1. Kavya Alankara Sangraha Ud Bhatta NSP.djvu

THE

KÂVYALANKÂRA SANGRAHA

BY

UDBHATA BHATTA

with the commentary

OF

PRATIHÂRENDURÂJA

EDITED BY

MANGESH RÂMKRISHNA TELANG

PUBLISHED BY

TUKÂRÂM JÂVAJÎ,

Proprietor of the "Nirnaya-sâgar" Press,

Bombay:

Price 10 Annâs.

S.V.U College

Library.

TIRUPATI

Acc. No 32172

( All rights reserved by the publisher. )

Publisher :-Tukaram Javaji,

the Nirnaya-sagar Press,

Printer :-Ramchandra Yesu Shedge,

23, Kolbhat Lane, Bombay.

32172

काव्यालङ्कारसंग्रहः

श्रीमदुष्टभट्टप्रणीतः ।

श्रीमत्ततीहोरन्द्रराजविराचितया काव्यालङ्कारसार-

लघुवृत्त्या समेतः ।

अयं

मुद्रचा रामकृष्णा तेलङ्ग हस्तोभिः ।

संस्कृतः ।

मुद्ववर्यां

तुकाराम जावजी

इत्यैः खींये निर्णयसागराख्यसुधाप्रणयचतुर्डशे़डावित्या प्रकाशितः ।

शके १८३७ सन १९१५.

मूल्यंम् १० आणका: ॥

प्रस्तावना ।

असिन्भरतखण्डे खलु काव्यावधि बहुधा: संस्कृतग्रन्था: संशोध्या मुद्रणद्वारा ह्ये नीतास्तत्न तत्र पण्डितप्रकाण्डै: । तथापि कतिचन प्राचीना: प्रबन्धा: नाहं अपि पुस्तककोशेऽपि निलीनाः वर्तन्ते। तेषामन्यातमोद्यं काव्यालङ्कार- सख्य: प्रबन्धो योड्य महता प्रयत्नेन सहृदयहृदयविनोदाय प्रकाशयते॥ अस्य काव्यालङ्कारसङ्ग्रहग्रन्थस्य प्रणेता उद्घटभट्टः । उद्घटभट्टस्य भट्टोद्घट- चार्यः इत्यपि नामोऽभिख्यात् ग्रन्थान्तरेषु हश्यते । उद्घटभट्ट: कश्मीरेऽपु जयापीड: सम्रापतिरासीदिति कल्हणविरचितराजतरङ्गिणीग्रन्थादवगम्यते । जयापीड- राज्यकालस्तु खिस्त ७७९ वर्षमारास्य ८१३ वर्षपर्यन्तमासीचिविति ज्ञायते ।

तत्सभापतेरुद्घटभट्टस्यापि जीवितसमय: स एवार्ते विदुषां निर्णय: । तद्वाचायैंण कुमारसंभाराख्यं काव्यं तथा भामहकृतालङ्कारग्रन्थस्य विवरणं च इतमासीदिति ज्ञायते । अत्र प्रमाणं तु अस्यां लघुग्रन्थोऽननेन अन्थकृता "चितकुमारसंभारवैकदेशेऽत्र उदाहरणखेनोपन्यासत:" पृ० १५ इति "विशे- षलक्षणे च भामहविवरणे भट्टोद्घटेन एकदेशशब्द एव व्याख्यात:'" १३ इति च प्रतीहारेन्टुराजस्योक्तिः ।

काव्यालङ्कारसारालघुग्रन्थ: प्रणेता श्रीप्रतीहारेन्तुराजस्तु कोङ्कणदेशवास्तव्य: रेऽपि मीमांसासारव्याकरणतर्कसाहित्यशास्त्रपारङ्गतभट्टश्रीकुलादित्यश्रीशार्ङ्गदेव इत्य अस्या त्तेः प्रारम्मोपसंहारयोः स्थिताभ्यां निम्मलिखितपद्याभ्यां स्फुटं भवति ।

"विद्वदघ्यानमुकुलादोधिगम्य विविच्यते । प्रतीहारेन्टुराजेन काव्यालङ्कारसंग्रह: ॥"

"मीमांसासारमेघात्पदजलधिविघोषत्कर्माणिक्यकोशात् साहित्यश्रीमुरोरेवंधकुसुममधो: शौरिपादान्जभूष्णात् ।

१ इहाळकीकरोपाख्यश्रीवामनाचार्यप्रकाशितसटीकक्नाध्यप्रकाशपुस्तकस्य प्रस्तानावनायां पृष्ठे दृश्यस्वम् ।

६

श्रुत्वा सोजन्यसिन्धोर्दिजवरमुकुलात्कीर्तितंवल्यालवालात्

काव्यालङ्कारसारे लघुव्यवस्थितिमधात्कोशः: श्रीन्द्रुराज: ॥१॥ इति

प्रतीहारेनदुराजस्य जीवितकालस्तु निश्र्रित्य वचुं न शक्यते । तथाप्ययं

महोद्रटस्य पश्राद्भूवति व्यक्तमेव । अनেন लघुग्रतौ मामह-चामन-उद्भट-इत्यादि

प्राचीनालङ्कारिकाणामेवोद्‌लेख: कृत: नतु महिमभट्ट-आनन्दवर्धन-काव्यप्रकाशका-

रोद्यभिनवाळङ्कारिकाणाम् । अतोडयं खिस्तवर्यस्य नवमदशशतकयोर्मध्ये बभूवेतितर्क्यते ।

अस्य ग्रन्थस्यादर्शपुस्तकमेकमेव पुण्यपत्तनस्थराजकीयपुस्तकालयाधिकारिभि:

प्रोफेसर विनायक सखाराम घाटे इत्यै: संस्करणार्थं दत्तालुग्रहীতोडस्मीति कृतज्ञ-

तथा स्मरामि तेऽशुप्रकृतिम् ।

कारवारपुरे

श्रावण शु० १२ शके १८३७

विद्यादसुचर:

मङ्गळेशरामो.

काव्यालङ्कारसारलघुवृत्तोर्विषयानुक्रमणी।

प्रथमो वर्गः: १

मङ्गलाचरणम् ... ... ... ९

पुनरुक्तवदाभासम् ... ... ... २

छेकानुप्रासः ... ... ... ३

अनुप्रासः ... ... ... ४

परुषानुप्रास: ... ... ... ५

उपनागरिक ... ... ... ,

ग्राम्या ... ... ... ६

लाटानुप्रास: ... ... ... ,

रूपकम् ... ... ... ९

दीपकम् ... ... ... १४

उपमा ... ... ... १६

प्रतिवस्तूपमा ... ... ... २५

रसवत् ... ... ... ४९

कुर्जस्व ... ... ... ४९

पर्यायोक्तम् ... ... ... ,

समाहितम् ... ... ... ४२

उदात्तम् ... ... ... ४३

ललितम् ... ... ... ४८

पञ्चमो वर्गः: १

अपह्नुति: ... ... ... ४८

विशेषोक्ति: ... ... ... ,

विरोध: ... ... ... ४९

तुल्ययोगिता ... ... ... ५०

अप्रस्तुतप्रशंसा ... ... ... ५९

व्याजस्तुति: ... ... ... ,

द्वितीयो वर्गः: १

आक्षेप: ... ... ... ... ३९

अर्थान्तरन्यास: ... ... ... ३२

व्यतिरेक:... ... ... ... ३५

विभावना... ... ... ... ३८

समासोक्ति: ... ... ... ३९

अतिद्ययोक्ति: ... ... ... ४०

विदेशना ... ... ... ... ६२

सङ्कर: ... ... ... ... ६३

उपमेयोपमा ... ... ... ५७

सहोक्ति: ... ... ... ... ,

परिक्रति: ... ... ... ... ५९

षष्ठो वर्गः: १

रससन्धि: ... ... ... ... ७०

अनन्वय: ... ... ... ... ७२

संकरादि: ... ... ... ... ,

भाविकम् ... ... ... ... ७३

तृतीयो वर्गः: १

यथासंख्यम् ... ... ... ... ४२

उत्प्रेक्षा ... ... ... ... ४३

स्वभावोक्ति: ... ... ... ... ४६

काव्यहेतु: ... ... ... ... ७४

चतुर्थो वर्गः: १

प्रेयसक्त ... ... ... ... ४७

काव्यदर्शन्त: ... ... ... ... ७८

काव्यालङ्कारसारलघुवृत्तौ उपलब्ध्यमानानि

ग्रन्थानां ग्रन्थकर्तॄणां च नामानि

पृ.

अमरुक:

७६.

कात्यायन:

२५, २६.

चूर्णिकार:

२६.

दण्डी

२६.

भट्टवामन:

१७, ७६, ८१, ८४.

भट्टोद्भट:

१३, ८४, ८९, ५५, ६२.

भामह:

१, ४७, ६२, ७४, ७८.

भामहविवरणं (भट्टोद्भटक्रतं ) १३.

श्रीः ।

श्रीमदुरुटभटप्रणीतः

काव्यालङ्कारसंग्रहः ।

श्रीमत्पतीहारेनदुराजविरचितया

काव्यालङ्कारसारलघुवृत्त्या समेतः ।

यल्लक्ष्म्या हसि तैः सितैर्धवलितं नमोंक्तिलीलाजुषः

शौरेः स्फीतगभस्तिकौस्तुभरुचा यच्च कचित्पाटलम् ।

अन्यत्र च्छुरितं यदम्बररुचा हेमप्रभादीप्तिप्रिया

तद्रक्षोडक्षतशक्रचापशबलव्योमाभमव्याजगत् ॥ १ ॥

मोहोपहतपुष्पशुत्रोध्वनि दर्शितभयम्भियेद् गुसद्वेभ्यः ।

नन्दितसुरेन्द्रवनितामदनद्रियम्बं गौरी तव वन्दे ॥ २ ॥

विद्युद्गग्यान्मुकुलकादधिगम्य विविध्यते ।

प्रतीहारेनदुराजेन काव्यालङ्कारसंग्रहः ॥ ३ ॥

पुनरुक्तवदाभासं छेकानुप्रास एव च ।

अनुप्रासस्विधा लाटानुप्रासो रूपकं चतुः ॥

उपमा दीपकं चैव प्रतिवस्तूपमा तथा ।

इत्येत एवालङ्काराः वाचां कैश्चिदुदाहृताः ॥

अर्थालङ्कारा अर्थालङ्काराः । तत्रादौ चारु-

शब्दालङ्कारा निह्नु-

न्ताः । रूपकादीनां तु चतुर्णामितरे अर्थालङ्कारता ।

अर्थानुप्रासे रूपके

थाकर्म त्रिधेति चतुरिति वचनं विप्रतिपत्तिनिरासार्थम् ।

भामहो हि

म्योपनागरिकावृत्तिभेदेन द्विप्रकारमेवानुप्रासं व्यास्यायातवान् ।

तथा

त्प्रकृत्यै ये चत्वारो भेदा वक्ष्यन्ते तन्मध्यादाद्यमेव भेदद्वितयं

प्रदर्शयत् ।

तः स्वाभिमतभेदोपदर्शनद्धारेण एवंविधविप्रतिपत्तिनिरासार्थमुदेशावस्था-

२

काव्यालङ्कारसार-

यासेवानुप्रासविधेति रूपकं चतुरिति चोक्तम् । रूपकं चतुरित्यत्र रूप-कत्पेन सह एकस्मिन्नर्थे वर्तमानासत्त्या रूपकमेदेष्ववर्त्तमानाः प्रतीयेते ।

अतः प्रतीत्यमाना यासौ रूपकत्वैकार्थसमवेता सत्तालिमिका भवनक्रियातदभ्यावृत्तावृत्या “द्वित्रिचतुर्थ्यः सुच्यः” ( पा. अ. ५.४.१८ ) इति सुच्य-प्रत्ययः । रूपकं चतुर्षु भेदेषु चतुरो वारणं भेदान्मना भवतीत्यर्थः ।

तत्र पुनरुक्तवदाभासं प्रोच्यते—

पुनरुक्ताभासमभिन्नवस्तिवाचोभिन्नरुपपदम् ॥

अभिन्नं वस्तु यसिचिन्त्यद्रास्ते तदभिन्नवस्तु । भिन्नं रूपं ययोः पद-योस्ते भिन्नरूपे । अभिन्नवस्तिवच अभीक्षणमुद्रासते भिन्नरूपे पदे यस्स्त-दभिन्नवस्तिवचोभिन्नरुपपदम् । एवमयं बहुव्रीहिहिद्वितयगर्भः पञ्चपदो बहुव्रीहिः । तत्नैकोडभिन्नवस्तिवाति बहुव्रीहिः । अपरस्तु भिन्नरूप इति ।

तद्र्सेश्वायं बहुव्रीहिरभिन्नवस्तिवचोभिन्नरुपपदमिति । अनेऩ च यत्न भिन्नरुपे पदे एकार्थवदाभासते तत्र पुनरुक्ताभासं काव्यालङ्कारो निर्दिष्टः ।

यद्यपि पुनरुक्तवदाभासमस्मिख्देशो वक्ति: प्रयुक्तस्थालीप तस्येह गम्यमानेरथे-दप्रयोगः । उद्देशो ह्येवमनिधानमभिधावैचिच्यप्रदर्शनार्थम् । काचित् खलु गम्यमानेरथोन्वयेन अभिधा प्रवर्त्तते, काचिच्चभिधीयमानार्थोन्वयेन ।

तत्रोदाहर वत्यभिधीयमानसाहद्र्यान्वयेन अभिधा उपदर्शिता । इह तुर्थ-सामर्थ्योवसायसाहद्र्यान्वयेन । तदेवमर्थसामर्थ्योवसायेन वत्यर्थेनान्वितं पुनरुक्ताभासमत्न काव्यमलङ्कार्यै निर्दिष्टम् ।

पुनरुक्तवदाभासमाने च पदे पद्योरलङ्कारत्वमुक्तं न तु स्वतन्त्रतया । फलं चैवमभिधानस्य पुनरुक्तवदाभासमानपदस्मन्‌वयस्य अलङ्कारताव्यापनम् ।

अलङ्कारस्य खल्वलङ्कार्योपर-तत्नतया निरुपणं क्रियमाणे शुद्ध स्वरूपं निरुपितं भवति । स्वात्मन्येव-स्वितस्य तस्यालङ्कारत्वात् । समुद्रकस्थितहारकेयूरपारिहार्योध्यालङ्कारवत् ।

अतः पुनरुक्तवदाभासतत्सस्यालङ्कारताव्यापनाय काव्यपरतत्नतया निर्देशो युक्त एव ।

तस्योदाहरणम्—

तदाम्रभृति नि:सझी नागकुञ्जरकृतचिह्न । शितिकण्ठ: कालगलत्सतीशोकानलवयथ: ॥

तदाम्रभृति सतीचियोगादारभ्य स देव: शितिकण्ठो नि:सझ: सन् दिवसान्तेच्चाहितवान्ते तु वक्ष्यमाणै: श्लोके वाक्यार्थपरिसंख्या: । कृत्ति-शरम् । कालवशेन निवर्तमाना (या) सती (तस्या:) वियोगेन जनितो य: शोकवहिसदुद्रवा पीडा यस्य स तथोक्त:। अत्र नागकुञ्जरशब्दौ शितिकण्ठकालगलशब्दौ च पुनरुक्तवदाभासेते । तथाहि । नागकुञ्जरशब्दयोरुपक्रमावस्थां गर्जवाचित्वेन एकार्थत्वं प्रतिभाति । पदार्थान्वयपर्य- लोचनया तु तद्वध्यते । नागशब्द: खलवत्र हस्तिवाची । कुञ्जरशब्दस्तु तत्प्रशंसावगतिहेतु: । एवं शितिकण्ठकालगलशब्दयोरपि वलीविरोषाव- च्छिन्नशरीरावयवभेदोपेतार्थाभिधायित्वात्पौनरुक्त्यं संभाव्यमानं कालगल- दिति तकाराद्धिपर्यवोचतया ज्ञाप्यते । तेनात्र लुप्तकथाभासत्वम् ।

ननु छेकानुप्रासलक्षणादनन्तरं पुनरुक्तवदाभासोदाहरणं पठ्यते । त- त्कथं पुनरुक्तवदाभासलक्षणव्याख्यानसमय एव तस्योपन्यास: कृत: । उदाहरणप्रदर्शनमनन्तरेह लक्षणार्थस्य दुर्धिगमतवादिहैव तदुप- न्यस्तमित्यदोष: । एवमुत्तरत्रापि प्रमेयशब्दानुसारेण ग्रन्थपाठक्रमविपर्य- सेन व्याख्यायां नासूचितव्यम् । पाठक्रमादर्थक्रमस्य वलीयस्त्वात् ।

छेकानुप्रास:——

छेकानुप्रासस्तु द्वयोदृद्यो: मुसदृशोक्तिकृतौ । ३६

द्वयोदृद्योरेज्जनसममात्रयो: शुद्धे सदृशे उदाहरण क्रियामात्रे सति छेको- नुप्रासो भवति । तथाविधा: समुदायास्तत्रालङ्कारतां प्रतिपचन्ते । द्वयोदृद्यो- रिति(स्वार्थेडवधार्यमाणे अनेकस्मिन्विति)द्विवचनं स्वार्थप्रहणेन वीप्साया निरसतत्वात् न यावन्तोदत्त द्विकाः । संभवन्नि तेषां सर्वेषामेव मुसदृशत्वं कायें, किं तर्हि कतिपयानामेव । वीप्सा हि साकल्ये सति भवति । सा चात्र स्वार्थेशब्देन निरस्ता । अवधार्यमाणग्रहणाच्च द्वयोदृद्योरेवात्र समुदा-

ययोः सदृशत्वं, न तु त्र्याणां त्र्याणामिति दृष्टव्यम् । अनेकस्मिन्विति वचनाच्च असङ्कदेवंबविधरूपोपनिबन्धे सति छेकानुप्रासता न तु सकृदिति मन्तव्यम् । परस्परमेकरूपान्विता रसाद्यभिव्यक्त्यनुगुणत्वेन लड्घ्योत्कर्षा वर्णास्तत्समुदायैः वा शोभातिशयहेतुत्वेन काव्ये क्षिप्यमाणा अनुपासशब्देनान्वर्थनाभिधीयन्ते । छेकशब्देन कुलायाभिरततां पक्षिणामभिधानम् । तदुक्तम्—“छेकान् गृहेप्वभिरतानुशन्ति मृगपक्षिणः” इति । तेषां च कुलायाभिरततवादन्येन केनचिदानायासमानानामनेनानुप्रासेन सदृशी मधुरा वागुच्वरति । अतोऽड्यमनुप्रासरुकेकाव्यपदियते छेकानुप्रास इति । अथवा छेका विदग्धा । तद्रहुभतावादस्य छेकानुप्रासता । तस्योदाहरणम्—

स देवो दिवसाविनि्ये तसिद्धचौलेन्द्रकन्वरे । गरिष्ठगोष्ठीप्रथममैः प्रमथैः पर्युपासितः ॥

कन्वरे गुरूणि । गरिष्ठा गुरुतमा । 'प्रियङ्खिरः' (पा. ८. ४. १५७) इतीष्टानि गुरुशब्दस्य गरादेशः । गोष्ठी विदग्धानामासनबन्धः । प्रथमैः प्रमथैः इन्द्रकन्वदर्शब्दौ गरिष्ठगोष्ठीशब्दौ प्रथमप्रमथशब्दौ परिउपासशब्दौ च द्वौ द्वौ अज्झलिसमुदायौ मुसदशारुरुचारितौ तेन छेकानुप्रासता । कचित्तु 'निन्ये तसिन्र' इत्यत्र 'निन्येडन्यासिन्र' इति पाठः । तदा चैतदण्युदाहरपेडन्तर्भवतीति ।

अनुप्रासः । स च त्रिविधो वृत्तिसंश्रयात् । यद्यप्यति—

“सहृपश्यन्नेन्यासुं तिसृष्वतासु वृत्तिषु । पृथक्पृथग्जुपमासमुशन्ति कवयः सदा” इति ।

अस्यार्थः—त्रिप्रवेतेषु यथायोगं रसाद्यभिव्यक्त्यनुगुणेषु वर्णव्यवहारेषु यः सदृशपाणां व्यज्जनानां पृथक् पृथगुपनिबन्धस्तमनुप्रासं कवयः सदेच्छन्तीति । अतस्तास्वादृत्त्यो रसाद्यभिव्यक्त्यनुगुणवर्णव्यवहाराल्मिका: प्रथमममिधीयन्ते । तदक्ष तिस्रः, परुषोपनागरिकाग्राम्यस्वभेदात् ।

१ वर्गः ] लघुवृत्तौ ३३

तत्र परुषा—

३२ श्वास्यैः रेफसंयोगैः गृष्टवर्गेण च योजिता । परुषा नाम वृत्तिः सात्त्विक हृदयाद्वैश संमता ॥

शकारशकारादियुक्तौ वर्णव्यवहारः परुषाख्या वृत्तिः । रेफोपरक्षितः संयोगः कर्कशो रेफसंयोगः । टकारोपरक्षितो वर्गेष्टवर्गोः टठडढणान्ति । अस्यां वृत्तौ योजनुप्रासः स परुषानुप्रासः । तस्योदाहरणम्—

तत्र तोयाशयरोषव्याकोशितकुरोषया । चकाशे शालिकिंशारुकपिशाशामुखा शरत् ॥

तोयाशयेषु अशेषं साकल्येन व्याकोशितानि विकारसितानि कुरोशयानि पद्मानि यया इति समासः । तथा शालीनां धान्यानां किंशारुभिः शूकैः कपिशानि पिङ्गराणि आशामुखानि दिगवकाशा यस्मिति समासः । अयं च शकारस्य सारूप्येणोपनिबन्धात्परुषानुप्रासः ।

उपनागरिका—

३४ सरूपसंयोगयुतां सूक्ष्मवर्गान्त्ययोगिभिः । स्पर्शैर्युतां च मन्यन्ते उपनागरिकां बुधाः ॥

सरूपाणां वर्णानां ये संयोगाः कर्पच्च इत्यादयतैर्युक्ता । तथा वर्गान्त्यैडडणनभैः डच्चणटन्तमप् इत्यादिरूपतया उपरि ये युक्ताः कादयो मकारान्ताः स्पर्शोस्तैर्युक्ता उपनागरिका वृत्तिः । एषा खलु नागरिकया वैदग्धीभूषा वनितया उपमीयते तत् उपनागरिका । नागरिकया उपमिता उपनागरिकेति । 'अवादयः कुष्ठध्वर्थे तृतीयया' इति समासः । तस्योपनागरिकानुप्रासः तस्योदाहरणं च—

सान्द्रारविन्दद्वृन्दद्योतस्थमकरन्दाम्बुबिन्दुभिः । स्फू स्पन्दिभिः सुन्दरस्पन्द ननन्दितेन्दिन्दिरा कचित् ॥

अत्र टकारास्यः स्पर्शो नकारेणोपनिबद्धः । सारूप्येणोपनिबद्धः । सान्द्रा घना अरविन्दद्वृन्दद्योत्था मकरन्दा अम्बुबिन्दव इति संबन्धः । सुन्दरस्पन्दं स्पन्दिभिरिति सामान्यभूतः स्पन्दः सुन्दरस्पन्द—

६

काव्यालङ्कारसार-

मिति विशिष्टेन स्पन्दनेन विशेषितो रैपोषं पुष्टनातितिवत् । सुन्दर: स्पन्दो यस्सिन्रिति हि सामान्यमूते स्पन्दने ऽन्यपदार्थे सुन्दरताविशिष्टं स्पन्दनं वृत्तिपदार्थमूतम् । इन्दीन्दिरा भ्रमरा: ॥

ग्राम्यां—

शेषैर्वर्णैयैर्यथायोगं कधितां कोमलालव्यया । ग्राम्यां वृत्ति प्रशंसन्ति काव्येष्वडततबुद्धय: ॥

परुषोपनागरिकोपयुक्तवर्णाविशिष्टैरैर्लङ्कारादिभिरुपनिबध्य्यमाना ग्राम्या। तस्या एव च अपरं नामधेयं कोमलालव्यया कथितामिति संबन्ध: । तस्यां चानुप्रासो ऽभ्यानुप्रास: । तस्योदाहरणम्—

केलिलोलालिमालानां कलै: कोलाहलै: कचित् । कुर्यते काननारूढश्रीनूपररवभ्रमरम् ॥

केलिलोला: क्रीडालम्पटा: । कलैर्मधुरै: । अमो आन्तिर्विपर्ययप्रतय: । अत्र लुक् कारकारेफा: सारुप्येणोपनिबद्धा: । पृथक् सेतसिद्धो वृत्तयो व्याख्यातात: । तासु च रसाद्यभिव्यक्त्यनुगुण्येन पृथक् पृथगनुप्रासो निव-

ध्यते तदाह—

सरुपच्यझनन्यासं तिसृष्वेतासु यच्चिषु । पृथक्पृथगनुप्राससमुशान्ति कवय: सदा ॥

अयं श्लोक: सोदाहरणो वृत्तिस्वरुपनिरुपणप्रसङ्गेन व्याख्यात: ।

३५ लाटानुप्रास:-

स्वरुपार्थोविशेषेऽपि पुनरुक्ति: फलान्तरात् । शब्दानां वा पदानां वा लाटानुप्रास इष्यते ॥

स पदद्वितयस्थित्या द्वयोरेकस्य पूर्ववत् । तदन्यस्य खलुच(त्वा)त् द्वयोर्वैकपदार्थ्यात् ॥

खलुचपदरुपेण द्वयोरपि प्रयोगत: । भिग्यते(ड)नेकधा भेद: पादाभ्यासक्रमेण च ॥

शब्दानामनुपलब्यमानसुविदां तथा पदानामुपलभ्यमानसुविदां, उभ-

येषां च शब्दपदानां स्वरूपपस्य वर्णात्मक्मन: अभिधेयेस्य च निरन्तरशब्दव्यापारगोचरोकृतस्य वाच्यस्यार्थस्यामेदेडपि फलान्तरातात्पर्यभेदात् पुनरुक्ति: सा लाटदेशनिवासिजनवल्लभतल्लाटानुप्रासोडभिधीयते ।

स च प्रथमं तावत्न्रिपकार: । द्वयो: स्वतन्न्रयोर्द्वयो: परतन्न्रयो: स्वतन्न्रपरतन्न्रयोश्च भावात् । तत्र यस्तावद्द्वयो: स्वतन्न्रयो: स द्विपकार: । एकैकस्मिन् पदे पदसमुदायात्मके च पादे भावात् । तदुक्तम्—

“स्वतन्न्रपदरूपेण द्वयोरपि प्रयogत: ।

भियतेर्डनेकधा भेदै: पादाभ्यासक्रमेण च ॥” इति ।

अत्र हि स्वतन्न्रपदात्मक्वेन द्वयो: प्रयोगादेकैकपदाश्रयो लाटानुप्रासोडभिहित: । तस्योदाहरणम्—

काशा: काशा इवोद्यान्ति सरांसीव सरांसि च ।

चेतांस्याचिक्षिपुर्यूनां निर्गगा इव निर्गगा: ॥

आचिक्षिपुरपदहवन्त: । अत्र काशादय: शब्दा अपरे: काशादिभि: शब्दै: एकरूपा एकाभिधेयाश्र । तात्पर्यभेदेन तु तेषां पुनरुक्ति: । तथा

व्यात्न एकेषां काशादिशब्दानां जातिभेदोपरक्तद्रव्यपरतया प्रयोग: । अपरेपां तु अनन्वयालुब्धारच्छायया उपमानान्तरव्यावृत्तिप्रतया । अत्र च स्वातन्न्र्यं पदानां, काशादीनामुपलभ्यमानसुतिङ्ङरुपत्वात् । एकैकरूपतया चाद्वैतेरुपनिबन्ध: ।

पदसमुदायात्मकस्य तु पादस्य स्वरूपार्थोविशेषे तात्पर्यभेदेन पुनरुक्तौ पादाभ्यासपरिपाट्या स्वतन्न्रपदाश्रयो लाटानुप्रासो भवति । पादाभ्यासक्रमेण चेतिं क्रमयुक्तेन सकक्मेण च ।

तस्योदाहरणम्—

स्रियौ महति भर्तृभ्य आगस्यपि न चुक्कुध: ।

भर्तारोडपि सति ख्रीभ्य आगस्यपि न चुक्कुधु:॥

महत्यागसीति संबंध: । तथा ख्ख्र्सत्यागसीति भर्तृभ्य इति

ख्रीभ्य इति च “कृधु हुहे”’ति संपदायनता । अत्र एकत्र पादे नायकगताप-

राधाविषयत्वेन क्षीकरत्वक: क्रोधाभाव: प्रतिपादितः । अपरत्र तु नायिकानां यो भरतृप्रणयातिक्रमात्मकोडपराधस्तद्विषयो नायककर्तृक: क्रोधाभावोडभिहितः । अतस्तात्पर्यभेद: स्वरूपार्थोविशेषश्च । पदसमुदायात्मकस्य च पादस्याभ्यास: । एवमयं स्वतन्त्रपदाश्रयो लाटानुप्रासो द्विविधोडभिहितः । एकपदाश्रय: पदसमुदायाश्रयश्च स्वतन्त्रपदाश्रयो लाटानुप्रासः । द्वयोरनुपलब्ध्यमानेवसिद्धो: परतन्त्रयो: शब्दयोर्लाटानुप्रासत्स्थापि द्वैविध्यं, पदद्वितयाश्रयत्वेन एकपदाधारत्वेन च । तदुक्तम—‘स पद-द्वितयस्थिता द्वयो:' इति । सोडनेकधा भेदैरिभज्यते इति संबन्धः । तथा द्वयोवैकपदाश्रयादिति

पूर्वस्योदाहरणम्——

कचिदुत्फुल्लकमला कमलभ्रान्तषट्पदा । घट्पदकाणमुखरा मुखरस्पारसारसा ॥

सारसो: लक्षणमाश्रया: पक्षिविशेषा: । अत्र कमलषट्पदमुखरशब्दानां स्वरूपार्थाभेदेऽपि तात्पर्यभेदेन पुनरुक्तिः पदद्वितयाश्रयित्वं च तात्पर्यभेद-श्वान्त कमलषट्पदशब्दद्वयो: कारकशक्तिभेदात् । तथाहि । पूर्व: कमल-षट्पदौ विकारक्रियाकर्तृत्वपरतयोपात्त:, उत्तरस्तु क्रमणक्रियाकर्तृभूतषट्-पदाधारत्वेन । तथा पूर्वे घट्पदशब्दो भ्रमणक्रियां प्रति कर्तृत्वेनोपवर्णित:, उत्तरस्तु काणक्रियासंबन्धित्वेन । मुखरशब्दद्वौ तु विशेषणभूतं सशब्दत्वं भिन्नार्थनिष्ठतया वागम्यत:, तथाहि । पूर्वेण मुखरशब्देन शरणिष्ठं मौख्य-याश्रयो लाटानुप्रासोऽभिहितः ।

एवमयं पदद्वितयपरतन्त्रशब्दद्वय-याश्रयो लाटानुप्रासोऽभिहितः ।

एकपदाश्रयशब्दद्वितयवर्ती तु “द्रयोवैकपदाश्रयात्” इत्युक्तः । तस्योदाहरणम्——

ष्प्' जितान्यपुष्पकिज्जल्ककिङ्करश्रेणिशोभितम् । लेमेऽवतंसतां नारीमुखेन्दुष्वसितोत्पलम् ॥

अत्र नारीसुरलोभ्यति वदनानां चन्द्रेणोपमितत्वादसितोत्पलस्य शशक-

रूपतां ध्वन्यते । किज्जलकशब्दयोश्चात्र स्वरूपार्थोभेदः पृथक्पदाश्रयत्वं तात्प-

र्यभेदश्र । एकस्य जीयमानतया उपादानात्, अपरस्य जयनक्रियाकर्तृभूता

यासौ श्रेणिसततसंनिधित्वेन । एवमयं परतन्त्रयो: शब्दयोर्लोटानुप्रासो

द्विविधो निर्दिष्ट: ।

स्वतन्त्रपरतन्त्रयोश्च यत्रैकस्य शब्दस्य पदान्तरानुप्रविशः;, अपरस्य तु

स्वातन्त्र्येण पदरुपतयावस्थानं तत्र भवति । तदुक्तम्—“एकस्य पूर्ववत्-

दन्यस्य स्वतन्त्रत्वात्’ इति । एकस्य पूर्ववत्पदान्तराश्रयेपावस्थानादि-

त्यर्थ: । तस्योदाहरणं—

पद्मिनीं पद्मनीगन्धसुगन्धयागत्य मानसात् ।

अनतद्गुणयमासुहृदैसा हंसकुलाल्यात् ॥

मानसात् सरोविशेषात् । दन्तुरयमासु: महत्त्वाच्छुचिकृत्वाच्च उत्तमदन्ता

इव चकुः । अत्र स्वरूपार्थोभेदेडपि पद्मिनीशब्दयोर्हंसशब्दयोरश्र तात्पर्य-

भेदात्पुनरुक्तिः । एकस्य पदान्तरानुप्रविशः;, अपरस्य च स्वतन्त्रत्वम् ।

तात्पर्यभेदस्तु एकस्य पद्मिनीशब्दस्य कर्मरूपतया, अपरस्य च स्रुग्धाविष-

यप्रतिपादनार्थत्वात् । तथा एकस्य हंसशब्दस्य दन्तुरणक्रियाकर्तृभूतार्थो-

भिधायित्वात्, अपरस्य तु कुलसंनिधित्वात् । एवमयं पद्यविधो लाटानुप्रा-

स: प्रतिपादित: । स्वतन्त्रपरतन्त्राणां तस्य प्रत्येकं द्विभेदत्वात् स्वतन्त्रपर-

तन्त्रयोश्च समुदितयोरेव प्रकृतार्थवात् ॥

३५ रूपकम्—

श्रुत्या सम्बन्धाविरहाद्यात्पदेन पदान्तरम् ।

३६

गुणप्रच्युत प्रधानेन युज्यते रूपकं तु तत् ।

वन्ध्यस्तरु यत: श्रुत्या श्रुत्यर्थाभ्यां च तेन तत् ।

समस्तवस्तुनि विषयमेकदेशविवर्त्तिं च ॥

समस्तवस्तुविषयं मालारूपकमुच्यते ।

यदैकदेशाश्रित्य स्वात्पररूपेण रूपणात् ॥

पदान्तरस्य गुणवृत्तेरपरेरण पदेन योगे रूपकं भवति । नन्वेवं सति नीलशुक्तिपलमित्यत्रापि नीलशब्दस्य गुणवृत्तेरुत्पलशब्देन योगे रूपकताप्रसङ्ग इत्याशङ्क्योचं—श्रुत्या संबन्धविरहादिति । श्रुतिनिर्नन्तरार्थेनिष्ठ: शब्दव्यापार: । तथा श्रुत्या अनुपपद्यमानपदान्तरसंबन्धं सत् पदान्तरं गुणवृत्ते: पदेन युज्यते तत्र रूपकता । यथात्र ज्योत्स्नाम्बुनेंदुकुम्भेन ताराकुसुमशारितम् । ऋमशो रात्रिकन्या|भिर्योंमोदनमसिच्यत ॥ इति ।

अत्राम्बुशब्दो निरन्तरार्थनिष्ठशब्दव्यापारगोचरीकृतो उदकत्वे वर्त्मानो ज्योत्स्नाशब्देन सामानाधिकरण्यं नानुभवति । अम्बुत्वज्योत्स्नातद्वयोर्दयो ये गुणास्तत्सादृश्यज्योत्स्नागतगुणवृत्ति: सन्नम्बुशब्दो ज्योत्स्नायां वर्त्तते । तेनाम्बुशब्दस्य श्रुत्या निरन्तरार्थनिष्ठेन अभिधाव्यापारेरण य: पदान्तरेण ज्योत्स्नाशब्देन संबन्धस्तच्छेदो|न्यत्वादगुणवृत्तिता । अतोडत्र रूपकता । नचैवं नीलशुक्तिपलमित्यादौ श्रुत्या संबन्धविरहाद्गुणवृत्तित्वं, किंतर्हि स्वत एवेति विरुद्धार्थोभिधायिनो: सामानाधिकरण्यो: शब्दयोर्निर्नन्तरार्थनिष्ठेन अभिधाव्यापारेरण अनुपपद्यमानान्योन्यसमानवयत्वादृक्षेकस्य लक्षणया गुणवृत्तित्वमभिधीयते, एवं सति पर्यायोयेनात्र गुणवृत्तित्वं भासते । नियमकतित्स्वमुक्तं, तद्रुज्योत्क्राशब्दस्यापि अम्बुशब्दसामानाधिकरण्याद्गुणवृत्ति: कथम् न स्यादित्याशङ्क्योक्तं प्रधानेनैति । प्रधानार्थानुरोधिन उपसर्जनस्य लक्षणया गुणवृत्तिसुपपत्तेः । प्रधानवशवर्तित्वाद्गुणानामित्यभिप्राय: । तदनुरोधेन अम्बुशब्दस्य अमाकरणिकार्थोभिधायित्वात्र प्रधानार्थविषयो यो ज्योत्स्नाशब्द: तद्नुरोधेन अम्बुशब्दस्यामाकरणिकार्थत्वादप्रधानार्थस्य गुणवृत्तित्वमुपपन्नमिति न पर्यायोयण ज्योत्स्नाम्बुशब्दयो: परस्परनुरोधेन गुणवृत्तित्वप्रसङ्ग: ।

ननु च ज्योत्स्नाम्बुनेत्यत्र अम्बुन: प्राधान्यं ज्योत्स्नायाश्च गुणभाव: ।

१ वर्गः ] लघुवृत्तौ १९ तथा हि । एतस्मिन्नोके तद्रवाध्यवसानेन सेकावच्छादितरुपतया सेकातमकत्वेन यासौ व्योमो व्याप्तिरसिच्यते ति प्रतिपादिता, तथा खसाधनभूतं यत्तदम्भोडपेक्षितं तदत्र ज्योत्क्षया विशेषयते ज्योत्कैवामिळ्यति । यदत्र सेकसाधनत्वेनाऽपेक्षितं तज्ज्योत्कैवेत्यर्थः । उक्तं च “डुपसर्जनोपमेयं रूपं तद्रू कृत्वा' तु समासमेतयोरुभयोः । यच्च प्रयुज्यते तदपकर्षण्यत्समासोक्तम्'' इति । एतयोरुभयोरिति । उपमानोपमेयोरित्यर्थः । तत्त्कथंमिदमुक्तं ज्योत्क्षापदस्य प्राधान्यात्तद्रशेनाऽभुश्रवणस्य गुणवृत्तित्वं कल्प्यते इति । अत्र खलु द्वे डवस्थे विद्येते । एका तावज्ज्योत्क्षाया अम्बूकरणावस्था । अपरा तु अम्बुत्वमापादिताया ज्योत्क्षाया: सेकसंचनयरूपा । तत्र यदा तावज्ज्योत्स्ना अम्बुरुपत्वमापद्यते तदा प्रकारणिकत्वात् ज्योत्क्षा प्रधानम् । अम्बु च तद्विपर्ययादणु । तदानीं चाम्बुशब्दो ज्योत्क्षाशब्दानुरोधेनाम्बुगतशौक्यादिगुणसदृशगुणयोगाल्लक्षणया ज्योत्क्षायां वृत्तिमनुभवति । तदा च तस्य प्रधानार्थानुरोधादणुरित्तिवेन रूपकत्वमुक्तम् । यदा त्वसौ अम्बुशब्द आपादिताम्भुभावज्योत्क्षामिधायि सन् सेकक्रियया समन्वयमापद्यमानो यदेतदत्र सेकसाधनत्वेनाऽम्बु उपयुज्यते तज्ज्योत्कैवैति ज्योत्क्षा विशेषयते तदा तस्य न रूपकावस्था । पूर्वावस्थायामेवानुभूतगुणवृत्ति-

त्वात् । अतस्तस्यामवस्थायामसौ अतिशयोक्तिच्छाया भजते । पूर्वावस्था-पेक्षयाऽवेतद्रूपकमुक्तम् । प्रधानानुरोधेन तत्र गुणेषु वर्तिमानत्वात् । रूप-कत्वं चात्राध्यारोप्यमाणगतेन रूपेण अध्यारोपविषयस्य वस्तुनो रूपवतः क्रियमानत्वादन्वर्थे दृष्टव्यम् । अत्र चोपमानवर्तिनो ये गुणास्तत्सदृशगुणदर्शनानादुपमेय उपमानगतयो: शब्दरूपयोरारोप: । तत्र तयोर्दर्शनभेदा: । केचिदत्र शब्दारोपपूर्वक-मर्थारोपं ब्रुवते, अपरे त्वर्थारोपपूर्वकं शब्दारोपम् । अन्ये त्वसौ शब्दारोपार्थो-रोपयोरेवगपद्यममिधीयते । अयमेव च पक्षो युक्त इव हृश्यते । तदाह:-“शब्दद्वारात्तद्रूपं रूपकं कैश्चिदुच्यते । तादृश्यारोपतद्वाच्यै: शब्दारोपोडत्र कथ्यते ॥”

१२

काव्यालङ्कारसार-

उपमानगुणेsशुल्यानुपमेयगतान् गुणान् । पश्यतां डु सकृद्राति तत्र तच्छब्दरूपता ॥" इति । रूपतत्रेति । उपमेये इत्यर्थः । तच्छब्दरूपतेति । उपमानशब्दारोप

उपमानरूपारोपश्च । तस्य च रूपकस्य द्विपकारता । स्वकण्ठेन सकलरूपणाभिधानादेक: प्रकार: । तदुक्तम्——"बन्धस्तस्य यतः श्रुत्या तेन तस्यमस्तवस्तुवि-

ष्यमू" इति । श्रुतिनिरन्तरार्थनिरूपोधमिधाव्यापारस्तस्योदाहरणं 'ज्योत्स्नाम्बुना' इत्यादुक्तम् । शाब्दितं शाबलितमू । यत्र हि सर्वेषामेव रूप्यत्वेनोपात्तानां

ज्योत्स्नादुदुताराराधिव्योम्नां यथाक्रममम्भुकुम्भकुसुमकन्योंद्यानानि रूपकत्वेन स्वकण्ठेनोपात्तानि, न स्वार्थौक्षिसं कस्यचिदूपणम् । तेन श्रुत्यैवात्र रूपणा । अत: समस्तवस्तुविषयत्वम् । समग्राणि हिात्र रूप्यत्वेनाभिमतानि वस्तूनि

स्वकण्ठेनोपात्तस्य रूपकस्य विषय: । अयंसावेक: प्रकार: । यत्र तु किंचिद्वस्तुकण्ठेन किंचिद्वार्योद्दूपणं भवति, तत्र श्रुत्यर्थोभ्यां रूपणाद्दपर: प्रकारो भवति । यत्र चैकदेशविवर्तित्वम्, एकदेशेविशेषण

स्वकण्ठोक्त्या वर्तनात् । तदुक्तं 'घतश्र श्रुत्यर्थोभ्यां तस्य बन्धस्तेन सदेकदेशविवर्ति च' इति । तस्योदाहरणम्——

उत्पत्तिद्रि: पतदृश्व पिच्छालीवालशालिभि: । राजहंसैर्वीजयन्त शरदेव सरोऽन्वपा: ॥

पिच्छाल्य: पक्षपङ्कय: । राजहंसां रक्तच्छुपादा हंस: । अवीज्य- न्तेति । वीजिधातो:पाठितोदपि शिष्टप्रयोगात् मिलितचिक्रविक्षपिद्रा-

तया दृश्यव् । यत्र द्वे रूपणे स्वकण्ठेनाभिहिते पिच्छालीवालशालिभि- रिति सरोन्रपा इति च । तथाहि एकत्र पिच्छाल्यो बालरूपत्वेन रूपिता:, अपरत्र तु सरांसि त्रपरूपत्वेन । राजहंसानां चामररूपत्वेन रूपणा अर्थो-

दिशा, शरदक्ष्ष् । मृकृताया नायिकात्वेन । शरद्नायिकया कर्तृभूतया राज- हंसचामरै: पिच्छालीवालशालिभि: सरोन्रपा वीज्यन्ते सेभि: ह्यात्र वाक्यार्थ: । एवमेतौ रूपकस्य समस्तवस्तुविर्षयैकदेशविवर्तिलक्षणौ द्वौ प्रकारावुक्तौ ।

यदि वा मालारूपकस्य समस्तवस्तुविषयता तत्र ह्रेकसिन् रूप्ये समुच्चयेन अस्सन्ते क्षिप्यन्ते बहूनि रूपकाणि । तदुक्तं—‘समस्तवस्तुविषयं मालारूपकं मुख्यते ।’ यद्वेति प्रकारान्तरोपक्षेपार्थः । तस्योदाहरणं—

वनान्तदेवतावेण्यः पान्थश्रीकान्तश्रृङ्गुला-

मिरमिवारीसिलते मृगाङ्गनालिङ्गितकिसर ।।

वनान्ता वनैकदेशः । वेण्यः केशपाशाः । कालश्रृङ्गुला अन्तकपयुक्ता आकर्षणश्रृङ्गुला: । मारप्रवीरा मन्थरसंबन्धिनो भटा । अत्र मृगाङ्गना-

मेव केवलानां रूपकत्वेनोपाच्चानां तिष्ठो रूपणां: कृता: वनान्तदेवता-

वेण्य इत्येवमादिना । तेनात्र समस्तवस्तुविषयता, एकसिन् रूप्ये समु-

च्चयेन बहूनां रूपणानां क्षिप्तत्वात—

एकदेशविवर्त्ति तु पररूपेण रूपणाद्व्रवति । तदुक्तं ‘एकदेशवृत्ति

स्वातपररूपेण रूपणात्’ इति । तस्योदाहरणम् ।

उपसरधराविशिखनभोगिप्रभासौभिः ।

मसाध्यते स्म धवलैराशाराज्यं बलाहकैः ॥

आसारो वेगवृद्ध्यम् । विशिखा: शराः । अत्र प्रसाध्यत इत्ययं शब्द:

श्लेषवृत्त्यया दृयोरथयोर्यवर्त्तते भूषण उपार्जने च । तत्र भूषणं प्रकृतम् ।

शरत्समयो ह्यात्र प्रसक्तः। तत्र च शुकवैला हकार्दिशो भूपणन्ते । यदु-

पार्जेनं तद्मकृतत्वादत्र परमन्यत। तस्य च परस्याप्रकृतस्य उपार्जनस्य

यच्चदृपं कारककव्बकं येन तद्रूपवचिक्रियते नृपविशिखराज्यसंग्रामभूम्या-

त्मकं तेनात्र यथाक्रमं बलाहकासारधारादिगृद्भोभागानां रूपयतेनाभिम-

तानां रूपणां विधिता । तेनात्रैकदेशवृत्तित्वं । प्रकृतेशवचीनां तु

एकदा अन्यदा ईश: प्रभविष्णुर्यों वाक्यार्थस्तद्वृत्तित्वं रूपकस्याभिमतम् ।

विशेषोक्तिलक्षणे च भामहविवरणे भट्टोद्भटेन एकदेशशब्द एव

व्याख्यातो यथेहासाभिनिर्नूपितः । तत्र विशेषोक्तिलक्षणम्—“एकदेशस्य

विगमेऽग्रा गुणान्तरसंस्कृति: । विशेषप्रथनायासौ विशेषोक्तिमता यथा?’

इति । तेनात्र विशेषोक्तिलक्षणवदेकदेशशब्देन अन्यदा प्रभविष्णुर्यो-

काव्यार्थे उच्यते, अन्यत्र च अन्यदा प्रभविष्णूपर्जनम् । अप्रकृतं हि तत् शेषकशेषनात्र नीतं, तेनात्रैकदेशद्रव्यचिता ॥

दीपकम्—

आदिमध्यान्तविषया: प्राधान्येतरयोगिन: । अन्तर्गतोपमाधर्मा यत्र तदीपकं विदः ॥

यत्रान्तर्गतोपदर्थसामर्थ्यावसेयत्वादुपमानोपमेयभावो येषां तथाविधानां धर्माणामुपनिबन्धस्तत्र काव्यदीपकं भवति । तथाविधकाव्यविषयत्वाच्च दीपकस्य तत्काव्यं दीपकमित्युपचारात्सामानाधिकरण्यम् । अत्र च धर्माणामेकवारोपनिबन्धो दृष्टव्यः । असकृदुपादाने हि तेषां प्रतिवस्तूपमां वक्ष्यति । अत एव चैकदेशवर्तिनामपि तेषां धर्माणां यौ द्वौ उपमानोपमेयभावेन अवस्थितौ वाक्यार्थौ बहवो वा तथाविधास्तदुद्दीपनहेतुत्वाद्विपकता । यावच तेषां धर्माणामुपमानोपमेयभावसमन्वयेनात्रोपनिबन्धस्तत्रालात्याधान्येतरयोगित्वमापतति । उपमेयस्य प्रकारणिकत्वात् प्राधान्यानुपमानस्य च तादर्थ्येन गुणभावात् । एवं च प्राधान्येतरयोगिन इत्ययम्संबन्धो विधते येषां ते तथोक्ताः ।

उस्य च दीपकस्य त्रिविध्यम्, तेषां धर्माणामादिमध्यान्तवाक्यविषयस्वेनोपनिबन्धात् । तदुक्तम् ‘आदिमध्यान्तविषया:’ इति ।

तत्रादिदीपकस्योदाहरणम्—

संजहार शरत्काल: कदम्बकुसुमश्रिय: । प्रेयोवियोगिनीनां च निःशेषसुखसम्पदः ॥

अत्र संहारणात्मा धर्मः कदम्बकुसुमशोभाकरमकत्वेन विरहिणीसुखमानतया कदम्बकुसुमश्रीसंजहारस्य प्रकारणिकार्थेनिष्ठत्वादिरहिणीसुखसंप-

त्सेहारस्य चाप्राकरणिकार्थविषयत्वात् । तेनात्रान्तर्गतोपमत्वम्, यथा प्रेयोवियोगिनीनां निःशेषा: सुखसम्पदः संजहार तथा कदम्बकुसुमश्रियो-

१ वर्गः ]

लघुवृत्तौ १५

दपीति । शरत्कालशब्दस्य छात्र शरत्समयः श्रेष्ठच्छायया अनन्तकानुरक्तितो वाच्यः । संहारस्यान्तकर्मत्वात् । अत्र च प्रथम एव वाक्ये संजहारेत्यसोपनिबद्धस्य द्वितीयवाक्ये अनुषङ्ङछायया उपजीव्यमानस्वादादिदीप-कतवम् ।

मध्यदीपकस्योदाहरणम्—

विदेशवसतिर्यातपतिकाजनदर्शनम् ।

दुःखाय केवलमभूच्च्छरच्चासौ प्रवासिनाम् ॥

यातपतिका: प्रोक्षितभर्तृका: । शरद: प्रकारणिकत्वादिदेशवसतिर्यात-पतिका जनदर्शनयोश्वाप्रकारणिकत्वादत: नर्गतोपमता । अत्र च यातपतिकाजनदर्शनं दुःखाय केवलमभूदिति मध्ये वाक्ये प्रवासिनु: शवैकहेतुत्वरक्षणो धर्मे उपात्त: सन्नाव्यन्ताभ्यां वाक्याभ्यां पूर्ववदुपजीव्यते । तेन मध्यदीपकता ।

अन्तदीपकस्योदाहरणम्—

तदानीं स्फीतलावण्यचन्द्रिकाभरनिर्भरः ।

कान्ताननेन्दुरिन्दुश्व कस्य नानन्दकोडभवत् ॥

तदानीं शरत्समये । अत्र इन्दुः प्रकारणिक: शरत्समयस्य उपवर्ण्य-मानत्वात् । कान्ताननेन्दुस्वप्रकारणिक: । अन्ते च सर्वैश्वर्यहेतुत्वसुपनिबद्धं सत् पूर्वत्र उपजीव्यते । तेनात्रान्तदीपकता । एवमेतद्दीपकं लक्षित-सुदाहृतं च ॥

ननु उपमाया 'उपमा दीपकं च' इति पूर्वंसुदृष्टत्वात् यथोदेशलक्षण-स्मिति न्यायात्स्य दीपकं पूर्वं लक्षणं कर्तव्यम्, पद्यार्थ- द्वीक्षया । तत्कथ-मादौ दीपकं लक्षितमिति वक्तव्यम् । उच्यते । अनेऩ ग्रन्थकृता खोपरोचि-तकुम्भारसंभवैकदेशोदत्र उदाहरणत्वेनोपन्यासः । तत्र पूर्व दीपकस्योदाहर-णानुसन्धानाविच्छेदायात्र उद्देशक्रमः परित्यक्तः । उद्देशस्तु तथा न कृतो वृत्तभझभयात् । एवसुत्तरत्रापि लक्षणेपु उद्देशक्रमाननुसा-रणसमाधिवोच्यः ॥

यच्चेतोहारिसाधर्म्यमुपमानोपमेययोः ।

मिथो विभिन्नकालादिशब्दयोरुपमा तु तत् ॥

यथेवशब्दयोगेन सा श्रुत्यान्वयमर्हति ।

सहशादिपदाश्रेषादन्यत्रेहिता द्वया ॥

संक्षेपाभिहिताऽऽप्येषा साम्यवाचकविच्युतेः ।

साम्योपमेयतद्ध्वाचिवियोगाच्च निबध्यते ॥

उपमानोपमेयोक्तौ साम्यतद्ध्वाचिविच्यवात् ।

कचित्सुमासे तद्ध्वाचिविरहे ण कचिच्च सा ॥

तथोपमानादाचारकृतुचप्रत्ययबलोक्तितः ।

कचित्सा कर्तृराचारे क्यड सा च किपा कचित्

उपमाने कर्मणि वा कर्तरि वा यो णमूलकपादि-

तद्ध्वाच्च्या सा वतिना च कर्म सामान्यकथनेन ॥

पष्टीसप्तम्यन्ताच्च यो वतिनोमतसद्भिध्ये ।

कल्पप्रभृतिभिरनन्यैश्व तद्धितैः सा निबध्यते कच्चि

सादृश्यसंनिधितवेनोपादीयते यत्सादृणिकं तदुपमेयम् । न खलु

रणिकस्यापि सादृश्यसंनिधित्वेन अनुपादीयमानस्योपमेयता, यथ

पुरुषमानीयेत्यत्र पुरुषस्य । पुरुषो ज्ञात्रीयमानत्वेन चोद्यमानतद्-

प्राकरणिकत्वे सादृश्यसंनिधित्वेनानुपादीयमानस्वान्त्रोपमेयः । ऋ

सादृश्यसंनिधित्वेनोपादाने यस्य प्राकरणिकत्वं नास्ति तस्योपमानत्वं

मेयत्वमिति प्राकरणिकस्यैवोभयकत्वम् । तद्वेन सादृश्यसंनिधित्वेनोभय-

यत्प्राकरणिकं तदुपमेयम् । तद्वचुपमानेन सादृश्यप्रतिपादनद्वारेण

क्षिप्यते तत्तादुपमेयम् । आकारणिकं तु तथाविधमेवोपमानस्‌ ।

पमानोपमेययोर्यत्साधर्म्ये समानो धर्मः तेन धर्मेण संबन्धो यः सा

नोपमेयोः सादृश्यद्वारेण सामीप्यपरिच्छेदहेऽुपसादुपमा । तस्याश्च

धिकाराच्चेतोहारित्वं लड्धर्मेव । काव्यशोभाभावहानां धर्माणां गुण

कत्वे सत्यलङ्कारत्वात् । गुणाः खलु काव्यशोभाहेतवो धर्माः । ते च माधुर्यौजःप्रसादलक्षणाः । येषां तु गुणोपजनितशोभे काव्ये शोभातिशयहेतुस्वं तेऽलङ्काराः । यदवोचद्रुद्रटवामनः—‘काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मो गुणाः । तदतिशयहेतवस्तलङ्काराः” इति । तेनालङ्कारत्वादेवोपमायाश्रेतोहारित्वं लेढ्यते । अतएवोहारित्वमनुवादः । प्राप्तार्थत्वात् । उपमानोपमेयभावाश्र्यनात्यन्तं साधर्म्येण उपादाने सति भवति गौरवायं गौरिति । अत उत्तं मिथोविमिन्नकालादिशब्दयोरिति । कालादयोडत्र शब्दप्रवृत्तिनिमित्तमूता विवक्षिताः । केषांचित्खलु शब्दानां स्वार्थे प्रवर्तमानानां कालः प्रवृत्तिनिमित्तम्, यथा वसन्तादीनाम् । केषांचित्तु दिक्, यथा प्राच्यादीनाम् । केषांचिज्जातिर्यथा गवादीनाम् । शुक्रमसृतीनां तु गुणः । गच्छत्यादीनां क्रिया । राजपुरुषादीनां स्वामिभावादिः सम्बन्धः । एवमन्यदप्यनुसर्तव्यम् । मिथः परस्परं विमिन्नाः कालादयः प्रवृत्तिनिमित्तभूता यथा: शब्दयास्वार्थावाचकौ शब्दौ यथारुपमानोपमेयभावेनिति बहु-श्रीहिगर्भो बहुव्रीहिः । गौरवायं गौरित्यमिधाने तु न प्रवृत्तिनिमित्तभेदः । गोत्वादेवैकस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । तेन एवंविध उपमानोपमेयभावो न भवति । ‘उपमा तु तत्’ इत्यत्र वाक्ये तुशब्दोऽलङ्कारान्तरे व्यक्तिरेके । उपमा पुनरेवंप्रकारेत्यर्थः ।

एषा चोपमा द्विधा, पूर्णा छषा च । पूर्णो यत्र चतुष्टयस्युपादीयते उपमानसमुपमेयं तयोश्व साधारणो धर्मः: सोन्दर्योदिरुपमानोपमेयभावस्य चोतक इत्यादिः । साच पूर्णा त्रिविधा, वाक्यसमासतद्धितावसेतत्वात् । तत्र वाक्यावसेया: श्रौतस्वार्थस्वभेदेन द्विविधा भवति । अभव्यावसेया श्रौती । अभव्यं हि लक्षणविभक्तिकत्वेन उपमानोपमेययोरेकतरत्राप्यविश्रान्तवादुभयोरस्युपमानोपमेयोरुपमितिक्रियाविषयतया यथायोगं कर्मकरण-भावात्मकं सम्बन्धमवचद्योतयति । अतस्तत्र श्रौती उपमा । तदुक्तम्—‘यथेवशब्दयोगेन श्रुुत्यान्वथमहोति’ इति । यथेवशब्दौ चात्रोपलक्षणम् । अव्ययान्तरादपि वाशब्दादः तेन रूपेण उपमानोपमेयभावस्यावगते: ।

३८

काव्यालङ्कारसार-

यथा—

तां जानीयाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं । दूरीभूते मथि सहचरे चक्रवाकीमिवैकाम्‌ ।। गाढोत्कण्ठां गुरुधु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बालां । जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं वान्यरूपाम्‌ ॥

तत्र यथाशब्दयोगे तस्यां उदाहरणम्—

क्षणं कामज्वररोत्थितये भूयः संतापयितुं द्वये । वियोगिनामभूच्चान्द्री चन्द्रिका चन्दनं यथा ॥

अत्र चान्द्री चन्द्रिका उपमेया । चन्दनसुपमानम्‌ । कामज्वररोस्थिति-हेतुत्वं संतापयितुं द्वितिनिवन्धनत्वं चानवस्थितं साधारणो धर्मः । यथा-शब्दश्राव्यतयैवेन लुप्तविभक्तिकत्वादुपमानोपमेयोरेकतरसिद्धेऽर्थे विश्रान्तः श्रौतेन रूपेणोभयाधारमुपमानोपमेयभावमवद्योतयति । तेनेयं संपूर्णा श्रौती च । एतमिवाशब्दयोगेऽप्युदाहरणं योज्यम्‌ ।

नेत्रैरिवोत्पलैः पद्मैरिवेखैरिव सरःश्रियः । तरुण्य इव भान्ति स चक्रवाकाः स्तनैरिव ॥

एवमियमव्ययोपदर्शिता श्रौती संपूर्णा वाक्योपमोक्ता ।

अत्र या तृपमा सहशादिभिः पदैः दृष्टा तस्यां न श्रौतेन रूपेण उभयानु-यायितया उपमानोपमेयभावोद्गम्यते, अपि तुर्थतः । सहशादीनां पद्यानामुपमानोपमेयभोरेकत्रैव विश्रान्ते । अन्यत्र च तद्वतसादृश्यपर्यो-लोचनया तत्संबन्धित्वावगते । तेनासौ अर्थः । तदुक्तं ‘सहशादिपदा-श्लेषाद्‌न्यथा’ इति । अन्यथेति । अश्रौतेन रूपेणेत्यर्थः । तस्या उदाहरणम्‌—

प्रबोधाद्वलं रात्रौ किञ्चरुकालीनषट्पदसम्‌ । पूर्णेन्दुविम्बप्रतिमममासीत्कुसुमदकाननम्‌ ॥

अत्र कुसुमदकाननं विकसितं किञ्चल्कालीनषट्पदत्स्वविशिष्टमुपमेयम्‌, पूर्णेन्दुविम्बमुपमानं, धवलत्वं साधारणो धर्मः । प्रतिमाशब्द उपमानो-

उपमेयभावावगतिहेतुः । स 'च उपमाने विश्रान्तः । तथाहि । पूर्णेन्दुविम्बं प्रतिमा प्रतिबिम्बं सादृश्यमस्येति बहुत्रीहिरन्व् क्रियते । तेन प्रतिमाशब्द उपमाने विश्रान्तः । तेनापि अर्थोऽुपमेयस्य साध- र्यमवगम्यते । सादृश्यसोभयाधिष्ठानत्वात् । यदापि च पूर्णेन्दुविम्बेन प्रतिमिमिति । तत्पुरुषे तु उपमेयतत्पुरुषतदारूपमेये स्वकपोतेनाभिहितं सादृश्यम् । उपमाने च तस्यार्थोऽतिपत्तिः । अतो बहुत्रीहौ उपमानगतसादृश्यपर्य्य- लोचनया उपमेयत्वमवगम्यते । तत्पुरुषे तु उपमेयवर्तिसादृश्यविचारेण उपमानस्योपमानस्वभावगतिरित्यर्थोऽत्रोपमानोपमेयभावः ।

अत्र च उपमेयवर्तिंकिङ्ल्कालीनषड्पदार्थाभिधानासमध्योऽपरमपि साध- र्यंध्येयनभिहि- तमसितोदरत्वलक्षणमाक्षिप्तम् । यथा पूर्णेन्दुविम्बं शशा लाञ्छनत्वादसि- तोदरमेवं कुशदकाननमपि किङ्कल्कालीनषड्पदार्थादिति । अतोडसितोदरत्व- लक्षणं धर्ममपेक्ष्य ल्हुतैकदेशत्व्वाल्लुप्ततापीयसुपमा । 'नेत्रैरिवोच्यते:' इत्यादौ तु यथापि नेत्रोपलादीनां समानधर्मा दीर्घेत्यनेनलम्बनादयः । स्वशब्देन नोप- चास्यापि भान्तीतिभिधीयमानार्थे तेषामनुप्रवेशात्संपूर्णत्वमेवोपमाया:, चतुष्प्रेयोपलम्भात् । नेत्रादीनि ज्योतोपमानानि । उत्पलादीन्युपमेयानि । मानं दीर्घत्वनोल्लादिविशेषणपर्यन्तं साधारणो धर्मः । इवशब्ददर्श उपमा- नोपमेयभावावगतिहेतुः । तेनैषुपमासंपूर्णेव प्रबोधाद्रलमितीयं त्वसि- तोदरत्वापेक्षया ल्हुत्वेनाध्युक्ता । समासोपमा चैषा पूर्णेन्दुविम्बप्रतिममितिं समासस्य विहितत्वात् । यदा त्वत्र वाक्योपमा विवक्षित भवति तदैतदे- वोदाहरणं तदुदाहरणार्थेवेन 'अखण्डेनेन्दुना तुल्यमसीकुशदकाननम्' इत्थेवन परिणमयित्वयम् ॥

एवमेषा संपूर्णा वाक्यावगम्या द्विविधोपमा प्रतिपादिता श्रौती आर्थी च । समासावगम्या त्वार्थत्वेन एकप्रकारैवोक्ता ॥

या तु तद्धितावसेया संपूर्णा तस्या अपि द्वैविध्यं श्रौतात्वार्थत्वभेदेन । तत्र तस्येवेन्यनेन हि यो वतिवृधीभूत इव अर्थे विधीयमानत्वादिव- शब्दवच्छेदेन खल्वपण उभयानुयायितया उपमानोपमेयभावावगतिनिबन्ध- नः ।

२०

काव्यालङ्कारसार-

नत्वम्। यः पुनस्तेन तुल्यमिति तुल्यार्थे वतिरिविधीयते तत्तो ब्राह्मणेन तुल्यमधीते ब्राह्मणवदधीते क्षत्रिय इत्युपमेये यत्तदृश्ययतनक्रियाद्वारेण विश्रान्तं तत् तुल्यत्वं तत्पर्यालोचनया अर्थोदुपमानस्योपमानत्वमवगम्यते। तेनार्थस्तत्र उपमानोपमेयभावः। तदुक्तम्—‘वतिना च कर्मसामान्य-वचनेन। पष्टीससमन्वन्ताच्च यो वतिनोमतस्तदाभिधेये’ इति। कर्म-सामान्यवचनो वति: ‘तेन तुल्यं क्रियते चेत्त्वति:’ (पा. अ. ५.१.११५.) इति क्रियाजुष्यत्वे वेऽभिधानात्। तेन चाभिधीयते उपमा। वाच्येति पूर्व-पकान्तरानुरज्यते। पष्टघन्तात्सससमन्वन्ताच्च नामतो नाम्नः प्रातिपदिका-दिति सम्बन्धः॥

तत्र पूर्वस्या उदाहरणम्—

अपि सा सुसुखी तिष्ठेदृश्टे: पथि कथंचन ।

अप्रार्थितोपसंपन्ना पतितानश्रद्धचित्॥

अप्रार्थितोपसंपन्ना दृष्टे: पथि कथंचन पतिता तिष्ठेदिति संबन्धः। अग्नेरग्निवत्‌रूपममानम्, सुसुखी उपमेया। अप्रार्थितोपसंपन्नत्वे सति दृष्टिगोचरपतितत्वेनावस्थानं साधारणो धर्मः। वतिशब्द क्रियातुल्यत्वे विधी-यमान उपमेये क्रियाद्वारेण शब्देन वृत्तेन विश्रान्तः संसुत्यत्वपर्यालोचन-योपमानस्योपमानत्वमवगमयति। ततोडन्रार्थोदुपमानोपमेयभावः प्रतীয়ते। तेनेयं संपूर्णा अर्थान्च तद्द्वितावसेया।

द्वितीयस्य उदाहरणम्—

कि सुरुत्कलिका मदृत्तस्या अपि निर्गेला: ।

अकाण्डोद्भमरानद्धकेन समर्थिता:॥

अकाण्डोद्भमरोगिनवसरे उद्भूता:। प्रचण्ड इति पाठान्तरम्। उत्क-लिका: उत्कण्ठा:। अत्रासदृर्थ उपमानम्। तच्च्छद्वार्थ उपमेयः। मनमथेन समर्थिता नास्ता निर्गेला: उत्कलिकास्तकर्तृकं भवनं साधारणो धर्मः। वतिश्शेवर्थे विधीयमानत्वादिवशब्दबहुपमानोपमेययोरेततरत्राध्यविश्रान्तः श्रौतेन रूपेणोपमानोपमेयभाववमेव धोतयति। तेनेयं संपूर्णा श्रौती च

१ वर्गः ] लघुवृत्तौः २९ तद्दितावसेया । अत्र हि तस्या अपीति पा ठे षष्ठ्यन्ताद्वर्तिन्विधेयः। यदा तु तस्यामपीति पा ठस्तदा समम्यन्तात् । यदुक्तं ‘उपमानेऽपि संशयः स उपमेयाद्यावर्त्तत’ इति । एषमेषा वाक्यसमासतद्दितावसेया संपूर्णा त्रिविधोपमा प्रतिपादिता । तत्र च वाक्यतद्दितावसेयोरुपमयोः प्रत्येकं श्रौतीत्वायत्वमदनद्वैविध्येन सुक्कं । समासावसेयास्त्वर्थानुरोधेन । अत्रः पञ्चप्रकारैषा संपूर्णा । या तु लैकैकदेशत्वाल्लुत्तोपमा सा संक्षेपोपमा। तस्याश्च पञ्चविधत्वं वाक्यसमाससहुन्धातुकतद्दितावसेयत्वात् । तत्र वाक्ये या संक्षेपोपमा सा पूर्वसुदाहृता ‘अखण्डेनेदनुना तुल्यमिति’ । अत्र वासितोदरत्वमर्यसामर्थ्यो- त्साधारणधर्मोऽनुपादानाल्लैकदेशत्वमपि विध्यते । समासावसे या पुनः संक्षेपोपमा त्रिविधा । एकद्वित्रिलो पे भावात् । एकलो पे द्विविधा, साधारणधर्मेवाचिन् । इवादेर वोऽनुपादानात् । तदुक्तं ‘मात्रावाचकनिपातैः’ इति । ‘निपातनिसृष्टोपे’ णि च । तस्याच्छोभरणं तु ‘च’ साम्यवाचकः साधारणधर्मेवाची । ( साधारणधर्मः ) सौन्दर्यादि: । तद्वाची उपमानोपमेयभाववाची च इवादि: । अत्र च सर्वत्र प्रकरणे ‘संक्षेपामिहितात्प्रे येषा’ इति, ‘कचित् समास’ इति, ‘निबध्यते’ इति च त्रयं प्रत्येकं यथोपयोगमनुषज्यते । तत्र साम्यवाचिवियोगेन समासे या संक्षेपोपमा तस्या: पूर्वमेवो- दाहरणसुक्तं ‘पूर्णेंदुबिम्बप्रतिमिमि’ति । अत्र वासितोदरत्वमर्यसामर्थ्यो- वसेयत्वाच्छलदेन नोपात्तम् ॥ इवादिवियोगे तु तस्या उदाहरणं—

इति काले कलेोल्लापिकादम्वकलसज्जले । त्रिदशाधीशशाद्दूलः पश्वाच्चापेन धूर्जटिः ॥ तां श्रशिच्छायावदनां नीलोत्पलदललक्षणाम् । सरोजकर्णिकागौरीं गौरीं प्रति मनो ददौ ॥ कादम्बः: पक्ष्मभेदः । सरोजकर्णिकागौरीं गौरीमिल्यत्र सरोजकर्णिका उपमानं, गौरी उपमेया, गौरत्वं साधारणो धर्मः । तच्च त्रयं स्वकंठेनो-

२२

काव्यालङ्कारसार-

पातचम् । इवाध्यर्थेसतु उपमानस्य साधारणधर्मे वाचिनो सह "उपमानानि सामान्यकचनैः" (पा. अ. २.१.५५ ) इति यः समासस्तत्सामर्थ्योदवग- म्यते । तेनेयमिवादिशब्दलोलुपाल्लुसैकदेशा । एवमेकलो पे सति द्विविधा समासोपमोक्ता ।

द्वितयलो पे त्वेकप्रकारा भवति, साधारणधर्मे वाचिन इवादेशे समुपपद- न्त्र साम्यशब्देन साम्यवाची शब्दो लक्ष्यते । साम्यविच्च्यवाचोपमाया असंभवात् । तस्या उदाहरणं 'त्रिदशशार्द्रीशार्दूल' इति, 'नीलोत्पलदललेख- णम्' इति च । 'त्रिदशशार्द्रीशार्दूलः' इत्यत्र च त्रिदशशार्द्रीश उपमेयः, शार्दूल उपमानम् । तच्च द्वयं स्वकण्ठेनोपात्तम् । इवाध्यर्थे: साधारणश्र धर्मस्तेजक्वित्यादिः सामर्थ्योदवसीयते । 'नीलोत्पलदललेखणाम्' इत्यत्र तु नीलोत्पलप्लालचानासुपमानत्वं, ईक्षणयोरुपमेयता । एतयोश्र स्वकण्ठेनो- पादानम् । नीलरवदरीत्वादिसाधारणो धर्म इवाध्यर्थे श्र उपमानोपमेयभावकः सविशेषदन अनुपातोदपि समासवशेनार्थसामर्थ्योदवसीयते । 'त्रिदशशार्द्रीशार्दूल' इत्यस्मातु 'नीलोत्पलदललेखणामि'त्यस्स बहुत्रीहिहितं- ऋतो विशेषः । तत्र हि "उपमितं व्याघ्रादिभिः" इति तत्पुरुषो विहितः । एवमेषा साधारणधर्मवाचिन इवादेशेऽपयोगात् द्वितयलो पे समासे संक्षे- पोपमोक्ता ।

त्रितयलो पे तु साधारणधर्मे वाचिन उपमेयाभिधायिन उपमानोपमेय- भाववाचिनश्र इवादेशे गपदप्रयोगात्समासवर्त्तिनी संक्षेपोपमा भवति । ११. तदुक्तं "साम्योपमयतद्वाचिवियोगाच्च" इति । अत्रापि पूर्ववत्साम्यो- पमेयाभिधानां तद्वाचि शब्दो लक्ष्यते । तस्या उदाहरणं "शशिच्छायाव- दनासि"ति । अत्र हि शशिच्छायातुल्या छाया यस्य तथा विघं वदनं यस्या इति बहुत्रीहिगमे बहुत्रीहौ शशिकान्तिरुपमानं, वदनकान्तिरुप- मेया । तयोश्र साधारणो धर्म आह्लादकत्वादिसुल्यत्वं चैति चतुष्टय- भवगम्यते । शब्दस्फुटं तूपमानमेव शशिच्छायायेतिं । तदितरसोपमेयादे-

क्षितयस्य समाससामर्थ्येनार्थावसेयत्वात् । एवमेषा त्रितयलोपी समास-वर्तिनी संक्षेपोपमा उदाहृता । तदेवमत्र चतुःप्रकारा लुप्ता समासोपमा प्रतिपादिता । एकलोपी द्वे, द्वितयलोपी एका, त्रितयलोपी चैकैति । सुन्धातुप्रत्ययावसेया पुनरुपमा त्रिविधा कयच् कयड् किप्रत्ययाव-सेयत्वात् । कयच्-प्रत्ययावसेयापि त्रिविधा करणोपमानकत्वाद्-विकरण-पमानकत्वाच्च । तदुक्तं “तथोपमानादाचारे कयच्-प्रत्ययबलोक्तितः” इति । यथा समासे संक्षेपाभिहिता उपमा समाससामर्थ्यादवगम्यमाना निवध्यते तथा कंसादिवृद्धदृश्ये उपमानात्कर्मणः अधिकरणाद्वा आचार-रर्थे यथाक्रमं सौत्र औपसंख्यानिकश्व यः कयच्-प्रत्ययस्तद्-लेन यासौ मणितिस्सतस्सामर्थ्याद्-वसेयीं माने निवध्यते । तस्मा उदाहरणं—

स दुःस्थीयन् कृतार्थोंऽपि निःशेषैश्वर्यसंपदा । निकामकमनीयेडपि नरक्रीयति कानने ॥

अत्र दु:स्थियमानस्संबन्धः । अत्र दु:स्थि-वाच्छब्दान्तर्गत-निति दुःस्थः कविच्छरीरियाद्युपस्शृत उपमानं, भगवद्-आत्मा उपमेयः; आचार-रास्थ्यः साधारणो धर्मः कयच्-प्रत्ययोपात्तः । अत्र चोपमानसाधारणधर्मयोः शब्दस्फुटत्वं । उपमेयस्य उपमानोपसे-यभावस्य च सामर्थ्याद्-वगतिः । तेनेयं द्वितयलोपी गम्यमानार्थत्वाद्-व्दितयलोपी सति सुन्धातूपमा उदाहृता । एवमियं कर्मोपमानिका सुध्दातूपमा उदाहृता ।

अधिकरणोपमानिका तु ‘नरक्रीयति कानने’ इति । अत्र नरक उप-मानम्, काननसुपमेयम्, कयच्-प्रत्ययोपात्तस्वाचारः साधारणो धर्मः । इवादयस्तु कयच्-प्रत्ययसामर्थ्येनोपमानोपमेयभावस्यावसे-याद्-वमयुक्ता: । तेनेयं एकलोपी सति सुध्दातूपमा । एवमेषा कयच्-प्रत्ययावगम्या द्विविधा संक्षेपोपमोक्ता ।

कयड्-प्रत्ययसामर्थ्यावगम्या तु कदृपमानिका संक्षेपोपमा भवति । तदाह-कतॄराचारे कयडा से”ति, “तथे”ति, “उपमानाद्-नमार” इति । काचिदिति च पूर्वोक्तसात्-रानुषङ्गः । कदृपमानाद्-उत्तरेणाचारविषये-ण कयडा

सा संक्षेपोपमा कचिद्विवध्यत इत्यथे: । तस्या उदाहरणम्—

कृशानूवज्जगत्तस्य पश्यतस्तस्य मियां विना । खद्योतायितुमारवृदं तत्वज्ञानमहामह: ॥

खद्योतो ज्योतिरिमालिका। अत्र खद्योतायितुमियादौ खद्योत उपमानम् । तत्वज्ञानं पदाथैस्सरूपयाथातथ्यपरिच्छेद: तदात्मक यत्सन्महदुत्कृष्ट- महस्तेजस्तदुपमेयम् । कयइप्रत्ययोपात्तस्याचार: साधारणो धर्म: । कयइ- प्रत्ययसामर्थ्योस्सेयत्वाच्चात्रैवादेरपयोग: । तेनैमेकलोपेन शुद्धातूपमो- पनिबद्धा ।

कचितु विषये कतृुपमानिका सा संक्षेपोपमा किपा निबध्यते । स च किपू “सर्वप्रातिपदिकेभ्य: किठवा वक्तव्य:" इत्यनेन विधीयते । तदुक्तं “सा किपा कचिदि"ति । अत्रापि तथेति, उपमानादाचार इति, कृत्वीरिति च त्र्यमनुषज्यते । तस्या उदाहरणम्—“कृशानुवज्जगदि"- ति । कृशानुशब्दादाचारकिबन्ताच्छतरि रूपम् । अत्र कृशानुरुपमानम्, जगदुपमेयम्, आचारिश्शे साधारणो धर्म: किपूसामध्यादवगम्यते । अत्र चोपमानोपमेयो: शब्दोपात्तस्वादिवादीनामाचारस्य वसेयत्वाच्चाद्वितयालोप: । न खल्वश्रूयमाणस्य किपोऽर्थोभिधायिता वकुं शक्या । एवमेषा शुद्धात्ववसेया त्रिविधा संक्षेपोपमा प्रतिपादिता ।

कयचूकयइकिपूप्रत्ययावसेयत्वात् । कयच्प्रत्ययसामर्थ्योस्सेया तु द्विविधा । करोधिकरणोपमानकस्स्यात् । कयपुप्रत्ययावसेया त्वेकमकारा । किप्रत्य- यावसेयैकपकारैव भवति । तदेवेता चतुर्विधा शुद्धातुप्रत्ययावसेया कृत्प्रत्ययसामर्थ्योस्सेया संक्षेपोपमा द्विविधा, करूपमानिका च । तदुक्तं 'उपमाने कर्माणि वा कर्त्तरि वा यो नशुल्कषा- दिगतस्तदाच्चा से'इति । कषादिगत: कषादनुपयोगक इत्यर्थ: । कर्मो- त्स्येतरमोदाहमदहत्पज्जलनमन: । उमां प्रति तप:शक्याकृष्यबुद्धे: सरानल: ॥

अत्र इतरस्य प्राकृतस्य संबन्धि मन उपमानं, भगवान्मन उपमेयं, दृश्यमानत्वं साधारणो धर्मः। तच्च त्रयं शब्दसृष्ट्रम्। उपमानोपमेयभावस्वत्नणसूत्रसामर्थ्योदिवादीनामप्रयोगेऽपि गम्यते। तेनैयमेकलोपी संक्षेपोपमा कर्मोपमानिका कृतप्रत्ययावसेया।

कच्वुपमानिकायास्तु तथोदाहरणम्—स दृश्यविग्रहेणापि वीर्यमात्रस्थितात्मना । स्पष्टः कामेन सामान्यप्राणिचिन्तमचिन्तयत् ॥

विग्रहः शरीरम्। अत्र सामान्यमूतः प्राणी गुणातिशयशून्य उपमानं, तच्छब्दनिर्दिष्टश्व भगवानुपमेयः, चिन्तयितृक्यं साधारणो धर्मः, णसूत्रसामर्थ्याच्च इवादेरपयोगेऽप्युपमानोपमेयभावावसायः। तेनैयमेकलोपी सति कच्वुपमानिका संक्षेपोपमा कृतप्रत्ययावसेया। एवमेषा कृतप्रत्ययावसेया संक्षेपोपमा द्विविधा प्रतिपादिता।

या तु तादृत्तासामर्थ्यावसेया वाच्यशब्दादिविभागम्यते, सा संपूर्णत्वात्पूर्वमुक्ता। अन्य त्वसंपूर्णा कल्प्यावधे: तादृत्तस्य प्रयोगादवसीयते। तदुक्तं 'कल्प्यप्रभृतिभिरन्यैश्च तादृत्तैः सा निवन्ध्यते कविभिः' इति। प्रभृतिशब्देनात्र 'इव' इति प्रतिकृतौ इत्यादिविहितानां कनादीनां परिग्रहः।

तस्योदाहरणम्—चण्डालकल्पे 'कनकपञ्चकच्छ मयि तिरोहिते । सञ्जाततुलनैराश्या किं सा शोकार्न्नता भवेत्॥

अत्र चण्डाल उपमानं, मयील्यसदृशं उपमेयः, करकपप्रत्ययेन च साधश्यमुपचर्यते। प्रकृत्यर्थसदृशेऽर्थे भगवत्कार्याधीनहशा करणवाचिनां विधानात् कार्यादिस्नु धर्मः स्वशब्दानुपात्तोडपि सामान्योदन्त्रावसीयते। तेनैयमेकलोपी सति तादृत्तावगम्या संक्षेपोपमा। एवमशक इत्यत्रापि दृष्टव्यम्। इवार्थोलक्षिते सदृशो कनो विधानात्। आयःशूलिक इत्यादौ तु त्रितयलोकेन तादृत्तसामर्थ्यादुपमावसायः। तथाहि, अत्रायःशूलेऽन्वच्छतीति विग्रहः 'अयःशूलदण्डाजिनाभ्या'मिति ठग्विधीयते। अत्र

चायःशूलमुपमानं, अर्थान्वेषणोपायः कश्चिदुपमेयः । तीक्ष्णत्वादिः साधारणो धर्मः उपमानोपमेयभावश्रेति चतुर्थ्यमवगम्यते । तन्मध्येsस्वाङ्गदसुपष्टमुपमानमयःशूलेनeti । शिष्टशब्दस्य तु त्रितयस्यान्वर्थसामर्थ्यादवगति

ननु चात्रोपमानेनायःशूलेनार्थान्वेषणोपायस्योपमेयस्य तद्वाव्याधयवसानेः। नोपादिताभेदस्य प्रतीममानस्वादनस्यैकत्वात् किं तूष्णो । तत्कथंनतदुपशशिच्छायामच्छादितरुपत्तवे वदनच्छायाया

कश्चिद्ध्वेदप्रतिपत्तिपुरः-शरीकारेणोपमेयद्वमुपनयस्तं तथात्रापि भविष्यातील्यदोषः । तेनाय-शूलिक इत्यत्र त्रितयलोπε सति तद्वितावसेया संक्षेपोपमा भवति । एवं श्वा सुमूर्षीते कूर्मः पिपतिषितीयादावपि यदि मरणपतनाद्यानुगुण्यस्य उपमेयभूतस्य तद्वाव्याधयवसानात्स्वाच्छया इेच्छयोपमानभूतया समापादिताभेदस्य प्रतीममानस्य भेदागतिनिवन्धनं किंचिद्विद्यते तदोप-मानोदाहरणम् । अन्थाथा त्वतिशयोक्तिभेदतामवसेया । तदाह सन्निधौ भगवान्कात्यायनः-"आशङ्कायामचेतनेषूपसंल्यानम्" "न वा तुल्यकारणत्वादिच्छाया हि प्रवृत्तित उपलभ्यते"

ति, "उपमानाद्वा सिद्धमिति" च । अत्र हि 'न वा तुल्यकारणत्वादि'त्यादिना तद्वाव-ध्यवसानं सूचितम् । 'उपमानाद्वा सिद्धमि'ति तूपमानोपमेयभावः प्रतिपादितः । इयं च धातोः सनो विधानात्तदन्तस्य च धातुत्व-त्सुब्धान्तूपमावत् धातूध्यातूपमावसेया । एवं नर्तमानसमीप्यादाव-व्युपमाभेदसवतिशयोक्तिभेदत्वं वा यथाप्रतीति योज्यम् । चूर्णिकारस्य त्वेवमादौ तद्वाव्याधयवसानसमाश्रयेण नातिशयोक्तिभेदतवमेवेष्टम् । यदाह-"न तिङन्तेनोपमानमस्ती"

ति । अत एवं दण्डिनः "लिम्पतीव तमो-डक्कानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । असत्पुरुषसेवेव हृष्टिनिर्हिफलतां गत"

इत्यादेर्भीषृतातिशयोक्तिपेक्षाभेदतवमेव महता प्रपञ्चेनाभ्यधायि । तेन कदा ९ "धातोः कर्मणः" इत्यादि सूत्रभाष्ये स्पष्टानि एतानि श्रीणी वार्तिकानि । महा-भाष्ये अ. ३ पा. ९ आ. ९

देवदत्त ग्रामं गमिष्यसि, एष गच्छामीयादावापि वर्तमानसामीप्ये वर्तमान-

नरूपतया भविष्यत्कालस्याध्यवसानादतिशयोक्तिभेदत्समेव वाच्यम् ।

एवमन्यत्राप्यूह्यम् । एवमेषा वाक्यसमाससुनिब्धालुकार्ताद्वितावसेया संक्षेपो-

पमा पञ्चविधा प्रतिपादिता ।

संपूूर्णा तु वाक्यसमासतादृश्तमेदेन त्रिविधा पूर्वसूक्ता । आशीविषच-

वावान्तरमेदेन अन्ये निर्दिष्टाः । तथाहि, संपूर्णयोर्वाक्यतद्वितोपमयो:

श्रौतत्वार्थत्वमेदेन प्रत्येकं द्विविधमुक्तम् । संक्षेपोपमायाश्च समासोपमाया

एकद्वयत्नयलोपेन चतुर्विधत्वम् । एकलोपस्य हि तत्र द्विविध्यमुक्तम्,

इवादे: साधारणधर्मवाचिनश्र लोपात् सुध्दान्तूपमायाश्रतुविधत्वम्, कयच-

कृप्रत्ययावसेयत्वात् । कयचप्रत्ययावसेया हि कर्माधिकरणोपमान-

कत्वेन द्विविधोक्ता । कृप्रत्ययावसेयायाश्र करत्रकरमोपमानकर्तृकत्वेन द्विविध-

त्वम् । तदेवमेषा सद्दशविधा ग्रन्थकृता उपमा प्रतिपादिता । तदाहु:-

कृताद्वितसमासयोभेदा: मुख्या: सन्त्यालोमश वाक्यतः ।

पूर्णां तु सैकेदेशे च गम्यते द्विविधोपमा ॥

एकद्वयत्नयानां च लोपात्स्यालोपिनी त्रिधा ।

पूर्वों भेदौ द्विधा चात्र तृतीयस्वकेकरुपकः ॥ इति

पूर्वों भेदौ द्विधा चात्रेति साधारणधर्मवाचिलोपाच्चैकलोपस्य द्वैविध्यम् ।

द्वितयलोपोडपि साधारणधर्मवाचीवादिवियोगात्तथा उपमेयवाचीवादिवियो-

गाद्विविधः । एषा चोपमा विचित्रभेदत्स्व सत्यपि यत्नैव चेतोहारित्वमस्ति

तत्रैवालङ्कारतां प्रतिपद्यते न सर्वत्रैषुक्कम् ॥

उपमानसन्निधाने च साम्यवाच्युच्यते बुधैर्यत्र ।

उपमेयस्य च कविमि: सा प्रतिवस्तूपमा गदिता ॥

यत्रोपमानोपमेययो: सन्निधाने साम्यवाचिन: पदस्यासकृदुपादानं क्रि-

यते सा प्रतिवस्तूपमा । ननु यदि साम्यवाचिन: पदस्य तत्साकृदुपा-

दानं क्रियते ततोडनैकसिन् वाक्ये इवादीनि

प्रयुज्यन्ते, एकवाक्यनिष्ठतया तेषामभिधासामध्यीवसितत्वात् । अतश्चे-

वादीनामप्रयोगे कथम् तत्रोपमानोपमेयभावावसाय इत्याशङ्क्याह—

प्रकारणिकेतरतत्स्थित्यैकश्रोपमेयतां लभते ।

उपमानत्वं चापर इत्युपमावाचिश्लेष्यत्वम् ॥

ननौविकल्पद्वादशीनामप्रयोगेऽपि प्रकारणिकत्वामाकरणिकत्वपर्योलो-

चनया अर्थस्तामर्थ्यादत्रोपमानोपमेयभावोदवसीयत इत्यर्थः ।

तदाहु:-

इहादेरप्रतीतापि शब्दसंस्कारात् काचित् ।

उपमा लक्षणतेडन्यत्र केवलार्थेनिबन्धना ॥ इति

इह प्रकारत्रयेण उपमाया: प्रतिपत्तिः । कचित् दिवादिशब्दसामर्थ्यादुप-

मा वाच्यभूता प्रतीयते, यथा चन्द्र इव मुखमस्या इत्यादौ । कचित्

तत्तद्रूढिसंस्कारसहायाच्छब्दार्थौधिभधानमुखेन लक्षणमाणीयास्तस्‍त्या: प्र-

तिपत्तिः, यथा शरच्छशीयामिते । अत्र हि समासानिबन्धनैकपदादिसंस्का-

रसहिताभ्यां शब्दीयामाश्रदाभ्यां स्वार्थाभिधानव्यवधानेन लक्षणमाणोपमा

गम्यते । कचित् उपमानो-पमेयनिबन्धनशब्ददसंस्काराभावेsपि केवलादेवार्थ-

सामर्थ्योच्‍चस्‍त्या: प्रतिपत्तिः, यथा रूपकदीपकप्रतिवस्तूपमादिष्वित्यर्थः ।

अतश्‍चास्यां प्रतिवस्तूपमायां केवलैनैवार्थसामर्थ्येनोपमानो-पमेयत्वमवगम्यते

इत्यदोषः ।

तस्या उदाहरणम्—

विरलास्तादशो लोके शीलसौन्दर्यसंपदः ।

निशा: कियत्यो वेधसो यासु निन्द्र: पूणमण्डलः ॥

विरला: श्लपा: । तादश: पार्वतीवच्चिन्यो या: शीलसौन्दर्येसंपद:

तत्सहश्‍य: । शीलं सुस्‍भभावता । सौन्दर्य लावण्यम् । अत्र संवत्सरमध्ये-

वर्तिन्योsखण्डितेहशशिविम्बा रात्रयो द्वादश उपमानम् । शीलसौन्दर्येयो:

संभारा: सकललोकैकसृष्टा: कतिपयजनजुष उपमेया: । साधारणश्र धर्मो

विरलस्वम् । तच्चोपमानसन्निधाने कियत् इत्युपात्तम् । उपमेयसन्निधाने तु

१ वर्गः ] लघुवृत्तौ २९ विरला इति । इवाच्चनुपादानेडपि च प्रकारणिकत्वाप्रकरणिकत्वपर्यालोचनयात्रोपमानोपमेयभावावसायः । तेनेयं वस्तुनि वस्तुनि साधारणोपनिबन्धास्प्रतिवस्तूपमा ॥ इति महार्षीप्रतिहारेन्दुराजविरचितायाम्‌उद्घाटलङ्कारसारसङ्ग्रहलघुवृत्तौ प्रथमो वर्गः ॥

अथ द्वितीयो वर्गः ॥ आक्षेपोडर्थान्तरन्यासो नयतिरेको विभावना । समासातिशयोक्ती चेत्सलङ्कारान्परे विदुः ॥ ‘समासातिशयोक्ती चेत्‌’यत्र समासातिशयशब्दयोरक्तिशब्दः प्रत्येकम्‌मिसंबध्यते । आक्षेपः ।

३१ ३६ प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया । आक्षेप इति तं सन्तः शंसन्ति कवयः सदां ॥

इह काचिद्धृणितिस्तथाविधा संभवति यस्यां विधित्सिततोऽर्थो निषेधघव्याजेन संसिद्धयते, न तु निषिध्यते । तत्र विधित्सितस्यार्थस्य यः प्रतिषेधः क्रियते स प्रतिषेध इव भवति, न तु प्रतिषेध एव । अवान्तरवा-क्यार्थतया पर्यवसानात् । अवान्तरवा-क्यार्थतां च तत्र निषेधस्य विधिस्तात्पर्यिरोधाद्धवति । तत्र हि विधित्सिततोऽर्थः पूर्वपक्षान्ततया च्चान्तर्भावात्; फलिततयैव च निषेधो निषेधतत्परस्यास्यार्थ-स्वगतविशेषाभिधानायांवांतरवाक्यार्थीकरोति । अतोडनन्तरोक्तेन प्रकारेणेष्टस्यार्थस्य विशेषमभिधातुं यत्र निषेध इव न तु निषेध एव, असा-विद्यार्थनिराकरणस्य लेशेन संभवादाक्षेपसंज्ञकोऽलङ्कारः सत्कविभिरभिधीयते । सन्तः कवय इति संबंधः । तस्य भेदद्वितयोपपादनायाह—वाक्यमाणोक्तविषयः स च द्विविध इष्यते ।

३०

काव्यालङ्कारसार-

वाक्यमाणमुक्तं चेष्टमाश्रित्य निषेधाभिधानादाक्षेपो द्विविध इत्यर्थः । ननु 'प्रतिषेध इवेष्टस्स' इत्याक्षेपलक्षणमुक्तम् । इष्टत्वं चेच्छाकर्मता । यस्य च वस्तुन इच्छाकर्मता तस्य नावश्यमुक्तिक्रियां प्रति कर्मत्वं भवति । इप्यमाणं हि क्रदाचिदुच्यते क्रदाचित् । अतश्रेष्टस्योक्तिकर्मतामाश्रित्य यदेततदाक्षेपस्स वाक्यमाणोक्तविषयतया द्वैविध्यमुक्तं तत्र संगच्छते इत्या-

शङ्क्याह—

निषेधेनैव तद्रन्थो विधेयस्स च कीर्तितः ॥

विधेयस्स विषयं ज्ञापयितुमभिमतस्स यो निषेध इव तेनायं वाक्यमाण-

णोक्तविषय आक्षेपो निवध्यते । एतदुक्तं भवति—विधानकर्मेताद्वारेणै-

वात्र इष्टत्वमवसीयते । निवन्धनान्तराभावात् । विधानकर्मता च विधाना-

त्मिकाया उच्ये: कर्मता । साच द्विविधा, आर्थी शाब्दी च । यत्र स्वशब्द-

व्यापारमन्तरेणापि शब्दान्तरव्यापारसहायनिषेधसुरवेनैव विधिधिस्ततोऽर्थो-

ड्वगम्यते तत्रार्थी । यत्र च वाक्यमाणविषय आक्षेप: । यत्र तु विशिष्टव-

क्युमिष्टसार्थस्योपादानं क्रियते तत्र शाब्दी । तत्र चोक्तविषयता

आक्षेपस्स । एवं चानन्तरोदितया नीत्या शाब्देनार्थेन च विधिना यदव-

सितमिष्टं तस्सोचिक्रियाकर्मत्वसंभावादुक्तिक्रियाया: कर्मभूतो योडर्थस्तद-

श्रयं वाक्यमाणविषयत्वमुक्तविषयत्वं चाक्षेपस्स निवध्यते ।

तत्र वाक्यमाणविषयस्साक्षेपस्योदाहरणम्—

अहो सरस्य माहात्म्यं यहुद्रेडपि दरशेऽशी ।

मा नु इयदास्तां समुद्राभः कुम्भैरमैनो तु के वयम् ॥

अहो इति विस्मये । अत्र महत्समाहार्यं तद्विषयविशेषसंस्पर्शेन प्र-

तिपादयितुमिष्टम् । तच तस्स तथाप्रतिपादनमियदास्तां मिल्यादिना निषि-

द्धम् । निषेधश्वात्राभिधेयत्वविरोधात् । अभिधेयत्वेन च विरोधं वक्ति ।

आनन्ट्येन तस्स तथाविधस्य वाक्यं प्रशक्यत्वात् । ह्रद्रेडपि नाम ईदृशी

तथा । अतो वाक्युमिष्टानां सरमाहात्म्यावस्थाविशेषणामयमानन्ट्येनाभिधान-

२ वर्ग:] लघुवृत्तौ । ३१ निषेध इव नतु निषेध एव । विवक्षितार्थविरोधेनावान्तरवाक्यार्थत्वात् । तथाहि, अत्र समुद्राम्भसः कुम्भैरम्भोमुतुमशक्यत्वं यदसदर्थंकरत्नकमिहितं तत्साहस्रेनानन्त्यविशिष्टस्वेनोक्तर्षयितुमिष्टानां मन्मथमाहात्म्यावस्थाविशेषाणां पूर्वं प्रतिपादयिषितत्वेन लघुप्रतिष्ठानां वाक्यार्थत्वम् । अतश्च तदभिधाननिषेधस्य तद्विरोधादत्रावान्तरवाक्यार्थता । न चावान्तरवाक्यार्थो वाक्यविश्रान्तिस्थानतया वचं शक्यः । न खलु रक्तः पटो भवतीत्यत्र रक्तत्वावच्छिन्नपटत्वपरत्वाद्वाक्यस्य पटभवनपर्यवसानमात्रत्वं सुभणम् । अतोडत्रापि निषेधस्यावान्तरवाक्यार्थत्वेन वाक्यविश्रान्तिस्थानत्वाभावान्निषेधरूपत्वम् न तु निषेधरूपतापता । स च निषेधोऽत्रावान्तरवाक्यार्थत्वात्प्रधा- षाणां निषेधति, न पुनरर्थसामर्थ्यादवसेमपि । अतश्च समुद्राम्भसः कुम्भै- मोतुमशक्यत्वमसदर्थंकरत्नकं स्वकण्ठेनाभिहितं यत्तत्साहस्रेनावसि- तेऽनुपदेशोऽयं सारमाहात्म्यावस्थाविशेषाणामानन्त्यलक्षणे विशेषे वाक्यस्य पर्यवसानं तेनायमिष्टमर्थं प्रतिपेधव्याजेन विशेषेडवस्थापयति तस्माद- क्षेपः । अत्र च 'धन्यो सरस्य महात्म्यं यदुद्द्रेडपि दरशेभसी' इत्येतच्छ- ठदव्यापारसहायेन 'इयदास्ताम्' इति निषेधेनैव स्वकण्ठेनानुपात्तानामपि मन्मथमाहात्म्यावस्थाविशेषाणां वक्ष्यमाणतया सूचनम् । तेषां च तथासूचितानां निषेधव्याजेन संविज्ञानपदशून्यान्त्यभेदप्रतिपादनम् । अतो वक्ष्यमाणविषयता आकारेप्स्य ।

उक्तविषयस्य तु तसोदाहरणम्— इति चिन्तयतस्तस्य चित्रं चिन्तावधिने यत् । क वा कामविकलपानामन्तः कालस्य चेष्टितः ॥

अत्र चित्रत्वस्योक्तस्योक्तिः क वेति प्रसिद्धस्वादाक्षिप्यते । पूर्वत्र खलु विरुद्धत्वमाक्षेपनिबन्धनमुक्तम्, इह तु प्रसिद्धत्वम् । द्वाभ्यामेव च प्रकाराभ्यामेव च प्रक- राभ्यामाक्षेपो भवति विरुद्धत्वेन प्रसिद्धत्वेन च । उक्तं च—“वस्तु प्रसिद्धमिति वास्य वचनमाक्षिप्य । अन्यथात्वासिद्धौ यत्न

न्यूयास्त आक्षेप:" इति । प्रसिद्धत्वं चात्र समर्थयितुं कालसाहश्यमुक्तम् । यथा कालस्यास्तो नेक्ष्यते तद्वत् कामविकल्पानाम् । अतो नैवात्र चित्र- त्वम् । अन्यत्राप्यस्य रूपस्य परिदृष्टत्वादिति । कालतुल्यतया चात्र कामविकल्पानामनन्यत्वमको विशेष: संविज्ञानपदशून्योडभिधित्सित: । तस्य च चित्रतया सामान्येन पूर्वं सुप्रकान्तस्याधुना निषेधवशेन संविज्ञान- पदशून्येन विवक्षितेन रूपेण वाक्यार्थीभूतत्वान्न विशेषस्य पूर्ववदवान्तर- वाक्यार्थता । तेन कवेयं निषेध इव न तु निषेध एव । तेनात्रोक- विषयता आक्षेपस्य । तदाहु:-

शब्दस्पृष्टेडथवाप्यार्थे वकुमिष्टे निषिद्धता । तदृज्जे तद्विरोधेन यत्राक्षेपो भवेदसौ ॥ इति ।

शब्देन स्पृष्टयते (स्पृष्टे ?) वकुमिष्टे उत्कविषये आक्षेपे । वाक्यमात्र- विषये तु विवक्षितस्य आर्थता । शब्दान्तरव्यापारसायानिषेधसुखेन त- स्वोपस्थाप्यमानत्वात् । यत्रात्राभिधान्तरापि निषेध: क्रियते स विवक्षितार्थ- विरोधात्स्वतात्पर्यं त्यकत्वा विवक्षितमेवार्थे संकुच्यस्तदर्थतां प्रतिपद्यते । अ- र्थान्तरन्यास: ।

35 समर्थकस्य पूर्वं यद्वचोऽन्यस्य च दृश्यत: । 32, विपर्ययेगण वा यत्स्याद्विशब्दोक्त्यान्यथापि वा ॥

शेय: सोऽर्थान्तरन्यास: यत्र समर्थ्येसमर्थकभाव: सोऽर्थान्तरन्यास: । तत्र हि समर्थकस्य सम- र्थकतावगतिहेतुं व्यस्ति पक्षधर्मतया चानुपन्यस्यार्थान्तरस्मैवोपन्यास: क्रि- यते । व्यस्तिपक्षधर्मतैवयो: स्वशब्देनानुपात्तयोरपि गर्भीकृतत्वात् । अतो- ऽसावर्थान्तरन्यास: । स च चतुर्विध: । तत्र समर्थके पूर्वमभिहिते सम- ध्र्येस यत्र पश्चादमिधानं तत् द्वौ प्रकारौ भवत: । हिशब्दाभिव्यक्तत्वं समर्थ्यसमर्थकभावसैक: प्रकार: । तदुक्तं "समर्थकस्य पूर्वं यद्वचो- डन्यस्य च दृश्यत:" । इति, "हिशब्दोक्त्ये"ति च । तस्योदाहरणम्---

तन्नास्ति यन्न कुरते लोको डुपत्कार्येकः ।

एष शर्वोंडपि भगवान् बड्भुय सस वर्त्ते ।

बड्भुय अचिरकृतोपनयनतवमापद्य । अत्र शर्वस्य सर्वलोकातिशायिनो चड्भावेन वृत्तिमनुपद्यमानतथाश्रक्य तत्समर्थनाय समर्थकं पूर्वमेवोपन्यास्ति "तन्नास्ति यन्न कुरते" इति । अत्यान्तकार्यिकत्वादनुचितमपि रूपमनुभूतवान् शर्वस्तद्वैनविंधपुरुषवदिति । अत्र च हिशब्देनाभिव्यक्कः समर्थ्येसमर्थकभावः ।

यत्र पूर्वेणैव क्रमेण समर्थ्येसमर्थकयोरुपन्यासे हिशब्दशार्थेसामध्योर्वसेयार्थस्वार्न प्रयुज्यते तत्र द्वितीयोऽर्थोऽन्तरतन्यसंबेदो भवति । तदुक्तं "अन्यथापि क" इति । हिशब्दोक्तिमन्तरेर्णापीत्थर्थः । तस्योदाहरणं—

प्रच्छन्ना शस्यते वृत्तिः क्षीणां भावपरिक्षणे ।

प्रतस्रे धूर्जटिरतरस्तनुं शोक्रिये बाटवीं ।

भावः आशयः । बाटवी ब्रह्मचारिसंवन्धिनिन्दनीम् । अत्र धूर्जटेःवेढदुवेषालम्बनेन प्रच्छन्ना वृत्तिरुपपनतेत्याश्रक्य तत्समर्थनाय पूर्वमेकं समर्थकमभिहितं "प्रच्छन्ना शस्यते वृत्ति" इत्यादिना । योषिदाशयपरिक्षणप्रवृत्तत्वाद्दूर्जटेः प्रच्छन्नां वृत्तिमाश्रितवानिति । हिशब्दशास्त्रात् शब्दसामर्थ्येन यस्यादित्यस्यार्थेस्यावमत्स्वारोपातः । एवमेतौ समर्थकपूर्वोन्पन्यासावर्थान्तरन्यासौ द्वावेवोक्तौ । यत्रापि चैतद्रिपर्ययेगा सामर्ध्येस पूर्वेषपन्यासः पश्चात्समर्थकस्य, तत्रापि समर्थकस्य, तन्नापि समर्थ्येसमर्थकभावे हिशब्दावगतेऽथीकिस्से च सति द्वैविध्यं । तदुक्तं "हिपर्ययेगा वा यत्स्यादिहलोकोक्तिसाधापि का" इति । पूर्वस्योदाहरणं—

हरोडथ ध्यानमातस्थौ संस्थाप्यात्मानमात्मना ।

विसंवेदेदि प्रत्यक्षं निर्ध्योतं ध्यानतो न तु ॥

अत्र हरस्य . व्यवहिताधर्थविषयत्वेना प्रतीहत्वबाहेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षसंभवे ध्यानाश्रयणमयुक्तत्वैन संभाव्य तत्समर्थनात्—

३४

काव्यालङ्कारसार-

योक्तं 'विसंवेदद्रि प्रत्यक्षम्' इत्यादि । अत्यन्ताविसंवादकोपलब्ध्युपाया-

श्थित्वाच्च्युतिमास्थितवान् हर इति । हिरशब्दानभिव्यक्ते तु समर्थ्यसमर्थकभावे यत्न समधीयेस्य पूर्वमुपन्यास-

सत्रोदाहरणम्—

अपृथक्स्थातिकष्ट्रानि तप्त्यमानां तपांस्युमाम् ।

असंभाव्यपतीच्छानां कन्यानां का परा गति: ॥

बहूनामभिमतवरमाश्रुपायानां प्रार्थनादीनां संभवे कस्यादृगवती

तपसा शरीरमयासितवतीत्याश्रित्य तत्समर्थनायाभिहितं 'असंभाव्यपती-

च्छानाम्' इति । दुर्येधापभर्त्रभिलाषितवाच्चतप: समाश्रितवती । तपांसि भग-

वतीं खेदयन्ति । तानि पुन: सा तथाविधानुपार्जयति । अतस्तत्पस्तप्यते

तपस्तप:कर्मैवैति कृत्वा कर्मवद्रवाव् । एचमेष चतुर्विधोऽर्थोऽन्तरन्या-

सोडभिहित: ।

30 ननु यदि समर्थ्यसमर्थकभावे सत्यर्थोऽन्तरन्यासो भवति । एवंसत्यम्-

स्तुतप्रशंसाहृष्टान्तैरौप समथ्येसमर्थकभावसद्भावादर्थोऽन्तरन्यासतामपसकृ: ।

तथाहि । "प्रणितप्रणयी स्वादु काले परिणामं ( च यत् ) । बिना पुरुष-

कारेण फलं पश्यत शाखिनाम्" इत्याद्यामप्रस्तुतप्रंशसायां विशेषात्सामा-

न्यास्य प्रतिपत्तिथा सेचनादिकं पुरुषव्यापारमन्तरेण वनशाखिनां विविध-

गुणोपेतस्य फलस्य प्रसूतिदैवप्रधाना एवमेतसर्वे जगति दैवप्रधानमिति ।

अत्र च समर्थ्यसमर्थकभावो विद्यते । सर्वे जगच्चेष्टितं दैवप्रधानं पुरुषका-

रव्यवतिरेकाननुविधायित्वाद्दैव्नाशिखफलवदिति । ततक्ष्य तत्राप्यर्थान्त-

र्यासत्वप्रसङ्जादलक्ष्यव्यासङ्गिरलक्षणदोष: । दृश्यन्तेऽपि च ( समर्थ्य )समर्थे-

कभावो विद्यते । तथाहि "स्वप्न दृष्टं नु तस्मा निधिंति मनोऽभि-

ज्वलितम् । आलोके हि सितांशोर्विकसति कुसुमं कुसुमद्रुत्या:" ॥ इत्यत्र

यथा चन्द्रगुणपक्षपातित्वेन कुसुदिल्याश्चन्द्रालोके कुसुमं विकसति, तद्व-

दुणपक्षपातित्वांस्त्वादर्शनेऽने मनो मन्मथाभिप्रज्वलितमुपशाम्यतीति

समर्थ्यसमर्थकभावोऽवगम्यते । तेन दृश्यन्तेऽप्यर्थान्तरन्यासतामपसकृ इत्या-

श्रयाह—

प्रकृतार्थेसमर्थेनात् ।

अप्रस्तुतप्रशंसासंलया दृष्टान्ताच्च पृथकूस्थितः ।।३७।।

सत्यमप्रस्तुतप्रशंसासां दृष्टान्ते च समर्थनसमर्थकभावोद्गम्यते;, न तु तत्रार्थान्तरन्यासवत्समर्थ्यसमर्थकभावस्य संभवः । अर्थान्तरन्यासे हि समर्थनस्य यथायोगं पूर्वोत्तरकल्पभावित्वेन सकृत्प्रस्तुतोपस्थितसमर्थनस्य, अप्रस्तुतप्रशंसासां त्वप्रकृतसामर्थ्येन प्रकृतमाक्षिप्यते, न तु सकृत्प्रस्तुतोपादीयते, यथा पूर्वोंपवर्णिते उदाहरणे । तत्र हि वनशाखिनां फलदर्शनेनापृकुतेन दैवप्रधानेन समर्थनाज्जगद्वोचरं दैवप्राधान्यं प्रकृतमाक्षिप्यते;, न तु तस्यार्थान्तरन्यासवत्सकृत्प्रस्तुतोपादानम् । अतश्च तत्र सत्यपि समर्थनसमर्थकभावे शब्दोपक्रमान्तप्रकृतार्थनिष्ठत्वभावाद्वार्तोऽन्तरन्यासत्वम् । दृष्टान्तेऽपिच द्वयोरपि समर्थनसमर्थकयोः सकृत्प्रस्तुतत्वात्सत्यपि सकृतोपात्तप्रकृतार्थनिष्ठत्वे दृष्टान्तस्य समर्थनसमर्थकभावोपरःसरीकारेण प्रवर्तमानत्वान्नल भवत्यर्थान्तरन्यासत्वम् । न खलु तस्य समर्थनसमर्थकभावोपरःसरीकारेण प्रवृत्तिः । बिम्बप्रतिबिम्बभावमान्रस्य शब्दस्फुटस्फुटत्वात् । अर्थोंद्भि तत्र समर्ध्येसमर्थकभावाचसायः । अर्थान्तरन्यासे तु समर्थनसमर्थकभावेनैवोपक्रमः । तेन यत्र समर्थनसमर्थकभावोपक्रममर्योऽन्तरोपादानं तत्रार्थान्तरन्यासत्वं न भवति । तदिदमुक्तं 'प्रकृतार्थेसमर्थेना-दि'ति ।

अत्र प्रकृतशब्दः सकृत्प्रस्तुतप्रकृतार्थनिष्ठो दृष्टव्यः । समर्थनं चातोपक्रमावस्थावत्त्वुपात्तम् ।।

व्यतिरेकः—

विशेषेोपादानं यत्स्यात्पमानोपमेययोः ।। निमित्तादृष्टिदृष्टिभ्यां व्यतिरेको द्विधा तु सः ।।

उपमानोपमेययोः परस्परं यत्र विशेषः स्याध्यते स व्यतिरेकः । तत्र ह्युपमानादुपमेयस्योपमेयादुपमानस्य वा केनचिद्विशेषेणातिरेकः । स च द्विविधः । तत्र विशेषस्यापननिमित्तस्यार्थसामध्यादाक्षेपादेकः प्रकारः ।

३६ काव्यालङ्कारसार- 'निमित्तादृष्टिहेतुभ्यां द्विधा' इति । एतावपि च तौ द्वौ प्रत्येकं द्विविधौ । कचिद्धि अर्थसामर्थ्योत्पत्तीयामाने उपमानोपमेयभावे पूर्वोक्तेन प्रकारद्वयेन व्यतिरेकः स्थीयते, कचिदु इवादिभिरुपपत्तौ: । तत्रार्थसामर्थ्येन यत्रोपमानोपमेयभावोऽवगम्यते तत्र पूर्वस्मिन्प्रकारद्वये पूर्वमेदसोदाहरणम्—

सक गौरीशिखरं गत्वा ददर्शोऽमां तपःकृशाम् । राहुपीतप्रभ्रष्टेन्दोर्ज्येन्ती दूरतस्तनुम् ॥

राहुणा पीता द्वद्रव्यस्योदकादेः स्वगलविलान्तर्मज्वलं यच्चन्द्रदात्स्वाभ्यन्तरीकृता प्रभा यस स तथोक्तः । अत्र राहुपीतप्रभृतिविशिष्टस्येन्दोस्तनुरुपमानं, तपःकृशा पार्वत्युपमेया, अनयोः साधारणो धर्मः स्वभावतः सौन्दर्येऽति निमित्ताद्द्विच्छायत्वम् । तच्च स्वकर्णठेनानुपात्तमपि पददर्थस्वरूपपर्योलोचनया लभ्यते । एवमिवाचभावेऽप्युपमानोपमेयभावस्यात्र सामर्थ्यादपतिप्रतिज्ञेयं तिमिति च उपमानादुपमेयस्य विशेषः स्थीयपितः । तस्य च विशेषस्य स्थीयत्वमानसस्य निमित्तमन्त्र न स्वकर्णठेनोपात्तं, अर्थसामर्थ्याच्चु तदवगम्यते । राहुरिन्दुभापाने तथा न समर्थः यथा तपःसातिशयत्व-

त्पार्वेल्या: क्षामत्वे इति राहुतोदपि तपःसातिशयत्वस्वुपमानादुपमेयस्य विशेशनिमित्तमन्त्रावगम्यते । एवमयमनुपात्तनिमित्तो व्यतिरेकः । उपात्तनिमित्तसु—

३४ पदं च निशि नि:श्रीकं दिवाचन्द्रं च निष्प्रभम् । स्फुरच्छायेन सततं मुखेनेद्राः प्रकुर्वतीम् ॥

पद्मसिन्धुद्वयोरुपमानम् । तत्रात्र द्वयं स्वकर्णठस्पृष्टम् । मूलमुपमेयम् । तच्चात्र द्वयं स्वकर्णठस्पृष्टम् । मूलमुपमेयम् । तयोस्तु साधारणो धर्मः कान्तिमत्त्वादिरूपेणोपमेयभावेऽप्यवश्यं सद्भावात्साम-

ध्र्यादवगम्यते । न खलुवन्त्र वक्ष्यमाणव्यतिरेकवदुपमानोपमेयभावस्य घो-त्का इवादय उपात्ता: । अधःप्रकुर्वतीमिति चोपमानादुपमेयस्य विशेषः स्थीयपितः । तत् च निमित्तमुपात्तमुपमानोपमेयोभयाधारध्वेन । उपमानयोः-स्तावत्पद्माचन्द्रयोर्निशि दिवा च यथाक्रमं नि:श्रीकत्वनिष्प्रभत्वे, उपमेये तु रात्रिन्दिवं स्फुरच्छायता । अतो विशेषे निमित्तदर्शनेनायं व्यतिरेकः ।

२ वर्ग:] लघुवृत्तौ ३७

तदेवं यत्रेवादिनोपमानोपमेयभावो नावयोतीतस्तत्र द्विविधो व्यतिरेको दर्शितः । इवादुपात्ते तूपमानोपमेयभावे यो व्यतिरेकस्तमाह—

यो वैधर्म्येण दृष्टान्तो यथेवादिसमन्वितः । व्यतिरेकोऽत्र सोऽपिष्टो विशेषापादनान्वितः ॥

'यो वैधर्म्येण दृष्टान्तः' इति 'विशेषापादनान्वितादिति' च व्यतिरेकक्षणं योजितम् । वैधर्म्ये ह्युपमेयधर्मस्योपमाने विगमः । यथेवादिसमन्वित इत्यनेन यथेवादिकदोतीतत्वमुपमानोपमेयभाववस्याह । तस्योदाहरणम्—

शीर्णपर्णोऽम्लुवाताशकटेष्टडपि तपसि स्थिताम् । समुद्रहन्तीं नापूर्वीं गर्वेमन्यतपस्विनीम् ॥

शीर्णपर्णोऽम्लुवातानामाशो भक्षणम् । अन्रात्रत्यपखिन् उपमानं, भगवत्युपमेया, साधारणश्व धर्मः: कष्टे तपस्यवस्थितत्वाच्चेतसः सोहासता । वतिस्वात्र गर्वेऽद्धननिबन्धनं यत्तच्चेतसः सोहासत्वं तत्रिबन्धनसुपमानोपमेयभावसमवेतमियति । गर्वे न समुद्रहन्तीमित्युपमानादुपमेयस्य विशेषः प्रतिपादितः । अन्ये किल तपस्विनः सातिशयतपोवशात्समूलस्थितिच्छा: सन्तो गर्वे समुद्रहन्ति, भगवती त्वत्नमुपशान्तचित्तत्वात्तथा । एवं छात्रगर्वोंपक्रमावस्थापेक्ष्युपमानोपमेययोः साध्रयं, तदन्वीतादूपमानादुपमेयस्य व्यतिरेकः । अन्रिवोहे च निमित्तमत्र स्वकर्णटेनानुपातमथ्यर्थीसामर्ध्योदव्रेयम् । एवमेते चत्वारो व्यतिरेकाः प्रतिपादिता: । निमित्तोपादाने तु तस्योदाहरणस्त्रेयम् । एवमेते चत्वारो व्यतिरेकाः प्रतिपादिता: । निमित्तदर्शनादर्श-

नाभ्यां यो व्यतिरेकस्तयोः प्रत्येकमुपमानोपमेयभावस्य इवाद्युपादानानुपादानाभ्यां द्वैमेदत्वात् । एवामपि चतुर्णी व्यतिरेकाणां श्लिष्टशक्तियोग्यशब्दोपादाने सति पुनरपरे पूर्वोंपक्रान्तेनैव रूपेण चत्वारो भेदा भवन्ति ।

तदाह—

श्लिष्टशक्तियोग्यशब्दस्य पृथक्त्वपृथगुदाहृतौ । विशेषापादनं यत्स्यादव्यतिरेकः स च स्मृतः ॥ ३२

३८

काव्यालङ्कारसार-

'एकप्रयत्नोल्लास्यार्थीणामि'त्यादिवक्ष्यमाणलक्षणं द्विगुणम् । क्रियाधालङ्कारस-सुचितं यदुच्चारणं तत्सुचिततस्य शब्दस्य यदा तेनैव सहशाब्दान्तरोप-दानहेतुतया वा प्रयोगो न क्रियते अपि तु पृथक् पृथगुच्चारणं, तदा विशेषापादने सति व्यतिरेको भवति । तस्योदाहरणम्—

या शैशिरी श्रीमत्पसा मासेनैकेन विश्रुता । तपसा तां सुदीर्घेण दूगाद्धिदधतीमध: ॥

अत्र शिशिरशोभा उपमानं, भगवती उपमेया; तयोश्च साधारणो धर्म-स्तपोयुक्तत्वं नाम । एकत्र तपो माघो मासः, अपरत्र त्वभ्युदयहेतु: कृच्छ्रू-चरणम् । इह्वादयश्छात्रानुपात्तोऽपि सामध्य्र्योदवास्यन्ते । व्यतिरेकस्तु दूराद्धिदधतीमध इति । तस्य च निमित्तं मासैक्येन दीर्घत्वं च तपसोः । तत् च यथाक्रममुपमानोपमेयगतत्वेनोपलक्ष्यते । तत्र च वत्यादिना अनुषातचे उपमानोपमेयभावे निमित्तदर्शननेन व्यतिरेक उदाहरण: । एवमनया दिशाऽन्यदपि श्लेषोक्तियोग्यशब्दनिबन्धे सति व्यतिरेकस्य पूर्वोक्तनयेन भेद-त्रयसुदाहृतम् ॥

क्रियाया: प्रतिषेधे या तत्फलस्य विभावना । जेया विभावनैवासौ समाधौ सुलभे सति ॥

इह यत्रकिचिज्ज्ञायते तत्सर्वं क्रियाफलम् । क्रियासुरेखेन कारणेभ्य: कार्योत्पत्ते: प्रातीतिकेन रूपेण परिहस्यमानत्वात् सर्वेषां फलमूलतानां क्रियैवाव्यवहितं कारणम् । यत्र च क्रिया प्रतिषिध्यते अथ च क्रियाफल-स्फोट्पतिरुपदिश्यते तत्र विभावनाव्योडलङ्कार: । कारणविगमेऽपि किल कार्यस्य तत्रैवचिकुपर्णेन्ते । अतएव विरुद्धभावा भावना उत्पद्यते, तेन विभावना । नन्वेवं सति व्यर्थदोषत्वप्रसङ्ग: 'विरुद्धार्थी मतं व्यर्थम्' इति अत एवाऽऽह—समाधौ सुलभे सतीति । समाधि: परिहार: । यत्न विरोधस्य सुलभ: परिहार इत्यर्थ: । तस्या उदाहरणम्—

अज्जलेखामकाश्मौरसमालम्भनपिज्जराम् । अनलकतताम्राभामोष्ठमुद्रां च बिभ्रतीम् ॥

अज्जलेखा शरीरयष्टि: । कार्मीरं कुडुमममू । येयं पीतच्छायता शरीररस्स सा नायिकानां कुडुममसमालम्भनलक्षणक्रियाकार्यो प्रायेग परिहृद्यते, भगवत्यास्तु शरीरेँ पीतच्छायत्वे न कुडुममसमालम्भनेनोत्पादितम् । अतः कुडुममसमालम्भनलक्षणाया: क्रियाया विगमे फलस्य पीतच्छायत्वस्यात्रोपदेशः । परिहारक्षात्र स्वभावविकतया तच्छायत्वमिति । तेनेयं विभावना । अनलक्तकताम्राक्षीभिरत्यत्राललितकारणिकया रोगक्रियया निषेध तत्फलस्य लौहित्यस्य उत्पत्ति: स्वाभाविकी निर्दिष्टा । अतो विर्भावना । अत्र च कुडुमादिसंपादेन पिञ्जरत्वादिना उपमानभूतेन स्वाभाविकस्य पिञ्जरत्वादेरुपमेयभूतस्यामेदाध्यवसायोदतिशयोक्त्या दृष्टव्य: ॥

सामासोक्ति:——

प्रकृतार्थेन वाक्येन तत्समानैर्विशेषणै: । अप्रस्तुतार्थकथनं समासोक्तिरुदाहता ॥

यत्र प्रस्तुतार्थगतिं वाक्यं तत्समानैर्विशेषणैरुपन प्रकृतार्थेन तल्यानि यानि विशेषणानि तद्वारेग साध्र्यवशादप्रस्तुतर्म्युपमानभूतं कथयति, सा संक्षेपेणोपमानोपमेयलक्षणार्थेद्र्वितया मिध्यानातस्मासोक्ति: । तस्या उदाहरणम्——

३५ दन्तप्रभासुमनसं पाणिपल्लवशोभिनीनू । तन्वी वनगतां लीनजटालड्‌ट‌चरणावलिम् ॥

अत्र दन्तप्रभापाणिजटा भगवतीविशेषणसूता यथाक्रमं लतागतसुमनःपल्लवषड्‌चरणरूपेण आरोपेण व्यास(सा:) (?) तद्वावमापद्यन्ते । तनुर्वी तु भगवतीलतयो: साधारणो धर्म: । वनशब्देन च रूपकप्रतिभोत्पत्तिहेतुना श्लेषेण भगवतीतपश्र्यौधारसूतमुदकं लताधारेग काननेन रूप्यते । अत पतान्यत्र प्रकृतया भगवत्या अप्रकृत्या लतया समानानि विशेषणानि । तत्सामर्थ्येन च प्रकृतया भगवत्या उपमेयभूतया लता उपमानत्वेनाक्षिप्यते । तेनेयं समासोक्ति: ।

अतिशयोक्ति:-

निमित्ततो यतु वचो लोकातिक्रान्तगोचरम् ।

मन्यन्तेऽतिशयोक्तिं तामलङ्कारतया बुधाः ॥

वेदेऽनन्यत्वमन्यत्र नानात्वं यत्र वध्यते।

तथा समाध्यमानार्थेनिबन्धेन दृढाश्रयोक्तिगा: ॥

कार्यकारणयोग्यत्र पौर्वापर्यविपर्ययात् ।

आश्रुभावं समालम्ब्य बध्यते सोऽपि पूर्ववत् ॥

यदृच्छनं किंचिच्करणमाश्रित्य लोकातिक्रान्तगोचरमुपनिबध्यते सातिशयोक्तिः ।

तस्या: श्र चत्वारो भेदा: ।

यत्र भेदेऽन्यत्वे अनन्यत्ववमैक्यं स एक: ।

अन्यत्राभेदे ऐक्येऽपि नानात्वं भेदो यत्र स द्वितीय: ।

तथा बहिरविविधमानस्थस्य संभावनामात्रेणोपनिबन्धे तृतीय: ।

कार्यकारणयोग्यस्तु कार्यस्य शीघ्रमेवोत्पादात्पौर्वापर्यविपर्ययेsण चतुर्थों भेद: ।

तत्राद्यस्य भेदस्योदाहरणम्—

तपस्तेज:स्फुरितया निजलावण्यसंपदा ।

कृशामप्यकृशामेव हृद्यमानामसंशयम् ॥

अत्र यासावकार्श्यावस्था भगवत्या: पूर्वमभूततो मिन्नमपि तपोजनितं

कार्यं तदभेदेनोपनिबद्धमकृशामेविति ।

तत्र च निमित्तं तपस्तेजसा सर्वशेषत्वमापादित: सौन्दर्यसंभार: ।

अतो निमित्तवशेन लोकातिक्रान्तो

गोचरौडस्य वाक्यस्य ।

तेनेयमतिशयोक्तिः ।

द्वितीयस्य तु भेदस्योदाहरणम्—

अचिन्तयच्च भगवानहो नु रमणीयता ।

तपसास्या: कृता न्यत्वं कौमाराद्येन लक्ष्यते ॥

अत्र भगवती कुमारभावेऽपि वर्तमाना तदुत्तरकालभाविनी

यासौ यौवनावस्था तद्युक्तत्वेनोपनिबद्धा कौमारादन्यत्वमिति ।

निमित्तं चात्र तपोजनिता रमणीयता ।

तेनायमभेदे भेदोपनिबन्ध: ।

पतीयादि शशिद्योतच्छटा पद्मे विकाशिनि । मुक्ताफलाक्षमालाया: केरडस्या: स्यातदोपमा ॥

मुक्ताफलाक्षमालाशशिद्योतच्छटा चन्द्रप्रकाशप्रकार: । अस्या: केरे मुक्ताफलाक्षमालायास्तदा उपमा स्यातदिति संबन्ध: । अत्र रजनीकरकरसंपर्के सति कमलस्य संकोचावलोकनाद्रिकाशितं बहिरसंभवदपि कविज्जनतिना प्रतीमोपजनितेन स्वव्यापारेण संभवद्रूपतया प्रदर्शिततम् । अतोडत्र संभावव्यमानार्थनिबन्ध: । तस्य च लोकातीतान्तर्गोचरस्यार्थस्य संभावनाया निमित्तं भगवतीकराधारतया मुक्ताफलाक्षमालावलोकनम् । तथाहि-अयं तावत्लोकातीतान्तोडपरिहृपूर्‌वोड्सामि: गौरीकरमुक्ताफलाक्षमालयोराधाराधेयभावोदवलोकित: । तत्सजातीयस्य पद्मस्य विकाशिनश्रन्द्रकराणां च यद्याधाराधेयसाव: स्यातदात्‌रोपमानोपमेयभावो भवेदिति संभावनाप्रदृष्टा । अतोडत्र सजातीयपदार्थदर्शनादहिरसंभवदपि वस्तु संभवद्रूपतयोपवण्येत ।

एकोसिन्नु खलु पदार्थे परिहृष्टेऽन्यसजातीयवलोकितेऽपि तर्सजातीयसंभावना प्रवर्तते । यथा दाक्षिणात्यस्यैकस्मिन्नुदरे परिदृष्टे सल्यपरिदृष्टोऽन्नतरसंभावना । अतोडत्र संभावनासनिमित्ता । अननेन च प्रकारेणात्रोपमानभाव: प्रकृतस्य वस्तुन: प्रदर्श्यते नास्त्यन्यत्रिकिचिदस्योपमानमिति । अतएव संभाव्यमानतार्थस्योपनिबद्धस्य निराचीकीर्षया यदिशब्द: प्रयुक्त: । यदिशब्देन वात्रालक्ष्या द्योत्यते । आशङ्का चानिश्चितसद्रावे वस्तुनि भवति । यच्चानिश्चितसद्रावं कविवेधसा संभवद्रूपतयोपदर्शितं वस्तु तस्य पुराणप्रजापतिनिर्मितपदार्थविषयया तद्विदुरद्वया लोकक्षतल्या यावत्रिक्रियमाणत्वं तावत्रिरूपमत्वं भवितेते । एवमयं तृतीयो भेद: ।

चतुर्थस्त्व—

मन्ये च निपतन्यास्या: कटाक्षा दिक्षु पृष्ठत: । प्रायेणात्रे तु गच्छन्ति सरवानपरम्पराम् ॥

अत्र दिक्षु कटाक्षपात: कारणम् । सरवानपरम्परागमनं तु कार्येस् ।

कार्यकारणयोस् तु कारणस् नैसर्गिकं प्राग्भावित्वं कार्येस् तु पश्चाद्भावित्वम् । इह तु विपर्ययः । कार्येस् तु प्राग्भावेनोपनिबन्धनात् । पश्चाद्भावितत्वेन च कारणस् कटाक्ष दिक्श् पृथक् पश्चात् पतन्ति अग्रे सरबाणपरम्परा गच्छन्तीति अन्य निमित्तं ( अनु ) कार्येस् श्रृङ्गमेवोत्पादः । तेनेदं निमित्ततो लौकातिकान्तगोचरं वचनम् । अतोदतिशयोक्ति: ॥

इति महाश्रीप्रतीहारेनदुराजविरचितायाम् काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहलघुचौ द्वितीयो वर्ग: ॥

अथ तृतीयो वर्ग: ।

यथासंख्यमथो त्मेक्षां स्वभावोक्तिं तथैव च ।

अपरे त्रीनलङ्कारान् गिरामाहुरलङ्कृतौ ॥

भूयसामुपदिश्टानामर्थोनामसङ्गमे णाम ।

क्रमशो योडनुद्देशो यथासङ्ख्यं तदुच्यते ॥

पूर्वेषूद्विदिष्टानामर्थानां यदा क्रमेणार्थोन्तराण्यनुनिदिश्यन्ते तदा यथासङ्ख्येयानसुयोऽलङ्कार: । तत्र हि संख्योपलक्षितक्रमानतिक्रमेण शब्देनानुपपत्तो: पदार्थोनामन्वय: समाश्रीयते । अतो यथाक्रमं पदार्थोनामन्वयध्वननादेतस्यालङ्कारस्य यथासङ्ख्यता । स चात्रलङ्कारो बहूनामल्पशोऽप्युपनिबन्ध्यमाने यत: शोभांवद्दो भवति अतो भूयसामित्युच्यते । द्वयोर्हि तस्योपनिबन्ध्यमानस्य यावच्चतुर्गुणत्वादिरूपतयोपनिबन्धो न क्रत: तावच्छोभोपेतत्वं न भवति । भूयसां पुनरर्थोनां तथासङ्ख्यमलपेनैव प्रयासेन रम्यं भवति । तत्र हि तस्य द्विगुणस्य त्रिगुणस्य योपनिबन्धे शोभातिशयो जायते ।

तदुक्तम्—

तद्दिगुणं त्रिगुणं वा बहुशो दृश्येऽपि जायते रम्यस् ।

युक्तेषु तथैव ततो द्वयोस् तु बहुशो निबद्धीयात् ॥ इति ।

नतु "मृणालहंसे"त्याद्युपवर्णयिष्यमाणे उदाहरणे मृणालादिभ्य उपमानेभ्यो बाह्यादीनामुपमेयानां विशेषस्यापनाव्यतिरेकालंकारेण सदृशदृश्यद्याण्यावड्येन्ते, न तु यथासंश्रयेन । तत्कथं यथासंश्रयमलंकार इत्याशङ्क्योक्तम्-"असधर्मेणामिति" । यत्रापि हि साधर्म्योभावादुपमानोपमेयभावाभावेन व्यतिरेकादेरुपनिबन्धाभावस्तत्राध्ययं शोभातिशयमावहत इत्यर्थः । यथा—

कज्जलहिमकरकुचः सुपर्णवृषहंसवाहनः शं नः । जलनिधिरिपनिष्प्रस्था हरिहरचतुरानना ददतु ॥ इति ।

अत्र हि हरिपत्नीतीनां त्रयाणामुद्दिष्टानां कज्जलकुक्तसुपर्णवाहनत्वजलनिधिशत्रुसत्त्वादयो धर्माः कमेणानुनिर्दिष्टाः । न च तत्र परस्परसाधर्म्यं विद्यते । अथ च कमप्योलोचनया अर्थोनामानुरूप्येण समन्वयमतीते: शोभातिशयो विद्यते । तेनास्य साधर्म्योभावेऽपि पृथग्लकारतांप्रतिलम्भाच्चत्र साधर्म्यादिविद्यते तत्राध्यलंकारत्वं दुर्निवारम् । अतो "मृणाल- हंसे"त्यादिके उदाहरणे यथासंश्रयमज्ञातभूत व्यतिरेकालंकारस्य दृष्टव्यम् । tenायमज्ञाज्ञिभावे सद्भारः । यदृश्यति "परस्परोपकारेण यत्रालंकृतयः स्थिताः । स्वातन्त्र्येणात्मलाभं नो लभन्ते सोऽपि सद्भारः" ॥ इति । अतो यथासंश्रयं पृथग्लकारत्वेनोपदेशव्यम् । तस्योदाहरणम्—

34 मृणालहंससंपद्भानि बाहुचक्रवाणानने । निर्यान्त्यानया व्यक्तं नलिन्यः सकला जिताः ॥

अत्र बाहुचक्रवाणाननानामुद्दिष्टानां यथाक्रमं मृणालहंससंप्रान्यनुनिर्दिष्टानि । तद्वशेन च शब्दानुपात्तस्यापि तद्वयस्य गर्भीकृतत्वेन वक्रोभणितिसिद्धौवैचित्र्यमेलद्वारे: ॥

उत्प्रेक्षा— साम्यरूपाच्चिवक्ष्यां वाच्येवाच्यांऽत्मभिः पदैः । अतदुणक्रियायोगादुत्प्रेक्षातिशयायान्विता ॥

यत्रेवादिपदनिबन्धः साम्यस्य च रूपं न विवक्ष्यते तत्रोत्प्रेक्षालंकार्योऽलं- कारः ।

झारः । नन्वेवं सत्यसंभवो नाम लक्षणदोषः प्राप्तः । चोत्म्यसोपमानोपमेयभावस्यावं सति इवादीनामप्रयोगप्रसङ्गादित्याशङ्क्योचं “अतद्गुणाक्रियायोगादिति” । द्रव्यधर्मः सिद्धो गुणः । साध्यस्वभावस्तु क्रिय । इदं खलु विश्वं स्वातन्त्र्यपरतन्त्रप्रतिपादार्थमक्वहिविधम् । यक्श्व स्वातन्त्र्यं पदार्थः स धर्मीत्यविधीयते । तच्च इदं तदिति सर्वनामप्रत्यवमर्शयोग्यत्वाद्द्रव्यं । परतन्त्रस्य पदार्थस्य धर्मरूपता । तस्य च द्विविध्यं । सिद्धसाध्यताभेदात् । तथा यः सिद्धो धर्मः स गुणः । यस्तु साध्यः सा क्रिया । पतन्त्र्यलौनिकाः पदार्थाः सामान्यादीनामत्रैव प्रतीतिकेन रुपेणान्तर्भूतत्वात् । जत्र असौप्रकृतो योडर्थस्तस्य ये क्रियागुणा अनन्तरोक्तलक्षणरासतध्योगासाम्यरूपाविवक्षायामप इवादिशब्दप्रवृत्तिरविहत्दा । यत्न किलोपमानोपमेयभावेन साम्यं तत्रोपमानसाहश्यादुपमानवर्तिनां क्रियागुणानां उपमेयप्रतीतिरभवति । उपेक्षायामपि च योडसावस् अपकृतस्तस्य रिवं ये क्रियागुणास्ते तस्मिन्नप्रकृते वच्यनुपमानतयाचुलिश्नितेऽपि प्रकृते वस्तुन्यासज्यन्ते । तेनातद्गुणक्रियायोगादस्या इवादिवाच्यत्वम् । अत एवान्यधर्माणां स्वधर्मिभूताद्रवस्तुन् उत्कलितानां रसभावाद्यभिव्यक्त्यनुगुणतया वस्त्वन्तराध्यकतत्वेन लब्धप्रकर्षाणामप्यक्षादियुक्तपरीक्षा । नन्वेवमपि सुतकम्—आतिशयान्वितेति । पुराणमजापतिविहितरुपविपर्योसेन कविवेधसा पदार्थस्य गुणातिशयविवक्षया रूपान्तरमध्यासक्तं शक्यत इत्यर्थः । इयं चोपेक्षा बहिरसंभवतः पदार्थस्य संभवद्रूपतयोपरवर्णनाल्लोकातिक्रान्तविषया संशावना । तसाक्रे द्विविध्यं, भावस्याभावस्य च बाह्यसंभवत उपवर्ण्येमानत्वात । तदाह—

३३ लोकातिक्रान्तविषया भावाभावाभिमानतः । संभावनेयमुपेक्षा

येयं लोकातिक्रान्तविषया संभावना उपेक्षा सा भावस्याभावस्य च—भिमानात् द्विविध्यं भजत इत्यर्थः । नन्विवाच्युपनिबन्धे सति यद्युपेक्षा

३ वर्ग: ] लघुवृत्ती ७५

भवतीत्युच्यते, एवं सति “चन्दनासक्तमुजगनिश्वासानिलमूर्छ्छित: । मूर्छ्छोयतेऽपि पथिकान्मधौ मलयमारुत:” ॥ इत्येवमादिविधादेरपयोगादुत्ते-

क्षान्त्वाभावप्रसङ्ग इत्याराक्ष्याह—

वाच्येवादिभिरुच्यते ।

द्विविधा खलु दृश्या । काचिदिवादिप्रयोगे सति भवति, काचिच्च्वप्रमु-

ज्यमानेष्टपपीवाडिषुर्थंसामर्थ्यादवगम्यमानेष्टु । तत्र या वाच्या स्वकण्ठे-

नेवादिभिरिरेकव्या सा इवादिभिरुच्यते । या तु अर्थसामर्थ्याक्षैरिवादिभि-

रवगम्यते तत्रेवादीनामप्रयोग: । ‘चन्दनासक्तमुजग’ इत्यादौ च मलय-

मारुतस्य यदेतन्मन्वर्थाविर्भावनिवन्धनत्वात्पथिकमूर्छ्छोहेतुत्वं तत् तु भुजग-

निश्वासमूर्छ्छितत्वे कारणस्वेनौत्सेक्ष्यमाणे इवाद्यर्थोडर्थसामर्थ्यादवगम्यते ।

तेनैवादीनामप्रयोग: । इवादिशब्दसामर्थ्यावसेयायामेवोत्पेक्ष्यायामिवादीनां

प्रयोगात् । तत्र भावाभिमानेनोत्सेक्ष्यां तस्या गुणयोगाद्वासेन प्रवृत्ताया

उदाहरणम्—

अनस्या: सदृक्विमृच्यहृद्यष्टिपीततातपैर्जपै: । श्यामिकाऽऽदृशेन पतितं मुखे चन्द्रभ्रमादिव ॥

अस्या मुखे जपैर्हेंतुभूतै: श्यामिकाऽऽदृशेन पतितमिति संबन्ध: । अत्र

जपासक्ता भगवती अर्कमवलोकयतीति तस्या: शशाङ्कसहशो मुखे श्या-

मिका संजाता । तच्चात्र तस्या: श्यामिकाया जन्म अतिशयोत्था पात-

रूपतया प्रतिपादितं पतितमिति । सा चात्र श्यामिका शशिलाञ्छनेन

शाशोन तुच्या । अततस्तस्या: शशिलाञ्छनशशान्तुल्यतादुपसर्जनोपमेयं

रूपकं इत्यामिकवृत्ते इत्युपनिबद्धम् । तस्य चाङ्गस्य श्यामिकोपरक्तस्य

भगवतीचन्दनिपाते कारणत्वेनैनदुभान्तरुत्पेक्षिता । यदेतच्च्छशिनो ल-

लाञ्छनं श्यामिकारूपं तद्धगवतीवदन इन्दुभ्रान्त्येव निपतितमिति । इन्दु-

भ्रान्तिस्थ गुण: । लिङ्गरुपत्वे सति द्वयधर्ममेत्वात् । एवं चात्र शशसहशि.

श्यामिकां चैतन्यारोप्यतेन भगवतीवदनमिन्दुभ्रान्त्या न गौचरोकरोति ।

अथ च तस्या: शशभावमापादिताया इन्दुभ्रमलक्षणेन चेतनधर्मेण संबन्धो

निबद्धः। तेनात्र तस्य वस्त्वन्तरस्य चेतनस्य योडसौ गुणोऽमलक्षणस्तद्योगादिवादे: प्रवृत्ति:। इन्द्रियाश्रयं भावरूपो गुण: शशीकृततस्यामिकाकृततया कविनिबद्धेन वाक्‍या भगवताभिमानेनाध्यवसित:। तेनेयमतद्गुणयोगादिव्यासाद्धावाभिमानेनोत्प्रेक्षा। एवं क्रियायोगाध्यासाद्धावाभिमानेन योत्प्रेक्षा तस्यामुदाहार्यम्‌। अभावविषयाया: पुन: क्रियाध्यासेन प्रवृत्त्यायास्तस्या उदाहरणम्‌—

कपोलफलकावस्या: कष्टं भूत्का तथाविधौ। अपश्यन्ताविवान्योन्यमीक्ष्षां क्षमतां गतौ॥

अत्र कपोलफलकयो:स्पष्टपोवशात्‌ क्षामत्वमापन्नयो: परस्परादर्शनमभावयोगादभावाभिमानरूपं साध्यत्वात्‌ क्रियारूपक्षणमताया: कारणतयोत्त्रेक्षितम्‌। तेनेयमतक्रियायोगादभावाभिमानेनोत्प्रेक्षा। एवमतद्गुणयोगादभावाभिमानेन या उत्प्रेक्षा तस्यामुदाहार्यम्‌।

स्वभावोक्तिः—

क्रियायां संप्रवृत्तस्य हेवाकानां निबन्धनम्‌। कषायचिन्मृगडिम्भादे: स्वभावोक्तिकरदाहृता॥

मृगबालादे: स्वस्मुचिते ब्यापारे प्रवृत्तस्य ये हेवाका: स्वजात्यनुरूपेणासिनिवेशविशेषास्तदुपनिबन्ध: स्वभावोक्तिः। तस्याश्रयालङ्कारत्वम्‌साधारणपदार्थस्वरूपपध्वननात्‌। तस्याऽ‌ऽदाहरणम्‌—

क्षणं नष्ट्रेधवलित: श्रृङ्गेणैके क्षणं नुदन्‌। लोलोकरोति प्रणयादिमामेष मृगार्णेक:॥

नेष्ट्रेति। 'जानन्तनशां विसाषा' इत्यतुनासिकलोपस्य विकल्वितत्वाद्‌विप्रतिपत्ति:। उभयत्र मृगपोतकस्य मातरमिव वत्सलां भगवतीं प्रणयनिमित्तैरण चेतसा व्याकुलीकुर्वत: स्वभावो निबद्ध: क्षणमपरिहृत्यमानत्वमर्यंकायेन परिदृष्टि: श्रृङ्गेण च नोदनमित्येवमास्मा॥

इति श्रीमहारतीहारेन्‍दुराजविरचितायालङ्कारसारसंग्रहलघुविद्यत्तौ तृतीयो वर्ग:॥

अथ चतुर्थों वर्गः।

प्रेयोरसदृजोऽसि पर्यायोक्तं समाहितम्‌ ।

द्विधोदाचं तथा श्लिष्टमलङ्कारान्परे विदुः ॥

प्रेयोरसदिति समुद्रायान्मतुप्‌ । श्लिष्टमिति । तथा उदात्तवद्विविधं श्लिष्टमिल्यर्थः । विप्रतिपनिरसार्थं चात्र श्लिष्टस्य द्वैविध्यमुक्तम्‌ ।

भामहो हि "तत्सहोक्त्युपमामहेतुनिन्देशात्रिविधं यथा" इति श्लिष्टस्य त्रैविध्यमाह । अतो विप्रतिपतिनिरासाय तयेयुक्तम्‌ । उदात्ते तु द्विधे-त्यमजुवादो दृष्टान्तवार्थः । यथा उदात्तस्य द्वैविध्यं प्रमाणोपपन्नत्वाद-

रीकृतं तथा श्लिष्टापि तदङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः ॥

रत्यादिकानां भावानामनुभावादिसूचनैः ।

यत्काव्यं बध्यते सङ्कीर्त्येयस्खदुदाहृतम्‌ ॥

रत्यादयो भावाः विविधाः स्थायिनो व्यभिचारिणः । सात्विकाश्च । तत्र-स्थायिभावा: प्रकीर्तिताः॥ निर्वेदग्लानिनिश्श्वासह्यास्तथासूयामदश्रमाः । आ-लस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिधृृति॥ ब्रीडा चपलता हर्ष गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥ सुप्तं विषोधोडमरर्षश्वाप्यवहिस्थमथोप्रता । मतिव्याधिस्थौन्मादस्तथा मरण-

णमेव च ॥ त्रासश्र्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः ।

त्रयोऽश्रु-शदमी भावाः॥ स्तम्भः स्वेदोडथ रोमाञ्चः स्वरभेदोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्येमश्रु प्रलय इत्येभौ सात्त्विकाः स्मृताः" ॥

एतेषां पञ्चाशत्सङ्ख्यानां भावानां सुचकाक्ष-त्वारोडनुभावादयः । ते चानुभावो विभावो व्यभिचारी स्वशब्दद्र्व ।

तत्रानुभावश्र्चुरविधः । आङ्गिको वाचिकः सात्त्विक आहार्यंश्र्च । आ-ङ्गिको हस्ताभिनयादिः । वाचिकः काकादिप्रयोगः । सात्त्विकः स्त-म्मादि: । आहार्यंश्र्च प्रतिशीर्षकझुकादिः । एवमयमनुभावश्र्चतुःसंख्यः

कार्येत्वात्कारणभूतान्भावान्‌ गमयति ॥

४८

काव्यालङ्कारसार-

विभावस्तु द्विविधः । आलम्बनोद्दोपनरुपत्वात् । तत्रालम्बनविभावो रतादिश्रयेण रत्यादीनामुदयः, यथा रामादेः सीतादिः । उद्दीपनविभावस्तु यद्रशेन रत्यादीनां भावानामतिशयेन दीसता भवति, यथा ऋतुमाल्यानुलेपनादिः । एवमेप द्विविधो विभावो रत्यादीनां कारणभूतः । स च कारणत्वात्कार्यभूतान् रत्यादीन् गमयति यथातथं बहलेनोल्लसद्दोदयादृदृष्टिम् । यथा हि कार्यस्य सुविवेचितस्य कारणं प्रत्ययाभिचारिता एवं हश्यते । अतो विभावः कारणत्वात् रत्यादीन्कार्यभूतान् गमयति । व्यवभिचारी तु रत्यादिकानां स्थायिनां भावानामवस्थाविशेषरुपो निवेंदादिः । स च सहचारित्वात् स्थायिनो भावान्प्रतिपादयति रसस्यैकमिव चक्रं चक्रान्तरम् । स्वशब्दश्रु रत्यादिः । स च वाचकत्वाद्वान् गमयति । रत्यादीनां च शब्दानां यद्यप्यनुभावैकगोचरसवलक्षणसभावरत्याधवगतिनिबन्धनत्वं नोपलभ्यते, तथाप्यंशेन रत्याद्यवगतिनिबन्धनत्वमनुभावादिव्युदिव्यत एव । यथा स्वल्पानुभावादयो न स्वलक्षणतया भावनावगमयन्ति अपितु सामान्यरूपतया तद्रुपस्वभावा अपीत्या स्ताम् ।

एवमेते भावानामवगतिहेतवश्श्रुत्वारः । यदुक्तं भट्टोद्भटेन “चतूरुपा भावा” इति । तद्रेशां रत्यादिकानां भावानां पद्धाश्रतसंज्ञयानां यान्यनुभावादिभिश्रश्रुतुसंश्रयैः समस्तत्वेन व्यस्तत्वेन च यथायोगं सूचनानि स्वलक्षण-स्वरुपाणां सामान्यावस्थापादितानां प्रतिपादनानि तैः काव्यसुपनिबध्यमानं प्रेयस्वत् । प्रेयःशब्दवाच्येन प्रियतरेण रत्यालम्बनेन विभावनेन रतिरुप-लक्ष्यते । तथा च साहचर्याद्रत्यादयो भावाः पद्धाश्रदवगम्यन्ते । एवं च भावकाव्यस्य प्रेयस्वदिति लक्षणया व्यपदेशः । अत्र च भावानाभलज्जारता, काव्यमलङ्कार्यम् । तस्योदाहरणम्— इयं च सुतवत्सल्यान्तर्विशेषा सृदृशावती । उल्लापयितुमारुढा कृतवेम् क्रोड आत्मनः ॥ आत्मनः क्रोडे कृतवेतिं संबन्धः । अत्रात्मनो वक्षसि निधानमाकृ-

४ वर्गः ]

लक्षणप्रस्तौ

४९

कोडमिनय:, उल्लापनं सानुस्वानं वाचिक: । इममिति इदंशब्ददेन परामृष्टो यो मृगाभमेक: स आ लम्बनविभाव: । वात्सल्योत्पत्तिलितश्रृङ्गारयकयात्मा व्यभिचारीभाव: । शृङ्गारालङ्कारनिर्विशेषत्वेन हि स्पृहाया रतेरौत्सुक्यभेदामिसंबन्ध: प्रतीयते । स्वशब्दस्तु स्पृहाहेतु । एवमयं रत्यात्मको भावो वात्सल्यस्वभाववश्रुतुमिरनुभावादिभिरत्रावगमित: । अन्येष्वपि भावेष्वेवंसुदाहार्यम् ।

रसवत्—

रसवद्रङ्गितस्पष्टश्रृङ्गारादिरसोदयम् । 32 स्वशब्दस्थायिसंचारिविभावाभिनयास्पदम् ॥

श्रृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । वीरभत्साद्भुतशान्ताश्च नव नायो रसाः स्मृताः ॥

एते च श्रृङ्गारादयो नव यथायोगं चतुर्वर्गप्राश्रुपयतया तदितरपरिपोषनिबन्धनतया च रत्यादीनां स्थायिनां नवानां भावानां यः परिपोषस्तदात्मकाः । अतस्तथाविधेन रूपेणास्वाद्यत्वादस्वादभेदनिबन्धनेन तान्त्रिकेण रसशब्देनाभिधीयन्ते । निर्वेदादौ तु तथाविधस्वादस्याभावात्स्वाद्यतन्मात्रविवक्षया तु तत्रापि मधुरादिविद्रवद्रसशब्दभवृतिचिरविरुद्धा । यदुक्तं श्रृङ्गारादीन् रसान्—“रसनाद्रसल्वमेषां मधुरादीनामिवोक्तमाचर्यैः । निर्वेदादिष्वपि तत्प्रकाममस्मीति टेडपि रसा:” इति ॥ तदाहु:—

चतुर्वर्गे न्तरौ प्राप्त्य परिहायौं ऋमाद्गत: । चैतन्यभेदाद्रसाद्यास्तान्त्स रसस्तादृशो मतः ॥

इति स इति । चैतन्यभेद इत्यर्थ: । तादृश इत्यनेन आस्वादविशेषणिबन्धनत्वं श्रृङ्गारादिषु तान्त्रिकस्य रसशब्दस्योक्तम् । एषां च श्रृङ्गारादीनां नवानां रसानां स्वशब्दादिभि: पश्चाभिरवगतिर्भवति । यदुक्तं 'भट्टोद्धटेन—“पञ्चरूपा रसा” इति । तत्र स्वशब्दा: श्रृङ्गारादेर्‌वाचका: श्रृङ्गारादय: शब्दा: । स्थायिनो रसानामुपादानकारणप्रश्रया रत्यादयो नव भावाः ।

संचारिणसु निर्वेंदादयो रसानामवस्थाविशेषरूपाः । विभावासु तेषां निमित्तकारणभूता योषिदादयः ऋतुमाल्यानुलेपनादयश्व । आालंबनादयसु चत्वारो रसानां कार्यभूता अभिनयाः । एतेषां च स्वशब्दादीनां पदानां समस्तव्यस्ततया आस्पदत्वाचेन काव्येन स्कुटतरूपतया श्रृङ्गारादिसांविमौवो दर्श्यिते तत्काव्यं रसवत् । रसा: खलु तस्यालंबाराः । तस्योदाहरणसू—

इति भावयतस्तस्य समस्तान्पार्वतीगुणान् । संभृतानरुपसंकल्प: कन्दर्प: प्रबलोऽभवत् ॥

स्विच्यतापि स गात्रेण वभार पुलकोत्करम् । कदम्बकलिकाकोषेकेशरप्रकरोपरमम्र ॥

क्षणमौत्सुक्यगर्भिण्या चिन्तानिश्वलया क्षणम् । क्षणं प्रमोदालसया दशास्यस्यममूर्ष्यत ॥

कदम्बकलिकाकोष: कदम्बकलिकाभ्यन्तरम् । अत्र भगवति आाभिलाषिकविप्रलम्भशृङ्गारो निवद्ध: । तस्य स्वशब्द: 'कन्दर्प: प्रबल' इति । स्थायी ततैव स्वशब्देनोन्मीलित: कन्दर्प इति । रतिपरिपोषात्मकको हि श्रृङ्गार रस: । रतिश्च यूनां मनस्स्थातिमका । अतो रतिविशेषस्य वाचकत्वात्कन्दर्पेशब्द: स्थायिनोडत्र स्वशब्द: । संचारिणश्रौत्सुक्यचिन्ताहर्षो: स्वशब्देनोन्मीलिताः । स्तेदारोमाञ्चौ च सात्विकौ स्वशब्दोपात्तौ । तयोरपि च संचारित्वम् । सात्विकानां स्थायिभावावस्थाविशेषेण निर्वेदादिवत्संचारि-त्वात् । विभावसु 'इति भावयतस्तस्य' इति निर्देश: । भगवती हि तत्कुण्डोपेतत्वेन विभाव्यमाना विभाव: । अभिनयस्तत्राप्याभिनयादिभिर्यो निदर्शितो 'दशा' इति । अतोडत्राभिलाषिक: श्रृङ्गाररस: स्वशब्दादिभि: पच्यमिरभिव्यज्यते । एवमन्येडपि रसा उदाहरणार्याः । रसानां भावानां च काव्यशोभातिशयहेतुत्वात् किं काव्यालङ्कारत्वसुत काव्यजीवितत्वमिति न तावद्विचार्यते ग्रन्थगौरवभयात् । रसभावस्वरूपं छात्र न विवेचितमक्कतत्वादहहवक्तव्यत्वाच ।।

४ वर्ग: ]

लघुवृत्तौ

५१

ऊर्जस्वि—

अनौचित्यप्रवृत्तानां कामक्रोधादिकारणात् ।

भावानां च रसानां च बन्ध ऊर्जस्वि कथ्यते ॥

कचित्स्वल्पं रसभावानां शाखसंविदविरुद्धेन रूपेणोपनिबन्धः क्रियते,

कचित्तु तद्विरुद्धेन । तत्र यत्न शाखसंविदविरुद्धेन रूपेण तेऽशुपनिब-

न्धस्तत्र प्रेयोऽलङ्कारो रसवदलङ्कारश्वाभिहितः । यत्न तु तद्विरुद्धत्वं तन्मू-

लकलोकविरुद्धत्वं च तद्विरोष्याणां रसभावानुपनिबन्धे सत्यूरर्जस्वि-

काव्यं भवति । तत्र हि रागद्वेषमोहकारणका अनौचित्येन रसभावा उप-

निबध्यन्ते । अत एवं तत्र स्वकारणपरिकलिप्तत्वेन ऊर्जेसो बलस्य

विध्यमानत्वादूर्जस्विव्यपदेशः: । ‘ज्योत्स्नातमिस्रे’ इत्यत्र ऊर्जेसिशब्दः ( पा. अ.

५।२।१९४) ॥ तस्योदाहरणम् ।

तथा कामोऽस्य वध्रेधे यथा हिमगिरे: सुताम् ।

संग्रहीतं प्रवर्तते हतनेतोनामस्य महाशयम् ॥

अत्र सकललोकातिशायिनो भगवतोदृतविवाहकुमारीवियोगतया हृठ-

संग्रह: शाखसंविदविरुद्ध: मदनद्ररागकारणक उपनिबद्ध: । तेन ऊर्जस्विता ।

तत्र कामो वध्रेधे इत्ययं शृङ्गारस्य स्वशब्द: । तस्य रतिपरिपोषात्मकत्वेन

कामद्रद्विस्वभावत्वात्) कामशब्दस्वेतदनन्तर्गतः + शृङ्गारस्य यासौ स्थायी-

मूता रतिस्तस्या: स्वशब्द: । हिमगिरे: सुतामिल्यालम्बनविभाव: । हृठने-

त्यनेनावगलक्षणो व्यभिचारिभाव: प्रतिपादित: । अपास्य सत्पथमिति तु

मोह:; संग्रहீडं प्रदृत्त इति आर्षिकोडानुशाव: । पवसयसत्र पथ्यभिः

स्वशब्दादिभिरूर्जस्विलक्षण: शृङ्गार: सूचित: । एवमनेनैवV.OrgiHege

Librarg,

TIRUPATI.

Acc. No.32.122

पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते ।

वाच्यवाचकयोरतिभ्यां शून्येनावगमात्मनि: +.

वाचकस्याभिधायकस्य स्वशब्दस्य; वृत्तिव्यपारो वाच्यार्थप्रत्यायनम् ।

वाच्यस्य त्वमिधेयस्य व्यापारो वाच्यान्तरे ण सहाकाङ्क्षासंनिधियोग्यतामाहार्य्यात्सेसर्गगिमनम् । ए वंविधश्र यो वाच्यवाचकयोर् व्यपारस्तमन्तरे णापि प्रकारान्तरे णार्थसामर्थ्यात् मानावगमस्भावेन यदवगम्यते तत्पर्योयेण स्वक-प्ठानमिहितमपि सान्तरे ण शब्दव्यापारे णावगम्यमानत्वात् पर्योयोकं वस्तु । तेन च स्वसंस्के षवरोन काव्यार्थोडलक्झ्यते । तस्मोदारणम्—

येन लम्बालकः साक्षा त् करघातारणस्तनः । आकारि भ्रमचलयो गजासुरवधूज नः ॥ सोडपि येन कृतः पुष्टदेहेनाप्येवमाकुलः । नमोडस्त्वचार्यवीराय तस्मै मकरकेतवे ॥

अत्र लम्बालकत्वादयः कार्यरूपत्वात् कारणभूतं गजासुरवधं वाच्य-वाचकव्यापारासृष्टमपि गमयन्ति । तेन च तथाविधया विच्छित्त्या अवगम्यमानेनार्थेन ते लम्बालकत्वादयो डर्था अलक्झ्यन्ते । तस्मात्पर्यो-योक्कमलक्झ्यारः ॥

समाहितम्—

रसभावतदाभाससत्त्वैः प्रशमवन्धनम् । अन्यानुभावनि शून्यरूपं यत्तत्समाहितम् ॥

इह रसभावानां शास्त्रसमयाविरुद्धेन तद्विरुद्धेन च रूपेण द्विविध्यमु-क्रम् । तत्र ये शास्त्रसमयाविरुद्धा रसभावाः ते रसभावशब्देनात्र विव-क्षिताः । तद्विरुद्धास्तु तदाभासाः । तेषां रसभावानां तदाभासानां च या वृत्तिः स्वाश्रयसंवन्ध्यात्मिका तस्याः प्रशमे निवेश्यमाने समाहितालक्झारो भवति । तत्र हि तेषां रसभावानां समाधानं समाधिः परिहारो भवति । समाहितामिति भावः कः ।

ननु यदि तसिन्काळये रसादीनां वृत्तिः परिह्रियते, एवं सति पूर्वंरसादिनिवृत्त्या रसाच्चान्तरोपनिबन्धाद्रसवदाद्यलङ्कारानुपवेशः प्रसक्त इत्य-शङ्क्योकं—अन्यानुभावनि शून्यरूपमिति । अन्यस्य रसाद्यान्तरस्य येऽ-नुभावादयः तैर् निशून्यं रूपं यस्य तत्थोक्कम् । यत्र पूर्वेषां रसा-

दीनां वासनाया दार्ढ्येन तेषूपशान्तेष्वपि रसादनन्तराणां न स्वरूपमावि-भवति, आविर्भवदपि वा कार्यवशेन केनचित्तिरोधीयते, तत्र समाहिताल-ल्कारो भवति । तस्योदाहरणम्—

अथ कान्तां हृशां दृष्ट्वा विभ्रमाच्च अमं भुवोः । प्रसन्ने मुखरागे च रामाध्वनिर्वेदसंक्षुलम् ॥ स्मरशरप्रदीप्तानि सर्वज्ञानी समाधत् । उपासपेद्रिरिखितां गिरिशः स्वस्तिपूर्वकम् ॥ समाधनिजे रूपेडवस्थापयन्त् । समाधदित्यभ्यस्तत्वाद्नुमोडप्रवृत्तिः । अत्र भगवता श्रृङ्गारस्य येडनुभावा: कान्तदृष्टादयस्तेऽपमवहित्थेन आका-रपच्छादनात्मकेन भावेन तिरोधानं विहितम् । यदुक्तं—स्वस्तिपूर्वक-मिति । अननेम भावाकारितिरोधानमुपदर्शितम् ।

उदात्तम्—

उदात्तस्त्रैलोक्यमद्रद्रुष्टु चारुत्वं च महात्मनाम् । उपलक्षणतां प्रापं नेतिवृत्तत्वमागतम् ॥ कदर्थि: सुवर्णादिधनसम्पत्ति: । तद्युक्तं वस्तूदात्तम् । तेन च काव्य-थोडलंक्रियते । तस्योदाहरणम्—

उवाच च यतः क्रोडे वेएणुकुञ्जरजनन्मभि: । मुक्ताफलैरलेलल्कारः शबरीणामपीच्छया ॥ पुष्पेन्द्रनीलवैडूर्यपद्मरागमयैर्वियत् । शिरोमिरुच्किसिच्छत्रं शिखरं गन्धमादनम् ॥ उत्तुंगोपत्यका यस्य पादाङ्गुलीभिस्समयः । महानमरकरतोर्वीन्द्र: पादोपान्तं च संश्रितः ॥ बभूव यस्य पातालपातिन्यां संक्षये क्षितौ । पतनं न तथा सार्धमायामस्तु प्रकटयभूत् ॥ यस्य एवंविधरूपता हिमाद्रिर्द्भवती शुतेति संचन्धः । क्रोड: सूकरः । पुष्पो मणिविशेषः । गन्धमादनं पर्वतविशेषः । उपत्यकाः पर्वताधारव-

४८

काव्यालङ्कारसार-

तिनो भूमिभागा: । प्रधानं वर्णं कार्तस्वरादि ।'उर्वीसंश्रः पर्वत: । संक्षय: कल्पान्त: । भूमेरधोगमनादधोऽभ्याखिलेष्टस्य प्रदेशस्य भूमिविविक्तत्वाद्धि-मवत: कल्पान्ते आयाम: । प्रकटीभूत: । अत्र रत्नादिसंभारो निबद्ध: । तेनेष्टसुदात्तम् । तस्य चालङ्कारत्वं लोकातिशायिरत्नादिकार्येध्वननात् । एकस्मेतहिमवतस्तनिषङ्गततोनैकस्माद्रत्नसमुदायात् । न केवलमृद्धिमद्रस्तूदात्तं यावदर्थमात्रावनर्थपरिहारेचौद्यतानां विपुल-लाशयानां चेष्टितमपि, तदुक्तम्—चारितं च महातमनामिति । न च विपुलाशयचेष्टिते उपनिबध्यमाने तस्य श्रृङ्गारादिरसप्रतिपत्तिहेतुत्वादसद्‌दलकारानुप्रवेशोऽत्र शुमण: । विपुलाशयचेष्टितस्यात्र वस्तुन्तरोलक्षण-स्वेनावान्तरवार्क्यार्थीभूतत्वात् । न खलु महापुरुषचेष्टितं वाक्यतात्पर्य-गोचरतामनुभवति । अर्थान्तरोपलक्षणपरत्वात् । यत्न च रसास्तात्पर्येणाव-गम्यन्ते तत्र तेषां वाक्यविश्रान्तिस्थानत्वेन चरुर्वर्गतदितरस्मासिपरिहारो-पायमूतस्थायिभावपरिपोषातमनास्वादमानत्वादुक्तमन्यदसकलङ्कारो भवति । तेन कुतोऽत्र रसवलङ्कारगणन्योडपि । तदुक्तम्—उपलक्षणतां प्राप्तं नेतिद्‌व-तत्त्वमागतमिति । तस्योदाहरणम्—

तस्यादिकरोडपीनांसनिघर्षेषु पुन: पुन: । निष्कम्पस्य स्थितवतो हिमाद्रेर्भवती शुता ॥

अत्र हिमवत: शैयें वाक्यार्थोंऽभूते भगवान् वराहवपुरुषशैलो लोकयुद्धरणो-युक्तस्य चेष्टितं धीररसप्रतिपत्तिहेतुभूतमवान्तरवाक्यार्थत्वादुपलक्षणीभू-तम् । आदिकरोड आदिविराह: । एवं रसान्तरेप्युपलक्षणीभूतेप्‍वदाहार्येम्॥—

३४

एकप्रयत्नलोचायाणां तच्छायां चैव बिभ्रताम् । स्वरितादिगुणैरभिनैर्वचन: श्लिष्यमिहोच्यते ॥

अलङ्कारान्तरगतां प्रतीतां जनयत्पदै: । द्विविधैरर्थशब्ददौक्तिविशिष्टं तत्प्रतीतियताम् ॥

इह खलु शब्दानामनेकार्थानां युगपदनेकार्थविवक्षायां द्वैथी गति:

अर्थभेदेन तावच्छब्दा भिद्यन्ते इति भट्टोजिदीक्षितस्य सिद्धान्तः । तत्रार्थभेदेन भिद्यमाना: शब्दा: केचित्त्रिभेद प्रयोक्तुं शक्या: केचित् च । येषां हल्स्थानप्रयत्नादीनां साम्यं ते तत्रैण प्रयोक्तुं शक्यन्ते । यत्र तु हलामेकत्वानेक्त्वरूपपत्वात्स्वराणां चोदात्तस्वरितोदात्तस्वादिना भेदस्तेषां तत्रैण प्रयोग: कर्त्तुमशक्य: । साधारणरूपपत्वात्तस्य । तदुक्तम्—‘साधारणं भवेतत्स्वर्‌मिति । एतद् चावसिथते ये तत्रेऽप्योचार्यितुं शक्यन्ते ते एकप्रयत्नोचार्याः । तद्‌धने सल्यर्थेऽलो भवति । तदुक्तम्—‘एकप्रयत्नोचार्योणामिति । तथा ये तेषामेवैकप्रयत्नोचार्याणां शब्दानां छायां सार्धस्य बिभ्रति तदुपनिबन्धे च शब्दद्विष्ठम् । शब्दान्तरे उच्चार्यमाने सार्ध्यवशेनानुचारितस्यापि शब्दान्तरस्य द्विष्ठत्ववाद । तदुक्तम्—‘तच्छायां चैव बिभ्रताम् । स्वरितादिगुणैरेभिरैन्ध: क्ष्विष्ठमिति । तथा——‘शब्दोक्तिविशिष्टं त- स्मृतोयतामिति । एतच्च क्ष्विष्ठं द्विविधमप्युपमाद्यलङ्कारमतोत्पादनद्वारेणालङ्कारतां प्रतिपद्यते । अतोडनेनानवकाशत्वात् स्वविषयेडलङ्कारान्तराण्यपोद्यन्ते, तेषां विषयान्तरे सावकाशत्वात् । तदुक्तम्—‘अलङ्कारान्तराणामत्र प्रतिभामात्रं न तु पदबन्ध इत्यर्थ: । तदेवं शब्दद्विष्ठमर्थद्विष्ठं च लक्ष्यताम् । तस्योदाहरणम्——

स्वयं च पल्लवाताम्रभास्करविभाजिनी । प्रभातसन्ध्ये हि वायापफुल्ललुध्धे हितप्रदा ॥ इन्दुकान्तमुखी क्षीणशशाङ्कनीलशिरोरुहा । मुक्ताश्रेणीशिखिजटद्रुमपद्मरागाढ्यपद्मिनी ॥ अपारिजातवातापि नन्दनश्रीरिव स्थिता । अविन्दुसुन्दरी नित्यं गलच्छायण्यविन्दुका ॥ .

न केवलं त्वं हिमाद्रेरेंविविधस्य सुता यावरखयं चैवंपकारोति च- शब्द: । अत्र भगवती किसलयवदाताम्बौ भासन्तौ दौषिमन्तौ यौ करौ

हस्तौ ताभ्यां विराजते । प्रभातसन्ध्या तु पल्लववदाताग्रैर्भास्वत आदित्यस्य करेमेयरूवैविराजते । अत्र चौभयत्रापि ह्लादिनां साम्यम् । अतस्तन्नेणो-

चारणसंधवादयमर्यादृशेष: । अस्वापफललुङ्गे हितमदेसत्र तु भगवतीपक्षे प्रदर्शातिलर्थ: । प्रभातसन्ध्यापक्षे तु स्वापस्य निवृत्तिरुमदस्य चकरं श्रेयो-

निवृत्तिलक्षणं तत्र यो न लुङ्घ: सन्ध्योपासनप्रवृत्तत्वाच्चतुद्विषयं हितमदृष्टं समर्पयतीर्थैविवेक्ष्यर्थ: । । अत्र च पूर्वसिन्पक्षे ऐकपद्यात् (पा. अ. ६।

२१८४) स्थादिस्वरेणान्तोदात्तवम् । उत्तरत्र पुनरस्वापफललुङ्गे इति हितमदेति च अनयोरभिन्नपदस्ववातानास्वरवम् । अस्वापफललुङ्गे इत्यस्य

"तस्पुरुषे तुल्यार्थेति" (पा. अ. ६।२।२२) पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणाद्युतात्त्वात् । हितमदेतस्य तु (पा. अ. ६।२।२४८) स्थादिस्वरेणान्तोदात्त-

त्वात् । तेनात्र स्वरभेद: । अस्वापेति आकारस्य फललुङ्गे इति च एकारस्य उभयो: पक्षयोरेवं लाघवालाघवाभ्यां प्रयलभेदोदपि । अत-

स्तद्ग्रेणोचारणविधुमाक्ष्यता । एकसिस्स्वत्र शब्धे समुचारिते शब्दान्तरस्स तस्सादृश्यपतिपत्तिः । अतोडयं शाब्दृशेष: ।

एतयोर् द्वयोरप्यर्थश्लेषशब्दश्लेषयोरुपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुत्ववम् । प्रभातसन्ध्या द्वारोपमानम् । भगवती उपमेया । इवशब्दश्रोपमानोपमेयभावं

घोतयति । शब्दव्यतिरेकेण तु साधारणो धर्मोऽधिकरणोऽत्र न विद्यते ।

तेन नेयमुपमा अपितु श्लेष उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः ।

इन्दुकान्तमुखलीयत्र भगवती चन्द्रवत्सुन्दरं मुखं यस्या: सा तथा-विधा । तथा शिमशदीर्घकृशणकेशी । मुक्ता परित्यक्का अश्रीरशोभा यया

सा तथाविधा । त्रैलोक्योत्कर्षा च । तथा प्रभवत्कमलवत् रागो लोहित्य-

ययोस्स्थाविधौ पादपल्लवौ यस्यास्तद्गुपा । यदा त्वसौ भगवती रूपक-

प्रतिभोत्पत्तिनिबन्धनेन श्लेषेण त्रैलोक्योदरवर्तिमाणिक्यसंभाररुपतया

रूप्यते तदा मकरुतेॉर्डश्‍चन्द्रकान्तेन्दननीलमौक्तिकशोभापद्मरागैररवच्छा-दितरुपतया भतीयते, साक्षादेवंविधरलमयावयवयोगिस्वात् त्रिषु-

वनोदरान्तर्गतेभसदृदिरुपेति । अत्र च मुक्ताश्रीरित्यत्र स्वरभेदो

५ वर्गः ] लघुवृत्तौ । ५५३

विध्यते । बहुव्रीहीपक्षे "बहुव्रीहीहू प्रकृत्येति" पूर्वपदमकृतिस्वरत्वात् । तत्पुरुषे तु समासान्तोदात्तत्वात् । शिष्टानां तु शब्दानां स्वरभेदो नास्ति । प्रयत्नगुरुताोगुरुत्वे तु त्रिजगद्गुरुशब्दव्यतिरिक्केषु तत्तद्वर्ण-

विषयतया विध्यते । तेन तत्र शब्दशेषता । त्रिजगद्गुरुशब्दस्स तूभयत्रापि कस्यचिद्विशेषस्याविधमानत्वादर्थशेषतैवस्वम् । अपारिजातवार्तापीयत्र भग-

वत्यजातश्रुत्वादपगतशब्दुसमूहवार्ता तदीया च शोभा सर्वेष चित्त-मार्जयतीत्यतो नन्दना श्रीयस्सस्थाविधा । उदकमध्यवर्तितया च योडसौ अप्सु उदके प्रतिबिम्बित इन्द्रुसद्रतसुन्दरी । निलयं च गळलावण्यप्रवाहा । यदा त्वसौ भगवती नन्दनश्रीशब्दस्स देवोयानशोभालक्षण-

थोऽन्तराभिधायित्वादुपकप्रतिभोत्पत्तिनिबन्धनेन शेषेणैतद्दावमापद्यते तदा तत्त्समाश्रयत्वेन अपारिजातवार्तापीत्याादिपदपर्य्योलोचनया विरोधमतिभाहेतोरपरस्यापि शेषसाविर्भावो भवति । न खलु देवोयानशोभा अविद्यमान-

पारिजातस्यवृक्षविशेषवृत्तान्तता भवति । न चासौ भूमौ तिष्ठति । अधि-न्दुसुन्दरीसहितत्र तु बिन्दुभियस्याः सोन्दर्य नास्ति तस्या: कथम् लावण्यावि-

न्दवः प्रसरेगुरिति विरोधप्रतिपत्तिहेतुः शेषः । अपारिजातवार्तापीत्यातृ-

ण्यपगता आरिजातवार्तेति बहुव्रीहीह प्रकृत्येति पूर्वपदमकृतिस्वरत्वम् । तत्पुरुषपक्षेऽवन्तोदात्तत्वम् । अबिन्दुसुन्दरीयत्र अबिन्दुवत्सुन्दरीत्युपमा-

नत्वा "तत्पुरुषे डुल्यार्थे" त्यबिन्दुशब्दस्य प्रकृतिस्वरः । तस्य च सप्तम्य-

न्तपूर्वपदस्स्वादनेनैव सूत्रेण प्रकृतिस्वरेणाऽगुदात्तत्वम् । अबिन्दुसुन्दरीयत्र स्वव्ययत्वान्नजः ' पूर्वपदमकृतिस्वरत्वेन तदेव । तेनात्र स्वरभेदस्याभावः ।

प्रयत्नभेदाकृतातु च आकारवैचिच्याच्छन्द शेषता ॥

इति महार्थप्रतिपादनश्लोकपुराजद्भिरचिन्त्यागमुक्तलक्षणस्सार-

संग्रहलघुवृत्तौ चतुर्थो वर्गः ॥

अथ पञ्चमो वर्गः ।

अपहृतिं विशेषोक्तिं विरोधं तुल्ययोगिताम् ।

अप्रस्तुतप्रशंसां च न्यायस्तुतिविदर्शनैः ॥ ६

४८

काव्यालङ्कारसार-

उपमेयोपमां चैव सहोक्तिः संकरं तथा ।

परिसङ्ख्यां च जगदुरलङ्कारान्परे गिराम् ॥

अपह्नुति:-

अपह्नुतिरभीष्टा च किश्चित्प्रतिद्वन्द्विगोपमा ।

भूतार्थापह्नवेनास्या निबन्धः क्रियते बुधैः ॥

यत्र भूतं विद्यमानसुपमेयलक्षणसार्थमपह्नुयोपमानरूपारोपेणोपमानोपमे-

यभावो ९....................... तिरस्कारः । अत्र च प्रकारणि-

कस्य विद्यमानस्यार्थस्या ९....................... यद्विद्यमानोऽस्फुटेन

रूपेणोपमानोपमेयभावश्रुतिकास्तीत्युक्तप्र—किश्चित्प्रतिद्वन्द्विगतोपमेति । तथा

उदाहरणम्—

एतद्वि न तपः सत्यमिदं हालाहलं विषम् ।

विशेषतः शशिकलाकोमलानां भावाद्दशाम् ॥

अत्र प्रकारणिकस्य तपसः स्वरूपमपह्नुत्य हालाहलविषोक्तिविशेषरूपत्-

ध्यारोपेण तत्सादृश्यमवगमितम् । तच्चात्र हालाहलविषसादृश्यमुपमेयस्याः-

पहुत्वाल्ल स्कुटरूपम् । हालाहलाख्यो विषभेदो यः शीतं व्यापादयति ।

विशेषोक्तिः—

४९ यत्सामग्र्येऽपि शक्तीनां फलानुत्पत्तिबन्धनम् ।

विशेषस्याभिधित्सातस्तद्विशेषोक्तिरुच्यते ॥

शक्तीनां कारणानां सामग्र्येऽपि अविकलत्वे यः क्रियाफलस्य किश्चित्-

द्विरोषमवगमयितुमनुत्पत्तेरुपनिबन्धः सा विशेषोक्तिः । तस्याश्र द्वौ

भेदौ । यथास्वलक्ष्य कारणसामग्र्येऽपि यत्कार्ये नोत्पद्यते तस्यानुत्पच्चौ

स्कण्टेन निमित्तमुपादीयते, कचित्त्वर्थसामध्याद्वगम्यते तदाह—

दर्शितेन निमित्तेन निमित्तादर्शनेन च ।

तथा बन्धो द्विधा लक्ष्ये हृद्यते ललितात्मकः ॥

९ अयंमंश आदर्शानुस्के दृष्टित उपलभ्यते ।

५ वर्ग: ] लङ्गृत्तौ ५३

अदर्शनमनुपादानम् । तत्र द्वितीयस्य भेदस्योदाहरणम्—

महार्ङिनि गृहे जन्म रूपं सरससुहृद्रय: । तथापि न सुखप्राप्ति: कस्य चित्रीयते न धी: ॥

अत्र धनसंभारयोग: सुरूपत्वं यौवनं चेति यान्येतानि सुखप्राप्तौ कारणान्यविकलानि तत्सदृशावेदपि क्रियाफलभूताया: सुखप्राप्तेरनुत्पत्तिकपनिबद्धा । पूर्वोक्तानां सुखहेतूनां विषयविमावनात्मकविशेषरुप्याप-

नाय । अत्र च निमित्तं स्वकर्णठेनानुपात्तमप्यर्थसामर्थ्योद्वगम्यते । विधि-वैचुर्यादिरूपशब्दोऽत्र शरीरस्य रूपमात्राव्यभिचारित्वादुपमर्षेतात्पर्येणोप-पत्त: । सरससुहृद्रय: यौवनम् । यौवने हि मनमथेऽभिमुखीभवति । आधमेदोदाहरणं तु—

इस्थं विसंशुलं दृष्ट्वा तावकीनं विचेष्टितम् । नोदेति किमपि मधु सत्स्वरस्यापि मे वच: ॥

अत्र पक्षतवारलक्षणकारणसदृशावेदपि पक्षवचनसोडनुत्प्रतिरुपनिबद्धा । तथा च प्रशस्तवचनकरणस्य विषयविमावनाद्यो विशेषोद्वगम्यते । अत्र च निमित्तं भगवतीगर्तेविसंशुलचेष्टितदर्शनं स्वकर्णठेनोपात्तम् ॥

विरोध:—

गुणस्य वा क्रियाया वा विरुद्धान्यक्रियावच: । यद्विशेषाभिधानाय विरोधं तं प्रचक्षते ॥

यत्र कविना गुणस्य वा क्रियाया वा अथवा द्विरोशब्दस्योपात्तत्वात् द्रव्यस्य विरुद्धोऽन्य: पदार्थ: सजातीयो विजातीयो वा वचसा स्वप्रति-भाप्रसूतेन वर्णनिकातमन क्रियते कविकिद्विरोषमवगमितं स विरोधालङ्कार: । गुणवियाद्रव्या णुसू मे काशलङ्कारलक्षणव्याख्यानसमये स्वरू-पमुक्तम् । क्रिया कारणमुत्पादनं, तत्पधानं वच: क्रियावच: । कविप्रतिभया खलु पुराणप्रजापतिनिर्मितचषुष्कपरुषपदार्थेविलक्षणा: सरसा: पदार्थो: अभिनवा एवं निर्मीयन्ते । अत: क्रियावच इत्युक्तम् । तस्योदाहरणम्—

यद्वा मां किं करोऽम्येष वाचालयति विषय: । भवत्या: कायमाकार: केदं तपसि पाटवम् ॥

अत्र यदेतत्पूर्वसुपक्रान्तं वचो मे नोदेतीति तस्याक्षेपो यदेतिकृतः । किंवा करोमी विषयवाचालितः सन् ब्रवीमि भवत्याः केति । एष विषयो मां वाचालयतीति संबन्धः । अत्राकृते: सुकुमाराया: पाटवस्य च कठिनिकायसाध्यस्य विरोधो भगवतीनिष्ठेनोपनिबद्धः । तेन च विरोधार्थविवक्षानिबन्धो विशेषोक्तिः स्वीक्रियते । अयं चौसिद्धस्वभाववैधर्म्यनिष्ठत्वादुणविरोधः । एवं साध्यस्सावधर्मी निष्ठेडपि क्रियाविरोधे उदाहारयेऽम् । तथा द्रव्यविरोधे गुणक्रियाविरोधे गुणद्रव्यविरोधे क्रियाद्रव्यविरोधे च ॥

तुल्ययोगिता—

उपमानोपमेयोक्तिशून्यैरप्रस्तुतैरैवचः । साम्याभिधायी प्रस्तावभागिमिर्वा तुल्ययोगिता ॥

अप्रस्तुतानामेव वा यत्र साम्यमभिधीयते सा तुल्ययोगिता । अत एव प्रकारणिकामपि करणिकोभयार्थनिष्ठस्वभावाच्चोपमानोपमेयोक्तिशून्यत्वं, प्रस्तावभागिमिः प्रकृतैः । साम्याभिधायी वच इति संबन्धः । तस्या: पूर्वभेदस्योदाहरणम्—

त्वदक्षरमार्दवं दृष्ट्वा: कस्य चित्ते न भासते । मालतीशोभ्रशुच्लेखकदलीनां कठोरता ॥

अत्र मालत्यादीनामपि करणिकानामेवार्थानां कठोरत्वलक्षणं साम्यमुपनिबद्धम् । दृष्ट्विरिति तत्र । तचोरे च त्वदक्षरमार्दवमिति द्वितीयभेदस्योदाहरणम्—

योगपद्यो जटाजालं तारवीतवडशृङ्गाजिनम् । उचितानि तवाङ्गस्य यद्गमूनि तदुच्यताम् ॥

अत्र प्रकारणिकानामपि योगपट्टादीनां भगवतीशरीरेँ संसर्गानौचित्यलक्षणः समालो धर्मो निबद्धः । तारवीतवकृ वड्कलम् । अज्ञस्य शरीरस्य ।

अमस्तुतप्रशंसा—

अधिकारादपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुति: । अप्रस्तुतप्रशंसेयं प्रस्तुतार्थाच्चवन्धिनी ॥

अधिकारादुपवर्णनादवसरादपगतस्य प्रकारणिकादपरस्य वस्तुनो यत्रो- पधानबन्ध: सा अप्रस्तुतप्रशंसा । न चैवमपि तस्या उन्मत्तप्रलापमव्रुयता, यत: सा केनचित्स्वाजन्येन प्रस्तुतमर्थमनुव्रुयात । तदुक्तम—प्रस्तुताथौंचवनिधिनीतितथा उदाहरणम्—

यान्ति स्वदेहेशु जरामसंप्राप्योपभोक्तुक्का: । फलपुष्पादिद्रिंभाजोडपि दुर्गदेशनाश्रिय: ॥

अत्र कुचक्छेण मन्यं शङ्क्यते यसिन्देशे तद्वत्कथनानां शोभा अप्रकारणिक्य एव स्वदेहजरतयोपवर्णिता । तामिश्र सादृश्ये स्वाजन्येन भगवतीचेष्टितमुपमेयभूतं एवंविधरूपतयावगम्यते । दुर्जेति “शुदुोरोधि- करण” इति डप्रत्यय: ॥

व्याजस्तुति:-

शब्दशक्तिसंभवेन यत्र निन्दादेव गम्यते । वस्तुतस्तु स्तुतिश्रेष्ठा व्याजस्तुतिरसौ मताः ॥

यत्र शब्दानामविधायकानां या शक्तिरर्थमत्यायनौत्सुक्यं तस्यां य: स्व- भावो नियतार्थनिष्ठस्वात्मकस्तेन निन्दा गम्यते इव नत्स्वसौ निन्दैव । पदाथैंपर्यालोचनासामध्येयस्थायां सुतै वाक्यार्थीभूतायामवान्तरवारक्यार्थैवात्तथ एवाह—वस्तुतस्तु स्तुतिश्रेष्ठेति । वस्तुत इत्यर्थोऽमिथ्योदित्यर्थ: ।

तत्र व्याजस्तुतिनामलङ्कारो भवति । निन्दाव्याजेन हि सा स्तुति: । अतो व्याजस्तुति: । तथा उदाहरणम्—

धिगनन्योपमामेतां तावकीं रूपसंपदम् । शैलेोक्येडप्यनुरूपो यद्वरस्तव न लभ्यते ॥

अत्र यदेतद्विग्वादोपहततयं रूपसंपद: साक्षाच्छल्दव्यापारेण स्पष्टं न

६२

काव्यालङ्कारसार-

तत्स्वात्मपर्यवसितं, अर्थसामध्योंस्थलोकोत्तरभगवतीरूपोत्कर्षप्रतिपादनपर्ये-वसitatvāt | अतत्स्वावान्तरवार्थक्यार्थता | तेनेयं व्याजस्तुति: | निन्दा-व्याजेन रूपोत्कर्षस्य स्तूयमानत्वात् | धिगनन्योपमामि “स्तुभर्सर्वेतसो: कार्ये” ति द्वितीया ॥

विरुदर्शनम्—

अभवन्वस्तुसंबन्धो भवन्वा यत्र कल्पयेत् | उपमानोपमेयत्वं कथ्यते सा चिदर्शना ॥

यत्र पदार्थानां संबंध: स्वयमनुपपद्यमान: सत्रुपमानोपमेयभावे पर्यव-सति अथवा उपमानोपमेयभावकल्पनया स्वात्मानशुपपादयति तत्र विद-र्शना, विशिष्टार्थेषु उपमानोपमेयभावात्मकस्योपदर्शनात् | तथा उदा-हरणम्—

विनोचितेन पत्त्या च रूपवत्यपि कामिनी ।

विधुश्चन्द्रविभावरी: प्रभिभर्ति निशोभिताम् ॥

विधुश्चन्द्र:। विभावरी रात्रि:। अत्र रजनिकररहितविभावररीविरशोभत्वस्य यदेतत्कर्मत्वं तत्कामिनीनिकरचकायां भरणक्रियायां न समन्वयं गच्छति | न ज्ञानस्य संबंधिनीविशोभामन्या बिभर्ति | अतः पदार्थसमन्वयस्यात्रानुप-पत्ति:। उपमानोपमेयभाववस्तुनः वाक्यार्थविश्रान्तिस्थानं कृष्णरात्रिवद्विशो-भतां बिभर्ति। एवमेतद्वति वस्तुसंबन्धे उपमानोपमेयभावकल्पनाया-

मुदाहरणम्। यत्र तु पदार्थसमन्वय उपमानोपमेयभावकल्पनया स्वात्मान-

सुपपादयति तस्य विदर्शनामेदस्योदाहरणमुपरुक्ते न दर्शयते। तस्य वाभावोदितमिदमुदाहरणम्—

अयं मन्तद्युतिभास्वानस्तं प्रति यियासति ।

उदय: पतनायैते श्रीमतो बोधयक्षरान् ॥ इति

तत्र प्रथमोदयसमयविजृम्भमाणस्वकान्तिरहितस्य भासतो यदेतदस्तमयौ-

नस्तुल्यं तदुपेतस्य श्रीमत: प्रयोज्यकर्तु: प्रति पातावसानोदयकर्मके डवबोधे तत्समर्थाचरणलक्षणं हेतुकृत्स्वमुपनिबद्धम् । तथाविधं खलु भाषन्तं

पश्यन्तः श्रीमन्तो बुध्यन्ते भास्वत इव सर्वेषोदयः पातावंसान इति । तांश्यासौ तथावबुध्यमानान् स्वावस्थोपदेशीनेन प्रभुङ्खे यथा ममायसुदयः पातावसानस्तथा भवतामपीति । अत्र च प्रेषणाद्येषण्योरभावात्तत्समर्थोच- रणलक्षण एव प्रयोजकव्यापारः कार्योऽध्यापयति शिक्षां वासयतीति यथा । तेन च प्रयोज्यप्रयोजकभावेन स्वात्मानुपपाद्यितुङ्खुपमानोपमेय- भाव आक्लिप्तः हे श्रीमन्तो यथा ममायसुदयः पतनाय तदृदृश्वतामपीति यूयं बुध्यध्वमिति । तेनात्र प्रयोज्यप्रयोजकभावलक्षणेन पदार्थसमन्वयेन स्वात्मोपपादनायोपमानोपमेयभावस्याक्षेपात् द्वितीयो विदर्शनाया भेदः ॥

संकरः—

स च चतुर्विधः संदेहशब्दार्थवर्त्येलकङ्कारैकशब्दाभिधानानुगामानुगाहक- भेदेन । तत्र संदेहसंकरस्तावत्—

३० अनेकालङ्कारोऽलेपे समं तदूच्यसंभवे । एकस् च ग्रहे न्यायदोषाभावे च संकरः ॥

अनेकस्यालङ्कारस्योलेपे चेतस्युपारोहे संदेहसंकरो भवति; न त्वेकश-ब्दाभिधानसंकरादचि अनेकालङ्कारोलेपः संभवति । यथा— सुरारिनिर्गता नूनं नरकप्रतिपथस्थिनी । तवापि मूर्धि गढ़ेव चक्रधारा पतिष्यति ॥

अत्र ह्युपमानोपमेयभावस्तत्प्रतिभाहेतुतुश् श्लेषोऽनेकालङ्कार उच्यते । उपमानोपमेयभावे तावत् गढ़ोपमानम् । चक्रधारा उपमेया । सुरारिनिर्ग- तत्स्वो धर्मः । शेषस्वत्र नरकप्रतिपन्थशब्दादात्मानं लभते । एकत्र हि नरको दानवः । अपरत्र त्ववीच्यादिः । एतौ न द्वावलङ्कारौचे- कर्सिचिवशब्देऽनुप्रविशतः । न ह्युपमानोपमेयभावस्तत्प्रतिभाहेतुर्वो श्लेषः समासार्थभावे इवशब्दादिमन्तरेण स्वरूपं प्रतिलभते । तेनात्र द्वावलङ्कारा- एकसिन्न्वाचके इव शब्देऽनुपविष्टे । यदि चानेकालङ्कारोऽलेपे सति संदे-. हसंकरससत एवमाद्यप्यनेकालङ्कारोलेपस्य संदेहसंकरप्रसङ्ग इत्यार- शङ्क्योत्कम्—समं तदूच्यसंभव इति । तस्याने कस्यालङ्कारस्य समं युगप-

६४ काव्यालङ्कारसार-

यदि वृत्तिव्यापारोऽलङ्कार्यालङ्करणात्मको न संभवतीर्थः । पूर्वोक्ते तूदाहरणे सुरारिनिर्गतेति साधारणधर्मोपादानाच्छरकप्रतिपन्थिनीतीति च श्लेषपदो-

पदर्शनाल्लानेकेस्यालङ्कारस्य युगपदृत्तेरसंभवः । तेन तत्र न संदेहसंकरता । ननु यद्यनेकालङ्कारोद्भवे युगपदृत्तयसंभवे च संदेहसंकरत्वम् । एवं सति यत्र प्रतिभामात्रेणाने कस्यालङ्कार उद्भिद्यमानस्य यस्य साधकं प्रमाण-

मस्ति स उपादीयते । यस्य तु बाधकं प्रमाणं विद्यते स त्यज्यते । तत्राप्यनेकालङ्कारोद्भवस्य समं तदृृत्त्यसंभवस्य च संसवात्संदेहसंकरत्वं प्रसज्य-

तीत्याशङ्क्योक्तम्—एकस्य च ग्रहे न्यायदोषभावे चेति । न्यायः साधकं प्रमाणम् । दोषो बाधकं प्रमाणम् । यत्रानेकालङ्कारोद्भवे युगपदृत्त्य-

स्यसंभवे च एकतरस्य ग्रहणे साधकबाधके प्रमाणे समस्तव्यस्ततया न विध्येते तत्र संदेहसंकरः । तेन नानिष्टप्रसङ्गः । तथाहि—यत्र साधकवा-

धे प्रमाणे सामस्त्येन विध्येते तत्र यस्य साधकं प्रमाणमस्ति तस्योपादानं प्रमाणोपेतस्य च त्यागादेकस्य ग्रहणे भवति । यत्रापि साध-

कबाधकप्रमाणयोरेकस्यालङ्कारस्य युगपदुपादानोपेत्तस्योपादानात्ममानेनैव न्याय्यस्य चोपेक्ष्यत्वात्, तथोपेक्ष्यत्वात्, तथा बाधकप्रमाणोपेतस्य परित्यागात्तदितरस्य च पूर्वोक्तितस्य पारिशेष्ये-

णोपादानादेकस्य ग्रहो भवति । यत्र तु साधकबाधकप्रमाणाभावस्तत्र संदेह एव । एवमयं संदेहसंकरो लक्ष्यितः । तस्योदाहरणम्—

यदप्यतन्त्रमुचितो वरेंद्रदुते न लभ्यते । तथापि वचिमि कुतrapि क्रियतामादरो नरैः ॥

अत्र वरेंद्रुरिति वर एव इन्द्रुः, वर इन्द्रुरिवेति रूपकसमासोऽप्यो-

द्र्योरलङ्कारयोरुद्देशः । न च तस्याने कस्यालङ्कारस्य युगपदृत्ति: संभ-

वति । एकालङ्कारसंश्रयेगैवालङ्कारस्य कृतकृत्यत्वात् । न चात्र द्वयोरमध्यादे-

कतरस्य ग्रहणाय साधकबाधकप्रमाणयोगः । साधकं हि प्रमाणं विध्यमानं

विध्यमानं नोपादेयमलङ्कारं ज्ञापयेत् । तथा बाधकमपि प्रमाणत्वालङ्कारनिवेधेनुरले-

णोपादेयमलङ्कारं पूर्वोक्तितं पारिशेष्यादुपादेयतया प्रतिपादयति । अत्र

डु द्वयोः साधकबाधकप्रमाणयोगाभावात्संदेहः । तेन संकरोदलङ्कारः ।

शब्दार्थवर्त्यलङ्कारसू—

शब्दार्थवर्त्येलङ्कारा वाक्य एकत्र भासिनः ।

संकरो वा

यत्रैकसिन्वाक्ये शब्दवर्तिनोडर्थवर्तिनश्वालङ्कारा: संसर्गमनुप्रयन्ति स

शब्दार्थोभयालङ्कारः । तस्योदाहरणमू—

इत्थं स्थितिर्‌विरार्थो चेन्‌मा कूथा व्यर्थमर्थिताम् ।

रूपेण ते युवा सर्वे: पादबद्धो हि किञ्चरः ॥

वरार्थो भत्र्थोर्थी । किञ्चरो दासः । अत्र थकारोपनिबद्धोऽनुप्रासात्मकः

शब्दालङ्कारः । अर्थालङ्कारश्वार्थान्तरन्यासो विद्यते । तथाहि—अत्र

मा‌कृथा व्यर्थमर्थितामियुपादिसिते‌डर्थे‌डर्थिस्वस्याकरणं यदुपनिबद्धं तदनुपपादमानतया संशाव्य तस्मर्थनायोक्तं ‘रूपेण ते युवा सर्वे: पादबद्धो हि

किञ्चरः’ इति । यो गुणो‌त्कर्षशाली स नार्थयते, अपि त्वर्थ्यते यथा

रवादि । यं च ‘ह्रस्वस्याद्‌गुणोत्कर्षशालिनो । तस्मादुपादिसितस्‌टर्थ

तत्त्वमयुक्तमिति । तेनायं शब्दार्थवर्त्यलङ्कारसंकरः ॥

एकशब्दाभिधानसंकरसू—

एकवाक्यांशाप्रवेशाद्वाभिधीयते ।

एकसिन्वाक्यांशो वाक्यैकदेशे यत्रानेकस्यालङ्कारस्यानुप्रवेशः स एक-

शब्दाभिधानसंकरः । तस्योदाहरणमू—

मैवमेवास्स सच्छायावर्णिका चारुकर्णिका ।

अम्बोजिनीच चित्रस्था दृष्टिमात्रसुखप्रदा ॥

अत्रोपमा‌लङ्कार उपमा‌प्रतिभोल्पत्तिहेतुत्वात्स्व

श्लेष इत्येतौ द्वावलङ्कारावे-कसिन्वाक्यांशो इवशब्देडनुप्रविष्टौ । तथाहि—अम्बोजिनीव उपमानं,

मौरी उपमेया, दृष्टिमात्रसुखप्रदत्वं साधारणो धर्मः इत्युपमा । सच्छायव-

र्णिकेति श्लेषः । अम्बोजिन्या हि वर्णा राजवर्तादयः गौर्यो

डु गौरत्वम् । अम्बोजिन्यां कर्णिका कमलमध्ये‌वर्तिसबीजकोशः । गौर्यो डु

६६ काव्यालङ्कारसार-

चारू कर्णौ । कपचात्त्र समासान्तः । तेनायं श्रेष्ठः । एतौ च द्वावलङ्कार-वेकसिन्यावयोरेवशब्देऽनुप्रविशिष्टौ । तेनायमेकशब्दाभिधामसङ्करः ॥

अनुम्राह्यानुग्राहकसङ्करस्तु—परस्परोपकारेण यत्रालङ्कृतयः स्थिताः ।

स्वातन्त्र्येणात्मलाभं नो लभन्ते सोऽपि सङ्करः ॥ यत्रोपकार्योपकारकभावावस्थिततत्त्वादलङ्कारा: स्वातन्त्र्येणात्मानं न ल-भन्ते सोऽनुग्राह्यानुग्राहकसङ्करः । उपकार्येऽप्युपकारकसुपकरोति । तदी-यस्योपकारस्य विषयभावेनावस्थानात् । उपकार्ये ह्युपकारकाधेयमुपकारं प्रतीत्स्सति सत्युपकारकस्योपकारकत्वं भवति । तेनोपकार्येणाप्युपकारकस्यो-पकारः क्रियत इति परस्परग्रहणमात्रोपात्तम्-परस्परोपकारेणेति । तस्यो-

दाहरणम्——

हरेणेव सरस्व्याधिष्ठान्यालङ्कृतोऽपि सन् । स्वद्रुपु: क्षणमप्येष धार्ष्यादिव न मुच्यति ॥

अत्र धार्ष्यादिव न मुच्यतीति या असावुल्लेखा सा हरेणेव सरस्व्याध-स्वयानङ्कीकार्टोऽपि सन् इत्युपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुत्वेनैष्वरेण प्रतिल-भते । अनङ्कीकृतो हि अनङ्कृतत्वमशरीरत्वमापादितः अनूरीकृततया । यद्वा-नूरीकृतः क्षणमपि न मुच्यति, तत्र धार्ष्यं हेहुतयोरेक्षितुं शक्यते । तेन श्रेपवशेनात्रोल्लेक्षा आसादितस्वभावा । अतोड्यमनुम्राह्यानुग्राहकसङ्करः ।

एवमयं चतुर्विधः सङ्करो नामालङ्कारगतविकल्पव्यवस्थासमुच्चयाज्ञा-अभावसमाश्रयणप्रतिबन्धितः । तत्रानेकलङ्कारविकलप्रतिसदृशसङ्करः । विभि-न्नाधारत्वेन शब्दार्थैर्वर्तिनोर्लङ्कारयोरवस्थानाऽव्यवस्थासमाश्रय: शब्दार्थवर्त्य-लङ्कारसङ्करः । एकशब्दाभिधानसङ्करे तु समुच्चयेनानेकोडलङ्कार एकसिन् वाक्यांश इवान्तावुपविशति । अनुम्राह्यानुग्राहकसङ्करे त्वनेकस्यालङ्कार-स्याज्ञाक्षिभावः । अतो विकारव्यवस्थांसमुच्चयाज्ञाक्षिभावसंश्रया एते चत्वारः सङ्करभेदाः ॥

अन्योन्यमेव यत्र स्वादुपमानोपमेयता ।

उपमेयोपममाहुःस्तां पक्षान्तरहानिग्राम् ॥

यत्रोभयोरुपमानोपमेययोः परस्परुपमानोपमेयभावस्तत्रोपमेयोपमा ।

उपमेयेनोपमानसोपमानात् । तत्र च प्रकारणिकं साम्याभिधानसंबन्ध्युपमेयं ।

अप्रकारणिकं उपमानं । यदि चान्रोपमेयोपमानत्वमभिधीयते, एतद् तस्य प्रकारणिकत्वं व्याहन्यते इत्याशङ्क्योक्तम्-पक्षान्तरहानि-गामिति ।

नात्रोपमानोपमेयभावे तात्पर्यं किन्तु एतदेव द्वयमेवंविधं

विध्यते, न त्वन्यद्यतोः: सहशं वस्तुन्तरं विध्यते इति ।

अतश्च एतत्पक्ष-द्वितयव्यतिरिक्तस्य पक्षान्तरस्यात्र हानिर्विवक्षितत्वात् परस्परुपमानोपमेय-भावो न दुष्यतीति तस्य पक्षान्तरहानौ प्रतिपाद्यायास्वान्तरवान्त्वाक्यार्थत्वे-नावस्थानात्, वरे विषं भक्षय मा चास्य गृहे शुद्धाः: इति वत् ।

अत्र हि विषभक्षणं न विधीयते । दुर्जनगृहे भोजनपरिवर्जनात्पयोऽत्र ।

एवमिहापमानोपमेयभावाविवक्षापक्षान्तरहानौ तात्पर्योत् ।

तस्याः उदाहरण-

शिरांसि पद्भ्याजानीव वेगोल्पातयतो दृशाम् ।

आजौ करोपरं चक्रं यस्य चक्रोपमः करः ॥

अत्र यस्येत्युपलाक्ष्य तत्कृतेः सोऽपि वैकुण्ठ इत्यत्र तच्छब्दः समन्वयेन-काऽऽविन्च्छेदो भविप्यति ।

उत्तरेऽपि च श्लोकेपु तेनैव यच्छब्दार्थीर्नि-राकाऽऽवी काऽऽर्थः ।

उत्तर करचकयोः परस्परुपमानोपमेयभावः । साधारणस्वात्र धर्मः अतित्वरितत्वेन रक्तुशिरोऽवकर्तनम् ।

एप चान्रोपमानोपमेयभाव: उपमानान्तराभाव: पर्यवसितः ।

यदि परमतयारव परस्परुपमानोपमेयभावः

स्यादन्यत्वे तयोरपमानं नास्तीति ॥

सहोक्ति:—

तुल्यकालेऽ किये यत्र वस्तुद्वयसमाश्रिते ।

पदैनैव कथ्येते सा सहोक्तिरंमंत सताम् ॥

यत्र वस्तुद्रयसमवेते द्वे क्रिये पदेनैकेन तत्रद्रव्यया कथ्येते तत्र सहोक्तिर्नामालङ्कारो भवति । ननु 'संजहार शस्त्रालः' इत्यादावपि दीपके पदेनैकेन वस्तुद्रयसमवेते द्वे क्रिये कथ्येते । अतस्तत्रापि सहोक्तित्वं प्रामोतीति आाशङ्क्योक्तम्-तुल्यकाले इति । यत्र सहादिना पदेन तुल्यकालतामवगम्य वस्तुद्रयतयसमाश्रिते द्वे क्रिये कथ्येते तत्र सहोक्तित्वम् । न चैवं दीपके इति नातिव्याप्तिः । सहादिना च शृङ्गारदेन युगपत्कालताया-

मवद्योत्पमानायां द्वयी गतिः । कदाचित्स्कन्ध इयोः क्रियोस्तुल्यकक्षतया स्वाश्रयविश्रान्तवेनाभिधीयेते, यथा देवदत्तयज्ञदत्तौ सह उज्ज्वाते इति । कदाचित्स्वेकाश्रयविश्रान्तायां क्रियायामभिहितायां सहार्थपर्यायोलचनानासमध्योदपरस्वाश्रयस्य क्रियासंबन्धोदवगम्यते, यथा देवदत्तो यज्ञदत्तेन सह मुक्त इति । तत्रेह द्वितीया गतिराश्रीयते । शब्देन रूपेणैकत्र क्रियासंबन्धस्य प्रतीतस्यापत्रर्थेन रूपेणोत्रीयमानत्वेन वक्रोक्तिते सद्भावात् । एवंविधस्य यत्रैव शोभातिशयविधायित्वं तत्रैव सहोक्तेरलङ्कारित्वं न सर्वत्रैव दृश्यव्यम् । तथाहि उदाहरणम्—

दृ उदाहरणं भुजलो मृस्युना साधे यस्याजौ तारकामये । चक्रे चकाभिधानेन प्रैष्येणासमनोरथः ॥

यस्य प्रैष्येण इति संबंधः । अत्र मृस्योःयुजतस्य च मनोरथावसिकर-णलक्षणे द्वे क्रिये पदेनैकेनोक्ते चक्रेऽवस्मनोरथ इति । यथा प्रययवास्समनोरथ रथ इति चक्र इति च सुमिद्धनतत्वभेदेन पदद्वित्वं तथापि क्रियापद-द्वितयोपादानव्यादृतोर्विवक्षितत्वात्पदेनैकनेति न विरुध्यते । अथवा चक्र इति करोति क्रिया सामान्यमूता विशेषमनन्तरेणाप्यवसन्ती मनोरथाव-सिलक्षणं विरोषं गम्भीकरोति । अतस्त्रात्र सत्यप्यनेकपदत्वे एकपदीभाव इव प्रकाशते । तेन एकेन पदेनैत्सुक्तम् । साधे शब्दद्वात्र तुल्यकालतामवद्योतयति । यस्य प्रैष्येणाज्ञाकारिणा चक्रसंज्ञकेन कर्तृभूतेन , मृस्युना साधर्म्यपृथक्वालतया भुजन आस्मनोरथः कृत इति । अनेकलोककवली-करणान्मृत्योर्मनोरथावासि; भुजनस्य च शत्रुविनाशात् ॥

परिवृत्ति:—

समन्युविगिष्टैस्तु कस्यचित्परिवर्तनम् ।

अर्थोऽनर्थैकभावं यत्परिवृत्तिरभाणि सा ॥

कस्यचिद्रसुनो वस्त्वन्तरेण परिवर्तनं परिवृत्ति: । सा च त्रिविधा ।

परिवर्तनकारकाणां परिवर्तनोयेन सह समुत्थानत्वादधिकत्वाच ।

तदिदमुक्तम्—समन्युविगिष्टैरिति । तत्र यस्या: समोऽर्थ: परिवर्तन्येते

तस्या अनर्थस्वभावता । अर्थशब्देन हि उपादेयोऽर्थोऽमिधीयते,ऽर्थ्यतेऽ—

साविति कृत्वा । यत्र च साम्यं तत्रार्थनीयत्वं नास्ति । तेनार्थैतैवाभाव—

जुगुप्सात्यत्रानर्थत्वममिधीयते । अतस्तत्रानर्थस्वभावं परिवर्तनम् । यत्रापि

च निकृष्टपरिग्रहेनोत्तकृष्टपरित्याग: क्रियते, तत्राप्यनर्थस्वभावता । उप—

देयविपरीतस्योपादानात् । अर्थप्रतिपक्षो ह्यत्नानर्थ: । अधर्मोऽनृतत्ववत् ।

यथा द्वधर्मोऽनृतशब्दस्यां नोत्तरपदार्थोभावमात्रमभिधीयते, नाप्युत्तरप—

दार्थतुल्योऽर्थ: किं तहिं एतत्प्रतिपक्षस्थैवाभिधानं, एवमिहाप्यनर्थशब्देन

अर्थप्रतिपक्षस्थैवाभिधानम् । यथा अनर्थो वैरिणामापतित इत्येवमादौ ।

तेन यत्रोत्कृष्टेन निकृष्ट: परिगृह्यते तत्र दु:खहेतुत्वादर्थप्रतिपक्षत्वेनानर्थ—

स्वभावता । यत्र तु निकृष्टेनोत्कृष्ट: परिगृह्यते तत्रोत्कृष्टस्य सुखहेतुत्वे—

नोपादेयत्वादर्थस्वभावता । तदिदमुक्तम्—अर्थोऽनर्थस्वभावमिति । .तत्र

समपरिवृत्तेरुदाहरणम्—

उरो दत्वामरारिणां तेन युज्येष्टवग्रृब्धत ।

हिरण्याक्षवधाघेषु यश: सार्क जयश्रिया ॥

अत्र उरोदानेन उत्साहो लक्ष्यते यश्वात्र लक्षणमात्रसार्थसोत्साहस्यो—

पायतया प्रतोयते । अभिघेयोऽर्थो वक्ष्यमाणं नाम यो हि यत्र वध

उद्यमयति स तत्सोत्साह इति तत्प्रतिभावच्छादितस्योत्साहस्य प्रतीते:

तदपेक्षया समेन समस्त्य परिवर्तनम् । उरोयशसो: समत्वात् ।

न्यूनेपरिवृत्तेस्तुदाहरणम्—

नेत्रोरगवलभ्राम्यन्मनन्दरादिशिरश्छुते: ।

रहैरापूर्य दुर्धार्घ य: समादतत कौस्तुभम् ॥

नेत्रभूत उदगो वासुकि: । अत्र-कौस्तुभभासोल्क्रष्य निकृष्टरत्नपरित्यागेन महणानिकृष्टेधनोत्त्कृष्टस्य परिवर्तनम् । विशिष्टपरिवृत्तेस्तूदाहरणम्—

यो बलौ व्याप्तमूसीमि मखेन यां जिगीषति । अमयं स्वर्गेसज्जस्य दत्वा जम्राह खर्वीताम् ॥

मूसीमा पृथिव्या अवधि: । मखो यज्ञः । अत्र अभयेनोत्कृष्टेन निकृष्ट-ह्रस्य खर्वत्वस्य परिवर्तनं अभिधेयापेक्षया पूर्वतरोदाहरणवत्प्रतिभाति । तादृशार्थापेक्षया तु नेयं परिवर्तन्ति: । यत्तदेवेम्य: अभयं प्रतिज्ञातं तदुपायभूताया वामनवेषेण खर्वताया: परिगृहीतत्वात् ।

इति महाश्रीप्रतिहारेनदुाराजविरचितायाशुद्धटालङ्कार-सारसंग्रहलघुग्रन्थचौ पञ्चमो वर्ग: ॥

अथ षष्ठो वर्ग: ।

अनन्वयं ससंदेहं संरष्टिं भाविकं तथा । काव्यदूषणान्तहेतुत्वं चेत्यलङ्कारानुपरे विदु: ॥

अत्र इतीशब्दस्य वक्ष्यमाणं यदनन्वयादिलक्षणं तदुपक्षेपार्थस्वेन प्रयोगानन्वयादिस्वरूपपरपरामर्शोऽर्थस्त्वम् । इत्येवं वक्ष्यमाणलक्षणकर्तवेनानन्वयादीनलङ्कारान्विदुरित्यर्थ: । अतो वेदनक्रियाकर्मेत्वादनन्वयमित्यादौ द्वितीया । काव्यदूषणान्तहेतुत्वहेतुशब्दाभ्यां काव्यशब्द: प्रत्येक्रमभिसंबध्यते । दृष्टान्तशब्दस्य चात्र पूर्वनिपातोऽभ्यर्हितत्वात् । अभ्यहितत्वं दृष्टान्तस्य हितत्वात् । दृष्टान्तनोत्पत्ताविम्बतव्यासिमुखेन हितो: प्रायेण गमकता संपद्यते ।

ससंदेह:- उपमानेन तत्वं च भेदं च वदत: पुन: । ससंदेहं वच: स्तुल्यै: ससंदेहं विदुर्बुधा: ॥

उपमानभेदपूर्वं भेदमभिदधत: कवे: कविनिबद्धस्य वा वकुर्थेव इति

६ वर्ग:] लघुत्रयतौ ७१

संबन्धः । संदेहोपेतवचनव्याजेन उपमानेन तत्त्वं तद्वाच्यमभेदसुपमेयस्याभिधायोत्तरकालं यदा तस्यादुपमानात्तस्योपमेयस्य भेदोडभिधीयते तदा ससंदेहोऽलङ्कारः। ननु उपमानेन सह पूर्वमभेदेऽभिहिते सति पुनरयेदि तस्याद्वेदस्याभिधानं क्रियते । एवं सति गजस्यां प्रामोत्कृष्ट्याश्र्योऽस्म—स्तुल्यै इति । सुल्यार्थेर्देन एवंविधा अभिधा समाश्रीयते इत्यर्थः । तस्योदाहरणम—

हस्ते किमस्य नि:शेषदैवयह्हलनोद्ववम् । यश:संचय एष त्यात्पिण्डीभावोऽस्य किंकृतः ॥

नामिपद्मस्पृहायात: किं हंसो नैष चञ्चलः । इति यस्मित: शङ्कामशङ्किष्ठर्जनो जनः ॥

आजेवो सूर्यः । ऋजुस्वयोगात् । अत्र शङ्का उपमेयः । यश:संचयो हंसश्र्योपमानम् । तयोरेव पूर्वमभेदसंदेहव्याजेनामिहित: किंमेष यश:संचय: स्थादिति, तथा किं हंस इति पुनश्शान्त्रोपमानादुपमेयस्य भेदो वर्णितः । यश:संचयादप्युद्रदान्तवर्णनं पिण्डीभावोऽस्य किंकृत इति । यश:संचय: खलु प्रसरणशील: । अस्य तु तद्विरुद्ध: पिण्डीभावो हृश्यते । तेन नायं चञ्चलत्वं नाम धर्म: । इह च तस्योपलभ्यते, तस्मादेव हंस इति । एवंविधस्य चात्राभिधानस्य फलं स्फुटति:, यश:संचयो भगवता स्वह्स्ववर्ती कृत इति, तथासंभाव्यमानहंसागमनं त्रिसुवर्णोल्पत्तिनिबन्धनं यतत्क्षाभिनलिनं तद्वान् भगवानिति ॥

ससंदेहस्य भेदान्तरमाह— अलङ्कारान्तरच्छायां यत्कत्वा श्रेष्ठ वन्धनम् । असंदेहेडपि संदेहरूपं संदेहनाम तत् ॥

छाया शोभा । यत्र संदेहाभावेऽपि संदेहस्योपनिबन्धे सति न पूर्ववदुपमानादुपमेयस्य भेद एबं संदश्यचछायया । तथाविधस्य चोपनिबन्धस्य फलमलङ्कारान्तरोपजनिता सौन्दर्यप्रतिपत्ति: । यदाह—धीष्वलङ्कारान्तरच्छायां कृत्वा इति । तत्रापि संदेहालङ्कार: ।

७२

काव्यालङ्कारसार-

तस्योदाहरणम्—

नीलाब्दः किमयं मेरौ घूमोऽथ प्रलयानले ।

इति यः शङ्क्यते श्यामः पक्षीन्द्रैरक्षतिंवधि स्थितः ॥

अत्र मेरोःपरिवर्त्ती नीโล बलाहकः कल्पान्तवह्न्याश्रयक्ष धूमः इत्येतद्-

भयस्युपमानसि । गरुडैरहिशत्रु भगवान् कृष्णवपुरुपमेयः । तेन च उपमा-

नद्रयेन संलक्ष्यतेन भगवानापादितामेद उपनिबद्धः किमयमेवंविधः

अथैवंविधः इति । ताम्यां चोपमानाभ्यामुपमेयस्य पूर्ववद्वेद्गनिबन्धनं नात्र

किंचिदभिहितम् । फलं चैवमभिधानस्योपमालङ्कारध्वननम् । एवंविधो-

पमानद्वितयसदृशो भगवान्वैनतेयारुढ इति ।

अनन्वयः—

यत्र तेनैव तस्य स्वादुपमानोपमेयता ।

असादृश्यविवक्षातस्तमिल्याहुरनन्वयम् ॥

यत्र तेनैव न तु वस्त्वन्तरेण तस्यैव वस्त्वन्तरस्मोपमानोपमेयभावो

भवेतत्र वस्त्वन्तरानुपमाभावादनन्वयोऽलङ्कारः । ननु च साधर्म्यसं-

बन्धे सति प्रकारणिकसुपमेयमुपमानप्रकारणिकं तूपमानमित्युपमानोपमेयोऽ-

क्षितत्वात्कथंकेसैचोपमितिक्रियायां कर्मत्वं करणत्वं च संभवतीत्याशङ्क्यो-

कम्—असादृश्यविवक्षात इति । नात्रोमपानोपमेयभावे तात्पयं किन्तु-

पमेयोपमावदुपमानान्तरव्यावृत्तिवित्यर्थः । इतिशब्दोऽत्र वक्ष्यमाणोदाहर-

णोपक्षे पार्थत्वादनन्वयशब्देन नामिसंबध्यते । तेन अनन्वयमिति द्वितीया !

तस्योदाहरणम्—

यस्य वाणी स्ववाणीव स्वक्रियैव क्रियामला ।

रूपं स्वमिव रूपं च लोकोल्कोचनलोभनम् ॥

अत्र वाणीक्रियारूपाणां त्रयाणामनुपमतया लोकोत्तरत्वं प्रतिपाद्यि-

तुमात्मनेवोपमानोपमेयभावो निबद्धः ।

संस्कृष्टिः—

अलङ्कृतिनां बहूनां द्वयोर्वापि समाश्रयः ।

एकत्र निरपेक्षाणां मिथः संस्कृष्टिरुच्यते ॥

बहूनामलङ्काराणां परस्परनिरपेक्षाणां द्व्योर्वा तथाविधयोरेकत्र शब्दे

एव अर्थ एव वा उपनिबन्धे सति संसृष्टिरलङ्कारः । यत्र तु परस्परापे-

क्षत्वं तत्र सन्देहैकशब्दाभिधानानुग्राह्यानुप्राहकसङ्करार्हयः पूर्वमभिहिता: ।

यत्र च शब्दार्थलक्षणाश्रयद्वितयानिष्ठतया अनेकालङ्कारोपनिबन्धसत्त्वापि

शब्दार्थवत्त्वेनैकालङ्कारसङ्कर उक्तः । एतद्वैलक्षण्येन तु संसृष्टिः । तस्या

उदाहरणम्—

त्वकृते सोडपि वैकुण्ठः शशीवोपसि चन्द्रिकाम् ।

अप्यधारां सुशाङ्क्रष्टिं मन्ये त्यजति तां श्रियम् ॥

तदुचितिःतिधन्येन केनापि कमलेक्षणे ।

वरण सह तारुण्यं निर्विशान्ती गुहे वस ॥

निर्विशान्ती उपपज्ज्ञाना । अत्र शशी उपसि चन्द्रिकामिव वैकुण्ठः

त्वकृते श्रियं त्यजति इखुपमा । अधारां सुशाङ्क्रष्टिमिति रूपकम् । तथा

व्यत्र लक्षण्या: सर्वे पीयूषवृष्टे: सञ्चन्धिनो धर्मा विशिष्टान्ते केवलं धारासंबन्धो

नास्तीत्युपमानगतैकगुणनिवृत्तिद्वारिका श्लिष्टोपमानगतसकलगुणाभ्यनुज्ञा-

रूपारोपणावगम्यते, यथा अयं पुरुषः अकरो हस्तीति । तदेतसिन् श्लोके

उपमाया रूपकस्य च द्व्योरलङ्कारयोः संसृष्टिः । तयोः केवलमित्याश्रय-

स्वात्परस्परनिरपेक्षत्वाच्च । ‘तदुचितिः’ इत्येतच्छ्लोकापेक्षया तु ‘कमलेक्षणे’

इति समासोपमातमकसुपमाभेदमाश्रित्य पूर्वोक्तालङ्कारद्वयसङ्कलनया बहून-

मलङ्काराणां संसृष्टचुदाहरणदिकुमदर्शनं द्वष्टव्यम् ॥

भाविकम्—

प्रत्यक्षे इव यत्रार्था हृद्यन्ते भूतभाविनः ।

अत्यन्तुतां स्यात्तद्वाचामनाकुल्येन भाविकम् ॥

साम्प्रतिकेन प्रभवसाभावेनोपलक्ष्यमाणा: पदार्थाः सूता:, यथा इदानों

युधिष्ठिरादयः । ये तु साम्प्रतिकेन प्रागभावेन उपलक्ष्यन्ते ते भाविनः, यथा

इदानों भगवदवतारः कल्कीं भविष्ययुशाः । एवमनन्तरोपलक्षिताः

भूता भाविनश्र येड्थोस्ते साम्प्रतिकप्रध्वसाभावप्रागभावविविक्ततया वतं-

मानायमानाः प्रत्यक्षा इव यत्र हृश्यन्ते तद्वाविकं नामालङ्कारो भवेत् । अन्र हेतुर्याचमनाकुलता अर्थानां चात्यन्तुतत्वम् । तदुक्तम्—वाचामनाकुल्येनैति रहितालोकप्रसिद्धशब्दोपनिबन्धाज्जगित्यर्थप्रतीतिकारिता । तस्यां हि सत्या कवे: सम्बन्धी यो भाव: आश्रय: श्रृङ्गारादिरंससंवलितचतुर्वर्गो पायमूतवि शिष्टार्थोल्लेखी स कविनैव सहृदयै: श्रोत्रुभि: स्वाभिप्रायेडमेदेन तत्तत्का व्यप्रतिबिम्बितरुपतया साक्षात्क्रियते । श्रोत्रुणामपि हि तथाविधस्वच्छ शब्दानुभवद्रावितान्तरात्मनां सहृदयानां स्वाभिप्रायम्प्रतिसुदृढ़ा तत्र सक्रामति । अतः कवेयोरसावमिप्रायस्तद्वोचरीकृता मूता भाविनोऽपि पदार्थोस्तत्न सहृदयै: श्रोत्रुभि: स्वाभिप्रायामेदेन प्रत्यक्षा इव हृश्यन्ते । यथा चात्र शब्दगतमनाकुलत्वमनन्तरोक्केन प्रकारेण हेतुस्तथार्थंगतमपि चित्रोदात्तार्थो- पनिबन्धहेतुकमत्या च्छुतत्वं दृश्यव्यम् । तदुक्तं भाविकसुपक्रम्य भामहेन— “चित्रोदात्तदुतार्थत्वं कथायां स्वभिनीतता । शब्दानाकुलता चेति तस्य हेतून् प्रचक्षते” इति ॥ स्वभिनीततलयाभिनयाद्दर्शन श्रृङ्गारादिरस- चलितत्वं चतुर्गोंपायस्यक्कम् । तदेवमेवंविधहेतुनिबन्धनं कविश्रोत्रृभा- वद्वितयसमीलनात्मकं भाविकं दृश्यव्यम् ।

अत एव चात्र कविसंवन्धिनो भावस्य श्रोत्रृभावामेदाध्यवसितस्य पुरः- स्कुरद्रूपस्य विधिमान्वाझाविकव्यपदेशः । भावोऽसिन् विध्यते इति भाविकम् । तदाहुः—“रसोल्लासो कवेरात्मा स्वच्छे शब्दार्थदर्पणे । माधुर्यौजोयुतमौधे प्रतिविन्ध्य प्रकाशते । संपीतस्वच्छशब्दार्थद्राविताभ्य न्तरस्सत: । श्रोता तस्याम्यत: पुष्टिं चतुर्वर्गे परां ब्रजेत्” इति । स्वच्छ इति प्रसादगुणाडिमहितः । प्रोढ इति तु सालङ्कारता । संपीतो सम्यगास्था- दिल्यर्थ: । तस्योदाहरणम्—

करोषि पीडां प्रीतिं च निरज्जनविलोचनाः । मृग्यो न या समुद्धीकृतौ जानाभरणशोभया ॥

अत्रामरणाचितमूर्त्तिंच्वेउपि निरज्जनविलोचनत्वोपलक्षितादाभरणत्यागात्पीडा। सहजसौन्दर्यनिर्भरत्वेन तु आभरणसंप्रायाया: शोभाया: परिदृश्यमानस्वाभ्रिति: । तेनात्र सांप्रतिकप्रधानवंशाभावोपलक्षितस्वादृशणसंवन्धो व्यतीतोऽप्यदृश्यतो योडसौ वपु:प्रकर्षस्तद्रोन प्रत्यक्ष एव कविनोपनिबद्ध: । तथैव चासौ सहृदयानां चमत्कारमावहति । संततमुस्कृततया वैचित्र्येण ईक्षणीया आभरणाशोभा यस्मिनति बहुत्रीहि: ।

काव्यहेतु:—

37 श्रुतमेकं यदन्यत्र स्मृतमेतरनुभवस्स वा । हेतुतां प्रतिपद्येत काव्यलिङ्गं तदुच्यते ॥

यत्र एकं वस्तु श्रुतं सदृशस्वान्तरं सारयति अनुभवयति वा तत्र काव्यलिङ्गं नामालङ्कार: । पक्षधर्मत्वान्वयव्यतिरेकानुसरणगर्भतया यथा तर्किकप्रसिद्धा हेतवो लोकरप्रसिद्धवस्तुविशयत्वेनोपनिबध्यमानाः वैरसभावहन्ति न तथैव काव्यहेतु: अतिशयेन सर्वेषां जनानां योडसौ हृदयसंवादी सरस: पदार्थस्तत्रैव च्छाया उपनिबध्यमानान्त्वात् । अत: काव्यलिङ्गमिति काव्यग्रहणमुपात्तम् । न खलु तच्चासावलिङ्गं किं तर्हि काव्यलिङ्गमिति काव्यग्रहणेन प्रतिपाद्यते ।

हेतौ:

37 ननु काव्यग्रहणेन कथम् काव्यस्य सरसपदार्थनिष्ठतोपदर्श्यते । काव्यस्य सरसत्वात् । काव्यं खलु गुणसंस्कृतशब्दार्थशरीरत्वात् सरसमेव भवति, न तु नीरसम्म । तथाहि—गुणा: काव्यस्य माधुर्योज:प्रसादलक्षणा: । तत्र माधुर्यमाहादकत्वम्, ओजो गाढता, प्रसादस्तु व्यवधानेन रसाभिव्यक्तियुगुणता । तदतेतेषां त्रयाणां गुणानां मध्ये यस्यासदृशं प्राधान्यम् । माधुर्यो—जसोऽसु तत्कद्रसाभिव्यक्तयानुगुण्येन तारतम्येनावस्थितयो: प्रसाद एव च तत्सद्रसानुगुण्येन माधुर्योजोभ्यां तारतम्येनावस्थित—

ताभ्यां उपकृतो योडसौ प्रसादात्मा रसानामव्यवधानेन प्रतीतिहेतुगुणस्त—दुपेतशब्दार्थशरीरत्वेन काव्यस्यावस्थानात्सरसतैव भवति, न तु नीरसता । यघेवमिदानीं गुणैरेच कृतकृत्यत्वात्काव्यस्यालङ्काराणां तत्र निरुपयोगता

७६

काव्यालङ्कारसार-

प्रामोति। नैवं गुणाहितशोभे काव्ये अलङ्काराणां शोभातिशयविधायित्व-

लौकिकालङ्कारवत्। यथाहि लौकिकानामलङ्काराणां गुणसंस्कृते युवति-

वपुषि निवध्यमानानामलङ्कारता एवं काव्यालङ्काराणामपि दृश्यव्यम्।

३३ ननु निर्गुणेsपि काव्ये अलङ्काराणां गुणवच्छोभाविधायित्वं कस्मादे-

प्यते। अपरिदृष्टत्वात्। न खलु निर्गुणे काव्ये निबध्यमानानामल-

ङ्काराणां जरदोषिदलङ्कारवच्छोभाविधायित्वं हृश्यते। तथाहि—जरदोषि-

तलङ्कारा निबध्यमाना न तस्या: शोभां कुर्वेन्नित, प्रकृत तस्यां निबध्य-

मानानां तेषामात्तमीयमेव सौभाग्यं हीयते। तथा काव्यालङ्काराणामपि

निर्गुणे काव्ये निबध्यमानानां काव्यशोभाहेतुत्वाभाव: स्वशोभाहानिश्च

भवति। यदवोचदृद्वामन:—“युवतैरिव रूपमद्रं काव्यं स्वदते शुद्धगुणं

तदप्यतीव। विहितमणयं निरन्तराभि: सदलङ्कारविकलपकल्पनाभिः॥

यदि भवति वचश्चयुतं गुणेभ्यो वपुरिव यौवनवन्ध्यमज्ञनाया:। अपि जन-

दयितानि दुर्लभत्वं नियतमलङ्करणै: संश्रयन्ते॥” इति। अज्ञशब्द

इष्टामनुब्रणे। शुद्धगुणस्वात्स्वदमानं सदलङ्कारविकलपकल्पनाभिरेव्हितपरि-

चयमतिशयेन स्वदते इति संबन्ध:। अत एवालङ्काराणामनियता। गुण-

रहितं हि काव्यमकाव्यमेव भवति, न स्वलङ्काररहितम्। अलङ्काराणां गुणो-

पजनितशोभे काव्ये शोभातिशयविधायित्वात्। तदुक्तम्—“काव्यशोभाया:

कर्ताโร धर्मी गुणा:। तदतिशयहेतुवस्तुस्वरूपा:। पूर्वे नित्या: ॥” इति।

पूर्वे इति गुणा इत्यर्थे। लक्ष्ये च अलङ्काररहितमपि केवलगुणसंस्कियमान-

शब्दार्थशरीरं काव्यं हृश्यते, यथा अमरुकस्य कवेरनिबद्धैररसस्पन्दी

३५ श्लोक:—“कथमपि कृतप्रत्ययापत्तौ पिये स्वलितोचचरे विरहकृशया किल वा

२९ व्याजप्रकल्पितमश्रुतम्। असहनसखीश्रोत्रप्रवासिप्रवादसंश्रमं विवलितदशा

शून्ये गेहे समुच्छ्वसितं ततः ॥” इति। न खल्वत्रार्थोलङ्कार: कश्चित्परि-

हश्यते। अथवा माधुर्यौजोज्ज्वभ्यां परिणद्धितस्य प्रसादस्य विध्यमानत्वात्काव्य-

रूपता।

ननु चात्रापि ईदृश्योविग्रहलम्भविरहविप्रलम्भशृङ्गाराभ्यां स्वातिरोधानेनो-

पकृतः संभोगशृङ्गारो नायिकानिष्ठो निबद्धस्तद्योगाच्च रसवस्तुमलं भवि-

ष्यति । तथाहि 'कथमपि कृतभत्यापत्तौ प्रिये' इत्यत्र भागे विरहविप्रलम्भपूर्वकः प्रियतमचित्तसंगुल्यातमा संभोगशृङ्गारः सूचितः । स्वालितोत्तर इति तु संजातगोत्रस्कलिततवाप्रेयसो नायिकाया ईष्याविप्रलम्भशृङ्गारो निबद्धः । पुनश्च विरहकृत्सयेत्यादिभिस्त्रिभिः पादैरबहिस्तेन भावेन नायिकाधर्मीष्य्या विप्रलम्भशृङ्गारेण चित्तोल्लाससूचि-

तेन वाक्यार्थसमासि: कृता । तथा हि—विरहकृत्सयेत्यादिना पादेन नाथिकागतो मन्युरवच्छादपदर्शितः । असहनसखीत्यादिना तु गोत्रस्कालितससखीश्रोतप्राप्तिं विरहविप्रलम्भकरणत्वेनाशङ्क्य दृष्टिप्रावृत्या सखीजने शून्ये गृहे परिदृष्टे यत्स्वाधिकया समुज्ज्वसितं तदुपनिबन्धात्संभोगशृङ्गारेण वाक्यार्थौ निर्वोहितः । तदेवमात्र संभोगस्य विप्रलम्भभावाधीन लड्धपदं-

बन्धस्योपनिबन्धाद्रसवस्तुमलङ्कारः । तर्कथमात्र निरलङ्कारतैकका । उच्यते । न खलु काव्यस्य रसानां वाङ्लङ्कार्योलङ्कारभावः, किन्तु आत्मशरीरभावः । रसो हि काव्यस्यात्मत्वेन व्यवस्थितः, शब्दार्थौ च शरीररूपतया । यथा द्वात्माधिष्ठितं शरीरं जीवतीति व्यवदिश्यते तथा रसाधिष्ठितस्य काव्यस्य जीवदृपतया व्यवदेशः क्रियते । तस्माद्रसानां काव्यशरीरमूतशब्दार्थशरीरविषय-

तयात्मशरीरावस्थानं, नत्वलङ्कारतया । रसाभिव्यक्तिश्व यथायोगं माधुर्यैर्जोष्म्यां तारतम्येनावस्थिताभ्यामुपकर्षंह्रितो योऽसौ प्रसादात्मा गुणस्तेन व्यात्मत्वेनावस्थानं, न तु काव्यं प्रति अलङ्कारतयैति युक्तमिदमुक्तं निर-

लङ्कारमपि काव्यं सगुणं हृश्यते इति । एवं रसान्तरेषु भावेषु रसभाव-

मोक्षु तल्श्रयमपु चोच्यम् । तदोक्तः—"रसाद्याधिष्ठितं काव्यं जीवदू-पतथा यतः । कध्यते तद्रसादीनां काव्यात्मत्वं व्यवस्थितम् ।" इति ।

यचु रसादीनां पूर्वमलङ्कारत्वमुक्तं तदेवंविधभेदाविकक्षा । तदेवं गुणसंस्कृतशब्दार्थशरीरारत्सरससदेव काव्यम् । यदेवं गुणशून्यत्वात्तरीरसै-

व्याकरणादौ भरतादौ च काव्यव्यपदेशो न प्राप्तः । तल्लक्ष्य "वृत्तदेवा-

दिचारितश्सि चोत्पाधवस्तु च । कलाशास्त्राश्रयं चेति चतुर्थी भिद्यते पुनः ॥" इति भामहोदितं विरुध्यते, अत्र हि कलाश्रयशब्देन भरताभिहितम् । तत्र काव्यव्यपदेशः इति । उच्च्यते । मुख्यया तादृक्त्या गुणसंस्कृतशब्दशास्त्रार्थशरीरेण काव्यं । गुणमहिहासत्पदार्थशरीरे तु काव्यमात्रे काव्यशब्दोऽस्म काव्यसारत्वादुपचारात्स्ययोगो भविष्यति । उक्तं च—“काव्यशब्दोऽयं गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोर्वर्त्तते, भवति तु शब्दार्थमात्रवचनोऽत्र गृह्यते" इति । भवत्येति उपचारेणेत्यर्थः । तदेवं गुणसंस्कृतशब्दार्थशरीरत्वात्काव्यस्य सरसत्वमिति & तद्विशिष्टं काव्यलिङ्गं सरसपदार्थनिष्ठमेव भवति, न तु नीरसकथुमात्रनिष्ठं । शास्त्रलिङ्गवादिन्स्युपपनं । तार्किंकाणां च हेतुव्यापारे द्वैविध्यम् । केचित्त्तखण्ड तार्किका व्यासिग्रहणकाले यदनुभूतं व्यापकं वह्यादिवस्तु धूमादेर्यौप्यस्य तत्सरणिमात्रे धूमदिहेतुदर्शनप्रबुद्धसस्काराणां पुरुषाणां हेतुव्यापारं मन्यन्ते । अपरे तु वह्यादीनां पर्वतादिर्मविशेषसंवन्धस्य पूर्वमगृहीतस्य धूमादिहेतुव्यापारसामर्थ्येन इदानीन्तेव अवसेयत्वाल्लिङ्गसामर्थ्योऽलिङ्गानुभवसैव उत्पत्तिमाहुः । तदिदमुक्तं स्वस्थेर्हुभवस्य वेति । तस्योदाहरणं—

छायेयं तत्र शोभाकान्ते: किश्चिदनुज्वला । विभूषणगटनेहेशान्दर्शनेन्ती दुनोति माम् ॥ अत्र विभूषणविन्यासापद्मभूता ये कण्ठादयस्तदवशिष्टानामज्ञानां यासौ कान्तिः दीप्तिः तस्या अनुज्वला मलिना यासौ छाया शोभा सा लिङ्गं, तत्त्सामर्थ्योऽच भूषणविन्यासप्रदेशानां भूषणसंवन्धोदितोऽनुमीयते । तेन तर्कालिङ्गं ।

35 काव्यदृष्टान्त:-

इष्टसार्थस्य विशिष्टप्रातिबिम्बनिदर्शनमू । यथेवादिपदैः शून्यं बुद्धिदृष्टान्त उच्यते ॥ इष्टस्य प्रकारणिकतया प्रतिपादयितुमभिमतस्यार्थस्य यत्र विशिष्टतया प्रतिबिम्बं सदृशं वस्तु निदर्श्यते तत्र काव्यदृष्टान्तो नामलङ्कारः ।

ननु “कोपादेकबाराघातनिपतनमचदन्तिनः । हरेर्हरिणयुद्धेषु कियान्याक्षेपविस्तर:” इत्येवमादावपि अम्प्रस्तुतप्रशंसायामिष्यार्थप्रतिबिम्बन-

दर्शनेन विद्यते । तथाहि—अत्र रामदेवस्य मारीचवधे व्यापारो निरा-

यासो हरिणहननोयोगिकेसरिकेशोरप्रतिविम्वितत्ल्वेन निर्देशितः । अतोड-

त्रापि हृष्टान्तताम्रसूत्रः । नैतत् । यत् एतदर्थमेव विशिष्टवग्रहणमुपात्तम् ।

अत्र हि प्रतिबिम्बादेव बिम्बस्योक्त्यनाद्द्विष्प्रकारूपतया हृष्टस्यार्थस्य प्रति-

बिम्बनिदर्शनं नास्ति । यत्र तु इष्टमर्थे सक्कण्ठेनोपदाय तस्य प्रति-

बिम्बोपदर्श्यते तत्र हृष्टान्तत्वम् । अतो नातिव्याप्तिः । उपमादावप्येवं-

विधस्य रूपस्य संमव इति तन्निराकरणार्थमुक्तम्—यथेवादिपदै: शून्य-

मिति । आदिमहणेनात्र साधारणधर्मस्यापि परिग्रहः । तस्योदाहरणम्—

किन्छात्र बहुनोकेन ब्रज भरतोरभासुहि । उदन्वत्मनासाध महाद्र: किमासते ॥

अत्र भगवतीकर्तृकाया वरमासेरमहानदीकर्तृका उदन्वत्पासोरविस्पष्टतया

प्रतिबिम्बत्ल्वेनोक्तिः । अतो हृष्टान्तः । एवमेतेडष्टकषट्कत्रिकसकैकादशकषट्कै: षड्वैर्गैरेकरक्त्वारिंशदलक्‍कारा:

प्रतिपादिता ।

ननु यत्र काव्ये सहृदयहृदयाह्लादिन: प्रधानभूतस्य खशब्दव्यापारा-

वस्पष्टत्ल्वेन प्रतीमानेकरूपस्यार्थस्य सङ्झावस्तत्र तथाविधार्थाभिव्यक्तिहेतो:

काव्यजीवितमूतः काचित्सहृदयहृद्यैर्ध्वनिर्योम व्यङ्ककर्तव्यमेदान्त्मा काव्यधर्मोऽ-

भिहितः । स कषादिह नोपदिष्टः । उच्यते । पृथक्चालङ्कारेषवन्तर्भा-

वात् । तथाहि—प्रतीमानेकरूपस्य वस्तुतैविध्यं तैरुक्तं वस्तुमात्राल-

ङ्कारसादिभेदेन । तत्र वस्तुमात्रं तावत्प्रतीयते यथा—

चक्राभिधात्पसभाझ्यैव चकार यो राहुध्नजनस्य । आ्लिङ्गनोढामविलासवन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम् ॥ इति ।

अत्र हि राहुबधूर्तोत्सवस्य या चुम्बनमात्रशेषता तत्करींषका चक्राभि-

घातमसभाझ्ञाकरणिका चकारोति करणलक्षणा क्रियांभिधीयते । सा चैवं-

विधा कार्यभूतत्वात्करणमन्तरेणानुपपद्यमाना तथाविधवैचित्र्यकारि राहुशिर-

८० काव्यालङ्कारसार-

शब्दार्थलक्षणं कारणं नालङ्काररूपं, नापि रसादिरूपं, अपि तु वस्तुमात्ररूपं कल्पयति । अतोडत्र वस्तुमात्रस्यैवंविधस्य शब्दव्यापारस्य शब्दस्य प्रतीममाननातां, तद्विषयस्य च काव्यधर्मस्य ध्वननाभिधानस्य वाच्यवाचककव्यापाररूप-

न्यायागमनस्वभावात्स्वात्पर्य्योक्तकलङ्कारस्पर्शितवं, तदुक्तम्—“पर्य्योक्तं यदन्येन प्रकारान्तरेण उच्यमानस्यात्मतीयमानं वस्तु अभिधीयते । तत्रेह प्रतीमानं प्रधानत्वादलङ्कार्यतया वचुं युक्तं, न त्वलङ्कारिकरणतया । अतः कथम् तस्यालङ्कारव्यपदेशः । उच्यते । प्रधाननमपि गुणानां सौन्दर्यहेतुत्वादलङ्कृतौ साधनत्वं भजति । हृश्यते हि लोके व्यपदेशः स्वाम्यलङ्करणका भृत्या । इति । अतोडत्रापि प्रतीमानस्य सत्यपि प्रधानत्वे स्वगुणसौन्दर्यसाधकतया अलङ्कारव्यपदेशो न विरुध्यते । यदि वा भगवद्वासुदेववर्तितया योडसौ वीररसोडवगम्यते तदपेक्षया तस्य मुख्ययैव वृत्त्या गुणभूतत्वादलङ्कारता । एवमुक्तत्रापि यथासंभवं योज्यम् ।

“सङ्गरशयामलकान्तिलसितवियतो वेलद्धलालका धना वाताः शिखरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः ।

करां सन्तु हृदयं कठोरहृदयो रामोऽसि सर्वे सहै वैनिदेहि तु कयं भविष्यति वहा हा देहि धीरा भव ॥’

इत्येवमादावपि रामादीनां शब्दानामसाधारणरूपतया राज्यभ्रंशावन-वाससीताहरणपित्रुमरणादयो दुःखैकहेतवः स्वार्थसहचारिणो वस्तुमात्ररूपा व्यञ्जयध्वनोऽस्तत्परिणतरूपतया स्वार्थस्य प्रतीतिस्थैर्यतभूतत्वात्पर्य्योक्तकल-ङ्कारसंश्रितैव । न खलु पदे पर्य्योक्तेन न भवितव्यमिति नियमोस्ति । अत्र च पर्य्योक्तलक्षणं विधते । वाच्यवाचककव्यापाररूपस्यावगमनात्मनः प्रक-रसस्य सद्धावात् । तेन कथम् पर्य्योक्तता न स्यात् । पूर्वमन्यत्रापि वस्तुमात्रे प्रतीमाने पर्य्योक्तता वाच्या । तस्माद् वस्तुमात्रे प्रतीमाने तदभिध्य-

६ वर्गः ] लघुवृत्तौ ८१

कि‌हेतु: काव्येषु ध्वनिनिरोमारथो‌न्तरम् ॥ अलङ्काराणां तु यद्यापि—

"लावण्यकान्तिपरीपूरीतदिङ्मुखखेदसिन् से‌एडधुना तव मुखे तरलायताक्षि ।

क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुवृत्तरोमैव जलराशिरयं पयोधि:" ॥

इत्यादौ प्रतीयमानैकरूपता, तथाप्यनन्तरोक्तलक्षणोषलङ्कारेपु अनुमेयो भविप्यति पर्यायो‌एकै वा । तथा बात्र श्लोके सुरे‌डरिथ लावण्यकान्तिपरीपूरीतदिङ्मुखखस्थ विकसिनहासज्योत्स्नाखस्थ संवोधनसामर्थ्यावसिततरलायताक्षिस्वस्य च से‌न्धानाज्जलनीधे: क्षोमभसुपपत्तिमत्स्वेन संभाध्य तद्भावो जाङ्यसमूहावच्छादितसभाज्ज्वादमिहित: । तथाविधार्थपर्यायो‌लोचनया चात्र मुखस्य चन्द्रेण रूपणा प्रतीयते । चन्द्रस‌न्धानाज्जलनीधे: क्षोमभसोत्पादर्र्शनात् । न च यस्यालङ्कारस्य प्रतीममानरूपता तस्येहालङ्कारस्य केनचिद्वारि‌तमिति प्रतीममानरूपतया रूपकस्यो‌डलङ्कारो भविप्यति ।

"सुवर्णपुप्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुपाखरय: ।

श्रूयतां कृतविद्याश्र्च यक्ष्र्र जानाति सेवितुम् ॥"

इत्यादौ तु श्रूादिमि: सह सुवर्णपुप्पपृथिवी‌इकर्मकस च‌यनस्यानुपपच्यमानान्वयस्वात्सादृश्यस्यान्वयेनोपमेयमूतस्य बहुलाभत्सय तत्सदृशस्य या लक्षणा तद्भारेण गभी‌कृतोपमानोपमेयभावा असंभवद्वाच्यार्थो निदर्शना दृष्टव्या । यदुक्तम्—"अभवन्वस्तुसंबन्ध" इत्यादि । भट्टवामनेन चात्र वक्रोक्तिव्यवहार: प्रवो‌त्तत: । यदवोचत्—"सोहित्यलक्षणा वक्रोक्तिर्"ति ।

"सर्वेकशरणमक्षयमधीशामिसां धियां हरिं कुप्णस् ।

चतुरात्मानं निप्क्रियमरिमथनं नमत्त चक्रथरस् ॥"

इत्यादावपि श्रूयत: । तथा बात्र सर्वेकशरणमक्षयसिल्यादीनां शब्दानामर्थे‌देन मिल्लत्वे सत्ति यथायोगमेकपयलोच्चार्याणामेकप्रयलोचार्यशब्दस-

८२

काव्यालङ्कारसार-

दशानां वोचারণम् । अतो विरोधालङ्कारप्रतिभोत्पत्तिहेतुरस्तु क्षेपः । यदु-

कम्-"पृथमलोचचार्याणाम्" इत्यादि+

एवमलङ्कारान्तरेष्वपि प्रतीयमानेऽपि वाच्यम् । तेनालङ्करनिष्ठ्यापि

अभिव्यञ्जकत्वस्योक्तेष्वलङ्करेष्वन्तर्भावादव्यभिचारः । रसभावतदाभास-

तदभावानां च प्रतीयमानतायाऽभिहितत्वात् ।

"याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपथं शद्यामनुप्रासयन्

निध्योयं परिवर्त्तेन पुनरपि प्रारभ्युमर्हीकतम् ।

मूयस्तत्कृतं च शिथिललक्ष्यसैकदेशे लेखया

तन्वङ्गया न तु पारितः स्तनभरः कष्टं प्रयस्योरसः ॥" इति ।

तथा हि-अत्र गोत्रस्वलितस्य श्रुतिपथमुपासरीयाद्विप्रलम्भशृङ्गारो नायि-

काया: संसुखीभूतोडपि संभोगशृङ्गारेण सहहेतुतसामग्र्यप्रतिलब्धप्रकरर्षण तिरो-

धाय प्रदर्शितः । निध्योयं परिवर्त्तनमिल्यादिना रसाभासमीश्वो विप्ल-

मशृङ्गारानुभावस्य परिवर्तनस्य दर्शनप्रार्थनाद्यव्यसायानुष्ठानातिमिकाश्चत्स्थो

डवस्था: संभोगशृङ्गारमन्तथ्रिकृतस्वखभाववैचेनोपवर्णिता: । पुनश्च संभोगशृ-

ङ्गारेण वाक्यार्थो निर्वाहितो 'न तु पारित:' इत्यादिना । अतोडत्र संभोग-

शृङ्गारस्येष्वो विप्रलम्भशृङ्गारतिरोधानहेतोः प्रतीयमानता । तत्र च पूर्वे

रसवत्स्वलक्षणगोडलङ्कारः प्रतिपादितो 'रसवदर्शितं' इत्यादिना । एवं रसा-

न्तरेष्वपि वाच्यम् ।

यत्रापि भावास्तथा रसभावाभासा रसभानुतदाभासप्रच्छादनाद्यप्रतीम-

नात्रापि यथाकथंचिद् यथोक्तं प्रहर्षदूजिह्वादिसमाहितलक्षणालङ्कारयोगे वाच्यः ।

एवमेतत्स्वधर्मभूतेषु रसादिष्वुक्तम् । गुणवतोत्स्वपि च रसेषूदात्तालङ्कारः

प्रतिपादितः 'चरितं च महात्मनाम्' इत्यादिना । अतश्च रसादिष्वभिय्य-

कत्वस्य नार्थोन्तरता । एवं च त्रिविधेऽपि प्रतीयमानेऽर्थे यच्छिष्टानां

व्यञ्जकत्वमन्तरोपवर्णितेऽर्थदूषणादरणेऽपि षट्प्रकारतयोदर्शितं तत्स्योक्तेष्वेवा-

लङ्कारेष्वन्तर्भावाद्व्याप्तिः ।

घटप्रकारता चात्र त्रिविधप्रतीममानार्थनिष्ठस्यापि व्यज्जकत्वस्य वाच्यस्य विवक्षितत्वाविवक्षितत्वाभ्यां सुक्ता । तथा हि-द्विविधं व्यज्जकत्वं, वाचकशक्त्याश्रयं वाच्यशक्त्याश्रयं च । तत्र वाचकशक्त्याश्रयमलङ्काराणामेव व्यञ्जकत्वादेकमकारम् । तत्र द्वालङ्कारा एव व्यज्यन्ते, न तु वस्तुमात्रं नापि रसादयः, यदुक्तम्-“आश्रित्य पदार्थान् सन्निधीयते प्रकरणे । यस्तु च्छब्देन शब्दशक्त्युद्भवो हि सः ॥” इति । वाच्यशकत्याश्रयं तु रसादिवस्तुमात्रालङ्काराभिव्यक्तिहेतुत्वात्त्रिविधम् । तत्र यत्तवद्वाचकशक्त्या श्रयं व्यज्जकत्वमुक्तं “सर्वैकशरणमक्षयम्” इत्यादौ, तत्र शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यञ्ज्यतया सहृदयैर्यैर्यज्जकत्वमुक्तं “याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपथम्” इत्यादावसंलक्ष्यरूपसादित्यलङ्कारमुखेन व्यज्जकत्वमुक्तं तत्रापि वाच्यस्य विवक्षितत्वमेव । वाच्यमभूतानुभावादिविवक्ष्यैव व्यञ्ज्यरसादिष्वपि तदेतरुपपादात् । तदेवं वाचकशक्त्याश्रयव्यञ्ज्यभूतालङ्कारैकनियते वाच्यशकत्याश्रये चासंलक्ष्यलक्षणमरसादिव्यञ्जननिष्ठे व्यज्जकत्वे वाच्यस्य विवक्षितत्वमेव । वस्तुमात्रालङ्कारविषयेऽपि वाच्यशकत्याश्रयस्य व्यज्जकत्वस्य प्रत्येकं वाच्यस्य विवक्षितस्वान्तरिवक्षितत्वाभ्यां द्वैविध्यम् । तथाहि ‘चक्राभिधातप्रसभाञ्जये’त्यादौ वस्तुविवक्षये व्यज्जकत्वे वाच्यस्य विवक्षितत्वं कार्यविवक्षापूर्विकत्वेन कारणप्रतीतिप्रसवात् । “शिखरिद्रियामलकान्ती”त्यादौ तु, रामादिवृत्तानामर्थोन्तरसंकेतिवाच्यस्यां त्रिविधम् । व्यञ्ज्येधर्मोतरङ्गणतलात् । एवं वस्तुमात्रविषये व्यज्जकत्वे वाच्यस्य विवक्षाविवक्षे,डलङ्कारविषयेऽपि वाच्यशकत्याश्रये व्यज्जकत्वे व्यज्जकत्वे ‘लावण्यकान्ती’त्यादौ एकसिन्मन्थे इत्येतसिन्शब्दे यो विशेषोऽस्त्युत्तरोत्तरप्रवेशात्तद्वशेन समासादितस्वभावो . योजसांवेकशब्दाभिधानसंकरसतत्पतिभोत्पत्तिहेतुःश्लेषमौढीकृतं वाच्यं विवक्षिततम् । तन्मूलकत्वेन रूपकमतिते रुत्पादात् ।

"सुवर्णपुष्पां पृथिवीं"मित्यादौ तु वाच्यस्याविवक्षा । उपमेयस्य बहुलाभत्वस्य तत्तद्धर्मस्य या लक्षणा तस्याऽत्यानतिरसक्ततया च्यमूलत्वात् । यदि त्वत्र न तिडन्ततेनोपमानमस्तीति हेत्वा तद्धाव्यवसायान्नात्सुवर्णपुष्पथिवीचयानलक्षणोपमानावच्छादितरुपतयेन सूरादिविषयस्य बहुलाभत्वस्योपमेयस्य पौढोक्लिमात्रनिष्पन्नशोभीरस्य वाच्यसार्थस्य प्राधान्यात्"द्वे डेडनत्ययस्मि""त्येवमात्मकतयोर्वणितमति शयोक्तिभेदत्सं वाच्यम् । व्यक्नया ह्युपमा तदानीमत्र गुणीभवति ।

एवमलङ्कारनिष्ठस्यापि व्यङ्ककत्वस्य वाच्यविवक्षितत्वाविवक्षितत्वाभ्यां द्वैविध्यम् । यत्र वाच्यविक्षा वाच्यस्य वस्तुनिष्ठेऽलङ्कारानिष्ठे वा व्यङ्ककत्वे तत्र व्यक्न्यरसादेश्यगितव्यगमभाववादसंलक्ष्यकमतया दृष्टव्य । यदुक्तं भट्टोचननेन—"लक्षणायां हि झगित्यर्थेप्रति प्रतीक्ष्यत्वं रहस्यमाचक्षते" इति । अत एव च सहदयैर्यत्र वाच्यस्य विवक्षितत्वं तत्रैव वस्त्वलङ्कारयोः प्रतीत्युपयोगाच्चोक्तं "प्रतिपतिनोऽर्थस्यालङ्कारगुणभूततद्ध्वनिरित्युक्तं, न तु वाच्यविवक्षायामपि । यत्र च वाच्यस्याविवक्षा पूर्वंमुक्ता "रामोऽभसी" इति 'सुवर्णपुष्पा'मिति च तत्र वयमधिकारोपेतप्रस्तुताथोंनुबन्धवस्तूपनिबन्धादग्रस्तुतमशंसाभेदत्स्वमेव न्याय्यं मन्यामहे । यदुक्तं

यतु पूर्वैरप्योक्कमेदं 'खिङ्गध्वस्यामलकान्ती'त्यादौ रामादीनां शब्दनामभिहितं तदुपक्रममात्ररुपतया दृष्टव्यम् । विवक्षिततवाच्यस्य पर्यायोक्तभेदत्स्वात् । यत्र हि वाच्यविवक्षापूर्वकत्वेन अर्थान्तरं प्रतीयते 'चक्राभि-भातेऽनुदर्शनाच्चोक्तं तत्पर्यायोक्तमेदतां । पर्यायोक्तलक्षणस्थो-स्तुतप्रशंसालक्षणविचारवशेन तद्यतिरिक्कविषयावगाहित्वात् । यत्र त्वाविवक्षिते वाच्येऽर्थोन्तरस्य प्रतीतिसतत्राप्रस्तुतप्रशंसाभेदत्स्व । अतस्त्र पर्यायोक्क-प्रस्तुतप्रशंसयोरेव यथाक्रमं विवक्षिताविवक्षितत्वालङ्कारयोः सर्वेऽपिध्वनिभेदयोरन्तर्गतयोर्न्तर्गतिवीच्य । 'सुवर्णपुष्पां पृथिवीं' इत्यादौ तु यत्पूर्वंमुक्तं तदधिकारोपेतप्रस्तुताथोंचवुनिधवस्तूपनिबन्धा-विदर्शिनाभेदत्वं यत्पूर्वंमुक्तं

६ वर्गः ] लघुवृत्तौ ८५ स्मत्वेनासंभवद्राच्याया विदर्शननाया अप्रस्तुतप्रशंसाभेदस्यालुपपघत्त एव । एतच्च . विधुद्रिद्रिविंचायें ऋृहीतवयं न त्वचित्रशयैवासूयितव्यमित्यलमतिव्या- चालत्या ।

तदेवं वाचकशक्तिमूले डलङ्कारेकनियते वाच्यशक्तिमूले च रसादिविषये व्यङ्कृतवै वाच्यस्य विवक्षितत्वैकरुपत्वम् । वस्तुलङ्कारविषये तु वाच्यस्य- किमूले व्यङ्कृतवे प्रत्येकं वाच्यस्य विवक्षितत्वाविवक्षितत्वाभ्यां द्विधे- दत्ता । अतस्त्रसमाश्रयणेन त्रिविधपततीमानार्थेनिष्ठस्यापि व्यङ्कृतवस्य पदप्रकारता भवति । एतेषां च षण्णां भेदानां मध्ये आद्यौ भेदद्वयोरुच्यस्स्वत:संभवित्यौौढेक्तिमात्रनिष्पादित तशरीरसवाच्य द्वैविध्यम् । अतस्तत्र तस्याद्दौ भेदा भवन्ति । एते चाष्टौ भेदा वाच्यस्य यत्राविवक्षा तद्विषयाणां पूर्वोदिताभ्यां द्वाभ्यां मे दभ्यां संकलित्ता: सन्तो दश संपघन्ते । एत एव तु पदपाकान्तर्गतौ तथैव द्वैगुण्यं भजमानौ विश्रान्तिभाजौ । वर्णसंधटनादिपद- वन्धाधारस्य व्यङ्कृतवस्य कृतद्वितीतातिगतस्य च पदवाक्यानुप्रवेशेनैवाविर्भा- वात् । पदप्रकाशयत्वं यथा 'रामोऽदस्स्मिती' । 'चक्राभिखाते' त्यादौ तु वाक्यप्रकाश्यता । यथा च प्रधानभूते व्यङ्क्ये एषा व्यङ्ककता विंशतिविधा भवति, तथा गुणीभूतेडपि यथासंभवं योज्येतित । तदाहु:-

विवक्ष्यमविवक्ष्यं च वस्तुलङ्कारगोचरे । वाच्यं ध्वनौ, विवक्ष्यं तु शब्दशक्तिरसासपदे ।। भेदषट्के चतुर्थो यद्वा च्छुसक्तं विवक्षितम् । स्वत:संभवि वा तस्यादथ वा प्रौढिनिर्मितम् ।। दश भेदा ध्वनेरतेते विंशति: पदवाक्यत: । प्रधानडुणीरूते व्यङ्क्ये प्रायेण ते तथा ॥ इति । वस्तुलङ्कारवाच्ये ध्वनौ प्रत्येकं वाच्यं विवक्ष्यमविवक्ष्यं चेति संबंध: । विवक्ष्यमिति विवक्षाहैमित्यर्थ: । शब्दशक्तिरसासपद इति वाचकशक्तिस-

माश्रयं रसादिव्यञ्जननिष्ठं च व्यङ्ककत्वमुक्तम् । तद्वद्विशिष्टश्राक्ति व्यङ्ग्य रसाद्दंश्र व्यज्यमूतानास्पदीकरोति । एवमेतद्व्यङ्ककत्वं पर्योयोक्तादि भौवितम् । एतच्चेह बहुवक्तव्यत्वात् नैतत्येन प्रपञ्चितम् । कुशार्घ द्वीनां हि दिक्षात्र एवोपदर्शिंते सति बुद्धिवह्लौ प्रतानशतेर्नोनादिश् त्वेन विस्तारमासादयतीति ॥

मीमांसासारम्भोत्पदेज्जलाधिविधिस्थिकमाण्डीयकोशात् साहित्यश्रीमुरारेर्वृधकुसुममधो: शौरिपालाजभृङ्गात् । श्रुत्वा सौजन्यसिन्धोर्दिजवरसुकुलात्कीर्तिंवह्ह्यालवालात् काव्यालङ्कारसारे लघुविचित्रिमभात्कौतु कण: श्रीन्दुराज: ॥

इति महाश्रीप्रतीहारेन्दुराजविराचितायाम्‌सुब्बटालङ्कारसार- संग्रहलघुकृतौ षष्ठो वर्ग: ॥

S. V. O. College Library, TIRUPATI. Acc. No. 321.72

32172

काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहचौ उदाहरणानां पद्यानामचुक्रमणी।

यथ:

इलेखा ... ... ... ३८ केलिलोला ... ... ... ६

चेन्तय... ... ... ७० कचिदृकृ... ... ... ८

। कान्तां ... ... ... ५३ क्षणं काम... ... ... १८

इयच्चा ... ... ... ३८ क्षणं नेत्रा... ... ... ७६

तारिजात ... ... ... ५५ क्षणमौत्सु ... ... ... ८३

पे सा सु ... ... ... २० चण्डालक ... ... ... २८

। मन्द ... ... ... ६२ चक्राभिचा ... ... ... ६९

या: सदा ... ... ... ८५ छायेयं त ... ... ... ८८

ते स्मर... ... ... ३० जितान्यपु ... ... ... १

सारधा ... ... ... १३ ज्योत्स्नाभुने ... ... ... ९१

। काले... ... ... २९ तन्त्र तोया... ... ... १

ते चिन्त ... ... ... ३१ तथा कामो ... ... ... ८३

ते भाव... ... ... ५० तदार्त्ती स्फी ... ... ... ९१

यं विसं... ... ... ५९ तदाप्रभु ... ... ... १

यं स्थिति ... ... ... ६५ तदुत्किचा ... ... ... ९

हुकान्त ... ... ... ५५ तन्वस्ति य ... ... ... २

। च सु... ... ... ८० तपस्लेज: ... ... ... ८

तरोप ... ... ... ५३ तस्यादिको ... ... ... ४

ततदृधि: ... ... ... १३ तस्येत्तर ... ... ... २

ते दत्ता... ... ... ६९ तां जानीयां ... ... ... ९

ग्राच च ... ... ... ५३ तां लाज्ज्ञा ... ... ... २

तर्दिं न... ... ... ५८ लत्क्कते सो ... ... ... ५

जलहिं ... ... ... ८३ त्वदृज्ञमा ... ... ... ३१

रोधि पी... ... ... ७४ दन्तप्रभा ... ... ... ८८

पोलफ ... ... ... ८६ युजानो म्ह... ... ... ९९

। शा: कार्शा ... ... ... ७ धिगनन्यो... ... ... ६८

व्वात्र ब ... ... ... ७९ नाभिपद्म ... ... ... १

। अस्सरक ... ... ... २० नीलाब्द: कि ... ... ... १

विषय:

नेत्रोरग ... ... ... ६९

पतेऽपदि ... ... ... ७९

पदं च नि ... ... ... ३६

पद्मिनीं प... ... ... ९

पुष्पेन्दननी... ... ... ५३

प्रच्छन्ना शा ... ... ... ३३

प्रवोधाद्द ... ... ... १८

बभूव य ... ... ... ५३

सन्ये च नि ... ... ... ७९

मर्हदिनि ... ... ... ५९

महिषित ... ... ... ९

मीमांसासा ... ... ... ८६

सुरारिनि ... ... ... ६३

मैवमेवा ... ... ... ६५

मृणालहं ... ... ... ८३

यचप्यतं ... ... ... ६८

यद्धा मां किं ... ... ... ५९

यलक्ष्म्ययाह ... ... ... ९

यस्य वाणी ... ... ... ७२

याते गोत्र ... ... ... ८२

यान्ति खदे ... ... ... ६१

या शैशिरी ... ... ... ३८

येन लम्चा ... ... ... ५२

योगपद्यो ... ... ... ६९

यो बलौ व्या ... ... ... ७०

विषय:

लावण्यकां... ... ...

वनान्तदे ... ... ...

विदेशश्च ... ... ...

विद्रद्रुया ... ... ...

विनोचि ते... ... ...

विरलस्ता ... ... ...

शिरसि पं ... ... ...

शीर्णपर्णां ... ... ...

स दग्धवि ... ... ...

स दुःस्थीय ... ... ...

स देवोदिँ... ... ...

सवैकनो ... ... ...

सा गौरीशि ... ... ...

सान्द्रारविं... ... ...

सुवर्णपु ... ... ...

सोडपि चैन ... ... ...

संजहार ... ... ...

लियो सह... ... ...

ह्निग्वरयाम ... ... ...

स्मरजंवर ... ... ...

स्वयं च व प... ... ...

स्विद्यतापि ... ... ...

हरेणव ... ... ...

हरौद्धत ध्या ... ... ...

हस्ते किंम... ... ...

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् ।

भामती-कल्पतरु-परिमलव्याख्यासहितम् ।

ब्रह्मस्वरूपमान्त्रप्रकाशनार्थं प्रणीततत्वायथार्थोऽभिधानाति ब्रह्मसूत्राणि खलु सरसतः योलोच्यममानान्यद्वैतमेवावगमयन्ति । तत्परं चेदं शाङ्करं भाष्यं प्रसन्नतरम्मीरं तैरथ्योऽध्ययनैस्तथा न्यकास्ते यथा भामत्या । यस्या हि व्याख्या कल्पतरुमलानन्दसरस्वतीकृतिरतितरामानन्दमलं प्रेक्षका णामादधाति । तद्विवरणं च रिमलाभिधानं कल्पतरोरः कल्पतरुभावमादधानं सचेतनब्रस्मतन्न्रादिविरु- र्कितामप्यद्यदीक्षितेन प्रणीतं शब्दनुयायममींसादिशास्वप्रक्रियाप्रखुरं विदुषाम्नितमानन्दमावहतिल्यवचनसिद्धमिदम् । तेऽपामेषामेकत्र समावेशेन सहृदयदयाह्लादकरीमिमां पश्चभन्यींमध्य प्रकाशायामः ।

मूल्यं १० रु., मार्गे. ११॥ रु.

वेदस्तुति: । ( श्रीमद्भागवतदर्शमगता )

लोके व्यावहपितिश्लोकः, जन्माध्यस्येति श्लोकक॑ । काशीनाथोपाध्यायकृतव्याख्योपबृंहितश्रीधरीयाख्या । श्रीमद्भागवते वेदस्तुत्यादयो निर्दिष्टा विषयाऽखिलरुचेया गभीरा र्थोक्षेति तिरोहितं विदुषाम् । मूलविपयगामभीरोऽहंच्छोधरीयाखयापि दुरुहैवासीतिति रमकाण्डकैधेमींधकारैः काशीनाथोपाध्यायैः प्रणीतया श्रीधरीप्रकाशख्या- या सहृ मुद्रितास्ति ।

मूल्यं १२ आणका:, मार्गे. ८ आणका:.

पातञ्जलयोगसूत्रम् ।

भाष्य-टिप्पण्योभयचि- नागोजीभट्टरीप्रणीतसहितम् ।

योगशास्त्रस्यातिस्वल्पः प्रकरणग्रन्थोऽयम् । अस्य १ समाधिपादः, २ साध-पादः, ३ विभूतिपादः, ४ कैवल्यपादश्चेति चत्वारि प्रकरणानि । स्वनामभिरेव सिपाद्यविषयमाविष्कुचैल्नित । निर्दिष्टव्याख्याद्यमप्यर्थस्पष्टीकरणायातिसुल-मस्ति ।

मूल्यं १२ आ., मार्गे. ८ आणका:.

पापडुरङ्ङ जाहजो,