1. KaviKalpaLatha Deveshwara.djvu

काव्याल्पलता।

श्रीमता देवेश्वरेशाविराचिता,

तनैव कृतया टोकया च भाषिता,

श्रीगरचन्द्रशक्तिश्याम्पादिता।

S.V.U.College

Library,

TIRUPATI

Acc. No

10830

Date.21.6.67.

काव्याल्पलता

ॐ नमो वागेश्वायै।

वारिभिरिरसिता: प्रकृतिफलैरत्पलस्ववास्त्वाच्छवा-:

: कोरकीताः सुधांशुकलया स्मरे कपुष्पाश्रयः ।

नन्दैरै तामसिहुतभुग्धूमैर्मिलहोहदा

ल्प कोष्टु फल ददतु बोधभृष्ट जटा धुनिटः ॥२॥

लवन्द्रमहामात्यश्रीमदागमटनन्दनः ।

श्वरः प्रतनुते कविकल्पलतामिमाम् ॥ २ ॥

नभावितात्मानः कवितां के न कुर्वते ।

वच कविताधानकुशला विरक्ता: पुनः ॥ ३ ॥

न्यैवेतं न द्रुयां तच मच्चरतो मम ।

पठे प्रस्खलतः सन्तः मन्त्रवलवननमः ॥ ८ ॥

पापवर्गद्वारगता वध्य पापाञ्ज्ञानूभयाव्‌य ध।

निबडेयं मया धैरारस्चारितश्लोकसङ्गये ॥ ५ ॥

सुरत्तरम्यस्तवकास्‌तदालिपरिशोभिता ।

कविकल्पलतास्‌तेयममला परिशोभिताम्‌ ॥ ६ ॥

शब्दश्लेषकथार्थाख्याश्रुतवारस्तवकास् त्व इह ।

ते चत्वः पद्यपटस्‌तकुसुमैरन्विताः क्रमात् ॥ ७ ॥

तचाद्यस्तवके'च्‌छन्दोऽभ्यासः सामान्यशब्दकः ।

वर्गोऽस्‍ति तरनुप्रासः कुसुमानि यथाक्रमम्‌ ॥ ८ ॥

(४) कविवृत्त्यादिप्रतेयादि । भो धीराः, इदं कविकल्पलतामया निवद्धा, किंमघे? त्वरितं गौडं श्लोकानां किं

सम्पत्तथे, किं कुत्सिता कविवृत्त्यादिप्रतं वोच्य, कवयः प्रविच्यन्तेऽत्र

इति कविग्रिच्छा कविलोपायग्रन्थ्यस्तेषां प्रथमं श्रुतसंव्यातं कवौन्द्राणां कविप्रसिद्धान्‌ उपजौव्य श्रुतप्रोक्त्या च तेभ्यः श्र

कविलोपायप्रसङ्गरमिति यावत् ।

(५) सुरत्तरत्यादि । प्रोभनं यदृत्तं पद्यं तेन रस्मः सस्तः

कविकल्पलता।

बन्देऽस्यामप्रमेयेच नेजभूते? विपाश्विताम्‌ ।

कथ्यन्ते केडपि शब्दा यैःशब्दो मन्दोऽपि विन्दति ॥५॥

श्रोत्रलक्ष्मी: कमला पद्मालयया च हरिवल्लभा ।

दुग्धाभ्भिरनिन्दितौ? क्षीरसागरापत्यमत्यपि ॥ १० ॥

क्षीरपार्थोऽधितनयेत्येवमेकाक्षरादिकम्‌ ।

ग्रादौ साध्यं पदं स्थाय्यं श्रेषं कुर्यादिप्रेषघौ:? ॥ ११ ॥

विशेष्योऽर्थेर्वर्णाकाराधाराधेयत्निक्रियागुरौ:? ।

साहश्यपरिवाराद्यै:? क्रियते सर्वशेषघौ:? ॥ १२ ॥

यश्रुत् सुश्रांभुर्धवलोऽततन्वत्:

कान्तान्तरौक्षा? हरिणां दधानः ।

महत्तमो घ्नन्‌ जनतापहारौ

मृगेन्द्रवद्राजति चक्रमध्ये ॥ १३ ॥

बन्धुशौरिः सुहृद् वादौ कल्पः प्रत्यः प्रभः समः ।

देशोयदेशप्रसिद्धामोदरायाः इवार्थकः ॥ २८ ॥

धवल्लः शुद्धोदतिवल्लोऽत्यन्तवर्त्तुनाकारोदतिंश्र्चरितच्शु श्रान्तान्नतरौच्यः प्राप्ताकाङ्क्षो हरिरत्नां मृगं दधानः पद्दे उत्कृष्टयान्त्रा

न्नतरौच्यः मनं हरिणां विभ्रदित्यर्थः । मधुरतमो ध्वनिं महान्तकारं नागायन पद्दे महत्तमोडतिमचानं, ध्वनिं हिंसात्मक दत्यर्थः ।

जनतापहारौ जनानां तापं तपादिजन्यग्रामपहरणं शौक्लमस्यति पद्दे जनताया जनसमूहमस्य स्रपहारौ स्रपहन्ने समः । स्रप्य

क्रमेऽप धवल्लादिविशेषापदैर्व्याघ्याकारादौनामुदाहरंव्यतिनाम ॥

(१८) साहश्यप्रस्तावे तदभिधायकान गृहीत्वा प्राभिधचे

बन्धुरित्यादि बन्धुपर्यायास्तेन बान्धवद्यादद्यः । चौर इति

चौरपच्यांद्यास्तेन तक्कारमोषकारापहारकाद्यः । सुहृदिति सुहृद्-

तपस्यांद्यास्तेन मित्रादयः । वादौति वादिपर्यायास्तेन वावदूक-

वदातद्-वाचाट-वक्-प्रतिवकृत्प्रभृतयोडप्युद्याः । कल्प दूति कल्प-

वा। वनाल्य पत। ।

यथेन्दुवन्ध्यसुतांस्ताश्रोच्योर्गे हार्गश्रय: सुहृत् । कुन्दवदनौ हंसकल्प: क्षौमप्रभयो हिमप्रभ: ॥ १४ ॥

गन्धासमोज्ज्वलेशौ्य: संघदेश्य: सुधांशुपु: । विसाभक्ते जसोराम्र: कैलासोदरसोदर: ॥ १६ ॥

कथानगरमव्वार्थ्यनित्यकृत्यादिवसौ नै: । शाकानां हृ्टचेष्टाभिर्मृगन्द्रोदभ्यासक्रमो यथा ॥ १७ ॥

ग्रासौदृ दृश्यथा राजा चत्वारिकस्तस्य भूतनव: । वामलक्षणगात्रञ्जयभरता' इति विश्रुता: ॥ १८ ॥

ध्वस्तध्वाःलजभ्रं रत्नवेश्मविस्मेरराग्रामिभ: । राजधानी इदंस्येव तत्पूरं शोभते सदा ॥ १९ ॥

प्रतोयते कृटं: प्रयोजनादासौ लच्मणा ग्रनिकरपिता । एतानेवोदाहरति यथेति विशिष्ट: विमं मृणालं तत्स्वरूपं श्रन्यतं स्पष्टम् ।

(१८) राजधानी तत्पुरर्मिति तत्प्रभृदृं पुरं नगरं तस्मि

प्रत्यर्थिपृथ्वीहृदयाधिनाथ

ध्यान्तौघविध्वंसमनवामरेशः ।

मन्नौतिवह्नौवनवामिवाहो

विश्वम्भराया दयितो विभाति ॥ २६ ॥

दुर्दैवगारिधरगौधरावृत्त

ध्यान्तमादलविक्रेडनांभुमान् ।

नोतिवैष्णवननू तनोर्मुद्रा

मेदिनौपरिहृदो विराजते ॥ २७ ॥

घतिमभ्रः नामधातुभागमेदे भवेद् यथा ।

पुनातु नरकारिकभूषितकाराम्बुज ॥ २८ ॥

दिविषदहन्द्रवन्तं वन्दे गोविन्दपदहयम् ।

स्वरमध्योतु न श्रौषदतु श्रुत्ये अवतो यथा ॥ २९ ॥

न स्याद्विभागेऽपि मेने मात्येष राजेति कुर्वचित् ।

कृचित्त स्याद् यथा देवाय नमश्चन्द्रमौलये ॥ ३० ॥

स्थालो भात्यनपूरैयमरोंभिः' शोभते घटः । पटः संलक्ष्यते रक्षः साक्षाललक्ष्मोरियं बधूः ॥ २० ॥

प्रातः ऋतश्रमःः स्वातोदचिंतदेवो हृतानलः । भुक्तानः शृतसच्छाचः सायं प्रय्यार्थयं ययौ ॥ २१ ॥

पुष्पाशा पार्श्वदेशेऽसो ऋत्वा कौडति कामुकः । ताम्बूलिकोऽच ताम्बूलमस्त्य पश्यार्पयत्यमौ ॥ २२ ॥

तददर्शान्यपदैः स्वान्यश्लोकस्यै परिवर्त्तनात् । तचैव छन्दस्यभ्यस्येदघछन्दोऽनुसरे यथा ॥ २३ ॥

प्रत्यर्थिप्रथिवोपालतमोजालदिवाकरः । नोतिनर्त्ततिपक्षीन्यो राजते जगतीपतिः ॥ २४ ॥

प्रत्यनोकावनो कान्तध्वान्ताविध्वंसनांधुमान् । नयवन्होवनाामोदः शोभते भूमिवल्लभः ॥ २५ ॥

चादयो न प्रयोक्तव्या विच्छेदात् परतो यथा । नमः शिवाय इत्याय च दानवविनाशने ॥ ३१ ॥

एकस्वरोपसंघेना विच्छेदः श्रुतिमौख्यकृत् । यथा पिनाकपाणिं प्रथमामि स्मरशासनम् ॥ ३२ ॥

यथैव यथोदेगे: सुरधियं नोपजायते । तथा तथा मधुरता निमित्तं यतिरिष्यते ॥ ३३ ॥

अबुध्यार्थी'पि मधुरा सनोचःश्रुति भारते । तमोनिचयसङ्घाशा मधुरालाप देवकी कला ॥ ३४ ॥

(३ २) एकस्वरोपसर्गोक्तित एकस्वरो यस्य पवश्रुते य उपप्रादिश्येन ।

इति प्रथमस्स्तवके कन्दोऽभ्यासो नाम प्रथमं कुसुमम् ॥

सामान्यशब्दा: काव्यनिष्ठे क्रमादेकाश्रयादय: ।

एकाचरम् ।

श्रो भो हे हि तु नु तु न प्र त्व ।

वि प्राङ् प्रा मत् सु सं तथा ॥ १ ॥

श्रोष्ठया भो केशव हे हरे त्वां

निष्पौडितारे सुरमातं प्रयच्छ ।

निकाममासेच्या विभावस्तु त्वं

सद्योऽङ्गिनां चेतसि सङ्गतो हि ॥ २ ॥

द्विचरम् ।

स्फुटं स्फुज्जितं स्फुरत् स्फारं सारं तारं वरं परम् ।

प्राथ्यं प्राज्ज्ञं प्रियं ज्येष्ठं प्रेष्ठं श्रेष्ठं मुखुब्वेह ॥ ३ ॥

कौच्च्यं काम्यं कम्रं कान्तं मञ्जु मडङ्कु मर्हन्मलत् ।

गाढं वाढं हढं प्रौढं बलत् बलाहकलासुलत् ॥ ४ ॥

स्वैरं सम्यक् सदा शाश्वत् सत्यं नित्यं ध्रुवं द्रुतम् ।

अथ चरम्‌ ।

श्रुतिति प्रकटं सपदि प्रसभं निर्विडं रुचिरं सुभगं प्रचुरतम्‌ ।

विक्रमदिह महिचरादिलसदृक्‌ विमलं सकलं बहुलं प्रव्रलम्‌ ॥ ९ ॥

सव्वदा सव्वथा सव्वतः प्रोद्गत: सत्वं सततं निःश्रित वंगतः ।

उच्च कैर्ज्जमा नित्यशः सुंदरं पेष्टलं मञ्जुलं प्रोज्ज्वलदिकुरुत्‌ ॥ ८ ॥

प्रोद्याम विभ्राज दुतुज्ज्वलस्फुरज्ज्‌

दुतान शोभाव्य विक्षार विक्लोडत ।

सच्चाय सच्चोभ नि:शब्द नि:श्रेष

मित्यं बुधैक्यक्षरं वै प्रयोज्यम‌ ॥ ७ ॥

रयादेव जवादेव सर्वकालं सुनिश्रितम् । स्फारशोभं प्रभायुक्तं स्फुरच्छायं श्रियायुतम् ॥ ११ ॥

वराभोगं बहुश्रृङ्गं लसत्कारान्त स्फुरद्ग्रः । घनच्छायं ज्योतिर्येव शोभायुक्तं विकस्वरम् ॥ १२ ॥

पञ्चाशरम् ।

प्रवरश्रोंकं रुचिरच्छायं स्फुटलक्ष्मीकं वह्निश्रोमत । कलयायुक्तं विकसत्क्रोचः प्रचुरज्योतिर्युतिरोचिष्णु ॥ १ ३ ॥

विलसच्छ्रवी प्रसृतप्रभं प्रसरद्रुमं सुषमामयम् । बहुवैभवं रुचिभासुरं कलयान्वितं मलवर्ज्जितम् ॥ १ ४ ॥

स्फुरितोदयं खचितं श्रिया विकटोन्नतं प्रमदालयम् । घनावश्रमं भुवनाड्डितं वरदाधातु धातिसुन्दरम् ॥ १५ ॥

षड्वशरम् ।

आहृतवैभवमक्षिमहोत्सव

कान्तानिकेतनांमडतमालत चाहतरच्छवि सुन्दरदोधिति ॥ १६ ॥ मनोहरच्छायमुदस्वतयुत स्फुरत्प्रभाचारु घनांश्रय युतम् । समुज्ज्वलत्कान्ति विभाविभासितं निवेशयमित्यन्तु घड़क्षरं पदम् ॥ १९ ॥

प्रस्तारम् समुज्ज्वलतशोभाढ्यो रोचनीचयर्गरोचितः । चारुच्चत्कलाश्रालो कान्तकार्तानिकेतनम् ॥ १८ ॥ वलगुवलदपुलक्शो मेहारहिममन्दरम् । स्वाभासम्भारसंशोभो दौषिमघडलमणिडत: ॥ १५ ॥

प्रभाप्राग्भारसारश्रोहच्छदृश्यतयुत्तिः । मनोरमतसच्छायो विभावैभवशोभितः ॥ २० ॥

षोडशाचरम्।

चमत्कारकरस्फारप्रभाप्राग्भाराभासुरः।

मनोरमतमकोडत्कान्तिमण्डलब्रह्माण्डतः॥ २१ ॥

मनोहरतर'स्फूर्जदूजे स्वलकलोज्ज्वलः।

प्रत्यङ्गुतवपुर्लक्ष्मीशोभोभिलाक्षितमण्डलः॥ २२ ॥

मनोहारितरोच्च्वायकायच्छायाचयान्वितः।

प्रोतत्स्फीततकरपद्मप्रभामण्डलसहस्रतः॥ २३ ॥

विस्फुरद्विस्मयाविस्मरविस्मयाविफलपिच्छपः।

नयनानन्दनोहामरामशोभयकम्बुदरम्॥ २४ ॥

श्रावलोत्तलवच्चिह्नश्रियम्

शुभतांबु सम्भृदैककुलगोहम्।

चित्ताकर्षमहर्षाधिर

स्थिरधिवासः कान्तकेतकृतः॥ २५॥

परिस्फुरत्कान्तिभरप्रचारः स्वपौढनेनापि परोपकारकः। समपीभाजां हृदयैककारकः स्वभावसौन्दर्यैविशेषभूषितः ॥ २६ ॥

जगत्प्रमोदोदयदानसज्जनः शुभौघलक्ष्यप्रविलप्रशंसनः । नियतव्रतानेकमनस्वी जृम्भते स्थिरौजस्तालोककहे दिहृन्ममः ॥ २७ ॥

प्रमोदपात्रौषतसर्वभूतलः प्रतिक्षणाश्वासयगुरोर्म्मर्शीतलः । समुल्लसहोर्ध्वितपुञ्जमज्जुलः समस्तचित्तोत्तमवृत्तिभावतः ॥ २८ ॥

सोकत्रयेऽपि पादान्तचारखोपेन कन्दोन्नतरं जृम्भम् ।

ज्ञव्याजमाधुर्येसुधासिन्धानम्

मनोविहङ्कानयनैकपाशः॥ २९ ॥

निरवधिसमृद्धदुज्ज्वल-

स्वगुणग्रेशिमनोहरारातिः।

चिज्जनचित्ताचचक-

नयनानन्दस्मिताम्रवर्तिकः॥ ३० ॥

श्रवनीतलवत्तिलोचना-

मृतवृत्तिः प्रमदैकर्मान्दिरम्।

घनविस्मयाच्चश्रालिका

हृदयाम्भोरुहभानुमण्डलः॥ ३१ ॥

हृदयतरङ्गितवारिपयोधि-

स्लोकविलोचनशौतमयूथः।

चाक्तमापघनौघनिवेशी

भूवलयस्थितविस्मयहेतुः॥ ३२ ॥

मुख्यास्थानी सम्पदां सक्कदानां लोकोल्लाशानां भाविता भावितानेः । पुंसां नेक्ष्येच्चपौयूपरष्टि- विश्र्वोदामाश्रयेह य्र्षिक्लेशैः ॥ ३३ ॥

उद्यदुज्ज्वलगुञ्जोधमेटुगे रामेशौ्यकविलाससमन्दिरम् । सुन्दरावयवर्षान्निवेशनं कान्तकान्तिभरभासुराश्रैलिः ॥ ३४ ॥

गुञ्जामालाप्रकरै कमलोद्दधि: सकल्लोकावलोचनचन्द्रमा । विलासदुज्ज्वलकान्तानिकेतनं सहृदयोघचमत्कृतिकादराम् ॥ ३५ ॥ लसदृङ्रूपाचप्रचयेन युतो

प्रभापूरदूरावधूतान्यकारः । मनोमीनहर्षप्रहर्षकवर्षे' हृग्भोरहह्नानन्दसन्दोहहेतुः ॥ ३७ ॥ स्र्खिलजगदवेश्यमाणलक्ष्मीः स्वगुणविराजर्जभरङ्कैः प्रस्रस्यः । वर्सतिरतिवलक्ष्महंसपक्षप्रकार- विज्ज्वरकौत्सिक्कौमुदीनाम्' ॥ ३८ ॥ निःशेषलोकापरितोषकस्वरूपः शोभान्वितावयवसुन्दरसन्निवेशः । दूरं निरस्तखलदुर्वीचनाओंकाशो व्याजभ्रमात्सागुणासंग्रहप्रवौघः ॥ ३९ ॥ प्रव्यकतननरखिलावयवानवद्यः प्रोच्योनिजोज्ज्वलगुणाप्रकाराभिरामः । ग्रानन्दिभिः सहृदयैरभिनन्द्यमानः स्वप्रक्रियाभिरभितश्च विराजमानः ॥ ४० ॥

कृतुकतरलाचित्तैः सज्जनैः स्तुत्यमाम् स्तनभुवनजनने चक्षुष्चपौयुषोः प्रति। कलासमुद्रचन्द्रौ प्रतिम्भानिधानं सकलामलविमुक्तः साधुवादेन युक्तः ॥ ४१ ॥

मुखरखरखलोःतिन्धान्तविध्वंसने हृद्- विलसदम्बुजकायथ्यायतानन्तकान्तिः । नयनाग्रामचिराश्र्चोत्प्रेश्र्चाविश्रामधाम क्षपितसकलदोषः सर्वसन्तोषहेतुः ॥ ४२ ॥

समुद्यत्प्रतघ्नप्रस्तरमरमनोऽनुध्युतिभरो मनोऽनलार्कप्रतिप्रवलवडिशं काममृगयोः । घनाश्चर्यस्थानं जगति कुतुकोत्तानितहृद्मां नरारामानन्दामृतलहरीदुग्धाम्बुधिरयम् ॥ ४३ ॥

उच्चैश्रेतोहरिरहररसायखर्वगन्सर्वगौतम् तत्पन्नेचाबलिमधुलिहां माकन्दः प्रवाहः ॥

मधुरिमपरिपाकोत्रे कस्पुरद्युति शुन्दरः ।

नयननसिनानन्दोल्लासग्रहाधिपमराडलो

मिलद्वयवश्रो रोचिष्णां न जान्‍चघभूषणाम् ॥ ४५ ॥

ल सद्वनर सच्छटानयनमौ नग्योज्ज्वल सना-मुदच्‍चदतिसुन्दरप्रस्‍मरमरप्रभाभासुरः ।

श्रमन्दगुमान्‍दरं सुभगतालतामाडपः समस्तजनविस्मयप्रदसमुल्लसत्सरसार्वातिः ॥ ४६ ॥

श्रवयवरसनिवेशाजितसर्वमनोऽच्‍चयौ

घनवसुधाजने श्वाससुधारससे चनकाम् ।

सहृदयमानसाम्‍बुजविजृम्भणतौक्‍षाकरो

द्युतिभरभासितालोकिततया तिचमत्कृतितरल्‍ल सर्वाविद्याविनोदितः सतपरिरम्भः समस्तगुरु-रानन्दैकनिदानमानदपतिश्‍क्मावासिराशिस्‍तुतः" ।

(४५) मधुरिमपरिपाकोद्रेक सौन्दर्यपरिणामातिशयः ।

उन्मोल निज कान्तवैतक समारुष्टार्क्षिपुष्पाभ्ययो विद्धान् मसराजहंसविसरावासाय शौरिं सरः ॥ ४८ ॥

सान्द्रानन्दसुधासमुद्रलहरीसाम्राज्यमात्माभिः सर्वः सर्वकालकलापकुषलैः साकाद्धुं सुधोद्भवः । उद्यद्द्यूततरङ्गरहकान्तिपरको विन्यासमव्याकुलः साधाराय पदव्यतैः सह जोनैरैै सुभुशोभनः ॥ ४९ ॥

शृङ्गं प्रत्यहरर्जितप्रशुरतरश्रृङ्गारकारिभिरामः निर्व्याजभ्राजमानाराशिमनिजगुणग्रामाविश्रामधाम’ लोकैरालोक्यमानः प्रमदजलपरिषक्तनेचारविन्दैः । सानन्दस्यै कमौधं सकलवसुमतौमौलिसारभूतः ॥५० ॥

( ४८ ) सानन्दपतिनन्दर्पातः समुद्रस्तत्प्रख्यन्न ये क्ष्माविभिन्नलोका: । श्रचिपुष्पन्ययस्य शुभ्रभस्मन्: !

( ४९ ) म एवं सुधाससभृथ्य सरः कार्तः लहरौ साधार्य

एवं साधारण्ये: श्रब्देगोचित्येन निवेशिते:। दक्षे:कुन्द:सु सर्वेषु कर्थेषु पदयोजनम् ॥ ४९ ॥

अथ संस्कृतप्राकृतयो: समास:। अथोच्यते मया केडपि संस्कृतप्राकृते समास:। अन्यच्च वितता: शब्दा वाक्यानां बुद्धिहेतवे ॥ ४२ ॥

अथादौ पुंल्लिङ्ग: : हाराहारविहारसारसरसा: सभ्भोगरोगासुरा: संहारासरवारवाररागयाष्टाङ्गतारारयखा:। लोलाक्षासविलासवायसहराहुजारहोराजधुरा: नौहारोरगरागतालतरङ्गोगिन्दकन्दोदरा: ॥ ५३ ॥

तरङ्गातरशादासामोहसन्दोहभासा: खुरखरतरहासा कासरारमभासा:। करकारिकरिकौरा: कौलकल्लोलधौरा

नरनरककारकजा दैडचाडालरजा:

दरमरजवकजा: कदलाकारपज्जा: ।

खसखेकुरजो देहिसन्देहसज्जा: ।

परकुरतरजाख्वार'सच्चारभज्जा: ॥ ४५ ॥

अरि-हरि-परियाहा: करठकुप्ठाहिदाहा:

परिसरज्जरहाहामज्जुमज्जोरवाहा: ।

अचुलककुमारा: कुम्भकभीरमाररा:

विरलकवलजार: सुन्दरोदारपारा: ॥ ४६ ॥

जम्बोरके धारि'वराहमुगारिकाल:

काको लकुन्तलचमूरु विरामवाल: ।

अारो हुराहुरासज्जर चोलताला:

संसारके रसमौर राटज्जभाल: ॥ ४७ ॥

(४ ५) करडो हसिपज्जर: । खुरर: पछि भेद: ।

(४ ६) पिट्टारो विरालमाला । कराठो मन्त्र: । खर: पवाड• ।

ग्रासारचामरतुंगकुलोत्तंस्र्रा:

कज्जलालकन्दलकार्जालबिलासपूर्ण: ।

हेरम्बवामबोधान्तनिषुब्धान्तबन्धो:

कुन्देन्दुमन्दरसमौषसमूहगत्था: ॥ ४५ ॥

भौमाज्ञसंक्रकिरोटतमालकुज्जा:

चिन्तालतोसमरमहोरहविम्बपुञ्जा: ।

हिडोलीपाटीहिवरसंस्तरको गायका:

संरभसोम्परिरम्भविकारवाचT: ॥ ४६ ॥

वसन्तासववेशान्तवासवावासवासरा: ।

कारासारसरसा: किरतारणयावार्यT: ॥ ४० ॥

ताल: शब्दभेदस्त्रह्मभिदो वा । केरलो देशभेद: । टङ्क: पाषाण-

दारण: । भाण्डो खड्गाटं ।

(५८) श्रामारे धारासम्पात: । शुखोच: कर्कट: । मार:

एते पुंल्लिङ्गाः ।

हेला खेला कला माला रसाला काहला चाला । कौला लोलाडलनावालाडखालाखालसामसौ ॥ ६१ ॥

घरखौ धारखौ गोषौ रोचिखौ रमखौ मखौ । वैषा वागौ रमा वेषौ रौढ़ा गढ़ा तरङ्गिखौ ॥ ६२ ॥

कदलौ लहरौ नारौ रामा भेरौ बसुन्धरा । कालोकरालोचामुखडारडाम्भातलामहो ॥ ६३ ॥

एते स्त्रीलिङ्गाः ।

जलफालापलमूलंवारि कौलाततूसं वलपललडकूलंलिज्झगम्भौरकूलम् । सलिलकमलचौरं तुच्छराजौवनोरं हैलरजटिकुटौैर् दावनारौ पतौरम् ॥ ६४ ॥

(६१) रसाला पक्वानभेदः । काहला वाद्यभेदोऽचकः पृष्ठे । कौला वक्निज्वाला । मसौ काथिका ।

कारयं रोहयं चेलं कुहराम्बरमन्दिरम् । कुट्टिलं मरडचं तामरसं कुडलमझदम् ॥ ६५ ॥

पुराराविन्दखाहाज्ञतड़ाग करयं कुल्लम् । तोरयं मरयं तुजुमानसागरभासुरम् ॥ ६६ ॥

एते नपुंमकलिङ्गः ।

भया गच्छ देहि संहर कुरु चोरय मारयावगच्छेहि । अवलोकयावाचिन्तय खादेति धातुज विविः ॥ ६७ ॥

सर्व निघेष्टचः ।

नोहारहारहरियाज्ञहृगडृच्हास-कैलासकासरदनारदमसंहसड्नः । गौडाहहंसघनसारहरौहृनाग-फिराजिरनिज्जरशरदघनचन्द्रकान्ता: ॥ ६८ ॥

सृजलरसागरतड़ागजड़ागयागम-चकासिक क्रियाव श्रनत हौइ कलातथा: ।

नाराचकाचकचकौचकचधन्रगौचि-चाराक्यचारयागयाग्रग्राकाग्राभोआत: ॥ ६८ ॥ संसारसारसरसारसिरसाल्साल्कार्कार्लकलार्ललार्काल्कार्की: । कज्जाल्काल्काल्कलशेखलखलाल्कार्की: । विज्जल्काल्कल्कल्कमराज्रकौरचौर-लज्जेभकेशागरकेशारहैश्रालेषा: ॥ ९० ॥ श्रानन्दनन्दनधनधनश्यागवश्रृङ्गार्कोटाम्रिकारककटाहकटाक्षयक्षा: । दक्खान्तयजनकाज्जलियत्नयनला-रत्नाकरान्धकधराधरधौरसौरT: ॥ ९१ ॥

एते पुंखिड्रा: । गज्जा गौता सतौ सौता सिद्धि: सन्ध्या गद्या गदा । स्वाग्रो: काशी निशा नासा कान्ति: शान्ति देशा रसा ॥ ७२ ॥

श्रद्धानिद्राहर्षद्राहगृद्धालालाधृतिः क्रतिः । क्रतुस्तेजस्त्वाद्याज्याक्षमाकान्ताधैर्यो राची रतिमूर्तिः ॥ ७३ ॥

कन्येन्द्रोपचाराध्वारातिकाराजराजेश्वरा । श्राजौराजोरजन्यत्तिः कोत्स्तिः कन्या तटो नटी ॥

नारोमारोदरौदासौघटिकाखराटिकाजटा । कक्षारक्षाश्वखासंख्या कालिन्दौ कलिकाकला ॥ ७५ ॥

एते श्लोकाः ॥

चर्या कार्या चक्रं श्रेणनम्रचतुष्कं रजतमभ्रशौरं शौरनौराश्रितौरं । धनकनकनिधानं ध्यानसंस्थानदानं नलिनं नगरगौतच्यचनेराक्षगाचम् ॥ ७६ ॥

ग्रालिङ्गनस्नानाशिरस्स्वारिच जलस्थलस्थानकलचार्चाचचम् । कौलालजालालकनालदैत्यं

श्रदनं मदनं शान्तं निदानं दधि चन्दनं। ऋक्षारं लक्ष्मयं लक्ष्यं शस्त्रं शास्त्रं हलम् ॥ ७९ ॥

एते नपुंसकलिङ्गाः॥

श्राशास्तेऽस्ति चकास्ति निन्दति सृजत्यार्पति क्रौड़ति ध्यायत्यचिन्ति याचते व्यतिहरत्याराध्यति चर्याति । रोते गच्छति यच्छतोच्छति नयत्यायाति हन्तो हते

ददाति ददाति याति याति जयतो जयतौ याथा: क्रियाधिगमे येत् ॥ ८० ॥

इति प्रथमपस्तके भावान्यग्रन्थदूषणानि द्वितीयं कुसुमं ॥८॥

श्रयत् वर्याणि कध्यन्ते तानि यानि कवौश्वरैः । महाकाव्यप्रभृतिषु प्रवन्धेषु बरबन्धरैः ॥ १ ॥

राजा राजवधूः पुरोऽहितकुमारामात्यसैनाधिपाः । देशो ग्रामपुरौसर्गेऽप्सरसिद्धसरिदुद्यानागाराश्रमाः ॥ मन्त्रो दूतस्त्रिप्रयाणमहगयाश्वेभच्चेनेन्द्रदया वौवाहो विरहसचिवम्वरसुहृपुष्पाम्बुकेलारतम् ॥ २ ॥

वधे कौत्स्नः प्रतिपाद्यादुदुष्टरात्रिकृतविक्रिताः । धर्मेप्रयासंग्रामशास्त्राभ्यासनययत्नताः ॥ ३ ॥

प्रजारागोद्दरशैवालादिवासोरिपुरमूल्यता । त्रिदार्थेधैय्येमाभोगौ चैश्वर्येऽथ्योदयादयः ॥ ४ ॥

(९) मृगयाथेर्भच्चेनेन्द्रदया ह्रति मृगया च श्रभवस्त द्भश्व चतवसु दनेन्द्रदथौ च तौ तथा । वौवाहद्रति उपमर्गस्य घट्ट- मनुष्येभ्यो बक्लमितिदैर्घः, श्रथंबरसुरापुष्याम्बुखेलारतम् इति

देव्यां सौभाग्यलावण्यगौलसौकुमार्यमनस्यता: । चपाचातुर्ययुक्तया शिक्षया प्रेम्ना न व्रतादय: ॥ ५ ॥

वेशौधर्मिम्महोत्साहसौमन्त्रबलाश्रवणासिकं । कपोलाधरने च भ्रूवक्राटोप रदभासुराम् ॥ ६ ॥

गाढ़वाहु करे रोजनाभौमध्यविलचयं । रोमालिश्रोणिसाजङ्घो जङ्घोरु गतिलक्षणं ॥ ७ ॥

पुरोहितो हितो वेदस्मृतितज्ञ: सत्यवाक् सुचि: । ब्रद्यार्यो विमलाचार: प्रतिकर्त्तव्यपदामजु: ॥ ८ ॥

कुमारे शक्तशास्त्रश्रो कलाबल गुरूच्चया: । वात्यालौखुरसौदार्यभक्ति: सुभगतादृश: ॥ ९ ॥

मन्त्रो भक्त्त: सुचि: श्रुरौदनुद्धतो बुद्धिमान् क्षमौ । श्रान्वीक्षिकवादिकुशल: परिछेदो स्वदेशज: ॥ १० ॥

आँ इफकान्यालतत ।

देमे' रत्नखानिदिव्यपचयधान्याकरंदिवा । दुर्गेग्रामजनाधिवचनदौर्भातकतादयः ॥ ३२ ॥

ग्रामे धान्यलतारक्षसरमौपभुजुष्ठयः ।

क्षेत्रावहतृंकदारग्रामेयसुखविन्रमा: ॥ ३३ ॥

पुरे डित्परिखावप्रतो लोतोरयाध्वजा: । प्रासादाध्वप्रपारामवापीवेश्यासलोभिता ॥ ३४ ॥

सरस्यभो लहयै:भो गजाद्यम्भुजषट्पदा: । हंसचक्रादयक्तीरौच्यानस्थौपान्यकेलयः ॥ ३५ ॥

(१ ९) नटीमाहकता लचमुपालसतवं श्रादिगान्दाद्देव- माठकता च ।

(१ २) स्नवदयं हट्टं चुद्रविर्पणाखानं, ग्रामेथो नापित्यादि- स्तौ तस्या: सुखविन्रमा: सुखविलासा: ।

श्रम्भौ द्वौपाद्रिरलौर्मीपोतयादौ' जलसखा: । विष्णुः कुल्यागमश्रन्द्रार्काङ्गडिगौर्वोर्मिपूरराम्‌ ॥ १६ ॥

सरित्यम्भोधियायितं वोच्चो जगज्जादय: । पद्मानि घट्पदाहंसचक्राच्चा: कुलस्राखिन:॥ १७ ॥

उद्याने सरसिजसर्वफलपुष्पखताद्रुमः । पिकालिकेलिहंसाच्चा: क्रौड़ाबाल्यवर्गस्थिति: ॥ १८ ॥

ग्रौले मेघौषधौधातुवंशकिन्नरनिर्जरा: । श्रृङ्गपादगुहारनवनजोवायुपत्यकाः ॥ १९ ॥

(१६) द्वौपा: मि'हलादय: श्रद्रयो मैनाकादय:, पोतो नौकाप्रभेदः;, यादो जगज्जन्तु:, जलजो जोयार इति ख्यातो जलप्रवाह:; जलभाजनता विभु:;, कुष्या बद्ध:, कुष्यमास्थि कुष्यम्‌

नौरप्रतोलिका तटमार्ग: प्रवेश:, श्रोल्बी वडवानल:;, श्राभ्रपूर्णम्‌ मेघजलपूर्णम्‌ ।

(१७) श्र्रम्बुधियायितं समटप्रवेशः ।

श्राश्रमेडतिर्थिपूजैर्विश्वासो हिंस्रग्रान्तता ।

यज्ञधूमो मुनिसुतां दृशेको वल्कलं त्रमा:॥ २१ ॥

सत्वे पज्ञार्ततां तत्र ऋषीणां गुरगोपसिद्धय: ।

उदया'श्विन्तनौयाश्र स्थैय्योननत्यादिसत्क्रिय: ॥ २२ ॥

दूते स्वस्वामितेज:श्रो विक्रमौनत्यरुचच: ।

प्राज्ञश्रेभकरौ चेष्टा धार्ष्यें दास्यमभौहतत ॥ २३ ॥

( २ ० ) भिन्नभिन्नौनमानुषभेदा: ।

( २ १ ) एतद्विश्रामो हरिणाविश्रभः, हिंस्रग्रान्तता हिंस्राणां

व्याघ्रादीनां शान्तता प्रागकादिभि: स्मृत्याद्यवस्थानात्, दृशेको

द्रुमाणां सेवनं ।

( २ २ ) पज्ञार्तनि विपत्तप्रतीकारदेशकालविभागादय:, तत्र:

प्रकृतय: प्रभात्रोत्सवादिमन्त्रणा:, षड़्गुप्ता एव षाड़्गुण्यं सन्धिविग्रह-

यानादय: उपायाः सामदानभेददण्डा:, मन्त्रोत्साहप्रभाव-

जास्तिम्र: सिद्धय:, सूक्तय: भोभनवचनानि ।

युध्ये तु वर्मीवलचाररजांसितूये-

निस्वाननादप्ररमरडपरत्कनद्रः ।

बिन्दुपचरथचामरकेतुर्कुन्लि-

मुक्ता: सुरैतभटा: सुरपुङ्गवेष्ट: ॥ २४ ॥

प्रयाशो मेर्दिनिस्वनम्भूकम्पवलधूलयः ।

करभोरक्षध्वजच्छचवाशाशकटवेसरः: ॥ २५ ॥

मृगयाभां स्वसच्कारो वागुरालौकिकेतया ।

भटहकैर्मृगचासः सिंहयुजं गतित्वरा ॥ २६ ॥

शस्त्रवेगित्वरमैनत्वं तेजः सद्यःक्ष्मास्थितिः ।

खुरात् खातरजोरूपं जातिर्गितिविधिचतता ॥ २७ ॥

(२४) युद्धकास्यि वर्म्म मन्साहः, चारस्य गूढपुरुषः;, तस्यै

वाद्यभाडं तस्य निस्वानो निनादः;, नाद् हेतिन्हननेत्यादिशब्द्

सुरौदेवस्लोचनस्तेनक्ता भटा: ।

गजे सहस्रयोधितवमुचत्वं कर्णौ चापलमब्रवीत् ।

श्रवणयुगविमेदितवं कुम्भमुक्तामदास्वध:॥ २८ ॥

सुरभैः दोषा कोकिलमासत-

स्थैयर्गतितरदकोविदतां ददौ ।

जातौतरपुष्पचयाम्रमज्जरी

भ्रमरसङ्गतारा:॥ २९ ॥

ग्रीष्मे पाटलमलोत्कतापसः

पाथिकशोकवातोल्का: ।

सक्तुप्रपाक्तौमुगटष्या-

म्रादिफलपाक:॥ ३० ॥

श्रवणसरुपां प्रग्रहलक्षणानां स्थिति:, रूपं बन्धध्य, जाति:

कौलिन्यं, गतिविच्चनता राधादिगमवैचिचम् ।

(९८) सहस्रयोधितवं सहस्रयुधा साद्दूं युद्दूचमत्कम्, उत्कृष्टं

त्रान्त्यं, कर्णौचापलं कर्णयोश्चञ्चलं, श्रवणयुगविमेदितवं श्रवणौ युगं विमेदितवं श्ररोचां

वर्षासु घनघोरविसमये हंसगमाः पङ्कान्दोलेऽद्रिदैः । जातो विद्वेष इति केन नु निमीलन्निम्नगालिप्रोतिः ॥ ३१ ॥

शरदेन्दुद्युतिपटुत्वं जलाच्छटा- गरुत्महंसस्वपदर्पा: । समस्तसृष्टपरमितामध्यन्य- शिखिपक्षसमदपाता: ॥ ३२ ॥

श्रम्यन्तु तृषातः, प्रपा पानीयप्रालिका, प्रपाक्लान्तौ तदर्थिनौ मृग- हंसौ अमररोचिका ।

(३ १) घनशिखरिसमयो घनो मेघः, शिखी मयूरो घनमयूरघोः स्वयो गर्वी;, हंसगमा: हंसगतं, हंसानां गमो मानसममरः प्रतिगमनं, पङ्कः करीषमः, कन्दलस्त्र्याभेदस्तयोरुद्रेद उद्भवस्य ।

हेमन्ते दिनलघुता श्वेतयवस्तम्भ-

महवका हिमानि ।

कारौः पुष्पभूषितकुन्दांशुदाह-

शिशिरोत्कर्षा: ॥ ३३ ॥

रह्यैन्दुद्याता रविमाशाचकाम्बुज-

पथिकक्लोाचनप्रोतिः ।

तारेन्दुदृष्टिहतपक्षधै-

घकृतमश्वौरकुमुदकुलार्त्तः ॥ ३४ ॥

चन्द्रे कुलटाचकाम्बुजमुखानि-

विरहितमोर्त्तिरौज्ज्वल्यम् ।

जलधिजलनेत्रकैर वचकोर-

चञ्च्वाश्वदम्पतिप्रोतिः ॥ ३५ ॥

(अ अ) महवकं पृथुमेदो मरुधा इति ख्यातः, करीषणं

विवाहे स्नानभूषाभ्रूभूषोलूचयोरवस्था:। वेदोक्तौ तु ततारेषा लाजमञ्जलवर्त्तनम्‌ ॥ ३६ ॥

विरहे तद्भनःश्वासचिन्तामैनकषायिता:। शब्दसंख्या निशादैर्घं जागरः शृङ्गरोषिता ॥ ३७ ॥

स्वयंवरे शचौर शृङ्गारमदापसज्जनं। राजपुत्रौ नृपाकारान्वयचेष्टाप्रकाशनम्‌ ॥ ३८ ॥

सुरापाने विकलता स्वबलनं वचने ग्लै। लज्जामानव्यतिक्रान्तः प्रेमाधिव्य रत्ताक्षताभ्रमः ॥ ३९ ॥

पुष्पावचये पुष्पावचयः पुष्पापहार्थिता दृश्यते। माना गौरवस्मलनेष्ट-वक्त्रोद्वेगसमाङ्गोष्ठ: ॥ ४० ॥

(३ ६) शृङ्गारः निर्मलाभ्यन्तः, उद्भूतरजनिकाङ्गनिः, चञ्चोरवः वेदध्वनि:, वेदौ परिष्कृता भूमि:, तारेक शरुस्यतीदृशीनं, लाज

जलकेलौः सरःश्रृङ्गारशुकहंसापसरपङ्क्त्याम् । पद्माननिपयोर्विन्दुहरागो भूषणाच्युति: ॥ ४१ ॥

सुरते साभिलाषा भावाः सौत्काराः कुसुमास्त्रता । काञ्च्योकज्जलयामज्जोररावोऽधरनखक्षते ॥ ४२ ॥

वर्येषु वय्यभावानां दिङ्नानाभिह दर्शितम् । सुधीभिरविश्विन्यमानानां भवत्येवममनन्तता ॥ ४३ ॥

विषये दृष्यो, हरतादिनिमित्तं रच्योनय नायकं प्रति नायिकाया इदंमितोपि हूरे रचनीयं कुसुममारामं विचिन्व दत्यादि- वचनभङ्गी वज्रोक्तिः, भ्रमरादिद्वन्द्वारं श्रुत्वा साध्वसचकलने नायकालिङ्गनं सम्भ्रमाख्येषः ।

(४ १) चक्रहंसापसर्पणां चक्रवाकहंसधोः पत्त्रायणं, दृशाग्रश्चल लौहित्यं, भूषणाच्युति: भूषणानां वलयादीनां जले करताडि- कादिना च्युति: पतनम् ।

(४ २) मालिक र्भावा शृङ्गारभावा भावविकाराख्यायां

श्रसतोऽपि निवन्धेन निवन्धेन सतोरपि वा' । नियमेन च जात्यादेः कवीनां समयसिद्धता ॥ ४४ ॥

श्रसतोऽपि निवन्धे यथा ;— रत्नानि यच तथाद्रौ'हंसाद्यल्पजलाशये । जलेभायं नभोनद्यामम्भोजायं नदीष्वपि ॥ ४५ ॥

तिमिरस्य तथा मु�्टिग्राह्यत्वं रुचिभिद्यतां । श्रज्ञानित्रा ह्यत: कुम्भोपवाच्यत्वं शाश्वत्कल्पम: ॥ ४६ ॥

मुक्तत्वं कौत्सिंहसादेः काठ्यं चाकौत्सिंपापयोः । प्रतापे रक्ततोष्याल्वे रक्तत्वं क्रोधरागयोः ॥ ४७ ॥

(४४) श्रसतोऽपि वस्तुतोऽविद्यमानस्यापि मतोऽपि वस्तुतो विद्यमानस्यापि, जात्यादेर्यातिगुणाद्वृत्ते: समय श्राचार: सम्रद्राथक्रमः; तथाच समय: प्राप्याच्चारकाले सिद्धानयुक्किक्श्विति ।

(४५) यच तथाद्रौ रोचयादिगिरेरन्यच्चापि गिरौ, श्रल्पजलाशये हंसादि, जलेभायं जलवारपादि, नभोनद्याम् जलाशये पङ्कलादौ,

विभावयेऽपि भिन्नतटाप्रथयां चलनावकाशोः । ज्योत्क्षापालं चकोराश्च चतुष्कलं पयोनिधेः ॥ ४५ ॥

मतोऽस्य निवासो यथा :-

वसन्ते मालतीपुष्पं फलपुष्पं च चन्दने । अशोकेऽपि च फलं ज्योत्स्नाध्यान्ते ऋषभान्यपक्षयोः ॥ ४५ ॥

कामिदन्तेषु कुन्दानां मुकुलेषु च रक्तता ! हरितत्वं दिवा नीलोत्पलानां विकासिता’ ॥ ४० ॥

वर्षायेन न सङ्ग्रेतन्नियमोऽपि प्रकाश्यते । भूरित्वरिग्धमवलेप मलयजे होव चन्दनम् ॥ ४१ ॥

सामान्यग्रहणेऽपि शृङ्गारं ह्यचाम्भःपुष्टवाससाम् । ऋषभात्सं केशकाकाहि पयोनिधिपयोमुचाम् ॥ ४२ ॥

रत्नालयं रत्नबन्धूकाविम्बाम्भोजविवस्वताम् । तथा वसन्त रवान्यपुष्टानां कलकूजितम् ॥ ४३ ॥

(४५) विशेषं सदसद्वेतद् रत्नानि चतुष्कलं पयोनिधेः ।

वधीस्वेव मयूराख्यां रतं नृत्यं च वर्जयेत् । नियमस्य विशेषोडथ पुनः काश्चित् प्रकारयते ॥ ४४ ॥

कमलासम्पदोः कृष्णाहारतोनोगसपयाः । पौतनोऽहितयेः स्वरोपरागामिशिखादिषु ॥ ४५ ॥

चन्द्रे श्रप्रेयायोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः । दानवासुरदैत्यादौ नामैक्यमेवाभिसंस्ततम् ॥ ४६ ॥

बहुकालान्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य वाचता । मानवो मैथुनतो वध्यो देवाश्वरातः पुनः ॥ ४७ ॥

इति प्रथमस्तवके वर्ण्यविश्रुतिनां तृतीयं कषसमम् ॥

अथ काव्यादिके राजवर्षानाद्युपयोगिनः।

अनुप्रासस्य सिद्धार्थं वर्षाणां कतिपयान् ब्रुवे ॥ १ ॥

वर्षाणामनुरोचत्या नातिदूरेन्तरस्थितिः ।

अनुप्रासः स तेनैव सनाथा काव्यपद्धतिः ॥ २ ॥

गतालङ्कारशब्देऽपि काव्यबन्धे विराजते ।

वर्षा: सद्योऽर्थवोधौचौशोभासुधाविस्पर्धिनो यदिं ॥ ३ ॥

श्रृङ्गाराभिसमनाभिषौ: श्रीकाव्याकुरककरुक ।

सतो यतो यदृच्छायो घनाघनघनद्युतिः ॥ ४ ॥

स्वर्धुनो ते घुनौतेदयं निर्झरेजर्जरनिर्झरा ।

मेधुरापा दुरापत्वामद्वता रक्षतात् क्षतात् ॥ ५ ॥

(१) अथ काव्यादिके ग्राह्याधिकादौ प्रस्तुतकथासङ्गवके वा ।

(२) अनुदृष्टचि: पश्याहह्नि:, अन् पश्यात् प्रकृष्टया ग्राह्यतां ।

छेप इति कुला ।

ऋय्येमावयेमाहात्म्य: कोकघ्नांकावमकंसत्। कौनाशभौनाशकर: प्रवालाप्रबलच्छविः॥ ६ ॥

घनाभोगे नभोगे त्वां सेवते देवतेश्वरः। वन्द्योहं गतसन्देहं विमले कमले तव ॥ ७ ॥

स्फुरज्जिह्वेटिसद्याभः कोधे गोपातिकेतनः। वैरिमर्दी कपर्दी च निःसन्दंशन्दचूडवत् ॥ ८ ॥

रको गोपसंकाशो गतार्त्तः कार्तिकेयवत्। श्रीमान् रामाभिरामेशोः स त्रिविक्रमविक्रमः ॥ ९ ॥

विश्वरूपसरूपश्रेः ऋतुपुरुषपौर्षः। श्रीवत्सलाञ्छनच्छायो धरयौधरदुर्जयः॥ १० ॥

वि नि ध जल्ला शः समासान्नः, दूरापा दृश्यापा त्वां बतातं वद्यात् रचतां रचय, कोदंशो ज्ञातता न विद्यते तनं दध्यो दद्या: सा।

(६) श्रद्येमा कूर्द्ये:, कोकभुक्कवाकः, कौनाशो यमः, तस्मात् या भौस्तस्य नाशकरः प्रवालो विद्रुमः, नवपल्कवे ।

(७) नभोगे गर्ज्जे घनाभोगे घनो निविड श्राभोगः परिपूर्णता

विष्टरश्रवसामाविष्टश्रुतद्याना पद्मनाभवत् । ररాజ राजराजश्रो: पितामहमहा महान् ॥ ११ ॥

कल्पितं दुश्चरितप्रायः पाकशासनप्रशासनः । श्रोमानिन्द्र इवोन्निद्रः समन्यु: शतमन्युवत् ॥ १२ ॥

निविडौजा विदेाजोवदनघो मघवानिव । जम्भदर्भिजिदारम्भः प्रत्यहव्यहवर्जितः ॥ १३ ॥

महौमहोयान् संसारसारः शक्रपराक्रमः । सङ्कल्पकल्पवृक्षश्रो: प्रज्ञावज्रातवागुर्यातिः ॥ १४ ॥

(११) विष्टरश्रवा कुत्सोऽपि विष्टः कुतावेशमक्द्याना कैतवेन, राजानो यत्रास्तेषां राजा कुबेरः तद्वत् श्रीमान्सः, पितामहो ब्रह्मा तदन्वहक्लेजो यस्य ।

नयन्त्रयन्नपुरुषः शिरःपविष्टनिविष्टधोःः॥ १४ ॥

स्मरघस्मरसंश्रयो भाग्यसौभाग्यभाग्यसौ।

पुखिनीपुखसारथीः' क्रुध्दस्यो सुप्तस्य यथा॥ १६ ॥

रचिरो रचिरोचिष्णा: क्षमथा क्षमया समः।

काससंकाशसत्त्वोऽत्ति: सर्वदा सर्वकामकृत्॥ १७॥

प्रेष्यति प्राशिनामेष मनोहरमनोहरः।

महादेवमहादेवः करुणाकरुणालयः॥ १८ ॥

तनथो विनयोःपेतः केतकश्वेतकौतिमान्।

राजते राजते जोभिः कविराजविराजितः॥ १९ ॥

(१४) शौरिः कृष्णासदतृ रज्जन्तौ उदन्तौ श्रथवा श्रौः श्रौभारज्जः खेला ताभ्यां रज्जन्तौ श्राद्धश्रोर्यस्य, शिरःपविष्टः ऋष्षः।

(१६) स्मरस्म घस्मरो भवको महादेवः, भाग्यसौभाग्यो-भंगोदख्यास्लौति यस तथा धूर्य्यो धुरौः: तस्य यन्माधुर्य्यं लावण्यं

उद्गामधामकामप्रौढेऽप्येकस्मोऽपि शम्भुमाकृं॥ २० ॥

भूखङ्गाडखङ्गलः काङ्गचङ्गकोदङ्गपार्श्वङ्गतः।

प्रचङ्गकुङ्गलोहाङ्गगाङ्गमाडलमज्झलमज्झलः॥ २१ ॥

सन्निधानं निधानं टेढकरवं नरर्वान्तः।

नितरां वितराम्बूनि राजसे राजसेवक॥ २२ ॥

हारमण्टो रमणीयो नाकनायकनायिका।

भाविता भावितानेन कालिता श्लाघितालकैः॥ २३ ॥

(२०) शम्भु: शम्भु:

भजते दूति शम्भभाक् भजो लिङ्गः।

(२१) भूखङ्गाडखङ्गलः भूमेन्द्रः काङ्गेन गात्रेण चङ्गः।

कोदङ्गः धनुष्काण्ड पार्श्वतः।

(२२) सन्निधानं सान्निध्यं, निधानं धनं, टेढकरवं करोति

स नितरामतिशयेन श्रम्बूणि वितर देहि।

कान्ता कान्तालकान्तासौ श्रेयसी श्रेयसी श्रियम् । कन्दः कन्दर्पदर्पस्य पाटलापाटललाधरः ॥ २४ ॥

खर्वाकृतिविशालाक्षी निवासस्तरुणीतरुणः । रमणो रमणीयासौ सुमनस्सुमनःस्मिते ॥ २५ ॥

प्रवरौ कवरोरम्या प्रवरः प्रवरारसिथा । सर्वतः पर्वतः श्रेष्ठान्धुनामधुना मतमः ॥ २६ ॥

बुधा सुधासुधाभोग्या सुधाधरे सुधाधरे । सारवं सारवं तोयं रुचिरं सुरुचिरं न किम् ॥ २७ ॥

अमुना यमुनातोरे श्रैशवं कैशवं पुरा । स्फुरदक्षेषु दिक्षु स्फुटं हस्तमहष्टतः ॥ २८ ॥

(२४) कन्दो मूलं पाटला पाटलपुष्पं तद्वत् पाटलो लोचितोऽधरो चस्या: था ।

(२५) तथा निर्वाणसिता दूरोभिता रते: कामपल्न्या युंतः कौन्दध्ये धया, सुमनसो देवास्तेषां पुष्पं पारिजातं तद्वत् स्मिते

उग्रोग्रो गिरिरिशः प्रभुभुशोभाच्युताच्युतः । ऋष्यार्षग्यो हयविद्यः ऋष्येशौर्यो ऋविच्छविः ॥ २९ ॥

भोमभोमो रुद्ररुद्रो धामधाममहाहहः । मेधावेधा जिष्णुजिष्णुः सूर्यसूर्यो ध्रुवध्रुवः ॥ ३० ॥

देवदेवकालकालभोमभौमशामरामगाम । सारसारधामधाममांसमांससृक्शोरक्ष ॥ ३१ ॥

श्रृयाश्रृयार्कार्कपक्षपक्षः सदावदातविस्रवविश्रदोदकौ । उन्मौलन्स्तो लक्ष्मोः? परितो हारितो निकामतः श्यामः ॥ ३२ ॥

(२९) उग्रो हरस्तदद्रुपः कृरः, गिरि वाच्यां गिरिश इव ।

गिरिर गिरिशः, श्रृच्युतवत् ऋष्यावतं श्रच्युतः ।

(३०) भौमः शवस्तदतं भोमः भयङ्करः;, धाम्नि तेजसि

धाम ग्टकं, महत् महो यस्य, मेधायां वेधा द्व, जिष्णुरिन्द्रो

नरा न राजन्ति सखे सखेदाः प्रभा प्रभातेव ऋषा ऋषानोः । वामोरु वामो रपितो विधाता मुक्तासि मुक्तासितकौस्तुभेन त्वम् ॥ ३३ ॥

स्वःसिद्धतोरेडघविघातवौरे लसत्समौरे करलभ्यवौरे । वमन् कुटौरे परिधाय चौरे करोम्यधौरे न रुचिं श्रगौरे ॥ ३४ ॥

ग्रानन्दतुन्दिलपुरन्दरन्मुक्त-मन्दारदामसकानन्दकार्मणतां नितान्तजों ।

(३ ३) हे सखे ! सखेदा दुःखिता नराः न राजन्ति न शोभन्ते, ऋषानोरपे: प्रभा प्रभातेव प्रातःसिव द्वार्ष्ये वकारः । हे वामोरु !

गज्जाननझर्झरिपुतुञ्जतमोत्तमाङ्ङ- केशग्रहग्रहिलवोचिभुजां भजामि ॥ ३५ ॥

इत्यमच्येन्तपामात्ययुवत्या चुपवर्ङै नैः । शब्दान् पश्येदू यथोचित्यं द्विप्रानुप्राससिद्धये ॥ ३६ ॥

ध्यानानुपार्ङसिद्धार्थंमुपायान्तरमुच्यते । ग्रादिक्षान्तलिपै कादिक्षान्त शब्दविघ्नयाम् । चिचानुप्रास-यमक-शब्दनिश्र्चयकृत् भवेत् ॥ ३७ ॥

यथा कलं खलं गलं चलं खलां जलां तलं । स्थलं दलं नलं पलं फलं बलं मलं हलं ॥

माङ्ङं गिरिकस्य केवाग्रयध्याह्लाद श्रमित्रो वेति रेव मुजो यम्याक्षो- तथा । श्रन्योडपि तुङ्ङ्म्यानात् पतनभौत्या भुजेन कि्चिदवलम्बते ।

(३ ०) श्रादिच्छान्तेत्यादि शकारो वर्णः श्रादिर्घस्याः चकारो वकारो ज्ञेयः । मात्रिकाज्ञा तु त्रयमात्रा सा हि पः पद्ङ प्रातर्त्ति- वातो न्नयो व्यास्या:

कोरं चौरं जोरं तौरं धोरं नोरं वोरं सोरं होरं क्षोरं। ३४। एवमन्यच्चापि।

यत्किञ्चिदच न मया गदितं ग्रन्थस्य गौरववासात्‌। मतृ हृतचन्द्रकलाधरे? मलमतीभिरस्तुदुधर्षंयम्‌ ॥ ३५ ॥

ईति काव्यकल्पलतायां प्रथमस्तवके ऽनुप्रासो नाम चतुर्थः सुसम्भ्रम्‌ । समाप्तः प्रथमस्तवकः ॥

प्रथ शेषस्तवकः ।

उहिष्ठवर्गानं वर्षीः प्रकौर्चीं संख्यया सदृ ।

रुद्रादिश्रेति पञ्चैव कुसुमानि यथाक्रमम् ॥ १ ॥

शैत्यादिभिरविंभिन्नस्योहिष्ठवस्तुदयस्य यत् ।

नामेदः क्रियते शेषात्तस्मादुहिष्ठवर्गानम् ॥ २ ॥

सितरक्ष्यौ विधुहरो

श्रितिताराधकनागराजघनसाराः ।

रामपयोऽश्र्यर्जुन-

सिंहोजानन्तचन्द्रहासाद्या: ॥ ३ ॥

श्रृङ्गारनतारकेश-

सद्गाकाश्र्यामिकाशेतलाज्ञः ।

(अ) त्रिधुरन्ध्रो विष्णुप्र । हरिः कृप्णः सिंहकेश्र ।

शितो धवल-

सेचको । तारा नयनम् धत्तः: शैलनिवा च ।

प्रभवकं गिरिज-

नीलांघुकुण्डधिषेशो

दृष्ट: सदासिच्चयकल्कराठ:॥ ३ ॥

हरिजिष्णाघनाभ्यो गजा: सिष्युमुरावित:।

श्रम्बुवाहोदजानिन कृष्णाद् यमुना कुलम्पतोदिश: ॥ ४ ॥

कृष्णार्थायात्टिनौवाचकशब्दात्

परं वरो योज्य:।

नारदघनाप्लासितसदो-

हिमकरसिस्युवेशौपृथुस्लाभा: ॥ ६ ॥

वलभद्र: कृष्णाकानिनस्य। श्रधिरेष: श्रधिकग्रिर: श्रधिकबालस्य।

श्वरिष्ठं तक्रं। काक्षारिष्ठ:। मद: मिच्चय: मिच्चयो वस्तुं श्रमि-

जस: श्वदंघ्रिसूरस्य। कल्ककष्ठो हंस: पिकस्य। पिके पारावते हंसो

कल्कराठ:कल्कध्वनौ।

(४) पङ्कग्रामाभिधायका भवन्तौति प्रोच:। हरिगज शैरा-

वत:। एवं जिष्णुगजो घनगजोऽसिधिगजस्य। पञ्चे हरिनिर्जिष्णार्ग्जो

वहनं कालभवच्छायामन्तकारातिदेशोधीतिः। सदाधीशवच्छायोदने कपायममच्छविः ॥ ७ ॥

वपुर्ये होरादिच्छागं विभृत् सैन्धवकान्तिमान् । स्फटिकाचलसन्निक्र्शो: स्पष्टांशुकरहचिर्वहनं ॥ ८ ॥

धौताम्बराश्रयं धत्ते स्फटिकान्तश्रियान्वितः । अर्जुनद्युतिविद्योतौ तेजोविमार्ग समुच्यतं ॥ ९ ॥

रक्ताश्वेतौ हरिशुचि-पुष्करसितपचहयैकान्तजा: । नवहंसममहापद्मार्कसोदरा: करककौला जने ॥ १० ॥

मेघश्य । घनोपलक्षितः । घनोपलः करका तद्वत् मितः । घनो मेघ: तद्वत्पत्र: मितः कान्तः । द्वाच्चिमकर: चन्द्र: मेघमकरगे

जखेभ्यो जन्मशोभाभिः सगोजकुमुदादिभिः ॥ ११ ॥

स्वर्यैःपलसितद्युति: पौतस्वन्तौ गौराद्विजराजकपर्दशुभहरितादृश्यौ । हैमस्तोमाष्ठापदमहारजत-चन्द्रकलधौता: ॥ १२ ॥

(११) भानोः परस्मात् सुहृद्रनादिभिः मततत्कौ । यथा रविःमत्रं चन्द्रः रविःतुत्यःस्व । भानुरत्नं सूर्य्यकान्तः रविःपदारागौ च । स्राभिरत्नं स्फुटिकान्तोदश्विपद्मारागौ च । रत्नांभस्रुकं दत्तवस्त्रे-यधरे च । जलजशोभा जलजाश्चासौ शोभा चैति पद्यकान्तिस्स । एवं सरोजश्रिरिषोभा सरोजश्रादित्यौ शोभा पञ्चे सरोजारिरादित्यः । कुमुदारिशोभा कुमुदस्पर्द्धिनौ शोभा पञ्चे कुमुदारिरादित्यः ।

(१२) गौरः पौतस्वितयौः । द्विजराजो गरुड़चन्द्रस्योः ।

सुभ्रोभितारकूटम्रौः स्वर्योस्तोमसमयुतिः।

दृश्नोपलस्फुरान्तर्गाझेयद्यु तिपेशलः॥ ९३ ॥

कमलाधिपपद्मेशौ नागजितं हयेशूस्तथा।

रत्नाकरबरश्रौकः सदाधिकलमलयुतिः॥ ९४ ॥

सदा सिन्दूरमुज्ज्वता कलयन्तं नलिनप्रियं।

स्फुटशोभनतांम्रोवैराहस्वामिदधृतिः॥ ९५ ॥

(१३) तारकूटो रौद्रसमूर्छः पले पारकूटो रौतिः।

[गोपत्नीताच्छ्यंकान्तिः रक्तिगदुइचक्रवि: पञ्चे गोपीताम्रजद्रलाक्य तादृशेसुरूचिः।

वामदेवागिरिः स्फोजमेरुः कैलामयुः।

खट्वोङ्कितनौलौौ पुष्कर हरिविन्द्रुमकमलकरस्पर्शनालिनि।

सिन्दूरभूषां पोत्पलधनञ्जयाम्बोजिनौपलार्घानि।

पुष्करं पद्मकाश्रयोः। हरिः स्यन्दनकल्पयोः।

विद्रुमः प्रभालविप्रष्टरुचसोः। कमलं जालभञ्जपद्मचयोः।

कौस्तुभेन्दुरौकलयोः। सिन्दूरभूषां सिन्दूरालङ्कारगजयः।

उत्पलप्रवालविविधष्टरुचसोः।

सुसम्पन्नमुखप्रभे विद्रुमरुचादौ धितेः। प्रवालप्रवालच्छायः कलभानुमितच्छविः ॥ ९६ ॥

कान्तिं कमलवद्पुष्पं पौतभ्रामौ कृष्णाम्बरमधुजित्ज्ञान्तजेतारः । विद्युत्रान्तधान्तहेधि- हरिस्वरावच्छायातः ॥ ९७ ॥

(९ ६) प्रवालः प्रज्ञातो वाचः केशः पत्ते विद्रुमः, कलभः- करिप्रावकस्तादृदनुमिताच्छविरस्य पद्मे कला शोभना भानुना सूर्येण सिता उपमिता करिवरस्थेऽस्ति।

(९ ७) कलं प्रभमन् कमलवत् पद्मे कलङ्कमप्नो तद्गोरिव कष्णाम्बरं पौतवामः, कष्णोद्मरमकाश्रयः । मधुजित् मधुप्रद्वेष्टा ध्वान्तजिता ध्वान्तस्याद्देई सूर्येऽप । विद्युत्कान्तो मेघोऽपि विद्युत्कमनौ यस्य । ध्वान्तदेशो ध्वान्तस्याद्देई सूर्येऽप । हरिः कृष्णा- प्रियेषु । धामात्रन नयनत्रन नतनत्न नतजतार नता मे तेनवर तन्वि तनूः ।

सुधांशूच्छः:श्रवः श्रम्भुकुर्त्तिज्योत्काभारद्युता: । प्रासादसौधतगरमन्दारद्रुहिमाद्रय: ॥ १ ॥

मयूखैन्दुकान्तकर्पूरकस्मा रजतं हलौ । निर्मोकभस्मा हिडौरे'चन्दनं करका हिमम् ॥ २ ॥

हारोभिनाभतन्वास्यस्वर्गेराडेभरदाभकम् । पोषार्द्रह: शर्करा दुग्धं दधिगङ्गासुधाजलम् ॥ ३ ॥

मशालासिकताताहं सकककैरवचामरम् । रम्भागर्भ: पुडरीकं केतकोषडीनि केशरा: ॥ ४ ॥

( १ ) अथ श्वेतानौति तगरं पुष्पभेदे । मन्दारद्रुमन्दारनामा स्वस्तरू: हिमाद्रिचिहिमालय: ।

( २ ) मयूखैकान्तचन्द्रकान्तौ माषभद्रो, करम्भा दधिभक्तिवश हलो बलभद्रः, निर्मोक: मुपेगान्नमुन्तकचुक:, हिडौरो डस्फिफेन: करका वर्षापल: ।

३०

पञ्चाशपटल ।

लोभासिंहध्वजच्छहचूर्णाभुक्तिकपहेकT: । मुक्ताकुसुमनद्धचन्दनपुषयोषनोगुप्ता: ॥ ४ ॥

कैलासकाशकापसिहासवासकुज्जरT: । नागद: पारद: कुन्द: खटिका स्कृतिकादय: ॥ ६ ॥

कृष्णानि केशव: सौगतश्चौरचन्द्राग्राहव: । विन्याग्निभाद्रिद्वयादिहवनभैरवाष्टकाT:? ॥ ७ ॥

शिवकटाहधनदैपपायनरामधनज्ज्ञया: । शनिद्रुपदजालौकलिकोलयमासुरT: ॥ ८ ॥

(५) मोहो वृभेद:, चूर्ण: नोद्र:, शुद्धनमुत्रास्फोट:. कपर्दिको वराट:, उप्रता: गुप्त:, गुप्ता: महात्रिनयनयादृश: ।

(६) वामकुज्जर पैरावत:, पारदो रज:, खटिका कठिनौ, आदिमब्बतात हरदुग्धद धिमरक्वत्यगस्थयस्चगुप्रप्रभृततथ: ।

(७) मोहो वृभद्रश्वौरं तनु वेधमं, श्वभ्रि: सर्प:, अनमरकयं,

केशाकज्जालकस्तूरीराजपटृविदूरजम् ।

विषाकाम्रकुरूष्क्रागुरुपापतमोनिर्भृत: ॥ ९ ॥

मसौपध्नमदम्भोधियमुनाधूमकोलिला: ।

गोलाङ्कुलास्यगुड्जास्यकाकारखज्जनकेलिन: ॥ १० ॥

गवलं तालताफलैरतिलोन्दौवरबस्सथ: ।

रसावडुतसृज्जारो कटाह्रोपलि: कलौनिका ॥ ११ ॥

नीलो जम्बूफलं मुक्ता काचक्रैत्यावुकोत्तथ: ।

भिल्लच्छायागजाज्ञारखलान्त:करषादय: ॥ १२ ॥

(९) राजपटृं कारानि-क्रषणे तिथ्यातं वाम:, विदूरजं मधिभेद:;

विषं गरलं, कुरूष्क्रागुरुपापत:, क्रागुरुगेनस्मभेद:,

तमो ध्वान्तं तमोगुप्तो वा ।

(१०) ममौ कारालिका, मदो दानजलं, गोलाड़ुखो

वानरभेदस्तस्यास्यं मुखं, गुड्जाफलस्य [ग्रास्यं] सुमुखम् ।

नोलानि भुकग्रैबालदूर्वाबालतनयां बुधः । वंशाजुरो मरकतेन्द्रनोलार्कहयादयः ॥ १३ ॥

शोयानि भौमतो क्ष्यां मृताम्रकुञ्चमतद्धकाः । गुज्जेन्द्रगोपखद्योतविद्युत्कज्जलविन्दवः ॥ १४ ॥

हगन्ताधरजिह्वास्तडमांससिन्दूरधातवः । हिडुलं कुंकुमशिखा तेजः सारसमस्तकम् ॥ १५ ॥

मार्जाकवयं हंसचचवह्निभुकमकेयोमुखम् । चकोरकोकिलापारावतनेचनखभयः ॥ १६ ॥

कुज्जुमकिंभुकाशोकजवावन्युकपाटला: । कमलं दाडिमौपुष्पं विम्बं किम्पाकपल्लवो ॥ १७ ॥

(१३) बुधो रौचिष्णोयः, वंशाजुरः करोरं, मरकतेन्द्रनोलाख्यो

त्रपलभेदौ, अर्कहयः सूर्य्यघ्नौटकः प्रादि गब्दादतसौकलाघयु

मादयः ।

(१४) भौमः भड्रूभ्नः, तत्कको नागभेदः, दन्त्रगोपः कापरं

ताम्बूलरागो मज्जिष्ठालक्तकं रक्तरोचनं च । चेतो नखक्षतं श्वेतधात्रीरौद्ररसादयः ॥ १५ ॥

पोतानि ब्रह्मजोवेन्द्रगुरुडेभ्वरहग्जातेः । गौरौ द्वापरगोमूत्रमधुवौररसाः रजः' ॥ १६ ॥

हरिद्रा रोचना नैतिगन्धके दौपचम्पके । कज्जलस्र्काव एकले प्रालेयहरितालमनः शिलाः ॥ २० ॥

कर्षिकां चक्रवाकवाचानरो सारिकापदमूर । केशवांभुकमाडूकपरागकनकादयः ॥ २१ ॥

(२ ४) चेतो द्वितीयं युगं, नखक्षतं नखाघातः, श्वेतः श्वेत्रिय-जातिः; तद्भस्म श्वेतजातिमृत्तः ।

(२ ५) जीवो वृहस्पतिः, ईश्वरः शिवतस्मादृशो नेचाश्च, जटाकपर्दः; द्वापरस्तृतीयं युगम्, रजः रजोनामग्रुप्तः ।

धूसराश्च रजोलूताकरो मृदुगोधिका । कापोतमृक्षिकौरञ्काककरठखरादयः ॥ २२ ॥

उपमेयस्य शोभातिशयापनाय कयापि उत्तया त्रिगुणे ध रलज्जीकृतमुपमेयं सुशोभित । तदृश्यते;

सुरनिकरकराग्रव्यग्रमध्यानभास्क- रक्षिततटभटदुर्धाभ्योधिकल्लोककान्तः । तुहिनमिरितनजालमभ्रतेभ्रचूडामणिगलितगगनगर्जाध्वोतपीतांशुगौरः ॥ २३ ॥

हिमकरकरामरोचियूथविस्राजमान- द्वातिधरपतिचूड़ाजाह्वह्वीकल्पकान्तः । गिरिशमुकुटचन्द्रद्योतिरिद्योतमान- सक्टिकशिखरिशृङ्गस्पन्दमानार्ककान्तः ॥ २४ ॥

इति श्वेतानन ।

मुक्तगालितगर्जानोरकल्लोलमाला-

भावकल्पलता।

दिनपरिवृढ़पुचौगर्भनौलारविन्द- प्रस्तरमरमधुपालौपश्चातिमप्रहिलक्ष्मी: । जलप्रयनशौरोरस्काररोचि: प्रपञ्च- च्छुरितसरसिधौशश्राजमालाङ्क्र्याष्ट: ॥ २६ ॥

इति कृष्णाम् ।

मस्त्राघृतहरापद्माभ्यर्णवच्चनमालक्ष्मी- कुचकलशविधानोदामकौसुम्भकान्तः । तरुणातरशिकान्तव्रातसंसरगरक्त- कमलदलनिकायप्रायकार्प्रभोर्मि: ॥ २७ ॥ ग्राभिनवरविरशिमद्योत्तत्प्राच्यभूमि- च्छेदावरलसदशोकसमरपुष्पोपमानः ।

(२ ६) दिनपरिवृढ़: सूर्येऽस्तपुच्छौ यमुना, "पचाति: पचमूले ख्यात" जलप्रयन: कृष्ण:, प्रपञ्चो वि तर:, करोति मि मिश्रत:,

सौ विकसपलता ।

परिकुपितपङ्गमालोलोचनप्रान्तरोचि-

प्सरितकामलकान्तो लतंससज्जाभकान्तः ॥ २८ ॥

द्विति रकाम् ।

मधुरिपुमुखदनियज्जालह्वीवारीपर-

स्वपितगहडपक्षप्रख्यसंलद्यकान्तः ।

तहर्याकरमालिस्फुरज्दंशुप्रवाच्ह

स्मितकनकसरो जपुषस्तुस्याङ्गवातिन्तः ॥ २९ ॥

अलभरनिकुरम्बोदामधाराप्रयानिपात

स्वपितकनकभैसलस्परिडवडिषुप्रान्तः ।

तह्यातरमालोलोगडगे चः प्रपञ्च-

स्मितकनकक्रमो जंमसज्जप्राकान्तः ॥ ३० ॥

कविकल्पलता ।

श्रमररजिलकरया चञ्जाविस्फुरितकामधेेनु- स्तनगरालितपयोदरं भारती माति यस्य । हिमकिरीशमयूखग्राताभिन्नेन्दुकान्त- प्रसरदमृततुल्या यस्य वाचो विभान्ति ॥ ३१ ॥

द्रुतनुजविपक्षशुष्यदुम्यागर्भी- क्ससद्मवत्समाना रेजेरे यस्य वाचः । मदनदहन'चूडाचन्द्ररोचिष्यगग्रा- लाहिरिमिरसनाभिः शोभते यस्य वाक्यो ॥ ३२ ॥

(३१) भिन्नः सृजंतः इन्दुकान्तनिभान्तकान्तसुन्दरमणिः ।

(३२) चूचुं दधातीति शरऽऽख्या द्रुट्ट नोभिते द्रुत्, स्वात्‌, मदनो मनोेधरः; सनाभिः सदृशभिः ।

दूति द्वितौध्यस्तवके वर्ष्यवर्ष्मन् नाम

सम्पूर्णगर्भोडत्तानि सुखपद्मेन्दुदर्पया: । चक्रावह्टृतिलकमुद्रपुटश्रावाकT: ॥ १ ॥

ग्रावत्तकेभमठा लूतागृहे श्वेतनमूर्तिमान्तर् । मालावालमहौजालचर्म्मकं स्थालकादय: ॥ २ ॥

रत्नानि वाहनावस्कन्धधम्मिल्लमोदकT: । रथाजलावकुद'कुम्भकुम्भाडकादय: ॥ ३ ॥

करौ पाशाभुजापाशाकृष्णाचापघटाननम् । मुद्रिकापरिखार्यौगपटृहार सगादय: ॥ ४ ॥

( २ ) सम्पूर्ण तनिसम्पूर्णो गर्भोडभयन्तरं येषां एवंभूतानि वस्तूनि वत्सूलानि वस्तून्यभिधीयन्ते, सुखपद्मेत्यादि वक्तुं यथावय[व]शु चक्रादि वाऽऽवचष्टुं चन्द्रविपक्, ग्राहकमत्नाTमुन्तेजयन्तम् ।

( २ ) श्रावन्ती जलभ्रमि:, लूता गृटहं मर्कटानां तन्तुमथकोश: । ग्रपूपकं पिटकभेद:, मालावालं वृक्षमूले जलार्घ्यक्षतो गर्त्त: "स्वादाल वातमावालमित्यमर:" जालं मत्स्यधारणार्थन्तुनिर्मितम् "ग्रानाय:

काव्याल्पलता ।

चिकोचानि हृशिराद्धिकामाख्याविहमाडला: । सन्ध्याक्षराद्यादमोलिसृजाटशकटादय: ॥ ५ ॥

वक्रारायलकभालभूनखाज्जोकुशकुचिक्चका: । भ्रमकड्क्षावालेन्दुराचकुहालचन्द्रका: ॥ ६ ॥

शुकास्यं किंशुकं विद्युत्कटाक्षेन्द्रधनुःफणः । पुरोध: करकोटिभदन्तसिंहनखादय: ॥ ७ ॥

तौक्षानि प्रतिभाहैररकटाक्षा दुर्वीचोनखा: । गुरुगी सन्मन: श्रोनिकपाटस्तनबुध्य: ॥ ८ ॥

कोदण्ड:, घटाननं घटस्थ मुखम्, मुद्रिका भ्रूलिगोमुद्रिका च भ्रूवरौयकमिति यावत् । परिखा ग्रामाणां परितो जलाशयोभेद:। योगपदं योगटा हृदति ख्यातं, चक्रु मालाः ।

(५) दैशानि प्रिवहततौयलोचनं, कामाख्या चिकोषाकारं योनिचक्रं, वाक्क्रमाडलं ग्रामग्रामेऽपि मृदृं चिकोषतया ए श्री: स्वरुपाशामागमग्रास्प्रसिद्धानां सन्ध्यचचराशामाद्याकार:, दम्भोचि-

काव्यालंकार ।

सुखदानी श्रभ्रे गौतमपुष्पलक्ष्मीसुतोचिवा: ।

नष्टामिस्वसृजालस्यवियुक्तप्रियसद्मता: ॥ ९ ॥

दातृस्वातन्त्र्यसन्तुष्टविद्यासन्तोषमुक्त्तय: ।

दुःखार्त्तान पारतन्त्र्याधिव्याधिमान्च्युतिदिश: ॥ १० ॥

कुभार्य्यनैव' कुग्रामवासकुस्वामिसेवनम् ।

श्रनन्यावहुत्ववैधव्ये निवास: परवेध्मनि ॥ ११ ॥

वर्षाप्रवासो दे भार्य्ये कुमृत्योरौौदर्क रघो ।

स्थिराराध्याजौ भट: साध्वौ धर्माधर्मौ सतां मन: ॥ १२ ॥

अ्रस्थिराराध्यवैदग्धीदोलापाक्रियाविधौनदु:खानि ।

स्वामिप्रसादेभक्रोस्वप्नमत्स्यकर्कपाश्र्रय: ॥ १३ ॥

(९) सुखददानौति लच्च्मी: स्पष्टं, सुतः [पुच]छस्वानयोरुद्रवः

मन्दगानि ध्यानिजानौ ऋषहंसगजसिंवयः । कूर्मस्वरा: काककवराश्वहष्ट्राश्वगद्भीतः ॥ १३ ॥

वलिष्ठान्यनिलेऽनिलो विष्णुगरुडो हनूमान् यमः । महावराहः शारभः सप्रतिस्नो गजः पृथुः ॥ १४ ॥

हलो बालो बलिभद्रोमः सतौ शेषः पुरारातिम् । सुरूपा नकुलैलाश्विनलकूषरमन्थथः ॥ १६ ॥

उष्णााश्म स्मरतापीघप्रतापो दुर्व्यसनप्रदः । मधुराक्षी विदग्धोक्तिप्रियाधरशशलिप्सः ॥ १७ ॥

(१४) ध्यानः वृषः, ज्ञानी तत्वज्ञः, वृको व्याघ्रविशेषः ।

(१५) शारभो जन्मभद्रः, पृथुः वेण्यः ।

(१६) हलो बलभद्रः, बालो सुग्रीवभ्राता, बल्कि: वैरोचनिः, भौमः श्रावः पार्थो वा, सतौ दक्षकन्या, शेषो नागराजः, पुरारातं

श्रृंगारोष्णगुणा:

श्रृदार्य्यधैर्य्येगाम्भीर्य्येशौर्य्यसौन्दर्य्यप्रज्ञातय: ।

माधुर्य्येश्वर्य्येचातुर्य्यमर्यादाकौशल्यकोत्सेय:॥ १५ ॥

तेजस्ततारहयगाड्गुख्यसौलक्षण्ययसूज्यता: ।

ब्रह्मण्यदानदाराशौर्य्यशौचसुवेषतता: ॥ १९ ॥

सत्यौचित्यकलावत्त्वमान्यभक्तिततज्ञता: ।

हृद्यप्रतिष्ठता प्रज्ञा प्रज्ञामेधोयमक्षमा: ॥ २० ॥

दयानयाज्ञवाचारसन्तोषमितभाषिता: ।

विद्याविवेकविनयारोग्यमौभाग्यवकृतता: ॥ २१ ॥

उत्साहित्वकुलोनत्ननिदेश्यत्वमहेच्छता: ।

(१५) अथ श्रृंगारोष्ठा प्रसभवा श्रपि ये गुणा श्रृंगारोष्ठनार्य्यवर्त्तने ।

कविकल्पलता।

स्वाराध्यतो षकारित्वाभयास्तिक्ये डितमतता: ॥ २२ ॥

प्रसादप्रतिभानिर्भयैर्जिगमिषुसमहायतत्: ।

श्रीमाहाल्यमहार्घनिदेर्भक्त्याघभौततता: ॥ २३ ॥

बहुश्रुतत्वसौजन्यपरिच्छेदाप्रमादिता: ।

जितेन्द्रियत्वागर्वित्वधर्म्माकथ्यनतादृश: ॥ २४ ॥

श्रध्यमस्वादृशवचनेम् ।

प्रपदाद्दृगुल्फपार्ष्णीजङ्घाजानूरुवंशश्राम् ।

कटिचिकर्‌नितम्बस्फिक्कुवरस्त्युपस्थककुन्दरम् ॥ २५ ॥

(२ ९) स्वाराध्यता सख्वाराधितत्वं, प्राशस्तिक्यं वेदस्मृतिषु

[ श्रद्धालुत्वं] दृढ्ज्ञता परेषामभिप्रायानुसरणमुपदेशमाचरेत्‌व ज्ञानं वा ।

जघनं जठरं नाभिवलिवृत्तोज्ज्वलचूचुकाभ्यां ।

क्रोडेऽग्रोज्ज्वलपृष्ठांशकक्शादोःपार्श्वमध्यमम्‌ । ॥ २६ ॥

प्रगण्डः कूपरौ हस्तौ प्रकृष्टौ सविभूषणौ ।

ब्रजन्ल्यझन्शुकारभनखपर्वंचपेटकम्‌ ॥ २७ ॥

कराठः शिरोऽधरा रसश्रमुखौष्ठचिवुकं हनुः ।

सकृतालुरदाजिह्वानासामृगङ्गरोचनम्‌ ॥ २८ ॥

श्रोत्राङ्गस्तारकौ नेत्रौ मीलन्मस्तकमध्ये दृशौ ।

यथा सम्भवमेतेषु वक्ष्यं स्तोत्रपुंसयोर्बंधेः ॥ २८ ॥

(२ ६) जघः संयोगदयोः सन्धिभागः, ग्रन्सः स्कन्धः, कचो वाक्कोमलं, दोर्बलौः, पार्श्वं कचयोरधः ।

(२ ७) कूपरः कफोऽग्रस्तदुपरिभागः प्रगण्डः, प्रकोष्टः कूर्परादधोभागः, मणिबन्धनं करप्रकोष्ठयोः सन्धिः, प्रजुञ्चो हृदयाज्ञलिः, करम्‌ । "मणिबन्धान्निर्गं करस्य करमो वच्चिरिलस्मरः" पञ्चाङ्गि

अथ खण्डाभेषा:

विप्रपदमनोहरविषयावक्श:स्थलवत् । द्विपादरचित-स्थितिनृपवत् । सदाचारस्थितिं विभ्रत् भूमिवत् । गूढपादग्रन्थिमन्दराकर्षणारज्जुवत् । शुद्धपाशाविज्ज-गोषुवत् । जड्ज्वलसत्कान्तिश्रन्द्रवत् । सज्जानुगतवैभवो

अथ गूढपदव्याख्यां-----पदिटते: प्रपदं मित्यादिसूत्रेऽ-पर्यन्ते स्ववधवेषु स्लोकोपुष्पयोर्लञ्चयां वध्ये वक्ष्यन्नेयम् ।

विप्रेति विग्रहं प्रपदं पादार्थं, "पादार्थं प्रपदं मित्यमर:" विप्रपदाघातचिक्कणः ।

द्विपदाभ्यां रचितां स्थितिः स्थानं शोभा येन पद्ये द्विपे हि स्तोभन य श्रादरो रागस्तेन चिता याम्रा स्थितिः स्थानं येन "स्थितिस्थैर्याविकारेभे च स्थानमच्युतयोरपि चेति रसकोष:" ।

चराऽस्थितिः पद्ये रसस्थितिरिन्द्रश्रियं सदै सर्वदा, च पूरषे ।

गूढः स्वल्पः पादग्रन्थिमगुल्को यस्य पद्ये गूढपादः सरपकस्तस्य

धानिकवत् । रम्योऽरकान्तिः कनकप्रवत् । सुवड्रयोनिर्हर्षयन् गोष्ठवत् । कटिकान्तस्थि तिं विभ्रनृपतिवत् ।

साचीकृतोदितयशःपुरुषवत् । सदृङ्मानितम्बलीलाकृतिः । नन्दकुमारवत् ।

नर्वस्निग्धकान्तिराषाढान्तरम्य-भूभागवत् । सुधोरोपस्थामोदितोऽजुनिवत् । नवककुन्द-

रम्या उर्वीः कान्तिर्यस्य पच्चे रम्या उरुमेहतौ कान्तिरस्येति । सुवड्रयोनिरुर्वीरुपरिस्थितस्निभागेन पच्चे सुवं मातरं चषेन

उत्सवेन हर्षयन् ।

कटिं कटिदेशप्रस्यकान्तां ग्रोभरा पच्चे कटो गड्दोऽस्यास्तीति कटो हृस्तो तनु कान्तां स्यति विंभ्रत ।

मतं प्रप्रस्तं यत् चिकं तेन श्रामोदितः पच्चे सऋणो गृह-मेधिनः कामाय उदितः ।

दाम पड्क्कुलं तेन स्वहितः नितम्बः तेनालड्कृतः पच्चे दाम्ना पश्रुरज्वा "न पुंसि दाम संदानं पश्रुरज्जुस्पु दाम्नोत्यमरः" ।

रचितशोभः श्रियावत्। सर्वदारोचपेशलः सुभगवत्। सज्जघनो वर्षाकालवत्। सदा पिच्छाडसंरम्भो नृपतिवत्। नाभिभूर्तसृथतिं वहन् मनस्विवत्'। द्विपयोधर-साटोपो नृपवत्। कुचेष्टाभोगभासुरेःपधमवत्। मझुल-कुचाग्रं विश्रदनवत्। उच्चैरङ्कसमन्वितो दुःकालवत्।

सर्वदा श्यारोहिणा जघनेन पेशलः शोभनः पचैः सर्वेषां दारुणां जहे तर्के पेशलः दृढः।

मनः प्रग्रसतो जघनो यस्य पदे स उत्तमो घनो मेघो यथा। पिच्छाडं जठरं तेन संरम्भो यस्य पदे सरदार्घप सर्वदापि चपडः संरम्भो यस्स सः।

नाभौ भ्रातृ जाता या स्थिति: तां पदैः प्रभिभुः पराभवत्। स्वस्थ सृथातिं वहन्।

द्विपयोधरामां वाटोपः पदैः द्विपो हस्ती योद्धो भटस्थाम्यां रथायां पृथिव्यां वाटोपो यस्स।

स्पष्टमुत्सङ्गपेशलः प्रातःस्फुटत्वत्। रम्यो रोमान्वितो रत्नकवत्। सदादर्शौघपृष्ठविराजितः पातालवत्। समांससन्धिः सन्धिवत्। नखकाञ्चनत् श्यामवत्। विभु-

जातिमनोरमो नूपवत्। सुपार्श्वभूषितो रावणवत्। विलसन्नध्यमः स्वरसमूहवत्। श्राध्दिकप्रगारडभूषितो-

स्पष्टं यथा स्थान तथा उत्सङ्गेन क्रोड़े न पेशलः पञ्चे स्पष्टा मुक्तप्रभेदो यस्यै स तथा सङ्गेन चक्रे वारान्तरयोगेन पेशलः। रम्यं यत् उरो वल्नस्तस्य या [मा] शोभा तथा भूषितः पञ्चे रम्यो मनोज्ञो रोमान्वितः रत्नकः "रत्नकं कम्बलं प्राहुः" ।

दीर्घं यत् पृष्ठं तेन विराजितः पञ्चे दीर्घेर्दृश्टः स्पर्शः शरप् । समौ यावंसौ ताव्यां रुचिः शोभा यस्य पञ्चे मांसे या रुचिस्तया रक्तितः ।

नवः प्रभास्यः कचान्तो यस्य, अन्तःखरुपं पञ्चे नवके न कान्तः न तितिच्छुः ।

विश्रेष्ठेन भुजेन श्र मन रमः पञ्चे विभाजितिः प्रभञ्जनत्र् ।

प्रहस्तवत्। उदयसक्फोणियामाधारेऽपि राजरोगवत्। प्रहस्तस्थितिपेशलो रावणसैन्यवत्। करभासितो विन्यपरिसरवत्। विप्रकोष्टस्थितिः प्रभाववत्। नखरस्थितिभासुरः शिरिराकवत्। सुपर्वंभूषितो मेरुवत्

उन्नमन्सौ कफोणौः कूपपरस्य या मा श्रीस्तां धारयताविति पञ्च उन्नमने कफ उन्नतवंशदण्डेषु श्रीनिमाधारः क्रोमताधारः सद्योभ-

भावेति सगाजनलामस्थितदत्यर्थः राजरोगौ सन्चिपातौ यत्साभूतो वा।

प्रहस्तः प्रकाशो हस्तः तस्य स्थितिस्थितया पेशलः पञ्चे प्रहस्तो रावणान्तौ तस्य स्थितिः।

करेऽपि भाषितः श्लोभितः पञ्चे करभेऽपि उद्दरे “करभा: शु: पदहुलका इत्यमरः” श्रासितः श्राधिगतः श्रासड् उपवेशनं श्राधिगौडः स्वासां कर्मेत्याधारस्य कर्मलातं कर्मौप्ति ऋः।

उच्चपेटस्थतिस्ताम्बूलिकपरायवत्। श्राधिकाठमनोंहर योरावत्। गलच्छायासुन्दरः ऋष्यपेन्दुवत्। उत्ससितशिरोधरान्वितो वनवत्। सुगरोविदितवैभवो रामवत्। श्राधिकन्वरान्वितो नृपवत्। सद्यःप्रमृृतः कान्तः पर्वतवत्। स्फुरन्महार्ंदश्रिकान्तःपल्वलवत्। मुखरो-

ऊर्ध्वचञ्चलो चापलकस्य केवलस्य कवत्वस्य स्थिति: श्रोभा युक्ते पञ्चे उचतम् उन्नतं पेटकं पेढ़ौति ख्यातां तच्च स्थितिर्यश्रेति । श्राधिकं कठेन मनोहर: पञ्चे कठ्ठ: ध्वनिः पिको वा तदत्म मनोहर:।

गलच्छायया सुन्दर: पञ्चे गलन्थौ या काथा तथा ग्रासुन्दरः उत्क्षिता ऊर्ध्वकता या शिरोधरा तथा श्रान्वितः पञ्चे उत्स्सितं शिखरं यस्मै एवमूतो धरो गिरिधिनान्वितः । सुष्ठु ग्रोवां तथा उदितं वैभवं यश्रेति पञ्चे सुग्रीवो नामग्राज्ञ।

गिरिवत्। मधुराधरः कृष्णावाह्वत्। हनुमदिभवान्वितो रामवत्। महातरक्नायशोभितो नरसिंहनखाग्रवत्।

सुखमाननं तेन रोचितं वैभवं यस्य पद्मे मुखरेषु उचितं वैभवं यस्य।

पृथुलं मदनत् श्रास्यं श्राननं तेन मनोहरः पद्मे पृथुलं ज्यास्यं नृत्यं तेन।

बृद्धा वदनेन स्थितिः शोभा श्रस्तु पत्ने बहुनां वदनानां स्थितियत्त्र।

प्रधिकं यथा तथा ज्ञानं सुखं तेन रोचिष्णु: पद्मे कानने इति प्रधिवाननं तञ्ज रोचिष्णु:।

मधुरो मनोङ्गधरो यस्य पद्मे मधुरां मधुरानान्नों पुरौ धरनेति व धारणे इतस्य मधुरानगरौभेतः कृष्णापरूवादिति कृष्णावाज्ञर्गडुः: [श्रघवा] मधुराधरः मधुनामानमसुरं राध्याति हनास्य दति राधू हिंसायामिति।

हनूमान् यः विभवः शरीरसम्पत् तेन श्रन्वितः पद्मे हनूमतः

व । पञ्चमः सर्गः ।

सुसम्पन्नसुतालूने तेजस्वि-शिरोभत् उच्चैर्दनभासुरो' वासवत् । रसज्ञानेन्द्रियसमुत्साहो धातुवादिदवत् । कलयन् नासिकास्थितिं पान्थवत् । नवभूषचतः शिशु- पालवत् । सद्गररत्नाडाभो वयसि-वत् । सदालोचन-

सुसम्पत् सुष्टुम्पत् तालु तेन उनः नेतिपदविततये तु योजनां पञ्चे सुमम्पन्नः यः सुतः परशुरामस्तेन श्रालूनेन्द्रियोलो रतिको घेमदार्शिदर्शिता ।

उच्चैः श्रेष्ठाः ये रदनाः दन्ताः, "रदना रदनाश्च दन्ता इत्यमरः" पञ्चे उच्चैर् श्रदनं भास्वं तेन भासुरः शोभमानः ।

रमज्ञा जिक्रा, "रमज्ञा रमना जिक्रेत्यमरः" तथ्या नवा नूतना ऋद्धिः समृद्धि: तथ्या समुत्साहः पञ्चे रसज्ञानं पारदजार्पाज्ञाने बर्हीयतौति तथ्या ममुत्साहो यस्येतिं ।

नासिका नामा, "घ्राणा नासा च नासिका इत्यमरः" तथ्या: स्थितिं कलयनं पञ्चे श्रासिका एकत्रस्या तन्र्थितिं न कलयनं ।

इति श्रीः २३ । इति वाचस्पत्यम् । प्रोक्तेन । पञ्चे नेत्रि पदं न

भासुरो मत्तवत्। सुदर्शनमनीयगो भयूरवत्। उत्सितारामो वसन्तवत्। आधिकर्यास्थितिं वहन् दारिद्रवत्। वहन् वैभवसस्थितिं कैलासवत्। उचैः- श्रवःस्थितिं वहन् इन्द्रवत्। प्रतिभासितरत्नस्थितिं विभ्रत् कविवत्। अलिकान्तस्थितिं विभ्रत् पद्मवत्।

सुतं दर्शयन् शकलोकं तेन मनोहरः पञ्चे सुदर्शनं चक्रं। उत्स्मितः सन् समन्तात् रामः स्त्रियः "रामावामावामनेचा पुरमौनारौति हहायुधः" पञ्चे उत्स्मित शरामो येनैति। श्रधि श्रधिकं कुर्वाणस्य राधेयस्य वा स्थितिं वहन् पञ्चे श्रधिकां श्रपास्थितिं वहन्।

वै दत्सि श्रव्यं निस्स्यार्थे श्रवणास्थितिं वहन् पञ्चे वैश्रवणः कुबेरः "किनरेगो वैश्रवण दत्यमरः" तस्मु स्थितिं वरसतिम्। उच्चैरिति श्रवःस्थितिविशेषां श्रवसोः कुर्वाणथोः स्थितिं वहन् "कर्णौबद्यग्रह्हो योनं श्रुति: स्तो श्रवां श्रवदत्यमरः" पञ्चे उच्चैःश्रवा

स्फुरत्पृथुलललाटश्रोभिंगुकच्छवत् । उत्तमाङ्गस्थितिं विभ्रत् कन्दर्पवत् । सदावालमनोहरो हृद्यवत् । वहुकुन्तलसहर्षितः सुभ्रुवत् । श्राधिकेशाश्रियं विभ्रननिद्रवत् । कचरोचिः समुद्रवत् । वालो वरस्थितिं विभ्रत् कुमारावत् । सुसम्पन्नवपुर्वम्यो नृपवत् । साक्षादधिक-

स्फुरन्सौ पृथुमेहतौ ललाटश्रोभ्येति पचे पृथुलललाटश्रोः पृथुला ललाटश्रोः देशश्रोः भृगं कच्छतीति तौर्थान्तरेऽस्ति नु ललाटदेशो वर्ण्यते । उत्तमा चासो श्रङ्गस्थितिश्चेति तथा तां पचे उत् श्रतिग्रथेन उद्दता उत्तमा श्रङ्गस्थितिः श्ररोचस्थितिः तां विभ्रत् । सदा सर्वदा वाचा केशा स्तैर्मनोहरः पचे श्रावालं श्रालवालं

"क्यादालवालमावाल्मापापेत्यमरः" । वडुः कुन्तलः केशः तेन सन्तौ युतिरीयस्य पचे वड्कुन्तेन प्राप्तनाम्नान्तेति लसन्तौ युतिरस्येति । श्राधि श्राधिकां केशाश्रियं केशाग्रोभां विभ्रत् पचे श्राधिकां चामौ

विग्रहो दैत्यवत्। उच्चैरज्जमनोहरो नटवत्। श्रधिकाय-स्थितिं विभ्रत् रूपयावत्। विष्णोः परिवाहौनभोग-सज्जतश्रृङ्गोरेख विपत्चासनः सुदर्शनान्वितः। शिव इव परमर्हसितश्रियः सुशोभनगरस्थितिः। महासेनानुयातो

साचात् प्रत्यक्षं श्रधिको विग्रहो यस्मैति "गात्रं वपुः मङ्गलं मारोरं वर्धतिविग्रह दैत्यमरः" पत्ते साचात् खयमेव कृत्वा गुरुः "भवतो दैत्यगुरोः काव्य उग्रश्रवा भागवः कविर्विरतदैत्यमरः," कविमू श्रधिकौति श्राधकावि ग्रहो ग्रहणां यस्यैति।

उच्चेः श्रृङ्गाभिः मनोहरः पत्ते उच्चेः रजः गृत्यभ्रैरमलत्तन मनोहरः।

श्रधि श्रधिकं कायस्य स्थितिं शोभां पचेच्छधिकमध्यमो बोच्श्रु "खचेरेश्वरी वा विसर्गलोपो वक्तव्य दति" विसर्गस्य लोपः।

श्रहोनो महान् भोगः सुखं पत्ते श्रहोनो वास्तुकिलास्य भोगः महान् श्ररोरं, विपदं चाश्रयतौति पत्ते तः पत्ते गरुडस्तस्य पत्तं पच-साचामनं यस्य मः, शोभनं दर्श्नं चलन्सुकृत्स तेन श्रान्वितः।

काविकल्पलता।

विष्कुम्भेनोल्लासितविग्रहः। समुद्र इव समानधन-

रसभासितो ककुद्मवारयोर् नदीनदेः। सुधामाश्रयः।

सत्यलोक इव हिरण्यगर्भरुचिः। सोमेश्वर इव प्रभा-

सज्जत। रविरिव महोदयावलितः। अनुरुच इव

समाना मनधारा या नरसभा तत्र श्रामितः पचे समानः

कन्दरमसृजन् भार्मितः। ककुलो वारयोर् हस्तौ यस्यैत पत्ने ककुलाभां

वारां रक्षः शब्दो यच, नदीनदेःमोदरिंद्रदेशः पचे नदीनां

नदानाश्र ईशः। सुधामाश्रयः शोभनानां धाम्नां श्राश्रयः स्थानं,

पचे सुधा ऽमृतं मा लक्ष्यौस्तयोराश्रयः।

हिरण्यस्य सुवर्णस्य गर्भोऽभ्यन्तरं यस्य पचे हिरण्यगर्भीऽऽह्यां

च तच रुचिः प्रौतिरस्य।

प्रभया कान्या मज्जतः पचे प्रभामं तौर्थे गतः प्राप्तः। सोमेश्वरो

रिंद्रमूर्तिंभेदः [ श्रधुना इतिहासादौ सोमनाथ इति श्र्यातः]

मदनेतज्ञ या न नामां मदन्वित. ञाने ऽपस न ऽऽयमधे.

सदोचाराचः। उड्डृतसारसागर इवापारिजातः। रोहिणी

इव सुरचिरमशोभिरमशोभिः। इन्द्र इव वलक्ष्मोमोदितश्रियः।

प्रार्षेयचहंससंघ इव सन्तानसज्जत।। प्रोचियदव सदाचारप्रियः।

देवद्विजातिसम्पन्नवसुधाभोगी। प्राप्तरकाल इव सुखद्योतः। तुनौरिव

बलिन चतुरङ्ग जमघा पृष्ठया उदितश्रियः, पदे बलच्चा

धवल्ला या मा शोभा तथा उदितश्रियः।

मनसि मानश्वित्तमुन्नतिस्ले मज्जनः पदे सत्मानसं सरोवरं गतः प्राप्तस्म।

मदा सद्बंदा चारा: गूढसेवका: ते प्रिथा: यस्चेति पदे

सदाचार: सत्कर्म प्रिचं यस्य सः।

श्रातिसम्पन्ना या वसुधा तस्य भोगो यस्सास्तौति भोगो पदे

श्रति श्रत्यान्तं सम्पत् यस्सास्तौति तथा नवसुधा नूतनामृतं तद्भोगो।

सुखेन द्योतः प्रकार्शो यस्य पदे शोभन खद्योतो ज्योतिरिडपो

अत्र हि “शोभनोऽत्र निशि fि:सृताम् ।”

सदाङ्गेपचितः। वैदग्धव स्वस्थामोदितश्रोः। वचाभिरव उपायनसदृक्ष्योः। सुराष्ट्रद्वाधिकं गौरचितरस्स्थातः। मृजदेव प्रियजैरचिताटोपं विभ्रत्। तदुपयोगखादिव पुरोगौरसाटोपश्रौः। कार्मिनोके श्रपाश्रदव सदाम-

उपायनं अन्यप्रेष्टं वस्तु, तत्र मन्यो खद्यो ता यस्येति पचे। उपायः प्राप्तिस्थान नवा: नूतनः मन्यो खद्यो ता यस्येति। श्राधि श्राधिकं गौरी चिता व्याख्या सस्थातः शोभा सस्स्थाति। पचे श्राधि श्रधिकं कज्जे धान्यविशेषे रचिता स्स्थितिरस्ख

"स्स्त्रधैकर्जुनप्रियजैर द दत्यमर:" सुराष्ट्रो देशविशेषः। प्रियं स्फुटनोयं गौरं चितमाटोपं विभ्रत् पचे प्रियजैरै फालिनोपुष्प रचितमं श्राटोपं विभ्रत्।

पुरोगाः पुरवर्तिनः श्रारसाः पुचाः घरमा निर्म्मिता दति विग्रहे "उरस्सोडपै च दूत्यपै" तेषां श्राटोपस्तेन श्रोः शोभा स्स्थाति थस्येति पचे पुरोगेन श्रग्रगतेन श्रारस्सयोः स्तनयोः उरस्स श्रागतौ

रससाधुरः। दैक्षतडव सुराज्यघटनादक्षः। दशरथ-इवाभिरामोऽक्षसहितकान्तः॥ नृपः॥ सेन्यमिव फलकस्सक्शांक मज्जं वीरगयं विश्रान्तिम्। विष्णुवृक्षःस्वलामव पुनरागतं मालाकार्त्तम्। इन्द्रभालशरलमिव स्फुरिता मलकौताद्वानलम्। कामशरौरमिव सद्बिदा रूप-शोभितम्। चन्द्रमिव विषाखानुगतम्। समुद्रमिव स्वाभिरामः मनोहरवस्तुभिः उज्ज्वसितकान्तिः पदे पदे श्रोभि ममुखम् रामेश उज्ज्वसितकान्तिः। इतति नृपत्नणम्॥

फलैः प्रसारैः कमनीय लच्मौरस्चेतित फलकैरघ्युद्धुमाधानचर्मोभिः सततौ लच्मौरस्चेतित च सज्जं ऋतमन्नाचादिकं वौरगतां पद्चे मतं प्रकृष्टं जम्बौरगणम्॥

पुनरागेन श्रान्तेन नागेन ऋता था भाला तथा श्राङ्कृतेम् प्राजन्तमूर्त्या हरिरिणा नागोपवौतं ऋतमित्यागमप्रसिद्धं पद्चे पुनरागो नागकेग्रारः ऋतमाश्रः करचककस्ताभ्यामखडूंतम्॥

स्फरण्तः श्रामलकौँ धाच्चौ, लाच्चा तरुभेदो, नलस्त्राभेदक्ष्ष्ष्ष्ष्ष्ष

स्त्रश्रियम्। स्वेचामिव वहुधान्यपुष्टश्रियान्वितम्॥ वनम्॥ हिमवन्तमिव सदागजातिमनोहरं सृज्जाटोर्पाचितं बहुशोभवनान्वितम्॥ नगरम्॥ नारीव सृज्जरोपाचित

विप्रष्ठदूमा श्रेष्ठभूस्तया ऊर्षितम पच्चे विद्रूमार्णा प्रवालानि तैः भूषितम्।

मतं च तत् जपावनं च तस्य वैभवं यस्मिन् पच्चे सज्जः यः पवनस्तस्यापत्यं पावनः हनूमान तस्य वैभवं यक्मिन्।

तापिच्छास्तमालः; "काञ्चनस्यस्तमालः स्वातं तापिच्छोऽप्यष्यध मन्दुकटत्यमरः" तापिच्छस्तापिच्छेति देहरूप्यं तैन्विराजितं पच्चे तापम्

विधत्ते या सा तापिनौ सा कवि: कान्तितया राजितम्।

विराजिता श्राव्राणां श्रीयच्च पच्चे विराजिनौ तादृश्री-मेति च।

बृंधा श्रन्यपुष्टानां पिकानां या श्रेष्ठया श्रान्वितं पच्चे बृं-धान्यां पुष्टा या श्रेष्ठया श्रान्वितम्। द्रतिवनम्।

सदा सर्वदा माजैरतिमनोहरं मुनः सृज्जाटैस्सृतुष्पथै रुप्पाचितम्

स्थति:'। सर्पइव सद्दिषाखां श्रियं विभत्। लोहार्द्रसदृशपुरूविराजौ ॥ वृषभः ॥ दर्पइव विपक्षोचित-

विभवः । रसाइदव स्फुरद्दिपक्षतिः'। तड़ागइव शातपच्-

विराजितः ॥ पञ्चो ॥ पद्मइव सद्दामोदरसोदरः । शरत्-

वृत्तौनगावगावित्यमरोटइव'' पड्ज्जायामाटोपम्लोन चितं वड्ज्रोभानि बनानि तैरश्चितम् । इतिर्नगरम् ।

पड्ज्जाभ्यां विषपाभ्याम् श्रारोपः तेन चिता परिचिता जाते

त्यर्थः श्यतिर्यम्सोऽति पचे रगारसेन उपचितस्थति: ।

सन्नि विषानानि यस्यां मृा तां श्रियं विभत् पचे सन्नि

यानि विषाणानि तेषां श्रियं विभत् ।

सदा श्रृङ्गं जगति पुष्टिं तेन विराजतेसौ विराजो पचे चपु:

सौसं तच्कवि: तत् कान्त्तथया राजतेसौ राजौ । द्रति वृषभः ।

विश्रिष्ठा ये पचा स्त्रैःपचतो विंभवो यस्स पचे विपचेषु वैश्रिषु

उपचितो वडिं मतो विभवो यस्सोति ।

कालिदव उच्चकैर वभूषितः। गिरिरिव कन्दरोचित-

शोभः॥ मेघः॥ प्रारब्धकालिदव सद्दारसमुपाश्रितः। रावणादव स्वकलत्रीभागः॥

रविचन्द्र इव सुधामोदितेश्राः॥ चन्द्रः॥ स्थायुरिवापचपः। गज इव परमहे लाविलासो। स्वर्ग इव सुरताः श्रियां विधाता॥

कामुकः॥ कुल्लचन्द्र माम इति भिन्नं पदं दामोदरस्य चषौकेग्रस्य मोदरः सममान-कान्तिः पत्तन मेदा नित्यं श्रीमद्‌बन्धुः सकलः तौ उदरे

यस्सेति "वा पुंम पद्मामत्ययम्‌र:"। उच्चकैर्महान् रवः तेन वभूषितः पचे उच्चावैन थान कैरवाणि तैर्भूषितः।

कन्देषु रोचिता शोभा यस्सेति पचे कन्दराभिः दरौभिः उचितां शोभां यस्सेति। इति मेघः।

सद्दारे: सक्लौकै: समुपाश्रितः पचे सद्दा नित्यं रसं जखम् उपाश्रितः।

इव रूध्ये सज्जन्तः । मृद्न इवाधिकमलौ हसौ ॥ दुर्ज्जनः ॥ तामगराइँव तिमिरौचितः । वियोगेव विस्तारितापः ॥ समुद्रः ॥ इमवतौव समांससमौता ॥ नैः ॥ हरिरिव पद्माकरसुखवतः । स्वर्ग इव सदनवारिरः ॥ मज्जः ॥

श्रपगता नपां यस्य मः पचे न पचं पातोत्यपचप इति नज्ञ समासः ।

परेषां महेना सलो तस्या विलासोति "महिलायां महेख्लापि मे हिल्ना स्थान्म है केति दिहुपमं" पचे परमा या हेख्ला लोला तया विलासी ।

सुरतो देवातं स्त्रियं सम्पदं विभ्राः: पचे सुरतः श्राद्यादितवात तसिः [ श्राद्यादिभ्य उपसंख्यानम् ] इन्द्रातं स्त्रियं श्रोभां [ विभ्राःः ] इति कामुकः ।

स्वरिभिः पचि ते न सज्जन्तः श्रसज्जत: पचे कुहः श्रमा "ष्टष्टेन्दुकलाकुठरित्यमरः" तच्चन्द्रः सुर्य्यैष मृज्जन्तः युक्तः । स्वाधिकमलं धिकपापं तच्न उत्तमो तस्यास्तीति पचे

गयोषा इव परमोदकरूचः ॥ वराहः ॥ जैमिनय इव बहुसद्धापचा: ॥ वशाकृ ॥ नारद इव कलहकार्थातः ॥ काममोचनः ॥ मुक्त इव सद्गुणानामः ॥ तारापति: ॥ निर्ग्यापार इव पृथुलक्ष्मा: ॥ वाजौ ॥ कविरिव

समां समां विजायते इति समांममौना प्रत्यब्धप्रकृता गो: "समांममौना मा चैव प्रतिवर्षं प्रकृयते इत्यमर:" समां समां विजायते इति भवः पदे मांजानि लक्ष्यते तैः मृदु वर्चभाना रसवतौ पाकस्यानं, "रसवत्यन्तु पाकस्थानमहानस इत्यमरः" । इति भौः ।

पद्मायुक्ताकरः भूपादाद्रि: तेन सुखितः पद्मे: विन्दुजालंकै: "पद्मं स्यादिन्दुजालकर्मिति हलायुध:" ग्राममल्नातं युक्तस्वामौ करस्य तेन पद्मायाः करः पाञ्चाल्लेन सुखितः हरिः सूर्य्यः तथ्या पद्माकरः पद्मस्य काननं तत्र सुखित इति वा ।

दानवारिर्या दानोदकेन सह वर्चमानः पद्मे दानवा: दैत्या लोष्ट्रां अमिजिन्द्र. तेन मरु नर्चोपान् । मति माग्नः ।

बहुलोहम् ॥ कपाटम् ॥ निशोथ इव प्रवलतमावाचिनोः । भूमंडल इव गिरिभर्ताश्रियं विभ्राजः ॥ रावणः ॥ विष्णुरिव सदाश्रमानवप्रतिष्ठित ॥ प्राप्तप्रतिष्ठः ॥

महाकवि क्षोभ इव सरसोर्मिचितपादः ॥ गिरिः ॥

स्थितिर्यस्य पद्ये कदर्थे परस्परविरोधे स्थितिर्यस्य मः । दूति कामिनोजने ॥

मत् चेतसि तं प्रार्थयत् यस्य पद्ये दृढदेवगताता तस्यः । मानसोत्सवहितः ॥ इति तार्किकः ॥

निर्योपारो निश्चेष्टोऽकस्म इति यावत् बहुलः चापः [ उत्सवः ] यस्य मः "निर्योपारस्थितो कालविप्रेषोक्तवधोः चापः इत्यमरः"

पद्ये बहुधा लक्षणानि श्रावर्त्तैकादौनि मुंभचिह्नानि यस्य मः । इति वाजि ॥

बहु लोहम् यस्य मः पद्ये बहुल उद्धरो यस्य मः । इति कपाटम् ॥

प्रवलतमाभ्रातप्रवला पद्ये प्रत्नलं तमोडन्यकारो यचैति "प्रलमलस्यति" इति

वर्णोपल इव सद्वरश्रयाऽऽन्वितः ॥ परिन्राट् ॥ इति खण्डशोभा: ॥

अर्थ प्रकाश्यपुर्व्यैष: पूर्वभावनियोजितैः । श्रोज्ञाय शब्दमध्येपु निक्षिपेद्रुरं यथा ॥ १ ॥

अपूर्वैस्वरचेष्ट:' । आचितखेटकशोभै। उद्योति-परागशोभ:' । आचितगजयुतः । खचितद्योतयुतः ।

रसद्यां पश्चाद् उपचितः द्रद्धिं मतः यत् पादः प्रत्याग्निर्प्रवर्तते । सच्चितः पद्ये रसः घृतजारादि: पादसुरणः शोभानाम् ।

इति गिरः ।

सद्वरं श्रोज्ञं यः चयन्तेन आन्नितः पद्ये सद्वस्य सद्वग यास्य रतया आन्नितः । इति परिन्राट् । पादानां भङ्गेन ये शोभास्ते खण्डशोभा: ।

( १ ) श्रेषान्तरमाह अपूर्वेत्यादि अपूर्वाद्यैरपूर्वशब्दादिभिरादिशब्दादाचितद्यो-तिताद्यैः आचितखचितादौनां यद्यपम् । ग्रन्थकार:

पञ्चमी मका अ' ।

घनवडिंस्मरः। चविराजितगलः। दामोदितनवश्रोः।

धरोचितवल्लः। न व्यामपक्षनाश्रः। परोचितवनशोभो। प्रमोदितकरटाक्ष्यात[:]। बलोचितवल्लश्रोः। वामोदितमनस्थितिः। विक्रान्तभवेचेतः। विभूषितपदान्वितः।

वियुक्तजनप्रियः। व्याप्तपक्षहारः। भरोचितरतश्रोः। रचितमध्यौभासुरः। सततरसस्थितिः। स्वामोदितवरश्रः। श्यामोदितपार्श्वस्थितः। संसक्तगरस्थितिः।

संप्राप्तसारभूष्यः। संभूषितश्रययुतः। संभावितमहोदयः।

परागः कौसुमरेपाः। पचे उपरागः। श्रृड्जः। खद्योतः। घस्मरः। ऋगल्लः। दानवः। धवलः। नच्चननाथः। पवनः।

प्रकटः। बहुल्लः। वामनः। विभवः। विपदः। विजनः। विपचः। भरतः। रमणो। सरसः। स्वावरः। चपलः।

३०

काव्याल्पलता

कलोपयुक्तकपोतः'। प्रकाशितप्रवालोपेतः। प्रशस्तप्रबोधः। विमुक्तविरहस्थितिः। मालो'युक्तमानव-

घनः। 'मारचितमाधवोल्लसि[त]ः। नरहितनगरलक्ष्मारः। सुरचितसुधर्माश्रयः।

'रचितश्रेष्ठसङ्क्षो(शो ?)वर्षी'दिनामभिः। उपमानकतोल्लासैः साधयेत्सर्वगुणान् ॥ २ ॥

इदानों पूर्वोत्तरदूरौकारगणेन श्रेष्ठान्तरमाच । कलोप-

युक्तिः। ककारस्थ कलोपेन युक्तो यः 'कपोत' इति पदं तेन 'पोत' इति पदमायातं भवति। एवं बालः। मदः। रसः।

नवघनः। धनः। गरः। धर्माश्रयः।

(२) रचितश्रेष्ठाङ्ग संक्षो(शो ?) योगेऽपि येषां तैः तथा। वर्णा

गौरादयो गुप्ता:। वर्णा वर्णनीयाः पदार्थाः। वर्णी(र्णिनो ?) व(वा ?)ल्लाकाकपोतगासभृत्यः साक्षाद्‌गराट्‌(ड ?)व्रजान्‌श्रयः। यत्न(र्‌)त्न-

काव्यकल्पलता।

अथो गौरवसङ्करोऽर्थामिन लोकामिनोपपतिः । 'सुपर्वपर्वतोऽप्यभङ्गोमङ्गे कारोत्यसौ ॥ ३ ॥

गौरौ भूतकलाशालौ परमुभासितोदयः । सुपौवर सितोल्लासः स्पष्टां श्वेतप्रियं वहन् ॥ ४ ॥

(१) गौरी वसन्तो लक्मौर्यक्षेत। पञ्चे गौरवेऽपि श्रुतया मतो लक्मौर्यक्षेत। 'गौरः पौत्स्नितथोः ।' यामिन्येव कामिनौ तस्याः पतिस्नुन्दः । सुपर्वपर्वतो मेऽद्यतद्योपमाभङ्गे मादृ- श्यरौतिः ॥

(२) गौरौभूता प्रकृतोभूता या कला तथा मालिनी श्रेष्ठः । पञ्चे गौरी दुर्गा, भूतः प्रेतः, कला चन्द्रकला, एतैः मालिनी श्रेष्ठः । इदं शिवचन्द्रयोरधारेषोपमेयभेदः । एवं सर्वत्र यथायध्य- मध्याह्नाद्यम् । परः प्रभ्रः भासितः स्थितः उदयो यस्य। पञ्चे

२००

कविकल्पलता ।

सदाविलासिनिसखे ? नित्योदये शाश्वद्विभ्रः ।

स्फुरचन्द्रकससाक्ष्मौर्धनसारयुक्तं वहनू ॥ ४ ॥

सदा नवसुधाशोभौ विभ्राखौ राजर्ताश्रयम् ।

जातरुपचयच्छायो ? मध्यपीतप्रभाल्वितः ॥ ५ ॥

(४) वचाकेतव बकपङ्किरिव स्थिता श्रीरस्य । पञ्चे श्रवलयास्विया कामिता प्रकाशिता श्रौरस्स्येति । 'काम दोषौ' इत्यस्मात् पयन्तात् तप्रत्यये रूपम् । गिरिश्रावत् श्राचला मच्च-

विर्यस्य । पञ्चे गिरिश्राचलः कैःलामः । स्फुरन्नौ चन्द्रवत् कमन्नौ लच्मौरस्स्येति । पञ्चे स्फुरचन्द्रकेण मयूरपङ्खेन सतो लच्मौरस्स्येति । घनवस्सारः श्रेष्ठः, कपूररस्य ॥

कविकल्पलता।

कर्णिकारचितच्‍छायः परागश्रौविदर्जितः । 'ग्राधिकार(ह् !)यसंप्रोभौ नवेन महसा 'ततः ॥ ६॥

बहुलोचितसंपत्ति: प्रवालद्युतिपेशलः । ग्राधिकद्रु:प्रियैर विभक्तकदारचितकैभवः ॥ ७ ॥

(५) कर्णिकारं शकुनकुसुमं तद्वत् चिता प्राप्ता चकायां येन । पच्‍चे कर्णिकां कामभ्रष्टां तेन रचितच्‍छायः । परागः कौशुमरेःः । तद्वत् श्रीः। पच्‍चे परा श्रेष्‍ठा श्रगस्य रक्तस्य पर्वतस्य वा श्रीः । ग्राधिकं श्राद्‍ध्रयं लोहित्यम् । पच्‍चे ग्राधि ग्राधिकं कारुण्यं करुणातरा कृपा च। नवो मच्हेनः सूर्य्यैः तन्मच्हमा व्रतः पुष्टः । पच्‍चे नवेन नतनेन प्रप्रांश्येन वा महसा तेजसा व्रतः ॥

(७) बक्रोचिता संपत्ति: श्रौर्जस्येति । पच्‍चे बकुल्ला उहितां संपत्तिरस्‍ति । ऊहिता संपत्तिरस्‍केति । प्रवालो विद्रुमः, प्रनष्टश्वालस्‍व । ग्राधिका कद्रुः पिङ्गला श्रीः ताम् । पच्‍चे ग्राधिकां दृप्तां हच्‍छायां

२०३

काव्याल्पता ।

नवधूसरमाटोपः सदा १सवलसमद्रुचिः ।

विभात्यधिकपोतश्रीः रामभासितवैभवः ॥ ८ ॥

अ्रस्मितच्वमनोहारौ बहुश्यामलतांन्वितः ।

'स्वभावनौखससाक्ष्मः सदाङ्गोदीतद्युति: ॥ ८ ॥

(८) नवेन प्राग्भ्येन धूसरेगा धूमरुष्येन माटोप: तन्रः ।

पचे न वधूषु मरमः ञ्राटोपोडस्येत । सदा भव्वंदा प्रबलः

स्मितासितासितिम्रौौ गुणौः तेन सती प्रशस्त्री उच्यतेति । पचे सन्

प्रशस्तं श्रासतं मध्यु, सदा सर्व्वदा सवो यज्रो वा, तेन खसमद्रुचिः ।

ञ्राधि ञ्राधिकं कपोतवत् ञ्रौर्येस्थ । पचे पोतेन श्रावेन श्रोध्रेस्य ।

रामभो गरंभस्तदत् स्मितं द्रैषतं मितं वा वैभवं शोभा ञ्रश्र्योति ।

पचे रामेन नृत्याभेदेन भासितं वैभवमर्स्योति ।

(८) ञ्रभितत्वं ञ्रप्रकट्यम् । पचे ञ्रभिः खग्नः तस्य तत्चं

तद्दिष्यकं 'ग्रितामेष्टवम् । यथामलता कान्तिमा, जाताभेदस्य ।

खभावेन नोला श्रमच्चौरस्खेति । पचे खभा खकोीया शोभा

काव्यकल्पलता

केशवामोदितच्छायो नदौनश्रोमनोहरः । अन्यकारारातिरोचिष्णुबिम्बप्रकवलयस्यतिम् ॥ १० ॥

स्वर्जेनास्यतिमोचिष्णुः स्वर्गलाभिचत्स्थितिः । सदादरिविचितोत्साहः सुरवासनयान्वितः ॥ ७ ॥

सर्गः ।

( १० ) केशवात् वाचा मोभना उदिता काया भास्यति । केशवा नाम उदिता काया भास्यति । नदौनः महोद्रः तद्वत् श्रोमलोहरः । पचे न दौर्नश्रया दरिद्रवत् भोभया भान्वितः । अन्यकारवत् अतिरोचिष्णुः मोषणः । पचे अन्यकारातितः शवः । कुवलयं नौखोत्पलम्, पृथ्वीवलयम् च । तुतिमन् वचसन् कदर्थ्या वा ॥

( ११ ) ‘वर्षावप्रीदिनामभिः' इत्यच आद्रियतेऽतहि तस्यो-दाहरराम । स्वर्जेनो देवजनः, मोभनमर्जनं च । स्वर्गैकपो यो लाभमन्तकरा मिथ्यतिरस्यति । पचे मोभनं स्वर्गलं दाडः तस्य

सव्योमासज्जविच्योतो सन्नभोगमनास्थिति:। 'श्रभान्तयुक्तितोचिष्युस्सदाकारशिचरतास्थिति:' ॥ ९ ॥

योगेऽत्रि ।

स्वयम्भूस्थितिविभ्राजौ सम्पन्नवसुधास्थिति:। 'स्फुरडराडसंशोभो' 'सुक्ष्ममासमलजृम्भत:' ॥ १२ ॥

भूमि: ।

(१२) इत्थं पृथक् पदं । योषिद्बन्धन विद्योत्तौ । पद्यो मध्ये वामे उमाया: पार्वत्या: मडनेन विद्योत्तौ । सत् प्रधास्वं धन्यभवि गमनं तच्च स्थितिरस्ति । पचे मनसा नष्टा भोगे मनस: स्थितिरस्ति । 'शरपातविशति' इति विमर्शोलोप: । शरभान्त: श्राकाङ्ग्रान्त:, न भान्तस्व । मदाङ्गसुचन्दा काषां कामकुसुमं, मद् गगनं च ॥

(१२) स्वस्थं श्रात्मनां भुवि स्थित्या विभ्राजौ । पचे स्वयम्भू: ब्रह्मा शिवो वा । (अत्र) सम्पन्ना वसुधा च । स्फुरन्या: धराधा:

ऋविग्रनुपलता।

सदा बलिसमुल्लासो सज्जपातालवैभवः । ब्रहोनभार्गविराजौ भूदरौ स्थितिसुन्दरौः ॥ १४ ॥ पातालम् ।

सश्रोकाननरोचिष्णुः कान्तः चितवैभवः । स्रधिकारसारसारश्रौ विन्धुनौतश्रियं वदनू ॥ १५ ॥ वनान्त ।

(१४) सदा बलिर्यथेत्यति सदाबलि पातालम् । पद्ये मतां श्रावलिः ममूर्छ । सदा सर्वदा बलिः पूजोपकरणं, चिरविलिषु । वच्यं उत्तमं पाताले वैभवं प्राश्रयेत । पद्ये मतौ प्रशस्ता जपा कोटिश्रु (पा)तालं च, तथोर्वैभवं यच्रेतिः । श्रहिः सर्प्पः तस्य दूः प्रभुः वासुकिः तस्य भोगो यच्रेत ब्रहोनभोगं पातालम् । पद्ये श्रहोनो महान् भोगः सुखं यत्न । भूदरौ वराहः तस्य

काव्यालन्पलता

स्वरोस्थितिमनोहारो 'सदानन्दे चित्तस्थितिः । मज्जलक्ष्याविद्योतो सद्भावस्थितिपेशलः ॥ १६ ॥

जलाधारः ।

सम्पन्नेते प्रसन्ने स्थायौ सदर्नस्थितिभासुरः । 'सद्भावः स्थितिमुदितभ्राजत्सुषोभिनिलयस्थितिः ॥ १७ ॥

जलाधारः ।

(१६) सुशोभनं श्रेष्ठं तद्यथा, ख्यातौ सुवर्णं च । पूर्ववद्दिशि- र्गतो लोपः । सदा अखण्डा नौरं जलनम् । स इति पृथक् पदम् ! दानेऽपि दाता । इदं भूः वाक् श्रोत्रा तदुचितस्थितिः । सत् प्रकर्षं जले तच्च शुभं व्याप्य विद्योतते । चैतन 'उत्सवेन वा । पद्म मज्जं उत्तमं लच्यपां चिकित्सम् । सत् प्रशस्तं श्रेष्ठः, दृग्भ्यश्चितसुख ॥

(१७) सम्पन्ने नवे श्रेष्ठेऽनि पाषाणेऽपि । पचे स्पष्टीम् । सत्

कविकल्पलता।

ब्रह्मा वामनताटोप: सदाखर्वतमस्यति:।

'आधिकं प्रांशुसंशोभौ सर्वदावालासद्गुणित:°॥ १८ ॥

आकार:।

'अचंचलस्यति विद्योतो सदाश्रयश्चित्रस्यति:°।

सत्वरोचितलक्ष्योको मनोष्षतरलक्ष्य:॥ १९ ॥

स्यरादि:!

(१८) वामनता खर्वता तथा आकारोपेतं चिति। पदने वाम: शोभन: प्रतिकूलो वा, तत्र तेन चा नतो नस्य आकारोपं यस्येति।

खर्वंतमौ डति नामन:। पदने सद्दा आकार्वंतमस्यि स्यांतर्स्येति।

पूर्व्ववद्दिर्सगेलोप:। प्रांशु: दौर्घ:। पदने आधि आधिकं कम्प्र:।

कप्पनशो ल: संघ्र: कर:। बाल: आकार:। पदने सर्व्वं सिमनु

उपकराठस्थितिं विभ्रत्मनौल(ड! )स्थितिपेशल:' । 'ग्रभ्यस्तोस्थितिविभ्राजौ गड्नाम्बुनिकटस्थिति: ॥२०॥

समौपम् ।

परमस्नाघौौ विश्रदच्छाय: 'स्वच्छच्छायो विश्रद(हदय!)प्रतिमः ।

(२०) उपकराठ: समौपं, कण्ठसन्निध्यं च । मनौड: समौपं तच्च स्थित्या पेशल: ग्रोभन: । पद्ये सु दृढति पृष्ठकु पदम् । नौडस्थिति: ग्रोभा । नौडे कुलाये स्थितिरिति वा । ग्रभ्यस्तौ ग्रात्मनि तौचे स्थिति: । गड्नाथा ग्रात्म्बुनि जले कटस्य गडुस्य स्थितिरस्य । पद्ये स्पष्टम् ॥

(२१) पद्ये सेषान्तरमाच । परमस्नाघावान् । पद्ये परं श्राघौ । ग्रच्छाय: कीचाया: ग्रभावो यस् । विश्रदा निर्मला

काव्यकल्पलता।

स्वपनवास्र: कान्तोऽर्ज्जेन प्रखरोत्स्यन्तं द्वितिमवाप्न: ॥ १ ॥

उक्तवैपरोत्यम् ।

इति² हतोयं कुसुमं शेषस्तबके प्रकौत्संकाख्यम् ॥ २ ॥

'वच्छि भागुरिरत्नोपमवाष्पोदपसर्गयोः ।'

इति वचनात् श्रपि शब्दस्वाडकारलोप: । पञ्चे श्रङ्गे शरौने कान्ति: । पञ्चे प्रकृष्ट: खरो गद्र्भ इव । चित्रतिं पृथ्वों श्रापन्न: । पञ्चे चित्रनि माडुपन्न: न प्राप्त: । माड् निषेधे ॥

उक्तार्थस्य वैपरीत्यं त्रिपर्यय: ।

काव्यकल्पलता।

एक'मातमेन्द्रहस्त्यश्वगजास्यरदयुग्महस्तः।

दयं पक्षनदेज्जृङ्खासिधारारामनन्दनः॥ ९ ॥

चयं कालाशिभुवनगङ्गामागेशहमगुहः।

श्रीवारेखा कालिदासकाव्यं मूलश्रेखावलिः॥ २ ॥

सन्ध्याः पुरः पुष्कराव्या रामविष्णुचन्द्रराडूयः।

(१) एकं एकार्थसूचकं। श्रात्मा रत्ना। इन्द्रः।

हस्त्यश्वौ ऐरावतौचःश्रवसौ। गजास्यो गजाग्रस्तस्य रदौ दन्तौ।

मुखरस्य उपनसौ दृकौ चक्षुः।

दयं द्व्यर्थसूचकं। पचौ मासपूर्वोपराध्दौ। ऋतुः:

खद्रस्य धारे द्वे पार्श्वे। रामनन्दनौ कुष्णावास्यौ।

(२) चयं त्र्यर्थसूचकं। कालःः भूतभविष्यदून्नेमानरूपः।

अ्रमघो दधिष्णाहिमार्हपत्याहवनीया:। सुवर्णानि स्वर्गमुच्य-

पातालानि। गङ्गामार्गाः भुवनचयगतिभेदात् नच्यः। ईशस्य शिवस्य

दृशो नेत्राणी। गुप्तः मच्चवरजस्तमांसि। कालिदासकाव्यं मेघदूत-

चत्वारि वेदब्रह्मास्यवर्गाःसविहरिबाहवः? ॥ ३ ॥

स्वर्दन्तिन्तदन्तसेनाझोपाययामयुगाश्रमाः ।

पञ्चपादवश्रास्येन्द्रियस्वद्रेप्रतामथः ॥ ४ ॥

महापातपमहाभूतमहाकाव्यमधामख्वाः ।

'ज्वरस्तिपादस्त्वशिराः षड्भुजो नवलोचनः ।

चत्वारि चतुष्पदचकानि । एवं सर्वत्र । वेदाः छककामार्थव्र्य-

अष्ट । ब्रह्मास्य नित्ये ब्रह्माणो सुखानि । वर्गाः ब्रह्मादीनां मत्वेन्य-

पुद्गलाः । प्रसृत्यः पूर्वोपरोन्तर्दाचिप्ता: मुद्राः । हरे: कष्यास्य

बाहवो भुजाः ।

(४) स्वर्दन्तिन्तः पैरावणाख्य दन्ताः । सेना झुं हस्त्यश्वरथ-

पादातम् । उपायः सामदानभेददण्डाः । यामाः दिनरात्र्योः

प्रहराः । युगानि सत्यादिद्वापर कलियः । आश्रमाः ब्रह्मचर्य-

दयः । तथा च—

'ब्रह्मचारेष्टको वानप्रस्थो भिक्षुस्तुष्णये ।' इत्यमरः ।

[पञ्च] यथिष्ठिरभौमाजेननकुलसहदेवाः । सुद्रस्य शत्रवस्त

पुराणलक्षणान्यज्ञानिलवर्गेन्द्रार्थकाः

घटवज्रको राघचिरोनेतृकारिकादर्शनम्।

चक्रवतिंमहासेनवदनतुंगगुणारसाः

‘पाठो चामस्य तैर्यानां मपचर्यां तप्प्यां बल्लिः।

एतैः पद्य महायज्ञा ऋह्याज्ञातिलनामकैः।’

द्वित्यमरः।

‘मर्गेसु प्रतिसर्गस्व वंशो मन्वन्तरार्ण च।

वंशानुचरितं चेति पुराणं पञ्चलक्षणम्।’

श्रज्ञानिलाः-

‘प्राणोऽपानः समानस्योदालव्यानौ च वायवः।’

वर्गः कुचुटतुपवः। इन्द्रियार्थाः विषयाः ग्रब्दरूपरसस्पर्श-

गन्धाः।

(ई) [घट] वज्रस्य श्रवनेः कोऽः। विगिरराः रावणपुत्रः तस्य नेत्राप्तिः। व्याप्यप्रसङ्गं व्यापकप्रसङ्ग इति तस्यापि श्रवयवाः विषय-

परिशोधनव्यान्त्रियाहकादयः घट। दर्शने नित वैशेषिकनार-

सप्त पातालभुवनमुनिन्दौपार्कंवाजनः ।

'वाराहविश्वर रज्याज्ञ्रोहविर्हविषखामघः ॥ ३ ॥

श्रेष्ठो योगाज्ञवस्वोऽग्रभूर्तिदिग्जयसद्गयः ।

बद्धाश्रुतितिर्यागकरादिकुपाला हिकुलाचला:" ॥ ४ ॥

(३) [सप्त] भूतलावित खसुतखरमातृतनमातृतमह्हातलपातालनि । भुवनानि भृभुवःखर्मच् जेनस्तपस्यृपार्णा । मुनयो मरौश्च्याङ्गिरोऽत्रिप्रमुखा: । द्वौपाः जम्बूद्वीपादयः । शक्रकर्मा सुरेश्यस्य वाजिनः शश्वत् । वाराः ऋतवःऋतुसमादयः । ऋसंध्यः लवणोदधुरम-

प्रभृतयः । स्वराः षड्जमध्यमादयः । राज्याज्ञानि 'खाग्यमात्यसुद्धत् कोशो राष्ट्रद्रुंगवल्लानि च ।' श्रोत्रियौ धान्याग्नि माषादयः । वाक्प्रविच्छः: उपविश्रान्तिप्रचौघसंततिः । तत्रैव मत्त जिक्कारः ।

शिखा: । तथा च श्रने जिक्का: सप्त-

'हिरण्या मगना रक्ना ऋष्याल्या सुप्रभा मता ।

बज्रहूपास्तिरक्ता च जिक्का: सप्त हविभुजः ।'

नवारङ्कारभूखराडकरत्त रावयामस्तका:। व्याघ्रोत्तमसुधाकुराडमेवध्यज्नरसम्पहा:॥ २ ॥

श्रृङ्गाररसाधिमां चैव प्रकार्यं माहिमां तथा। दृश्यालं च वशित्वं च प्राप्तिः कामावसायिता॥

ऋष्यङ्गो विधातुः श्रुतयः श्रुताश्रयाः। व्याकरणाश्रयाः माहेश्वरऋषपरम्परमतङ्ककलापप्रभृतयः। दिक्पालाः दिग्देवताप्रभृतयः।

इन्द्रो वज्रः। पितृपतिरनेष्टो वरुणो महत्। कुबेर द्रेष्टः पतयः पूर्वादिदोशां दिशां क्रमात्॥ दत्यभ्रः।

ब्रह्मयोऽनन्ततच्कादयः। कुलाद्रयो वर्षाश्रयं सौमापर्वताः 'हिमालयप्रभृतयः।

(।) [नव] श्रृङ्गशिखरप्रदेशे द्वाराधिपो मुखनासिकादिच्छिद्र-नेच्छद यश्विसृगुदानि। भूखराडा: दक्षिणावृतकेतुमालभद्राश्रप्रभृतयः।

हन्ता: किन्ना: रावणाम्य मौलयो मस्तकानि। मूलश्रोष्मेकं विद्वाय नव मस्तकानि नित्यं किच्चा शिवाय नैवेद्यानी कृतानौति

इग्राहस्ताज्ज्वलौश्रभ्रवाहुरावयामौस्स्थयः । कृष्णावतारदिग्वश्रेहेवावस्थेन्दुवाजिनः ॥ १० ॥

एकादशे महादेवाः सेनानीश्र कुंभूपतेः । द्वादशाक्षो मसाराश्रकज्जान्तगुहवाहवः ॥ ११ ॥

सारिकोष्ठकमे नानौने चभूपतिमपाडलः । चथोदश स्वस्ताम्बूलगुणा श्रथ्य चतुदंश ॥ १२ ॥

(१०) [दशम] कृष्णावतारा: मत्स्यकूर्मवराहादशः । दिग्विश्रभदा शस्त्रैः, कुब्जां चाधस्रु हि द्राति द्रशा दिशः । विश्रदेवाः नाम गशादेवाः द्रशा, तथा च- 'विश्रदेवा दश स्मृताः' श्रवस्था: वान्यादशः । दन्दो: चन्द्रस्य घोटका: राजिनो द्रश ।

(११) [एकादश] महादेवाः एकादश रुद्राः । कुंभूपतेः द्रव्येधनस्य सेना: श्रचौहिण्यः ।

[द्वादश] श्रश्वक्नाः द्वादशादित्याः । मासाः पौषादयः । मज्जान्तयः महाविषुवादयः । गुहस्य काञ्चने यस्स वाचवो भुजाः द्वादश । शशमुखवक्त्रस्थ ।

काव्याल्पलता।

विद्यायमममुस्वादाड्भुवनधुवतारका: ।

तिध्रय: स्यु: पञ्चदश पोड़शेन्दुकलात्मकाः ॥ १५॥

अष्टादश द्विपविच्यापुराणास्मृतिधान्यकम् ।

विंशतौ वावयाज्ञादिस्नधोऽध्य प्रातं यथा ॥ १६ ॥

वङ्क्मसाभरणं विशिष्टड्क्करराणां कामाग्रिसन्दीपनं

ताम्बूलस्य वल्लभु चयोत्पदम् गुणा: शर्मदपि तदुश्रभम् ॥

(१७) [चतुर्दश] विद्या: व्याकरणादय: । यमा: यमाचार्यादय: ।

स्वाराज: इन्द्रवासवदय: । भुवनानि सप्त पातालानि भूरादीनि च मन्त्र ।

प्रथमाडलं व्याप्त परितो या निबमन्ति तारका: ॥

पञ्चदश तिध्रय: प्रतिपदादय: ।

षोडश] दन्द्रो: चन्द्रस्य कला: । प्रभवका: षोडशमातका: ।

(१८) [अष्टादश] द्वौपा: जम्ब्वादय: सप्त, सिंध्वादय:

धार्तराष्ट्रः प्रतनिपक्षकारकः पुरुषायुधम् । यावकार्जुन्यजनदलप्रकथयन्नाभियोजनम् ॥ १४ ॥

सहस्रं जाह्नवीतटप्रेक्ष्योर्ष्याम्बुजलद्रुतः ! रविराजंनिकरा वैदग्ध्यबन्धुरद्रुहृदयः ॥ १५ ॥

तेषां यथामनुसुदाहररामः-

एकैकं भूमितलिव मेघमहोदधेरधरे यद्वक्षःस्थलौ अभितोऽपि परिषक् कौतुहेन ।

(१४) [ग्रतस्म] धार्तराष्ट्र: दृश्योधनादघः । यताभिषादनलचन्राम । पुरुषग्रामायुंब्धि । शक्रजनालन श्र'जाय्र पद्मस्य पचाहिं । शक्रयज्ञा: दृन्द्रम्याश्रमेधा: । मध्यस्थलनलक्रीदिद्दौपा-वधेरस्व: समुद्रस्य ग्रोतथाजनप्रभोचौविस्तौौम् ॥

(१ ५) [महस्म] जाह्नवैरकं गर्जयति: समुद्रप्रवेशे सुखहानां महत्सम् । प्रोर्षस्य मनन्तनागस्य ग्रौर्षाश्चा मस्तकानिनि । श्राम्बुजस्य कमल्नकय चद २ । उचrfतत । यत्नितामरिस्निलकरर्र्र, य ने । कृत,

काव्यालंकारटीका ।

गोरिन्देव दशमेन गयाधिनाथ-मुखडेव हैव ! भवतालमकारि धाचो' ॥१७॥ पौडमाना हढं ताझ्यां प्रियदोऽभ्योमिव प्रिया ॥

'सिसिटे च वचस्मो च सम्ममोह च सा चमूः ॥ ९८ ॥ कराठोऽयमस्या हृदुमध्यतार-स्वरचयाधार इति चिन्हः ।

मुदं ददाति विजगज्जयाय प्रयातेऽग्रणी मकरध्वजस्य ॥ ९ ॥ किं रोमराजौ यमुनाप्रवर्त्तो' बालचिताराडो' कलयन्तनटः ।

वृकोदाराचा: सहसा महाश्रयथ: सहोदरास्तं परिवव्रिरे नृपम् । युर्हस्तिनो हस्तमिवासुहृदया-'च्छिद्रानिदानं रक्षापारदृशा रदात': ॥ ५१ ॥

पश्चात्वं पश्चेषो- जंगदारम्भाय पश्चभूतानिरै । पश्चभारा:(रौ?) कुषुमेषो- 'हदिवि (गिरिषि?) भुवि गिरिष्य जयति पश्चमुखो ॥ २२ ॥

(२१) वृकोदाराचा: भूमादय: । नृपं युद्धाभिरम् । युर्ह- स्तिन: ऐरावणाम्य हस्त: गुराड: । शत्रुचहृद्गलस्य रिपुवृन्दस्य चिकित्साथा: केदस्य निदानं भादिकारणाम् । रणे पारं ददतीवि रक्षापारदृशा: । रदात: दन्ता: । जितपारदा दाति च पाठ: ॥

(९ २) गिरिष्य ग्रीवस्य पश्चमुखो जयति । पश्च मुखानिरै

तथोर्धमूलेऽथ प्रारभूः प्रतापोऽद्रेः पड्रसस्य घटानलत्वम् ।

यत्कुड्मलानौर्व विद्युज्जिह्वे-श्रृड्गावृतौ दिशि महाकालानि ॥ २७ ॥

लोकेपु मदसु दधत्यतिगौरवं ये येऽग्रहा उपरि सम्मतुरङ्गस्य ।

सम्मुखाग्राघनापाङ्गजटा जयन्ति ने सम हेतय इव ज्वलनस्य मूर्त्तःः (तनः)॥

॥ २८ ॥

कारुण्यपाणि: उपादानकारणानि । गिरिभुवि पार्वत्याम् ।

कुसुमेषोः कामस्य । पञ्चशरोऽपि पञ्चभालकः । सद्भिरेव गीयते ।

मर्त्त्येषु वस्त्रालपक्रम् ।

( ५३ ) तनु उद्भूत्तेः उद्दटतुरस्य षडङ्गस्य-

' मर्त्येङ्गितैः लब्धिरनादिबोधः

काव्यालन्पलता ।

गौतं दिगन्तेषु यशोऽष्टमूर्ति-मूर्तिप्रभं लेष्टदिगोषमूर्तं! ।

ऋष्टाङ्गयोगात्मकलिताष्टभिःसिद्धिः-श्रेष्ठं दृशेऽष्टस्रुतितां विधता ॥ २४ ॥

अन्तर्ल्सहर्त्तातदयुतौनि ऋता(ता)नि लज्जाधिपतेः श्रितानि ।

नवाद्यि लक्षणों मखिभासुरगणां दृश्यं नवार्माषि श्रेवधौनामू॥ ३६ ॥

निजाश्रनुरैः स्थापिता हि(द्वि ?)घड(ड् ? )डिभः-प्रदौपिता मौलिमखोमजाराभिः ।

इश्रापि ने पादनखा: प्रयान्ति

कः हठयोगिकामिश्राख्याकृतिधा शब्दः प्रकौतिंता: । 'वृत्तिपात्तवाजन्ता रुढा: शब्दा आख्याडलादय: ॥१॥

योगो गुरो: क्रियया सम्बन्धेन सलोऽन्वय: । गुरो: स्थानौपोतादिनैौलिकरठादयस्तत: ॥ २ ॥

मुख्यां श्रपि गुरो: क्रिया एव वैशेषिकमते तत: । पञ्चेषुप्रभृतिसुखदुःखग्रोवैकदश्नादय: ॥ ३ ॥

कविरुढिरिच्यता: गुरुषुप्रभृत्कन्यान्तरादय: । क्रिया: करोति प्रभुखास्तत: शब्दा हरादय:॥ ४ ॥

'स्वान्त्रपतिभुकुपालधवमत्वर्थकादिभि: । सम्बन्धे स्वामिनो नाम कविरुढ्या निगद्यते ॥ ५ ॥

(?) वृत्तिपत्तवर्ज्जिता: इति । यचु वृत्तिपत्त: क्रियते माङडपारदिशब्दानाम । माङडं पिबतीति माङडप: । कुषं खादतीति कुषल: । एतत्तु वृत्तिपत्तिभाचम् । नान्वय: । तथा चोक्तम् ।

कविरुहद्यौ न त्लेवं भूमानंशुभृभृद्ग्रपि ॥ ६ ॥

जन्यादिधातुकरह-स्रष्ट्रष्ट्रगजनकमुख्या: । जनकाद्योनिजनिभू-सम्भवहरभूतिर्हात्याद्या: ॥ ७ ॥

तद्यथा-

विश्वविधाता, विश्वकार:, विश्वभू:, विश्वरत्न, विश्व-कर्ता, विश्वसष्टा, विश्वस्तकृ, विश्वजनक: । जनकाद्यथा -

आत्मयोनि:6, आत्मज:, आत्मजानि:, आत्मभू:5, आत्मसम्भव:, आत्मरह:, आत्महृति:5 । आदि-शब्दाद्यास्त्र्यायनादय: ।

विश्वं बृते विश्वभू: । आत्मन: सकाशात् भवत इति आत्मभू: । आत्मन: सकाशात् सूते: प्रसव: कमावो यस्य स आत्मकृति: ।

ध्यायोत्पादय स्नमौलिर्ज्जंध्वज'भृन्मृडनसमानः।

'धव(र !)भतृंभालिमतर्षभालिग्रेदशसहद्वाश्व ॥ ८ ॥

यथा मूलौ तथा शर्ौौ न शषौौ शरश्रौौ तथा ।

यथेन्दुमौलिनं तथा गज्जामौलितु वाचकः॥ ९ ॥

भोज्यादन्यःपदार्थलिडभुक्तरतपानादयः ।

'भोज्यभोजकरसमन्यायथा सुररुतान्स्सः ॥ १० ॥

(c) धार्य्यांतु कुन्ताद्रे:। पाणादयो यथा। दण्डपाणि: ।

चक्रायुधः । चन्द्रमौलि: । मृगाढः । वृषध्वजः । पञ्जभृत् ।

पाणिभूषणः । इत्येवमादयः । चक्रधरः । पाणभर्त्ता । चिन्त-कत् ।

किरणामालो । मगो । मधूक्ष्मालो । नक्रेशेखरः ।

इत्येवमादयः । सदृशा: एतत्समानार्था: । अञ्च तेऽपि योज्याः ।

(c) मप्पोंत्येवमादय: कविरुद्धिच्युताः द्रत्यर्थः ।

काव्यकल्पलता ।

पत्युः कान्तादयितावधप्रियांधिनोप्रियैर्नातुल्यः । पत्या प्रार्थ्यविधवाद्या पतिपत्नोभावसंवन्धात् ॥ ११ ॥

सख्यु सखीप्रभृतयो बाह्याद्याःनातिप्रायाः । माते स्वसृतनघात्मजाग्रजावरजमन्त्रितास्ति ॥ १२ ॥

आश्रयत आाश्रयत सद्दासिषयप्रकारैरश्व । वध्यारूढ इदानीमिद्धातिदेशेऽप्यधुग्धांमिश्रान्नविपक्षः ॥१३॥

(१२) पत्युः कान्तादयो यथा । हरिकान्ता । हरिप्रिया । हरिवल्लभा । भक्तवधू । पद्मनाभस्यचिपत्नी । प्रकप्रस्याधिनौ । तत्योवमादयः । पत्याः प्रार्थ्यविधवाया यथा । गौरीप्रणयौ । लक्ष्मीदयितः । दत्यैवमादयः ।

(१२) सख्यु सखीप्रभृतयो यथा । वायुसखः । शनैश्चरः । तत्योवमादयः । वाच्यात् यानामनप्रायाः यथा । ऋष्यश्रुचः ।

काव्यकल्पलता

अथ्यन्तगाधिरहदर्पैश्चिच्छदमनदारिमथनाद्धा:।

'सम्बन्धो हि विवक्षात इति पदादेकतोऽप संयोज्य:॥

१४॥

श्रोचेत्यादिवुधै: प्राक्थितता: ? म्रान्तिमशब्दास्ते

ऋषस्य मतिर्वाच्यत्वे श्रद्धरो ऋषवाहन:॥

१५॥

ध्याध्यत्वे तु ऋषाज्ञीयं स्वत्थे ऋषप्रतित्तु स:॥

व्यक्तिचिन्हादिजं तु जातिशब्दोऽपि व्यक्तिवाचक:॥

१६॥

(१४) नरकान्तक-दैत्यारि-मधुमर्दन-बाणदर्पपिच्छतु-मदन-

दमन-पश्वन्तदारि-सुरमथन दत्येवमादय:॥

(१५) सम्बन्धो जन्यजनकादिलचया: विवक्षात: पुरुषेच्छया

घटतनो भवत इति पदातं चिन्हातं एकस्मादप सम्बन्धिशब्दा:

नियुक्ता:। यथा तार्ह योग्यकाल्ले वृषवाहन:।

काव्य कल्पलता ।

यथागस्त्यनिवासमा दिग्दक्षिणाशा' प्रकार्तिंता ।

ग्राह्दौ चिपक्ष्मसादिवाचकौ विधमायजौ ।

योजयेत्निनेचपचशरसमन्छदादिषु ॥ १७ ॥

( १७ ) दचि:आशा इत्युदाहरणम् ।

अत्र सामान्यविशेष-भावसम्बन्धः ।

ननु दिक्शब्दो जातिशब्दो न भवति ।

एककव्यक्तिनिष्ठतिलाभात् ।

तथा चोक्तम्—"नित्यमेकमनेक-व्यक्तिनिष्ठत्ति सामान्यं जाति'रिति ।

प्राचौभेदेनाने कव्यक्तिनिष्ठत्त-ताक्तौति चेत् नैकम् ।

प्राचोत्यादिका मंजा सूर्येगतिभेदात् कृत।

प्रथमं यत्र सूर्य्यः प्राङ्मुखति सा प्राची ।

पश्चात् यत्र प्राङ्मुखति सा प्रतीची ।

एवमन्या दिक् ।

किन्तु दिक् एका नित्या विभ्वी कालकृतविपरौतपरत्वानुमेया च ।

उच्यते ।

जातिशब्देनाच्च जातिरूपाधिषु द्वयं विवक्ष्यते ।

तेन कुत्रापि जातिः व्यक्तिरवाचिका भवति ।

यथा चन्दनतरुः

इतरान्तोऽनजपूर्वो गुणाब्दोदर्ये विरोधिनं वक्ति। यथा श्रितेतरोदकासित एव प्रतिपद्यते ऋष्या: ॥ १८ ॥ जलदारादिषु पूर्वपदेशु सङ्केतस्मृत्योश्चोत्तरपदेशु । सुरपतिसमेषु चोभयपदेशु पर्यायपदिरुच्यते: ॥ १९ ॥

पुनर्यैषामिकविंशेषमाह। त्रिषमायुक्तिरुच्यते। यथा त्रिषमलोचन:। श्रयुग्मलोचन:। त्रिषमनयन:। विषमबाण:। विष्मच्छद:। इत्यादि।

(१८) समास्यक्तयोरैगिकवृपेषमाह। श्रमित एवेत्यादि। ऋष्या एव प्रतिपद्यते ज्ञायते। न पौतरक्तादि:। युक्तमेऽत्रकारो योजनीय:। श्रमित दृत्यन्न विरोधविरोधिभात्र: समास्य:॥

(१९) जलदारादिरुच्यते। श्रञ्च पूर्वपदे पर्यायपपरिस्थित्ति:। यथा वारिद-नीरद दत्यादि। न तथा वारिप्रद-जलदायक दत्यादि । श्रादिशब्दात् जलदारादीनां ग्रहणं। मरोजमुख्येयेष्विति।

इति परिवर्तनसहाये योगास्ते यौगिकाः प्राहुः । परिवर्तनसहाये ते मिश्रा गौर्वाणतुल्यास्तु ॥ २० ॥

'इति द्वितीयेऽस्मिन् खल्डे मिश्राणां पञ्चकम् कुरुते ॥ ४ ॥

इति श्रीमदारभट्टसूनुमहाकारविंदेऽपेश्र्वरविहितां कविकल్పलताख्यां 'द्वितीयस्माबके: सम्पूर्णः ॥ २ ॥

सुरपतिसमे द्विती । श्रनयोभयपदे पर्यायपरिवर्त्तन्तः । यस्य सुरेशः सुरपति: देवेश्वरः दूत्यादि । समग्रब्दान् भूतेश-यज्ञेश्वरादौनां ग्रहणाम् ।

(२०) गौर्वाणतुल्यास्तु इति । गौर्वाणौ चस्यास्ति । तुल्य-शब्दरात् विश्वकृसेन-सुमनः-पूर्वदेवप्रसृतचः ॥

इति कविकल्पलताटीकाथां बालबोधिकायां द्वितीयखञ्जके

अथ राजेश्वरां गढ़|स्तुतिभंगवदौरसाम् । विप्रलापस्तट्।मादिवर्ांन् वादितजनम् ॥ १ ॥

इति यत् निशामन्।ते कमेया कुसुमानि पट्। तं वदामि कथाकल्पं सुधाऽऽल्पं समासतः ॥ २ ॥

अथिप्रत्यर्थिनो येषु विमति: सा कथा विधा । वौतरागकथा चान्या' विजिगोषुकथा यथा ॥ ३ ॥

अथ कथास्तवर्क: ॥

( २ ) कथाया: कल्प: कल्पनं यत् । अथवा कथालामाकृतं नेपथ्यमिव कथास्तवर्के। सुधाकृतं श्रमृतसमं समासतः मञ्जुपातं तं वदामि ।

( ३ ) कथाया: कच्यापुरःसरं भेदमाह । अथिप्रत्यर्थिनो- रिति । अथेऽपि वादी । प्रत्यर्थेऽपि प्रतिवादी । अनयोर्योऽपि विमति: मेऽत्र कथा विद्धा द्विपकारा भवति । एकतरा कथा । वौतो रागो त्रिजगोषा यत् । वादकषेत्यर्थ: ।

वादो च प्रतिवादो च प्राश्निकोऽथ सभापतिः । चत्वार्येज्ञानि तज्ज्ञानि कथाया: संप्रचक्षते ॥ ४ ॥

आनिन्द्यः सर्वविद्यासु सर्वालङ्कारवाग्मः । सविता कवितापद्माकरानने तर्ककेशः ॥ ५ ॥

भरते भारते विग्र: प्राप्तो मन्त्रादिनाड्य वा । सुवेशः पुष्टघो गच्छेत्सभ्यांसभां वचःसभाम् ॥ ६ ॥

श्रुतः प्रथमतश्चैव धारि(चो)रमर्षकः प्रियः । विधदून्दप्रमोदार्थर(मा)शौराशौधरयेत् ॥ ७ ॥

स्वस्त्यस्तु विस्तारियशःप्रशक्तिभ्राजिष्णुदोषायो भवतेपवते क्षाम् ।

( ४ ) तत्र प्रकारमाह । वादी चेत्यादि । प्राश्निकः प्रश्नकर्त्ता मध्यस्थ इत्यर्थः ।

( ६ ) भरते मञ्जुतेग्राप्ते । अथवा पूर्वोचपे । मन्त्रादिनै-

विपक्षसैन्यवधाद्‌विरतदानौषधकैकक्षेमैकायासक्ततरक्ष्षणाय ॥ ८ ॥

अ्रतुल्यकल्याणाभवनं भव । प्राज्यं साम्राज्यमासादय । चतुःसमुद्रमुद्रावच्‍छेदिनोंऽदिनों मेदिनों पाहि । प्रतापतापितारिवर्गो भग्नोपमो भूयः। विनायकौषवनाय कोविदस्य भवतु भवतः। श्रारदा श्रारदामशुभ्रां विश्राजतामकु ठेभवत्कराठे। ह्रयैः ह्रयैचिंतः प्रचितोपचयसंचिरमारचयतु त्वाम् । श्रमनन्दानन्दाय मन्दाकिनी

( ८ ) प्रशस्तिः विरुदावलिपि: तथा भ्राजिष्णु; द्वोः बाहु-रस्पेऽति तस्मै तथा । च्छां पृथ्वीस् । कौचेयकः खड्गः । श्रच्छतरच्चयां यतः तस्मै श्रच्छतरचणाय ॥

प्राज्यं प्रचुरम् । साम्राज्यं सार्वभौमवम् । श्रामादय प्राप्तुमुहि !

कविकल्पलता।

सम्प्रद्यताम्। 'भृङ्गौष्ठभृङ्गारसङ्गरक्ताशिवारिभासुरासुरापगाडेन गाशमतिमाचमचभवतो' भवतः पवित्रयतु। सर्वतः पर्वतसुतापतिः पातु। गङ्गास्र(भृ?)जाभि तटिशयः शिवः शिवं दिशतु देवाय। सर्वमङ्गला 'मङ्गलास्पदैककरान्तु त्वाम्। प्रभविष्णोर्विष्णोः पुष्पतु जिष्णुता तं च स दामोदरः सदामोदरतत्स्वयि भवतु। त्वद्य करोतु करुणामहर्णानुजध्वजः। मुकुन्दः कुन्दसुन्दरयमःस्तव-

सम्प्रद्यतां भृध्यात्।

भृङ्गौष्ठः शिवः स एव भृङ्गारं जल्पपात्रं तत्सङ्गभृङ्गापकारि भङ्ग-मकारि यद्वारि जघं तेन भासुरा गोभना। सुरापगा गङ्गा। स्वच्छजर्गति। गानं देहम्। अतिमाचं निर्भरम्। अन्वभवत्।

किताम्वरं विरचयतु'। जायतां निजायताद्रिभवभुव-

नैसृजनं भूपघनं भगवान् भवद्भयदाय'। ओव राजौव-

भूधृव सूरियत्सरगतानन। चिरं विराच्चिरिव वजितत-

काल: कलय पुष्कलसायु:। चरद्विन्दुनन्दनो मुदं

समुद्गयतु। निराविलाभिरवलघमामलयमाहिमा-

लयमापालय । जय प्रबलतरिपुकुलप्रलयकालालि-

स्तवैकिताम्वरं व्याप्तारागम् । स्तवकितं जातम्तककिम्व श्राकाआभान्

यस्मादिति वा ।

जायतां भूयात् । निज: श्राघत: दौर्घ: श्रत्निः तद्भवभुवनः

गज्जाजलैरित्यर्थ: । भगवान् विप्णु: ।

राजौवभू: ब्रह्मा । भूरोऽत्र वन्हनि वसुरगतानन व्याप्त जीव

विराज्च: ब्रह्मोव । वजिततकाल: पराजितमृत्यु:। कलय प्रार्च्छ

पुष्कलं विस्तारम् । श्राघु: जीवनकालम् ।

वजित-नादं नचा । धामनडरुन्न धामनेश्न ।

काव्याल्पलता।

१३४

कद्र'! 'प्रणतगुरार्मागरासमुद्रघसमुद्र !! द्रविणागया-

गङोयवितरसातत्यगौरवोऽपि रक्ष्य !। भरतमभो'रध-

सुरथद्रमघुरघुनहूषसहस्र !! विमविनमदविनि'धर-

( व ? )निचयसुरचक्रपाञ्चार्घ्यौषकमन्दारगालित् !।

सहृदयहृदय !। खोोगोद मोदमानभोविद् !! कृदृशो-

रमयाचार यापरिचय याच्चारया!'। 'समस्तसामन्तसौर्मान्त-

प्रणत: महान् । समुद्रय: मध्यगुद्रम: ।

द्रविणं धनम् । वितरतां दानम् । गौरवात्त्रत: कल्पतरु: ।

मदृच्छ: ममः ।

विनयेन विनमज्जः विनम्राः ये श्रवणिपतघः भूरिपताः तेषां निवहेन समृहेन सुरह्हानि सुखेनो'ध्यानि चरणाः एव चासौकरा-

२३६

काव्याल्पलता ।

नौसौमनस्सिन्दूरपूरदूतीकार या कारया ।। निष्कृ- पण्पाशाधारावलुम्न' मेदिनौपतिमुण्डमौलौर्मडित- चूडौश्रमूर्तिम हेमाडल!। बलददri बलदलनलोला- मडल!। ऋतुसु तुचा प्रकृतामुसम्प्रावत्समालमहान- 'सन्तानसन्तो शितसर्वोर्वी सुपर्व' प्ररोताशौरादनादप्र- मोदमानमानस ।। यशो रजहंसोल्लासलोल! निवासमा- नम!। संरभोत्तम्भिता सिदम्बोलिलोलादलितारिर्- दन्तावलावलोमुन्तमुक्तावलो फखोज्ज्वल!। राज्यलक्ष्मौ- रक्षाविचक्ष्षादर्शादोदरेऽड!। डिडौैरपारडपरि- पाण्डुरा खादय श्रः श्रीखराडम रिडतजगडराड!।

विल- निष्कृतः कवच षटः। चूडौश्रमर्ज्जिते त्रिषोडषतां क भिप्राधम ।

कविकल्पलता ।

सदैवमौलौपकृतारिद्रुममुष्टिविनिर्गलितप्रवाहधारावाह ! !

तर्जितोजितधनुर्ज्जेर !।

लज्जवडंकलिङ्गभूलिङ्गतैलल्ज-मगमगधमलग्रमालवमहकुहुनासौरनाहौरसौवोरक-

वोरकौरकक्रमौरहरिकेलकेरखक्षोप्रचण्डस्वैदचेदिमहा-'राष्ट्रद्राष्ट्रकूटभोटवराठवर्षाट्टवारहाटकर्गोट्र-

गौड़चौड़द्रविडान्त्रतत्यकोतिन्तकैनिहपर्यनिपुषा-

गौर्वागयास्तूयमानमानदोस्तम्भ ! !

सकलसफलस-

मारम्भ ! !

चातुर्यंधमेमाधुर्यस्थैर्येशौर्यंसौन्दर्यसौकुमार्ये-

श्रयद्वयैन्यचारार्वचारदासीद्यशोदानिर्गलद्गलन्मलो-'

तिपगुषाग्रामाभिराम !।

अत्रनो पृथ्वी तत्र वलौपकः याचकः ।

३२८

काव्याल्पलता।

राम!। श्रमन्दमन्दरन्दोल'दोलायमानोहार्दुग्धाधि-प्रसूतकमलाविकास[ वास ? ]भवन! । भवनगगननाथ' मध्युमधनचर्चागम्भीरघाम त्वदुपरि यान्यास न्यासामान्य-वैभवाधिवास! ।। स विकारहासा ग्रहरहासव्या हृौ धन्यास- सदृशां वारीवृन्दैरवलम्बस्वाग्रैरदा ई ।। धवलजघानमाध- कदम्बसृदृश्यपुष्पार प्रौढप्रफुल्लोदप्रमोदामचाला सविलसदनयन- राजोरस(व ! )जौवन!" ।। चिभुवनजनमनो मनोहरमधु- करसङ्गरतिमैतकोकन! ।। जय समभजनम्भरसा! । जय जपमलमध्यगा! ।। जय मदनमदहृरगा! ।। जय धर्माश- भरधरसा! ।। हेवं 'नयनाभिरामं राममिव 'विलोचन- दान्लायमानः व्रपत्नः । वासभवनं नमति ग्टहम् ।

गोचरौ अत्यन्तरत्नतया: प्रशान्तस्य हृदयोपलब्धे: 'दृढ़-कारण्यमुख्य इव समञ्जानिष्पत्ते: । अयं हि सम्र्राप्तिसंस्कारो देहस्य साध्यात्मक: । संसारहलच्चा समुदूतप्रभृतखेदानां तापप्रयातपतमान।मरहाकमलक्ष्मै-

अलनि दुधालाकारहिलनो कदम्बसम्बन्ध: । धनेन नवलुधा-'प्रशोभिरपरिस्यन्नाडकासञ्जलहेल जिह्वोपयता सर्व-तत्स्वातन्त्र्यं श्रेयोऽसाकल्येन च कारणानि । किं किम-कृत्स्नैरप्यां लोभोऽस्ति तम् । कानि कानि च सौख्यानि लोभ-नौतानि । का: का: सम्पदो न सम्पादिता: । केषां कल्याणां न भाजनौकता । किमनल्पजल्प-

खलुं तोत्रं दूषणं दोष: लज्जात: । उपपत्ते: । पद्यैर-खलुं दोषैर-वद्रदूषणैर-राज्जमभेदै ।

अंभार: । उक्तं मृद: निर्ज्जलस्थानम् । प्रभूत: प्रभुर: । तापत्रयं ताप: । कादम्बिनौ कादम्बवनौ

ग्राध्यातिमकारिधिमौतिकारिधदैविकरूपं तदेव श्वातप: ।

काव्याल्पताटनया। 'निष्प्रेघमहेदयेदयानामतिभूमि-मध्याम्महे। 'देवश्र प्रार्थकसार्थे प्रति निधिप्रतिनिर्धिः।

देवं 'हैवेन्रहद्रोपेन्द्रद्रुपदामुद्राधरं सत्याश्रय नासत्या: स्रयन्ते। हैवेन पविचचरिनाश्रि मिचार्शि पुरस्क-तानि। न तिरस्र्कतानि। हैवाय 'सेवायत(त?)यत्नं

अतिभूम कौत्राम्। बृंध्योस्मै प्राप्तिः स्मः। प्रार्थकमाथे याचकवृन्दम्। प्रति लचौ कृत्य। निधे: निर्ध-मध्यातधनस्य। प्रति निधि: समः।

दुर्हिः ब्रह्मा। मुद्राधरं लच्ताधरम्। सत्याश्रयं सत्यलोका-प्रथम्। सत्याया: सत्यभामायाः श्राश्रयम्। सत्यवाक्याश्रथं चैत। 'यशाक्रमं दुःहिःहद्रोपेन्द्रदपात्रां विशेषणाम्। नासत्या: सत्यहौना: जना:। श्रध च नासत्या: श्रश्विनौकुमारवर्गाः हद्रादौन सेवन्ने इत्युचितमेव।

द्वःस्थदुःस्थौौसतं सामन्तसहस्रमजरसं स्पृश्यात्। देवाधिपादिव चस्ताः समस्तावनिभृतो निभृतोपक्रमपाक्रियमन्। देवस्य निदेशः कोऽपि पोषयति मनोधर्षमनौषितम्। देवेऽपि च प्रसादसुमुखे 'सम्मुखी प्रेमुष्णो।

देवस्य महौमहेन्द्रस्यापि सुरसार्थपतेः'प्राप्तस्थितेरिव हुनयनलाभरतस्य सहजन्याया लोचनश्रवनिभृतः राजानः, गिरयस्व। निभृतोपक्रमं विरलप्रचारं यथा स्यान्नथा। श्रपाक्रामन् पलायिताः।

कोषः भाण्डागारम्। मनोऽभिलाषां पतितानां मनोऽषितं वाजिकतम्।

ग्रसुष्णो वृत्तिः।

मद्यां महेन्द्रः द्वाव महौमहेन्द्रः तस्य। सुराणां मार्षः समूहः। पदे सुरसां मोभना पृथ्व्यो। श्रर्थः धनम्। प्रभान्तः मेघान्तः,

मत firfa. कक्षा nreartrx। पत्ते wate पानवार fexfn.

मनोहारिणा: करसम्भृतशतकोटे: मृतभुज: मन्तानमाला

भामिना: कनकाचलहच्हवामरराशिराजितस्य स्वयंभूभृत्(त् ? )स्थिते: कोऽचिन्त्यशोभां दधानां 'सुधर्म-

सभा|सभा|सद: सुमनस: ।

'ऋताचौ सहजान्या च रम्या च सेनका परा ।' इति ॥

श्रयवा सह एवक्ता जन्यानां प्राप्तिनां य: श्रय: प्रभवावहं कर्म

तस्य यतं श्रान्तौ च नं सम्यक् ज्ञानं तेन मनोहारिणा: । पञ्चे महज

स्वाभाविकं यत् न्यायालोचनं न्यायप्रास्त्रागमः तेन मनोहारिणा: ।

मतकोटि: वज्रम् । मतकोटिसमध्यातं धनं च । श्रमृतं सुषां

भुनकौति । पञ्चे श्रमृतं ह्याजावशिष्टं प्रयाचितधनं वा । तथा च

'श्रमृतं स्तादया चितम् ।' भुनकौति । मन्तानमालभारिणा: सुरतरु-

कुसुममालां दधानमथ । 'मालभारिणा:' इति 'दृष्टकेषु-' § ।

३ । § ४ इति त्रिक्: । पञ्चे जातिस्मृत्पोषकस्य । कनकवन्त्

श्रचलां रुचिरस्य । पञ्चे कनकाचले सुमेरौ रुचि: ह्यमिरस्सेति ।

²काव्यमनोज्ञं सुचरितं! सख्या पवरः। प्रयायिनः सुखलोना गत्वव्रतः। गुरुगृहः। महुनातंतर माससम्भा- वितं सदालनन्दमुध्यानम्। ऋद्धो वैचिच्यमच। जन्म- पदाः सदालनघटा 'ज्ञनोतयः। उपचितबहुश्रोह्यो-

सुधर्मा नान्नो देवनभा। पचे शोमनः धर्मः यच्रेत। सुचमनंः पादिताः, देवार्चा।

काव्यस्य पुक्कस्य मनो जानातोति काव्यमनोज्ञम्। पचे काव्येन कवितया मनोज्ञं शोमनम्। पतवरः श्रेष्ठः। पतवरनामा च। प्रायिनः, प्रयायः प्रम तयुक्ताः। तथा च-- 'प्रायः प्रयये प्रेम्णा याच्ञाविश्रभ्ययोरपि ।'

सुखलोना: सुखेन लोना:। खलोनास्व । गत्वव्रतः घोटकः;, देवयोनयस्य ।

गुरु: श्राचार्यः।

डविग्रहा: । ममग्रहाध्वानो बहुधान्योदयोल्लासिन:' । बहुखन्दा: सज्जनालकृता: । 'सज्जनसन्निधाना वैदूर्य-

भाज: । नितान्तप्रशस्ता उज्ज्वलाध्वनि: । कुलौना: सदाल-

भोगा: । मन्त्रिधना: सदाचाराः । मानकृता: स्फुटहृदय-

' स्फतिवृद्विग्नवार्त्तिष्ठ: स्फलभा मूषका: यत्र । प्रत्यामन्नाश्र राजान: षडन्ते दैत्य: स्मृता: ।'

एतत् परञापि त्रिरोधाभासा: जेधा: । वज्रभेदि: समासभेद् । वहत्र: श्रोचय: धान्यादयसु । ग्रविग्रहसु मामान्तेन होनाः । कलहहोनासु ।

महान्तः धान्या: महस्यार्नान येषु । पद्चे महाधानुष्का: । वहर्नां धान्यानां उदयेन उद्दामिनः । वज्रधा सन्येषां उदयेन उदामिनसु ।

वज्रखन्दा: वहत्र: खल्ना: यत्न । खल: कूरः । धान्यमद्दीनस्थानं च 'मन्नधानं मार्निध्यम्, प्रप्रस्तधनं च ।

कुलौना: कौ पृथिव्यां जोना: । कौ लिन्यवन्तसु । श्रदा नर्भसि

दानाः। 'भुजगवलया दक्शमखभुजः। भूतिभृमो रजो-

रक्षिताः। सुक्षेषा निष्केषा:'। परिजनः कलानिधि-

दोषाकरः। दानं समानमसमानमुरे।

किच्च किच्चन वचनमुच्यमानमधुना मधुना समानं

मधुनाशनावतारः क्षयामवधारयतु मनसि धारयतु च।

भुजगः वलयानी कङ्कणं श्रेष्ठां शिवानां ते तथा। पञ्चे भुज-

प्राप्तवलयाः। दक्श्य प्रजापते: मखं यज्ञं दूषर्यन्ति ये ते तथा।

पञ्चे दचास्व ते मखजुषख्वेति।

भूति: भस्मनि सम्पत्ति। रज: गुणभेद:, भूचिश्र ।

निष्केशा: केशरहिताः। निष्कानां धनानां दातृ:।

कलानिधि: चन्द्रः, कलायुक्तस्य । दोषाकर:, दोषाणां आकारस्थ ।

समानं सदृशं, मानसहितं च। असमानं असदृशं, अपरिमाण-

तथा चामौ चामौकराचलवचला: कलाकलापमङ्गडता: पङ्गडता: खङ्गडत खिलावपक्षपक्ष्मा: स्वाम्यन्त नाम ममकं चापलं विचारयन्तु च मया निरुच्यमानमुचितमनुचितं वा। यदेते� सद्सद्विचारचातुरौर्बतुराश्चतुरानना इव शिवप्रसादादासादितमहितमहितमहिमानो मानोन्नता नतान्तेवा सिवासनोचितव्याख्या। मध्यावल्गज्ञानायां पाङ्किनौया इव गमानौया।

चामौकराचल: सेः तद्वत् ख्रचल:। चापलं चापल्यम्।

मानेन उन्नता:। श्रेष्ठ च स्वान्ता: नताः ये भ्रान्तेवामिन शिष्या: तेषां वाचा प्रभिप्राय: तद्विचितव्याख्या।

मध्यावल्ग: पङ्गडता: तेषां गमानायां पाङ्किनौया: पाङ्किनिमुनिशिष्या।

काव्याल्पलता ।

२४७

सकलादिकल्पप्रस्तनोस्तनकपोलास्थलमलयजमृदुलाय-मानयष्टिःप्रसरा: । दुर्येपोहमोहमदान्यकारप्राभार-संहारभास्करः । कलिकलुषकालकूटकवलनकलाकलितनौलकण्ठावतारा: । श्वमनन्दमन्दरमिररपतिं शुभित²-शौरासिमध्योहंसत्कल्लोलविमलहृत्³निमुक्ताफलकला⁴-पालड्कृतकण्ठनाला: । श्वनेककलाविकासो पहसितरमितकलकलानिधय:⁵ । निरवद्यविद्यान्याश्रयपयोराशय: ।

कलप्रस्तनो शृङ्गारना । मलयज: चन्दन: । तन्मृदुलवत्³ आचरेत् ।

दुर्यपोह: दु:खेन निरसनीय: । प्राभार: समूह: । कालकूटं विषं तस्य कवलनकला ग्रासलोला । नौलकण्ठ: शिर: ।

२४८

काव्यिकल्पलतर ।

संमारममारस्वत? स्वत:प्रकाशभावसमासमानवामनवामनवाग्वो? ब्राह्मणाश्वतुरुधिमेवलाखेलडुच्छृङ्गलकौतिनर्तकोक:। सकलकलाविस्लमसभा जनभाज:? सभाजनां भाजन्ते ।

दति वतोयमतकरे राजदर्शनं नाम प्रथमं कुसुमम्‌ १. २ ॥

मारखत: वाज्यय:। समानना मानस्व चित्ता । वागेव ब्रह्मा(भू:) वेद:। प्रमाणलात्‌ । ब्राज्ञाप: (पा:) तच्च [ज्ञा:? ]। चतुरुदधय: मेवला यम्येऽति सकला पृथ्वौत्यर्थ:। उच्चृङ्गलं उद्दूतम्‌।

सकल कलाविलासभाजनानां जनानां श्रपि । सभाजनभाज: प्रजाभाज:। ‘सभाज य।चनपूजनयो:।’ सभाजना: सदस्या ।

कविकल्पलता।

१४५

देवस्योपासनावामनाशं मनारातष्टः सत्चरा गत्चरा तृप्ति वयं प्रलम्बविलम्बभाजो यदभवम् भुजगेन्द्रतुल्यहेतुमाकलयतु'। श्राक्षामद्राश्रामडपमशिडतस्य पचेलिमफलास्वादमोदमानजानपदस्य नैविकसद्मनलकुसुमसमूहसौरभ्यलुभ्यदृशिकुलकालितरलालितकौडस्याक्रो-डस्य मध्ये चलदलतमालतलाश्लातलकलितनिच्छद्य-पद्मासनम्। अनिश्वासमासाग्रजाग्रन्नेचिभागम्।

देवस्य उपासनां उपसेवनार्डामिप्रायेष्ट यथा श्राग्रमना श्राग्रोवृदास्मृति: तथा क्रष्टा:। सत्चरा: ससभूमि:। गत्चरा: गमनशोभा:। प्रलम्बं विलम्ब: श्रति कालचोप: । श्रचाम: श्रचौप: । द्वाचा मृदौका शतामेद: । पचेलिमं खयं पक्चम् । सौरभ्यं सुगन्धिता । लुभ्यन्त: लोभवन्त: । ललितकौडनस्य श्राग्रकोदोद्यानस्य । चलदल: चलव्यततत: । निच्छद्य निष्कपटम् ।

३४०

काव्यकल्पलता ।

१निःस्नन्दमानमदोद्रबिन्दुपानपोनचकोरचयैरचित प-

'रिचयकाषायसिचयम् । 'रागादि( दि? )दारिज्ञान-

सिचयम् । निर्खलोपनिघाननषसमासम् । परमहंस-

संस्तवतंसम् । 'दुरतिक्रमदुरिताक्रमव्याधिवाध्यमान-

जगद्गदज्ञारम् । निर्विकारम् । संशिष्टमष्टसिद्धिभिः ।

*निस्नन्दः निःसृतः । निस्नन्दमानः मधुरवतः । समदोद्रबिन्दु:

मानन्दर्जानतमाष्पजल्कबिन्दुः, तस्य पानेन पौनः दृढाद्रः । काषायं

कषायेषा रकम् । सिचय वस्नम् ।

रागः एतद् भरयः तेषां दारो दारेषुौचः ज्ञानसेतु भ्रमिचयः

खड्नमम्रहो यस्मि तं तथ्या । उपनिषतं [ म्र? ] देतवातद्वेदकाडः ।

निषसम् श्रीमक्म् ।

परमहंसा: तत्त्वज्ञाःनः तेषां समस्त गोष्ठी तदवतं तनमऐनम् ।

दुरतिक्रमं दुर्निरस्यं यत् दुरितं पापं तनमध्ये श्राक्रमः

श्राक्रान्तिः पौडा म एत व्याधिः तेन वाध्यमानं यत जगत

कविकल्पलता।

१४१

श्रमचं मन्त्राख्यामू। मचं मैच्याः। श्रारगां करुणायाः। मन्दिरं मुदितायाः। सपत्नमुपेक्ष्यायाः। श्रेचं क्षमायाः। कोशं सन्तोषस्य। प्रैलं 'घौलस्लिलस्य। 'सत्यार्च पविच(ञ)तायः। क्रोधं भ्रिडबुङ्‌डे:³। श्राधारं धौर-

तायाः। गुरुं गुह्नायाः। प्रासादं प्रमादस्य। निदानं चिदानन्दसम्पदः⁸ ई श्राश्रय श्रेयसः। तपसोड्युपास-

नौधम्। परमस्य¹ प्रमस्यापि सत्यगनुगम्यम्। योग-

स्याध्ययोगयोग्यम्। श्रद्धाया श्रपि श्रद्धेयम्। 'ग्रस्पृष्टं दुष्टतया। अन[व]गूढं मूढतया। निरस्तं

ग्रसद्र पांचिम्।

मैत्री सौहार्दैम्।

मुदा मदाऽप्रनिन्द(आनन्द ?)ता।

उपेक्षा सर्वत्र श्रादास्यम्।

३४२

कविकल्पलता ।

नास्तिकतया । वचितं कुचिन्तया?। दूरौकतं दुरितैः। श्रुतिरहितं प्रतिग्रहैः। श्रवण्णातमन्नैन । ग्रनर्रैः कत-मनर्रैन । क्रिथितं हततया । उत्सारितं मात्सर्यैण। श्रमे वितं विषयैः । श्रलस्यं लुय्यतया । वर्जितमनार्ज-वेन । श्रप्रोक्षितं दुःशीलतया । निर्वासितं दुर्वास-नामिः । श्रकचितं कलिना । मचिलामहिलाला"मिव परिहान्तम्। महार्मान्त्राणां पा( प ?)वनाभ्याससुग्घाटित-

नास्तिकः वेदप्रामाण्यवादौ ।

उत्सारितं दूरे स्थितम् ।

विषष्येषा इन्द्रियसुखेन ।

ग्रनार्ज्जवेन कौटिल्येन ।

ग्रप्रोक्षितं श्रप्रशस्तचितम् । दुःशीलता दुःखभावता दुष्प्रवृत्तता

तथा । तथा च -

कविकल्पलता ।

सस्थिविग्रहम् । कामनया वजितमपि न कामनया-वर्जितम् । निष्कोपचयमध्यानिष्कोपचयम् । प्रस्फुटमध्य-समध्यस्फुटमहम्' । न तापकारि शामध्यनतापकारि-शाम् । गिरावनप्रियं गिरावनप्रियम् । पुरुषमपु(प)हृद्यम्-

द्राक्ष । लक्ष्यभिरभिनववैरभवैरसमानं भासमानम् ।

विरोधाभासमाह । कामन्थेति । कामनया वाक्कया । श्रवति-रोधे न कामनये कामग्रास्ते श्रावकिंतं श्रावष्णम् । निष्कोपचयं निर्गतकोपचयम् । श्रनिष्कोपचयं न विद्यते

निष्कस्य धनस्य उपचय: सन्निध: यस्मिन् तम् । [स्र् ? ]स्फुटम् । श्राहमं हामहोनम् ।

नताः श्रपकारिणा: यस्मात् तम् । न तापकारिणा न मन्ताप-कारकं च ।

गिरि( रा ? )वण्णाम( ण्या ? ) । वनप्रियं कोकिलामिव । गिरौ-वने । श्रानप्रियं नाप्रियनिधरं च ।

१४८

काव्यकल्पलता :

'अ्रथाभ्युत्यानवेलालोलालोलायितानन्तरं बडाज्ज्वलिनीर-

वद्रां 'गद्यपद्यमयोमघमुद्राजहार भारतौम् ।

यथा:—

जन्हुजे मम श्राशिप्रभासिते

भासितेशामुकुटे मदालवे ।

दानवेन्द्ररिपुपाद'नर्गतें

निर्गते'भेषु भवात्यपारदा ॥

'कमलेशयक्रमरङ्गलुमङ्गला(ना?)य मानपानौयधाराव-

अ्रभ्युत्यानवेला परमेश्वरोपस्थानकाले, तत्र लोला

प्रदविपादिग्यापार: । उदाजहार उवाच ।

हे श्राशिप्रभासिते ! चन्द्रकान्तवत् पङ्के ! हे सदा नवे !

नूतने ! अ्रथवा मदीं: अ्रा नूयते स्थायते या सा सदानवा । निर्गते:

मत्रिचैनेमा ।

धूतनवसुधे। 'वसुधेश्वरभगौरथपथवर्तमानजलकल्लोल-मिलड्डुरङ्गौरपङ्कडविडम्बितहरमनोरमतमहासे'।

महासेनजननि। जननिकरनरकहारिवारिपूरपूर्ततृच-भुवनभवने। 'भवनेचानलकौलिकवलितबालेंदुपालितनो-चितपयःप्रदानकुशले। कुशलेखादितस्मौपावने। पाव-नेन्दिन्दिरमन्दारविन्दसुन्दरमेधुरापे।

दुरापेश्वगरीश्वर-वसुधेश्वरेति। विडम्बितः मदृशोभृतः हरस्य मनोरमः हामः यथेति मा तथा।

महासेनः कार्तिकेयः तस्य हे जननि ! मातः!! तस्य षट्मा-तुरतया गजा माना।

जननां निकारः समूहः।। त्रिभुवनभव भवननभूः।

भवस्य शिवस्य नेत्रानलकौला नयनामिज्ज्वाला तथा कर्वालितः प्रस्तः।

कुश्रानां लेखया श्रेया श्रद्धिता पूजिता सम्भौपावनि: निकट-

२५६

काव्याल्पलता।

सच्चारसज्जातपतङ्गौशवे। 'गौरवेशविशेषप्रभाविनि-

न्दितभारदजलनेरे। जलदेवतावगाहक्षुभितसितच्छ-

दनिवहभासमाने। समानेकप्रदेशसच्चारी हरि यात्र-

रथकेलिसज्जरे। 'सज्जरेचिततटनिर्झरस्मु निजनाकारय्य-

मानमनोरमावे। मारवेदनार्भवैखानसावचित-

सारसवने। सब ने ज्यमानादिपुरुषवकःस्थ लस्यां यिकौ-

गौरवेशः श्वेतवेशः। भारदः भारत्कालोनः।

जलदेवता वर्षालोका:। मितच्छदं पत्रम्। निवहः समूहः।

भासमाने शोभमाने।

समः श्रनिम्नोन्नतः चः श्रनेकप्रदेशः। तच्च सच्चारी अत्र भ्रमणाग्रोलः।

केलिसज्जरः केलियुद्धम्।

सज्जरेचितः सज्जवर्ज्जितः। मनोरमः श्रारवः ग्राब्दः।

मारवेदना कामजनितपीडा तदनभिझः यः वैखानमः वान-

काविकल्पलता ।

१५७ ।

स्तुभप्रभासमूहसिते । हसितेश्वरप्रिरोवन्तंशोत्युत्पत-

केतको कलिके । कलिके लि भवन भवनगरदा होडुरधर्मा-

नलप्रभावारसो । वारशेन्द्रावगाढ्यमानघनरसं । नर-

'प्रेमुषौममुदयामोचर हर मौलिमालतमालाम्रमकरे ।

मकरेश्वरपृष्ठाधिष्ठाय चरराकिसलये' । सलयेनद्रादि-

हन्दार कन्ध विदौध्यमानयज्ञे । नयने श्वरमार्गवा'डर स-

हसित: उपचरित: मदृशोक्षित: इति चावत । प्रोत्युतिरेव

केतको कलिका द्विति रूपकम ।

कले: कलिनामो युगस्य यत् केलिभवनं विलासमन्दिरं भव:

एव नगरं तस्य दाहे उद्दुर: समर्थ: धर्म: एव च अनल: वकिः

तस्य प्रभव: उत्पत्तिस्थान एवं मूता शरीर: दाहिमद: ।

वारशेन्र: ऐरावत: । घनं निबिडं यत् रक्षम ।

नराणां प्रेमुषौ तस्य: समुद्रय: । भ्रमकर: भ्रान्तिजनक: ।

पचाद्यच ।

१४८.

कारिकान्त्पलता ।

वाग्भ्यनमागोचप्रभावे । प्रभवेषामृतराशिममडल-सावनमुत्तसे । सुरमेव्यमानसैकतसन्निधाने । निधाने श्वरशैलशिरोविहितरज । तरङ्केऽरिनौरजोदरकृज्जगुज्जनमरे । अमरेऽमरेऽङ्कर साप्रवौजाम्भःसम्भारसम्भाविते । भाविते श्वरपदलम्बजटाकलापे । कलापे-प्रलस्वर्वासिविलासिनौजनघनजघनावहुडमुग्धप्रवाह-

प्रभातेऽपि रोचिषां स्थानं यत् अमृतरशिममडलं तदाश्रावने सेवनेऽसु गौभनः रसः जलं यस्याः सा तथाऽ । सुरेः सङ्ययातं शैकतं मक्तामथः देशः तस्य मन्त्रिधानं निकटो यस्या ।

निधाने श्वरशैलः कैलासः तस्य शिरसि पठङ्के विहितः रजः खेल्लनं यया सा तथाऽ ।

तरङ्केऽपि रितः प्ररितः ।

कष्टचि विष्टप विटपी प्ररूढन धवलिते । बलिते जोहारि-

हरिवामपाद प्रचार'भदुर शत्न्याडमाडपुम ध्वर रजनै-

कस्तभायमानमहाप्रवाहशोभितजगदौचिते । दौक्छि-

ते स्पितल लोकप्रदालपटतरटनि विष्ट सन्त्सृ नैष्टिकगोष्ठौस्त-

वाविभौवितवासवे । वासवेतरस्निकुञ्जनिघसकिन्नर-

मिथुनोपगौयमाने । यमानेकमदविनाशनोहरुर्तवा-

वल्ले: असुरराशस्य तेजोहारौ य: हरि: । भिदुर: स्वयंदैर्ध्यंमाण: । राजत: रजतसम्बन्धौ य: एकस्तम्भ: तद्वत् आचरण ।

जगदौचिते जगद्धि: वोचिते दृष्टे ।

दौचितानां यत्प्राप्तदौचापां दैफिललोक: स्वर्गादि तस्य प्रदानं तत्र पटु: । वासवविशेषणम् । नैष्टिक: निष्ठावान् मुनिजन:दरित्यर्थे । वासव: दून्द्र: ।

सिधाराधारे। राधारेवतौपतिसमाराधितकलिन्दकन्यापरिरम्भयावान्मथरिहरकायशोभे। यशोभेषप्रकोशनाशितदुरितान्विकारविमरे। विदरेरवायमानहरशिरस्नन्द्रचुम्बनपटुचटुलचक्रवाकचञ्चलवाचालजलव्यतिकरोडृृतसगरपार्थिवकुले। बकुलेन्द्रद्रुमादिद्रुमच्छायानिषसाकुरङ्कुलकवोलोक्रियमा शौरकलमे। 'कलमेखलाननादानुवादिराजहंससरसितोष्णासितविविधरेखायमानकलङ्ककलङ्कितपटलपत्रलतापरिरम्भप्रवालकान्तिकान्तिमविलोलदृष्टिप्रसरविलासभरितभङ्गीमिश्रितमुग्धस्मितसुभ्रूभङ्गीभिरिव विरचितसखीजनमनोमोहनकलाकौशलकलिते।

राधारेवतौपतौ कृष्णावलभद्रौ। कलिन्दकन्या यमुना तस्या: परिरम्भां श्रालिङ्गनम्। यग्रो यग्रा:। भेष: चन्द्र:। दुरितमेव प्रक्षकारविस्रर: तम:पटल:। विसरेखायमान: मृपालीजनतेव प्राचरन। चटुल: चपल:। चक्रवाल: ममूर्छ:। व्यतिकर: सम्पर्क:। मगरनाद: पार्थिवस राज्ञ:। कुलं वंश:। इन्द्रद्रुम: वटभेद:। कुरङ्कुलं हरिणवृन्दं तेन कवलोक्रिय-

पावनाश्य जल।।

पुस्तपुलिनजघनके। घनकेतकौवनपवनान्दोलितनौलोत्पलकुन्दके। कुन्दनिकलेलिहानभोगघाससमर। श्रीवसन्तरसमप्रवौशादेवव्रतनिपौतकुचकलश्रे। कलश्रेवालमञ्जरीग्रहासखालर्सातिमिनकर विराजमानप्रवाहभूषितमदनदहनमत्ते'।

नमस्ते महोर्मीजिताहौनभोगे नमोस्तेयकौत्ते नमडिप्रसिडे। प्रसिड्डेष्टु गढ़े मुधे तेऽक्बुधाराबुधाराधिते दत्तसन्तानभोगे॥ १ ॥

घनं निविडम्। नौलोत्पलान्येव कुन्दश्रीः।

कुत्ता: एव लेखिदधाना: मप्ता:। देवन्तः भोग्रः।

कलं प्र्रोभनं श्रेत्राख्लम्। तिमि: जलजन्तुभेदः। मदनदहन: मदनस्य दहनः

नभोगे 'खलाशौविधातज्ञंवौग्र्रः कवौशास्त्रवेमं स्तवं व्याततान ॥

ततस्तान्तकौतिं: कलाभाजनानां जनानां शिरोदाम देवेश्वरोपि ॥ २ ॥ इत्थंभिधाय विरराम ॥

दति वतौर्यस्तवके गडूग्रामुतिनाम दितीयं कुसुमम् ॥ ३ ॥

नभसि गच्छतोति हे नभोगे ! खलाः एव श्राग्रोविषाः सृज्य तेभ्यः यः श्रातुः: भयं तच्च वौग्र्रः गहुःडः । कवौग्र्रः कवौश्वरः व्याततान विस्तारथामायि ।

तता विस्तृता श्रनन्ता कौत्सिरम्रोतिनि । कलाभाजनानां कल पञ्चानां शिरोदाम श्रेष्ठः दत्यर्थः । देवेश्वरः इन्द्रः । स्रघ तेनेभमनार श्रक्त्रि ।

अथ विचितस्तवस्य भूमंजया पुरुहूततां ययिवाहुतः: सविनयमुचितो प्रचितामेतां वाचमवोचाम ॥ नमः 'कमलाकामुकानुकारा वतरौभ्यः श्री चररौभ्यः । सम्प्रति प्रसादप्रामादतः 'संसारगु(म ? )हरौचिकावौचिकामृगातृषापगमभाजः 'सुधासागरमध्ये मध्यगमाम ।

एतर्हि बहिवाहनः ऋतात्मसंवाहनः ज्ञानदपैषाः: भूमंजया भूस्वरनया । पुरुहूताजया द्वय श्राज्ञता: इन्द्राजयैव श्राझानिता: ।

उचितोपचितां उचिता योग्यां उचितां प्रमेयवृद्धला । उपचितोपचि(चि ?)तेति पाठे उपचिता पूजिता ।

कमलाकामुकः कृष्णः तद्वतारख(स्व ?)दुपेभ्यः ।

प्रसादः प्रसन्नता तस्य प्रामादः गृहम् । मरः निश्चलस्थानम् । मरौचिकावौचिका मृगहृष्या । मृथा वृथा । हृषा पिपासा

तस्याः अपगमः जयः । अगाधमध्ये अवतलस्पर्शाम्भः । अगमाम

। । । । । । । ।

कतनिजापेया: सच्चो याचवल्क्यवाक्यमतिनिःश्रेयसप्रेधनं। श्रधुनाश्र धुनाला पापानि सुनोतितामियामातं। श्रतोस्माकं न भविता रीतात्मानं ख्रथातं गुरौ याच

"भगवन्भगवन्पुखसुखबालो कानादुत्सारितातातुच्छं यद्‌न यान्न श्राघस्य कायस्य फलमविकल मवभानेको "भवानेकोपपतत्कप्रातकालमकूलनियमा। इतं निजस्य आत्मनः श्रप्सरां स्पृथातं गुरौ याच

म रघा। श्रात्माऽऽत्मीये श्रात्मस्मितानन। नि:श्रेयसप्रिये मोनन्दसम्मदे। मत्तःकादित्यनन्दःखे खंसेन परमानन्दाऽधिगमो

यद्रा ज्ञातवान् तदैव याजवल्क्यादोष्यात्मवचनं (?) । जयाद्विनयपुरःसर माह। श्रधुनेऽति। धुनाला कम्पथन्वग्गता। श्रध्वनोऽनन्तां पात्यभावम्।

भविता सम्भारितवम्। न भविता न भव्रिष्यति।

उत्सारितः दूरीकृतः। श्रतुच्छः महान्। सच्च्रोच

कविकलनकठोरकठोरवः। भवदागमनप्रसङ्गो॑ गज्ञाप्रवाह इवाच प्रायेश प्रावर्त्तत। युष्मद्विजयव्याजेन राजौवजन्मा॑ समार्गेपदेशायास्मै समाजिचहोत कम। उन्निद्रश्वन्द्रो वाडवत्य धरयौसरकरस्मतसारयौभिरभिषेच॑! कि बहुना। भवाहशा॑ दर्शनेमेव दारिद्रदुरितदारयाम॑। सम्भाषयामेव निखिलोपनिषन्निष्ठेनिष्ठे-

करिप्रावकः। निराकुलकविलम्ब यथेष्टग्रामः। कठोरः निष्ठुराङ्गः। काठोरवः सिंहः।

प्रायेश बाधुनध्येन।

विजयव्याजेन प्रश्रानच्छलेन। राजौवजन्मा बभूव। मन्त्राग्र्स्य मत्पथयस्य। उपदेशाय प्रदर्शनेनाय। तस्मै प्रस्तुतदेग्राय। प्रा ( समा ? ) जिहोते स्म प्रस्तुतवान्।

उन्निद्रः उदितः। मरलौ पदवो। श्रुततसारयौभिः पौष्यष-

काव्याल्पलता।

ग्राम्। स्पर्शी एव स्पर्शास्पर्शलाभः। पुरुषैव ब्रह्मभूषा। सन्निधानमेव सन्निधानम्। समाराधानमेव धनम्। तदद्य निरवद्यं दिनम्। तिथिरतिरथिः श्रेयान्मूर्तेः समपघात। मुनार्पितोः पवित्रोऽस्म्यः प्रतिष्ठानिष्ठामवाप। नित्यकृत्यानि कृतकृत्यानि! नित्याभ्युदयभाजो वयम्। यद्यापि रूपास्पृषा हृया मूषां कता: कतार्याकृतथ्यापि वाचालतां वाचालताकाडमकाडं तारडवर्यात। भगवान्! परित्यागादर्शशक्नेश: कल्मो देशः कृतः। स्वच्छन्दमागच्छद्वारच्छधौमि: के के वाडश्रमा गतश्रमा

तत् स्पर्शाम्प यस्या स्पृशेन मर्वे धातवः हिरमयतां प्रयान्ति।

विश्रामादिक्रियन्त। काचिदुःखाघापघ्नता घनतामातनोति बहुश्रेयसाम्‌। श्रच पविच्चरिचैरयं क्रियन्ते दिनानि यावद्वसथः सनाथः क्रियते। क्रियधनत्यहानिर‌ पुरुषहानिर‌हितैर्हातिवाहनौयानि माननौयैः। क वा थियासाड्डयासातितषयद्राथिनौ। भगवन्तः क्रियन्तः श्रोमतामनुस्के ज्ञानामृततत्का:" प्रतिनिवसन्ति। निविघ्नविहितैर्ज्ञानाधिकार्यां क्रियमधिकराम्

काचित् प्रश्ने। उल्लाघः निर्गतः गदातः। प्रपघनं श्रङ्गुम्। घनतां नैविज्ञम्।

श्रावमध्यः श्रावस्थः। प्रतिवाहनौयानि प्रापणौयानि।

थियामा गमनेनैका। श्रायासातितषयद्राथिनौ श्रतिप्रयखेदकारिणौ।

व्याख्याघते विख्यातख्यातिवादैः श्रोपादैः। कियत्सङ्ख्याः

सङ्ख्यावन्तः श्रोचियाः श्रोत्राः। प्रभ्रष्टसमस्तपुस्तकसदृशोऽस्ति न समासक्ति वा। सन्यासमार्गे व

मेघचरितैरधिजगे खगेन्द्रवाहनाध्वानमलमर्तिभिः। उत सन्यास्य 'गुरुराश्रिभः' प्रयमाश्रमादेव देवता-

वतारेः सन्यक्तम्। श्रथा पृथुलश्रमाहृतौध्याश्रमात्। विश्वामिथदानन्दश्रदाक्षिण्यकस्तानां सन्यक्स्तानां काको-

दरनायकोदररुमदामोदरहृदाशेषोल्कासितरमास्यानी करपाप्रन्यासु। ख्यातिवादैः ख्यातिपक्षवादिभिः। प्रसिद्धैर्वा।

श्रोपादैः ऋतसङ्ख्यैः।

सङ्ख्यावन्तः परिडताः। श्रोचियाः वेदसूता।

न समासक्ति न सम्यक् शासक्ति।

मेघचरितैः प्रभ्रष्टचरितैः। प्रभ्रष्टजगे पठितम। खगेन्द्रवाहन

कति चातुर्मास्यानि। सम्प्रति नि:प्रतिमङ्ग! वज्रात्सुरगुरव: शौगुरव: कश्मीरुपवर्त्तने वर्त्तन्ते। कियतो यतौेश्वराख्यामजैनि जनित: प्रभृतित विमला वर्षमाला श्रद्य वन्ध्यपादानां साधुसाधुकरौ भिक्षा पौयूषकक्षा-मन्रचानचयगृहेपु यथौष्यति, किमु कश्यापि भाग्य-भाजो भवने भवनेऽप्यभूतामिष्या' भविष्यत्येकभिक्षा।

गणमाचमुपस्पृशतम्। रमा लक्ष्मी:, तस्याः श्रास्यं मुखम्। कति कियत्परिमाणानि चातुर्मास्यानि वार्षिकर्त्तानि। उपवर्त्तने देगे। वर्त्तने जीवनोपाये।

यतौेश्वराणां सुन्यास्विश्रेष्ठानाम्। जनित: प्रभृति जन्मादित: वर्षमाला वत्सरश्रेष्ठी।

प्रतिपदं मधुकरा: द्वव प्रतिमठं श्रौचचर्यायां यतथ यां

अन्यच्च, श्रोमत्तां वेदान्ते वेदान्तवासिप्रसिद्धिभिरेव जनेो भगवान् ह्मानम्। मीमांसां निस्तोमां साम्प्रतं प्रतिपद्यामहे महेच्छानाम्। भवदुपन्यासादिच्छितकथादानुवर्तिन्यो विद्या: प्रसिद्धबौद्धप्रयुक्तकृतकर्कशप्रश्ने भ्यो न विभ्यतौत्यभ्यहिंता: प्रकारममामनन्ति। स ज्ञेयो 'त्वसदृशेध ज्यावत्सज्ञेयो मुख्य-

वेदान्ते वेदान्तदर्शने। वेद जानाति । अन्तेवासिनां शिष्याणाम्। प्रसिद्धिभ: ।

मीमांसां जैमिनिसुनिर्णोक्तपथाम् । निस्तोमां निरवध-भूताम् । साम्प्रतं इदानीम् । प्रतिपद्यामहे जानोमः।

विहिते: कपादस्य कपादमुनिप्रोक्तस्य वैशेषिकदर्शनस्य अनुषाद: अनुवाद: याभि: ता: तथा। न्यायमममानतन्तं वैशेषिक-दर्शनमिति प्रसिद्धमेव । श्रुतपादानुवर्तिन्य: विद्या: न्याय-

तया लिख्यन्ते² लेखैरऽपि युष्माह्मा:। स्वापातप्राज्ञल-पातञ्जलजलाधिर्³जालिना कवितः कवितमोहारिभि:।

गुणानां² साहित्यं सांहित्यमादधाति धातृतुल्यानाम्।

तत्तत्³द्रुमप्रसवित्वं कवित्वं बिभर्ति कौत्सिंमतामित्यनु-

मुश्रुम। श्रतएव युष्माभिरनूष्माभिषज्जै: समं सविष्मथा: समरसंमहोत्यमिहिते विहितयथोचितानु-

पादततानां, मज्ज्ञायां सम्यक् कथने गृणानायां वा। मुख्यतया श्रेष्ठतया। लेखै: द्वैरऽपि भवन्त: लिख्यन्ते।

स्वापातप्राज्ञल: स्वविचारत: अग्रमः। पातञ्जलं प्राप्तं षट्शं दर्शсनं तदेव जलाधि:। कवित: मुखोच:। कवितमोहारि-

भि:। कविलजन्याज्ञानध्वंसमकै:।

साहित्यं मज्ञातः। सांहित्यं कार्यादि।

तत्तत्³ प्रमुद्रम्। रसप्रसवितं रससुजनकत्वम्। कवित्वं

वाढे 'प्रदक्षिणाचरराप्रथामादिना सप्तसप्ताहे प्रसन्नं तदनु तदनुज्ञया ततस्ततोभावार्जिष्य ॥

इति 'तत्स्थौयस्तत्के भगवदौरणां नाम हतौयं कुशुमम् ॥

तस्याऽनन्तरम् । तदनुज्ञया तस्याऽऽज्ञया । ततः तस्मात् स्थानात् तौत्रं प्रौढम् । शात्राजिष्म प्रागताः स्वा ।

इति हतौथे हतौयं कुशुमम् ॥ २ ॥

काव्यकल्पलता।

अथ दक्षिणेन क्षोणौ पतिमार्गे भार्गव'सव परशु-भोल्लासितम्। अमृतसभारमिव क्रौडलमसृक्ष्मोकम्। विशिष्टमिव विशिष्टेष्ठम्। पराशरमिव पराशयज्ञम्। वेदव्यासमिव वेदव्यासक्तम्। 'मुकुलितवाशुकलितपर-माथेम्। दुर्वाससमिव दुर्वासनान्न्यम्। जमदग्निमिवानमर्दमितेजसम्। 'ऋग्मिमिव भर्गभाजम्।

दक्षिणेन चोपैपति मार्गे राजवर्त्मना दक्षिणाभागे ब्राझ्मण-सुपागम्य हृदं न्वादिषम् दत्यन्वयः। सर्गे दति 'एनपा द्वितौषा' २।३।२? द्रति द्वितौषा। भार्गत्रं परशुरामम्। परेषां शुभया उन्नतिमतम्। परशोः परशुधस्य भा दौष्णिः तथा शुभामितं च।

कुञडलाभ्यां मनः ककुभोः यस्य तं तथा। पद्ये कुञडे लसन्नो लद्मोः यस्य।

वशिष्ठेष्ठं जितेन्द्रियश्रेष्ठम्। पराश्रयज्ञं परेशां श्राभिप्रार्थनवितदम्।

भननपपापाल् । न······ । ······· ।

सचिप्रवरमू । ऋगुमिव ऋतुक्रियाकोविंदम् । कुत्स्मिव श्रकुत्सचरितम् । वत्समिव वत्सलम् । जावालिमिव जोवालिदयालुम् । चयोपथप्रथमपाथ्यम् । तर्हिसायमानकहारसनिर्यासपौयुषवर्षेभिहृंगश्चलैरुदश्च-

वश्यपवनेंद्रियं स्वाधौनप्राप्ताचतुरादिकम् । श्रान्तिमन्तं वेदविदं कर्म तस्य प्रवर्तकम् ।

मचिप्रवरं श्रोत्रियग्रशेष्ठम् ।

ऋतुक्रियाकोविंदं यज्ञक्रियाभिजम् ।

श्रकुत्सं श्रनिन्द्यं चरितं चरितं यस्य तं तथा ।

वत्सलं दयालुम् ।

चयौपथ: वेदमार्ग: ।

तर्हिाघमान: वर्द्धमान: करुणारसनिर्योष: श्रानन्दाश्रुप्रवाह: ।

तदेव पौयुषं ब्रह्मतं तदर्षिभि: दृग्गतैर्जले श्रपादै: उदस्यन्तं

यन्त्रमिव चन्द्रचकवालम्। ईषदुन्मिषदहशनेत्रौर्ध्वतिश्चलो-

न स्वच्छमाभ्रयं प्रकाशयन्तम्। उपमठपठदकुराठ-कुराठवैकुराठभक्तिवरताप्रव्यको-

त्कत्संमत्क्चेतसमूईरेल-समजिद्धं 'ब्रह्मानिष्ठं ब्राह्मणं सम्यगुपागम्य' एतद्-

वादिषु ॥

श्रोमननमस्कुर्महे महेशमहसामचभवतां भवतां

विहिततौल्यसाध्येसच्चरखौ चरखौ। भवांक्श्र्चतुरान-

नोष्ठनष्टश्रुतिः। पुरुषोत्तमोऽपि न मायावक्श्रभः।

ईषत् ग्राल्पं उन्मिषन्तौ प्रभाममाना दृशानदौधितिः दृलच्चटा

तच्चलेन श्रच्यं शुचिं श्राग्रयं श्रन्तःकरणं प्रकाशयन्तम्।

उपमठं मठममौपे। श्रकुब्ठ: श्रमन्थ:। वैकुब्ठभक्ता:

वैष्णावा:। विरक्ता: निर्विकल्पा:। श्रुतं गोभनं उत्तं सर्गादि

ऊर्ज्जरेततं योगिनम्। श्रजन्म' ब्रह्म]निष्ठं श्रद्वैतपरम्।

१ । ३२

ननु यदि शाब्दपि नास्यिरचितशोभः। ततो न कस्य नमस्यः ।

भवतः कलानिधेरनुपाधिरियं चातुरौ, यच्च गुरचन्द्र-कान्ताननां भुरे रिचतं वचनपौयूषं वचतोरिति निर-वद्यालापपद्यामनुसरामः। एकः सान्तरे कविवेकः लेऽपि विदुषां परिषदि न गय्यसे मुखयप्रेममुषोकः॥

'तगरौौष्ठः श्रुतः, तगरः वाक्या: इति प्रसू ।

'तगरिग्रो मेधयो वापि तगरौौष्ठ प्रकौर्तितः।'

इति शब्दमहार्णवः ।

नास्यिरचितशोभः न श्रुतध्वा कौत्सेन रचितशोभः । न श्रस्यरा चिता शोभा यस्मेति च ।

भवतः तत् । कलानिधः चतुःषष्टिकलानिवासस्य, श्रुतध्व च चन्द्रस्य । श्रुतनुपाधिः नेमर्गिको । चातुरौ चतुरता । दयं हि, चतुरः दक्षः। यच्चातुरौ कचैः । चन्द्रकान्ताननस्ववोचितं चन्द्रवत् कान्तं यत् श्राननं तस्मात् स्ववतां निःश्रयतां नतचिन्तम् । श्रुत न

'ग्रासौद्याग्दौया दिदृक्षया प्रेक्षावन्तं भगवान्तं' प्रति सम्प्रति: सा पूर्तिः । न किमप्यपेक्श्यमपेक्षते , यदनु-वर्त्याविद्याविद्युद्वोतौ दृश्योतितमेऽदिनोमऽडलानामव-कलां कलां कलयामः कुशलतां कुशलतां दधतां श्रौमताम् । तथापि मुदा सदाचाररक्षया पृच्छासौ विधीयते 'भव्यमव्यवदितमव्याहृतचित्तानाम् । कचित्-दौचारं जातु तद्युवतिरहः प्रकाशयामिगृहेऽव-गतोऽसौ, सदाचारातभगवदवस्थानात्' । उत कुलो-

द्भ्यागतं वत्संभूतैर्भूतलस्य । कियन्तः श्रौमतामि-

श्रादौया (?) श्रमदौया श्राचा (?) । दिदृक्षया दर्शनेच्छा । प्रति लक्षौौत्यः । पूज्यापूजां श्रातिग्राहिणी पूर्तिः । विद्या एव विद्युतः तथ्या: उद्योतः प्रकाशः । श्रविकला अप्रतिहताम् । कुशलतां दुर्भग्नताम् । पृच्छा प्रश्नः । भव्यं कुशलम् । श्रव्यवहितं व्यवध नपेक्ष्यम् ,

२०

काविकल्पलता।

छायाग्रहारा 'धराग्रहारा: प्रालिग्रालिन:। कश्चिद्धि-पश्चिद्यजमानो भवन्तं नौचितो वचन्ते कौतिमताम् । प्रतिग्रहं' प्रति ग्रहं जहति मर्हति यत्नैर्मर्हितमर्ह-मानः। गृह एव निष्पतितेन्द्रियग्रामैरव्यग्रप्रवस्थौयंते । किं वा कापि कदापि 'गम्यतेऽनवगम्यतेऽपि भिः । कामनप्यवसरे नरेश्वरावासं 'प्रति सम्प्रति याच्ञा क्रियते न्यक्रियते वा तत्सम्भवस्यः । कति प्रतिदिनं क्षानानि 'सम्भवन्ति शुभवक्त्र। साध्वन्दिनं कर्म निस्स्मे

छाग्रहारा: स्त्रियां। धराग्रहाराः पृष्ठ्याः श्रेष्ठहाररूपाः प्रालिप्रालिनः कलामादियुक्ताः ।

कविकल्पलता।

निर्म्ममे हितैः। भोजनमजनि रजनि[जानि]करानिकर-

निभशुभयशःसामू। उतं विचक्षणानां क्षणादुर्वरि

परिक्षितिभैविच्ची भोजनस्य। ककिन् वादिगिरि-

विदारषदाहराकुलिशास्ते भारते मेदुरः स्फुरत्यादरो

दरोनिद्रातामरसोदरसोदरनेचाखां। कार्पि व्याक्कि-

यते व्याख्या। उत न व्याक्रियते किर्मपि। प्रत्यह-

मर्ह यथा भवद्वलोकिनीदृशामोदयामो इय-

मोदितमनोऽभिः सुमनोऽभिस्तथा विधेयम्। इत्य्-

निर्म्ममे हतम्। निर्म्ममे हितैः निर्म्मलव चेष्टितैः।

रजनिचरः चन्द्रः।

भवित्नौ भवितव्यति।

कुलिशास्ते वज्रादपास्ते। मेदुरः स्नेहनिबद्धः। दरोनिद्रं

द्रेर्षद्दिक्रसितं तामरसं पद्मं तस्य उदरपद्मं भन्तःस्वपन्नो तस्या:

भोदरं मद्गुण ने च येषां तेषां तथा।

समाकमाकायैः करीरसाथनं वचनं तैरपि कापिल-मुनिकल्पैरल्पजलधरध्वनिमधुरगम्भीरतया भारतो-प्रतिशब्दमुखरितमन्द( न्द् ? )रोदरमदसुदृरयामासे । सुचिरमपरिचयवशादसाम्प्रतं साम्प्रतपौर्वापर्यविपर्य-योध्यदकरमाभिरधौयते। तथ पविचगुहागो-हृङृषागराग्रहशिलैलैः भाव्यं 'भावव्यजितमचित-संहतिर्भिरनिहतदृप्स्वभावः के व भवन्तः । अभिवादये 'द्येन्द्रामिन्दिरायमानहृदयाभि-

करीरसाथनं श्रोतृपायनम् । मन्दरोदरं इतिन क्रियाविशेषपद्म । उदाहर्यामासे उक्तम् । श्रप्रामृतं श्रप्रयोगम् । भावव्यजितमचितसंहिमिः ख्वप्रकाशनेव व्यक्कृतपू जितमहत्त्वैरित्यर्थः ।

काव्याल्पलता ।

रबिन्दान्युष्माननुष्माधितान् । समयानागम्यतां नितान्त-परी विचचारिचैः । इदानीं पाविष्यतां हृदयतां रधानैगुग्धानैः। सवैतन् धर्मे 'स्वधर्मे निर्मलमनसां सुमनसाम् ।

कुतः कुतकैमपपदरहितैः विधायातम् । 'ग्रृहादि हागस्यते रम्यते जोभिः श्रीमद्धिः; उत कुतश्चिहिपाश्वश्वरैः रैर- न्यत । श्राज्ञानमलिनासु गामो गुरूणामोचितः। कदा विर- चितः परिचितकला कलापैर्मधुरालापैः। किं नाम नाम निकाम निर्मलमतोनाम् ।

विहित विद्धजनहृजिन- निर्वासः" का वासः ऋतच सतचैः। श्रयं संवसथः सनाथः। क्रियन्ते वासराश्च करषोयः । किं क्रिमधोस्त- सुधोभिः । किं किंचन पुस्तकमस्त स्वस्तिमताम् ।

दृश्यतां मनोज्ञाताम् ।

पर्मे सुखम् ।

निर्मितामितखेदच्छेदः' को वेदः कोविदैः पठ्यते ।

का वा शाखा विशाखानुकल्पानाम्। को देशः पेङ्खल-

प्रकरतोनाम्। ऋद्धष्या: पोष्या: कति सन्ति भवताम् ।

कति भार्या आर्याग्राम्। 'बहवः पुत्राः, किं दिशा

एव देवकल्पानाम्। कियत्यः कन्या विश्वाधिकलन्यााय-

माजाम्। जनयिचौजनकैः 'जनकैतुकदारायिचतैः

किमाताने, वसाने वा कौतिपेषकृतं निष्कपटम् ।

इर्यन्ति दिनानि धावदावयोः किमिति देशेनजानिर्मि-

जन्म। 'प्रयार्थचतं मृत्युः बलं श्रमबलं किच्चनार्कष्ट

ग्राखा वैदशाखा, काव्य-कुघुमि-माध्यन्दिनादि । विशाखः

कार्तिकेयः । तद्रुक्कल्पानां तत्सदृशानाम् ।

दैौ वा चयो वा इति दिनैः ।

जनयिचौजनकौ मातापितरौ । श्राम्याते विच्येते । वमाते

पवित्रधाने वा । कौतिमेषः मत पथः ।

नास्ति वा। कयं निर्वाहो हव्यवाहोपमतेजसां बोभवतीति भवभौतिजुषां विदुषाम्। नित्यं कर्मे हव्य एव निर्हौयते निर्मलमनोभिः। ज्योथवा पुष्कल-पुष्करेः पुष्करैरौतटे। एकवारमाद्वारः सारभूतः प्रभूताज्यः प्राज्यवयजनो भवति भवतां दिवः। प्रथमं सन्तःपितृनभोजनं भोजनं कियत्यां वेलायां सम्पन्नो-पच्यते। श्रेष्ठ मैथौ धाचौदिविषदां केन केन समम्। सम्भृतो विषदपदकमबसनोपसंस्कृतं संस्कृतं श्रौमतां श्रुतमेव स्वच्छन्दमन्वच्छन््दः सन्तान्तानितान्तकान्त-बोभवतौति पुनः पुनः भवति। कः युषाकम्। भवभौतिजुषां संभारौति कव्वा भयं श्राप्नुवन्तास्म। पुष्कलपुष्करेः बहुकपद्मयुक्ते प्रभूताज्यः प्रचुरश्र्चतः। प्राज्यवयजनः। भवितेमनः। दिव्यां वारदयम्। नभोजः देवजनः। सम्पन्नौपच्यते श्रप्तं सम्पन्नो भवति। मैथौ मिच्छता। धाचौदिविषदां श्राज्ञापानाम। कन्दः स्वगधरार्च्चंद, रजुभेदेश। मन्दानितो बध्द्वा। गौः वाणी, पद्मरुक्ख।

१ 'पुष्करैरपुष्करैरौतटेषु' B.

२ 'सन्तःपितॄते सन्तपितॄणां भोजनं' B.

३ 'सम्भृतोपसंस्कृतं श्रौमतां' B.

४ 'च्छन्दःसम्पदातिपातिनितान्त' B.

कविताकान्तारे गौश्वरति। श्रात्मकक्षतिः कवितव सार्पि पश्यताम् । श्रव्यघ्रसमग्रपद्याभिर्मान गतभावौन्तर्मन्थिभिः । श्रथवाडचैवास्था स्थायिकौतिंभिः ।

कियान्ते तौर्थान्ति प्रज्ञाडवज्ञा गौरवोयगुरुभिरभिवौक्षिताानि । कियन्ति वार्त्तिमाः परिपच्यया याञ्चया निर्देष्टेभिः सम्भावनौयानी ।

भद्र भक्ति: श्रौत्कर्षयाभरयो मृदृश्रासमवगम्यार्थात । किमु कौस्तुभभूषयो विभूषयां विशेष्यत ।

सम्प्रति प्रति भाजुषो जिगमिषेव लक्ष्यते 'वलच्ययशसाम श्रात्मकतिः सक्करणं, कविलादि ।

चमार्मन्थर्मपिाभिः पृथक्श्या भूषारूपैः द्वयर्थः । श्रस्थायिचौतिंभिः भ्रविनष्टयश्रोभिः ।

श्रतिमात्रं श्रतिगम्यम् । श्रौत्कर्षाभररपे मधादेवे । मृदृश्रां मृदुलरौटनामा प्रिवानुचरम । श्रवगणार्थात तिरस्करोति ।

विभूषयां रचयेश्ररम् । विशेष्यति यथाति । सदृश्रयतौ हि सादृश्यम् ।

वच्यवस्थं वलभद्रवत् मुख्तम् ।

१ 'सार्पि' B. २ 'श्रध्य द( ?)य' B. ३ 'विभूषयो' B. ४ 'जिगमिषैव' B. ५ 'वलच्ययशसाम' B.

कविकल्पलता । १३४

ग्रस्सन्नमनौषधतमखिलमेव सम्पूर्णमासौत्पौषमासौचि- मांशुमांसलकृत्तिमतां भवतामवलोकनेन, इति निः- प्रतिममतिभिरभिचिते यथाप्रश्नं लोकोत्तरैर्हतैरनु- मोद्याभिवाद्य च वाद्यवेच्छया कोतुकीया निरर्गामि, समागामि च ख्वामिसमौद्धयप्रतिक्षयाविजृम्भमाण- कल्याणाभरैरसमाभिः ॥

द्रति श्रौतद्वयस्तवके विप्रसम्भाषणं नाम चतुर्थं कुसुमम् ॥ ४ ॥

मनोरथः । मांसलः । मह्हान । यथाप्रश्नं प्रश्रं श्रनति- श्रृङ्खस्म । लोकोत्तरे: लोके प्रधानैः । उत्तरैः प्रतिवचनैः । श्रनु- मोद्य श्रतु पश्चात् मोदथिला । श्रभिवाद्य नमस्कृत्य । वाद्यवेच्छा- काङ्क्षया वादिनः श्रवेच्छणवाचकया । निरर्गामि निर्गतं । समागामि सङ्गतं च ॥

द्रति श्रौतसूचकविराजविरचितायां बालबोधचकायां कविकल्प- लताटौकिकायां हतोये स्तवके चतुर्थं कुसुमम् ॥ ४ ॥

१ 'ग्रभिवाद्य चेच्छगाका' B. २ 'समागामि च' A. C., 'समागामि ख्वा' B. ३ 'द्रति हतोये स्तवके श्राच्छागाभाग्यां नाम चतुर्थं कुसुमं समाप्त- मिति ।' B.

अथ कविकुलस्रियावलौस्मरि व्याजविजृम्भमात्राप्यमपरभागं क्षमाया!; कचागिरि कंकालवल्लभ कलाभ्र कलाविलासधरःपयोधारभर गौर:स्वेदच्छेदमेदाकुलनौरसमौर नेषपाशौकुर्वन्:" कांपि कूपा:

पातेभ्य: पावनजौनदायिनो कृताश्चित्पातवितौपातपादपयोजपूज निर्वासिताडग्रेषकल्मषोपसर्ग दु:खखएड समृह:। परभाग: श्न्यत: पृ

रथ: कमनीय:। मेदखौ महान्।

चपाचौकतवन्न: पथ्यनत: इत्यर्थ:।

कां कामृगां;, रक्जुयुक्तोभ्यस्य। पातेभ्य: ,

नेभ्यस्य। पावनं पवित्रम्। जौवनं पथन्न:। पद्पयोजं पदपद्मम्। श्रा: निराश्रत:। कल्मुषं पापम्। उपसर्ग:

१ 'खखएडव्याजव्याजमभमाया' B.

२ 'साकाकाङ्क्ष(मौक्त)मौक्तममाया:' B

३ 'नौरसमौरहित' B.

४ 'पूजनप्रयोजनमूढाभिजनजननिर्वा

कविकल्पलता !

१ ९७

व्यपरतच च' भवादक्षसटटरमातिभटछाटककपाटरा चनास्नाथं गोपुयं च परिरिचन्न्तः, अन्यच्च सुपर्वेपरवंतगवेसर्वेष्टानिभानं निभालयन्तः, इतरे च जवर्विजितकुरज्ञां तुर्ज्ञानं रज्ञगतानं नटानिव नत्यतो वौक्ष्यवैक्ष्यायुगलं सफलयन्तः, 'कुनचिद्धर्जर्वस्तिवेक्त्वोल्स्थितभास्वत्तुरझमगमनैरैन भवनानि नयनमौनधोरानायतां' नयन्तः, कचन काच्चनवयीं कथयन्तिर्विभ्रा-

स्थानम् । प्रतिभटः समः । छाटकं सुवर्णम् । गोपुयं पुरद्वारम् । परिरिचन्न्तः पश्यन्तः । सुपर्वेपरवंतः सुसेरः । गव्वेसर्वेष्टानिभानं गव्वेष्ट सम्यक् उन्मीलकः । इभानं द्विस्थानं । निभालयन्तः पश्यन्तः, भास्करचोचने धत्तः (यतः ?) । सुरज्ञा: हरिराऽभेदः । रज्ञः नृत्यस्थानं, युद्धं च । ध्वजवत्री पताका तस्या: वेधनं कम्पनम् । उत्तासितः उत्चिच्नः । भास्कानं सूर्य्ये: तस्य तुरज्ञः वाच्चनः । भवनानि गृच्छानि । नयनमौनयो: नयनमत्स्ययोः । नानायतां जाङ्गताम् । नयन्तः प्रापयन्तः पश्ययन्तः इत्यर्थः । काच्चनकार्तित शनिविंचनोयाम इत्यर्थः! खोचनाझलः भ्रपाझलम् ।

९ 'व्यपरत या(भे)वदच्त्' B. २ 'निरौच्च(च्च) ' B. ३ 'कुनचिद्धर्जर्वस्तिवेक्त्वोल्स्थोलार्इतभाख' B. 8 'मौनयो(:)राङ्गवनौयतां' B.

१३३

कविकल्पलताः ।

(श्रा?)न्तचारुलोचनाच्चलां 'चरुचारुसज्जानमज्जुमज्ज नाद(न)नैदेयसां हृदयमदयमपहरन्तोः कामि- मञ्जुलकान्तौकुर्वाणा:, निर्वाणाथ निर्वाणाज्ञरक्षा- द्राघयन्तः, वसुमतौसारं देवदारं समासाद्य 'म' दन्तःकारया: समवर्तिष्माहि ॥ श्रज्ञानन्तं निरन्तर- पक्रमनिक्रामदनेकसेवकनिकायकायसमवन्धं सर्व- बन्ध्यं परित: परिहरन्त: सन्तमस'राशिनाशिनाशि प्रच-

सिन्धान: शब्वायमान: । मज्जौर: नूपुरम् । नेदौयमां श्रानि- स्थानाम् । ऋदयं निरीदयं यथा स्यात् । ऋचिन्चौकुव' पशयन्त: । निर्वाणाथ सुकृचे । निर्वाणाज्ञाराघवं नि-

तानखलघुलम् । द्राघयन्त: दैर्घ्येंसुकृचेन्त: वदूद्राघनन्त: इत्या' देवदारं राजदारम् । श्रासाद्य प्राप्य । माघदत्तःकरुपा: हृ- नानमा: । समवर्तिष्माहि श्रभववाम् । निरन्तरं निविडं यथा भवंति । श्रापकं एकदैव । निठ- मन्त: निर्गच्छन्त: । सेवका: राजभृत्या: तेषां निकाय: समू- हो निर्वन्धं सयनं यथा स्यात् । परित: मच्चंत: । मन्त-

१ 'चरुचारसज्जानसि' B. २ 'चरु[न्त]मचिनलचौकुर्वाणा:' B. ३ 'दान्तकारया:' B. ४ 'निरन्तरप्रक्रमपक्रमदनेक' B. ५ 'निर्वन्धं' B. ६ 'ग्र[न्थ]प्र[त्न]नाड'

मात्राडमङ्गलसप्रकाशसंकाशं देवसकाशमनायास-माथामिष्म ॥

हम्प्रति च न कं प्रति प्रतिभाविभासितवदनो वादौ।

'प्रेङ्खावन्तः प्रतीक्षन्ते 'चास्मदप्रह्नजन्मायुुक्तिमुक्तां

वा चोयुक्किमुक्तावलोभुम्। तदचिरस्य निरस्य गवेमे: तस्य भगवतो भारतो कण्ठपौठाधिष्ठितचो' निर्माण

सर्वत्र व्यापि ध्यानम्। 'नवसनस्थेभ्यस्समः' ४ १४ ९८ ।

देवत्यच समासान्तः मोन्त्राढः स्फुट्यः। सकलामि मातृभिः दृश्य-कागं राजस्वनिधनम्। श्रायासिषु श्रागतः सः ।

ग्राजज्जीर अभवः। प्रेङ्खावन्तः पङ्कितताः । स प्रत्यः अनम्राः 'जकैव शक्तिः मुक्तास्कोटः ततः मुक्तां निःसृताम् ।

तत् तस्मात्। प्राचिरस्य प्रचिरेऽपैव। निरस्य विनाश्य ! प्रतस्य वादिनः। निर्माण कत्वा। निर्माणं नैकपटं यथा स्यात् । उपास्य संसेव्य । द्विपास्यं गपोग्राम् । ऋध्यवग्राम

२ 'सप्रकाशप्रकाशसंकाशं' B.

२ 'प्रति वचनकं प्रति प्रतिभाविभासितवदनो' B.

३ 'चापन्न' B.

४ 'ध्यानाभिनिर्मीयमुपास्य' B.

१५०

कविकल्पलता ।

निर्मायमुपास्य च द्विपास्यमध्यवस्यामिन् पुरा पुरायपुरुषोत्तमस्य देवस्य विचिचां स्तोचावधौौम्॥

इति 'हतोत्थस्तबके तडागादिवर्णनं' नाम पञ्चमं कुसुमम् ॥

रचचिय्याम् । पुरा पूव्वेम् । 'अध्यवस्यामिन्' इति पुराणभविष्यति लट् ।

पुराणपुरुषोत्तमस्य परिवत्थो हरिसद्दमस्स । देवस रञ्च' ।

इति श्रौसद्धियंकविराजविरचितायां वखबोवोधिकायां हतौये पञ्चं कुसुमम् ॥ ४३ ॥

२ 'पुरघोपमस्य' B. २ 'इति हतौये काथास्तबके' B

कविकल्पलता ।

इत्यादिवादिमान्द्याथ व चांसुचायै धैयवान् ।

प्रतीक्षेत विपक्षस्य भारतों प्रातिकूलिकौम् ॥ १ ॥

ततः सरत्नभस्मारग्भीरारम्भानिभेराम् ।

विपक्षं क्षिप्रमाक्षिप्य व चमुचाय येदिमाम् ॥ २ ॥

यन्मया सह तुर्वीणो ! वागुज्झं कर्तुमिच्छ्रसि ।

तत्पर्जुः स्यृजमुत्सृजं मेरोरारोदुमिच्छ्रसि ॥ ३ ॥

सुर्रासंहसटाटाक्षिप्तिमष्टापदपदाच्छिदाम् ।

व्याघं शौघ्रं समाध्रातुं शषकः सन्न मौहर्ते ॥ ४ ॥

शुकशावः श्रप्रपादस्य वच्चं चुम्बितुमिच्छ्रसि ।

सपे 'सदपेमड्रिभ्यां निष्पेष्यं दुष्ट ! वाच्यभिसि ॥ ५ ॥

माडूकश्वादतां1 धत्से 'कुपिते(तो) नागसंस्कदर् ।

श्रोखण्डखराड एराडः 'सौरभ्यं तुच्छ सेवसे ॥ ॥

(१) प्रातिकूलिकौं श्रनतकूलकाम् ।

(२) सरत्नभः क्रोधः । चित्रं शौघ्रम् ।

(३) सटः कसरालोमानि । शष्टापदः शरभः ।

(४) शषकः श्वेनः । चच्चुः पञ्चितुपडम् ।

(५) श्रोखण्डः चन्दनः । सौरभ्यं मौगन्ध्यम् । दुष्टे प्रत्यवर्षि । रषे क्रोधाय । 'निषेवसे ' इति च पाठः ।

१ 'सदपेमड्रिभ्यां' B. २ 'ख्रादनां' B.

३ 'कुपित्स्तो' B. ३ 'खसौरभ्यं चघे चघे' B. A.

१५२

काव्यालंलता ।

सम्प्रहत्तुं विषाखाभ्यां प्रक्षोभं वृक्षमेच्छति । गिरिं पातयितुं दन्तौ दन्ताभ्यामभिवाञ्छति ॥ ९ ॥

द्रं द्रे! स्पंदंसे कौट:' प्रकटं कैटभारिता । शाखाभुविर्दिशेदर्शनान्नुत्पाटी यतु मेच्छति ॥ ८ ॥

इदं पाघातदलनम न्यस्यालेख्यदर्शनेम् । मृगदृशामभिसि स्नानं कषायादिमुखचुम्बनम् ॥ ९ ॥

तुलया तोलनं मेगे: करेश स्वगनं रवे: । रखन्धाराघसंचार: शिरसा गिरिभेदनम् ॥ १० ॥

नभस्तोयडुकुलिनिर्माननमघश्वाकचर्वणम् । ग्रन्थारप्रथनस्वापो मज्जथोडयं तवयेष्यते ॥ ११ ॥

(९) विषाखाभ्यां प्रह्नाभ्याम् । प्राक्रिभं ऐरावणम् ।

(८) कैटभारिता विष्पना । आश्वहु: मृर्षिक: ।

(७) आलेख्यं विचिनम् । मृगदृशा मरोचिका । कष्षायादि: कालसर्प्प: ।

(१०) तुलया तुलादण्डेन । तोलनं परिमाणं उत्तोलनम् । स्वगनं स्वाश्चादनम् ।

(११) मानं परिमाणम् । श्रवणशक्तिक: हैकषायै: । ग्रन्थेर्न

२. 'कौट' B.

• 'चयाको हरिमश्यक:' हव्यमरोकै: 'कलाय:' इति काव्यनम-

युक्तम् । कलायस्तु लोकाख्यात-मटदरवाचकस्तैकापरपर्याय । 'कला-

यस्तु सत्तैक:' । 'हरेयरेपको' हव्यमरः ।