1. Kavya Alankara Karika Rewaprasad Dwivedi Chowkambha

THE Chaukhamba Surabharati Studies-1

KĀVYĀLANKĀRAKĀRIKĀ

( Latest Sanskrıt Poetics )

By

REWA PRASADA DWIVEDĪ

SANĀTANA Arbarya ( Sahitra ), M A, Ph D, D Litt ITead of the Department of Sahıtya Faculty of Oriental Learning Ban iras Hindu Univemsity, Varanası-5

सुत्यान्मा

THE

CHAUKHAMBA SURBHARATI PRAKASHAN 1977

The Chaukhamba Surabharatı Prakashan ( Oriental Book-Sellers & Publishers ) Post Box No 129 K 37/117, Gopal Mandır Lane, Varanası

First Edition 1977 Price Rs.

Also can be had of The Chowkhamba Vidyabhawan Chowk, ( Behind Benares State Bank Building ) P. Box 69, Varanası-221001

काव्यालङ्कारकारिका

[अभिनव काव्यशास्त्रम्]

रचयिता सनातन-कवी रेवाप्रसाद-द्विवेदी

साहित्याचार्य, एम ए, पी-एच टी, डी लिट् काशीहिन्दूविश्वविद्यालयस्य प्राच्यविद्यासकाये साहित्य-विभागाव्यक्ष:

सत्यान्मा प

उरभारती प्रकाश

चोखम्बा सुरभारती प्रकाशन वाराण सी।

प्रकाशक चौखम्वा सुरभारती प्रकाशन के ३७/११७, गोपालमन्दिर लेन, पो० बा० १२६ वाराणसी-२२१००१

C लेखकाधीन

प्रथम सस्करण १६७७

मूल्य

अन्य प्राप्तिस्थान- चौखम्बा विद्यासवन चोक, ( बनारस स्टेट बैंक मवनके पीछे ) पा० बा० ६६, वाराणसी-२२१००१

मुद्रक - श्रीजी मुद्रणालय वाराणसी-२२१००१

Introduction

1 It is a non-sectarian and honest approach to the Science of poetry. The fusion between percept and perceptable has been causing indistinctness in India's Poetic philosophy, developed in Samskrta, just after Vamana ( 800 AD ) By confining Rasa upto enjoyer only and by camparing poetic property with that of human personality [ body, soul, merit, ornamentation, demerit, etc ] much is gained but more is lost by the Indian rhetoricians after Abhinavagupta, if not after Ānandavardhana

2 The concept-For poetry Sabda and Artha are the vital and subtle bodies respectively and the latter one possesses 'Rasa' as its Soul-is the final verdict of our last twelve centuries, where- upon no counter examination has taken place or been welcomed so far From centuries to centuries India's mind had and has been captured by the above understanding and so many impor- tant problems were waiting for their Judgement Some of them I What are the real form and position of 'word' in poetry ? Is it sound or conceptual one ? Is it itself poetry or an attribute to

1I Has the Sound or Utterance any power in its objective form to express what is termed as 'Meaning' ? 111 The term 'meaning' too stands for which type of form, Subjective or Objective ?

1V How can a Combination of word and meaning take place in their objectivity, if one accepts the theory-'words and meanings take shape of poetry in their combination'.

6

v. If Rasa is a property of enjoyer, it would be a result of poetry, which it is respected for. Scientifically a result cannot be soul of its cause. However it is borne in mind by the eleven centuries of India's past that Rasa is the only truth which holds the position of Soul in the art of poetry. Thus the Rasa of poetry is monkey's heart which is put on a branch of tree and is to be taken back when a crocodile's wife will ask for.

vi. The element 'Alamkara' is confined upto the figures of speech like simile, though the 17 centuries are standing firmly against it. From Bhamaha to Jagannatha the term Alamkara has recurrently been used in the wider sense, pervading all the effective potentialities needed for poetic charm. Is it the final verdict ?

V11 What nature of the relation lies between the poem and ıts attrıbutes lıke Guņa, Upamā, Lakșaņa and others ? Is it Samavaya or Samyoga ? In hıs Kāvyaprakāsa Mammata observes silence and tries to divert one's mind from this important, serious and significant question launched by his wise predecessors for whom his tongue is restricted to name The development of Navyanyaya has been nourished for 35 decades and the human race is now capable to express its ideas distinctly, pointing out the relations too, lying between the subtlest twos. At this juncture why should our critical faculty cherish the sad negligence persuaded by the grammarians lıke Mammata in this field ?

VI11 Is it a must to put a poetry in words after it is composed in poet's mind ? What would then be the position of the

7

poets mute or observing silence, who are well-versed in script through inscribing or writing, but dslıke to publish their compositions, preserved in their mind like the secret Mantra called Gayatri or other verses learnt by heart. Here arises the question 'is utterance essential for poetry and does poetry exist without any objectve expression ? Will the mental expression not suffice for ?'

1x. Does a sense of any return persuades a poet to involve hım- self in the pains of composing a poem ? If so, what was the return which Valmik1 has composed and published in a nice way his 'Ramayana' for Being a sage and yogin Valmīki was above all the wordly desires Same is the case with sage Tulasīdāsa ( 1600 A.D. ), famous writer of 'Rama-caritamanasa' in Hindı and the Seers of vedic hymns, first poems of world. Of course return is not the only fact which inspires a poet to compose, write and publish his inspirations in the form of poems, epics. dramas etc.

What are the constituent ( or material ) and auxiliary K causes which beget poetry ? What is the nature of the facts called Vyutpattı or Nipunata and Abhyāsa ? Specially the latter one is to be considered whether it is an objective exercise, an outer practice, an overt endeavour to scour the capacity concerned or something else For Pratıbha and Saktı one has to decide whether they are identical or independent entities. Natures are also to be decided thereof. Rhetoricians in Samskrta do not pay much attention to solve these salient points The Abhvya- ktivāda of Dhvanı school depends on this pratibhā upto

8

the considerable extent, nevertheless almost all the follo- wers of this school are seen making stray statements on this topic. Panditaraja Jagannātha neglects Patañjalı's Yoga-Sūtras and Bhartrharı's Vākyapadiyam while dis- cussing this delicate question And his concept of Pratibha is not considerably clear like that of Croce's Intuition cum-Expression Here in this work I have tried to put what was flashed to my mind to solve these problems

3. Science has made the literary world so wide that one can not think to go through all the published theories of one's concern. Hence the correspondence in ideas is but natural. All the same one cannot challenge the originality of other's theories, theses and themes 4 While dealing with the said points in detail I have not followed any of the re igious sects in toto. Synthetically couched are the other's doctrines here in, if needed. Otherwise every step is taken with originality and with profound grounds of supporting arguments, all original but a few. Later on I found-'some old scholars like Jayantabhatta also have already observed the same lines of thiuking on some points like the three Vacs Madhyyma, Paśyantī and Parā [ NM. 355 vol. 1 ].' And I am glad to realize that the same idea revealed itself again after a long gap of 10 centuries and is blessed with rather stronger assessment, more suitable terms and subtlity of themes.

4. This work s prepared on the same lines and with the same glamour which the old rhetoricians are famous for It has its two main parts Karika (verses having doctrines) and Vrtti

9

or Vivrti thereon. Kārıkās are also of three kinds Main, Con- cluding and Supporting ones . Mula, Sangrha and Upaskāra. In gloss (vrtti) doctrines are discussed freely and not in a consistent way of word to word commentary Nevertheless the gloss extends thoroughness to the original

I have tried to mantain the sheerness in the expression in Samskrtra, still I cannot claim my full success Somewhere I have hailed the terminology also of Navya-nyāya, the greatest achievement of expression in letters

Even being a student of Samskrta I myself have translated all the main Karikas and summarised the contents of samskrta gloss in English as well, introducing new synonyms of Sams- krta terms and adopting the old ones wherever they were felt competent Translations and summaries of Kārıka and gloss respectively are prepared in Hindı also and they too are handed over to the press

In footnotes some of the references and quotations are made available but the famous ones are left for the learned readers

6 Following are the main findings of this work- 1. Neither word nor meaning can be called poetry- a concept of particular type Even there the concept of word (and not word itself) plays part of an attribute alone.

11 Ala nkara is the Soul of poetry because that only lives in the form of poetry The sense of term Alamkāra is here conveyed by the term 'Adequacy' and it is beyond the reach of expression or abhidha even in the form of Upamā etc.

10

I11. Rasa is an effect of poetry and it does not reside in poetry. Therefore no question of its being soul of poetry is to be faced. I am very much glad to note that Bhoja has also come forward with the same idea in his Srngaraprakaśa, If not misinterpreted.

1v (a) Language and utterance are two different things. It is a different matter that latter ( utterance ) catches and com- municates the former ( language ) well. Hence the fan- ciful statements as to-Word is the origin of meaning, meaning cannot do without word, the word and meaning both are one in their subtlest form, like the colours in the water of Peacock's egg ( wordmonism )'-have no practical significance.

(b) Paśyantī and Pară are but utopia and Madhyamă has no difference from the psychic constitution of language Last one Vaikhari is the only fact which is suitable to be called 'word' in practice. Sphota represents the ironic significance of language only but its autonomy is well rejected here, as ın Šlokavārtıka and Nyāyamañjarī

v. Guna and Dosabhiva are identical as Bharata institutes. For this stage of language the term 'Perfectness' is proved suitable. Adequacy springs from within in this perfectness and is never bereft of it This way the 'Samavaya' ( un- separability ) is the only relation which suites between the qualities and qualitied [ Gunin ] in a poetic from vı Śabda was never objective and had never possessed any kınd of Saktı ( even Abhidha ) there in to express, to realıze its meaning whatsoever

11

V11 In its subjective form poetry pervades painting and scul- pture also.

vil It is only subjectivity of poetry where can the conceptual words and meanings be clubbed or combined, and never in their objectivity.

1x Articulation was never a 'must' for poetry. By this art of articulation one other art is introduced in poetry and that is music Alliteration and other parts of speech like yamaka are the attributes of this musical touch only and not of poetry itself.

x (a) Poetic creation is a result of Pratibha alone wherefrom it can never and nowhere be separated. Pratibha has both the natures of cause 'constituent and auxiliary' for poetry, which is not possible at all in nonpoetic world. Practice and scholarship are also of psychic character in literature of every kınd. (b) Pratibha is also of two kinds automatic or natural and begotten. For latter one 'sattvodreka' is the only begetter. Here help the Yoga philosophy of Patañjalı and the Language-philosophy of Bhartrhar in their turns.

X1. Poetry can be composed by poet without any sort of notion of retrun and the return may also be of wider nature lıke the invocation of the greater deity-Nation and the World thereby.

7. Some of these findings have been given chance to discuss in the conferences of scholars as in the sessions of All Inda Oriental Conference held at Ujjaın and Kurukşetra, ın the meetings of scholars of Skt. Poetics of Varanası, organised

12

by Hıs Holmness Jagadguru Śaňkarācārya of Kañcī Kāmakotī Pitha during his camp at varanası and by the Sampūrņānanda Samskrta University Varanası on the eve of its convocation 1976. Besides I have been putting these Kārikās in various meetings of other samskrta-organisations at varanası A few points were submitted at the World Conference of Samskrta under the I A S S held' recently at Paris [ 20 6 77-25 6 77 ] Thus in the manuscript form this work is well publicised In printed form this complete work is now in the hands of scholars, the only touchstone to prove solidity of any sort of literary work 8 In the field of literature nothing is to be claimed as new or old. Still, advised by the great poet and rhetorician Anandavardhana as to a writer, if he feels himself just, should not condemn his enthusiasm in creation of new literature only because some similar work is supposed to have already been come into existence from the pains of his predecessors or con- temporaries, I apologise only for the unwarranted mistakes, whatsoever.

9 Very modestly I express my hearty gratitude and in- debtedness to my honourable brother-in-law Sri Tulasīdāsa Kānoria, Sıster Smt Urmilādevī Kānoriā ( of calcatta ) and wife Smt Drupadakumarī Dwived1 who extended me full help and support to prepare and bring this book out. The authorities of Banaras Hindu University have given me some financial aid for this work. I acknowledge their genero- sity with respect.

I am equally thankful to the publishers and printers of this book, without whose co operation it could not see the light of day

13

Let me be allowed to owe the mercy of my own 'Self' who is truly honest ( and not diplomat ) to the Godess of learning and blessed with the courage to express, without even a bit of any kind of hesitation, what is true and to turn down at once what is not admissible at any rate to a non-sectarian criticism, free of the fusion of the two-percept and perceptable

Lastly-

अन्यैश्च यै। किमपि पूर्वतनैनवैश्च व्यक्त व्यतानि मयि साह्यमुतान्यथापि। तेभ्य कलावपि युगेऽत्र सुरत्ववद्भ्य. सद्भ्य श्रयामि विनयाञ्जलिमाशिषो वा।।

The 30-July-1977 Rewaprasad Dwived1 Banaras Hındu Unıversity Sanātana

संस्तवः

अथेमामुपच्छन्दयामहे 'काव्यालकारकारिका'म्। द्वावस्या भागौ कारिका वृत्तिश्च। वृत्तिरेव विवृतिरपि। कारिकाऽत्र त्रिविचा मूलकारिका, सग्रहकारिका, उपस्कारकारिका चेति। वृत्तिरपि त्रिविचा सस्कृतमयी, अग्रेजीमयी हिन्दीमयी च। सर्व चेद स्वोपज्ञमेवास्माकम्।,

काव्यक्षेत्रस्य 'शब्द, अर्थ, काव्यात्मा, शब्दशक्ति, दोष, गुण, अलङ्कार'श्चेति प्रमुखानेव विषयान् विसिन्वतीय सामान्य स्वरूपमेवै- तेषामधिकरोति न तु भेदप्रभेदान्। एव चागमग्रन्थ एष काव्यतन्त्रे त्रिकाण्डीव शब्दतन्त्रे।

अयमस्या मेरुदण्डो यत् प्रमेयैकनिष्ठता। प्रमेय चात्र काव्यवर्ष्म। तदत्र प्रमातृरूपे जीवात्मनि काव्यसुन्दरीजनिता या मदकातरता सा न विषय।

विरचितामितम्पचवाड्मयानपि वाक्यपद-शास्त्र-शरीरेडभिनिवेशि- तात्मनोरौपनिषद बौद्ध चेति द्वयोस्तन्त्रवेतालयोरभिभवेनार्किंपचान- शास्त्रानपि कान्दिशीकानेवानुभवामहे ध्वनिकृतमारभ्येदानी यावदुप- निबद्धालङ्कारतन्त्रान सामयिकान्। तत्र मान 'शब्दस्य निर्व्यभिचार काव्यत्वाभिमान, शब्देऽभिधादिशक्तिस्वीकारव्यामोह, शरीरात्म-न्यायेन काव्य-तद्धर्माणा व्यवस्थापनोद्भ्रान्ति, दोषाभाव-गुणाऽलङ्काराणा स्वरूपविषये काव्येन सह तेषा सम्बन्धविषये च प्रम्लिष्टदर्शनता, अन्ये च हेतु-प्रयोजनादि-सम्बद्धा बुद्धिप्रतिबन्वा।' यथा चेद तत्र कृत रोम- न्थेन। विदितचरमेव तन् कृत्स्न कूटकार्षापणेष्वपि शुद्धिमुग्धिमानमु- त्पश्यता तन्त्रकृता तत्तेभ्य सन्दर्भोत्तमेभ्य ।

१६

वयमत्र यत्प्रतिपत्तिकास्तत्सर्व 'काव्यालङ्कारकारिका-सार'-त स्पष्ट- भूयिष्ठमत्रैव ग्रन्थारम्भत प्राक्। तत्र 'शब्दो वैखरीमात्रात्मा, मध्यमादय सविदेकरूपा, न वाच। वैखरीत्वेऽपि शब्दो न काव्य तस्यानुवादेषु परिवर्त्तनात् मूककविप्रबन्वेषु चाऽदर्शनात्। शब्दस्य यज्ज्ञान तस्यापि काव्यकाये केवलमुपाधित्वमेव जीवचैतन्ये सूक्ष्म-शरीरस्येव। शब्दस्य यज्ज्ञान तस्या- शब्दत्वाद् वैखर्या काव्यशब्दव्यवहारो भक्तिमात्राश्रित । शब्दस्य परिवर्त्तने सगीतधर्मा एव हीयन्ते, न तु काव्यम्, परिवृत्तेभ्य पुष्पेभ्योऽनुवृत्त सूत्रमिव स्रजि। आनन्द- कोषोल्लासकोऽर्थसघात एव काव्यम्। तच्चाप्राप्ताभि- व्यञ्जकमपि कविबुद्धौ प्राप्त-प्रकाश मूर्त्तिश्चित्र चेति कले अपि व्याप्नोति। वैखरीमुखेन प्राप्तप्रकाश पुन काव्य- मात्रपदेन व्यपदिश्यते। काव्यस्यात्माऽलभावरूपोऽलद्कार। स च स्वप्नेऽपि न वाच्य। ये पुनरुपमादयस्तेऽप्यभिधया स्वप्नेऽपि न ह्येव स्पृश्यन्ते, द्विदलन्यायेन तत्कार्यन- विष्टस्यातिशयस्य रसन्यायेनैव प्रतीयमानैककलेवरतया, सादृश्यादीनामपि चोपमानोपमेयादिसामग्रीमात्रवशवदत्तया च यथादि-शब्दप्रयोगाणामकिञ्चित्करत्वात्। माधुर्यादयो गुणा दोषाभावात्मान पूर्णतास्वरूपा, औपम्यप्रभृतय पुनर्लावण्यादिसदृक्षा, लीला-हावादि-सदृक्षा वा। अनुप्रासा- दय स्वरात्मन सगीतस्य धर्मा, अधर्माश्चार्थज्ञानात्मन काव्यस्य। हिमाचलादयोऽर्था बौद्धा एव वाड्मयमात्रे, ततश्च काव्येऽपीति काव्य ज्ञानात्मकमेव। अर्थस्यास्य ज्ञान शब्दस्य ज्ञानादुपजायते, तत शब्दज्ञानार्थज्ञानयो- रेवान्योन्य सकेत, न तु शब्दस्यार्थेनार्थस्य वा शब्देनेति शक्तीना शब्दगतत्व भाक्तमेव्र पितामहगत पौत्रजनकत्वमिव। एव शब्दस्य शरीरेऽभिधाऽप्यलब्धप्रसरा, का वार्त्ता

१७

लक्षणादीनाम्। प्रतिबिम्ब इव सामाजिकचेतसि शब्दार्थं- ज्ञानतद्धर्माणा युगपज्जन्मतया समवाय एव सम्बन्ध । काव्यनिष्ठत्वेनालड्वार एवालभावात्मा काव्यात्मा। रस सामाजिकनिष्ठ इति न काव्यनिष्ठ इति न स काव्यात्मा। अतत्स्थितस्य तदात्मतयाऽभ्युपगमे सुरसास्यायेतानवस्था। काचविशेषसगृहीतरवि-रश्मि-प्रखर-पिण्डिका-निपातेन दाह इव तूले सामाजिकात्मनि काव्यानुशीलनादुदित फलरूप एव रस। तस्यास्य काव्यस्य कारण प्रतिभासरूपा प्रतिभैव। साच द्विधा स्वयभू, सहेतुश्च। हेतुमत्या- मस्या हेतु सत्त्वोद्रेकमात्रम्। रजस्तमोऽनुवेधानामसख्यतया प्रतिभाया अपि प्रतिकवि भिन्नत्वम्, भिन्नत्व च प्रति- वाक्यम्। सत्त्वोद्रेके कारणानि व्युत्पत्त्यभ्यासादीनि, अदृष्ट च महापुरुषप्रसादादिजन्य जन्मान्तरीय च। वीतरागे रामायणकवावभाव इति प्रयोजन न नियतम्। राष्ट्र- देवप्रबोधादीन्यन्यान्यपि च भवन्ति प्रयोजनानी'ति -प्रभृति न सन्दर्भेडस्मिन्नागम । स्पष्टतमतयोपस्थापिता पञ्चाप्यवयवा अत्र प्रत्ननूत्नैस्तैस्तै सिद्धान्तै- राराधयेयु काव्यवैकटिकानिति दृढ प्रतीम । वृत्तिरत्र कुन्तकस्य वक्रोक्तिजीवित नानुहरति, पचेलिमशास्त्रार्थेषु वित्सु तत्ताया अनर्भ्याहिंत्ततयेति तत्र न दूयामहे, मोदामहे पुनरस्या तत्तेषा शास्त्रार्थाना मासलत्वेनोपप्रस्तुते । अथाय सविनय प्रणय- नूतनमिदमिति कृत्वा धृत्वा स्वान्ते भृश प्रहृष्यद्भ्यः । सदभ्यो महेश्वराख्या मद्गुरुपादाः परा दृश दद्युः॥ श्रोगुरुपूर्णिमा २०३४ - रेवाप्रसादो द्विवेद: काशीहिन्दूविश्वविद्यालय सनातन:

काव्यालंकारकारिका

आनन्दकोषस्योल्लासे लोकोत्तरविभावना। अलंकृताथंसंवित्ति: कविता, सर्वमड़गला ॥ १ ॥ आनन्दकोषस्योल्लासस्त्रिविध परिकीत्त्यताम्। औपम्यादि, रस, वस्तु वा यतो विसिनोति स ॥ १॥ उल्लासस्त्रिविधोऽप्येष रसत्वेनैव कीत्यंताम् मात्रामात्रकृत भेदमवलम्ब्य हि भेदवान् ॥ २ ॥ आत्मवानर्थसघातविज्ञान काव्यमिष्यते। आत्मा चालकृति, सा च पर्याप्ति, तत्र हेतवः ॥ ३॥ औपम्यादिर, गुणा, अर्थान्तर, वस्तूक्तिरेव च। वस्तूक्तिश्च विभावादिबन्धरूपा रसावहा॥ ४ । अर्थान्तर च यत् सोऽयमवाच्योऽर्थं, स च क्वचित्। लक्ष्योऽपि प्रोच्यते सद्भिरव्यड्ग्यश्चापि, परन्तु नः ।५॥। शब्दवृत्तेरमान्यत्वादासु सज्ञासु नो प्रतीयमानतामेका त्रितयत्र तु रति। मन्महे ॥ ६ ॥ रसोक्तिरिति या सज्ञा सा न युक्ता यतो रस। कदापि नोच्यते शब्दैर विभावाद्यर्थं - वाचकै।।७॥ वक्रोक्तिरिति शब्दश्च हन्त निर्विषयस्तत। चतसृष्वासु सोक्तिष्वेवाश्नुते विलय यत ॥ ८ ॥। वस्तूवतौ वस्तुशब्दस्तु विभावाद्येक-तत्पर । वस्तुनोऽन्यस्य कस्यापि काव्यत्वेनापरिग्रहात् ॥९॥ कारणं प्रतिभा काव्ये, सा चार्थ-प्रतिभासनम्। प्रज्ञाकादम्बिनी-गर्भे विद्युदुद्योत-सोदरम् । २ ॥

२०

नारदादि-कृपापात्र-चेतोधातौ जगत्प्रभो: । प्रथमं स्व-स्वरूपस्य दर्शनं यत् तदीदृशम् ॥ ३॥ समाधौ योगलग्नानां हृदये विषयान्विता। ज्योतिष्मती प्रवृत्तिर्या तत्स्वसा प्रतिभा कवेः॥४॥

स्वयभूश्च सहेतुश्चेत्यसौ लोके द्विधा स्थिता। आदिमाऽडदिकवौ दृष्टा द्वितीयान्यत्र दृश्यते॥। ५॥ द्वितीया या भवन्त्यत्र करणानि बहून्यपि। कारणं तु भवत्यत्र सत्त्वोदरेको हि केवलः । ६॥

रजस्तमोऽनुवेधानां संख्यातीता तु या स्थिति: । उद्रेकोऽप्यनया सोऽयमतिवैचित्र्यमश्नुते ।।७।। एकस्यापि कवे: काव्य-प्रबन्धे येन दृश्यते। बन्धभेदो मधूद्याने वृक्ष-श्री-भेदसोदरः ॥८॥ ततश्च प्रतिभाभेदोऽप्येकस्मिन्नपि दृश्यते। कवौ, किं विद्युदुद्योतः स्यात् सदैवैक-सौभगः । ९।। उपादानं निमित्तं च काव्याय प्रतिभैव सा। द्वितयं गर्भमावे यत् तस्यास्तिष्ठति तत् सदा॥ १० ॥ प्रयोजनं कवे: काव्ये नापि किचन दृश्यते। चुङ कृतौ कलविङ्डस्य यथा प्राभातिके क्षणे ॥ ११ ॥ एषणा-त्रितयोत्तीणे रामायण-महाकवौ। आत्माविष्कार-नैष्कर्म्य-नैसर्गी कि प्रयोजनम् ॥१२॥ युगावश्यकतापूर्ति-मन्त्र - व्यक्तिरपि वर्वचित्। प्रयोजनं, रघुव्यक्ती रधुवशे यथा कवेः॥१३॥ अधर्मोत्थानवेलाया धर्मरक्षापि दृश्यते। काव्यार्थस्तुलसीकाव्ये यथा यवन - शासने ॥ १४॥

२१

राष्ट्र-देव-प्रबोधोऽपि विश्वदैवत-साक्षिक: । काव्यप्रयोजनं पुभ्यः पुमर्थाश्चतुरो दुहन्।। १५।। इदंप्रयोजने नाटयाचार्यस्य भरतस्य न: । वेदशास्त्रे प्रयोगाश्च तदाश्रित्य प्रवर्त्तिताः ॥ १६ ।। न स्यात् प्रयोजनं स्याद वा कवे:, सामाजिकस्य तु। मातृस्तन्यं यथा काव्यं हन्त सर्वार्थ-साधनम् ॥ १७॥ काव्यं तद्दर्शनं चेति द्वितयं हि परम्परा। साहित्यशब्दाद गृह्ाति संस्कृते काव्यदर्शने ॥१८॥ रसोऽलङ्कार-रीती च ध्वनिर्वक्रोक्तिरेव च। औचित्य चेति काव्यस्य प्रस्थानानि क्रमेण षट् । १९।। तेषामेषा समाधिषत, रसो रीतिरौचित्यं च ध्वनेस्तनौ। व्यलीयत ॥ २० ॥। अलद्भारो ध्वनिश्चेति द्वयं तत् काव्यव्त्मनि। नारायणो नरश्चेति द्वयं यद्वदवस्थितम् ॥ २१ ॥ ध्वनिर्वक्रोक्तिरेव च। एकस्य पयसो धारास्तैस्तैः शब्दै-रुदाहृताः ॥२२।। रसस्त्वेषां फल तच्च सामाजिकचिति स्थितम्। एतद्विघ्नापहारो यस्तस्यौचित्यमिति श्रुतिः ॥२३॥। अस्मन्मते त्वलङ्कारः काव्यस्याङ्गस्य वीक्षणे। ध्वनिं सोम यथा वह्निः कवलीकृत्य राजते ।। २४॥ काव्यस्याङ्गपरीक्षायामलङ्गारो हि नस्तत: । दिवौकसामरण्यान्यां मधुमासो यथा गुरुः ॥२५॥ 'सौन्दयमेव काव्यात्मे'-त्येतद् वामनदर्शनम्। साधनस्यात्मभावे यत् साध्यस्यासौ स्वत स्थित ॥ १०॥ उपमादावल द्वारे काव्यात्मत्वस्य दर्शनम् । मूलहीन प्रमाणस्याभावादाकाश-पुष्पवत् । ११।।

काव्यालद्वार - सज्ञाया - मलज्कार - पदाह्वय । सर्व एव हि काव्यस्य धर्मो नो कश्चिदेकल ॥ १२॥

२२

सालङ्वारस्य काव्यत्व पश्यत कुन्तकस्य च। वक्रोक्तिरपि काव्यस्य सर्वान् धर्मान् वगाहते ॥ १३ ॥ काव्यालङ्कारसज्ञाभि वक्रोक्त्या वापि गाहताम्। काव्यात्मत्वमलद्वारो न तु तद्भिन्नवत्मंना ॥ १४॥। तथा सति भवेन्न्यूना प्रस्थानगणना विदाम्। पञ्चत्व सावगाहेत हन्त हन्त विगहितम् ॥ १५॥ ध्वन्यालोके ध्वनित्वेन ध्वनिकारस्य यन्मतम्। सर्व तत् कुन्तकाचार्यैर वकरोक्त्या सजिघृक्ष्यते ॥१६॥ ध्वनिना सुरसास्येन विपुलाभोग - शालिना। निगीर्ण निखिल त्यक्त्वाऽलद्कार- पवनात्मजम् ॥ १७॥ औचित्य च रस चापि त्यक्त्वा चत्वारि केवलम्। प्रस्थानानि, भजन्त्येतान्यपि कृत्स्नान्यभिन्नताम् ॥ १८॥

एतेषु सम्प्रदायत्व द्वयोरेव समञ्जसम्। अलद्वारो ध्वनिश्चेति सज्ञयोग्रन्थसन्तते ॥ १० ॥ प्रमेयमात्रनिष्ठत्वादनयोरपि केवल। अलङ्वारो हि काव्यस्य धर्मता याति मन्मते ॥ २०॥ काव्येऽलद्कार एवात्मा स एवास्मिन् स्थितो यतः। अन्यकायस्थितो किमन्यत्रात्मता व्रजेत् ॥ २६॥ एव सति न कोऽपि स्यान्मृतोऽस्मिन् मर्त्यभूतले। यावत् सर्वेडपि निष्प्राणा न भवेयु: शरीरिणः ॥२७॥ 'अल-भावो ह्यलड्डारः' स च सौन्दर्यतत्कृतो.। विभक्तात्मा विभुर्जीवब्रह्मणोश्चिद्घनो यथा॥ २८॥ अनलो भगवान् मूलभूतौ विश्व-चमत्कृतेः । उुष्पवन्तावभिव्याप्य यथा सम्यग विरोजते॥ २९॥ अलङ्कारोऽपि काव्यस्य तथा सौन्दर्य-तत्कृतोः । अभिव्याप्य स्थितस्ताभिस्ताभिर्व्युत्पत्तिभिविभुः॥३०॥ त्रटस्य बीजं वृक्षश्च महाञ्छाखाशतैर वृतः। वस्य चित्रं च यत् तत्राप्यलभावोऽयमीक्ष्यताम् ॥३१॥

२३

शैल: शिला तथा सूर्तिमृत्स्ना पिण्डस्तथा घटः । सुमनोभिरवेक्ष्यताम् ॥ ३२॥ अलंकारोऽपि वाच्यत्व नैव स्पृशति जात्वपि। सौन्दर्यमात्रोल्लापेऽपि स्याच्चत्कृतिरन्यथा। ३३॥ वाक्यार्थ एवालकारो वाक्यार्थशच समन्वय :- । पदार्थानां, स ससर्ग - मर्यादा- मात्र - गोचरः ॥ ३४॥ प्रातिभत्वं च वाक्यार्थे दृश्यते तत्त्वदशिभि: । वाक्य - वाक्यार्थयोर्यस्मात् संकेतो नास्त्यपूर्वयोः ॥३५॥ विभक्त्या वृत्तिभास्यो यः सम्बन्धस्तत्र केवलौ। प्रकृति - प्रत्ययावेव प्रतियोग्यनुयोगिनौ॥ ३६॥ तस्माद रसादिन्यायेन नालकारेऽपि वाच्यता। इवादिशब्दयोगस्तु सादृश्याद्ेक-तत्परः ॥। ३७॥।

इवादेः तत्परत्वमपीदं नो वाच्य - वाचकताभिधम्। स्पष्टतामात्रं सर्वस्व - मुपमादिषु॥३८॥ अत एव च लुप्नात्वमार्थीत्वं चोपमादिषु। प्रतीयमानता चापि मन्वतेऽस्मन्महत्तराः ॥ ३९॥ आरोपो रूपकस्यात्मा वाचकस्तस्य तत्र कः। एवचाध्यवसानस्यातिशयोक्तौ क्व शक्तना॥ ४० ॥ पर्यायोक्तौ समासोक्तौ काव्यलिङ्ग च यः पर:। अप्रस्तुतप्रशसावदर्थः कोडत्रास्य वाचक: ॥ ४१॥ काव्ये सर्वेऽप्यलकारा वाक्यार्थविधया विदाम्। सम्वित्कुटीशुकायन्ते न लभन्ते च वाच्यताम् ॥ ४२॥ सम्बन्धोऽपि पदार्थाना चमत्कृत्येकतत्पर। अल्वारतया काव्ये प्राचीनैरभिलप्यते॥ २१॥ तस्याप्यस्य द्विशाखत्व कदलीस्तम्भगर्भवत्। यस्मादतिशयोऽप्यस्य रूप तत् तस्य गर्भगम् ॥ २२॥ योऽसावतिशयोऽसौ हि चमत्कारस्य कारणम्। अन्यथा तूपमानादिप्रमाण स्यादलकृति ॥२३॥

२४

चमत्कारस्तु यस्तेषा स रसो भोग्य एव स। वाच्यवृत्तिस्तु त स्प्रष्टु भवेत् स्वप्नेऽपि न क्षमा ॥ २४ ॥ द्वरूप्यं वस्तुमात्रस्य दृश्यते व्यवहारिभिः । बाह्यत्वेन स्थितस्यास्य ज्ञानत्वेन स्थितस्य च । ४३ ॥। काव्य ज्ञानैकरूपं हि बाह्यत्व तत्र न क्षमम्। प्रतिभा ज्ञानरूपा यत् काव्यत्वेन प्रकाशते। ४४,॥। उच्चार्यमाणताधर्मी शब्दो बाह्यो हि सवथा। तथाप्यर्थ विना काव्यभावं नासौ प्रपद्यते। ४५॥ अर्थश्च शब्दसकेतलभ्यः काव्येऽपि दृश्यते। सकेतश्चाप्यसौ ग्रन्थिरूप: शब्दार्थ-बोधयो ।। ४६।। संकेतोऽपि ततो बोधरूप एवावतिष्ठते। सम्बन्धो ज्ञानयोर्ज्ञनभिन्नः कि नपपद्यताम्॥ ४७॥ शब्द: स्वबोधे सक्रान्तो बोधः सकेतके निजे। सकेतश्च प्रबुद्धः सन् बोधमर्थस्य चुम्बति ॥ ४८ ॥ अर्थबोधोऽर्थ-बोधानामन्येषा सर्तात सृजन् । चमत्कारामृतं प्रोक्ष्य रसिके याति काव्यताम् ॥ ४९॥ एव शब्दो बहिर्बाहयः सन्नपि ज्ञान-रूपताम्। धृत्वोपाधिर्भवेत् काव्ये ज्ञानरूपे, न रूपतः ॥ ५० ॥ अतीतकवि-काव्याना शब्दा: स्यु: कथमन्यथा। स्व-स्व-लिप्यादि-सम्वादादद्य-उव :- काव्यतां गता. ।। ५१।। मूकाना वाग्यताना वा कवीना काव्यवेधसाम्। कथ वा काव्यरत्नानि क्षरन्त्यद्यापि तन्मधु॥५२॥ शब्दादर्थाय या यात्रा स एषोऽभिहितान्वयः । कृत्स्नेऽपि वाङ मये सोडय विद्यते विहितास्पदः ॥ ५३॥ अभ्यस्त-शब्दशास्त्राणा कोषज्ञानां सुमेधसाम्। स्व-भाषा-वाड मये बुद्धि: पदार्थाना पुरः स्थिता॥ ५४॥ वाक्यार्थबुद्धिस्तत्पश्चादेव जाग्त्ति तदविदाम्। तस्मादत्राभिधा पूर्व जायते चान्वयः परम्॥ ५५॥

२५

तस्मादन्वर्थनाम्नासौ निघण्टैः सनिरुक्तकैः । उच्यते पौरुषेयेऽध्वा वाड मयेऽभिहितान्वयः ॥ ५६॥। अर्थाच्छन्दोन्मुखी यात्राऽडवापोदवापाश्रिता तु या। वाक्यात् पदेडभिधां धत्ते लोके सैषान्विताभिधा। ५७। वाड मयेऽप्यनुवादेषु दृश्यतेऽसावखण्डितात्। वाक्योच्चयात् पृथवकृत्य पदे शकति प्रतन्वती॥५८। शब्दादर्थाय धीयात्रा वाड्मयेऽभिहितान्वय। लोके शब्दाय या चार्थात् यात्रा सैषान्विताभिधा। ५९॥ समुच्चयोऽनयोर्वा्य - पद - द्वितय - सश्रितः । विरुद्ध-युक्ति-वात्याया शुष्कपत्राग्रजायते ॥ ६० ॥ अखण्डार्थत्ववादस्तु वाक्यब्रह्म-विपश्चिताम्। यथाकथचित् सोढव्य-धोरणी-पर्थिकायताम् ॥ ६१॥ ज्ञानात्मकोऽपि शब्दः स्यादुपाधि. काव्यवर्ष्मणि। पात्र रसे पानकाख्ये दर्पणो वा तनौ यथा॥ ६२॥ अनुप्रासादयश्चात्र पात्रे उपाधिमात्रधर्मा: स्युर्न हैमत्वसन्निभाः। तूपाधिमतः स्वतः ॥ ६३॥ सौरभेय्या यथा दुग्ध स्वर्णपात्र महीयते। तदेव सीसपात्रे तु नैव पुष्यति ता श्रियम्॥ २५॥ एव हि वर्णवक्रोक्तिशोभिते शोभते यथा। तथा न शोभते काव्य तद्भिन्ने शब्दबन्धने॥ २६॥ यथा पात्र च दुग्वं च भिन्नभिन्ने हि सवथा। तथा शब्दश्च काव्य च, कान्वभिन्नात्मतैतयो ॥ २७॥ यथा पात्रस्य भेदेऽपि दुग्धभेद ख-पुष्पत्ति। तथा शब्दस्य भेदेऽपि काव्यभेदोऽशमवृक्षति॥२८॥ वेशन्त - दर्पणादीना भेदे सौधाकर वपु। प्रतिबिम्बश्रियां भेद सृजत्यपि न भिद्यते ॥ २९॥ प्रतिबिम्बात्मके शब्दज्ञाने भेद सृजन्नपि। अनूवादेषु शब्दस्य भेद काव्य न भैदयेत् ॥ ३० ॥

२६

यच्च शब्देषु पद्यत्व सा सगीतकला प्रिया। कला कलान्तरे नृत्य काव्य च गीत च वाद्य चाभिनये यथा। रसे रसान्तर यद्वा दष्टान्तोऽन महन्मत ॥ ३२॥ अत एव च वृत्तस्य शब्दालङ्कारता जगौ। - इदप्रथमतो व्यक्तिविवेके महिमा महान् ॥ ३३ ॥। अकाव्यमपि तस्माच्च वृत्त - बन्धेन निर्मितम्। उत्पादयति काव्यत्वभ्रम कोषादि - वाड्मुखे ॥ ३४॥ गद्यबन्धेऽपि सगीत - कला - स्पर्शो न हीयते। शब्दो नादात् पृथ ड्नास्ति नादश्चापि स्वराद् यत ॥ ३५। अनूवादेषु सगीत - मात्र - भेदोऽनुभूयते। अर्थबन्व - स्वरूप तु काव्य तत्रानुवर्त्तते ॥ ३६॥ अत एव च तत्रास्ति प्रत्यभिज्ञापि मानसी। एषोऽनुवादो मेघस्य न माघस्येति पाठके ॥ ३७॥ कवि: सहदये येन स्वं काव्य क्रामयत्यसौ। उच्चारणात्मा शब्दोऽपि, किन्त्वेष तु पितामहः ॥ ६४॥ पिता तु काव्यपुत्रस्य हि विद्यते। सुन्दरार्थ - समुल्लेख - स्वरूपस्य स्वभावतः ॥ ६५ ॥ पौत्रस्य राज्यलाभेन राज्यलाभ: पितुर्यथा। पितामहस्य चेत्येव शब्दे काव्यमिति श्रुति: । ६६।। पदवावयविदा शब्दानुवेधाऽभेदयो: कथा। उपाधिमात्रतामेव शब्दस्यार्थे प्रसाधयेत् ॥६७ ।। नो चेद स्युर्व्योमयानेन गच्छन्तोऽपि हि पक्षिणः। विमानेन भवेत् तेषामभेदस्तदुपाधिना॥ ६८॥ शब्दस्यार्थेन नित्यत्वेऽनुवेधस्य सर्वत्र कृत परैः। प्रमाणस्तत्र शब्द एव प्रमाणतु॥६९॥ शब्दार्थयोरभेदे तु अतीतानागतत्वे च गगनस्यारविन्दताम् ॥ ७०॥

२७

किमुच्येत तदा कि च कृत्वा काव्यं यदा कवि:। प्रकाशयति नान्येभ्यो न चोच्चारयते स्वयम् ॥ ७१॥ अभ्यासो मानसो यस्तु सूक्ताना तत्र कीदृशी। वैखरी यानि वक्तारो ब्रह्मोद्येष्वेव चक्षते॥७२॥ अर्थ - बन्धं हि यं शब्द - बन्धेष्वर्पथते कविः। शाब्दिकेन, तमेवासौ कारुभि: प्रस्तरादिषु॥ ७३॥ चमत्कार्यर्थबन्धस्तु रामे, श्यामे च तत्कला। उच्यतामत्र को नु स्यात् कविः, कारुश्च क: पर:॥७४॥ कारुत्वं च कवित्वं च द्वय दृष्ट्वैकसंगतम्। भ्रान्ता: शिल्पे च कारौ च काव्य-तत्कर्तृता प्रति ॥ ७५॥ शाकुन्तलस्य षष्ठेडड्ू 'कृष्णशार - मृगी'-रसः । अचित्रितोऽपि दुष्यन्तचित्ते चित्रित एव हि॥ ७६॥ तेन चित्रकर. कोऽपि भवेत्, तत्र कविस्तु नः। दुष्यन्त एव दुर्वासः-शापमोक्ष-प्रसादवान् ॥ ७७॥ कथान्तरमिद यद्धि कवित्वं शिल्पिता - युतम्। रुचये श्रीमता भूम्ना पयो मधुयुतं यथा॥७८॥ किन्तु क्षीरं च मधु च प्रातिस्विक - रस स्थितम्। भिन्नत्वेनैव योगस्तु गुणोत्कर्षे हि कारणम् ॥ ७९॥ क्षीरं क्षीरं हविर्धान्या आपीनेऽपि स्थितं यथा। काव्यं काव्यं कवेस्तद्वत् प्रतिभायामपि स्थितम् ॥ ८० ॥

किमसौ अभिव्यक्तौ तु दुग्धस्य हेतुर्गोपाल - दारक: । धेनुभावेन पूज्यते पामरैरपि॥८१॥ प्रतिबिम्बप्रभा यत्रानुहुतिः क्रियते परैः। शुद्रकेणेव भासस्य तत्र को नु कविर भवेत् ॥ ८२॥ मेघदूतस्य पद्यानामशानादाय सूरिभिः। बहुधा प्रेषिता दतास्तत्र मेघकविः कविः॥८३॥ तस्मात काव्याय शब्दाना योजना बुद्धिगा तुया। चमत्कारधना सापि काव्यत्वेनोपचर्यताम् ॥ ८४॥

२८

काव्ये शब्दस्य देहस्तु नैव गृह्येत जात्वपि। तस्य ज्ञानं तु गृह्येत किन्तूपाधित्वमात्रतः ॥८५।।

काव्यस्य ज्ञानरूपत्वे शब्दत्वं नोपपद्यते। शब्दस्य ज्ञानतायां च शब्दतैव विनश्यति॥ ८६॥ उपाधिमात्रता काव्ये शब्दज्ञानस्य कथ्यताम् । प्रातिभत्वस्य साम्राज्यात् पौरुषे वाड्मयाध्वनि॥८७॥

काव्यक्षेत्रे न शब्दस्य प्रवेशो ध्वनिरूपत । भाषान्तरानुवादेषु ध्वनीना परिवर्तनात् ॥ ३८॥ अ-ध्वनित्वे तु शब्दस्य स्यात् स्फोटत्व ततश्च न । कोर्ऽर्थोऽस्य निर्विशेषस्य काव्याकाव्योभयान्वयात् । ३९। स्फोटेषु निर्विशेषेषु काव्योपाधित्वमिच्छते। स्फोटस्य चितिरूपत्वात् तद्वानप्यकवि कवि ।। ४०॥ यश्चासौ स्फोटनामास्ति भाव का तत्र शब्दता। ब्रह्म - स्वरूपस्यैतस्य 'शब्द'-शब्दाभिधा विना॥४१।।

सा चासौ पारिभाषिकमेवेद व्यवहारेषु ध्वनिमात्रेऽनुभूयते। शब्दत्व ब्रह्मणस्तत ॥ ४२॥ काव्यस्य सर्वमान्यत्वाद् वेदमात्र-व्यवस्थया। व्यवहारविरोधस्तु नैव सेव्य सुमेधसा॥ ४३ ॥

विभ्रमो एव स्फोटस्य शब्दत्व यथा शब्दस्य काव्यता। भक्तिमात्रस्य साहचर्याश्रितस्य हि॥४४॥ व्यड्ग्य - व्यञ्ञकभावस्य वैपरीत्यमपि स्थितम्। ध्वनौ स्फोटे च हयुंक्तावेव व्यड्ग्यो ध्वनिश्च यत् ॥४५॥ एतद् द्वितमयप्यत्र त्यकत्वा तस्मात् सुमेधस.। चमत्कार्यर्थबन्धस्य काव्यत्व वीक्ष्य निर्वृता ॥ ४६।। एषा विज्ञात-वेद्यानामजिह्मा राजपद्धति। अत्र नास्ति विपर्यासो मायाया ब्रह्मणोऽपि वा॥४७॥

२९

मायया ब्रह्मणस्तावद् दाम्पत्य वेधसाऽपि यत्। न साध्यते, कविप्रज्ञाकलया तत् प्रसाध्यत।।४८।।

विनापि संस्कृतं मेघदूतं भाषान्तराऽध्वना। सर्वेषां स्वदते द्वीप-द्वीपान्तर-निवासिनाम् ॥८८॥ अनुवादस्तु वैखर्या नैव सम्भवति क्वचत्। अनुनादस्तु तस्या: स्याद् बाल-वृद्ध-शुकादिषु॥८९॥ अनुवादेषु सगीतमात्रभेदोऽनुभूयते। अनुप्रासादि - भेदेन, काव्य तेष्वेकमेव हि॥ ९० ॥ लिपेर भेदेपि भाषाया भेदो यद्वन्न जायते। भाषाभेदेऽपि नो तदवत् काव्यभेदस्य सम्भवः ॥९१॥ आत्मा देहस्य भेदेऽपि भिद्यमानो न मन्यते। वस्त्रभेदे यथा देहो हन्त सैवात्र संकथा ॥ ९२।। किमुच्येत तदा किच वैखरीर विविधाः कवि:। जानाति च, सम तासु काव्यमेकं दधाति च । ९३॥ वैखर्यो विविधा: काव्यं चैकमेव ततः कथम्। एतयोरेक - रूपत्व सुमनोभिरुदीर्यताम् ॥ ९४ ॥ भाषा स्वरश्च बोधरत्र वैखरी ध्वनिमात्रिका। ध्वनि: स्वरः, स्वरो गीतं तच्च काव्यात् पृथक्कला ॥ ९५॥ भाषाया एकदेशो या वैखरी सापि केवलम्। वाक्यरूपतयैव स्यात् काव्योपाधिः, पदं न सः ॥९६॥ मध्यमाख्या तु या वाणी पश्यन्तीत्यपरा च या। तयोरपि वयं ब्रूमः संविन्मात्रैकरूपताम् ॥ ९७॥ अर्थोल्लेखवती सविन्मध्यमेति निगद्यते । अर्थानुल्लेखशुद्धा तु पश्यन्तीत्यभिधीयताम् ॥ ९८॥ एतद यत तत् तु पूर्वार्धमेतदुत्तीर्णविग्रहम्। यत् परार्धं परार्ध्या सा परा संविदधीश्वरी॥९९॥ १ अस्ति श्रीपतीति ॥४९॥

३०

पराया: परमेश्वर्या्छायां जीवात्मरूपिणीम् । आश्रिता मध्यमैवैका सवित् काव्यमलङ्कृता॥१००॥ रसोल्लेखसमाधिस्तु पश्यन्तीत्यभिधानेन काव्ये निर्विशेषात्मचर्वणः । कच्चिदुदीर्यताम् ॥१०१। मध्यमाख्या तुया संवित् तस्या. पक्ष-द्वय स्थितम् । शब्दोऽर्थश्चेति यत् तत्र शब्दे बौद्धत्व-मास्थितम् ॥१०२। यस्त्वर्थस्तस्य बौद्धत्व त्यकत्वा नान्याडस्ति वै गति:। संविद्रूपस्य कस्यापि भिन्नत्वे युक्त्युपप्लवात् ॥१०३।। अतीताऽनागत - श्रौत-प्रौढोक्ति - प्रतिपादिताः । कवीना समयात् सिद्धाश्चार्था बौद्धा हि केवला ॥१०४॥ स्वतःसम्भविनोऽर्थस्य काव्ये ज्ञानैकरूपता। स्वत - सम्भविनी नो चेद वह्निशब्दो दहेन्मुखम् ।१०५॥ हिमाचलेन चाप्यस्तु चूणित नगरादिकम्। क्रमेण विश्वमात्रं च कुमारं यत्र पठयते ॥१०६॥ संसारमात्रे चैतस्मिन् निष्क्रियत्वं परं भवेत्। काव्यमात्रस्य पाठेन सर्वार्थाडडसादनात् सुखम्॥१०७॥ ईश्वरो ब्रह्म धर्मादि परलोकादिक तथा। कृत्स्नमेतदनध्यक्षभावगाथा जिहासतु ॥१०८॥ अन्यत् सवं पतेत् कूपे वराका मिष्टविक्रयाः। विना मूल्य क्रयात् काव्यरसिकैर्हन्त वश्च्निताः॥१०९।। यश्च प्रतीयमानत्वमर्थे साधयितु श्रमः। सर्वश्लाध्यो भवेत् सोऽपि विपरीतार्थसाधक: ॥११०॥ अत एव ध्वनौ श्रीमान् कविरानन्दवर्धनः । कवि प्रजार्पात बरूते काव्य - विश्व- विनिमितौ ॥१११॥ अत एव च बौद्धेडर्थे स्फोटाख्यस्य चिदात्मनः । र्शात्ति स्वीकुर्वते प्राज्ञा: शाब्दिका न ध्वनौ पुनः ॥११२।। सिद्धमेतेन शब्दार्थ-द्वन्द्व ज्ञानैक-रूपताम्। अपि वाड मयमात्रेऽपि धत्ते काव्यस्य का कथा ॥११३॥

३१

'शब्दोडर्थ-ज्ञानसः शक्त्या' यदि, तत्र निरीक्ष्यताम्। सामानाधिकरण्यं कि वतते हेतुकार्ययोः ॥११४॥ मृत्स्ना चक्रस्थिता सूते चक्र एव घटं यतः। ज्ञानं त्वात्मनि चित्ते वा शब्दश्चाकाशगो मतः॥११५।। एवं शब्दस्य यज्ज्ञानं शुभा तत्रैव शक्तता। अन्वय-व्यतिरेकौ च विद्येते तत्र केवलम् ॥११६।। शब्दे सत्यपि तज्ज्ञानाभावे नार्थस्य धीर्भवेत्। 'रुचिड कुर्वि'-ति वाक्ये च शब्दभ्रान्त्याऽपि सेष्यते ॥११७॥ 'अस्मादेतस्य बोधः स्यादि'-ति शक्तिरपि स्वतः। शब्दार्थबोधयो: सविदग्रन्थिर, बोधात्मक स च ।।११८।। शक्तिर ज्ञाने, चितौ ज्ञान, सान शब्दस्, ततश्च का-। शब्दे शक्ति, कुलालस्य जनके घटशक्तिवत् ॥११९।। यदि शब्दस्य देहे स्याच्छक्ति: सूर्ये प्रकाशवत्। तदा विश्वस्य भाषाऽपि भवेदेकैव केवला ॥१२०॥ एव काव्यस्य या भाषा, यश्चार्थो, या च तद्धियो: । शक्ति:, सर्वमिद सम्वित्स्वरूप, न तत पृथक् ॥१२१॥ 'शब्दस्यैकाऽभिधा शक्ति'-रिति वादी महामति: । वेदस्यापौरुषेयत्वाद् नृगायते ॥१२२ नमाम शब्दशक्त्याख्या शाबरी विषकन्यकाम्। लग्नया श्रुतिमात्रेऽपि यया मूढा विपश्चितः।। आनन्दवर्धनोऽाश्यत् तस्यास्त्रिविधरूपताम्। भट्ट-श्रीमुकुलश्चेव दशवृत्त-विवर्निताम् ।। अपरे त्वनयोर्मोह सत्यापयितुमिच्छव । कलह कतु मारब्धा पक्षमन्यतर श्रिता ।। सत्र श्रीमम्मटो हन्त गतस्तामेव दुर्गतिम्। उच्चैस्त्रविध्यपक्षेण स्व शृणीते परश्वधम्।। ऐन्द्रजालिकलीलाया सत्यता पश्यतामिमाम्। मोहलीला बुधा पश्यन्त्वत्र मद्ाष्यभूषिताम्-॥ इति ॥

३२

शब्दशक्तिविचारो य कविताद्शने विदाम्। सोडय रेवा - तटे मत्स्यवेधो धीवरताजुषाम् ॥ ५०॥ रसस्य या च निष्पत्तिप्रक्रिया सापि तत्स्वसा। तद्विचार पयोऽपीत्वा तत्पात्रे तक्रपातनम् ॥ ५१॥ काव्ये स्फटिकपात्रे नु रसान् रश्मीन् यथा विधो। लेढु व्यवसिता क्षीरभ्रान्त्या वैडालिका बुधा ॥५२॥ क इमान् वारयेदद्य वर्षाणा शतकानि ये। व्यतिचक्रुमरीचिस्थैर जलैरात्माभिषेचने ॥ ५३॥ एवं नास्त्येव शब्दस्य देहे शक्ती रसो यथा। तद्विचारोऽपि यः सोडत्र करकाऽडसारतोऽपृथक् ॥१२३। अलड्कारोऽप्यलम्भावरूपो ज्ञानात्मक: परम्। ज्ञानरूपे यतः काव्ये नाज्ञानात्मा भवेद गुण: ।१२४॥। काव्ये धर्माइ्च धर्मी च समवायश्च तद्गतः । सर्वमेतत् सदा संवित्स्वर्णपञ्जरजः शुक: ॥१२५॥ वय न बौद्धा बाह्यार्थसत्त्वासत्त्वाविचारणात्। वैदिकाश्च वय न स्म काव्ये शब्दत्व-धिक्कृते । ५४॥ विश्वमात्रस्य यत् स्वस्तिवचन तत्परायणा । वैदिकास्तु वय बौद्धा काव्याख्ये विश्वदर्शने॥ ५५॥ प्रातिभी या कवे: सृष्टिः सविन्मात्रैकविग्रहा। सव काव्यकला, तत्र भाषा भवति दर्पण: ॥१२६॥ इमां काव्यकलामेव मृर्तिश्चित्र च चुम्बतः। किन्तु, राधायते काव्यकृष्णे भाषव केवला॥१२७॥ मूर्तो चित्रे च या पूर्वभूमि सा काव्यमेव हि। काव्यमेव हि मूर्तौ च चित्रे च परिवर्तते ॥५६॥ तत काव्य च मूर्तिश्च चित्र च न पृथक्-पृथक्। चित्तसद्मनि कारोश्च, कवेश्च, रसिकस्य च॥ ५७। सगीत - मुरली तत्र साहाय्य तनुते परम्। ग्रन्थि - विश्लेषणे मड क्तु महारस - सुधोदधौ ॥१२८॥

३३

काव्यात् सङ्ीतकं भिन्नम्, अर्थहीनस्वरात्मना। सङ्गीतं प्रथते, काव्यं पुनरर्थात्मना स्थितम् ॥१२९॥ क्रियात्मनोऽभिनीतेश्च काव्यत्वं नैव सम्भवि। काव्यस्य ज्ञान-रूपत्वात् क्रिययक्यं यतोऽक्षमम् ॥१३०॥ काव्यं कला, कलानाथो जीवात्मा, ये च भेदकाः । ते कलायामलङ्गारः, कलानाथे च ते रसः ॥१३१। कलानाथावुभावत्र कवि: सहृदयस्तथा। मध्येऽनयोः पदं धत्ते वैखरी - ध्वनि - सन्ततिः ॥१३२।। वैखर्यामपि विद्वासः काव्यशब्दं प्रयुञ्जते। किन्तु भकत्यैव पश्यन्तोऽनवादेष्वपि काव्यताम् ॥३३।। ज्ञानात्मकेन शब्दाख्येनार्थेनार्थान्तरात्मक: । यः कश्चन चमत्कारी बोधः काव्यं स उच्यते ॥१३४॥ अर्थं सहृदयश्लाध्य काव्यत्वेन व्यवस्थित। वाच्य प्रतीयमानश्च शब्दश्चेति त्रिधा च स ।।५८।। कवेर्बुद्धौ च वाक्ये च वाक्यज्ञाने च सस्थितः । अलंकृतार्थसघातः काव्यमित्यभिधीयते ॥१३५॥। वाक्यज्ञानानि भिद्यन्ते वाक्यानि च सुमेधसाम्। किन्तु काव्यं सदा तिष्ठत्येकरूप कवौ कवौ ॥१३६॥ सम्वादतत्त्वं बुद्धीनामेव काव्यात्मना स्थितम्। भाषाभेदेन वाक्यस्य ज्ञाने वाक्ये च तत कथम् ॥१३७॥ मुखे पद्मत्वधीः काव्यं सा च कस्य न विद्यते। भारतीयस्य यद्वापि विदेशस्थस्य सत्कवेः ॥१३८॥ रूपकादेस्तु भेदेन भेदः काव्येषु दृश्यते। स धर्मैक - कृतो धर्मी त्वेकरूपः कवौ कवौ ॥१३९॥ धर्माणां धर्मिभि: सार्ध, धर्माणां धर्मिणां तथा। परस्परं च सम्बन्ध: काव्ये साहित्यमुच्यते ॥१४०॥ भवत्या काव्य च साहित्यं, काव्यशास्त्रं तु दर्शनम्। 'साहित्यविद्या'-शब्दस्तु द्वितयेऽपि प्रयुज्यताम्॥१४१।

३४

भूषा लावण्यमङ्गानि देहे स्युः क्रमिकाणि हि। प्रतिबिम्बे परन्त्वत्र युगपज्जन्मता स्थिरा ॥१४२।। सामाजिकस्य हुल्लेखा यदा काव्य वगाहते। तदौपम्यादयोऽप्यत्र जायन्ते सममेव हि ॥१४३॥। यथा हि सुन्दरे देहे निर्वाच्ये भूषणादिकम्। अङ्भभावं व्रजत्येव, काव्ये साम्यादयस्तथा ॥१४४।। अ-सुन्दरस्य शब्दार्थ - द्वन्द्वस्यात्र न केनचित्। काव्यत्व मन्यते, यस्य मन्यते सुन्दर हि तत् ॥१४५।। सुन्दरस्य च सौन्दर्य विना हेतु न सम्भवेत्। हेतुश्च तत्रालड्गार: कोडसौ यस्त निवारयेत ॥१४६॥। काव्यस्य लक्षणे प्राचामलङ्कारादि - योजना। नास्ति दुष्टा गुण त्यक्त्वा गुणी यन्न निरुप्यते ॥१४७॥ शब्दार्थ -योजनेऽभ्यास विना नो पूर्णता भवेत्। अपूर्णतैव दोषस्, तद दोषाभावश्च पूर्णता ॥१४८।। चैषा पूर्णता सँव गुणत्वेन मुनेर्मता। गुणाभावे च दोषत्व वामनेन निरीक्ष्यते ॥१४९॥ पूर्णता - भूमिका रूढस्यास्य तत् सिहवीक्षणम्। राकेन्दौ दत्त - दृष्टेर्नु कुह यावन्निरीक्षणम्॥१५०॥ दोषभावोडप्यसावत्र प्रागभावतया स्थितः । काव्य - निर्माणत. पूर्वं परीहारोडस्य यन्मतः ॥१५१॥। ततश्च दोष-सामान्य-विशेषाभाव-सकथा। अनुत्थान-हता, सैषा प्रध्वस यदि संस्पृशेत् ॥१५२॥। प्रध्वसो दोष - पङ्चय काव्य -काये कृत-स्थितेः। नैव सम्भाव्यते, तस्मिन् सति काव्य नव भवेत् ॥१५३।। गुणेषु रसधर्मत्वमपि केषाञ्मन स्थितम्। वेखरी-ध्वनि-पारुष्यादिक तदव्यञ्ञनाद गुणः।।१५४।। अर्थ-संयोजने केचिद दृश्यन्ते ये गुणा बुधैः। ते तु काव्यशरीरस्य पूर्णभावे लय गताः ॥१५५॥

३५

पूर्णतामीयुषो धर्मः काव्यस्यको हि विद्यते। अलम्भावाभिध: कश्चिदलङ्गारः परात्परः॥१५६।। यथा सनातनो धर्मो दर्शन सम्विधानकम्। दण्डनोपासने चेति चतुष्पात्त्वेन तथैव भगवानेषोऽप्यलङ्कारो ध्वननि गाहते ॥१५७॥ गुणान् । उपमादीन् रसांश्चापि काव्य-काये वगाहते ॥१५८॥ उपमादिस्वरूपेऽपि वाच्यतां न स्पृशत्यसौ। अन्यथा स्यादिवादिभ्यः केवलेभ्यश्चमत्कृतिः।१५९।। उक्तिवैचित्र्य - शुद्धोक्ती उभयोर्गूढपादसौ। लक्षणत्वमभिप्रेक्ष्य श्रद्धत्ते मुनि - भट्टयो ।। ५९।। लक्षणैरलक्षणाना तु भरतोक्तै प्रसिद्धयति। उक्तिवैचित्र्यरूपत्व तेषा प्रम्लिष्ठता - मयम् ॥ ६० ॥ अभिधा- भावना - भोग - प्रख्यभेंदैस्तु यस्त्रिधा। वक्तव्यरूपे व्यापार प्रतिपाद्ये स वाक्यग ॥ ६१॥ अत एव प्रबन्धस्य वाकोवाक्यात्मनस्तु या। धर्मता लक्षणे दष्टा सा तु युक्ता कथचन । ६२ । किन्त्वेव सति पश्यामो न गुणे नाप्यलकृतौ। धर्माणा लक्षणाख्याना या भित् तत्प्रतियोगिताम् ॥ ६३॥ रूपकाणा तु सम्वादे न गुणो नाप्यलकृति। अस्ति किन्तु चमत्कारो लक्षण तत्र वीक्ष्यताम् ॥ ६४॥ लक्षणस्य न भित्तित्व किन्तु तत्रापि सगतम्। आधारवर्णता युक्ता तस्य वक्तु कलाविदा ॥ ६५ ॥ आधारवर्णो नीलादियंत्र शुक्लादिलेखया। आलेख्यकरम तद्विद्भि पूर्यते भङ्गिमाञ्जितम् ॥ ६६ ॥ आधारवर्णशून्याया भित्तेरमसृणता तु या। सा तु काव्यस्य पूर्णत्वमुपमातु भवेत् क्षमा ॥ ६७॥ एव सति वय ब्रूमो लक्षण लक्षणस्य सत्। यत्र प्रम्लिष्टता नास्ति नाप्यतद्भिन्नताहति ॥ ६८ ॥

३६

लक्षणान्यपि भूयासि तामिमा गुणतः परम्। अलङ्धारादथो पूर्व सेवन्ते जातुचिच्छुभाम्॥१६०॥ अपूर्णतानिरासेन दोषाभावात्मनोदिताम् । पूर्णता गुणरूपां तु सेवतेडलक्रिया सखी ॥६११।। अलंक्रियासखी चैषाडप्यनवाप्-प्रपूर्णता। लक्षणत्वेन वीक्ष्येत भरतादिमनीषिभि. ॥१६२॥ या चैषा पूर्णता-युक्ता सम्विन्नाम्नी नवा वधः। सैव विच्छित्ि-सम्पन्ना कवितात्व प्रपद्यते ॥१६३॥। प्रभावो यस्तु काव्यस्य सामाजिकचिति स्थित: । स रसः, स न काव्यस्य धर्मता प्रतिपद्यताम् ॥१६४।। काव्यं सामाजिकश्चेति भिन्नरूपावुभावपि। अन्य - स्थितस्य धर्मस्य कथं स्यादन्यधर्मता ॥१६५॥ काव्यस्य ज्ञानरूपत्वे रसयोगोऽपि युज्यते। ज्ञानस्यापि रसस्येव चिदात्मैकात्म्यदर्शनात् ॥१६६।। ज्ञानस्य चित्तवृत्तित्वेऽप्यस्ति नैव रसक्षतिः। रत्यादेश्चित्तवृत्तेहि रसत्वेनाडभमानसः ॥१६७।। आत्माऽब्धि:, शफरः काव्यं, रसश्चैव रसस्, ततः। शफरे जलवत् काव्ये रसः केन नु वार्यताम् ॥१६८॥ एवं, रसस्य काव्यस्यैव धर्मित्वं जलस्येव प्रसज्यते। धमंत्वं शफरस्येव, का गतिः ॥१६९॥ सामानाधिकरण्येन सर्वधर्मंत्व-धमित्वे धर्मधर्मित्वसाधने। सवस्थ प्रतितिष्ठत.॥१७०॥ आश्रयाश्रयिभावो हि धर्मधर्मित्व - साधकः । समवायोऽयवा काव्यरसयोश्चेक्ष्यते न सः ॥१७१॥ यत्रासावीक्ष्यते रसस्य काव्यमलड्डारश्च ते, ततः। काव्यधर्मत्व जाग्रत्स्वप्नान्न भिद्यते ॥१७२॥ सरसत्व ु काव्यस्य विभावाद्य्थयोजना। रसवत्वं रसोक्तिश्च तस्माद युक्ता ह्यलकक्रिया॥१७३॥

३७

प्रमेयं च प्रमाता चेत्यनयोरभिन्नता - दृशम्। आश्रयाणैन संमिश्रव्यामोहे विनिपत्यते ॥१७४॥ प्रमातृनिष्ठा ये धर्मास् ते प्रमातरि केवले। ये च प्रमेये ते सर्वे प्रमेयैकपरायणाः ॥१७५॥ तामिमां प्राज्ञ -मर्यादां पालयन्तो मनीषिणः। काव्यालङ्कारविज्ञाने नैव मुह्यन्ति जात्वपि ॥१७६॥ रस. प्रमातृ-मात्रैक-निष्ठोऽलद्रणं च नः । प्रमेयमात्रनिष्ठात्म कलालोके परात्परे ॥१७७।।

काव्य -नाटय - रसोऽप्येष लोकानन्दैकसोदर। प्रसिद्धस्योपमानत्वे ब्रह्मानन्दोऽत्र न क्षम. ॥ ६९॥ ब्रह्मानन्दविदा यद् वा स्याद् ब्रह्मानन्दसोदर। लोकानन्दैकविद्भ्यस्तु लोकानन्दैक-सन्निभ ॥ ७० ॥ लोकानन्दाद् भवत्येष हीनो मिथ्यावलम्बनात्। अत एव प्रव्त्तन्ते काव्यात् सत्याय भावका ॥ ७१॥ श्रेष्ठोऽप्येष भवेल्लोकात् काल-यत्नाऽल्प-भावत । ब्रह्मानन्दाच्च होनोऽसौ मन्यते भावमिश्रणात् ॥ ७२॥ वस्तुतस्तु मनोराज्य सोमशर्म-महामते । काव्य-नाटय-रस-ज्येष्ठ- भातृतामश्नुतेतमाम् ॥ ७३॥ स्वप्नावस्थागतानन्दमात्र- - -- सादृश्यगोचर । काव्य-नाटय-कलामात्र-रस-स्पन्द सचेतसाम् । ७४॥ काव्यं ज्ञानम्, अलंकारस् तस्यात्मा, मध्यमाभिधा। संविदव्यभिचारेण तत्रोपाधिश्च वाग्विदे।१७८।। प्रमेय - मात्र - दृष्टयैतद् दर्शनं नः प्रमातृगाः । आनन्दकोषस्योल्लासा ये तदत्र कथान्तरम्॥१७९॥ वृष्टिः काव्यं, कविर मेघः, सस्यसपद रसा इमे। वृष्टि-मात्रैक-विज्ञाने वयं चातक - चञ्जवः ॥१८०॥ इमा रेवाप्रसादाख्य - सनातन - कवीरिताः । दिव्याञ्जनेयुः सद्दृक्षु काव्यालङ्कारकारिकाः ॥१८१॥

३८

श्रद्धा मन्ये मातर लोकमार्गे सा वै सर्वा ओषधीः संप्रसुते। आन्वीक्षिक्यां किन्तु मे भाव-बन्धः साता एता निस्तुषा: संविधत्ते ॥१८२॥ भक्ति विहाय च विहाय च भक्त्यभाव ताटस्थ्य - मात्र-परमेण जनेन योऽयम्। स्वोपज्ञ आगम उपाधित काव्य-वर्त्म- न्यत्राऽपि सन्तु सुजना ननु मत्सगोत्रा: ।१८३।। काव्येषु सीताचरिताभिधेन कृताभिषेके द्यु-सरिद्-रसेन। शास्त्रेषु मे कारिकयाऽनया स्या- ल्ललाटिका काचन विश्वनाथे ॥१८४॥ अनङ्गभाव काव्येऽपि पश्यता श्रेयसेऽस्तु न श्रद्गारी श्रीमहेश्वर ।७५॥।

विषयानुक्रम:

अधिकरणानि विषया. कारिकासख्या पृष्ठ सखया

१. काव्यस्य सार्वपारिषद्यं मङ्गलगभं लक्षणम् ५ आनन्दकोषस्य त्रैविध्यम् औपम्यादिरूपशवम् ६

रसरूपत्वम्

वस्तु रूपशवम्

काव्यस्य लक्षणान्तरम् ७

रसोक्तिसंज्ञा-प्रत्याख्यानम् ७

२. काव्यकारणम् २-१० ९-२२ प्रतिभास्वरूपम् २-४ ९-१२ प्रतिभा, समाधौ विषयान्विता प्रवृत्तिश्च ४ १३ प्रतिभा, समाधौ ज्योतिष्मती प्रवृत्तिश्च ४ १३ प्रतिमाया द्वैविध्यम् ५ १५ स्वयभू प्रतिभा ५ १५-१६ सहेतुः प्रतिभा ५ १५-१६ सहेतु प्रतिभाकरणकारणे ६ १७ प्रतिभाया सख्यातीता भेदा: ७-९ २०-२१ प्रतिभैव काव्ये सर्वविध कारणम् १० २२-२३

३ काव्यप्रयोजनम् ११-१७ २४-३१ प्रयोजनाभाव. ११-१२ २४-२५ प्रयोननानि १३-१७ २६-३१ युगावश्यकतापूर्तिमन्त्रव्यक्ति: १३ २६-२७ अधर्मोक्थाने धर्मरक्षा १४ २८

[ ४० ]

अधिकरणानि विषया। कारिकासख्या पृष्ठ-सख्या

राष्ट्रदेव-प्रबोध: १५-१६ २९-३०

सामाजिकाय प्रयोजनम् १७ ३१

४. काव्यस्यात्मा १८ ३२

साहित्यपेटिका १८ ३-३४

काव्ये प्रस्थानभेदपेटिका १९ ३५

प्रस्थानाना मिथसवाद २०-२२ ३५

अलकारस्य सर्वातियायिता २४-२५ ३५

वामनप्रस्थानस्य सज्ञा। सौन्दयंवादः ३७

उपमादीना काव्यात्मत्ववादस्य निमूंलद्वम् ३८

ध्वन्यल ड्कारप्रस्थानयोरेव सप्रदायत्वम् ४५

अलकारस्येव काव्यात्मत्वम् २६ ४९

अलकारलक्षणे पर्वपक्षाः ५२

अलकारलक्षणे सिद्ान्त २८-३० ५२

अलमावस्यैव पल्लवनाय दृष्ठान्ता ३१-२ ५४

अलकारस्यावाच्यत्वम् ३३-४२ ५६

वाक्यार्थंत्वात् ३४ ५८

प्रातिभववात् ३५ ६२

[ प्रतिभापश्चकम् ] ६६

शब्दविवत्त ६९

निगमनम् ४२ ७९

५ काव्यस्य ज्ञानैकरूपत्वम् ४३ ८०

शब्दस्य ज्ञानत्वम् ४५-१०१ ८१-१३१ अभिहितान्वयवाद: ५३-५६ ८५ अन्विता भिधानवाद. ५७-५८ ८७ उपयोरनयोरविविक्तविषयता ५९ ८८

[ ४१ ]

अधिकरणानि विषया; कारिकासंख्या पृष्ठ-सख्या उभयसमुच्चयवादनिरास· ६० ९० अखण्डार्थंत्ववादनिरास ६१ ९१ काव्ये शब्दज्ञानस्योपाधित्वम् ६२-६३ ९२ शब्दस्य सगीतत्वम्, न काव्यक्वम् ९४ शब्दानुवेधाभेदवादनिरास. ६७-७० ९८-१०० वैखर्या एव शब्दत्वम् ७१ १०१ वखर्या अकाव्यत्वम् ७२ १०३ व्यभिचारात् ७१-७२ १०३ वैयधिकरण्यात् ७३ १०४

कारणभेदाद ७४-८३ १०५-१११ बौद्धस्य शब्दस्थौपचारिक काव्यक््वम् ८४ ११२ अन्वयव्यतिरेकौ ८५-९४ ११३-१२१ भाषातत्त्वम् १५-९६ १२२ वाकचतुष्टयीविमर्श १२३ मध्यमापश्यनत्योः सवित्त्वम् ९७ १२६ मध्यमापश्यकत्यो स्वरूपे ९८ १२७ काव्ये परा पश्यन्ती मध्यमा १०० १२८ पश्यन्ती रसरूपा १०१ १२९ रसस्वरूपाणि ११९-१३० अरथस्य ज्ञानकरूपत्वम् १०२-१०३ १३२ अतीतत्वात, अनागतत्वात्, श्रौतत्वाद प्रोढोक्तिप्रतिपादितरवात, कविसमयसिद्ध- तवात् १०४-१११ १३२ स्वत. सभवत्वेऽपि ज्ञानरूपक्वात् १०५-०९ १३३-१४४ सिव्ान्तविपर्यासात ११०-१११ १४५-१४८

[ ४२ ]

अधिकरणानि विषया कारिकासख्या पृष्ठ-सखूया

स्फोटवादाभ्युपगमाव ११२ १४८-१६७

शब्दशकत्यमावाद ११४-११७,

१२३ १६८-१७०

शब्दशक्तेबौंद्वत्वात् ११८-१२० १७१-१७७

अभिधादीना स्वरूपाणि १७२-१७४

निगमनम् १२१ १७७

अभिधाया अप्यभाव: १२२ १८२

अलकारादीनामप ज्ञानरूपत्वम् १२४-१२५ १८६

काव्ये भाषाया दर्पणत्वम् १२६ '९०

काव्य, मूर्त्ति, चित्र चेत्येतेषामभेदः १२७ १९०-१९१

काव्य सगीत च १२८-१२९ १९३-१९४

काव्यं नाटय च १३० १९६

६. सहृदयदृशा काव्यविचार: १३१ १९७

काव्यस्य कलात्वम्

जीवात्मन कलानाथत्वम् विशेषाणा कलायाम् अलाङ्कारत्वम् कलानाथे च रसश्वम्

कलानाथौ कवि. सहृदयश्च १३२ १९९ वैखर्या महिमा १३२-१३३ १९९

काव्यलक्षणम् १३४ २००

सहृदयश्लाध्यस्यार्थस्य त्रैविध्यम् २.१

२ १

७. काव्यत्वस्य महाव्याप्ति: १३५-१३९ २०४-२०८ साहित्यशब्दार्थे स्वं मतम् १४०-१४१ २०९ साहित्यशब्दार्थे प्राचा कथा २१०-२१६

[ ४३ ]

अधिकरणानि विषया: कारिकासख्या पृष्ठ-सख्या

V १४२-१४८ २१७-२२२ ९ काव्यधर्माः गुणानां दोषाभावरूपा पूर्णतैव रूपम् १४९ २२५ भरतमतम् १४९ २२५-२२६ वामनमतम् १५० २२७ दोषाभावस्य प्रागभावरूपता १५१ २२८ गुणानां रसधमत्वख्याति: १५४ २३१ अर्थगुणाना पूर्णताया लयः १५५ २३४

अलड्धारस्यैब काव्यधर्मेषु मुख्यत्वम् १५६ २३४ अळद्धारस्य महिमा १५७-१५८ २३५ धमस्य धर्मश्ास्त्रसमत चतुष्पातत्वम् १५७-१५८ २३५

१५९ २३७ लक्षणाख्या काव्यधर्मा।

२३६-२४३ भरतामिनवगुप्तमत-समीक्षा २४४-२४६ स्वाभिमत लक्षणलक्षणम् १६०-१६२ २४७-1४८ काव्यलक्षणम् १६३ २४९-२५१

१०. रसे काव्यधर्मत्वाभावः १६४-१६५ २५२ पूर्वपक्ष: १६६-१६८ १५३-२५५ उत्तरपक्ष: १६९-१७३ २५६-२५८ अस्माक दर्शनम् १७४-७७ २५९ रक्षस्य लोकानन्दसोदरत्वम् २६०-२६१

११ काव्यलक्षणम् १७८ २६२ १२. अस्माकं काव्यदर्शनम् १७९ २६२ १३ उपसंहृतिः १८० २६३

नामसंक्षेपाः

Abbreviations

ना शा. नाट्यशास्त्रम् MM Mammata

मनुस्मृ मनुस्मृति NC Naısadhīyacarı-

यो सू. योगसूत्रम् tam

सू मूत्रम् ND Nyāyadarśana

AB Abhınavagupta NŚ Nātyašāstra Abhınavabhā- PP. Pages

ratī PS. Păņinı's Sūtra

AV Ánandavar- R Rādhākrsņan

dhan RC Ramachandra

DH. Dhvanyaloka Dwivadı GJ Gañgãnătha Jhā Rv Raghuvamsa HC Harsacarıta Śāku Abhıjñanaśāku- HSP History of San- ntal skrıt Poetics SB Śābarbhāsya

K Kārıkā ŚP. Śrngāraprakāśa

Kathes, Kathāsarıtsā- ŚT. Śāradātanaya

K G. Kālıdāsagra Skt. Sanskrıt

nthāvali Sm. Sāhıtyamīmā-

Kp KP Kāvyaprakāśa msā

KM Kāvyamīmā- Vıkr. Vikramorva-

msā śīyam Km KM. Krsņamurti VP Vākyapadīyam

MB Mahābhārata VV Vyaktıvıveka MB Mahābhasya Y S. Yogasūtra

काव्यालंकारकारिकासार: १. काव्यं ज्ञानम्, २. अलंकारस्तस्यात्मा, ३. मध्यमाभिधा संविदव्यभिचारेण तत्रोपाधि: सनातनः ॥ १। ४. अलंकारोऽप्यलंभावस्वरूप:, ५ रूपकादिकम् । माधुर्यादि च तत्रैव लीयते निरवग्रहम् ॥ २॥ ६. शब्दत्वं वैखरीमात्रे, ७. तत्र नास्त्येव काव्यता। ८. अर्थोऽपि ज्ञानमूर्त्यैव काव्यभावं प्रपद्यते ॥ ३ । ९. कारणं प्रतिभामात्रम्, १०. प्रतिभायाश्च कारणम्। सत्त्वोद्रक:, ११ भवन्त्यत्र कारणानि बहून्यपि॥४ ॥ १२. शब्दस्य देहे नास्त्येव शक्ति: काप्यर्थबोधिका। १३. रसः काव्ये विभावादियोजनात्माऽस्त्यलंकृतिः ॥५।। १४. सामाजिकरस: काव्यरसत्वं न प्रपद्यते। १५. शक्ति: शब्दस्य निष्पत्ति-प्रक्रिया च रसस्य या॥६॥ ते तु साहित्य-शास्त्रस्याविषयो हानिकारकः। १६. उपमादि-स्वरूपेऽपि नालंकारोऽभिधीयते ॥७॥ १७ सौन्दर्यमेव काव्यात्मा न रीतिरिति वामनः । १८. गुणस्तु पूर्णतारूप-दोषाभावात्मकः परमु। ८॥ १९. सर्वेषां दर्शनं सम्यग दृष्टिभेदोऽत्र भेदकः । २०. काव्यं तु सार्वपार्षद्यं नास्तिक्यास्तिक्यतः पृथक्॥ ९॥ २१. प्रमेयमात्र - निष्ठत्वं दर्शनस्यास्य दर्शनम्। अन्तश्चक्षुःप्रसादि स्यात तटस्थानां मनीषिणाम् ॥१०॥

काव्यालंकारकारिका

॥ श्री: ।। सनातन-कवि-श्रोमद्-रेवाप्रसाद-द्विवेदिन: स्वोपज्ञ-सस्कृतादि-विवृतित्रयालकृता काव्यालंकारकारिका

तत्रादौ शिष्टजननेदिष्ठ मङ्गलमाबघ्नीमः प्रस्तुवीमश्च काव्यस्य स्वोपज्ञ स्वालक्षण्य यौगपद्येन-

आनन्दकोषस्योल्लासे लोकोत्तरविभावना। अलंकृतार्थसंवित्तिः कविता, सर्वमङ्गला ॥ १॥ आनन्देति। सवित्तिश्चित्कलापरपर्यायो विमर्शः। ततश्च काव्यं विज्ञा नमात्रमेव। सवित्तौ विशेषणम् अलकृतोऽर्थः । विशेषणत्व च विषय- त्वेन तादात्म्येन च, अर्थस्यात्र सविदेकरूपतयैवाभ्युपगमात्। शब्दो- जप्यत्रार्थरूप एव सवित्सतत्त्वात्। सोऽप्यत्र जीवात्मनि स्थूलनिकायवद उपाधिमात्रमेव प्रपञ्चयिष्यमाणेन नयेन। ततश्च नात्र तस्य संग्रहा। सा चेयं कविता सर्वमङ्गला निखिल-लोक-कल्याण-मूर्तिः, जगज्जननी हैमवती च "शर्वाणी सर्वमङ्गले"-त्यमरवचनात्। अभिन्नानुपूर्वीकपद- वाच्यत्वेनाभेदाध्यवसानात् कवितापि सर्वमङ्गला हैमवती। ततश्च यथा हैमवत्या एवैकस्यास्तत्तत्त्व-प्रतिपादकत्व तथैव कविताया अपीति A. Definition 1. The 'KNOWLEDGE' [ or CONCEPT ] of an 'Adequate Sudject-matter' 1s Poerty. [ It is ade- quate as ] It possesses an outstanding power to make the BLISS sprung. It is a benediction laun- ched for universe.

६ काव्यालकारकारिका [१]

सकेत.। सर्वपदेनात्रोभयेषामपि सग्रह वैदिकानामवैदिकाना च। अन्वा- ख्यानस्येव काव्यस्यापि सार्वपारिषद्यत्वात्। मङ्गल हि काव्यमास्तिकेभ्य इव नास्तिकेभ्योऽपि रसिकेभ्यः। तत्र वाङ्मयान्तरव्यतिभेदकम 'अलकृति"। सा च वक्ष्यमाण-लक्षणाऽलभाव-पर-पर्यायालकारमात्रात्मा। एव च विश्वमात्रमभ्यन्तरीकृत्य विभ्राजमानेय सर्वमङ्गला सविदेवा- लंकारमात्रैक-नेपथ्या काव्यभावमशनुवीत, नेतरथा। अलकृतौ चास्या मानमनुमानम्। तत्र च हेतुः 'आनन्दकोषे'-त्यादि। आनन्दकोषो नाम वेदान्तादिप्रसिद्धा जीवात्मन आनन्दकला। तस्योल्लासे प्रतिबोधे लोकोत्तरम् अलोकसामान्यम् अनुत्तरपद-प्रतीत वा विभावनम् अपूर्वसृष्टि- प्रादुर्भावे अनामृष्टकारणकल प्रागल्भ्यम्। तदस्त्यस्या सा। सा चेय कवि: सहृदयश्चेत्युभयसाधारणा। एव च बहिप्रकाशिता-प्रकाशितोभयवि- काव्य-सग्रहः । अनिष्पन्नस्य निष्पद्यमानस्य वा कारणस्य कार्यजन- नासामर्थ्यात् तथाविधस्य काव्यस्याप्यानन्दकोषोल्लासकत्वाशक्यत्वम्, निष्पत्तौ पुन. कविकर्मण उपरमात् कवेरपि सहृदयमात्रत्वमेव। ततश्च कविरप्यत्र सहृदय एवानन्दकोषोल्लासे। प्रथमान्त्य-पदे अत्र मङ्गल्ये।

संवित्तिरूपताया च चित्र मूर्ति, काव्य चेति त्रितयमप्यव्यतिरेकि, बहीरूपतायामेव तेषामेषामन्योन्यं घट-पटादिवद् व्यतिरेकस्य दर्शनात्।

उल्लासश्चष त्रिविध:

१. उपमादिविच्छित्तिविशेष-विषयकत्वेन, २. शृङ्गारादि - रस-विषयकत्वेन, ३. वस्तुमात्र विषयकत्वेन च। 1

तमिममर्थमेवं संगृह्ीमहे आनन्दकोषस्योल्लासस्त्रिविध. परिकीर्त्त्यताम्। औपम्यादि, रसं, वस्तु वा यतो विसिनोति सः ॥१॥

काव्यलक्षणम् ७

अय चात्रास्माक प्रणय उल्लासस्त्रिविधोऽप्येष रसत्वेनैव कीर्त्यताम्। मात्रामात्रकृत भेदमवलम्ब्य हि भेदवान्॥ २॥

इद चात्रोपस्कुर्वीमहि आत्मवानर्थसघातविज्ञानं काव्यमिष्यते। आत्मा चालंकृति, सा च पर्याप्ति, तत्र हेतवः ॥ ३ ॥ औपम्यादिर्, गुणा, अर्थान्तर, वस्तूक्तिरेव च। वस्तूक्तिश्च विभावादिबन्धरूपा रसावहा॥ ४॥ अर्थान्तर च यत् सोऽयमवाच्योऽर्थः, सचक्वचित्। लक्ष्योऽपि प्रोच्यते सद्भिर्व्यड्ग्यश्चापि, परन्तु न.॥५॥ शब्दवृत्तेरमान्यत्वादासु सज्ञासु नो रतिः । प्रतीयमानतामेकां त्रितयत्र तु मन्महे ॥६ ॥

ननु भोजदेवेन १रसोक्तिरिति, वकरोकिरिति च परिभाषितयोरुक्त्यो- राद्या वस्तूक्तिरिति नाम्ना किमिति व्यपदिशन्ति, किमिति च परित्यज- न्त्येव भवन्तो वकरोक्तिमिति प्रश्न उच्यते-

रसोक्तिरिति या सज्ञा सा न युक्ता यतो, रस। कदापि नोच्यते शब्दैर विभावाद्यर्थ-वाचकै॥७॥ वक्रोक्तिरिति शब्दश्च हन्त निर्विषयस्ततः । चतसृष्वासु२ सोक्तिष्वेवाश्नुते विलयं यत ।। ८ ।। वस्तूक्तौ वस्तुशब्दस्तु विभावाद्येक-तत्पर। वस्तुनोऽन्यस्य कस्यापि काव्यत्वेनापरिग्रहात् ॥ ९॥ इति ॥ ३॥

१ सरस्वतीकण्ठाभरणे ५८, शङ्गारप्रकाशे च ज्योशेरसस्करणस्य ४३७ पृष्ठम्। २. औपम्याद्युक्ति, गुणोक्ति, अर्थान्तरोक्ति, वस्तूक्ति रित्यु क्तोना चनुविधत्वम्।

काव्यालकारकारिका [१] V

A. The BLISS is based on

( 1 ) the varieties of speech lıke sımıle, ( 11 ) the Rasa like śrgãra erotic and, ( 111 ) the subject-matter alone,

B. All these three kinds of bliss may be called after 'Rasa'

having differences in quantities

C. In other words

A Knowledge or Concept of the group of subject- matter reaches the stage of poetry if it does possess its 'SOUL'. Alamkara is its soul and the Alamkāra is an 'Adequacy' of a particular nature Figures of speech ( like simile etc , Nature of words ( like softness or hardness called qualities under the names of Ślesa etc ) 'The suggested property' and 'the bare subjectmatter' too are independent sources of this adequacy

( 1) The concepts drawn out in paintings and sculptures are also poetry as these are also subjective [K 127]. In their objectivity they may differ from poetry.

( 11 ) The bliss is common to both poet and the enjoyer but while enjoying his own poem every poet trans- forms into the enjoyer or sahrdaya as such.

( 111 ) Poetry Is a benediction to the entire universe in the way of social thinking and 1s 'Haimavati'- Parvatı in the way of mythical thinking. This Haimavati of upnisads is enchanted as 'Sarva- mangala' in samskrta lexicons. [K.1]

काव्यकारणम् प्रतिभा ९

लक्षणमुक्त्वा कारणमाह- कारणं प्रतिभा काव्ये, सा चार्थ-प्रतिभासनम्। प्रज्ञाकादम्बिनी - गर्भे विद्युदुद्योत - सोदरम् ॥ २ ॥

ननु चक्रचीवरन्यायेन शक्ति-व्युत्पत्त्यभ्यासाना समुदिताना कारणत्व- मुदीक्षमाणा कथमत्रोपेक्ष्यन्त इति चेत् पण्डितराजन्यायेन तेषा प्रतिभा- विशेष प्रति कारणत्वमीक्षामहे, न तु काव्य प्रतीति गृहाण। यथा चैतत् तदनुपदमेव प्रतिपादयाम ।

अर्थप्रतिभासन नामादृष्टचरापूर्वकल्पितादिवस्तुदशनमपि। एतेन 'काव्य- घटनानुकूल-शब्दार्थोपस्थितित्व"१ प्रतिभाया. प्रत्याख्यातम्, उपस्थितेः स्मृतिप्रायत्वात्। ततश्च भावि-वस्तु-विषयाणा रामायणादीनाम्, सामयिक- वस्तुविषयाणा हर्षचरितप्रभृतीनाम्, कल्पित-वस्तु-विषयाणा मेधदूता- दीनां च प्रतिभानिरूपिता जन्यता न क्षता। ततश्च "शक्तिरेव प्रतिभा प्रतिभैव च शक्ति"रिति शक्ति-प्रतिभयोरनर्थान्तरत्वसाधका, अर्थप्रतिभा- सयिता बुद्धिगतो गुणविशेष प्रतिभेति प्रतिभास-प्रतिभयोर्जन्यजनकभाव च सिषाधयिषवो राजशेखरादय २ परास्ता. ।

B. Source

2. Poetry springs in the only womb of PRATIBHA ( lıke the waves in water ) and Pratıbhā is but a flashing of subject in the intellect, just like the flashing of lightening in the heavy clouds.

१. रसगङ्गाघरारम्भे। २ काव्यमीमासायाश्चतुर्थेऽध्याये भूयानस्य प्रपच्च.। तत्र प्रतिभासूत्रम्- "या शब्दग्रामम् अर्थसार्थम्, अलङ्कारतन्त्रम्, उक्तिमार्गम्, अन्यदपि तथाविधम- बिहृदय प्रतिभासयति सा प्रतिभा" इति।

१० काव्यालकारकारिका [२]

कादम्बिनीसादृश्येन प्रज्ञाया सरसत्व पूर्णत्व च, विद्युत उद्योतस्य सादृश्येन च प्रतिभासन चित्रितम्। पूर्णत्वेऽपि कादम्बिन्या न केवल प्राकृतत्वम्- स्मृतापि तरुणातप करुणया हरन्ती नृणा- मभड्गुरतनुत्विषां वलयिता शतैविद्युताम्। कलिन्दगिरिनन्दिनी - तटसुरद्रुमालम्बिनी मदीयमतिचुम्बिनी भवतु कापि कादम्बिनी ॥-ति महामतिभिलोकोत्तरत्वेनाभ्यन्तरीकृत-समस्त-रसतया स्वातन्त्रशक्तिमेदु- रिततया च साक्षात्कृतत्वात्, ख्यापितत्वाच्च- यदुन्मीलनशक्त्यैव विश्वमुन्मीलति क्षणात्। स्वात्मायतनविश्रान्ता ता वन्दे प्रतिभा शिवाम्२। इति महामाहेश्वरैरपि प्रतिभात्वन निरूपिताया प्रज्ञाया अस्या परतत्त्वतया। अस्या अमुनैव च विशेषेण कवेरकविभ्यो व्यतिरेक। स एव हि काव्य निर्मातु प्रभवति यस्य महामते प्रज्ञा तादशैर् लोकोत्तरैस्तत्त्वैरापूरित- समस्तावयवा विद्योत्तते। अविनाभावोऽत विवक्षितः कादम्बिनी-विद्युदुद्यो- तयो: बिम्बरूपस्य श्रीकृष्णस्य स्त्रप्रतिबिम्बरूपाभिर्गोपिकाभिरिव ॥२॥

A. I. The above metaphor suggests that poetry can never be separated from pratıbhā and, II. Intellect, the mother of pratibha is ever filled with smoothness, enlightenment and boundless divinity B. K. 10 [K 2]

१ रमगङ्गाधरमङ्जलम्। २. ध्वन्यालोकलोचनप्रथमोद्योतान्ते। ३. श्रीभागवते १०३३ १७।

काव्यकारणम् प्रतिभा ११

प्रज्ञा-प्रतिभासौ कादम्बिनी-सौदामनीदृष्टान्तमुखेन परिचाय्य दष्टान्ता- न्तरमुखेनापि परिचाययितुमितिहासमुपस्थापयाम- नारदादि-कृपापात्र-चेतोधातौ जगत्प्रभोः । प्रथमं स्व्र-स्वरूपस्य दर्शनं यत् तदीदृशम् ॥ ३ ॥

ईदृशम् अर्थप्रतिभासनरूप-प्रतिभा-सदशम्। नारदो हि प्राग्भवे भगवन्त- मध्यायत्। सोऽपि च भगवान् भक्तस्यास्य हृदकोषे स्वकीया मूर्ति प्राचीकटत्। एष चानन्दसप्लवे मग्नतया तामिमा भागवती मूर्ति व्यस्मरत्। भूयश्चाशरीरया वच प्रवृत्त्या प्रचोदितोऽसौ भगवन्नाम गायन् जन्मान्तरे भगवन्त भूयोऽपि साक्षादकरोत् परिपक्वकपाय। तथा च श्रीभागवते-

तस्मिन् निर्मनुजेऽरण्ये पिप्पलोपस्थ आस्थित । आत्मानमात्मनात्मस्थ यथाश्रुतमचिन्तयम् ॥ ध्यायतश्चरणाम्भोज भावनिरजितचेतसा। औत्कण्ठयाश्रु-कलाक्षस्य हृद्यासीन्मे शनैर् हरि.॥ प्रेमातिभर-निर्भिन्न-पुलकाड्गोऽतिनिर्वृत - आनन्दसप्लवे लीनो नापश्यमुभय मुने।। दिद्दक्षुस्तदह भूय. प्रणिधाय मनो हृदि। वीक्षमाणोऽपि नापश्यमवितृप्त इवातुर ॥ Example from Devotion for Pratibhā.

3. For this flashing ( Pratıbha ) one may remember the first sight of the Lord of universe ( God ) which was awarded by Himself in the very heart of Narada and others, the objects of His divine grace.

१२ काव्यालकारकारिका [३]

एव यतन्त विजने मामाहागोचरो गिराम्। हन्तास्मिन् जन्मनि भवान् न मा द्रष्टुमिहाहति। अविपक्व कषायाणा दुर्दर्शोडह कुयोगिनाम्। प्रयुज्यमाने मयि ता शुद्धा भागवती तनुम्। आरब्धकर्मनिर्वाणो न्यपतत् पाञ्चभौतिक।। सहस्रयुगपर्यन्ते उत्थायेद सिसृक्षत। मरोचिमिश्रा ऋषय प्राणेभ्योऽह च जज्ञिरे॥ प्रगायत स्ववीर्याणि तीर्थपाद प्रियश्रवा । आहत इव मे शीघ्र दर्शन याति चेतसि॥ इति। (प्रथमस्कन्धस्य षष्ठेऽध्याये )

अत्र प्रथमसाक्षात्कारे स्वयभूत्वमेव निदानम्, भगवत्कृपाऽपरपर्यायम्। एतेन प्रतिभाया पञ्चम्या कारिकया वक्ष्यमाण स्वयभूत्वमत्र कटाक्षितम्। भागवते दर्शने कषायपरिपाकोऽनन्याभियोगश्च निदानम्, काव्यौपयिके वस्तुदशने पुना रजस्तमसो परिपाक सत्त्वोद्रेकश्चेति वक्ष्यामः षष्ठया कारिकया। ३ ॥।

I. Thus runs the episode of Nārada Narada was sitting all alone under the holy fig tree in a jungle inaccessible to any human being He was meditatıng on his own soul whithin him and was wet with tears God appeared at once in his heart but as he was sunk in an im- mence bliss, he could not see Him Again he saw Him in his next birth [ Bhāgavata I 6]

II The example of Narada and the first sudden appearance of God in his heart guides towards the 'reasonlessness' of Pratibha [ K v ] [ K 3]

काव्यकारणम् प्रतिभाभेदौ १३

कविप्रतिभामेव दृष्टान्तान्तरेणोपपादयाम'- समाधौ योगलग्नानाँ हृदये विषयान्विता। ज्योतिष्मती प्रवृत्तिर्यां तत्स्वसा प्रतिभा कवेः । ४ । समाधौ समाधिरूपचित्तवृत्तिनिरोधोपक्रमे समाधिपादे चत्यर्थ। तत्र चेतोधातोरेकाग्रतायै सुख-दु.ख-पुण्यापुण्य-विषयकाभिर मैत्री-करुणा- मुदितोपेक्षाभिश्चित्तवृत्तिप्रसादने सवृत्ते तस्य स्थिरीकरणाय द्वारीभूता नासिकाग्रादिषु या दिव्यगन्धादिसवित् सा विषयवती सवित्प्रवृत्ति, या च तत्र दु खलेशेनाप्यस्पृष्टा भास्वरता सा ज्योतिष्मती प्रवृत्ति। यदाह भगवान् पतञ्जलिर्योगशास्त्रे-

मैत्री-करुणा-मुदितोपेक्षाणा सुखदु खपुण्यापुण्यविषयाणा भावना- तश्चित्तप्रसादनम् [ सू० १ ३३ ] इति, विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनस. स्थितिनिबन्धनी [सू० १ ३६] इति, विशोका वा ज्योतिष्मती [सू० १ ३६ ] इति च ।

अन्यच्च तत्रव-

क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेग्रहीतृ-ग्रहण-ग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनतासमा- पत्ति [ सू० १.४१ ] इति, Example from Yoga for Pratıbhā

4. The flashing in poet is a sister of that very men- tal state which springs forth in the keenest con- centration of yogins and is called 'VISAYAVATI' assuming some uncommon and extraordinary but un-subjected subject, and JYOTIȘMATI : Lus- turous in Samadhi [ also a chapter of Patañjalı's Yogasūtra. ]

१४ काव्यालकारकारिका [४]

तत्र शब्दार्थविकल्पैः सकीर्णा सविकल्पा समापत्तिः [सू० १४२] इति, ता एव सबीज. समाधि [ सू० १.४६ ] इति, निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसाद. [सू० १ ४७ ] इति, ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा [ सू० १.४८ ] इति, प्रातिभाद वा सर्वम् [ सू० ३ ३३ ] इति, हृदये चित्तसवित् [ सू० ३.३४ ] इति, तत प्रातिभ-श्रावण-वेदना-दर्शास्वाद-वार्ता जायन्ते [ सू० ३.३६] इति च।

स्वसृत्वेन योगिना कवेरपि साम्य प्रतीयेत, आत्यन्तिकाभिन्नत्वा- भावश्च। तेनाभिन्नत्वेऽपि न दोष । दृश्यन्ते हि शङ्कराचार्यप्रभृतयः, शुकदेवप्रभृतयो वा योगिनोऽपि कवय। योगिदृष्टान्तेन काव्यार्थाना लोकोत्तरत्व प्रज्ञैककलेवरत्व च स्थित समधिकरसनीयत्वसध्री- चोनम् ॥ ४ ॥

(1) For Visayavati Y S -I 86 (11) For Jyotismati Y. S-I. 37 (111) For Pratibha in general Y S - I 41, 42, 46-48, III 33, 34, 36

(Iv) The word sister suggests the difference between the two the pratibha of poets and the Pratibha of yogins A yogin may assume the pratıbha of poet lıke Sankarāchārya or sage Sukadeva Some times the poet may also attain the stage of yogin but not invariably

(v) Subjects ( and not objects ) which are only mental and not external in both the cases in Yoga and in Poetry [K 4]

काव्यकारणम् प्रतिभाभेदा. १५

प्रतिभामेव विभजामहे- स्वयंभूश्र सहेतुश्चेत्यसौ लोके द्विधा स्थिता। आदिमाऽडदिकवौ दष्टा द्वितीयान्यत्र दृश्यते॥ ५ ।।

द्वितोयकारिकया कादम्बिनीविद्युतो प्राकृतिकेन दष्टान्तेन, तृतीय- कारिकया नारदहृदये भगवत स्वत एव स्वरूप-प्रकाशस्य च पौराणि- केन दृष्टान्तेन व्याख्यातचरमेव प्रतिभाया. स्वयभूत्वम्। एतच्चाधुनि- केष्वपि न नावलोक्यते। योगिराजान् श्रीगोपीनाथ-कविराजानुपेत साम्प्रतमपि स्मरामो वय देशान्तरीय कचिद् अश्रुतपूर्वानपि मिश्र-देश- पिरामिडान् दिवैव जाग्रदवस्थायामेव चित्र-पट-प्रकाशितानिव दद्दशिवास युवानम्। स्मश्च वयमपि दद्दशिवासस्तास्तानश्रुतपूर्वान् ग्रन्थान् स्वप्ने- ष्वनेकश । अस्ति चात्र नारदवदेव वाल्मीकिदष्टान्त । तस्य हि भगवतो निषादविद्धाण्डज-दर्शनोत्थ शोक एव "मा निषादे"त्यादिनाऽतिशयोक्ति- करुणरस-वस्तुसम्पदु-तमाऽगुणोभूत-प्रतीयमानता-सुभगेन पद्यकाव्यात्मना पर्यणामि।

अन्यत्र कालिदासादिषु। निष्प्रतिभोऽपि यो जगदम्बिकाप्रसादान्महा- प्रतिभ सिद्धकविरेव न, साक्षात् पार्वतीजानिरेव यावत् सवृत्त स Types of Pratıbhā 5. This flashing 1s of two types 'Svayambhu' = self- begotten and 'Sahetu'= begotten with cause in the world. First had been seen in the first Poet ( Vālmīki in India ) and other is being seen in other poets.

१. रामायणे बालकाण्डस्य द्वितीये सगें, रघुवशे १४.७०, ध्वन्यालोके च १५ कारिका तल्लोचने च। द्रष्टव्योऽत्रास्माक ग्रन्थ 'आनन्दवर्धन' १०२-१०६ पृष्ठेषु।

१६ काव्यालकारकारिका [५]

एवास्माक भगवदनुग्रहपवित्र-वाक्त्वेन महामाहेशवरैरभिनवगुप्तपादैर- भ्यर्चित. कुमारसम्भवादिविधाता कालिदासो नाम। श्रूयत एव हि शारदाया प्रसादो नलचम्पूविवातरि त्रिविक्रमे श्री-श्रीहर्षे च "तच्चि- न्तामणिमन्त्रचिन्तनफले शृङ्गारभड्ग्या महाकाव्ये चारुणि नैषधीयचरिते सर्गोऽयमादिर्गत" इति. "तस्य द्वादश एष मातृचरणा- म्भोजालिमौलेर् महाकाव्येऽय व्यगलन्नलस्य चरिते सर्गो निसर्गोज्ज्वल" इति च कच्चित् स्वयमेव कण्ठरवेणैवोल्लापिनि महाकवौ ॥ ५॥

I Vālmīkı, as narrated in the Rāmāyana I-2 canto, saw a mating he-curlew shot down by a hunter, tossing in blood and wailing with separation from its mate too At this tragic sight the sorrow of the sage found a spontaneous expression in metrical form 'मा निषाद' etc This un-preme- ditated composition is really a result of intuition not bego- tten with cause II The great craftsmaoship of Sriharsa is an example of the intuition or Pratibha begotten with cause In his own words hıs NaısadhIyacarıtam is a result of hıs Tantrika austeri- ties [ N. C. last verses of canto 1 and 12 ] [K 5]

१ अभिनवभारत्या षष्ठेऽध्याये बडोदासस्करणस्य ३०७ पृष्ठे प्रथमपड्क्तौ।

काव्यकारणम्. प्रतिभाहेतु: १७

सहेतुप्रतिभाया पूर्वाचार्यप्रतिपादित-हेतु-व्यतिरिक्त हेतुमुपतिष्ठापयि- षन्तो ब्रूमहे- द्वितीया या भवन्त्यत्र करणानि बहून्यपि। कारणं तु भवत्यत्र सत्वोद्रेको हि केवलः ॥ ६ ॥

द्वितीया सहेतु प्रतिभा। करणानि व्यापारवन्त्यसाधारणानि कारणानि। बहूनि अदृष्टम्, व्युत्पत्ति, अभ्यासश्चेति त्रयाणा काव्य- प्रकाशकृतोक्त्तेन चक्रचीवरन्यायेन, रसगङ्गाधरकृतोक्तेनादष्टस्य तृणारणि- मणिन्यायेन, व्युत्पत्त्यभ्यामयोश्च चक्रचीवरतया सकरससृष्टिभ्या, गुणत्रयवद् वा व्यामिश्रणात् केवलत्वाच्च बहुत्वम्। तत्र काव्यप्रकाशमते सर्वेषा- मेषा साक्षात् काव्य प्रत्येव कारणत्व, पण्डितराजमते च प्रतिभा प्रति। अस्मन्मते पुन प्रतिभा प्रत्यप्येतेषा करणत्वमेव। ततश्च पण्डितराजमते काव्य प्रति येषा पितामहत्वम्, अस्मन्मते तेषा प्रपितामहत्वमिति भेदः। ननु पण्डितराजवदेव शक्ति-व्युत्पत्त्यभ्यासाना मध्ये शक्ते स्वातन्त्र्येण, व्युत्पत्त्यभ्यासयोश्च समुदितत्वेन वा तन्त्रत्वमूरीक्रियतेऽन्यथा वा कथ- चिदिति चेत्, नान्यथा, केवलम् अभ्यासस्यैव व्युत्पतिभिन्नत्व तु न पश्याम। काव्यकरणाभ्यासस्यापि व्युत्पत्तित्वमेव ज्ञानत्वरूपम्। यदि वा अभ्यास पौनपुन्येन प्रवृत्ति। सा च व्युत्पत्ति प्रति व्युत्पत्तिरच शक्तिवदेव प्रतिभा प्रति करणमिति शक्तिरदष्टरूपा व्यत्पत्तिश्चेत्येतद्- द्वयस्यैव करणत्वम्।

Main cause of second Pratıbhā

6 For the second one 1. e. Sahetu Pratibha causes of cause : Karanas may be numerous, but the Karana : direct cause is only one and that 1s Sattvodreka : upraisal of the sattva-guna or the flashfulness in mind. २

१८ काव्यालकारकारिका [६]

ननु यदि शक्तिव्युत्पत्त्यो करणत्व तहिं कारणत्व कुत्रेति चेतु "सत्त्वो- द्रेक" इति गृहाण। शक्ति, व्युत्पत्तिश्चोभयविधा सत्त्वमुद्दरेचयत, तत्र च प्रतिभोद्योत । सत्त्वोद्रेकस्यापि निमित्तत्वमेव, न जनकत्वम्, सत्यपि तस्मिन् प्रतिभोद्द्योत्तस्यादर्शनात्। नहि कादम्बिनी वर्त्तत इति तत्र विद्युतो द्योता वर्त्तन्त एव नान्तरीयकत्वेनेत्यस्ति नियम। सत्यामपि विद्युति तस्गा उद्योतस्य वैकल्पिकत्वात्। यश्चासावस्या उद्योतस्तत्कल्पैव चास्माक प्रतिभेति द्वितीययैव कारिकया स्पष्टम्।

ननु यदि शक्तिव्युत्पत्ती एव प्रतिभाहेतू तहिं बहनीति बहुत्व किमूल- मिति चेद् भतृहरि पृच्छ "स्वभावा"-द्युपपादितत्वेन [३५ कारिकाविवृतौ] वक्ष्यमाणान् षड् हेतूनुपन्यस्यन्। अस्मन्मते तेषामदृष्ट-व्युत्पत्त्योरेवान्त- पातः ।

तत्रादृष्टरूपा शक्तिरपि द्विविधा, जन्मान्तरीया, महापुरुषादिप्रसाद- जन्या चेति। एवमेव व्युत्पत्तिरपि द्विविधा विविधकोषकलाद्यवबोधरूपा, काव्यकरणाभ्यास-जन्य-कौशल्य-स्वरूप-बुद्धि-वैशारद्य-सतत्त्वा चेति। तत- इ्चात्र सुस्थमेव बहुत्वम्। अन्वयव्यभिचारवारणाय कार्यकारणतावच्छेद- कतायुग्म वैलक्षण्येऽभिनिवेश्य सुखेन श्वसितव्यम् ॥ ६॥

I Intense study ( vyutpattı ), practice and the maginative power are the main factors known for the production of poetry

Mammata ( 1100-1200 A. D. ) admits 'the combi- nation of all these three begets Poetry'.1

Jayadeva ( 1200-1300 A D ) gives prominence to the Pratibha, intuition or the imaginative power and admits the practice and study as its auxiliaries.2

1KP13 2, Candrāloka 1.

काव्यकारणम् प्रतिभाहेतु. १९

Jagannātha ( 1700 A D ) turns down this tradition and accepts that -

the Pratibha is the only factor of poetry and all the three-

1 study 11 practice and

111 power

are the begetors of Pratibha only and not of poetry itself

These three are further divided by him into two groups one of power alone and other of the combination of the remaining two 1

The ımaginative power is named by Jagannātha as Adrsta which is something ambiguous where as our 'Sattvodreka' has its solidity and concreteness At the same time it is a glory accepted and experienced by Yogins as well as by most of us who do or do not practice austerities etc, necessary for an adrsta accordidg to mīmamamsakas and others.

II. For other factors of Pratibha see the gloss of K. 35.

[K.6]

1 Rasagangadhara ch 1, Page 9-10 Nirnaysāgara ed 1947.

२० काव्यालंकारकारिका [७,८,९]

काव्यगतवैचित्रीहेतुक सत्त्वोद्रेकस्य, तद्गत वैचित्रीहेतुक च प्रतिभाया वैचित्र्यमनुभवन्तो ब्रूमहे- रजस्तमोऽनुवेधानां संख्यातीता तु या स्थितिः । उद्रेकोऽप्यनया सोऽयमतिवैचित्र्यमश्नुते ।७॥ एकस्यापि कवेः काव्य-प्रबन्धे येन दृश्यते। बन्धभेदो मधूद्याने वृक्ष-श्री-भेदसोदरः ॥ ८ ॥ ततश्च प्रतिभाभेदोऽप्येकस्मिन्नपि दृश्यते। कवौ, किं विद्युदुदोतः स्यात् सदैवैक-सौभगः ॥ ९॥

अतिवैचित्रय सख्यातीत वैलक्षण्यम्। यदुच्यते ध्वनिकृता- वाचस्पति-सहस्राणा सहस्रैरपि यत्नत.। निबद्धा सा क्षय नैति प्रकृतिर्जगतामिवे ॥-ति।

Complexity of poetic crafts and Pratibhās : 7. Due to the lu-numerable differences in the pre- portion of the mixture of Rajas, functioning of mind, and Tamas, functionless-ness of mind [ with Sattva, flashfulness of mind ] this Udreka ( Satt- vodreka ) too assumes innumerable shapes.

8 Hence the craftsmanship in one and the same book of the same poet is often seen in different types, like the lustre on trees in a garden in spring. [ DH III. 37, IV. 4, ]

9 And therefore even in the same poet differences of Pratibha are also felt Do the sparklings of lightening retain the same splendour for ever ?

काव्यकारणम् प्रतिभाविशेषा २१

प्रकृतेश्चातिवैचित्र्य साख्य स्वीकृतचरमेव । ७॥ मधूद्याने वासन्तिक उपवने। तत्र हि किसलयकुसुमादिसुषमा प्रतिवृक्ष भिन्नभिन्ना ॥८॥ एव च सत्त्वोद्रेकस्य वैचित्र्येण प्रतिभाया वैचित्रयमपि सूचितम्, स्व- भावसिद्धव हि कारणगुणाना कार्यशरीरे सक्रान्ति। एतच्चवैचित्र् प्रब- न्धकाव्येषुप्रायेण प्रतिपद्य प्रतिसर्ग चावलोक्यते। तथा हि नैषधीयचरिते भिन्नैव काचित् प्रतिभा प्रथमतमे सर्गत्रये भिन्नैव चाष्टमनवमयोः, भिन्नैव चैकादश-द्वादशयो। एकोनविशे पुनरन्यादृश्येव बन्धगति। रघुवशेऽप द्वितीये सर्गे यो बन्ध, यश्चाष्टादशे तयोर्भेंद कस्य वा न गोचर। तथैव च कुमारसम्भवस्य तृतीयपञ्चमयो. सर्गरत्नयो चतुर्थषष्ठसप्तमाना च भेद: ।

सरस्वती स्वादु तदर्थवस्तु निष्यन्दमाना महता कवीनाम्। अलोकसामान्यमभिव्यनक्ति परिस्फुरन्त प्रतिभाविशेषमि ॥।-ति। "विद्युदुद्योत. कि सदैवैकसीभग" इति तस्यास्य प्रतिभागतस्य प्रति- क्षणं परिस्फुरत परिणामभेदस्य पटिष्ठो दृष्टान्तः ।। ९।।

a Ānandavardhana declares - The evergreen realm of Poetry and Nature is count- less even for the millions of Lords of Goddess of learnıng =DH. IV 10. b. DH. I 6. c The differences in the same epic are obvious in the cantos 1, 9, 10, 12, etc. of N C. so also elsewhere.

[ K. 7, 8, 9 ]

२२ काव्यालकारकारिका [१० ]

ननु प्रतिभा चेत् काव्यस्य कारण तहिं समवाय्यसमवायिनिमित्तेषु कीदृग्विधत्वमस्या इति प्रश्ने ब्रूमहे-

उपादानं निमितं च काव्याय प्रतिभैव सा। द्वितयं गर्भमात्रे यत् तस्यास्तिष्ठति तत् सदा ॥ १०॥

उपादानत्व नाम समवाय्यसमवाय्युभयत्वम्। द्रव्यस्यैव समवायित्व- नियमान्निमित्तत्वमपि, प्रतिभाया ज्ञानैकरूपत्वात् ज्ञानस्य च गुणत्वात्। सेय न्यायनीति। दर्शनमात्रसग्रहाय तु उपादानशब्द-ग्रह। ननु कथमेवमुच्यते काव्य प्रतिभाया गर्भान्न कदाचिदपि बहिरायातीति, बहिर- नायातमिद कथमिवान्यैरनुभूयेत, अनुभूयते च तदिति चेत्, सत्यम्, काव्यग्रन्थान् हि बहिरनुभवाम, नतु काव्यम्। अन्यद्धि ग्रन्थत्वम्, अन्यच्च काव्यत्वम्। ग्रन्थत्व हि शब्दबन्वविशेषस्तास्तानर्थबन्धानाश्रित्य सद्दभ्य- माणशरीर। काव्यत्व पुनरर्थज्ञानत्वम्। यथैतत् तदग्रे स्फुटमुपपाद- यिष्याम.। शब्दे काव्यत्वभ्रमस्तथैव यथा लिपि-कर्गदबन्वे ग्रन्थत्वभ्रमः। अस्तु वा ग्रन्थस्यापि काव्यवदेव विज्ञानमात्रत्व शब्दस्य च तत्प्रतिबिम्ब- ग्राहकस्य बहि प्रकाश, लिपिविशेषस्येव ग्रन्थप्रतिबिम्बग्राहकस्य। नन्वेव सर्वेऽपि वय कवय, सन्त्यस्मासु प्रतिभा, सन्ति च तासु काव्यानि, प्रतिभैकनिष्ठत्वे काव्यस्य कविव्यतिरिक्तप्रकाशाभावात्। प्रकाशाभावे च विनिगमकविरहात् कथमुच्येमहि न स्मो वय कवय इति? साधु। द्विविध हि प्रकाशनम् अन्तरङ्ग बहिरङ्ग चेति। तत्र यद आद्यं तन्मानसम् अलकृतार्थसार्थसवित्स्वरूपम्। यच्च द्वितीय तच्छब्दबन्ध-

Constituent and auxiliary cause of Poetry

10. For the Poetry Pratibha is the only cause of both the natures.constituent and auxiliary, as the eternal existence of poetry is only in the wobm of Pratıbhā

काव्यकारणम् प्रतिभा २३

स्वरूप लिपिबन्वस्वरूप वा शब्दबन्वौपयिकम्। तत्र प्रथमस्य न कथमपि बहिरङ्गत्वम्, सविदो बहिरङ्गत्वासम्भवात्। एव सति सन्त्येव भवन्तः कवयो यदि नासत्यवादिन। शिष्टानामय पन्था, न दुर्दुरूटानाम्। ये हि प्रतिभामात्र-गर्भगस्य काव्यस्य सत्त्वे शड्किन,कर्थमवैते नाशड्किन. क्षित्यड्करादिव्यवस्थित-सृष्टि-कर्तु परमेश्वरस्यापि सत्त्वे, सत्त्वे च वैचित्र्य- मूलाना मद्ष्टानाम् परलोकाना पुनर्भवाना च नन्मूलानाम्१। अलमेतया प्रसक्तानुप्रसक्तचिन्तया काव्यदर्शन व्याहत्य ।। १० ।।

I. K 2

II Hence one has to realise the differece between the two- ( 1) Poetry and

( 11 ) its composition in outer craft as such 1 e sound or utterance.

Sound is as different from poetry as the script from the language or the script itself from the paper, which it is written on [K 91 ]

III. The expression is also of two kınds Inner and

Outer The former is subjective whereas the latter one is objective 1. e. reflexed in the script, sound, etc

[K.10]

१. सवृत्तिके न्यायकुसुमाञ्जलौ ५१, १ ४, भक्तिरसाणवे ५-१३ पृ०

२४ काव्यालकारकारिका [११]

एव काव्यस्य हेतु प्रतिपाद्य प्रयोजन विकल्पयाम- प्रयोजनं कचे: काव्ये नापि किंचन दृश्यते। चुङकृतौ कलविङ्कस्य यथा प्राभातिके क्षणे ॥ ११ ॥ अपिना काव्यस्य सप्रयोजनत्वमपि सगृहीतम्। कवे. न तु रसयितुः प्रयोजनानि च "यशआदीनि"। यदुक्त काव्यप्रकाशकृता- काव्य यशसेऽर्थकृते व्यवहारवविदे शिवेतरक्षतये। सद्य परनिरवृतये कान्तासमिततयोपदेशयुज ॥ इति। वक्ष्यते चास्माभिरपि कान्तासम्मितोपदेशान्तर्भुक्त समाजसरक्षणा- दिकम्। प्रयोजनाभावे पुन. प्रभातकलविङ्गद्टष्टान्त.। कलविङ्कश्चटका। न हि चटका प्रभाते चणक-कण-लाभ-चुङ्कार-मुखरा भर्वान्ति। स्वभाव एव हि स तस्या, चन्द्रिकामापीय सरस्वत इव। एव च प्रत्याख्याताः प्रयोजनैकदृश प्राचीना.।।११।। C. Purpose Purpose of Poetry 11. While composing poetry, the poet, sometimes does not have any idea of benefit and return therefrom. The outburst of poetry is just like the singing of bird at the sweet moment of dawn. I. Some times the composition of poetry has some purpose like Fame, Wealth, Termination or prevention of calamities ( for poet ), Knowledge, Bliss without delay and Courtious advice like that of beloved one ( for the reader ) [K P I 2.] II. Sudden out-burst of poetry is explained in the next Kārika Spontaneous or unpremedtated compositions may reach to this stage of purposelessness or to the famous 'Nışkama-karma-yoga' of the Gitā. [K 11

काव्यकारणम् प्रयोजनम् २५

प्रयोजनाभावमेव समर्थयितुकामा निदर्शनान्तरमुपस्थापयाम :-

एषणा-त्रित योत्तीर्णे रामायण-महाकवौ। आत्माविष्कार-नैष्कम्य-नैसर्गी कि प्रयोजनम् ॥१२॥

एषणा हि त्रिविधोच्यते लोकैषणा, वित्तषणा पुत्रैषणा चेति। नास्ति च तासामेकापि वीतरागे पूर्णकामे च दष्टपरावरे भगवति वाल्मीकौ। जग्रन्थ चासौ सीताचरित नाम पौलस्त्यवधरामायणाद्यपरपर्याय लोकिक- मादिकाव्य छन्दस्वतोभिर्वाग्भि। किन्न्वत्र प्रत्येतव्यम् अन्यत्र स्वाभाव्यात्। नैष्कर्म्य नाम फलासक्तिवर्जित कर्म। यदुक्त स्वकीयासु गीतोपनिषत्सु भगवता श्रीकृष्णेन-"न कर्मणामनारम्भान्नैष्कम्यं पुरुषो- जश्नुत" इत्यारभ्य "तस्मादसक्त सतत कार्यं कर्म समाचर, असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पुरुष" इत्यन्तेन पञ्चदशश्लोकात्मकेन सन्दर्भेण तृतीयाध्यायारम्भे। नैष्कम्यमेव नसर्गी निसर्ग. स्वभाव.। अप्रयोजन हि सा भगवत आदिकवे. ॥ १२॥

Authority on Poet's purposless-ness in composition :

12. Can the nature of self-expression, free from attach- ment be taken as an aim of return in the greatest poet of the Ramāyana, Valmik1, a sage who had overcome all the three cravings ( craving of family, of wealth and of fame )

I. Gitā III 4 Naıskarmya Total renouncement of selfish-desire [ Dr. R. ] Spritual transformation of mind [ Śrīdhara ] II. Also Gītā III 5-9. [ K.12 ].

२६ काव्यालकारकारिका [१३]

प्रयोजनान्येव प्रपञ्चयाम-

युगावश्यकतापूर्त्ति-मन्त्र व्यक्तिरपि क्वचित्। प्रयोजनं, रघुव्यक्ती रघुवंशे यथा कवेः १३।।

रघुवशनामके द्वितीयदिलीपादारभ्याग्निवर्णपर्यन्त विवस्वदन्ववार्य विषयीकृत्य रचिते महाकवे कालिदासस्य सर्गबन्धे रघुरेव नायक। तत्र दिलीपसुदक्षिणयोस्तत्सभवाय, अजदशरथादीना च तत्सभवगत-वैलक्षण्या- भावप्रतिपत्तये निरूपणानि। आसीदेव हि दशरथकालेऽपि अग्निवर्णकाल- सदृश्येव वशविलोपस्थिति। अयमेव हि तत्र विशेषो यदेकत्र भागवती कृपासुधा वशमिममुदजीवयत्, अपरत्र च गर्भाभिषेकदुरन्ततैव स्थिता- श्रुकलुषा। रघुश्च विक्रमादित्यादिसमये शकाद्युत्पातप्रशमाय सर्वविध- गृहस्थ-स्वाधीन समाधि, कार्तिकेय इव तारकक्षयाय कुमारसभवे। तदेतत् प्रत्यपाद्येवास्माभि: स्वकीये "कालिदास : मानवशिल्पी महाकवि" इति विद्वज्जन-परस्कृते सदर्भे। मन्वादिप्रतिपादितचरस्य युगावश्यकता- पूर्तिमन्त्रस्यास्य व्यक्तिमात्रं कालिदासादिकाव्याधीनम्, न तु नवीना सृष्टि। ततश्चाय कान्तासंमित उपदेश एव प्राचीनानाम् ॥१३॥

The greater cause of Poetry 13. In poetry, some where the suggestion of the secrets to salve the problems of present age 1s also aimed at, like the well planned birth of Raghu in the epic Raghuvamsam [ of Kālidāsa ].

I Raghuvamsa had been written some-times when the foreign invaders were attacking Indian continent. Raghu is such a mighty son of India who makes Indras aweful weapon futile on his chest. In his Raghu- vamsa Kātldāsa suggested the path 'how can such a

काव्यप्रयोजनम् २७

hero become available for a needy nation' Kumāra- sambhavam and Sakuntalam too deal with the same theme 1

II. Only Raghu is the hero in the whole cycle of his line ın kālıdāsas Raghuvamsa Rāma, an incarnation of God is a proof that man had become weak after Raghu2

III Kālidāsa is a National poet His method of planning or technique is Indian but his following message is open for entne humanity-

a Your mighty weapons are meant to protect and not to strike at the innocents.3

b May all enjoy every where 4 [ Vikr. 5 15 ] [K 13]

1. My introduction to Kālıdāsagraothāvalī 1976, Banaras Hındu University, PP. 35-36 2. My footnote in K. G. PP. 103, 254 3 Raghuv: 8 31., Sāku 6 27.

4 My introduction to K G. P 38.

२८ काव्यालकारकारिका [१४]

अधर्मोत्थानवेलायां धर्मरक्षापि दृश्यते। काव्यार्थस्तुलसीकाव्ये यथा यवन शासने ॥१४॥

तुलसीकाव्ये गोस्वामितुलसीदासनाम्नो भाषाकवेर्महात्मनो रामचरितमानसादि-रामचरिताश्रिते बहुविधे साहित्ये। यवनाना यवनेषु च शासके। एव च यवना भारतीयेषु शासका आसन्, यवनेषु च तुलसीकाव्यम्। ततश्च यवनाना कूटबहलेऽपि दु शासने रक्षितः कथचिद- त्रभवान् सनातनो धर्मवृष। तदित्थमुपनतमस्माक साहित्यविद्यायाः शासक-शासकत्व कान्तासमिततया॥ १४॥

The religiou, canse of Poetry

14. The Protection of Dharma [ -Philosophy, Cons- titution, Penal-code and Devotion to Omnipre- sent with nonviolence, truth, etc. ] in the contrary anvironment, is also aimed in some of the poetic compositions, as in those of sage Tulasīdāsa ( 1600 A. D. ) when the Moghal dynesty was in rule, but for the Hindus the literature of Tulast was proved the ruler of the rulers

I The literature not only of Tulasīdasa's but of all the conscious writers brings forth the national property in each sector.

II. Here we may remember the revolutions of some great countries and the impact of literature there-on. [K.14]

काव्यप्रयोजनम् २९

इदानी सुमहत् प्रयोजन प्रस्तुम- राष्ट्र देव-प्रबोधोऽपि विश्वदैवत-साक्षिकः । काव्यप्रयोजनं पुंभ्यः पुमर्थाश्चतुरो दुहन् ॥१५।। इदंप्रयोजने नाट्याचार्यस्य भरतस्य नः। वेदशास्त्रे प्रयोगाश्च तदाश्रित्य प्रवर्त्तिताः ।१६॥ प्रतीततमो हि हरिप्रबोधो भारतीयेषु। तत्र राष्ट्रमेव देव., राष्ट्रदेवाश्च वयम्। तस्यास्य महतो देवस्य प्रबोधोऽनि काव्यस्य परमं प्रयोजनम्। अ-निरपेक्ष-विश्व-व्यक्तिक च तत्। ततश्चैकत चत्वार पुमर्था, अपरतश्च विश्वमड्गल राष्ट्रविष्णो प्रबोधपर्वणि वैदिकाना जोघुष्यमाणो मन्त्र । स एव च सर्वपारिषद्यस्त भगवत. काव्यपुरुषस्य सर्वस्वम् ॥ १५॥ अतएव च जम्बूद्वीपे देवदानवराक्षसाभिधैवैदेशिकै समाक्रान्ते, शूद्रताभूयिष्ठे मनुष्यलोके, मोघवृत्तौ च वेदव्यवहारे धर्म्यम्, अर्थ्यम्, यशस्य, सोपदेश्य, सर्वशास्त्रार्थसपन्न, सर्वशिल्पप्रवर्तक सर्वकर्मानुदर्शक च पञ्चम नाटयाख्य वेद सेतिहास प्रणिनाय प्रयुयोज च शतेन पुत्रै The greatest purpose of Poetry 15 The awakenig of the Greatest God-Nation may be another purpose of poetry, if it ( awakening ) is observed by the deity Universe and if it offers all the four ultimate goals of personal life of human-beings 16 This was the purpose for which the poneer of Indian dramatury, Bbarate amalgameted the v.das ( Vidh1 = Instruction ) and propagated the dramaturgy ( Definitions ) with the staging based on both of them [ N. S I ]

३० काव्यालकारकारिका [५,१६]

भरतः । तस्यास्य वेदस्य यो विधिभाग. स वेद, यश्च लक्षणादिभाग: तच्छास्त्रमिति वेदशास्त्रे इति शब्द:। यथा चैतत् तद् भरतनाटय- शास्त्रस्य प्रथमादध्यायात स्पष्टभूयिष्ठमेव। तदित्थ विश्वबन्धुत्वविधुता रा्टिियता हि सयमधनानामस्माक भारतीयाना परमो मन्त्रः । अत एवावोचाम सीताचरिते- विश्व दैवतमुपास्य कार्मण यस्तु वाञ्छति चराचरप्रियम्। तेन पादपनिभेन केवला पूज्यतेऽनुपहिता परार्थता॥ ३३०॥ आवयोहृंदयदुग्धसिन्धुनोत्थापितोऽयमनुराग-नीरदः। दुर्दिनेष्वपि चिराय सक्षमो विश्वतापहरणाय जायताम् ॥३।१८।। धिक् कोऽयं निजरुचिनामको जनानां विश्वस्मिन् मनसिशयोस्ति भेदहेतुः। येनेद जगदखिल समुद्र-शैल-नद्यादै शकलितमेकता न याति ॥५॥१०॥ एते ये भुवनतले चितेर्विकासा दृश्यन्ते निपुणतर विभिद्यमानाः। सर्वस्ते सहचर-सोदरै. समेता भ्राम्याम. किमिति वियोगमाप्नवाम॥।५।११ हिमगिरिगुरुशृङ्गतः पयोधेर्गहनतमावट-गह्नराणि यावत्। निखिलमपि निजार्यभूमिवक्षो निजमृदुतल्यममस्त भूशयाना॥६।४२॥ इति भूम्ना। एतच्च सर्व कविप्रयोजनम्। यच्च सहृदयप्रयोजन तदग्रेवदाम ॥

I. It is said in the first chapter of Bharata's N S that the foreign invaders disturbed all the cannons of Indian life and they were reinstalled with the help of the staging, dancing, music, etc based on the vedas. II. The awakening of Gad Visnu on the 11th, 12th, or 15th day of kartika is famous in the Indian literature [ Meghadūtam II 47, Raghuvamsam X 6 My note on the latter one in K G Page 175 ] IIJ For tle universalised Nationality one may enjoy the verses III. 30, 1>, V 10, 11, VI 42 of my epic Sitā- caritam [K 15,16]

कान्यप्रयोजनम् ३१

साम्प्रत सहृदयप्रयोजन निरूपयाम - न स्यात् प्रयोजनं स्याद् वा कवेः, सामाजिकस्य तु। मातृस्तन्यं यथा काव्यं हन्त सर्वार्थ-साधनम् ॥१७॥ मातु स्तन्य हि गुणावगुणौ न पश्यति, परिपोषयतितमा च स्तनन्धयान् स्वरसप्रवृत्त वात्सल्येन। काव्यमपि तथैव रसिकत्वमात्रं पश्यति, न वर्णभेदान् न वा वर्गभेदान् परिस्रवति च पुरुषार्थपीयूषासार निररगलधारम्। यदुच्यते "वत्सविवृद्धिनिमित्त क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिर- ज्ञस्ये"-तीश्वरेण, "कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवती"-ति चेश्वरावतारेण भगवता शङ्करेण। अत एव चोच्यते कालिदासेनापि महाकविना "यदुच्यते पार्वति पापवृत्तये न रूपमित्यव्यभिचारि तद् चच" इति। शिल्पेषु कलैव हि भगवती पार्वती। तथा च स्मृतिः "कलाकाष्ठादिरूपेण परिणामप्रदायिनी, विश्वस्योपरतौ शक्ते नारायणि नमोऽस्तु ते" इति। कलापि सर्वतोभावेन पुण्यवृत्तिरेव। काव्यमपि कलैव अत एव च मातृस्तन्योपम तत्। तदित्थ निरूपित काव्यप्रयोजन कविसहृदयोभयगतत्वेन ॥ १७॥ Purpose of poetry for the Reader 17. For the poet poetry may or may not have any return but for the Reader, we are happy to pro- claim that it ( poetry ) tands like the milk of mother and yields every thing he wants. I Sāmājika a particular reader whose heart is filled with the chequered experiences of the world. II Every thing Austerity, Wealth, Passon and eternal salvation 1. e. all the four goals of life. Mammata's word 'Artha' is taken by Jayaratha in this wide sense ın hıs Vımarmnī on Alamkārasarvasvam [ Page-3 My ed ] [K.17]

३२ काव्यालकारकारिका [१८]

काव्यस्य लक्षण प्रयोजन चोक्त्वा तस्यात्मानम् उपपादयितुमितिहा- समुखेन भूमिकामाबध्नन्तो ब्रूमहे- काव्यं तद्दर्शनं चेति द्वितयं हि परम्परा। साहित्यशब्दाद् गृह्णाति संस्कृते काव्यदर्शने ॥१८॥ "कृत्तद्वितसमासाना सम्बन्धाभिधायित्व भावप्रत्ययेने"-ति नियमात् सहितयो शब्दार्थयो सहिताना वा शब्दार्थतद्गतविशेषाणा सम्बन्धः साहित्यम्। सम्बन्वश्चासौ त्रिषु स्कन्धेषु प्रत्येक चतुर्विधत्वेन दिवाकर इव द्वादशात्मा। तत्र प्रथमः स्कन्धो वक्तृधमरूप.। तत्र वृत्तिर्विवक्षा तात्पर्य प्रविभागश्चेति चत्वारः सम्बन्धा.। तत्र वृत्तिर्नामास्मात् पदादयमर्थो बोद्धव्य इति वक्तृबुद्धिमात्रसमवेतो जरन्मीमासकैरभिधा- लक्षणागौणीपदव्यपदेश्यः, ध्वनिवादिभि. अभिधालक्षणाव्यञ्जनाशब्द- व्यवहार्यो, मुकुलभट्टादिभिवैयाकरणैश्च मुख्यामुख्याभिधामात्रव्यवहार्यो वा पदज्ञानपदार्थज्ञानद्वयानुयोगिक सम्बन्ध. । विवक्षा समसक्षिप्तविस्तृतैः सकाकुभि शब्दैरर्थस्य वक्तुमभिलाष.। यत्परः शब्द स शब्दार्थः, तदेव च तात्पर्यम् अभिधेय-प्रत्याय्य-ध्वनिनामभि प्राचाम् अभिधेय- प्रत्याय्यमात्रात्मतया चास्माकमभिमतम् त्रिविध द्विविध वा। प्रविभागश्च "एतावतोर्थसार्थस्यैतावान् शब्दसमूहः प्रत्यायक" इति विश्लेषबुद्धिः। त इमे प्रथमस्कन्धगताश्चत्वारः सम्बन्धा । द्वितीयश्च स्कन्ध उक्तिरूप.। तत्र व्यपेक्षा, सामर्थ्यम, अन्वय एकार्थीभावश्चेति चत्वार सम्बन्धा. । तेषु व्यपेक्षा नामाकाडक्षा पदार्थाना क्रियाकारकरूपाणाम्। सामथ्यं D. Old concepts Meaning of the word SAHITYA 18. Traditioa in samskrta-poetics has termed poetry and poctics both as SAHITYA

१. भोवप्रकाशनस्य ६ १५४-५५ पृ० १४५ त. । अत्र १४०-१४१ वृत्ती

काव्यस्यात्मा : साहित्यपेटिका ३३

नाम योग्यता, येन नानीयेत विघ्न आकाड्क्षाप्रशमे पदार्थानाम्। अन्वयो नाम साकाड्क्षाणा पदार्थानामन्योन्य ग्रन्थिबन्धः। एकार्थीभा- वश्चान्वयाव्यवहितोत्तरीयो वाक्य-वाक्यार्थानामखण्ड आकार.। एते चोक्तिगताश्चत्वार. सम्बन्धाः । तृतीयश्च स्कन्धोऽलङ्काररूप'। तत्र च दोषहानम्, गुणादानम्, उपमादिपरिग्रहो रसावियोगश्चेति चत्वार: सम्बन्धा.। तत्र दोषाभाव., गुणाः, उपमादयः शृङ्गारादयश्चालकारैक- विग्रहा इति पश्चाद् वितत्य निरूपयिष्यते। 'प्रथमेऽष्टावेव साहित्यम, परे च चत्वारस्तत्परिष्कार' इति साहित्यमीमासाकार.। 'सर्व एवैते साहित्यमि'-ति भोजशारदातनयौ,' 'वाच्यस्य वाच्यान्तरेण वाचकस्य च वाचकान्तरेणान्यूनानतिरिक्ततामय. परस्परस्प्धितारूप समभाव एव साहित्यमि'-ति च कुन्तकः । 'परस्परस्पर्धिना वाच्यवाचकानामनुपदोक्त सर्वविधसम्बन्धानुयोगित्वमेव साहित्यमि'-ति तु माहशाः । यथा चैतत् तत् प्रत्यपदीपदामत्रैव १४०-१४१ कारिकाविवृतौ सप्रमाणं कणेहत्येति तत् तत एवावधेयम्। तच्चेद साहित्यमष्टसम्बन्धात्मक सत् सर्वविधवाङ्मयमधिकरोति, द्वादशसम्बन्धात्मक च सत् काव्यमात्रमिति विवेक: । एव स्थिते काव्य- शास्त्राय साहित्यपदप्रयोगो विषयविषयिभावाश्रितो भाक्त। येयमिद- ग्राहिका परम्परा सापि न प्राचीना, प्राचीनाया तस्या गुणोपमादि- शृङ्गारादिनिरूपकेभ्यो ग्रन्थेभ्योऽलङ्कारशब्दस्यव प्रयुक्तत्वात्। यथा चेद तत् "काव्यालड्कार"-नदमाहृत्य परिणतबन्धेभ्यो भामह-वामन- कुन्तक-रुद्रट-प्रथमवाग्भट-पण्डितराजजगन्नाथ-ग्रन्थेभ्य स्फुटम्। तत एव चाद्रियामहे वयमपि काव्यालङ्कारशब्दमेव कारिकायामस्याम्। यश्चायम् आदर्शालोक-प्रकाशानुशासन-शब्दाना काव्यपदानन्तरीय: प्रयोगो दण्डयानन्दवर्धन-मम्मट-द्वितीयवाग्भट-हेमचन्द्राणा तत्रालड्कार-

१ शङ्गारप्रकाशे सप्तमप्रकाशावतरणिकायाम्, भावप्रकाशने च षष्ठेऽ- धिकारे १५४ पृष्ठत ।

३४ काव्यालकारकारिका [१८]

पदस्योपमादिविच्छित्तिमात्रपरत्वेन रूढिरविचिकित्सामूलम्। सा चास्माभिः सप्रज्ञानमवहेलिता तथ्यमात्रमनुसर्रा्द्गिः पौरुषेये वाड्मये। यश्चान्यो मीमासा-दर्पण-सार-सुधासिन्धु-प्रभृत्यत्तर' साहित्यपूर्वश्च मडन्खुक-विश्व- नाथ-सर्वेश्वराच्युतरायप्रभृतीना स्वस्वग्रन्थरत्न-व्यपदेशस्तत्र साहित्यपद काव्यकपरम्। नास्ति च साहित्यपदं वाङ्मयमात्रपरतया केनापि प्रयुयुक्षितम्, ऋते साहित्यमीमासाकारम्। यश्चासौ "साहित्यपाथो- निधिमन्थनोत्थ कर्णामृत रक्षत हे कवीन्द्रा" इति विह् लणप्रयोगस्तत्र विश्वनाथ-सर्वेश्वराच्युतराय-वदेव दृश्य-श्रव्योभयविध-काव्यैकपरत्वमेवेति प्रत्येतव्यम्। अत एव च श्रव्य-काव्यमात्र-विचार-सीमिताना मम्मट- प्रभृतीना काव्यप्रकाशादिषु काव्यशब्द एव समादरपदम्। ननु काव्य- शास्त्रालड्कारशास्त्रप्रभृतिशब्दव्यपदेश्याय काव्यदर्शनाय साहित्यशब्द- प्रयोग. क्ब दृष्ट इति चेत् "श्रुत्वाभिनवगुप्ताख्यात् साहित्य बोधसागरादि"- ति बृहत्कथामञ्जर्युंपसहारे ब्रुवाणः क्षेमेन्द्रोऽत्र पर्यंनुयोज्य. । एतत् सर्वभपि वितत्य प्रत्यपीपदामात्मनः साहित्यतत्त्वविमर्शनामनि सन्दर्भे- Sपीति कृतमतिविस्तरेण ॥ १८।।

I. Poetry Prose, Poem and drama. II. Sahitya : the twelve relations among the semantic meanings af poetry. All are variously classified by Bhoja, Sāhıtyamīmamsa and Saradātanaya See Kārıkā 140-41 and the gloss thereon [ K 18 ]

काव्यस्यात्मा : प्रस्थानभेदपेटिका ३५

कतिप्रस्थान काव्यदर्शनमित्याकाड्क्षाया प्रसिद्धि: स्वमतं च-

रसोऽलङ्कार-रीती च ध्वनिर्वक्रोक्तिरेव च। औचित्यं चेति काव्यस्य प्रस्थानानि क्रमेण षट्।१९॥ तेषामेषां रसो रीतिरौचित्यं च ध्वनेस्तनौ। समाधिषत, वक्रोक्तिश्चालङ्कारे व्यलीयत ॥२०॥। अलङ्कारो ध्वनिश्चेति द्वयं तत् काव्यवर्त्मनि। नारायणो नरश्चेति दयं यद्वदवस्थितम् ॥२१॥ यद्वाऽलङ्काररीती च ध्वनिर्वक्रोक्तिरेव च। एकस्य पयसो धारास्तैस्तैः शब्दै-रुदाहताः॥२२॥ रसस्त्वेषां फलं तच्च सामाजिकचिति स्थितम्। एतद्विध्नापहारो यस्तस्यौचित्यमिति श्रुतिः ।।२३।। अस्मन्मते त्वलङ्कारः काव्यस्याङ्गस्य वीक्षणे। ध्वनिं सोमं यथा वह्िः कवलीकृत्य राजते ॥२४॥

काव्यस्याङ्गपरीक्षायामलङ्कारो हि नस्ततः । दिवौकसामरण्यान्यां मधुमासो यथा गुरुः॥२५॥

Classification of Poetic data by others :

19. To the old rhetoricians ( and to their modern followers ) belong the following six schools t Rasa, Alamkāra, Rīti, Dhvani, Vakrokți and Aucitya ( see P 45.)

काव्यालंकारकारिका [१९-२५]

20. Out of these Rasa, Riti and Aucitya are assum- ed as merged in Dhvanı and the Vakroti in Alamkāra.

21. Thus Alamkara and Dhvani are the only two characteristics which remain in (old) poetics just like Narayana=God and Nara=Man (in the world creation as the vedic mythology runs).

New analysis of the old term, ,

22. Reality is this that each of Alamkāra, Rīti, Dhvanı and Vakrokti are the showers of one and the same milk which (the different showers ) are being named by this or that word.

23 Rasa s an out-come of them. It (rasa) dwells into the spirit of a cultured reader or enjoyer of poetry. And the remaining Aucitya is but a prevention of its ( rasa's) obstacles

My own Opinion .

24. So far as the figurative analysis of poetry 1s concerned in my opinion the Alamkāra does swallow the dhvani as the Fire swallows the Soma and stands in its full brightness.

25. [ Consequently ] In the analysis of form of poetry, only Alamkāra of my concept is proved as valua- ble as the spring-season in the garden of Gods

काव्यस्यात्मा : प्रस्थानभेदपेटिका ३७

भरतादिप्रस्थानभूमित्वात् तत्तच्छास्त्राणि तत्तत्प्रस्थानानि। पारम्परी तु द्वयोरेव "अलङ्कारस्य ध्वनेश्चे"ति तावेव द्वौ सम्प्रदायौ, शेषास्तु प्रस्थानपदमात्रवाच्याः । ततश्च साम्प्रदायिके प्रस्थाने द्वे एव, शेषाणि तु प्रस्थानमात्राणि प्रस्थापकाचार्यग्रन्थमात्रसीमितानि। या चाधुनिकाना "साहित्ये षट् सम्प्रदाया" इति भाषा तत्र तन्त्र प्रस्थानसम्प्रदाय- व्यतिरेकानभिज्ञानम्।

क्रमेणेति कालक्रमेणेति भाव।

रीते प्रस्थानत्वमत्र प्रसिद्धिमात्राश्रितम्, तत्प्रवर्त्तकस्या चार्यस्य सौन्दर्य एव सरम्भात्। ततश्च वामनप्रस्थान सौन्दर्यप्रस्थान-नाम्ना व्यपदिशामः, न तु रीतिप्रस्थाननाम्ना, गुणप्रस्थान-नाम्ना वा। "काव्य ग्राह्यमलङ्कारात्" इति, "सौन्दर्यमलङ्कार" इति च सूत्रयित्वा काव्य- स्यात्मत्वापरपर्याये ग्राह्यत्वे सौन्दर्यमलकत्वमुपस्थाप्य सौन्दर्यरूपकाव्य- शोभाजन कत्वविशिष्टवर्माभिन्न-गुण-शालिन्या कविस्वभावसतत्त्वाया रीते। "रीतिरात्मा काव्यस्ये"-ति आत्मत्व ब्रुवाणस्य वामनस्य साध्यरूपे सौन्दर्य एवात्मत्वपर्यवसिति न तु साधनभूताया रीतौ गुणेषु वा तद्गतेषु। एव च "रीतिरात्मा काव्यस्ये"-ति सूत्रयतोऽपि वामनस्यापि तत्रैव तात्पयं यत्र रसवादिना भरतप्रभृतीनाम्। ततश्चैवमत्रोपस्कुर्महे- 'सौन्दर्यमेव काव्यात्मे'-त्येतद् वामनदर्शनम्। साधनस्यात्मभावे यत् साध्यस्यासौ स्वत स्थित. ॥१०। इवि ॥

इद चात्र समाहितेन चेतसा निध्येय यद् येयमलङ्कारस्यात्मभावेन प्रख्यापना सापि निर्मूलैव। न ह्येव पश्यामः "रस 'काव्यार्थ" इतिवत्, "रीतिरात्मा काव्यस्य" इतिवत्, 'काव्यस्यात्मा ध्वनिरि'-तिवत्, "वक्रोक्तिः काव्यजीवितमि"-तिवत्, "औचित्य रससिद्धस्य स्थिर काव्यस्य जीवितमि"-तिवद् वा कस्यापि सुमेधसो वाक्यम् "अलङ्कार

१. भरतनाटयशास्त्रीयस्य ७-अध्याये।

३८ काव्यालकारकारिका [१९]

काव्यात्मा" इति। यच्चेद "काव्यालङ्कार" इति ग्रन्थनामकरणं तदप्यक्षममलङ्काराणा काव्यात्मत्वप्रसाधने. अलङ्कारप्रस्थानानुध्यायि- नामलङ्कारशब्दस्योपमादिमात्रपरत्वात्, काव्यालङ्कारपदव्यपदिश्यमा- नाना च ग्रन्थानामलङ्कारपदेन गुणादीनामपि ग्रहणस्य दर्शनात्। ततरच निकृत्तमूलमेतद् यदुपमादोना काव्पात्मत्व-प्रस्थानमिति। अय चात्र सग्रह :-

उपमादावलङ्कारे काव्यात्मत्वस्य दर्शनम्। मूलहीन प्रमाणस्याभावादाकाश-पुष्पवत् ।। ११।।

सर्व एव हि काव्यस्य धर्मो नो कश्चिदेकल ॥ १२॥ सालङ्वारस्य काव्यत्व पश्यतः कुन्तकस्य च। वक्रोक्तिरपि काव्यस्य सर्वान् धर्मान् वगाहते ॥ १३ ॥ काव्यालङ्कारसज्ञाभि वकरोक्त्या वापिगाहताम्। काव्यात्मत्वमलङ्कारो न तु तन्भिन्नवर्त्मना ॥ १४॥ तथा सति भवेन्न्यूना प्रस्थानगणना विदाम्। पञ्चत्व सावगाहेत हन्त हन्त विगहिंतम् ॥ १५॥ इति॥ प्रस्थानेषु चंतेषु- १. रसो नाम काव्याभिनयान्यतरोपस्थापितानामपहृतविशेषाणामत' एव चापहृत्तविशेषस्य सामाजिकस्य चित्तवृत्तितामशनुवता विभावादीनां सामाजिकगतेनैवापहृतविशेषेणैव स्थायिना भावेन सयोगादभिव्यज्यमाना शृङ्गारादिशबलिता चित् चित्प्रकाशगोचरीकृतो वा तादृश स्थायी।

१. अपहृतविशेषत्व नाम साधारण्यं काव्यनिष्ठेन भाबकत्वाख्येन व्यापारेण भावकधमेण वा भावकत्वेन निष्याद्यमानम् असाधारण्यनिरासरूपोभयाभाव- स्वरूपम्।

काव्यस्यात्मा प्रस्थानभेदपेटिका ३९

२. अलङ्कारश्च रसादिव्यड्ग्यभिन्न वे सति शब्दार्थान्यतरनिष्ठा या विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्ना चमत्कृतिजनकतावच्छेदकता तदवच्छेदको धर्मविशेषः प्राचामभिमत ।

३. रीतिश्च कविगता काव्यनिर्माणप्रवृत्तिः, गत्यर्थकाद् रीङधातोः क्िना२ निष्पन्नत्वात्। सौन्दर्यं च रीत्येकसाध्या काव्यशोभा।।

४ ध्वनिश्च वाच्यलक्ष्योभयविधार्थचमत्कारापेक्षयाधिकचमत्कार- कारी प्रतीयमानोऽर्थ.॥

५ वकरोक्तिश्च वैदग्ध्यभङ्गीभणिति वर्ण-प्रकृति-प्रत्यय-वाक्य-प्रकरण- प्रबन्ध-गतत्वेन षड्वधा।।

६ औचित्य च सदृशत्वम् अनुरूपत्वापरपर्यायम ॥ १९ ॥

१ अनुप्रासादियुक्तशब्दार्थज्ञानाच्चमत्कारोदये ताहृसज्ञाननिष्ठा या चमत्कृतिजनकता तदवच्छेदक-ता विषयितासम्बन्धेन तादशज्ञाने विद्यमानयो शब्दार्थयो, तदवच्छेदकत्व च शब्दार्थनिष्ठेषु अनुप्रासादिषु। ततो लक्षण- समन्वयः । व्यङ्गयत्वमलङ्कारत्व चाविप्रतिषिद्धमिति व्यड्ग्यमिन्नत्व पण्डित- राजादिमते निरर्थकम्। अस्मन्मते पुन. शब्दस्याकाव्यत्वात् शब्दार्थान्यतरनिष्ठत्व विहायार्थमात्रनिष्ठत्वमादेयम्। एतच्च सर्वमलङ्कारपदस्योपमादिपरत्वमादाय। अस्मदमिमत-वक्ष्यमाणालभावरूपालद्वारपरत्वे तु भिन्नव कथा। सापि यथा- स्थानमनुपदमेवोपस्थापयिष्यते। २ उक्त हि मोजदेवेन सरस्वतीकण्ठाभरणे- वैदर्भादिकृत पन्था. काव्ये मार्ग इति स्मृत । रीड्गताविति धातो सा व्युत्पत्त्या रीतिरुच्यते।। -इति [ २२७ कारिकया ] दण्डिप्रयुक्तमेव मार्गशब्दमादाय कुन्तकोऽपि "कविप्रस्थानहेतव" इति कविगता काव्यप्रवृत्तिमेव रीतित्वेनागूरयति।

४० काव्यालकारकारिका [२० ]

षण्णामपि प्रस्थानानामन्तर्भावोऽन्योन्यस्मिन् यथा तद् ब्रूम. तेषामिति। तत्र रसो नाम स्थायिविशिष्टचिद्व्यक्ति आनन्दसप्लवो वा तदुदितः। स च न शब्दवाच्यः, रसादिशब्दाना शृङ्गारादिशब्दाना प्रयोगेऽपि तादृश- स्यानन्दसप्लवस्यानुत्थानात्, ऋतेऽरपि च रसादिशृङ्गारादिशब्दप्रयोगे सत्या विभावादिसामग्रयामानन्दसप्लवस्यास्य समुत्थानात्। एव च व्यञ्जनैकविषयो रसो ध्वनिरूप, ध्वनेरपि प्रधानव्यज्यमानार्थस्वरूप- त्वात्। अत एवानन्दवर्धन. "प्रतीयमान पुनरन्यदेव वाच्यात्' इति 'स ह्यर्थो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्त वस्तुमात्रमलङ्ार-रसादयश्चे-त्यनेक-प्रभेद- प्रभिन्न' इति च [धवन्यालोकस्य १।४ वृत्तौ ]। अत्र लोचनमातन्वानोऽ- भिनवगप्त -'प्रतीयमानस्य तावद द्वौ भेदौ लौकिकः काव्यव्यापारैकगोचर- श्चेति। लौकिको य स्वशब्दवाच्यता कदाचिदधिशेते, स च विधि- निषेधादिरूप. उपमादिरूपश्चेति द्विविध । तत्र प्रथमो वस्तुध्वनि- नामधेयः, परश्च ब्राह्मणश्रमणन्यायेनालङ्कारध्वनिव्यपदेश्य.। यस्तु स्वप्नेऽपि न स्वशब्दवाच्यो न लौकिकव्यवहारपतित, किन्तु शब्दसमर्प्य-

नानुराग-सुकुमार-स्वसविदानन्द-चर्वणा-व्यापार-रसनीय-रूपो रस, स काव्यव्यापारैकगोचरो रसध्वनिरिति, स च ध्वनिरेवेति। एवमेव मम्म- टोऽपि काव्यप्रकाशस्य पञ्चमोल्लासारम्भे-"सकलनेन पुनरस्य ध्वनस्त्रयो भेदाः, व्यड्ग्यस्य त्रिरूपत्वात्। तथाहि किञ्चिद् वाच्यता सहते, किव्वित्त्वन्यथा। तत्र वाच्यतासहमविचित्र विचित्र च। अविचित्र वस्तु- मात्रम्, विचित्र त्वलङ्काररूपम्, ब्राह्मणश्रमणन्यायेन। रसादिलक्षणस्त्वर्थः स्वप्नेऽरपि न वाच्य। स हि रसादि-शब्देन शृङ्गारादिशब्देन वाभिधीयेत, न चाभिधीयते, तत्प्रयोगेऽपि विभावाद्यप्रयोगे तस्याप्रतिपत्ते, तदप्रयोगेऽपि विभावादिप्रयोगे तस्य प्रतिपत्तेश्च। इति अन्वयव्यतिरेकाभ्या विभावाद्य- भिधानद्वारेणैव प्रतीयते इति निश्चीयते तेनासी व्यङ्गय एव, मुख्यार्थ- बाघाद्यभावान्न पुनर्लक्षणीयः" इति। "तमर्थमवलम्बन्ते येऽड्गन ते गुणा. स्मृताः ।

काव्यस्यात्मा •प्रस्थानभेदपेटिका ४१

अङ्गाश्रितास्त्वलद्वारा मन्तव्या कटकादिवदि'ति ध्वन्यालोकददशा। ये रसस्याद्गिनो धर्मा शौर्यादय इवात्मन। उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणा॥ इति च मम्मटदिशा गुणाना रसधर्मत्वाद् रसन्यायेन व्यड्ग्यमात्रत्वम्, धर्मिणो व्यड्ग्यत्वे धर्मस्या- न्यथात्वासम्भवात्। ते च गुणास्त्रय एव माधुर्यम्, ओजः, प्रसादश्चेति। ये च शब्दगत-दशगुणोमध्यपातिता बन्धगुणतया च ख्यापिता माधुर्यौज :- प्रसादाख्यास्त्रयो वामनाचार्यगुणास्तेऽपि ध्वनिभक्तैर्बंन्धादाच्छिद्य रसगभं प्रवेशिता'। यथा चैतत् तत्-

असमासा समासेन मध्यमेन च भूषिता। तथा दीर्घसमासेति त्रिधा सघटनोदिता।। गुणानाश्रित्य तिष्ठन्ती माधुर्यादीन् व्यनक्ति सा रसानि।-ति तस्यैव परमाचार्यस्य भगवत आनन्दवर्धनकवे. कारिकाभ्यां स्पष्टम्। एव च स्थितमेतद् यद् गुणा अपि ध्वनिधर्मा. । "औचित्य" च यथा ध्वनिधर्मस्तद् औचित्यप्रस्थानप्रवर्तकेन क्षेमेन्द्रेणैव प्रोक्तम, "औचित्य रससिद्धस्य स्थिर काव्यस्य जीवितमि"-ति। अनुपदमेव वक्ष्यामो "रसविध्नापहारो यस्तस्यौचित्यमिति श्रुति"रिति। उच्यते चानन्दवर्धनेन

अनौचित्यादटते नान्यद रसभङ्गस्य कारणम्। औचित्योपनिबन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा॥ इति ततश्च रसस्य ध्वनित्वाद् ध्वनिधर्मत्वमेवौचित्यस्यापि। ननु औचित्य हि विभावादिधर्म, ते च वाच्या., तत' कथं नामौ- चित्यस्यापि न वाच्यत्वमिति चेत् सत्यम्, अस्त्वेतस्य वाच्यत्वमपि, किन्तु नातिरिच्येतेद दोषाभावादिति भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो वायुः। उपपादित एव रसरीत्यौचित्याना ध्वनावन्तपातः।

४२ काव्यालकारकारिका [२०-२१]

वकरोक्तेरलङ्कारत्व वकरोक्तिकृतैव कण्ठरवेणैव जोघुष्यते। तथाहि- अलकृतिरलकार्यमपोद्धृत्य विवेच्यते। तदुपायतया तत्त्व सालङ्कारस्य काव्यता॥ शब्दार्थौ सहितौ वक्र-कवि-व्यापारशालिनि। बन्धे व्यवस्थितौ काव्य तद्विदाह्ल्लादकारिणि॥ उभावेतावलकार्यौ तयो पुनरलकृति। वक्रोक्तिरेव वैदग्ध्यभङ्गीभणितिरुच्यते ॥ इति ।

वयमत्रैव विमृशाम- ध्वन्यालोके ध्वनित्वेन ध्वनिकारस्य यन्मतम्। सर्व तत् कुन्तकाचार्येर वकरोक्त्या सजिघृक्ष्यते॥ १६ ॥ ध्वनिना सुरसास्येन1 विपुलाभोग-शालिना। निगीणं निखिल त्यवत्वाऽलङ्कार-पवनात्मजम्२। १७॥

एव वक्रोक्तेरपि ध्वनावेवान्त पात इति स्थितम्। तस्या अलङ्गारेऽन्त :- पातस्योक्तिस्तु प्राचामनुरोधमाश्रित्य ।। २० ॥

अलङ्कार इति। अलङ्कारपदमत्रोपमाद्यखिलविशेषोपलक्षणम्। तब अलङ्कारो नारायणस्थानीय, ध्वनिश्च नरस्थानीयः । नारायण एव हि नर इति नरस्य नारायणाभिन्नत्वमिव ध्वनेरप्यलङ्काराभिन्नत्वं सूचितम्। सूचित चानेनौपम्योपन्यासेन महत्त्वमप्यलङ्कारध्वन्योः॥२१॥

यद्वेति। प्राचा किलालड्कारिकाणा यदेव तत्त्वजातमलङ्काराख्यया प्रतिपिपादयिषितम्, तदेव रीतिसज्ञया, तदेव ध्वनिसज्ञया, तदेव च वक्रोक्तिसज्ञया। एतच्चतुष्टयप्रतिपादकाना ग्रन्थाना मध्ये सर्वेषामेव

१. वक्रोक्तिजीवितकारिका. १।६,७,१०। २ सुरसाख्यान बाल्मीकोये रामायणे सुन्दरकाण्डस्य प्रथमसर्गमध्ये प्रसिद्धम्। उपभयानया व्वने फल्गुत्व वृथारम्भत्व च सूचितम्।

काव्यस्यात्मा. अलङ्कार ४३

विषयाणा गुणप्रधानभावेन सगृहोतत्वात्। यथा चैतत् तत् तेषा तेभ्य- स्तेभ्यो ग्रन्थेभ्य एवावगन्तव्यम् अवधानेन। ततर्च सस्कृतकाव्यशास्त्रे महासज्ञा: खल्वेता यद् अलङ्कार., रीति., ध्वनि, वकरोक्तिश्चेति। एकैव सुरभि:, एकमेव तस्या ऊध, एकमेव च पयः। अनेकत्व तत्र स्तनेष्वेव, धारासु च तद्गतासु। एव च यथा धारास्तनभेदेन सुरभे। पयो न भिद्यते तर्थेव तत्तदाचार्यशेमुषीणा भिन्नत्वेऽपि, भिन्नत्वेऽपि च प्रतिपादयित्रीणा महासज्ञानाम् एकैव भगवती कविता, एकमेव च तस्याश्चमत्कारनिदानम्। अयमत्र विशेषो यद् ध्वनिसज्ञा प्रोढिमात्रेणैव प्रवर्त्तिता, अन्याश्च सज्ञा तास्तान् गुणानुपलक्ष्य। नहि कुत्रापि कोषादिषु काव्यस्य, प्रतोयमानस्य वार्थस्य कृते ध्वनिसज्ञा लभामहे सस्कृतवाङ्मये ॥ २२॥

रस इति। उपपादित हि रसस्य ध्वनित्वम्। इदानी विकल्पमुप- स्थापयाम। तथा च रसस्य ध्वनित्वमपि न क्षमम्। तस्य सामाजिका- त्मनि विद्यमानत्वात्, ध्वनेश्च काव्यधर्मत्वात्। ननु चमत्कारप्राधान्य- शालिप्रतोयमानार्थत्व ध्वनित्वम्, ततश्च ध्वनेरपि न काव्यधर्मत्वम्, प्रतोयमानत्वेन अर्थान्तरस्यापि सामाजिकबुद्धिमात्रनिष्ठत्वात् इति चेतु, ध्वन्यतेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या, धवनतीति व्युत्पत्त्या वा काव्यस्य वाच्यार्थ- स्यापि च ध्वनित्वस्याभिनवगुप्तादिभिरूरोकृतत्वात् सूपपादमस्य काव्य- ध्मत्वमपि। यदि च सामाजिकधमंत्वमेव ध्वनिसज्ञकस्य प्रतोयमान- स्यार्थस्य स्व्रीचिकीर्षित तहि प्रसन्ना एव वयम्, प्रतिपक्षेणापि काव्यस्य ज्ञानात्मकत्वमेवेत्येतस्य स्वपक्षस्य समर्थनात्। यच्चेदमौचित्य तदपि रसविध्नापहाररूपमेवेति दोषाभावत्वमस्य, अहरहः सन्ध्योपासनस्येव। न हि सन्ध्या कस्मैचिद् गुणाय कल्पते, अनुपास्यमाना तु प्रत्यवायायेति प्रत्यवायरूपदोषाभावरूपत्वमेव तस्याः । एवमेव सर्वाङ्गशालित्व नाम न गुण, अपितु काणखञ्जकुणित्वादिदोषा- भाव एव। ततश्चानौचित्यापहार एवात्रौचित्यम्। तच्चाभ्यहिततम-

४४ काव्यालकारकारिका [२३-२५]

मेव रसायेति न तस्य गुणत्वेन गणना। न हि पुत्र. पितरौ प्रणमतीति गुणवत्त्व तस्य, कुपुत्राभावरूपदोषत्वपरिहार एवासौ यत् पित्रोरभिवादनम्। ततश्च रस औचित्य च नार्हतः प्रस्थानपदवाच्यता काव्यदर्शने, रसस्याकाव्य-[ सामाजिक ]-निष्ठत्वात्, औचित्यस्य च दोषाभावस्वरूप- त्वात् ॥ २३ ॥ अस्मन्मत इति। काव्यस्य हि द्वौ पक्षौ प्रमेयपक्ष., प्रमातृपक्षश्चेति। प्रपञ्चयष्यते चैतद् विस्तरेणाग्रे। तत्र काव्यस्य यद् अङ्ग शरीर तत् प्रमेयम्। प्रमाता पुन. सामाजिकचैतन्यम्। तत्र प्रमेयमात्रस्य वीक्षणे परीक्षणे क्रियमाणे ध्वन्यतेऽस्मिन्निति लोचनाभिमतया व्युत्पत्त्या ध्वनिरपि काव्यालङ्कारकोटिमेव प्रविष्ट। तत्र दृष्टान्त. सोमोऽग्निश्च। सोमो ह्यन्नम्, अग्निश्चान्नाद। यथैतत् तन्नाप्रत्यक्ष वेदविदाम्। अन्नादो ह्यन्नमत्त्वा स्वस्वरूपमात्रेण प्रकाशते, अतिशयोक्तिन्यायेन। एवमेवालड्कारोऽपि ध्वनि कवलीकृत्य काव्यशरीरगते चमत्कारसाम्राज्य ऐकाधिपत्यमाच्छिनतति। एव च यथा विश्वस्यास्याग्नीषोमात्मकत्व प्रतीत- चरम् तथैव काव्यविश्वस्यापि ध्वनिरूपालङ्कारात्मत्व सुशकप्रतीतिकम्॥२४॥

काव्यस्याङ्गेति। अङ्ग काय नः अस्माक न तु प्राचाम् । ततः उक्तचरेण हेतुना प्रमेयमात्रपरीक्षाया केवल. अलङ्कार एवैक काव्य- धर्मतयाऽवशिष्यते, दिवौकसामरण्यान्या नन्दनाख्ये देवोद्याने मधुमास इव। यथा हि स्वतः सुभगमपि देवोपवन मधुमासमासाद्य सुषमाति- भूमिमासादयते तथैव काव्यमपि अस्मदभिमतमलङ्कारमवाप्य। यथा च देवोद्यानाय नित्यस्थितिक-मधुमासातिरिक्तस्य नास्त्येवापेक्षा प्रसाधकस्य तथैव प्रकृतेऽपि अलङ्कारातिरिक्तस्य काव्यायेति सादृश्यसम्पत्त्याऽनयाSS- गूंरितम् ॥२५॥

अयमत्र सिद्धान्तसग्रह - औचित्यं च रस चापि त्यकत्वा चत्वारि केवलम्। प्रस्थानानि, भजन्त्येतान्यपि कृत्स्नान्यभिन्नताम् ॥१८।

काव्यस्यात्मा अलङ्कार ४५

एतेषु सम्प्रदायत्व द्वयोरेव समञ्जसम्। अलड्कारो ध्वनिश्चेति सज्ञयोर्ग्रन्थसन्तते ॥ १९॥ प्रमेयमात्रनिष्ठत्वादनयोरपि केवल. । अलङ्कारो हि काव्यस्य धर्मता याति मन्मते ॥२०॥ इति॥

A Six Schools in poetics.

1 Rasa Mood, emotion or Sentiment,

11 Alamkāra Figures of speech,

111 Rītı Style or Diction,

iv Dhvanı Suggestion,

v Vakroktı Expression excelling the common onel &

v1 Aucitya Decorum or propriety

B I In K 19 the classification represents the poetics propo- sed in 900th A D and afterwards Before it every characteristic of poetry was termed as Alamkāra. And this concept was surviving upto the 1700th AD. 1 e. upto Jagannatha but only in the subconscious mind.

II In Dhvani-school 'Rasa' is one of the three major kınds of Dhvanı

III. To Anandavardhana and his devotees Riti does not have any independent significance apart from Guna. In their own term the gunas are assumed as the qualities of Rasa too It is also accepted that these Rasa-gunas are the guiding factor's of the gunas of sounds and meanings Here one should be conscious of the fact that Anandv does not discard

1. Dr. S. K De P 185 H. S P 1960 Ed

काव्यालकारकारिका [१९]

the existence of gunas in sound and sense, while propagating and advocating for the Rasa-gunas IV. The merger of Riti and gunas means-they are no more soul of poetry as it has been transferred to the Dhvanı

V According to Anandav Aucitya is the foremost quality without which rasa cannot exist This way Aucitya stands as the feeding quality of Rasa-dhvanı VI Reality is this that Vamana's school should be named after 'Saundarya' and not after Rīti even if Vāmana ıs heard speakıng as 'Rītiratma Kāvyasya' or Rītı is the soul of Poetry' To Vamana Riti is but a means of 'saundarya' and logically no means can ever reach the height of the soul And the soul is all the tıme main or chief

VII In the Mahabharata Arjuna is the incarnation of Nara whereas Narayana presents himself in the shape of Śrikrsna, the charioteer and loser brotherinlaw of the former Of course man is the gainer brotherinlaw of God in Vedic philosophy In the Puranas Nārāyana God is venerated only after he is a friend of Nara man. 'Narayanam nara-sakham Saranam prapadye'-\ The first verse of almost all the Puranas ] [K. 19 ]

I If the milk is same no currents could be felt different in taste, though they may become different in shapes, in breadth, in thickness and in length This way all the rhetoricians have realized all the qualities of poetry and each of them is true to his findings, emphasized under different heads Alamkāra, Guna, etc. Every

Schools of Poetics ४७

rhetorician undertakes to define and illustrate all these elements, but chooses only one term for all and impha- sizes on its preponderance.

II. Here lies one thing notable : Upto Mammata none has declared Alamkara as the soul of poetry and yet this Alamkara-school is running and coming down from centuries to centuries Irony is this that while using 'Alamkara' term for Alamkara-school what is meant is Upama, Rūpaka and other figures of speech when the reality is different If one regards Vakrokti as Alamkara Kuntaka is the first rhetorician who origi- nates this Alamkara-school, and consequently Vakrokti and Alamkära merge into each other Now the number of the schools comes down from six to five One may remember Kuntaka's proclaimation-'Sālamkārasya Kavyata'='Poetry is no more poetry without Alamkāra' Meanwhile on the lines set by me ( in note-VI on page-46 ) one would say Vämana is the first rhetorician who declared Alamkara as the soul of poetry, as he accepts his 'Saundarya' as Alamkāra 'Saundaryam alamkarah' but he too will not be able to proclaim the upama, rupaka, etc., as the soul of poetry for the 'Saundarya' is totally different from these figures of speech, whereas the Alamkara-school is limited 'upto these figures only Even them one is unable to protect the number of schools from its decrease

III According to Alamkara-sarvasvam gloss by Mankha on the 'Alamkārasūtra' of Ruyyaka or Rucaka right

काव्यालकारकारिका [१९-२@]

from Bhamah ( whom they regard as the first rhetori- cian after Bharat ) to Rudrata ( 900th A D ), the auther of Kāvyalamkara in 16 chapters, all the sorts of suggested meanings were included into different Alamkāras just as Paryāyoktam, Aprastutaprasamsa and others Accepting the denoted meanıng ( Laksya Artha ) Vamana too has admitted the Vakrokti as Alamkara and thus, as Mankha says he included the dhvanı also into the alamkara though partly. As the guna and upama etc are identical in the view of Udbhata and others, Alamkāra is the only quality which reaches to the prominence This way, though speaking of alamkara all these rhetoricians pay their attention to all the other elements also related to poetry

Kuntaka, while illustrating his scope of vakroktı pervades very clearly all the other poetic elements in it. This is how the minds of all the rhetoricians were working around the same property and were giving prominence to this or that element without leaving others totally asıde And hence in my opinion Dhvanı has swallowed all the other elements except Alamkara like the very mouth of Surasa which could swallow every thing but one Hanūman As Hanūmān was wiser than Surasā. Alamkara too is more mighty than the theory of Dhvanı [K 20]

I. The sımile in K 24 is derived from the vadic science, where fire is called 'Annada' the eater of 'Anna'-the edible goods and soma is named as 'Anna'. These

Alamkāra ४९

two are the only elements which are the final entities and which beget the entire world phenomena. At the end the fire swallows the soma and remains all alone. So does the Alamkara in poetry. It pervades even the all pervading element called Dhvant, if not made limited up to the figures of speech only

II, In Indian faith the heavenly garden of gods is never bereaved of spring So is the position of Alamkara and poetry In nutshell 'No glory of garden can exist without spring and no poetry can exist without Alamkara Adequacy as such -[K 25]

अधुना अलंकारस्य काव्यात्मत्वं कण्ठरवेणैव ब्रूमहे

काव्येऽलङ्कार एवात्मा स एवास्मिन स्थितो यतः । अन्यकायस्थितो धर्मः किमन्यत्रात्मतां व्रजेत् ॥२६॥ एवं सति न कोऽपि स्यान्मृतोऽस्मिन् मर्त्यभूतले। यावत् सर्वेऽपि निष्प्राणा न भवेयुः शरीरिणः ॥२७।।

26 Only Alamkara is the soul of poetry, since that is the only quality which resides in the body of poetry. Any thing that does not live in one's body can never be accepted as one's soul

27. Otherwise none will be treated as dead even on this mortal earth till [ there remains even a single being alive or till ] all are dead.

५० काव्यालकारकारिका [२६-२७]

किम् कथमति भाव। न हि देवदत्तशरीरस्थेनात्मना यज्ञदत्त आत्मवानित्यदीर्येत। स हि देवदत्तशरीरस्थ एव धर्मो येनासावेवमुच्यते। एव सति सामाजिकस्थितेन रसेन काव्यस्य सात्मत्व निरुपपत्तिकमेव। येन च सोषपत्तिक सोऽलड्कार एव काव्यकाये कृतस्थितिः ॥ २६॥

अन्यस्यात्मनान्यस्यात्मवत्त्वे कस्मिश्चिदेकस्मिन्नपि प्राणिनि प्राणिति मृते वा सति सर्वेऽपि जीविता वा उच्येरन्, मृता वा। ततश्च कृत- मन्येषा शरीराणा प्राणधारणेन। आपतित चैव चतुर्वेदविदावरस्य भगवतः सर्वपितामहस्य बालिशत्वम्। को ह्येवविधो भवेत् यस्तृणेनैव कार्यस्य सम्भवे पर्वतमुपाददीत।

स्थितमेव काव्यकायस्थितेनैव धर्मेण काव्यस्यात्मवत्त्वम्, न त्वन्यदीयेन केनचिद् धर्मेणेति।

एतच्चेदप्रथमतयाऽस्मदुपज्ञतया वा न नेयम्, कुन्तकेनापि "सालङ्कारस्य काव्यता'" इति ब्रुवाणेन घण्टापथस्यास्योन्मीलितचरत्वात, वामनेनापि च सौन्दर्यस्यालङ्कारत्ववादिना२॥ २७॥

Rasa is the property of reader who is not poetry. Therefore rasa can not be accepted as soul of poetry. If we accept rasa as soul of poetry our whole system of logic is disterbed. Logic does not allow any thing as soul of body with which it is not physically connected. [K. 26 ]

१. वक्रोक्तिजीविते १।६-'अलकृतस्य काव्यत्वम्, न पुन. काव्य- स्यालड्कारयोग. । २. काव्यालकारसून्रम् १।१।२।

अलकारलक्षणे पूर्वपक्षा.

अलङ्कारलक्षणम् [पूर्वपक्षा: ] अथ 'किस्वरूप एषोडलङ्कारो यदर्थमेतावानाडेस्बर'ति प्रश्ने- १ "काव्यशोभाकरा धर्मा अलङ्कारा" इति दण्डी। २ "गुणा खल्वेवविधा, न त्वल्कारा, ते हि काव्यशाभातिशय हेतव" इति वामनः। ३ "य एव गुणास्त एवालङ्काराः, उभयेषामपि समवायेनैवाव- स्थानादि"ति १उद्भट-जयरथौ। ४. आस्ता नाम गुणा अलङ्काराश्चेत्युभयेषामपि समवाय एवाधेय- तावच्छेदक. सम्बन्ध., साक्षात्पारम्पर्येण नित्य-वैकल्पिकत्वेन च रसोप- कारकत्वादस्त्यनयोर्भेद.। तत्र साक्षादव्यभिचारेण च रसोपकारका रसैकनिष्ठा धर्मा गुणा, शब्दार्थ-रूपाङ्ग-द्वारा तत्स्थतया कदाचिदुप- कारकाश्चालङ्कारा' इत्यभिनवगुप्तमम्मटप्रभृतय । ५ रसादिव्यङ्गयभिन्नव्यड्ग्यभिन्नत्वे सति शब्दार्थान्यतरनिष्ठा या विरषयितासम्बन्धावच्छिन्ना चमत्कृतिजनकतावच्छेदकता स्वरूपसम्बन्धेन तदवच्छेदकत्वमलङ्कारत्वमि"ति च वैद्यनाथ-देवशङ्गरप्रभृतयो नव्या।। सेय सुबन्धुरा२ कथा। अपि श्रुता समीक्षावेतालेन भवता। आ वेताला एव वय समीक्षावधूयौवनपरिभोगे। य इमेऽवच्छेद- कार्वच्छिन्नता-मायिका नव्यास्तत्र भवता का मति. ? अलमेतेषा कथया। एते हि नालिकया जल पाययन्ति, न साक्षात। तटस्थं खल्वेषामलड्कारलक्षणमिदम्, न स्वरूपस्पर्शि । १. काव्यप्रकाशस्याष्टम उल्लासेऽलङ्कारकारिकावृत्तौ मतमिदमुपलभ्यते। टीकाकाराश्च भामहवृत्तौ उद्भटस्येद मतमिति टीकन्ते। जयरथ पुनरलङ्का- विमर्शिन्याम् 'लौकिकाना हारादीनामलङ्काराणामलङ्कायेण सह सयोग. सम्बन्धः, काव्यालद्काराणा पुनरलङ्कार्येण सह समवाय सम्बन्ध' इति पुनरुक्तवदाभासा- लड्कारप्रकरणे। द्र० अस्माकमलङ्कारसवस्वहिन्दीभाष्यपुस्तकस्य ४८ पृष्ठे। २ बन्धुरा उद्घातिनी-त्यपि।

५२ काव्यालकारकारिका [२८-३०]

यत्र तादृशी अवच्छेदकता तत्रैवानङ्कारत्वमिति सैव कथा या भवन्ना- मधेयपूर्वाध१ विश्रुताया' कस्याश्चित् पुण्यसरितस्तटभुवि। "य: कौमारहर स एव हि वर" इति ब्रुवाणाया कस्याचिच्चपलाया। आ ज्ञातम्, त्रिशङ्कवो भवन्तोऽलड्कारलक्षणपरिज्ञाने। किन्तु वेतालीकृता वय किं नु ब्रवामाश्रद्धेयवचना ? अथ 'बालादपि सुभाषितमिति वर्त्ततेतरा प्राचामापद्धर्म। तेन भवानपि न नास्ति श्रोतव्यवचन इति स्पृश्यता भवतापि मार्ग एष' इत्युच्यते, तद् अवदधीरन्नार्या विषवैद्यानामस्माक स्यादेव कदाचिदुपशमायालङ्कार- लक्षणचिकित्सा। अवहिता एव, उच्यतामिति चेद् इयमेषा- [सिद्धान्त. ] 'अलं-भावो ह्यलङ्कारः', स च सौन्दर्यतत्कृतोः। विभक्तात्मा विभुर्जीवब्रह्मणोश्चिद्घनो यथा॥२८॥ अनलो भगवान् मूलभूतौ विश्व-चमत्कृतेः । पुष्पवन्तावभिव्याप्य यथा सम्यग् विराजते२९॥ अलङ्कारोऽपि काव्यस्य तथा सौन्दर्य-तत्कृतोः। अभिव्याप्य स्थितस्ताभिस्ताभिर्व्युत्पत्तिभिर्विभु: ॥३०।। E New concept of Alamkāra 28 'Alamkāra is an Adequacy', and that holds two-fold nature (1) Saundarya or beauty itself and (11) the source of the beauty The Alamkara or Adequacy pervads both, as the spirit pervades (both) Jeewa and Brahman १ 'रेवाप्रसाद'-इति नाम्नः पूर्वार्धो 'रेवा'। तन्नामा पुण्यसरित् नमदा।

अलकारलक्षणे सिद्धान्त: ५३

29. As, in both the manifestatives of worldly charm : the sun and the moon, only one Lord Fire stands with its full glory -- 30. The Alamkara stands for both : poetic charm and its resources likewise To fit the word Alam- kara in both the views one may investigate this and that etymology अलभावोऽलत्वम्। तच्च पर्याप्ततापरपर्यायपूर्णतारूपम्। सौन्दर्य शोभा, तत् करोति जनयतीति तत्कृत् शोभाजननानि तत्त्वानि। 'सोऽहम, अह ब्रह्म, ब्रह्मवास्मि' इति वेदान्तमहावाक्येश्च सुप्रतिपादितचर जीव- ब्रह्मणोरैक्यम् ॥ २८॥ 'एकयोक्त्या पुष्पवन्तौ सुधाकरदिवाकरावि'ति अमरववनात् पुष्प- वन्ती सूर्याचन्द्रमसौ। एक एवाग्निद्वयोरप्यनयोविभ्राजमान इति वेद- विज्ञानविद । तत्रापि यथा १कृष्णेऽपि चन्द्रमसि मूर्च्छिता रविरश्मय- स्तमेत चन्द्रिकाऽमृतवर्षिण विदधत तथैव रूपकादीनपि सौन्दर्य चमत्कारो वा तज्जनित. ॥ २९ ॥ ताभिस्ताभिर्व्युत्पत्तिभिरिति। तत्र घञो भावकरणयोरेव विधानात अलकृतिरलद्कार इत्येका व्यत्पत्ति., सा चैषा सौन्दर्यं स्पृशति। अलक्रियतेऽनेनेति च द्वितीया व्युत्पत्ति, सा चैषोपमादीन् विसिनोति। तृतीया च व्युत्पत्ति: कर्मण्यणा अल र्पर्याप्त करोतीत्यलङ्कार इति। अत्रालमिति द्वितीयार्थकमव्यय साय प्रातरिति सप्तम्यर्थकमव्ययमिव। सा चेय तृतीया व्युत्पत्ति. सौन्दर्य, सौन्द्यंजनकानुपमादीन् विशेषान्, अन्याश्च तथाविधानर्थान्तरादीनधिकरोति। यथा चैतत् तत् प्रतिपा- दितमेवास्माभि प्रथमकारिकोपस्कारे॥ ३०॥

१. चन्द्रबिम्ब हि मुख्यत कृष्णमेवेति ब्राह्मणवाक्येभ्यः प्रतीतचरम्। २. 'अल भूषण-पर्याप्ति-शक्ति वारण-वाचकम्' इत्यमरः ।

५४ काव्यालकारकारिका [३०-३१ ]

I. Again the vedic concept of cosmology is adopted to clear the pervassiveness of Alamkara The fire is the only element which shines in the sun as well as in the moon, and hence fire is the only reality of all the illumining goods. II For 'Alamkara'-word two etymologies are suitable. One aaay qin ie one which makes any thing adequate, by applying the au suffix fixed for the nominative case presided with the wordof an accusitive-case ending according to Panini's sūtra iozu [ 2 3 1 ] The word ay willestand here for the accusitive cas just like the words सायत and प्रात for locative Another etymology is well known and that 1S भावव्युत्पत्ति which means the Beautification itself. The letter one is based on the suffix [ Panini's sūtra 3 3 117 applicable to both ल्युट and घञू ], -[K 30]

अलंभाव एव दृष्टान्तान्तराणि- वटस्य बीजं वृक्षश्च महाञ्छाखाशतैर् वृतः। तस्य चित्रं च यत् तत्राप्यलंभावोऽयमीक्ष्यताम् ।।३१। शैल: शिळा तथा मूर्तिर्मृत्स्ना पिण्डस्तथा घटः। सुमनोभिरवेक्ष्यताम् ।३२। Other Illustrations to Adequacy. (a) Natural 31. This Adequacy may be observed in the [ very small ] seed of fig-(vata)-tree. With its hundreds of trunks and branches the fig-tree itself may be taken as an example to realize this adequacy.

अलकारतत्त्वे दृष्टान्ता ५५

And again its (small) replica, photo, picture, painting or idol may also be put forth to repre- sent the same in its fullness.

(b) Cultural 32 So are-mountain, rock and image, as well as clay, globe and vessal. Even among these two groups of the above three goods the vision of fullhearted critic may pick-up adequacy very well.

अलभाव एष सकोचविस्तरान्यतरपरिगतविभव इति दष्टान्तमुखेन ब्रूमो वटस्येति। तथाहि वटस्य यद बोज तद् अतीव लघुकायम्, यश्चास्य वृक्ष. स शाखासाहस्त्रीपरिवृतो विततमूर्त्ति। अस्य च सुमहतो वटवृक्षस्य यच्चित्र तत् पुनरपि स्वल्पशरीरमेव। लभ्यत एव चैतेषु त्रिष्वपि पर्याप्ति. प्रत्येकपर्याप्ता, ततर्च लभ्यत एव किमप्यपूर्वं सौन्दर्य सर्वेष्वप्येषु पृथक्-पृथक्। एव बीज-वृक्ष-वृक्षचित्र-दष्टान्तेन व्यञ्जित. सक्षेपसम्पुटितो विस्तर, समाससम्पुटितो व्यासश्च विस्तरस्वरूपः। अत्र च परिवर्तने रुचिभेदः, अरुचिनिरासश्च मूलम्। दृश्यन्ते हि क्रमाभेद- मादाय प्रवर्त्तमानेषु वैरस्यकालुष्याणि प्रतिनवक्रमैकपरिमार्जनीयानि। अत एव श्रीहर्षोऽपि जगति मिथुने चक्राव्रेव स्मरागमपारगौ नवमिव मिथ सम्भुञ्जाते वियुज्य वियुज्य यौ। सततममृतादेवाहाराद यदापदरोचक तदमृतभुजा भर्ता शम्भुर्विष बुभुजेतराम्।। (नैष० च० १९.३४ ) इत्येव परिवर्तने समधिका रुचि पश्यति। सर्वथा क्रमपरिवर्तनौप- यिकश्चमत्कार एवालम्भावाय नियामक. ॥३१॥

५६ काव्यालकारकारिका [३२]

समास-व्यास-क्रममेव दृष्टान्तान्तरमुखेनापि ब्रूमहे शैल इति। शैलोऽतिविशाल, शिलापि शैलापेक्षया लघीयस्यपि न न विशाला, मूर्तिः पुनर्नातिविशाला। चमत्कार पुनरुत्तरोत्तरमारोहक्रमेणावरोहक्रमेण वातिभूयान्। एवमेव मृत्तिका, पिण्डः, घटश्चेति त्रितयमपि तथैव निस्सीम- महासीम-लघुसीमतया प्रथितम्। तत्रापि आरोहावरोहक्रमेण चमत्कार: प्रतिव्यक्ति यथातद्रुचि भिन्न । अत्र बीज-वृक्ष-वृक्षचित्र-दष्टान्तो'नैसर्गिक,

मानुषशिल्पबहल इति निपुणमतिभि स्वयमेव विभावनीयम्।

नन्वेतेन सुमहतोपन्यासेन प्रकृते किमायातमिति चेत् रामायण रघुवशस्य द्वादश सर्ग चानुशीलय, महाभारत भारतचम्पू वेणीसहार वा। कस्तत्र विशेष, चमत्कारापरर्याय पर्याप्तभावमृते। मूर्तिद्ष्टान्तर्चात्र सर्वविधशिल्पसग्राहकः । मूर्तौ हि न भवति केवलमाकारमात्रम्, अलकरण- स्यापि तत्र प्रतिष्ठापनात्। तदित्थ व्याख्यात एषोऽलम्भावापरपर्यायः अलकार ॥ ३२॥

I These illustrations represent the three stages starting from elaboration and tending towards abridgement of samskita-lıterature- (1) the samhıtā-stage, (11) the upanisad-stage and (111) the sutra-stage and again (1) the stage of the Rāmayana and Mahabhārata 11) the stage of epics lıke Kumärasambhavam and (111) the stage of stray poems lıke the satakas by Amaru and Bhartrhari or the anthologies of Hala sātavā-

१. चित्रस्य जलादिष्वपि दर्शनान्नैसर्गिकत्वमपि। २ श्ालग्रामशिलाया भगवतो नमदेश्वरस्य च प्रतिमाया अपि नसर्गिकत्वमेव। मनुष्यर्घटटिताया मूत्तौ तु मूर्त्तिशन्दो भूम्ना प्रचलित इत्यर्धनसर्गिकत्वोक्ति:।

Alamkāra Illustrations ५७

han and others Where do we not realize this very adequacy of an effective expression ? Here both : the elaboration and the abridgement are equally adequate.

II. By the word picture one may hold here its reflection in the water There-in the image of picture is a natural one. From the point of view of this naturality, same is the case of seed and tree III The idols too are of two kinds one which is natural svayambhū Just as the idol of Sālagrāma, of Narma- desvara Sıva and all the Jyotorlinga's of Samkara. Other category of idols is where they are sculptured by the artists and enshrined by the vedic ceremonies But the vessal represents the craft only which totally depends on the human offorts IV With help of the analogies of reflection, idols and vessal every type of poetry is indicated Poetry may be of premeditated nature or sponteneous one In either case there may be elaborations and abridgements What would appeal to the particular reader can-not be decided beforehand The choice of reader would also be of changeable trends An abridgement may inspire one to go through its elaboration and an eloboration too may trans form one's interest in its abridgement This way the individual difference has no meaning in the enjoyment of an artistic work.

५८ काव्यालकारकारिका [३३-३४]

अलकारस्य स्वरूपलक्षणमुपपाद्य साम्प्रतमस्य पूर्वाचार्यप्रतिपादितां वाच्यता निराचक्ष्महे- अलंकारोऽपि वाच्यत्वं नैव स्पृशति जात्वपि। सौन्दर्यमात्रोल्लापेऽपि स्याच्चत्कृतिरन्यथा ।३३॥ तत्रैव युक्त्यन्तराणि- वाक्यार्थ एवालंकारो वाक्यार्थश्च समन्वय :- । पदार्थानां, स संसर्ग - मर्यादा - मात्र - गोचरः॥३४।।

33. Alamkāra . adequacy and figures of speech both, too can not be caught into words under any cir- cumstances Other-wise charm should be felt even on the simple utterance of the word 'beauty' Other argumet 34 The Alamkara is, or resides in, the syntactical meanng and the syntactical meaning is only relativity lying in the meanings of constituent word of sintax ( See Page 61 ) स्थितमेतद् यद् द्विविधत्वमलकारस्य सौन्दर्यात्मना, तत्प्रयोजकी- भूतोपमाद्यात्मना च। तत्र यदाद्यमस्य रूप तस्य रसन्यायेनैव सामग्री- मात्रोदितत्वम्, न तु सौन्दर्यादिशब्दवाच्यत्वम्, केवलस्य सौन्दर्यादेः शब्दस्य प्रयोगात् सौन्दर्यानुभवस्यानुदयात्, ऋतेऽपि च तत्प्रयोग सामग्री- सद्दावे तस्यानुभवस्य सार्वजनीनत्वात्। उल्लाप. उच्चारण प्रयोग इति यावत्। चमत्कृतिसारो ह्यलकार.। नास्ति च सोन्दर्यादिशब्दमात्रप्रयोगे सा। यत्र चास्ति सा चोपमानोपमेयादिसामग्री। ततश्चान्वयव्यतिरेकाभ्या स्थित 'सौन्दर्यरूपोऽलकार' सौन्दर्यादिशब्दवाच्यतां न स्पृशती'-ति ॥३३।

५९

द्वितीयस्य च रूपस्य वाच्यतासहत्वमुदीरितचरमेव ध्वनिका- रादिभि.१। अस्मन्मते पुनरत्रापि न ह्येव सम्भवति वाच्यत्वम्। अत्र हेतुः काव्यस्य वाक्यार्थात्मकत्वम्। यो हि वाक्यार्थ स हि स्वप्नेऽपि न वाच्य, तस्य पदार्थसार्थसम्बन्धमात्ररूपत्वात्, सम्बन्घस्य चास्य ससर्ग- मर्यादामात्रभास्यत्वात्। ससर्गमर्यादा चाकाडक्षा। आकाडक्षा चैक- पदार्थानुयोगिकाऽपरपदार्थ-प्रतियोगिक-ससर्ग-भासकः समभिव्याहार । स चासौ वाचिको बौद्धश्चेति न मौनिग्रन्थे मौनिनैव वाच्यमानेऽव्यापि । असौ च न वृत्ति-शक्ति-वाचकत्वाभिधादि-शब्द-वाच्य-व्यापार-विशेष- सतत्त्वः। एव च वाक्यार्थस्यावाच्यत्वे का नाम वाच्यताकथालकारस्यापि वाक्यार्थरूपस्य वाक्यार्थनिष्ठस्य वा२। नन्वलकारस्य वाक्यार्थरूपत्वे वाक्यार्थनिष्ठत्वे वा कि नु प्रमाणमिति चेद् आनन्दवर्धन एव ध्वनि- प्रस्थानपरमाचार्य। स एव हि "वाच्यः प्रसिद्धो य प्रकारैरुपमादि- भिरि"-उति, "शरीरीकरण येषा वाच्यत्वेन व्यवस्थितमि"४-ति, "अलकारविशेषरूपेणार्थेने"-ति च ब्रुवाणोऽलकारस्य वाक्यार्थ- रूपतायाम्, "शब्दार्थशरीर तावत् काव्यम्, तत्र शब्दगताश्चारुत्व- हेतवोऽनुप्रासादय, अर्थगताश्चोपमादय" इति ब्रुवाणश्च वाक्यार्थ- निष्ठताया प्रमाणम्। द्वितीयपक्षे चास्य प्रथमपक्षाय प्रमाणत्वेनोपस्थिते "वाच्य प्रसिद्ध" इति, "शरीरीकरण"-मित्यादि वचने अपि समर्थके प्रसिद्धशब्दस्य तत्सम्मत भूषितत्वरूपमर्थमादाय आदाय च "वाच्य- त्वेने"-ति पदस्याभिनवगुप्तेनापि दशित "वाच्यत्वे न" इतिच्छेदम्। एव सति "वाक्यार्थं एवालकार" इत्यत्र "वाक्यार्थ"-पदमलकारस्य

१. वन्यालोकस्य १।३ कारिका २ ध्वन्यालोकस्य २/३० कारिका ३ ध्यन्यालोकस्य २।३१ कोरिकावृत्ति।। ४. ध्व-यालोकस्य १।१ कारिकावृत्ति. । ५. काव्यप्रकाशस्य पश्चम उल्लासे व्यञ्जनासिद्धियास्त्रार्थारम्भ ।

६० काव्यालकारकारिका [३४]

वाक्यार्थरूपतापक्षे प्रथमान्ततया नेयम्, वाक्यार्थनिष्ठतापक्षे पुन सप्तम्यन्ततया। ननु "देवदत्त गामानये"-त्याद्युत्तमवृद्धवाक्य श्रुत्वा मध्यमवृद्धे सास्नादिमन्तमर्थ देशाद् देशान्तर नयति सति तच्चेष्टा हेतूकृत्याज्ञातोत्तम- भाषस्तटस्थ श्रोता "अनेनास्माद् वाक्यादेवविधोऽर्थं प्रतिपन्न" इत्यनु- मिनोति। ततश्च 'असत्यनयोः सम्बन्धे न ह्येवासौ प्रवर्त्तेत वाक्यमिद श्रुत्वा तादृशे कर्मणी"-त्यन्यथानुपपत्तिरूपयाऽर्थात्त्या तयोरखण्डयो- र्वाक्यार्थयोर वाच्यवाचकभावलक्षण सम्बन्ध प्रतिपद्यते। पश्चाच्च 'चैत्र गामानय, देवदत्ताश्वमानय, देवदत्त गा नय' इत्यादिषु प्रयोगेषु आवापो- द्वापाभ्या तस्य तस्य पदस्य तत्र तत्रार्थे पृथक् पृथक् शक्तिमवधारयति। एवमन्वयव्यतिरेकाभ्या प्रवृत्तिनिवृत्तिकारि वाक्यमेव प्रयोगयोग्यमिति वाक्य एव शक्ति, वाक्यार्थ एव चाखण्डो वाच्य' इत्यन्विताभिधानदिशा का नु विप्रतिपत्तिरलकाराणामपि वाच्यत्वे"-इति चेत्, साधु, इदमत्र केवलमवधारयन्तु-"देवदत्त गामानये"-ति वाक्ये "गोकर्म- कानयनानुकूल-व्यापाराश्रयत्वविशिष्टे" देवदत्ते गृहीता शक्ति भिन्न- कर्मकेषु, भिन्नक्रियाकेषु, भिन्नकर्तृकेषु च "देवदत्ताश्वमानय, देवदत्त गा नय, चैत्र गामानय" इत्यादिषु व्याहारेषु कथकारमुपयुज्येते'-ति। यद्युच्यते-"तत्र पूर्ववाक्यगृहीता सम्बन्धगता विशेषास्त्यज्यन्ते, सबन्ध- सामान्य तूत्तरत्र वाक्यार्थबोध उपयुज्यते। एव चोत्तरत्र वाक्यार्थबोधे गृह्यमाण सबन्धविशेषःपूर्ववाक्यार्थबोधागतेन सबन्धसामान्येनावच्छाद्यते, अवच्छाद्यन्ते चोत्तरवाक्यार्थगता. पदार्थाः परिहृत-सम्बन्धीय-विशेषैः पूर्ववाक्यार्थागतै पदार्थ, सामान्यविशेषयो परस्परमविरोधात्, एव च नास्ति लेशोऽपि क्लेशस्ये'-ति, तहिं प्रतिवाक्य शक्तिग्रहप्रसगादागत गौरव परिजिहीर्षन्द्रि, लाघवाय सबन्धसामान्य एव शक्तिरगृह्येत, न तु सबन्धविशेषे, तर्हि कथ नु स्यात् सबन्धविशेषस्य बोधः सर्वजनानुभ- विकस्य। एव विनापि शक्ति सबन्धविशेषमवजिगमिषतामत्रभवतामपि मते परिणतमेवावाच्यत्व सबन्धविशेषस्य। ततश्च भक्षितेऽप्यपदार्थे

अलङ्कार स्यावाच्यत्वम् ६१

नह्येव शान्तो व्याधि।। यश्चासौ बालव्युत्पत्तयेऽखण्ड-वाक्याथ-शक्ति- ग्रहानुभवस्तस्य यथोपपत्तिस्तदुत्तरत्र वक्ष्यामः(५७ कारिकया)। स्यादेतत्। "घटमानये"-त्यादिषु कर्मतादोना घटादिषु निष्ठत्व- वृत्तित्वापरपर्याय-सबन्धविशेषस्य प्रत्ययायाभिधा-लक्षणा-दि-विलक्षणा काचन शक्तिर्वाक्यात्मके शब्देऽवश्य स्वीकार्या। वाक्यार्थोऽपि तयैवाव- बोध्येतेति तात्पर्यशक्तिवाच्यत्वादस्त्येव शक्तिस्पृष्टता वाक्यार्थस्य। साधु। आस्ता नामेषा। नास्ति ततो हानि। वाच्यत्व तु वाक्यार्थस्य नोप- लक्षयामहे। अन्या हि तात्पर्या्या शक्ति, अन्यच्च वाचकत्वम्। तात्पर्येण स्पृष्टेऽपि वाक्यार्थे न ह्येव स्पृश्यतेऽसौ वाचकत्वाख्येनाभिधाव्यापारेण। ततश्च न ह्येवानुपपन्न दिवाऽभुञ्जानस्य देवदत्तस्य पीनत्व रात्रौ भृश क्रियमाणभोजनस्य। अस्ति चात्रभवतामिय तात्पर्याख्या वृत्तिरनुत्थानप- राहता। कथमिति चेत् "आकाडक्षादि"-भिरेव तत्कार्यंस्योपपत्तेः। तथा चोक्त काव्यप्रकाशकृता "आकाड्क्षा-योग्यता-सन्निधिवशात् पदार्थाना समन्वय" इति तात्पर्यार्थस्य सकेतितार्थत्व निराकृतवता'।। यद्युच्येत शाब्दिक. "असति शक्तिविशेषे कथ नामापूर्वार्थ-प्रतिपति- वक्यादि"-ति तत्र पृच्छामः 'शक्तिरिय पदार्थस्मृतिमपेक्षते न वे'ति। अपेक्षते चेत् तादृश-शक्ति-सहकृतेनाकाड्क्षादिनैव वाक्यार्थंबोधे कृतमेतेनान्तर्गडुना वाक्यगतेन शक्तिविशेषेण॥ ३४॥ The relativity is always denoted by the part-ship ( anuyogitva ) and caunterpart-shıp ( pratıyogitva ) hidden in the related meanings or the units of synta- ctical meaning as a hole. Both the attributs ( anuyo- gitva and pratiyogitva ) depend on the desire of speech ( vıvaksā ) in the speaker All these-desire, part-ship, countt r-part-ship and relativity-are beyond the reach of the capacity called abhidha or expression in word.

१. काव्यप्रकाशस्य २ उल्लासारम्भे।

६२ काव्यालकारकारिका [३५]

Thus how can the syntactical meaning be expressed by the words, limited, only upto the expression of first meaning or the outer constituent of the final full- meanıng called vākyārtha.

प्रातिभत्वं च वाक्यार्थे दृश्यते तच्वदशिभिः । वाक्य- वाक्यार्थयोर्यस्मात् संकेतो नास्त्यपूर्वयोः ॥३५॥ 35. The scholars, expert in analysis, proclaim the syntactical meaning as a result of intuition, because they know the truth that there does not exist any thing like the expression ( abhıdhā ) between the two, sent ence and its meaning. इत्थ स्थितमेतद् यद् अवाच्य एवासौ यद वाक्यार्थो नाम। अत एवास्य प्रातिभत्वमपि तीर्थकृत्सु प्रसिद्धम्। तथा च वाक्यपदीये तत्र- भवान् भर्तृहरि .- विच्छेद-१ग्रहणेऽर्थाना प्रतिभान्यैव जायते। वाक्यार्थ इति तामाहुः पदार्थैरुपपादिताम्॥ २।१४३॥ प्रमाणत्वेन ता लोक सर्व समनुपश्यति। समारम्भा: प्रतीयन्ते तिरश्चामपि तद्वशात् ॥ २॥१४६॥ स्वरवृत्ति विकुरुते मधी पुस्कोकिलस्य कः। जन्त्वादय कुलायादिकरणे केन शिक्षिताः ॥ २१४९॥ आहार-प्रीत्य-भिद्वेष-प्लवनादि-क्रियासु कः। जात्यन्वयप्रसिद्धासु प्रयोक्ता मृग-पक्षिणाम्॥२।१५० ॥

विशिष्टोपहिता चेति प्रतिभा षड्विधा विद्ुः ॥ २।१५२।इति॥ अत्र विच्छेदग्रहणमपोद्धृत्य ग्रहणम्। तथाहि वाक्यार्थादखण्डादपि १. 'विच्छेदाऽग्रहण' इति पाठोऽपि कल्प्येत। द्र० मोजोऽत्रंव ३५-वृत्त्यन्ते।

वाक्यार्थस्य प्रातिमत्वम् ६३

पदार्था अपोद्धृत्य गृह्यन्ते 'एतेष्वस्यायमर्थ' इति। एषा ह्येका प्रतिभा। सेय पदार्थग्राहिणी पदार्थ-रूपा वा। जाते च पदार्थग्रहणे तदनन्तर- मन्याप्येका प्रतिभोदेति सा च वाक्यार्थरूपा, वाक्यार्थग्राहिणी वा। अन्यात्व चास्या नान्यद् ऋते तात्पर्याकलनौपयिका्वयरूपत्वात् तद- ग्राहकत्वाद् वा। यच्चेद तात्पर्याकलनम् तद्धि प्रत्यात्मभिन्नम्। अत एवाचार्याणा प्रस्थानभेदा। यदेव ब्रह्मसूत्र भगवत्पादैराद्यशङ्कराचार्येर- वागामि, तदेव तदितरैरपि महात्मभिः। सन्ति च तेषा तत्र भिन्नभिन्नै- वैदपयंधी। कस्यचिद् अद्वैते, कस्यचिच्च विशिष्टाद्यद्वैते। 'भक्त्या गुरा'- वित्यादेकमेव कालिदासपद्यमेकेनान्यथा व्याक्रियते साधारणार्थमात्र- सीमिततया, अन्येन चान्यथा नन्दिन्या प्रसन्न-विद्यात्वमभिवीक्ष्य समर्पित- प्राणे तपोमहति विद्यारथिनि तस्या स्वप्रभाव-प्रतिपादनपरतया। अत्रैव हि परिसमाप्ता सर्वाप्यान्वीक्षिकी विदुषाम्। इदमेव हि परायण सर्वेषां योगरहस्यानाम्, इयमेव च भू सर्वासामपि उपनिषदाम् अर्थप्रतिपत्ते.। अत एवोक्त राजशेखरेण 'अप्रतिभस्य पदार्थसार्थ परोक्ष इव, प्रतिभावतः पुनरपश्यतोऽपि प्रत्यक्ष इव। यतो मेधावि-रुद्र-कुमारदासादयो जात्यन्घाः कवया श्रूयन्ते' इति' । अत एव चोक्त भवभूतिनापि 'अर्थ वागनुवर्त्तत'२ इति, भतृहरिणापि 'एकस्मिन्नपि दृश्येऽर्थे दर्शन भिद्यते पृथगि'3-इति। तात्पर्यार्थस्याविलम्बमेवाकलन प्रतिभेति महामाहेश्वरस्तन्नभवानभिनवोऽपि "समाधान-नैर्मल्यात्मिका प्रतिभा इति तत्रभवद्भर्तृहरिप्रभृतय"४ इति। यच्चेद वाच्यत्व तद्धि नियतवृत्ति यथा सुमेधसा तथैव दुर्मेधसामपि। सा हि न्यायाधिकरणभाषा। भिद्यते हि काव्योपनिषदादिपरिगृहीता भाषा तस्या।।

१ पुण्यराजेन रघुनाथशममिर्चात्रान्यथैव व्याख्यायि। २. उत्तररामचरितप्रथमेऽङ्क 'लौकिकाना ही'-ति पद्यरत्ने। ३. वाक्यपदीयस्य २।१३६ कारिका। ४ ईश्बर प्रत्यमिज्ञाविवृतिविमर्शिनीतृतीयमागस्य २०९ पृष्ठे।

६४ काव्यालंकारकारिका [३५]

प्रतिभा चेय स्वाभाविकी। यदुच्यते- स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषोणा सन्दृश्यते किमुत या: प्रतिबोधवत्यः। प्रागन्तरिक्षपतनात् स्वमपत्यजात- मन्यैर् द्विजैः परभृतः परिपोषयन्ति ॥ इति- प्रतिभावता तत्रभवता कालिदासेन। यच्चोच्यते तच्छिष्येण शूद्रकेण- स्त्रियो हि नाम खल्वेता निसर्गादेव पण्डिताः । पूरुषाणा तु पाण्डित्य शास्त्रैरेवोपपद्यते॥ इति ॥ अत एव भावयित्रीत्व पश्यति प्रतिभाया राजशेखरः 'साच द्विविधा, कारयित्री भावयित्री, च । भावकस्योपकुर्वाणा भावयित्री' इति। उच्यते फलमपि भावयित्र्यास्तेनैव 'सा हि कवे श्रममभिप्राय च भावयति। तया खलु फलितः कवेर्व्यापारतरु, अन्यथा सोऽवकेशी स्यात' इति। इयमेव हि प्रतिभा तत्त्वाभिनिवेशमुपजनयति। यदुच्यते राजशेखरेणैव- तत्त्वाभिनिवेशी तु मध्येसहस्त्र यद्येकः। तदुक्तम्- शब्दाना विविनक्ति गुम्फनविधीनामोदते सूक्तिभि सान्द्रं लेढि रसामृतं विचिनुते तात्पर्यमुद्रा च यः। पुण्यै. सघटते विवेक्तृविरहादन्तर्मुख ताम्यता केषामेव कदाचिदेव सुधिया काव्य-श्रमज्ञो जनः। इति, अभियोगे समानेऽपि विचित्रो भावने क्रम। तेन विद्म प्रसादोऽत्र नृणा हेतुरमानुष । इति च। अस्ति चैववित्रस्य भावकस्य कालिदासीये 'स्त्रीणामशिक्षिते'- त्यादिनि पद्य एव भावनाया भेदः, यदसावत्र शकुन्तलाया मातुरपि व्यवहारमाकलयति शकुन्तलावदेव भवति चाश्धितचेता। अन्यः पुनः प्रथममेव परभृद्वृत्तान्तमात्मसात्कृत्य गद्गदायते। इयमेव 'अस्मान् साधु

प्रतिमा [३५] ६५

विचिन्त्ये'-त्यस्मिन्नपि पद्ये। भावकाः 'सा, मान्यप्रतिपत्तिपू्वकमियं दारेषु दृश्या त्वये'-ति, 'सा मा अन्यप्रतिपत्ती'-ति चच्छेदेनार्थान्तरमपि चाकलयन्ति।

ततश्च स्थितमेतद् यद् येय प्रतिभा सा पदार्थसार्थोपपादितामन्वय- बुद्धिमतीत्य तात्पर्यं यावत् प्रसृमरति, प्रसूते व ताँस्तानपूर्वानपि भावार्थान्। अस्ति च तीर्थकृतामेव वचनम् 'यत्पर' शब्दः स शब्दार्थ' इति। एतदेव मनसिकृत्य भतृहरिरपि प्रतिभाभिमाम् 'अनाख्येयाम्, प्रत्यात्मवृत्तिसिद्धाम्, प्रतिभावताऽप्यनिरूप्याम्, निर्विचारमेवार्थ- सारथोपश्लेषयित्रीम्, सार्वरूप्यापन्नाम्, इतिकर्तव्यत्वपर्यन्तानुधाविनी च प्रतिशृणोति-

इद तदिति सान्येषामनाख्येया कथञ्चन। प्रत्यात्मवृत्तिसिद्धा सा कर्त्रापि न निरूप्यते॥ २।१४४॥ उपश्लेषमिवार्थाना सा करोत्यविचारिता। सार्वरूप्यमिवापन्ना विषयत्वेन वतते॥ २१४५॥ साक्षाच्छब्देन जनिता भावनानुगमेन वा। इतिकतव्यताया ता न कश्चिदतिवर्त्तते ॥ २।१४६॥ इति ॥

स्वाभाव्यजनितत्वमपि प्रतिभाया अस्या स एव भगवानेवमाह- यथा द्रव्यविशेषाणा परिपाकैरयत्नजाः । मदादिशक्तयो दष्टाः प्रतिभास्तद्वता तथा ॥ २।१४८ ॥इति॥

सा चेय जन्मान्तरीयापि भवत, इहजन्माजितापि च। यदुच्यते तेनैव- भावनानुगतादेतदागमादेव जायते। आसत्तिविप्रकर्षाभ्यामागमस्तु विशिष्यत ॥ २।१५१॥ इति ॥ अत्रागम: शब्दब्रह्म। स च भावनानुगतः। भावना चासन्ना ऐहजन्मिका, विप्रकृष्टा च जन्मान्तरीया। शब्दब्रह्म चात्र वाक्यरूपम्। तस्मात् जायमानोभयविधा भावना भगवती प्रतिभैव । एवं च- ५

काव्यालकारकारिका [३५]

प्रतिभाया षड्विधत्वम्- १. स्वभावोपपादिता : स्वभावो निसर्गः, यथा सुप्तस्य प्रबोधः, आ सर्गाद् आच प्रलय विद्यमाना विश्वस्थितिर्वा। तस्या अपि प्रलयरूपसषुप्तेर्जाग्रदवस्थामापन्नत्वात्। २ चरणोपपादिता : चरण तपश्चरणम्। दृश्यते हि दैवतविशेषस्यो- पासनया शवोभाविन्या परीक्षायाः प्रश्नपत्रस्याद्य रात्रौ आनुपूर्व्येणैव दर्शनम् । यश्चात्र- पुरुषस्य पदेष्वजन्मन समतीत च भवच्च भावि च। स हि निष्प्रतिघेन चक्षुषा त्रितय ज्ञानमयेन पश्यति॥ इति कालिदासवाक्याश्रितो हरेरेव वसिष्ठदृष्टान्तः स तु योगेन गतार्थ :- "क्षण मात्रमृषिस्तस्थौ सुप्तमीन इव ह्रद" इति "सोऽपश्यत् प्रणिधानेन सन्ततेः स्तम्भकारणम्" इति च वसिष्ठस्य योगविद्याविचक्षणताया कालि- दासेनैव प्रतिपादनात्। अस्ति च तपोऽपि नियम- रूपस्य योगाड्गस्य सोपानम्। ३. अभ्यासोपपादिता: अभ्यास. पौनःपुन्येन प्रवृत्तिः। तेन च जायमाना प्रतिभा रत्नादीना जात्यत्वस्येव विज्ञानम्। अस्मादृशा यदा काचादिभ्योऽपि मण्यादीना प्रविभागो दुर्विज्ञेयः, तदा का नाम कथा विविधेषु मणिषु कृतपदस्य तारतम्यस्य प्रतिपत्तेः। वैकटिक एव हि रत्नतत्त्वविदः, सहृदया एव च रसज्ञा इत्युक्तमेवानन्दवधंनेनापि। शिल्पगताना सूक्ष्म- त्वादीना परिज्ञानेऽप्यसावाभ्यासिक्येव प्रतिभा मूलम्। कूटकार्षापण को हि प्रत्यभिजानीयाद ऋते सौ्वणिकम्।

प्रतिभा [३५] ६७

४. योगोपपादिता योगः समाधिः। तेन हि जायमाना प्रतिभा वसिष्ठदृष्टान्तेन स्पष्टभूयिष्ठाऽनुपदोक्तेन। मृत्युञ्जयो भगवान् भवानीजानिश्चात्रापरो दृष्टान्तः'। यदुकत माहिमाचार्येण व्यक्तिविवेके-

क्षण स्वरूप-स्पर्शोत्था प्रज्ञैव प्रतिभा कवेः॥ सा हि चक्षुर्भगवत-स्तृतीयमिति गीयते। येन साक्षात्करोत्येष भावॉस्त्रैकाल्यवर्तिनः ।इति॥ तथा च योगसूत्रम् 'भुवनज्ञान सूर्य सयमात्', 'प्रातिभाद् वा सर्वमि'-ति१। ५. अदृष्टोपपादिता अदृष्ट नाम साहजिक सस्कारविशेष। स च आवेशिक इति भ्तृहरि, यथा प्रेतादीना परकाय- प्रवेशादिसस्कारः। महापुरुषादिप्रसादजन्यो बाला- दिषु क्रियमाणसाक्षात्कार इति तु श्रीहर्ष- जगन्नाथौ। तद् यथा- श्रीहर्ष .- पुष्पैरभ्यरच्य गन्धादिभिरपि सुभगश्चारु हसेन मा चे- न्निर्यान्ती मन्त्मूर्ति जपति मयि मति न्यस्य मय्येव भक्तः। तत् प्राप्ते वत्सरान्ते शिरसि करमसी यस्य कस्यापि धत्ते सोऽपि श्लोकानकाण्डे रचयत रुचिरान कौतुक दृश्यमस्या।।। इति नैषधीयचरिते [ १४।९०-पद्यम् ]। जगन्नाथश्च- 'प्रतिभा च काव्यघटनानुकूलशब्दार्थोपस्थिति।। तस्याश्च हेतुः वर्वचिद् देवतामहापुरुषप्रसादादि- जन्यमदष्टम्' इति रसगङ्गाधरे। १. सवमपि व्याख्यानमिद पुण्यराज, स्वयमेव भतृँहरि चातिवतते लेशता। २. सूर्य: सूयरन्धं सुषुम्णेति वाचस्पतिमिश्रः ।

६८ काव्यालकारकाारका [३५]

६. विशिष्टोपहिता विशिष्टेन कृष्णद्वैपायनादिना सजयादिषूपपादिता

च श्रीकृणेनैव 'दिव्यं ददामि ते चक्षुर्येन मा विष- हिष्यसे' इति पार्थे विश्वरूपदर्शनावसरे॥

तस्या अस्या षड्विधाया अपि प्रतिभाया अदृष्टोपपादितत्वेन प्रति- पादिताया सहेतुकाया तन्धिन्नाया च स्वयभुवि प्रतिभायामेवान्तर्भावः। तथा हि सहेतुकाया. प्रथमेऽदृष्टजन्यतया स्वीकृते भेदे योग-जन्याया विशिष्टोपपादितायाश्चान्तर्भावः, तस्या एव द्वितीये भेदेऽभ्यास-चरणो- पपादितयोः, स्वयभुवि चादृष्टजन्याया. स्वाभाविक्याश्च। यद्वाऽदष्टो- पपादिताया अपि सहेतुकाया. प्रथम एव भेदेऽन्तर्भावः। स्वयभुवि केवलाया। स्वभावोपपादिताया। एव यदेव भर्तृहरौ षड्विधत्व तदेव।- लंकारिकेष्वस्मासु द्विविधत्व प्रतिभाया।। सति च प्रातिभत्वे कीदशी किल बाह्यता वाक्यार्थस्य।

वाक्यार्थस्यास्य प्रतिपादक वाक्यमपि अखण्ड सखण्ड चेति प्रथम द्विशाखीकृत्य, प्रथमे सघातवर्त्तिनी जातिम्, अनवयवमेक शब्दम्, एकबुद्धि- विषयत्व च गणयित्वा द्वितीये यद आख्यातशब्दस्य, क्रमम्, सघातम्, आदिपदम्, पदगतपृथक्साकाड्क्षत्व चादाय क्रमेण त्रयः पञ्च चेति सकलने- नाष्टभेदभिन्न वाक्यपदीयादिषु प्रसाधित तत्रातिप्रसक्तिरिति काव्यप्रकाशा- गत सबद्धार्थप्रतिपादकत्वमात्रसीमितत्व वाक्यस्यादाय सतुष्यामः ।

भवति च वाक्यमपूर्वम्। ततो न ह्येव सभर्वत तत्र शक्तिग्रह।। ततश्च कथकारमुपपद्ेत तदर्थस्य शक्यत्वम्, स्वयमप्यपूर्वता बिभ्राणस्य। एवमपि प्रातिभत्वमेव वाक्यार्थस्य न तु वाच्यत्वम्। अन्रैव च दष्टान्तो मृगपक्षिणाम्। तथा च कालिदास :-

चूताड्कुरास्त्राद-कषाय-कण्ठ पुस्कोकिलो यन्मधुर चुकूज। मनस्विनीमानविघातदक्ष तदेव जात वचन स्मरस्ये ॥-ति

शब्दविवत्त: ६९

कुमारसभवे पुस्कोकिलस्यँव या कषायकण्ठतामुपनिबबन्ध तामेव स्मरत- कितरामत्रभवान् भतृहरि।। 'स्वरवृत्ति विकुरुते मधौ पुस्कोकिल: कथमि'-ति पाठे पुनरेष एव पक्षो बलीयान्। कलविङकादीना गर्भाधान- क्षणपरिचयोत्तर ग्रीष्मारम्भे च नीडनिर्मितौ या प्रवृत्तिः सापि स्वाभाविकी। मृगा. पक्षिणश्च सुस्थत्व एव आहारे प्रीतिमन्तों दृश्यन्ते, रुग्णत्वे च विनाप्यगदकारदेशनाम् आहारेऽभिद्वेषिण, जातमात्र एव चैते जलाशयेषु विनाप्यभ्यासलेश प्लवन्ते', दश्यन्ते च के चन ग्रामसिंहा: आघ्राणमात्रेणैव चौरादिविज्ञानकुशलिनः। तदिद सर्वमपि जात्या जन्म- नैव प्रत्यन्वय प्रतिजाति प्रकृत्यैव सिद्धमिति भागवती लोलैवास्माभि: साञ्जलिबन्धमुपशलोकनीया। संव च कथा वाक्यार्थविज्ञाने, पदपदार्थं- विज्ञानानपराधीने।

एतदेव च सर्वमभिसन्धाय भोजदेवोऽपि- स्वं स्वमर्थमभिधायोपरतेषु पदेषु पदार्थप्रतिपत्त्यनन्तरमुप- जायमाना "इद तदि"-ति व्यपदेश्या अनुपदेशसिद्धा हिताहित- प्राप्तिपरिहारहेतु प्रवृत्त्यनुकूला बुद्धि: प्रतिभा। तथाहि पदनिबन्ध- नाना पदावयव-निबन्धनाना चार्थप्रत्यवभासमात्राणामविच्छेदेन प्रवृत्तौ पदार्थ: क्रमेण गृह्यमाणैराहितसस्कारासु बुद्धिषु सर्वार्थ- प्रत्यवभासससर्गानुगृहीता प्रत्यस्तमित-भेद-प्रत्यवभासा प्रवृत्तिफल- प्रसवानुमेया अभिन्नजातीयैव प्रतिभा प्रत्यात्मं विवर्तत'-इति शृङ्गारप्रकाशे२ प्रतिभाया वाच्यवृत्त्युत्तीणंत्वमेव प्रतिपेदे। अत्रास्य विवर्तशब्दः सविशेष ध्येयः । तत्र भर्तृहरेरेव- अनादिनिधन ब्रह्म शब्दतत्त्व यदक्षरम्। विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥ इति

१. अस्मदुपज्ञ एषोऽ्थं। पुण्यराजेनान्यथापि व्याख्यायते। २ शृङ्गारप्रकाशस्य ज्योशेरसस्करणस्य २१३ पृष्ठे।

काव्यालकारकारिका [३५]

विवर्तवादो मूलतया नीयेत। अर्थस्य शब्दविवर्तात्मतायास्तेन शृद्गार- प्रकाश एवान्यत्रापि प्रतिपादितत्वात्। तथाहि- अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनै।। ग्राह्य-ग्राहक-सवित्ति-भेदवानिव लक्ष्यते॥ ग्रहीतृ-ग्रहण-ग्राह्य-माया-पथ-परिच्युताम् । नमामि परमानन्दज्पोतीरूपा सरस्वतीम् । इति यदन्य आहुस्तत्र यथा जलादय कल्कोलादिरूपेण, सर्पादय कुण्डलादि- रूपेण, नीलादयश्च चित्रादिरूपेण विवर्त्तन्ते तथा शब्दतत्त्वमविद्यो- पाेस्तेन तेनार्थरूपेण तथा तथा विवत्तते' । इति। अस्मिश्च पक्षे यदा विवर्त्त एवार्थः शब्दस्य तहिं कीदृशी नाम तत्र शब्दवाच्यता पदार्थरूपतायामपि, दूरे हि ततो वाक्यार्थ ॥३५॥

I. In the extenssive gloss on these nıne ( 34-42 ) kārıkās, I have discussed various points, though very subtle in their bearings, yet have clear but with brief hints in the translation too and that may suffice

II. Sıx kınds of Pratıbha as enumerated by Bhartrhari are as follows -

1. Svabhāva Upapādıtā Provided by nature as the awakening from sleep

2. Carana-Upapāditā Provided by penance or austerities like in Vasistha who could see even the things inaccessible to the senses, as Punyaraja says. But Vasistha may be taken in the fourth category Pratibha by austerities is a common factor of ours.

१. ज्यो० स० २११ पृष्ठे। द्र० अस्माकं 'भोजदेवस्य ध्वनिविचार'-इति सन्दम।

Pratıbhā

3. Abnyasa-Upapadita Kept in with exercise or practice, like the skill of demarkation of jewels, their different qualities and realities.

4 Yoga-Upapāditā : Flourished due to yogic exer- cise as in sage Vasistha who could catch all the things of all the three times and of all the three worlds [ Raghuvamsa I 74, VIII. 79. ]

5. Adrsta-Upapadita Brought by the 1mpressions hidden in soul. For example a Ghost holds a capacity to enter other's body thereby, and beasts or snakes know the art of swimming by birth None Is there to teach it them

6 Visista-Upapita Penetrated or imposed by the supper natural power of yogin, deity etc. Example may be drawn from N C XIV 90, where it 1s said 'after performing the secret worship of God- dess Sarasvatī by the mantra, Cıntamanı, after only one year one can win such a tremendous power of poetic compositions that even an infant, if touched by this ascetic in head, can suddenly utter beautiful verses The fact is repeated by Panditaraja Jagannatha too in his expert discussion on Pratıbha at the beginning of his Rasagańgā- dhara

III It is only this very pratibha or intuition which inter- prets one and the same word or sentence in different ways. This is why the purport of the Vakyārtha of sentence is but of an intuitional form.

Alamkara not expressable

IV. Again the writer of VP says 'pratibha can not be defined by any intellectual, even by the person who 1s glorified with it ( Pratibha ) In every genius it is a a new ane Within no time it transfofrms itself into the form of Interconnection of ( words ) meanigs and also into the forms of ( words ) meanings themselves. Though being of subjective-nature alone, it becomes objective too Pratibha some times comes out directly from the words and some times from their conceptual repetetion ( Bhavana ) 'What should be done' becomes suddenly flashed, if the pratibha is awaken [ VP II. 144-146 and ŚP. 213 JE ]

Rajasekhara says 'Pratıbha 1s some thing divine or a gifted power, [otherwise we should not feel differ- ence in the concepts of one and the same statement from person to person. Why do they deffer in concepts though their endeavour to draw the purport from the same statement is sımılar

For Bhoja 'the Goddess of learning is the sudden glittering light of blissful soul and it turns all the three things perceptor, perception and perceptables, into one, discarding their illussive differences This descrip- tion, though of sarasvati, applies to Pratibha or Intuition also.

V As the Indian linguists think that-

(a) The vakyārtha or the syntactical meaning is one entity and it does not have any part or fraction and (b) It Is but intellect and it has no outer form or existence.

Pratıbhā

In other words Vakyartha is of subjective nature and not of objective one in any case.

VI In totalıty Alamkāra can-not be subjected by the word power, expression or abhidha, because following two are the constituents of Alamkāra (1) figure and (11) charm The latter one depends on the hyperbole which always lies hidden in the syntactical meaning. How can this hidden part of Alamkara be touched by the word or be cought by the language ? Of course, the better half of the alamkära is beyond the reach of expression or abhıdha.

For example, there will be no difference between the follwing statements --

(1) Her eyes are big (11) Her eyes are as big as those of deers, if one takes off the hyperbole from the latter one All the ancient rhetoricians maintian 'the hyperbole is a must for a statement to reach the position of Alamkāra'-

'Saısā sarvaıva vakroktır Anayartho vibhavyate. Yatnosyām kavınā karyah Kolamkāronayā vinã [ Bhāmaha, 2 85 AV AB. MM, etc. ]

Vakroktı=Atısayoktı=Hyperbole=Extravagance. By the karikas 33-42 and by the present note ( No. VI ) it is finally proved that both the parts of Alamkāra : figure and hyperbole are beyond the word-power called expression. [k. 35 ]

७४ काव्यालकारकारिका [३६]

ननु

'राज्ञः पुरुष' इत्यत्र यथा षष्ठ्या: सम्बन्धवाचकत्व सर्ववादि- सम्प्रतिपन्नम्, एवमेव 'दमयन्त्या मुख चन्द्र' इत्यत्र या दमयन्तीपदोत्तर प्रयुज्यमाना षष्ठी तस्या अपि अव्याहतमेव सम्बन्धवाचकत्वम् ततश्च अलंकारस्यापि वाच्यत्वमेव सादृश्यरूपस्य, प्रतियोगिविधया सम्बन्ध- स्यापि तद्घटकत्वात्' इति चेत्, उच्यते-

विभक्त्या वृत्तिभास्यो यः सम्बन्धस्तत्र केवलौ। प्रकृति - प्रत्ययावेव प्रतियोग्यनुयोगिनौ ॥३६॥

36. The case-endins, of course, denote the relations, but all the same they are absolutely limited upto the meanings of the parts of words i. e. roots and suffixes In these cases the meaning of the roots and the suffixes become the parts and coun- terparts of relation, whereas syntactical meanings hold the relationship between themselves.

विभकत्या षष्ठीविभकत्या। राज्ञ इत्यत्र, दमयन्त्या इत्यत्र च प्रत्ययार्थरूप एव सम्बन्धो वाच्यः, न तु तमनुयोगीकृत्य राज-दम्पती- रूप प्रकृत्यर्थ च प्रतियोगीकृत्य विद्यमान स.। अस्ति हि राज्ञ इत्यत्र राजपदार्थ. प्रतियोगी, षष्ठ्यर्थश्चानुयोगी। तथैव दमयन्त्या इत्यत्रापि। एव स्थिते प्रत्ययार्थरूपो यः सम्बन्धः स नाम भवेद् वृत्तिभास्यः, प्रकृति- प्रत्ययोभयगतस्तु स आकाङ्क्षादिभास्य एवेति नास्ति दोषः ॥ ३६ ॥

निगम: तस्माद् रसादिन्यायेन नालंकारेऽपि वाच्यता। इवादिशब्दयोगस्तु तत्परत्वमपीदं नो वाच्य - वाचकताभिधम्। इवादेः स्पष्टतामात्रं सर्वस्त्र - मुपमादिषु ॥३८॥ अत एव च लुप्ात्वमार्थीत्वं चोपमादिषु। प्रतीयमानतां चापि मन्वतेऽस्मन्महत्तरा: ॥।३९।। 37. Hence like rasa and other elements of its catogery Alamkara too cannot be called as expressed by words ( like their first meanings ). Though we find in some sentences words like 'Iva'='lıke' and according to old rhetoricians it expresses ( by abhıdha ) Simile. However, it is only simila- rity which may be expressed by these words, but not the actul Alamkāra simile, as the word simile does not suffice to express the whole Alamkara called upama. In some cases words lıke 'iva'='like' too fail to denote the simile. 38. Therefore the words like 'iva' are effective only to make the simile clear. However they fail to express the simile as clearly as their own mean- ings like simitarity, etc. Here one should be aware of the fact that the 'clarity' is not the expression ( abhidha ). 39. This is the ground which is adopted by rhetori- cions, our great ancestors to devide simile into

७६ काव्यालकारकारिका [३७-३९]

knds like lupta, arthi and even suggested [ All of them have no power called experession or abhıdha for similarity in the case of simile ].

रसादिन्याय' ३३-कारिकाव्याख्यान एवोक्त। तत्र रसादीना यथा विभावादिसामग्रीमात्रलभ्यत्व तथैवोपमादीनामपि। उपमादिषु इवा'- दि-शब्दप्रयोग स्पष्टतामात्रपर। तेनोपमाया वाच्यत्वोक्तिरसदृश्येव। अत एव वाचक्लुप्तायामार्थ्या च तस्यामिवादिशब्दप्रयोग विना- प्युपमानिर्वाह, प्रतीयमानाया च।

यदि च "इवा"-दिना वाच्य एवालड्कारस्तहि 'त्वतपुस्तक मत्पुस्तक- मिव पीतवेष्टनकमि'-त्यत्रापि भवेन्नामालङ्कार। नास्ति चात्र सा चमत्कारस्याभावात्। यश्च चमत्कार स हि शब्दशतैरप्यवाच्य एव। क्व कुत्र कस्मिन् शब्दे शक्तता शक्त पदम्, तद्भावः वाचकत्वमिति यावत् ॥ ३७-३९॥

आरोपो रूपकस्यात्मा वाचकस्तस्य तत्र का। एवंचाध्यवसानस्यातिशयोक्तौ क्व शक्तता॥४०।। पर्यायोक्तौ समासोक्तौ काव्यलिङ्गे च यः पर:। अप्रस्तुतप्रशंसावदर्थः कोऽत्रास्य वाचक:॥४१॥

40. We may undertake for analysıs some other figures of speech too. We would find that there is nothing which can be accepted as expressive factor. In Alamkāra called Rāpaka ( Metaphor ) 1mposition is regarded as its soul, but there is no word for its expression. So is the position of swallowing ( Adhyavasāna ) in the alamkāra called Aliśa-

७७

yokti or Hyperbole. It too has no word for its expression ( abhidhā ).

41. In the alamkāra such as Paryāyoktam or Periph- rasis, Samāsoktı or model metaphor and Kāvya- linga or Poetic reason, we realize some hidden meanings other than the first ones, just as we find in the Aprastutapraśamsā or Indirect descri- ption. What are the words for these other mean- ings which may we called as expressive ?

कि च "इवा"-दिशब्दप्रयोगे स्यान्नामोपमायाः कथचिद् वाच्यता, अलङ्कारान्तरेषु तु का गतिरिति निध्यायेत। तथा हि "आरोपो रूपकमि"-ति रत्नाकरोक्तरीत्या "मुख चन्द्र" इत्यत्र "घृतमायुरि"-त्यत्र च य आरोप: कस्तत्र तद्वाचक शब्द ? अतिशयोक्तेरपि निगीर्याध्यवसा- नाख्ये भेदे अध्यवसानमेव मूलम्। तच्च 'अनाकाशे कोऽय गलितहरिण- शीतकिरण' इत्यादौ 'चन्द्र' इत्यादौ 'आयुः' इत्यादौ च निगीर्णविषयकेषु स्थलेषु केन वा शब्देनोच्यते? एषैव च स्थिति पर्यायोक्तादौ। तथा हि पर्यायोक्ते 'य प्रेक्ष्य चिररूढापी'-त्यादिषु 'इन्द्र ऐरावतश्च मद-मान- मुक्तौ जाता'-वित्यस्य पर्यायवृत्त्या प्रतिपद्यमानस्यार्थस्य केन वा वाच्य- त्वम्? समासोक्तावपि 'अयमैन्द्रीमुख पश्ये'- त्यादिषु स्थलेषु नायिका- नायकव्यवहारयोनिशाशशिनोर्या प्रतोतिस्तस्याः को वा शब्दो वाचकः । अप्रस्तुतप्रशसाया च 'कस्त्व भो: कथयामि दैवहतकम्' इत्यादि-स्थले प्रकृत-निर्विण्णपुरुषवृत्तान्तः, 'काव्पलिङ्गे' च 'वपु. प्रादुर्भावादनुमित- मिदमि'-त्यादिषु कार्यकारणभाव', उत्तरादिषु च 'वाणिजक' इत्यादिषु स्थलेषु प्रश्नादय: केषा वा शब्दाना वाच्याः? अत एव चोपमादि- विच्छित्तोनामपि वयड्ग्यत्व न नाभ्युपयन्ति पण्डितराजादय प्राचीन सम्प्रदाय निस्तुषीकृत्य। अत एव चानन्दवर्धनोऽप्यन्तरभावर्यन्नखिला

७८ काव्यालकारकारिका [४०-४१]

अप्युपमादिविच्छित्तीर्गुणी भूतव्यड्ग्यनामनि काव्यभेदे-'गुणीभूतव्यङ्यत्वं तेषा [रूपकादीना ] तथाजातीयाना च सर्वेषामेवोक्ताना सामान्यम्। तल्लक्षणे सर्व एवैते सुलक्षिता भवन्ती'-ति [ धवन्यालोक ३।३६-वृत्तौ ]

स्फुट प्रतिजानानः, प्रत्याचक्षाणश्च शब्दार्थालङ्कारत्वमात्रप्रयुक्त काव्यभेदपाश' चित्रशब्दतिरस्कारेण।

सर्वथा रूपकादावारोपादयः सर्व एवेते विशेषा: पदार्थसार्थससर्गं- मर्यादामात्रभास्याः, न तु वाच्यवृत्त्या। तदित्थं पराहतैव वराकी

अस्ति चालङ्कारस्य द्विदलन्यायेन द्विशरीरत्वम्। तत्रैकमेषा स्थूल शरीर रूपणादिस्वरूपम्, अन्यच्च तत्प्राणभूतम् अतिशयरूपम्। यदुच्यते- सैषा सर्वेव वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्या कविना कार्य: कोऽलकारोऽनया विने-। ति॥ भामहादारभ्यानन्दवर्धनमम्मटप्रभृतीन् यावत्२। अतिशयश्चासौ चमत्कारैकरूप, चमत्कारहेतुरूपो वा। स च सर्वत्रापि गम्य एव। इत्थ चास्पृष्टमेवालड्काराणामतिशयरूप शरीर वाच्यबृत्त्या, सूक्ष्मशरीरमिव चाक्षुषप्रत्यक्षवृत्त्या। यश्चासौ चमत्कारस्वरूप आनन्दसप्लवा सौन्दर्य-

१. 'प्रधानगुणभावाभ्या व्यड्ग्यस्यव व्यवस्थिते। काव्ये उभे तवोऽन्यद यत वच्चित्रममिधीयते ।' इति ॥ ध्वन्यालोक-३।४१-वृत्तौ 'चित्रम्, न तन्मुख्य काव्यम्। काव्यानुकारो ह्यसौ' इति। अत एव विश्बनाथेनापि चित्रनामा भेद एष न ह्यवोररीकृत।। एतच्च सवमप्यस्माभिरात्मन 'आनन्दवर्धन'-नाम्नि ग्रन्थे वितत्य प्रतिपादितम्। २. a. मामहस्य काव्यालकारे २ ८५। b. ध्वन्यालोकस्य ३.३६ वृति. । C. काव्यप्रकाशस्य दशम उल्लासे विशेषालकारवृत्त्यन्ते।

७९

तज्जनकाना तत्त्वाना का नाम तत्र कल्पनापि वाच्यताया। स एष इक्षु-क्षीर-गुडादीनामपि वचसा स्प्रष्टुं न क्षमः, कि पुनर् लोकोत्तर-कला- साम्राज्याधिपते काव्यस्य।४१।। निगम :- काव्ये सर्वेजप्यलंकारा वाक्यार्थविधया विदाम्। सम्वित्कुटीशुकायन्ते न लभन्ते च वाच्यताम् ॥४२।।

42 Consequently all the Alamkaras are only parrots of reader's intellect and can never be called as expressed. They are as unexpressed as the mean- ing of a sentence, relation of syntactical meanings

स्थितमेव यद् द्विविधोऽप्ययमलङ्कारपदवाच्योऽलम्भावोऽनुभवैकगम्यः, न तु शब्दवाच्य इति। अय त्वत्र विशेषो यद् रसादौ रसादिशब्द- प्रयोगोडकिंचित्करो दोषभूतो वा, उपमादिषु पुनरिवादिशब्दोऽपि साहायक- मेवाचरत्यलङ्कारस्य स्थूलशरीरस्पष्टतायामिति। तदयमत्र सग्रह :- सम्बन्धोऽपि पदार्थाना चमत्कृत्येकतत्परः । अलङ्कारतया काव्ये प्राचीनैरभिलप्यते ॥२१॥ तस्याप्यस्य द्विशाखत्व कदलीस्तम्भगर्भवत् । यस्मादतिशयोऽप्यस्य रूप तत् तस्य गर्भगम्॥ २२॥ योऽसावतिशयोऽसौ हि चमत्कारस्य कारणम्। अन्यथा तूपमानादिप्रमाण स्यादलकृतिः॥२३॥ चमत्कारस्तु यस्तेषा स रसो भोग्य एव स.। वाच्यवृत्तिस्तु तं स्प्रष्टु भवेत् स्वप्नेऽपि न क्षमा ॥ २४ ॥ इति प्रसाधितमेव सौन्दर्यरूपस्य तदुपपादकोपमादिविच्छित्तिरूपस्य चाल- भावापरपर्यायस्यालङ्कारस्यास्पृष्टवाच्यवृत्तिकत्वम् ॥ ४२।।

८० काव्यालकारकारिका [४३-४४]

ननु "रमणीयार्थप्रतिपादक1 शब्दः, शब्दः अर्थश्चेत्युभावपि समशी- षिकया वा गुणालङ्कारादिवैशिष्ट्येन काव्यमिति प्राचा प्रायोवादः। ततश्च 'अलकृतार्थविज्ञानस्य' काव्यत्व प्रस्थापयता भवता पक्षे का नु वाचोयुक्तिरि-ति प्रश्ने तामेवोपतिष्ठापयिषन्तो भूमिकामाबध्नीम-

द्वैरूप्यं वस्तुमात्रस्य दृश्यते व्यवहारिभिः । बाह्यत्वेन स्थितस्यास्य ज्ञानत्वेन स्थितस्य च ॥४३। काव्यं ज्ञानैकरूपं हि बाह्यत्वं तत्र न क्षमम् । प्रतिभा ज्ञानरूपा यत् काव्यत्वेन प्रकाशते ॥४४।।

Argumentin support of the subjetivity of poetry :

43. Every thing has its twofold nature-objective and subjective. And it is an open fact for all.

44. Poetry holds only one nature and that 1s subje- ctive It can never be said as objective, since it 1s only pratibha or intuition which takes the form of poetry and intuition is invariably subjective.

बाह्यत्वमत्र ज्ञानविषयत्वमपि। ततश्च चेतोबहिभू तानामिवामूर्ताना- मपि पदार्थाना काव्ये सग्रहः। क्षमम् युक्तम्। तत्र 'काव्य ज्ञानैकरूपमि'ति प्रतिज्ञा, 'बाह्यत्व तत्र न क्षमम्' इति प्रतिपक्षनिरास । उभयत्र चात्र हेतुः 'प्रतिभे'-त्यादि। उक्त च 'उपादान निमित्तमि'-त्यादिना पूर्वमपि। तत्र प्रज्ञा हि ज्ञानरूपा। प्रज्ञाया प्रतिभासरूपा या प्रतिभा सापि न न ज्ञानरूपा, ततश्च प्रतिभायामुदितं काव्यमपि ज्ञानस्वरूपमेव, न तद्बाह्यम् ॥ ४३-४४॥

शब्दस्य ज्ञानत्वम् ८१

शब्दस्याकाव्यत्वम् काव्ये ननु काव्यस्य ज्ञानविशेषरपत्वे तत्र शब्दस्य महत्त्व स्वरूप च किमिति प्रश्ने ब्रूमः, उपाधिरूपो हि शब्दः काव्ये, प्रतिबिम्बग्राहकतया आदर्श इव बिम्बे। स्व्ररूप चास्य ज्ञानमेव, ध्वनिरूनस्य तस्य काव्यानुवादे मौनिनानुशोल्यमाने मौनिकाव्ये च व्यभिचारस्य दर्शनात्। एतत् सर्व- मभ्यन्तरीकृत्य ब्रूम :- उच्चार्यमाणताधर्मी शब्दो बाह्यो हि सर्वथा। तथाप्यर्थ विना काव्यभावं नासौ प्रपद्यते।४५॥ अर्थश्च शब्दसंकेतलभ्यः काव्येऽपि दृश्यते। संकेतश्चाप्यसौ ग्रन्थिरूपः शब्दार्थं-बोधयोः ॥४६ ॥ संकेतोऽपि ततो बोधरूप एवावतिष्ठते। सम्बन्धो ज्ञानयोर्ज्ञनभिन्नः किं नूपपद्यताम् ॥४७॥ शब्द: स्ववोधे संक्रान्तो बोधः संकेतके निजे। संकेतश्च प्रबुद्धः सन् बोधमर्थस्य चुम्बति॥ ४८ ॥ अर्थबोधोरऽर्थ-बोधानामन्येषां संततिं सृजन। चमत्कारामृतं प्रोक्ष्य रसिके याति काव्यताम्॥ ४९॥

In poetry word is also subjective : 45. The word is but an utterance, hence it ( word ) is always objective. It can never be called an attri- bute to'Poetry' if it keeps aside its meaung And- 46. The m aning touches reader's mind through its relation with word in poetry too [ as in other compositions ] This relation is merely a knot between two knowledges-the knowledge of words and the knowledge of their meanings. ६

८र काव्यालकारकारिका [४५-४९]

47. Consequently the relation [ betwean the two knowledges ] too 1s subjective How can any thing be accepted as objective that lies in the knowledge which is always subjective 48. Thus, word enters into its knowledge, the know- ledge enters into its relation, the relation, being awakened embraces the knowledge of meaning and, 49. The knowledge of meaning puts forth a chain of knowledges of other meanings and, having showered the nectar of charm, uansforms itself into poetry in the full-hearted reader

उक्त च काव्यप्रकाशे श्रीमम्मटेन 'व्यड्ग्यमर्थ प्रति शब्दस्य प्रकाशक- त्वात् न कारकत्वम्, ज्ञापकत्व त्वज्ञातस्य कथम्, ज्ञातत्व च सकेतेनेव इति, 'सकेतसहाय एव शब्दोरऽर्थविशेष प्रतिपादयतीति यस्य यत्राव्य- वधानेन सकेतो गृह्यते स तस्य वाचक' इति च। सकेतश्च 'अस्माच्छ- ब्दादयमर्था बोद्धव्यः,' 'अय शब्द एतदर्थबोधको भवतु', 'असावर्थ एत- च्छब्दबोध्यो भवत्वि'-ति सवथा मानसो ग्रन्धिबन्ध एव शब्दज्ञानार्थ- ज्ञानयोः । तस्मादकिञ्चित्कर एव शब्द. स्वरूपतोऽर्थप्रतिपादने। एत- दप्युक्त मम्मटेनैव 'इह अगृहीतसकेताद् शब्दादर्थप्रतीतेरभाव'3 इति। एव यो हि सकेत. स ज्ञानरूप एव। तस्मिश्च शब्द: अर्थश्चत्युभावपि विषयितया विशेषणीभूतौ। ततश्च विषयित्वसम्बन्धेन गर्भीकृतशब्दी- पयिक-विशिष्टार्थप्रत्यय एव काव्यमिति सर्वजनीनमेव ॥ ४५-४९ ॥

१. काव्यप्रकाशस्य "नैमित्तिकानुसारेणे"-ति पक्षस्य वृत्तिः पश्चमो- ल्लासारम्भ एव। २-३. काव्यप्रकाशस्यव द्वितीयस्योल्लासस्य 'साक्षात्सकेतित योरऽर्थममिधत्ते स वाचक' इत्यस्य सूत्रस्य वृत्ति ।

शब्दस्य ज्ञानत्वम् ८३

निगम :- एवं शब्दो बहिर्बाद्यः सन्नपि ज्ञा रूपताम्। धृत्वोपाधिभवेत् काव्ये ज्ञानरूपे, न रूपतः॥५०॥ अतीतकवि-काव्यानां शब्दाः स्युः कथमन्यथा। स्व-स्व-लिप्यादि-सम्वादाद्द्य-शवः काव्यतां गता:।।५१।। मूकानां वाग्यतानां वा कवीनां काव्यवेधसाम्। कथं वा काव्यरत्नानि क्षरन्त्यद्यापि तन्मधु॥५२॥

50. Thus, as we saw above, a word, though objective in the outer world, 1s absolutely subjective when it sticks to poetry, which is but knowledge and hence subjective only. This way no objectiveness of word is admssble in the field of poetry. 51. The words of ancient-most poets are availale even today through the medium of their scripts and other mears They could not have been available to us bad they been objective. No objective means of ancient days can become a poetic ( or literary ) property of today and tomorrow and the times to come. 52. And how the wonderful poetic treatises of dumb and taciturn ( silent ) poets are showering the same honey, even today ? [ objectivity was never their concern ] उपाधिनत्ववयवः । रूपतः स्वरूपतः ॥ ५०॥ अतीताना कवीना काव्यानि अद्यश्वोऽपि लभ्यन्ते एव। अति-

८४ काव्यालकारकारिका [५0-५२]

विचित्र चैतत्. आश्रयाभावेऽप्याश्रयिणो लाभात्। कथमिदमिति प्रश्ने च काव्यस्य ज्ञानमात्रत्वमेव शरण समाधये। ज्ञान हि लिप्यादिभि- रभिव्यज्यते। तत्र आदिपदेन शब्दस्यापि सग्रह। शक्यानुशीलन हि काव्यमन्तराप्युच्चारण लिपिसकेताभ्याम्। तत्रैव च मूकदृष्टान्त वाग्यत- दष्टान्तश्च। कविः सहृदयश्चेत्युभावपि वाग्यतौ। कवि काव्यमुप- निबध्नाति, सहृदयश्चानुशीलयति। नास्ति तत्र मध्ये बैखर्या. काप्या- वश्यकता। उच्यते च दक्षिणामूर्तिध्याने-

चित्र वटतरोमूँले शिष्या वृद्धा गुरुरयुवा। गुरोस्तु मौन व्याख्यान शिष्याश्चच्छिन्नसशया.।। इति।

किमिद मौनत्व व्याख्यानस्य। इदमेव यदभ्यासेन शुद्धनाडिकाचक्रस्य उद्वासितवार्धकस्थ च गुरो स्वयमेव व्याख्यानत्वम्। वृद्धाना चातथात्व शिष्याणास्।अत्र अर्थज्ञानमेव परमोड्थ। स चनास्ति शब्दसापेक्ष। फल- दर्शनेनैव तस्य लाभात्। अत्र गवि कियन्तु दुग्वमिति पृष्टे दुग्ध्वा दशिता दुग्धमात्रैव समर्थ सम्प्रत्यायक चोत्तरम्। काव्यस्यापीयमेव कथा। तदपि ज्ञानमात्रमेव। शब्दार्थरूपत्वे पुन शब्दार्थयो कविभिरेव सह समाप्त- त्वान्न ह्येव स्यात् प्राचीनाना कवीना काव्योपनिषदो लाभ: साम्प्रतिकेषु। अन्यथा=ज्ञानरूपत्वमनादृत्य शब्दार्थमात्ररूपताया स्वीक्रियमाणायाम्। मधु रस क्षरन्ति प्रस्नुवन्ति ऊत्रासीव क्षीर गवाम। तथा च श्रुतिः 'मधु क्षरन्ति सिन्धवः' इति। रसापेक्षया मधुशब्द. काव्येऽभ्यधिक युक्त: ॥ ५०-५२॥।

अभिहितान्वयान्विताभिधानवादौ

ननु वाक्य श्रुत्वा बालो व्युत्पद्यते, पदानि पदार्थांश्चावापोद्वापाभ्या भारयत इति यदुक्त तद्विपरीतमत्रोच्यत इति चेद, अस्त्यन मार्गान्तर- मपि, तच्चाभिहितान्व्रयनामकम्। ननु को न्वनयोर्भेद इति चेद वाक्य- शास्त्रिणा मीमासकानामयं विषयो न त्वालड्कारिकाणामस्माकम्।

अभिहितान्वयान्विताभिधानवादौ ८५

ननु काव्यमपि वाक्यार्थज्ञानात्मकमेवेति वाक्यमीमांसा भवतामपि न न स्वो विषयः। सन्ति च भवन्तो मीमासाशास्त्रमेव काव्य- शास्त्रस्य मूल ख्यापितवन्त आनन्दवर्धननाम्नि स्वकीये भाषामये ग्रन्थ इति पृष्टे तूष्णीभावमाश्रयाणे भवति- मुग्धः कि किमसभ्य एष भजते मात्सर्यमौन नु कि पृष्ठो न प्रतिवक्ति यः किल जनस्तत्रेति सम्भाव्यते। इति- महिमभट्टोक्ति स्मरामः । आ, जानीमहे। का गति .? ददाति हि गोमयभपि गौस्तदर्थिने। ननु ब्रूमहे श्रूयताम, किन्त्ववधानेनापूर्व एष उपन्यासोडस्मदुपज्ञः। तत्र पूर्वम्- अभिहितान्वयवादः शब्दादर्थाय या यात्रा स एषोऽभिहितान्वयः। कृत्स्मेऽपि वाङ्मये सोडयं विद्यते विहितस्पद: ॥५३।। अभ्यस्त-शब्दशास्त्राणां कोषज्ञानां सुमेधसाम्। स्व-भाषा-वाङ्मये बुद्धि: पदार्थानां पुरः स्थिता ॥५४।। वाक्यार्थबुद्धिस्तत्पश्चादेव जागत्ति तद् विदाम्। तस्मादत्राभिधा पूर्व जायते चान्वयः परम् ॥५५॥ तस्मादन्वर्थनाम्नासौ निघण्टैः सनिरुक्तकैः। उच्यते पौरुषेयेऽध्वा वाङ्मयेऽभिहितान्वयः ॥५६।।

F. The two systems of expression. Abhihitānvaya First expression then relation. 53. The system-'first expression ( abhidhā ) then

१. 'आनन्दवर्धन' -नाम्नोऽस्माक हिन्दीभाषाग्रन्थस्य पृ० ९-१०।

८६ काव्यालकारकारिका [५३-५६]

relation ( anvaya ) is a journey from word to meaning In literature, whatsoever, this is the only system which is applicable. Explaination- 54. In all the scholars wellversed in grammar and well acquainted in lexicons, as we feel, the know- ledge of the word-meaning ( or the meaning of words ) arises first so far as their own language is concerned, and- 55. It is then that the syntactical meaning comes forth. Hence in this system expression ( abhıdhā) comes forst and the relation thereafter, [ conclusion ] 56. This-is-why this system is named as 'Abhihitan- vaya' by the lexicographers and the etymolo- gists which is true to its letters. This is the only system which can be assumed as scientific one in the entire literature and not only in poetry

अभिहिताना गृहीत्तपूर्वयाऽभिधया बोधितानामर्थानामन्वयोऽभिहि- तान्वय । अत्राभिधा पूर्वमुपेति पश्चाच्चान्वय।। सोऽयमभ्यस्तवाङ्म- यानां सभ्यतमाना विपश्चितामध्वा, ये हि काव्यानि पठित्वा रस गृह्ते। आशुग्राह्यतया चैषोऽभिधान्वगयो. पौर्वापर्यक्रमोऽसलक्ष्यः । ततश्चात्रापि अन्विताभिधानधीः शक्यसमुत्सेधा, वैज्ञानिकस्त्वत्राभिहितान्वय। सेय वाड्मयगता स्थितिः। तामिमा प्रत्यपदीपदाम ४५ कारिका- सन्दर्भेण। अत्र 'उच्यते पौरुषेये'-इत्यत्रावग्रहोऽपि मध्ये शक्यप्रवेश.। तेना- पौरुषेयस्य भगवतो वेदस्यापि संग्रहः। तत्रापि मीमासकेरभिहितान्वयस्यैव स्वीकारात ॥५३-५६॥

अन्विताभिधानवाद: ८७

Anvitābhibhāna

First relation then expression.

In the world, and not in literature, when we go ahead in picking up any language as an innocent one we start our journey from meaning to word When the speaker gets and gets off some new and old words resp- ectivey, in his sentence we relate certain parts of their 'whole meaning' with the words taken and left out, as the case may be This way

The name of this system is also true to its letters such as that of the former one In this system relation comes first and expression ( abhidha ) there-after only

अथ- अन्विताभिधानवाद: अर्थाच्छब्दोन्मुखी यात्राऽडवापोद्वापाश्रिता तुया। वाक्यात् पदेभिधां धत्ते लोके सैषान्विताभिधा॥५७॥ वाङ्मयेऽप्यनुवादेषु दृश्यतेऽसावखण्डितात्। वाक्योच्चयात् पृथक्कृत्य पदे शक्ति प्रतन्वती ॥५८।।

57. Journey [ of an innocent ] from meaning to words, based on the getting and getting off [ the words and meanings ] 1s Anvitabhidhana first relation then expression Its only sphere is material world [and not literature] It sets exression (abhidha)in words snatching them from the spoken sentences. 58, In literature too Anvita bhidhana ( first relation then expre- ssion ) may be applied wherever any bunch of sentence is translated There the words are separated from sentence

८८ काव्यालकारकारिका [५८-५९]

and the expressions ( abhidhas ) are sattled there-in

अपरश्च अन्विताना जातान्वयानामभिधानमभिधया प्रत्यायन यत्र सोऽन्विताभिधानाख्यो मार्गः। अन्वयाभिधानमिति तु युक्ततरं वक्तुम, न त्वन्विताभिधानम् इति। पदार्थानामन्वय एवात्राभिधीयते, न तु केवला: पदार्था सामान्यावच्छादित-विशिष्टान्वय-सहितेष्वेवार्थेष्वावा- पोद्वापाभ्या शक्तिग्रहस्यात्र मार्गे सिद्धान्तत्वेन स्वीकारात्। यदेव हि अन्वितपदार्थत्व स एव हि पदार्थान्वयः। नास्ति तत्र भेदा, प्रकृत्यर्थे विशेषणीभूतस्यैव भावपदार्थत्वात् ॥ ५७॥ अय च योऽध्वा सोऽपि न नानुभविक । किन्तु प्रारम्भिक एषः, न पार्यन्तिकः । सभ्यतमस्य राष्ट्रस्य वाङ्मयमेव प्राणा।। न चाद्रियते मार्ग एष सम्यगभ्यस्तवाड्मयैः सामाजिकैः। एव हि लोकगतोऽय मार्ग आरब्ध- व्याहार व्यवहार-परिशीलनाना बालानामेव नियत., न तु परि- चितत्तमवाड्मयदेवतासर्वस्याना सुमेधसाम्। अन्विताभिधानमिद कदाचिद् वाड्मयेऽप्यादीयते यत्रानभ्यस्त- तन्द्ाषस्तद्द्ाषानुवादेऽनुवादान्तरमाश्रित्य व्यापिपर्त्ति। चीनादिभाषासु पुनरेष भूम्ना कृतपदः। चित्रमयी तत्र लिपि. । तन्रापि प्रतिवाक्यं तत्र स्वतन्त्र चित्रम्, अवयन्ति च लब्धतत्सकेतास्ततो वाक्यमुन्नीय तस्माद वाक्यादेवाखण्डादखण्डमेव वाक्यार्थम्। सापि वस्तुत आरम्भिक्येव स्थितिरध्येतणाम, अत एव च प्रविरला एव तल्लिपिज्ञा., प्रतिचित्रं संकेतग्रहस्य भिन्नत्वात् ॥ ५८ ॥

अय चानयोर्विषयभेदा शब्दादर्थाय धोयात्रा वाङ्मयेऽभिहितान्वयः । लोके शब्दाय या चार्थात् यात्रा सैषान्विताभिधा॥५९॥ In nutshell- 59 In literature mind starts from words and proceeds towards their meanings This is Abhihitanvaya First expression

अन्विताभिधानाभिहितान्वयौ ८९

then relation. Just opposite to it the journey from meanings to the words in worldly affairs is the procedure termed Anvitabhidhana . First relation then expression.

कि च भवतु नाम बाह्ये लोके कीदृश्यपि स्थिति।। वाङ्मये हि लोके वयं स्थिता, विचारयामश्चास्यार्थंपरिशीलनप्रक्रियाम्। तत्र लाघवमेवा- द्रियामहै, न तु गौरवम्, अनुभूतिविरहितम्। वाङ्मये चाभिहितान्वय एवानुभविकः । 'अस्ति' इत्यारभ्य 'विन्ध्याटवी नाम' इति कादम्बरी- गद्याटवी अभिहितान्वयेनैव क्रोडीक्रियेत, न त्वन्विताभिधानेन। तथा- भूतस्य हनुमत्पृच्छायमानस्य गद्यनन्दनकाननस्याखण्डिततयावगन्तुम- शक्यत्वात्। एवमेव पद्यकाव्येऽपि नान्य पन्थाः, ऋते अभिहितान्वयम्। न हि कश्चित् 'कश्चित् कान्ताविरहे'-ति मेघदूतस्य प्रथमेऽपि पद्ये झटित्येव प्रभवेदर्थमवगन्तुम। पद्य-द्वयानुबन्धनीयार्थकेऽस्मिन्' पद्ये का तु वार्ता- न्विताभिधानस्य, अन्वयानुभूतेः पूर्वमभावात्। तत्र पूर्व प्रथमान्तानि विशेषणानि विशेष्यसापेक्षाणि तिष्ठन्ति, तृतीयान्तानि च तदनु। अनन्तरं चासकृत् कृते रोमन्थे, जाते च विशेष्यार्थलाभे घटतेतरामन्वयधीः । अत्र कीदृशो न्वन्विताभिधानवाद। अत एवोच्यते-

वाङ्नमये या शब्दाद अर्थाभिमुखी बुद्धियात्रा स अभिहितान्वयः, या च लोके अर्थात् शब्दोन्मुखा सविद्यात्रा सान्विताभिधानम् इति। का नु भवता स्थितिरिति भवन्त. स्वयमेव निश्चिनुयु।। कुम्भीधान्या। कुसूलधान्याश्च भवन्तोऽपि भवन्त शिलमुञ्छमेव वा वाञ्छन्ति चेत् को नु प्रभवेत् भवत· प्रतिषेद्धुम् ॥ ५९॥

१. मेघदूतस्य प्रथमे पद्ये पूर्वार्धस्य योजना 'कश्चित् कान्ताविरहगुरुणा वर्षभोग्येण मतु' शापेनास्तङ्गमितमहिमा धर्मलोपागतेन' एवविधा स्यादिति मेघदुतेऽ- मिव्यक्तिदोषा' लेखे सागरिकाया १०४ अड्के प्रकाशितेऽस्माभिः सम्यक प्रत्यपादि।

९० काव्यालकारकारका [६०]

द्वयो। समुच्चयस्य निरास. समुच्चयोऽनयोर्वाक्य-पद-द्वितय-संश्रितः । विरुद्ध-युक्ति-वात्यायां शुष्कपत्राग्रजायते ॥६०।।

60 The principle of accumulationism ( samuccayavāda ) of both these systems is merely a drier grass n the cyclone of opposite arguments, as it is based on the relativity bacause from the point of view of a sentence the system may be called as Anvitabhidhana and the same mry be called as Abhi- hitanvaya from the standpoint of words

वाक्यापेक्षयान्विताभिवानम्, पदापेक्षया त्वपर इनि मुकुल-जयन्तभट्ट'- भोजराजादयः । तत्रैव च तेषा सिद्धान्तवी.। साच न युक्ता। तत्र विरुद्धा युक्तय वाक्ये पदाना प्रातिभासिकत्वम्, अभिख्यानानिश्चयः, भाषाभ्यासमम्पत्तौ तज्ज्ञेष्वन्विताभिधानस्याप्रसक्तत्व च ।। ६०।।

I For accumulation-ısm see Mukulabhatta's Abhıdhāvrtta- mātrkā [Kārıkā-8] and SP stated in my book Sāhitya- sandarbhāh

II. Opposite arguments (a) VP I 73-B, DH II 11

Really no words exist as separate entity as soon as a sentence has slapped one's mind.

(b) What would be the name of the system after this accumulation ? Would it be called after the former one or after the latter ? In either case the opposition would have to be faced

१ सहत्यकारिता च समुच्चयश्चेत्यनर्थान्तरम्। ततश्च य एव जयन्त-भोजयो। सहत्यकारितापक्ष। स एव मुकुलस्य समुच्चयपक्ष।

अखण्डार्थवाद ९१

(c) After one's acquaintance with language it is only abhihianvaya which is actually realized There, the question of remaming one does not arise (d) Literature is a field of a reader expert in language and not of a beginner one and the system-first relation then expression is an exercise, scheduled for a blgininer alone [K 60]

अखण्डार्थवाद

अखण्डार्थत्ववादस्तु वाक्यब्रह्म-विपश्चिताम्। यथाकर्थंचित् सोढव्य-धोरणी-पथिकायताम् ।६१।।

61. The syntactical meaning, the intactism or the indivisiblism accepted by the scholars, skilled in the truth of sentence may be regarded as tolerable upto some extent

एकमात्रवाक्याभ्यासे जागृयान्नामासावखण्डार्थवाद., प्रबन्धवाक्येषु तु तेषामन्योन्यभेदप्रसिद्धयेऽ्भ्यहितैव खण्डपरिकल्पना, अवयवभेद विना अवयविनो भेदस्याशक्यग्रहत्वात्। तदिदमुक्तम्-यथाकथचिदि'-त्यादि॥६१।।

I. If a new sentence does not possass any new word and complexity there-in, the reader will grasp the whole meaning of sentence as an undivided entity. But such cases are very rare The 'syntactical meaning' could not be accepted undivided, as the sentences, clubbed togather in any speech would invariably be separeted from each other Here the separation would not be possible if one does not accept the difference in their parts, words and their meanings. II. The intactness means the quickness in the grasping so the entire meaning of a sentence. [ K, 61 ]

९२ काव्यालकारकारिका [६२६३]

काव्ये शब्दज्ञानस्योपाधित्वम् शब्द काव्याऽवयवत्वेनाड्गमभूत्वोपाधित्वेनैवाङ्ग भवतीति यदनुपद- मेवोक्त तदेव कारिकयापि ब्रूम .- ज्ञानात्मकोऽपि शब्द: स्यादुपाधि: काव्यवर्ष्मणि। पात्रं रसे पानकाख्ये दर्पणो वा तनौ यथा ॥६२।। अनुप्रासाद्यशचात्र पात्र हैमत्वसन्निभा:। उपाधिमात्रधर्माः स्युन तूपाधिमतः स्वतः ॥६३॥

G Position of word in poetry 62 Even in the form of concept or knowledge word can reach to the stage of only an attribute to a poetry, just as a pot to a drink, Pānaka or a mirror to a body. 63 Here the figures of words like alliteration stand like the golden-ness of the pot They are the qualities ( words ) of attribute only and not of which they are attributed to.

उक्तमेतद् यद् ज्ञानात्मक एव शब्द: काव्योपाधिरिति। तत्रैव दष्टा- न्तद्वयम्। तत्र पानको रस हिन्दीभाषाया 'पन्ना, पना आमका पन्ना" इति वा ख्यातो रस निर्माणप्रक्रिया चास्य शब्दकल्पद्रुमादिषु प्रसिद्धा। पानक-पात्रदृष्टान्तेन काव्य-तच्छन्दयोरत्यन्त वैसादृश्यं सिद्धम्। सादृश्यसाधनाय पुनर्दर्पणशरीरदष्टान्तः। तत्र यथा दर्पण उपाधिरेव तथापि प्रतिबिम्बग्रहणेन बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्यभ्रमिमूल सादृश्यमप्युप- स्थापयति तथैव शब्दोऽपि। यदुच्यते "गौरिति शब्दो गौरिति चार्थ" इति'। एतदेव च मूल वाक्यार्थप्रातिभत्वप्रकरणे प्रपञ्चिततमस्य विवर्त- वादस्य। दास्येते च शरीरात्म-शब्दलिपिटृष्टान्तावपि ॥ ६२॥ ननु "यदि शब्दो न काव्यम्, अपि तु उपाधिः, तदपि ज्ञानत्वेन न

१. तथा च श्रुतावपि 'स भूरिति व्याहरत् भुवमसृजत्' इत्यादोनि वचनानि।

शब्दज्ञानस्योपाधित्वम् ९३

स्वरूपतः, तहिं का नु गतिरनुप्रासादीना शब्दालकारत्वेन सभाजितानाम्" इति प्रश्ने ब्रूमहे-"अनुप्रासादाय" इत्यादि। यथा हि पानकस्य पात्र हेममय भवति, तत्र भवत्येव मृण्मयात् पात्राद् वैलक्षण्यम्, तथैव शब्दोऽपि यदि सानुप्रासयमकादिस्नहि तत्रापि भवत्येव तत्। तच्चोपाधि- मात्रगतम्, न तु उपाधिमतः काव्यस्य धर्मतया तन्नेयम्। दर्पणोऽपि विविधविग्रहो भवति। कश्चन कान्त्यतिशयी, मलिनश्च कश्चित्। प्रथमेऽपि कश्चिद् विस्फार्य प्रत्यायक, कश्चिच्च यथातथम्। तत्राप्यानु- भविक एव भेद, चमत्कारश्च। ननु "उपाधिरेष नित्योऽनित्यो वा। नास्त्यनित्य शब्दानुवेधेनैवार्थ- प्रत्ययस्यानुभवात्। यदुच्यते-"अनुविद्धमिव ज्ञान सर्व शब्देन भासत' इति१। नित्यत्वे का नु हानि शब्दस्य तज्ज्ञानस्यैव वा काव्यत्वेन स्वीकृतो" इति चेद् वक्ष्याम एय स्वयम् "आत्मा देहस्य भेदेऽपी'-त्यादि। अत्र पुनरेतदेवोक्त्वा विरमामो यत् स्फाटिके निशान्ते सत्यपि नित्येऽपि प्रतिबिम्बे नास्ति निशान्त-नायक-योरभेदलेशोऽपि, नास्ति च सत्यपि जलाशयादिषु सुधाशुप्रभृतीना प्रतिबिम्जस्य नित्यत्वेऽपि तै. सह प्रति- बिम्बितस्याभेदलेश। एवमेवात्रापि गृहाण। स्वभावमात्रमिद न तु वस्तुधर्म: ॥ ६३ ॥ एतदेव उपस्कुर्वीमहे- सौरभेय्या यथा दुग्ध स्वर्णपात्रे महीयते। तदेव सीसपात्रे तु नैव पुष्यति ता श्रियम् ॥२५॥

१ शब्दाद्वतनाम्ना प्रसिद्धमिद भतृ हरिकारिकासु भोजस्य शृङ्गारप्रकाशे च। एतच्च सर्वमस्माक 'साहित्यसन्दर्मंगते मोजस्य ध्वनिविचारे' वितत्योद्धृतमिति नात्र पल्लवयामहे, मुद्रणयुगे पौनरुक्त्यस्याव्रह्मण्यत्वात्। २ निशान्तो नाम नायकयो. श्यनगृहम्। स्फटिकादिप्रतिबिम्बग्राहि-वस्तु- निर्मिते नित्य एव प्रतिबिम्बग्रह., आगरादुगें यवनश्ासकनिर्मिते काच-ज टत- स्न नागारे यथा।

९४ काव्यालकारकारिका [६२-६३]

एव हि वर्णवक्रोक्तिशोभिते शोभते यथा। तथा न शोभते काव्य तद्भिन्ने शब्दबन्धने ॥ २६ ॥ यथा पात्र च दुग्ध च भिन्नभिन्ने हि स्वथा। तथा शब्दश्च काव्य च, कान्वभिन्नात्मतंतयो.।।२७।। यथा पात्रस्य भैदेऽपि दुग्धभेदः ख-पुष्पति। तथा शब्दस्य भेदेऽपि काव्यभेदोऽश्मवृक्षति२ ॥२८॥ वेशन्त-दर्पणादीना भेदे सौधाकर वपु:। प्रतिबिम्त्रश्रियो भेद सृजत्यपि न भिद्यते ॥२९॥ प्रतिबिम्बात्मके शब्दज्ञाने भेद सृजन्नपि। अनूवादेषु शव्दस्य भेद. काव्य न भेदयेत् ॥३०॥ यच्च शब्देषु पद्यत्व सा सगीतकला प्रिया। कला कलान्तरे यस्मादलङ्कारत्वमश्नुते ॥३१॥ नृत्य काव्य च गीत च वाद्य चाभिनये यथा। रसे रसान्तर यद्वा दृष्टान्तोऽत्र महन्मतः॥३२।। अत एव च वृत्तस्य शब्दालङ्कारता जगौ। इदप्रथमतो व्यक्तिविवेके महिमा महान् ॥३३॥ अकाव्यमपि तस्माच्च वृत्त-बन्धेन निर्मितम्। उत्पादयति काव्यत्वभ्रम कोषादि-वाड्मुखे।।३४।। गद्यबन्धेऽपि सगीत-कला-स्पर्शो न हीयते। शब्दो नादात् पृथड् नास्ति नादश्चापि स्वराद् यतः ॥३५॥-

१. वर्णवक्रोक्तिरनुप्रास इति कुन्तक । २. खम् आकाशम्, तत्र पुष्पम् अभावात्मकमेव, ततः खपुष्पति अभावायते। एवमेव अश्मन पाषाणे वृक्षा अश्मवृक्ष। यथा हि पाषाणे वृक्षो न रोहति तर्थव शब्द भेदे काव्यभेदोऽपीति माव । उभयथापि शब्दभेदे सत्यपि काव्यस्य भेदो न भवतीत्येव प्रतिपिपादयिषितम् ।

शब्दज्ञानस्योपाघित्वम् ९५

अनूवादेषु सगीत-मात्र-भेदोऽनुभूयते। अर्थबन्ध-स्वरूप तु काव्य तत्रानुवत्तते ॥३६॥ अत एव च तत्रास्ति प्रत्यभिज्ञापि मानसी। एषोऽनुवादो मेघस्य न माघस्येति पाठके।।३७॥ अत एव च वक्ष्यामः वैखर्यामपी'-ति कारिकया स्वयमेव ॥५३-५४॥

I Panaka rasa preparation of raw-mangofruit, boiled or parched, bruished in water and mixed up with some quantity of salt, chilli, saffron, sugar and some dry fruits It is called panna or pana in Hindi.

II Though pot is essential for any liquid drink, however, it can never be accepted as drink itself even if made of gold Likewise no mirror can be accepted as body reflected there-in So is the case of word-knowledge in poetry. That is but outer one and does not enter into the body of poetry as its part or lmb.

III The milk of a healthy cow does not achieve its glory in a leaden pot as much, as in a golden one. Poetry too never attains the same auspicious-ness in other compositions as in the adequate or oramented ones. As the pot and the milk put therem can never be treated as identical so is the position of the words= utterances, their knowledge and the poetry shadowed and adopted there-in Milk remains unchanged even if the pot is changed. On the same lines 'any"sort of change in words bring- no change in poetry' Lakes and mirrors may be varied but the graceful globe of moon reflecled therein, maintarning its

काव्यालकारकारिका [६२-६३]

brilliance with a little difference due to adoptives or receptives survives unvaried The knowledge of words ( and not the words ) works as an adoptive and that is only changed when the words are changed in translations Even then poetry maintains its original form without even a bit of change where-in poetry is couched in verse one additional art, music, is added to it The civilized world knows that one art becomes an ornament for another one, such as dance, poetry, vocal music and instrumental music in the art of staging We may take good oppor- tunity to make the point clear with help of the theory of Anandavardhan's 'Rasalamkāra', where-in one rasa beautifies the other rasa [ DH II 5] Therefore, one other great rhetorician, Mahima- bh atta came forward with his theory-'Metre too 1s an alamkara of poetry' [ VV chapter II Page 181, 235 in my edition ] It is, of course, a reality That is why even an ordinary statement cieates illusion of poetry if versified like the samskrta lexicons and other versified topics One would be aware of the fact that the music survives in prose too, since words can never be separated from the sound and all that is svara or musical tauch. In translations one may feel changes in this music only and not in poetry which is a composit form of parti- cular meanings, which is maintamed in all the transla- tions This is why one realizes this is the translanon of Meghadūta and not of Māgha, Śisupālavadh' or 'this is the translation of Hamlet and not of other one'.

शब्दज्ञानस्योपाधित्वम् ९७

This way words and their peculiarities are the medium of communication only and not of the commu- nicable poetry itself ननु 'यदि काव्ये शब्दस्योपाधित्वमात्रम्, तदपि च ज्ञानरूपेण न तु स्वत, तहिं कवि सहृदये स्व काव्य कथ नु सक्रामयति, यत्रासौ लेखादिक मार्गान्तरमनादायोच्चारणात्मना शब्देनैव स्व काव्य प्रकाश- यतीति चेदिदमपि सत्यमेव, आनुभविकत्वात्, किन्तु उच्चार्यमाणेन शब्देन प्रकाशितेऽपि काव्ये न ह्येव प्रपद्यते काव्यभाव शब्दः। यथा- चैतत् तत् प्रतिपादयाम .- कविः सहृदये येन स्वं काव्यं क्रामयत्यसौ। उच्चारणात्मा शब्दोऽपि, किन्त्वेष तु पितामहः ॥ ६४ ॥ पिता तु काव्यपुत्रस्य शब्दज्ञानं हि विद्यते। सुन्दरार्थ - समुल्लेख - स्वरूपस्य स्व्रभावतः ॥ ६५ ॥ पौत्रस्य राज्यलाभेन राज्यलाभः पितुर्यथा। पितामहस्य चेत्येवं शब्दे काव्यमिति श्रुतिः ॥ ६६ ॥ 64. Among the mediums [ like script, painting, etc. ] the word is also one medium through which poet transmits his poetry into the enjoyer. Word is nothing more than an utterance. But it ( word ) holds the position of grandfather only [ for poetry ] 65. So far as the father of son=poetry, which is by nature an appreciation of a charmful meaning, is concerned, it is only the knowledge of word. 66 As father and grandfather too are called king due to the kingdom of their son and grandson, likewise the term poetry is attributed to utterance too. [ word=grandfather, wordknowledge=father and poetry=son. ]

१८ काव्यालंकारकारिका [६४-६६]

पितामह कारणस्य कारणमिति भावः। अपि - शब्दाल्लिपेरपि संग्रह, उत्कीर्णनात्मनो लेखस्य च । ६४॥ अत एव च नैयायिका: 'पदज्ञानं तु करणमि'-ति। समुल्लेखश्चित्परा- मर्शः, सवित्तिरिति यावत्। सवित्िश्च ज्ञानकात्मा, ततश्च काव्यमप्यर्थ- ज्ञानात्मकमेव ॥ ६५॥ पोत्रस्य राज्यलाभे तस्य पितापि राजवद् आद्रियते, पितामहोऽपीति विदितचरमेव। तच्चेद सर्वमपि पारम्परिकमेव, न तु स्वारसिकम्, तथैव शब्दज्ञानस्य काव्योपाधित्वे शब्दस्यापि तत्त्व सुलभप्रख्यापनमेव। विवेकिन: पुनस्तत्र न मुह्यन्ति तत्त्वविचारे। निरस्तमेव शब्दोच्चारणादप्यभिव्यज्यमाने काव्ये शब्दस्य काव्य- त्वम् ॥ ६६ ॥

ननु 'उक्त खलु तत्रभवता भगवता हरिणा 'अनुविद्धमिव ज्ञान सर्व शब्देन भासत' इति, उच्यते च मीमासके। 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध'२ इति, आदीयते च तत शब्दार्थयोरभेदवादः प्रेक्षार्वा्द्धि.। उपाधिवादे पुनः कथमेषा निर्वाह इति चेद श्रूयताम्- पदवाक्यविदां शब्दानुवेधाऽमेदयोः कथा। उपाधिमात्रतामेव शब्दस्यार्थे प्रसाधयेत् ॥६७।। नो चेद् स्युर्व्योमयानेन गच्छन्तोऽपि हि पक्षिणः । विमानेन भवेत् तेषामभेदस्तदुपाधिना॥६८॥ Other theories ond their appreciation . 67-68. Grammarians and the scholars of syntactical meanings like Bhartrharı say 'every concept is ( a pearl which is ) pierced with word ( needle ) and 'word and meanings are just identical ones'. In my opinion in both the cases १. वाक्यपदीये १.१२३ कारिका। २. मीमांसादर्शने १.१.५ सूत्रम् ।

९९

word does not go beyond the attributeness [upādhitva] to its meaning Other-wise all the air-travellers would be identical with birds because [ the above schools of grammarians and mimamsakas ] will have to consider them and their attributes 1 e. Aeroplans identical. पदविदो वैयाकरणा भतृहरिप्रमुखाः। वाक्यविदश्च मीमासका जैमिनिप्रमुखा। तत्रानुवेधपक्षो वैयाकरणशिरोमणीना तत्रभवता भतृँ- हरीणाम्, अभेदपक्षश्च जैमिनिचरणानाम्। यथा चैतत् तद् अनुपदमेवो- द्धृताभ्यामेतेषा वाक्याभ्या स्पष्टमेव। उभयत्राप्यत्र प्रथमे पक्षे उपाधि- वादोऽव्याहत., परत्र च कवितामात्रता पश्यामः न तु तत्त्वाभिनिवेशम्। अत एवानन्दवर्धनोऽपि 'औत्पत्तिकस्तु' इति शब्दं परित्यज्य 'औपाधि- कस्तु' इति शब्दमादत्त'। ननु 'वाच्यवाचकभावाख्ये सम्बन्धे' 'औत्पत्तिकत्वमे'-वानन्दवर्धन- स्यापि मतम्, औपाधिकत्वं च व्यञ्जनामात्रविषयतया तत्र व्यवस्थित- मिति चेत्, औत्पत्तिकशब्दस्यापि शबरस्वामिवदेव लोचनकृतापि नित्यत्व- परतया नीतत्वान्नानुपपत्ति.। नित्यत्व चेदमेव यद् यदैव अर्थ उत्पद्यते तदैव जातिवदेव तेन शब्दोऽपि संसजते। न हि तेनाभेदस्य सम्भवः। कि च स्यान्नाम वैदिकानामेतेषा शब्दार्थयोरभेदः, आलङ्कारिकाणां त्वस्माक स निरर्थक एव। अर्थान्तरं हि काव्यस्य सर्वस्वम्। तच्चौ- पाधिकेनैव क्रमेण काव्यशब्दादानीयेत, न तु नित्याख्येनौत्पत्तिकेन मीमासकाभिमतेन।

१. ध्वन्यालोकस्य १९९७ वि० सवत्सरीये संस्करणे ४३६-४३८ पृष्ठानि। तत्रैव लोचनममनि-'जन्मना द्वितीयो भावविकार सत्तारूपः सामीप्याल्लक्ष्यते, विपरीतलक्षणातो वानुत्पत्तिः, रूढया वा औत्पत्तिकशब्दो नित्यपर्याय:, तेन नित्यं शब्दार्थंयो: सम्बन्धमिच्छति जैमिनेय.।' इति। अत्र बालप्रिया 'जायते, अस्ति, वर्धते, विपरिणमते, अपक्षीयते, नश्यती-ति षड्विकाराः'।

१०० काव्यालंकारकारिका [६७-७०]

एव हयुपाधिरेव शब्द: काव्ये ज्ञानात्मनापि, न तु स्वरूपम्। अर्थे शब्दस्योपाधिमात्रतामिति अन्वय ॥ ६७ ।। अन्नैव दृष्टान्तो विमानयात्रिणाम्। ये हि विमानेनोड्डयन्ते तेषु विमान नित्य एवोपाधि। यदि च विमानेनैषामभेद उद्दिश्येत तहिं स्यान्नामैतेषा प्रधानमन्त्रिप्रभृतीना पक्षित्वमेव। उड्डयनसाधन हि पक्ष.। तच्च वर्तत एव तेष्विति तेषामपि पक्षित्वमनिवार्यप्रसरम् । सन्ति च तेऽपि मनुष्या एव, न पक्षिण। एव सूपपन्न शब्दज्ञानस्यापि काव्य उपाधिमात्रत्वम्, वदत्स्वपि पदवाक्यवित्स्वभिन्नत्व नित्यानुसक्ति वा तयोः। तदुपाधि तेषा विमानेन गच्छतामुपाधिरिति भावः ॥ ६८ ।। I VP I. 1, 123. II ŚB I 15 and DH III gloss ( page 212 Km ) too go on the similar line while speaking of the eternity in relation of word and its meaning [K 67-68 ]

पद-वाक्य-विदा शब्दानुवेधनित्यत्वाभेदपक्षावेव निराचिकीर्षाम- शब्दस्यार्थेन नित्यत्वेऽनुवेधस्य कृतं परैः। प्रमाणैस्तत्र सर्वत्र शब्द एव प्रमाणतु ॥६९॥ शब्दार्थयोरभेदे तु प्लुष्यतामग्निनाऽऽननम्। अतीतानागतत्वे च गगनस्यारविन्दताम् ॥७०॥

Arguments 69 If the meaning remains pierced all the time with word then all the other pramanas would be proved useless, as the invariable word will be readily available of their stead. 70 In case word and meaning are identical and have no diffe- rence at all, then while uttering the word 'fire' mouth of speaker must have been burnt. So also nothing would

शब्दज्ञान स्योपाधित्वम् १०१

remain either of past or of future [ If word is visible for ears and its meaning has no difference therefrom, the meaning would also be visible either to ears only or to their own perceptives For further discussion see K.103-114.]

यदि सवत्रैवार्थेन सह शब्दस्यानुवेध। तहिं, 'पर्वतो वह्निमान् धूमात्' इत्यत्र, 'गोसदशो गवय' इत्यत्र, 'अय गौ', अहमिम पश्यामो'-त्यन्न च क्रमेणानुमानोपमानप्रत्यक्षेष्वपि शब्दप्रमाणत्वमेव स्वीक्रियेत, एष्वपि शब्दानुवेधस्यानुभूयमानत्वात्। आनुमानिको यथा परार्थानुमाने व्यकत शब्दमुच्चारयति, तथैव स्वार्थानुमानेऽपि, किन्तु अव्यक्तम्। सैव च गति: प्रमाणान्तराणाम्। एव ह्यकिञ्चित्करमेव सर्वमिद शब्दानुवेधकथा- जातम् ॥ ६९ ॥

वह्निना वह्निशब्दोच्चारणेनेति यावत्। अतीतेति। शब्दस्य प्रत्यक्ष- त्वे तदभिन्नत्वेनाभिमतानामर्थानामपि प्रत्यक्षत्वस्याकामेनाप्यभ्युपगति- प्रसक्ते: ॥ ७०॥

[६४-तमया कारिकया] शब्दोच्चारणेनापि काव्यमभिव्यज्यत इत्युक्त्तम्। तत्र विकल्पमपि पश्यामः। तथा च-

किमुच्येत तदा किंच कृत्वा काव्यं यदा कविः। प्रकाशयति नान्येभ्यो न चोच्चारयते स्वयम् ॥७१॥

Poetry and utterance. 71. Moreover what would be said at the time when a poet, after having composed his poetry, does not convey it to other and does not utter for himself as well ?- >

यदुक्त भगवता व्यासेन महाभारते । १।९।५५,६१] ब्रह्माणं प्रति कृतं मयेद भगवन् काव्य परमपूजितम्। परं न लेखकः कश्चिदेतस्य भुवि वर्त्तते ॥ [११७० ) इति,

१०२ काव्यालकारकारिका [७१ ]

गोस्वामिना तुलसीदासेन

रचि महेस निज मानस राखा। पाइ सुसमअ सिवा सन भाखा॥

[ भगवतो रामस्य चरित भगवता शकरेण विरचय्य पूर्वं मनस्येव निहितम्, पश्चादुचितमवसर लब्ध्वा शिवायै प्रकाशितम् ] इति,

सोमदेवेन च इद गुरुगिरीन्द्रजा-प्रणय-मन्दरान्दोलनात् पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । इति।

वचनैरेतेः प्रमाणितमेवाप्रकाशितत्वेऽपि मानसे विद्यमानत्वं काव्यस्य। मानसे च नास्त्येव शब्दः। उच्चार्यमाणस्यैव शब्दस्यात्र शब्दत्वेन ग्रहणात्। एतेन शब्दानुवेधादिपक्षेऽपि शब्दस्य वैखरीत्वे निराकृते ज्ञान- मात्रत्व स्थितम्। तस्य चाशब्दत्वमेव वक्ष्याम। अन्यद्धि ज्ञानम्, अन्यश्च शब्दः । विषयविषयिणोर्भेदस्य नैसर्गिकत्वात् ॥ ७१॥

For example

( a ) The Mahabhārata had already been com- posed in the mind of sage Vyasa and he had been waiting for some scribe, as he himself urged to Brahma [ MB. I. 1. 7, I 1 55 & 61 ].

( b) The famous storeis of Kathāsarıtsāgara were also hidden in the mind of Siva and were utte- rred only when His dear Parvati insisted therefor. [ verse-l of every Taranga of Kathāsa ]

( c) Hindı writer sage Tulasīdāsa also says- 'The Ramacaritamanasa, after its composition, was

शब्दज्ञानस्योपाघित्वम् १०३

preserved in the mind of Siva and was utterred before Parvatī on a suitable occasion-'Racı Maheśa nija mānasa rākhā, pāi susama-a Sıvā sana bhākha. Thus the utterance and poetry have no invariability into their relation [ K. 71 ]

मानसत्वादुच्चारणविकल्पमेव तर्कान्तरेणापि समर्थयामहे- अभ्यासो मानसो यस्तु सरक्तानां तत्र कीदृशी। वैखरी यानि वक्तारो ब्रह्मोद्येष्वेव चक्षते। ७२॥।

Other arguments

A. Lack of utterance in poetry Vyabhicara- 72. In the mental repetition of vedic hymns utterace does not have any room, where as in rituals the same hymns are recited loudly.

सूक्तानां वैदिकानाम्, तदुपलक्षिताना सूक्तीनामपि पौरुषेयीणाम्। सुभाषितशोभना हि सभ्याना वाक्। भ्वन्ति च तानि तेषा हृदयमात्रे स्थितानि। ब्रुवते च ते तानि कदाचिदेव सत्यवसरे। ततः पूर्व कीदृशी तत्र वैखरी? अभावेऽपि तस्या: सहृदयमानसे तेषामुपस्थितत्वात्। ब्रह्मोद्य वेदपारायणम्। तत्र यो हि भगवान् वेद। स तु पौरुषेयत्वाभावाद- सजातशब्दसरचनः भगवतः शिवस्य स्वयभूर्बाण इवाऽऽनुश्रविकत्वमात्र- सीमः, अतश्चोच्चारणात् पूर्वं न विगतसरचनत्वमेव काव्यस्य, श्रुतिषु व्यभिचारात्। तासा स्वरूपस्य सनातनत्वेन प्रवाहधर्मतया च सर्वत्रापि श्रोत्रियश्रेष्ठ ऐकरूप्येणव लाभात्। तदेव व्यभिचरित वैखरीत्व काव्यस्य, तयोरवैयधिक रण्यस्याऽऽनुभविकत्वात् ॥ ७२॥

1. We Brahmanas never recite our secret mantra 'Gaya- tri' loudly. So also numerous verses of various langua- ges are learnt by heart by civilized persons. Still we

१०४ काव्यालंकारकारका [७२-७३]

do not find them reciting them all the times. These are recited only on suitable occasions Thus the poetry and the utterance or word or Vaikhari do not have invariability in their co-existence Hence the illusion of the identity of poetry and utterance is discarded absolutely and once for all II. Abhyasa . Learning by heart and repetition. III Brahmodya The systematice recitation of the vedic hymns by Vaidikas divided into groups [ PS. 3 1 106, HC Page-7, line 5 and its comm of Sankara]. [K. 72] बाह्याया अभिव्यक्ते: काव्येन व्यभिचारमुपन्यस्य, उपन्यस्य चाभि- व्यक्तेरप्येकरूपत्वाभावं काव्यस्य वैखरीतः पार्थक्य सिषधयिषवो वैयधि- करण्यमुपस्थापयामहे कारणभेदं च- अर्थ-बन्धं हि यं शब्द-बन्धेष्वर्पयते कवि: शाब्दिकेन, तमेवासौ कारुभि: प्रस्तरादिषु॥ ७३ ॥ B. Dıfference ın substratum Vaıyadhıkaraņya- 73. For composing poetry a craftman may differ from a poet. A poet may have his mental composition of thoughts composed, in the different sets of words through the diffe- rent persons skilld in the art of word composition On the other hand he may have his same property ( mental composition of thoughts ) manifested in sculpture and other crafts too through other craftsmen [Hence] शाब्दिकेन परिपवव शब्दाभ्यासवता सुमेधसा, न तु केवलेन शब्दानुशासनमात्रविदा। दृश्यन्ते हि सम्यगभ्यस्त-व्याकरणग्रन्थ- परिष्कारा अपि वाग्योगावसरे कीलितरसना उड्डीनपक्षिणः पञ्जरा इव शून्य संस्काग. शाब्दिकाः । तेऽपि न नोच्यन्ते वैयाकरणाः, मशका

शब्दज्ञानस्योपाषित्वम् १०५

इव गरुडादिपक्षिगणनासु पक्षिणः, खद्योता इव वा सूर्यादिज्योतिगण- नासु ज्योतिष्मन्तः। अर्थबन्धो हि काव्यमिति पूर्वमेवोक्तम्। स यत्र भासते स कविः। तमिमर्थबन्ध चमत्कारिण वार्थबन्धमसौ कारुभेदेन विविधैर्बन्धै। प्रकाशयति। तथा हि शब्दबन्धे शाब्दिकेन, मूर्त्तिबन्धे आश्मिकेन, चित्रबन्धे च चित्रकरेण। त इमे बन्धा विविधा। विविधाशच तेषां कारवः । कवि, काव्य च तस्य एकरूपमेव। एव च स्थितमेतद् यद् उपाधय एव एते यत् प्रस्तरादय। प्रत्युद्गन्तार इमे भगवतः काव्य- ब्रह्मण:, आदर्शा इव बिम्बवर्ष्मणः । तथा च निरस्तैव शब्दस्यापि काव्य- रूपता, बिम्बरूपतेव दर्पणादेः, शिवादिरूपतेव वा प्रस्तरादे ॥ ७३।। चमत्कार्यर्थबन्धस्तु रामे, श्यामे च तत्कला। उच्यतामत्र को नु स्यात् कविः, कारुश्च क: पर: ॥७४॥ 74 Suppose the mental composition of charmful meanings 1 e. poetry lies in 'X' and its craft in 'Y' which one be said as poet and which one as craftsman ? [ No doubt both are totally different ] But- यदि चमत्कार्यर्थबन्धो रामे, तत्कारुत्वं च श्यामे तत्र राम एव कविः, कविरेव च स, न तु कारुः। एवमेव श्याम एव कारुः, कारुरेव च सः, न कविः। एतेन स्थितमेतद् यत् कवित्व कारुत्व चेति अनियत- सामानाधिकरण्य वस्तुद्वयम् ॥ ७४॥ कारुत्वं च कवित्वं च द्वयं दृष्ट्वैकसंगतम्। भ्रान्ता: शिल्पे च कारौ च काव्य-तत्कर्तृ तां प्रति ॥७५॥ 75. Critics, having often seen craftsmanship and poetastry synchronised and synthetised in one person, confuse to discriminate the two pairs- ( 1) Crafts and poetic compositions as well as (11) crafts-man and poets.

१०६ काव्यालंकारकारिका [७५-०७]

इद चात्र प्रायिक यद् य एव कवि स एव कारुरपीति। तत्र हि द्वयो- रैक्यमिव प्रतीयते, भिन्नत्वं पुनर्वस्तुगतिकम्। स्थितमेव कवित्व-कारुत्व- वैयधिकरण्यमपि। ततश्च कारौ कवित्वबुद्धिरप्यनियतैव। एव च कारोरेव कवित्वं पश्यन्तो न सूक्ष्मदृश। यथा चैतत् तद् अनुपदमेव दृष्टान्तेनापि विस्पष्टयिष्यते। ७५॥

शाकुन्तलस्थ षष्ठेऽङके 'कृष्णशार - मृगी'-रसः। अचित्रितोऽपि दुष्यन्तचित्ते चित्रित एव हि॥७६॥ तेन चित्रकर: कोऽपि भवेत्, तत्र कविस्तु नः । दुष्यन्त एव दुर्वासः-शापमोक्ष-प्रसादवान्॥७७॥ Example from the poetie history 76. In the sixth act of [ Kālidāsa's famous play ] Abhijñāna- sākuntalam there lies a verse-'Kārya saikata' etc It reveals a wouldbe painting of the hind which is itching her char- mful left eye with the sharp point of the horn of her beloved, deer This painting is a 'rasa'-painting and has already been painted or composed in Dusyanta's mind, though not painted on any outer base 77. Hence who so ever may be the painter but the poet there-in is our Dusyanta only, whom the black shadow of Durvasa's curse had already forbidden and who now possessed the mental excellence ( essential for poetry too to flash its constituents in poet's mind )

शाकुन्तलस्य षष्ठे अङ्के 'कार्या सैकतलीनहसमिथुना' इत्यादिकं रसचित्रं निर्मित्सितम्। तत्र चित्रमेतदनिर्मितबाह्यबन्धतयैव स्थितम्, दुष्यन्तमानसमात्रेऽधिरूढत्वात्। अयमत्र विशेषो यद् दुष्यन्त एव चित्रमिदं पिपूरयिषति, तत्र कारुत्वं कवित्वं चेति द्वितयमप्येकसंगतं दृश्यते। सैव

शब्दज्ञानस्योपाघित्वम् १०७

स्थिति अर्थबन्ध-शब्दबन्धयोः कालिदासादौ। दुर्वासशाप- मोक्षोऽत्र प्रतिभोद्रेकस्य सकेत.। यदुक्त कालिदासेनैव 'छाया न मूच्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा' इति। प्रसाद एष सत्त्वोद्रेक एव षष्ठकारिकोक्तः । कृष्णशारमृगीद्वन्द्वात्मना दुष्यन्त आत्मन: शकुन्तलायाश्च व्यतिकरमत्र प्रतीकयितुमियेष। पस्पर्श च तेन सामाजि- काना रसिकाना वा चेतोधातु नितान्तमेव प्रविश्य। सोय रसः रसचित्र वा यस्य दर्शनं स एव कवि. । स च दुष्यन्त एव। कारुत्व तत्र कुत्रापि संभवति, स्वयमेव नायके वा, तन्निदेशकरे वा। काव्यस्यापि सैव स्थितिः॥ ७६-७७॥ I. Rasa-painting : The pleasant-most kind of painting which reveals rasa in the enjoyer. Other kinds of pain- tings are Bhava-paintings, and the paintings of the things as they exist in the world II For Durvāsa's curse see Šākuntala IV. 1 III. Prasāda · Sattvodreka [ K 6 ] Śāpa : Just opposit to sattva Moksa The plain ground of intellect to beget the sattvodreka. vfilkman=Craftman, Pot=Word and its craft, Milk=Poetry and Cow=intuition, thus runs the metapher. [K 76-77 ] कथान्तरमिदं यद्धि कवित्वं शिल्पिता-युतम्। रुचये श्रीमर्ता भूम्ना पयो मधुयुतं यथा॥७८॥ किन्तु क्षीरं च मधु च प्रातिस्विक-रसं स्थितम् । भिन्नत्वेनैव योगस्तु गुणोत्कर्षे हि कारणम्॥७९॥ The co-Incidents 78. It is just incidental that poetastry sometimes, happens to be accompanied with craftsmanship, and then it becomes more attractive and blissful, like the milk mixed with hony, for a gracious enjoyer.

१०८ काव्यालकारकारिका [७८-७९]

79. But both the things, milk and honey are different, as their tastes are their own and they are not identical The mixture proves the means in an enhancement only of both the independent qualities thereof.

[The mixture and the perfume caused thereby 1s termed as 'parabhaga' in samskrta, Raghuvamsa V 79].

कवित्व-कारुत्वयोवैयधिकरण्यायैव दष्टान्तरमपि पयोमधुनो: समिश्र- रूप.। न हि यत्रैव पयस्तत्रैव अनेकरसं मधु तिष्ठतीति कस्याप्यनुभवः। पयो हि सुरभिषु, मधु च सुमनस्सु। भवति च सामानाधिकरण्यमप्यनयोः, एकस्मिन्नेव पात्रे द्वयोमिश्रणात्। किंतु प्रायिकमेवैतत्, न नियतम्। इद त्वन्यद् यदनयोमिश्रणमास्वादातिशय जनयति रञ्नयतितरा च रसिकानां चेतासि भूम्ना। गुणोत्कर्षो नाम परभागः, बहुविध-रसद्रव्यपरिमल- भरसतत्त्व. ।। ७८-७९ ।।

Even being a poet one may or may not be a good craftsman With poet the craftsmanship is just like the capacity of singing which can never be claimed as essential for him ( poet ), though it elevates hım in popularity in comparison to others Kālıdāsa, Rāja- Sekhara and Ksemendra possess equal qualities both of poetastry and craftsmanship, whereas craftsman- ship exceeds the poetastry in Sriharsa and Jagan- natha. Magha's craftsmanship 1s well-equipped where- as that of Bharavi is lacking upto some extent

Two kinds of Expression Kārıkā 80 earmarks the two kinds of expressions 'mental set up' and its 'objective oppearance'. The analogy of milk explains it fully Further-

शब्दज्ञानस्योपाधित्वम् १०९

क्षीरं क्षीरं हविर्धान्या आपीनेऽपि स्थितं यथा। काव्यं काव्यं कवेस्तद्वत् प्रतिभायामपि स्थितम्॥८०। अभिव्यक्तौ तु दुग्धस्य हेतुर्गोपाल-दारकः । किमसौ धेनु-भावेन पूज्यते पामरैरपि॥८१॥ 80. As the milk s milk in very respect even lying in the udder of cow, likewise :the poetry too;is poetry in its full respect even existing in the womb of poet's intuition only 81 The means in bringing out milk are milkmen Can the milk- man be accepted as cow even by laymen ? अभिव्या्तिरपि द्विविधा मानसी, उच्चारणरूपा चेति। तत्र या मानसी सापि मान्यैव, न तु तत्र सन्देग्धव्यम्। कथमिति चेतु क्षीराभि- व्यक्तिरिव। तथा हि क्षीर हि द्विविधं दुग्धमदुग्ध चेति। तत्र यद् दुग्ध तत्र नास्त्येव क्षीरत्वस्वीकृती विचिकित्सा। यत् त्वदुग्धं ततश्च गोरूधो- मात्रे स्थितं तदपि न नास्ति क्षीरम्। अलाभ एव तैलस्य सिकताभ्य, तासु तस्याविद्यमानत्वात्। यत्र च विद्यमानत्व तेभ्यो न न भवति तल्लाभस्तिलेभ्यः। न च तिलेष्वव्यक्ततया स्थितमपि तैलमतैलतया सख्यार्वं्द्भिरुदीरयितुं शक्येत। काव्यमपीदमेवमेव कविप्रतिभायामपि स्थितत्वेनाव्यक्तत्वेऽपि न न भवति काव्यम्। हविर्धानी कामधेनु। उक्त चाभिनवैः महाकविवाच कविप्रतिभायाश्च कामधेनुत्वम्,१ राज- शेखर-भट्टनायकाभ्या च२। एतेन कविताया महिमापि प्रतीतः। १. ध्वन्यालोकलोचने २/२७ कारिकान्ते लोचनमङ्गले च। २. या दुग्धापि न दुग्धेव कविदोग्धृमिरन्वहम्। सा सदा सन्निधत्ता नः सुक्तिधेनु. सरस्वती॥ -इति काव्यमीमासासाया राजशेखर.। वाग् धेनु्दुग्ध एत हिरस यद बालतृष्णया। तेन नास्य सम स स्याद दुह्यते योगिमिहिं य ॥ -इति च १।६-कारिकाया ध्वन्यालोकलोचने भट्टनायक:।

११० काव्यालंकारकारिका [८0-८१] या चैषा कामघेनुलक्षणा कविप्रतिभा तस्यां निहितविरचनमपि काव्यं काव्यमेव, नाकाव्यम्। नास्ति च तत्र वैखरीध्वनिः, अस्ति च काव्यम्। ततः कौ न्वन्वयव्यतिरेकौ काव्येन सह वैखर्या।। गोपालदारकः दोग्धा। क्षीरमभिव्यञ्जयन्नपि नासौ क्षीरधानीत्वेनाड्गीक्रियेत। तथैव च कारु- रपि कवित्वे। अत्र रूपके गोपालदारकः कारुस्थानीयः, शब्द पात्रस्था- नीयः, दुग्ध काव्यस्थानीयम्, धेनुश्च कविप्रतिभास्थानीया। एवं च भूयोऽपि दृष्टान्तेनानेन कवे: कारोश्च भेद: स्फुटीकृत, स्फुटीकृतश्च शब्दस्य काव्यस्य च। भूयोऽपि स्मारितमत्र 'सौरभेय्या' इत्यादिक ६३-कारिकोपस्करणम्॥ ८०-८१॥ कारोरेव करवि भेदयन्तो भूयोऽपि दृष्टान्तान्तरमारचयाम- प्रतिबिम्बप्रभा यत्रानुहृतिः क्रियते परैः। शूद्रकेणेव भासस्य तत्र को नु कविर् भवेत् ॥८२॥ मेघदूतस्य पद्यानामर्थानादाय सूरिभिः। बहुधा प्रेषिता दूतास्तत्र मेघकविः कविः॥८३॥ Originality and imitation 82 Who will be treated as poet when ones poetic composition is reproduced by other like an impression in a mirror. Just as Bhāsa's Darıdra-cārudattam by Šūdraka ( ın hıs Mrcchakatıkam ) 83 Various and numerous messengers have been sent by other craftsmen, mainly Jains, on the lines of the verses of [Kāli- dasa's] Meghadutam Amongst them 'Poet is only one', the producer of Megha [-dūtam, Kālıdāsa]

स्वयमानन्दवर्धनोऽपि 'परस्वादानेच्छाविरतमनसो बस्तु सुकवेः सरस्वत्येवैषा घट्यति यथेष्ट सगवती'। -इठि ध्वन्यालोकवृत्त्यन्ते तामिमा भगवती कामधेनुत्वेनैव स्मरति ॥

१११ अत्र प्रतिबिम्बपदमालेख्यस्यापि उपलक्षणम्। तेन त्याज्ययो। द्वयोरपि सवादयोः परिहार।। प्रतिबिम्बतुल्ये हि सादृश्ये 'प्रतिबिम्बकल्पं काव्यवस्तु परिहर्तव्य सुमतिना, यतस्तदनन्यात्म तात्त्विकशरीरशून्यम्, आलेख्य प्रख्यमन्यसाम्य तु शरीरान्तरयुक्तमपि तुच्छात्मत्वेन त्यक्तव्यमेवेति ध्वनिकृतोपदिष्टेन वर्त्मना' आलेख्याकारसादृश्यवदेव त्याज्यता सिद्धान्त- भूता। स्पष्ट चैतद् राजशेखरेण काव्यमीमासाया द्वादशे अध्याये- 'त्रिपथमर्थमध्यगीष्महि, यदुत अन्ययोनि, निह्नुतयोनिः, अयोनिश्च। तत्रान्ययोनिद्विंधा प्रतिबिम्बकल्प आलेख्यप्रख्यश्च। तत्र

अर्थ.स एव सर्वो वाक्यान्तरविरचना पर यत्र। तदपरमार्थविभेद काव्य प्रतिबिम्बकल्प स्यात्॥ कियतापि यत्र सस्कारकर्मणा वस्तु भिन्नवद् भाति। तत् कथितमर्थचतुरैरालेख्यप्रख्यमिति काव्यमि ॥-ति।

पथिभ्यामाभ्या गन्तारौ हि क्रमेण चुम्बकः कर्षकश्च कवी। तत्र यश्चुम्बति परस्यार्थं वाक्येन स्वेन हारिणा। स्तोकार्पितनवच्छाय चुम्बकः सकविर्मतः ॥ इति चुम्बक., परवाक्यार्थमाकृष्य स्ववाचि विनिवेशयेत्। समुल्लेखेन केनापि स स्मृतः कर्षकः कविः ॥ इति च

कर्षकोऽपि तत्रैव राजशेखरेणैव लक्षिता। अत्रोदाहरणम् भासस्य चारुदत्तम, शूद्रकस्य च मृच्छकटिकम्। दरिद्रचारुदत्त एव हि शूद्रककृते- मृच्छकटिकस्यात्मा। वैपरीत्येनापि वक्तु शक्यते यदुत मृच्छकटि- कमेवात्मा, दरिद्रचारुदत्तमेव च तस्य सक्षेपा२। सर्वथा को न्वत्र कविरिति हि जिज्ञास्यते। आहर्ता वा कविः, द्रष्टा वा? नून द्रष्टैव। आहर्त्तरि

१. ध्वन्यालोक-४।१३ वृत्तौ। २. मासस्यवाहतृ तव शूद्रकस्यव चोपजीव्यत्वमिति डा०रसिकविहारिजोशिमि: प्रास्तावि। द्र० सागरिका-१२-व० ।

११२ काव्यांलंकारकारिका [८३-८४]

पुनः कारुत्वमात्रस्य भेद: । यद्धि कारुत्व द्रष्टु कवेः, तद्दिन्न तदाहतुं। कारुकर्म च किमाश्रितमत्र, अन्यत्र वैखर्या, अन्यत्र चार्थभेदलेशात्। एव च भेदेऽपि वैखर्या को नु भेद: काव्यस्य, एकदेशविकृतस्यानन्यत्वेनैव ग्रहणात्, न हि शृङ्गविकलो गौर्गर्दभत्वेन गण्यते, न वाश्वत्वेन। गौरेव सः। गोत्वजातेस्तत्राविक ळत्वेन स्थिते। अस्ति च सैव व्यवहारौपयिकी। यदुच्यते महद्द्रि. 'न हि गौ. स्वरूपेग गौ, नाप्यगौ, गोत्वाभिसम्बन्धात् तु गौरि'-ति। एवगते द्रष्टुरेव कवित्वमस्माक हृदय स्पृशति, नाहतुं. । सन्ति चाहर्तारोऽपि भूयास। तथाहि मेघदूतस्यैव समस्यापूर्तिकर्तार. पाशर्वभ्युदयादिविधातारो जॅनसूरयः । अस्ति कि तेषामपि मेघकवित्व- सदृशी गणना। तेडाप ध्रियन्त इत्येव तत्र पर्याप्तम् ॥ ८२-८३ ॥

I Sūrı=Scholars and jain monks They and some others have produced Pārśvābhyudayam, Nemidūtam and other Dūtakāvyas or messenger poems. [ Delailed list may be consulted in the History of samskita literature by Kısņamacārī ].

II. For imitation or reproduction see DH IV 13 and KM. XIIth chapter.

III. Some scholars think that Daridra-carudattam itsfelf is an abridgement of Mrcchakatıkam [K 83

तस्मात् काव्याय शब्दानां योजना बुद्धिगा तु या। चमत्कारधना सापि काव्यत्वेनोपचर्यताम्।८४

The purport : 84. And thus the mental composition of words to communicate the poetry, may also be called poetry though secondarily, if ıt provides blıss

सेय सर्वापि कथा कारुत्वमात्रगता। तह्षव -ह भेदः । तेनैव च कवितद्द्धिन्नयोरैक्यभ्रम.। कारुत्वेऽपि वैखराआत्रेमपरक्यति भ्रान्तयें। ततश्चोंपाधित्वेनेवासौ नेया सुमतिभि, न तु कव्यत्वेनेति भूयोभूय। प्रमाणयामः। यच्च क्वचिच्छाब्दोऽपि चमत्कार: आकर्षात, सभाजयति च शाब्दिकानपि कवित्वेन, तत्रोदीरितमेवास्माभि। 'अनुप्रासादयस्तत्र पात्रे हैमत्वसन्निभा' इति। सोऽयमौपाधिकश्चमत्कारो नीलीकालीकृतं चिकुर- करम्बमिव विडम्बयति। छलायास्मै तूष्णीमेवास्स्महे। किन्तु न नात्रा- प्यवदध्महे यदत्रत्यापि शब्दयोजना बाह्यैक-कलेवरा भवति, तत्रापि कविसामाजिकान्यतरबुद्धिगतत्व तदुभयबुद्धिगतत्व चानुभवाम। बुद्धिगत- त्वेन प्रातिभत्वस्यानिरासोऽपि स्फुटमवधेयः । तदुक्तम्-'उपचर्यताभि'ति। उपचारः साहचर्यमूला भक्ति, यथा देह आत्मशब्दस्य। एवमेव बौद्धाऽपि शब्दयोजना शब्दयोजनाबुद्धिर्वाडकाव्यभूतापि उपधित्वेन काव्यसाह- चर्यात् काव्यत्वेन पराग्दृष्टिभिर्व्यपदिश्यते। प्रत्यग्दष्टयः पुनरत्र नीरक्षी- रीमाश्रयाणा न व्यामुह्यन्ति, प्रतिसन्दधति च भेदम्। प्रसाधितमेव वेखर्या अकवावपि विद्यमानत्वेन काव्यभ्रमिकृतत्वम्, व्यभिचरितत्व च काव्यभावात्। ततश्च प्रतिभामात्रमेवात्र वाक्त्वेनापि ग्राह्यम् न तु बहिर्गत ध्वनिवितानम्॥ ८४॥

I. The word 'secondarily' reminds the reality that word, in its shape of utterance can never be claimed as poetry and in its shape of knowledge too it is nothing more than an attribute or some thing added to the poetry

II. Bliss 1s all the time essential for a composition to be called poetry.

III. For all these Kārıkās=73-84 my gloss in samskrta may be consulted. [ K. 84.] ८

११४ काव्यालकारकारिका [८५-८६]

[४३-तमकारिकातः ८४-तमा कारिकां यावद् ] यदिद वैखरी- शब्दस्य काव्यत्वं प्रत्याख्यातं तस्याय मतनिगर्व .-

काव्ये शब्दस्य देहस्तु नैव गृहथेत जात्वपि। तस्य ज्ञानं तु गृह्येत किन्तूपाधित्वमात्रतः ॥ ८५ ॥।

अत्र हेतु :- काव्यस्य ज्ञानरूपत्वे शब्दत्वं नोपपद्यते। शब्दस्य ज्ञानतायां च शब्दतैव विनश्यति ॥ ८६ ॥

The conclusion [ of Kārıkā 43-84 ]

85 Accordingly in no case the objective word can enter the sphere of poetry The subjective one may somehow enter therein but that too as an attribute

86 Poetry is always sujective and hence it can not be a word which is always objective. If word is assumed subjective it no longer remains a word, rather its wordness ceases

शब्दस्य वैखरीरूपस्य। देहपदेनात्र शब्दस्य ध्वनिरूपतव ग्राह्या, तदतिरिक्तस्य सविन्मयत्वेनाड्गीकारात्। शब्दस्य द्रव्यत्व वा सम्भवति गुणत्वं वा सम्प्रदायभेदात्। तज्ज्ञानस्य च गुणमात्रत्वम्। ततश्च गुण- त्वेन समानत्वेऽपि भिन्न एव हि शब्द:, भिन्नञ्च ज्ञानम्। शब्दो विषया, ज्ञान च विषयि। अस्ति चानयोर्जन्यजनकभावोऽपि। सति ज्ञाने शब्दो- त्पत्तेः, सति च शब्दे ज्ञानोत्पत्तेः प्रात्यक्षिकत्वात् ।।८५।।

ततश्च शब्दस्य शब्दरूपताया ज्ञानत्व न शक्यसम्भवम्, ज्ञानरूपताया च शब्दत्वम्।८६।।

शब्दज्ञानस्योपाधित्वम् ११५

तदयमत्र निगम :- उपाधिमात्रता काव्ये शब्दज्ञानस्य कथ्यताम्। प्रातिभत्वस्य साम्राज्यात् पौरुषे वाङ्मयाध्वनि।८७॥ 87. Therefore it should be proclaimed that it is the knowledge of word=utterance which may be called as attribute to the poetry It is so as the entire literature prepared by human- beings is absolutely intuitional or subjective उभयथापि चोपाधित्वमेव तत्र, न तु, स्वरूपत्वम्। काव्यस्य चमत्कार्यर्थबन्धमात्ररूपताया असकृदुपदिष्टत्वात्। पौरुषे वाड्मय इत्युवत्या अपौरुषेयस्य वाड्मयस्य स्थूलशब्दस्व- रूपतायामि नास्ति नः क्षति।। सार्वपारिषद्या वयम्। नास्ति चास्मासु कीदशोऽपि गलग्रहः। न वय राजनीत्यैव कबलीकृतः, न वा सम्प्रदाय- विशेषेणैव। वस्तुस्थितेरेवानुरोधेन प्रवर्तमानानामस्माकं को नु सगन्धः कश्च परः। यदि वा सर्वेडपि सगन्धा एवास्माकम्, प्रकाशरूपे काव्ये सर्वस्याप्यात्मरूपतयैव स्थितेः, प्रकाशातिरिक्तस्य विश्वस्याप्रसिद्धः, अप्रकाशस्य च त्रैकालिकससर्गवच्छिन्नप्रतियोगिकत्वं स्वत एव प्रमा- णितम्, [शिवाद्वतिषु] प्रकाशमयात् शिवादतिरिवतस्य कस्यापि वस्तुनोऽ सत्त्वात्। यच्च सत् तत् प्रकाश रूपमेवेति कीद्ृशो नु कुत्र भेद:, कीहशश्च केन सह कस्य कलहा। वक्ष्यामश्चैतदग्रेऽपि स्पष्टमेव। एवं समर्थितं वैखरीरूपस्य ध्वनेरकाव्यत्वम्। तदेव चोपस्कुर्वीमहि- काव्यक्षेत्रे न शब्दस्य प्रवेशो ध्वनिरूपतः । भाषान्तरानुवादेषु धवनीनां परिवर्तनात् ॥ ३८ । अ-ध्वनित्वे तु शब्दस्य स्यात् स्फोटत्वं ततश्च ना। को डर्थोस्य निर्विशेषस्य काव्याकाव्योभयान्वयात्।।३९।। स्फोटेषु निर्विशेषेषु काव्योपाधित्वमिच्छते। स्फोटस्य चितिरूपत्वात् तद्वानप्यकविः कविः॥४०॥। यश्चासौ स्फोटनामास्ति भाव: का तत्र शब्दता। ब्रह्म-स्वरूपस्यतस्य 'शब्द'-शब्दाभिधा विना॥४१॥- १. अर्थो लाभ: ।

११६ काव्यालकारकारिका [८७]

सा चासौ व्यवहारेषु ध्वनिमात्रेऽनुभूयते। पारिभाषिकमेवेदं शब्दत्व ब्रह्मणस्ततः ॥ ४२॥ काव्यस्य सर्वमान्यत्वाद् वेदमात्र-व्यवस्थया। व्य वहारविरोधस्तु नैव सेव्यः सुमेधसा ॥ ४३॥ एव स्फोटस्य शब्दत्वं यथा शब्दस्य काव्यता। विभ्रमो भक्तिमात्रस्य साहचर्याश्रितस्य हि॥४४॥ व्यड्ग्य-व्यञ्जकभावस्य वैपरीत्यमपि स्थितम्। ध्वनी स्फोटे च हर्युक्तावेव व्यड्ग्यो ध्वनिश्च यत्॥४५।। एतद् द्वितमयप्यत्र त्यवत्वा तस्मात् सुमेधसः। चमत्कार्यर्थबन्धस्य काव्यत्व वीक्ष्य निर्वृता. ॥४६॥ एषा विज्ञात-वेद्यानामजिह्या राजपद्धति. अत्र नास्ति विपर्यासो मायाया ब्रह्मणोऽपि वा॥४७ ॥ मायया ब्रह्मणस्तावद् दाम्पत्य वेधसाऽपि यत्। न साध्यते, कविप्रज्ञाकलया तत् प्रसाध्यत॥ ४८॥ -इति ॥८७॥

I Moreover the word as Dhvani=sound cannot enter the sphere of poetry as it is changed in transtation. If it Is Sphota then it is useless for us, since the Sphota is some- thing common to both poetry and nonpoetry, be- cause it has no specialities of words. Further it is accepted as soul. Now one who is not a peot will also claim to be poet due to his possession of soul, as soul

१. तथा चोच्यते लोचने "श्ोत्रशष्कुलीसन्तानेनागता अन्त्या शब्दाः श्रूयन्ते इति प्रक्रियाया शब्दजा:, श्रयमाणा इत्युक्तम्। तेषा घण्टानुरणनरूपत्व तावदस्ति। ते च ध्वनिशब्देनोक्ता। यथाह भगवान् मतृहरि -वाक्यपदीये य. सयोगवियोगाभ्या करणरुपजन्यते। स स्फोट शब्दजा शब्दा ध्वनयोऽन्यरुदाहता॥ इति [ १.१०२] स्फोटस्य व्यड्ग्यत्वेन सिद्धौ न ह्यव प्रमाणापेक्षा, तस्य प्रसिद्धतमत्वाद् ।।

शब्दज्ञानस्योपाघित्वम्

is a thing which s common to all the creatures and each of them would be accepted as poet The Sphota of Bhartrharı ( and not of Nāgeśa ) cannot be called as word=utterance, as his sphota is Brahman and that is not an utterance=word. The term 'word' of our daily use is confined to utterance or sound only and therefore in the sense of Bhartrhari this term is only a technical term. In the Vedas the word 'Vac' may be said as Brahman but the poetry is not limited upto the vaidicas, Poetry pervades both vedic and non-vedic literature. Therefore, on account of the Vedas we cannot cut short the sphere of poetry and snatch it from others No wise man can allow such an impractical doctrine. Hence the proclaimatiom 'the sphota is word' and 'word is poetry' are absolutely illusive. And the illusion is caused by their invriable co-exitence. The great grammarian Bhartrhari himself quoted the school belonging the doctrine 'Sphota is a means of flashing ( vyañjana and not suggestion ) of Dhvanı, just contrary to the current and famous school- 'Dhvanı is the means of flashing of sphota' [VP. I. 102 ] In poetry we leave both these schools aside and are satisfied with the concept-'the blissful composi- tion of mental things is poetry' ( and the concept of word grasps it well ). Here no adversity takes place in the concepts of Maya and so also of Brahman 1.e. the Bhrahman ( Dhvani or sphota, whatsoever ) never identifies itself with Maya ( sphota or Dhvan ) and the Maya too does not have identity with Brahman

११८ काव्यालंकारकारिका [८८]

( whereas in the doctrine 'word too is poetry' this adversity comes forward ) At the same time- The marriage of Maya ( subjective word ) and Brahman ( subjective meanings 1e Poetry ) which is impossible even for the Creator of this whole universe is easily and profoundly being performed by the art of the intuition, the intellect and the imagination of a poet As word and meanings both are subjective and non-deviatable their marriage is not a difficult task Sudjectivity is knowledge and knowledge is Brahman. Meanwhile in the figure lıke Rūpaka or Atısayoktı the super-imposition on, and the swallowing of the subject like face of or by the brilliant globe of moon is a craft only and it is all Mãya and it stands still charmful, whe- reas the charm is an non-deviative character of Brahman alone How Maya could conceive it ? It is due to the poetic intuition, poetic imagination and poetic compo- sition. Hence Poetry is but an art which lives only in the intellect [K 87] भाषान्तरानुवादेषु ध्वनीना परिवर्तनमुक्तम्। तदेव पल्लवयितुमुच्यते- विनापि संस्कृतं मेघदूतं भाषान्तराऽध्वना। सर्वेषां स्वदते द्वीप-द्वीपान्तर-निवासिनाम्॥ ८८ ॥ -निगद-व्याख्यातमिदम्।। ८८॥। Wo.ds with the originality and translation 88. [ Klidāsa's ] Meghadūtam leaving aside [ its original language ] samskrta [ remains of same taste and therefore ] has been enjoyed through the way of [ translations in ] other languages by the different inhabitants of this and that country.

शब्दज्ञानस्योपाघित्वम् ११९

तत्रैव हेत्वन्तरम्-

अनुवादस्तु वैखर्या नैव सम्भवति क्वचित्। अनुनादस्तु तस्या: स्याद् बाल-वृद्ध-शुकादिषु॥ ८९॥

89. The translation of an utterance is not possible in any way. Only possibility of it is a reproduction [ with a little change as we see ] in children, oldmen, parrots, etc.

अनुनाद: समानानुपूर्वीकमुच्चारणम्। अनुवादः पुनर्भिन्नानुपूर्वीकेण वचोविन्यासेन पराभिप्रायोदीरणा॥ ८९ ॥

अनुवादेषु काव्याभेद:

केचिदभिमन्वते 'अशक्यानुवाद यदिद काव्य नाम। नश्यत एवातु- वादेन काव्यत्वम्। काव्य हि वर्णकम्बलस्योद्र्ध्व-भागः, पृष्ठभागस्त्वनु- वाद' इति। सोऽय भ्रम।। तत्र कारणमुपन्यस्यते- अनुवादेष संगीतमात्रभेदोऽनुभूयते। अनुप्रासादि-मेदेन, काव्यं तेष्वेकमेव हि॥ ९० ॥

-निगदव्याख्यातमिदम् ॥ ९० ॥

Distinction between poetry and language . Argument-I

90 In translation the change of music only is felt, due to the changes in alliteration, rhythem, etc. Through out all the translations, 'Poetry' survives unchanged. [ In other words change in language does not effect poetry and poetry remains unchanged in all the changed languages in trans- lations ]

१२० काव्यालंकारकारिका ।९१-९२]

तत्रैव दृष्टान्तोपन्यास :- लिपेर मेदेऽपि भाषाया मेदो यद्वन्न जायते। भाषाभेदेऽपि नो तद्वत् काव्यमेदस्य सम्भवः ॥९१॥ 91. As the language does not get any change even if the scripts are changed, similarly poetry remains unchanged even if the languages are changed.

[ Language is but a medium for the expression of poetry just as the script for the expression of language. As script and language cannot be treated identical so is the case with language and poetry. ]

सम्प्रति दार्शनिकेषु प्रसिद्धतम सिद्धान्तो दष्ठान्ततयोपन्यस्यते- आत्मा देहस्य भेदेऽपि भिद्यमानो न मन्यते। वस्त्रमेदे यथा देहो हन्त सैवात्र संकथा ॥ ९२ ॥।

92. [ In the vedic school of philosophy ] The unchanged soul passes through the bodies changing in each birth and in each moment, as the same body passes through the garments of varied nature. Same is the story with present case : of poetry and language [ Gītā II 22 and 11-13, 16-25. ]

'येषु निवर्तमानेषु यदनुवत्तते तत् तेभ्यो भिन्नम्, यथा मालायां पुष्पेभ्यः सूत्रम्'-इति [ब्रह्मसूत्र १।७७] भामतीन्यायात्- वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्ाति नरो पराणि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही-।I [गीता २।२२]

-ति भगवद्गीतोपनिषत्प्रमाणाच्च व्याख्याती काव्ये वैखर्यां अध्या- रोपापवादौ॥ ९२॥

शब्दज्ञानस्योपाित्वम् १२१

संख्याभेदेनापि भेद: काव्यस्य शब्देभ्य। तथा हि- किमुच्येत तदा किंच वैखरीर विविधा: कविः। जानाति च, समं तासु काव्यमेकं दधाति च । ९३॥ वैखर्यो विविधा: काव्यं चैकमेव ततः कथम्। एतयोरेक-रूपत्वं सुमनोभिरुदीर्यताम्॥ ९४ ॥

Argument-II

93: What would be said when one and the same poet holds the practice of various vernaculars and dalects and expresses the same poetry in them all [ like Ravīndranatha Tagore hıs Gītāñjalī in Bengāli and English as well ]

94 Here dialects are varying and poetry is remaining unvaried. How the wise men can proclaim an identity of the above two, holding different natures.

प्रतीतचरा हि राजशेखर-भोजराज-रवीन्द्रनाथादयो विविधासु भाषासु नदीष्णतया। कस्य वा च न प्रतीत कण्ठरवेणैवोदीरित साहित्य- दर्पणकृतोऽषटादशभाषा-वारविलासिनी-भुजङ्गत्वम्। अस्ति च कविराजता- वच्छेदकोटौ बहुभाषाभिज्ञत्वस्यापि निवेशो 'यस्तु तत्र तत्र भाषाविशेषे, तेषु तेषु प्रबन्धेषु, तस्मिस्तस्मिश्च रसे स्वतन्त्र, स कविराज' इति राजशेख रोपन्यासेनैव१ । ९३ ॥

एकत्वार्वच्छिन्नस्यानेकत्वारवच्छिन्नेनाभेदः स्वभावविपरीतः, वृक्षस्य पत्रपुष्पादिभ्यः, शरीरस्य लोमादिभ्यो वा। एतेन व्यतिरेकव्यभि- चारोऽपि कटाक्षित: काव्येन वैखरीणाम् ॥९४॥

१. काव्यमीमासाया: पश्चमेऽव्याये।

१२२ काव्यालकारकारिका [९५-९६ ]

प्रसगप्राप्ते 'कि तावद् भाषात्वमि'-ति प्रश्नेऽपि ब्रूम :- भाषा स्वरश्च बोधश्च वैखरी ध्वनिमात्रिका। ध्वनिःस्वरः, स्वरो गीतं तच्च काव्यात् पृथक्कला ॥ ९५ ॥ Distinction between language and utterance- 95. Language comprises of both-'utterance and intellect or knowledge An utterance spreads upto sound only, sound or utterance is only svara and svara is a different art called music. Hence that [ Vaikhari=utterance=music ] is not the art named poetry. ]

ध्वनिमात्र न कला, मेघादिध्वनिषु अतिप्रसगात। एव चार्थमात्राया अपि भाषात्वनियामकत्व स्थितम्। वाक्य हि भाषा। वाक्य च 'पदा- नामभिवित्सितार्थ-ग्रन्थनाकर सन्दर्भ.'। 'वक्ष्यामश्च मध्यमात्वमपि भाषाया। नास्ति च तत्र स्वरो वैखरीरूपः। गोत सगीतम्। तच्च स्वररूपम्। अस्ति च गीत कलान्तरमेव काव्यात्। ततश्च काव्ये चित्र मूर्त्तिश्चेति द्वयो: समावेशेऽपि नास्ति गीतस्य सग्रहः, तस्यार्थहीन- स्वरात्मना व्यवस्थितत्वात्। काव्यमपि गीते कलान्तरत्वेन निवेश्यत इति जायेत तत्रापि सार्थकत्वभ्रम ॥९५॥

वाक्यरूपतायामपि वैखरीमात्रायाः काव्य उपाधित्वमात्रमिति विवक्षयोच्यते-

भाषाया एकदेशो या वैखरी सापि केवलम्। वाक्यरूपतयैव स्यात् काव्योपाधिः, पदंन सः ॥९६।। 96. Here one has to behold that the utterance too, which is but a part of language, reaches to the position of an attri- bute to the poetry, only in the shape of 'sentence' and not in the shape of 'word'

१. राजशेखर.। द्र० काव्यमीमासाया. षष्ठोऽध्याय ।

शब्दज्ञानस्योपाधित्वम् : वाक्चतुष्टयी १२३

इदमत्रावधेयं यदिद 'शब्द'-शब्देनासकृदुदीयंते वद काव्ये वाक्यात्मकमेव, न पदात्मकम्, पदमात्रस्य काव्यतया नेतुमशक्यत्वाद। स काव्योपाधिः। पद केवल पदमिति यावत्। वाक्यात्मना पदस्यापि काव्योपाधित्वस्यानुभूतचरत्वात्। 'वाक्यात् पदानामत्यन्त प्रविभागो न कश्चने'-ति नीत्या पदाना प्रातिभासिकत्वाच्च । ९६।।

वाक्चतुष्टयविमर्शः

ननु 'वैखरी कामं मा भूत् काव्यम्, मध्यमया, पश्यन्त्या, परया च किमपराद्धमि'-ति चेद् मैवस्, मन्यामह एव मध्यमाया काव्यत्वम्। शब्दत्वं तु तासु केवल न वीक्षामहे। ननु 'नास्ति ेच्छब्दत्वमासां तहिं किस्वरूपा इमा' इति चेन्निरूपितमेवागमिकैः स्वरूपमासाम्। तथाहि जयरथोऽलङ्कारविमशिन्याम्- येयं विमर्शरूपैव परमार्थचमत्कृति। सैव सार पदार्थाना परा वागभिधीयते।। नादाख्या जीवरूपेण सर्वभूतेषु सस्थिता। अनादिनिधना सैव सूक्ष्मा वागनपायिनी॥ अविभागा तु पश्यन्ती सर्वंतः सहृतक्रमा। स्वरूपज्योतिरेवान्त· सूक्ष्मा वागनपायिनी॥ अन्त.सकल्परूपा या क्रमरूपानुपातिनी। प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते॥ स्थानेषु विवृते वायो कृतवर्णपरिग्रहा। वैखरी वाक् प्रयोक्तृणा प्राणवृत्तिनिबन्धना ॥ इति ॥ श्रीश्रीविद्याचक्रवर्ती चालकारसजीविन्याम्- "सर्वैव खल्विय वाक् परा पश्यन्ती, मध्यमा वैखरीति चतुभि. पदौ परिमीयते। यच्छुति. चत्वारि वाक् परमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिण.।

१२४ काव्यालकारकारिका [९६]

गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ते तुरीय वाचो मनुष्या वदन्ति"॥ इति तत्र परा नाम निरुपाधिक रूपम्। पश्यन्त्यादीनि त्रीणि पुनरौपाधि- कानि स्थूलत्वात् विग्रहस्थानीयानि। तथा चागम :- स्वरूपज्योतिरेवान्तः परा वागनपायिनी। यस्या दृष्टस्वरूपायामधिकारो निवर्तते॥ अविभागेन वर्णाना सर्वतः सहृतक्रमा। प्राणाह्नया तु पश्यन्ती मयूराण्डरसोपमा।। मध्यमा बुद्ध्युपादाना कृतवर्णपरिग्रहा। अन्तसजल्परूपा सा न श्रोतमुपसपति॥ ताल्वोष्ठव्यापृति-व्यङ्गया परबोधप्रकाशिनी। मनुष्यमात्रसुलभा बाह्या वाग् वैखरी मता॥ इति। तत्र पश्यन्त्याद्यपरवाक्त्रयापेक्षया ज्येष्ठत्वादाद्या परा। द्वितीया विश्वाभिमुखीभावात् पश्यन्ती। तृतीया नाभ्यन्तरी न बाह्येति कृत्वा मध्यमा। तुरीया तु परावबोधार्थं प्रवृत्तेति वैखरी, यद्वा ख सुख दुःख वा, तद् विशिष्य राति ददातीति विखरो देहेन्द्रियसघात तत्र भवा वैखरीति ज्ञेयम्'। तत्र येय परा सा शक्तकत्वम्। या पश्यन्ती सोदुक्तता। या तु मध्यमा सा प्रवृत्तता। या पुनरवैखरो सा निर्वाहकता। इति शक्तिमतो वक्तुरेव स्वरूप परादय"। इति। अत्र परैवैका वाक्। सैव च त्रिविधे विग्रहे प्रकाशमाना ताभिस्ताभि: संज्ञाभिरुल्लाप्यत इति तान्त्रिका.। तथाहि परात्रिशिकायामभिनवगुप्त :- परमेश्वर पञ्चविधकृत्यमयः सततमनुग्रहमय्या परारूपया शक्त्या आक्रान्तो वस्तुतोऽनुग्रहैकात्मैव, न हि शक्तिः शिवाद्

१. वखरीशब्दव्युक्पत्तौ जयरथस्तु 'विशिष्ट खम् आकाशं मुखरूप राति गृह्ाति इति बिखर प्राणवायुसंचारविशिष्टो वर्णोच्चार, तेनाभिव्यक्ता वैखरीति। विखरे शरीरे भवा वखरीति वा केचित् ॥-अलङ्कारविमर्गिनीमङ्गले॥

शब्दज्ञानस्योपाघित्वम् वाक्चतुष्टयी १२५ भेदमामशंयेत्। सा शक्तिः लोकानुग्रहविमर्शमयी प्रथमत परामर्शमय्या आसूत्रयिष्यमाणानन्तशक्तिशताभिन्ना, प्रथमतर परमहामन्त्रमय्याम् अदेशकालकलिताया सविदि निरूढा तावत् पश्यन्ती उद्धविष्यदुक्ति- प्रत्युक्त्यविभागेनैव वर्तते। सैव च सकलप्रमातृसविदद्वयमयी सततमेव वर्तमानरूपा। ततस्तु पश्यन्ती यद यद् अभीप्सित तत् तदेव समुचितकारणनियमप्रबोधित बोधसूत्रमात्रेण विमृशति। यथा अनेकभावाभावज्ञानसस्कारसस्कृताया मेचकधिय स्मृतिबीजप्रबोध- कौचित्यात् किचिदेव स्मृतिरविमृशति। न हि प्रथमज्ञानकाले भेदोऽत्र अस्फुरत यत्र वाच्यवाचकविशेषयोरभेद। मध्यमा पुनः तयोरेव वाच्यवाचकयो भेदमादर्श्य सामानाधिकरण्येन विमर्शव्यापारा। वैखरी तु तदुभयभेदस्फुटतामय्येव। इय या परावाग्भूमिः सैव तदुत्तर पश्यन्त्यादिदशास्वपि वस्तुतो व्यवस्थिता, तया विना पश्यन्त्यादिषु अप्रकाशतापत्त्या जडताप्रसगात। तत्र च इदम्, एवम्, अत्र, इदानीम् इत्यादि भेदकलना न काचित्। तत एव चारभ्य वैखरी-प्रसृत-भाव-भेद-प्रकाश-पर्यन्त यदिय स्वचमत्कृतिमयी स्वात्म- न्येव प्रकाशनमये विश्रम्य स्फुरति ॥' इत्यादिना महता प्रपञ्चेन बहुतरमुक्तवानेव। अत एवालकारसर्वस्वमङ्गले- "नमस्कृत्य परा वाच देवी त्रिविधविग्रहास्" इति पराया एव भगवत्या- स्त्रिविधता स्मर्यंते। तत एव च पूर्णताप्रत्यभिज्ञाया श्रीरामेश्वराचार्या :- अहमात्मा परामर्शः परा वागुच्यते बुधैः। अन्तारूप त्यजन्तीव जिघृक्षन्तीव बाह्यताम्॥ परोल्लिलसिषायुक्ता पश्यन्ती प्रोच्यते बुधैः। तत्रोल्लिलसिषावत्या वाच्यवाचकयो। क्रमः॥ नोदितो न च भेदस्य स्फुटतैव विभासिता। किन्तु चिज्ज्योतिषस्तत्र प्राधान्याद् द्रष्टरूपता ॥ इत्यन्वर्थतयैवेय पश्यन्ती परिभण्यते। आसूत्रित विभागोऽत्र वाच्यवाचकयो क्रम: ॥-

१२६ काव्यालंकारकारिका [९६-९७]

स्फुटास्फुटात्मरूपत्वात् गृह्यते बुद्धिमात्रतः। दर्शनस्यैव प्राधान्याद् मध्यभूर्द्रष्टदृश्ययोः॥ मध्यान्म इत्यनुस्मृत्य मध्यमा सा स्मृता बुधै।। सूक्ष्म तस्या। स्वरूप तु वैखर्या स्थूलमस्त्यतः॥ सैव वाक् स्थानकगणप्रयत्नादिबलात् पुनः। गृहीतवर्णरूपेय विभागस्य स्फुटत्वतः ॥ प्रधानत्वाच्च दृश्यस्य ग्राह्मत्वादिन्द्रियेण च। विखराख्ये शरीरे च भवत्वाद् वैखरी मता ॥' इति ॥

सन्ति चात्राभियुक्ताना चतस्रोऽपि वाच इमा क्रमेण ईश्वर-प्राज्ञ- हिरण्यगर्भ-विराट्-स्थानीया इति, तुरीय-सुषुप्ति-स्वप्न-जाग्रदवस्था- स्थानीया इति, आनन्दमय-विज्ञानमय-प्रज्ञानमयान्नमय-कोष-स्थानीया इति, स्वातन्त्रयशक्ति-इच्छाशक्ति-स्वरूपा इति च विविधा प्रति- पत्तय। तत्र वयमित्थ प्रतिपद्यामहे- मध्यमाख्या तुया वाणी पश्यन्तीत्यपरा च या। तयोरपि वयं ब्रूमः संविन्मात्रैकरूपताम् ॥ ९७॥

Other kinds of 'vac' and our theory there-on 97. The 'vac'=speech called Madhyma [ 1e lying in heart- space and falling between Vaikhari and Pasyanti ] and other one called 'Pasyanti [ 1e. beholding and lying in the navel-place ]-these both are only forms of intellect and nothing else. This is how I feel-

वाणीति पराभिमतानुवाद प्रसिद्धिमात्रशरणः । सविन्मात्रता नाम ज्ञानैकरूपता। तेन पराहतं नाम मध्यमा-पश्यन्त्यो शब्दरूपध्वनित्वम्। तत्र पश्यन्तीपदे ताटस्थ्यमेव परमोऽर्थं इति पश्यामः। सर्वमप्यन्यदन्तर्भुत नामात्रैव। तदुक्त जयरथेन 'अविभागे'-ति प्रागुद्धृतस्य लक्षणस्य व्याख्यायाम्-

शब्दज्ञानस्योपाघित्वम् : वाक्चतुष्टयी १२७

'अस्यार्थः। अविभागा स्थानकरणप्रयत्नप्रकारेण वर्णानां विभागहीना अत एव सहृतक्रमा तथैवान्तस्वरूपज्योतिः स्वयं- प्रकाशा स्वस्यात्मनो ज्योतिश्च सर्वत्र हि सवविधायिनी शक्तिरेवेति वा अन्त सूक्ष्मबीजाद् अङ्डरमिव बहिरुन्मिषन्ती किञ्चिदुच्छूना पराया मध्यमायाश्चावस्था तटस्था पश्यतीति पश्यन्तीत्युच्यत' इति ॥९७॥

I For Madhyma and Pasyanti see my introductory samskrta-gloss on this Kārıkā

II Madhyama lying in a middle space of two other 'vac' on its both the sides.

III. Pasyanti : Beholding one which is standing nuteral from dualness like the liquid=rasa of egg of peacock having numerous colours there-in, but indistinctly.

अर्थोल्लेखवती संविन्मध्यमेति निगद्यते। अर्थानुल्लेखशुद्धा तु पश्यन्तीत्यभिधीयताम्॥९८॥ Our definitions of Madhyama etc. 98. As the samvid=soul, intellect or mind, having the objects apparent in it is called Madhyama, likewise Paśyantī must have been called the soul, intellect or mind having its original or unmixed form as it is [ Eventually these both are samvid only and not sound as such. ]

उल्लेखो विमर्शः। तदुक्त परात्रिशिकायामभिनवगुप्तपादैः "मध्यमा पुनः तयोरेव वाच्यवाचकयोः भेदमादर्श्य सामानाधिकरण्येन विमर्श- व्यापारा" इति। यत्र च वाच्यवाचकभावार्थमपेक्षित द्वैत न भवति वाच्यवाचकयोः सा पश्यन्ती। नास्ति तत्रोल्लेखात्मानुपदोक्तस्वरूपो विमर्शोऽपि। ते इमे द्वे सविदौ। तत्र पश्यन्त्या शुद्धत्वमिदमेव यदस्तमित- भेदत्वेनातिशयोक्तिन्यायेन वागर्थयोरध्यवसानम्॥ ९८॥

१२८ काव्यालकारकारिका [९९-१००]

एतद् यत् तत् तु पूर्वा्धमेतदुत्तीर्णविग्रहम्। यत् परार्धं परार्ध्या सा परा संविदधीश्वरी॥९९॥ 99. It is all the 'first Half' 1 e. the world phenomena and beyond it there lies one latter and better Half which is but the supreme conscience and this is why it is named as Para=beyond the reach and therefore, supreme It is also a 'samvid' and the Queen of all other samvids and also of this whole universe. [ As 'väc' this samvid is implicit in VP ] एतद् वैखरीत पश्यन्ती यावत्। पूर्वार्द्धम् आविदिको जगत्प्रपञ्च । एतत् पूर्वाद्धम् उत्तीयँ विद्यमानो विग्रहो यस्य ताद्ृश यत् परम् उत्तरम् अर्ध परार्धनाम्ना प्रतीतचरम्, सा परा सविदधीश्वरी। सविच्च सविदामधीश्वरी च। सा च परार्ध्या परममुत्कृष्टा ।। ९९॥ परायाः परमेश्वर्या्छायां जीवात्मरूपिणीम् । आश्रिता मध्यमैवैका संवित् काव्यमलङ्कृता॥१००॥ Relation between all the three samvid and poetry 100. It is the meaning-part of Madhyama intellect devoted to, and dependent on, the human-soul, which is but the shadow of 'That supreme Para', Is capable to reach the stage of poetry in event when it possesses 'Alamkara=Alambhava= Adequacy ' परमेश्वरी परमेश्वराद्वैतमयी परमेश्वरविग्रहैव च या परा तस्या एव छाया सूक्ष्मशरीरसरोवरान्तनिपतित प्रतिबिम्बमेव जीवात्मा। तामेता छायात्मतया परमसुन्दरी पराया. प्रतिमामाश्रित्य लब्धोदया मध्यमाख्या सविदेव काव्यम्। न हि तस्या ध्वनिना कोऽप्यर्थः। आत्मपरिपूर्णा हि सा। ननु जीविते वपुषि लब्वोदया मध्यमा सविदेव काव्यं चेद् अकाव्यात् कथमस्या भेद इति चेत् साधु अत एवोच्यते अलकृता इति। यश्चासावलङ्कारः स च लक्षितपूर्व एवास्माभिरात्मरीत्या।।१००।।

शब्दज्ञानस्योपाधित्वम् : रसनिरूपणम् १२९

ननु 'मध्यमा एव एका काव्यम्' इति चेत् काव्ये पश्यन्त्याः कि स्थानमिति चेत, नास्ति किमपीति ब्रूम।। तथापि- रसोल्लेखसमाधिस्तु निर्विशेषात्मचवणः । पश्यन्तीत्यभिधानेन काव्ये कच्चिदुदीर्यताम् ॥१०१॥ Position of Paśyantījın poetry. 101. The keen concentration ( Samadı ) due to, and into the touch of bliss ( rasa) and having its consequence the repeated joy of the soul alone ( without any attribate ), may some-how be called as Paśyanti in poetry. [ As rasa is not a quality of poetry, therefore, Pasyanti is also beyond its lımits. ] काव्यस्य यत् फल तत्र य एको रसा, तत्र या विगलितवेद्यान्तरतया निर्विशेषता तामिमामद्वयमयो स्थितिमादाय तु कथचित् पश्यन्तीमपि काव्ये लक्षयितुं पारयेम। तत्र उल्लेखः परामर्श. । तत्र यः समाधिश्चित्तै- कतानता, ततश्च परिहृताखिलतद्व्यतिरिक्तभावा लयावस्था तामेव काव्ये पश्यन्तीति पदेन कदाचिद् ब्रवाम। ततश्च ध्वनिः मौनेनैवानुशो- ल्यमाने काव्ये सव्यभिचारः, पश्यन्ती चाद्वयतया द्वैतमये काव्येऽनुपलब्ध- प्रसरा। परा च परैवेत्यस्पृष्टसमस्तकलायास्तस्याः का नु कथा काव्यमये पापञ्चिके सविदाधिराज्ये। एव च याऽवशिष्यते सा मध्यमैव काव्यमिति पारिशेष्यसिद्धम्। तत्रापि शाखाद्वयम्। शब्दज्ञानशाखा अर्थज्ञानशाखा चेति। नैतदत्र विस्मर्तव्यं यदस्यामपि मध्यमाया या शब्दज्ञानशाखा साप्युपाधिभूतैव, न तु काव्यस्य स्वरूपम्। ननु "कथमुच्यते रसोल्लेखसमाधिनिर्विशेषात्मचर्वण" इति, तत्र विभावानुभावव्यभिचारिणामव्यतिरेकात। यदुच्यते- १. चित्तवृत्तिरूपाणा विभावानुभावव्यभिचारिणा परस्पर स्थायिना च सयोगाद् रसस्य तत्संवलितिस्य आत्मचैतन्यस्य निष्पत्तिरानन्दकलयाS- भिव्यक्तिरि-ति, ९

१३० काव्यालंकारकारिका [१०१]

२. यथा हि शरावादिना पिहितो दीपस्तन्निवृत्तौ संनिहितान् पदार्थान् प्रकाशयति, स्वयं च प्रकाशते, एवमात्मचैतन्यं विभावादिसवलितान् रत्यादीन्' इति,

३ भाग्नावरणचिद्विश्िष्टो रत्यादि: स्थायी भावो रस' इति, ४ रत्याद्यवच्छिन्ना भग्नावरणा चिदेव रस" इति,

५ साधारणीकृतेषु दुष्यन्तन्कुन्तलादेशकालवयोवस्थादिषु भोग- कृत्वव्यापारस्य महिम्ना निगीणयो रजस्तमसोरुद्रिक्तसत्त्वजनितेन निज- चित्स्वभावविश्रान्तिलक्षणेन साक्षात्कारेण विषयीकृतो भावनोपनीतः साधारणात्मा रत्यादिः, त्गोगो वा रस" इति,

६ काव्ये नाटये च व्यञ्ज नव्यापारेण दुष्यन्तादा शकुन्तलदिरतो गृहीताया सहृदयतोलअसितस्य भावनावशेषरूस्य दषस्य महिम्ना कल्पितदुष्यन्तत्वावच्छादिते स्वात्मनि, अज्ञानावच्छिन्ने शुक्तिकाशकल इव रजतखण्डः समुत्पद्यमानोऽानर्वचनीयः साक्षिभास्यशकुन्तलादिविषय- करत्यादिरेव रस" इति,

७. काव्यभावनाविशेषरूपस्य दोषस्य महिम्ना स्वात्मनि दुष्यन्तादि- तादात्म्यावगाही शकुन्तलादिविषयकरत्यादिमदभेदबोधो मानसः काव्या- र्थंभावनाजन्मा रस" इति च महन्द्रिराचार्ये: पण्डितराजादिभिः, तदुपजीव्यैरभिनवगुप्तादिभिश्च'। उच्यते। "नारदो हि भगवतो दर्शनेन समुत्थितानन्दसंप्लवो भगवन्त- मपि विसस्मारे"-ति भागवती समुपास्थापयामैव गाथाम् [पृ० ११ ] अयमेव ह्यानन्दसप्लवो यत्समस्तालम्बनविस्मृतिः । अत एवोक्तिः "सख्यः

१. रसगङ्गाघरे। २1४ ध्वन्यालोककारिकालोचने। अत्रोभयो। साम्यवैषम्ये समालोचक। स्वयमुत्प्रेक्ष्ये। एतदेव तु वदामो यदत्र यत् प्रथम मत तदास्माकीन स्वकीयमेव रससृत्रव्याख्यानाश्रितम्।

शब्दज्ञानस्योपाषित्वम् : रसनिरूपणम् १३१

शपामि यदि किचिदपि स्मरामी"-ति। अत एव सप्लवस्यास्य 'लय' इति यथार्थमभिधानम्। इयमेव च तृप्तिर्यत सतर्पण-दार्थ-स्मृति-प्रमोषः । हासादयो कि तदानन्दमात्रामुत्थाप्य तच्छायायामधस्तादेव विश्राम्यन्ति, न तु स्पृशन्ति ताम्। सैव चानन्दसुषुप्तिर्यदुत पश्चात्तनं प्रत्यभिज्ञानम्। अहो कीदृशी नु सा स्थितियंत्र सर्वमपि दूरे स्थितम्, ऋते स्वात्मानन्द- सप्लवम्। यदि त्वाग्रह एवैष यदुतानन्दसप्लवेऽपि स्पृशन्त्येवोपाधय एतम्, तहिं निर्विशेषत्व रत्यादिभिन्नविषयराहित्येन नेयम् ॥ १०१॥

I. Accor ding to the old theories in the definition of rasa the Sthayi Bhava with other bhavas, is its invariable attribute In my opinion nothing is to remain out as an attribute after sinking into the bliss. This is why it is termed by Ascetics and Tantrikas as 'laya'=complete sinking in bliss At this juncture the attainer of the bliss has to do nothing with any thirg else except the bliss that is attained. This is why-'being touched by her lover one swears before her friends-I know nothing what happened there-after'

II All the existing things are classified into two Halves by Indian poet-philosophers First one consists of entire universe attainable or non-attainable and is named Maya or Purvardha. And the latter one is the only- ness of 'That Supreme Entity' which has no limits and no attributes and called 'Brahman' or 'Parardha.' In samskrta only 'parardha' word is used. The word 'Parardhya' 1s its derivation in the sense 'of a very high order'or supreme one'. Kālidāsa uses this word reccurently such as mn Raghuvamsa III. 27, VI. 4. [ K. 101 ]

१३२ काव्यालकारकारिका [१०२-१०४]

अर्थस्य ज्ञानैकरूपत्वम् एव साधित काव्ये ध्वनिरुपस्य शब्दस्य व्यभिचरितत्वम्, अव्यभि- चरितस्यापि च मध्यमारूपस्य सवित्तत्वस्य य कश्चन मानसशब्द- पक्षस्तस्याप्युपाधित्वम्। यश्चास्या मध्यमाया अर्थपक्ष: साम्प्रतमस्यापि बौद्धत्वमेवाऽनुभवन्तो ब्रूम :- मध्यमाख्या तु या संवित् तस्या: पक्ष-द्वयं स्थितम्। शब्दोऽथंश्चेति यत् तत्र शब्दे बौद्धत्व-मास्थितम् ॥१०२॥ Subjectiveness of poetic meaning 102 Of intellect, reaching the stage of Madhyama, two are the parts-(1) Word and (11) Meaning. Out of which, enough has already been said to prove 'word' subjective.

आस्थित स्वोकृत ससाधित चेति यावत् ॥ १०२॥ यस्त्वथस्तस्य बौद्धत्वं त्यक्त्वा नान्याऽस्ति वै गतिः । संविद्रूपस्य कस्यापि भिन्नत्वे युक्त्युपप्लवात्॥१०३।। 103. For Meaning too there is no help but to accept its subje- ctiveness It is so because all the arguments in favour of its objectiveness would be totally rejected, as it ( meaning ) too is fully identical with intellect or the mental faculty as such.

अतीताऽनागत - श्रौत -प्रौढोक्ति-प्रतिपादिताः। कवीनां समयात् सिद्धाश्चार्था बौद्धा हि केवलाः ॥१०४॥

Arguments for

104. Meanings of past, future, tales, imagnation or utopia and poetic licence are mental and subjective alone. It is an open fact.

अ्थंस्य ज्ञानेकरूपत्वम् १३३

अतीता अर्था रामयुधिष्ठिरादयः। इदानीन्तनानामपि काव्यानु- शीलनकाले अविद्यमानत्वात। न हि हिमाचलमधिकृत्य कृतस्य काव्यस्य यत्र पाठस्तत्र सर्वत्र हिमाचलस्तिष्ठति। अनागता भविष्यत्कालिका:। यथा श्रीवाल्मीकीये रामायणे, यथा वा आड्ग्लशासने तदुत्तरकालिकं स्वातन्त्रय मधिकृत्य कृतेषु भारतशतकादिषु, विद्यमानेष्वपि विप्रकृष्टानामपि कथा प्रेम्णा श्रूयते कादम्बर्यादिषु, हर्षचरितादिषु, दशकुमारचरितादिषु, कालकाचार्यचरितादिषु वा। कथासरित्सागरे हि चतुर्दारिकालम्बके समागतान् कास्कान न कथाविशेषान् स्थानविशेषांश्चाकर्णयामहे। ते सर्वे पदार्था. श्रौताः। अत्रत्येभ्यो वैदेशिकाना जीवनधर्माः कथामात्र- विषयाः। ते हि श्रौता एव। प्रौढोक्ति-प्रतिपादिताश्चार्था आनन्द- वर्धनादिभिः प्रतिपादिताः । तथा हि-

प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीर: सम्भवी स्वतः। अर्थोऽपि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुतोऽन्यस्य दीपक: ॥[ध्व० २.२४] इत्यत्र "अर्थशवत्युद्भवानुरणनरूपव्यड्ग्ये ध्वनौ यो व्यञ्जकोरऽर्थस्तस्यापि द्वो प्रकारो कवे कविनिबद्धस्य वा वक्तु: प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीर एका, स्वतः सम्भवी च द्वितीय:। तत्र

सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्ष्यमुखान्। अभिनवसह कारमुखान् नवपल्लवपतलाननङ्गस्य शरान् । इति।

शिखरिणि क्व नु नाम कियच्चिर किमभिधानमसावकरोत तपः। सुमुखि येन तवाधरपाटल दशत बिम्बफल शुकशावकः ॥ इति। सादरवितीणंयौवनहस्तालम्ब समुन्नमद्भ्याम्। अभ्युत्थानमिव मन्मथस्य दत्त तव स्तनाभ्यामि' ।-ति वा।।

१३४ काव्यालंकारकारिका [१०२]

स्वतःसम्भविनश्चार्थस्य समनन्तरकारिका विषय। अत् 'सज्जयता- त्यत्राभिनवगुप्तः "अत्र वसन्तश्चेतनोऽनङ्गस्य सखा सज्जयति केवल न तावदर्पयति इत्येवविधया समर्पयितव्यवस्त्वर्पणकुशलयोक्त्या सहकारोद्- भेदिनी वसन्तदशा यत उक्ता अतो ध्वन्यमान मन्मथोन्माथस्यारम्भं क्रमेण गाढगाढीभविष्यन्तमभिव्यनक्ति। अन्यथा 'सपल्लवसहकारोद्गम' इति वस्तुमात्र न व्यञ्जक स्यात्। एषा च कवेरेवोकि। शिखरिणोत्यत्र च लोहित बिम्बफल शुको दशतीति न वञ्जकता काचित्, यदा तु कविनिबदधस्य साभिलाषस्य तरुणस्य वक्तुरित्थ प्रौढोक्तिस्तदा व्यञ्जकत्वम्। सादरेत्यत्र च स्तनौ प्रवानभूतो, ततोऽपि गौरवित कामास्त्राभ्यामभ्युत्थानेनोपचर्यंते। यौवनं चानयो परिचारकभावेन स्थितमित्येवं विधेनोकिवेचित्र्येण 'त्व्रदोयस्तनाव लोकनप्रवृद्धमन्मथावस्थः को न भवती'-ति भङ्ग्या स्वाभिप्रायध्वनन कृतम्। तत्र 'तारुण्येनोन्नतो स्तनौ' इति हि वचने न व्यञ्जकता काचित्' इति। अस्ति च काव्य- प्रकाशादिष्वप्येतेषा प्रोढोक्तिमात्रसिद्धानामर्थाना विस्तरः। न चैते लोकसिद्धाः, तेषा स्त्रतः सम्भवित्वेन पृथग्गणनात्।

कविसमयसिद्धाश्चार्था:

पादाघातादिभिरशोकादीना विकासादयः। ते च काव्यमीमासाया। १४-१६-अध्यायेषु राजशेखरेण, तमेवानुगच्छद्भ्या हेमचन्द्र-वाग्भटाभ्या च तयो: काव्यानुशासनयोः सूत्रवृत्तिभ्या भूम्ना प्रपश्चिता एव। तद्यथा प्रवहत्यपि जले कामलाना वर्णनम्। यथा-

मरुल्लीलालो लल्लह रिलु लिताम्भोजपटली-

श्रीभागी रथीवणने पीयूषलइयां पण्डितराजस्य। दीर्घीकुर्वन् पटु मदकल कूजित सारसाना प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः ।-इति

अथंस्य ज्ञानैकरूपत्वम् १३५

अर्थापनिन्ये गिरिशाय गौरी तपस्विने ताम्ररुचा करेष। विशोषिता भानुमतो मयूखैर्मन्दाकिनीपुष्क रबोजमालाम्' ॥ इति च कालिदासस्य।

उक्तमेव च भट्टिना 'न तज्जल यन्न मुचारुपङ्गजमि'-ति। एवमेव यशसः, हासस्य च शुक्लत्वम्। तथा हि- हसश्रेणीषु तारासु कुमुद्वत्सु च वारिषु । विभूतयस्तदीयानां पर्यस्ता यशसामिवे'-॥l ति

रघोर्यशसो वर्णने, गत्वा चोध्वं दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसन्घेः कैलासस्य त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः स्याः। शृङ्गोच्छ्ायैः कुमुदविशदैर्यो वितत्य स्थितः ख राशीभूत प्रतिदिनमिव त्र्यम्बकस्याट्टहास' ॥ इति च कैक्रासस्य चित्रे हासस्य शुक्लत्व कालिदास एव। इदम्, अन्यच्चैवविध यत् कविसमय- मात्रप्रसिद्धं तत् सवं केवल प्रातिभमेव, न तु लौकिकमिति स्थितमेतेन यत काव्यत्वेनाद्रियमाणोऽर्थः सविन्मात्रप्रसूति., न तु बाह्योऽपीति ॥ १०४॥

I. Meanings- a of Past . Yudhısthira of Bharavi, Nala of Sriharsa or Hamlet of Shakespeare b. of future · Rāma ın Vālmīkı's Rāmāyaņa. 1ndians believe-Valmīki by his yogic intuition called Rtambhara prajña had foreseen the entire lıfe of Rāma In 'Bhārataśatakam and 'Bhāratavijayam' ( drama ) declared India's Independence much before the actual Independence day 15. 8.47. reach (d

१३६ काव्यालंकारकारिका [१·४]

other forecastings of various scientist fall in this category.

c. of tales : Heroes of stories like Naravahandatta of Kathāsarıtsāgara

d. of imagination : 'Spring is preparing flower-arrows for Cupid to shoot upon the beautiful ladies' Here personification is just imaginary [ DH. II. 24-gloss ]

e. of Poetic licence . I The Asoka tree blooms with flowers only after it is hit by the decorated left footpoint of a handsome young lady. [ Kālıdāsa Meghad. II 15 Kumāras II. 26, Mālavıkāgnı. III. 285-297, Ratnavalī-III ].

II. Every where there is water there is lotus, even in the currents of river and in the water of sea. [ KM. chap 14-16, Kāvyānuśasans of Hemacandra and Bāgbhata ]

II. The word 'Praudhokti' is translated as-'Ornate expression' [ DH. II. 24 Km. ], 'Bold assertion of poet' [ KP. IV. 40 GJ. ] 'Hyperbolic expression [ KP. IV. 40 RC ] Later on GJ. has used the proper word 'Imaginary' too. [ KP. IV. 85-90 illuslrations. [K. 104]

अर्थस्य ज्ञानकरूपत्वम् १३७

स्वतःसंभविनोरऽर्थस्य काव्ये ज्ञानैकरूपता। स्वतः-संभविनी नो चेद् वह्निशब्दो दहेन्मुखम् ॥१०५॥। 105. Even the veritable meanings are subjective only, other- wise while uttering the word 'fire' speaker's mouth should have been burnt

यदुक्तमानन्दवर्धनेन 'स्वतः सम्भवी य औचित्येन बहिरपि सम्भा- व्यमानसन्द्भावो न केवल भणितिवशेनैवाभिनिष्पन्नशरीर.। यथा-

शिखिपिच्छकर्णपूरा वधूर्व्याधस्य गर्विणी भ्रमति। मुक्ताफलरचितप्रसाधनाना मध्ये सपत्नीनाम्॥ इति।

अत्राभिनवगुप्तः 'शिखिमात्रमारणमेव तदासक्तस्य कृत्यम्, अन्यासु त्वासक्तो हस्तिनोऽप्यमारयदिति हि वचनेनोक्तमुत्तमं सौभाग्यम्। रचितानि विविधाभि. भङ्गीभिः प्रसाधनानि इति तासां सम्भोगव्यग्रिमाभावात् तद्विर चनशिल्पकोशलमेव परममिति दौर्भाग्या- तिशय इदानीमिति प्रकाशितम् । गर्वश्च बाल्याविवेकादिना भवतीति नात्र स्वोक्तिसद्ावः शक्यः। एष चार्थो यथा यथा व्ण्यते, आस्ता वा वर्णना, बहिरपि यदि प्रत्यक्षादिनाऽवलोक्यते तथा तथा सौभाग्या- तिशय व्याधवध्वा द्योतयति' इति१।

एवमभिनवगुप्तोऽपि वर्णनासारतामेव प्रथमयति स्वतःसम्भविनोऽ थंस्य। या च प्रत्यक्षादिना दर्शनस्य गाथा तत्रापि वयमोमिति ब्रूम:, काव्यत्वं तु तत्र न भवतीत्येव तु तत्र पश्याम। तत्र कारणं वह्नि- शब्दोच्चारणे मुखदाहप्रसङ्गः। तदुक्तं 'स्वतः सम्भविनोऽप्यर्थस्य ज्ञानैक- रूपतव काव्ये स्वतः सम्भविनी'ति। प्रत्यपोपदश्चामुमेवार्थ शबरस्वामि- प्रभृतय: शब्दशक्तिविचारे 'प्रत्याय्य-प्रत्यायकभावं'सिद्धान्तयन्तः । तथा च

१. ध्वन्यालोक-२।२४ वृत्तिलोचने।

१३८ काव्यालकारकारिका ।१०५]

शरब स्वामी- क 'स्यादेतत्, नैव शब्दस्यार्थेन सम्बन्वः, कुतोऽस्य पौरुषेयता अपोरुषेयता वेति, कथम्, स्याच्चेदर्थेन सम्ब्रन्ध क्षुरमोदक-शब्दो- च्चारणे मुखस्य पाटनपूरणे स्याताम्। उच्पते, प्रत्याय्यस्य प्रत्याय- कस्य च य: सज्ञा-सज्ञि-लक्षण. [सोऽत्र शब्दार्थयोः सम्बन्ध ] इति। आह, यदि प्रत्यायक शब्दः, प्रथमश्रुत. कि न प्रत्याययति? उच्यते, सवंत्र नो दर्शन प्रमाणम्। प्रत्यायक इति हि प्रत्ययं दृष्ट्वाऽ- वगच्छामो, न प्रथमश्रुत इति प्रथमश्रवणे प्रत्ययमहष्ट्वा। यावत्कृत्वः श्रुतेन 'इयं सज्ञा अय सज्ञी'-त्यवधारित भर्वत तावत्कृत्वः श्रुता- दर्थावगमः इति। यथा चक्षुद्रष्टू, न बाह्येन प्रकाशेन विना प्रकाश- यतोत्यद्रष्टू न भवति। यदि प्रथमश्रुतो न प्रत्याययति कृतकस्तहिं शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः । कुत .? स्त्रभावतो ह्यसम्बद्धावेतौ शब्दार्थौ। मुखे शब्दमुपलभामहे भूमावर्थम्। शब्दोऽय न त्वर्थ,, अर्थोऽय न शब्द इति च व्यपदिशन्ति। रूपभेदाऽपि भवति। गौरितोम शब्द- मुच्चारयन्ति, सास्नादिमन्तमर्थमवबु्यन्त इति। पृथग्भूतयोश्च यः सम्बन्ध: स कृतको दृष्ट, यथा रज्जुघटयोरिति।' इति, ख. 'अथ गौरित्यत्र कः शब्दः। गकारौकारविसर्जनीया इति भगवानुपवर्ष., श्रोत्रग्रहणे ह्यर्थे लोके शब्द-शब्द। प्रसिद्ध। ते च श्रोत्रग्रहणाः । तत्र पूर्वपूर्ववर्णजनितसस्कारसहितोऽन्त्यो वर्णः प्रत्यायक:। अथ गौरित्यस्य शब्दस्य कोऽर्थः? सास्नादिविशिष्टाsऽ- कृतिरिति ब्रूम: । अथ क सम्बन्ध इति? यत् शब्दे विज्ञाते अर्थो विज्ञायते। स तु कृतक इति पूर्वमुपपादितम्।' इति च महता सरम्भेण, महता च सन्दर्भेण' विषयेऽत्र प्रवृत्तः । एवमेव च शास्त्रदोपिकादिषु पार्थसारथिमिश्रप्रभृतयः प्रत्याय्य- प्रत्यायकभावमेव सिद्धान्तत्वेनान्र समाम्नासिषुः । १ .- २. मीमासादशनस्य १।१।५ सूत्रभाष्ये।

अर्थस्य ज्ञानकरूपत्वम् १३९

अत्र 'प्रत्यायक ईति प्रत्ययं दृष्ट्वा[Sवगच्छामः' इति यद् भाष्य- कतुंरस्य वचन तत्रावदधत्वार्याः। तत्र हि 'प्रत्यय' एव परमोऽर्थ। प्रतिपादर्ययष्यामश्चामुमेवार्थ शाब्दिकाना बौद्धार्थनिरूपणवसरेSत्रैवानु- पदमेव'। तदेव स्वत सम्भविता नाम बौद्ध-बाह्मयोरर्थयो. सम्वाद- मात्रत्वम्, न त्वन्यत् किंचिदिति। सम्वादोऽप्ययं बौद्ध एवार्थो न बाह्यः ॥ १०५॥

I Svatah-sambhavin= readily available ın world. Translations of this term too run thus 1. Naturally exıstıng Kısnamūrti [ DH. II 24] 2. Self-existıng G. N. Jhã [ KP IV 40 ] 3 Self-possible . R.C. Dwivedi [ KP. IV. 40 ] II. See ŚB & Śāstradīpikā on 1 1.5

युक्त्यन्तरम्- हिमाचलेन चाप्यस्तु चूर्णितं नगरादिकम् । क्रमेण विश्वमात्रं च कुमारं यत्र पठ्यते ॥१०६॥

106 Likewise cities and gradually the entire world should have been smashed out by the Himalayas where-ever (the epic) Kumara [-sambhavam ] is read [ which begins with the word 'Himalaya' ].

कुमारं कुमारसम्भव नाम कालिदासस्य महाकाव्योत्तमम्। अस्ति च तदारम्भो हिमालय-शब्द-पूर्वकः 'अस्त्युत्तरस्या दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराज' इति। तत्र हिमालय इति योऽर्थः स चेद् बाह्य एव, यथा गौरित्यस्य शब्दस्य सास्नादिमानर्थ. पञ्चभूतमहा- पिण्डरूपः, तदा ससार एव विनश्येत् कुमारसम्भवपाठस्थलेषु पूर्वापरौ

१. ११२ कारिकावद्वृचिभ्याम्।

१४० काव्यालकारकारिका [१०७-१०८]

तोयनिधी वगाह्य स्थितस्योच्छ्रततमशिखरमालिन शिलोच्चयस्यास्य भारेण विश्वमात्रस्य चूर्णीभावप्रसगात, सुरासुराणामिव समुद्रमन्थना- वसरे मन्दरस्य भारेण। न स्याच्च काव्यारम्भ एव, हिमाचलमुच्चा- रितवतः कवेरेव चूर्णनात्। ततरच बौद्ध एवासौ यद् हिमालयो नाम कुमारसम्भववस्तुनिर्देशपद्ये उत्तरत्र च ।। १०६ ।।

तर्कान्तरम्- संसारमात्रे चैतस्मिन् निष्क्रियत्वं परं भवेत्। काव्यमात्रस्य पाठेन सर्वार्थाऽऽसादनात् सुखम्॥१०७॥ 107. And every thing would readily be available through the reading of poetry only. Therefore no activity is needed for any thing in the whole world-[ if the poetic meaning is objective ] यदि च अबौद्धा, ततश्च बाह्य एवार्थक्रियाकारिताक्षम आकृतिमान् पिण्डात्मा अपिण्डात्मा वाऽमूर्तः पदार्थ काव्य-घटकीभूत-पदलभ्योऽर्थः, कृत तहिं वाणिज्यादिना। काव्यमात्रपाठे कार्षापणादिशब्दमात्रो- च्चारणेन मुद्राविशेषाणामुपस्थिते, प्रत्युपस्थितमुद्राणा च अस्माक काव्यमात्रपाठ एव परमो जपविषय, न तु श्ववृत्तिप्रत्युद्गमः॥ १०७॥ ईश्वगे ब्रह्म धर्मादि परलोकादिकं तथा। कृत्स्नमेतदनध्यक्षभावगाथां जिहासतु ॥१०८॥ 108. God, Brahman, Dharma, Adharma, etc, and the things like Next-birth ( after death ), etc., should give up their invisibleness [ if their names are used in poetry ]. Isvara is not perceptable through sense organs. Only oracles and inference are the means therefor [ Raghuvamśa-IX. 28 ]. So is the Brahman which 1s beyond the reach of what is not Brahman itself.

अथंस्य ज्ञानकरूपत्वम् १४१

Dharma and Adharma are the impressions begotton in soul and accepted as the only factors responsible for worldly achievements, whatsoever [ Udayana's Nyāya- kusumañjalı-I. 9, ] Paraloka the next world attain- able only atfer death or by rebirth. Heaven is one of them and most of the religions believe in it though not seen on earth These three things are also not visible. If the poetic meaning is objective all the above menti- oned things would be visible for the reader of poetry. [ My gloss on this K. ]

अनध्यक्षत्वगाथाम् अप्रत्यक्षत्वकथा जिहासतु त्यक्तुमिच्छतु । ईश्वरो नाम 'क्लेशकमँविपाकाशयेरपरामृष्टः पुरुषविशेष'।' स सच 'ईशा वास्यमिद सर्वमि'-त्यादिभि। श्रुतिभिरुपपादित, 'क्षित्यङ्क- रादिकं सकर्तृक कार्यत्वाद्, घटवदि'-त्यादिभिरनुमानैश्च समर्थथिता, अत एव 'आप्तवागनुमानाभ्या साध्य त्वा प्रति का कथे' -्यादिभिर्महाकविभि क्रमेणाङ्गीकृतोभयप्रमाणक, 'पञ्चमहाभूतमनोबुद्धिचेतना'-त्मना च प्रत्यक्षीकृताष्टमूर्तिक। उक्त न्यायकुसुमान्जलेविवृतौ हरिदासेन-

'शुद्ध-बुद्धस्वभाव इत्यौपनिषदाः, आदिविद्वान् सिद्ध इति कापिला, क्लेशकर्मविपाकाशयेरपरामृष्टो निर्माणकायमधिष्ठाय सम्प्रदायप्रद्योतकोऽनुग्राहकश्चेति पातञ्जलाः, लोकवेदविरुद्धैरपि निर्लेपः स्वतन्त्रश्चेति महापाशुपता, शिव इति शैवा, पुरुषोत्तम इति वैष्णवा, पितामह इति पौराणिका, यज्ञपुरुष इति याज्ञिका:, सर्वज्ञ इति सौगताः, निरावरण इति दिगम्बरा., उपास्यत्वेन देशित इति मीमासका., लोकव्पवहारसिद्ध इति चार्वाका:, यावदुक्तोपपन्न

१. योगसूत्रम्। २. न्यायकुसुमाञ्जले: १।१ कारिका।

१४२ काव्यालकारकारिका [१०८] इति नैयायिका, कि बहुना यं कारवोऽपि विश्वकर्मेत्युपासते, तस्मिन् जातिगोत्र-प्रवर-चरण-कुल-धर्मादिवदाससार सुप्रसिद्धानुभवे भगवति भवे सन्देह एव कुत.' इति।

ब्रह्म 'कस्मिन्तु खलु आकाशमेतदोत च प्रोत च' इत्यादिभिवंचनेः प्रतिपादितं नित्य, विभु, शुद्ध, मुक्त च किञ्चिद् आगोपम् आ चोद- हारिणीरात्मभावेन प्रसिद्ध 'तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाती'-ति श्रुति- प्रतिपादितभूमभाव वस्तु।

धर्मादि सुखादिभोगाव्यवहितपूर्वतया स्थितः कर्मजन्य आत्मनिष्ठः सस्कारविशेषः। तदुकमुदयनाचार्येण 'चिरध्वस्त फलायालं न कर्मातिशय विना'-इति। तच्च धर्मादहम् अदृष्टत्वेनाभ्युनगतम्, अनुनानैक- साध्यत्वात्। आदिपदेननर्मोडन ग्राह्यः। तच्चेरदुभन पुण्य-पाप-कुशला- कुशलकरमतया तैर्थिकेषु सुन्नतीतम्। परो लोक. स्वर्गप्रभृति. । आदिपदेन जन्मान्तरमपि।

एतेपा काव्येषूपादानात् प्राप्त तावत् प्रत्यक्षत्वम्। काव्यघटकी- भूतपदोपस्थितानामेतेषां स्वस्वरूपेणैवोपस्थितेरभ्युपगमात्। स्व-स्व- रूपं चैतेषां तदेव यद लोके प्रतीतम्, वेदे वा। तेनैव रूपेणैतेषामुपस्थिते। कीदृशी नामैतेषामप्रत्यक्षता, कीदृशी च विवादास्पदता। ननु 'लोके धर्माधर्मादिकमदृष्ट चेत् काव्येऽपि तेषा तथारूपत्वमेव गृह्येत, न तद्भिन्नत्वमिति रिक्तमेतत्प्रत्यक्षत्ववच"-इति चेदानुभविकस्य विज्ञान- मात्रत्वस्यापलापे अदृष्ठानामपि दष्टत्वस्वीकारे का नु हानि: काव्यविदा- मार्याणाम्। अस्त्येव च न्यायः 'नष्टस्य कान्या गतिरि'-ति। अध्यक्षत्वं च न केवल चक्षुरिन्द्रियमात्रगोचरत्वम्। अक्षमिन्द्रियम्, अक्षमक्ष प्रतीति प्रत्यक्षस्य या व्युत्पत्तिस्तया तस्य मानसप्रत्यक्षविषयेष्वपीश्वरादिषु सभवान्नास्ति हानि:।

अर्थस्य ज्ञानकरूपत्वम् १४३

ननु ब्रह्मण: प्रत्यक्ष-परोक्षत्वोभयाविषयत्वे कथं प्रत्यक्षत्वमिति चेदौपनिषदा अत्र चोद्याः 'यत् साक्षाद अपरोक्षाद् ब्रह्मे'-ति जञ्जपूकाः । किंच यदिदमक्षं तदपि मनोऽधिष्ठितमेव विषयान् विसिनोति, मनोऽपि तदवधि निष्प्राण यदवध्यात्माधिष्ठितत्वेनेन्द्रियाणि नानुगृह्ोते। यश्चासावात्मा स क', किप्रमाणक्च? वेदान्ताना महावाक्यैरस्य ब्रह्मत्व कस्य न प्रतीतम् ? ततश्च "योऽस्याध्यक्षः परमेव्योमन् सोडअङ्ग वेद यदि वा न वेदे"-त्या।दभिः, विज्ञातार वा अरे केन विजानोयादि'- त्यादिभिश्च वचनशतै तस्य सर्वाध्यक्षत्वे स्वप्रकाशत्वे च का नूपप्लुतिः। क्षम् क्षरम्, तद्विपरीत चाक्षरमति सुगमान्वयाऽक्षशब्दो भगवति सर्व- वेदान्तप्रतिपाद्ये परमव्रह्मण्यपि। तस्यापि काव्यपात्रे तद्वाचकपदप्रयोगात् स्यादेव सेवकवत् स्वामिन इव निदेशकरणापेवोपस्थानम्। नास्ति च तथा। अत एवोपहास :- 'कविः श्रोमन्त कनित् स्तोति अस्ति श्रीपतिवक्षसः कृतपदा कोणे नितान्त चला काचित् कौशिकवाहना भगवतीत्युक्त्याऽर्च्यमाना जनैः। सा लक्ष्मीरिति पूज्यता यदि जनैर्नास्ति क्षतिः, श्रीरिति श्रीमद्धाम्नि धृतस्थिरस्थितिरिय पुण्येव पूज्या तु नः' ॥ इति। स्तुत्या प्रीणितश्च श्रीमान् कोषाध्यक्षमादिशति 'दीयता कवि- रत्नेभ्य एभ्यो दशशतो सुवर्णानामिति । 'श्वोऽह द्रष्टव्य'-इति कोषाध्यक्षेणानुरुद्ध कविरयथासमयं तमुपेयिवान्, अन्वरुद्ध च दातुं दशशती सुवर्णानाम्। न चावाप किमप्युत्तर मौनिनः कोषाध्यक्षात्। निर्बन्धपृष्टः स्मारितराजवचनश्च स भत्सयति 'कीदृशानि तानि सुवर्णानी'- ति। कविर्भयोपि राजानसुपेत्य कोषाध्यक्षवचन श्रावयति। राजापि विहस्य प्रतिब्रूते 'दत्तान्येव भवद्भ्यो दशापि शतानि सुवर्णानामि'-ति। नेत्युक्तौ स्पष्टयति 'वचनमयानि तानि, न तु सत्यानी'-ति। 'किमित्येवं वय विप्रलभ्यामह' इत्युक्तौ कवि प्रति भूयोऽपि श्रीमानसौ मौनमुद्रा जहाति-"यथा वचनैरेव भवदि्भवयं प्रीणितास्तथैवास्माभिर्भवन्तोऽपि

१४४ काव्यालंकारकारिका [१०८-१८९]

वचनैरैवे'-ति कोदशोऽत्र वाद." इति। अश्वमेधवेत्तापि ब्रह्महत्यां तरतीत्युक्तो कृत तहिं प्रयोगेणेति प्रश्ने मीमासकेरप्युच्यते 'या हि वाचनिकी मानसी वा ब्रह्महत्या साऽश्वमेधज्ञानेनाऽप्यपैति या च सत्या सा प्रयोगेणैवे'-ति। ननु या हि वाचनिकी हत्या या च मानसी, सापि हत्येति मन्यमानैभरवद्धि: काव्यार्थे याथा्थ्यमेव किन्नु दिदृक्ष्यत इति वेदितु न क्षमामहे। किमिति च न प्रतिषिध्यन्त इमे ये 'रत्नैः कल्पित- मासनमि'-त्यादिभिर्वचनैराशुतोषे भगवति मानसीमेव सपर्यामुपनीय पुमर्थानासादयन्ति। काव्यार्थंस्य मानसत्वेनायथार्थत्वे कृतमेतेन महिम्नः- स्तुतिपाठादिना प्रयासेन। ननु 'मानसोऽपि न न भवत्यर्थ।, किन्तु काव्ये पुनर्मानस एव स भवतीति यो भवतामन्ययोगव्यवच्छेदाग्रहस्तत्र वय विप्रतीपा' इति चेत साधु, द्ष्टा भवद्ध्िरस्माक दिगिति बध्नीमो धृति प्रतिपालयामहे च समय 'शेष कालेन पच्यत' इत्युक्त्या ॥१०८।। अन्यत् सर्वं पतेत् कूपे वराका मिष्टविक्रयाः। विना मूल्यं क्रयात् काव्यरसिकैर्हन्त वश्चिताः॥१०९॥ 109 Let every thing go to hell. Alas I poor sweet-merchants are lost. Their sweets would be bought without any charge by these enjoyers of poetry [ They will speak the word sweet and find it ready before them. And what is the use of marriage with this or that vital body. Love-poetry will be enough to provide the finest damsels ] मिष्टविक्रया मिष्टवणिजः । काव्यार्थरूपेणैव यथार्थस्य मिष्टस्य लाभे को नु स्याद विपरीतिधीः यो हि द्रव्य-व्ययेन मिष्ट क्रीणीयात्। कि बहुना काव्येनैव दमयन्तीप्रभृतीनामपि लाभात को नु गुणो विवाहादिना प्रपञ्चेन। एव च निर्व्यवसाया वराकाः पौरौहित्योपजीविनः। कश्च विशेषो नलादीनामस्मत्। मूर्खाश्च सर्वेऽपि स्वयंवरयात्रिण शक्रादयश्च नलदूत्यप्रार्थिनः, काव्यमात्रेणैव तेषामपि निर्वृतेः सम्भवात्। ततश्च रिक्तं वचो यत् काव्यार्थः बाह्य इति ॥ १०९॥

अथंस्य ज्ञानंकरूपत्वम् १४५

प्रतीयमानत्वमर्थे साधयितुं श्रमः । सर्वश्लाध्यो भवेत् सोऽपि विपरीतार्थसाधकः ॥११०॥ यश्च

110 The unanimous thesis of suggested-ness of the poetic meaning would be proved an antithesis [ if the poetic meaning is accepted as an objective one, whereas it is totolly subjective. ] यदि च काव्ये बाह्य एवार्थः अर्थत्वेनेष्टस्तहिं प्रतीयमानस्यार्थस्य व्यक्तमेव प्रत्यक्षायमाणत्वम्। नष्टं तहिं तस्य प्रतीयमानत्वमेव। अन्यच्चैतद् यद् बाह्यवस्तु-सवादित्व नाम काव्यार्थानाम्। अत एव 'विकल्प'-रूपतामामनन्ति विद्वांस: शब्दोन्मीलितस्यार्थस्य 'शब्दज्ञानानु- पाती वस्तुशून्यो विकल्प" इति । ब्रुवते चास्य शब्दैकजन्यतामपि- 'विकल्पयोनयः शब्दा विकल्पाः शब्दयोनयः । कार्यकारणता तेषा, नार्थ शब्दा: स्पृशन्त्यपी' ।-ति२ तस्मादपूर्वेयं सृष्टिरयदुत शब्दार्थो नाम। अत एव प्रमाणवद् विपर्यंयोऽपि वृत्ति: विकल्पश्चोक्तस्वरूपः । तथा च योगशास्त्रे- वृत्तयः पञ्चतय्यः, प्रमाण-विपर्यय-विकल्प-निद्रा-स्मृतयः' [योगसूत्र-१।५-६ ] इति। तत्र विपर्ययलक्षणाय सूत्रम्- 'विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्' [ यो० सू० १।८]।-इति अत्र वाचस्पतिः 'यज्ज्ञानप्रतिभासरूप तद्रूपाप्रतिष्ठमेव अतद्रूप- प्रतिष्ठम्, यथा अ-श्राद्वभोजी-ति। अतः संशयोऽपि सगृहीतः । मिथ्याज्ञान सर्वजनीनानुभवसिद्धो बाधा। स चास्ति विपयये, न तु विकल्पे' इति। विकल्पश्च वस्तुशून्य इत्युक्त एव। अनयोर्योऽय विपर्यय। स प्रसिद्ध एव १. योगसुत्रम् १।९। २. शृङ्गारप्रकाशादिषु बहुश उद्धुतम्। द्रष्टव्योऽस्माक साहित्यसन्दर्भा इति ग्रन्थे भोजस्य ध्वनि-विचारो नाम सन्दभं. । १०

१४६ काव्यालंकारकारिका [११०]

कल्पितोपमादिषु, आरोपाध्यवसानानन्वयादिसाध्येष्वलकारेषु। अस्ति चैतत् सर्वम अतद्रूपप्रतिष्ठत्वान्मिथ्याज्ञानरूपमेव। अस्ति च ततो वस्तुशून्यत्वाद् विकल्पानप्यनतीतम् ॥ ११०॥ I. The poetic meaning is two-fold (1) Expressed and (11) Suggested as DH. I2 runs. For the latter one the term 'Pratīyamana' is fixed and the term itself is a proof for the suuggested-ness of its meaning as its etymology goes as following-'Prat1-+1|-m-+ana'. Here the root '1' stands for knowledge, particularly 'hidden one' in present context. Hence the term means-'the meaning which is being known even though no word or words are given in the poem for its expression or abhıdha.' If every poetic meaning is objective it would invariabily be present before the reader and then lose its word- meaning-ness having been subjected by their organs like eye One uses word to convey one's mental compo- sition only when it falls un-convayable by other sourses 'ananyalabhyah śabdārthah'. By its objectiveness if the word meaning is visible how it is hidden or implicit. Now what is the use of this thesis ( of 'Pratiyamana' meaning ) of the greatest rhetorician Anandavardhana and his great followers lıke Abhınavagupta, Mammata, Viśvanātha and others. II 'Wordmeaning is suggested' is taken forgranted by Yoga philosophy also. There we find a term-'Vikalpa' which means 'a word-meaning without its outer existence and another term 'Viparyaya' which conveys-'word meaning just opposite to the outer one' [ Patañjalı's Yogasūtra I. 5,6,8,49. ] [K. 110 ]

वथंस्य ज्ञानकरूपत्वम् १४७

अत एव ध्वनौ श्रीमान् कविरानन्दवर्धनः। कविं प्रजापति ब्रूते काव्य-विश्व-विनिमिंतौ॥१११॥

111. This is why in his Dhvanyaloka the reverend poet Anand- avardhan ( 850 A. D. ) proclaims-'Poet is a creator of his 'own' world'. [own=imaginary. ]

उक्तमानन्दवर्धनेन- अपारे काव्यससारे कविरेकः प्रजापतिः। यथास्मै रोचते विश्व तथेदं परिवर्तते॥ शृङ्गारी चेतु कवि: काव्ये जातं रसमयं जगत्। स एव वीतरागश्चेन्नीरस सर्वमेव तद्। भावानचेतनानपि चेतनवच्चेतनानचेतनवद्। व्यवहारयति यथेष्ट सुकविः काव्ये स्ववन्त्रतया।।' इति।

अत्र एवकारेण प्राकृतस्य प्रजापतेर्निरास।। तत्र च तन्त्रम् उक्तचरं१ प्रोढोक्तिमात्रसिद्धार्थतवम्। सति च प्रोढोक्तिमात्रसिद्धत्वे कीदशं नाम बाह्यत्वमर्थस्य काव्यत्वेनाङ्गीचिकीषितस्य ।।१११॥।

At the and of DH. III 42-gloss ( page 250 Km. ) Anandavardhana declares-'in the unlimited poetic world poet is the only Creator. His world changes as he wishes and 'Poet may treat conscious as uncons- cous and vice-versa'. [K.111 ]

१. ध्वन्यालोक ३।४२ कारिका-वृत्त्यन्ते परिकरश्लोका।। २. अत्रंव १०४ कारिका-वृत्तिभ्याम्।

काव्यालकारकारिका [११२]

अत एव च बौद्धेऽर्थे स्फोटाख्यस्य चिदात्मनः। शक्ति स्वीकुर्वते प्राज्ञाः शाब्दिका न ध्वनौ पुनः ॥११२॥

112 And due to the same reason the wise grammarans say- 'Subjective is the word and the meaning, which the former possesses power for, 1s also subjective. To them objective word is futile to express the meaning

a. Wise-grammarian=Nagesa In his 'Paramalaghu- mañjūșa' he admits-'the sphota is the only means for the knowledge of word-meaning and sphota is but soul'. In hıs 'Vaıyākaraņa-sıddhānta-mañjūsa' he again puts stress on this point but, there-in, his mind is some how inconsistent In this ( latter marvellous thesis once he says-'the Nada impressed on soul, 1s sphota and again he admits-'Para is the Vac which is but Brahman without any attribute' and supports his statement quoting the verse I. 1 and I 143 from VP.

b In cross exanination one does not find any utility of nada if the soul itself is assumed as sphota

प्राज्ञा। शाब्दिका नागेशादय.। ते हि चिदेकरूपस्य स्फोटाख्यस्य शब्दस्य बौद्ध एव अ्थे शक्ति स्वीकुवते। तथा च स्फोटशक्तिवाद:

१. 'ननु कस्तहिं वृत्त्याश्रय. शब्द .? स स्फोटात्मक इति गृहाण। कोऽय स्फोटा? उच्यते-चतुविधा हि वागस्ति परा पश्यन्ती मध्यमा वेखरी-ति। तत्र मूलाधारस्थपवनसस्कारीभूता मूलाधारस्था शब्द -- ब्रह्मरूपिणी स्पन्दशून्या बिन्दुरूपिणी परा वागुच्यते। नाभिपर्यं- न्तमागच्छता तेन वायुना अभिव्यक्ता मनोगोचरीभूता पश्यन्ती

अर्थस्व ज्ञानकरूपत्वम् । स्फोटवाद १४९

वागुच्यते। एतद्द्वय वाग्ब्रह्म योगिना समाधी निर्विकल्पकज्ञान- विषय इत्युच्यते। ततो हृदयपर्यन्तमागच्छता तेन वायुनाऽभिव्यक्का तत्तदर्थ-वाचक-शब्द-स्फोट रूपा श्रोत्रग्रहणायोग्यत्वेन सूक्ष्मजपादी बुद्धिनिर्ग्राह्या मध्यमा वागुच्यते। तत आस्यपर्यन्तमागच्छता तेन वायुना ऊर्ध्वमाक्रमता च मूर्धानमाहत्य परावृत्य च तत्तत्स्थानेष्वभि- व्यक्ता परश्रोत्रेणापि ग्राह्या वैखरी वागुच्यते। तत्र मध्यमानादोS- र्थवाचक-स्फोटात्मक-शब्दव्यञ्जकः। वैखरीनादो ध्वनि: सकल-जन- श्रोत्र-मात्रग्राह्यो भेर्यादिनादवन्निरर्थकः । मध्यमानादश्च सूक्ष्मतरः। कर्णपिधाने च जपादौ च सूक्ष्मतरवायुव्यड्ग्य: शब्दब्रह्मरूप: स्फोट-व्यञ्जकश्च। तादृश-मध्यमा-नाद-व्यङ्ग्य शब्द: स्फोटात्मका ब्रह्मरूपो नित्यश्च। तदाह हरि :- अनादिनिधन ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम्। विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः-॥ इति।

स च यद्यप्येकोऽखण्डश्च तथापि जपाकुसुमादिलौहित्यपीतत्वादि- व्यञ्ज कोपरागवशात् लोहितः पीतः स्फटिक इति भानवद् वर्णादि- व्यड्ग्यो वर्णरूप: पदरूपो वाक्यरूपश्च, यथा च मुखे मणि-कृपाण- दर्पणादि-व्यञ्जकोपाधिवशाद् दैर्ध्यवतुंलत्वादिभान तद्वत्। किं च व्यञ्जक-ध्वनिगत कत्व-गत्वादिक स्फोटे भासते, बिम्बगत-धर्म- वैशिष्ट्येनैव प्रतिबिम्बस्य लोकेऽवधारणाद व्यञ्जकरूपरूषितस्येव स्फटि कादेर्भानाच्च। यथा चैकस्यैव चेतनस्यौपाधिको जीवेश्वरभेदो, जीवाना च परस्परं भेद, एव स्फोटे व्यञ्जकध्वनिगत-कत्व-गत्वादि- भानात ककारो बुद्धो गकारो बुद्ध इत्यौपाधिको भेदव्यवहार:। अत्र उपाधि: कत्वादिर्भिन्नः, उपधेयस्तु आकाशस्फोटादिरेक एव। पद- वाक्ययो• सखण्डत्वपक्षे त्वन्तिमवर्णव्यड्ग्य: स्फोट एक एव। पूर्वपूर्व- वणस्तु तात्पर्यग्राहकः ।

१५० काव्यालकारकारिका [११२]

अत्रेदं बोध्यम्-केनापि घटमानयेति वेखरीनाद। प्रयुक्ता। स केनापि श्रोत्रेन्द्रियेण गृहीत। स नाद इन्द्रियद्वारा हृद्गतः सन्नर्थबोधक शब्द स्वनिष्ठ-कत्वादिना व्यञ्जयति। तस्मादर्थं- बोधः । स च स्फुटत्यर्थोऽस्मादिति व्युत्पत्त्या स्फोटः । उच्चा- रयितुस्तु युगपदेव मध्यमावैखरीभ्या नाद उत्पद्यते। तत्र वेखरीनादो वह्ने फूत्कारादिवन्मध्यमानादोत्साहकः। मध्यमानादश्च स्फोट व्यञ्जपतीति शोघ्रमेव ततोऽर्थबोध., परस्य विलम्बेन, अनुभव- सिद्धत्वात्। तस्मादष्टविधस्फोटात्मकः शब्दो वृत्त्याश्रय. । वस्तुतस्तु वाक्यस्फोटो वाक्यजातिस्फोट एव वा वृत्त्याश्रयः, तत एव लोकेऽर्थ- बोधात्'। स्फोटस्याष्टमूर्तित्व चैवम्-१ वर्णस्फोटः, २. पदस्फोटा, ३. वाक्यस्फोट, ४ अखण्डपदस्फोट, ५. अखण्डवाक्यस्फोट:, ६ वर्णं-जाति-स्फोट., ७ पदजातिस्कोट, ८ वाक्यजातिस्फोटश्चेति। अष्टमूर्तित्व चेद वर्णाद्युपाधिभेदेन। वस्तुतस्त्वस्येकरूपत्वमात्रमेवेति सर्वमान्यो राद्वान्त-" इति, २. तत्र स्फोटस्यास्य ब्रह्मरूपत्वादेव चिद्रूपत्वम्, ततश्चात्म- रूपत्वमपि, एकत्वं, ब्रह्मत्वमखण्डत्व चेति यत् सरवं तस्याचिद्रूपे वस्तुन्यसभवात्। यच्च नागेशेनैव 'प्रलये सर्वप्राणि-कर्मणामुपभोगेन प्रक्षयाल्लीन- सवंजगत्का माया चेतने ईश्वरे सुप्तेव तिष्ठति, कार्यप्रवृत्त्य- भावात्। तत परमेश्वरस्य सिसृक्षा जायते। सा च माया- वृत्तिः। ततो बिन्दुरूपमव्यक्त त्रिगुण जायते। इदमेव शक्तितत्त्वम्। तस्य बिन्दोरचिदशो बीजम्। चिरदचन्मिश्रोऽशो नादः। चिदशो बिन्दुरिति। अस्मात बिन्दोर्वर्णादिविशेषरहित ज्ञानप्रधान सृष्ट्- युपयोग्यवस्थाविशेषरूपं चेतनमिश्र नादमात्रमुत्पद्यते। एतत् सर्व- गतमषि प्राणिनां मूलाधारे विवक्षो: पुंस इच्छया जनितात् प्रयत्ना- १. परमलघुमञ्जूषा, . स्फोटवाद' ।

अथंस्य ज्ञानकरूपत्वम् स्फोटवाद. १५१

च्चलितेन पवनेन व्यक्त शब्दब्रह्मरूपा 'परा वागि'-त्यभिघीयते। तदेव नादमात्र नाभिपर्यन्तमागच्छता पवनेन व्यक्तं मनोविषयः 'पश्यन्ती'- त्युच्यते। एतद् द्वयं सूक्ष्मतम-सूक्ष्मतरम् ईश्वराघिदैवत योगिनां समाधी निर्विकल्प-सविकल्प-ज्ञानविषय इत्युच्यते। ततो हृदयपर्यन्तमागच्छता तेन वायुना हृदयदेशेऽभिव्यकं तत्तदर्थ-विशेष- तत्तच्छब्दविशेषोल्लेखिन्या बुद्ध्या विषयीकृता हिरण्यगर्भदेवत्या पर-श्रोत्रग्रहणायोग्यत्वेन सूक्ष्मा 'मध्यमा वाग' इत्युच्यते। स्वकर्ण- पिधाने उपांशुशब्दप्रयोगे च श्रूयमाणा सा। एतदवस्थात्रय सूक्ष्मतम- सूक्ष्मतर-सूक्ष्म-प्रणव-रूपम्। सँव चास्यदेशमागच्छता तेन वायुना कण्ठदेशे गत्वा मूर्धानमाहत्य परावृत्त्य तत्तत्स्थानेष्वभिव्यक्ता पर- श्रोत्रेणापि ग्रहणयोग्या विराडधिदेवत्या 'वैखरी वाग्' इत्युच्यते। प्रणव एव व्यानोदानाभ्या सह वैखरीरूप प्रतिपद्यते। तत्र मध्यमाया यो नादांश. तस्यैव स्फोटात्मनो वाचकत्वम्। स च यद्यप्येकोऽखण्ड एके कवर्णेनाप्यभिव्यज्यते तथाप्यन्त्यवर्णाभिव्यक्तो बोधहेतु । तत्र च व्यञ्जक-रूप-प्रतिबिम्बनात् तद्रूपरूषितैव तदभिव्यक्तिरित्येकोऽपि नानात्वमिवापन्न '-इति१ स्फोटस्य चिदचिन्मिश्रत्वमुच्यते नादाभिन्नतामूरीकृत्य तत्रैव व्याख्ये- यम् 'मध्यमाया यो नादाश. स यदा स्फोटात्मतामापद्यते अर्थात् चिद- चिन्मिश्रता विहाय चिदेकरूपतामापद्यते तदा तत्र वाचकत्वम्' इति। अत एव महाभाष्यस्य 'कस्तहिं शब्दः' इति प्रश्ने यत् 'येनोच्चारितेन सास्ना-लाड्गूल-ककुद-खुर-विषाणिना सप्रत्यया भवति स शब्दः' इद- मुत्तर तत्र कैयटस्य वैयाकरणा वर्णव्यतिरिक्तस्य पदस्य वाक्यस्य वा वाचकत्वमिच्छन्ति। वर्णाना प्रत्येक वाचकत्वे द्वितीयादिवर्णोच्चारणा- नर्थक्यप्रसगात्। आनर्थक्ये तु प्रत्येकमुत्पत्तिपक्षे योगपद्येनोत्यत्त्यभावात्, अभिव्यक्तिपक्षे तु क्रमेणैवाभिव्यकत्या समुदायाभावात्, एकस्मृत्युपारूढानां

१. वैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्जूषा-सक्षेपः।

१५२ काव्यालंकारकारिका [११२]

वाचकत्वे 'सर.' 'रस' इत्यादावर्थप्रतिपत्त्यविशेषप्रसङ्गात् तद्-व्यतिरिक्त स्फोटो नादाभिव्यङ्ग्य। वाचको विस्तरेण वाक्यपदीये व्यवस्थापितः' इति यो नादाभिव्यड्ग्यत्व स्फोटस्य प्रतिपादयिता प्रदीप: तस्योद्योते' नागेशोऽपि तमेवानुसरत् 'नादः वर्ण' इति व्याचक्षाण. स्फोटस्य नादा-

वस्तुतस्तु स्फोटनिरूपणे येय वाचां स्वरूपनिरूपणप्रक्रिया तद प्रौढिवादमात्रम्, न तु सम्प्रदायशुद्धम्। कथमिति चेद् भगवत्या. परायाः पवनसयोगवाचोयुक्तेरागमविरुद्धत्वात्। या हि परा सा परैव। नास्ति तस्या इतरसस्पर्शेनापरात्वम्। यथा चैतत् तत् परानिरूपणप्रसंगे प्रति- पादितचरमेवास्माभिः 'परायाः परमेश्वर्या' इतिकारिकाव्याख्याने। उच्यते च वैयाकरणशिरोमणिना तत्रभवता भतृहरिणापि 'अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम्' इति । स्वीकृत च नागेशेनापि परापरत्वमस्याः कारिकाया: परमलधुमञ्जूषायाम्। उच्यते चान्यदपि तेनैव भगवता हरिणा- वैखर्या मध्यमायाश्च पश्यन्त्याश्चैतदद्भुत्म्। अनेकतीर्थभेदायास्त्रय्या वाच: पर पदम् ॥२ इति। अन्र पर पदमिति यत् परत्वेनोच्यते कीदृश तस्य पवनमिश्रितत्वेन द्वैतम्। सत्या च द्वैतापत्त्या को नु गुणः शब्दस्य ब्रह्मत्वप्रतिपियादयिषया। ब्रह्मण: सर्वविध-द्वैत-विवर्जितत्वाद। ३. या चैषा मध्यमाख्या वाक्, यश्च तत्र नादाश, तत्र पृच्छामः [क ] 'शुद्ध एवाय नादः स्फोटपदव्यपदेश्यः, वैखरीतुल्याऽश्रूयमाण- व्यक्ति-मिश्रितो वा। आद्ये को नु भेदस्तस्य बाह्यवायुजन्यात् स्वनात्। द्वितीये च य एक: स्वकर्णपिधाने श्रूयमाणः शुद्ध: स्वनः यश्चापर उपाशु-

१. परमलघुमञ्जूषायामपि। २. वाक्यपदीये १।१४४।

अथंस्य ज्ञानकरूपत्वम् : स्फोटवाद १५३

शब्द-प्रयोगे वर्णाभिव्यक्तिमयः सः, किनुतयो. भेदकम् ? ननु वर्णा- भिव्यक्तिरेव भेदिकेति चेत तस्या एव कारण ज्ञीप्स्यते, न तुसा। आत्मानुगृहीतस्य मनसो विवक्षव तदिति चेदात्मन एव तह्यंसौ महिमा यदसौ मनोऽनुगृह्ाति, अनुगृह्य च विवक्षानुगुणान् मध्यमाख्याञ्छब्दा- नुल्लिखति, उल्लिख्य च तान् विसिनोति, विसीय चासादयति श्रोत्र- ग्राह्यत्वेन वैखरीत्वम्। अखण्डत्वं विभुत्वं नित्यत्वमेकत्व चात्मन एव केवलस्य, न तु तदितरस्याऽचितः। ततश्चाखण्डस्य नित्यस्य, विभोरेकस्य च स्फोटस्य केन वान्येन सहाभेद ऋते चैतन्वविग्रहमात्मानम्। नच नादस्तादृश। तहिं कीदृशं नु स्फोटत्व नादस्य। ननु यथा च देशान्तरस्थं भोग्य प्रति धर्माधर्माभिधयोरदृष्टयो प्रयोजकत्वस्यान्यथानुपपत्त्या कार्या- विकरणे कारणस्य स्थितये धर्माद्यधिकरणस्यात्मनो विभुत्वमावश्यकम्, आवश्यकं चाविभुत्वमात्मावच्छेदकस्य शरीरस्य, अनुभवस्यानपलपनी- यत्वात्, तथैव स्यान्नाम चिदचिन्मिश्रतारूपनादात्मनः स्फोटत्वम्, अव्या- व्यवृत्तित्व च विभुत्वादीनामिति चेतु त्हिं केवलस्य नादस्यैव स्फोट- त्वस्वीकृतो का नु हानि। ननु नादस्योच्चरितप्रध्वस्तत्वात् समुदाया- सम्भवे वर्णसमुदायाज्जायमानाया अर्थाभिव्यक्तेरसम्भव एव हानिरिति चेद् भवन्मते तस्य कि नु समाधानम्? स्फोटरूपस्य चिदचित्समुदायस्य यश्चिदशः, आत्मरूपस्य तस्य विभुत्वान्नित्यत्वाच्च तत्र सस्काराधानेन, आनुपूर्व्या तदभिव्यञ्जनेन चास्ममन्ते तत्समाधानमिति चेदात्मनि संस्काराधानेनैव कार्यसिद्धे. कृतमेतेनान्यागमानभ्युपगतेन स्फोटाख्येन नूत्नतमेन तत्त्वेन। एवं चोपस्थिता स्फोटस्य चिदचन्मिश्रतापक्षे मूल- हानि । सोडय देवमेव विक्राय सम्पद्यमानो देवस्य यात्रोत्सव:।

[ख]अन्यच्च किमिदं मध्यमानादगतमुपाशुत्वं नाम। मानसत्वमेव तदिति चेत् किमिद मानसत्वम्। ननु मनोविषयत्वमिति चेतु केवलं मन एव शब्दान् विसिनोति आत्मानुगृहीतं वा। मृती सुषुप्ती च व्यभिचारा-

१५४ काव्यालकारकारिका [११२]

दात्मानुगृहीतमेव तत् तथेति चेदथापि चिदात्मा स्वात्मेव स्फोट इति परिशेष्यात् सिद्धम्। [ग]कि च वैखर्या निरर्थकत्व ब्रुवाणानां भवता को न्वाशय ? ननु वेखरी मध्यमामप्रबोध्य न प्रगल्भतेऽर्थप्रतिपादन इति मध्यमाया एव तत् सर्वं महत्त्वमिति चेदुच्यतां तहिं स्थविष्ठस्यास्य भोगायतनस्य निरर्थकत्वम्, आत्मान विना तस्य तत्ताया अप्रसिद्धेः । कि च मूलमार्यस्य भतृंहरिणा सह विरोधस्य। को नु विरोध इति चेत 'पराया अवाक्त्वमा कलयता तेन भगवता त्रय एव भेदा वाक्त्वेन गृहीताः 'पश्यन्ती, मध्यमा वैखरी'-ति। भवता च पराया अपि वाक्त्वमेवास्थितम् अवाक्त्व च वैखर्या।। यथा चेद तद् भवतैवोद्धृतेन हरेरेव, 'वैखर्या मध्यमायाश्चे'- त्यनुपदमेवोद्धृतेन वचनेन 'एतत् व्याकरणम्। अनेकतीर्थेति, श्लिष्टव्यक्त- वर्णरूपा, प्राप्तसाधुभावा, अपभ्रष्टा, दुन्दुभिव्रेणु-वीणादि-शब्द-रूपा चेत्यर्थ' इति भवतव व्याख्यातेन। अस्ति चान्यदपि वचनं तत्रभवतो भर्तृहरे:। तथा हि- द्वो शब्दात्मानी नित्य: कार्यरच। तत्र कार्यो व्यावहारिक पुरुषस्य वागात्मनः प्रतिबिम्बोपग्राही। नित्यस्तु सर्वव्यवहारयोनि, सहृतक्रमः, सर्वेषामन्तःसनिवेशी प्रभवो विकाराणाम्, आश्रयः कर्मणाम्, अधिष्ठानं सुखदुखयोः, सर्वत्राप्रतिहत-कार्यशक्ति घटादिनिरुद्व इव प्रकाश परि- गृहीतभोगक्षेत्रावधि, सर्वमूर्तीनामपरिणामा प्रकृतिः, सर्वत्र बोधरूपतया सर्वप्रभेदरूपतया च नित्यप्रवृत्त-प्रत्यवभास-स्वप्न-प्रबोधानुकारी प्रवृत्ति- निवृत्तिपदाभ्या पर्जन्यवद् दावाग्निवच्त्र प्रसवोच्छेदशक्तियुतः सर्वेश्वरा, सर्वशक्ति महान् शब्दवृषभ' इति१। ननु कोऽय महान् वृषभो योऽत्र शब्द-शब्देन व्यपदिश्यते। ननु स एव य - चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो तथास्य। त्रिधा बद्धा वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्यां आविवेश ॥-इति श्रीमद्-रामसुरेश्ाचायकृतौ सस्कृतव्याकरणदर्शनेऽपि तत्र पृ० ४६३।

अथंस्य ज्ञानकरूपकत्वम् : स्फोटवाद. १५५.

भाष्यकारराजशेखरादिभिविविधं व्याख्यातया भगवत्या श्रुत्या प्रति- पिपादयिषितः । अभीप्सित तेन मुख्यतः शरीगद्यवच्छित्नस्य भगवतो जीवात्मन एव प्रतिपादनम्। सच तीर्थकृद्धिस्तथा तथा व्याक्रियते, अतिशयोक्त्या प्रतिपाद्यस्यात्र निगीर्णत्वात्। स एव च भगवान् आत्मदेव: सर्वेश्वरः, सर्वशक्तिमत्तया चाङ्गीक्रियते शक्यते च तथाङ्गोकतुम्। को न्वत्र विश्वप्रपश्चे तदन्यो यो ह्यवमुपश्लोक्येत, उपश्लोकश्चासौ भूतार्थं एव सिद्ध्येत्। ननु शब्द एव य एवमुपश्लोक्यते, न सा स्फोट इनि चेत्, मुकुलभट्टरीत्या लक्ष्यमथं प्रतिपादयन् वाचक एव यथा लक्षकतयापि व्यपदिश्यते, न तु ततो भिद्यते, तथैवात्रापि योऽयमात्मदेवरूपो महान् देव स एव स्फोटा- त्मनापि व्यपदिश्येत अर्थस्फोटनक्रियाश्रयतया। स्फोटन चाभिव्यक्ति: सा च ध्वन्याश्रिता। ध्वनिश्च तत्रोपाधिः। यथा चैतत् तत् परमलघु- मञ्जूषाया भ्वन्द्िरेव प्रकाशितम्। उद्धृत चास्माभिरनुपदमेव भवता तत् सर्वमपि दर्शनम्। आत्म-धवन्योरमध्ये कश्चिदन्योऽप्येक शब्द इति तु कल्पनामात्रम्। अत एव निराकृतं स्फोटदर्शनमन्यै शास्त्रे । [घ] अस्ति च विपर्यासोऽपि। कीदश इति चेद् 'ध्वनिरेव व्यङ्गय, स्फोट एव व्यञ्ञक' इति। उच्यते चतदार्येण भगवता वाक्यपदीयकृतैव 'यः' सयोगविभागाभ्यामि'-त्यादि, तद्भाष्ये चाभिनवगुप्तेनापिर। यथैतत् तदनुपदोद्धृतोभ्या तद्वचनाभ्यां स्पष्टमेव। नासो तस्य सिद्धान्त:, पूर्वपक्ष एष इति चेदास्ता नामैवम् संज्ञा- मात्र एष विवाद, नतु व्यङ्गयव्यञ्जकयो। स्फुदति धत्रनिरस्मादि- त्यस्या अपि व्युत्पत्तेरत्र सुखेन सभवात्। अत एव 'काव्यस्यात्मा ध्वनि-

१. चा० प० ११०२ २. ध्वन्यालोक-१११३-वृत्ते: 'श्रयमाणेषु' इति पदस्य लोचनम्। अन्रंस ११६ पृष्ठे पा० रि०

१५६ काव्यालकारकारिका [११२]

रि'ति ब्रुवाण आनन्दवर्धंनोऽपि सगच्छते, ध्वनित्वेन प्रतीयमानस्याप्यर्थस्य तेन ग्रहणात्। वाचकस्य शब्दस्य तत्र प्रत्यायकत्वे स्फोटस्यैव व्यञ्ज- कत्वमत्र परिणतम् व्याकरणद्शनेऽनुपदोक्तेन न्यायेन स्फोटस्यव वाचक- त्वेनाङ्गोकारात्। इदन्त्वत्र विप्रतिपत्तिपद यत् स्फोटा ध्वनिश्चेत्युभय- मपि बाह्ममेव, नास्ति च चैतन्य विना क्षेम इति पक्षेऽप्यवश्य- मेवावघेयम्। यच्च चैतन्य तस्यैवासौ महिमा यदत्र कश्चिद् व्यञ्जकः, कश्चिच्च व्यङ्गय इति। अत एव चात्मरूपो रस एव धवनिरिति प्रायो- वाद आलकारिकाणाम्। काव्यात्मत्वमपि ते तत्रैव केवले दिदक्षन्ते।

ननु 'अस्ति सवादः स्फोटस्य नादत्वमभिन्रुवाणानामस्माकमागमै :- सच्चिदानन्दविभवात् सकलात् परमेश्वरात। आसीच्छक्तिस्ततो नादो नादाद बिन्दुसमुद्द्वः। परशक्तिमय. साक्षात् त्रिधासौ भिद्यते पुनः। बिन्दुर् नादों बीजमिति तस्य भेदाः समीरिताः॥ बिन्दुः शिवात्मको बीज शक्तिर् नादस्तयोमिथः । समवाय समाख्यातः सर्वागम-विशारदैः॥ भिद्यमानात् पराद् बिन्दोरव्यक्तात्मा ततोऽभवत्। शब्दब्रह्मेति तं प्राहु. सर्वागमविशारदा. ॥ इति'। अस्ति चात्रान्योऽप्येको बिन्दुर्योऽसौ प्रथम त्रिगुणात्मकत्वेनाव्य क्तत्वेन च निरूपित । तत्राप्यागम-

कालेन भिद्यमानस्तु स बिन्दुभवति त्रिधा। स्थूल-सूक्ष्म-परत्वेन तस्य त्रैविध्यमिष्यते। स बिन्दु-नाद-बीजत्व-भेदेन च निगद्यते। इति।

१. वैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्जूषाया रत्नप्रभाख्याया व्याख्याया। वि० स० १९८६ प्रकाशिते सस्करणे १४५ पृ०। २. तत्रव १४६ पृ०।

वथंस्य ज्ञानकरूपश्वम् स्फोटवाद १५७

बिन्दोस्तस्माद् भिद्यमानाद् रवोऽव्यक्तात्मकोऽभवद्। स एव श्रुतिसम्पन्नै शब्द-ब्रह्मेति गीयत।।

इति चे'ति कान्वनुपपत्ति नादस्य स्फोटतायामिति चेद- आगमैरविरोधेऽपि मध्यमानादाभिव्यङयत्व प्रतिपादायतु, स्व- सन्दर्भेण२ तु विरोध। स्फुट एव। अभिव्यड्ग्यस्याभिव्यञ्ञकभिन्नत्वे सर्ववादिसम्प्रतिपत्तेः । न हि य एव दीपः स एव तदभिव्यङ्ग्यो घटा- दिरर्थः । अस्ति च भवता द्विजिह्वत्वम्, एकत्र मध्यमानादात्मकत्वम्, अपरत्र च तदभिव्यड्ग्यत्व स्फोटस्य प्रतिपादितवताम्। आगमा अपि भवता विचित्रा एव यत्र जडाच्चित उत्पत्ति। कथमिति चेतु प्रथमो बिन्दुस्त्रिगुणात्मा अव्यक्तरच, द्वितीयश्च स चिन्मयः। एव हि स्फुटमेव प्रथमस्य जडत्वम्, अपरस्य च चेतनत्वम्। यदि्ध त्रिगणात्मक तज्जड- मेवेति सख्यावतां केषा न प्रतिपत्ति। तत्रैव च चरितार्थ अव्यक्त- शब्दोऽपि। चिदात्मन. स्वयप्रकाशस्याव्यक्तत्वासम्भबात्। ननु जडे चेतनप्रतिबिम्बमेव चित्वेन प्रतिपिपादयिषितमिति चेतु सेय काव्यकथा, न तु शास्त्रचर्चा। जीवनो मनुष्यस्य प्रतिबिम्जस्य जडात्मकत्वमेव, न चिदात्मकत्वमिति केषा नानुभूति? अतएव प्रतिबिम्बान्युयाधिभेदेन भिद्यन्ते, एकस्यैव सुधाशो. वेशन्तशते शत प्रतिबिम्बानीति सर्वंजनीन- मेव। ननु प्रतिबिम्बानि जलाद्युपाध्यपगमे बिम्ब एव लोयन्त इति वेदान्ता।। अस्त्येवमेतेषा बिम्बप्रतिबिम्बानामभेद एव, नतु भेद इति चेतु पारिभाषिकमेव तत्, न पारमार्थिकम्। सति तु पारमार्थिके असत्यपि विष्णुपदे शीतरश्मौ स्यान्नाम वेशन्तादिषु तस्य प्रतिबिम्बलाभ.।नच भवति। किमत्र मूलम्, जलात् प्रतिबिम्बस्य भेद प्रतिहाय। न च भवति बिम्बेनाभेदः, एकत्वावच्छिन्नेन बहुत्वार्वच्छिन्नाभेदस्याप्रसिद्धेः,

१. लघुमञ्जूषा। २. तत्रैव १४५ पृ० मूले।

१५८ काव्यालकारकारिका [११=]

अप्रसिद्धेश्च प्रातिभासिकस्य पारमार्थिकेन सहाभेदस्य। प्रातिभासिकमेवेद यत् प्रतिबिम्ब नाम। अस्ति च प्रतिबिम्बाना बिम्बैः वैयधिकरण्यम्। यथैतत् तच्छायाग्राहिकया' गृहीतेभ्य प्रतिबिम्बेभ्यः स्पष्टमेव। अनेकानि हि तानि। एकश्च तेषामालम्बनात्मा विषयः। अत एवच्छायाग्राहकापण२ गत्वाऽस्मदादिभिस्च्यते 'चित्र मे गृहाण सुन्दर चेद् भविष्यति दश प्रतीरस्य क्रेष्यामी'-ति।

अयमेव नागेशादीना वैयाकरणाना रेखागवयन्याय आलङ्कारिक- प्रसिद्ध-चित्रतुरगन्याय-सहयुध्वा। एतेन स्पष्टमेवाचितश्चित्त्वप्रतिपि- तसाया अव्यावहारिकत्वम्, युक्तिविपरीतत्वम्, विचारासहत्वम, ततश्च सर्वाकार प्रत्याख्येयत्वम्।

आनन्दवर्धनाचार्यैर ड्गीकृतध्वनिभिरप्यनुल्लिखित-नामा सोऽयं स्फोटोऽस्माभिरत्र लेशेन विचारित। अत्र हि भर्तृहरिरेव परमं प्रमाणम्। ततश्च चेतनत्व चिदात्मकत्वमेव च स्फोटस्यास्य स्थिरम्।

अय स्फोट एव च शक्त्याश्रय इति नागेश 'व्यञ्जक-रूप- रूषितस्य स्फोटस्येव अर्थे सकेतग्रह' इति तदुक्ते:।"

एव च चिदात्मकतया स्फोटरूपस्यापि शब्दस्य अयत्नसिद्धमेव ज्ञानरूपत्वम्।

१. छायाग्राहिका 'केमरा'-पदवाच्या। २. 'स्टूडियो'-पदवाच्यम्। ३. शङ्ककस्य रसनिष्पत्तिप्रक्रिया। ४. करिका-वृत्त्थात्मक सपूर्णेऽषि ध्वन्यालोके स्फोट-शब्दोऽस्माभिन लब्ब. । ५. वयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषाया १५१ पृष्ठे।

अथंस्य ज्ञानकरूपत्वम् १५९

यश्चायमर्थः सोरऽपि वाङ्मये बौद्धत्वेनैव महर्षिषु महामतिषु च स्थितः। अत्र-

प्रतिज्ञा- 'शक्योऽर्थोडपि बुद्धिसत्तासमाविष्ट एव, न तु बाह्य-सत्त्वाविष्ट' इति।'

युकतयश्य- १. सत्ताभिलापापौनरुक्त्यम् · तथा हि घटसत्तायाः प्रत्यक्षेणैवोपलब्धौ 'घटोडस्ति' इति व्याहारे 'सत्ताऽभिलापकस्य 'अस्ति'-शब्दस्य, 'न सत्ता पदार्थो बुद्धिस्थो व्यभिचरतो'-[५.२.९४] तीति पौनरुक्या- पत्तिः। योऽय बुद्धिस्थो घटः स बहिरप्य- स्सीति प्रतिपत्ते। घटस्य बौद्धत्वे पुनरदोषः। २. अभावाभिख्योपपत्ति: :'न सत्ता पदार्थो व्यभिचरती'-त्युक्तादेव भाष्यवचनात् सत्ताया अव्यभिचारे 'घटो नास्ती'ति प्रयोगस्योपप्लवप्रसक्तिः। बुद्धि- सत. पुनर्बाह्यत्व-प्रत्याख्यानाय तूक्ी नोप- प्लवः। एवमेव 'शशशृङ्ग नास्ती'-त्यसतोऽ- प्यर्थस्याभावाभिख्याने नोपप्लवः, बाह्य- सत्त्वाभावेऽपि बुद्धिसत्त्वस्याभावाभिख्याने दोषाभावात्। ३ व्यवहारोपपत्ति: : उतचरस्य हि पटत्वेन व्यपदेशो न पुनरनु- तस्य। ततश्च 'पट वये'-त्यादिषु प्रयोगेषु पटादीनां बुद्धिस्थत्वं विना नोपपद्यते व्यवहार:।

१. वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषाया ३८ पृष्ठे।

१६० काव्यालकारकारिका [११२]

४ समानाधिकरण्य-सिद्धिः : कार्यं प्रति कर्तुरिच्छाया, अपि कारणत्वे न स्यात् सामानाधिकरण्यं बाह्येन विषयेण सहान्त:करणैकनिष्ठाया इच्छाया। बौद्धत्वे पुनर्नानुपपत्तिः, अन्त करणस्यैव हि बुद्धय- धिकरणत्वेनाभ्युपगते। भवतति चावश्यक कार्यकारणयोः सामानाधिक रण्यम्, इतरथा अचक्रस्थितस्याप मृत्पिण्डस्य स्यादेवाभ्युप- गमश्चक्रगतत्वेनोतन्न घट प्रति कारणत्वेन। ५. भ्रमोपपत्ति: : भ्रम-स्थले हि यन्निरूपिताविष्ठानत्व रज्ज्वा- दीनां सर्पादयस्ते ननियतमेव बौद्धा, अत एव तेषामुत्तरे क्षणे बाध। व्याख्याता एतेन चित्रम्, कथा, नाट्यम्, मूर्तिश्चेति प्रति- भासमात्रजीवातव सर्वा अपि कलाः। तथा हि चित्रेषु उद्गूर्णा निपतिताश्च प्रहारा दृश्यन्ते कसस्य कृष्णस्य च। ग्रन्थिके- ष्वपि शब्द-ग्रन्थ-गड्डु-मात्र लक्ष्यते। कथा हि ग्रन्थ, श्रोतृ-समुदायश्च गड्ड। तत्र हि बुद्धिविषयाणामेव विषयाणामुत्त्ति-समृद्धी- रेते व्याचक्षते, न तु वस्तु-सताम्। नाटय- प्रयोगेषु हि केचित् काल-मुखा भवन्ति केचिच्च रक्तमुखा। चेष्टन्ते च तथा तथा कसादिरूपेण। चित्र-तुरग-न्यायेन च तद्- भिन्नानामप्येतेषा तत्त्वेन ग्रहा। अत्र बौद्धत्व- मेवानुकार्याणाम्। तदिदमुक्तम् 'अतीताना- गते'त्यादिना कारिकाग्रन्थेनापि। एवमेवा- ख्यानेष्वपि। आख्यान कथा। तद्गता अप्यर्था प्रातिभासिका एवेति 'आख्यान-

अथस्य ज्ञानैकरपश्वम् १६१

कृतस्तदाचष्टे' इति वार्तिकेन तद्भाष्येण च स्पष्टभूयिष्ठमेव। ६. उपदेशाद्युपपत्ति: : तथाहि "अ-गोज्ञाय कश्चित् गा सक्थिनि कर्णे वा गृहीत्वा उपदिशति-'अय गौरि'-ति। अत्रोपदेश इति कोऽर्थः। इदमेव यत् सकेत-ग्रहण नाम। ग्रहणं च ज्ञानम्। आदिपदेन 'उद्देशः, प्रत्यभिज्ञा' चेत्यनयो: सग्रहः। तथाहि गुणैः प्रापणमुद्देशः। यथा काशीस्थः पाटलिपुत्रस्थ देवदत्तमुद्दिशति 'अङ्गदी, कुण्डली, किरीटी, व्यूढोरस्को वृत्तबाहुर्लोहिताक्षस्तुङ्गनासो विचित्राभरण ईदृशो देवदत्त' इति। गृहीतोपदेशः पाटलि- पुत्रे देवदत्त दष्ट्वा विमृशति 'अयमेव स देवदत्तो यस्य लक्षणानि काश्यामहमश्रौष- मि'-ति। सेय प्रत्यभिज्ञा। अत्रोभयत्र 'ईदश'-पदेन 'यत्तत्'-पदाभ्या च बुद्धिस्थ एव देवदत्तः परामृश्यते'। ७. अभिप्रायोपपति: : अत्र प्रयोगा: 'ईदशौ वर्ध्यौ कुरु ईदशौ च पुटकौ, उज्जयिन्या: प्रस्थितो माहिष्मत्या सूर्यमुद्गमयते' इति। अत्र 'इदमा' 'णिचा' च अभिप्राय एव विसीयते। पुटकवर्ध्यो. बुद्धिस्थ-तदुभय-प्रतियोगिक-सादृश्यानुयो- गितेवात्र विवक्षिता। परत्र चोद्गमयत इति कोऽर्थः, 'उद्गमनमभिप्रैती'-त्येव। प्रस्थित- मात्र एव सूर्योद्गमनमभिप्रैतीति नाबुद्धि-

१. उपदेशेऽजनुनासिक इत १३।२ इवि सूतस्य भाष्ये।

१६२ काव्यालकारकारिका [११२]

स्थमसौ विसिनोति, सूर्योदगमनस्य काला- न्तरभवित्वात्। ८. त्रैकात्योपपत्तिः : श्रुताख्यानो दृष्टप्रयोगादिर्वा चिरहत कस- मुद्दिश्य जन कथयति 'कस घातयती'-ति,' 'गच्छ हन्यते कस' इति, गच्छ घानिष्यते कस' इति, कि गतेन, हतः कस' इति च। कोऽर्थ. ? ये तावदेते शौभिका नाम, एते हि प्रत्यक्ष कस घातयन्ति प्रयोगेषु। तदा- श्रिता एवैते त्रैकालिका: व्याहारा.। अत एव च 'गोम नस्ती'- तिवदेव 'गोमानासीदि'- ति, गोमान् भविते'-ति च प्रयोगावुपपद्येते 'अस्ती'-तिधात्वर्थभूताया. सत्ताया एव सम्बन्धस्यात्र विवक्षितत्वात्। ९. जात-जननाप्रसक्ति: : उच्यते 'अङ्करो जायत' इति२। कोऽयम- डरो योऽन्र जननरूप प्रागभावप्रतियोगि- त्वमश्तुते, अश्नुते च जनिक्रियाकर्तृत्वम्। असतः कर्तृत्व व्यवहारविरुद्धम्, प्रतियो- गित्व च तादशम्। तस्मात् बुद्धिस्थ एवा- सावड्डुरो यस्तथा तथोदाहहियते। अन्यथा तु जातस्यँव पुनर्जनन प्रसज्येत। किं च अभावज्ञान प्रति प्रतियोगिनः ज्ञान कारण- मिति सार्वजनीनम्। ततश्च 'नोत्पन्नो घटः, विनष्टो घट' इत्यादिषु व्याहरेषु कोऽयं घटो य एवमुच्यते। न शक्यते वर्तमानकालाव-

१. 'कुवतः प्रयोजकस्य' इति वार्तिकस्य भाष्ये। २. महाभाष्यप्रदीपोद्योत मञ्जूषासु व्याकीर्णा इमे विषयास्तत्र तत्र।

अर्थंस्य ज्ञानैकरूपर्वम् १६३

च्छिन्नः सइति चवक्तुम्, उत्पत्त्यभाव- प्रध्वसाभ्या वर्त्तमानताया अस्यापहस्तित- त्वात्। अत एव भगवान् गौतमः-'बुद्धि- सिद्ध तुन तदसदि'-ति सूत्रयते। उद्धरति च त तथैव तत्रभवान् भामतीकार:"चेतनो हि बुद्धावालिख्य नाम-रूपे घट इति नाम्ना रूपेण च कम्बु ग्रीवादिना बाह्यं घटं निष्पादयति। अत एव निर्वत्स्यंमानस्यापि घटस्यान्त.सकल्पात्मना सिद्धस्य कमं- कारकभावः 'घट करोती'-ति। यदाहु :- 'बुद्धिसिद्धं तु न तदसत्'-इति। सम्वादि- ज्ञाने पुनरिद बुद्धिस्थमेव कार्यं बाह्ये घटादि- रूपिणि कार्ये आरोपर्यात, न तु बहिःस्थितं कार्यमेव प्रतिबिम्ब-विधया बुद्धिमारो- हयती'-ति।

भगवान् भतृंहरिरपि साधनमुद्देशे साधनस्य सामर्थ्यपरत्वमादाय बौद्धत्वमेवोपपादयते। तथाहि-

स्वाश्रये समवेताना तद्वदेवाऽडश्रयान्तरे। क्रियाणामभिनिष्पत्ती सामर्थ्यं साधन विदु ॥ शक्तिमात्रा-समृहस्य विश्वस्यानेक-धर्मणः । सर्वदा सर्वथा भावात् क्वचित् किश्चिद् विवक्ष्यते। साधन-व्यवहाइच बुद्ध्यवस्थानिबन्धनः। सन्नसन् वार्थरूपेण भेदो बुद्ध्या प्रकल्प्यते।। शब्दो रहित-रूपास्तान् बुद्धेर्विषयता गतान्। प्रत्य्क्षामव कसादीन् साधनत्वेन मन्यते ॥

१. जन्माद्यस्य यत इति सुत्रभाष्यभामत्याम्।

१६४ काव्यालकारकारिका [११२]

बुद्धि-प्रवृत्ति-रूप च समारोप्याभिधातृभि । अथषु शक्तिभेदाना कक्रियते परिकल्पना ॥ व्यक्तो पदार्थे शब्दादे-जन्यमानस्य कमण। साधनत्व तथा सिद्ध बुद्धि-रूप-प्रकल्पितम् ॥ १-७ ॥

अस्ति च धर्मशास्त्रमप्यत्रानुगुणम्। तथाहि भगवान् मनु :- सर्वेषा स तु नामानि कमाणि च पृथक्-पृथक्। वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् सस्थाश्च निममे।' इति 'स भूरिति व्याहरद् भुवमसृर्जाद'-ति प्रमाणीकृत्य भ्त्रादि- व्याहरणकाले तदर्थस्य प्रागभावप्रतियोगित्व बौद्धत्वेनैव परिहरति, तदानी भवादीनामर्थाना बाह्यत्वेनाविद्यमानत्वात्।

इत्थमुपापादि शब्दः अर्थश्चेति द्वितयस्यापि सर्वाकार बौद्धत्वमेव काव्यकलायार्माप। उपपन्न च ततः काव्यस्यापि बौद्धत्व, विज्ञानात्मत्वं ज्ञानरूपत्व वा निव्याभचार निरर्गल च२ ॥११२॥

I. According to Indian grammarians-'for articulation of word, the soul, acompanied with intellect, inspires speaker's mind The mind inspires the fire existent in body. This fire forces the wind called Prana The wind arises and blows upon the inner portion of head and returns back to the mouth-cave or vocal-apparatus. Here with help of the relavant parts of vocal apparatus

१. मनुस्मृ० १.२१। २. प्रपश्चस्य मिथ्यात्वमादाय मृगतृष्णायामुदक शुक्तौ रजत भुजङ्गमो रज्ज्वाम्। तैमिरिक-चन्द्र युग-वद भ्रान्त कृत्स्नं जगद्रूपम् ।। इत्यादि यदुद्गीयंते मायवादिमिस्तदस्माभि काव्यकलायामविषयतया पर्यहारि। वक्ष्यते यदुतासम्बद्ध एष प्रश्नः 'काव्ये सत्यं वा बाह्य विश्वमसत्यं वे'-ति।

अथंस्य ज्ञानकरूपत्वम् १६५

it gives birth to the articulation and converts into words, sentences and the long or short speeches'-In this process who does play the part of a guid? Undoub- tedly it is Soul. Then why sould one not accept the Soul only as 'the conveyer of meanings' 1.e. Sphota

II. Nāgeśa neglects utterance 1 e. Vaıkharī Vāc and gives importance to the 'mental Vac'1e ladhyamā, only because the latter is consistent whereas the former one is inconcistent This difference is also the work of Soul. Then, why should Nagesa not confess the total importance of soul and proclam the Nada as an attribute to the soul, all subjective and 'Word'.

III. Nagesa's sphota is one in number, allpervasıve in nature and lies beyond the reach of ears Can nada be admitted of this character ?

IV. Do we feel any utterance=Nada in our mind or inte- llect when we go on thinking without using our vocal apparatus and having any noise creates thereby ? If not the intellect it will suffice to enable soul to reveal the cycle of meanings and will not shout for any help from the utterance Here either of two, intellect and soul or both of them would be called word and as both of them are subjective alone, word will also be accepted subjective alone.

b. For the subjectiveness of meaning Nagesa quotes num- erous authorities. Some of them- 1. Patañjalı's Mahabhașya on V. 294, I. 3.2, III. 1 26 and Kaiyatas commentary there-on.

काव्यालंकारकारिका [११२]

11. Gautama's NyayadarSana IV. 150. in. Vācaspatı Miśra's Bhāmatī on I. 1 2. IV. Paramarthasara a work on the Maya-school of Vedanta-philoshophy, according to which the visible univesre had, has and will have no exis- tence at all like the illusory serpent in rope lying in dim-light. One may remember the Vijñanavada, a Buddist school of philosophy, which rejects objectivity of every thing and accepts the subje- ctivity alone thereof [ See my Karıka 53 under the Karıka 12> ] Following is the substence of the arguments of the above authorities -- I, One says 'weave the fabric' or 'make a jar'. Here fabric and jar are subjective alone as the objecti- vity will reach them only after they are weaven or made II. In staging of dramas one becomes Kamsa or Rāvaņa ( or Saesar ) and other Krsna Rāma ( or Casca ). Due to their makeup we accept their identity with Kamsa and others, enjoy their per- formances well expressing our feeings as-'Oh ! (a) Kamsa ( or Saesar ) is being slain, (b) Kamsa ( or Saesar ) will be slain and (c) Kamsa ( or Saesar ) is slain, etc. Here Kamsa and Krsna ( or Saesar and Casca ) are not present today in their objective forms. They are the persons of past, yet they are being treated as subject of present and future Of what kind their existence is ? Of course, subjective only.

अर्थस्य ज्ञानकरूपत्वम् १६७

III. One, residing at Mathura asks 'Let me know what are the characteristics of Devadatta who lives in Patalıputra' He is informed 'well, one who 1s decorated with crest on head, rings in ears, clad in multicoloured garments, high-nosed, strong- souldered, red-eyed, bold-chested and muscular- armed. So-looking is Devadatta' Here what denotes the word 'So-looking' ? Kayata answers it indicates the person who is borne in speaker's mind or who is subjective only'.

IV. So is the case with story-narrators They too slay or give birth to the characters who are not present but existing in stories only. V. One says 'this town was, is or will be full of cows' What kind of existence of relation between the cows and the town appears here ? Is it of past or of future or has it its present-ness ? Answer 1s clear The past and fature are lying in the womb of present, because the cows are in speaker's mind which is subjective only. And finally follo- wing is the judgement of Acarya-'things never give up their existence, as, they reamain in mind all the time'.

or -'Nothing is lost, because it remains ever existent in mind'. I

1 .- 'Nahı sattam padārtho vyabhicaratı'V, 2.94. MB. -'Buddhi-sıddham tu na tadasat IV. 1.50. ND. -'VP. 1-7 Sādhana-samuddeśa.

१६८ काव्यालंकारकारिका ।११३-११५]

तमिममर्थ निजिगमिषयिषवो कारिकान्तरमुपस्थापयाम :- सिद्धमेतेन शब्दार्थ-द्वन्द्वं ज्ञानैक-रूपताम्। अपि वाङ्मयमात्रेऽपि धत्ते काव्यस्य का कथा ॥११३॥

113. Thus it is proved that not in only poetry, but mn the entire literature 'word' and its 'meaning' both are but 'subjective. After stabilishing the subjectivity of meaning, there come out the following further arguments in support of the subjectivity of the thing called 'word'- वाङमयमात्रेऽपीति शब्दशास्त्रादिष्वपीत्यर्थः॥११३।।

शब्दशक्ति-प्रत्याख्यानम् काव्ये शब्दोऽर्थश्चेत्युभयो। बौद्धत्व ज्ञानैकरूपतारूप प्रसाध्य भूयोऽपि तत्र युत्यन्तरमुपतिष्ठापयिषवो ब्रूम :- 'शब्दोऽर्थ-ज्ञानसूः शक्त्या' यदि, तत्र निरीक्ष्यताम्। सामानाधिकरण्यं किं वर्तते हेतुकार्ययोः॥११४॥ मृत्स्ना चक्रस्थिता सुते चक्र एव घटं यत:। ज्ञानं त्वात्मनि चित्ते वा शब्दश्चाकाशगो मतः ॥११५॥

114. a. If we admit the theory-'word itself ( and not its knowledge ) produces the knowledge of its meaning with help of its own power'-then the universal theory-'cause always produces its result in its own substratum'-fails, because an earthen thud produces a jar on the wheel only the thud itself lies whereupon.

115. b. ( But) the Knowledge dwells in the soul or in the mind whereas the word is accepted to be living ( some

अथंस्य ज्ञानकरूपत्वम् १६९

where else like in ) sky only [ And, therofore, the subs- tratums of both 'cause and result' are different and they do not have same-ness. ]

द्विविधो हि कार्यकारणभावो लोके विख्यात जन्यजनकभावरूपो ज्ञाप्य ज्ञापकभावरूपश्चेति। तत्र योऽय शब्दो यश्चार्थस्तयो. पर एव सः, न पूर्व। ज्ञाप्यज्ञापकभावश्च ज्ञानकसारः। नहि शब्दोऽर्थशरीर प्रसूते, तज्ज्ञानमात्र प्रसूत इति हि सर्वंजनीनम्। अस्ति च कारयं- कारणयो सामानाधिकरण्यनियमः, "कार्याधिकरणे कार्योत्पत्तः प्रावक्षणावच्छेदेन विद्यमानस्यानन्यथासिद्धस्यैवार्थस्य" कारणत्वेनाङ्गी- कृतेः ॥११४॥

तत्र दृष्टान्त मृत्तिकापिण्ड घटश्च। मृत्तिका हि यत्र चक्रे तिष्ठतति तत्रैव घट प्रसूते, नान्यत्र। अदृष्टमपि तत्रैवात्मनि जन्यते यत्र यजमान- त्वमवतिष्ठते। न हि काशीस्थित. कुविन्दः पाटलिपुत्रस्थिते वेमनि सूत्र- व्यूहे वा पटमत्पादयेत, न वोज्जयिनीस्थश्चित्रकर: काशीस्थिताया भित्तौ चित्रमालिखेत्। ततश्च स्थितमेतत् कार्यं कारणाधिकरण एवा- वाप्तोत्पत्तिकमिति। अय हि स्वभाव एव कार्यकारणयोर्यदिमे समाना- विकरणे एव भवतो, नान्यथा। स चासावनयो: स्वभावोऽत्र व्यभिचरति शब्दस्य शरीरेण सह अथंज्ञानस्य कार्यकारणभावस्याङ्गीकृतेः। शब्दो हि नभोमात्रवृत्तिरिति दाशनिकाना प्रायोवाद., ज्ञान च न नभोवृत्ति। तदि्ध ज्ञातुरात्मनि वा तिष्ठति, चित्ते वा। भिन्नश्चात्मा नभसः, नच चित्तमप्यभिन्न तेन। एव हि प्राज्ञा इमे खङ्गहस्ता प्रजापतिविधानस्व प्रतिविधानाय। असदृश च तद् दार्शनिकेभ्य इति शब्दस्य शरीरं विहाय तस्य ज्ञानेनैव सहार्थज्ञानस्य कार्यकारणभावोऽभ्युपेय:। सिध्य- तितमा ततः तादृशस्य ज्ञानद्वयस्य सामानाधिकरण्यनियमः, नास्ति च व्यभिचारशङ्कापि कार्यकारणभावस्वभावशरीरे। ११५।।

१७० काव्यालकारकारिका [११६-११७]

एवं शब्दस्य यज्ज्ञानं शुभा तत्रैव शक्तता। अन्वय-व्यतिरेकौ च विद्येते तत्र केवलम् ॥११६॥ तथाहि शब्दे सत्यपि तज्ज्ञानाभावे नार्थस्य धीर्भवेत्। 'रुचिङ्कुर्वि'-ति वाक्ये च शब्दभ्रान्त्याऽपि सेष्यते॥११७॥। 116. Therefore, the knowledge of word, is the only substratum of word-power [ for the knowledge of meaning ] because it is this only which bears the invariable co-existence ( anvaya ) and the invariable non-co-existence ( vyabhı- cara ). To make the point clear we may examine that . 117. The presence of word alone does not suffice to produce the knowledge of meaning if the knowledge of word is absent, no matter the knowledge ( of word ) be an illusion only, as in the sentence 'Rucmkuru', wnere the uncalledfor word 'cmnku' reveals itself and brings an unex- pected filthy meaning to the reader's mind शक्तता शक्तिर्वक्ष्यमाणस्वरूपा शब्दशक्तिरिति यावत्। अन्वय: सन्द्रावसाहचर्यंम्, व्यतिरेकश्चासन्द्ावसाहचर्यम्। सा अर्थधी ॥११६ ॥ इष्यते कश्मीराभिजने। काव्यप्रकाशकारादिभि, चिङ्क-शब्दस्य अश्लीलार्थकत्वम्, योन्यन्तरालवर्त्त्युच्छूनाङ्कुरपरतया तेषु प्रसिद्धे.। नास्ति च शब्द एष कविविवक्षित, शब्ददवय-चरमप्रथमाधयोगादेव तस्य स्फूर्से: । अस्ति चात्र सन्धिर्वेकल्पिकः । ततश्च चिङ्कुपदस्फूर्तिरवि तथा। अस्कूर्त्तौ तु नास्ति सम्भवस्तादृग्विधस्याश्लीलार्थप्रसरस्य। एव प्रसर एष प्रातिभासिक-पद-जन्योपस्थितिमात्रविषयः । प्रातिभासिकत्व च बुद्धि- मात्रस्थितत्वमेवेति कृतं बहीरूपस्य शब्दस्यार्थज्ञानेन सह कार्यकारण- भावाभिनिवेशेन अनभिप्रेतपदज्ञानार्थबोधस्थले व्यतिरेकव्यभिचारस्य दर्शनात् ॥ ११७॥

शब्दशक्तिनिरास: १७१

The word 'Cinku' belongs to the Kasmirian dialect of 1200 A D [ KP illus verse 213 ] meaning the elevated middle portion of vagina If the poet were conscious he would have arranged the words other wise like 'Kuru rucim ' Here the word 'cinku' is illusive and has no real existence like the snake in must-covered rope, still it exists ( in our mind ) and enables us to pick up the particular sense. What is the nature of its existence ? Exclusively subjective No doubt here word- knowledge exists, though its expressive is absent in its objective form. What conclusion would be drawn out of it ? Absolutely only one that 'the knowledge of word is the cause of the knowledge of meanng.' And consequently it is a game of two knowledges only that we find in literature and not of the objective word and objective meaning themselves Hence one should proclaim the literature as subjective alone [K. 117]

प्रसङ्गपतितत्वेन 'शक्तेरधिकरण शब्दस्य ज्ञान, न तु शरीरम्, अतः सापि ज्ञानकरूपे'-ति धियोच्यते- 'अस्मादेतस्य बोधः स्य दि'-ति शक्तिरपि स्वतः। शब्दार्थबोधयोः संविद्ग्रन्थिर, बोधात्मक:सच।११८॥ अत्र युक्ति - शक्तिर ज्ञाने, चितौ ज्ञानं, सा न शब्दस्, ततश्च का-। शब्दे शक्ति:, कुलालस्य जनके घटशक्तिवत्॥११९। Rejection of Śabda-śakti 118. Also the energy that is the concept-'this should be known from this'-is proved an intellectual knot between two

१७२ काव्यालंकारकारिका [११८-११९]

concepts-'concept of word and the concept of meaning or object' As this knot lives always in the intellect alone, it is also an intellect or concept We derive the following conclusion of it 119. The energry-'this should be known from this' lies in concept and concept lies in soul and soul is not an utterance : Śabda. And hence how can the energy of said concept be treated as living into the objective word : utterance ? It is as impracticable as the acceptance -- 'the energy which prod- uces a jar lies in potter's father.' Moreover- अभिधादि:

अस्माच्छब्दादिति शेष । तदिद मुख्याया' शब्दशक्त्ते स्वरूप- मभिधाभिधानाया।। सेय स्व्रतन्त्र, पदार्थं इति वैदिका, सम्वन्वात्मा सकेत इति च तदिरे दार्शनिका। तत्रोदाहरणं श्रीनमंदाप्रतिपादकं 'रेवा'-पदम्, श्रीगङ्गा-प्रतिपादक च 'भागीरथी'-पदम्। अनयोयंत् स्रोतोविशेष प्रतिपादकत्वसाम्थ्यं सैव अभिधा नाम्नी मुख्या शक्ति। अन्वय- व्यतिरेकौ चास्या रेवा-भागीरथी-शब्दाभ्यामिति तन्निष्ठतैत्रास्या उचिता। यच्च 'रेवाया तपावनानि'-इति 'गङ्गाया काशी'-ति प्रयोगयो स्व-स्व-तट-प्रतिपादकतवमेतयो साप्येका शकतिः। अमुख्या हि सा। भक्तिगुंणवृत्तिर् लक्षणा इति च तस्या अभिख्यानानि। न च मुख्ययैव गता- र्थासौ, जलवेणिविशेषप्रतिपादकाभ्या रेवा-भागीरथी-पदाभ्या तत्तत्तटयो- जंलवेणिविशेषवत् प्रथमोपस्थितेरदर्शनात। अत एव शक््यसम्बन्धरूप- तामस्या आमनन्ति तज्ज्ञाः। शक्यौ हि जलवे णविशेषौ रेवा-भागीरथी- पदयोः। सम्बद्धौ च तटविशेषौ ताभ्याम्। ननु कथमतद्वाचकाभ्या तत्तदर्थान्तरप्रतीतिरिति चेत्, प्रसिद्धिप्रयोजनाभ्यामन्यतरेणोपजनितात् तात्पर्यंविषयीभूतेऽन्वये मुख्यार्थतावच्छेदकरूपेण मुख्यार्थप्रतियोगिकताया अभावादिति ज्ञेयम्।

शब्दश क्तय· १७३

या च रेवासम्बन्घेन तपोवने भागीरथीसम्बन्घेन च काश्या पवित्रता- तिशय-प्रतिपत्ति, तत्र मुख्या अमुख्या चेत्मुभयविधापि शक्तिरियमशक्ता, पवित्रतातिशये रेवादिशब्दात् प्रथमोपस्थितेरदर्शनात, प्रसिद्धि-प्रयोजनयोः, तज्जानितस्य च ताद्ृशाभावस्याप्यत्राभावात्। स्तश्च तादृशातिशय- प्रतिपत्तौ रेवा गङ्गा-शब्दयोरेवान्वयव्यतिरेकी। भवतश्च ततस्तावेवात्र हेतू। भवति च सर्वोऽपि हेतु: सव्यापारः स्वक्रियानिष्पत्तौ। न हि चलनव्यापार विना सम्भवच्छक्तिका लेखनी लिपिसिद्धी, न वा कर्तरिका पटद्वैधीभाव-सम्पतौ। ततश्चान्यथानुपपत्त्या पवित्रतातिशीतिप्रतिपत्तयेऽपि कर्ल्पायतव्य एव कश्चन तृतीयो व्यापारो रेवा-गङ्ग :- शब्दयोः। एवमेव नानार्थशब्दप्रयोगस्थले प्रकरणादिभिरेकस्मिन्नेवार्थे शक्तौ नियमितायाम्, अशक्यप्रवर्तनाया च लक्षाया येयमप्राकरणिकार्थप्रतोति: समासाकत्यादिवदेषा, वाक्यभेदाभया, एतद्विषयोभ्वस्यार्थस्य प्राकरणि- केनार्थेन सह सम्बन्वश्व नान्यथोपपत्तिक इति च कल्ननीय एव तृतोया व्यापारो रेवा-गङ्गा-शब्दगत. । कि च 'भ्रम धार्मिके'-त्यादौ स्थले विधीयमानेऽपि भ्रमणे या भ्रमण- निषेधप्रतिपत्ति: सा नान्यव्यापारसाध्या अन्यत्र तृनीयात् कस्माच्चि- च्छब्दव्यापारात्। नास्ति च 'मा निषादे'-त्यादो क्राधशोकादि. शब्दः, प्रतीयते च शोकादिरिति तदर्थमपि शब्दनिष्ठत्वेन कल्नयिव्य एव तादशो व्यापार।। असौ च तृतीयो व्यापारो व्यञ्जना-दिपदवाच्यः । एवमेवाभिहितान्वयसिद्धान्ते पदार्थाना पारस्परिकस्यान्वयस्य प्रतीतयेऽपि वाक्यरूपशब्दगतत्वेन तात्पर्यप्रत्यायिका काचन शक्तिरवश्य कल्पनीया। सा च तात्पयंनाम्नेवाभिधीयेत। शाकुन्तलादिषु शकुन्तलादोना दुष्यन्तपत्नीत्वादेरप्रतिपत्तयेऽपि भाव- कत्वनामा कल्पयितव्य एवापर: काव्यव्यापारः, भोजकत्वापरपर्यायो रसनव्यापारश्च श्रृङ्गाराद्युपलब्धये। सोडयं काव्यशब्दशक्त्तेर्बहुस्कम्भो वितान: ।

१७४ काव्यालकारकारिका [११८-११९]

अत्र ब्रम। अर्थनिष्ठा इमा इत्यर्थशक्तय इत्युच्येरन्, न शब्दशक्तय इति। शब्दो हि संकेतितत्वेन ज्ञातः सन्नर्थविशेष प्रतिपादयतीति सर्वजनानुभविकम्। सकेतश्चायमेव यदुत शब्दज्ञानार्थज्ञानयोमिथो ग्रन्थिबन्ध संविन्मात्रनिष्ठः। न हि बुद्धिमनारूढ। शब्द, अर्थो वा वाड्मयविषय इति प्रतिपादितमेव प्रकामम्। ग्रन्थिरेष सविन्मात्रनिष्ठो न तु शब्दार्थशरीरनिष्ठ इति च नानिश्चितम्। सविद्धि विज्ञानात्मा चिदात्मा वा। एव च सविन्निष्ठस्य ग्रन्थेः सविदेकरूपतैव स्थिरा, न त्वन्यरूपता । तस्माद् ज्ञानद्वयग्रन्थिसश्लेषरूपः सकेतोऽपि ज्ञाना- त्मक एव। ज्ञान च न शब्दः । शब्दस्य गुणत्वेनापि प्रतिपत्तौ नास्ति ज्ञानरूपेण गुणेनाभेदः । अस्ति च द्रव्यत्वमपि शब्दस्य वैयाकरणादिषु प्रतीतम्। सति द्रव्यत्वे कीहशो नु तेन सहाभेदकल्नो गुणात्मकेन ज्ञानेन। द्रव्यत्वेऽपि ब्रह्मत्वे सति जीवात्मरूवस्य तस्याश्रयत्वमेव सम्भवति, आश्रितत्व च ज्ञानस्य, गुणस्य द्रव्याश्रितत्वनियते।

ननु ज्ञानेन सह ब्रह्मण. अभेदोऽप्यभिमतो वेदान्तानाम्, तेषु ब्रह्मणश्चिद्रूपेणाङ्गीकृते, चित्त्वस्य ज्ञानस्य चानर्थान्तरत्वात्। तहिं स्थितमेतद् द्रव्यात्मकोऽपि शब्दो गुणात्मकेन ज्ञानेनाभिन्न इति, यदि वा गुणत्वमेतद् दर्शनान्तराभिमतम्, ब्रह्माभेदपक्षे ज्ञानस्यापि शब्दजातीय- त्वेनैव स्वीकारस्यावश्यकत्वात्। ननु का सा जातिः ? कि नु ब्रवाम, ब्रह्मण सवविधजातिशून्यत्वेनाङ्गोकारात्। एव च वेदान्तरीत्याऽभेद एव ज्ञान-शब्दयो, न तु भेद इति ज्ञानेऽपि विद्यमानाया। शक्ते: शब्द- निष्ठतायामभ्युपजिगमिषिताया को दाषः ? हन्त, परामार्थिकी सा कथा। व्यवहार तुवय वोक्षामहे। तत्र च विषयविषयिभावेन स्थितेर्भेद एव स्वाभाविकः शब्द तज्ज्ञानयोः। ततश्च ज्ञाननिष्ठायाः शक्ते शब्दनिष्ठता कवितामात्रमेवेति यत्किञ्चिदेव, न तु हृदयङ्गमनीयम्। ज्ञान चार्थ इति शक्तय इमा अर्थनिष्ठत्वेनैवा- भ्युपेयाः। यच्चार्थनिष्ठ कीदशस्तस्य शब्दनिष्ठत्वग्रहः ।

१७५

सर्वास्वप्यासु शक्तिषु तात्पर्यनाम्ना अस्या आकाड्क्षादिभिगंतार्थत्वम्, अन्वयस्य तत एव बोधोपपत्ते। या व्यञ्जना सा हेत्वाभासाश्रितेन क्षिप्र- गतिनाऽनुमानेन गतार्था, तस्या तद्व्यतिरिक्ताया: सामग्रया लेशतोऽ- व्यभावात्। या च लक्षणा सापि मुख्यव्यापारपुच्छभूतवेति तल्लग्न- तयैव प्राचीनैवैँयाकरणै, याज्ञिकैः, आलङ्कारिकैश्च प्रतीतचरा। यथैतत् तन्मुकुलभट्ट-भोजराजार्दिप्रबन्धेभ्यः प्रसिद्धमेव भूम्ना। भावकत्वरसनत्वे च विभावाद्यर्थसयोजनानिष्ठतयाऽभ्युपगते एव। एतदेव सर्वभभिसन्धाय ब्रूमहे 'शब्दार्थबोधयोः सविद्ग्रन्थिर्बोधात्मक'इति, 'शक्तिर्ज्ञान०००का शब्दे शक्तिरि'-ति च। अत्र कारिकाया सा इति पद चित्परामर्शकम्। शब्दो ध्वनिस्वरूप। दृष्टान्ते कुलालः शब्दज्ञानस्थानीयः, कुलालजनकश्च शब्दशरीरस्थानीयः । यथा हि कुलालजनको घटनिष्पत्तावन्यथासिद्ध, न तथा शब्दस्तज्ज्ञानजन्येऽर्थंबोधे, तथापि कार्यकारणभावे पारम्परिक- त्वस्यासाक्षान्द्वावस्य वा प्रत्यायनाय दष्टान्तः ॥। ११८-११९।

अत्रैव तर्कान्तरम्- यदि शब्दस्य देहे न्याच्छक्ति: सूर्ये प्रकाशवत्। तदा विश्वस्य भाषाऽपि भवेदेकैव केवला॥१२०॥ 120. If the so called concept ( energy or Sabda-Sakti ) were a power in the body of an objective word, utterrance, just like the light in the objective glob of the sun, the language too of each and every creature would have been one only all over the word [ like the light of sun. ] शब्दस्य देहे, न तु शब्दस्य ज्ञाने। तथाहि यथा प्रकाश. सूर्यस्य शरीरे तिष्ठतत न तथा शक्ति। शब्दस्य शरीरे। ततश्चाज्ञात-सूर्यभावोऽपि सूर्यो यथा प्रकाशे स्वतन्त्रो निरपेक्षमनुष्यादि-प्रकाश्यवस्तुज्ञातृभावश्च तथैव शब्दोऽपि भवेत्, स्वस्मिन्नाहितशक्तिकत्वे तस्यापि निरपेक्षबोद्धृ- केतकतवेन स्त्रीकर्तव्पत्वात्। एवगते स्थितमेव "अस्माच्छब्दादयमर्थो

काव्यालकारकारिका [१२·]

बोद्धव्य" एवविधस्य निरर्थकत्वं सकेतग्रहस्य। एव च सति सूर्यप्रकाशवद् विश्वस्य भाषापि काचिदेकैव भवेत्, शब्दस्य स्वयमेवार्थबोधकत्वे बोध- कत्वमस्य सर्वेभ्योऽपि समानमेव तिष्ठेत, न चापेक्षेत देश-काल-जाति- जनितं भेदम्। नास्ति च तत् तथा, बोधकत्वस्यास्य देश-काल-जाति-भेद- भिन्नत्वेनैवोपलब्घेः ॥ १२० ॥ I Two types of power we feel a. Residing in an object itself and b Assumed in the concept of an object. In former no defference is available with differing persons, countries and times It is represented by the semblance of Sun-light which is one and same in every part of world We run away at once having been informed, though talsely, 'here lies snake.' Here concept is the only fact which is responsible in the creation of fear. Same is the case with language. We say mister x as y to a stranger and he coneives it as true. Moreover the word 'swan' stands for goose in English whereas for dog in Sanskrit. A cow is called Gauh and a dog as Śvan in Sanskrit, though the objects are same with each case. We donot find any word written on the body of its object Consequently the energy of word falls in the latter type of power conceptual.

II. This concept has its three parts 1 the concept of word, 11. the concept of meaning and 111. the concept of relation lying between. Here third one is taken as the energy of word or Śabda- Śaktı

शब्दशक्तय। १७७

III On these realizations word . utterance can never be regarded as the real substratum of the energy, respo- nsible to indicate any meaning, true or false, actual or fancied one. [ K. 120 ]

निष्कर्ष :- एवं काव्यस्य या भाषा, यश्चार्थो, या च तद्धियो: । शक्ति:, सवेमिदं संवित्स्वरूपं, न ततः पृथक्॥१२१॥

121. This way the Language, the connecting power ( energy ) in their concepts-all are merely subjective, intellectual or conceptual intoto. They cannot be admitted as objective or outer ones.

तद्धियो। शब्दार्थधियो ज्ञानयो: या शक्तिरित्यन्वयः। सवित् ज्ञान- मात्मा वा। दर्शनविशेषदृशा आत्म-ज्ञानयोरभिन्नत्वेनैवाङ्गीकृतेः ॥१२१॥

A. Following is the account of Sabda-saktı I Abhidha · The power or energy which expresses the main meaning of any word, like the power in the word 'book' which expresses nothing else, excepting one the book itself. Śaktı and Vācakatva are the other synonyms of this term.

II. Lakşanā. The power of word which denotes the app- lied meaning, like the power in the word 'Snake' for wicked one, which abhidha 1s totally incapable for. Bhaktı, Guņavrttı, Jaghanya vyāpāra and Upacara are the other words which are used for this term. १२

१७८ काव्यालंकारकारिका [१२१]

III. Vyañjana . The power of word which indicates the suggested meaning or meanings, like in the sentence : 'This wicked fallow is a snake.' It is due to this power that we snatch the poisonousness out of the word snake Accor- ding to the theories accepted by the latest rhetoricians here in this case Abhidha fails to touch the meaning poisonousness as it 1s not the first meaning of the word, Snake. To them Laksana is limited upto the mean- ing 'similer to snake' and by no way the poisonousness can be subjected thereby. Besides on the ground of similerity the word 'snake' is fully capable to bring forth the meaning poisonousness meant by the

speaker.

All these three are the functions or powers of word without which these can not come in existence. Other functions, powers are energies supposed to be in sen- tences are as followes-

IV. Tatparya : The power indicating the relations among the meanings of roots or etymons and suffixes like in the word 'Him' wheremn the word 'He' stands for a person and the caseending for the accusative case or the accusativity alone. In the word 'Him' no third part is available, still the third mean- ing relation between the two is obvious to all Abhıdhā, Lakșaņā and Vyañjanā heve

ŚabdašaRtı

been retired after putting forth their own meanings and this relation between the meanings is out of their reach. Still it 1s revealed through the help of word='him' only and therefore has its connection with the word. It is a fourth function and as it brings forth the meaning . relation which the sentence was spoken or meant for, it 1s true to be called as 'Tatparya'. Vākyārtha and Anvaya are its other sy onyms.

V. Bhavakattva . the power of poetic sentence which departs the individuality or un-common-ness from the heroine and hero mn drama or in poetry. Unless the actors of drama or the chara- cters of poetry are without un-common- ness one can not be attracted towards them. Even known from the perticular words like Śakuntalā and Dusyanta the enjoyer con- ceive them in the shape of herome and hero alone. The factor of this un-common-less- ness is the power of poetic composition and is called 'Bhāvakatva' Bhāvana and Bhavana are the other terms therefor.

VI. Bhojakatva . Rasana · Rasanā, the power, which enables a poetry to make an enjoyer enable to enjoy of bliss from poetry. Poetry elevates the fleshfulness or Satvaguna mn enjoyers heart and makes hime able to taste the sentiments, moods ore Rasa, out of poetry.

१८० काव्यालकारकारिका [१२१]

Bhoga, Rasana and Rasana are the terms used instead of Bhojakatva

B. To me all these six powers are the powers of con- cepts of word, sentence and meanings, and as the concept is itself a meaning and mn no case it can be comprehended as word or utterance, all these powers can only be apprehended as the powers of concept and not those of the utterance or word as such. Yes, word can be accepted as a begetter of concept alone.

Moreover the concepts may be divided into three divisıons 1. the concept of words 11 the concept of sentence and 111 the concept of meanings

Third one may, again, be divided into the follow- ing three parts 1. the concept of word meanıngs, 11. the concept of syntectical meaning and 111. the concept of the property useful for rasa, called Vıbhāva, Anubhāva and Sañcāri- bhāva.

Now the first power or Abhidha merges into the first group of the latter division, the second, third and fourth functions take their mergers into the second one and remaining two Bhāvakatva and Bhojakava or Rasana are proved related with the third Now nothing is re-maining as a property of an objective word among these powers, energies, forces or func tions as such.

Rejection of Sabdaśaktı १८१

C. Here it should be clear to the readers that the thin- kıng on 'Sabda-sakti' has been passing through the thiee stages- 1 the stage of Saktı or power or force 11 the stage of function called 'Vyapāra' or 'vrtti' and- 111 the stage of relativity or 'Sambandha' as such.

This transmission shows how the minds of thinkers were facing difficulties while accepting the power in the objective words The relativity in the final achieve- ment and that is identical with the doctorine of subje- ctivity of word, of meanings and of their relations called powers, forces, functions, energies or Śaktıs by the later rhetoricians just as Panditaraja Jagannatha and others in other philosophies. D. The pioneer of Sabda-śaktı ıs Śabarasvāmın, the annotator of Jaminı's Mīmamsadarśnam, and he himself admitted the subjectivity of this Śabda-saktı by saying-'word and meanings are related with the relation called 'Pratyāyya-pratyāyākabhāva'. indication. This relation is simply based on 'Pratyaya' and that 1s all concept [ K 112 ] If the pratyāyya-pratyāyaka- bhava is concept the Sabda-sakti is also proved concept alone. Parthasarath1 Misra follows Śabara's stand exclussively and repeats his word as shown above and in the note on the K. 112. E. Actually the concept of Śabdaśakti ıs introduced by the concept 'the Vedas are revealed mn and not composed

१८२ काव्यालकारकारिका [१२२]

one by the human being : Vedapaurusoytva-vada. This concept captured the mind of its followers to conceive 'the Veda is word and the words themselves possess the potentiality to convey their meanings and speakers wish is not needed therein'. ननु 'व्यक्तिविवेककारवदभिधैवैका भवताऽपि स्वोक्रियतामि' ्युक्ति- संभावनायां ब्रूम :- 'शब्दस्येकाऽभिधा शक्ति'-रिति वादी महामतिः । वेदस्यापौरुषेयत्वाद् भ्रान्ति-शवभ्रे नृगायते ॥१२२॥ Refutal of Mahima's school 122 Even being an extraordinary genus one of the greatest in- tellectuals [ Mahıman ın hıs Vyaktıvıveka ] has fallen in the deep pit of illusion like 'Nrga' and it was so as he accepted the concept 'the Vedas are revealed or oracles or Appauruseya'. महामति: व्यक्तिविवेकविधाता तत्रभवान् महिमाचार्यः। अपोरुषे- यस्य वाङ्मयस्य वक्तृरहितत्वात् तत्र तस्य वाङ्मू र्नवेव शक्तिः। एतच्च तथव यथा तेषां देवत्वम्। 'अग्निमोडे' इत्यत्र तेषा द्वितीयान्तोऽग्निशब्द एव देवता, एवमेव 'इन्द्र आयाहि' इत्यत्र च प्रथमान्त इन्द्रशब्द एव। शब्दातिरिक्क्शरीरित्वे योगपद्येनानेकयागोपस्थितिमत्त्वमासां विशस्येत। पौरुषेये वाड्मये पुनर्नास्त्यसौ प्रतिब्न्ध। तत्र वक्तृ-बोद्धृत्वान्यतरा- वच्छिन्नः पुरुष एव शक्त्यधिकरणम्। अत एवावोचाम शब्दव्यापारविचारानुवादमङ्गले- नमामः शब्दशक्त्याख्या शाबरी विषकन्यकाम्'। लग्नया श्रुतिमात्रेऽपि यथा मूढा विपश्चितः॥- १. अत्र शाबरो शबरस्वामिप्रनर्तिता, अबरजातिना इन्द्रजालनिपुणेन कनचिद पुरुषगाश्ेन प्रवर्तिता चेति द्वितयमपि ग्राह्यममिन्नानुपुर्वोकशन्दवाच्यक्ष्-

शन्दशक्तिनिरास. १८३

आनन्दवर्धनोऽपश्यत् तस्यास्त्रिविधरूपताम्। भट्ट-श्रीमुकुलश्चैव दशवृत्त-विवर्तिताम्॥ अपरे त्वनयोर्मोह कर्तुमारब्धाः सत्यापयितुमिच्छव:। कलह पक्षमन्यतर श्रिता।॥ तत्र श्रीमम्मटो हन्त गतस्तामेव दुर्गतिम्। उच्चैस्त्रेविध्यपक्षेण स्व शृणीते परश्वधम् ॥ ऐन्द्रजा लिकलीलाया सत्यता पश्यतामिमाम्। मोहलीला बुधा पश्यन्त्वत्र मद्द्ाष्यभूषितामि-॥ति।

इयं चात्रास्माकीना प्रतिपत्ति .-

शब्दशक्तिविचारो यः कवितादर्शने विदाम्। सोऽय रेवा-तटे मत्स्यवेधो धीवरताजुषाम्॥ ५० ॥ रसस्य या च निष्पत्तिप्रक्रिया सापि तत्स्वसा। तद्विचार पयोऽपीत्वा तत्पात्रे तक्रपातनम्॥५१॥ काव्ये स्फटिकपात्रे नु रसान् रक्मीन यथा विधो:। लेढु व्यवसिता क्षीरभ्रान्त्या वैडालिका बुधाः॥१२॥ क इमान् वारयेदद् वर्षाणां शतकानि ये। व्यतिचक्रुर्मरीचिस्थेर जलैरात्माभिषेचने॥५३॥ इति ॥ १२२ ॥

A. When a formula is accepted in one field of word and meaning a new one is impracticable to be accepted in other field. If vedic words are blessed with power to

विघयाऽसिन्नतवेन प्रतोयमानम्। श्रुतिलग्ना वेदमात्रनिष्ठा, श्रवणविषयतामु- पेता च। ततश्च सामान्यविषकन्यकातोऽस्या श्ब्दशक्तिरूपाया विषकन्य- काया माहात्म्ये अतिरेक, ततश्य व्यतिरेको नामालक्कार.। शृणीते तीक्ष्णयते। परश्वधम् परशुम्। ततश्च मम्मटे परशुरामसमाधि.। तेन च विपक्ष-पक्षासहिष्णुद्बे परशुरामवदेवास्य वीक्ष्णत्वम्।

काव्यालंकारकारिका [१२ब]

express their meanings why should the other words not do so ? And this is how the concept of word- power or Sabda-śaktı came in existence even in the literature composed and created by humanbeings. All the followers of vedic religion could not challange the theory but it could not solve the problem of non-vedics Besides even being a follower of vedic- religion and its belief-'the Vedas are oracles alone and their words are all powerfull to express their meanings', one would differ in the field of the literature different from the oracles And this hitch had been working upon the minds of thinker whom śabdaśaktı appeared first in the shape of sakti, next in the shape of vyapara or vrtti and lastly in the form of relation as it has been indicated recently

B. Story of king Nahusa ·--

King Nahusa was invited to rule the heaven be- cause Indra, the king of heaven, was pulled due to the unrighteous slaughter of a Brahmana Vrtta, After assumption the kingship of heaven Nahusa saw Indra's wife Śaci and became enamoured of her. Saci advised by her hidden husband shout to Nahusa to come at her residence on the palaquin carried by the seven sages. The infatuated and impatient Nahusa orderred the sages to go faster and kicked the sage Agastya sayıng in samskrta 'Sarpa sarpa'- 'go faster go'. The sage became angry and cursed the king-'become a sarpa snake or serpent on earth'. Falling down from the heaven Nahusa became serpent or python in a

शब्दय्यक्तिनिरास.

jungle according to Mahabharata and a chameleon Nrga fallen in a well according to Srībhāgavata c. To me the thinking upon the Śabdasakti and Rasa in the field of poetic criticism is as good as the fisher- man's business on the holy bank of the holy river Reva called Narmada. In other words it is a business dropping of the butter-milk into the pot of milk. Actually these critics lick rasa in poetry as a cat does in a crystal jar filled in with the milk-white rays of moon in the illusion of milk Centuries are behind them, doing so and none can check them up 1 अयमधिकरणस्यास्य निष्कर्ष :- एवं नास्त्येव शब्दस्य देहे शक्ती रसो यथा। तद्विचारोऽपि यः सोऽन्र करकाऽडसारतोऽपृथक् ॥१२३॥ Final verdict on śabdaśaktı 123. Thus the power in the objective body of word is as nega- tive as the rasa therein Their consideration too is nothing else than the heavy shower of hail करका घनोपल:। तस्या आसारो धारासन्निपातः। ततश्च यथा सुजातमुष्टिकाया भुवि करकाया आसारो विनाशैकसारस्तथैव काव्यालड्कारक्षेत्रे शब्दशक्ति-रसनिष्पत्ति-प्रक्रियादि-विचारः।।१२३।। I. This way both · Śabdaśaktı and Rasa are ırrelevant ın the poetic discussion II. The force for the rememberance of meaning may reside in the concept of relevant word and-

1. My benediction-verses of my translation of Mammata's - Šabdavyă pāravicāra, Chaukhambā, Varanası-1

१८६ काव्यालकारकारिका [१२४-१२५]

III. The rasas are unanimously declared a property of enjoyer alone and in no case they live in any part or form of poetry

अलङ्कारस्य ज्ञानत्वम् प्रसंग प्राप्ता शब्दशक्ति विचार्य प्रत्याख्याय च तां प्रकृतमेवाश्रयाम :- अलक्कारोऽप्यलंभावरूपो ज्ञानात्मक: परम्। ज्ञानरूपे यतः काव्ये नाज्ञानात्मा भवेद् गुणः ।।१२४।।

Subjectivity of Alamkāra 124. The Adequacy called Ala nkara is also subjective alone, because an objective thing can never become a quality of a thing which is subjective and poetry is subjective. ज्ञानरूपेऽघिकरणे ज्ञानभिन्नत्वमनुभवविरुद्धमाघेयस्येत्येवविधा प्रति- पत्ति। ॥ १२४।। काव्ये ज्ञानत्वनिगमनम् काव्ये धर्माश्च धर्मी च समवायश्च तद्गतः। सर्वमेतत् सदा संबित्स्वर्णपञ्जरजः शुकः ॥१२५ ॥ [ Therefore ]- 125. In poetry each one : quality, qualitied and the everre- maining relation thereof, is all the times a parrot born in the Golden cage of intellect alone. धर्मा अस्मन्मतेऽलभावरूपा प्रतिव्यक्तिभिन्ना अलकारा।, प्राचां मते च दोषाभावगुणालकाररूपाः । समवायः अपृथविस्थितिः। न्याय- दर्शने यद्यपि समवायो द्रव्यमात्रगतो गुणादिप्रतियोगिक सम्बन्धः, तथापि युतेभ्यः पृथक्स्थितेभ्यो यौ भिन्नावतोऽयुतौ तयोः सम्बन्घस्य समवा- 1. यु-धातोरमिश्रणमण्यर्थः । अयुतसिद्धपदे युतशन्दस्य स एव मूलम्।

काव्वस्य ज्ञानैकरूपत्वम् १८७

यत्वे ज्ञानमात्रत्वादद्रव्यभूताना काव्य-तद्धर्माणा च यः सबन्धस्तस्यापि समवायत्वेनात्रोल्लेख.। गुणगुणिनोः, क्रियाक्रियावतोरवयवावयविनो- रपि च सम्बन्धः समवाय इति नियमे च काव्य-तद्धर्माणा समवायत्व- सिद्धावस्त्युपायान्तरमपीति नास्ति क्षतिः। सवित् प्रज्ञा, बुद्धिः, धीरिति यावत्। तदरूपो य. पञ्नरस्तस्मात तस्मिन्नेव तस्योदरे च जात:, अनायातश्च ततो बहि, तादशः शुक., आत्मानुवादमिष्टरसनस्तत्रभवान् काव्यपुरुषः श्रीभागवतग्रन्थिक कृष्णद्वैपायनसूनुसाद्ृश्यसुभग।। स्वर्ण- पदमत्र हिरण्मयेन पात्रेणेति श्रुतेः स्मारकम्। एव च संविदेव काव्ये समवायि, सविदेवासमवायि, सविदेव च निमित्त कारण काव्यरूप शुक प्रतीति यथा समवायित्वान्मृत्तिकातः' पृथुबुधनोऽपृथगेव, तर्थव काव्य- मपि संविदः। एव स्थितमस्य तत्स्वरूपत्वमेव, स्थितं च ततो ज्ञानकरूपत्व- मस्य सवंध्मसमेतस्य।

तदयमत्र निर्गलितोऽर्थ :- 'बौद्धेष्वेवार्थेषु बौद्धानामेव शब्दानां बौद्धव शक्ति: काव्यतन्त्र' इति। न चैव सोगतानुयायित्वमलकारतन्त्रस्य, पदार्थाना बाह्यसत्तानिरा- करणपराङमुखत्वादलकारतन्त्रस्य। सौगताना पुनः पदार्थाना बाह्यसत्व- निराकरणमेव परमम्। अविषय एषोऽलकारतन्त्रस्य यदुत सत्वमसत्त्व वा बाह्ममर्थानाम्। विवदन्ता नाम तत्र सामयिका. बाह्यतत्त्वान्वेषणया। आलकारिकाः पुनरिमे चमत्कारैकप्रवणाः। सता वा स भवतु, असता वेति नास्त्यसावेषा पर्यंनुयोगभूमिः। बोदा वा भर्वा्द्रि: समर्थ्यन्ते वैदिका वेति प्रश्ने, अभूमिर्वयमस्य प्रश्नस्य, नैव वयमनुरोद्धव्या.। सर्वपारिषद्या किल वयम्। नास्माक क्वचिदेकत्र पक्षपातः। इयत्तु केवलमाशंसामहे यद माङ्गलिका वयम्, नामाङ्गलिका:। मङ्गलं च वैदिकानामेव प्रियमिति तदुन्मुखा एव वयम्,

१. पृथुवुष्न। कलच:।

१८८ काव्यालंकारकारिका [१२५]

अदिषोढशब्दप्रत्याख्यानकैस्तिरस्कृता अपि तैवेदाना शब्दकरूपता- वादिभिः। एतच्च सर्वमेव सगृह्लमहे-

वयं न बौद्धा बाह्यार्थसत्त्वासत्त्वाविचारणात्। वैदिकाश्च वयं न स्म. काव्ये शब्दत्व-धिककृतेः ॥५४॥ विश्वमात्रस्य यत् स्वस्तिवचन तत्परायणा।। वैदिकास्तु वयं बौद्धा काव्याख्ये विश्वदर्शने॥५५॥

विश्वेषां समेषा सोपानीकृत-नास्तिकदर्शनानामास्तिकाना विश्व- कर्मके दर्शने विज्ञाने। तच्च विज्ञान काव्यास्यमिति सरवं सुपेशलम्। कथं नु भवतां वेदोन्मुखतेति चेन्न स्वसमोहितार्थसमाधये, अपि तु विश्व- मात्रस्य स्वस्तिमत्त्वप्रसिद्धये, वैदिकानामेव 'स्वस्ति न इन्द्रः, स्वस्ति ना पूषा, स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधात्वि'ति विश्वमङ्गलप्रसिद्धया प्रसित्वतम्, 'ईशा वास्यमिद सवं यत् किच जगत्यां जगत्। तेन त्यक्तेन भुल्जीथा मा गृध: कस्य स्विद् धनमि-॥- -ति च तत्रव सामाजिकताबीजस्य विश्वबन्धुनासूत्रस्य पर्युपस्थापनात्। कि च काव्यं हि मायामात्रम्'। मायायाः शून्यतायाश्च परस्पर विप्र- तिषिद्धत्वात् कथ नु स्यादस्माक क्लीबेन सह २सप्तपदीमाङ्गल्यम् ॥१२५॥

I. Question What school you belong, vedic or Buddhist ?

II. Reply The Buddhist school is not fit for me as in my school of criticism one has to do nothing

१. काव्यस्य मायामात्रत्व शब्दार्थयो. प्रातिभासिकत्वांसद्वे: सुखप्रसिद्धिकम्। सत्त्वासत्त्वविलक्षणत्वे मायाया अनिरवंधनीयत्वेऽपि प्रातिभासिकत्वस्य नास्ति तत्रासिद्धरिति न विशेष।

Vedic Buddhısm

with the Question whether the objective world is real or false The denial of objec- tivity of worldly things is out of bounds for a poetic critic to think over

At the same time I cannot be given enterance by the Vedics in their school owing to my theory -'no objective word can reach to the level of poetry, where as for a Vedic word also in its objectivety is the real form of the Vedas. 'Ide Agnım purohitam' instead of 'Agnımide purohi- tam' is not Veda Meanwhile all the Man- tras of Vedas remain in unchanged formation even in the time when the world phenomena is dissolved It is believed-'again in the beginning of new creation the ever-remai- ning Vedas appear in the heart of the sages in the shape of oracles'.

Now behold what I am ! I am a Vedic Buddhist in the poetic philosophy. as I feel 'poetry is a benediction for world' and therefore every time an optimist I am, unlike the pessimist Buddhist.

Actua.ly vedic hymns are also poetry and my treatment is common to all the poetic composition, vedic and non-vedic ones

१९० काव्यालकारकारिका [१२६-१२७]

काव्यं भाषा च काव्यस्य ज्ञानात्मकत्वमेव पल्लवयन्तो ब्रूमहे- प्रातिभी या कवेः सृष्टिः संविन्मात्रैकविग्रहा। सैव काव्यकला, तत्र भाषा भवति दर्पण: ॥१२६॥

Definition of poetry in other word I26. The poetic art is an intuitive creation of poet therefore it is absolutely subjective or intellectual. Language plays the part of only a mirror there-for.

अकाव्यस्य वाड्मयस्यापि सविद्रूपत्वात् तन्निरासाय प्रतिभाया ग्रहणम्। शब्दो ध्वनिमात्रम्, भाषा च मध्यमाख्या चिन्मिश्रिता वाक्। एवं केवलस्य ध्वनिरूपस्य शब्दस्य दर्पणत्वमपि न भवति भूतार्थत्वेन। एकपदेन भौतिकत्वनिरास:।१२६।। I. For the word 'language' see Karıkās 95-96. 1I. For the sımile of mirror Karikk 62 may be recollected.

सम्प्रति काव्यकलाया व्यापकता प्रतिपादयन्तो ब्रूमहे- इमां काव्यकलामेच मूर्तिश्चित्रं च चुम्बतः। किन्तु, राधायते काव्यकृष्णे भाषैव केवला ॥१२७॥

The wider scope of Poetry 127. Sculpture and painting too, [ though inferior in expre- ssion ] possess the poetic art as their soul, but in expression it is only language which plays the part of Radha the beloved-most to the Krsna of Kavya. चुम्बतः स्पृशतः, न तु सर्वात्मना आत्मसात कुरुतः, तयो: स्थूल- स्थूलतरत्वात्। कृष्णो हि रसेश्वरः, रासेश्वरत्वात्। भगवती राधा च तस्या: प्रेष्ठा। सैव तमिम रोहिणोव चन्द्रं न ह्येव विसृजति क्षणायापि।

काव्यस्य मूर्त्तिचित्रसाधारण्यम् १९१ सतत-साचिव्यं हि तयोर्जीवातुः। काव्यस्यापि सैव गतिः। तदपि रसेश्वरः, तस्यापि भाषैव भगवती प्रेष्ठा सहचरी। गद्य-पद्यात्मना परिणतिमाप्तुवती सापि काव्येन सह रास सन्तनोत्येव।

ननु 'कृष्णेन सह तस्यान्या अपि सहचर्यः । काव्येन सह तत्स्थानीयं किमि'-ति प्रश्ने ब्रूमः कलान्तरमिति। किं कि नु तदिति प्रश्न उच्यते मूत्ति:, चित्र चेति। अयमर्थ :-

मूर्तो चित्रे च या पूर्वभूमि. सा काव्यमेव हि। काव्यमेव हि मूर्तो च चित्रे च परिवर्तते ॥५६॥ ततः काव्य च मूर्तिश्च चित्र च न पृथक् पृथक्। चित्तसद्मनि कारोश्च, कवेश्च, रसिकस्य च । ५७ ॥-इति।

अतएव पण्डितराजोऽपि मूर्त्त्यादि-साधारण्येनैव काव्यं लक्षयति- 'स्व-विशिष्ट-जनकता-वच्छेकार्थप्रतिपादकता-ससर्गेण चमत्कारत्ववत्त्वमेव काव्यत्वमि'-ति। तथाहि स्व चमत्कारत्वम्, तद्विशिष्टश्चमतकारा, तज्जनकता शकुन्तलादि-चित्र-भावनायाम्, पार्वत्यादिमूर्तिभावनायां वा, तन् विषयित्वसम्बन्धेन विद्यमान शकुन्तलादिरूप., पार्वत्यादिरूपश्च बिकल्पोऽवच्छेदकः, तत्प्रतिपादकता प्रत्यक्षसम्बन्घेन, मानसज्ञानसम्बन्घेन वा चित्रे मृर्तौ च, तत्प्रतिपादकतां ससर्गीकृत्य मूर्तौ चित्रे चापि चम- त्कारत्वमर्वासस्थतम्। ततश्च तयोरपि काव्यलक्षणसमन्वयः । तेन च ते अपि काव्यमेव। न च 'प्रतिपादकत्वमभिधादिव्यापारबोधकत्वमिति शब्दस्यव काव्यत्वम्, न तु मूर्त्त्यादीनाम्' इति वाच्यम्, व्यञ्जनाया मूर्त्यादिष्वपि सत्त्वात्। न च 'व्यञ्जनाप्यत्र शब्दव्यापाररूपैवेति न तस्या। तत्र प्रसर' इति वाच्यम्, परिष्कारवाक्ये शब्दस्यानिवेशात्। न च 'प्रकरणलभ्योऽत्र शब्द' इति वाच्यम्, परिष्कारस्य प्रकरणालभ्यार्थ- परिष्कार्यत्वस्य च परस्परं विप्रतिषिद्धत्वात। नास्ति प्रस्तर एव मूर्तिः, वर्णविन्यास एव च चित्रम्, तयोरवि मानसत्वेनैव ग्रहात। अतएव

१९२ काव्यालंकारकारिका [१२७ ]

शाकुन्तले 'चित्रे निवेश्ये'ति पद्ये चित्रशब्दस्य' विष्णुधर्मोत्तरचित्रसूत्रा- ध्यायानुमोदितत्वेऽपि 'चित्ते निवेश्ये'-त्यस्यापि पाठस्य प्रसर। अत एव च कालिदास एव- रसान्तराण्येकरसं यथा दिव्यं पयोऽश्नुते। देशे देशे गुणेष्वेवमवस्थास्त्वमविक्रिय ॥२ इति। काव्यमप्यस्माक दिव्यं पय, तदेव च वर्णद्रव्यव्यतिकरेण चित्रत्वम्, प्रस्तरादियोगेन च मूर्त्तित्वमाबिभत्ति॥ १२७ ॥ I Among the Gopis of Vrja Radha was the only figure which was attrective most for Krsna. As the mysterious devotees believe Rādha never bereaves Sri Krșna and her affection 1s one sided therefore she never cares for any return from the side of her beloved Śri Krsna Same is the case of language and poetry Poetry can live without language but language can not do without the poetry or its substitute. Moreover it is only Radha who reveals the beauty of Krsna much more if not in full Language too discovers the poetic ideas as much as possible in comperision to other means, sculpture and painting etc just like other Gopies with Krsna Same theory is displayed in the other two supporting Verses as The preliminary or the plinth of sculpture and painting is but poetry Only poetry is expressed or comes out in the shapes of sculpture and painting. Therefore all the three Poetry, sculpture and painting are basically one and do not differ in their subjective originality in the mind of artist, poet and the enjoyer respectively

१. विष्णुधर्मोत्त• पुराणस्य बड़ौदासस्करणे १२७-तमे पृष्ठे ३.३५.३.। २. रघुवशस्य दशमे सगें विष्णुस्तुतौ।

काव्यसंगीतयोभेंद: १९३

11. Jagannatha has also defined the poetry so widely as it includes sculpture and painting too into it. The third connota- tion of his definition of poetry 'svaviśista-janakata-a-vaccheda- kārtha-pratıpādakatā-samsargeņa camatkaratva-vattvameva Kavyatvam'-is common to all the three. 'Sva=camatkara- tvam=Charm-ness That lives in charm Charm is produced by the percept of meaning like Sakuntala, whose denotation dwells in sculpture and painting also as in a poetry. There- fore these three too are 'charm-ness-ful'=charming invariably.' This way being wellversed in the Navya-nyaya Jagannatha consciously given room to the two other arts in his definition of poetry. Here he did not mind the fallacy called 'atıvyapti'= uncalledfor extensiveness of definition. Even if he were un- conscious of it his intellect is admirable. Actually, painting and sculpture too are more or less subjective. First they are created in creator's intellect and then after they reflect in the objects like stone or colours One may remember here Kālıdāsa's Verses Sakuntala 2.10 and Raghuvamsa 10-I7. [ K. 127 ]

काव्यं सगीतं च

ननु 'गीत-नृत्य-वादित्रात्मकस्य सगीतकस्य किन्नु स्थान काव्य- कलायामि'-ति चेदुच्यते- संगीत-मुरली तत्र साहाय्यं तनुते परम्। ग्रन्थि-विश्लेषणे मङ्क्तुं महारस-सुधोदधौ॥ १२८॥ If Kavya=poetry including sculpture and painting is Krsņa and language is Radha then what position possesses the art of music therein ? Reply . 128. Music proves merely a flute there-in [ in the compromising position between Radha & Krsna : Poetry & its enjoyer ],

१९४ काव्यालकारकारिका [१२९]

assisting by unfolding the knot to sink into the nectar- ocean of 'That Umost Bliss' [ Mahārasa] 'गीतं नृत्य च वाद्यं च त्रय सगीतमुच्यत' इत्यभियुक्तोक्तेस्तत्त्रित- यात्मक सगीतम्। राधाकृष्णयोरपि मुरली प्रसिद्धैव वेणुगीतप्रभृतिषु सन्दर्भेषु। मुरली हि गोपिकाना मानादिरूपान् हृदयग्रन्थीन् विद्रावयति धावयति च ताः श्रोकृष्णाभ्याशम्। दाम्पत्यपक्षे पुनर्नीवी-ग्रन्थिरपि ग्रन्थिः। तस्यापि विश्लेषणमत्र न न विवक्षितम्। महारस अवेद्यान्तर- स्पर्शरूप ज्ञानप्रलयात्मा आनन्दसप्लव। स च सुधोदधिः। सुधाया विप्रुडपि स्पृहणीयं भवति चेतनावतामिव मृतानामपि, कि पुनरुदघि। स च महारस: प्रेष्ठ-द्वन्द्व-निष्ठो वा भवतु, काव्यरसिकनिष्ठोवा सुधोदधिसदृक्ष एव। स हि न बाह्य किचन वेदयितु क्रमते, न वान्तर किंचित्। आलिङ्ग- तीव सर्वाङ्गीणम, प्रविश्ञतीव हृदयम्, तिरोदधातीव चान्यत् सर्वम्॥१२८।।

I Knot : mental handicapes for Rasa and the knot itself of the petticoats. II. Mahārasa : (a) Abhinavabhāratī P 267 B E (b) Sexual culmmnation and its pinpoint or pinnacle [K 128 ] ननु 'संगीतादपि रसोपलब्धिः, प्रत्युत काव्यापेक्षया द्राक्तरम्, तत् कथमुच्यते काव्याद् भिन्नमिदम्, न पुनरभिन्नं चित्रवत, मूर्त्तिवदेव वे'-ति, अत्र ब्रूम .- काव्यात् संगीतकं भिन्नम्, अर्थहीनस्वरात्मना। संगीतं प्रथते, काव्यं पुनरर्थात्मना स्थितम् ॥१२९॥

Distinction between poetry and music 129. Poetry and music differ from each other. Music runs with merely a meaningless tune, whereas poetry is invariably a meanng.

१९५

सगीत हि स्थूलस्पर्शसर्वस्वम्, ततश्च स्वरूपसतस्तस्य कारणता रस प्रति, न पुन. ज्ञातत्वेन। अत एव मृगा अपि मुह्यन्ति, वृक्षादयोऽपि दोहदमिवावाप्य प्रहृष्यन्ति, प्रजागरक्लिष्टोऽपि स्वापसुखमनुभवति। तदिदमुच्यते महाशैवेन भगवता जगद्धरेण- शब्दार्थमात्रमपि२ ये न विदन्ति तेऽपि या मूर्च्छनामिव मृगा: श्रवणैः पिबन्तः। सरुद्ध-सर्व-करण-प्रसरा भवन्ति चित्रस्थिता इव कवीन्द्रगिर नुमस्ताम्॥ इति। अत एव च शुकनासोऽपि लक्ष्मी जुगुप्सयन् उदि्गरति 'इय हि व्याधगीतिरिवेन्द्रियहरिणहारिणी' इति। ततश्च प्रकृते अर्थहीनत्वं सगीत- स्योच्यते। अस्ति हि सगीते हृदयद्रुत्यादिकारणत्वम्, किन्तु विभावत्वेनेव, न तु अनुभावसचारिसमिश्रितत्वेन। विभावत्वमप्यस्य कारणत्वप्रायमेव, अर्थरहितत्वात्। काव्ये पुनश्चतुष्टयमपि शक्योन्मीलन विभावा, अनुभावा, सचारिभाव, स्थायी चेति। तत. अर्थहोन-स्वरात्मक गीतम् अयोग- व्यवच्छेदेनार्थवतः काव्याद् भिन्नमेव, यदुच्यते 'अयमेव वेदो भेदहेतुर्वा यद् विरुद्धधर्माध्यास., कारणभेदावगमश्चे'-ति। नृत्येनात्र नृत्तमपि गृहीतम्। तत्र नृत्य भावाश्रितमड्गक्षेपणम्, नृत्त च ताललयाश्रितं तदिति घनञ्जयः ॥ १२९ ॥ 1 The synthesis of music and meaning is a different thing. One would not mislaid by that. 11. To say 'Poetry runs with meaning' is wrong. Poetry it- self is meaning and meaning is poetry. १. वंज्ञानिकप्रवरस्य श्रीमतो जगदीशवसुमहोदयस्य प्रयोगशालाया सगीतमातण्डो ठाकुर श्रीमानोकारनाथः म्लायमानान् पल्लवान्, वीरुधरच तादृशीरुदजीव- यदिति तस्यव महात्मनो मुखादस्माभि, स्वयमेव श्रुतम्। स एव चास्वापयत प्रयागस्थितं कचित प्राडिववाकोत्तमम्, प्रजागरेणातीव किलष्टम्। २. स्तुतिकुसुमाञ्जलौ।

१९६ काव्यालंकारकारिका [१३०]

111. Music is not absolutely objective. It is subsjective too. Nevertheless by no means it can be identified with poetry, which never relinquishes its meaning or mean- ingness.

iv. Meaning-less-ness of music is obvious even through the animals like deer. Musical slapping makes the deers mad and hunters catch or kill them with ease Likewise the tune of flute makes cows more milky None can think of the knowledge of meaning in anımals unlike in human beings. [ K. I29 ]

काव्यं नाटयं च ननु का नु स्थितिरभिनयात्मनो नाटयस्य नृत्तस्य वा काव्यकलाया- मिति चेद् ब्रूमहे- क्रियान्मनोऽभिनीतेश्च काव्यत्वं नैव संभवि। काव्यस्य ज्ञान-रूपत्वात् क्रिययैक्यं यतोऽक्षमम् ॥१३०॥ Distinction between Poetry and play or drama 130. [ Dramatic ] Acting is an action and poetry is knowledge. Therefore these two can not be accepted as one

नाटयमभिनयमात्रम्। ततश्च अभिवाच्यमान शाकुन्तल श्रव्यकाव्य- मेव, अभिनीयमान तुतत् नाटयमिति स्थितिभेदेन यदेवैकं वस्तु काव्य तदेव नाट्यममति हृदयम्। तत्रापि व्यपदेशमात्र एषोऽभेदः, न तु स्वरूपे। स्वरूपे पुनः काव्य ज्ञानात्मक नाट्य क्रियात्मकमिति ज्ञान-क्रिययोर्भेंद इव स्थित एव भेद. काव्य-नाटययोः । क्षमम् उचित शक्य च ॥। १३०॥ I. While reading a bookl formed in the genre of drama we enjoy but poetry land not acting In this stage it 1s all poem and no drama at all. But when a dramatic

सहदयददथा काव्यम् १९७

book is followed in staging on stage, the book remains no book any more. It is all 'Acting'. Meanwhile a poem like Kumarasambhavam also be staged. And then it is nothing else but a drama II. In samskrta poetics dramas are also categorised as poems. Why it is so is clear by the above discrimi- nation. III 'Drama' word may also be confined upto the Acting only a nd both Poem and Drama may be discriminated thereby IV. I think n their subjectivity drama and poem both are but one Poetry They may differ from each other in their objective form very welf [K. 130 7

अथ सहृदयभूमिकया कोव्यविचार: ननु काव्यं ज्ञानकरूपं चेद वाच्यमानाना रघुवंशादीनां काव्यसंज्ञा किमूलेति चेदुच्यते- काव्यं कला, कलानाथो जीवासमा, ये च भेदकाः । ते कलायामलंकार, कलानाथे च ते रसः ॥१३१॥ Poetry, 1ts characteristics and owners 131. Poetry is an Art. The owner of this art=poetry is human soul In poetry all its characteristics are but Alamkāra. At the same time in the owner of art they all are Rasa. [ What is an Alamkāra : adequacy in poetry that happens to be rasa in enjoyer ] नाथत्व कवो जनकत्वात्, सहृदये च भोक्तृत्वात्। इदमेव च कलां प्रति नाथत्वं यत् प्रातिभः साक्षात्कारः। प्रतिभा चासी द्विविधा कार- यित्री भावयित्री चेति भेदद्वयात। अनयो। कवेरुपकुर्वाणा कारयित्री।

१९८ काव्यालंकारकारिका [१३१]

अयमेव चोपकारो यत् प्रज्ञाकादम्बिनोगर्भे विद्युदुद्द्योतसोदरोऽर्थविशेष- प्रतिभास:। विशेषश्च चमत्कारौषयिक स्पृहणायत्वम्। चमत्कारश्चा- नन्दसंप्लवः। स च सहृदयँकानुभेवसाक्षिकः। ततश्च विशेष एष फलैका- नुमेयः। फल च सहृदयानन्दसप्लवः, ताद्ृशसप्लवक्षमत्व च, वनस्थिते दण्डादौ नगरस्थं घटादिक प्रति कारणत्वमिव। ततश्चाप्राप्तमपर-हृदय- सत्कारमपि काव्यमरहितकाव्यभावम्। भावकस्योपकुर्वाणा च प्रततिभा भावयित्री। उपकारश्च तथाविध एव यथाविध कवौ। कवि-भावक्रयोः सवादस्य काव्यजीवातुत्वात। अत्र द्वितीय कलानाथपदं सहृदयमात्रपरम्, कवौ काव्यरसस्यानङ्गीकारात्।

भेदका। सजातीय-विजातीय-भेद-साधका लक्षणभूता धर्मविशेषाः। ते च काव्ये प्राचा दोषाभाव-गुणापमादयः, चित्रेऽन्वकारप्रकाशवर्त्तिको- च्छूवासादयः, आनाहपरिणाहायामोत्सेधनिपातादयर्च मूर्नौ। कलाया काव्यमूर्तिचित्रसाधारण्या कलात्वावच्छिन्नायां ति्छितौ। अर्थप्रतिभासस्वरूपा प्रतिभा तु सर्वंत्रापि समानेव। अत्र ये विशेषास्ते कलाया शरीरे समुदितकारणतान्यायेनालङ्कार। सर्वेषामेषामलङ्कार इत्येका सामान्या सज्ञेति भाव । त एव च विशेषास्ते- नैव न्यायेन कलानाथे रसिके रसो रसपदवाच्य इत्यथंः । रसश्वासावनेक- विवानन्दकोषोल्लाससतत्वा। आनन्दकोषाशचेमे प्रथमकारिकाविवृतो संग्रहेणोपस्थापितलक्षणा:।

एव च प्रमेये काव्यकाये येषामेत्र समुदपोऽलभावरूपोऽलड्कारस्तेषा- मेव समुदयस्यानन्दसप्लवरूपत्वात् प्रमातरि रसिके रसत्वम्। सोऽयं प्रमेयगतत्वेन प्रमातृगतत्वेन चैकस्या एव सामप्रयाः सज्ञामात्रभेद:। तत्र प्रमाता जीवात्मैव सहृदय इति, रसिक इति, सामाजिक इति, विदग्ध इति चोच्यते। अकाव्यभूनेषु सङ्गोतादिकक्ान्तरेष्तपि न्याय एष समान: । सेयं प्रतिभक्त-प्रमातृ-प्रमेप-मावा विचारसरणिः ॥१३१॥

सहुदयद्दर्ा काव्यम् वैखरी १९९

I. Owner Reader of poems and enjoyer of painting and sculpture

II Bhedaka Qualities which differenciate poetry from other literature. [ K. 131 ] कलानाथावुभावत्र कविः सहृदयस्तथा। मध्येऽनयोः पदं धत्ते वैखरी-ध्वनि-सन्ततिः ॥१३२॥

Poetry and communication 132. Owners of ( poetic ) art are two poet and enjoyer The current of utterance takes place between them for communication alone. [ See samskrta gloss ] निगदव्याख्यातमिदम् । समनन्तरोक्तकारिकावृत्त्या स्पष्टभूयि- ष्ठार्थञ्च। सन्ततिर्वीचीतरङ्गतुल्यः प्रसर ॥ १३२॥

वैखर्यामपि विद्वांसः काव्यशब्दं प्रयुञ्जते। किन्तु भक्त्यैव पश्यन्तोऽनुवादेष्वपि काव्यताम् ॥१३३।

Poetry and utterance

133 Scholars use the word poetry for its utterance too, but only secondarily, as they feel the poetry survives also in the translations. [ Kārikā 88-94 ]. Bhaktı Śuddhā sāropā laksaņā [ KP. 11-12 GJ. ] भक्त्यैव लक्षणयैव। ततश्चामुख्य एष व्यपदेशा, वटोपलक्षके ग्रामे वटव्यपदेशवत्, चित्रस्थिते तुरगे चित्रव्यपदेशवत्, खड्ग-मुकुर-तैलादौ प्रतीयमानेषु प्रतिबिम्बभेदेषु बिम्ब-सज्ञा-वयपदेशवद् वा। यथा चैतत् तच्छन्दस्योपाधित्व साधितवद्द्रि: प्रसाधितमेव भूम्ना समनन्तरोक्त्ेन ग्रन्थेन, विशेषेण च ११२-कारिकाव्याख्यानेन। एव च स्पष्टमिद यद् वाच्यमानेषु रघुवशादिषु तद्विषयकेषु शब्देषु वा कथ नाम काव्य-

२०० काव्यालंकारकारिका [१४]

व्यपदेश इति। अनुवादेषु वेखरीरूपा ध्वनयः परिवर्तन्ते, काव्यं च तथा- विधमेव तिष्ठतीति तत्र हेतुरपि व्याख्यातचरः॥१३३।। सहृदयभूमिकामेवारुह्य काव्य लक्षयितुमारभामहे, दर्शयामहे च तस्याधिकरणानि- ज्ञानात्मकेन शब्दाख्येनार्थेनार्थान्तरात्मकः । यः कश्चन चमत्कारी बोधः काव्यं स उच्यते ॥१३४॥

To define poetry we have begun so far from poet. Now we begin from enjoyer compiling all the previous theories : 134. The charmful percept of other subjective things is poetry [ in an enjoyer ] if is communicated through the language [ or the words, both subjective and objective ]. And thus

'श्रूयमाणो ध्वनिः शब्द' इति भगवान् महाभाष्यकार। धवन्यभि- व्यङ्ग स्फोटाख्य चैतन्यमेव स इति तु भतृंहरि । एव शब्द: शब्दज्ञानं चेति द्वितयमषि शब्दपदवाच्यमिति शाब्दिकाः। नागेश। पुनश्चिद- चिन्मिश्रस्य नादस्य स्फोटत्वमभिमनुते सम्पादयते च देव विक्रीय तस्य यात्रोत्सवमित्यनुपदमेवावोचि।' अस्माक पुना शब्दपदात् शब्दज्ञानमेव विवक्षितम्, एतदेव ब्रूमो-'ज्ञानात्मकेने'-ति 'अर्थान्तरात्मको बोध" इति च। अर्थान्तरपदेन ध्वन्यालोकादिषु प्रतीयमानत्वावच्छिन्न एवार्थो विवक्षितः, इह पुना वाच्योऽपि। ततश्च द्वितयमप्यत्र अर्थान्तरम्-शब्दः अर्थश्चेति। ननु यदि वाच्यस्यापि अर्थान्तरत्वमेव तदा को नु भवता प्रथमोऽथं इति चेद् 'शब्द' इति गृहाण, तस्याप्यत्रार्थात्मनेव ग्रहणात्। ततश्च काव्ये त्रयस्तावदर्था शब्दपदवाच्या, वाच्यार्थपदवाच्या, प्रतीयमानार्थंपदवा- च्वश्चेति। ननु यो हि शब्दत्वेनोदीर्यंते कथं नाम तस्यार्थत्वमिति चेद् शब्द-शब्दाभिधेय स्याप्यर्थस्य ज्ञानात्मकत्वेनेह ग्रहणात् तथा। उक्तवन्तर्य

१. ११३ कारिकावृत्त्या ।

सहृदयदशा काव्यम् २०१

वयं यदुत 'भिन्नः शब्दा, भिन्न च तज्ज्ञानमि'-ति। यदिदं शब्दज्ञानं तस्यार्थत्वान्नह्येवातिरेका। ततरच वक्तव्यम्-

अर्थः सहृदयश्लाध्यः काव्यत्वेन व्यवस्थितः। वाच्या प्रतीयमानश्च शब्दश्चेति त्रिधा च सा ॥४९।।इति।

शब्दपदेन शब्दज्ञानमत्र विवक्षितमिति न ह्येव विस्मत्तंव्यमत्र स्वप्नेऽपि। एव ज्ञानात्मकस्य शब्दस्य शब्दज्ञानस्य वाप्यर्थान्तरतवेनाङ्गी- कृतौ नास्त्येवानुपपत्तिः ।

बोधस्यार्थात्मकतवेनार्थस्य लौकिक सत्त्वमसत्त्वं वा काव्येऽनति- प्रयोजनकमित्यायातम्। ततश्च सिद्धमेतद् 'विज्ञानात्मैव काव्यमि'ति। बत एवार्थमात्रस्य 'भाव' -शब्द-वाच्यत्व भरतमुनिसमतम्। यथैतद् तत् तस्य रससूत्रेण स्पष्टम्, तत्र 'विभावानुभाव'-शब्दो चिन्वतः, कारण-कार्य-शब्दी च परिहरतः। ननु कोऽभिप्राय? अयमेव यदिदं बहोरूपतया नाटयमञ्चादिषु शकुन्तलादित्वेनाभिमन्यमानं वस्तु तत् कारणमेव, एवमेव तद्गतं कटाक्षादिक चेष्टाजातमपि कार्यमेव। न हीद द्वितयमपि विभाव-शब्देनानुभाव-शब्देन वा व्यपदेष्टु लब्धाहन्तीकम्। अपगतदुष्यन्तपत्नीत्वादिविशेषमेवेद कारणत्वाद् विभावत्वमारोहति। विशेषापगमशचासौ सामाजिकस्य चेतोमात्रे शक्यसभवम्, नान्यत्र। ततश्च विभावादिपदेषु योयं भावशब्दः स चित्तवृत्तिपर।। एव च सामाजिकात्मानमारूढं यदिदं शकुन्तलादीना प्रतिबिम्ब तदेव मुनेर्विभाव- त्वेनाभिमतम्, तथाविधमेव च तच्चेष्टादिप्रतिबिम्बमनुभावत्वेनेति विभावानुभावयोरपि मानसत्वमेव संचारि-स्थायिनोरिव।

ननु 'शब्दविशेषस्य शब्दार्थविशेषस्य वा काव्यत्वमालङ्कारिकेषु प्ररूढम्, तस्य का गतिरि'-ति चेतु तेषामपि ज्ञान एव तात्पर्यं शब्दार्थयो।। अत एव तत्रभवान् मम्मट :-

२०२ काव्यालकारकारिका [१३४]

नियति-कृतनियमरहिता ह्वादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम्। नवरसरुचिरा निर्मितिमादधती भारती कवेजयति।।

इति पर्युपश्लोकयति भगवती कविभारती तद्गर्भस्थिता निर्मिति पृथक्कृत्य। न हि कवेर्भारती शब्दात्मिका वाक् नियतिकृतनियमरहिता भवति, नवा ह्वादैकमयी, न चानन्यपरतन्त्रा, नापि नवरसरुचिरा। अत एव कविः शब्दान्वीक्षिकीमनुसृत्यैव प्रवर्त्तते परिरक्षति चौचित्यं शब्दशास्त्रानुमोदितम्। इतरथा स्थितैवास्या च्युतसस्कृतित्वकलङ्गिता। निर्मिति: पुनरर्थयोजना। सा च प्रातिभी। तस्या च स्थितमेव' वाड्म- यान्तरापेक्षया सर्वमपि तद् विशेषणजातम्। वाङ्मयान्तराणि हि ब्रह्मदेवस्य निर्मितिमाश्रित्य प्रवर्त्तन्ते, तेषा बाह्यार्थमात्रपरिशीलन- परिसमाप्तवेभवत्वात्। अतथात्वे तु परिहीयेतैव तेषां प्रामाण्यम्। नास्ति च प्रामाण्यचिन्ता काव्ये। यस्य चास्ति सा तच्चात्रानन्दसप्लवात्मकं स्वात्मदेवस्य पर्युपासनम्। अत एव 'काव्यमात्मनोऽमृता कले'-ति भव- भूति:२। अस्ति चेय निर्मितिरनन्यपरतन्त्रा। अत एव लोचनकारों भगवान् गूढपाद-

अपूर्वं यद वस्तु प्रथयति विना कारणकला जगद् ग्रावप्रख्य निजरस-भरात् सारयति चे'।-ति

तमेवार्थ दददशिवान् क्रमात् प्रख्योपाख्याप्रसरसुभगं भासयति तत् सरस्वत्यास्तत्त्व कविसहृदयाख्य विजयत'। इति

१. ब्रह्मसृष्यपेक्षया वाड्मयान्तरेण कविवाड्निर्मितेव्यतिरेक उचिततर., व्यतिरे- कस्य साम्यमूलकत्वात। ब्रह्मनिर्मितिसापेक्षमेव हि विज्ञानादिविषयक वाड्मया- न्वरम्। काव्य पुनन तथेति पथा काव्यप्रकाशवृत्तिग्रन्थोऽपि वाड्मयान्तरेषु ब्रह्मसृष्टिसापेक्षत्वेन सगताथंकमेव। २. उत्तररामधरितनान्दी।

सहृदयददशा काव्यम् २०३

कविनिर्मिते: प्रख्यकप्रसूतत्वम्, उपाख्यैकाभिव्यक्तत्व चोदीरयति। न हि कवे: भारती तथा भवति। न ह्यसौ कण्ठताल्वादीनि निमित्तानि, आकाश-इवसनात्मकमुपादान चातुपादाय प्रसरति। ततश्च कीदश- मस्या अनन्यपरतन्त्रत्वम्? यदि च शब्द एव काव्य तहि को नु गुणोऽर्थस्योपादानेन, किच मूलमस्य संगीताभिन्नत्वप्रसगविनिवारणेन। कथ च नोच्यते पण्डितराजा- दिवत् 'शब्दविशेष एव काव्यमि'-ति। कीदृशश्चाग्रहः शब्दार्थयुग्मस्य काध्यत्वप्रसिद्ध्यै। यानि च वाङ्मयान्तरेभ्य व्यातरेचकाणि 'नियति- कृतनियमराहित्या'-दीनि विशेषणानि केवलमर्थपक्षाश्रितानि चेतु तानि तहिं 'शब्द प्रतिपादितोरऽर्थविशेष एव काव्यमि'-ति विप्रतीपमेव कथ नोच्यते, कथच नोच्यते 'पतद्ग्रह एष काव्योद्गारस्य यदुत शब्द' इति। शब्दस्य ज्ञाने पुनर्विशेषणानीमानि सगतान्यवि स्युः। अत एवाति- शयोक्तौ सत्यपि मुखशब्दे चन्द्रशब्द एव प्रयुज्यते, रूपके च सत्यपि भेदे अभेद एव प्रत्युपस्थाप्यते विषयिप्रतियोगित्वेन विषयानुयोगित्वेन च। अत्र नियतिकृतो नियमो नियतमेव कच्छपीपयः। इयमेवात्र शब्दप्रयोगे नियतिर्यदर्थानुरोधित्वम्। सा चात्र नभोनलिनी। अस्ति च ह्वादैकमयी। नास्ति चास्या समवाय्यादीना प्रसर. । अस्ति च शृङ्गार-प्रभृति'-नवीन- तम-नव-रसी-रुचिरा। एव च सति नियतिकृतनियमरहितत्वादीनि विशेषणानि भारत्यामेव योजनीयानि, नच मध्ये पातनीया निर्मिति- सहस्रपदी सहृदय-श्रवसाम्। एव काव्ये शब्दोऽर्थश्चेति द्वितयमपि केवल बोधात्मकमेवेति स्थितम्। अयमत्र विशेषो यदेष बोधोऽपि चमत्कारैकधन। सन् काव्यभा -- वमश्चति। बोधश्चायं चमत्काररूपविशेषणप्रयुक्तलो कोत्तरत्वसमृद्ध इति बोधयितुं 'यः कश्चने'-ति वच ॥ १३४ ॥ १. यतद्ग्रहो लोके उगालदाननाम्ना प्रतीत ताम्बूलादिंबिष्ठीवनग्राहि पात्रम्।

२०४ काव्यालकारकारिका [१३५]

काव्पाधिक रणानि- कवेर्बुद्धौ च वाक्ये च वाक्यज्ञाने च संस्थितः । अलंकृताथसंघात: काव्यमित्यभिधीयते ॥१३५॥

135. An adorned group of subjective things may be shouted poetry, which may be achieved choached either in the intellect of poet or in the percept of sentences or in the sentences themselves, as the case may be तृणारणिमणिन्यायेन त्रीणि हि काव्यस्याधिकरणानि प्रथमं कवि- बुद्धि, द्वितीय वाक्यज्ञानम्, तृतीय च वाक्यशरीरम्। एषु कविप्रतिभा- यामुद्भूतसकलावयवक किन्त्वप्राप्त-बहि.प्रकाशन यत् तस्याधिकरणं कविबुद्धिरेव, लिप्यादिना प्रकाशित किन्त्वनुच्चारितावयवक यत् तस्या- विकरणं सामाजिकनिष्ठ वाक्यज्ञानम्, यच्चोच्चारितवाक्य-प्रकाशित तस्यास्याधिकरणं वाक्यशरीरमेव। यदिद तृतीय तत्र भाक्तमेवाधि- करणत्वम्, व्यवहारानुरोधेन तु तस्यात्र सग्रहः। वस्तुतस्तु पूर्व-द्वयमेव काव्यस्याधिकरणत्वमश्नुते, नेद तृतीयम्। अन्यथा प्रकाशकस्य प्रकाश- स्यापि स्यादेवाधिकरणत्व घटं प्रति। 'अलंकृतार्थसघात' इति हि काव्यस्य स्वरूपलक्षणम्। अभिकरण- योजनया पुनरस्य कलान्तराभ्या मूर्तिचित्राभ्या व्यवच्छेदा। उक्तं च पूर्वमपि 'राधायते काव्यकृष्णे भाषव केवले'-ति ॥। १३५ ॥ I Grammarians have so many conception about 'Śabda.' To Patañjalı Sabda is an utterance. To Bhartrharı it is but soul. It is both utterance and soul to Nagesa

१. काव्यप्रकाशमड्गलकारिकाया नवरसरुचिरामिति पदे नवरसीति प्रयोगो नवशब्दस्य नवीन्वपरत्वमप्यादाय परिहरणीय।। अत एवास्माभिरत्र 'नवीनतम-नवरसी'-ति साकूतमुच्यते। २ सहस्रनदी कीटविशेष: कनखजूरेति गोजरेति कािरेति व देशभाषाप्रसिद्ध: ।

काव्यश्वस्य व्यापि २०५

and Mandan Mishra, etc Therefore its nature is some what mixed one To rhetoricians word is but subje- ctive even it may be utterance or soul or something else. II. See skt. gloss on both these Kārıkās [K. 135 ]

इदानी काव्यस्य सवंकविसाधारण ब्रह्मनुल्य व्यापकत्वमुपपादयाम :- वाक्यज्ञानानि भिद्यन्ते वाक्यानि च सुमेधसाम्। किन्तु काव्यं सदा तिष्ठत्येकरूपं कवौ कवौ ॥१३६॥

Just like Brahman Poetry is only one and that 1s common to all the poets 136 Concepts of sentence differ and differ the sentences too from poet to poet but the poetry remains unchanged and in the same shape in each and every poet, all the tme. वाक्य नाम योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्त क्रियान्विताना कारकाणा- मभिसम्बद्धः समुच्चय । तद्यथा-"वाक्य स्याद् योग्यताकाङक्षासत्ति- युक्त. पदोच्चय" इति विश्वनाथ,

साकाड्क्षावयव भेदे परानाकाड्क्षशब्दकम्। कर्मप्रधान गुणवदेकार्थं वाक्यमुच्यते।। इति च वाक्यपदीयकारो भगवान् भर्तृहरि.। तत्र आकाङ्क्षा प्रतीतेरपर्यवसानम्। तच्च जिज्ञासारूपम्। आसतिश्च बुद्धेरविच्छेद।। स च कालाधिक्यव्यवहिति- व्यवच्छेदलक्षणः। ततश्चाकाडक्षायोग्यतयो। पदोच्चयधर्मत्वमोपचारिकम्, आकाड्क्षाया आत्मधर्मत्वात्, योग्यतायाश्चार्थधर्मत्वात्। आकाडक्षा चात्र पदार्थविषयिणी। ततो न भर्तृहरिणा विरोधो वाक्यस्य निराका- ङक्षत्ववादिना। तच्चेद वाक्य पदघटितम्। पदानि च प्रतिभाष भिन्न- भिन्नानि। ततश्च वाक्यानामपि भिन्नत्वम्। तेन च तद्विषयकाणा ज्ञानानाम्। एव सत्यपि यत् काव्यं तत् सवंत्रापि निर्विभेदमेव, एकमेवा- द्वितीयमेवेति सुमेधसा काव्येभ्य: प्रतीतचरम् ॥ १३६॥

२०६ काव्यालकारकारिका [१३७]

संवादतत्वं बुद्धीनामेव काव्यात्मना स्थितम्। भाषाभेदेन वाक्यस्य ज्ञाने वाक्ये च तत् कथम्॥१३७।। 137. The correspondence lies in the concepts only, which is itself poetry It is not possible in the concepts of sentences and in the sentences themselves, as the language of each poem may differ [ For example ]

अत एव बुद्धिसवादकथा कवीनाम्। तथा ह्यानन्दवधने- सवादास्तु भवन्त्येव बाहुल्येन सुमेधसाम्। नैकरूपतया सर्वे ते मन्तव्या विपश्चिता॥ सवादो ह्यन्यसादृश्यं तत् पुनः प्रतिबिम्बवत्। आलेख्याकारवत् तुल्यदेहिवच्च शरीरिणाम्॥ तत्र पूर्वमनन्यात्म तुच्छात्म तदनन्तरम्। तृतीय तु प्रसिद्धात्म नान्यसाम्य त्यजेत् कवि:। आत्मनोऽन्यस्य सन्द्रावे पूर्वस्थित्यनुयाय्यपि। वस्तु भातितरा तन्व्या. शशिच्छाय मिवाननम्॥ अक्षरादिरचनेव योज्यते यत्र वस्तुरचना पुरातनी। नूतने स्फुरति काव्यवस्तुनि व्यक्तमेव खलु सा न दुष्यति॥ यदपि तदपि रम्य यत्र लोकस्य किचित् स्फुरितमिदमितीय बुद्धिरभ्युज्जिहीते। अनुगतमपि पूर्वच्छायया वस्तु ताहक सुकविरुपननिबध्नन् निन्दयता नोपयाति। इति। परस्वाऽडदानेच्छा-विरत-मनसो वस्तु सुकवेः सरस्वत्येवैषा घटयति यथेष्ट भगवती।। इतिच।

उक्त च राजशेखरादिषु चास्य बहुधा वितान इति। असौ च सवाद. काव्यस्य प्रतिकवि भिन्नत्वेऽप्यभिन्नता न न द्योतयति। इदमेव हि सादृश्य यत् तद्दिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम्। भूयोधमँवत्त्व च नान्यत, ऋते अभेदात्। ततश्च भिन्नत्वेऽप्यभिव्यकेः काव्यत्वमेकमेव

काव्यत्वस्य व्यापि: २०७

प्रतिकवि, शुद्धवस्त्रवत् प्रति रञ्जकम् । सति चैवं वाक्यज्ञानमपि काव्याद् भिन्नमेव, यथा वाक्यम्। अनुवादेष्वपि पदश्रुतिपरिवर्तनेन वाक्यानि भिद्यन्ते तिष्ठति च तेषु काव्यमेकमेव। ततश्च न वाक्यं, न वा वाक्यज्ञान यदुत काव्यम्, अपितु कविबुद्धिरेव तत्, तत्रैव सवादस्य सभवात् ॥ १३७ ॥

अत्रैवोदाहरणम्- मुखे पद्मत्वधीः काव्यं सा च कस्य न विद्यते। भारतीयस्य यद्वापि विदेशस्थस्य सत्कवेः ॥१३८॥

138 'The concept 'face is lotus' is poetry, and this is common to all the poets Indians and Foreigners, if he has an excellence

एतद्धि 'मुख पद्मम्' इति वावयादपि प्रतीयते, 'मुख कमलम्' एत- स्मादपि, 'आनन नलिनम्' इत्यस्मादपि च। एषु त्रिष्वपि वाक्येषु भिन्नत्व स्पष्टमेव, ततश्च तेषा ज्ञानेष्वपि। यश्चैषामर्थः स त्वेकरूप एवेति भिन्नैव कथा। वाक्य वाक्यज्ञान चात्रोपादीयेते, न तु वाक्यार्थः। सा चेय मुखे पद्मत्वधी कस्माच्चिदपि वाक्याद भवेत्, नास्ति तत्र काव्य- त्वच्युतिः । वाक्यान्तरवद् भाषान्तरमपि देशदेशान्तरीयमत्र नापकारकम्। भावरूपस्य काव्यस्य सर्वत्र समानत्वात् ॥ १३८ ॥

Here lotus represents every charmful thing sımiler to the face. Hence moon too may be chosen. Foreigners may choose something else familiar to them. However in every case the excellence will invariably he expressed And there does our poetry stand. Consequently poems ma differ but poetry survives same. [ K. 138 ]

२०८ काव्यालंकारकारिका ।१३९]

तहिं किंकृतो भेद इति चेदुच्यते- रूपकादेस्तु भेदेन भेद: काव्येषु दृश्यते। स धर्मैक-कृतो धर्मी त्वेकरूपः कवौ कवौ ॥१३९॥ The reason of difference in poems 139 The difference between poems is comprehended due to the difference in figures of speech like Rūpaka and others. But that is in only qualities rupaka, etc and not in the qualitied which remains with oneness every where. रूपकं नाम उपमेयानुयोगिक उपमानप्रतियोगिकश्च चमत्कारी आरोप।। आदिपदेनोपमादयो ग्राह्या। ननूपमाया। प्राथम्येन गणन सर्वत्र लब्धप्रसरम्, अत्र योयमेतद्विपर्यासस्तत्र को हेतुरिति चेदु्भटादिषु रूपकस्यैव प्राथम्येन गणनस्योपलम्भान्न दोषः। एवं च काव्येषु दृश्य- मानो भेदो रूपकादिहेतुक, न तु वस्तुगत । व्यपदेशशचात्र तन्मूलको तद्यथा रूपक-काव्यमिदस्, उपमा-काव्यमिदम्, समासोक्ति-काव्यमिदम्, स्वभावोक्ति-काव्यमिदम्, रस-काव्यमिदम्, ध्वनि-काव्यमिदमिति। तेषु हि विद्यत एव रूपकादि- जनितोऽलभावः। इत्थमेषु धर्ममात्रकृतो भेद., न तु स पारमार्थिकः, धर्मिणि तस्यैकमात्ररूपतयावस्थानात्। तदेवोक्त 'स धर्मैककृतो धर्मी त्वेकरूपो हि सर्वत' इति। इत्थं सर्वोऽपि कविर्विश्वकविः। वक्तव्यवस्तुतारतम्येन पुनस्तेषु तारतम्यम्, यदुत कश्चित् कविः, कश्चिन्महाकवि, कश्चित् सारस्वत- रकवः, कश्चित् कविराजः, कश्चिच्च राष्ट्रकविविश्वकविर्वे-ति। यन्मूल- कमेषा तारतम्य तत् प्रातिभ ज्योति. सारस्वतमाराधनं च व्युत्पत्ति- रूपम् ॥ १३९॥ This way we have discussed about the 'Kavya-pra- kāśa=Kāvya which ıs but Prakāsa or Paramaśiva of

साहित्यशब्दार्थंः

śarva philosophy after whom Mammata has named his rhetoric work 'Kāvyaprakasa'.

साहित्यशब्दार्थ: ननु साहित्यदर्पण-साहित्य सारादिषु काव्यप्रकाशादिप्रयुक्त काव्यपदम- पहाय यदिदं साहित्यपदं परिगृहीत तदर्थस्य साहित्यतत्त्वस्य काव्ये कोहशं नु स्वरूपमिति जिज्ञासायामुच्यते- धर्माणां धर्मिभि: सार्ध, धर्माणां धर्मिणां तथा। परस्परं च सम्बन्धः काव्ये साहित्यमुच्यते॥१४०॥ भक्त्या काव्यं च साहित्यं, काव्यशास्त्रं तु दर्शनम्। 'साहित्यनिद्या'-शब्दस्तु द्वितयेऽपि प्रयुज्यताम् ॥१४१॥

Sāhitya The poetry is discussed in pinnacle. Now we under- take another importent term='Sahitya' and define it logically. 140. The threefold co-relation in poems may be called sahıtya- 1. Of qualities with qualtied, 11. Of qualities with quaeities themselves, and 111. Of qualitied with qualitied themselves [ Hence only relations may be called by 'Sahitya' word, owing to its etymological analysis. It sould not be taken as an abstract noun. ] 141. Seconderily poems too may be said as Sahitya, but the poetics and dramaturgy may never, as these are philoso- phies or grammars of the poetry and poems as well as of Dramas. For both [poems and drams and the poetics and dramaturgy ] 'Sāhîtyavidya' term would be suitable most.

२१० काव्यालंकारकारिका [१४०-१४१]

I. The term 'Sahitya' has its long history behind it. In the Sahitymimamsa ( SM. ) of unknown writer only first eight grammatical elements, enumerated by Bhoja, have been accepted as Sahitya and remaining four as their ornamentation. उक्तमेव १८ कारिकावृत्तौ समासेन किमिद साहित्य नाम। तदेवाऽन सप्रमाण व्यासेनोपस्थाप्यते शिष्यजनव्युत्पत्तये। तथा च कृत्तद्धित- समासेभ्य: सम्बन्धाभिधान भावप्रत्ययेनेति नियमात् समासयुक्तात सहित- शब्दाद् भाववचनस्य ष्यत्रो योगेन निष्पन्न. साहित्यशब्द. सम्बन्धवचनः । काव्य च न सम्बन्धमात्ररूपमिति काव्यस्य साहित्यपदवाच्यत्व प्रतिहत- प्रवृत्तिकम्। सम्बन्धाश्चेमे त्रिस्कन्धा। स्कन्घेषु च प्रत्येकं चतुरात्मा। यदुक्त भोजराजमुपजीव्य भावप्रकाशने महामतिना शारदातनयेन- सम्बन्धो द्वादशविधः स्मृत शब्दार्थयोबुंधः१॥ इति, द्वादशघा सम्बन्ध शब्दस्यार्थस्य यः स साहित्यम। त्रिस्कन्धः स चतुर्भिभवेच्चतुर्भिश्चतुर्भिश्च॥ इति,

प्रथम :- 'वृत्तिरविवक्षा तात्पर्य-प्रतिभागाविहोदितौ। इति, द्वितीय :- 'ततो व्यपेक्षा-सामर्थ्याऽन्वयश्चकार्थभावना।। इति, तृतीयश्च-दोषहानं गुणादान तथालकारयोगिता। रसावियोग'इत्येते सम्बन्धाः कथिता बुधः॥ इति। एतेषु प्रथमेष्ावेव साहित्यम, परे चत्वारस्तु तत्परिष्क्रियेति तु साहि- त्यमीमांसाकारः। यदुक्तमेतेन- वृत्त्यादीनां समष्टि स्यात् साहित्यं, तत्परिष्कृतिः। दोषत्यागो गुणाधानमलकारो रसान्वय ॥। इति ॥

१ .- २. भावप्रकाशस्य ६.१५४-५५ पृ० १४५ ब० स० ।

साहित्यशब्दाथं: २११

एतेषु १. वृत्तिः अभिधेति शृङ्गारप्रकाशे भोजराजः, 'वृत्तिः पदानां व्यापारः पदार्थप्रतिपादने' इति च साहित्यमीमासाकारः। २. विवक्षा शब्देष्वर्थेऽभिधानदानाभिप्रायः। विवक्षात। कारकाणि भर्वन्ति 'अक्षान् दीव्यति, अक्षर्दीव्यती'-ति। इति भोजराजः, 'विवक्षा वक्तुमिच्छा स्यात् समसंक्षिप्तविस्तृतैः, शब्दैरर्थस्ये'-ति च साहित्य- मीमासाकार:।

३, तात्पर्यं 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ'इति। तच्च वाक्य एवेति भोजा, 'वतंते यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति स्थितिः'इति च साहित्य- मीमांसाकार।। ४. प्रविभाग: पदे, वाक्ये, प्रबन्धे वास्येतावतः शब्दस्यायमर्थोऽ- स्मिन्नर्थे चायमेतावच्छब्द इति शब्दार्थयोमिथः सम्बन्धिता पृथवत्वे- नावधारणम्' इति भोज:, 'एतावतोरऽर्थभागस्य स्यादियान् शब्द इत्ययम्, प्रविभाग' इति च साहित्यमीमासाकारः। ५ व्यपेक्षा उद्भूतसम्बन्घव्यतिरेकाणा पदार्थानामितरेतरं प्रत्या- काङक्षा। यथा देवो वर्षतीत्यादौ सन्निहितस्य, प्रविश पिण्डी गृह भक्षयेत्यादो च व्यवहितस्य सा' इति भोज:, 'परस्पर पदार्थानामाकाड्क्षा स्याद् व्यपेक्षणम् इति च साहित्यमीमासाकारा। ६ सामथ्यं व्यपेक्षावता पदार्थानां मिथ :- सम्बन्धिरूपता' इति भोज, 'सामथ्यं च पदार्थानां भवेत् सम्बन्धिरूपता'इति च साहित्य- मीमासाकृद। ७. अन्वयो नाम अहानिर्व्यपेक्षा व्यतिषङ्ग' इति भोजः, 'परस्परस्य त्रथन पदार्थानामिहान्वय।' इति च साहित्यमीमांसाकृत्। ८. एकार्थीभावः व्यपेक्षावतां समर्थानामन्वितार्थानां च पदार्थानां तिलतण्डुळवत्, नीरक्षीरवत् पांसूदकवच्च यर्दावभागेन भवनं सा' इति

२१२ काव्यालंकारकारिका [१४०-१४१]

भोज:, 'एकत्वसम्पत्तिरेकार्थीभावन विदुः'इति च साहित्यमीमांसाकृत्" एतच्च सर्व सगृह्यते शारदातनयेन-२ १. वृत्तिस्त्रिधा पदार्थेषु पदानामुच्यते बुधैः। अभिधा लक्षणा गौणी।। इति, २. शब्दार्थयो: समन्यूनाधिकताभेदतस्त्रिधा। विवक्षा सा तु सन्दर्भे कविभिस्तु नियम्यते ॥ इति, ३. वाक्यार्थ प्रति शेषत्वं यत् स्यादुच्चारणस्य तु। तत् तात्पर्यम्।। इति, ४. अर्थस्यैतावतः शब्द एतावानलमित्ययम्। प्रविभागोरऽर्थभागेषु शब्दभागविभागता।। इति ५. सा व्यपेक्षा पदार्थानामाकाङक्षा या परस्परम्। ६. या च क्रियाकारकादिभावेनान्वययोग्यता। वाक्ये पदपदार्थाना तत सामर्थ्यमितोरितम् ॥। इति। ७ परस्परस्य ग्रथन पदानामन्वयः स्मृत। स नीरक्षीरवत् क्वापि तिलतण्डुऊवत् क्वचित्। पासूदकवदन्यत्र दृश्यते बहुधान्वयः ॥ इति।

८. अविभागेन भवनमेकार्थीभाव इष्यते 3मुक्तक युगल चैव सन्दानितकलापके। सघात-कोशौ प्रकरण प्रबन्धश्च तत् समम् ॥ इति च।

१. सर्वेषामेषा सन्दर्मा अस्माक 'साहित्यसन्दर्भा' इति ग्रन्थे दत्तपूर्वाः । २. ावप्रकाशे ६.१५८, १६४, १७९, २१०, २१६, २१७, २१८-२० कारिकाभि.। ३. पद्यमिदमस्माभिविरचितम्। अत्र द्वाभ्या चतुष्पदीभ्या युगलम्, तिसृभि। सन्दानितकम् चतसृमि: कलापकम्, एकप्रघट्टतत्मक विस्तृतं वाक्यं सघातः, कोशो द्विविध नानवाक्यापसग्रहात्मा, नानाप्रघट्टबन्धात्मा चेति, कोश

साहित्यशब्दार्थ: २१३

एवं व्याख्याता अष्टी सम्बन्धा । ये चार्वशिष्टाश्चत्वारस्तेषु रसे निरूपितपूर्वः अलकारपदेनोपमादयोऽत्र विर्वाक्षिताः। तेऽपि प्रायेण निरूपितलक्षणा एव। गुणदोषौ पुनर्नचिरादेव वक्ष्येते। स एष विस्तर: संवादिनामाचार्याणां साहित्यतत्त्वविषये। कुन्तकः पुनरन्यथावादी। तन्मते वाचकस्य वाचकान्तरेण, वाच्यस्य च वाच्यान्तरेण यः परस्परस्पर्धी न्यूनाधिकभावाडक्लुषितः सम्बन्घः स साहित्यम्'। यदुक्तमेतेन- शब्दार्थौ सहितौ वक्र-कवि-व्यापारशालिनि। बन्धे व्यवस्थितौ काव्य तद्विदाह्वादकारिणि॥ शब्दो विर्वक्षितार्थैक-वाचकोऽन्येष सत्स्वपि। अर्थः सहृदयाह्लादकारि-स्व-स्पन्द-सुन्दरः॥ साहित्यमनयोः शोभाशालितां प्रति काप्यसो। अन्यूनाऽनतिरिक्तत्व-मनोहारिण्यवस्थितिः१ ॥ इति। अस्मन्मते पुनः व्याकरणमिद यदष्टौ सम्बन्धा। तच्च सर्वविध- वाड्मयसाधारणमिति न काव्यमात्रनियतम्। ततश्च धर्माणामलभावजनकानां तत्त्वानां धर्मिभि. सह य: सम्बन्धः, यश्च धर्माणा धर्मैः धर्मिणा च धर्मिभि सम्बन्धस्तत्त्रितयमपि साहित्यपदेन काव्ये व्यपदेष्टुमुचितम्। धर्मी चात्र चमत्कार्यर्थबन्ध एव ज्ञानात्मका। य इमेऽलंभावजनका धर्मास्ते काव्य एव तिष्ठन्ति न काव्यशास्त्र इति काव्यमेव वस्तुतः साहित्यपदव्यपदेश्यम, न काव्यशास्त्रम्। ननु सम्बन्धपरं साहित्यपद सम्बन्धिरूपेणार्थेन कथकारमभिन्नार्थकं स्यादिति चेद् अर्शआदित्वात, उपादानलक्षणया वा कुन्ता प्रविशन्ती- तिवत् इति गृहाण। तदुक्त 'भक्त्या काव्यं च साहित्यमि'-ति।

एव प्रबन्धमध्ये नानाविधोद्यानसलिलक्रीडादिभियुक्तः सन् प्रकरणम्, प्रकरण- समूहरच प्रबन्ध इति भावप्रकाशनत. स्पष्टम्। बडौदासस्करणस्य १५१ पृ० । १. वक्रोक्तिजीवितस्य प्रथम उन्मेषे।

२१४ काव्यालकारकारिका [१४०-१४१]

साहित्यविद्याशब्दः पुनः काव्य काव्यशास्त्र चेति द्वयोरपि कृतेऽ- प्रतिहतगतिकम्, साहित्ययुक्ता विद्या, साहित्य प्रतिपादयित्रो विद्या चेति व्युत्पत्तिद्वयेन। अयमत्र निगलितोऽर्थः । काव्ये हि त्रिविधा उक्ति: १ वक्रोक्ति:, २. स्वभावोकि: ३. वस्तूक्तिश्चेति१। तत्र रूपकाद्युक्तिर्वक्रोकि., माधुयं- प्रसादाद्युकि: स्वभावोक्ति, विभावाद्युक्तिश्च वस्तूक्तिरिति। तत्र "मुख- कमलम्' इत्यत्र धर्मा रूपक माधुर्यं प्रसादश्च, धर्मिणो च द्वो मुख कमल चेति। अत्र रूपकप्रसादमाधुर्याणां ज्ञानात्मकाभ्यां मुखक्रमलरूपकाव्या- त्मकधमिभ्यां यः सम्बन्ध स प्रथमं साहित्यम, रूपकप्रसादमाधुर्याणा च परस्परं यः सम्बन्धः सद्वितीयं साहित्यम्, तृतीय च साहित्यं मुख- कमलयोः। एवमत्र त्निविधमपि साहित्य कृतपदम्। तत्र चान्त्भूतं भोजराजादीनां साहित्य द्वादशसम्बन्धात्मकम्। तथाहि प्रथमेऽष्टी सम्बन्धा धर्मिभि: धर्मिणां साहित्येऽनतर्भूता, चरमाश्च चत्वार। प्रथम- द्वितीययो।। ततश्चाहत्य त्रिविधमेव साहित्यमत्र प्रतिष्ठितम्। यच्च कुन्तकस्य साहित्यं तदपि नातिवत्ततेतमामस्माकमलभावरूपमलङ्कारत- त्वम्। तथाहि वाच्यस्य वाच्यान्तरेण वाचकस्य च वाचकान्त- रेण या परस्परस्पर्धितामयः सम्बन्ध. सोऽलभावरूपालंकार- तत्प्रभवान्यतररूपत्वाद् विलीयतेतमामस्माकमेव प्रथम-द्वितीययो: साहित्य- भेदयोः॥१४०-१४१॥ Following 1s the classified description of all the twelve elements called Sahıtya- Group A I. Vrttı Bhoja=Abhidha or expression SM .= Function of words to denote meaning. ŚT .= -do- १. प्र० अत्रंव प्रथमकारिकोपस्कारकारिका ।

The term Sahıtya

II Vıvaksā Bhoja=Speaker's notion to relate and shape the mean- ings in perticular way. S .= Skeaker's will to narrate the meaning briefly or elaborately. ŚT .= -- do-

III Tātparya Bhoja=The meaning ultimately aimed to be expresed

in sentence SM .= -do- ŚT= -- do- IV. Pravıbhāga Bhoja=The division of meanings in word, in sentence or in book like 'This much portion of meanings is meantfrom this much group of words. SM = -do- ŚT .= -do-

Group B V. Vyapepkşā Bhoja=Dependence of meaning on another one SM .= -do- ŚT .= -do-

VI. Samarthya Bhoja=Fitness for relation. SM .= -- do- ŚT .= -- do- VII. Anvaya Bhoja=Relation of meanings. SM .= -do- ŚT .= -do-

काव्यालकारकारिका [१४०-१४१]

VIII. Ekārthībhāva Bhoja=Completeness of the syntictical meaning. SM .= -do- ŚT .= -do-

Group C

IX Rasa=As connotated in the gloss of K 101 X Alam kara=Simile etc XI Guņa=Slesa, Prasāda etc. XII. Adosa=Flawlessness. =Bhoja, SM and ŚT. For detailad studay one may see my book 'Sahıtya- sandarbhah' in samskrta II. It may be noted here that by this new definition of ours every aspect of all these different rhetoricians for 'Sāhitya' is covered III. The term Sāhıtyvidyā 1s already used by Rājaśekhara ın hıs Kāvyamīmāmsā, however it 1s confined upto poetry and drama only and does not cover the rheto- rics too. Eventhough scholars take it in the sense of poetics and dramaturgy also [ K. 141 ] The group of qualities and qualitied and the order in their concurrence :

Ī Old record : Anandvardhana [ DH 2-6 Km. ] proclaimes the Sımile and Super imposition etc. are equal to the necklace and brace- lets etc. in a body. Accordingly the figures of speech seem to be attached to the poem after it is composed, and, their exis- tence is but superfluous or only of outer or, overt nature. On the other hand Kuntaka shouts just contrary to Anandavrdhana. To hım Alamkāra is the primary, unavoidable and most essen-

शब्दशक्तय। २१७

tial entity of poetry and no poetry can do without it. [ VJ. 1.6] Mammata chooses mid-way and gives no stress on the clarity of Alamkāra. [ KP 1 ] All the same he admits the said equa- lity with bracelet and necklace etc. of Alamkara [ KP 8 2] Jagannatha neglects both Alamkāra and Guna in his definition of poetry and refutes them very strongly. In his viewpoint Alamkara is an outer thing like necklace and it is not a limb of poetic body To hım Gunas in rasa have no existence at all. This way rhetoricians differ in their opinions about the order in concurrence of qualities and qualitied Now what one should be known as the final stand ? काव्येन रूपकादिसम्बन्धः ननु रूपकादीना ध्वन्यालोके 'अङ्गाश्रितत्व" कटकादिदृष्टान्तेन साघितम्, साधित च तदेव काव्यप्रकाशे हारादिद्ृष्टान्तेन१। ततश्च रूपकादीना विच्छित्तिविशेषाणा प्राचामलकारत्वेनाभिमताना स्थितमेतेन दृष्टान्तद्वयेनागमापायित्वम्। कुन्तकश्चान्यथावादी 'सालकारस्य काव्य ते'-ति। पण्डितराजेऽपि 'गुणालकारयो शरीराऽघटकत्वमेव'। एवं विभिन्नासु प्रतिपत्तिषु का नु भवता प्रतिपत्तिरिति प्रश्ने ब्रूमहे- भृषा लावण्यमङ्गानि देहे स्युः क्रमिकाणि हि। प्रतिबिम्बे परन्त्वत्र युगपज्जन्मता स्थिरा ॥१४२।। To me 142. The lustre, the elegance and the limbs may come one by one in human body, but in its adoptation in mirror they take symulteneous birth invariably.

१. 'अङ्गाश्रितास्तवलकारा मन्तव्या। कटकादिवत्'-इति ध्वन्यलोके द्विवीय उद्द्योते। २. उपकुर्वन्ति त सन्त येऽङ्गद्वारेण जातुचित्। हारादिवदलकारास्तेऽनुप्रासोपमादय. । काव्यप्रकाशे ८उ० ॥

२१८ काव्यालकारकारिका [१४३-१४४]

भूषेत्यादिकम्। क्रमिकाणि पूर्वमङ्गानि पश्चात्तु भूषादिकमिति क्रमेणाङ्गानि स्युरिति योजना। दृष्ठान्ते पुनः क्रमो न भवति ॥ १४२॥ सामाजिकस्य हुल्लेखां यदा काव्यं वगाहते। तदौपम्यादयोऽप्यत्र जायन्ते सममेव हि॥१४३॥ 143 Likewise when the poetry ascends the heart of an enjoyer, figures of speech like simile too emanate with poetry [ and not afterwards ] समनन्तरोक्तेन प्रतिबिम्बदृष्टान्तेन स्थिरमेतद् यत् काव्य तदलंकार- श्चेत्यनयोः समवायित्वमेव, न सयोगित्वम्, न वा पृथकस्थितिकत्वम्। ननु 'सामाजिके प्रतिबिम्बदृष्टान्तो युक्त, कवौ पुनः 'उत्पन्न द्रव्य क्षण निर्गुणं निष्क्रिय च तिष्ठती'-ति जातितो' गुणादीन् धर्मान् पृथक् साधयि- तुमवश्यमुपेयेन न्यायेन तिष्ठेदेव काव्य क्षण निरलकारमेवे'-ति चेन्न्याय- स्यास्य वस्तुसामान्यपरीक्षणमात्र-सगतत्वम्, न तु वस्तुविशेष-परीक्ष- णोपयोगित्वमपि। यथा चैतत् तदुपपादयामोऽग्रिमेण सन्दर्भेण। ततश्च जातिजातिमन्न्यायोनादरणीय, न तु गुणगुणिन्यायः ॥१४३॥

यथा हि सुन्दरे देहे निर्वाच्ये भूषणादिकम्। अक्गभावं व्रजत्येव, काव्ये साम्यादयस्तथा ॥१४४। 144. As, in the definition of beautiful figure the qualities are counted invariably, likewise the figures of speech like Sımıle and qualities like Madhurya [ would invariably be counted ] in the definition of Poetry. एतेन 'रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यमि'-ति काव्य लक्षयित्वा शब्दार्थविशेषयुग्मस्य काव्यतावादिन. प्राचः प्रत्यास्याय 'लक्षणे गुणा- लकारादिनिवेशोऽपि न युक्त' इत्यारम्भ 'शौर्यादिवदात्मधर्माणां गुणानां १. जाविहिं द्रव्येन सहैवोत्पद्यते, ततः पश्चादागन्तुकेम्यस्तस्या: पार्थक्यम्।

काब्धधर्मा २१९

हारादिवदुपस्कारकाणामलकाराणां च शरीरघटकत्वानुपपत्तेश्चे'-ति यावत् प्रागल्भीमुपजग्मिवान्' रसगङ्गाधरकारो भग्नफणः ।

ननु 'उदितं मण्डल विधो.' इत्यत्र २दण्ड्यभिमते काव्ये उभामहाद्य- भिमतगुणालकाराभावदर्शनादकाव्यत्वप्रसक्तिः, अस्ति चात्र काव्यत्वम्, चमत्कारस्य सत्त्वादिति चेद उच्यता 'किमत्र चमत्कारकारणमि'-ति। ननु 'प्रतीयमाना दूत्यभिसारिकादिव्यवहारसम्पदत्र तदि'-ति चेद्, हन्त सेवास्माकमलकार 'ये च भेदकास्ते कलायामलकार' इति सिद्धान्ति- तत्वात्।

ननु 'युक्तवादिनस्तहि वय काव्यलक्षणे रमणीयतामात्रमाददाना1, प्रत्याचक्षाणाश्च प्राचीनाऽडचार्याभिमततथाविधगुणालङ्कारादिनिवेशमि'- ति चेत्, सत्यम्, मार्गस्था भवन्तः, किन्तु विप्रलब्धाः शरीरात्मदृष्टान्तेन दाशनिक-वेशरथ्या-सप्रवेशराभसीनिपुणेन। कथमिति चेद् कारणद्वयेन। अलङ्ारतत्त्वस्योपमादिमात्रपर्यन्तसकोच-तिरस्कारेण, दृष्टान्ते चैतन्य- तत्त्वनिवेशेन च। निवेशनीयमेव चेद् दष्टान्ते किचित् तहिं निवेश्यता नाम

१. रसगङ्गाधरस्य काव्यलक्षणप्रस्तावे प्राचीनान् प्रत्याचक्षाणः । २. काव्यादरशे (१।२४४ ) दण्डी- 'गतोऽस्तमर्को मातोन्दुर्यान्ति वासाय पक्षिणः। इवीदमपि साध्बेव कालावस्थानिवेदने ॥ इति साधुत्वमत्र पश्यति साधयति च काव्यत्वम्। स्पष्ट च तत् 'सन्ध्या प्रवत्तते' इति वाक्प्रयोगात्। ३. भामह पुनर्दण्डिनो 'गवोऽस्तमर्को माती'-त्यादिनि वचने काव्यत्वाभाव साधयति। गतोऽस्तमर्को भातीन्दुर्यान्ति वासाय पक्षिणः । इक्येवमादि किं काव्यं वार्वामेना प्रचक्षत ।। इति ब्रुवाण: काव्यालकारे २।८७ कारिकया।

२२० काव्यालंकारकारिका [१४४]

सौभाग्य-लावण्याभिजात्यादयो' धर्माः, वक्तव्य च लावण्यवति शरीरे लावण्यमेवात्मेति। अस्ति च ध्वनिप्रस्थानपरमाचार्यस्य तथा प्रतिपत्तिः 'प्रतीयमानमर्थं लावण्येनोपमिमानस्य'२। समवेत हि लावण्य शरीरेण। चैतन्यरूपमात्मतत्त्व पुनः सयुक्तमेव, न तु समवेतमिति तस्य द्रव्यत्ववा- दिनामनुरोधा, द्रव्ययो: परस्पर सयोगातिरिक्तस्य सम्बन्धस्यासभवात। सन्ति च काव्यधर्माः काव्यममवायिनः। तत कीहशो नु समवायिभ्यः सयोगस्य दृष्टान्तः । कि च शौर्यादयो गुणा चैतन्यरूप आत्मनि तिष्ठन्तीति येजभ्युपयन्ति ते परित्यक्तदेहान् आत्मन परिपृच्छन्तु कि नु भवत्सु शौरयमि-ति। अपि शकनुयुर्भवन्तः प्रधानमन्त्रित्वमात्मनो राष्ट्रस्य वोढुम, वोढु वा राष्ट्रपतित्वम्? हन्त निरुत्तरा इमे। किन्नु ते उत्तरेयु करणानाम- पायात्। एव च सयोग एष देहात्मनोर्यंत्र शौर्यादीना प्रतिष्ठा, न तु विश्लेषे। ननु संयोगो गुण।, स च निर्गुणा, कथ तहिं तस्य शौर्यादिमत्त्वम् इति चेदास्तां तहिं सयोगिनोरनयो शौर्यादयः, देह आत्मा चेति द्वयोरपि द्रव्यत्वात् संभवत्येव शौर्यादिगुणाऽडश्रयत्वम्, इदमेव च द्रव्यत्वं यद गुणा- श्रयत्वस्। तदित्थमागत गुणानामपि शरीरधर्मत्वमेव, परिहृत चात्म- मात्रवृत्तित्वम्, प्रचुरप्रचारम्।

कि च न्यायविदो भवन्त । भवन्त एव विचारयन्तु कुत्र नु काव्य- त्वम्, शुद्धे वा शब्दार्थयुग्मे सुन्दरे वा। सुन्दरे चेत् किन्नु तत्र सौन्दर्यं- साधनम्। साधन विना साध्यस्याशक्यनिष्पत्तिकत्वात्। अत एव रम-

१. अत एव कुन्तको वक्रोक्तिजीविते- प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वसित वाणीषु महाकवीनाम्। यत् तत् प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाड्गनासु ॥। इत्ति लावण्योपमा न्यक्कृत्य सौभाग्थोपमा योजयति १।३३ कारिकावृत्तौ ।। २. ग्वन्यालोके १।४ ।

काव्यधर्मा २२१

णीयतामात्र निवशेयन्ति काव्यलक्षणे लक्षयन्ति च तां लोकोत्तराहलाद- जनकज्ञानगोचरत्वत्वेन। अकाव्यात् काव्ये समुपलभ्यमानो योऽय ताहश- ज्ञानगोचरत्वरूपो विशेषस्तत्र कि नुमूलमिति पृष्टा कि नु ब्रूयु: श्रीम- न्तोऽपि तत्कारणीभूतमलभावापरपयायमलकारमन्तरा। अत एव युक्त- भाषी तत्रभवान् कविताकामिनीकुन्तलः कुन्तल कुन्तकापरनामधेय: 'सालकारस्य काव्यते'ति ब्रुवाण. समाद्रियमाणश्च वक्राक्तिरूपेण अलका- रेणानेन काव्यस्य कृत्स्नानपि शोभाधायिनो धर्मान्। एवं सति तत्रव पततु भवता परश्वधो ये हि अलकारतावच्छेदकावच्छिन्नत्व रूपकादिब्वेव सकोचयन्ति। ये पुनरलभावापरपर्यायमलकारमामन्वते ते पुनर्विचराम एव घण्टापथे वयम्, अस्मत्तुल्यधर्माणो दण्डि-भामहोद्भट-वामन- कुन्तक-भोजराजादयश्च। ततश्चासदशमिद यद् ध्वनिपञ्जरशुकर्मेवाविभिर- प्यार्यप्रभृतिभिरुदारद्दशामपि जरत्तराणा महत्तराणा चैकपद एव न्यक्कारो दण्डिप्रभृतीनाम् ॥ १४४॥

उक्तमेवार्थमुपपादयामोऽग्रिमाभि. तिसृभि. कारिकाभि :- अ सुन्दरस्य शब्दार्थ-द्वन्द्वस्यात्र न केनचित्। काव्य वं मन्यते, यस्य मन्यते सुन्दरं हि तत् ॥१४५॥ सुन्दरस्य च सौन्दर्य बिना हेतुं न संभवेत्। हेतुश्च तत्रालंकार: कोडसौ यस्तं निवारयेत् ॥१४६॥ काव्यस्य लक्षणे आचामलंकार्रा-योजना। नास्ति दुष्टा गुणं त्यक्त्वा गुणी यन्न निरूप्यते ॥१४७॥

And again : 145. By no critic the word, the meaning and the combination thereof admitted as poetry unless they are beautiful. And what is admitted as poetry is beautiful invariably.

२२२ काव्यालंकारकारिका [१४५-१४७]

146. And the beauty of any beautiful is totally impossible if it does not have beautifier. The Alamkara=adequacy is the only beautifier. Now who can avoid it [ while defining poetry ]. 147 Therefore it is not un-correct if the ancient rhetoricians include the ornomentation in the definition of poetry. The qualitied can never and nowhere be defined if the qualities are avoided. गुणमन्तरा गुणिनः निरूपणस्यासभवे तन्त्रान्तराण्यपि संवादभाज्जि यदुच्यत एतैः 'विशिष्बुद्धो विशेषणज्ञानस्य कारणत्वं दण्डस्येव दण्डिनो बोध' इति। एवं हि स्थितमिदं यत् काव्यलक्षणे न ह्येव परिहार्यो रमणीयताया आधायकस्य कस्यचिदवि कारणस्य तत्समुदयस्य वा निवेशः। या च शरीरघटकत्वानुपपत्ति: साप्यनुत्थानपराहता, सुन्दरस्य निर्वचने सौन्दर्य- जनकाना शरीरघटकत्वस्यापरिहार्यत्वात् ॥ १४५-१४७॥ काव्यधर्मा: दोषाभाव-गुणौपम्याद्यलकाराणा काव्यधर्मतया वामनानन्दवर्धना- भिनवगुप्तमहिमभट्टमम्मटादिषु प्रसिद्धेः साप्रत स्व-दर्शने तेषा यत् स्वालक्षण्य तदुपस्थापयितु प्रक्रमामहे। तत्राभावज्ञानस्य प्रतियोगि- ज्ञानाधीनत्वाद् दोषाभावज्ञानाय दोषसामान्य तदभावात्मतया गुण- सामान्य च प्रस्तुवीमहे- दोषगुणौ शब्दार्थ-योजनेऽभ्यासं विना नो पूर्णता भवेत्। अपूर्णतैव दोषस्, तद् दोषाभावश्च पूर्णता ॥१४८॥ Fallacy and quality in Poetry : 148. In the composition of words and meanings no perfact-ness is possible without [ the perfactness in ] practice .. This

काव्यधर्मा: २२३

imperfactness is fallacy or defect and undefectedness 1s perfaction काव्य हि ज्ञानविशेषः । तस्य पतद्ग्रहश्च मध्यमा भाषा। एव च कवि-सविदि प्रकाशित काव्य बहिनप्रकाशनाय प्रतिबिम्बात्मना मध्य- मात्मिका भाषा प्रविशति, तत्प्रतिबिम्ब च ध्वन्यात्मिका वैखरीम्। एव च प्रतिबिम्बस्येद प्रतिबिम्ब यद वैखरी प्रविश्य काव्यात्मना बहि। श्रूयते। ननु कथमुच्यते 'मध्यमात्मिकाया भाषाया यत् काव्य तत् प्रति- बिम्बात्मकमिति, मध्यमायाः सवित्त्वेनैव स्वीकृतचरत्वात्। ततश्च या खलु कविसवित् सैव मध्यमेति संविन्मध्यमाभेदोपन्यास एष स्वोक्ति- विरुद्ध इति। साधु, देवदत्तनामा बालो यौवन यावत् काचिदपि भाषा नाभ्यस्यत्, अनभ्यस्तभाषोऽप्येष लावण्यविलक्षणं मुख चन्द्रतया, आरुण्यदन्तुर करतल च कमलतयाऽमस्त। अभ्यस्तभाषः पुनर्विमर्शमिम हृदय एव जुगुम्फ, प्राचीकटच्च वैखरीद्वारा कालान्तरे। अत्र हृदषये यो बन्धा स मध्यमाभाषात्मक, प्रथम-प्रकाशानन्तरीय. सः। किमत्र प्रतिपत्तव्यम्, ऋते प्रतिबिम्ब-रूपत्वम्। तत्र ज्ञानात्मकयो: शब्दार्थयोर्योजना तदैव पूर्णभावमारोहति प्रवत्तते यदा काव्यसपादने पौन पुन्येन कविः। सेय पौनापुन्यपवित्रा प्रवृत्ति- रेवाभ्यासपदवाच्या। पूर्णभावश्च पूर्णता। सा कार्यमात्रानुमेया तत्त्वा- भिनिवेशिभि: सहृदयै।। अनधिकारिण खल्वत्र ये किलारोचकिन, सतृणा- भ्यवहारिणश्च। अनवद्यसकलावयवतैव हि पूर्णता। तथाच महाकवि :- ता वीक्ष्य सर्वावयवानवद्या, रतेरपि ह्रीपदमादधानाम्। जितेन्द्रिये शूलिनि पुष्पचापः, स्व-बाणसिद्धि पुनराशशसे ॥ कुमारसं०-३॥।

२२४ काव्यालकारकारिका [१४८]

इति देवीवणने। अत्र पुष्पचापस्तत्त्वाभिनिवेशी भावकः । अस्ति च तस्य देवेऽपि स्व-समानधर्मत्वधीः, तत्र च लिङ्ग तद्गता पुष्पेण शूलस्य, देव्या च देवस्य पराभवाशसा। सत्या च सा। अत एव देवोऽपि तथा- भूताया देव्या त्रीण्यप विलोचनानि व्यापारयति-व्यापारयामास विलो- चनानी'ति। अस्ति च विश्वमिद देवस्य काव्यम्, ततश्च देव्यपि कवितासतत्त्वैव। एव बिश्वमूत्तर्भगवत. शिवस्य स्वकाव्यगतां पूर्णता प्रति स्वाभावक्येव रति । तत्र यत् तृतीय विलोचन तत् प्रतिभात्मकमिति महामाहेश्वरस्तत्रभवान् महमाचार्य-

रसानुगुण-शब्दार्थ-चिन्ता-स्तिमित · चेतसः । क्षण स्वरूपस्पर्शोत्था प्रज्ञैव प्रतिभा कवे:॥ सा हि चक्षुर्भगवतस्तृतीयमिति गीयते। येन साक्षात्कारोत्येष भावास्त्रकाल्यवर्त्तिन: ।।'

इति। निर्मिता कविता वीक्षमाण हि विलोचन भावकमेव। अस्ति च तत्र भावयित्री प्रतिभा राजशेखरख्यापिता। अस्ति च देवी वसन्त- पुष्प-मात्राभरणा। रिरक्षिषति सा स्वकीयमव्याजमनोहरत्व देवस्य समोहनाय। त्रैगुण्यस्य देव्येकरूपतया वसन्तपुष्पाभरणानामपि तदभिन्न- त्वात् अनलंकृतत्वमेव च भगवत्या बाह्यैरुपकरणैः । एव च यदिद सर्वावयवानवद्यत्व काव्यस्य सैव तस्य पूर्णता। सा च स्वयप्रकाशा सहृदयानाम्। नास्ति तत्रान्वीक्षिकी-पर्यनुयोगः। अनुभव एव तत्र परमश्चरमश्च। तामिमा पूर्णतामेवारूढ काव्यम् अदोषम्। अपूणता च विकलाङ्गता। सा च व्यक्तमेव दोषः । इदमत्रावधेयम्। भाषा हि कालेन पच्यते। लब्धपरिपाका च भज- तितरा क्षमामर्थप्रकाशनपटिष्ठा क्रमेणेव। ततश्चारम्भे तत्र स्थितैवा- पूर्णता। सा च क्रमेणैव हीयते। परिहोणा च सर्वतोभावेन भजतेतरा

१. व्याक्तविवेकस्यास्मत्सस्करणे पृ० ४५२-५३।

काव्यधर्मा: : गुणदोषौ २२५

पूर्णताम्। एवं च पूर्णता नियतमेव अभ्याससापेक्षा, स्वाभाविकी च अपूर्णता स्वत एव प्रतिष्ठितमूर्त्तिः। ततश्चापूर्णतारूपो दोष एव पूर्वज। सहजो वा, पूर्णतव चानुजाऽडहार्या वा।

यच्च केषाचिद् गुरु-देवता-प्रसादादिना सहसैव प्रसरति वाक्प्रस्वणं तत्त्वलौकिकत्वान्नमस्यमेव। न तद् दृष्टान्तो व्यवहारप्रसिद्ध्यै।

एव च स्थितमेतद् यद् अपूर्णतेव दोषः। स च सहज एव प्रारम्भिके काव्यप्रकाशे ॥ १४८॥

दोष निरूप्य गुण निरूपयितुमुपक्रमामहे- या चैषा पूर्णता सैव गुणत्वेन सुनेर्मता। गुणाभावे च दोषत्वं वामनेन निरीक्ष्यते॥१४९॥

149. This perfection is the only thing which is considered by Bharata as poetic virtue or accomplishment. Just contrary to Bharata an un-accomplishment is a defect in Vamana's viewpoint.

पूर्णतव गुण इत्यस्माकं दर्शनम्। दोषाभावो गुण इति तु भरतस्य । तथा चोक्तमेतेन- गूढार्थमर्थान्तरमथंहीन भिन्नार्थमेकार्थमभिप्लुतार्थम्। न्यायादपेत विषमं विसन्धि शब्दच्युत वै दश काव्यदोषा। ।'इति॥ एते दोषा हि काव्यस्य मया सम्यक् प्रकीर्तिता:। गुणा विपर्ययादेषा माधुर्यौदार्यं - लक्षणाः ॥२ इति च॥

१. मरतनाट्यशास्त्रस्य बडौदासस्करणस्य १५।८८ २. तस्यैव १६।९५ अत्र पाठ :- एते दोषास्तु विज्ञेया. सुरिमिर्नाट्यसश्रया:। एव एव विपयस्ता गुणा काव्येषु कीविताः ॥-इति। १५

१२६ काव्यालकारकारिका [१४९]

अत्राभिनवगुप्त :- 'अथ गुणेषु प्रतिजानीते'-'एषा विपर्ययाद् गुणा भवन्ति, एतद्दोष- विघात एव गुणो भवतीन्यर्थः' । इति।' ननु 'माधुर्यौदार्ययोरेव दोषाभावरूपगुणलक्षणत्वमाचार्यस्याभिम- तमभिनवगुप्तस्य च। यथोच्यतेऽ्रभिनवभारत्याम्- "कमविशेषेण? नेत्याह। माधुर्यम् औदार्य च लक्षणं येषाम इति। एतदुक्त भवति-'एतद्दोषविहीन श्रुति- सुख दीप्रस च यद् भवति तावता काव्य लक्षणयोगा- व्यभिचारीत्युक्तम्"२-इति। तत्र माधुर्यम्- बहुशो यच्छ त वाक्यमुक्त वापि पुनः पुन.। नोद्वेजयति यस्मादि्ध तन्माधुर्यमिति स्मृतम्॥२-इति, ओदार्य च- दिव्य-भाव-परीत यच्छृङ्गाराद्भुतयोजितम्। अनेक-भाव-सयुक्तमुदारत्व प्रकीर्तितम् ॥४-इति, स्वय भरतेनैव लक्षितम्। तत् कथमुच्यते दोषाभावो गुणाना सामान्य लक्षणम् इति'-इति चेद्- युक्तमुच्यते, अश्रुतिसुखत्वम् अदीप्तरसत्व चेति द्वितयमवि दोषः। तदभावश्च काव्यमात्रसाधारण। ततश्च सर्वेष्वपि गुणेषु दोषयोरनयोर- भावोऽपरिहार्य इति मुनेराशय। ये चात्रान्ये दोषास्तेऽप्यनयोरेव गतार्था इति एतदुभयाभावरूपत्वेऽपि परिणतमेव दोष-सामान्याभावरूपत्वमत्र गुणानाम्। अत एव गुणा अपि दोषा इवैव दशैव मुनिनापि गण्यन्ते, न

३. ना०शा०-१६११०४। ४. ना०शा० १६१११०।

काव्यधर्मा. गुणदोषौ २२७

न्यूना न वाभ्यधिकाः। यदि नाभविष्यदस्य दोषसामान्याभावात्मकत्व- मतिर्गुणेषु कथकारमसी दश-सख्याकत्वेनैवैतान् निगडयेदु दण्डि- वामनाद्यनुवृत्तेन। ततश्चेदमेव भरतस्य हृदय यद् दशाना दोषाणामभावा एव दश गुणा इति। 'गुणाभावो दोष' इति तु वामनस्य दर्शनम्। तथा च तत्सूत्रम्- 'गुणविपर्ययात्मानो दोषा" इति। नूनमसौ भरतसूत्रमेव विपर्यासयते तत्पुरुष बहुव्रोहितया नीत्वा अभिषिच्य च गुणदोषयोः स्थाने दोषगुणौ ॥ १४९ ॥ ननु वामनस्य भरतमतविपर्यासे कि नु दर्शनमिति चेदिदम्- पूर्णता-भूमिकां रूढस्यास्य तत् सिहवीक्षणम्। राकेन्दौ दत्त-दृष्टे-र्नु कुहूं यावन्निरीक्षणम्॥१५०॥ 150 Vamana's approach is retrospective one after having reached the perfection, just like that of one who, looking at the full moon thinks after the nights past upto that of interlunar.

सिहो हि कियन्तंचिन्मार्गमतीत्य पश्चाद् वीक्षते। तदिद सिंहवीक्षण सिहावलोक्नपद-प्रतीतम्। तच्चात्र पुनर्वीक्षणात्मकम्। एव सति भाषाया। परिणति वीक्ष्य जातप्रवृत्ति हि वामनस्य दर्शनम, भरतस्य च तस्या आरम्भिकी स्थितिम्। तत्र वामनाय दष्टान्तो राकेन्दोरिति। राका पूर्णिमा। वुहूः अमावास्या। तद् यथा कश्चित् पूर्णिमायाश्चन्द्रमस वीक्षमाणस्तस्य पूर्णतामचन्तयित्वा चतुर्दश्यादिक्रमेण अमावास्यां यावत तस्य प्राक्तनी हरसीयसी स्थितिम् उत्प्रेक्षेत, उत्प्रेक्षेत च तत्र कलाना क्रमिकमेकैकशो ह्रास तथैव वामनस्य प्रवृत्तिः। भरतस्य च सवथा तद्विपरीतेति द्वयोरपि युक्तिशुद्ध दर्शनम्। स्वाभाविकत्वमस्वाभाविकत्वं १. काव्यालकारसूत्रम्-२९।१।

२२८ काव्यालकारकारिका [१५१]

च कस्येति प्रश्ने भरतस्येति ब्रूमहे। भाषा हि क्रमेण क्रशिमानं जहाति, पल्लवयति च क्रमेणेव परिपोषम्। तत्र अपूर्णतैव प्राक्त्नोति प्रतिपादित- मेव। ततश्च दोषप्रमोष एव प्राथमिकः, पूर्णता चाहार्या। एवं च भरतस्यंव स्वाभाविकता1 स्वभावसिद्धा॥ १५० ॥ I. For the term Guna the word 'Quality'[ DH. 2-6 Km. ] and 'Merit' [ KP. 1-4 GJ. ] are not perfect so far as the pre-dhvani rhetorics is concerned. 'Excellence' [ KP 1-4 RC, 8.2 GJ ] too is of same category. 'Exce- llence of style' [ KP 1-4 GJ. ] is not a synonym. II. For the definition of Guna see Bharata's N. S 16.88 BE, 16-95 BE. in variants see my footnote here only on page 225 III For the same see Vamana's Kāvyālamkārasūtra 2-I.1. See my samskrta gloss too. IV. May be consulted my Anandavardhana' PP 414 and on

अथ किरूप एषोडभाव। यतप्रतियोगितामार्या दोषेषु वोक्षन्त इति प्रश्न उच्यते- दोषाभावोऽप्यसावत्र प्ागभावतया स्थित: । काव्य-निर्माणतः पूर्व परीहारोऽस्य यन्मतः ॥१५१॥ 151. This undefectedness is treated by others otherwise. But traditionally it is accepted as prevention or avoidance of imperfectness before the poem is completed. त्रिविधो ह्यभावा, प्रागभावः, प्रध्वसाभावः, अत्यन्ताभावश्चेति। तत्र भेद-रूपस्यान्योन्याभावस्यात्यन्ताभावे पर्यवसानम्। अस्त्येव ह्यत्यन्ता-

१. आनन्दवधनाख्ये स्वकीये हिन्दोग्रन्थेऽस्माभिर्विषय एष वितत्योपस्थापित:। तत्र पृ० ४१४ तः परम्।

काव्यधर्मा: : गुणदोषौ २२९

भावो देवदत्ते यज्ञदत्तस्य यज्ञदत्ते च देवदत्तस्य। एषूत्पत्त। पूर्वं यावद विद्यमानोऽभावः प्रागभावः उत्पत्तेः पश्चादुत्पद्यमान प्रध्वसः, त्रेकालिकश्चात्यन्ताभावः। ननु प्रागभावप्रतियोगित्वमेव दोषेषु कथमति चेद् 'दोषान् हेयतया वेति स काव्य कर्तुमहती'-ति' ब्रुवाणः श्रीभोज एवात्र प्रमाणम्। अस्ति च स एव कवीना माग: । अत एवानन्दवर्धन :- सोऽर्थस्तद्व्यक्तिसामर्थ्ययोगी शब्दशच कश्चन। यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयो तो शब्दार्थौ महाकवेः॥२-इति, वाच्याना वाचकाना च यदौचित्येन योजनम्। रसादि-विषयेणतत् क्म मुख्यं महाकवेः ॥१ इति च तामेव दिश दशयति, अन्येऽपि च तत्सवादिन: सुमेधसः४ ॥१५१॥ अत्रैव विकल्प, ननु 'प्रध्वंसोऽप्यत्र शक्यसंभवः, आगतस्य दोषस्य परीहाराये'-ति। तत्रोच्यते- ततश्च दोष-सामान्य-विशेषाभाव-संकथा। अनुत्थान-हता, सैषा प्रध्वंसं यदि संस्पृशेत् ॥१५२॥ 152. And this is why no question arises of the nature of this Abhava whether it is some what particular or general. It might have been raised if it would have been a distruction Abhava after birth.

१. सरस्वतीकण्ठाभरणे १.३,५८ कारिके । २-३ ध्वन्यालोके

४. तथा प कुन्तका- वाच्योऽर्थों वाचक: शब्द: प्रसिद्धमिति यद्यपि। तथापि काव्यमागऽस्मिम् परमार्थोऽयमेतयो: । शब्दो विवक्षिताथकवाचकोऽन्येषु सवस्वपि। अर्थ सहृदयाह्वादकारि - स्वस्पन्द -सुन्दर। । इति तस्य काव्यालकारे।

२३० काब्यालंकारकारिका [१५३]

काव्यनिर्माणात् परं दोषपरीहारे दोषकलङ्कविरहिततया नूतनं तत् काव्य भवेत, विनश्येच्च तद् यत्रासीद् दोष.। ततश्च प्रध्वसाभाव एष काव्यप्रतियोगिक एव जायेत। सोडय शूलस्य परिहाराय शिरसश्छेदः। ततश्च प्रध्वसाश्रिता या दोषसामान्याभावस्य, दोषविशेषाभावस्य वा कथा साप्यनुत्थानपराहता, पक्षहाने ।। १५२।।

किन्तु- प्रध्वंसो दोष-पङ्कस्य काव्य-काये कृत-स्थितेः। नैव संभाव्यते, तस्मिन सति काव्यं नवं भवेत् ॥१५३॥

153. And if any mud of defect has got room in poem that would, in no case be eliminated. If eliminated the poem or its composition would be proved new one.

ननु सैषा प्रागभावेऽपि सभवतीति चेतु, सभवत्येव, किन्तु तत्र दोषसामान्यमेव विषयीभवेत्, न दाषविशेषः। प्रध्वसे पुनरुभयाश्रित विषयत्वस्। कि च कविबुद्धि। काव्य रचयितु यदा प्रवत्तते तदा दोष- प्रागभावोऽप्येष परिहृतपरिहारः। यथाहि रज्जुपाशितचरण. काकोदर- भ्रमात रञ्जु द्रागेव क्षिपति मनुते च क्षिप्तो मया सर्परूपा मृत्युरिति तथैव अनिष्पन्नशरीर काव्यमप्रविष्टस्य दोषस्य परिहारा नाम दोषात् काव्यस्य रक्षा। सत्या च तस्या नास्त्येवाभावान्तरस्य प्रसक्ति:, ततर्च नास्ति पर्याप्तिपार्यन्तिकस्य दोषाभावविचारस्यापि प्रसक्तिरित्यलमेतेनाति- प्रसकेन दोषपरीक्षणदोषेण। एव निरूपिता गुणा: सकलावयवानवद्यत्व- रूपपूर्णताऽडत्मना॥। १५३॥

I. For avoidance or prevention see Sarasvatīkaņthā- bharana of Bhoja- Ch. 1-3 58 Kārıkās II. Others Commnentators of KP. They discuss this abhava as Dosa-samanyabhava or Dosa-visesabhava

काव्यधर्मा. गुणदोषौ २३१

Dosa in general or some what particular one. See my samskrta gloss on the K. 151 [ K 153 ]

प्राचा क्रमेणात्र गुणनिरूपणे प्रस्तुते स्वमतमपि प्रकाश्य सप्रति भूयोऽपि प्राचामेव स्वानभिमता गुणगाथा प्रस्तुवीमहि- गुणेषु रसधर्मत्वमपि केषांचन स्थितम्। वैखरी-ध्वनि-पारुष्यादिकं तद्व्यञ्जनाद् गुणः ।।१५४।।

The old theory about 'Guna' and 'Rasa' 154. To some rhetoricians Gunas dwell also in Rasa. While suggesting them ( the rasa-Gunas ) the harshness and softness etc too reach the stage of Guna

नाथानाम्। तथा च श्रीदण्डिना श्लेषप्रसादादयो दश गुणा लक्षिता। तानपहस्तयन् भामहो माधुर्यमोज प्रसादश्चेति त्राणामेव गुणानां तुष्यतु-न्यायेनेव नामान्युल्लिख्य शेषानुपैक्षिष्ट। अभिनवगुप्त पुनर्भामह- मेवाभिजन-प्रीत्येव प्रमाणोकृत्य माधुर्यादीस्त्रोनेव धर्मान् गुणतयाऽ- निनीषत। उच्यते हि तेन 'तमर्थमवलम्बन्ते येऽड्िन ते गुणा स्मृता' इति ध्वनिकारिकाया लोचने-'वस्तुतो माधुर्य नाम शृङ्गारादे रसस्यैव गुण' इति 'माधुर्यौजाप्रसादा एव त्रयो गुणा उपपन्ना भामहाभिप्रायेण, ते च प्रतिपत्रास्वादमया मुख्यतया, तत आस्वाद्य उपचरिता रसे, ततस्तद्- व्यञ्जकयो शब्दाथंयोरिति तात्पर्यम्।' इति च द्वितोयस्योद्द्योतस्यव दशमकारिकाया व्याख्याने। एवमेव मम्मटोऽपि-

ये रसस्याङ्गिनो धर्मा। शोर्यादय इवात्मन । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणा॥ इति, विश्वनाथोऽपि- 'रसस्याङ्ङित्वमाप्तस्य धर्माः शौर्यादयो यथा। गुणा' इति।

२३२ काव्यालंकारकारिका [१५४]

केषाचनेति न सर्वेषां ध्वनिमतानुयायिनामिति सकेतः। ततश्च रस- गङ्गाधरे पण्डितराजोपज्ञो रसत्वातिरिक्त-गुणत्वानङ्गीकार आगूरितः। यदुक्तमेतेन 'दाहादेः कार्यादुष्णस्पर्शस्य गुणस्याग्नाविव रसे द्रुत्यादिरूपात् कार्यान्माधुर्यादेर्गुणस्य पृथगननुभवाद् शृङ्गारत्वादिकस्येव द्रुत्यादिनिष्ठ- कायंसानिरूपित-रसादिनिष्ठ-कारणताया अवच्छेदकत्वस्यानुमानाच्चा- प्रमाणकमेव सवथा वेदेनाबोधित माधुर्यादीनां रसनिष्ठपृथग्धर्मंत्वम्' इति। अस्ति चानन्दवर्धनोऽपि गुणाना शब्दार्थधर्मताया अपि पक्षपाती। अत एव तस्येय भाषा 'शृङ्गारप्रकाशनपरशब्दार्थतया काव्यस्य माधुर्यलक्षणो गुण' इति, 'रोद्रादयो नसा दीप्त्या लक्ष्यन्ते काव्यवर्तिनः । तदव्यक्तिहेतू शब्दार्थावाश्रित्योजो व्यवस्थितम्॥ यथा- 'चञ्च्जभ्रमिते'-त्यादि 'यो यः शस्त्र बिभर्ती'-त्यादि चे'-त्यादो द्वयोरोजस्त्वम्' इति, 'समर्पकत्वं काव्यस्य यत् तु सवरसान् प्रति। स प्रसादो गुणो ज्ञेय: सर्वसाधारणक्रिया' ॥ इति, 'प्रसादस्तु स्वच्छता शब्दार्थंयोरि-'ति च । एतेन परिणतमिद यद् य इमे रसा एते केन गुणेन कुत् भवितव्यमिति भवितव्यतामात्र-व्यवस्थापकाः, न तु शब्दार्थतो व्यवच्छेदका।। यदि तु रसानामाश्रयत्वमेवानन्दवर्धनाभिप्रेतम्, मम्मटर्च निनीषतस्तर्हि रसनिष्ठतया, शब्दार्थनिष्ठतया च गुणानां षट्त्वं नवत्वं वापतेत्, समान-नाम्नाम्। वेखरीध्वनिः कण्ठताल्वाद्यभिघातजन्यः सवरः। तद्गतं पारुष्यादिक 'रणत्करणझञ्झणत्वणितर्किङ्गिणीकं धनुः' इत्यादिषूकिषु न नानुभूयते सचेतोभि. ॥ १५४॥ I. Mis understanding about the 'Guna-theory of Ananda- vardhana is led by Abhinavagupta and followed by Mammata

काव्यधर्माः । गुणा: २३३

and others. Abhinavagupta snatched his own theory from the DH. 2 6 keeping asıde all the other statements thereof, quoted here in samskrta gloss It is Abhinavagupta who runs after the theory 'Gunas dwell only in Rasas and nowhere alse,' whereas Anandavardhana spake 'Gunas are regulated by the Rasas even though they exist in words and meanings' This 'even though' of Anandavardhan invited the negligence of word and meanings and accordingly of Bharata, Dandın and Vamana. What was intended by Ananda was the regulerisation and proper division of all the three Gunas on the ground of Dhvani and specially Rasa-dhvanı He never shouted as to Gunas dd not live in words and meanings But he gave chance to these to launch interventions of their own theories, discording those of ancient rhetoricans like Vamana. Jagannatha's frankness and freeness are admirable when he stands all alone against the entire tradition laid down by Abhinavagupata and followed or rather nourished by all the other followers of Dhvanischool, like Mammata and Viśvanātha Jagannātha refutes tolally the existence of Gunas in Rasa and pleads adversely as to if one has to admit the existence of Guna, he is bound to admit the same in words and meanings too like Vamana [ See introdu- ction to Kārıkā-142 ]

II. To me hardness, shoftness and shearness are common to all . Rasa, words, meaning and their combinations. Hence if Gunas are only three in number they will reach the number nine having counted as 3 of Rasa, 3 of words and 3 of meanings. All the same their names may remain unchanged [ My Hındı book Ānandavardhanana, PP. 293, 298-391. ]

२३४ काव्यालकारकारिका [१५५-१५६]

एव विचारितौ रसाश्रितत्व्र-शब्दाश्रितत्व-पूर्वपक्षौ गुणानाम्। संप्रत्यर्था- श्रितत्वं तेषा सप्रतिपादयाम :- अर्थ-संयोजने केचिद् दृश्यन्ते ये गुणा बुधैः। ते तु काव्यशरीरम्य पूर्णभावे लयं गताः॥१५५॥

155. The Gunas accepted by other scholars as dwelling in mea- ning or in the particular synthesis of meanings have been merged into the 'perfectness' of the body of poem.

पूर्णभावे लय गता इत्येतेनार्थगुणेषु सिद्धान्तत्वमागूरितम् ॥ १५५॥

I. The bifurcation of Gunas between the two groups of word and meaning had been introduced for first time in the poetics by Vāmana ( 800 AD. ). Gunas of mea- ning have no independent existence at all and they are identical with the perfectness or the accomplishment of the body of poem. This way I confess the theory of Bharata : Defectlessness is Guna.

II. On the above ground 'Guna' is an essentialiy for poetry like the twoness of eyes and hands That can not be adm- itted as an excellence. [K. 155 ]

At this juncture once again we recollect the original viewpoint about the soul of poetry

सप्रति प्रक्ृतमनुसराम .- पूर्णतामीयुषो धर्मः काव्यस्यैको हि विद्यते। अलंभावाभिधः कश्चिदलंकारः परात्परः ॥१५६।। 156. Of an accomplished body of poetry it is only one thing which can be shouted as the attribute and that is Alamkāra or adequacy The conclusion with a new example .

काव्यधर्मा. अलङ्कार। २३५

एतदेव स्वोपज्ञ-दष्टान्तमुखेनोंपपिनादयिषवो भूयोऽप्यलकारस्यव व्यापकत्व धर्मान्तराणां च तदेक-व्याप्यत्वमुपतिष्ठापयिषाम :- यथा सनातनो धर्मो दर्शनं संविधानकम्। दण्डनोपासने चेति चतुष्पात्त्वेन गाहते॥१५७॥ तथैव भगवानेषोऽप्यलंकारो ध्वनिं गुणान्। उपमादीन् रसांश्चापि काव्य-काये वगाहते ॥१५८॥ 157. As the Dharma called Sanatana=Eternal bears (1) Philo- sophy (11) constitution (111) panal code and (1v) worship as its four legs [ like a bull ], 158. lıkewise Lord Alamkara Adequacy too pervades all the poetic faculties named 1 Suggested sense, Dhvani 11 Virtues Guņas il1 Ornamentation simile etc and Moods Rasa, Bhãva ite

दृष्टान्तस्य स्वोपज्ञत्व नामास्मदुपस्थापितत्व्रमात्रम्। तथाहि चतुष्पा- त्त्वेन प्रसिद्ध एव भगवान् धमवृषः। के नामास्य चत्वारः पादा इति जिज्ञासाया ते ते तथा तथा ब्रुवाणा अस्माक हृदय न स्पृशन्ति। यश्च स्पृशति स खलु धर्मशास्त्र ग्रन्थेषूपलभ्पमानोऽर्थः । स एषोऽत्र चतुर्विध. सोपानक्रमेण। तत्र प्रथम: पादो दशनम्, तच्च प्रसिद्धमेव प्रस्थानभेदेषु, सविधानकमिति नवानः शब्द आचारसहितापरा, तत्र चातुर्वण्य-स्वधर्म-समुद्देशः, तदुल्उङ्धनपरिहारोपायो दण्डनम्, तदपि प्रसिद्धमेवार्थशास्त्रादिषु, मनुस्मृत्यादिषु च भूम्ना, उपासन नाम आराधनम्, तच्च देवार्चनादिरूपेण तत्प्रतीकतया समुपादीयमानेन त्रिपुण्ड्रादिलक्ष्म-जातेन च गतार्थम्, निराकारोपासनाया पुन. 'सोऽहम' इत्यखण्डवृत्तिरूपेण। यच्च 'अथातो धर्मजिज्ञासा, चोदनालक्षणोऽयो धर्मः' इत्यादिभिर्मीमासासूत्र धर्मस्य वेदवाक्यपरत्व जैमिनीप्रभृति- भिमहृदि्भरास्तिक्यधु रामुद्वहृदिमरुद्गोर्णम्, तद् वेदैकसोमितत्वेन न

२३६ काव्यालकारकारिका [१५७-१५८]

सर्वजनीनम्। मनुस्मृत्यादिषु पुनर्भगवतो वेदस्य प्रामाण्यमात्रमूरीकृतम्, न तु धर्मरूपत्वम्। अत एव मीमासाया धर्मशास्त्रत्व भाक्तमेव। तथा सति वेदाङ्गसख्याने एकोनत्वप्रसवते. । अस्मदुपज्ञे पुनधमलक्षणे सगृह्यन्ते- तमामखिला अपि भूमिपृष्ठसमाश्रिता धर्माः, दर्शन-सविधान दण्डविधानो- पासनानां सारवत्रिकत्वात्। ततश्च यथा धर्मशब्दप्रतिपाद्योरऽर्थो दशना- दीनि सर्वाण्यप्यङ्गानि सग्रह णीते तथैवालकारोडपि। तदेव प्रत्यपादि ध्वनिरित्यादिना तत्तदाचार्योदिष्टेन सज्ञानजातेन। तत्रेदमत्र निध्येय यत् परीक्षेय काव्यस्य य कायः शरीर तत्र बद्दृष्टोनाम्, न तु काव्यकायोपसजातफलासक्तहशाम् ॥ १५७-५८॥ I. In vedic religion Dharma is treated as an ox having four legs In this metaphor scholars differ in the identity of the symbols of four legs Long before in Kālıdāsa the term Dharma had been limited upto the rituals or the worship only [ RV. 1 21, 14-21, 87 57 ] In the Pūrva-mīmamsa 'Dharma' has been accepted as Yañjna or the vedic rulings to do or not to do as propheted by the seers. But in the books like Manus- mrt1 we find the following containts.

1. Philosophy 11 Constitution 111 Panal code and Iv. God-worshıp. Therefore to me these are the four parts which are the base of the entire building or constitution of Vedic Sanā- tana Dharma

Etymologically Dharma word is derived from the root Dhr to preserve, to retent, to maintain the individuality and society as well And for these all, all the said four elements are necessary Every constitution is based on any sort of philosophy and remaining two too, are of same nature. Therefore I my-

काव्यधर्मा: २३७

self derive the definition of Dharma of the containts of the works prescribed for Dharma itself and are famous as 'Dhar- mastsatra'.

II. So far as the Alamkāra is concerned one may resemble it with the Dharma defined above. Alamkara is adequacy and it covers all the varieties which are known as Guna, Dhvanı Vakroktı and the mere description having Vıbhāva, Anubhāva and Sañcaribhava, as it is said in the supporting verses of first Kārıkā.

This way we have afreshed our memory for the docrine or the essence of this work Alamkara or Adequacy is the only soul of Poetry.

And let us remember-'it is an analysis of the form of poetry and not of its result ' [K. 158 ]

Again we remember even the simile etc. can not be expre- ssed in words -

स्मारया मश्चैतस्यालभावापरपर्यायस्यालकारस्य प्रतिपादितच रामन- भिधीयताम्- उपमादिस्वरूपेऽपि वाच्यता न स्पृशत्यसौ । अन्यथा स्यादिवादिभ्यः केव्लेभ्यश्चमत्कृतिः ॥१५९॥

159 Even in the shape of simile etc it, adequacy can not be expressed Otherwise it may be expressed even by using the words 'IVA' or 'Like' etc and the charm would be felt [ See Kārıkās 33-42 ]

यच्चालंका रत्वेन प्रसिद्धानां तत्त्वाना मध्य उपमादीनामनभिघेयत्वं तत् प्रतिपादितमेव वैशद्यातिशयेनात्र ॥ १५९॥।

२३८ काव्यालकारकारिका [१६०]

लक्षणानि विचारिता एव दोषगुणालङ्गाराः। साम्प्रत लक्षणाख्यान् काव्य- धर्मान् विचारयाम. तत्र- [अवतरणिका ] ननु 'विभूषण चाक्षरसहतिश्च शोभाभिमानो गुणकीर्तन च। प्रोत्साहनोदाहरणे निरुक्तं गुणानुवादोडतिशयश्च हेतु।

आख्यानवादा प्रतिषेधपृच्छा-दृष्ट ङ्ग-निर्भासन-संशयाइ्च॥ आशी: प्रिय वै कपट क्षमा च प्राप्तिश्च पश्चात्तपन तथैव। अथानुवृत्तिहर्युपर्पा्ति-युक्ती कार्यानुनीति: परिदेवन च।। षट्त्रिशदेतानि तु लक्षणानि प्रोक्तानि वै भूषणसमितानि। काव्येषु भावार्थमतानि तज्ज्ञ सम्यक् प्रयोज्यानि यथारसतु॥ । इति ॥१ काव्यबन्धास्तु कर्तव्या षट्त्रिशल्लक्षणान्विताः। भूषणाऽक्षरसघातौ शोभोदाहरणे तथा। हेतु-सचय-दृष्टान्ता. प्राप्त्यभिप्राय एव च। निदर्शन निरुक्त च सिद्धिश्चाथ विशेषणम्। गुणातिपातातिशयौ तुल्यतर्कः पदोच्चय ॥ दृष्ट चेवोपदिष्टं विचारस्तद्विपर्ययः । भ्रशश्चानुनयो माला दाक्षिण्य गहण तथा॥ अर्थार्पात्तः प्रसिद्धिश्च पृच्छा सारूप्यमेव च। मनोरथश्च लेशश्च क्षोभोऽथ गुणकीर्तंनम्॥ ज्ञयान्यनुक्तसिद्धिश्च प्रिय वचनमेव च। षट्त्रिशल्लक्षणान्येव काव्यबन्धेषु निर्दिशेत्॥२

१. भरतनाट्यशास्त्रस्य १९४३-यीशुसवत्सरे निर्णयसागरत प्रकाशितस्य षोडशाध्यायारम्भे पादटिप्पणी। बडौदासस्करणे प्रथमे षोडशेऽध्याये च। २. बडौदात. प्रकाशितस्य साभिनवभारतीकस्य नाट्यशास्त्रस्य सप्दशाध्या-

काव्यधर्मा: • लक्षणानि २६९

इति च लक्षणनामानो ये विशेषा मुनिना भरतेन, तदुपजीविभिश्च भोजराज१-जयदेव२-शारदातनय१-शिङ्गभूपाल४- विश्वनाथ *- सागर- नन्दि-रूपगोस्वामिशभिः, सवादधमंतया गृहीतानि, प्रतिपादितानि च काव्यार्थ-धर्मंतया तेषा गुणोपमादिभ्य: को नु व्यतिरेक' इति चेन्न कोऽपीति दण्डी, यथोच्यत एतेन-

'यच्च सन्ध्यङ्ग-वृत्त्यङ्ग-लक्षणाद्यागमान्तरे। व्यावणितमिद चेष्टमलकारतयैव न ॥" इति।

सैव प्रतिपत्तिर धनिकस्याप्यवलोककृतो दशरूपके। तथा चोच्यत एतेन- 'विभूषण चाक्षरसहतिश्च शोभाभिमानी गुणकीतन चेत्येवमादीनि षट्- त्रिशत् काव्यलक्षणानि उपमादिष्वलकारेष्वन्तर्भावान्न पृथगुक्तानी'ति।

यारम्भकारिका । १. शृङ्गारप्रकाशस्य द्वादशे प्रकाशे सन्ध्यङ्गरभिन्नतया चतुष्षष्टित्वेन प्रति- पादितानि लक्षणानि। २. चन्द्रालोकस्य तृतीये मयूखे दश लक्षणानि लक्षितान्युदाहुतानि च। ३. भावप्रकाशने शारदातनय ८।१४-कारिकया लक्षणाना षटित्रशत्त्वमुदा- हृत्य तान्यलकारतयापि ८।३१ कारिकया नयति। ४. रसार्णवसुधाकरस्य तृतीये विलासे लक्षणान्येतानि भूषणनाम्ना व्याकृतानि। ५ विश्वनाथ. साहित्यदर्पणस्य षष्ठे परिच्छेदे १७१-१९४-कारिकामिर्लक्षणान्यु- ददिश्य, लक्षयित्वा उदाहृत्य च नाट्यालकारान् पृथग्गणयति ॥ ६. नाटकलक्षणरत्नकोषोस्य लक्षणानीमानि भूषणनाम्नोद्दिश्य लक्षयित्वा चोदा- हरति १४६-१८६-कारिकाभि.। ७. नाटकचन्द्रिकाया १५०-१८३ कारिकाभि, । ८ काव्यादशस्य २।३६६ ९ दशरूपकावलोकचतुर्थप्रकाशान्ते।

२४० काव्यालकारकारिका [१६०]

अस्ति व्यतिरेंक इति चान्ये। के त इति जिज्ञासायामभिनवगुप्तपादा: प्रमाणम्। सगिरन्ते हि ते लक्षणानां दश-लक्षणीनभिनवभारत्या. प्रथमे षोडशेऽध्याये। तथाहि-

१. तत्र केचिदाहुः 'इह गुणास्तावदात्मनि चिन्मये शृङ्गारादौ वर्त्तन्ते। शृङ्गारे चावश्य लक्ष्यत इति पृथक्सिद्वत्वादलङ्कारः। शरीर- निष्ठमेव यत् पद पृथक् सिद्ध तल्लक्षणम्, येन शरीरस्य सौन्दयं जायते। तच्च सिद्धरूप साध्यरूप वा। यथा 'श्यामे'-ति 'मदमन्थरगामिनी'-ति च। एतदेव लक्षणम्, तच्चालक्रियते। अलङ्कारैर्युक्त काव्य लक्षणैविना न शोभते। 'क्रिया-वाच्योपमेयभेदेन तदेतल्लक्षण द्विधा। यथा 'श्यामा विशालाक्षी'-ति, 'मत्तमातङ्गगामिनी'-ति च ।'

२ अन्ये मन्यन्ते-'इतिवृत्तखण्डकान्येव सन्ध्यङ्गकानि' इति लक्ष- पानि' इति च व्यपदिश्यन्ते। निमित्तभेदात् पूर्वापरसबन्धेन बीजो- पक्षिप्तेऽर्थे निर्वहणपर्यन्ते घरस्पर-सन्धायकत्वेन सन्ध्यङ्गतया व्यपदेश., रसविशेषोपयोगितया वृत्त्यङ्गवाचोयुक्ति: काव्यगतख्याति-प्राशस्त्योप- योगितया महापुरुषगत-पाश-ध्वज-पादरेखादिवल्लक्षणशब्दवाच्यता। तदुक्त तत्रैव-'लक्षणान्येव बोजार्थक्रमनिर्वाहकाणि चे'-ति, 'प्रतिसन्धि- तदङ्गानि फलसिद्ध्युपपत्तित'-इति च। तदत्र प्रथमे पक्षे वर्णनीयप्रधान- भूताधिकारपुरुषगतगुणादिविभाग एव काव्ये पर्यवसीयते। द्वितीयपक्षे तु वर्णनीय: सकल एवेति। वृत्ति-लक्षणोऽर्थ. काव्यभेदात् त्रेधा विभज्यते।

३. एकेषा तु दर्शनभ् 'कवेर्यः प्रतिभात्मा प्रथम' परिस्पन्दः, तद्- व्यापारबलोपनीता गुणा।, प्रतिभावत एव हि रसाभिव्यञ्जनसामर्थ्यं माधुर्यदरुपनिबन्धनसामथ्यं च, न सामान्यकवे.। अनेन शब्देनेद वस्तु वर्णयामीत्येवंभूतवरणनापरपर्याय-द्वितीय-व्यापार-सपाद्या अलंकाराः। शब्दान-मीभि शब्दैः, अर्थानमीभिररथेः सघटयामीत्येवमात्मकस्तु

काव्यधर्मा: : लक्षणानि

यस्तृतीय: कवे: परिस्पन्द। तदधीनात्मलाभादि-शब्दात्माश्रतिमाभिव्यञ्ञन- व्यापाराणि शब्दार्थोपसंस्कारकल्पानि क्रियारूपाणि तु 'लक्षणानी' ति। यदुक्त तत्रव- शब्दार्थयोः क्रियैवेय सश्रिता देहभूतयों । काव्ये तया दशितानि लक्षणानि काव्येऽप्यस्ति तथा कश्चित् स्निग्व: रूपोऽर्थ-शब्दयोः। यः इलेषादिगुण-व्यक्तिदक्षः स्याल्लक्षणान्वित ॥'-इति ॥ इति च। अत्र पक्षे कविव्यापारभेदात गुणालकारलक्षणविभाग।। ४. अपरे सगिरन्ते 'अभिनेयाः काव्यबन्धम् रूपकम्। कवे। स्व्रसामर्थ्याधानाय तावदभ्यासो निर्माणविधेयो लक्षणम्, तेन लोकोत्तर- हुद्यवर्णने योगात्। तथाहि किञ्चित् प्रबन्धजात गुणालङ्कारनिकरप्रधानम्, यथा मेघदूताख्यम्, तद विभूषणाख्य लक्षणम्, एवमन्यदपि'-इति। ५. 'प्रबन्धर्मा लक्षणानी'-ति केचित् तु ब्रुवते। ६. 'कवेरभिप्रायविशेषो लक्षणमि'-तीतरे मन्यन्ते। ७ केचिद् 'यथास्थानविशेष यद् गुणालङ्कारायोजन तल्लक्षणम्'-इति। ८ परे त्व गषन्त 'अलङ्कारादिनैरपेक्ष्येणेव निसर्गसुन्दरो योऽभिघेय- विशेष: काव्येषु दृश्यते, अमरुकश्लोकेष्त्रिव, तत्सौन्दर्यहेतुर्यो धमंः सः, स एव चार्थ: काव्यशरीरविशेषरूपो वा लक्षणम्। 'काव्यबन्धास्तु कर्तव्याः पट्त्रिशल्लक्षणान्विता' इत्यत्र 'तु'-शब्देन अर्थे न चित्रत्व लक्षणम्। ९. इतरेषा तु मतम् 'यथा तन्त्र-प्रसग-बाधाऽतिदेशादि१ मीमासा- प्रसिद्ध वाक्यविशेष-व्यवच्छेद-लक्षण तथा काव्यविशेषव्यवच्छेदक भूषणादिक लक्षणजातमिति त्वय पक्षो द्वितीयपक्षान्नातिरिच्यते। १. आदिपदेनात्र अवापो ग्राह्य ऊहशच। तथा च मीमासादशने शबरस्वामी- तन्त्रम् =सकृत कृत बहनामुपकारकम्, यथा प्रदीप:। एवमेव- आवाप, = आवृत्योपकारकम्, यथाऽनुलेपनम्। मी० द० ११।१११ ॥> १६

२४२ काव्यालकारकारिका [१६० ]

१०. काव्ये धीरोदात्तादिगुणाधान वस्तुवर्णनाभ्गिर्वा लक्षणमिति केचित् ।'-इति ॥ कि नु खल्वेतेषु सिद्धान्ततयाऽभयुपेयमिति प्रश्ने स एव महामाहेश्वर एववादी- ११. इह 'काव्यार्था रसा' इत्युक्तम्, उक्त च वर्णनीयम्, शब्दनीयम्, 'कवेः कर्मे'-ति व्युत्पत्तित्रय काव्यमिति। एतेन अभिधेयम्, अभि- धानम्, अभिधा च स्वीकृत्यावस्थीयते। अपि च शब्दव्यापार, अभिधातृ-व्यापार, प्रतिपाद्यव्यापारश्चेति [व्यापारोऽपि ] त्रिगत । तत्र शब्दस्य। यद् रसाभिव्यक्तिक्षमार्थप्रतिपादकत्व स्वय च श्रोत्रे च सक्रान्तिमात्र [त्रेण] नान्तरीयकतया, तद् रसदशंनयोग्यतापादनसामर्थ्याद् गुणशब्दवाच्यम्, आवर्तमानो द्वितीयो वर्ण. पद वा प्राक्तन-वर्ण-नाद- शोभाहेतुरलद्कार । एवमर्थस्यापि यद रसाभिव्यक्तिहेतुत्व सोऽर्थगुण:,

प्रसङ्ग= प्रकृतावनुष्ठितत्वादेव विकृतेरुपकारक पुनरननुष्ठेयमङ्गम्, यथा दशपूर्णमासकृता. प्रयाजा पशुयागे। मी० द०१११॥१॥ बाध = अनवकाश, प्रकृत्युपदिष्टतया विकृतावतिदिश्यमानस्य विकृत्युप- दिष्टेनाङ्गविशेषेणानवकाश, प्रतिषेधोऽपवाद इवि यावत्। मी० द०१०१॥१॥ अतिदेश =अतीत्य देश. । प्रकृत्यङ्गत्वेन विहितस्य प्रकृतिमतीत्य विकृतौ देश प्राप्ति। मी० द०७।११२॥ ऊह .= अध्याहार.। मी० द० ९१।१। वदिदं पारिभाषिकम्। माषाया पुनस्तन्त्रावापौ श्लेषौ, प्रसङ्ग. अप्रस्तुत- प्रशसा, बाधोऽपह्नव, अतिदेश आरोपोऽध्यवसायो वा, ऊहश्च समावनम्। व्यक्तिविवेककारस्तु तन्त्र-प्रसगाभ्या श्लेषमेव व्यतिरेचयते- एकोनेकार्थकृद् यत्र स्वभावेनव दोपवत्। समयस्मृत्यनापेक्षम्तन्त्रस्य विषयो हि स ॥ नात एव प्रसङ्गस्य पद शब्दोऽवक्ल्प्यते ॥ इति पृ० ४०४ ॥

काव्यधर्मालक्षणानि २४३

यस्तु वस्त्वन्तरं वदनस्येव चन्द्र इति सोडलङ्कारः। यस्तु त्रिविधोऽ- प्यभिधाव्यापारःस लक्षणाना विषयः। तथाहि 'इदमनेन शब्देन अनया इतिकर्तव्यतया अमुना आशयेन इत्थभूतबुद्धिजननाय ब्रुव' इति कविः प्रवत्तते। स तथाभूत रसवत् काव्य विधत्ते। तत्र चित्तवृत्त्यात्मकं रसं लक्षयंस्तत्तद्रसोचित विभावाद-[ दि ]-वेचित्रय-संपादकस्त्रिविधोऽभिधा- व्यापारो लक्षणशब्देनोच्यते। इत्येतेषां सामान्यलक्षणम्। यथा च पीवरत्व स्तनयोलक्षण मध्यस्य तु कुलक्षणम्, एवं किचिदभिधोयमानं केनचिद् रूपेण रसोचितेन विभावादिरूपेण तमेव पदार्थक्रमं निरूपयल्कक्षणम, अन्यत्र तु तत् कुलक्षणम्, तथा स्वारथोऽपि च क्वचिद् अर्थमात्रम्, कवचिदलङ्कारः अर्थतः क्वापि चित्रता, क्वचिदलङ्कारादिप्रक्रिया- विहोनोऽपि स्वय सुन्दरस्त्रभाव: अर्थः, कुत्रचिच्छन्द इति त्रि-[वि ]- विध व्यापारगामो, तद्द्वारेण अभिधानाभिघेय-तद्गुणालङ्काराद्यनुग्रह: शब्दानां शब्दैरर्थानामर्थः शब्दानामर्थेस्तथापरै। संघटना विचित्रा कारय- माणा अभिधा व्यापारवती ह्युक्ति निर्वाणप्रधानधुराधिरोही लक्षणाख्य एव। अत एव पूर्व 'काव्पबन्धास्तु कर्तव्याः षटि्त्रशल्लक्षणान्विता' इति लक्षणान्येव हि प्रधानम्, तत्प्रसगेन गुणालङ्गारा इति तात्पर्यम्। तत्र लक्षणान्युद्देष्टं तावदाह 'विभूषणमि'-त्यादि 'यथारस त्व' त्यन्तेन श्लोकचतुष्टयेन। तत्र यथारस ये भावा विभावानुभावव्यभिचारिण: तेषा येऽर्था: तततद्रसविशेषविभावादिभाव प्रतिपद्यन्ते तानि लक्षणानीति सामान्यलक्षणम्। अत एव काव्ये सम्यक् प्रयोज्यानीति विषयस्तेषामुक्त:। भट्टनायके नापि अभिधाव्यापारप्रधान काव्यमित्युक्तम्- शब्द-व्यापारमाश्रित्य तत्र शास्त्र पृथग् विदु।। अर्थे तत्त्वेन युक्ते तु वदन्त्याखुनानमेतयो।। द्वयोर् गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यगीर्भवेत्॥ इति। भामहेनापि 'सैषा सर्वैव वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यत' इत्यादि। तैन च परमार्थे व्यापार एव लक्षणम्। स तु विषयद्वारेण विशेषलक्षणे

२४४ काव्यालंकारकारिका [१६०] तु निरूप्यत इति तत्स्वीकृतत्वाद् अर्थोडि लक्षणम्, व्यापारोऽपि च। तदिवदा तु तदभ्यासपराणां च तथाभूतकाव्यात्मकविषयावलोकने झटित्येव प्रतिभाति'।

१२.यथा प्रासादकुड्यादिके कर्त्तव्ये प्रथम भूमि:तद्वत् काव्ये निर्मातव्ये भूमिकल्प: शब्दच्छन्दाविधि, भित्तिस्थानीय लक्षणयोजनम्, चित्रकर्म- प्रतिमम् अलङ्कार-गुण-निवेशनम्, गवाक्षवातायनादिदेशीयो दशरूपक- विभाग: इति'।२

किमत्र प्रतिपत्तव्यमिति चेद इदम :

'उक्तिवेचित्र्य-शुद्धोक्ती उभयोगूंढपादसौ । लक्षणत्वमभिप्रेक्ष्य श्रद्धत्ते ३मुनि-भट्टयोः ॥५९॥ लक्षणैर्लक्षणाना तु भरतोक्ते. प्रसिद्धयति। उक्तिवैचित्र्यरूपत्व तेषा ४प्रम्लिष्टता-मयम् ॥ ६० ॥।

२. नाटयशास्त्रस्य षोडशाध्यायस्यान्तेऽिनवभारती।

३. मुनिः भरत,। भट्टो भट्टनायक। गूढपात अभिनवो गुप। तत्र व्यापार एव लक्षणमिति भट्टनायके श्रद्धा। भूषणादिलक्षणाभिनवमारत्यामुदाहरण- योजनया पुनर्भरते श्रद्धा। मित्तिस्थानोयत्व लक्षणानामिति तु तस््य स्वकीयोत्प्रेक्षा।

४. अत्राप्तोपमादिरूग उपमादियोजनोद्भूता वा अस्पष्टपृथवस्वलक्षणका भ- तिभङ्गो। एतच्च सवं नाट्यशास्त्र कारिकाभि. स्पष्टम्, तत्तल्लक्षणसम्बन्धि- नीभि। तत्र क्वचिदुपमादिपूर्वरूपतवं लक्षणानाम्, क्वचिच्चोपमादियोजनो- द्भूतत्वम् ॥

काव्यधर्मा : लक्षणानि २४५

अभिधा-भावना२-भोग3-प्रख्यर्भेंदैस्तु यस्त्रिधा। वक्तव्यरूपे व्यापारः प्रतिपाद्ये स वाक्यग ॥ ६१॥

अत एव प्रबन्धस्य वाकोवाक्यात्मनस्तु या। धर्मता लक्षणे दृष्टा सा तु युक्ता कथचन ॥ ६२॥ किन्त्वेवं सति पश्यामो न गुणे नाप्यलकृतौ। धर्माणा लक्षणाख्यानां या भित् तत्प्रतियोगिताम् ॥ ६३॥ रूपकाणा तु सवादे न गुणो नाप्यलकृति:। अस्ति किन्तु चमत्कारो लक्षण तत्र वीक्ष्यताम्॥ ६४॥ लक्षणस्य न भित्तित्व किन्तु तत्रापि सगतम्। आधारवर्णता युक्ता तस्य वक्तु कलाविदा ॥ ६५॥ आधारवर्णो नीलादिर्यत्र शुक्लादिलेखया। आलेख्यकर्म तद्विद्भिः पूर्यते भ्ङ्गिमान्चितम्॥६६॥ आधारवर्णशून्याया भित्तेर्मंसृणता तु या। सा तु काव्यस्य पूर्णत्वमुपमातुं भवेत क्षमा ॥ ६७। एव सति वय ब्रूमो लक्षण लक्षणस्य सत्। यत्र प्रम्लिष्टता नास्ति नाप्यतद्भिन्नताहतिः॥६८॥

१. भट्टनायकमतेन अभिधा इषोरिव शब्दस्य दीघंदीघंतरो व्यापार। ततरच सैव लक्षणा सव च व्यञ्जना । २. भावना का व्यपात्राणामसाधारण्यरूप-रसप्रत्यूह-निराकरणात्मा व्यापारः। सच काव्यकनिष्ठ, न त्वभिनवोक्तदिशा भावकनिष्ठ, काव्यचर्वणातः पूर्वमपि तदुत्थानसवात्। भावकत्वनिष्ठ-भावन-समुत्थापकत्वमेव हि काव्याना 'मावना'-व्यापार । ३. भोगश्चमत्कारसमाधी निमज्जयिता काव्यव्यापार.। परेषा स एव ध्वनि- व्यंञ्जनं वा । ४१ मिद् भेद, अन्योन्याभाव। लक्षणनिरूपिता या भेदप्रतियोगिता ता गुणा- लकारयोनं पश्याम इत्यर्थ ।

२४६ काव्यालकारकारिका [१६-]

The Laksanas in poetry

History Bharata and his successors Bhoja, Jayadeva, Śāradāta- naya, Šınga-( or Sımha ) bhūpāla, Viśvanātha, Sāgaranandın Rūpagosvāmin etc have enumerated thirty six qualities of poetry calling them 'Laksana' as per list given in my samskrta gloss They are different in names but their number is only 36. Abhınavagupta ın hıs Abhınvabhāratī defined Laksanas in follo- wing 12 ways-

1. Laksanas are some tokens of body, having two kınds accomplished and reaching accomlishment, like the age of 16 years and an intoxication of liquor respectively 2 Parts of story or the joints thereof These are used for the fame or admiration of hero. Therefore these are sımiler to the marks of banner, trap etc. in palm

3 Poet's capacity in selection of the excellent words, meanings and the suggested faculty,

4. Poet's practic to compose a masterpiece like Megha- dūta.

5. Characteristics of epic-story, like the fancyful dialogues, romantic actions etc. 6. The special idea of Poet 7. An appropriate punctuation of guna and the figures of of speech

8 The peculiarity of words and meanings even in the absence of gunas and the figures of speech. 9 The distinctness of sentences from other sentences, Same as No. 2

काव्यधर्मा लक्षणानि २४७

10. The heroic excellence or the chequeredness in deline- ation of various events

Abhinava's own view

11 The notion, the intention and the estimation accom- panied with judge ment for the choice of words, meanings and their excellences in poet is or are 'laksana'. In nutshell poets mental awakening and activeness to arrange the Vibhava Anubhava etc is Laksaņa 12 Poem is a building, metres are its plinth and the Laksanas stand for its walls The Alamkars and Gunas are painting and other efficiencies Ten types of dramas are wind- ows This-way Laksana is a position which enables poems to be ornamented and qualitied.

लक्षणान्यपि भूयांसि तामिमां गुणतः परम्। अलंकारादथो पूर्व सेवन्ते जातुचिच्छुभाम्॥१६०॥ To me 160 Some other specialities too serve this spotless bride of Poetry, though not invariably and only after attanment of Guna and before concervng the figures of speech एतेन स्थितमेतद् यन्मध्यवर्तीनि खलु लक्षणाख्यानि तत्वानि अपूर्णत्वाभावाSलभावाख्ययोर्गुणालकारयो. ॥ १६० ॥।

अस्यंव निगद :- अपूर्णतानिरासेन दोषाभावात्मनोदिताम्। पूर्णतां गुणरूपां तु सेवतेऽलंक्रिया सखी॥ १६१॥

161. To the perfectness Guna, projected through the avoid- ance of imperfectness, the services of its inmate friend orna- mentation are readıly available

२४८ काव्यालंकारकारिका [१६२]

तत्र दोषाभावात्मने-त्येतस्य काकाक्षि-न्यायेन 'अपूर्णातानिरासेने'- त्यनेन 'पूर्णताम्' इत्यनेन चान्वयः । अपूर्णता हि दोषा, दोषाभावशच पूणंता। सैव च गुण. । ततश्च नात्यरुचिर यदुच्यते 'काव्यशोभायाः कतर्तारो धर्मा: गुणा, तदतिशयहेतवस्त्वलकारा'इति' वामनेन. तद्- विपरीत च तत्पूर्ववत्तिना श्रीदण्डिना 'काव्यशोभाकरान् धर्मानलकारान् प्रचक्षत'इति। ननु नात्यरुचिरमिति ब्रुवाण. क नु पश्यन्ति तत्र श्रीमन्तोऽरुचिबीजलेशमि'ति चेदुच्यते त्रयमत्र बीजम् १ अलकार- पदस्योपमादिमात्रसीमितत्व-ग्रहः, २. अलंकारपरिग्रहात् पूर्व काव्यत्व- परिग्रहः, दण्डित्वग्रह इव दण्डपरिग्रहात्, ३. माधुर्यादीना स्वभावोकत्यैव गतार्थत्वात् काव्योपाधि-भूत-शब्द-धर्मत्वाच्च गुणाना वस्तु-स्वरूपाड- नभिज्ञानं चेति। ननु सत्यरुचिलेशे कथमत्र तोषो भवतामिति चेद् अस्मदुक्तदिशा गुणालकारयोर्भेदस्य ग्रहादिति ब्रूमहे॥ १६१॥ अलंक्रियासखी चैषाऽप्यनवाप-प्रपूर्णता। लक्षणत्वेन वीक्ष्येत भरतादिमनीषिभि: ॥१६२॥ I62. Actually it is this middle stage of an incompleteness of ornamentation which may be meant by the term 'Laksana' to Bharata and his followers. वीक्ष्येतेति लिड: प्रयोगेण भरतोक्तावपि नास्माक परितोष इति फलितम्। ततश्च षट्त्रिशतो लक्षणाना मध्याद् येषामुपमादिष्वन्तर्भाव सुकर तानि तेष्वन्तर्भावनीयानि, येषा च गुणेषु तानि गुणेषु। यानि त्ववशिष्येरं- स्तेषा स्वातन्त्र्येण लक्षणत्वमिति भरतमुनिप्रोक्त-तत्तल्लक्षणविशेष-

परवर्त्तिनां लक्षणोदाहरणैः ॥ १६२॥ १. काव्यालंकारसूत्र ग्रन्थे। २. काव्यादर्शे।

काव्वधर्मा: : लक्षणानि २४९

I. This way the twelveth view is supported somehow II Really only a comparative study of Laksana and fig- ures of speech would discriminate the two Our theory is based on the same ground. [K. 162 ]

प्रत्यभिज्ञापित-दोष तदभावरूप-गुणा अलभावरूपालकाराश्च साम्प्रत काव्यमेव भूयोऽपि स्मराम - या चैषा पूर्णता-युक्ता संविन्नाम्नी नवा वधू:। सैव विच्छित्ति-सम्पन्ना कवितात्वं प्रपद्यते ॥१६३।।

Again the nature of Poetry 163. And, with its perfectness this newly married bride of intellect transforms itself in the form of poetry only after it is adorned. दोषाभावात्मा सर्वावयवानवद्यता हि पूर्णतेत्युक्तम्। तत्रोच्छुष्क- शरीर-धातूनामपि अङ्गानामस्त्येव पूर्णत्वेन प्रसिद्धि। न च तथाविधस्य शरीरस्य प्रोतिपात्रत्व स्वाभाविकम्। एवमेव दोषरहितस्यापि काव्यस्य नास्त्येव तदवधि सहृदयजननेदीयस्त्व यदवधि नोन्द्गवन्ति तत्र लावण्यादयो विशेषा। अत एव महाकवि :- दिने दिने सा परिवर्धमाना लब्वोदया चान्द्रमसीव लेखा। पुपोष लावण्यमयान् विशेषान् ज्योत्स्नान्तराणीव कलान्तराणी ।।१-ति, उन्मीळित तूलिकयेव चित्र सूर्याुभिर्भिन्नमिवारविन्दम्।

देवीम्, बभूव तस्याश्चतुरस्र-शोभि वपुर्विभवत नवयौवनेन ॥२ इति च

युवा युग-व्यायत-बाहुरसलः कपाट-वक्षाः परिणद्ध-कन्धरः। वपु.प्रकर्षादजयद् गुरु रघुस्तथापि नीचैर्विनयाददृश्यत॥3 इति

१. कुमारसम्भवे १.२५ विशेषानवयवान्। २. कुमारसम्भवे १.३२ ३. रघुवंशे ३.३४

२५० काव्यालकारकारिका [१६३]

रघुम्, अथ मधु वनिताना नेत्र निर्वेशनीय मनसिजतरुपुष्प रागबन्ध-प्रवालस्। अकृतकविधि सर्वाङ्गीणमाकल्पजात विलसितपदमाद्य योवन स प्रपेदे॥१ इति

सुदर्शन च स्पृहणीयत्वेन व्यावर्णयाञ्चक्रे, व्यावर्णयाञ्चकरे च राज- यक्ष्मग्लपितमग्निवर्ण जुगुप्सनीयत्वेन- तस्य पाण्डुवदनाऽल्नभूषणा सावलम्ब-गमना मृदु-स्वना। राज-यक्ष्म-परिहाणि-राययौ कामयान-समवस्यया तुलाम्॥ व्योम पश्चिम-कला-स्थितेन्दु वा पङ्चशेषमिव घर्म-पल्वलम्। राज्ञि तत् कुलमभूत क्षयातुरे वामनार्चिरिव दीपभाजनम्॥२ इति। व्याख्यातसर्वस्वा एतेन पूर्णता। अत एवात्र विशेषण विच्छितीति। विच्छित्तिञ्चात्रोपमादयो विशेषा। एव काव्पलक्षणे दोषाभावः, गुण., प्राचामलकारत्वेनाभिमता उमादयश्च गृहीताः। नव-वधूदष्टान्तेन चोपमादयोऽप्यत्र लावण्यादय इवैवाविनाभूतत्वेन विवक्षिता काव्यशरीरे। तेषा काव्य-समवेतत्वेनैवाङ्गीकारात्। ततश्चोपमादयोऽप्यत्र न प्रागभाव- प्रतियोगिनः, कवचादय इव राधेये। यद्यपि नवाया वध्वा भवन्त्येव बाह्यान्यप्यलङ्गरणानि, किन्तु न तै रसिकस्य कश्चनार्थ। अव्याज-भव्यताया एव छेकउ-जनस्पृहणीय- त्वात् ॥ १६३ ।

१. रघुवशे १८५२ २. रघुवशे १९ ५०,५१। वा = यथा, द्र0 मेघ० २१२०, रघु० ४।४२, माल० ५।१२ ३. छेका विदग्धाः । तथा व कपू रमञ्जर्या 'छेका पुनः प्रकृति-चङ्गिम- लोभनीया.'। इति अव्याजसौन्दर्ये पुन कालिदासोऽपि 'अव्याजसुन्दरी तामि'-ति मालविकार्य, 'इद किलाव्याजमनोहर वपु' इति व शकुन्तलायं कृतावधानः।

काव्यधर्माः : लक्षणानि २५१

I Pūrņatā Completion of structure that is a necessity II Here one should remember the fact that language is a thing which gets perfection gradually and this gradua- lity is but pushing off of incompleteness or imperfect- ness partly The previous stages are the stages of Dosa and the later ones are those of perfection. Now the mystery of Dosabhava is clear III Vicchitti Adronment as described in Kumarasamb- hava I 25 where 'ViSesa' means limbs and 'Lavanya- mayatva' stands for their accomplishment or every kınd of charm. IV Perfection or perfectness is an unavoidable fact for poetry or any sort of Art It is an essentiality and not merit At the same time perfectness should also be enriched with attractive specialities It is not sufficient for a beautiful personality to have only all the limbs in body, two eyes (and not one), two hands etc, but it is also essential for it to be healthy in a balanced quantity of humours, which projects splendour, lustre, elegance, dgnity and glory after all there-in. These ( lustre etc. ) are the real 'Alamkāras' picked up and defined by the rhetoricians while counting the chara- cteristics ( lıke Sobhā, Bhăva & Hava ) of hero and heroine in both poetry and drama [ Daśarūpaka II. 10 and 30-33 So also Rasārnavasudhākara ] Here one, if not unmarried, recollect what he wants in his bed- room when the beloved one has compromised for saxual intertainment No body likes outer decorations at this junture Even the garments, though highly priced are dıslıked.

२५२ काव्यालकारकारिका [१६४]

V Semi clarity ( Asphutava ) of 'Alamkaras' in Mamm- ta's definition of poetry is limited upto the figures of speech We may extend his stand upto other inner facu- lties also, which composition is blessed with. [ K 163 ]

रसस्य काव्यधमत्वाभावः

ननु 'काव्यस्यात्मा ध्वनिरि'-ति प्रतिज्ञाय क्रौञ्चवधदृष्टान्तेन 'काव्य- स्यात्मा स एवार्थ' इति रसस्यैव ध्वनिसारभूततया काव्यात्मत्वमानन्द- वर्धनाचार्या प्रत्यपीपदन्, प्रत्यपोपदश्च लोचने तदेवाभिनवगुप्तपादा अपि 'काव्यस्यात्मा स एवार्थ इत्यत्र स एवेति प्रतीयमानमात्रेऽपि प्रक्रान्ते तृतीय एव रसध्वनिरिति मन्तव्यम्,' इतिहासबलात, प्रक्रान्तवृत्ति- ग्रन्थार्थंबलाच्च, तेन रस एव वस्तुत आत्मा, वस्त्वलङ्कारध्वनी तु सर्वथा रस प्रति पर्यवस्येते इति वाच्यादुत्कृष्टौ तावित्यभिप्रायेण 'धवनि. काव्यस्यात्मे'-ति सामान्येनोक्तम्' इत्येवम्। तस्यास्य रसस्य विषये कथमार्या उदासीना' इति चेद- प्रभावो यस्तु काव्यस्य सामाजिकचिति स्थितः । स रस:, स न काव्यम्य धर्मतां प्रतिपद्यताम् ॥१६४॥

Rasa and Poetry 164 Rasa is an outcome or effect of poetry, therefore that is a property of enjoyer's soul and not of poetry itself. And

१. 'रसध्वनिरिति मन्तव्यम-'ति लोचनस्य मन्तव्यपदे लोघनटिप्पनिकायाम- स्मद्गुरुचरणा 'मन्तव्यमनुमातव्यम्, आत्मा वा अरे द्रष्टव्या श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इति [ बृहदा० ३४५] उपनिषदि, 'मन्त- व्यश्चोपपत्तिमिरि'-ति स्मृतौ च मननस्यानुमानत्वेन प्रसिद्धे,। तदाकारश्च 'काव्यस्यात्मे'-तिपदघटक तवदं रसध्वनि-विषयक-बोध-जनकत्व-निष्ठप्रका-

श्वात्, प्रकृतग्रन्थकवाक्यत्वाच्चेति' इति।

रसस्य काव्यधर्मत्वाभाव: २५३

प्रभावपदेन धनिक-भट्टनायकाद्यभिमतो भाव्यभावकभावोऽत्रागूरितः । प्रभावो फलम्। तत्र कारण काव्यम्। आश्रयश्च सामाजिकस्य चेतना। अस्ति च लोल्लटशड्डकादि-मत-निरसनपरयोर्भट्टनायकाभिनव- गुप्तयोः सामाजिकनिष्ठाना स्थायिनामेव रसत्वप्रतिपत्तिः। एव च विभावादिभिरभिव्यञ्ञितस्य सामाजिकरत्यादेर्विभावादिभि सह सामा- जिकस्यात्मना यो भोग, सएव, तज्जनित आनन्द एव वा रसः। स च सामाजिकचेतनाया धर्म,, न तु काव्यस्य, तस्य सामाजिकचेतनातो भिन्नत्वात्। चेतना हि चतन्यमयी चैतन्यमेव वा। काव्य च ज्ञानमय- त्वाज्जडम्। ज्ञान चेद शबलितमर्थेन ज्ञानात्मकेनैव। ततश्च चेतनाया ज्ञानरूपत्वदर्शनेऽपि विषयविषयिभावेन प्रत्युपस्थित एव भेदो ज्ञान- चेननयो.। तथा चोच्यते भोजदेवेनापि 'रसा हि सुखदुःखावस्थारूपा, ते च शरीरिणामेव चैतन्यवताम्, न काव्यस्य, तस्य शब्दार्थरूपतया अचेतनत्वेन' इति शृङ्गारप्रकाशे ॥१६४॥ तदिदमुक्तम्- काव्यं सामाजिकश्चेति भिन्नरूपावुभावपि। अन्य-स्थितस्य धर्मस्य कथं स्यादन्यधर्मता॥१६५॥ 165. Both are totally different Poetry and its Enjoyer. Now can the attribute of this be called of that ? नपुंसकमनपुसकेनेति नियमनिगडात्यागे पुन. 'भिन्नरूपे उभे अपि' इति प्रगृह्य पठनीयम्। उत्तरार्धेनाधिकरण/भन्नता प्रोक्ता ॥ १६५ ।। I. In his ŚP. Bhoja too does not allow us to admit rasa as residing in poetry [ My gloss on K 164] II To Bhoja mere 'Srngāra' reaches the stage of Rasa having all others lrke Vira, Karuna, etc, as its attri- butes called Bhavas like the sun its rays.

१ ज्योशेरसस्करणस्य ४३८ पृ० ।

२५४ काव्यालंकारकारिका [१६६]

III. The Srngara of Bhoja is a Blissful Ego'. He advocates 'this Ego exist in all the psychic states called rasa by others and it is only this Ego which can be called as 'Sthayın=stable or existant emotion. Others are just like transitory [ variant=GJ ] emotions . Recollection ( Smrti ), Shame ( Lajja ) etc Rati ( Love ), Sorrow ( Soka ), called sthayi by others are also transtory to Bhoja.

IV. Even if we admit 'Vira', 'Karuna' etc. as rasa they can not be admitted as living in the form of poetry or poem. They, as we feel, live only in the heart of reader which is not poetry [ K.I65 ]

पूर्वपक्ष: : Objection

यद्युच्येत- काव्यस्य ज्ञानरूपत्वे रसयोगोऽपि युज्यते। ज्ञानस्यापि रसस्येव चिदात्मैकात्म्यदर्शनात्॥१६६॥

166. Well, Rasa may dwell even in the form of poetry, as, to you, poetry is subjective or knowledge and the knowledge is one with soul like Rasa.

तत्र काव्यस्येत्यादिना तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति न्याय उपस्थापितः। काव्यं हि ज्ञानरूपम्। तच्च चिद्रूप आत्मनि। तत्रैव चानन्दकोषोल्लासरूपो रस.। ततः सिद्ध काव्यरसयोरैकाधिकरण्यम्। विषयस्य पृथवकरणे पुनरभेद एव तयो। काव्यरूप ज्ञान यत्किचिद् विषयीकरोति, रसरूप ज्ञानं च यत्किचिद् रत्यादि तत् सर्वं 'तत् त्वम्' इत्यादिषु प्रसिद्धया भागलक्षणया निराकृत्य विभाव्यते चेन्नास्त्येव भेद. काव्याद् रसस्य, रसाच्च काव्यस्य ॥ १६६ ॥

रसस्य काव्यधमंतवाभाव. २५५

पुनश्च- ज्ञानस्य चित्तवृत्तित्वेऽप्यस्ति नैव रस-क्षतिः। रत्यादेश्चित्तवृत्तेर्हि रसत्वेनाऽभिमानतः ॥१६७।।

167 Even if knowledge is assumed as mental state it may be accepted as Rasa, because [ to some rhetoricians ] mental state like Rati or love transforms itself into Rasa. Thus-

यैश्च ज्ञान चित्तवृत्त्यात्मक मन्यते तन्मतेऽपि नास्ति क्षतिः। रस- स्यापि मतान्तरे रत्यादिचित्तवृत्तिरूपत्वेनैवाभ्युपगमात्। ततर्च यत्र चित्ते काव्यात्मक ज्ञान तत्रैव रत्यादिवृत्त्यात्मकं ज्ञानमपीति स्थित- मेव सामानाधिकरण्यं काव्यरसयोः स्थितश्च ततो रसावियोगः काव्यस्य ॥ १६७॥

अथ च-

आत्माऽब्धिः, शफर:काव्यं, रसश्चैव रसस्, ततः। शफरे जलवत् काव्ये रसः केन नु वार्यताम् ॥१६८॥

168. The Soul is ocean, Poetry is fish and Rasa is water. The water enters fishes too This way how can one refute the existence of rasa in poetry ?

उभयसिद्धान्तमेलने पुनरब्धि-शफर-रस द्ृष्टान्ता। यथा जलनिधौ रसो जल, जले शफरा, शफरोदरे च जलम्, एवमेव सामाजिकस्यात्मनि रसो रसघन., ज्ञानाधिकरणमात्मेति दर्शनमनुसृत्य काव्यरूप ज्ञानमपि तत्रेवात्मनि। ज्ञाने चास्मिन् रत्यादीना नोरक्षीरवत् पासूदकवद् वोपसर्गः। यदेवोदक जलधी तदेव जले स्थितस्य शफरस्योदरे। ततश्च स्थितमिद यत् काव्य सरसर्मिति ॥ १६८॥

२५६ काव्यालकारकारिका [१६९-१७०]

उत्तरपक्ष:

अत्रोच्यते- एवं, रसस्य धर्मित्वं जलस्येव प्रसज्यते। काव्यस्यैव च धर्मत्वं शफरस्येव, का गतिः ॥१६९।।

Rejection

169. By this example of ocean, fish and water the entire theory proves totally reverse Ths way rasa will be proved quali- tied like water and the poetry itself would be proved exis- ting in rasa like fish in water. And this is not the exact position.

शफरदृष्टान्तेन पुना रस एवाश्रयः, काव्यमेव चाश्रितमिति रसस्यैव सकाव्पत्व न पुनः काव्यस्य सरसत्वम् ॥१६९।।

सामानाधिकरण्येन धर्मधरमित्वसाधने। सर्वस्य सर्वधर्मत्व-धर्मित्वे प्रतितिष्ठतः॥।१७०।।

170. 'To live in the same one' is not the criteria to fix up one's-qualitied. This way every thing will be proved qualitied and they would inter-change their nature [ the latter would be admitted as the former too, just like the former as latter ]

यत् पुनः सामानाधिकरण्यम् तदपि न प्रगल्भते धर्मधर्मिभावससिद्धौ। तथा सति देशकालसामानाधिकरण्यस्य सर्वत्र जागरूकत्वात् सवत्र सर्वस्याश्रयता, आश्रयिता च तथवेति सर्वोपप्लवप्रसक्ति।। एवं च सामानाधिकरण्यवाचोयुक्तेः काव्ये सरसत्वप्रसाधनमन्यथासिद्ध- मेव ॥ १७० ॥

रसस्य काव्यधमंत्वाभाव: २५७

आश्रयाश्रयिभावो हि धर्मधर्मित्व-साधकः । समवायोऽथवा काव्यरसयोश्चेक्ष्यते न सः॥१७१॥। यत्रासावीक्ष्यते काव्यमलङ्कारश्च तौ, ततः। रसस्य काव्यधर्मत्वं जाग्रत्स्वप्नान्न भिद्यते ॥१७२॥ 171 'The existence in' or 'the unseparability (Samavaya)' ıs the proper criteria to fix the above characteristics. And either of them doesnot exist between poetry and rasa. 172. And where the said relation exist they are only Adequacy and poetry. Therefore the attribution of rasa for poetry 1s merely a day dream. आश्रयाश्रयिभाव पुनर्धर्मंधर्मिभावस्य साधकः। स चात्र विपरोत- त्वेन स्थित इत्यनुपदमेवोदीरितमेव। अस्ति च काव्य-रसयोराश्रयभेद:, काव्य कवौ, रसश्च सामाजिक इति। ननु सामाजिके तदुभयमपीति तमादाय करणीया संगतिरिति चेदेकतरपक्षपातेन प्रवृत्तिः सिद्धान्त- सावने प्रेक्षावदनुचितेतति कविसामाजिकोभयसाधारण्येन क्रियमाणैव वपवस्था समुचिता। अस्ति चापरोपि धर्मधरमिभावसाधकः सम्बन्धः समवायो नाम। सामाजिकात्मनि समवेत एव रस इति चेत् सामाजिक- मननुप्राप्ते काव्ये दृश्यत एव तद्व्यभिचार। कि च यै। काव्यस्य शब्द- रूपत्वमभिमन्यते, मन्यते च शब्दस्य ध्वनिरूपत्व कथं तेषा क्षेमः। यदि त्वस्मत्पक्षमाश्रित्य काव्यस्य ज्ञानैकरूपतया क्रियते भवद्भरपि विमर्शः, तदा परिपालनीयो भवदिभरास्माकोनोऽन्योऽपि समय, प्रमाता प्रमेय चेत्यनयोरेकतरमात्र पक्षमाश्रित्य चिकीषितस्य वैज्ञानिकस्य विमर्शं- क्रमस्य। न चालम्बनीय भवदिभः शाखामृगत्वम्, अनर्वास्थतैकपक्षत्व- सतत्त्वम् । कि नु खल्वस्माक शाखामृगत्वमिति चेदिदमेव यदार्या काव्यं विमृशन्तः सामाजिक प्रविशन्ति कविं वा। १७

२५८ काव्यालकारकारिका [१७३]

सन्ति हि साहित्यशास्त्रे न्रयः पक्षा: कविः, काव्य सामाजिकश्चेति। तेष्वपि काव्यमेव प्रधानधुरामविरोहति। कवित्व-सामाजिकत्वयोस्त- देकानुमेयत्वात्। तत्र जनकतया कवित्वस्य, भोक्तृतया च सामा- जिकत्वस्यानुमानमिति काव्यमेव तयोद्वयोरप्यात्मलाभसाधनम्। एव च काव्यशरीरस्य विचारे प्रस्तुते तज्जनितस्य फलस्य विचारोऽप्रास गकः। रसश्च फलमेव काव्यस्य, ततश्च काव्यविचारे रसविचाराऽपि सूर्यकान्त- मणिविचारे तज्जनितस्य तूलादिदाहस्य विचार विडम्बर्यति। न चासावुचित॥ १७१॥ एतदेव सर्वमभिसधाय सिद्धान्त उपस्थाप्यते यत्रासाविति। असौ आश्रयाश्रयिभावः समवायो वा। ताविति भूयोऽपि पुस्त्वमेवाश्रितमेक- शेषे पुनपुसकयो। नपुसकत्वैकपक्षपातिभिः पुनरत्र ते इति विपरि- णमय्य पठ्येत। स्वप्न एव मिथ्या, किं पुनर्जाग्रतो जनस्य ॥ १७२॥

सरसत्वं तु काव्यस्य विभावाद्यर्थयोजना। रसवत्वं रसोक्तिश्च तस्माद् युक्ता हयलंक्रिया॥ १७३ ॥ Why we say poetry is 'Sa-rasa=Bearing rasa' ? 173. Sayıng-'Poetry is full of rasa' is based on the arrange- ment of Vibhava, Anubhava etc This type of rasa in poetry is but a sort of Alamkāra called 'Rasoktr' [ by Bhoja and Vastūkti by me ]

यदुक्त श्रीभोजेनोक्तित्रयवादिना विभावाद्यर्थयोजनावत्त्वमेव काव्यस्य सरसत्वमिति। कृत तहिं सामाजिकपर्यन्तमनुधावनेन काव्यरसाय। अत एव च प्राचा काव्ये रसवदलकारप्रेक्षा सुभगैव। यथोच्यते भोजेन सरस्वतीव ण्ठाभरणे- वक्रोक्तिश्च रसोक्तिश्व स्वभावोवितश्च वाड्मयम्। सर्वासु ग्राहिणी तासु रसोवित प्रतिजानते ॥५८॥ इति

रसस्य काव्यधमंत्वाभाव

शृक्कारप्रकाशे च- "त्रिविघः खल्वलकारवर्ग वक्रोक्तिः: स्वभावोकिति:, रसोक्ति- श्चेति। तत्रोपमाद्यलारप्राधान्ये वक्रोक्तिः, श्लेषादिगुणप्राधान्ये स्वभा- वोक्ति। विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगात् तु रसनिष्पत्तौ र्सो- क्तिरि'-ति'। सोऽय विवेक: प्रमेयैकविचारदृदशा। प्रमातृदृशा विचार: पुनरनव- स्थित।। प्रमातृणा हि मुनोनामिव विसवादबाहुलोकत्वकबलितान्त :- स्पन्दतया भिन्नमार्गत्व यथा तदमीभिरालकारिका चार्यकलिभिरेव प्रमाणितम् ॥ १७३ ॥। एतत् सर्वमभ्यन्तरीकृत्योच्यते- प्रमेयं च प्रमाता चेत्यनयोभिन्नता-दशम्। आश्रयाणैर्न संमिश्रव्यामोहे विनिपत्यते ॥ १७४॥ प्रमातृनिष्ठा ये धर्मास् ते प्रमातरि केवले। ये च प्रमेये ते सर्वे प्रमेयैकपरायणाः ॥ १७५॥ तामिमां प्राज्ञ-मर्यादां पालयन्तो मनीषिणः। काव्यालंकारविज्ञाने नैव मुह्यन्ति जात्वपि॥१६॥ रसः ्रमातृ-मात्रैक-निष्ठोऽलंकरणं च नः । प्रमेय मात्रनिष्ठात्म कलालोके परात्परे॥ १७७॥ The fundamental rule of criticism 174. 'Both are separate entities the subject and the perceptive thereof' Holding this conception no critic falls in the confused criticism, mixing up both falsely. 175. Things lying mn perceptive are every time lie in perceptive only Accordingly the elements living in the subjects live always in suhject alone १. ज्योशेरस० ४३७ पृ० ।

२६० काव्यालकारकारिका [१७४-१७७]

176. This is the way of thinking of wise men. The critics, main- tainting it never miss the vision of the adequacy in poetry. 177 Rasa exists in the perceptive only, whereas our Alamkāra ( adequacy ) is a characteristic of percept alone, so far as the sublime universe of Arts is concerned इदमत्र परिणत यद रस प्रमातृमान्ननिष्ठ, अलकारशच प्रमेयमात्र- परायण इतति। यदुक्त 'ये च भेदकाः, ते कलायामलकारः कलानाथे च ते रस' [का० १३१ ] इत्यस्माभिरेव ॥ १७७॥ इदं चात्रानुष्िकमुपप्रस्तुवीमहि- काव्य-नाट्य-रसोऽप्येष लोकानन्दैकसोदरा। प्रसिद्धस्योपमानत्वे ब्रह्मानन्दोऽत्र१ न क्षमः२॥६९॥ ब्रह्मानन्दविदा यद् वा स्याद् ब्रह्मानन्दसोदर।। लाकानन्दैकविद्भ्यस्तु लोकानन्दैक-सन्निभ. ॥ ७०॥ लोकानन्दाद् भवत्येष हीनो मिथ्यावलम्बनात्। अत एव प्रवत्तन्ते काव्यात् सत्याय 3भावकाः ॥७१॥ श्रेष्ठोऽप्येष भवेल्लोकात् ४काल-यत्नाऽल्य-भावत । ब्रह्मानन्दाच्च होनोऽसौ मन्यते भावमिश्रणात्॥ ७२॥ १. काव्य-नाट्य-रसोपमानमावे। २. क्षम उचित. । ३. मिथ्यावलम्बनत्वमत्र विभावादोना शब्दोनहितरूनत्वात्। लोके हि कारण- दीनि स्वरूपसन्ति भवन्ति, काव्य-नाटयो, कलामात्रे च तान्येव विज्ञानक- कलेवराणि। ततोऽसत्यानि। अत एब काव्ये नायिकासौन्दयंमनुशोल्य लोके वादशी तामुपलिप्सवो न न दृव्यन्तेऽमियुक्ता। एव च शृङ्गारकाव्यात् कान्ता।दषु, शान्तकाव्याच्च परमेश्वरादिषु प्रवृत्ति। सेय काव्याव सत्याय प्रवृत्ति । ४ काल वत्नश्चेत्युभयोरल्यभावोऽल्पत्वम्, न त्वात्यन्तिको निरास । ५ अत एवाभिनवगुप्तवादा 'परमेश्वरानन्द-विप्रुष्मात्रावभासो हि रसास्वाद.। लौकिक तु सुख तताऽपि निकृष्टप्रायम्, बहुतरदुखानुषङ्गात' इति ध्वन्या- लोकलोचन [३।४३-कारिकाया 'या व्यापारवत।'-ि पद्यस्य व्याख्यनान्ते]।

रसस्य काव्यधर्मत्वामाव: २६१

वस्तुतस्तु मनोराज्यं सोमशम-महामतेः१। काव्य-नाट्य-रस-ज्येष्ठ-भातृतामश्नुतेतमाम् ।।७३॥। स्वप्नावस्थागतानन्दमात्र-सादृश्यगोचरः । काव्य-नाट्य-कलामात्र२-रस-स्पन्दः सचेतसाम् ॥ ७४॥

I. By the way let me submit that the rasa of poem or of drama is semblant with worldly rasa only. The Brahma- rasa is not fit for the semblance as the famous one only has the credit to hold the position of counterpart or upamana in sımile. II. Or, it may be sembled with Brahman also by or for them who realized the Brahman But for them who are perceptives of worldy rasa only it stands as good as the worldly rasa.

III It may be inferior to the worldly-rasa being based on utopion material This is why the perceptives of artistic or poetic rasa rush towards the real one. IV. It may sometimes be called as superior too, to the worldly-rasa as it has less time and less endeavour for its perception. At the same time it may be assumed inferior to Brahma-rasa due to the mixing of emotions ( as other rhetoricians say ). V. Reality is this that the rasa of poetry and drama is an elder brother of the fabrication of [ Pañcatantra's ] wise Somaśarman, who distroyed the jar, full of the

१. सिक्थलम्बित-पादप्रहरणभग्न-घट सक्तु-पाण्डरस्य वराकस्य सोमध्र्मणः कथा पच्चतन्त्रे प्रसिद्धव। २. कलामात्रं नाम सर्वा अपि कला।। तासा सर्वासामपि रसस्य स्वप्नकल्प- स्वाद, ऋते सङ्ज्ीतरसम् ॥

काव्यालकारकारिका [१७८-१७९]

parched-grain-powder ( saktu ), and hanged on the swing of rope, while thinking of his future prospects of mrrriage and chirdren and beating them with by selling the powder and he blew his leg on the Jar. VI. There is but a touch of bit of somekind of taste within the mind of enjoyer This touch or slapping only is the so called rasa of poetry or of any kind of art excepting music only. The fact may be adjusted in mind by comp- aring it with the rasa or joy of dream state. [ K. 177 ]

तदिदमत्र निगमनम्- काव्यं ज्ञानम्, अलङ्कारस् तस्यात्मा, मध्यमाभिधा। संविद्व्यभिचारेण तत्रोपाधिश्च वाग्विदे॥१७८॥

Following are the final words 178. Poetry is a concept or knowledge. Alamkara : Adequacy is its soul. The intellect called Madhyama is an invariable attribute to it. [ And it is all what is meant to be said 1n this work. ] ज्ञानं ज्ञानविशेष: । अवाग्विदे तु नेति भावः ।। १७८।।

अत्राऽडस्माकीनं दर्शनम्- प्रमेय-मात्र-दृष्टयैतद् दर्शनं नः, प्रमातृगाः । आनन्दकोषस्योन्लासा ये तद्त्र कथान्तरम्॥१७९।

Our criteria behind this thesis 179. This philosophy of ours is based on the viewpoint of the perceptable objects Poetry Here the discussion on the springing over the Bliss is a different matter. [ Though relevant but not necessray for drscussron. ]

अस्माकं काव्यदर्शनम् २६३

कथान्तरम् अपाङ्कतेयत्वेनावमान्यं काव्यदर्शन इति यावत् ॥१७९।। एतदेव पल्लवयितु रूपक योजयाम - वृष्टिः काव्यं, कविर् मेघः, सस्यसंपद् रसा इमे। वृष्टि-मात्रैक-विज्ञाने वयं चातक-चश्चःः ॥१८०॥ 180 The poetry is rain. Poet is cloud. These Rasas are har- vest. Ours is the position of the neb of Cataka-bird which concentrates only upon the perception of ramn चातकचञ्चुद्ृष्टान्तेन काव्यस्य स्वातिवृष्टित्वमागूर्यते, आगूर्यते च ततो वाङ्मयान्तरव्यतिरेकोऽपि, तस्या एव वृष्टे शुक्तिविशेष कुक्षी मोक्तिक-रत्नतवेन परिणामात्। एव चात्रापि काव्य-शरीर-तदुपाधिभूत- शब्दज्ञानादि-सूक्ष्मतम तत्त्व्रोपपादकत्व शक्योत्प्रेक्षम्। यद्यपि कव्य- शरीर-विचारे हेतु-प्रयोजनाभिहितान्वयान्विताभिधानादिका विषया आनुष्गिका एव तथापि नूत्नतामुपाददानास्तेऽपि न न संग्राह्याः, वरयात्रिण इव विवाहमङ्गले ॥ १८० ॥

साम्प्रतम् आशी :- इमा रेवाप्रसादाख्य-सनातन-कवीरिता:। दिव्याञ्जनेयुः सद्दृक्षु काव्यालङ्कारकारिकाः ।१८१॥ Final benediction 181. May these Karikas of the poet Sanatana called Rewapra- sda ( Dwivedi ) be proved the divine collyrium in the eyes of superb intellecuals. सता तत्त्वाभिनिवेशिनाम्, न तु परप्रत्ययमात्रनेयानामनुर्वरमेधसाम्। दिव्याञ्जनोपमया यदत्रानुक्त तदपि द्रष्ट शक्येत वत्मनानेन प्रज्ञाकोष- समुन्मेषे पस्णिताभ्यासै। ये पुनरतादृशास्तेषामपि न नोफ्कल्पेरन्तु- पकाराय कारिका इमा, अभ्यस्तचराणामपि विषयाणामत्र सविशेष-

२६४ काव्यालंकारकारिका [१८२-१८३] मुपस्थापनात्। ये हि सन्तस्तेषा हशः स्वयमेवोदारदर्शनाः कि पुनर्दि- व्याञ्जनेन योजिता इति चापरमत्र हृदयम्॥ १८१॥ अत्रास्माक विचारमार्ग- श्रद्धां मन्ये मातरं लोकमार्गे सा वै सर्वा ओषधीः संग्रसूते। आन्वीक्षिक्यां किन्तु मे भाव-बन्धः सा ता एता निस्तुषाः संविधत्ते। १८२ ।। The way of my thinking 182. I do regard the reverence [ to the predecessors ] as Mother in worldly affairs. It is this which yields all the grain the permanent medicine for all However my affection is rese- rved for the critical analysis, as it is the only factor which makes every thing distinct ओषध्योऽन्नानि भेषजानि च । भावबन्ध प्रेमा कान्ताविषया रतिरिति यावत। निस्तुषा: सारैकशेषा। लोकमार्गे, न तु वेदमार्गे, तत्रान्वी- क्षिक्या अप्रसरात। काव्यस्य लोकवृत्तित्वाल्लोकपदेन तदषि न न गृहीतम्। ओषधीपदेनात्र प्राचीनाचार्यसृतयोऽध्यवसीयन्ते। तासु श्रद्धया चालनी- न्यायेन प्रवतंते तत्त्वपरीक्षासु निश्चिनुते च निष्कलुष सारम्। यदुच्यते 'तेजस्वि नावधीतमस्तु' इति ॥ १८२॥ अथ प्रणय :- भक्ति विहाय च विहाय च भक्त्यभावं ताटस्थ्य-मात्र-परमेण जनेन योऽयम्। स्वोपज्ञ आगम उपाधित काव्य-वर्त्म- न्यत्राऽपि सन्तु सुजना ननु मत्सगोत्रा:।।१८३।।

उपसंहृिः २६५

Pray 183 Leaving aside both devotinn and hatred and by being completely nuteral what ever original vision is introduced to the poetics by this fallow myself, pray, it may also be treated by the generous intellectuals just as the ancient works are treated by me काव्यवरत्म काव्यशास्त्रम्। सगोत्रत्वमत्र ताटस्थ्येन। जरत्तराणां प्रस्थानेषु अदाक्षिण्यमभिलक्ष्य मा स्म कुप्येयुः शास्त्रार्थ-प्रधन-निबद्ध- राभसीका अपि प्रत्नैकसस्कारा। प्राज्ञा इति मे प्रणयः प्रीतिपूर्विका याच्ञा। स्वोपज्ञत्वेन सत्स्वपि सवादेष नात्र महत्त्वक्षतिः । यदुक्तमानन्द- वर्धनेन 'सवादिन्यो हि मेधाविना बुद्धय' इति ॥ १८३॥ अथ मड़डलाशसा- काव्येषु सीताचरिताभिधेन कृताभिषेके द्यु-सरिद्-रसेन। शास्त्रेषु मे कारिकयांऽनया स्या- ल्ललाटिका काचन विश्वनाथे॥ १८४ ॥

Benediction 184. I among poems, sprinkled the Lord of universe [ Viśva- natha enshrined at Kasī by myl Sitacaritam or the holy water of the Ganga. Now the needed decoration of His forehead may be performed by this Kārika-work of mine among Sastras. ललाटिका ललाटालंकृति। दिव्य-मलयज-रस-त्रिपुण्ड-श्री-रिति यावत्। विश्वनाथे भगवति काशीपती विश्वमात्रस्य, न तु यत्कि्चिन्मात्रमागं-

1. An epic of ten cantos in sanskrit, published m 1968 and again in 1976 with Hind translation.

२६६ काव्यालकारकारिका [१८४]

मात्रस्य नाथे लब्धाधिकारे विदुषि। एव च विश्वमात्र-प्रस्थान-नेदीयसी न. काव्य-विमर्श-सरणिरिति द्योतितम्। 'आनन्द' शब्दादारभ्य 'विश्वनाथ' -शब्देन पूर्णायाः कारि काया अस्या माङ्गलिकी परिणति।। मङ्गल चेद सनातनघर्माश्रितमपि न न तदितर-मार्ग-नेदीय., आनन्दस्य विश्वबन्धुतायाइच विश्वजनी- नत्वात् ॥ इति- अनङ्गभावं काव्येऽपि पश्यतां श्रेयसेऽस्तु नः। कामेऽनङ्गत्वमाधाय शृङ्गारी श्रोमहेश्वरः' ॥१८४॥

छित-'नादनेर'-ग्राम-जनुष काश्यपावत्सर-नंध्रुव-त्रयार्षेयप्रवर-कश्यप- गोत्रोयस्य माध्यन्दिन-शुक्लयजुर्वेदाध्यायिन कात्यायनसूत्रस्य काघीहिन्दूविश्व विद्यालयीये प्राच्याविद्यासकाये

सनावनकवे: श्रीमतो रेवाप्रसाद-द्विवेदिनः कृतौ 'काव्यालंकारकारिकायां' परिपूर्णे स्वोपज्ञे सस्कृताड्ग्ल-विवृती ।।

॥ ॐ तत् सत् ॥

१. अनङ्गदवं स्थूलशरीररहितत्वम्। अपिशब्दात् कलामात्रसंग्रहः । शृङ्गारी गिरिजाऽऽसङ्ग-शृङ्गारी। महेश्वरः श्रिव., तन्नामाऽस्माकं सवविद्यागुरुा ऊर्ष्वाम्नाय-काश्ो-सुमेरुपीठाघीश्वर, कवितार्किकचक्रवर्ती, सर्वतन्त्रस्वतन्न्र: जगद्गुरु श्रीशङ्गराचार्यवर्य. श्रीमहेश्वरानन्दसरस्वतीपादरच।

परिशिष्टम्

१. कारिका-सूची

अकाव्यमपि [स]* पृ० ९४ अभ्यस्त ५४ अखण्डाथं ६१ अभ्यासो मा ७३ अत एव च त [सं ] पृ० ९५ अर्थः सहृदय [स] पृ० २०१ अत एव च बौद्धे ११२ अथबन्ध ७३ अत एव च लु ३९ अथंबोधो ४९ अत एव च वृ [ सं ] पृ० ९४ अर्थरच श ४६ अत एव ध्व १११ अर्थंसयोजने १५५ अत एव प्रव [ सं ] पृ० २४५ अर्थाच्छ ५७ अत एव प्र [ स ] पृ० २६० अर्थान्तरं [स] पृ० ७ अतीतकवि ५१ अर्थोल्लेख ९८ अतीताऽनागत १०४ अलङ्धारो २१ अत्र नास्ति [ स ] पृ० ११६ अलड्कारोऽपि ३० अधर्मोत्थान १४ अलड्कारोऽपि ३३ अध्वनित्वे [स ] पृ० ११५ अलङ्कारोऽप्य १२४ अनलो २९ अलकृतार्थं [स] १३५ अनुनादस्तु ८९ अलंक्रियास १६२ अनुप्रासाद ६३ अलभावो २८ अनुवादस्तु ८९ अ-सुन्दरस्य १४५ अनुवादेषु [स] ९० अस्ति श्रीप पृ० १४३ अनूवादेषु [सं ] पृ० ९५ अस्मन्मते २४ अन्यत् सवं १०९ अस्मादेतस्य ११८ घपरे त्व पृ० १८३ आत्मवान [स] पृ० ७ अपूर्णतानि १६१ आत्मा दे ९२ अपूर्णतव दोष। १४८ आत्माब्धि १६८ अमिधा-माव [सं] पृ० २४५ आधारवणंशू [सं] पृ० २४५ अभिव्यक्तो तु ८१ आधारवर्णो [स] पृ० २४५ * स०=संग्रहोपस्कारकारिके, पृ०=पृष्ठम्। शेषा अङ्का। कारिकाणाम्।

[२६९ ]

आनन्दकोष १ औचित्य [स] पृ० ४४ आनन्नकोष [स] पृ० ६ औपम्यादि [स] पृ० ७

आनन्दव पृ० १८३ क इमान् वा [स] पृ० १८३ आरोपो रु ४० कथान्तर ७८

आश्रयाश्रयि १७१ कवि सहदये ६४

इदप्रयोज १६ कवेबुद्धौ १३५

इमा काव्य १२७ कला कलान्तरे [स] पृ० ९४ इमा रेवा १८१ कलानाथा १३२

ईश्वरो ब्र १०८ कारणं प्रति २

उक्तिवेचित्र्य [स] पृ० २४४ कारुत्व च ७५

उच्चा र्यंमाण ४५ काव्य सामा १६५

उपादान नि १० काव्यक्षेत्रे [स] पृ० ११५ उपभादा [स] पृ० ३८ काव्य कला क १३१

उपमादिस्व १५९ काव्य ज्ञान १७८

उपमाधिरूपता ८७ काव्यनाट्य [स] पृ० २६० उल्लास [स] पृ० ७ काव्य तद् १८

एकस्यापि ८ काव्यमेव च [स] पृ० १९१ एतद् द्वित [स] पृ० ११६ काव्यस्य ज्ञा ८६

एतद् यत तत् ९९ काव्यस्य ज्ञा १६६ एतेषु सप्र [स] पृ० ४५ काव्य ज्ञानेकरूप ४४

एव रसस्य १६९ काव्यस्य लक्षणे १४७

एवं शब्दस्य ११६ काव्यस्य सर्व [स] पृ० ११६

एव शब्दो ५० काव्यस्याद् २५

एव सति न २७ काव्यात् सगी १२९

एव सति [स] पृ० २४५ काव्यालङ्कार [स] पृ० ३८ एव स्फोटस्य [स] पृ० ११६ काव्यालङ्वार [स] पृ० ३८

एव हि व [स] पृ० ९४ काव्ये धर्मा १२५

एव काव्यस्य १२१ काव्येडलङ्का २६

एव नास्त्येव १२३ काव्ये शब्दस्य ८५

एषणात्रित १२ काव्येषु साता १८४

एषा विज्ञात [स] पृ० ११६ काव्ये सरवें ४२

ऐन्द्रजालि पृ० १८३ काव्ये स्फटि [स] पृ० १८३

[ २७० ]

किन्तु क्षीर ७९ द्विवीया किन्तु राधा १२७ द्वरूप्य ४३ किन्त्वेव सति [सं। पृ० २४५ धर्माणा घ १४०

किमुच्येत त ७१ ध्वनिना [स] पृ० ४२ किमुच्येत त ९३ ध्वन्यालोके [सं] पृ० ४र क्रियात्मनो १३० नमाम: पृ० १८२ क्षीर क्षीर ८० न स्याव १७

गद्यबन्धे [स] पृ० ९४ नारदादि ३

गुणाभावे प १४९ नृत्य काव्य [स] पृ० ९४ गुणेषु रस १५४ नो चेद् वि ६८ चमत्कारस्तु [स] पृ० ७९ पदवाक्य ६७ चमतकार्यर्थंबन्ध ७४ पराया १००

ज्ञानस्य चित्त १६७ पर्यायोक्तौ ४१ ज्ञानात्मकेन १३४ पिता तु काव्य ६५ ज्ञानात्मको ६२ पूणंताभू १५० वत क व्य च [स] पृ० १९१ पूर्ण तामीयु १५६ ततश्च दोष १५२ पौत्रस्य ६६ ततश्च प्रति ९ प्रतिबिम्बप्र ८२ वत्परत्वम ३८ प्रतिबिम्बा [स] पृ० ९४ तत्र श्रीमम्मटो पृ० १८३ प्रध्वंसो १५३ तथा सति [स] पृ० ३८ प्रभावो यस्तु १६४ तथव मग १५८ प्रमातृनि १७५ तदा विश्व १२० प्रमेय च प्र १७४ तस्मात् का ८४ प्रमेयमात्रनि [सं] पृ० ४५ तस्मादन्व ५६ प्रमेयमात्र १७९ वस्माद् रसा ३७ प्रयोजन क ११ तस्मास्या [स] पृ० ७९ प्रातिभत्व च वामिमा प्रा ३५ १७६ प्रातिभी या १२६ ते कलाया १३१ ब्रह्मानन्द [स] तेन चित्र पृ० २६० ७७ ब्रह्मानन्दाच्च [स] तेषामेषा भक्ति वि पृ० २६० २० दोषाभावो १८३ १५१ मक्त्या का १४१

[ २७१ ]

सट्टश्रीमु पृ० १८३ रसस्य या [स] भाषान्तरानु [स] पृ० १८३ पृ० ११५ रसोक्ति [स] पृ० ७ साषाया एक ९६ रसोल १९ भाषा स्वर ९५ रसोल्लेख १०१ भूषा लावण्य १४२ राष्ट्रदेवप्र १५ मध्यमाख्या ९७ रूपकाणा तु [स] पृ० २४५ मध्यमाख्या १०२ रूप का देस्तु १३९ मायाया ब्र [स] पृ० ११६ लक्षणान्यपि १६० मुखे पद्मत्व १३८ लक्षणस्य न [स] पृ० २४५ मुकाना ५२ लक्षणेलं [स] पृ० २४४ मूत्तौं चित्रे [स] पृ० १९१ लिपेभेंदे ९१ मृत्स्ना च ११५ लोकानन्दाद् [स] मेघद्वुतस्य लोकानन्दैक [स] पृ० २६० ८३ पृ० २६० यच्च शब्दे [स] पृ० ९४ वक्रोक्ति [स] पृ० ७ मत्रासावी १७२ वटस्य बी ३१ यथा पात्र च [स] पृ० ९४ वय न बौद्धा [स] पृ० १८८ यथा पात्रस्य [स] पृ० ९४ वस्तुतस्तु म [स] पृ० २६१ यथा सनावनो १५७ वस्तूक्तौ [स] पृ० ७ यथाहि सुन्दरे १४४ वाक्यज्ञानानि १३६ यदि शब्दस्य १२० वाक्याथबु ५५ यद्वालङ्का २२ वाक्यार्थ एव ३४ यश्च प्रती ११० वाड्भयेऽप्य ५८ यश्चासौ स्फो [स] पृ० ११५ विनापि सस्कृ ८८ यस्त्वर्थ १०३ विमकत्या ३६

या चंषा पूर्णता १४९, १६३ विश्वमात्र [स] पृ० १८८ योऽसावति [स] पृ० वृष्टिः काव्य १८०

युगावश्य १३ वेशन्त [स] पृ० ९४ रजस्तमा ७ वंखर्यार्माप १३३ रत्यादेशचि १६७ वंखर्यो वि ९४

रस प्रमातृ १७७ वंदिकाश्च [स] पृ० १८८ रसवत्त्व रसा १७३ वै दकास्तु [स] पृ० १८८ रसस्त्वेषा २३ वपड्ग्यव्य [स] पृ० ११६

[ २७२ ]

व्यवहारवि [स] पृ० ११६ समुच्चयो ६० शक्तिर ज्ञाने ११९ सम्बन्धो [स] पृ० ७९ शब्द. स्वबोधे ४८ सम्वादतत्त्व बु १३७ शब्दवृत्तेरमा [स] पृ० ७ सरसत्व तु १७३ शब्दशक्तिवि [स] पृo १८३ सर्वमेतत् १२५ शब्दस्यारथे ६९ सा चासौ [स] पृ० ११६ शब्दस्यका १२२ सामाजिस्य ह १४३ शब्दादर्थाय ५९ सामानाधि ११४ शब्दादर्थाय ५३ सामानाघि १७० शब्दार्थ बोध ११८ सालङ्कारस्य [स] पृ० ३८ शब्दाथंयोजने १४८ साहित्य वद्या १४१ शब्दार्थयोर ७० सिद्धिमेतेन श ११३ शब्दे सत्यपि ११७ सुन्दरस्य च १४६ शब्दोऽ्यंज्ञा ११४ सव काव्यकला १२६

शाकुनतलस्य ७६ सोऽय रेवा [स] पृo १८३ शैल शिल्षा ३२ सौन्दर्यमेव [स] पृ० ३७ श्रद्धा मन्ये १८२ सौरभेय्या [स] पृ० ९३ श्रेष्ठेऽप्येष [स] पृ० २६० स्फोटस्य चि [स] पृ० ११५ ससारमात्रे १०७ स्फोटेषु नि [म] पृ० ११५ सकेतोऽपि ४७ स्वत सभ १०५ सगीतमुरली १२८ स्वप्ताव [स] पृ० २६१ समवायोऽय १७१ स्वयंभू ५ समाधौ यो ४ हिमाचलेन १०६

२. उद्धरणविशेषानुक्रमः

अक्षरादि २०६ आत्मा वा अरे २५२ अङ्भाश्रिता ४१ आप्वाग १४१ अथ मधु २५० आलेख्याकार २०६ अथानुवृ २३८ आवयो ३० अथोपनि १३५ आशी.प्रियं २३८ अनङ्गभाव काव्ये [ ममव ] २६६ आसीच्छवित १५६ अनादिनिधन ६९, १४९ आहारप्री ६२ अनादिनिधना १२३ इत्यन्वर्थ १२५ अनौचित्या ४१ इदकिला २५० अन्तरसकल्प १२३ इद गुरुगि १०२ अपारे काव्य १४७ इद तदिति ६५ अपूर्व यद् २०२ ईशा वास्य १४१, १८८ अप्रतिभस्य ६३ उन्मीलित २४९ अभियोगे ६४ उपश्लेष ६५ अर्थ स एव १११ उभावेता ४२ अर्थ सहृदया २१३, २२९ ऋनम्भरा १४ अर्थस्यता २१२ एकोडनेका २४२

अथपित्ति। २३८ एतावतोऽथं २११ अर्थ तत्त्वेन २४३ एते दोषा २३५ अलकृति ४२ एते ये ३० अविभागा १२३ औत्त्तिकस्तु ९८ अविभागेन १०४, २१२ कलाकाष्ठा ३१ अविभागो ७० कश्चित् का ८९ अव्याजसुन्दरी २५० कालेन मिद्य १५६

असमासा ४१ काव्य यशसे २४ अस्त श्री [ ममैव ] १४३ काव्य बन्धास्तु २३८

अस्त्युत्तर १३९ काव्यस्यात्मा २५२

अहमात्मा प १२५ काव्ये तया २४१

आख्यानवादा २३८ काव्येऽप्यस्ति २४१

आत्मनोऽन्य २०६ कियतापि १११

[ २७४ ]

कुपुत्रो जायेत ३१ तृतीय तु २०६ कृत मयेद १०१ दिने दिने सा २४९ क्रमात् प्रख्यो २०२ दिव्यमावप २२६ क्लेशकर्म १४१ दीर्घीकुवन् १३४ क्षण स्व २२४ दृष्ट चवोप २३८ क्षित्यङ्करा १४१ दोषहान २१० क्षीणवृत्ते १३ द्वयोगु णत्वे २४३ गतोऽस्तम २१९ द्वादशघा स २१० गत्वा चो १३५ घिक् कोऽय ३० गुणातिपा २३८ न तज्जल १३५ गुणानाश्रि ४१ नमस्कृत्य १२५ गुणीभूनव्यङ्गत्व ७८ न हि गौ स्व ११२ गूढारथम २२५ नात एव २४२ ग्रहीतृग्र ७० नादाखूया १२३ चच्चद्भुज २३२ निदर्शन २३८ चत्वारि वाक १२३ निर्विचार १४ चित्र वट ८४ नोदितो १२५ चिरध्वस्त १४२ न्यायादपेत २२५ चूताङ्करा ६८ परव क्यार्थ १११ चेध्ाल्कार २४१ परशक्तम १५६ छेका पुन २५० परस्परं २११ जगति मि ५५ परस्परस्य ग्र २११, २१२ ज्ञेयान्यनु २३८ परस्वादा २०६ तत प्रातिभ १४ परोल्लि १२५ तवो व्यपेक्षा २१० पुष्परभ्य ६७ तत्र पूर्व २०६ प्रतिभा च ६७ तत्र शब्दा १४ प्रतीयमानं पु २२० तमर्थम ४०, ४० प्रधानत्वाच्च १२६ तसय प २५० प्रमाणत्वेन ता एव ६२ १४ प्रसादस्तु ता वीक्ष्य २३२ २२? प्राणवृत्तिम १२३ ताल्वोष्ठ १२४ प्रातिमाद १४

[२७५ ]

प्रोत्साहनो २३८ या दुग्धा १०९ प्रौढोक्ति १३३ युवा युग २४९ बहुशो य २२६ येय विमर्श १२३ बिन्दु शिवा १५६ ये रसस्या २३१ बिन्दुर्नादो १५६ यो य शस्त्र २३२ बिन्दोस्त १५७ रचि महेस १०२ बुद्धि वृत्ति १६४ रणत्करण २३२ मक्त्या गुरौ ६३ रसस्याद्ि २३१ भगवदनुग्र १६ रसानुगुण ६७, २२४ भावनानु ६५ रसान्तराण्येक १९२ भावना चे १४७ रौद्रादयो २३२ मिद्यमाना १५६ वक्रोक्तिश्च २५८ भूषणाक्षर २३८ वत्सविवृ भ्रंशश्चानु २३८ वत्तते यव २११ मध्यमा १२४ वाक्य स्याद २०५ मध्यान्म १२६ वाक्यारथं प्र २१२ मनोरथर्च २३८ वागू धेनु १०९ मरुल्लीला १३४ वाचस्पतिस २० मा निषाद १५ [तत्र] वाच्या प्र ५९ मुक्तक यु २१२ वाच्याना वा २२९ मुग्ध. किं ८५ वाच्योऽर्थो २२९ मंत्रीकरु १३ वासासि जी १११ य। सयोग ११६ विकल्पयोनय: १४५

यच्च सन्ध्यङ्क २३९ विच्छेदग्रह ६२

यज्ज्ञान १४५ विवक्षा व २११

यत्नत प्र २२९ विशोका १३

यथा द्रव्य ६५ विश्वदेवत ३० यदपि तद २०६ विषयवती १३ यदुच्यते पा ३१ वृत्तय पच्चतय्य। १४५ यदुन्मील १० वृत्ति पदा २१३ यश्चुम्बति १११ वृत्तिवि २१० या च क्रिया २१२ वृत्तिस्त्रिधा २१२

[ २७६ ]

वृत्यादीना २१० सरस्वती स्वा २१ वेदशब्देभ्यः १६४ सवंदा सवथा १६३ वंखर्याम १५२ सर्वासु ग्रा २५८ वैदर्भादि ३९ सर्वेषा स तु १६४ व्यक्तौ १६४ साक्षाच ६५ व्योम पश्चिम २५० साकाडक्षा २०५ शक्तिमात्रा १६३ सादरविती १३ ३ शब्दव्यापारमा २४३ साधनव्य ३६३ शब्दाना वि ६४ सामथ्यं च २११ शब्दार्थमात्र १९५ सारूप्य २३८ शब्दाथयो। २१२, २४१ सा व्यपेक्षा २१२ शब्दार्थौं स २१३ सा हि चक्षु २२४ शब्दार्थौ सहितौ ४२ सा हि चक्षु ६७ शब्दोपहित १६३ साहित्यम २१३ शब्दो वि २१३ २२९ संव वाक् १२६ शरीरीकर ५० सैव सार श्रिखरिणि १२३ १३३ सैषा सर्वे सविक्विपि ७३, ७८ १३७ सोऽर्थस्तद् १२९ शुद्ध बुद्ध १४१ स्त्रियो हि ६४ शृङ्गारी चेत् १४७ स्त्रीणाम ६४ षट्त्रिय २३८ स्थानेषु १९३ सघातको २१२ स्फुटा २६ मच्चदा १५६ स्मृतापि सज्जयति १३३ स्वभावचरणा ६२ स नीरक्षीर २१२ स्वरवृत्ति ६२ सन्नसन् १६३ स्वरूपज्यो १२४ स बिन्दुनाद १५६ स्वरूपज्यो १२३ समपंकतव २२२ स्वाश्रये स १६३ समाधाननैमं ६ ३ हसश्रेणी १३५ सम्बन्धो द्वा २१० हिमगिरि ३० सवादास्तु २०६ हृदये चित्त १४ सवादो ह्य २०६ हेतु सचय १३८

३. वार्ततिकम्

४०-तमोपस्कारकारिकावार्त्तिकम् [ वामनस्य सौन्दर्य-दर्शनम् ]

क 'काव्य ग्राह्ममलकारादि'-ति यद वामनो जगौ। जगौ च ननु 'सौन्दर्यमलकार' इति स्वयम्॥१॥ सिद्धमेतेन निर्द्वन्द्व निर्विकल्प च शब्दत । 'सौन्दर्यदव काव्यस्य ग्राह्मत्वमि'-ति वामने ॥२॥

ख 'कर्तार काव्यशोभाया ये धर्मास्ते गुणा' मता । ते च श्लेषादय शब्दे दशार्थे च दश स्थिता ।३।। वैदर्भीप्रभृतीना प्राणा एते गुणास्तत। 'रीतीना गुण एवात्मेत्ये'-ष सिद्धान्त आगत ॥४॥ ततश्च या 'रीतिरात्मा काव्यस्ये'-ति श्रुतिस्तत । काव्यात्मत्व गुणे सिद्ध न रीतौ वामनाध्वनि ॥५॥

ग अलङ्कारो हि सौन्दर्यमलङ्वारश्च गुणौपम्याद्युपादान दोषहान निस्सृति। समुच्चिते ॥६॥। एव गुणोऽपि सप्राप्त साधनत्व, ततश्च स। अप्रधानत्वमप्याप्तश्च्युत आत्मत्वतश्च तत् ॥७॥। प्रधानत्व यत सर्वै साध्य एवोररीकृतम्। साध्यत्वं चात्र सौन्दर्ये ततस्तस्यव मुख्यता ।।८।। आत्मत्व नाप्रधाने स्यात् प्रवाने सति तत्त्वत । 'सौन्दयमेव काव्यात्मे'-त्यतो वामन - दर्शनम् ॥९॥

ध एव च 'वामनाचार्यो रीतिवादी'-ति धारणा। युक्तिहीना तथैवासौ 'गुणवादी'-त्यपि प्रथा॥१०॥ वस्तुतो वामनाचार्य-दर्शनस्योक्त-युक्तित। 'सौन्दर्यवाद' एव स्यादुचिता नाम - कल्पना ॥११॥

[ २७८ ]

ड इत्येव वामनाचार्यो 'रीतिरात्मे'-ति सूत्रयन्। 'सौन्दर्यमात्मा काव्यस्ये'-त्येव सूत्रयतेऽस्फुटम् ॥१२॥ वामनाचार्य-सिद्धान्तस्तर्कैरुक्तस्ततो 'सौन्दर्यवाद'-नाम्नैव भवेत्। व्यवहाराय युक्तिभाक् ॥१३।। विबुधैरभिधीयताम्। वामनाचार्यं - सिद्धान्तो निर्विकल्प निरर्गलम् ॥११॥

घट अलङ्कारश्च सौन्दर्य चे-त्यनर्थान्तर यत। कलश इत्येव भेद शब्दैकसश्रित ॥१५।। आचार्यान्तर-सन्दर्भेष्वलङ्कारस्य शब्दत । काव्यात्मत्व न पश्याम, पश्यामश्चास्य भूमताम् ॥१६॥ काव्यालङ्कारनाम्ना यद् भामहेन गुणादय । अपि स्फुट गृहीताश्च वामनेनापि तत्कृतौ ॥१७॥

छ उद्भट 'सार'-शब्देन काव्यालकारसज्ञिष। रूपकादे प्रधानत्व पश्यतीव परन्त्वसौ ॥१८॥ अलकार-विभुत्व यन्न तत् खण्डयते तत। उद्भटस्याप्यलकारो गुणादीना च वाचक ।१९।। रुद्रट कुन्तश्चैव महिमा वाग्भटस्तथा। जगन्नाथरच पश्यन्त्येवालकारस्य भूमताम् ॥२०॥। अलङ्कारस्य सारत्व रूपकादावुदीरयन्। काव्यात्मत्व रूपकादावुद्भट प्रतिशुश्रुवे ॥२१॥ ज वामनाचार्य-सिद्धान्ते न रीतिर् न गुण, परम्। सौन्दर्यमेव काव्यात्मा यद्वाडलकार एव स ॥२२॥ रेवाप्रसादेन सनातनेन श्रीवामनाचार्य-मतस्य सार। योऽसाविह प्रस्तुत एष भूयात् सता प्रसादाय महाफलाय ॥२३।