेव जघनः यम्या: दति। 'ग्ेषात् बिभाषा' ५।४।१५४ दूति कप।

१ 'वारिधाराध(धा)र' B. २ 'चक्रवाके। चक्रवाल' B. २ 'मेखलानुनादानुवादि' A. C., 'मेखलानिनादानुवादि' B. 8 'रसितोद्धासित' B.

कविकल्पलता। १ ६१

पुलपुलिनजघनके। घनकेतकौवनपवनान्दीलितनौ- लोत्पलकुन्तले। कुन्तलेलिहानभौषएसमरार्गवसन्त- रसप्रवौण देवव्रतनिपौत कुचकलभ्रे। कलशेवालमञ्जरौ- ग्रासलालस्तर्ति मिनिकर विराजमानप्रवाहभूषितमदन- दहनमस्ते। नमस्ते महोर्मौजिताहौनभोगे नभोगेयकौर्त्ते नमद्विप्रसिद्वे। प्रसिद्वेऽस्तु गङ्ग मुदे तेडम्बुधारा बुधाराधिते दत्तसन्तानभोगे॥ १ ॥

घनं निबिडम्। नौलोत्पलान्येव कुन्तला: । कुन्ताः एव लेलिहाना: मर्प्पाः । देवव्रतः भौषः। कलं शोभनं प्रैवालम्। तिमिः जलजन्तुभेदः। मदनदहनः शिवः । मस्तं मस्तकम् । अहौन: श्रषनागः तम्य भोगः देहः। नभसि गेया कौर्नतिर- स्थेति। नमन्तः विप्रा: मिद्धाश्च यत्र। मुदे हर्षाय ते तव प्रम्बुधारा शरस्तु। हे बुधाराधिते! पण्डिताराध्य!। दत्तः सन्तानः वंशः भोगः सुखं च यया ॥

१ 'मस्तके नमस्ते नमस्ते'। २ 'नेन्दधारे' B. 11

२ई२ कविकल्पलता।

नभोगे 'खलाशौविषातङ्कवौशः कवौशस्तवेमं स्तवं व्याततान॥ ततानन्तकौर्तिः कलाभाजनानां जनानां शिरोदाम देवेश्वरोपि ॥ २ ॥ दत्यभिधाय विरराम॥

दूति ततीयस्तबके गङ्गाम्तुतिर्नाम द्वितौयं कुसुमम् ॥२ ॥

नभमि गच्छतौति हे नभोगे ! खला: एव आ्रशीविषाः सर्प्पाः तेभ्यः यः आतङ्क: भयं तत्र वौष: गरुडः। कवौशः कवौश्वरः । व्याततान विस्तारयामाम।

तता विस्तता अनन्ता कौर्ततिरम्येति। कलाभाजनानां कला- पात्ाणं शिरोदाम श्रेष्ठः द्वत्यर्थः । देवेश्वरः दून्द्रः। अ्रथ च देवेश्वरनामा कविः ।

दति ततौये द्वितौयं कुसुमम् ॥ २ ॥

१ 'खलाशीविषा तङ्क निपृशङ्गवौपा:' A. C. ₹ 'ढतीयकथास्तबके' B.

कविकन्पलता। २ ६३

अथ विहितस्तवस्य भूमंज्ञया पुरुताज्षयेवाहताः सविनयमुचितोपचितामेतां वाचमवोचाम॥ नमः 'कमलाकामुकानुकारावतर रोभ्यः श्रौचररोभ्यः। सम्प्रति प्रसादप्रामादतः संसारगु(म!)रुमरौचिकावौचिका- मृषातृषा पगमभाजः सुधासागरमध्यमध्यगमाम। एतर्हि बर्हिवाहनः कृतात्मसंवाहनः ज्ञानदपगः

भूमंज्ञया भूसूचनया। पुरुह्हताज्या दव आरहहता: दून्द्राजयेव आक्ञानिताः। उचितोपचितां उचिता याग्या उपचिता प्रमेय- बडला। उपचितोपचितेति पाठे उपचिता पूजिता। कमलाकामुकः कृष्णः तदवतारखरूपेभ्यः।

प्रमाद: प्रसन्नता तम्य प्रामाद: ग्टहम्। मरुः निज्जलस्यानम् । मरोचिकावौचिका मृगतष्णा। मृषा वृथा। तषा पिपामा

तस्या: अपगमः चयः । पररगाधमध्यं अतलस्पर्शाम्भः । अ्रगमाम

प्राप्ता: स्म।

एतर्हि एतादृशि काले। बर्हिवाहनः कार्निकेयः । कतं आ्रात्मनः मंवाहनं शुश्रषा येन म तथा। ज्ञानमेव दपणः शनुप्रकाणः

१ 'कामुकावतर राभ्यः' B. २'गुरुमरुमरीचिका' B. ३ 'सा(सौ ?) धसागरमगाधमध्य' B. 8 'कृतास्मसंवाहनः' B., 'कृतात्मसंवाहनाज्ञान' A. C.

१ ६४ कविकल्पलता।

कृतनिजार्पः निःश्रेयसश्रेयम। अधुना धुनाना पापानि सुरधुन्य- ध्वनौमतामयासौत्। अतोऽस्माकं न भविता भविता। भगवन्भवन्मुखसुखावल्ो कना दुत्सारितातुच्छछच्ो- चायनकाघस्य कायस्य फलमविकलमवापाम। भवानेको भवानेकोपपातकव्रातकलभ कुल निराकुल-

यम्य। कतं निजम्य आरत्मनः अरप्पणं अर्थात् गुरौ याज्ञवलके येन म तथा। आशिश्रिये आश्रितवान्। निःश्रेयमश्रिये मोक्षात्मका- नन्दसम्पदे। मत्मङ्गादत्यन्तदुःखधवंमेन परमानन्दाधिगमो भवतौति यदा ज्ञातवान् तदैव याजव लक्या दोय्यात्मवचनं (?) जग्राह दूत्यर्थः। विनयपुरःमरमाह। अधुनेति। धुनाना कम्पयन्तौ सुरधुनौ गङ्गा। अध्वनीनतां पान्यभावम्। भविता मंभारित्वम्। न भविता न भविष्यति। उत्सारितः दूरौकृतः। अरतुच्क्ः महान्। रच्क्रोच्क्रायनिकाय: दःखोट्रेकममूहः यम्य म तथा। अवापाम प्राप्ता: स्म। एक: श्रछः। भवान एकः तवमेकः । भवस्य संसारस्य अ्नेक बहलम्। उपपातक गोवधादि। ब्रातः ममूहः। कलभः

१ 'वाक्यक्यमाशिश्रिये निःश्रयसश्रिये' B. २ 'सुरधनी हाध्व' B. ३ 'भविता भविता' B.

ac ५ 'पातकलभकुलकवलन कठोर' B.

कविकल््पलता। १ ६५

कवलनकठोरकएठीरवः । भवदागमनप्रसङ्गो' गङ्गा- प्रवाह इवाच प्रायेण प्रावर्त्तत। युष्मद्दिजयव्याजेन राजीवजन्मा सन्मार्गेपदेशायास्मे समाजिहौते स।

भिषिषेचर। किं बहुना। भवादृशां दर्शनमेव दारुण- दुरितदारणम्2। सम्भाषणमेव निखिलोपनिषन्निषेव-

करिभावकः। निराकुलकवलन यथेष्टग्रामः। कठोरः निछ्ठराङ्गः। कण्ठौरवः मिंहः ।

प्रायेण बाड्न्येन।

विजयव्याजेन प्रस्थानच्कलेन। राजौवजन्मा ब्रह्मा। मन्मार्गस्य मत्पथम्य। उपदेशाय प्रदर्शनाय। अस्मे प्रस्तुतदेशाय। प्रा (समा?) जिहौते स्म प्रस्थितवान्।

उन्निद्रः उदितः । सरणी पदवौ। अ्रम्तसारणौभिः पौयष- नालिकाभिः। सारणौ धरा वा। अभिषिज्ञति। 'षिचिर चरणे' दति। दृदन्नत्वान्ुम्। उपनिषद् वेदभेदः ।

१ 'प्रसङ्गादङ्गाप्रवाह इह प्रावर्त्तत' B. ₹ 'राजवन्मानसंका (मा ?) गगेदेशाय देशा यास्मै' (?) B. ३ 'रभिषिज्चति' B., 'रभिषिषिच्च' D. 8 'दारुगम्' B

२ ६६ कविकल्पलता।

गम्। स्पर्श एव स्पर्शाश्मलाभः। शुश्रूषेव ब्रह्मशुश्रूषा। सन्निधानमेव१ सन्निधानम्। समाराधनमेव धनम्। तद्द्य निरवद्यं दिनम्। तिथिरतिथिः श्रेयान्मुहर्तः सम- पद्यत। म तापिचरोः पविचोऽन्वयः प्रतिष्ठानिष्ठामवाप। नित्यक्वत्यानि कृतक्वत्यानि। नित्याभ्युद्यभाजो वयम्। यद्यपि कवपामृतस्पृशा दशा मशं कता: कृतार्थास्तथापि वाचालता वाचालताकाएडमकाएडं ताएडवर्यत। भगवन्! परित्यागादक्कशक्रेशः कतमो देशः क्ृतः। स्वच्छन्दमागच्द्धिर च्छधौभि: के के वाऽडश्रमा गतश्रमा

तत् स्पर्णाश्म यम्य स्पर्शन मर्व्वे धातवः हिरएमयतां प्रयान्ति। तव शुश्ररषा सेवा ब्रह्मशुश्रषा विधातुः निषेवणम, वेद- श्रवणच्छा वा। मन्निधानं मान्निध्यं, प्रभस्तधनं न। अन्वयः वंशः । प्रतिष्ठा महत्त्त्वं तम्य निष्ठा काष्ठा। वाचानता सुखरता। वाचालताकाएडं वाग्लतानालम्। 'टापं चापि हलन्तानां चुधा वाचा दिय्ा गिरा।' दूति। पकाएडं अरकस्मात्। ताण्डवयति ननयति। अच्क्रधौभिः निर्भलज्ञानेः । विश्रमात् निवसनात्।

१ 'सव्निधानं स' B. २ 'श्रेयान्मूर्त्त: सुमुह्हर्त्त:' B. ३ 'कृतक्वत्या नित्या' B.

कविकल्पलता।

विश्रमादक्रियन्त। करचिदुल्लाघापघनता घनतामात- नोति बहुश्रेयसाम्। अच पविचचरिचैरयं किर्यान्त दिनानि यावदावसथः सनाथः क्रियते। कियन्त्य- हानि पुएयहानि हितैरिहातिवाहनौयानि मान- नौयैः। क्व वा यियासाऽयासातिशयदायिनी। भगवन्तः कियन्तः श्मतामन्तिके ज्ञानामृतस्ातकाः8 प्रति- निवसन्ति। निषिद्वविरुद्वजनाधिकरणं किमधिकरएं

क्वचित् प्रश्नने। उल्लाघः निर्गतः गदात्। अपघनं अ्रङ्गम्। घनतां नविद्यम्।

आवमथः आवासः । अतिवाहनीयानि प्रापणैयानि। यियामा गमनेच्का। प्यामातिश्रयदायिनी अतिषयखेद- कारिणी। ज्ञानं एव अमतं जलं तेन स्नाताः एव स्नातकाः । सार्थ

कः। स्नातका: चिसन्ध्यसायिनः त्रतिनः । तथा च- 'स्नातकरवा- प्रतव्रतौ।' कति कियन्तः । सन्तः माधवः । विरुद्धूजनः नास्तिकलोकः । अ्रधिकरणं अ्रधिकारः, अ्रधि-

१ 'घनतामातनोति। अत्र' B. २ 'सनाथौक्रियते' B. ३ 'कियन्त्यहानि वा पुएय' B. 8 'मतस्ातकाः स्नातकाः कति प्रतिवसन्ति सव्निधौ' B.

१ ६८ कविकल्पलता।

व्यास्यायते विस्ातस्थातिवादैः श्रपादैः। कियत्सख्थाः सड्ावन्तः श्रोचियाः श्रोतारः। प्रशस्तसमस्त- पुस्तकसङ्गह्ोऽस्ति न समस्ति वा। सन्यासात्प्रागेव गेथचरितैरधिजगे खगेन्द्रवाहनावाहनाSमलमतिभिः। उत सन्यस्य 'गुणराशिभिः प्रथमाश्मादेव देवता- वतारैः सच्यस्तम्। अथ पृथुलश्रमाद्दितीयाश्रमात्। विश्वाभयदानदक्षदक्षिणाहस्ताना सन्यस्तानां काको- दरनायकोदर सुप्नदामोदर दृढाश्नेषोल्लासितरमास्यानि

करणग्रन्थक्च। ख्यातिवादैः स्यातिपञ्चकवादिभिः। प्रसिद्धैरवा। श्पादैः कृतसन्यासैः।

मझ्ावन्तः पणड़िताः। श्ररोचियाः वेदसुताः।

न ममस्ति न सम्यक अ्रस्ति ।

गेयचरितैः प्रशंस्यचरितैः । अधिजगे पठितम्। खगेन्द्रवाहनः कृष्णः । आ्रवाह्नं तत्सपर्य्या ।

उत पचान्तरे। सन्यस्य सन्यामं ऊत्ा। प्रथमाश्रमात् [ब्रह्मचर्यात्?]। द्वितीयाश्रमात् गाहस्थात्। प्रभूतश्रमात् महाखेदात्। काकोदर: मर्प्पः तस्य नायकः प्रेषनागः। उदरभब्देनाच

< 'पुरयराशिभिः' B. २ 'अथवा एथलसमाद्वितौ' B.

कविकल्पलता।

कति चातुर्मास्यानि। सम्प्रति निःप्रतिममन् वज्ञात- सुरगुरवः श्र्रगुरवः कस्मिन्नुपवर्त्तने वर्त्तन्ते। कियतो यतौश्वराणमजनि जनितः प्रभत विमला वर्षमाला। अद्य वन्द्यपादानां साधुमाधुकरी भिक्षा पौयूषकक्षा- मनचानचयगहेषु ग्रह्यौष्यति, किमु कस्यापि भाग्य- भाजो भवने भवनेपथ्यभूताभिस्या भविष्यत्ये- कभिक्षा।

गात्रमाचमुपस्थितम्। रमा लक्ष्मौ:, तस्या: आरस्यं मुखम्। कति कियत्परिमाणानि। चातुर्मास्यानि वार्षिकत्रतानि।

उपवर्त्तने देशे। वर्त्तने जौवनोपाये।

यतौश्वराणं सन्याषिश्रेष्ठानाम्। जनितः प्रृति जन्मादितः । वर्षमाला वत्मरश्रेणी।

प्रतिपद्मं मधुकरा: द्ूव प्रतिग्टहं श्रोचियाणं यतयः यां कामयन्ते सा माधुकरी भिक्षा। पौयषकक्षां श्रमृतमादृश्यम्। अनूचाना: साङ्गवेदाष्यतारः। भवने गहे। भवनेपथ्यभूता जगट्लङ्गाररूपा। प्रभूताभिख्या प्रचुरा शोभा। 'अरभिख्या नामशोभयोः'। द्ृत्यमरः। प्रभूता भक्षेतिपाठे एकभिक्षेति विशेषणं भिचाया: । एकं एकवारं भिच्षा याचनं यम्या: मा तथेत्यर्थः ।

१ 'भूताडमिथ्या भवि' B.

कविकल्पलता।

अन्यच्न, श्रौमतां वेदान्ते वेदान्तेवासिप्रसिद्धिभिरेव जनो भगवन्महिमानम्। मौमांसा निस्सीमां साम्प्रतं प्रतिपद्यामहे महेच्छानाम्। भवदुपन्यासादिहित- कणादानुवादा शक्षपादानुवर्त्तिन्यो विद्याः प्रसिद्ध- बौद्धप्रयुक्तकृतर्ककर्कशशरेभ्यो न बिभ्यतौत्यभ्यर्हिताः प्रकाममामनन्ति। स झ्ये त्वसङ्लय+द्यावत्सङ्के मुख-

वेदान्े वेदान्तदर्शने। वेद जानाति। अन्नेवामिनां शिष्या- णाम्। प्रमिद्धिभि: : मौमांमा जेमिनिमुनिप्रोक्रभास्त्रम्। निर्सीमां निरवधि- भूताम्। साम्प्रतं ददानौम्। प्रतिपद्यामहे जानौमः । विहितः कणादस्य कणदमुनिप्रोक्त्म्य वैशेषिकदर्शनस्य अनुवाद: अ्रनुकार: याभि: ताः तथा। न्यायममानतन्त्रं वैशेषिक- दशनमिति प्रमिद्धमेव। अरक्षपादानुवर्त्तिन्यः विद्याः न्याय- प्ास्तराणि। न बिभ्यति न भ्रम्यन्ते दवत्यतः कारणत्, अ्रभ्यर्हिताः प्रजिताः । अर्यात्तचैव विद्याः जनाः यथेष्टं आ्रमनन्ति सम्यक आमन्यन्ते।

माङ्डो कपिलमुनिप्रोक्के शास्त्रे। अरमझ्यानां मझ्ावतां

१ 'श्रीमन्तो वेदान्ते वेदायन्ते वेदान्तेवासिप्रसिद्वेरेव' B. २ 'मीमांसामसीमां' B. ३ 'साङ्डसङ्य' B.

कविकल्पलता। १७१

तथा लिख्यन्ते लेखेरपि युष्मादयशाः। आ्पातप्राञ्ज्ञल- पातञ्ज्लजलधिरञ्जलिना कलितः कलितमोहारिभिः। गुणानां साहित्यं सांहित्यमादधाति धातृतुल्यानाम्। तत्तद्रसप्रसवित्वं कवित्वं बिभर्त्ति कौर्त्तिमतामित्यनु-

शुश्रुम। अतएव युष्मभिरनूष्माभिषङ्ग: समं सविस्मयाः समगंस्मह्ौत्यभिहिते विहितयथोचितानु-

पण्डितानां, म्ायां मम्यक कथने गणनायां वा। मुख्यतया श्रेष्ठतया। लेखेः देवैरपि भवन्तः लिख्यन्ते। आपातप्राञ्जलः अरविचारतः अ्रगमः । पातञ्जलं शाष्त्तं षछं दर्शनं तदेव जलधिः । कलितः गहौतः । कलितमोहा- रिभिः । कलिजन्याज्ञानध्वंसकेः ।

मांहित्यं मङ्गातः । साहित्यं काव्यादि।

त्तत् प्रसिद्धम्। रमप्रसवित्वं रमजनकत्वम् । कवित्वं कर्तु। बिभर््त्ति। ऊभा गर्व्वः, तस्मात् यत् अभिषङ्गः अ्भिभवः तद्रहितैः । समगंस्पाह सङ्गताः स। त्रिहितयथोचितानुवादे दत्तोत्तरानु- रूपप्रत्युत्तरे। सप्रसादे प्रमन्ने। प्रसादे मन्यामिनि। तदनु

१ 'लिख्यन्ते युष्नादृपाः' B. २ 'गुसराह्टित्यं च साहित्यं न दधाति' B.

१७२ कविकल्पलता।

वादे प्रदक्षिणाचरणप्रणामादिना सप्रसाहे प्रसाहे तदनु तदनुज्जया ततस्तीव्रमाव्राजिष्म।

द्वति ततौयस्तबके भगवदौरणं नाम ततौयं कुसुमम् ॥२ ॥

तस्यानन्तरम्। तद्नुज्ञया तस्याज्ञया । ततः त्ात् स्ाना त् । तीव्रं शोघ्रम्। आ्राव्राजिस्म आरगता ः सा ।

दति ततीये ततौयं कुसुमम् ॥३ ॥

१ 'प्रदच्तिगाचरगचर राप्रणामादिना संप्रसादे तदनुज्ञया' B. २ 'टतीयकथास्तबके भगवदाभाघरां नाम' B.

कविकल्पलता।

अथ दक्षिरोन क्षोणौपतिमार्ग भार्गद मव परशु- भोह्वासितम्। अमृतसम्भारमिव कुएडलसत्क्ष्मीकम्। वशिष्ठमिव वशिश्रेष्ठम्। पराशरमिव पराशयज्ञम्। वेदव्यासमिव वेदव्यामक्तम्। १शरुकमिवाशुकलितपर- मार्थम्। दुर्वाससमिव दुर्वासनाशून्यम्। जमदग्नि- मिवा नमद ग्नितेजसम्। २गर्गमिव भर्गभाजम्।

दच्िणेन चोलौपतिमार्ग राजवर्त्मना दक्षिएभागे ब्राह्मण- मुपागम्य दूदं अरवादिषम् द्ृत्यन्वयः । मार्ग दति 'एनपा द्वितौया' २।३ ३१ दूति द्वितौया। भार्गवं परशरामम्। परेषां शुभया उल्लासितम्। परशोः परश्वधम्य भा दौप्तिः तया उल्ामितं च । कुण्डलाभ्यां मन् लत्मौ: यम्य तं तथा। पत्ते कुण्डे लमन्तौ लत्मौ: यस्य। व श्निश्रेष्ठं जितेन्द्रियश्रेष्ठम्। पराशयज्ञं परेषां अभिप्रायविदम्। वेदे व्यासकं अनुरक्र्म्। भ्राश्ड शौध्रं कलितपरमार्थ प्राप्ततत्त्वज्ञानम्। आानमदग्नितेजमं आ्रनमत् नम्रीभृत अग्रपि तेजः यतः तं तथा। भर्गभाजं शिवभक्तम् ।

१ 'मिव (वा) शुकलित' B. २ 'दमदग्नितेजसम्' A. ३ 'भार्गवमिव' B.

२७४ कविकल््पलता।

कश्यपमिव 'वश्यपरमेन्ट्रियवर्गम्। गतममिव औत- मतप्रवर्त्तकम्। विश्वामिचमिव विश्वमिच्रम्। अरचिमिव सचिप्रवरम्१। क्रनुममिव क्रतुक्रियाकोविदम्। कुत्स- मिव अकुत्सचरितम्। वत्समिव वत्सलम्। जावालि- मिव जौवालिदयालुम्। चयीपथप्रथमपान्यम्। तरु- सायमानकरुणार सनिर्यासपौयूषवर्षिभि ्दगञ्चलैरुदञ्व-

श्रौतमतं वेदहितं कर्म्म तम्य प्रवर्त्तकम्। मचिप्रवरं श्तियश्रेष्ठम् । क्रतुक्रियाकोविदं यज्ञक्रियाभिज्ञम्। भ्रकुत्सं अनिन्द्यं चरितं चरित्रं यम्य तं तथा।

वत्सल द्यालम्। तयौपथः वेदमार्गः ।

तरुणायमान: वर्द्धमान: करुणारसनिर्य्यासः आ्र्ानन्दाश्रुप्रवाहः तदेव पौयूषं अ्रमतं तद्वर्षिभि: दृगञ्चलैः अपाङ्गिः उदञ्नयन्त उद्गमयन्नं चन्द्रचक्रवालं दन्दुबिम्बम् ।

१ 'वश्यपवनेन्द्रियम्' B २ 'प्रवमतप्रवर्त्तकम्' B. ३ 'सन्निवरम्' B.

कविकल्पलता । २०५

यन्तमिव चन्द्रचक्रवालम्। ईपदुन्मिषद्दशनदौधितिच्च- लेन स्वच्छमाशयं प्रकाशयन्तम्। उपमठपठद्कुरट- क एठ वै कु एठ भक्त विर त्त प्रव्य क्तो क् सत क्ता मं स त्र्क्त चे त सत ्मूर् रे त - समजिह्मं 'ब्रह्मनिष्ठं ब्राह्मणं सम्यगुपागम्य एतद- वादिष्म॥ श्रीमन्नमस्कुमहे महेशमहसामन्भवतां भवतां विहिततौर्थसार्थसञ्रणौ चरणौ। भवांश्च चतुरान- नोष्यनष्टश्रुतिः। पुरुषोत्तमोडपि न माय।वह्भः ।

ईषत् अल्त्पं उन्मिषन्तो प्रभाममाना दशनदीधिति: दन्तच्कटा तच्छलेन अच्कं शडुभ्ं आशयं भन्तःकरणं प्रकाशयन्तम्।

उपमठं मठममौपे। अकुणठः अ्रमन्दः। वेकुएठभक्ताः वैषावाः। विरक्ाः निर्विसाः । सूक्रं शोभनं उक्रं स्तवादि। ऊर्द्धरेतमं योगिनम्। अरजजिह्य ब्रह्म]निष्ठं अद्वैतपरम् ।

[महेश्रमहसां]महेशस् महः येषां ते तथा। अन्रभवतां

पूज्यानाम् ।

चतुराननः धाता वक्रा चा न अष्टमस्णातकर्णः। अनषवेदस।

पुरुषोत्तम: कष्ण:, पुरुषश्रष्ठञ्च। न मायावल्ञभः न लक्ष््या: प्रियः । न कपटप्रियस्।

१'मजिह्मब्रह्मनिछं, टौकाकार सम्मतः पाठः । ३ 'भवांस्वतुराननो' B.

क विकल्पलता।

१गिरि शोऽपि नास्थिर चितशोभः। ततो न कस्य नमस्यः। भवतः कलानिधेरनुपाधिरियं चातुरी, यच्चतुरचन्द्र- कान्तानना पुरोचितं वचनपौयूषं वर्षतीति निर- वद्यालापपद्यामनुसगामः। एकः सातिवेकविवेकः केषा विदुषां परिषदि न गएयसे पुएयश्रेमुषौकः।

गिरेशः शिवः, गिर: वाष्या: ईशक्व। 'गिरिशो गौरिभो वापि गिरोशश्च प्रकौर्त्तितः ।' दूति शब्दमहार्वः ।

नास्थिरचितश्रोभः न अ्रत्या कौकसेन रचितश्रोभः । न अस्यिरा चिता शोभा यस्येति च।

भवतः तत। कलानिधेः चतुःषष्टिकलानिवासस्य, श्रथ च चन्द्रस्य।अनुपाधि: नैमर्गिकी। चातुरी चतुरता। दयं हि, चतरः दक्ष:, यच्चातुरो कर्ची। चन्द्रकान्ताननस्त्रवोचितं चन्द्रवत् कान्तं यत् आननं तस्मात् स्त्रवएं निःमरणं तद्चितम्। अरथ च चन्द्रकान्त: मषिभद: तदाननस्त्रवोचितम्। वचनपौयूषं वागमतं वर्षति आलापपद्यां वाकृपदवौम्।

मातिरेक: मातिशयः । परिषदि गोध्ठ्याम् ।

१ 'गिरौशोऽपि' B. २ 'ननाऽतिसुरोचितं' B. 3 'सेमुखौकः' B.

कविकल्पलता।

आसौद्याम्मदीया दिद्क्षा प्रेक्षावन्तं भगवन्त प्रति सम्प्रति१ सा पूर्णा। न किमप्यपेक्ष्यमपेक्षते यदन- वद्यविद्याविद्युदुद्योतोद्द्योतितमेदिनौमएडलानामवि- कलां8 करला कलयामः कुशलतां कुशलतां द्धतां श्रीमताम्। तथापि मुदा सदाचारस्वच्छा पृच्छासौ विधीयते भव्यमव्यवहितमव्याहतचित्तानाम्। कच्चि- दाचार चातुरौतु लित विरल पुरुषरत्नानामियमेव नगरी गरौयसी, सदावदातभगवद्वस्थानात्। उत कुतो- डप्यागतं वतंसभूतैर्भूतलस्य। कियन्तः श्रमतामि-

आदौया (?) अम्रदौया आद्या (?)। दिदृचा दर्णनेच्छा। प्रति लचौकृत्य। पूर्णापूर्ण अ्र्प्रतिपायेन पूर्णा । विद्या एव विद्युतः तस्याः उद्योतः प्रकाश । अ्ररविकलां अप्रतिहताम्। कुशलतां दर्भलताम्। पृच्छा प्रश्न्नः। भव्यं कुशलम। अ्रव्यवहितं व्यवधानशून्यम्। कच्चित् प्रश्ने। चिरत्नं पुरातनम्। पुरुषरत्नं पुरुषश्रेष्ठम् । वतंसभृतैः भृषणरूपैः ।

१ 'अद्य यावन्मदौया दिदृक्षा' B. २ 'भवन्तं' B. ३ 'सम्मति पूर्गा पूर्णालापकम पेक्षते। यद्यप्यनवद्य' B. ४ 'मविकलं कलयामः कुशलतां दय(ध)तां' B. ५ 'मव्यवहितचित्तानां' B. ६ 'चिरत्न' D. ७ 'भवदवस्थाना'B. 12

कविकल्पलता।

हाग्रहारा धराग्रहारा: शालिशालिनः। कश्रिद्वि- पश्चिद्यजमानो भवन्मनोचितो वर्त्तते कीर्तिमताम्। प्रतिग्रह प्रति ग्रहं जहति महति यत्ने महितमहि-

किं वा क्वापि कदापि रगम्यतेऽनवगम्यतेजोभिः। कस्मिन्नप्यवसरे नवेश्वरावासं 'प्रति सम्प्रति याचा क्रियते न्यक्कियते वा तत्सम्बन्धः। कति प्रतिदिनं स्नानानि सम्भवन्ति शुभवन्ति। माध्यन्दिनं कर्म निर्ममे

उग्रहारा: वताणि। धराग्रहारा: पृथ्व्याः श्रेष्ठहाररूपाः प्ालिशालिन: कलमादियुक्ताः । प्रतिग्रहं दानम्। प्रति लच्षौकृत्य। ग्रहं ग्रहणमत्रिम् । जहति त्यजन्ति। महितमहिमानः पूजितप्रभावाः । निग्टहौते न्द्रियग्रामैः जितेन्द्रियचयेः ।

न्यक्कियते दूरौक्रियते। तत्मम्वन्धः नरेश्वरावासयाच्ासम्बन्धः । शुभवन्ति शुभयुक्कानि।

१ 'धनाग्रहाराः' B. २ 'प्रतिग्टहं प्रतिगहं जहति यत्नेन' B. ३ 'गम्यतेऽगम्य' B. ४ 'प्रति यात्रा' B. ५ 'भवन्ति' B.

कविकल्पलता। ११६

निर्ममेहितैः। भोजनमजनि रजनि[जानि]करनिकर'- निभशुभयशसाम्। उत विचक्षणानां क्षणादुपरि परिस्थितिर्भविची भोजनस्य। कस्मिन् वादिगिरि- विदारणदारुणकुलिशास्त्रे शास्त्रे मेदुरः स्फुरत्यादरो दरोन्निद्रतामर सोदरसोदर नेचाणाम्। 'कापि व्याक्रि- यते व्यास्या। उत न व्याक्रियते किमपि। 'प्रत्यह- महं यथा भवद्वलोकनादामोदमासादयामी दया- मोदितमनोभिः सुमनोभिस्तथा विधेयम्। दत्य-

निर्म्ममे कृतम्। निर्म्ममेहितैः निर्म्ममत्वचष्टितैः । रजनिचरः चन्द्रः । भवित्री भविष्यति। कुलिशास्त्रे वञ्ूपास्त्र। मेदुरः स्नेहनिबद्धः । दरोन्निद्र ईषद्विकमितं तामरमं पद्म तस्य उदरपत्रं अरन्तःम्यपत्री तम्याः मोदरं मटृगं नेतरं येषां तेषां तथा। व्याक्रियते वितन्यते। महं उत्मवम्। आसाद्यामः प्राप्नुमः। द्यामोदितमनोभिः कपार्द्रहृढयेः । सुमनोभिः पणिडितैः । विधेयं करणैयम्।

१ 'रजनिजानिनिभश्ुभयपासाम्' B. २ 'उत रुचितक्षगादुपरि' B. ३ 'कस्मिन् कस्मिन् वादिगिरिविदारगदारुि शास्त्र' B. 8 'क्वापि न व्याक्रियते व्याख्या' B. ५ ' प्रत्यहमिह' B. ् 'दवलोकनामासादयामो' B.

१८० कविकल्पलता।

स्माकमाकररर्य कर्णारसायनं वचनं तैरपि कपिल- मुनिकल्पेर नल्पजल®धरध्वनिमधुर गम्भौर तारभार तौ-

सुचिरमपरिचयवशादसाम्प्रतं साम्प्रतपौर्वापर्यविपर्य- योददकस्मादस्माभिरधीयते। तच पवित्रगुणगसौ-

महिमभिर्महाशयैः। नयनयोरमितममृतद्रवं स्रवन्तः के भवन्तः। अभिवाद्ये दयेन्दिरामन्दिरायमानहृदया-

कर्णरमायनं श्च्ाप्यायनम्। मन्दिरोदरं दति क्रिया- विशेषणम्। उदौरयामासे उक्रम् ।

पररमाम्प्रतं पयोग्यम्।

भावव्यञ्चितमहितमहिमभिः खप्रकाशेनैव व्यक्तौक्ृतपूजित- महत्त्वैरित्यर्थः ।

अमितं अपरिमितम्।

अभिवाद्ये नमस्करोमि। द्येन्दिरा दया एव दन्दिरा लन्मौः। अनूभायितान् श्रगर्व्वितान्।

१ 'रसायनं तैरपि' B. ₹ 'रनल्पजलजलधर' B. ३ 'गम्भौरभारती' B. 8 'दसाम्प्रतं पौर्वापर्य' B. ५ 'यत्किञ्चिदकस्मा' B. ७ 'भावयं जितमहिमभि' B. ८ 'द्ये न्दिरासनायमान ह' B.

कविकल्पलता।

र विन्दान्युष्माननूष्मायितान्। सम्यगागम्यतां नितान्त- पविचचरिचैः। इष्ोपविश्यतां दृश्यतां दधानैगण- निधानैः। सर्वतः शर्म 'स्वधर्मनिर्मलमनसां सुमनसाम्। कुतः कुतर्कसम्पर्करहितैरिह्ायातम्। 'गृहादिहागम्यते रम्यतेजोभि: श्रौमद्विः, उत कुतश्चिद्विपश्चिद्वरेरायैर- न्यतः। अचागमनेनायं ग्रामो गुणग्रा मोचितः कदा विर- चितः परिचितकलाकलापैर्मधुरालापैः। किं नाम नाम निकाम निर्मलमतौनाम्। विहित विद्वज्जनजिन- निर्वासः क्व वासः कतः कृतन्ञैः। अयं संवसथः सनाथः कियन्ति वासराणि करौयः। किं किमधौतं सुधौभिः। किं किञ्वन1 पुस्तकमस्त स्वस्तिमताम्।

दृश्यतां मनोजताम्। प्र्म सुखम् । विपञ्चिद्वरेणये: पणिडतश्रेष्ठेः । नाम सम्भावनायाम्। नाम संज्ञा च। वृजिननिर्व्वास: पापनिराकरणम्।

मम्वसथ: वामः ।

१ 'खधम कर्म निमलमनसां' B.

३ 'ग्रामोपचितः' B. 8 'निर्वासोऽद्य वासः क्व कतः' B. ५ ' किं किं च' B.

१८२ कविकल्पलता।

निर्मितामितखेदच्छेदः१ को वेदः कोविदैः पद्यते। का वा शाखा विशाखानुकल्पानाम्। को देशः पेशल- प्रक्ृतौनाम्। अरदरष्या: पोष्याः कति सन्ति भवताम्। कति भार्या आर्याणाम्। 'बहवः पुच्राः, किं ह्िचा एव हेवकल्पानाम्। कियत्यः कन्या विश्वाधिकन्याय- भाजाम्। जनयिचीजनका 'जनकैातुकदायिचरिता किमासाते, वसाते वा कौर्तिशेषपटं निष्कपटम्। दयन्ति दिनानि यावदावयोः किमिति दर्शनजनिर्ना- जनि। 'तयाचितं मृशं बलं शम्बलं किञ्चनाSस्ति

पाखा वेदशाखा, काए-कुथुमि-माध्यन्दिनादि। विशाखः कार्ततिकेय:। तद्नुकन्यानां तत्मदृशानाम्। द्वो वा चयो वा इति दिचाः । जनयित्नीजनकी मातापितरौ। आ्ररसाते विद्येते। वमाते परिदधाते वा। कौनतिशेषः एव पटं। दर्शनजनि: दर्शनप्रमङ्ग: । भृषं बन्नं महद्लम्, तेजःस्वरूपम्। किञ्चन किञ्चित् ।

१ मितकर्मच्छेदः को वेदः कोविदैः पव्यते' B. २ 'भवतां सुभवताम्' B. ३ 'भवतः पुत्राः किं दित्रा एक एव वा देवकल्पः' B. 8 'जनकौ कौतुकदायिचरितौ किमावमथे वमाते' B. 'अयाचिनां भ्पं' B.

कतिकन््पलता।

नास्ति वा। कथं निर्वाहो हव्यवाहोपमतीव्रतेजसां बोभवतीति भवभौतिजुषां विदुषाम्। नित्यं कर्म हर्म्य एव निर्मौयते निर्मलमनोभिः। अथवा पुष्कल- पुष्करे१ पुष्करिगौतटे। एकवारमाद्दारः सारभृतः प्रभूताज्यः प्राज्यव्यञ्जनी भवति भवतां हिर्वा। ग्रथमं सन्तर्पितनभोजनं भोजनं कियत्यां देलायां सम्पनी- पद्यते। अच मैची धाचौदिविषदां केन केन समम्। समन्ततो विशदपद्कदम्बबन्धीयसंस्कृतं संस्कृतं श्रौमतां श्रुतमेव स्वच्छन्दममन्दच्छन्दःसन्दानितनितान्तकान्त-

बोभवतौति पुनः पुनः भवति वः युभ्नाकम्। भव- भौतिजुषां समारौति कृत्वा भयं त्राप्तुवताम्। पुष्कलपुष्करे बहलपद्मयुक्त । प्रभृताज्यः प्रचुरष्टतः । प्राज्यव्यञ्जनः। भूरितेमनः । द्विव्वा वारद्वयम् । नभोजनः देवजनः । मम्पनीपद्यते मृपं सम्पन्नो भर्वात । मेत्री मितता। धात्ौदिविषदा ब्राह्मणनाम्। कन्दः स्रग्धरादि, रज्जुभेदश्न। मन्दानिता बद्धा। गोः वाणी, पशुस्ष।

<पुष्करेषु पुष्करिशौनटेष' B. २ 'सन्तर्पिपिते सन्तप्यागा भोजनं' B. ३ 'सम्बन्धोपस्कृतं श्रीमतां' B. 8 'च्कन्दःसम्पदातिपातिनितान्त' B.

कविकल्पलता।

कविताकान्तारे गौश्चरति। आ्र्त्मकृतिः क्ृतिवरः सापि१ पद्यताम्। अव्यग्रसमग्रगुसग्रामैर्ग्रामान्तरं गतमाशौत् क्षमामीमन्तमणिभिः। अथवाऽचैवास्थायि स्थायिकौर्ततिभिः। कियन्ति तौर्थानि प्रज्ञाऽवज्ञात- गौर्वाणगुरुभिरभिवौक्षितानि। कियन्ति वाऽतिमाच- पविचया याचया निर्हम्भैः सम्भावनौयानि। भवर्ता भक्ति: शौतकिर्णाभरणे मृङ्गिणमवगरर्यत। किमुत कौस्तुभभूषणे विभीषणं विशेषयति। सम्प्रति प्रति- भाजुरषां जिगमिषेव लक्ष्यते 'बलवलक्षयशसाम्।

आत्मकवतिः स्करणं, कवित्वादि। चमामोमन्तमणिभि: पृथ्व्याः भृषणरूपैः दत्यर्थः । अस्यायि स्यितम्। स्थायिकौर्ततिभि: अ्रविनष्टयभोभिः । अतिमात्रं अ्तिशयम् । भीतकिरणाभरणे महादेवे। मृङ्गिएं मृङ्गरोटनामानं शिवानुचरम्। अ्रवगणयति तिरस्करोति। विभौषएं राजमेश्वरम्। विशेषयति जयति। मदृभायतीति यावत् ! बलनवलनं बलभद्रवत् शुक्रम्।

१ 'कापि' B. २ 'अद् व्य (?)ग्र' B. ३ 'विभूषय' B. ४ .जिरगमिषैव' B. ५ 'वलक्तय पूसाम्' B.

क विकन्पलता।

अस्मन्मनौषितमखिलमेव सम्पूर्णमा मौत्पौर्णमा सौहि- मांशुमांसलकौर्ततिमतां भवतामवलोकनेन, इति निः- प्रतिममतिभिरमिहिते यथाप्रश्नं लोकोत्तररुत्तररनु- मोद्याभिवाद्य च वाद्यवेक्षणाकाङ्मया निरगामि, समागामि च स्वामिसमौक्षणप्रतिक्षण विजुम्भमाण- कल्याणभरैरस्माभि: ॥

दति रततीयस्तबके विप्रमम्भाषणं नाम चतुर्थ कुसुमम् ॥४॥

मनौषितं मनोरथः । मांमलः महान्। यथाप्रश्नं प्रश्नं अ्रनति- क्रम्य। लोकोत्तर: लोके प्रधानैः । उत्तरः प्रतिवचनेः । अरनु- मोद अनु पश्चात् मोदयित्वा। अरभिवाद्य नमस्कृत्य। वाद्यवेक्षणा - काङ्मया वादिनः त्र्रवेक्षणवाञ्क्या। निरगामि निर्गतम्। समागामि संङ्गत च॥

द्ूति श्रसूर््यकविराजविरचितायां बालबोधिकायां कविकल्प- लताटीकायां ततीये स्तबके चतुर्थ कुसुमम् ॥४॥

१ 'भिवाद्य चेक्षणाका' B. २ 'समगामि च' A. C. 'समागामि खा' B. ३ 'ततौये कथास्तबके ब्राह्मगाभाषगां नाम चतुर्थ कुमुमं ममाप्त- मिति।' B.

कविकल्पलता।

व्याजविजुम्भमासप्रयागपरभागं तडागं माकाङ्गमौ- क्षमाणा:, कुचापि करकमलकलितजलधौतकलधौत- कल शकल विलासधर पयोधरभरावनम्र कमर ना ग रौग- गैय:स्वेदच्छेदमेदखिनौर® समौर समीहित ममौपां वापौं नेचपाचीकुर्वन्तः क्वापि कूपान् भूपानिव गुणिभ्य: पाचेभ्यः पावनजीवनदायिनो निरन्तरं निरूपयन्तः, कुतश्चित्यार्वतौपतिपादपयोजपूजन शुद्वाभिजननिवास- निर्वासिताऽशेषकल्मषोपसगे दुर्गे नयनमार्ग नयन्तः,

खण्डं समूहः। परभागः अन्यतः शरोभा कलधौतं सुवर्सम्। कम्रः कमनीयः। मेदखौ महान। ममौहितः अ्रभिलषितः । नेतरपाचौकृतवन्तः पश्यन्तः दत्यर्थः । गुणिम्यः दाक्षिष्यभौलादि- गुणवद्धः, रज्जयुक्तभ्यश्न। पाचम्यः घटौप्रभतिम्यः, दानार्हज- नेभ्यक्च। पावनं पवित्रम्। जीवनं जौविकां जलं च निरू- पयन्तः। पढपयोजं पढपद्मम्। अ्रभिजनः वंशः । निर्व्वामितः निराकृतः । कलषं पापम्। उपमर्गः उपद्रवादिः। दुगें दुर्गम-

ट

३ 'नौरसमीहित' B. ४ 'कृतवन्तः' B. ५ 'पूजन प्रयोजनशुद्धाभिजनजननिवास' B.

कविकल्पलता।

अपरत च' भवद्दक्षस्तटप्रतिभटह्याटककपाटर चनास- नाथं गोपुरं च परिचिन्वन्तः, अन्यच सुपर्वपर्वत- गवसर्वङ्कषानिभान् निभालयन्तः, इतरच जवविजित- कुरङ्गान् तुरङ्गान् रङ्गगतान् नटानिव वृत्यतो वौक्ष्य वौक्षसायुगलं सफल्यन्तः, 'कचिद्धजव्िनवेल्वनोल्ला- सितभास्वत्तुरङ्गमगमनानि भवनानि नयनमौनयो- रानायतां नयन्तः, क्वचन काञ्जनवर्णीं कर्णान्तविभ्रा-

स्यानम्। प्रतिभटः समः। हाटकं सुवर्णम्। गोपुरं पुर- द्वारम्। परिचिन्वन्तः पश्यन्तः। सुपव्वपव्वतः सुमेरुः। गव्व- सर्व्वङ्गषः गर्व्वस्य मम्यक उन्मूलकः। दभान हस्िनः। निभा- लयन्तः पश्यन्तः, भाललोचने धत्तः (यन्तः?)। कुरङ्गा: हरिणभेदः। रङ्ग: नृत्यम्थानं, युद्ध च। ध्वजवक्षौ पताका तम्याः वेजनं कम्पनम्। उन्नासितः उत्चिप्रः । भाखान सूर्य्य: तम्य तुरङ्ग: वाहनः। भवनानि गहाणि। नयनमौनयोः नयनमत््ययोः । आनायतां जालताम्। नयन्तः प्रापयन्तः पश्यन्तः दत्यर्थः । काज्जन काञ्वित् अरनिर्व्वचनीयाम् दत्यर्थः। लोचनाञ्चलः अ्रपाङ्गम्।

१ अपरत या(भ)वद्दक्त' B. २ निरौक्ष (द्य) B.

४ 'मीनयो( : ) राजीवनीयतां' B.

कविकनन्पलत।

(आ?)न्तचारुलोचनाञ्चला 'चर णसिञ्जा नमज्जुमञ्जौर- नाद(न)नेदौयसां हृदयमदयमपहरन्तौं कामिनौ- मक्षिलक्षौकुर्वाणाः, निर्वााय निर्वाणङ्गारलाघवं द्राधयन्तः, वसुमतौसारं देवद्वारं समासाद्य माद्य- दन्तःकरणा: समवर्त्तिष्महि॥ अनन्तरं निरन्तरम'- पक्रमन्निष्क्रामदनेकसेवक निकायकायसम्बन्धं सनि- रबन्धं परितः परिहरन्तः सन्तमस राशिनाशि प्रचएड-

मिञ्ज्ानः शब्दायमानः। मञ्चौरः नूपुरम्। नेदीयमां अ्र्पन्तिक- स्थानाम्। अद्यं निर्दयं यथा म्यात्। श्रतिलनौकुव्वाण: पश्यन्तः । निर्व्वाणाय मुक्कये। निर्व्वाणाङ्गारलाघवं निर्व्वा- तानलल्लघुत्वम्। द्राघयन्तः दौर्घोकुर्व्वन्तः वर्द्धयन्तः दृत्यर्थः। देवद्वारं राजद्वारम्। आसाद् प्राप्य। मादयदन्तःकरणाः हृष्य- न्मानमाः। ममवत्तिभ्रहि अ्रभवाम । निरन्तरं निबिडं यथा भवति। अपक्रमं एकदैव। निष्का- मन्तः निर्गच्कन्तः। सेवकाः राजमत्याः तेषां निकायः समूहः । निर्बन्धं सयन्नं यथा म्यात्। परितः सर्व्वतः । सन्तमसं

१ 'चरगासञ्चरगासि' B.

३ 'दान्तकरगाः' B. ४ 'निरन्तरशक्रमपक्रामदनेक' B. ५ 'निर्बन्धं' B. ई 'राशि[ नाशि]प्रचराड' B.

कविकन्त्पलता।

मार्तएडमएडलसम्प्रकाश संकाशं देवसकाशमनायास- मायामिष्म॥ सम्प्रति चन कं प्रति प्रतिभावि- भासितवदनो वादौ। आरवर्जिताऽजर्जरकर्साकलशीका- प्रेक्षावन्तः प्रतोक्षन्ते चाम्मदप्रह्नजिह्वाशुक्तिमुत्तां वाचोयुक्तिमुत्तावलौम्। तदचिरस्य निशस्य गर्वमेः तस्य भगदतों भारतों करठपौठाधिष्ठ।चौ8 निर्माय

सर्व्वतः व्यापि ध्वान्तम्। 'अवसमन्धभ्यस्तसमः' (५18161) दृत्यच ममामान्तः। मार्न्तण्डः सूय्यः। सङ्गाणं मदृषम्। देव- मकाश राजसान्निध्यम्। आयामिष आ्रगताः स्। अ्जज्नरः अ्भग्नः । प्रेतावन्तः पण्डिताः । अप्रह्ञाः अ्रनम्राः । जिव्हैव शुक्ति: मुक्तास्फोट: ततः मुक्तां निःसतृताम्। तत् तस्मात्। अचिरम्य अचिरेणैव। निरम्य विनाश्य। एतस्य वादिनः। निर्ममाय कत्वा। निम्मायं निष्कपटं यथा स्यात्। उपास्य मंसेव्य। द्विपास्यं गणेशम्। ऋ्रध्यवस्यामि

१ 'सप्रकराशकोपसंकापं' B. २ 'प्रति वचनकं प्रति प्रतिभाविभासितवदवादि' B. ३ 'चाप्रह्न' B. ४ 'धिछायिनों निर्मायमुपास्य' B.

१६० कविकल्पलता।

निर्मायमुपास्य च द्विपास्यमध्यवस्यामि पुरा पुराण- पुरुषोत्तमस्य® देवस्य विचिचां स्तोचावलौम्।।

दूति वतौयस्तबके तडागादिवर्णनं नाम पञ्चमं कुसुमम्॥

रचयिष्यामि। पुरा पूर्व्वम्। 'अध्यवस्यामि' द्ति पुरायोगे भविष्यति लट्।

पुराणपुरुषोपमम्य हरिमदृभम्य। देवस्य राज्ः।

द्वति श्रीसूर्य्कविराजविरचितायां बालबोधिकायां ततौये पञ्ञमं कुसुमम् ॥ ५ू ॥

१ 'पुरुषोपमस्य' B. ₹ 'इति ततीये कथास्तबके' B.

कविकल्पलता

दवत्यादिवादिमान्द्याय वचास्यच्चार्य धैर्यवान्। प्रतौक्षेत विपक्षस्य भारतौं प्रातिकूलिकौम् ॥ १॥

विपक्षं क्षिप्रमाक्षिप्य वाचमुच्चार येदिमाम्॥२॥ यन्मया सह दुर्बुदे! वाग्युद्ं क्तुमिच्छसि। तत्पङ्ग: श्रङ्गमुत्तुङ्रं मेरोररोढमिच्चसि ॥ ३॥

व्याघ्रं शौघं समाधातुं शशकः सन्ममौहसे ॥४॥ शुकशावः शशादस्य चञ्तरुं चुम्नितुमिच्सि। सप 'सदर्पमङ्डिभ्यां निष्पेष्टं दुष्ट ! वाञ्छसि ॥४॥ मएडरकश्चएडतां धत्से कुपिते(तो) नागमंसदि। श्रखएडखएड एरएडः "मौरभ्यं तुच्छ सेवसे ॥ ६॥

(१) प्रातिकूलिकौं अननुकूलाम्। (२) संरम्भ: क्रोधः । च्िप्रं शौघ्रम् । (४) मटा: कन्धरालोमानि। अष्टापढ: परभः । (५) पशादः ग्येनः। चञ्चः पचितुएडम्। (६) श्रखण्डः चन्दनः । मौरम्यं मौगन्ध्यम्। स्नषे प्रस्त्र- वमि। रूषे क्रोधाय। 'निषेवसे' दति च पाठः।

१ 'सुदर्प्पमंह्रिभ्यां' B. २ 'खराडना' B. ३ 'कुत्सितो' B. 8 'खसौरम्यं सघे रुषे' B. A.

कविकल्पलता।

सम्प्रहर्त्तु विषाणाभ्यां शक्रेभं दृषभेच्छसि। गिरिं पातयितुं दन्तौ दन्ताभ्यामभिवाञ्छसि॥ ७॥ 1 दुर्बड्े! स्पईसे कौटः प्रकटं कैटभारिखा।

मृगतृष्णाम्भसि स्नानं कृष्णाह्दिमुख चुम्बनम् ॥ < ॥ तुलया तोलननं मेगो: करेण स्थगनं रवेः। खङ्गधाराग्रसञ्चारः शिरसा गिरिभेदनम् ॥ १० ॥

अङ्गारशयनस्वापो मञ्जयोऽयं त्वयेष्यते॥११ ॥

(e) विषाणम्यां प्टङ्गाभ्याम्। प्राक्रभं ऐरावणम्। (८) केटभारिण विष्णुना। श्र्रराखुः मूषिकः । (८) आ्लेख्यं चित्रम्। मृगतष्णा मरौचिका। कृष्णाहि: कालसर्प्पः । (१०) तुलया तुलादण्डेन। तोलनं परिमाएं उत्तोलनम् । स्यगनं आ्रच्कादनम्। (११) मानं परिमाणम्। अ्रयश्तणकः लौहकलाय :* । प्रायनं

१ 'कीट' B. 'चराको हरिमत्थकः' इत्यमरोक्केः 'कलायः' इति कल्पनम- युक्कम्। कलायस्तु लोकख्यात-मटरवाचकसतीनकापरपर्यायः। 'कला- यस्तु सतौनकः'। 'हरेगरेशकौ' इत्यमरः।

Size. Contents. Per unit of 96 or 100 pages. Demy octavo .. Oriental text only Rs. 0-12-0 Text and translation, English notes, etc., mixed ; or translation only 1-0-0 Royal octavo .. Oriental text only 1-0-0 Text and translation, English notes, etc., mixed; or transla- tion only 1-4-0 Quarto . Oriental text only 2-0-0 Text and translation, English notes, etc., mixed; or transla- tion only 2-8-0 There are some exceptions to this scale, which in each case will be indicated in the price lists. For the calculation of prices each part of a unit in excess of the 96 or 100 pages counts again as a full unit. Single issues may be bought separately, but three years after the completion of a work no complete sets. are broken for the sale of loose component parts. Each issue bears, besides its issue number, a fascicle number indicating its place in the work and volume to which it belongs. With the issue of this Notice all previous prices and price lists are cancelled.

CALCUTTA, December, 1923.

The publications or information about them are obtaiuable from the Asiatic Society of Bengal, No. 1, Park Street, Calcutta, or from the Society's Agents :- MESSRS. LUZAC & Co., 46, Great Russell Street, London, W.C. M. PAUL GEUTHNER, 13, Rue Jacob, Paris, VIe. BUCHHANDLUNG OTTO HARRASSOWITZ, 14, Querstrasse, Leipzig. Residents of Europe should order from the Agents. When ordering direct from the Society the following rules should be observed :- Orders should be addressed to the Asiatic Society of Bengal and not to any Official by name or title. All Cheques, Money Orders, etc., should be made payable to the "Treasurer, Asiatic Society of Bengal." Orders for books should be accompanied by a full naine and address, legibly written, and should be sent on a separate sheet of paper containing no other communication. In India books are supplied by

LIST OF WORKS ON RHETORIC AND

DRAMATURGY

PUBLISHED IN

THE BIBLIOTHECA INDICA.

Work No. 36.

1. DAŠARŪPA, by Dhanañjaya, with Dhanika's commentary. Ed. F. E. Hall. 1861-1865. Complete. 3 fascicles. Fasc. IlI only available @ Re. 0-12-0.

Work No. 221.

2. KAVIKALPALATĀ, by Deveśvara, with his own comment- ary. Ed Sarat Candra Sāstrī. 1913- 2 fascicles. Re. 0-12-0 each.

Work No. 40.

3. KĀVYĀDARŠA, by Daņdin. Ed. Premcānd Tarkavāgīśa. 1862-1863. Complete. 5 fascicles, all sold out.

Work No. 9.

4. SĀHITYA-DARPAŅA, by Viśvanātha Kavirāja. Text and trans. by R Ballantyne and Pramadādāsa Mitra. Text 1850-1851, trans 1850-1875. Complete. 5+4 fascicles. Text completely sold out; trans. only fascs. III and IV available @ Re. 1-0-0 and Rs. 2-0-0 respectively.

PK Devesvara 840 Kavikalpalatā D4 1913 v.2

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY