Books / Kavi Rahasya Halayudha Ed. Sourindo Mohun Tagore 1879

1. Kavi Rahasya Halayudha Ed. Sourindo Mohun Tagore 1879

Page 1

Barcode : 4990010216652 Title - Kabi Rahasyam Author - Halayudha, Bhatta Language - sanskrit Pages - 134 Publication Year - 1879 Barcode EAN.UCC-13

4 990010 216652

Page 7

कविरहस्यम्।

महामहोपाध्यायेन।

शौमता भटृहलायुघेन विरचितम्।

निवाजक शबार, नाइट् बमारार बढ़ दि बर्डार चद् खिनोपीय्ए बड मैलनियम्, नाहट् समाकार चढ़ दि फार्ट आाए् भय् दि पर्णर बम पासवटे अद् साकमनि, सिभेबियार नव दि इन्पीरियास बर्कार चम मेब़बरिद्ि चय् टर्जि, सिभेबियार यय दि पोर्ट- बिज् मिसिटारि बडार पब ब्राइट, माहट् थढ़ दि बर्डार पब बसयमाखा चढ श्ाम, नेपाजीय नाइट जष़् दि गुर्खा बर्डार चब् सर- सतो, सग्रीतनायक, सत्रौतशिम्- विद्यासागर, चाफिसार डेवा रनिष्ट्क्सम् पषप्रिक् (फान्स), फेख्री

ओोगोरोन्द्रमोइन ठाकुरेय प्रदोवाण।

मचिकाताराजपार्था, राययम्ी सुद्रिवम्।

१८०१ मकान्दाः।

Page 9

KAVI-RAHASYAM, OR A ROOT-LEXICON WITHIN A POEM.

BY

BHATTA HALÁYUDHA.

EDITED WITH NOTES

BY

SOURINDRO MOHUN TAGORE, Mus. Doc. D. L. Fellow of the University of Calentta, Hlony. Membor of the Royal Asiatic Society of Ceylone, Kuight Commander of the Order of Leopold of Belgium, Knight Commander of the Firat Class of the Order of Albert of Saxony, Chevalier of the Imperial Order of Medjidie of Turkey,and of the Royal Portuguese Military Order of Christ, Knight of the Siamese Order of Basaba- málá, and of the Order of Sarasvati, Sangita Náyaka, and Sangíta Silpa-Vidyáságara of Nepaul, &e.,&c.,ko.

Caleutta:

PRINTED BY BIPIN BEHARY ROY, AT THE ROY PRESS, 85 Beneatola Lane, Puttoldanga, & PUBLISHED BY KALLY PRASSANNA BANERJEE,

[All Rights Reserved.]

Page 11

TO

g. . Groft Gspr., m. g.

Direotor of Publio Instrnction, Bengal,

THIS

KAVI-RAHASYAM

is most respectfully

DEDICATED

HIS MOST OBEDIENT SEBVANT,

THR

EDITOR.

Page 13

PREFAOE

IN ancient times there was a celebrated king at Gaur named A dis ura. Intending to perform a great sacrifice he invited fivo able Bráhman as' well versed in the Vedas from Kanyakubja (Kanauj), and duly engaged them as priests to officiate at the ceremony, the performance of which he did not think it proper to entrust to the degenerate Bráh. man'as of Gaur. When the ceremony was finished, he did them great honor and granted them five villages? in order that they might settle in the country. Of these five Brahman as, Bhattanarayan'a was most noted for learning and erudition. He be- longed to the S'andilya family and from him are descended the Tagores of Bengal. His works, Prayogaratna3, Gobhilasu trabha shya and Ka'simara- n'amuktivicharat proclaim his fame and form an enduring monument of his vast intellectual powers, and his grent drama of Venisanhara', the best yet written in Bengal, is still the pride of this country.

1 The names of the five Brahmanas were Bhattanarayan'a, Deksha, Vedagarbha, Cbbandara and Sribarsba. * The names of the five villages were Ku makuti, Brakmapuri, Harikuti, Kankagra ma and Batagra ma. 3 A work on certain religious ceremonies. * Discussions on the delivery of the soul from the body and exemp- tion from further transmigration by death at Benares. * A drama on the war between the Kauravas and the Pandaras.

Page 14

il

The author of this work the learned Bhatta Haláyudha, was sixteenth in descent from Bhatta- naráyan a'. He wrote the Bra'hman'asarrasva1, Nya yasarvasva, Panditasarvasva, Sirasarvasva, Mat- syasu'ktatantra,3 Abhidha naratnama' la' + and Kari- rahasya. A profound politician, he was the prime ministor of Lakshman'a Sena, the son of king Vallala Sena. It might be therefore inferred that he flonrished towards the latter end of the eleventh contury after Christ. Ho is frequently quoted by Ujjvaladatta, Mallinatha and Medinikara, who may be, therefore, presumed to have flourished after him and to have regarded him as a very high authority. The two brothers Dharan idhara and Vanamali, ancostors of Haláyudha were renowned for uncom- mon learning. Dharan idhara is known among the Hearned as tho author of the Vya karan asarvasva and a commentary on the Institutes of Manu, and his brother Vanamali is the author of the Bhukti-

' Halayudha was twelveth in descent from Bhattanárayan'a according to "A brief account of the Tagore Family, published by I. C. Bose & Co., in 1876. 'A work explaining Vedic Mantras. A Thrological work. * A Sanskrit Vocabulary.

Page 15

ratna'karal and Dravyas uddhiprakaran arahasya3. Dhananjaya, the grandson of Dharan idhara has immortalised his name by compiling the Nighantu, a vocabulary of Vedic terms. He held the office of judge in the reign of Vallala Sena. Pas upati and Isana, brothers of Halayudha, were men of extraordinary erudition, and the former wrote a work on the rituals prescribed in the Yajus Veda, and the latter composed several works on Law. The celebrated poet Jagannátha who received the title of "the King of the Learned" (vfaatrar) was descended from this family. The Rasagangadhara, Bháminivilasa 3 Rekha gan'ita (geometry) and other works have kept alive the fame of Jagannátha. Purushottama Vidyávágisa was the son of Jagannatha. The Prayogaratnamala +, Muktichin- táman'i 5, Vishn ubhaktikalpalatá 6, Bha sha vritti 7, Trika'n'das esha 8, Eka'ksharakosha 9, Háralata, Hara vali, Gotrapravaradarpan a10 and other works

1 A Literary work. A Theological work, this is said to have written at the request of Jaya Chandra, the king of Trigarta (Julludar Doab). 3 Poems on miscellaneous subjects. * Grammar. & A Vedic work. € A work in praise of Vishn'u. ? A Commentary on Pan ini's Grammar. # A Sanskrit Vocabulary. A Dictionary of the Alphabets. . 10 A work on Law.

Page 16

were written by him. These productions and the fame of their author will last as long as the Sanskrit Sa'stras command the respect of men of letters. Balaráma, the son of Purushottama is known as the author of Prabodhapraka's a (grammar). My revered father Haro Cooma'r Tagore was born of this family. He was a good Sanskrit scholar, he encouraged Sanskrit literature, patro- nised men of learning, and himself wrote Dakshi- n'a'rchanapa rija ta, Haratattoadi dhiti and Purascha- ran apaddhati. The Library which he bas left in the family, contains .a large number of Sanskrit MSS collected from different parts of India, and noted for their rarity and excellence. The late Honourable Prosonna Cooma'r Tagore C. S. I. was my uncle. He translated into English the celebrated Viva dachinta man'i, the highest legal suthority of the Mithila' School, published abstracts of several Law Books prevailing in Bengal and the N. W. Provinces, and recovered mauy old Sanskrit works and distributed them gratis to lovers of learning. He was a sound lawyer, and be has left a vast collection of Law-Books. My respected brother, the accomplished Hon'ble Maha'ra ja Joteendra Mohun Tagore C. S. I. is now the ornament of the family. He is himself a poet, and a great patron of learning.1 * He owns a rich and well kept Library of English Books and in

Page 17

It is to be regretted that the works of this high family should sink into oblivion; and we, who are ita living representatives, however unworthy, should feel it as our bounden duty to make them known to the world. I therefore, intend to publish the works of our ancestors. For the present the humble editor has taken up the Kavirahasya of Hala yudha. The object of this work is to teach the use of Sanskrit roots (of the same or different meanings, or of the same sound, &c). The author did not propose to write a poem; but he has displayed in it so much poetical power, that it may be ranked among the best productions of the Sanskrit poets, In every verse he has shewn uncommon skill in the use of roots. The following will serve as & specimen :-

'यी नौमानि नयन्रय' रवसृणे वर्ष हवीतेडमर तेजीमिवेनदाडवीनि बरति शतीन् बबारैभमेः।

युरे पारवति दियी निवरसे निम मिवीपद्रबम' । (Page 4th, verse 11th.)

also in possession of a vast collection of Sanskrit and Law Books left by his fatber and ancle. 1 He who bails the godes of Victory with grateful offerings, give to Dharme a reverential welcome, envelopes the world into the majesty of his power, honours his relatives with presents of wealth, loves fame, seeks prosperity, values good name, disperses his enemios in war, and destroys the evils that befal his friends and kindred.

Page 18

vi

Here the author has given all the different forms of the roots ", f and a in the present tense (wz), singular number. Such skill is to be noticed in every verse. The original manuscript is so full of orthographical mistakes that it has been a task of very great difficulty to arrive at the correct reading. I havo herein attempted the explanation of such passuges as appeared to me to be in need of it, and I have in the appendix put in the necessary inform- ation about all the roots found in the text.

SOURINDRO MOHUN TAGORE.

Page 19

भूमिका।

पासीत् पुराऽम्िमन् गोड़देशे प्रभूतकोर्सिराटियूरोनाम नृपतिः। स कदाचित् पस्मोली यियचुरूपलम्य तदानो- न्तनान् गोड़ोयान् ब्राम्मगाम् कत्विककष्ानर्द्ान् कान्य- कुमादार्स्विजीनान् सुतप्रकामान् पत्त भूसरानानिनाय। पथ तेरधवर्य्यपदेषु समधिष्ठितैर्निर्व्वर्मिते यथाविधान- मध्वरे नरपतिस्तेव्यः पञ्च ग्रामान् दश्वा सबडुमानमिदेष नोड़देशे वासमकारयत्। पासोत्तेषां मुख्यतमो देवाना- मिव नारायणो भहनारायणो नाम। यः खलु गाष्कित्य गोतप्रसूतः प्रसविता चाडमदोयस्यतावतष्ठाकुरवंभस्य। विलसन्ति येन प्रगोता: प्रयोगरव-गोभिलसूत्रभाष्-काघो- मरणसुश्निविचारादयो निबन्ना: कोर्तिपताकाइव धर- स्याम्। यस्व च अतिवेधोमंहारनाम नाटक गौड़जन- पदवास्तव्यस्य कवेः अ्वतिरिति गोड़अनपदस्य मूर्ानं पर- सुचयति। प्रस्न बिल वविरइस्वस्य रवयिता कोविद्कुसपुरीय: मासपारावारपारीय: श्रोमान् भटत्लायुधी नाम तम््ा- देव सुष्हेतनानरो भटनाराययात् षोड़यतमः पुरुषः (१)।

जिवे ढायरमंत्रबियरसे वसि। (vide, A brief account of the Tagore Family, published by I. C. Bose and Co. in 1868.)

Page 20

(र)

पबच नधनसर्व्वल न्यावसर्वक पच्ितसर्ववस्त शिय- सर्मज मत्स्तूमतन्त पिश्यचन्दोविष्वत्िम् भभिधान- रमार्जा नविरतसमव्यांय सुबसून् निबनधान् नियबन्। भासोदयसूमनाइय नोतिमन्त्रविभारद: प्रस्गतको सर्भूपाल-

सभार्वा सुचातम: सचियः । पतोऽय घृष्टोयवाद्मुसुता-

दूए तनोडयं तेवामतीवप्रामाचियबोपजीष्यय् सबससामा- विज्ानामिति नाम सन्देष्:। ठायरमतावंमोडयसुदधिरिव रवारना भूयसा पच्छित- बराषां मसूति:। जातोडख्मिन् विडटन्टमनोवरे बंगे विद्या-

विभाति घरणोधरस् अ्ति्बेद्ाबरमसबंख नाम विर्व्वात-

प्रयरपरहण अतिरबाबरप्रयतवसवभवतो वनमाखिन:

बविरइसवारी इसायुषसरेव धनचयस तनयः।

Page 21

(ब)

वुतेन मोदेब व मेडाइनूनी। तवो: यडपतिवंभुर्ष वर्य- पहतिमोदानय व्यनाचस नियस प्रधिनाव। परम गच्छता प्ालेन अबिकुयमिरोनभि: पण्ितराजोपाषि- बंगनावरम बंगमुततंसयामास, जानरवन्ति बहोया

पत्मादेशोडमेवमनोविर्या साचादिब पुषणोत्तम: पुरुषीत्तम- नामा तखेब जगनावस सून:। विद्यावागोोपाधिना बेन प्रयोगरवमाता, सुत्िचिन्तामतिः, विध्युभतिकस्सता,

बोष:, हारसता, हरावलो, मोळप्रवरट्र्पयमन्रेप बदो चन्वा: प्रपोता:। सास्बति बावत्वासमव भुपने

तावत्मासमत पुवोत्तमख्त सतबः कोततयय। पासोत्

मनोविया प्रबोधमकामामिधान व्यायरचम्। पत बासे मते उदभूदख्ादन्बबायात् चोरनोरपेरिव कौलुम- महामिः पिताऽस्मायं परमपूज्यपाद: पविव्रकौतिं ईरक्ुमारनामा महाना। बेन सलु ठायरवंजावतंवेन

तयी निवम्ा: प्रणोता बमबायोकसामान्यपुरतपन्ताने: समसलोकमध्ये सबनसोकोत्तर: सामुवाद:। बरासोत्

Page 22

(=)

मं किस कमसमिय मिखिन्दा रसानमिय कोकिसा: परि- गरबत्तिय सततमेव विभवमानसम्पहिता: विरच्ना: । प: बनयइम्यप रित र्पितमिवदैब: निम्न' सदर्यिनवसा त्ळतमूरिवित:।

परमपूज्यपाह: प्रसनककमारनामा मनखी। प्रषिनाय मोडख एंयय गाही राजपुरुषभामया विवादचिन्तामर्चिं नाम तनभवती वायसतिमिनस्व ज्वतिं पायात्वजनपदवद्ग-

आान् (९) प्रकाशवामास व सह टीकाभिर्दायभागादि- नानपराय पूर्वनिवन्धान्, वान् प्रतिदिनमेव स वदान्य- बरी विततार विषव्ानेव्यः। यः बलु भारताम्वरनच्यपभूतो- मिवमनिया भारतनवनीपामिं (२) बश्शरस्व समिति सभ्यपदवीं (२) महनोबसामाजिकपट्स भारतेश्वरमह्ता- सभायामाससाद (४)।

(t) Heritable Rites of Bandhus aocording to the Western School of Hindustau; Table of succession according to the Hindu Law as prevalont in Beugal, &c. &c. (4) Oompanion of the Most Exalted Order of the Star of India. (t) Member of the Council of the Lieutenant-Governor of Bengal. (#) Member of His Excellency the Governor General's Legisiative Council, &c. e.

Page 23

निबदय' नयनान् नबनन्यडा

चन बयो परमी परमा बतिम् सखतियां अतियाक पुषि खिय:

मम बवौवान् आाता महाराज: बौमान् पुष्ठावमरंयां पुरोषी यतोन्द्रमोहनो नाम। य रदानी कनिष्तातपाद- इव नो भारतनचवोपाधिपटे भारतेश्वरमश्तासभावा: सम्यपदव्यासाऽवतिष्ठमानी मानोबतः सततमेव खदेश- हितमतदौचित: बाडं नयति। वत्यचाय विदरति सदाधीवरी वाज्ूनवानाम्

बच्चीन्फुणे वहनकमरी नाभ्री शान्तिपूर्ण बस सच्े नमति न सदा नानसी वर्जईस:। बुदिर्यंज नवानिमन्नविमी नन्यानजीसायते

वखाऽननगुनवसी सुविमिया नचनमाचायते पुवव बचरत नवः्द्ध म सर्वा पौयूवधारायते।

कार्यमिति मन्यमानेन पाडस प्रचारे कवामति सोखतः प्रयस: ।

Page 24

(च )

रविवचितेषि नावानियये कविस्तवा अतिं प्रकटी-

महति। प्रत्वायर्य्यजीमसविशेषेप्वाऽत्र तव्भवान् पन्थकार: प्रतिखोकमेवरपादिघातूना मर्धगणादिभेदा दरपमेदान् प्रदथ- यामास। तदभ दिक्मात्रमुदान्कियते, यधा ;- 'यी न्ोषाति अयान्रय' रयमुये धर्ष हपीतेडचरे रें श्रोमिनेवडापयोति बर्रत प्ातीन् बयाहेबंमेः। सन्भीतिंद हमाति यी परयति पेम बभी जीयते पुमे बार्यति दियो निवरते निम्न वरियीषद्रवम्'। (११म; त्ीकः)। पवेकस्श्रेष झोके यवाक्रमं ब्रोणाति, पषोते, षणोति, परति, हमाति, वरयति, बोयते, वारयति, वरते, रति नवविधानि (१) धातुकपाणि दर्मितवान्। एवं सर्व्त्र। भस्त परियदिविधी मया यदादगंपुस्तवमास्रादितं तदती-

दोवेब, तेन व प्रशतपाठनिकपणे नितान्तदुम्करेऽषि मया सबाचना विहितः प्रबासः न जाने तब छतकम्बोडसिम नमेति। मगाइख विवमपदार्नां व्ास्या प्रयुन्ञानाम सव्वेवामेव बातूरजां सन्यूर्णा विदृतिवाधामि, पवमा मूले द्ितोया पडमी सभिपीमिता।

(t) हचाती: बट् एपाचि, बौधातोडें हपे, बरचातीय एक उपम्।

Page 25

(इ)

इदानोमिदमर्थये सामाजिकान् यदि तेरव मे सलनं विश्ित् समुद्राव्येत तद्युक्रोगयुद्ट परियोधनौयमिति।

जीफ डनि परोढ़ पोष्योडअपद्यनिपतमू तिमानादिसूर: प्ररेंभैडसी कदाचित् वमुमतिवितत पुष्तशौधी नरेन्द्रः । मत्विक्षणडनमिन्नानिर धर्रायसुराम् बोचा बद्ाय तेन प्स्छाता: पम विय्ा: पुतिस्वतिष्त्रब्ा वाहता: बान्यड्ञमात्। भासीलेषा बरिषी हरिदिष मडता भदणारायणाखय: योडखाम ठायरार्या वर्मावबिपुर सूतवाम् भूतपापम्।

बोगोमसये यदीवा मनवरचयवाडयापि नामर्नि जौर्ति:। नीमान् मदइसायुष: नुसनिधिर्जातसदोयाम्ये योडखट्ढाकुरयं प्रभाख रमचि: म्रे भावता मयनीः।

भूतेनिबस्ाष पचार चौर:। अधत व: पिशचडण्तसूब- व्याप्त्ास रमवां बिटुषा बरिष्ठ:।

इनायधीय वनिम' चकार।

शीवामवानि पद्दाधि बि्य:। सवंतदीपक कनेः स बनात्

Page 26

(ब)

वन्य विश्रीपीम्ुवसरपार।

मिर्शन्त ये भुवि अर्याम्त तएय चन्चा: । विषे षदाक्मविषेय दरशनन्ति ये तन

बदिदाताराजचा न्यास्। १ ममादाः। सौरममिन, सुदि, वोधोरोन्ट्रमोइन भमा।

Page 27

कविरहस्यम्।

यीगोविन्दो जयति।

भडनाचरचम्।

लोकेपु शास्त्रषु च ये प्रमिश्ा: वाव्येषु ये सत्वविभि: प्रयुख्ा: । उच्चित्य तांडित्तविनोदनाय मन्दानहं धातुमिवडरामि। २॥

सुरजित: नीडरी: पादवीवरयवीनवदीनिवयी नयनिरयाः, वहूण था: दीपिया: पदीपा:। नीतावजारबिष्यं द्ञात् पत्ानकपविनिरविनानात्।सुकि- मार्जमदर्निया: निर्याषीपावम नौधिया, पपे बनवन्ाधन: मयाभिका:। नर्यन्त सर्मोत्जडवया वर्जम्ाम्। नवदीविदीनां पजानवश्ञात् दीपिया- गन्वन्। बमा, दोपवाहामेन नमनीव: पन्ना विशायने, तना हंिनार्जीडषि मनव्यादानविपेति भाग: । १

Page 28

एकार्चा एकगन्दाब भिन्नार्यावेव वाचका:। सहमार्याभिधानाय भिनार्ा: सहयाचराः ।३। एकार्यासुच् गण्दाव निवध्यन्ेडव धातवः।

यम गन्वारमाः।

अथराज इति स्यातो राजा साम्नान्यदोचितः ।५। गोपारयति चितिमिमां चतुरब्िसोमां पापाज्गुप्तत उदारमति: सदेव। विसं न गोपयति यसु बलीयकेभ्यो- धोरो न गुप्यति महत्वपि कार्य्यजाते ।६।। भम्मिं प्पामि प्षति दिजदेवताय प्रोषाति बान्वजनानतिथोन् प्रपोति।

सम्पति राजामसुपशीकयन् तम्मरभतिप्रसदेन प्रशत धातृष्यास्थानमारभते, बोपायतीशादि। पतुरमसोमामितनेनास अार्व्वभीमतं विर्वाच्तम्। बनता बिन्दया ममीनिर्दनः, पापात् सुनसते पापं निन्दन् तब्रात् मियर्सते रनर्ह:। बतीपायनमस्ापराजवेवादिसूवेय पापा्दिति पक्चमी। मडमषि बायआाते पतिवहणे वार्यमारे सर्पार्व्तेदषि, न सुम्बति व्याक्वचिती न

पयीमां सूशय: बीधनवमनामेय रसावनानि पुतियरभेषज्ानि। रसा

Page 29

यः पोयते प्रयविषु प्रयते व बखान यं प्राययन्ति कदिसमिरसायनानि। । धूनोति नम्पजवनानि धुनोल्मोकं पूतं प्ुनाति प्रवति स्पुरितातिसुक्षम्।

यत्कानने धरवति चन्दनमसरोय । ८। कायो न जोर्यति जृचाति न यस्य भत्ति नोजूप्यते भुजवलं न जिनाति तेजः। यदिद्िषां नरति चेतसि भोगवच्ता तेषां वपू षि विपिनेपु व जारयन्ति ।। ट । वस्तुपरोति पिकृ न् सधापरिगतैर्हव्येव कव्येः सदा साहागन्दपुरष्कतेन दविषा योडम्मिचयं तर्पति।

यनानि यथा जरबनादीनपदथ् देहभानिं विदपसी वविमयोपि तथा चिन्ाजीवादोनपपत्य रदयानन्दमातव्त रति मायः। रसायमलबर्य यथा,- वव्चराव्याविषिष्य सि वयस: सभर्त तथा। मचुणं संडच तर्थ भेवर्ज तद्रसायनम् इति:य। खुरिती विकसितः, पतिसुत्री माचवीवता, पतिसृतः पथ्ृष: खाट्वासनी मापनीवतेव्वमरः। वेमरा: पुमामडचा: बड्चतचा था, ते्षा पुथरीमन् प्सुम- पराबाब्।८। यम बिडियां बचूर्षा पेतसि इदये भीमवचा उपभोगवासना अररत जो्षा भवति, उवसर्व्वख्ाना तेवां कार्मितेवपायामावादियर्य:। उबाय शदि चीयने दरिद्रारयां मनोरया पति भाग: ।। पिश्न् अ्रिचातवहिंबदादौन्, यदा समदाम् पिर्वापतामहादीन। ख्षा

Page 30

देवांस्तर्पयति मियोपकरणेन्ाग्वैर्नमस्कारिभि: वप्यत्यन्यनरेन्द्रदुर्लभतमै: कामे: प्रकामक् य: ॥१०। यो त्रोषाति जर्यतियं रणमुखे धर्ष्म वषोतेडध्वरे तेजोभिर्जगदावपीति वरत बातोन् यवाहैर्घनेः। सत्कीरतिंस उपाति यो वरवति क्षैमं यथो बीयते युप्े वारयति दिषो निवरते नित्यं प्रियोपट्रवम् #११। गार्या प्रन्वयति प्रसमससितां शोकच यो ग्रन्थति ख्ाध्यं प्राथयति स्फुटार्थमपुरं गद्यस् पद्म सदा। भावासक्ृतिपेथनं प्रवतिय: सिष्टावरं नाटकं प्रग्ाति प्रतिताबदावरितय थास्त विचिवस् य:॥१२। वस्वोदानतटे सुटन्ति सततं वशौपु पुथ्च्कटा: स्ोटन्ते नवकट्मशानि कुटजा: प्रायेपु दचेपु च।

रव्च्च्यं विश्यन्द्रदानममरी पर्सते, यथा, खानापये सथा पिने खस्ति बाचे नमः सत। रदि। देवीहैशकमर्ज इष्यं, पिमुहेशयमनब बब्दम्। खाडा इम्व्ययम्

प्रिमार्षा म्रिययमाना, नवनवकप्रवतीना एपद्रवम, कमरवम् निवरते

बाधाम् भायाजनससि माहवाहिमानाविरच्चित पथम्। घसना मसाद- नर्य्यमिश्ट वथिवा माधुर्णनुयविमित्ठा य तो प्रअयविताम्। प्रिटानि चने- वार्यवापमानि पयरााचि वर्षा बब वस् विटाचरम्, बडा व्विटाबि चलो-

मैथमसमानाबरीगरम्। इति। ११ । रहोपु पवासू, बझी सु अतती बातेननर:। इथच्टा: असुमससूरः। गद-

Page 31

स्फोटन्ति दिवतां शिरांसि सहसा वस्वाप्रियं कुर्ष्वता यबास्फोटयति सफुटन्दमदिय: कुर्म्बन्करे: पूरिताः ॥१३॥ वस्ते नेववरं निवासयति यवितम ोनांगकं यो वस्यत्यरिपु प्रवासयति यः कष्ः कुलं विद्िषाम्। अखहासयति वजन् दमदिय: वास्तूरिकासौरमे- संच्मोयंसय मुखाम्मुजे निवसति मोत्वा सरखत्वपि ।१४। मृषयति न नृपाषां सृचते चोडताना- मनुचितमनुमावं न दिषां मवते य:। धमि मतमपराधान् सर्षाति बात्मपार्ना सितवसनभरतां यो मर्षवत्यागमन्नम्। १४ ॥

रदति समरभूमिं विदिषा सुनयण्ोः। रदयति सुरयोकं यो गुगेयंच् युदे

उद्यवाणि म्रत्ययसुक्रचानि, इट्मचीसाबीडखियामिननर। वटवा: बिरि- मजिका: । ११।

परिदधाति। चरिषु बनुप, पखनि डम्यति। बाययदि सुरभोमरीति । १॥। भायमन्नम् पमोतबेद आमयमितिमैषः, नर्वयत चमने, वैदमं नाश्र्य न दखयवीव्र्य: । १ ४ ।

माचा: । १६।

Page 32

नविरइ्सम्।

कु्वतत कुररवन्दं चक्रवाका: कुपन्ति तपुट परिपेयं क्रोष्चत्रं कुनाति।

ईसे यत्कोर्दिरेन्द्र पुरमनवरतं परेरयत्यन्तराक्ा यं धर्षे प्रेरति श्व्विंषयसुखर सास्ाद्नाय प्रकामम्। यः प्रेपत्याक्षमोऽघं कतुभिरतनुभि: प्रेषयत्यस्तजाले: संघामे पतुसेनां द्रविषवितरणैः पेषयत्यर्थिदौस्थ्यम्॥८॥ जाति सेठठं हविरभिमतं खोवियाणां गहेपु सोषात्यन्य: सुकविसदमान् चरखरप्रकारान्।

पेयं कनंपरुमलमपुर बवा सात् तथा। कर्पतत प कलहंसीवन कबति

भमव्वा कमति व व्नरंसीति पाठमस्पनासाइसिकत्वं प्रक्ानितम्।१य। एेन्द्र पुरे एरलीयम् बनें मच्ति। चतमुभि: महत्तिः कतुभियंगीरप भेधादिभि:, पाश्मः बर्च पार्प प्रवति प्रतिर्पात माश्यतीखवर्ष: द्रवियचित- सनेबनदामैं:, द्रमियं तु बर्ल धमलिबमरः। पर्षिदौस्य वाचकदारिद्ा

नरीमियारणा वान्दसामा, तद्चर्म वथा,-एसां मार्चा सबस्ो का बय़ मि- एहरषीय प। षट्कर्सरिरवीविम: ननियी नाम धरचषित। इवि।

भुकविशाहखम्। श्रीमाति पयतति। भू्न भूलपाितम्, उप्य खवान्नीस्ष

Page 33

मविरिक्सम्।

पवं वायत्यनुपमरसं शृख्यमुख्यन्न मांसं राष्ट्रे यस तपयति जन: सुस्यितो हव्यकव्यम्॥।८।। कोकूयते मिशकमप्यतगौरवेप यः सव्वलोक हद्याजविक्ञाममूर्य:। शोकाव्र कोति कुषते न भयाच कविद्- यन्पणछले जनपद: कवते च मूक्म् ।२०॥ दयां न पुष्ाति यशांसि पुष्यति प्रवारपर्थिचिप्रमनांसि पोषति। भृत्यांख यः पोषयतोप्ितेषने: प्रतिचयं पूषति यस्य विक्रम: । २१ । मास्यरोन् धर्णा माशास्ते कोसिंमाशंमते पराम्। यः शंसते सतां वृनिं विशसत्युत्वथस्व्ितान् । २२ ॥

मतम्, मुलोखाम्यां तत्र संकतडयें यः । मुष्क्रित एममरहितः, राज्ता प्रमम- तीपद्रव इति यावत्, एतेम तख्य स्व्वम सुशासर्न व्यन्यते। हम्यकन्य दवपस क्रियार्थमन्रम् । १८। पतिगोरवेय चम्यादरेय भिशकमपि वाव्यत्मपि कोक्रूयत पुन्रः,पुत्र: बाबते बाहय्तोति यावत्, मतामाद्रियत पति शिसु वत्रव्यमिति भावः। जनपदोदभः, लवषण वहेशवासी जमससूष एवर्ष:। मूत्रं बैदीमण्जीवमव्ादि, तम

मबारगं: बाम्वदाने:, चमिय्ववितानासुनमाना बचुमा दामैदिवि यावत्। पूषवि बरा ते। ११ । उन्पर्वास्त्रतान् विभाजपरखविवाम् जमान्, विशवविरिनि, दुटाम् दथ्य

Page 34

रातावुदयती चन्द्रोदियोदर्वात भाखार:। सदेति व: स्मदोबंग मोदोयन्ते व बिडिष: १२।। ददाति डरषिमं भूरि दाति दारिद्वामर्बिनाम्। योडषदायति कौर्तिस मिरोडवर्व्ात विडिषाम् ।२४। पैति सर्वापि माष्ाषि गर्व्वोयस्य न विद्यते। बिन्ते धर्मं सदा सतिस्तेर्षा पूजास विन्दति ।२५॥ यस्य पृथ्वो प्रसूमेऽर्थं धर्ममर्थ: प्रसूयते। प्रसोति विजयं धर्ष्ः स व प्रसवति त्रियम् ॥२६॥ हृषति हजिने: सफ हस्े च हषसे: सह। वर्जत्व माजवीपेलैर्योवर्जर्यति दुगनै: ॥२७॥ संपृश्नि नाभिशस्तयः संपृर्षत्ति न पाषिभि:। संपर्षयति न चुद्रेर्न संपर्सति वख्चकेः ।२८॥

म्तिरंदाबहार। बिहिमः यख बजयः म सदीयने सम्मुदर्य न चभने

दबिस पमम्। भूरि मपुरम्। बर्बिना वाचकाना दारिदरा दैखवं, दाति बचर्यात इरनोति वाबन्। बौगिंम चषदाबति सम्रवति, बिगडा कोर्नि- मर्धयतीबर्ईः। चवयति बिर्मान । ९४। दिने बोमासिते। विन्दृति समते। र । हत्िये: इटिये: सनेरिवर्मः, सड सेसये, हर्षत्ति परिषरति। हषये:

कके परियअति । २०। पब्रिशसी: बमिकट्टः प्रामामवादेरिति शाबत्, ताहयेजरमे: सड न सेपस्रे

Page 35

तपत्ादितवराचा तम्बते व: परनाप:। तपते रियुराइृस् तापवत्बडितं सताम् ।२८। वो ना सन्पति सल्बेग उन्पते तपसा तनुम। वियं वन्पपति पानात् धानाच्तुप्यति यचयनः ।३०। साइवत्वाइवे चोमं सहति द्रविषष्ययम्। प्रन्ावं सडते नासी सम्नति चितिरचये । २१ । यष मोमांसते धर्ष मानयत्यर्विनी डिजान्। मानति खयनं सव्यें भखो मानयते परम् । १२। हृचते न परड्व्यं सक्नाति विदुर्षा गुचान्। गर्हने पद्यं खोषां डिषा व्टडयते शिर: न २२ । नित्वं महत माहेयीं भत्या मह्यति डिजान्। सोके महोयते यस्य कोतिसल्तोय मंहते । २४॥

पापिमिः। संपठयति न चुटैः न सेपठति वखनीः। इति पाठी हमने, 'मसूने' 'समुनात्' पेतिधातीरसत्रपात्, तद्मनरथ पठधानुप्रथोने प्रयरप अशादयाम त्विदीषाज मामादिकीडय पाठ एवनुमौयते । २८ू पराम् बचम् सापयति उपपोड़यवि, इति परमप:, दिषन्वरयीस्षापेर्शित पच्। वप्बते ऐनव्ेस बर्डते। २८। भी बाचों सबेग सम्ति पविनरीय रोति। १०। इृपते यलाति। औषादिकख प्मूषधावी: प्रयीमः । महयते पराति

मारियों बायं महव पूजयति। विजान् बाज्धान्, निर्य प्रविदिन, मषयति

Page 36

कविरहणम्।

धरते यो पुरं धन्शं घैथ्यें घारयति सुवम्। घरियते यव धो: सम्पक् प्रियति बोष माखतो ।२५॥ सष्छति बाश्पे: सङ्गमन्विष्ति सर्ता गतिम्। सछति धर्षधकार्य्येषु यः सदोवतिमोषते। ३ । धम्े व्याप्रियते नित्यं पिपर्त्ति पविवोष यः। पारयत्वर्विनामायां पाशयत्वख्तिलं जगत् ।२०। सुटन्ति सव्वसन्देहास्त व्यन्ति पन्थयोहदि। यस्थाक्मच्चानिमोदु: सं तुड़त्येनय तोड़ते l२८। मिनोति मार्गणान् युद्े मीनाति दिषतो बसम्। भो मार्या मोयते मान्यो धर्नपरेष मयतेऽ्घमम्। ३९।

हैपते, माश्चान् पर्युपासीत मावकन्ाय पार्थि पति ममुखरमान्। अंडसे

जिपते चर्बतिठ्ते। एय्र् परखाने इवि भावीसीदाहिबात् कर्मरि

बाकज्ञानिन: परमावतत्पथ । माम्यवानमाभादिव तम् सर्व्वम्न्देड्ादोना सवोदीर्वार्िंत:। एन: पापम्। १८। मार्जमान् मराम् मिनोति विपति। बनम्यमा्नयमरा इममर: । दिवर्सा ददूषा एवम सेव मौनाति विनाववति। मार्या कापटाम वज्ञान का नीबते

सवहतम् पार्जनामयुतदख दानादिचाियाबार तबते रयवि। खड्चबव पंश्परन्परापरित नियम तायते पाययति, चिराचरिता मदाधारपरिपाटी म अहावोषर्य: । वर्णमा आाधमादोनां धक्ने कर्सुव्य कर्च पायवे परिरचदि, बवाब भदुः, वर्यापमव्यवस्ाम तथा काये। विशेषतः। सवयात् प्रभावान्

Page 37

डविरइनम्। ११

तबते पचृत्तं वस्तायने खक्सव्रतम्। जायते वषपगंच वत्नौर्ति: सगायति चितो ।४"। घोभते रूपसम्पती: सर्भात स्ोतया चिया। वः उमति एभरडेडं द्वारीय निशस्ति ॥४।। निमुस्से गुख्पाषायी नियोजयति रचकान्। से नियोवति सामन्ताम् खयमा्वनि युज्यते ४२। धर्ष सोमर्यात सौति देवान् नौति गुरम् बिजान्। सुवति विपु खोबेपु बढ़ गुचान् प्रवती जनः ॥४३।

राजा सबचें पायवेत् तथा। पविरषि, ये बहार: सवनसा परपमें व्वपश्िता:। तेवा माशिकरी रातरा खर्जबीये महीयते । दमि। वर्षधर्णथ बचा,-वजम वाजन दान माझयसा मतियर:। बधापम वाषायन बद पजीमि रिजीनमा:। दानमध्ययमं बत्ती वर्ष:बनियमैम्बी: । इचीयुरव वषि

बन्जीर्ति: पिती पृषषिव्वां स्ावति संफता अर्वत सव्बे द्वानं व्याप्ीनीवर्षः ।४.। एम. मनोपरैः, चर्हः अरौराशयरयः, पम्ति विभावि। बरीम् भून ररा निशर्यति, हिर्वास । ४१।

नचं', पावाष: दिखा, दुमपाबारादिप ततः विसासचय रवर्षः; बिचावर्वेय बनुनिवाए्यं रामायवादो पड्स हमते। बामनाम भमनात् मवन रांजः, निजीनवि माताप्वति, एतेवासा मचनेनरत निर्वाचतम्। सबम् पाख्ना, पाशनि परमीकरे, मुष्धते संयृत्ती अमत, समापिक्ी ऋदि परमाका्न पक्- वौदि भाय:। पाबा देरे पृवी बजे समाने परमाक्नीवि वित्:। मर ।

Page 38

कविसचम्।

वायावर्तिं बिरनानी करीति मरमच्नम्। स्मोति बिरमं मवो: अनाति सुरबान् रपे 1888 यसम नोर्तिरियर्ति यायाति पचिनां परम्। .. प पोति बरषीं अत्था दिक्सृपानि प कचलि।४।। यो सुषति गिरिं वच्चित् अचित् काय्ये न चोठते। यो सुछति परडूष्यं त्किरो सृषयत्सो ।v।। तैतिर्वते मिशवनी धनिनां मर्ेपु निशन्ति बोवनमदेन रते मुवानः।

अन्धिमाँ वियनीयाममासम वैषमानयः। बडगृचा इनमरः ४९। बाजी सुह्े, बाणावचि बरससूई, विरवि नषति। बयो: विरमं हेख- रबई:, प्रमीति नामयति। सुरमान विपवाधामनान् पनारीड्ान् योषान् ना हपाति नामयति। करीवि मरमचनमित्यम विरीवि मरमचचमिति पादर्यपुलकपाठी न साधु: ॥४४। या सरशीयम्, र्वर्नि नचति। कविना पुर पाताज्म् समादि कवि। सनूया समर्या परची पविीम् वनोति म्याप्रीति। V। वी रामा कचित् जिदि' पर्म्वत' सुष्ति अच्ति, नमसत्ियुवायम्यासार्न पर्ध्वतयममं करोतोगस:,पसम रहसि मन्तचार्य निभवं पर्ववतप्रदैश बचवि, वषा प मनुः, बिरिष््ठ समावत प्रासाद का रशीवतः। बरथे बि:मवाने या मनबैदबिभावितः । हदि। कषित् मायें कर्तन्े कर्णचि, न जीळते पबसो न अर्पत, वर्ता्तरतः सर्वाश्ेव वर्तव्यानि वबाकाय सम्पादववीयम:। की. नमः परदवं तुष्तति सपहरवि, पसी रात्रा तच्चिए: वछ परसापशारिय: मोषे सुष्यति क्िर्मानि । यो सुचवि बिरि' बविदिन्यत वीषुकि बिषि' विदिविपाठी न सापु: । ४ह।

Page 39

पुवन्ति पइवसना: सपसा विदेश वध्न प्रवाब अययोकश्मानमिज्ा: ।801 सम्माबर्स वरिनि सुपति शहपनं यय प्रमोपयतति पापचबच बाये। संख्थेपु मोचयति वब मरं मनुखे सां स्वां भुवं प्रतिगते विदिताख्वेद: ॥४८॥ निपतन्ति र्वेषु वस्म बापा: वितगस निद्ितामतापवय। पतयन्ति समग्ततो विपचा: सकस योषितसेऽधिपरते सः ॥82 । भवते दुरितचयं वथोक्नः वतुमिर्भावयते व नाकोकम्। भवति विद्येय पूजिती व- सृबबद् भवयत डिषय सर्मान्। ४० ।

नेविज्बव एति विकयवानिमत् भावीर्यद्मत परयीन:। रते रनपभर्मनि, विशन्ि विर्धान सामुराजा अवननीनर्थ:। पादवचना: विवाभिन:, व्िवैस नायनीय, सड पुवन्ति विविधान् विद्यासान् पमाम्यनि। s0।

खादनुपावारें युचिडिरे इति बिन:। संच्छेप दुरेदु। हम। जिवमसी: बौख्चायुमेनिंिवा: चाइवा., पनरन बनाकबी भता,, दिपया: नषयः, समववः सर्वास दिच, पववन्ति सूमी निपरवनि। हद। पवोळ: ववाभाक बिहिन:, मतुभियंडिः, दुरिविचम' मापतचार्य, नमने

Page 40

विरइसम्।

युशोडपि यो मीद्गुरते सधमवित्। भागूर्य्वते शोरि यस्य सम्ुखं

राजन्यके वैदयते य एक:। एमं सदावेदयतोष्र सर्व खाबे प्रजा वत्र निवेदयन्ति । ५२ ॥

वर्मयवि। आबयते इति सन्दीडनुरीचादैब नियड, चन्वा आवर्यवि इवि

अप्रेपु पराहतेपु रियुविवि नेव:, पजन् वायुवं, न छद्नूरबते उब्ापर्वतति, म धीत' न पराहम सर्ता वर्ममयुकरम् इति मनुखरणात् पचावनपरान रिपूत न इननीलर्ज:। वचा, चयुते चमुपपुत सयनकमे रिपादियर्य:, गणा,

अैस:। नाहुध्मान' पन्तनत न परीच समानवम् रम्वादिनटुमरचात महारविरवान् रिपूत् न अहरतीमान्यः। सधर्वीनित विदिनयाम-

सज्नम् बदिया वि्याविरीधिनी वववामुनिनिति वान्, वदषष मिटाविनिर' दिजेवहमंममनिनिनीखकम् बलबार, बेन उपवूरे भाझिरे,

Page 41

रविरर्यम्।

बोधने म्रभविद्यां यः चच्तविद्यास बोधति।

बोभकते परखोग्यो यो बज्नाति रिपुं रये। वापवन्ति न दुःखार्त्ताः वेयान् यदरियोषित: ।५४॥ मार्षटिं तोर्धोद शैनित्यं मार्जत्यालेपनेडिआान्। योमार्जर्यात स्ाम्ताव्यं त्रियवापस्यशाय्यताम् ।५५। यः सुम्यति रिपुष्वेन चोभते नानुजोविदु। मनागपि मनोयस्य न सुभाति महाहवे ।X६।

अधवियाम् नामश्ञानं, मतपेतन्ाय्कम् अमवीडमेदैन प्ाममिति यावत्। चनदया दयनीव्वादिवाम् राजविधान् विषयान्। बध्यासे परमसमि पुत्र: समाहिय पात्ा वितर्ततिरथैख् ताहय: समू, मम्म परमा- वानम्, बास्ाम जौवाकर्म द सुष्यते कामाति, ममाद्तिरतािताचजीशम्-

परखीमीबीमत्ससे परनारीसंस्षजे निन्दनि। बमनय मचपानी: प्रयीय:।

इवि पचमी। ४। ।

नानंबवि बिरानरीति, न वसु नं' राजान मुवातरजा वलना वदानिदषि सुनवोबईं:। बैम निय: बन्रवदीवरढ़' सथानवीनैममद् ममडन

दृषि, बिमिदीनम्नावले इनमर., न नुमावि न्याइचौननि। १९।

Page 42

न विर्वसि ठंवा वन्तूम् दयाव्यपि न हिंसति। तमैय हिंसयत्वेव बस्तदान्रां विकसयेत् : ४० । त्रिश्ेति नोयसर्रभ्यो शैव्व्वृतभायचात्। योवार्तानवचादेब सैरियोना क्रियोयती ।८। मन्दादयो वं विषवा: सुचयन्ति निरापदम्। चिया सुचावते नित्यं विद्यया वब सुस्यति ॥xZ। देवते वान्दुपोमित्यं प्राचिदृतेय दोष्पति। परिदेवयते वािद् यथ्य राष्ट्रे न दुःखित: ।६०। यः सरियति प्रिर्या प्रेमा श्रेषति बिषता पुरम्। दुःसे वास्यपि वार्य्याचि धिया श्ेषयति चपात् ॥।१।

हिर्नाति, मधुपपें य यश्े य पिवदेयतवर्थय। चचेद पशवी किखा नानबपे नहरोष्द्पुरिति खरवादिति भाव: ॥४०। िर्येनि सचसे द्िषनीयवडति हिनोड़ बच्चावानियतः कच्चाहिलात

मन्यादपः उपरसननअ्यर्थमय्दखचमा:, विषया: भोवसाधनानि बसूनि, मिरापड बिपडयरचिय, प राजान, सुखर्यानत यानवषनि। बच निया सचरा इयाबते सुषममुभर्वात। १। शारतरमाषिलि: दौव्वदि नोहति। वमातिनिर्यत् जियसे नज्रीके दूाव- हुचते। प्राथिमि: कियसे वसु स विश्ेष: समाहतः । कति भदुः। परि- हैवक्से रीडिवि। <· । दियदधि बाषिशदि। दिपया पुर' असूसा नबय सपति दर्षव।

Page 43

मबृाति वाडिन: भाजी रये नमतत पेरिष:। मनो सवति नारोषां कपेनाम्रतिमेम स: 1422 कतोडषि महते माडसी सर्मेंषा मबते नथः।

सेशन्ति सच्चमा जिसां शेसवने व योषित:। सेकायन्ते अरत्वापि बत्पना निषपड्बा: ।४। पिबन्ति मधु पायन्ति पौयन्े क पियाधरम्।

यः प्रापयति सव्बत सम्पानं मनुराजवद्। मा्पति प्रत्ईं तेव: कोतर्स प्ाप्ोति रोटसी ।। न सहते गुरोराजा न लडवति यः खिितिम्। यं व्याषिरतिदोप्तान्मिं कदाचित् न स्डत ॥०।

माखे माजीबवर्डे, पादिम: विचारार्यिन:, नधुति पराजबते। बसे पुद्े, बेरिय: प्मूनू, नन्बतति मिपोड़र्याति। (९। उहसे विभेति। मसते कर्मु प्रमपदि। बतसमपि दृयबरमषि वार्य, पक्रोति कर्मु समर्वोम्पति । ६१। अरना हरया, सहायें बतीया। बेसायने औडासुथमनुमर्बन्ि/ परेका मम्दल कच्चादिमध्े पाठात् नमसपीबरिबडम्वादिना काः ॥४ । पत्वर' प्रविदिन, तेन: नोषदच्ण प्मार्य, प्ापति बमते। बौचचधा पवदानज्नाम बमसा, रोडडी बाबामूनी, याबापबियी रोटसी रीडडी रीददौति पैवि भरतः, प्ापोति ब्याप्रोति। (। । खिरवि न्वादा, न बहबदि नाविकबनि। व्यवाधि: रोव:, नविदीनः बबन-

Page 44

कविरइ्चम्।

पियते यो न मत्ेपु यापवेडु न सिन्दति। पियते तेपु येद्रैव्य दोयमानं न स्द्ते।८। भात्ापवति योखत्वान् यस्े संज्ञापयत्यजान्।

निष्कसने मुसाद्यस् नासोलपरषा गिर:।

सर्वपो गर्व्वति विद्याभिर्धनेर्गलुभायते पर:। विद्याधनसयसोऽपि यो न गर्ज्वयते प्रभु: ।७१।। क्रन्दन्ते कान्दियोकाय नश्यन्ते यस्य शत्यः। वान्दन्ययुजलेर्वाग्भि: क्रन्दयन्ति रिपुस्िय: 19२।

प्रवलीडब्रिर्जठरानलीयल, लाडरड, वदाचित् न अडति भोषयति, ग्रम- परिमिताचारादिसुनियमरवलेन तख्ष न कदाचित् सास्थाभग्री जायते इतिभाव: ।६७। पजान् दागान् संभनापयति हिर्नासि। यस्ने पपहिंसनादर्हिसाधर्णद्तानि- रस् न अवति, यथाह मनुः, यत्ार्थ पञषः सटाः खयमेव खबभ्युवा। यळीडस्य भूत्ये सर्व्वस् तव्ाद्यत्े बधीऽबथ: । इति। 6ट म पग्नीषा चसम्या:, परुषा: कर्बथाः, गिरोवाथ: न नियसने निःसरनन्ति। ऐन्टीम् इन्द्रसम्बश्िनी, जिय सचों, कल्यति उपसुङ् मे। 'रेन्द्रं पद भूमि गतीऽपि भुकले' इति भाय:। बघः चत्वालर्यति वितमोति : ००। बख्मोडइडारी, स रवापरति मस्भायते। नर्व्यते पडडती भर्वाति: ०१। शान्दियौका भवीन पवायिता:। कान्दियौव्वाइत्यय वान्दनीका हत्वादर्म- पुरकपाठी म साप: । रै।

Page 45

यः सदादियते धर्मे हमाति य रपे रियूद। दरन्ति दिगधौयाद तस दिन्दिबयोखने 10२r दनोति याचवं सुद्े तथ्ब्िरोभिसतुषाति नाम्। सृपोति विदयाबार्स व: इन्टेन्द्रनिमेमुर: 10४। यतते धर्षएवासी यातयत्यनिशं दिष:। निर्यातयति वैरव नरेन्द्रेपु नामागतम् ।०%।

मानयत्याशगान् नितं वत्सेन्वं समरोत्चुनम्।9।। न सौदति कचित् कार्य्यें सर्व्वत्रासदृति वियम्। पासाद्यति विद्यानां स्व्वार्सा पारमप्यसो ॥०।

हमाति विदास्यति। दरन्ति बिर्ध्ात । e२। वानम अनुसमूह, दमोति निर्शन। तच्दिरोमिसेवा मबूर्चा नव्रये:, व भूर्मिं, उमाति वाच्ादयति। विदनावास सूरमोवम्। 08 । रिष: बपम्, यनिम्व बिरनर्ई, यात्यति निपोडयति। बरेद्द्रेपु भरिरात्र- मच्दीयु, कमावत' उबपरन्यरायात, बेड बनुता, निर्यातयति बोष- बति । ०। शौभसते तीचीकरीति, सननख् मानधाती: पयोन:। पसिपुतिका दुरियां, खाकखी चासिपुतो न कुरिया भामिधेमुवेंमर:। चायनाम् बाबाद्। ०। सोदति यवसद्ी सर्वत। भामदवि प्ाप्तीति। बर्बयासा विद्यानी चानी- चिशोमवतीया, पार सौमाम, भासाद्यति अधिमच्ति। विद्यान बबा, पारमोचिको कयो वार्ता दच्नीतिय बानती। विवावतय पवीता बीन- सेमाव देदिमाम्। वड, पशानि बेदापलारी मोमांडा व्वायनिकर:।

Page 46

डविरइसम्।

वष्टन्ति शटवं बस्मात् प्राप्य विग्रा: परखरम्। वष्यन्ति प रवानि भूर्मिं वष्टापयन्ति च ॥०८l युत्ा धर्च मिमोते यः भषित् सृत्ा प माकते। ननन्ति मानिनी वस वर्मा्भुवनोदरे1621 वस्य नीमंडते निस्वं बोडवेंवडर्यात डिजान्। वर्ष मत्वरियोदया कमवा मूर्डानमाइवे ।८०॥ विष्सते प्रनारिष्ट विप्वधाति परोद्यम्। विस्वधीति परोद्योगं तप:मोर्ववलेन वः ८१। पनीन सभते सर्ष्प: सभात्म्यम विद्यया। धनविद्यासमृयोडपि न सधोति स सच्जन: ।८२।।

न वस्ययति मिष्याथें मिर: कन्पति विद्िषाम् ।८श।।

पराय वर्षनाख्य विद्याशेतायनुवन। इति मनु: ।0 शटम सार्ये, वशन्त विशन् मरनि। कद। चुमा पेहैन, पर्म मिलौवे सप्रमायं करोति, बेदीदित वर्थमेय सेवसे हमर्डेः। ननान्त बमसन्ति सदा जीजयन्नौति यादत, या सम्यासरति नातो: प्वीय: । र । मनानाम् बरिट मदतीनाम् चडमं, बिच्स्सते प्रतिबभाति विवारयनी- नमं:। परिष्टमशसे तक सूतिकानर पासने दवि मैहिनी। परीद्य अनूबानमुदय, विन्वभाति प्रतिषभाति। प्रथारिडमियम प्रवाबि्ट, परी- दममिखन बजीदबम् माद्मंदृककबी: पाठः ।८१। इल्तव्यनन् इचहवदय, वर्जिनां वायमानाम केसितपामर प्रार्शिय-

Page 47

दोमानां दायसे नित्वं बोडर्बिस्यो दबते धनम्। दोयने प्रतहं बख दुरितानि तपचिनः॥८8। मोबेन चोबते सर्मः बोवते इर्षमर्मितः। एभाभ्यामण्व संखषेवसु नातौव तौवति ।८५। न रोघवति वस्णे यो न तुच्ी न वाडविक:।

न पम्योति मुरोरचे न पर्षति निया: प्जाः। तमेय धर्षयत्वेवं बयामुं परातिकूसति 1001

भवचूसंयति व्योम यत्वेनाम्रभवं रवः । टद॥

वससामाय, इस्पने प्य्याप्रोति, समर्धों अवतीष्मेः। ईस्ितपाम इति भहमर्षयोबात् पतुथौं। बिडिरण रिपूर्षा, बिर: मल्कं, मन्यति हिर्माति। म।। दबसे ददावि। तपसिन: तपीववसम्पवत्, थक्र रात्त, दुरितानि पापानि, दीयने नश्ग्िति। दोबने इति दौक चने इम्बर थाठी:

चौवने सुखवि। वौबति चोवी मर्व, बीपूमीस रबब भवादिमस्र

भमिरीपति सर्थवया दिर्वास।६ । प्योति ममस्मवे। धर्षनि पीड़यति । ८0। पूर्यसे दहति विनाजयनीति बाबत्। बत्सैनाप्रभम वख् सैमपरचीितं,

Page 48

१२

नोत्ष् ते परदूव्ये नोतछति परचयम्। बणोल्वछबति मुषि वर्ष एव मनः सदा ।८2 । यो मार्गयति सम्पाग मार्गति बेममाल्न:। य्िसृगयते मित्वं वाहक ताडक् जनो धनम् । ८०। विमिर्नाष्टि सरं मूर्च्ा जरिया अतरां विभेषति। विभेषयति यो वाग्मो वाचा वाषसतेवथः ।८१ । वितानयति यः कौति वितनत्यमलं य:। वितनोति व यः खोगों हदये मनथव्यधाम्। ८२। जोभते न सृषा वाक् लिखते न व निष्फलम्। मेन्द्रियाषि विवेषु किश्नाति विषयेषु सः । ८३। हित' मिसृख यो वत्ति न वचत्वतृत वसः। नानादेशसमुद्भूतां वाचयत्यखििसां लिपिम् । ८४। वस्य वर्ह्ीत नित्य बोर्दान पत्रिब हंहति। संपन्ति सिंदवद्यस्व डिपा हहाऽरिवारणम्॥ ८५।

परस्िय न उत्वचति विमवति। उत्वखयति छन्सुष अर्वत ह्८। निपर्मस्त बिषचावीरतिबंबार्बें बिभ्िनटीव्ादिपयीनः। मूरवदिना खरा

वितानयनि विजुमीति । ₹९ । हेमने बडति। िकने शिटी अ्गत। मिशति पीड़पति। २१। नपति वर्डसे। हंपति बहते। बम् दिया: करिषः, चरिवारर्य विपय

Page 49

डिपन्ति वस मातहा डिप्बन्ति क सुरहमा:। ऐेपयन्ति मनुचाय बुधे नियोवता सुबम्। ८९। तपसा भर्जने पाप तेनसाSरींव बुन्नति। का मं वोजानि सर्व्याधि योगाव्यासाद्यषाति यः 120 रिह्ते रिपुर्यदाक्रान्तो धनेगीग्ेस सपति। रवयन्ति व बबारोलीवनान्ययुवारिमि: ।2८। सत्य वदति सर्व्वत्र सर्व्पस्व वदते हितम्। यव सत्य नय हितं न वाद्यति तडष: ॥८2 । सर्व्धोऽम्यजयति द्रव्यमाकनः प्रोतिहेतवे । पर्जते याशतीं कोमि यधयार्जति य: खिरम् ॥१०0।

विपन्ति पार्वनत, डिप बैगवमने, ६बबख प्रयोग: । २। भन्रंते दर्शत, नाभवसोवि वायत्। तेखसा मलावेन, धरीन् नभून, भव्मि दर्हत। यीमाम्यासात् पुनः पुनः परमाक्षानुमन्ामात, नर्षनौधानि भववीजभूतानि प्रमाषभानि कर्षादि, अ्वाति दकतत, 'शानाप्रि: सर्मकरशान्त भससतत् पदतडवुन' इवि मोतावचमान्। 'इतरी दशने सकर्बषा वसे न्रानमधेन बड्िना इति रषु: । ८०। रिपः इदः, यदा चाकानः तेन रात्ा चभिभूतः, बढ़ा रिजले सवात् पुरोषम् उन्सजति, रिच विट्चरणे, इत्वख पयीग: । रैयति दिश्ी अववि, रोमोजायय इम्वर्ष: । वख राजः रिपीर्नारीयां बोषनानि, बधुवारिलि: पतिमामन्वतैमयनजसे:, रेचर्यान्त सन्पुश्धानि अर्वन्त। <।

Page 50

नविरहथम्।

वस्न सम्ामशोष्हत मायने वाडुमालिन:। मखन्ते सद्गुणा नित्वं वरन्ति व सुरालयम् म2। अचयनतास्तिरि मनने मांस भर्वान्त मोचितम् सत्सड़ मव्द्िताड्ानां मतूर्षा कौषया रपे। १०२। यश लाखयते बशून् लालयत्यखिला: प्रजा:। उज्वन्ति यमालोक्य सलनानां मनोरथा: ॥१०३। सुटति दिवता दषें तेषां सडूगध्त मोटति। यो मोटवति राड्ेड तत्बोर्र्वाडमरमच्पान् । १०४ । सुरे समाति यनूषाममान् सुयति बारबाम्। अनुषाये: पुनसस्य मैशोऽपि म्लियते नरः ॥१०५ । सखबन्ति मनवो यत्मात् वसन्ति परदारगा:। यच्ासवति मिःशेवान् सतेन परवारणान्।१०३।

पजंबि। बबनी स्ब्बम प्रयरन। अर्थान् बचनि। ०१। हथयः नब: सनालेन विदयवेडक रति जौचप: रायस: ।१०। पमूम् वाचमते सिपसने, सुहत्षमाजम कामवतहत्यनः। वाक्वति उपसीपते, बमुरसबनीन्र्ष: । वं रातानम्, पाधीक डशा, चबनामा नारौया, मनीरचा: नाना:, उडवन्ति धुमिता अबन्ति, पतियोमनौयाअ्वतेसर दर्वमेम

दिवता अम था, दर्पम् बहडारं, सटति पूर्ववति परतीति यावस् R०V। बनाति इनित, रिंदार्वख बनाती: पबीयः। बारभान् बजानू, सनति

Page 51

सवमहाबिमान् दुर्गान् नयपानि व सोटति। रिपूर्वां सोटवत्वाजी मुस्रार्वां घटाच नः।१०। न तथा नर्हते श्ाम नमाजं माउपि महति।

द्रायते बपुरवर्ज द्राहते व निभागनी। द्रामति चोषतापन वडियोगे मुगौडमा । १०८ । चि्याति दुरित डडा चिषोत्देंव टुःखताम्। सतानां निलमजान चियुते व: सदुत्िभि:। ११०। रिकने न बवा रायो परखीपु वियतत थ। रेड़ने भौससम्पनो बान्वानपि तानसौ । १११ ।

नाजी बुद, रिदू्षं ममूषो, पन्राया दच्मिनां, चर्टा बमूड, बीटवति

बडियोने बस रात्रः बिर्वी, मजीडमां हरियाचीयां, परमदूपपनीनां निना-

वर्द लबवीवि आकः। निभावनी रामी, दाहते मजाबरबीनं सरने रमर्थः।

दुरित पापम्। ब्वैर्तने:, दुःखर्वा दारिद्रा, िजीि विनाशयवि । ११० । मे रातरी विच्बने वर्मान दुष्ियाओें समरन्तीव्यये:। परखौदु परदारपु रिर्वान पापाभिग्राय ममावर्यनि। जसी राजा, वान्यवानधि ताम् पैडसे भननम्पती। 'बाबबी दुटट: बिवीधमासीदत्र बोगीरवचवा' दति आय: ।९११। LIBRAR MOHARAJAH'S 15WART37

Page 52

चर्यात प्रतान् पापं सायति दिवता कुलम्। बमः वियति रोटखोयस धर्जरताअन: ॥ ११२। दक्क जोड़यति डिट्स बस् तेर्वा व चीड़ति। ताननहन्ृतापताम् नृहलैन जड़त्वसी । १११ । भम राभीति विप्राजं व्यच्नानि व राम्यति। यत्पसादाव्न: सव्वः सतत राध्यति चिया ॥११४।। यो मोघति परदूव्यं तस्य सुष्ाति य: शिर:। मुनत्यपत्र तार्बारना दुःखं धनसमपंबात्।। ११४। भश्ाराडर्चयति बो० विप्ान् गुरुन् देवांस्तवार्जति।

बक्ष व्यवयति इव्यं तदषें यो व्ययखरौन्। अयने वद्यशोबिम्य वेख्योक्वाद्यंता मतम् ।११9। बध नीर्ति, गेदली: यामाभूम्यीरकरासी, विर्या वर्शात चि नासे रमब नौदादियस प्रबीन: ०१९२ । रिट्सु बचुड, हच् बोड़यति बेरअति, प्रयुष्तमे इम्यः । पमहयतापतान् पमामवन्यमाय्, ताम् डिषः, महसेम बुदात वर्भावि । ११९। विवारन मजषभीयनायं, पत्र अथा, राधोति सन्मादयति। मिया बचा, राजयति सम्पत्री अवति। ९। । भीपति सपररति। सुमाति किर्वाच। अपपताः पर्णा: पनानि बेर्षा के वाहबानां अनाभाम। ११२ । मीडिए बिरोटेपु, 'नीथि: बिरोटे धबियी पूडाकडेबिसूरजे' बवि हरेन:, शामि रवानि, तेवाम् संशुमि: बिस्ये:, पूवामनिनरीिमिरियय, वच् नरती, बहंगे पूजवनि। ११६। गह भूरि, इिय धमम, व्ययर्यति उन्यबतत सत्पापैजरी ददावीनयेः।

Page 53

पईति बिवसी वर्पम्हने दुरितोइयम्।

सटते विषिम खदु सादते व रसायनम्। पाजाइबति समें्ग बिषवार्णा सुसानि व: २९१२। बद्र विन्वति तूाष्ी बल बिष्यार्यात सबम्। मिष्दवबति तवाउसो दृपतोनां सच्ाव्वम् । १२.। न विभेति नरेन्द्रेम्यो देवेभ्योडपि न भेषति। एनसात् भेवते धर्गाच भेवत्वसीकतः ॥ १२१ ॥

वितान्ाइतरवि आयः। 'बाडान' दि विसवर्नाय सता बारिकुषामिय' इति रह: । ११०। दुरिवोदय पार्पामयामादुर्भान, बरईते निरावरीति। द्रविय, धर्म, ददन् पयव्न् सन्, दीनार्नो दरिदराना, दादिद्ाम् पईयति नाश्यति। ११८।

शामि नरी विन्देद्सायनात् : दनि। सादते चत्रादि। विषवार्जा हिन्- रपरसनम्ाहीनाम्। ११९। वशूरः वस रात्ः बुझाव सुरामित सेन, यम विश्वति नयति। जब इम बिच्यावति नचनि। तब नपतीनो प्रतिपचार्या रात्रा, सुचात्रम सुषाधारमूव बशु, विष्दायवदि सपहरनि। विष्वायतीव्य 'विष्वाइसुवि- पयीवादः' इनायः, ववी वातुसंक्ा। ११• । शवेमम: रद्दरादिम्यः, म सेवति विमेति, वत्ेपु वनतम् इ्द्राहीन सर्प-

Page 54

य अपत्ति गुरुग्राम: अन्तत्वरिभिरांसि यः। कोसयन्ति व गोष्ठोषु यद्गुणानसरोगया: ॥ १२२। न्यच्चते प्रत्यह मोहो यम्मान्न्यपन्ति चाडरयः। पश्चयन्ति सदा यञ् गुणा: सर्व्वातिथायिन: ॥ १२२।। न कुथाति बुभुचार्त: थौतार्त्त न कुन्धति। यस्य राष्ट्रे धनाव्यो वा मृतः कोऽपि न कुष्यति।१२४।

पचाह कामन्दकः, 'हताशमी जम' व्याविर्दुभिच' मरण तथा। इति पञ्चविरधं दैवं मानुष व्यस्नं ततः। आायुत्तकेम्यशौरेम्य: परैम्यी राजवत्रमात्। पृथिवोपतिलीभाज नरार्णा प्वा मतम् । पति ॥ १९९। गुपगाम: दयादाचिप्यादिसद्गुवसमूर:, य राजानं, कर्था्त वेष्ते समा- शवसीति यात्। अन्तति किरमतत्ति। पश्तरीगणा उर्व्यश्रौभीनकाय्या दिव्या- सना:, यदुत र्वा्धिपुराये, 'सर्व्वश्ी मेनका रक्षा मित्रबेशी भषभुषा। विश्राची व वृताथो व पचचूड़ा तिलीततमा। आनुमत्यवला वर्षा हादया- सरस: प्रभा:' • इति। मीछठीपु सभास, 'गोठो सभायामाखापें दवि विन्वः। यद्गुधाम् कोर्नयनित एवीर्गा्यनि । ११२ । यम्मात् मोह: बद्ञान, व्ससे चपनच्तति। बरयः जययः, बब्ात् राज्:, व्यशन्ति चपसरन्ति यडयात् पवावन्डवर्षः । सर्व्वान् चतिवाययन्ति परा- भवनीति सष्धातिशायिण: सनम्स्ाधारवाइत्र्ष:, गुमा: बौर्यादय:, बं राजान, चचवन्ति विशवषय्ति भूषबन्नीवि बाबत्। १११।

ननः, न कन्ति कियति। पसी राजा बश्मीः सुचिवानां बसमेष शोवार्जाना हेनमपनवतोस्वर्जः। चनासी जनः, न ्रव्बति परान् विनाति, राजदच्-

Page 55

विषारर्याि यो ध्षम विडनधिर्याअ्मणेः सह। विचारयत्वस्य लोने मरचन्द्रीन्जुल यथः॥।१२२ ॥ प्रविद्यानिद्रयाक्रान्ते जगत्वेक: सू चेतति। घिया चेतयते सव्वें परस्य पदये सिथिितम्। १२६।। यो भुजाभ्यां भुवी भार भरते भरतीपमः । विभर्ति व यथोराथि भूर्यांस यस् भूरपि ।१२०॥ यस्य रोषारणा दृष्टिधायते यत्र माव्रवे। पाथपाणिस्ततस्तस्निन् यमदूतोऽभिषावति ॥ १२८॥ भास्त्र पा स्तोभते भूयो लघुप्रज्ञतिकी नरः। न सुभाति महाव्माऽसी न सुभोत्य वतस्ततः॥१२८॥ प्राषिषत्े दविणीयानां विप्राणाशरणेय यः। यत्पादी मौलिरनांछजालनैनेति राजकम् ॥१२०॥

पविया पज्ान, सेब निद्रा पैतव्यनिमीलमात् निद्राखकपिष्ठीत्वर्ष:, तया चाकान्ते पभिभूते जगति, एव: नेवसः, सचेतति नामर्ति, भामषभुषा सर्ष्व पथ्यतोत्वर्य: । ११६। भरतीपमः दुधनालजमरतराजसहमः, यता अनुतुख्ः, यदुत वायपुराये, सरचात प्रजानों वे मनुभरतस्चते। निवनवचनाजीय वर्ष तदभारत नतम् = इति। भरते वार्यति। ११०। बस रात्र:, रीवादचा श्ीधताया, दष्टि: बष मानमे नयुससूर, चावते बिपतति। पातपाषि: रखुइसः बमहूतः त्त्िम् बतससूर दवि भ्ेषः,

दषियानरंनौति दयिपीया:, बज्े मचतीनारीपिता महासुमय इमर्ष:, तेवी परपे: पादै, पाबिड्ती बाब्ान पनावि। रात्य नृपयभूतः

Page 56

मृते भर्तंरि दुःपार्ती: शिम्दन्ति बहरिप्िय:। पवसममुमिख्तार्तं नियन्ति नवनानि १११। न सन्पवति पेनाउि समत बिययी यृप:। सम्दभाति ध्नुमेष बोग्यच्ाबेडु सावनय् । ११२। दोमंग को दिव्ता दमें भन्वत्वाच्नेबपत्। भनत्ति भामिनोनाज इटरा मानमनङवद्। १११ । बम वैर्शोति वेदान्तं माजाम्यानेन सवदा। विविनत्ि य मनूषामाजी समडनम व: ।११४ । पाम्यायन्ते बतः ग्राम्य वज्भागान् दियोकसः ।

सर्वत रखवनीति बावत् । ११० । विर्द्दनि इहन्ति। नयनानि सिय्ति यार्द्रावि भर्वाक । १११। सम्पनति समि करीति। उन्दभावि बीजवति। चाबय मायम् ।१०२।

प्रति सच्चर्वाद, सबमैम ससुनमतरम रिपुडत निडनीवि भावः। चमदपत् सन्दर्पडन, पविवीमनीवाअविरियर्य:, य राजा, इचया भावोदेमैब, कामि-

नाजी बुडे, अबूर्चा सतडन वर्णवहण, रजीयोबनिनर्यः, बिविर्मति बच्चारबदि • ११० । दिवन चीव: स्रान बैयों से दिषीचत: देबाः, दिन' बबेडन्रीने नेवि बिन:। बी. बीस रवि पणी शबीहराहिलात बाष्:। बवः बब्ात् रात्ः,

Page 57

.

दो पे बावच्ते जिस' विभित् किस न मैहते।

दख्ा मचम्दारच तेवां ोमाति व: निवन् 120

पर्शायते सूवाचस बचोहमासा परे: सक। ११८। धोरन्तगाधोरबाबान्ता विनीता बच्ा बारभा:। जात्ा पर्याव पूर्यने साष्तुमि: साह् बाहिता: ।११२। यष्मिन् समुदिते रात्रि जनः संजीषति चिती। संकुचत्वरिनारोषां मुख' पटेषशयुति।१४०। निर्म मतिदिन, व्यावच्से नमर्वदिषुतायम्यासाये व्याबाम नरीति,

व्यायामादुपननायते: रति। मैडते विखवि नमनचारडी मषनीवि वाबन। भेथति नाम्बति। ११६। नायपछतिमि: नरसमूरः, बारयाम् मन्ान्, अनीति हिर्नास । २१०। र्वाहथे डुडमूनी, रतार्नित: इतसस्चितः, वर्रिमान् पावय दष, चर्मते

रीडा मिवाडिन:' इममर: / बिनीता: बिचिता:, यच्न बारणा: पकिनः,

पयोन:। साधुभि: इबडें: सारमिभिरिमर्य:, साप् सद्ट बचा खात् बजा, वाडिता: बेरिया:, नाना: नेडाः, पुर' बर' वहनीति पषा: पुम्याः, रबान्ा- एबर्ड., पूर्यने भार्यान, पूर अताबिमक् दिवादिननीवच्य मयीब: । ११८। बचिन् रात्रि, किती पचिन्वां, ससतुषिते बम्मुदष' नवषधि सवि, चन्तः

Page 58

कविरइसम्।

माडब्कं भोवति हारि बस्य कबिदुपट्रवम्। घोषयन्ति पुनः सब्में दौघमायुयदाखिता: ॥१४१॥ उडडोयन्ते भरा वस् कोटिय: समराङने।

न चाऽमुमाययत्यव्यस्तस्य यमयेतसि खितम् ।१४२। मृद्राति दिषर्ता दरपें यो भुजार्म्यां भुवः पति:। मई से परषो यस्य विदिष: मरचं मता: । १४४ ।

ननः, तैतीयति निजीमति, चर्मवैनीडभिनावो राजाड्यमिति भाषः। परे-

दर्च निन्दा, उपद्रमम् उन्पात, राजापरामणमम् बकालमनुदुर्भिधादि- यवर्नातिव्वर्यः, वीषति चावैद्बवि। यदाविता: बजें वर्दविक्ता: सष्बाः

नोविनी विदपडना: वर्मा: प्रमाशदमिकार मीदन इवि भाग: ।१। उचजोयने सत्पवन्ति। अधारना पचावनपराणाम्। ।।। । बिईन विशेन, बवम निविसम् परियेडित परमचमवा्यन,

युमेवाउरितयुनाय मार्डा निम ससातः। बाडल किं्द्र परोबियाद् विद्या- चिंत्र पर्स ह। दूरेतू वर्य रवइनि रबेड बिवरमाबन: । डवि ।१ ४ ।। वदावि बैपूर्णबवि सर्णवा चपडरवौदि वाबत्। नईनी संवाइयनित ।।।

Page 59

मितन्ति प्त्यर' वस्न वानिवारचसम्पदः। . मोखन्ति रिपुनारोयां सुखपशवनाणि च । १४५। यस्य व्याघोटते दण्डो भाळतार्य: कुतवन। व्यायुटन्ति विचास वत्ससु खनुपागता: ।१४६। यो वाम्मो वादिमां म्ये वायमुचे: प्रपसते। पपश्चयन्ति यन्कौर्तिं दिष्सुखेष महाजना: ॥ १४० । यस्व न्यायाणिंतेर्णिविते: पूज्यमाना दिने दिने। तुचन्ति बाझणा निस्ं तूबन्ति झलदेवताः ॥१४८॥ मनो मोहिजते यस्व टटसोऽर्थमपरनिंयम्।

नेदते न परं वषित् खामो यः समदर्मनः। त' निन्दृति परौवाद परष् विद्धाति यः ॥१५० ॥

राजिनी चीटमा:, बारया: बरिषः, सम्पदी धनरदानि न, बदा बामि नारबड़पा: इम्पदः। निय्नत एवच संड्वा मर्यान् १४४ । वक रात., दब: चहवार्थे: विपय: सम्, न व्याधीटते प्रथ्यावर्चसे, नम्- प्रचीत दब् न जोडम्यविमसंतडमर्ष। म्यापुटन्त पबाबये । १वद। मपचते दिसुनीति उदौरवतीति नायत्। ममचयन्ति बीषर्याण्ि । १४० ।

भैदवे नि्दनि, निद मिन्दायानिनस भिवादिषय दवीन:। समदर्भनः

Page 60

पितन् पूरवात वापे इ्मयमेव व: बडा। पूर्वन्ते पितरसथ मसादेवदितोदितम् । १५१ ॥ . न परगस्भावते मिष्नावयनैर्य: कदाचन। भाजी मगल्मते दोव्यी डिर्षा विघटयन् बटा: ११५२। प्रकामते यता व्योषि चन्द्र: संपूर्यमच्छथः। पकाखते तवा भूमो प्रजानां नयनोत्सब:। १५३। यत्स्वाइन्ते विजातिम्यो दातुं डप्यति यो धन।

विनाऽपराषमारसान् न सेटति वृगानसी। सेटवखरिवोरांय संगरामरसिकान् कृप: ॥१५५ ।

परीबादम् चपवादम् । १५० । नदिनोदित बाजत पचितमिति वाबन्। १५१ । बाजी पुरे, दिर्या रिपूर्णा बटा: सलूहाम्, विषदयन् विस् नयन्, अनसूमते

नयनीत्सय: नयनानन्दसर:। ब्रसाखते विभाति । १५१ ।

हर्द्ानि, वध्ाबात् तदपदैनेय, बडा, नवामि वतसामानि, देवप्रमानि हपयरशबि, वधाभात, बजातीयनणे बोने मनपि अचिव प्रयनिति बियः।

नीति बान: । ११४।

'ब्ववेत सुरापान' बबया वर्जवेत् बदा' इति। पेटबति इनीमर्ब: । १X1 ।

Page 61

पिडबमनते तथ मान चनपड़: बडा।।।।। पिवेचिन्रबति बोम रनामरपरब्मि:। मरोवसा परिनेष वस् निजोबते नमः । १४० । यो न कम्बति विभाव सुप्यते व महाम्रमु:। प्रकोपवत्वओी राजा बखेन सहभो बनः ॥ १X८। ईहे विपिटपलाने बद्युचांबारपबरबः। सयं पथकयितोपवाडिड्ीया ईडवतपि। १X८ । पहते पुस्ातोर्देष उमयुम्मानि मलितः। पहवत्वरिसेन्यानि युधि पृष्ठेमु सायकेः । १६• ॥ मनुसुच्ची नेकलतमनुसटम:। मर्जा पशनिससूहम्, भाक्भ्त् पुचतमय, ममुसे पश्ति, चपन्यनिर्त्विदेवेष प्रता: पाकयतीवर्नः, चमय,-'राजानः पितरः प्रोक्ा: पुता जनपदाखया। पनी भूपा: पासयक्ति ममा: पुवानिवीरकाम्। इति । १४९

शषार्जं, विषवति रखवति। चिजीयने विभिनी अर्वतति। वियोषने दवि कम्ादिवयमध्जे वियोमव्दल पाठात् का:, सगमुबखेन बाक्नेपदस। १४०। चारषमत्र: देववन्दिवन्द, निविटपख्ाने समबीये, वदमुमान्, के नीवि, ईंड़ सुनाबिम्वस दपन। बिट् न्यापकम् बीजी बबय इति बिडोता रद्द्र, पयोद रादिलात् वाप्ुः। रूड़वति सीति, वददुवानिबयपड:। ११८।

हपरनानि, बटठे चचवाि, दडावीति यावत्, नहानकर्थ बदुत्र देवीपुराये, 'हपनाजी तमादाय युबानी चचमाम्ती। हेमयडी मफे रय समची पूजनी- गुने। बियोर्ना पूवविला सु वहिने यः नयच्यदि। बिषलनाय विशव

Page 62

निःभीष्वति वः मनून् मेवदीर्वसुनध्नः। निःीषवति दानेन भाच्कामारं दिने हिने। १॥१ ॥ सुसभ बच सुचन्ति यरे मे बसिनो दिना:। प्रोज्दन्ति प्रयुरगेषामदेन दौनर्ता प्रजा: ॥ ११२॥ रद्भागने परं लोवे ये मिचाव्रतचारिय:। न दोना दुःखिता: केविद्सखन्ति वस्व मच्ले ।१६२। न आस्यति जनः कषिनाकाङ्प्ति परस्रियम्। सर्ध्वोरि धार्मिकसुष्टसस् राष्ट्रे खिती जनः ॥१॥४। रोडियां का बनेद था। म विजीनी अवेभस सुनपवोपते: कवः । नाव-

मेर्टन नननरन, दीर्धी सुनमनी माृदच्ी वक्, भहावत्व इम्र्यः। 'सुजे हनतेम्दष्त्मानसार' इति रषुः। नयूनु निःेषयति उन्ूबर्बत। आछ्ागारं

पमत दैसे बदीयराई, पजिनी रिवा: सबतः बामना:, सलमम् चनायास- वर्नं, वत् प्शमतिश्रेष:, सर्यन्त उत्वनन्ति। एर्वां बिजाना, पयुषेष बत्ुमीन तेन पहेन, मजा, अमसमूतः, दीनता दाबहिंा, प्रोच्यनि ज्वर्शान्त। प्रीच्- नीति प्रपूर्णकथ् तीदादिकस वद बामे इमसा पयोम: । प्रेष्नौवि पादमं- पुत्तषवथपाठी म सापु: । १६१। जीसे तहीयराह, ये निचवाववचारिय: वियासुनी माश्या., मभ्रधारिय: हबके, ते पर पतिमयम, चदबासाने दोप्यन्ने, सयनत्थंन प्रयुरय मिन्ा- प्रेम सुप जषननीवि भत:। मिचाससूहेम अम्रचारिया पत्तिमाह मदः-

पाड्रयदि कदच रौति, पातवाद करीतोनर्म:। चाड्च बोरहते इबल

Page 63

पद्षहते न वास्वाउपि चर्ष चथपरावय:।

यं वौच्ध तेपते जोया बडु: आरमराइतम् ।९॥। नमते यो दरिद्राषां टुटान् न चमति प्रभु:।

तितिबते समी यसु सापराधेड साहुडु। तेजयन्ति बमाकम्य सर्वंधा क सर्ता निरम्। १८। वस्व योगनिमन्मस्य भोगवच्छा सवायते।

छारते उच्ननि। बोछोपु समासू, बषनें या बुषाम्, सररवति विहनीति, सर्णएव तत्सचाभात् नुचामक्पा पूर्णा चननदतिभाग:। ।९।। वद् वहान्ी: तचचन्दान, नावखावर्तावन्दय: मान्तिसषावचिका:, 'सुल्ा- परीपु हावायासरवलमिनानरा। अविभादि बदर्फ यु तलाबब्यनिषीचते। रवि सूपाबः। तेपने चरन्ति। तैप चरसे इम्ख प्रबीन:। बयु: शरीई, बरमराइत नानवायपीडिय अत्, सेपते बैपते । १९९ : वितिचते इमने, तिन निमानालय सननस प्बीन:। डर्सा साचूर्जा, बिए' वचनम् उपदवमितियायत्, वाश्रन्य मभिभूय, साध्ुवाकक परतिमूषा- वर' अलेतिमाय:, य' राजान, तेन्यननि तीच' पर्धन्त बना इवि शेष:।

भीनदचा उपमोगवाडना, प्णयने सषुर्भमति। भावमिनिषवात् मच्ानुषन्ा- ब्राम्, दोघंस सारमन्यि: प्रमावभवर्थदप बहरद नन्दन, सचने निविनीमबविडरर

Page 64

विनापयति वः बीमान् विप्रेम्ो बिपुस वह। विययन्ति प सेम्यथे सत्वाचः सदामिष: ॥१S । माबामइड़देशोदषि मन्डवे यो नसुन्दर:। मन्दायते सचित् बाय्ें प्राणे व न वर्णिचित् ।१७।। पपमुख्ुं परित्वन्य तप' प्रापिति वत्प्रणा। न म्ाख्यते पुरं तस्य प्रतिबूज करोति वः ॥१७२ ॥ यो न सुम्पति पूर्व्वेषां सिविति राजा तदानने। पातुं सुप्यति लावसं मेवाखानपुटेन वः ॥१०१। दपते यः सदाचारं सदापारेय संखुतः। दपने यासन बस् मिरसा व नरेमरा: ॥ १०४।

यसु वर्म, 'यसु तीये पने मयौ' इति बैजयनी। विन्ायर्य ददावि, 'बाबी वितएय दामसुन्तर्ण्नतियर्यंने। विशायमं वितरयम्' इबमरः। चाजिष: बातीर्ववादान्, विवर्वान् दृदवि। सम्वानइयनेन वेवामामियाम् बमोघल सुचितम्। १०० । मन्दाबजे चबसी अवति। मवदबन्ात् पवादिलात् बडू। १0।। समिति नीबति। बसस् बतिमूस करीनि विभ्ियमापरवि, तम राडः, पुर नजर, म भाख्वे वि्षात, रिदपुर अनयात् करीवीति आान: : १०२ +

Page 65

ददते डवियं भूरि बाअ्षेभ्य: सदेव नः। ददने नाम्वासके सन्तुट्टा निलमामिय:। १०४। भंथत दुरित राडे प्रवाम्यो वद्पभावतः। पूर्यमाणा मरोषेद अमतवरिपतामिनी ।१०६ । प्रमादेनाऽपि देवान्नियुवम्य: अपते न दः। साचाद् छतामसं गोपात् दासोमपि न मम्यातत #१७७। नटन्ति नाटने वस्य चरित भरताड्य: । नाटयन्ति स्ुट तेवा पताकाविव्मटुमा: ॥१०८। आायोन विचारकार्यय हैतृना, सैलुतः सम्ा: प्र्वंशितः, भचना; पहा सर्वदा,

प्रयोग: । १०७ ।

सखवि भूनी नियवति। १०। पवादर्स अवामरारमा, दावीनषि, न नष्बय अर्णबधि 1 १50। मरवादय: मठायवद:, बज, बरती नान नीर्ममिबद्पबारी नाटानाळ्- प्रबर्चणी सुनिः, वन्षसुखाः, बच् रात्र., बरिव हर्व, नाडये, मठन् वाठ

मुट चट, नाटवनि रौव्नी,पमिननकारी इमन नयानगरम: । नाटमगौनि

Page 66

यो न वचचयती विच्चित् सदा सत्वपराययः। वशन्ति प अरबन्द्र सचयो दियु तद्गुबाः।१०८। डोमाम्मिषूमसुरमि: पवते मावतो मुदुः। गोदावरोतरफ्ार्ड: पुनाति भुषि यत्परजा: ॥ १८० ॥ यो मिमोते व मोमारसा तदर्थमनुतिष्ठति। पथवोदपि न मोमन्ति यह मे दुःखपोड़िता: ॥ १८१॥ दुष सवति मालेयमिचुचेवस कर्षात।

मोकने मोकरः स्वे वायवोदचिषोदधे:। चन्द्रावतोतरडड्रा: मोकयन्ति च वहपुः ॥१८३ ।

बचयते प्रतारयति। बर्यन्त बचछन्त, साहभेण मापुवत्तोत्धर्षः। पचयी-

मौमांसा नाम विचारपूर्णवकतत्वनिर्यायय: यन्यमेदः। मोमांस्ा च दिविचा नर्यमोमसा अममोमोस्ता सेति। वर्णोबाववेदविचारयन्य: कर्ननोमांसा नेमिनिप्रजीता, डैप मोमोसालेन मसिद्ा पूर्वमीमंसा इलचते। अध्वास-

एत्तरमोमांसा इसुचने। मिमीते चववारयति। वदरथं मीमासोदितकर्ण्ादि सनुतिर्व्वत सम्पादर्यत। मौर्मनिं भव्दायने चातेवाद' कुर्षकोन्र्यः ।१८९ । मासीय प्रान्यपेत्रम्। जनपदी दैवः, देशवासी नमससूर दति यावत ॥८।।

Page 67

मन्दाबने छदाखाने नाडपुरसेन नचम। परं भष्डवत डाःख: परागमनरोधनः ॥ १८४ । विशवनन्ति धनेसतृपा ये य रहोपनोविन:। सासयन्ति रसाभिन्रा वस्वाडणे भरतोत्तमा: । १८५। विशासयन्ति मं हडा वसवन्तोपि मबब:। विजयतवस्ानाच पदयं मह्नन्बबा । १८६ । पस्ी प्रश्रामते बोपुमेकोरऽपि बद्मि: वह। नाश्म्मन्ति तवाप्येन विश्रान्त वहनोउषि ते ।१८। वियन्ति वौरसन्तानं हडी यस्व कुलाफना।

प्रथते प्रयुवद्यस्व पविष्यामुख्तुसं यथः। प्रवयन्ति परधोयांसो गुषाः खर्मे प निर्खासा: ।१८८।

पाखाने समार्या, तेन रात्ञा, पद्ट: भत्रिभ्ासितः, कषन प्रीदषि जमः, भ मन्दायते मूते, नापष्ट: कर्थावदम् बादिविमनुखरचादितिभाद, । शारि विडवीनि शाःखः गरपाकमः, 'पतोहारे बारपाकताःखपाःस्रितदर्मबा,' इमनरः ॥१८४। भरतोतमा: नटगेश्ः, वासवनित वृम्धमदुर्खा प्रमान्यन्ति, बडा, नाटमा-

दिवायनि बन्नदंबने, पचाबणे इति वापम्। मदमजाना बरवचाय:, बमनानां पदर्य, विचवर्वाि दवीभूर्व करीवि । १६्। । प्रकमते भारमते। प्रपूर्णवमादाक् नैपदम् । १८७। निर्याम अयवन्ि। पबनीवा: पवानानि: १८द। श्सूरत् पेबस इुराबखेन। बबते प्रप्जाब अर्वाव। प्रयबन्ति बबावाः

Page 68

ननिरइसम्।

पमन्ति व्यापयोय्येन न कदाचिद्भयादिव। पामयन्ति यमन्यस तमुलबं करोत्वसौ।।१८०। वेवेष्टि पिष्टय सब्बें कौतिर्यस्यातिथायिनी। विष्वाति विषवत् प्राणान् त्योधमेदिषामसौ ।१८१। निःशेषं शेषति क्रोधात् प्रतिपचयमापतीन्। एक: श्रेषति योऽगेषभूतानां भरणे घ्रवम् । १८२।। विपति प्रतिपचाणां इदये यो भय धरुवम्। विप्यति तोतियाषाज निष्क पुष्कलमालये ।१८३।।

भवन्ति। १य। व्याधयी रीगा:, एन राजानं, न चमन्त बच्कन्ति अभिभवनतोति यावत्। यम् पथ्यस-जनम्, भामयन्ति पौड़यन्ति, व्याधय रत्यनुषडः। चसी राजा, त' व्याधित जनम्, एह्ताम् बरततिक्रमणीय व्याधिनिर्षुत्रमितिभाव:, करीति । १८०॥ यस रातः, चतियायिनी सव्वातिरित्ा, चनव्वस्ाधारपेतयं:, नीर्ति:, पिटप भुवन, बेबेटि व्याप्रीति। हादिगजीयख विषधाती: प्रयीन:। चस्षी राजा, पयीघर सदिरयां वेदवयीदितधर्णविचावकाना, प्राचान्, विषवत् विषानिष, वियाति वियोजबति लेवरनीति बावत्।१८१ । प्रतिपचवमापतोन् प्रतिकूलाम् रात्तः. निःशेष न्रैषति ससूखम उन्यूखयति। एक: पमवाहावनिरपेज एत्वर्यः, पमेषभूतानां निितप्रजामा, मरचे, शेषति सेबरवापरति। बचा एक एव चननः सकसबराभार विभर्ानि तया सोडषि

नीमियार्या हन्दसानाम, चाजवे मरे, पुत्वस प्रपुर, बेड बा, वडा चतु :- पडिसुटिपरिमिय, बदुड,-'पट्सुट्िधवत् प्रषि: इथयीडटी व पृथ्कवम्' रणि। बिय्य सुब्ये, सिष्बवि ददानि । १९१।

Page 69

सपति खिव्वया बाषा समरेष समं प्रभु:। सखयूष्टेरपि प्रेवा साशाहं सापयत्वसी। १८४। योति वासे इसखोमि: भेतसन्तानइ्रये। युनाति योवनस्वोडपि न वैश्यावन्पशोजने: ॥१८४। न रोजवति यः वच्तित् प्राचिनां कढपान्वितः। तस्व घर्गरते: रोगा न रजन्ति प्रजामपि ।१८। प्रन्तवैद्यामसी विदान् न बोच्कति पृतव्रतः। म सेन्जयति सर्व्पओ्रो बिवादे वादिभि: सप् ।१८७।। सम्पस्ते मतिर्यास वैसोकोपि सगेहवत्। सम्पस्ति पुनः सेनां सागराग्ते महोतसे। १८८।

यो राजा, वाली सानुकामी, शेवसन्तानसडये सममवपुबतहायें, मतु बाजीप- भीगायेतिभायः, कषखोभि: सदारंः, यौति बहचते, 'मतुमानानिनासी व्यात् खवदारनिरतः सदा इति मनुबरणादितिमाय: । बौषनक्ञोपि तब

बुगाति सहचते। यु सहम इब्म भयीय: । १९४ । कदमान्मितः चार्याचकः, यी राजा, प्राचिनां मष्बे कविदपि न रीजवनि रिरयति। पर्मे रविरयुरानी यख तख् रात्ः, पनामपि रोवा न बमनि

पतमत: वसी रात्रा, पननर्पेधा वमादिवेदियानके, न स्रेख्व्ति वर्पवम

काने पबिये देमे, म सेक्ति ब्ोच्यमाषाप्यीय नियारवधि। १। इस मदि: पुद्धिः म्रेदोकडपि विमुवनेडपि, अमेहयम् समेदे इम सम्पमाते, बिसुदमवासिनी निवपरिणनानिय पश्तीम्य:, 'उदारपरितानां सु बयुपैथ

Page 70

एय मिंसे मुच' जोषां वत्पजा प्रतिपाखिता।

हद्टेव य विघटते कोपाचेपी मुगोडमाम्। विवाटयति पास्कोटे वेरियां करियां घटा ॥२००॥ निसनन्ति न दुःखार्त्तास्तर मे निरुपद्वे। सनयतुस्पशम्देन पर्जन्वोऽपि न भोतवत्। २०९ ॥ रसन्ति मधुरेः कण्ठेपस्बीद्याने पतलियः। रसयन्ति सचावानि तत्बरप्रतिपालिता: ।२०२ । सजजते मच्ियासयें चचियय्ोवियोऽप्य5सौ। लव्जते सच्िकानास वार्तता कर्णगता पुनः । २०३।

द्रदुष्यम्' इति भवः। सम्पछते इति हमः समपूर्णकत्वात् घात्ममेपद, विय-

मिसे पुन्पति, निम्मधाती: प्बीम: । नि्वति चुष्बति। १६। मगीदम हरियनयमार्मा, जोपाखेप: मामाख्यबीपह्वत सर्जन, विघटते अपसरति। भाकोटे वसा बाडबष्द सति, पेरि्षां बरिषा बटा विपयगज्र- ससूभः, विश्ाटबति पचायते।१००। (िश्ननति बर्दन्ति चार्जवाढ' दर्षनीवर्यः। सनयत जर्वति। पर्जन्बः

पतबिष: पविषः, मधुरैः श्ीधामिरामेः, बच्छेः, रसन्ति सूजन्त। सम्बरपतिपाचचिता: सर्वे जमा:, सपायानि सुमिटपानलीजमानि, रस्ष- र्यननि बालादयि। 'सह्टयामि तन्करप्रतिवारिताः' हम्वादर्मपुरवपाठी न

नच्िया नैक्षा, तम्चमें तत्संखमें। वचियाना बैख्याना, वारजा संवादः,

Page 71

पिराजम्।

वस्त्रोकयति दारिडवावर्ईने पतितान् नरान्। तूसवतमपि देवेन्र संगाने भुननिकमाद्। २०४ I नाडडिटययते ऋचित् विख्यया मासड़ाखाया। वदि प्रमादाशयति तव्मित् मात्रमते विघम् । २०५ । भोचयत्वतिनिःसार संसार सारवानसो। न घोपति सदाबारी यो वतानषि वान्रवान् ।२०।। यं परिषिम्य सवाधि पद्यम्े पढातय:। पाहये राजसकोब बस्न सम्पदते भुनम् :२०७।

भ्षगता यदि अर्वात, तदाउषि खच्बते, दड्डिबडी बारनारीससम, वह- हन्तान्तनमममपि नाडसी सदतप्तिभाष: ।२०२। तीबवति उहरति। दैबेन्द्र तूचवति इन्द्रेम तृन्बीं, सर्वात, तृख्र परिमासे दुबबस प्रयोग: । १०४। बषि: सर्म:। बाइड़ाव्दा बिथया वियतरय मगीय। बिष न चाकामसे मसयतरति । २ ४ ।

प्रसानयति, चम वाजवस्ता: 'स्रे चामु बक्षुधिर्मुत मेती सुडगे बबीडबमः। भनी न रीहितनं हि विय: बाया: सन्नत्रितः। इति। 'बमनात््र विवाडतिषनत' दषत मेंवमिति प्रयचते इवि रष्ः।२०९। पदातय: पादवारा: बोषा:, पादाव्वाम् चवतीति पदातिः, पादस पदिमादिना पदादेशः, 'पदावियतिपद्नपादातिकपदानयः' इबनरः। य राताजं, परिविम्व परिवार्य, चयादि वैध्यानि मरवेषबीम्बान् रिपूनिति वावत्, पद्डणी मष्डग्ति। वाडने युदे, राम्यज्जी: जयनी:, तख रात्र:, सुम्पयते सम्पता अर्वात, सर्मम अर्थान्य बमवहवर्ष: । १-०।

Page 72

यत्र लक्यति व्यूहं प्रतिपचयमाभुषि। समतेडयं ततो भूमि हेमशस्तशवादियम्।२०८॥ वियं हदाउपि मतूर्चा न प्रहर्षति बसवा। यधा प्रर्णत चुखा सत्यवोनां सुभावितम् ।२०८। धर्चे सर्ववसदानेऽपि यस्य दोखायते न धौः। दोजबत्वरिवर्मस नौषितागास यः सदा। २१० वापते वािनीं इन्तु वातुम्यरामायवेयु यः।

सेदते जिस सर्म्मोडपि वपुसानुच्यारस्मित: । न प् सिर्यात तखाऽत्र' व्याबामानिंतमेट्स: ।२१२ ।

तम्नान अन्दायमान' प्रेर्यति, रथकोबाइसवादि सेम्य' प्रेरवतीमन: । तबः प्रतिपचात् रात् एवर्ष:। बचवनीति प्रेरवारमें विननल नन्म बब्दे इमख मबीन: १ १०८। सर्मवस दान' बम साहमैदपि बर्षे सर्णसदचिये बिननिदादी बज्े, यम् प्री: दुदि:, न हीचामते रीक्षैय माचरदि, सर्वक हशनि न नेति बिवर्मांषड़ा

शादिनीं सेना। बाहती मयववे, वाड मयने इम्मत मबीन: । विशताराति: विनाभितवय्:, जी रजा, बहुषूपच्र बिच्जोः, जिय सम्पर्द, वैतषतुचर्भा नमडिनिम्य:, बहा, बहुरूपच् बानह्पस जिय जीभा उपनिवि बावसू, बहते चारर्बाि । २९१ । सर्जदव नयुधाम् मरौरी, उपपर्राशिवः सूवाद, भावपवापाहिमर्य:, सेदवे र्मीजरेरी नपति। सिर्यब पर्चाक् अववि • ११९

Page 73

10

अतिषिव्ामि बमादि स्यूबनते यस् गोतुखात्।

बाति बातः पुरे बचम तावव्याव्ेव भौतवत्। उडाबति बषा खोरषां खेहाड्ें हरते बपु: ।२१४। अर्जन्ति विविधाभिय भूविभियंख वाजिन:। अर्ववन्ति व हामेन सम्ममेन पढातव: ।२१५। प्रायष्त रवे मीर्णीमस्ी बावािमित्सया। तावदाव्कति मनूर्षा नम्बरता चूचिपर्डात: ।२१६।

मति: रचना, तथा वियाधि बनीडरामि। चूबने नर्बन्त, अब्त तन्तुस न्ाने रबब विपूर्णकतत प्रयीय: । वैज्रानिक्ा: निस्निपुयाः। पहिषा पत् कोषेब- निवि वाप्त उन्पाटिया उपस नौरसा लड, अस्दूपकमिरीमजमेदैम वखन यातुर्गिध्यान, बदुरमं, 'बतुर्बिय तु विशरेव' अममूनअमिरीनअम्' दति। इबने रतति बैड सन्नाने दबबच प्रयो: । १११। वदा वापता बायुना, सुरते रतिजीचार्यां, मदारद्र धर्णवारिचित्, बपुः शरीर, उरार्वाति सर्ममति। उपावनीति मे नीषे इब्बक् उन्पूर्णल प्रबीन: । 'माहनवविदमाने प्षुमतेवयाध्धान। न बाति वायुसन्पाने नाचना विवाभिबन्।' इति कुमार:। ११४।

टुराटिननीवस पबीन:। पुरादीः मे: बडाचिदनियल्ञान् थबा नीरतोबडा- हर्डं, तमा पच्े अर्जवीषि पदम्। ११1 । नीनों इवर्मुबत्, भावचति भावता नरीवि। भान्यवि भाववा अर्वध,

Page 74

मोदबन्ते बदुधाने माहतं पुष्परेषयः। पत्न्त' गन्माग्राय मोदन्ते तत्पुरचय: ।२१०।

पन्तः अनोयते तख परमाषमविनियबात् । २१८। भाति मद्ावसैर्नित्य देये यव काचिडसन्। वः सावति जमत् सब्ें विसृतन्तु निमेर्गुमे: । २१८ वत्पजानासुपर्खुये: पर्जन्ोषि न नर्व्बति। मर्जजवन्ति कयमामेर्भिंबमानासु तखारा: ।२२० । हढ़ं ध्चे विशम्बस्य बस्य न व्ययते पद्म्। व्ययति सर्मसोआब न कोर्सि: सुछताअन: ॥२२१। सरति विनवा वाचा सर्व्वानानन्दयवसौ। खवश्यत्य तिवष्टोऽपि न कदाचित् परिब्रहम् ।२२२।

१परेषबः प्रसुमपरानाः, नादव बायुं, मौदयन्े सुरभीकुर्ष्नित। मीदने नव्दनि। ११०। समति पचिर्सतति। पनीयते सषच: प्रतिमंतति। पमादिमममथ्ये उमिमद्दस पाठात् वधूततहवायें सड़। परमाअविनियमात् वद्ावस्तयमास्। २१ट। विव्तनुमिभ: बयाबदूष्सडरी, पतिनिर्यसे: ब्रीमसैब दवादाविव्ादिमि- रि्ष:। जबत् पबिदीं वाबति बेटते, म्याप्ीतीमजे:। मं बेटने एवस

बम पदं नव्बादा, न म्ययते बचजवि। सुदतान: पसनीबस, वस मीर्नि:, खर्वबोषात न व्ययति मचति मञ्यवौति बावत्। २९१ । सरतति कबर्यान वाकपतीति बावत्। परियद' परिवन, न सरयवि परिरिपति अर्ययतौवि यावत्, सरनवीति कर पासेपे इमस पट्चक

Page 75

समन्ति यडियोमेन सोमन्तिन्: खरातुरा:। वः सामयति सामन्र: जिम्वेरालोकनेव ता: ।२२२ हिताहित प्रवानों वः प्रेचते मिब्मालना। प्ेचयत्यख्तिख्यानाच वर्तसिषिं नियोगिनाम् न२२४। धभिलथ्यति साधूनासुदय सर्व्वतोदय:। साधुसोकोडपि निःसौमां तस्वाडभिख्ववते वियम् ।२२४। काय: शाम्यति नाबन्दे बस्य प्रहरती रिपून्। कामन्ति रिपुवेनाय प्रवमाना दियो दय ॥ २२॥॥ यः खप्रेनाऽपि नाकोयं गुगं कुचाऽपि कत्यते। कथयत्या दिगजानां चरितानि सहस्रम: ॥२२०।

पुरददमनीयख प्रयीग: १११९। बियोने यस रात्तः बि्टी, शमन्निन्य: कामिय: बरातुरा: बामपीड़िता: सत्यः, समन्ति विश्वा अवन्ति। सम वैखव्ये इच्क्ष प्रयोम:। बामभ्ः प्रिय-

'तच प्रियवच: साम' इति। खिन्बे: मपुरः, भायीकनै: बीचितः, वाः विरता तुराः शोमब्लिनी:, सामयति अन्वयति। माम साकने उम् प्रयीम: ११९१। भायना खयम् । नियोगिमां रचादियायें नियुश्ानाम् । २२४ । भाकम्दे दावययुरे, 'पाबन्दः मन्दने हाने मिम्दादषयत्तयीपिति मेदिनी। रिपूद मसून्, प्रहरतः निव्तः, वख राजः, कायः नरौर, न आाम्बति श्ानी भवति। पन्माना: पसायमाणा: ड ११द। कबचते साघने प्नंसतीति यापत्। कचयति नीर्णयवि। बबते इति कव्च प्राधायानित्वख प्रयीग: । २१० ।

6

Page 76

नविरअम्।

व्यनतति यच्छरोरस सयग' साव्यंभौमताम्। व्यञ्यन्ति व गोदान यहेगे याजिका हिजा: ।२२८॥ पावोटन्ति मखैरक' सुखमावोटयन्ति च।

सम्पाधयति यः मतून् शृङलरखिलानपि। विपाययति चालान ज्ञान कर्नीचय नयन् ॥२३०।

मिवोदासीनभूतानां घुपतोति किमडुतम् ॥२३१॥

सार्व्वभोमता चव्रवर्तिता, व्यर्नात्त सूचर्यात, चक्रवर्त्तिम थणोपेतोडसी राजा इति भाव:। याजिया: यत्रमोखाः, डिजा: बानषा:, गोदान केशान- नामकसकार, यहा यसे धनुदानरप कर्मा, व्यख्चर्यन्त द्ोतयन्ति, यथामाख सम्पाद्यन्तोत्यर्य: ।२२८/ मजे: मसाधातः, चद्' मरीर, भावीटनि, हिन्दनन्नि, शोकीन्यत्तसयेति भाष:। सुपम् पाषीठयन्ति विभाशयन्ति। यस्य व्यूहटन सुरचितेन सेनोम कवमं वैषव्य' विधवायाः गतभर्नकाया: भाय:, पतिविनाम उत्पर्षः, यासा ता:, पतएन: बदत: बिलपनपरा: १२१८। सम्पाशयति बभाति। पथ्न बन्वने इलख समपूर्षस प्रयीग: । पालाम जोषखान, कर्षचय प्रभाषभकरषविनावजय, ज्ानम् पात्ज्ञानमित्वर्ष: नयम् परापयद्, विषाजयति भवपाभ्ञात् मोचर्यात, बाआ्नमितिशेष: ।११०।

सरान्यशैमाननरमै१ यख राज्य सतलल परिः, तहनकर' तु यख राव्य स नयमस् मिषम्। उदाय्षीमसूतलु मतुमिषाम्यां परतरी राजा, बिज्िबौषी: पधुमिषभूमिती व्यर्वाहतः, म्यर्वाहितत्वादिय नोपकारी नाम्यपशारी शैवस सूर्ईभासीन दब, तेषा जिरो सूर्दा, धुबत समति। २११।

Page 77

वस्य सत्योरषिकसति प्रणा धचेप रचित:। विक्ायन्ते व भूर्यासो गुषाः अवयहारिष: ।२१२। किसन्ति वासवा: काय ग्रौइ़न्ति खविरा भषि। पभातव्याधिदोगंत्वविप्रवा बस् मचसे । २१२। यः कूटयति मनूर्षां हद्दा गजघटा रपे। संकुटन्ति भयाक्ान्ता: अबवो यस्य दर्मनात्। २१४। कपते अपपेश्येत् छापाचार्ष्नितविकम:। प्रपुर' प्रणितोऽप्यर्थ नाइसी उपयत प्रमु: । २१५।

धष्पेष राजधन पुरखष, मत्राः प्रज्जतीः, रचितृ: पावयितः, वच्र रात्त:, लचो: राजनीः, विकसति नितरी प्रयानते बर्डत बनति वाषत्। नमषपादिष: इममपुरा: मुषा: दयादाविष्य्ादयः, वियानने बीमने। रचितुरिबन रचिता इत्वादर्जपुलवपाठो न साधु: १२२१ । खिरा: हडा: । व्याचि: रीवः, दीबब दारिद्रादिदुःय, विशय: परमपति राद्ादिती भय खाङ्टीपद्रवी या, ते चद्चाता: चममुभूता: यैः, ते ताहमाः। मखसे सुविकुते राब्ये। २११। मजघटा: बरिसमूदान्, कृठयति दशति विनाजयनोति बावन्। सैड्टन्नि मयेन चायृचितटीडा भर्वन्। २३४ । रपरेपु रपापाधेयु अनेद्ु, कपते दयते, अर्पा म्रदर्मग्रनीति वादन्। रपादेन व्हेन बोर्थसन्पदीतिमाय:, चर्चित: विश्म: पराक्म: वेन सः, सुजनमवनप्रतापहमथ:। अप्यात दुर्बनी मर्शव। म्रपुरनपि वय

Page 78

नविरइसम्।

पजस्रमनुभि: पवुस्नोषां धौतमिवाधिकम्। यद्यथ: खेतते दिनु: खिन्दते व सुरालये। २२६॥ कुमस्यल्ष पन्वयति पथयत्युत्तरापथम्। यत् सड़ गसण्हिताशेषप्रचव्हरियुम ए् लम् ।। २ ३७ ।। डादते खिश्गभीर यहेशे वर्षूको घनः । डवादते मस्यलोमेन छषोवलजमोऽप्यजम् ॥ २३८॥ ज्योत्साच्छलेन मूर््कन्ति यद्गुणा: शयलाञ्ने। न तं स्कूच्कति यत्राऽसौ तुष्टः सम्ृदय: प्रभु: ॥२३८। द्रपोति द्रोणवद्युच्े भरजालेन यो रिपून्। द्रगति प्रछ्जतो यस्य दिख्टमुखेषु रिपुव्रजः ॥२४०॥

अधिकम अधिकतर, सेतते एसं भर्वात, स्वतः प्रकास्याि यशशी रिपुनारी नयमजवचालितत्वात् शोक्षाधिकं सेयम्। बिन्दसे सेत अवति। वित- विन्दये: श्ैक्षार्षयी: प्रयीम: ।२२६। कशस्ल कान्यकुमदेगम्। मत्तरापथम् उत्तरदिगभागम्। पन्यगति पथ यति पंति गचछतीत्यं:, तय तब पलायतइतिमाव: । २२०। वर्षुकः वर्षकशीख:, लपपतपदेश्वादिना उकञप्रत्ययः। धनी मेघः, खिन्न- मऔौर यथा खवात् तथा ऋादते मजति। छषिरस्यासीति छपीबलः, कर्षक् रत्वर्थ:, रज.उथ्यादिना पलचप्रथ्य, बख इति दौर्घ:। दवादने चाड्डादिती- भगति। २१८। सप्दय: सामाज्रिक: गृचयाहीत्यर्य:, चसती प्रभुः राजा, यव यश्तिम् अने, तुष्टः, बरोडस्य प्रोतिकर सत्षर्ष करोतोत्यरयं:, तं जनं, न स्युक्ंति बिश्वरति ।११२। दोषवन् द्रीमापार्थ्यडन, बरणासेन वाचमखलैन, रिपृन् दुधीति उप- मापर्यति। रिपषञः अयुसमरः दिक्सुसेतु दियनरेपु, दु्बत अच्ति

Page 79

नविरइखम्।

सत्मोमासिकृति खेहाद् यः सदा धरणीपतिः। पाषिङयति रवांछजालेय मणिकुडिमम्॥ २४१। रथान् सवति संग्रामे खयमेष जवेन यः। सोम सुनोति यञ्रेपु परलोकजिगोषया। २४२ । मनो माद्यते यस्य योगाभ्यासरसायनम्। सर्ज्वलीक्ातियायिन्या विभूत्या च न माधयति ।२४२। विर्द्धात प्ातिवर्मेषु सेश्यत्याव्मवसुष। रपे शूरयते यस शूव्यते बिदिषां बलम् ॥ २४४ । यः गोलति सदा धर्मा घोलयत्याव्नो हितम्। नच सर्मात मोजेन जय दुःखेन ताम्यति । २४५ ।

्यतत रच्यनि । २४१। संगामि युडे, रथान् सर्बातति पेशयति। सुपरेदसे रत्यन्य प्रयीन: । परमीम निगोषया वर्मशामनवा, यश्ेपु सोम यत्राङमूत श्ीमक्षता, सुनोनि निथी ड्यतति, यत्र सीमखर्मा नियोद्य तदरस पिततीचर्ष:। स पमिषवी इम्ख् खादि- मनीयइ मयीग: ।२४१। योनाम्ासरसायन म्सानुसथानदप, भहौषर्ध, यध् भनः मादवते नान. स्वति। सर्ध्वद्ीमातिवाषित्या बीमीनरया, विभूषा सम्पदा, न माथति मनोभबति : २४५। रसे सुदध, भूरयते पराब्रमते। बिद्िषां मचूषा बस् सेव, सू्ययते विषा- पर्वति ।२॥४। धर्ष शौषति सव्यस्वि भाचीषववौति बापत्। ब्ीवेन रटमाजादि-

Page 80

पविराब्न्।

रिनति निशमद्ञान हेदवतितोदयम्। सोति पो: सदा बस् प्रप्मति वोब भूतखे 1२४। यः स्रेषति सर्ता मा्ये गवेवयति सत्न्रियाम्। वत् विशिदप्यधीतैडसी यदष्येति तदचयम् । २४७। भातोचते सदा नौतिमासोचर्यति सत्त्ियाम्। पाधोकन्े बमवला नायोकयति यब ताः।२४८। यो न कुत्सयते कुतसा मतु कत्सति निर्ईनम्। न भत्र्संयति वर्षस्ान् नतु भत्र्सयते परान्।२४2।। मण्डयन्ति गुपा: सव्ें यो गुषानेव मखति। भूषण भूषयत्यन्यं यसु भूषति भूषकम् ॥ २४०। उच्पूक्तयति यः मतूनुसूलति समांसि थ। राइ पौड़ति नालौय पौड़यत्यरिमण्डलम् । २५१ ॥

हतेन, न समति विहवनी न अपति, सम पैहम्यपे इस्बक्ष प्रयोग: । २४५ु। ती: पुडिः, बधीति पडते। औष राजवचौष सम्मति वहते। पाच उसी शबस प्रयोम: ।१४६। सरता मामे सदाचारपडर्ति, इपते चवसम्बते। अवैषयवि चन्मेषनति। नवेम समोदसे इबबसा बटमल पुराहिमनीबछ प्रयीग: । १४०। मखमनोव्वदि। मुबाः शोर्षनौर्ययदवादादिद्याद्यः, सर्ज वर्म, मख्चयन्ति भूषशनति। बीराजा नुषामेय मच्जति भूषयति, तृषा: सर्वन उत्वषंदेत- पोद्रवि यष याधारमुषेम समभेष चम्कर्षे समने दब्र्ष: । एवं वलु भूषन-

पमार:।११० ।

Page 81

निवर्हर्यात बुधराSरेन् तपसा ये निवहते। रहाउरईति व यः पूर्जा सुछेऽपोळ्समईति ।२५२। भत्तवा नमति यो देवाम् नमसति गुरुन् डिजान्। रयबि रोटसी कोला सघर्थमनुषम्ते। २४२। दिवा निद्रायते नाडसी न निद्ाति व सम्ययोः। न मध्यति परदव्बं नय नईयते परम् । २५४ ।। सूर्य्यते न कचित् वाय्यें तवरते धर्ष एव यः। ध्वनन्ति यद्गुषाम् मच्छी ध्वनयन्ति व खेवरा: ।२XX। तजले योहि भूपालान् न तर्जयति सखनम्। न दुनोति परं बाचा दुर्जनोक्ता न दूयते। २५६॥

रुद्धा नीतिभासानुसारिख्या पतया, धरीम् मनून् निवर्तर्यति बिजा- प्यतत। तपसा तमोपसीन, निवहते दौप्यते। रह् चीडे, पृताम् सन्ानम, पईति अनति। युरी, इन्द्रोि खय देवराजीषि, व राजामम्, चर्दति पूजयति । २५१। कीर्च्या यमसा, रोदसी धावामूमी, बर्षाद् बाउनोति। सधखों प्रजा- पाखमकपं गजधर्गाम्, चमुसष्यने सर्व्म्रयमेम उयति । १६९ । सन्धायी साय प्रातय, बदुर्श,-"निवाना रतनी म्रापृष्वश्ाथनचनुटये। नाड़ोनों बदुमे सम्पे दिवसायनरसच्रिते। इवि। परदर्थ परध्म, न सर्षात सयुमिच्वि : २५४। तूर्थते लरते। प्यर्नान्त वीपयनित। मर्च्चा: मानवा:। बेचरा: मभो- विशदिय: देवनन्वर्ववाद्य: ।२५४ । बामा पणियवममनेव्वर्य:, पर म दुमोति उपतापर्याय। दुबंगीका दु्बनवाकेण च, न हूयवे सयं दुःखिती न भर्वगि : २१६।

Page 82

कविरश्खम्।

न सूदते मतिर्यवस्य यः सूद्यति माववम्। विज्ञित्सति जगवाधिं साघु क्ेत्सयति प्रजा: ॥२५०० सत्यं सहिरते यव मणाति सुभग वचः। यो भुकूसे भुबन धम्पें यस्य धोरन भुजत्यसम् ।२५८॥ पशन्ति यदिपो दिखु दुरितन्व पलायते। जहाति दुर्जनेः सङ्ग' जिहोते सब्जनाययम् ।२५८॥ सिनाति धमपवाऽसी मेन्द्रियार्थेषु लौयते। जायन्ते बस्य सत्पुस्ता जयन्ति च गुथोदया: ॥२६०॥ यः पुव्वो पाति पायन्ति यत्ाभावाच् प्त्वः । पिस रवति नारोषां खयं ता पनुरव्यते।२६१। रहत्वविदुर्षा सक्क रहयत्वप्रिय सदा। कोचिर्ाम्यति यस्योष्यीं गुषाः खर्गे स्मन्तिच।२६२

वख मति: पुदिः, न सूदते अम्ति। व्पम रिपुड्ष, सूदयति विना- ज्यति म २४०। सखं सदिरते प्रतित्ानीते । सुभग' बषः मपुर वार्का, यमाति उदीरयवि। धचचें बस मो: पुहिः, न सुनति, छटटिका भर्वतत, सरखाकना धर्ष सेवते रत्यं:, भुज नौटिस्चे इन्बसय तौदादिकसर प्यीग: । २५८। यदिष: यस अमषः दिय्द पर्शान्त मचनि पलायनशवर्थः । दुरिति पापं पतायते चपसरति। सब्चमाच्रय सापुसव, जिहौते प्रामीति । २५। प्षो वरती,पाति रयति। वत्पभावात् यञ् प्रतापेन, बमद,, पार्यान् सथन्त, मह्गीका भवन्नीववर्य:। नारीयां चिन रजति तचिन् चमुरत अर्वाद ।६र। पविदुर्षा सूर्यामां, सप्' सेसजै, रषति परिहरति। पप्रिय रत्यति पनास मिराकरीति : २६२:

Page 83

10

मान पचवति जोषां पच्कते दियता शिर:। प्रोबति द्िवतः सर्वान् मुसतपि व तत्पुरम् ।२८२।

विभाजवति यो दूषा समाजवति सच्जनान् ।२६४। सुभत्वमें प वामे व धर्चे सुम्मति वः सदा। बेदान् गदति विसट नवाडन्ं नय्यति अचित् ।२॥॥ पत्राति पचिमाशारमयुते व परन्पः। दयते सर्वन्ार्वेवु मुल दचयते दिवास् । २८।। पिय' बचयते भत्ा विभूखा बज वच्चति। यः भेटति सर्ता मच्बे स सोटति निराचय: ।२६०। गारते माखमत्वजें माचने नाउर्बमन्वत:। बोडखे गुभाति तह में तत्यवादेव गुधति ।२।८।

स्ण्वान् दिववः बचून्, प्रीषति दषति। वन्पुर ननुननर मुषवि

बर्वमायटे इसि बाक्रयेम पर्वाप्यति। वचवते बाचते। समाजयनि, पत्रर्थाति, वभाज पूत्रावामिववख पदनय्ष परादियजीयद्ध श्रबीन: : १६॥ । श्मि विवडम, बाहार अचादवम्, सत्राति सुख्भी, 'सुपरीनिवमश्ाय- नयान्जीर्विवापरेः' इति मनुबरमात्। बचुने व्याप्ीदि + ११९। बचयते पूत्रवधि वर्चतत ययदणपरति, पुदरनुष्वविममीडसी रामे- विभार: ११६०। बाचने इख्यवि। यो अनः, च्ची राजे, नृधावि सुषव, वत्बकात् पषि- बन्चितं, सडुमें नुष्यत बेष से : १६८।

Page 84

कविरहस्यम्।

एजते राजचिक्कयः एजयत्यखिलं जगत्। इन्धे युद्ेषु यत्तेज: एघते यः त्रियाऽधिकम् ।२६८॥ यः भोटति सभामध्ये तं भेटति निरोच्च यः। प्रतिषेघति यः भरत्र न् काय्यं तस्याछ सिध्यति ।२७०। नयन्ते यद्गुणा: सव्व यस्तात्रयति दिङ्मुखम्। विया सुकति मड़ाति सरखत्या व यः सदा ॥२७१॥

एजसें घोमते। इसेदोप्यते। यः त्रिया सच्ा, पधिकम् पपते

मीटति न्ब प्रकाशयति। रेवति पाजामाति। प्रतिबेधति निवासयति। सिध्यात सम्पयते । २०। त्रिया बच्ा, बड़ति सुषयति। सरख्या विद्यया मत्ाति ामन्दिती भर्वति , २०१।

तिसमासमवासगुणीदयं क विरइस्यमिदं रसिकप्रियम्।

शभमसु।

Page 85

भा, मादिगय्योष:। बदा, मदादिगबोय:।

दि. दिवादिगबीय:।

खा, सादिमबोय: ।

नुदादिमबीष:।

रवादिगबीय: ।

तभा,

कादिमपौष:।

चगदिमबौय: । दि. ममा, ... दिवादि: नमादिष। तु-क, नुदादि: कटादिय।

मुदादि: सुपादिष। शा-पा, पादि: पादिष।

घटा, चटादि:।

पदम प.

प, परखेपदो।

पा बाम्नेपदी।

हमयपदी

सक्,

... frato:1

बगिट्, वध् दम: चभाप: ।

क्षेट बेट्, वस रम. विकस: ।

Page 87

श्रीकसंख्या। ६। गुप् (भा, प, सक, वेट) रचये; गोपायति (१) । ६। गुप् (भा, था, सक) निन्दारयां; जगुम्ते (२)। । गुप् (च, प, सक) गोपने; गोपयति। ६। गुप् (दि, प, पक) व्याकुलोभावे ; गुम्यति। ७। पू (क्रग, प, सब) प्रोचने; प्रथाति। ७। पृष् (तु, प, सक) प्रोचने; पुर्वति। ७। प्रो (क्रग, प, सक) प्रोचने ; प्रौपातति। ७। प (खा, प, सक) प्रोवने; प्रृवोति। 9। म्रो (हि, था, धव) मोती; प्रोयते। ७। प्रो (मा, चम, सब) म्रोदने; म्रयते। ७। प्रो (पु, प, सब) प्रोपने; प्राययति। ८। धू (खा, उभ, सब) अम्पने ; धूनोति। ८। षु (खा, उम,सक) कम्पने ; पनोति। ८। धू (करग-पु, उभ, सब) कम्पने ; पुनाति। ८। धू (तु-ङु, प, सब) काम्पने; स्रुवति।

परमयथे हते, मुद्े, धातुसंन्ावाड बीपाव इति वार्नीकिए। (१) 'विन्तिनमुप: सग्रेम्' इमाडिसूनेय सनविधानी, इननिवैधे, पर्वावि- मौति युवनमेये, चिले, मुनस् इवि बाजक बातुसंचाबाम तिय्।

Page 88

शोवसंख्या। ८।भू (वान्त:, प, सब)(विपूर्षकः) कम्पने; विषूनयति(१)। ८। भू (भुा, एभ, सब) कम्पने ; धवति। 2। घ (दि, प, चव) खरायां ; जौर्वति। ८1g (बग, प, चक,) बरायां, चये; बुखाति। ८1 जूर (दि, घा, चक) अरायां, बये ; जूर्यते। 21 ज्या (करा-पुर, प, पज्) जरायां, चये ; जिनाति। ८। ज (भा, प, चक) जरायां, चये ; जरति। 21 ज (पु, प, सक) जराया, चये ; जारयति। १·। तप् (खा, प, सब) प्रोपने ; दप्ोति। १·। खप् (भा, प, सक) मोमने, तपति। १०। रूप् (पु, प, सब) मौचने ; तर्पयति। १०। ढप् (दि, प, सक, वेट) मोतौ; तप्यति। १। व्री (कग-पुर, प, सक) वरे, प्रार्थने; ब्रौषाति, विचाति। ।१। छ (क्रग, पा, सक) वरणे, प्रार्घने ; हषोते।

११। ह भा, प, सब) वरचे, सेवार्यां ; वरति। १'। ह (क्रग, प, सख) वरणे, म्ार्बने; ्षाति।

(९) 'मौधूजीर्नन् या' इवि नम्। मनीडभावपणी बमाषी हड्ी पावयवि

Page 89

शोकसंख्या। ११। वर (पट्न-चु, प, सब) बरदे, प्रार्यने; बरमति। ११। ब्रो (दि,या, सब,) बरभे, प्रार्थने; जौवते। ११। ह (पु, प, सब) वारती; बारयति। ११। इ (भा, घा, सक) (निपूर्ष्वक) निवारणे; निवरते। १२ । ग्न्द (चु, प, सक) चन्बने, रचने ; चन्मयति। १२ । ग्रन्थ, (भुा, प, सव) चन्थने, रचने ; पन्थति। १२। प्रथु (चु, प, सवा) ग्रन्बने, रचने; प्राधर्यात। १२ । ग्रथ् (भा, प, सव) चन्बने, रचने; ग्रर्वति। १२। ग्रन्व, (क्रग, प, सब) ग्रन्यने, रचने ; प्रभाति। १३। स्फुट् (तु-कु, प, चक) विकासे ; स्फुटति। १३। स्फुट (भा. ता, पज) विकासे ; स्फोटते। ११। स्फुट् (भा, प, प्क) मेदे ; स्फोटति। १३। स्फुट (पु, प,सक)(भाडपूर्ववकः) भेदने; भ्रास्फोटयति। १४। वस (घदा, था, सक) परिघाने; वसे। १४। वस् (पु, प, सब) (निपूर्ष्वः) निवासे; निवासयति। १४ । वस् (दि, प, पक) दपे; वस्वति। १४ । वस् (, प, सक)(प्रपूर्जंकः) निव्ासने; प्रवासयति। १४। बस् (पु, प, सक) सुरभोक्रणे ; वासयति। १४ । वस् (भा, प, पका)(निपूर्र्वकः) वासे, पवखाने; निवसति। १५। यृष (पदन्त पु, प, सब) चमार्यां ; सुषयति।

Page 90

शोकसंख्या। १५। मृष् (दि, उम, सक) चमार्या ; सृखते। १५। मृष् (भा, पा, सक) चमायां ; मषते। १५। मृष् (भा, प, सक) चमायां ; सर्षति। १५। मृष् (पु, प, सक) चमार्यां ; मर्षयति। १६। इद (चु, प, सक) पाचादने ; काद्यति। १६। रूद (भा, प, सक) प्राच्छादने; छदति। १६। इद (प्रदन्त पु, प, सब) भाच्कादने; छदयति। १७। कु (तु, प, पक) प्रव्यत्मपुरमब्दे; कुवति। १०। कुछ (तु, प, चक) पव्यस्मपुरभब्दे; कुरति। १७। कू (कर, प, चक) प्रव्यतमधुरथब्दे; कुनाति। १७। कण् (भा, प, पक्) प्रव्यतमपुरशब्दे; कपति १८। ईर (प्रदा, घा, चव) कम्पने, गतौ; ईसें। १८। ईर् (चु, प, सक) (प्रपूर्व्वकः) प्रेरषे ; प्रेरयति। १८। ईए (भा, प, सक) (प्रपूर्ष्वकः) परेरषे; प्रेरति। १८। इन् (तु, प, सक)(प्रपूर्व्वकः) प्रेरषे, प्रचेपे; प्रेपति। (८ । इन् (चु, प, सक)(प्रपूर्व्वकः) प्रेरणे, प्रच्वेपे ; प्रेषयति। १८। पैथ़ (चु, प, सक) प्रेषचे, गमने ; पेषर्यात। १८। या (घढ़ा, प, सक, घनिट) पाये, विशृतौ; नाति। १८। त्र (कग, उभ, सक, पनिट्) पाके; श्ीषाति। १2। श्रे (भा, प, पक, चनिट्) पाके, विकृती; वायति। १८। या (घटा, प, सक) पाये ; चपर्यात।

Page 91

सोकसंख्या। २०। यु (यकन्तः, था, सबा) पुनः पुनराकाने; बोकूयते(१)। २०। कु (भ्रदा, प, भव) भन्दे; नीति। २०। कु (तु-कु, था, भव) धन्दे; कुपने। २०। कु (भा, पा, चव) शब्दे, उचारपी; जवते। २१ । पुष् (क्ग, प, सक) पोषने, वर्डने; पुष्णति। २१। पुष् (दि, प, सक) पोषचे, वर्डने ; पुष्पति। २१ । पुष् (भूर, य, सब) पोषसे, प्रोखने; पोषति। २१ । पुष् (च, प, सब) पोषचे, पालने ; पोषर्याति। २१। पूष (भा, प, पक) पुष्टी, हडी ; पूषति। २२। यास् (बदा, प, सब) गासने ; गास्ति। २२। पास् (पदा, था,सव) (भाठ्पूर््वकः) प्रार्थने; पायास्ते। २२। मन्स् (भा, था, सक)(पाडपूखंकः) प्रार्थन; पायंसते। २२। घन्म् (भा, प्रा, सब) प्रथंसायां, मार्यने ; संसते। २२। थम् (भूर, प, सक) (विपूष्वंकः) वघे ; विभ्सति। २३। प्रयु (भा, पा, पक) (उत्पूर्वकः) उदये ; उदयतै। २३ । इ (भा, प, धक, घनिट)(उत्पूर्व्वकः) उदयेः; उदयति। २३।इ (परदा, प, पवा, पनिट्)(उत्पूर्वकः) पमुादये; सदेति।

(९)इ(इ) ब्दे, 'वोष का' इवि मुबेष पुनः पुनः कबसे इबमें चीफू- पते, बीनूयते, इति पदशयम् सर्वान। V

Page 92

ओोकसंख्या। २३। ई (दि, पा, चक, घनिट) (सत्पूर्व्वकः) पसुादये ; उदोम ते। २४। दा (डा, प, सब) दाने ; ददाति। २४। डा (पदा, प, सक) छेदने, सछने ; दाति। २४। दै (भा, प, सक) (भवपूर्व्वः) शोधने ; पवदायति। २४। दो(दि, प,सव) (पवपूर्व:) छेदने, सच्छने; प्रवद्यति। २४। बिद् (प्रदा, प, सक) घाने ; वेति। २५। विद् (दि, पा, सब) अवखाने ; विद्यते। २५ । विट् (र, घा, सक, घनिट) मौमांसायां ; विन्ते। २५। विद् (तु-सु, उभ, सक, घनिट) खामे ; विन्दति। २६। सू (प्टा, घा,सक, बेट) (प्रपूर्व्यः) ग्रसवे ; प्रसूते। २६। सू (हि, पा, सक, वेट्)(प्रपूष्यंः) प्रस्वे; प्रसूयते। २६। सु (घटा, प, सब) (प्रपूर्ण्ड) म्रसवे; प्रसौति। २६। य (भूर, प, सब) (प्रपूर्वः) म्रसवे ; प्रस्वति। २७। हज् (र, प, सब) वर्जने ; हर्षान। २७। हन् (पढा, घा, सब) बजने ; हजे। २७। हज (भा, प, सब) बर्बने ; पसंति। २७। हज् (पु, प, सब) वर्जने ; वर्जवति। २८। एस् (पदा,घा, पक) (सम्पूर्णः) सम्पर्ये; सम्पते। २८। पर् (र, प, पक) (समपूर्षः) सम्पर्कें; सम्पृर्वात।

Page 93

खोकसंख्या। २८। पद् (पु,ए, चव) (सम्पूज:) सम्पर्ये; सम्पर्जवति। २८। पृत् (भा, प, चव) (सम्पूर्वकः) सम्पर्ये; सम्पर्जति। २८। तप् (भा, प, चक, घनिट्) मभुखे, उत्तापे; त्पति। २८। तप (दि, घा, एक, पनिट) ममुले, उत्तापे; तम्बने। २८। तप् (भा, डम, सब) सन्तापने, हार; तपते। २८। तप् (चु, प, सब) सन्तापने, दाह; तापयति। १०। इन (भा, प, सच) मोधने, सुन्पति। ३०। शन्ध (भूर, प्रा, सब) घोधने ; इन्ने। ३०। गन्ध, (चु, प, सब) घोधने ; सन्पयति। १०। शुध (दि, प, चक, घनिट्) सणी ; पप्पति। ११। सद् (पु, प, सच) सहने ; साक््यति। २१। सछ् (भा, प, सख) सहने ; सहति। ३१। सछ् (भूर, घा,सबा) सहने ; सहते। २१ । सछ् (दि, प, सख) सहने ; सम्मति। १२। मान् (भा, पा, सब) विचारे; मौमासते (१)। १२। मान् (पु, प, सबा) सप्पाने ; मानवति। ३२। मान् (भा, प, सबा) सच्चाने ; मानति। १२। मन् (गु, था, सब) सच्ाने ; मानवते।

(१) क्िततिननृय: सब्रम् नानभावदानयधणु सेकोंस' इवि सन्विधान, रिल्े, हीले, मौमांस इनि मानच पातुमेन्ारया लिप।

Page 94

सोकसंख्या। २१। एस (भा, था, सक) वहचे ; हृसते। ११। ग्रष् (कग, उभ, सक) प्रहसे; गटजाति। ११। छर (भू, था. सब) ग्रहचे; गहते। २१। यह (पदन्त चुधा, सब) गरहषे ; स्टहयते। १४ । मछ् (भा, प, सब) पूजार्यां ; महति। २४ । मह (प्रदृन्त चु, प, सब) पूजार्यां ; महर्यात। १४। मही(ड) (नामधातु:,पा,धव) पूजायां; महोयते(१)। १४ । मनष् (भा, पा, चक) हडौ ; मंहते। २५। ४ (भूा, उभ,सब) धारणे ; धरते। ३५। ४ (पु, प, सक) धारसे ; धारयति। ३५। छ (तु, पा, पक) पवस्थाने; प्रियते (२)। २४। ४ (तु, प, चक) भवस्थाने ; प्रियति। ३६। इष् (तु, प, सक, सेट) अभिलाषे ; इच्छति (३)। २६ । इष (दि, प, सक, सेट,) (घनुपूर्व्वकः) प्रन्वेषणे; भन्विष्यति।

(१) 'नमसपीवरिष: कषादिन्य: कः छतों इति सूनेय काप्रबयः।

(१) v(ख) बरखाने इति धातीसीदादियात् कर्तरि खट् ;- यथा 'ियते इसुमप्रमाधन' इवि कुमारः, जियवे भ्वविषते इम्र्य:। (२) खादानपेत्ादिस्मेय तोदादिकस दषणावीरिष्ादीब:।

Page 95

झोकसंख्या। श६। इव् (कग, प, सक, बेट,) पामौसे ; रथाति। ३६। ईष् (भूर, था, सक, सेट) दाने, ईचसे; ईबते। १9। प्ृ (तु, प्रा, पत्ञ) (वि + भाङपूर्णः) व्यापारे, उद्योगे; प्याप्रियते। ३७। पृ (ड्रा, प, सक) पासने, रचमे; पिपर्सति। ३७ । प (तु, प, सक) पूरसे ; पारयति। ३७। पाल् (चु, प, सक) पालने, रचमे ; पाजयति। ३८। बुट (तु-कु, प, धक) भेदे, चये ; बुर्टात। श८। बुट (दि, प, पव) मेदे, चये ; बुव्बति। ३८। तुड़, (तु-कु, प, सक) भेदे, विनाये ; तुड़ति। ३८। सुड़ (भा, पा, सब) भेदे, बिनाशे; तोड़ते (१)। ३८। मि (सा, सभ, सक) वेपणे; मिनोति। ३८। मो (क्रा, उभ, सक) विनाशे ; मौनाति। ३८। मी (दि, भा, सब) विनाशे ; मौयते। ३८। मो (भा, प्रा, सक) गती, प्रासतौ ; मयने। ४०। तय् (भा, ता, भव) पाखने, रचमे ; तयते। ४•। ताय् (भूा, बा, सब) पाखने, रखे; तायते। ४०। पे (भुर, प्रा, सब) रचये, वाये ; चायते। ४०। सेर (भा, प, अक) संहती, ध्यनो ; सगर्यति।

(१) बीविन्दमटप्रयतोनां नते धातुरवं परबीपदी।

Page 96

सोकसंख्या। ४१। एभ् (भा, पा, पक) दोपती ; गोभते। ४१। छन्भ् (तु, प, भक) दोप्तौ ; शमति। ४१ । शुभ् (तु.मु, प, पक) दोप्ती ; भुन्भपति। ४१ | एम् (तु-सु, प, सक) निपूर्ष्वकः, विनाशे; निशन्भति। ४२। युज् (रु, सभ, सक)(निपूर्ष्वकः) योजने ; नियुङते। ४२। युज् (चु,प,सक)(मिपूर्व्वकः) नियोजने; नियोजयति। ४२। युज् (भर, प, सक)(निपूर्व्वकः) नियोजने; नियोजति। ४२। युज (दि. था, भक) योगे, समाधौ ; युज्धते। ४३। सोम (प्रदन्त चु, प, सक) प्रथंसायां ; सोमयति। ४३। स (पदा, उभ, सब) सवे ; सौति। ४३। यु (पढा, प, सब) सवे ; नौति। ४१। नू (तु-ङु, प, सब) सवे ; नुर्वत। ४४ | क (तु, प, सब) देपवी; विरति। ४४। छ (तना, उभ, सक) करपे ; करोति। ४४। छ (खवा, सभ, सब) वधी ; छमोति। 881 मु (का-पा उभ, सक) वधे ; अयाति। ४५। र (डा, प, सब) गमने; इयसिं। ४५। र (क्रग-पुर, सक) गमने ; ऋपाति। ४५। प् (तना, म, सब) गतो, व्यामौ ; चयोति। ४५। र (भूर, प, सक) गतो, व्यामौ; चकति।

Page 97

कविरहस पृतयासुवियरयम्। १1

झोकसंख्या। ४६। लन्ठ् (भा, प, सक) गमने ; लुर्ति। ४६। लुठ् (भा, था, पक) गालसेव ; लोठते। ४६। लुन्ठ् (भा, प, सव) अपहरथे; लुगति। ४६ । लुम्ठ (प्रु, प, सक) भूमी लुणठने; लुष्यति। ४७। तिल् (यडन्तः) (भा, घा, प्रक) गती; तेतिस्ते। ४७। तिज्ञ (भा, प, सक) गमने ; तिज्नति। ४७। चुक्ध (भा, प, चक) बिलाये ; चुक्लति। ४८। सुच् (तु-मु, उभ, सक, बनिट) मोचने; सुखति। ४८। मुच (पु,उभ,सक)(प्रपूर्ष्वकः) प्रमोपने; प्रमोचयति। ४८। मोस् (पु, प, सब) मोचने, बेपनी; मोचवति। ४८। पत् (भा, प, चक)(निपूर्णंकः) पतने ; निपतति। ४८। पत (पदन्त चु, प, धव) पतने ; पतवति। ४८। पत् (हि, पा, भब)(भषिपूर्मवः) प्रसुखे, भाषिपळ्े; पषिपलवते। ५०। भू (भा, एम, सब) प्रास्तो ; भवते (१)। ५० । मू (तु, या, सब) सखावने, तर्पणे ; भावयते। ५०। मू (भूर, प, घव) सत्तायां ; भवति। ५० । भू (ड, प, सब) भावने, मनने ; भाववति। ५१। नूर (पु, गा, सक)(उत्पूर्षः) उखमे ; ठूरयते।

(१) 'सुषः गामी वा नं' पति सूर्भ क माझानें पम भाकमेषरम्।

Page 98

शोकसंख्या ५१। गुर् (तु-कु, प्रा, सक)(उत्पूर्व्वः) उद्यमे ; उद्गरते। ५१। गूर (दि, श, सक) (प्राङपूर्व्ः) श्रागमने; श्रा गूर्य्यते। ५२। विद् (चु, ब्रा, सक) वेदने, बोधने ; वेदयते। ५२ । विद्ृ (चु, प, सक) वेदने, बोधने; वेदयति। ५२ । विद् (चु, प, सक)(निपूर्व्वकः) निवेदने; निवेद्यति। ५३। बुध (भा, बा, सक) जाने ; बोधते। ५३। बुध (भा, प, सक) जाने; बोधति। ५३। बुध् (दि, पा, सक, घनिट) माने ; बुध्यते। ५४। बध् (भा, ता, सक) निन्दायां ; बौभत्सते (१)। ५४। बन्ध (क्रग, प, सक, भनिट्) बन्धने ; बधनाति। ५४ । बधु (चु, य, सक) बनधने ; बापयति। ५५। वृज (पदा, प, सक, वेट) घोधने ; मार्षटि। ५५। मृज (भार, प, सक, बेट्) मार्जने, भूषणे ; मार्जति। ५५। चज् (पु, प, सब) भूषने, निवारसे; मार्जयति। ५६। एम् (हि, प, चव) चोमे, सचलने; सुम्यति। ५६। चुभ् (भा, घा, पव) बोमे, सपसने; बोमते। ५६। नुभ (क्ग, प, चक) बोभे, उडेगे; चुषाति। ५७। हिन्स् (र, प, सक) हिंसायां ; हिनसि।

(९) वितृतिनदप: सत्र म् इत्वादिसूय क सायें सन् जीष। भभानका-

Page 99

सोकसंख्या। ५०। हिम्स् (भा, प, सक) हिंसारयां ; इिंसति। ५9। हिन्स् (पु, प, सब) हिंसायां ; हिंसयति। ५८। डो (डा, प, चव) सव्ायां ; वि्रेति। x८। डोइ (भा, प, भव) सख्ार्यां ; शचति। x८। डोपे (ए) (नामधातु:) लखायां ; डोषोयते (१)। ५८। सस (प्रदन्त पु, प, सब,) म्रोचने ; उपवति। ५८। सृस (नामधातुः) सुषानुभवे; सुखायते (२)। ५21 सुस (दि, प, चम) प्रोती ; सस्यति। ह·। देव (भा, था, चक) कोड़ायां ; देवते। ह०। दिय् (दि, प, थका) कौड़ारयां ; दिव्बति। ह'। दिव् (पु, था, चक) (परिपूर्णः) रोदने ; परिदेवयते। ११। विष् (दि, प, सब, यनिट्) पासिडने; निर्षत। ११। बिम् (भुर, प, सब) दहने; स्ेवते। ११। सिस् (तु, प, सक) चाविकने, धारणी; श्रेवरयति। ११। मन् (कग, प, खब) मबने, दबने; मधृाति।

Page 100

१४

झोकसंख्या। ६२। मन्यु (भा, प, सक) मधने, दलने ; मन्यति। १२। मय् (भा, प, सब) मथने, पौड़ने, मथत। ६३। पम्क् (भा, प्, पक) पहा्या, भये ; भङ्ते। ६३। पक (दि, भ, सक) करणसामर्थेत्; भकते। ६३। गक् (खा, प, सक, वेट) करणसामघों; थक्कोति। १३। प्रक (स्वा, आ, सक, सेट) करणसामर्घा; थक्कते। ६४। खेल् (भा, प, पक) क्रौड़ायां, उत्सवे ; खेलति। (४। खेल् (पु, प्ा, पक) क्रोड़ायां, उत्सवे; खेलयते। ६४। खेला (नामधातुः) क्रौड़ाकरणे ; खेलायते (१)। ६५। पा (भा, प, सक) पाने; पिरवतति। ६५। पे (भा, प, सक) गोषणे ; पार्यत। ६५। पी (दि, था, सक) पाने ; पोयते। ५६। प्राप् (पु, प, सक) (प्रपूर्ष्वकः) प्राप्ती ; प्रापयति। ६६। पाप् (भा, प, सक) (पपूर्ष्यकः) प्राप्ती; प्रापति। 1६। चाप् (सवा.प,सक) (प्रपूर्ष्वकः) प्राप्ती ; प्राप्नोति। ६9। सन्ष् (भूर, पा, सब) पतिक्रमे ; लक्ते।

(१) शेवाबबदल वच्ादिमध्ये पाठात् का कचाटिय; कच्छ(ड), पिनी(), नही(ए), डीवी(ड), पसू, मसू, बच्मु, चोट, तिएस्, धरस, डबस्, प्रसूम, नयष, मेषा, सुख, दुःए, परष, अरब, दूषय, बबर, भरम, भिषन्, बहभ, एमा, मेखा, देजा, उत्तम, पखन, वर्षातः।

Page 101

शोकसंस्या। (9। सन्घ् (चु, य, सक) उसहने ; सह्यति। ६७। सम्ध् (भा, प, सब) घोषदीे; सकति। (८। सिद (दि, या, बक, धनिट्) खेदे, दुःसे; खिदयने। (८। खिद् (तु-मु, प, धक, घनिट) खेदे, व्याघाते; सिन्दति। (ट। पा (च, प,सक) (पाडपूर्थः) आदेशे; भाभ्ापयति। (1 प्रा (चु, प, सब)(सम्पूर्व्यः) वधे ; संभ्रापयति। (ट1 प्रा (चु,प, सक)(विपूर्षः) भावेदने ; विच्वापर्यत। ७०। कल (भा, प्ा, धक)(निस्पूर्वः) भब्दे, निःसरये; निककल़नी। ७०। कल (प्रदन्त च, प, सक) गपने, लामे; कलयति। ७०। कल् (न, प, सक) (उत्पूर्जः) विस्तारे, उदीरगे ; उत्कासयति। ७१। गर्ख (भा, प, भव) गव्बे, ब्रदडारे ; गर्जति। ७१1 गल्म (नामधातु:) गर्व्विताचारे ; गल्भायते (२) । 9१। गर्व् (इु, प्रा, भक) गव्बे, चहदारे; गर्वयते। ७२। कन्द (भा, घा, पक्त) पार्सनादे, बिलापे; ब्रन्दते। ०२। कन्द (भा, प, श्रव) रोदने, विलापे; क्न्दति।

Page 102

शोवसंख्ा। ०२। मन्द, (तु, प, भव) रोदने, विखापे; क्रान्दवति। ०१। ह (तु, था, सक) (भाऊपूर्णः) आादरे ; भाडरियते। १। डू (कग, प, सब) विदारयी; हर्षाति। ७१। दू (भर, प, चक) भये ; दरति। ७४। दच् (तना, प, सब) परिभवे ; वयोति। ७४। तु (कग, प सब) पाच्ादने ; ढषाति। ७४। सृ (खा,एभ, सब) पाष्दने; सृपोति। २। बत् (भा, घा, चव) बबे; यतते। २ू। यत् (पु, प, सक) पौड़ने; यातर्यात। ७५ । वत् (चु, प, सक)(निस्पूर्ष्वः) वेरघोधने; निर्यातयति। ०६। मान् (भा, सभ, सक) तौच्लोकरथे; भोधांसते (१)। । मि (सा, उभ, सब)(निपूर्ष्वकः) तोख्ोकरणे ; निभिनोति। ०। यान् (चु, प, सक) तोतोकरणे; मानयति। 99। सद् (तु, प, धक, घनिट्) विषादे; सौदति (२) । ७७। सद् (भर, प, सक) (पाड्पूर्व्यः) प्राप्ती ; भासदृति। ०9। सद् (सु, प, सक) (पाडपूर्व्वकः) प्रासौ; पासाद्यति। ७८ । बस्ट् (भा, प, सब) विभागे, वघटने; वष्टति।

(1) बादानपेवादियूनेय सदभावो: स्ीहादयः।

Page 103

शोकसंख्या। अ८ | वस्ट् (तु, प, सब) वक्टने, बिभागे ; वष्टमति। 0८| वण्ट (पदन्त पु,प, सवा)वछ्ने,विभागे;वष्ापबति। ७८। मा (डा, था, सब) प्रमाणी; मिमौते। ७८। मा (दि, था, सबा) प्रमाणे; मायते। ७६। वा (भा प, सव) अनुमोलने; मनति (१)। ८०। दृष (भा, घा, भब) हडी ; वर्हते। ८०। वष (पर, प, सक) वर्हने, पूरचे, वर्षयति। ८०। वर्ष (दु, प, सक) केहने ; व्षयति। ८१। सन्म् (भा, परा, सब) (बिपूर्षः) निवारणे, रीधे ; विष्कसते। ८१। सन्म (कगा, प,सक)(बिपूर्ष्ः) विस्तारे;विष्यनाति। ८१। रकन्म् (खा, प, सब) (विपूर्ष्ः) निवारणी रोधे ; विस्कधीति। ८२। सम्भ् (भा, प्रा, धव) गव्बें, मदे ; सभने। ८२। सम्भ् (क्रा, प, चक) गव्बें, मदे; लवाति। ८२। सन्म् (खा, प, चक) गव्बें, मदे; समोति। ८३। रुप् (भा, था, चक) प्ररममें; बरपते। ८३। छप् (पु, प, सब) माल्पनायां, सडावने ; वस्पपति। ८३। रप् (भा, प, सब) छेदने ; नव्पति।

  • (१) खादायपेन्ादिना बाषावीजंनादेशः।

Page 104

झोकसंख्या। ८४ । दायू (भा, या सक) दयाया, दाने ; दायते। ८४। दे (भा, पा, सक) दाने ; दयते। ८४। दो (दि, था, चव) सये ; दोयते। ८४। घीव (भा, घा, चक) उस्मादे, मोहे; चोवते। ८५। तोव् (भा, प, चक) खौखचे, उन्नादे; तौवति। ८६। रूष् (पु, प, पक) क्रोधे ; रोषयति। ८६१ रूष् (दि, प, पक) क्रोधे ; रष्पति। ८1 रूष (भा,प,घक (पभिपूर्ष्वः) बधे, संहारे ; परभिरोषति। ८७। सृष् (स्वा, प, प्रक्ष) प्रागल्भ्ये ; रृण्तोति। ८७ । एष् (भा, प, सक) पोड़ने वधे ; धर्षति। ८७। पृष् (ए, उम, सक) बक्षपूर्जकबन्धने ; धर्षयति। ८८। पूर (दि, घा, सक) दाहे, विनाशे ; चूर्ययते। दद। वूर्स (पु, प, सक) पेषसे, विनाये; चूरयति। ८८। पूर्ष (नामधातुः) (पवपूर्वः) चूर्षद्रव्येरविरणे ; पवचूर्षयति। ८८। काण्ठ (भूर, घा, चक्त) (ऊत्पूष्व:) उत्वषठायां ; सत्करहते। ८८। बण (भा, प, सब) (उत्पूर्व:) उत्कष्ठापूर्वक- चिन्तायां; उत्कषति। ८2 | बछ (५ु,प, भव)(उत्पूर्णः) उत्वषायां, धौत्सब्बे; उत्वरबति।

Page 105

१९

शोकसंख्या। ८•। मार्ग (तु, प, सक) पन्वेषचे ; मार्गयति। ८०। मार्ग (भा, प, सब) प्रन्वेषषे; मार्गति। ८०। मृग (पदन्त चु, था, सक) प्रन्वेषचे ; मृगयते। ८१। मिष (इ, प, सबा)(विपूर्ष्यः) विशेषणे; विधिनष्टि। ८१। शिष् (भा, प, सक)(विपूर्व्ः) विशेषणे; विधेषति। ८१। पिष् (चु, प, सक)(विपूर्ष्यः) विशेषणे; विशेषयति। ८२। तन् (पु, प, सवा)(विपूष्य:) विस्तारे ; वितानयति। ८२। तन् (भा, प, सब) (बिपूर्जः) विस्तारे ; वितमति। ८२। तन् (तना, सभ, सका)(विपूर्ष्ः) विस्तारे; वितनोति। ८३। केथ् (भा, घा, पव) कबने ; केमते। ८३। क्विय् (दि, उम, भव) केथे ; क्रिख्ते। ८१। कियु (क्रगा, प, सक, वेट्) पोड़ने; किन्नाति। ८४। वच् (घदा, प, डिक, पनिट्) कंबने ; वत्ि। ८४ । वच् (भा, प, दिक, घनिट्) वाबने ; वर्षत। ८४। वच् (चु, प, सक) वाचने, पाठे; वाचयति। ८५। हड (भूर, प, चक) हडी, दोसो ; बर्हति। ८५। हन्ह, (भा, प, पब) हरो, दोमौ ; हंइति। ८५। हन्स् (भा, प, पक) गजयब्दे; हंइति। ८६1 डिप् (तु.ङु, प, सक) प्रेरणे, वेगगमने; डिपति। ८६। डिप (दि, प, सब) परेरचे, बेगममने ; डिम्बति।

Page 106

झोकसंख्या। ८६1 डिप् (पु, प, सब) प्रेरसे, वेगगमने ; डेपयति। ८७। भृज् (भा, पा. सब) भजने, दाहे; भर्जते। ८७। भस्ज (तु, एभ, सक, पनिट्) भजने, दाहे; भृव्नति। ८७। भू (क्रगा-पू, प, सक) भर्जने, दाहे; भृषाति। ८८। रिस् (इ,उभ, चक, पनिट) विट्चरणे,वियोगे; रिक्धक्रे। ८८। रिय् (भा, प, पक्) वियोगे, शून्यत्वे; रेचति । ८८। रिस् (सु, प, अका) संयोगे, सम्पृत्री ; रेचयति। ८६। वद् (भा, प, सक) कयने; वदति। ८८। वह् (भा, पा, सक) कबने ; वदते। ८८। वट् (एु, प, सक) बाधने; वाद्यति। १००। धर्ज (पु, प, सब) सपार्जने ; अर्र्यात। १०•। पर्ज (भा, था, सक) उपार्जने ; भ्जते। १००। पर्ज (भा, प, सक) उपार्जने; पर्जति। १०१। माल् (मु, घा, सब) प्रमंसायां ; शालते। १०१। मस् (भा, था, पक) गतौ, प्रचारे ; मलते। १०१। मस् (भा, प, सक) गती, प्राप्ती ; परत। १०२ ।अच् (पु, प, सक, सेट्) भचषे ; भच्चयति। १०२। भज् (भा, पा, सब) भचरी; भचते। १०२। भच् (भर, प, सक) भचमे ; अचति। १०१। वस् (पु, बा, सब) तिसायां ; लालबते।

Page 107

खोकसंख्या। १०३। जल् (पु, प, सक) लासने, पासने; सालवति। १०३। लल् भा, प, पक)(उत्पूर्ष्कः) विलाये, पात्म्े;

१०४ । सुट् (तु-कु, प, सक) चूर्णने, मर्हने; मटति। १०४। सुट (भा, प, सक) चूर्ने, मर्हने ; मोटति। १०४ । सुट् (चु, प, सक) पूर्णने, मईने ; मोटयति। १०५। म (कग-पा, प, सक) वघे; मृषाति। १०५। मृण् (तु, प, सक) वघे ; सर्पत। १०५ । सृ (तु, पा, चक) मरणे; सियते। १०६। तस् (दि, प, चक) भये ; बस्वति। १०६। वस् (भा, प, प्रक) भये ; वसत। १०६। वम् (पु,प,सक) धारने, वरहमे, निषेधे; वासयति। १०७। सुट (दि, प, सब) सुफ्ह़ने ; सुखति। १०७। लुट् (भा, प, सब) लुप्छने ; सोटति। १०७। सुट् (चु, प, सब) सुगहने, मन्यने ; सोटयति। १०८। गई (मा, पा.सब) निन्दाया; भईते। १०८। गई (भा, प, सब) निन्दार्यां ; गहंति। १०८। गई (पु, प, सब) निव्हायां ; गईयति। १०८। द्राघ (भा, था, धक) बावामे, देव्यें; ड्रायते। १०८। द्रार् (भा, था, चव) प्रबागरे; ड्राइती।

Page 108

२१

झोकसंख्या। १०८। द्राघ (भा, प, तक) आयामे, हद्दी ; द्राघते। ११०। चि (क्रगा, प, सक) चये, नागे; चिगाति। ११०। चिसु (तना, प, सक) चये, नामे ; विगीति। ११०। त्िय (तना, श, सक) चये, नाये ; चिगते। १११। हिन्ड् (भु, श, सक) गमने, बनादरे; हिएडते। १११। द्िए (भा, य, प्रक) विलासे, हावे; हिपति। १११। हेड़ (भा, ग्रा, सक) अनादरे; हेड़ते। ११२ । चि (भा, प, तक) खये, नाये ; च्यति। ११२ । से (भा, प, धक) चये, नागे ; चायति। ११२ । चि (तु, प, धक) वासे, गती ; चियति। ११३ । जुडु (चु, प, सक) प्रेरगी, गती ; जोड़यति। ११३। जुड़, (भा, प, सक) प्रेरणे, गती ; जोड़ति। ११३ । जुड़ (तु कु, प, सक) बन्धने ; जुड़ति। ११४ । राध (खा, प, सक) पाके, संसिद्धौ ; राध्रीति। ११४ । राघ (दि, प, सक) पावे, संसिद्ठी ; राध्यति। ११४। राध (दि, प, प्क) सम्पत्तौ ; राष्यति। ११५ । मुष् (भा, प, सक) हरये; मोषति। ११५ । मुष् (क्रग, प, सक) हरणे, खव्हने ; सुषाति। ११५ । सुष् (दि, प, सक) हरये, खच्डने ; सुष्पति। ११६। परई् (पु, प, सख) पूजायां ; प्रर्यति।

Page 109

ोकसंख्या। ११६। अरथ (भर, प, मक) पूजायां ; प्रस्ति। ११६ । अच (भा, श्रा, सक) पूजायां ; पर्षते। ११७। व्यय् (चु, प, सक) व्यये, उत्मगे ; व्ययवत। ११७। व्यय (भा, प, सक) मतो, पाप्ती ; व्यर्यत। ११७। व्यय (भा, आ, सक) गती, व्यापी ; व्ययते। ११८। भ्रई (भा, प, सक) विनाये ; पहति। ११८। वद (भा, प्रा, सक) विनाशी; प्रदते। ११८। अरई (चु, प, सक ) विनाश ; पद्दर्यति। ११८। स्द (भा, ग्रा, सक) भाम्वादने ; स्वदत। ११८। खाद् (भा, त, सत) बासवादने; स्वादते। ११८। सद् (चु, प, सक) (भ्राङ्पूर्व्व:) श्राम्वादमे ; पाम्ाद्यति। १२०। विच्छु (तु, प, सक) गमने; विच्क्ति। १२०। विच्छ् (भा, प, सक) गमने ; विच्क्कार्यात (१)। १२०। बिच्छ् (आन्तः, प, सक) हरके ; विच्काययति। १२१ । भी (ड्रा, प, पक) भये ; बिमेति। १२१। भेष् (भा, य, भक्ञ) भये ; भेषति। १२१। भेष (भा, थ्रा, पक) भये; भेषत।

(९) 'विष्वासुतिपणीवायः इन्यायः, वती धानुससी। पार्यानकमशय मदादितान विष्वति इति कपम्।

Page 110

नदिरहसष्टनधातुमियरथम्।

सोकसंस्या। १२२ । अत् (र, प, सब) वेष्टने ; अगत्ति। १२२। अत् (तु-मु, प, सक) केदने ; कन्तति। १२२। वत् (च्, प, सक) कौसने ; कोर्सयति। १२१। पन्च् (भा, घा, प्रक)(निपूर्जः) तपगमे ; न्यक्षते। १२१। घ्रनुच् (भा, प, भ्रक)(निपूर्व्यः) अपगमे ; न्यप्ति। १२१। अन्च् (घु, प, सका) व्यख्ने, योभने; पञ्जयति। १२४ । कुन्य (क्रग, प, पक) संकेशे ; कुध्ाति। १२४ । कुन्यु (भा, प, चक) संक्केशे ; कुन्यति। १२४ । कुछ (दि, प, पक) संकेशे, दुर्गन्धे; कुथ्यति । १२५। पर् (पु, प, सक)(विपूष्बः) विचारे, मोमांसायां ; विचारयति। १२६। चित् (भा, प, सक) संजाने ; चेतति। १२६। वित् ( यु, गा, सक) संग्ाने ; चेतयते। १२७। भ (भा, उभ, सक,) भरखे, धारपे; भरते। १२७। भ (डा, उम, स) भरती, धारपे; बिभर्नि। १२८। घाव् (भा, था, चम) इतगती ; धावते। १२८ । धायभा,प, पक)(पभिपूर्ववः) इ्रतमती; पभिधावति। १२८। सुभ (भा, घा, चव) सभे; सोभते। १२८। सुन्भ (करा, प, चब) सभे; सुखाति। १२८। सुन्भू (सवा, प, चम) सचे; सुधोति।

Page 111

झोकसंख्या। १३०। निनृज् (प्रदा, पा, पव) (प्र+पाहपूर्वकः) डपी ; प्राविडिख्े। १३०। निज् (जा, उभ, सक, घनिट्) घोधने, प्रचासने ; नैनेलि। १३१। क्िन्द (भा, सभ, धक, सेट) रोहने ; बिन्दतति। १३१ / किदू (दि,प, पक, वेट) कोदे, पार्दरतायां; क्रिय्यति। १३२ । धे (भा, प, प्रत्ञ)(सम्पूर्व्वः) सभ्ो ; सन्धर्यतत। १३२। घा (ड्ा,उभ, सव) (सम्पूर्व्ः) सन्धाने, सन्दधाति। १३३। भन्ज् (पु, प, सक) भखने ; भस्नयति। १३३। भन्ज (रु, प, सक, घनिट्) भखने ; भर्नात्ञ। १३४। विच् (डा, उभ, सक, घनिट)(विपूर्ष्वकः) विवेके; बेपेकि। १३४। विच् (र, उभ, सब, घनिट)(विपूर्षकः) बिबेके ; विविर्मात। ११५। प्यायु (भा, पा, पव)(भाक्पूर्वकः) प्रोतो; भाप्यायते। १३६। यम् (भा, पा, पक) (वि+ पाऊपूर्व्वः) बगायामे ; वायच्हते (१)।

बर्नरि वाये चावनेव दम्।

Page 112

सोकसंख्या। ११६। मिट् (भुा, था, पव) मेटे, खेहे; भेदते। ११६ । मिट् (दि, प, भव) मेदे, खेहे; मेद्ति। ११७। छ (स्वा, प, सक) हिंसायां ; समोति। ११०। क्रो, (क्रम, प, सक) द्रवाविनिमये ; क्रौषाति। १३८ । परई, (भा, प्रा, भक) दोप्ी ; प्रद्वते। ११८। परच (नामधातु:, थ्रा, भक) पूजाईत्वे ; परच्चायते। ११८। धोर् (भा, प, पक) गतिचातुय्यें; धोरति। १३६। धूर (दि, परा, प्रक) गती ; धूर्यते। १४० । कुच् (भा, प, धक)(सम्पूर्व्वः) संकीचे ; संकोचति। १४० / कुच् (तु-कु, प, पक)(सम्पूर्व्यः) संकोचे, संकुचति। १४१ / पुष् (भा, प, सक) घोषणे; घोषति। १४१ । सुष (च, प, सक) घोषणे ; घोषयति। १४२। डी (दि, भा, प्रक) (उत्पूर्व्व:) भाकाशगती; उडडीयसे। १४२। हो (भा,घा, पक)(उत्पूर्ज.) प्राकाशगती; उड्डयते। १४३। मो (भा,उभ,सक) (धयुपूर्जः) अनुमाने; पनुमयते।

१४४ । बृद् (कग, प, सक) मई ने, चूर्मने ; मुमाति। १४४। सृद् (भा, पा, सक) मह ने, संवाहने ; मदते। १४५। मिल् (तु, उभ, चक) सम्मिखने; मिलति। १४५। मोस् (भा,प, धक) मुद्राबां, निमौलने; मौसति।

Page 113

शोकसंख्या। १४६ । घुट् (भा, श्रा, पव) (तरिपूर्व्वः, भाड्पूर्णः) प्रति- निहत्तो ; वाघोटते। १४६ । घट् (तु-कु, प, भक)(विपूर्व्वः, भारपूर्षः) वराघाते, निष्टत्ती ; वाघुटति। १४७/ पन्च् (भा, ब्रा, सक)(प्रपूर्व्:) प्रकाशे ; प्रपचने। १४७ । घन्च (चु, प, सक)(प्रपूर्ष्वः) विस्तारे ; प्रपच्नयति। १४८। तुष् (दि, प, चक) सम्तोषे ; तुचति। १४८। तूष् (भा, प, प्रक) सम्तीषे; तूषति। १४८। विज् (तु, प्ा, पक)(उत्पूर्व्वः) उद्देगे ; उडिजिते। १४८। विज् (रु, प, श्रज्ञ) (उत्पूर्व्वः) वेराग्ये ; उद्विगत्रि। १५०। निद् (भा, एभ, सक) निन्दार्या; मेदते। १५०। निनृद् (भा, प, सक) निन्दायां; निन्दति। १५१ । पूर् (चु, प, सक) पूरणे ; पूरयति। १५१। पूर (दि, आ,सक) परिपूरसे ; पूर्यते। १५२। गलूभ (नामधातुः)(प्रपूर्व्वः)ग्व्विताचारे; प्रगस्भायते। १५२ । गल्भ् (भा, घा, भक)(पपूर्ष्वः) गव्दें; प्रगलूभते। १५३। वाग् (भा, प्रा, धक)(पपूष्वेः) दोमौ ; प्रकायत। १५३। काथ् (दि, भा, पक)(प्रपूर्ष्ः) दोपौ ; प्रकाश्यने। १५४ । दप् (दि, प, धक) प्रोती ; हप्यति। १५४ । दप् (चु, प, सक) मोशने; तर्वर्वात।

Page 114

झोकसंख्या। १५५। सिट् (भा, प, सक) वधे ; खेटति। १५५। सेट (पढन्त चु, पा, सक) वधे ; खेटयति। १५६। मन् (तना, पा, सब) घाने ; मनुते। १५६। मन् (दि, घा, सक) चाने ; मन्यते। १५७। चित्र (पदन्त चु, प, सक) बमुरखने; चित्रयति। १५७। दिव्रो(ए) (कर्क्रादि:) विस्मये ; चिनीयते। १५८। कुप (दि. प, पक) कपे, कुम्यति। १५८। कुप् (पु, प, धक)(प्रपूर्ष्वः) प्रकोपे ; प्रकोपयति,। १५८। ईए (पदा, था, सक) खुती; रहे। १५८। ईड़. (च, प, सक) सुती ; ईडयति। १६०। घन्क (भा, पा, सव) लखगे, भहने ; चह्डते। १०। पन्क (प्रदृन्त चु,प,सक) चिज्युत्तकरणे; प्रङ्यति। १६१। पिष् (डु, प, सक)(निस्पूर्ष:) उब्पूलने, भून्यता सम्पादने; निःभेषर्यात। ११३। सुध् (तु-सु, एम, सक,'पनिट) मोचने; सुज्ति। १११। चड् (तु, प, सक)(प्रपूर्ः) मोचने; प्रोष्छति। १११। भम् (दि.पा, धक) (उत्पूर्णः) दोत्षी; उट्भासते। १६३। खभ् (दि, प, चक) अंगे, भघ:पतने; सश्यति। १६४ । आनृष् (भा,प, पक)बोरहने, पाकाड्ायां; शाइति। १६४। कान्च् (भ, प, सक) पाकाहायां ; काइति।

Page 115

शोकसंख्या। १९५। वह (भा, घा, सख) (उत्पूर्वः) सच्ेदे; उद्वहते। १५५ । वह् (तु, य, सब) (उत्पूर्व्) सचासने, बिक्ारे ;

१६६। तेप् (भुर, पा, चव) चरचे, सम्पने; तेपते। १६७।नम् (भा, घा, सब, बेट्) चमार्या ; चमते। १६७। चम् (भा, प, सक) चमार्या ; चर्मत। १६७। चम् (दि.गमा, प, सब) चमार्यां ; चाम्यति। १६८। तिन् (भा. घा, सब) चमार्यां ; तितिचते (१)। १६८। तिव् (पु, प, सक) निमाने ; तेजयति। १६८। वब (भामचाठुः, था, पव) येविखे; प्थायते (२)। १६८। इथ (भा, था, पव) मेविखे ; सबते। १७०। वस् (पु,प,सक)(विपूर्षंकः) दाने ; वित्ाषयति। १७०। वए् (भा,प,सक)(विपूर्वकः) दाने ; वित्वपति। १०१। मन्द (भूर, घा, पव) वाये ; मन्दते। १७१। मन्द (नामधातुः, पा, थव) जड़ाचारे; मन्दायते। ११२ । भन् (घटा, प, चव)(प्रपूर्व्ः) प्रायधारणे; प्रापिति। (1) विम्वित्रमुप: सत्रिव्वादिया सनि सते, हिली, वितिय इति बमथ् वातुमंचार्या सिथ्। (२) बोडिवारटराअतिमणलात् प्यनमदान काः हिम सनति, वानुममे-

११

Page 116

भीवसंख्या। १७२ । घन्(दि, घा, पवा) (प्रपूर्व्ः) प्रायधारपे; प्रास्ते(।)। १०१। सुप् (तु-मु, प, स) लोपे, छेदने ; लुम्पति। १०१। सुप् (दि, प, पक) मोहे, शीत्सकधे; सुम्यति। १७४। दध् (भुर, था, सब) दाने, दघते। १७४ । धा (डा, उभ, सक) धारपे ; धत्ते। १०५। दद् (भा, घा, सव) दाने ; ददते। १७५। दा (डा, सभ, सक) दाने ; दस। १०६। समृय् (भा, था, चव) अंगे, नामे ; भभते। १०६। अन्य् (दि, प, भव) भ गे, नामे ; ससति। १००। गप् (भा,एभ,सक, चनिट) भाक्रोये,अपधे; अपते। १७७ / पप् (दि,एभ, सब, पनिट)पाक्रोथे, अपथे; सम्यति। १७८। नट् (भा, प, पव) तृत्ये, भभिनये ; नटति। १७८। नट (पु, प, सब) दौती, पभिनये ; नाटयति। १७८। वन्च् (पु, पा, सक) प्रतारपे ; वजजयते। १७८। बन्च् (भूर, प, सक) बती; वश्ति। १८० । पू (भा, घा, सब) घोधने ; पवते। १८० । पू (कग-पुर, सम, सक) योधने; पुनाति। १८१। मा (डा,पा,सब) परिमाषे, विचारे; मिमोते।

(१) वालमर्निसमिन्देन्वादिना विकसविषानात् पचे मानिवि, प्राम्यते, दवि रममानवारीडषि अववि।

Page 117

शोकसंस्या। १८१। मोम् (भू, प, चम) मब्दे ; मौमति। १८२। रष् (तु, सभ, सब, चनिट) कर्जनी; स्बति। १८२। अब् (भूर, प, सक, चनिट) कर्मने; कर्मति। १८३। थोक (भा, घा, पक) सेके ; शोजते। १८३। गोक (पु, प, सब) सेके, सर्में; भोजवत। १८४ । शब्द (नामधातु:,था, चम)गन्दबरपे; वन्दायते(१)। १८४ । ग्रब्द (पु, प, चव) भब्दे ; गन्टबति। १८५। खस् (भा, प, चव) (विपूर्ष्यंकः) विश्वासे, श्रोड़ायां; विससति। १८५। लस् (चु,प, चका) नृत्यनेपुखे, धमिनये; सास््यति। १८६। सो (तु,प, चत्र)(बिपूर्णः) पन्तर्धाने ; विष्यायबति। १=६। सो (भा,प, चक)(बिपूर्ष्यः) द्रवोकरथे : विजयति। १८७। क्रम् (भा,घा, भव) (प्रपूर्ष:) चारभे, पेषायां ; प्रश्रमते (२)। १८७। क्रम् (दि,प,सबा) (प्राड्पूर्णः) पात्रमने; भाक्म्यति। १८८। वो (मढा, प, सबा) ममें धारणे ; बेति। १८८ । वन् (दि,पा, चम)(बिपूर्य:) उत्पत्ती; विजायते।

नः। सदृषसेनाक मेपदम्। (२) 'प्रोपादाएय' ब्रोपाणा परात् मनी में खान् ने बारमी, इमास्मेपदम्। प्रकमते भारभते रवर्ष:।

Page 118

११

शोषसंख्या। १८८। प्रथ (भा, पा, पक) प्रस्थाती ; प्रथते। १८६। प्रघ् (चु, प, पव) प्रस्थातो ; प्रधयति। १८०। प्रम् (भा, प, सक) गती, प्राप्ती ; पमति। १९०। प्रम् (चु, प, सब) पोड़ने, रोगे ; श्रामयति। १९१। विष (डा, एभ, सक, घनिट) व्यापने ; वेवेष्टि। १८१। विष् (क्रग, प, सक) वियोजने ; विष्ाति। १८२। पिष् (भुर, प, सक) विनाशे ; शेषति। १८२ । शेष ( मामधासु:, प, पव)भेषतुष्याचरि; शेषति(१)। १८३। बिप् (तु, उभ, सक, पनिट्) द्ेपणे; चिपत। १८३। चिप् (दि, प, सक, घनिट) सेपे; चिम्यति। १८४ । लप् (भुर, प, सक) वालारयां वाचि; लर्पात। १८8 । लप् (चु, प, सक) वालायां वाचि; लापर्यति। १८५। यु (पदा, प, चव) सङ्ग्मे, मिन्रणे ; यौति। १८५ । यु (क्रग, सभ, सक) सङ्गसे, मित्रणे ; युनाति। १८६। इज् (च प, सक) सिंसार्या, रोजर्याति। १८६। इज (तु, प, सक) भग, पौड़ने ; रर्जात। १८७। भोड् (भा, प, चक) पपमब्दे ; बेक्ति।

(१) श्रीयनि इखम यान्ज्ाळी सदोपर्ये बादिमा कि., वषत् बनुषः, रवार- उशारचार्य:, ततः बसारमाचशनबळ सीप:, तहन्तलेन भेब शवि वातुसंचा, विप् मय्, बनारखीप:।

Page 119

झोकसंख्या। १८७। खेछू (पु, प, पक) बेच्छभाषा प्रयोगे ; बेक्यति। १८८। हथ् (भूर, परा, पक्, घनिट्) (सम्पूर्णः) बामे, दर्यने; सम्पशते ()। १८८। हय (भा, प, सक बनिट्) दर्घने; सम्पखतति। १८८। निन्स् (पदा, प्ा, सब) चुम्बने; मिंसे। १८८। निच् (भुर, प, सक) चुम्बने, निवति। २००। घट (भा, प्रा,प्रव)(विपूर्षः) भपसरणे; विघटसे। २००। घट (चू,प, प्रक)(विपूर्व्वकः) पलायने; विघाटयति। २०१। सतन् (भा, प, भक)(निपूर्ष्ः) शब्देः ; निस्नति। २०१। स्तन (प्रद्न्तप, प, चक) मेधमब्दे; सनयति। २०२। रस (भा, प, पव) शब्दे ; रसति। २०२। रस (पदन्त पु, प, सब) पाख्वादने; रसर्यात। २०३। लस्ज (भा, था, चक) सब्जायां ; नब्बते (२)। २०४ । तुस् (चु, प, सका) उत्तोसने; तोखयति। २०४। तूस् (च, प, सक) परिमाषे; तूलयति। २०५। दन्य् (पु, था, सक) दंधने; दंघयते। २०५। दन्य (भा, प, स) बमिट) दंघने; दमति।

गुषेतानिंहम:', समः प्रेम्धः धकर्षागेन्य एम्: मं (बासनेपड) खात् थे।

Page 120

गोवसंख्या। २०६। इच् (पु, प, सक) मोके ; भोषर्यात। १०६। इच् (भुर, प, सब) थोके; भोचति। २०७। पद (पहन्त पु, पा, सज) गतौ, प्रासी ; पदयते। २००। पट्, (दि, था, चक)(सम्पूर्वः) सिद्ो; सम्पधते। २०८/ सन्भ (प्रेरणे वान्त:, भा,घा,सक) शब्दे; लनायति। २०८। लभ (भा, घा, सक, बनिट) लामे ; लभते। २०८। ष (भा, प, पक)(प्रपूर्षः) प्रहषें; प्रष्षति। २०८। ४ष् (दि, प, भव)(प्रयूर्बः) प्रहषें; प्रप्ष्पति। २१०। दोला (नामधातु:) दोलासटथाचारे ; दोलायते। २१०। दुख (चु,प, सक) दोखने ; दोलयति। २११ । वाड (भूर, घा, चक) मथने ; वाहते। २११। बड (भा, सम, सब, घनिट) वहने ; वहते। २१२/ सिवद् (भा, था, धक) खेदे; खदते। २१२ । खिद (दि, प, चक, धनिट) खेदे; खिद्यति। २१३। छय् (भा,था,सक)(विपू्वंः) तन्तुसन्ताने, बायते। २११। वे (भा, सल, सक) तन्तुसन्ताने; वयते। २१४। वा (घदा, प, चक) वायुचलने, वाति। २१४ । ये (भु, प, चत्र)(उत्पूर्षः) गोषे ; उद्वायति। २१४ / खज (तु, प, पव) बकप्राययो: ; अर्व्वयति (१)।

(1) पुरार्ईनें. वदाविदनिम्वलात् ऊजनौति पदच सूछे मयुशम्।

Page 121

ओोकसंख्या। २१६। यम् (भा, प, सक, घनिट) (पाछपूर्वः) बिछ्वारे; पावचति। २१६ । भानृष् (भा, प, भव) विस्तृतो ; पाष्कति। २१०। मुद् (पु, डम, सब) अधिवासने ; मोदयते। २१। सुद्द (भा, था, चक) प्रहषे; मोहते। २१८/ शप (दि, प, भव) गौषे ; हर्चत। २१८। हचि (नामधातु:, वमादिः) योचाचारे/भचीयते()। २१८। खा (प्रदा, प, भव) खाने ; खाति। २१६1 से (मा, प, सक) वेष्टने ; सायति। २२०। गज (भा, प, प्रक) गर्जने; गर्शति। २२०। गर्ज् (चु, प, चक) गजने ; गर्जर्याति। २२१। वाय (भा, बा, चव) बाये, भंगे; बाबते। २२१ । वाय (भर, प, चक्) वाये, भंगे; बार्बात। २२२। सू (भा, प, चक, बेट) मब्दे; खरति। २२२। खर (पदन् चु, प, सब) तिरखारे; खरवति। २२३। सम् (भा, प, भव) बेखाकेर ; समतति। २२३। साम (पदन्त पु, प, सब) साकवणे; सामर्यति। २२४। ईस् (भुर घा, सब) (प्रपूर्षः) दर्यने; प्रेचते।

'भशाद पानें वा वसद्ोपर्र वि सूनम्।

Page 122

कविर इजरृतपातुनिवरसम्।

झीक संख्या। २२४। ईस् (तु, प, सक,) (प्रपूर्जः) दर्थने ; पेच््यत।

२२५। लब् (भा, उभ,सक)(भ्रभिपूष्वः) अभिलाषे; अ्भिलषते। २२६। साम् (दि-यमा, प, पक)ग्वानी; काम्यति। २२६। क्रम् (भा, प, भक) म्यानी ; कामति। २२७ / कत्य (भा, भा, सक) साघायां ; कत्वते। २२७। कब (पदन्त पु. प, सक) कने; कथयति। २२८/ पनुज (रु,प,सक, वेट)(विपूर्ष्वः) प्रकाये; वार्नात। २२८। घन्ज् (प, प, सक)(विपूर्ष्यः) प्रकाशे; वास्त्रयति। २२८। वुट् (भा. प, सक)(भाड्पूर्वः) छेदे ; भावोटति। २२८। वुट् (पु, प,सक)(भाऊपूर्व्यः) छेदे; भावोटयति। २२०। पथ् (पु,प,सक)(समपूर्ष्यः) वन्धने ; सम्पाभयति।

२११ । पूर्व (तु, उभ, सब) खमसे ; घूर्षते। २११। सध् (तु-क, प, सक) समने; सुषति। २३२ । कस् (भा, प, अक)(विपूर्ष्ः) दौप्ी ; विकसति। २१२। बाम् (भूा, पा. धक)(बिपूर्वः) दोसौ ; विक्ायते। २२१। किश्ु (तु, प, चक) कोड़ायां; विर्सति। २२६। क्रोड़ (भा, प, धक) कोड़ायां; क्रौड़ति। २३४। कूट (पढनत उु, प, सक) दाहे, वधे; कूटयति। २१४। कुट् (त-ड, प, चक)(सम्पूर्व्ः) कौटिख्े; संकुटति।

Page 123

शोकसंस्या। २३५। ऋप् (भा. घा, चब) अपार्ड ; चपते। २२५। उप (पटन्त पु, प, चव) हो्बजे ; सपयति। २३६। मित् (भा, घा, चद) थौझर ; खेतते। २१६। मिन्द (भु, पा, भव) थोकेर; सिन्दते। २३७। पन्ष् (पु, प, सब) गतो ; पन्मबति। २२७। पम् (दु, प, सक) मतौ ; पववति। २३८। प्रादु (भा, था, चक) यन्दे; हाहते। २३८। ब्ाद् (भा, घा, चव) बाड्गादे; डादने। २३८। मूच (भा, प, चब) हदी ; मूर्चति। २२८/ स्फूर्च (भूर, प, सब) विसमृती; स्पूपति। २४०। दु (खा, प, सबा) उपतापे ; द्रषोति। २४०। डस् (तु, प, सब) मतो ; द्रपति। २४१। सिन्म (भा,प,सबा) (पाष्पूर्वः) चाश्ेपे; भाविद्ृति। २४१। सिन्म (पु,प,सब) (भाठ्पूर्णः)रखने; पाविक्बति। २४२। सु (भा, म, सब) मती, प्रेररी; सवति। २४२। सू (खा,सम, सब) निव्योड़ने, चमिषये; पमोति। २४१। मद् (तु, था, सब, बेट) तर्पने; माड्यते। २४१। मद (दि.भमा, प, चक) मदे ; माखति। २४४ । सिट् (दि, प, चक, बेटू) मोती ; विवति। • २४४। बिर् (तु, प, चम) प्रोती ; बेडबति।

Page 124

झोकसंख्या। २४४ । सूर (पदन्त पु, प्रा, पत) विक्रमे ; शूरयतै। २४४। भूर (दि, ब्रा, सक) विनाये ; सूर्यते। २४५। घोल् (भा, प, सक) अनुशोलने; शोलति। २४५ । गोल (पदन्त चु,प,सक) अनुभोलने ; शौलयति।. २४५। सम् (भा, प, पक) वेक्लवर; समति। २४५। तम् (दि.भमा, प, धक) वैक्वा; ताम्यति। २४६। हिद् (रु, उभ, सक, घनिट) छेदने ; शवनति। २४६। छेद (पदन्त चु, प, सक) केदने ; क्वेद्यति। २४६। ऋध् (खा, प, चक) हद्ी ; ऋध्ीति। २४६। ऋध् (दि, प, चक) हद्ी ; ऋध्यति। २४७। स्विष् (भा, प, सक) बासिङ्गने ; श्रेषति। २४७ । गवेष (पदन्त चु, प, सक) भ्रन्वेषणे ; गवेषयति। २४७ । इ (प्रदा, पा, सक)(अधिपूर्व्वः) पध्ययने; प्रधोते। २४७ । इ (पदा, प, सक)(अधिपूर्ष्वः) सरये, प्रध्मेति। २४८। लोच(भा, पा,सक)(भाऊपूर्व्वः) पालोपने; पाख्ोचते।

२४८। शोक़ (भा, पा,सब) (भ्ाङ्पूव्वः) दर्यने; भालीवते।

२४८। झत्स् (पु, उभ, सब) निन्दार्या; कुत्समते। २४८। झत्स् (भूर, प, सब) निन्दायां; कुत्सति। २४८ । भत्रस. (पु, प, सब) भव्संने ; अत्र्सबति।

Page 125

खोकसंख्या। २४६। भतर्स (चु, घ्रा, सक) अत्र्सने ; अवरसंबते। २५०। मन्ड् (च, प, सक) भूषने ; मच्डयति। २५०। मन्ड् (भा, प, सक) भूषणे ; मच्छति। २५०/ भूष् (चु, प, सक) भूषसे ; भूषयति। २५०। भूष (भा, प, सक) भूषणे ; भूषति। २५१ । मूल (चु,, प,सक)(उत्पूर्व्यः) उम्मूलने ; उम्मूलर्यति । २५१ । मूल् (भा, उभ,सक)(उत्पूर्वः) उभ्पूलन; एस्पूमति। २५१। पौड़, (भा, प, सक) पौड़ने ; पोह़ति। २५१ । पौड़ (चु, प, सक) पोड़ने ; पोड़र्यात। २५२। वर्ह् (चु, प, सक)(निपूर्ज.) बधे ; निवस्यतति। २५२। वर्ह (भा, घा, त्रक)(निपूर्ष्वः) दोप्ी; निवर्हते। २५२। वर्ह (भा, प, सक) भजने, पूजन ; पर्हति। २५३। नम् (भा, प, सक, घनिट) नमस्कारे ; नमति। २५३। नमस् (नामधातुः) नमस्कारे ; नमस्त्ति (१)। २५३। रघ् (रु, उम, सब) भनिट्, भ्रावरणे ; कर्ष। २५३। दध (दि, पा, सक, बनिट्)(अनुपूर्वः) पमुरोधे ; पमुषध्यते। २५४ । मिद्रा (भगादि: पा, चव) निद्ाभजने; निद्रायते।(२)

(२) निदादिमन्द्री धर्ममममोदपि नन्दर्भान्रस्मायत् धोतिय्ममएय, तेन बिद्राबान मिदावान् अबवीनबसें निदायते। 'यजदवा्यें या सकषीषम' इमि

Page 126

शोक संख्या। २५४। ड्रा (पढ़ा, प, भव)(निपूर्षः) निद्रारयां; निद्राति। २५४ । स्ध (दि, प, सब) सिसार्या ; यध्यति। २५४। गर्ज (पु, सभ, सब) सिसावां ; गईयते। २५५। तूर (दि, था, पक्त) तवरायां ; सूर्यते। २५५। खर् (भा, था, चक) खरायां ; तरते। २५५। धन् (भा, प, सख) बोषचे; ध्वनति। २५५। ध्यन (प्रदृन्त पु, प, सब) घोषणे ; ध्वनयति। २५६। तर्ज (भा, पा, सब) भतर्सने ; तर्जते। २५६। तज् (चु, प, सक) भतर्सने; तर्जयति। २५६। दु (खा, प, सक) उपतापे ; दुनोति। २५६। दू (दि, था, चक्ष) उपतापे ; दूयते। २५७। सूद (भा, पा, पव) अंगे ; सूदते। २५७ । सूद (पु, प, सक) हिंसारया ; सूदयति। २५७/ कित् (सनन्तः,भा,प,सक) कग्जये; चिकित्सति(१)। २५८। गु(तु,पा,सक)(सम्पूर्ज्वकः) प्रतित्जायां; सक्रिरते(२)। २५८। ग (क्ग-पा, प, सब) कथने; मणाति। (१) वितृतिजनुप: सग्रेम् उत्वादिना सन्विधाने, रमनिवेधे, मुमानिमौति नुयनिषेध, सम् वक्नी विरिति दिल्े, सम्वगदिर्धुरिति चिवित्सभायस भातृसेव्ावास तिप। उन् बिधाने सते कितवाती: सन्देशर्वत्वेपि 'कन्जवेि बिवी मतः' इत्यनेनास रीगीपतमनार्वलम्। (२) 'समः प्रतिघ्ामान्' दति सूपेय सम्पूर्ववात् मिरठे: पतिव्ञाषें चाम्जे- पदम्।

Page 127

झोकसंख्या। २५८। भुज (इ, पा,सब, यमिट्) भोजने, भोगे; सुडू्मे। २४८। भुज (तु, प, सब) कौटिसे ; सुबति। २५८। पछ् (भा, प, सब) गमने ; पज्ति। २५८। प्रय (भा, था, धम)(परापूर्वः) पखाबने ; पसाबते। २५८। हा (डा, प, सक) त्वागे ; बराति। २५८। हा (डा, पा, सब) परास्ती, गती ; बिशेने। २६०। सो (क्रग-पुर, प, पक) श्रेषे ; सिनाति। २६०। लो (दि, था, चक) श्ेषे ; लोयते। २ह०। जन् (दि, घा, चक) जनौ ; जायते। २६०। जि (भूर, प, भव) जये ; जयति। २६१। पा (बदा, प, सब) रचषे ; पाति। २६१ । पे (भूा, प, बम) घोषे ; पार्यत। २६१। रन्ज (भ, उम, बज्, बनिट्) रागे ; रवति। २६१। रन्ज् (दि. एम, पय, परनिट)(पनुपूर्वकः) बमुराये; भनुरष्यते। २६२ । रह् (भूा, प, सक) त्यागे ; रहति। २२। रह (प्रदन्त पु, प, सब) त्यागे ; रहयति। २६२। भरम् (दि-वमा, प, पम) भ्मणे ; साम्बतति। २६२। श्म् (भा, प, चव) समने ; अमति। २६३। सन्ड् (चु, प, सब) भखने ; सच्यति। २६३। सन्द् (भा, परा, सब) छेदने; सच्ती।

Page 128

छोकसंख्या। २६१। पुष् (भा प, सव) दाह; प्रोषति। २६३। मुष् (दि, प, सक) दाह; पुचति। २१४ । पर्थ (नामधातुः) घर्धनिव्ासायां; भरथापवति(१)। २३४। धर्म (प्रढृन्त चु, था, सक) म्रार्यने; पर्षयते। २६४। भाज (पदन्त चु, प, सक) (विपूव्यं:) विभागे ; विभाजयति। २६४। सभाज (प्रदृन्त चु,प,सक) सम्ाने ; सभाजवति। २६५। सुभ, (तु, प, प्रक) लोमे ; सुभति। २६५। लुभ (दि, प, पव) लोमे ; लुभ्यति। २६५। गद (भा, प, सक) भाषणे ; गदति। २६५। गढ़ (दि, प, सक) भत्सेने ; गद्यति। २६९। पथ् (क्रग, प, सव) भीजने ; प्रभ्नाति । २६। पश् (खा,परा, सक) व्याप्तौ; प्रभ्मुते। २६६। दस् (भा, घा, प्रक) नैपुख्ये ; दचते। २६६। दय् (यु, पा, सक) हिंसार्यां ; दखयते। २३७। यच् (चु, घा, सक)पूजायां ; बंचयते। २६७। यच (नामधातुः) यचसट्याचारे ; यर्चात (२) । (९) वर्षनापटे पर्यापयति, 'से: सव्वाव्याने मि:' इति चिः, 'नापसत्वार्ई- बेदेयानतः' इनि नाप्, न इस्। (९) बचदयामरति वचति, चाधाराजें किः कहतू, चयषः, इ्कार ठार- पाय:, तती पकारमानशमयस जीप:, तदनलेन बब पति धातुसंज्ा।

Page 129

शोकसंख्या। २६७। सेट् (भा, प, सब) भवदर्मने ; सेटति। २६७। खोट् (भा, प, चव) गतिवैकखे; सोटति। २६८। माह् (भा, था, सब, वेट्) विलोड़ने ; गाहते। २51 बाघ् (भा, था, सब) इच्छायां ; गाधते। २६८। गुघ् (कम, प, धक) कोधे ; गरुभाति। २६८। गुध् (दि,प, सब) वेष्टने ; गुप्यति। २६८। एज (भा, घा, भव) दोमो ; एवते। २६८। एज् (जान्तः) भोभने, दोपने ; एजयति। २६८। इख (र, था, भष) दोसी ; हखे। २६८। एघ् (भा, पा, पक) हरौ ; एघते। २७० । घोट (भा, प, पक) गब्दें; शौटति। २७०। श्रिट. (भा, प, सब) चनादरे; घेटति। २७०। सिघ (भर,प,सक) प्रतिपूर्व:, निवारये; प्रतिवेधति। २७० । सिध् (दि, प, पक) घनिट, सिडी ; सिध्यति। २७१/ नौ (भा, था, दिवा) मापथे; नवते। २०१। नो (भा, प, दिक) प्रापथे; नयति। २०१। सुड़ (तु, प, पक) द्षें; सड़ति। २७१। युद् (क्रग, प, पक) हषें; बड्ाति।

रति समापमिटं कविरइस्वष्टृतधातुविवरचम्।

Page 130

विलसन्ति (४१ परषाया, ३ पडती) चम विलसन्ति इति सायु। विलासयन्ति (४१ परषठार्या, ५ पडूतती) चतर विष्वावयन्ति इति सापु। बिलाचर्यान्त (४१ पृषार्या, १८ पडूती), पाय (५१ पष्ठार्या, १ पडकी) चव साम पति सापु।

RAJAH'S LIBRAR MOHA 15 MAR128/

COOCH BEHAR