1. Kavya Alankara Sangraha Udbhata Vivriti Ramaswami Sastri K.S. University of Baroda 55

GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES. VOLUME No. LV

891.268 Sa2sk

GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES

Published under the Authority of the Government of His Highness the Maharaja Gaekwad of Baroda.

General Editor : B. BHATTACHARYYA, M. A., PH. D. Rājaratna.

No. LV.

काव्यालङ्कारसारसङ्गहः

विवृतिसमेतः

KĀVYĀLAŃKĀRASĀRASANGRAHA

OF UDBHATA

With the ' Vivrti' Sanoluk

Critically Edited with Introduction and Indexes BY K. S. RAMASWAMI SASTRI SIROMANI S'rauta Pandit, Oriental Institute, Baroda

1931 Oriental Institute BARODA

15766

Printed by Y. K. Padwal at the Tattva-Vivechaka Press, Byculla, Bombay, and published on behalf of the Government of His Highness the Maharaja Gaekwad of Baroda by Benoytosh Bhattacharyya, Director of the Oriental Institute, Baroda.

Price Rs. 2-0-0.

विषयानुक्रमणी। पुटम्. भूमिका .... ७

प्रस्तावना ... ९

१. भट्टोद्धट :- .... $ तस्य जीवितसमयो निवासभूमिश्च ९ S तत्समानकालिकाः प्रबन्धारः $ तत्प्रणीताः प्रबन्धाः १२ २. काव्यालङ्गारसारसङ्गहः .... ... $ प्रबन्धोद्देश्यम् ११ ... $ पूर्वप्रबन्धेभ्योऽस्य वैलक्षण्यम् १७ ३. उद्गटालङ्कारविवृतिः २२ व्याख्याशैली २२ $ उद्धटविवेचनम् २३ $ प्रतीहारेन्दुराजप्रतिक्षेपः २७ ४. विवृतिकारो राजानकतिळकः ३४ $ जयरथानुवादानां संवादा: ३४ S तिलकस्यान्योऽपि ग्रन्थ: ३८ $ तिलकस्य जीवनकाल: ३९ 8 राजानकमम्मटतिलकयो: समसमयता ... विषयसूची ४१

... ... ४६ सव्याख्यः काव्यालङ्गारसारसङ्गहः १-१२ अलङ्काराणामकारादिकमसूची .... विवृत्युपात्तग्रन्थग्रन्थकाराणामकारादिसूची उदाहृतपद्यभागानां सम्पूर्ण: पाठः ५३

00 .... पद्यानामाकरसूची ... श्लोकानामकाराद्यनुक्रमणी ....

....

भूमिका।

अतिमाचीनेष्वलङ्कारनिबन्धनेष्वन्यतमस्य काशमीर कभ टोददप्रणी तस्य काव्यालङ्कारसारसङ्गहाख्यस्य निबन्धरत्नस्य नातिचिरेण समु- पलब्धाऽनिर्ज्ञातमणेवृनामधेया सेयं व्याख्या श्रीगायकवाडप्राच्यग्रन्थ- मालायामिदम्पथमतया सम्पाद्य पुरातनसाहित्येतिहासविमर्शनकुतूहलिनां सहदयानां पुरतः समुपहियते। सत्यामपि प्रतीहारेन्दुराजप्रणीतलघुद्टत्तौ नेयं विवृतिरन्यथासिद्ध- तामात्मना मनागपि प्राप्तुयादिति प्रबन्धद्वयमवलोकयतां पण्डितानां नैव जातु भवेत्तिरोहितम्। उद्धटनिरूपितं पन्थानं मतीहारेन्दुराजाद्टतं विवरणश्न विशेषतो विवेचयन्तीयं व्याख्याऽवाँचीनकाइमारकालङ्कारिकसम्मतं विचार- मनुसरन्ती निपुणं निरूपयेदेवात्मनो निबन्धारं मतीहारेन्दुराजादवीचीनम्। अन्तरा च पतीहारेन्दुराजमुद्भटनिबन्ध विवेचनाय पृत्तो राजानकतिल को भवेद्द्यसा श्रुतपूर्व एव राजानकजयरथविमर्शिनीपरिशीलिनाम्। नाम्ना केवलं प्रथां पाप्तो राजानकतिलकस्योद्टटविवेक: नैतावताऽपि कालेन स्वरूपतः प्रत्यभिज्ञातः कचिदपि लिखितग्रन्थार्जनसंरक्षणतत्परेषु पुस्तकभाण्डागारेषु स्थितिमलभत न वा ग्रन्थसम्पादनधुरंधराणामैकाय्येण काश्मीरादिप्रदेशानटतां महोदयानां हस्ताभ्याशमवाप। परन्तु दुर्लभतमानां कथामात्रतयाऽवशिष्टानाञ्च ग्रन्थरत्नानामाकर- भूतेषु केरलेषु कस्यचिन्नारायणनंबूदिरिपाडाख्यस्य पण्डितस्य ग्रन्थागारादु- द्वृतमिदं व्याख्यारत्नं मद्रास्राजकीय लिखितग्रन्थागारे क्रमेण वटोदराराज- कीयपुस्तकालये च स्थितिमभजत। सा चेयं व्याख्या राजानकतिलक- प्रणीतोद्भटविवेकान्नान्येति सयुक्तिकं समनन्तरपस्तावनायां निरुप्यते। अलङ्कारनिबन्धतिहासमारचयद्िश्र विमर्शकैरुदासितमेत द्याख्या् व मर्शन मेतावता यतोऽत्रादावन्ते वा प्रणेतुर्नाम नोल्लिख्यते। विख्यात-मुंबईसंस्कृतग्रन्थावलौ बनहद्दीमहोदयेन संपादित- काव्यालङ्कारसारसङ्गहमान्तेष्वंशतो मुद्रिताऽपीयं व्याख्या न सर्वोशेनापि शुद्धिमापादिता बहिरात्मानमाविश्रकार नापि राजानकतिलकसंबन्धेन शोभामापादितेति पृथगस्याः सम्पादने गायकवाड्माच्यग्रन्थमालायां प्रकाशने च समादरोऽजनिष्ट। एतत्सम्पादनश्र केवलं केरलमातृकातः समापादितप्रति-

८

कृतिबलेनैव समजायतेति, मन्ये, जानीयुरेव पण्डिता एकमातृकावलम्बिनः सम्पादकस्य संभावितान् सहजान् परिश्रमान। मातृका चन विशेषतोऽशुद्धि- बहुला विना कांश्चित्स्थलविशेषान्। यथायोगश्च तत्र तत्र लुप्तो ग्रन्थभागो व्याख्यायामपरिशोधितोंऽशो मूलग्रन्थे च समुन्नीय सम्पादितो विदुरषां तोषाय कल्पेतेति संभावये। काश्मीरकराजानकतिलकप्रणीतस्य चास्योद्रटविवेकस्य दूरादवीयसि दक्षिणे देशे समुपलम्भनं नाम नातीवासंभावितमाश्चर्यकरं वा यतोऽभिनव- भारतीवक्रोक्तिजीवितव्यक्तिविवे कशृङ्गारमकाशादीनां ग्रन्थरत्नानां निधान- तया विख्यातः केरलानां जनपद:। तस्य चास्य ग्रन्थस्य रक्षकौ नारायणनंबूदिरिपाड्मद्रास्राजकी- यलिखितग्रन्थालयाधिपती तथांऽशतः सम्पादयिता बनहद्दीमहोदयश्च समग्रस्यापि पण्डितकुलस्य सादरसम्माननामर्हन्तीति नेदं वचनमप्राप्त- कालम् ॥ इति बरोडा १-१२-१९३०. रामस्वामिशास्त्री।

प्रस्तावना

१. भट्टोन्वटः ।

तस्य जीवितसमयो निवासभूमिश्र। सरसरमणीयेषु कविपुङ्गववचोविन्यासेषु सारास्वादनतत्पराणामन- वद्यविद्यावैभवविस्फूर्जित कविसमयशिक्षणविचक्षणानां सहृदयानामावासभूतः काश्मीरप्रदेश एव श्रीमतः काव्यालङ्कारसारसङ्गहमणेतुः भट्टोद्धटस्य निवासोऽभिजनश्च बभूवेति सम्भावयति सोडयं टकारान्तस्तदभिधायकः

तरङ्गिणीपणेतुः कल्हणात्काश्मीरकं कञ्चन पण्डितवतंसं भट्टोद्टनामानम् । यो हि काश्मीरकभूपतेजेयापीडस्य (क्रिस्तु-७७९-८१३) सभापतिपद- मलमकार्षीद्यस्य च विदुषो लक्षं दीनाशणां प्रत्यह्मभूद्रेतनम्ं। न चेदमन- तिविस्त्रम्भणीयं यद्विमर्शकाः प्रत्यभिजानन्ति तमेवामुं जयापीडसभापति भटटोन्भटं काव्यालङ्काराणां सारसङ्गहस्य प्रणेतारम्ँ। यतोऽयमुद्भटः काव्या लोकमणेत्रा ध्वनिवादपथमाचार्येणानन्दवर्धनेन नैकवारन्नाम्ना सबहुमानम- नूदते। स चायमानन्दवर्धनः कल्हणमुखेनैव निवेदते भट्टोन्भटपालयितुर्जया- पीडात्मायः पञ्चचत्वारिंशतो हायनानामन्ते कृतमजापालनस्य काश्मीरकाव न्तिवर्मभूपतेः (क्रिस्तु-८५५-८८४) समसमय इति। न हि तत्पूर्वे केऽपि नि- बन्धारो दृश्यन्ते भट्टोद्रटं नाम्नारऽर्थेन वा स्मरन्तः यद्यपि बहुलं तदर्वाचीनाः समुपलभ्यन्ते कृतपरिचया भट्टो्द्रटप्रणीतपबन्धेषु। अन्यदपीदमनुल्लङ्गनीयं प्रमापकं यदस्य भामहानुयायित्वं भामहालङ्कार- विवरितृत्वं च। येन नायमुद्भट आनन्दवर्धनात्मागतिविप्रकृष्टायां कालेयत्तायां सम्भावयितुं पार्यते। अन्तरा च भामहानन्दवर्धनयोः संभवति काव्यालङ्कार- सारसङ्गहमणेतयुद्धटे नास्ति विशेषतः कश्रिद्वाधलेशो यदि कल्हणनिर्दिष्टेनो- द्वटेनैतस्य पबन्धुः प्रत्यभिज्ञायमानता। भामहः किल साहित्यकलाकलयितृषु यावदुपलम्भं प्रथमतम इति मायोवादस्तथापि नाद्यावधि तदीयो जीवितसमय १. राजतरङ्गिणी ४. ४९५. २. जि. बूल्र, काश्मीररिपोर्ट. ३. ध्वन्यालोक: पु. ९६,१०८. ४. राज-तरङ्ग. १,३४. Library Sri Pratap Collede Srinagar,

१० इदन्तया निर्देश्यतामवाप। सम्भाव्यमानाच्च भामहसमया (क्रिस्तु-५००- ६००) दानन्दवर्धनः वत्सराणां त्रिशत्यन्तरितायां कालपरिमितावासीदिति तदन्तरा सम्भवन्नयमुद्भटः तृतीयोन्टपत्यायकपमाणान्तरोपलम्भं यावज्जया- पीडसभापतेर्नन्य इति निर्धारणं नितरां युज्यते। इदश्र साशङ्कनिर्धारणं न सर्वथा निर्मूलम्। सन्ति खलु बहवो ग्रन्थ- कारा: ये भट्टोद्भ्टस्य भामहविवरणममुं च सङ्चहमनुवदन्ति। सन्ति चान्ये बह- वोऽनुवादाः केवलभुन्भटनामाङ्गिताः। ये किल प्रकृतालङ्कारग्रन्थयोरन्तर्भृत- तया सम्भावयितुमपि न पार्यन्ते'। द्विरूपेषु चैतेष्वतुवादेषु समुच्चित्य दृश्यमाने- व्वेतत्तु संभावनीयं भवति यदेतदुद्भटप्रणीतोऽन्यो वा ग्रन्थो नाट्यवेदविद्ठति- परः समभूदन्यो वा कश्षिदुद्भटसनामा नाट्यवेदविवरणादिकमरचयद्यत्रै- तेऽर्वाचीनानामनुवादाः संवादं लभेरन्निति। इदश्च वक्ष्यते समनन्तरविभागे समुचितनिदर्शनैर्यदुद्भटोपरचिता काचि- ननाठ्यशास्त्रविद्दतिरितराभ्योऽपि चिरन्तना संबभूव। सा चान्तरा कांश्चनानुवा- दान स्वरूपतोऽद्य वरीवतीति। काव्येषु शब्दार्थालङ्कारसङ्गटनस्यैव माधान्येन कविप्रतिभासंरंभगोचरत्वमूरीकुर्वतः शृद्गारादीश् रसान् गुणीभूय रसवदादय- लङ्कारेष्वन्तर्भावयतो भामहस्य समयानुयायी प्रकृतपबन्धपरणेता सोडयं भट्टो- द्रट एव कि रसोद्रेकसंप्ावितकविहृदयात्समुद्धतस्य रसमयं च जीवलोक- मातन्वतः सरस्वतीनिष्यन्दस्य काव्यतामुररीकुर्वतो भरतस्य नाव्यशासत्रं विछृणुयात् ?। अथवा युज्यत एवेदम्। यतो भामहादयः श्रव्यस्यैव काव्यस्यालङ्गार- प्राधान्यं रसानामप्यलङ्कारभावं नाट्यादिषु च दृश्यपबन्धेषु रसमयतां कवि- वाङ्यस्य व्यवास्थिषत। न चापश्यल्लुभयत्र रसस्थितेरैकरूप्यम्। अतएव "नव नाट्ये रसा: स्मृताः" (का.सा.सं. ४-५) इति निर्दिशन्ुद्रटोऽपि दश- रूपकेतरस्मिन् काव्यपपश्चे रसवदादीनालङ्गारतामभ्युपगच्छन्नभिव्यनक्ति नाट्येषु रसानां पधानभावम्। अतएव चोद्धटसमनन्तरभाविनौ १. काव्यमीमांसा. पु.२२;४४. व्यक्तिविवेकटीका. पु. ४. दशरूपकम्. २, ६१. भावप्रकाशनम् पु. १२. प.६. अभिनवभारती-अध्याय. ९. 'पञ्च प्रचारास्तस्ये'ति भट्टो्गटः पठति । अध्याय. १ ८ नैव प्रयोज्यान्युद्धटः पठति 'स्रग्धरादीन्येव प्रयोज्यानि नाल्पाक्षराणि इति स व्याचष्टे। अध्याय. ६. पु. २६६. प. ७, एवमादयः । २ भामहालङ्कगार :. २. २४, दण्डी. १. ३९.

११

रुद्ररुद्रटावापे श्रव्यकाव्येषु रसानां शब्दार्थयोरलङ्कारतां केवलं संभावयतो भामहादीस्तिरस्कृस दशरूपकेष्विव तदितरेष्वपि काव्येषु शरीर्भूतशब्दा- र्थयो रसमयतां रसोपप्रुतकविहृदयान्निर्गच्छत एव वचोनिष्यन्दस्य काव्यत्वं तत्रैव कविव्यापारपर्यवसानं च प्रतिजानीतः। अत एताद्ृशं संभावनंन सर्वथा- डनुपपन्नं यदयमुद्भटो दृश्यश्रव्यशब्दार्थयुगलस्य क्रमेणाविप्रतिषिद्धौ रसालङ्का- रपाधान्यवादौ भरतभामहोपज्ञावनुसृत्य प्रबन्धद्वयं नाट्यवेदकाव्यालङ्कारवि- वरणपरं प्रणिनाय।स चोद्धटान्तरोपलम्भं यावन्नान्योऽपि भवितुमर्हति भामहा- नन्दवर्धनयोर्मध्यकालभवाज्जयापीडसभापतेर्भहोद्रटादिति। प्रत्यभिज्ञायमाने चास्मिन्ुद्रटे कल्हणनिर्दिष्टजयापीडसभापतौ जयापीडस्य काश्मीरशासन- काल एवास्यापि वैदुष्यविस्फूर्जितस्य समय इत्ययुतसिद्धमिदम्। यथाकल्हण- श्च जयापीड: क्रिस्तु ७७९-८१३ तमसंवत्सरेषु काश्मीरप्रदेशान् प्रशशासेति स एवास्यालङ्कारनिबन्धनस्यापि प्रणेतु: समय इत्यभ्युपेयम्।

तत्समानकालिकाः प्रबन्धारः।

काश्मीरांश्च जयापीडे प्रशासति सम्बभूवुर्बहवः कवयो मन्त्रिणश्च तदाश्रिताः यथा कल्हणो निर्दिशति राजतरङ्गिण्याम्। तेषु चायमुद्धटः सभापतिरासीत्। तथा कवयो मनोरथशङदत्तचटकसन्धिमन्तः मन्त्रिणश्च वामनप्रभृतयः समा- सन्। एषु च विना वामनमन्येषां कवीनामुद्भटसमकालिकाना परिचायकं पमाणान्तरमद्य यावत्नोपलभ्यते। काव्यालङ्गारसूत्राणां वृत्तेश्र परणेता वामनः स एव यो जयापीडामात्यो वभूवेति काश्मीरकपण्डिताहतैतिद्याव- लम्बेन चिराय विमर्शकमहोदयैरनिरधारि। सन्ति चैतदुपष्टम्भकानि प्रमाणान्त- राणि यतोऽयं भवभूतिराजशेखरयोः क्रिस्त्वष्टमदशमशतकभवयोर्मध्यकालिक आनन्दवर्धनादपि संभावितपूर्वभावः । परन्त्विदमत्र समालोचनीयं भवेद्यदसौ दण्डिनं भूयसाऽनुसरन् भाम-

नूतनस्य च रीत्यात्मककाव्यवादस्य गौडीवैदर्भीव्यतिरेकिपाश्चालीरीतेश्र १. एकस्यैव नामभेदमात्नमिदमिति बहवः। २ शङ्गारतिलकम्. १.१, ९. रुद्रटालङ्कार: १२. १,२. ३. राजतरङ्गिणी ४.४९७. ४. जि. बूलर काश्मीर- रिपोर्ट, पु.६५.

१२

भामहादिभिरनाहतायाः समादरं प्रदर्शयन् किं काश्मीरको भवितुमर्हृति उत दण्डिवदकाइ्मीिको भवेदिति। उद्भटसमकालिकोऽप्ययं न सर्वथोन्भटं स्मरति। अपरश्च कुट्टनीमत- पणेता दामोदरगप्त: भट्टोन्भटसमकालो जयापीडसभायामासीदिति कल्हण एव कथयति'।

तत्प्रणीताः प्रबन्धाः

अन्तरा च तमिमं काव्यालङ्काराणां सारसङ्गहं भट्टोन्भटमणीतो नान्यो ग्रन्थोद्य यावदुपलब्धिपरथं प्राप। वामनदामोदरगप्तादीनां समसमयः मनोरथादीनां कविवराणां समाजपतिः काव्यगोष्ठीपवर्तकभावकपरीक्षकाणां काश्मीरमहाराजानामन्यतमस्योपजीवी सभापतिपदाभिषिक्तः दीनारलक्षवेतनाहों भट्टोद्भटः तादृशि च कविनिर्मितभारतीबहुले कविक्रिया- पत्यह-

शिक्षणदक्षे च कालविशेषे लब्धात्मलाभः प्रकृतमेकमेव प्रबन्धं प्णिनायेति किं केनापि पार्यते कल्पयितुम्। निपुणं तु निरुप्यमाणे प्रतीहारेन्दुराजोल्ि- खितंर बहुभिश्चाभिनवगुप्तादिभिरंशतोनुपदमनूदितं भामहकाव्यालङ्गारवि- वरणं तथा कुमारसंभवाख्यमन्यत्काव्यश्च प्रतीहारेन्दुराजेन प्रकृतव्याख्यात्रा च निर्दिष्ट भटटोन्भटेन प्रणीतमिति निर्धारयतुं शक्यते। अस्मादेव च कुमार- सम्भवकाव्यादेकदेशभूतोऽनुगतः श्रोकसन्दर्भः समयत्नं यथोद्देशमलङ्काराणा- मुदाहरणतया विनिवेश्यायमलङ्गारसङ्गहः सङ्ठटितो दृश्यते। रमणीयतममिदं काव्यमेकदेशेन केवलंकाव्यलिङ्गायमानेन बहिरवतीर्ण- मंशान्तरेण च सर्वथा लुपं पठितृणां पीडां प्रीतिं च तनोति। विना च कांश्चन श्लोकानलङ्गारोदाहरणीभावाय केवलं कल्पितकठिन विकृतपदसन्दर्भान् प्रायः सर्वेऽप्यन्ये श्ोका अतिमृदुलया स्फुटार्थया गम्भीरया च शैल्या सुनिवेशिता इतीदमसंशयं वश्यवाचं कविमुद्धटं प्रज्ञापयति। अत एवार्वाचीना बहव आल- ङ्ारिका उचिततमानिमानेव श्रोकानात्मनः प्रबन्धेषु निर्विशङ्क योजयन्ति स्म। तत्तदलङ्गारोदाहरणभावमपन्हूय समुच्चयेन पृथकृत्य पठ्यमानाश्च त इमे श्लोका: कस्य वा सहृदयस्यादिकवेः शरद्वर्णनं सीतावियोगानुतापिरामविलापांश्च न स्मारयेयुः। सत्यमिदं यत कालिदासस्यायमेव कथाभागः तदीयकुमार- १. राजतरङ्गिणी. ४-४९६. २. लघुवृत्ति: १.२७. ३. लोचनम् पु.१०, ४०, १५९. ४. का. सा. सं. १, ३ १

१३

संभवे समावेशितोऽन्यामेव शोभां पुष्णातीति। नैतावतोद्भस्य स्वतन्त्रपति- भोद्दूतकल्पनामयं गौरीशङ्करमनोभाववर्णनमल्पेनाऽप्यंशेन कालिदासकल- नातः कनीयसीं स्थिति भजेत यदि न भवेदुत्कर्षाय। सूक्ष्मेक्षिकया तु समीक्ष्यमाणे उद्भटवर्णनं ततोऽि किश्चिदुत्कर्षमेव पुष्णाति। तपस्यन्तीं गौरीमुपसर्पन् हरः कालिदासेन केवलं भावशून्यः समु- चितविभावादिभिरनुद्दीपितमनोभवः आलम्बनगुणभावनावेशरितः निष्का-

साधारणानुरागावेशेन तपकक्लेशेनापि सुकुमाराण्यङ्गानि क्ेशयन्सा उत्तमना- यिकायाः पुरतः सावष्टम्भमुपतिष्ठन् शठपुरुष इव भावुकानां पुरतः समुपहियते। कामदहनात्पूर्व सविशेषमात्मनि प्रकाशिते भक्त्यतिशये पुनरतिशयिततपो- बलेनात्मनोडर्यें क्लिश्यन्तीं सखीमुखेन प्रकाशितमनोभावामात्मन्यतुलातुरा- गावेशापहृतां सुकुमारीं गौरीं जानन्नेव पुनस्तस्या भावं दूषणगणैस्तुदनुत्कृष्ट- नायकसमुदाचारमननुवर्तमान: शङ्करः केवलं सहृदयानां वैरस्यायैव कल्पते। उद्भटस्तु प्रतिभानवानिमानंशानन्यथयितुमिवादित आरभ्य शङ्करस्य सतीशोकानलोपरमं शरत्पभावेण मनोभवोद्दीपनं स्वानुष्ठितापराधानुशोचन- पूर्वकं नायिकागुणगणस्परणं तदुद्दीपित कन्दर्पपबलपीडापारवश्येनोद्वेगमलापो- न्मादाख्यवियोगावस्थानुभावनं चण्डालकल्पस्यात्मनो निर्निमित्तकामदहनो-

निन्दन्ती मरणायापि कृतसङ्कल्पा गौरी कि पुनरप्यात्मन्यतुरज्येतोति तस्या भावपरीक्षायै साकूतं वटुवेषविन्यसनं नायिकादर्शनेनानुरागानुभावानां सप- रिकरं न्यसनं तद्रूपातिशयवर्णनं पुरस्कृत्य तस्या भावावगमाय वैकुण्ठादीनां गुणवर्णनेनात्मन्यनुरागदाढर्यावगमनश्चेतीमानथान् साभिसन्धि घटयन्ुत्त मनायकयोः समुदाचारं मात्रयाऽप्यस्खलितमनुसरत्रतिमात्रं समुचितविभावा- दिविन्यासेन रसपरिपोषं पालयन् कालिदासंविशिनष्टीति सचेतसः परामृशन्तु। वृतीयस्तूद्टप्रणीतो निबन्धो भामहालङ्कारविवरणरूपः कुमारस- म्भवाद्प्यल्पैरवांशैर्बहिरवतीर्णः स्वरूपतो नाद्याप्युपलब्धः। उपलभ्यमानैश्रा- नुवादांशैरेतावत्तु वक्तुं पार्यते यदसौ प्रबन्धोऽतितरां तथा मौढो विस्तृतश्र यथा काव्यालङ्गारसारसङ्गहस्तस्यैव ग्रन्थस्य किश्चिनन्यूनातिरेकपरिष्कारेण सङ्वि- पाकार इति वक्तुं शक्यते इति। आनन्दवर्धनादिभिर्वहुभिरनुपदमनूद्यमानश्र तदेव विवरणं प्रकृतग्रन्थादपि समग्रतयाऽलङ्गारमपच्चे भटटोन्सम्मताना सर्वेषा- मर्थानां प्रकाशकमासीदित्यपि विभावयितुं शक्यते। न खलृन्भ्टोऽन्ध इव सर्वा-

१४ तमना भामहमनुयाति यद्यपि तस्य व्याख्याता। भिद्यते ह्वासौ बहुष्वर्थेषु भाम- हात्। ते च यदा प्रकृतग्रन्थेऽपि तत्र तत्र निरदिश्यन्त कुतो न भवेयुर्बहुलं तद्विवरणे। अत एवासौ ध्वनिकारादिभिरलङ्कारविषयेषु स्व्रतन्त्रविचारमव- तयितृत्वं काव्यक्रियाशिक्षणपाटवं चाभिद्योतयद्भि: तत्रभवत्, चिरन्तना- लङ्कारकार, अलङ्कारतन्त्रपजापतीत्यादिविशेषणैर्विशिष्य सगौरवातिरेकं निरदिश्यत। न हि प्रकृतालङ्कारसङ्गहं केवलं भूयसा भामहोक्तार्थानुसारिणं विलोकयतां पूर्वोक्तासाधारणविशेषणाहितपूज्यभावस्यासौ भाजनमिति पति- भायात्। अतो भामहमनवष्टम्व्य स्वतन्त्रा बहवोरडर्थाः स्वीयमताभिद्योतकाः यत्र विवरणे भट्टोन्टेन सन्निवेशिता: तच्ाद्यास्माकमुपलम्भपथान्निर्गलितमिति सत्यं शोचनीयता प्रभवति।

मनागादावावेदितम्। सङ्गीतरत्नाकरपणेता शार्ङ्गदेवः भरतव्याख्यावृन्नामत उल्लििखन् उद्भटं तेषु लोल्लटादनन्तरं निर्दिशति। लोल्लटादयो व्याख्यातार इति चाभिनवगुप्तस्य रससूत्रव्याख्यायां तेषां मतातुवादविस्तरेण सम्भाव्यते। अभिनवभारत्यां चोन्भटादटताः पाठभेदा: तदनुगुणा तदादटता व्याख्या च नैक- शो निर्दिश्यमाना अमुमर्थ दरदयन्ति। कचिच्चोन्भाहतं कश्चिदर्थ निर्दिश्य लोल्लटस्य तत्रैव वैमत्यं प्रदर्शयन्नभिनवगुप्तः लोलटादपि प्राथम्यमुद्धटव्याख्या- या अभिसन्धत्ते। वक्रोक्तिजीविते च रसवदादी नामनलङ्कारत्वमळङ्कार्यत्वं च रसानां निरूपयन् कुन्तकः उद्गटाढतमूर्जा्विनमलङ्कारं प्रतिक्षिपत्नमुं भर- तनयनिपुणमानसं निर्दिश्य परिहसति रसात्मतावादिनस्तस्यैवैते रसव- दादयोऽलङ्गारा अपि सम्मता इति। इदश्र कुन्तकनिर्देशनं भरतशास्त्रव्या-

वयदेकस्यैवोद्भटस्य प्रबन्धद्वयप्रणेतृत्वं व्यञ्जयति। अन्यच्ोन्भ्टस्य नाट्यशास्त्रव्याख्यातृत्वानुमापकं वचनं दशरूपकादिषु नाव्यपबन्धेषु दृश्यते। यथाभरतं रसमयस्य काव्यस्य मातृस्थानीया वत्तयो भारत्याद्याश्रतस्रो निर्दिशन् धनअ्रयः उभ्टानुयायिभिरूरीक्रियमाणां पश्चमीं १ ध्वन्यालोक: पु. १० ८. अलङ्कारसर्वस्व. पु. ३. व्यक्तिविवेकटीका. पु. ३. २. सङ्गातरत्नाकर :. १.१.१९.३. अभिनवभारती, अध्याय. ९. पञ्च प्रचारास्त- स्येति भट्टोद्गटः पठति। अध्याय १८. श्लो. १२२. नैव प्रयोज्यान्युद्धटः पठति। स्नग्धरा- दीन्येव प्रयोज्यानि नाल्पाक्षराणीति स व्याचष्टे। ४.अ. भारती. अध्याय. ६.पु.२६६.प.७. ९. व. जी. पु.१७१.

१५

वृत्तिचतुष्टय समावेशरूपामर्थवृत्तिमुपक्षिप्य 'नार्थवत्तिरतः परे'ति निषेधति तन्मतम्। इमाश्च चतस्रो वृत्तयः दशरूपकमातृत्वेन भरतसम्मताः दशरूपक- निरूपणपरे प्रबन्ध एव निवेशं लभमाना: उद्टस्य नाट्यविपयेऽपि प्रबन्धृत्व- मनुमापयन्ति। न हि पूर्वोक्तपबन्धत्रय्यामर्थवटत्तेः पश्चम्या उद्टेनोपक्षेपण- सम्भावनमौचित्यमावहेत्। भोजोऽपि अ्ङ्गारप्रकाशे औद्धटमेव मतं मनसि निधाय पश्च वृत्तयो दशरूपकोपयोगिन्यः प्रतिज्ञाय पश्चमीमपि मिश्राख्या- मर्थवृत्ति लक्षयति यद्यपि सेयं भरतेनानुदिष्ट धनञ्येन चोद्राव्यप्रतिक्षिप्ता। उभयमपीदं धनञ्जयभोजयोर्मतमुद्धटाभिमतपश्चमत्वत्तिविषयकं समुच्चित्य शारदातनयः भावप्रकाशने प्रदर्शयति। एभिश्च प्रमाणजातैरुद्टस्य नाठ्य- शास्त्रव्याख्यातृत्वं सम्भाव्यमानं तावता दार्ढ्य भजेत यावता कुतश्चित्स एव ग्रन्थः समुपलभ्येत। यदा चोद्धटस्य नाव्यवेदप्रथमव्याख्यातृत्वं काव्यालक्कारेषु स्वतन्त्रपबन्ध- प्रणेतृत्वं काव्यकलाकौशलं च चतुर्ष्वप्येतेषु पूर्वोक्ततदीयपबन्धेषु विभाव्यते

स्थालद्कारसारसङ्गहस्य प्रणेतर्युद्धटे जयापीडनरपतिसम्मानना, पत्यहदीनार- लक्षवेतनं कविपण्डितसभापतिभावश्च कथमुपपद्यतामित्येवंरूपा शक्का पदं भजते।

२. काव्यालङ्गारसारसङ्गहः ।

प्रबन्धोद्देश्यम् ।

यथाऽभिधानश्चायं ग्रन्थः पाचीनैरलक्कारिकैरुद्ध्रावितेषु काव्या- लक्कारेषु सारभूततयोद्टटेन विभावितानां केपाश्चिदेव सङ्गह्य प्रदर्शन- परः न सर्वेषामेव तेषाम्। षड्गि: वर्गैः विभक्ता अपीमे काव्यालङ्काराः प्रतिवर्गे निरूप्यमाणेष्वलङ्गारेषु न कश्चनापि क्रममनुसृत्य निर्दिष्टा दृश्यन्ते। परन्तु भामहेनेव 'परे' 'अन्ये' इत्येवमादिभिः शब्दैरेकैकवर्गान्त- र्गतानामळक्काराणां निर्देशेन तत्तद्वर्गान्तर्गता अलङ्गारा एकैकेनाथवा एक- १. दशरूपकम्. २,६१. २. प्र. १२. पु. १७४, ३. पु. १२, ६-७, ४. जि. बूछर काश्मीररिपोर्ट,

१६

जातीयैबहुभिरुद्राविता भवेयुरिति परमभ्यूहितुं पार्यते। न तु क एते कुत्र वा तै- रेतादशा अलङ्कारा निरदिश्यन्तेत्येवमादिकं किश्चित्सममाणं वक्तुं शक्यते। अन्यच्चात्रेदं वैलक्षण्यं यदलक्काराणां लक्षणसमुद्देशौ विहाय नान्य: कश्चिदर्थोऽतोद्रटेन न्यरूपि। भामहदण्डिवामनादयः किलेदंशास्त्रपबन्धारः नैतावता तृप्यन्ति स्म। परन्तु काव्यस्वरूपं तस्य चालङ्कारैराधीयमाना शोभा गुणदोषचर्चा काव्यात्मभूतार्थनिर्धारणं शब्दसाधुत्वमेवमादिका बहवोरऽर्थाः काव्यालङ्कारानुबन्धिनो निबद्धा भामहादिभिः। भट्टोद्गटेन भामहालङ्कार- विवरणे काव्यालङ्कारभूता इमे रीतिगुणदोषहानादयः काव्यशोभाधायका धर्मास्सपरपश्चं प्रतिपादिता इतीवास्मिन प्रबन्धे काव्यालक्कारभूतेषु बहुषु सारभूतानां शब्दार्थालक्वाराणामेव पृथङ्गिरूपणार्हतां मनस्याकलय्यालङ्काराः केवलं समगृह्यन्त। सामान्यतो विलोक्यमानश्चायं प्रबन्धः सर्वथा भामहानुयायितां ग्रन्थकर्तुर्निरूपयति । यतोऽन्रापि भामहपबन्ध इव षद् परिच्छेदाः । स्वीयानामेव पद्यानामुदाहरणीकरणम्। लक्षणेव्वपि बहुलमेकता। अल- ङ्वारसक्कलनक्रमोऽप्यनत्यन्तविलक्षणः। न चैतावतारऽर्वाचीनैः ध्वनिकारादि- भिरद्य यावदारोप्यमाणा अलङ्काग्तन्त्रप्रवर्तकभावस्वतन्त्रविचारनिर्वाहदाक्ष्य- चिरन्तनालङ्गारिकोचितादरादयो गुणविशेषा उ्भटेऽस्थानकल्पिता भवितु- मर्हन्ति। मुख्यश्न मूलमत्र न विशिष्य गवेषणीयं भवति। भामहः किल काव्यं रचयतः कवेर्बहूनर्थाननुसर्तव्यान साभिनिवेश निरूपयति । न कस्यचित्तत्र प्राधान्येन विशेषं पख्यापयति। अलङ्गारांश्र पूर्वपुरुषोन्ावितान्

प्रतिजानाति। काव्येष्वलङ्गाराणामेव प्ाधान्यश्न न विशेषतो निरुपयति। उन्भ्टस्तु भामहालङ्कारविवरणेनालङ्गाराणामेव काव्यालङ्गारेषु सारतां बुद्धा सविशेषमुद्देशलक्षणविभजनादिभिः यावदुपलम्भं तेषां प्रभेदान् सूक्ष्मेक्षिकया विभाव्य तानेव स्वकृतकुमारसम्भवकाव्यैकदेशे कथाभागस्या- विक्षेपेण पूर्वालङ्कारिकसम्मतालङ्कारक्रमस्य चाविरोधेन निवेश्यालङ्कारप्रधान- काव्यस्यातिसुन्दरतां रमणीयकाव्यकरणेन द्योतयन गुणानां रीतीनाञ्च पराणात्मताभिमानिनौ दण्डिवामनावतिशयानः शब्दार्थालक्काराणां शब्दस- द्टनाविशेषात्मकगुणानां रसप्रधानोक्तीनाश्च काव्यालक्कारेष्वन्तर्भावम- भिसन्दधदुक्तालङ्कारेष्वेव काव्यशोभाधानाय कवीनां दृष्टिमुपसंहरत्र-

१७

लङ्काराणामेव काव्येषु प्राधान्यवादिनो मतस्य सर्वस्वकारादिभिरुललिखि तस्योत्तमं पदमध्यास्ते न भामहः। भामहोललिखितेष्वप्यलक्कारेषु सविशेषं सपभेदं चास्य निर्देशनं रूपकानुपासोपमाइळेषपुनरुक्तवदाभासदृष्टान्तकाव्य-

स्वातन्त्र्यं विख्यापयति। विशिथिलतया च बहुभिः पूर्वतनैरबहुधोन्भाविता- नामविकसितकुसुमसधर्मणामनतिविशदमेव भामहेनैकी कृत्यापि निर्दिष्टानाम- लङ्काराणां निरपेक्षतया सविकासं सपरिकरं च निर्देशेनावाचीनानामलक्कार- प्रधानकाव्यवादादिमगुरुत्वेनोलेख उद्भ्टस्य नितरां सङ्गच्छते। भामहा-

एतस्य विशेषज्ञतां बोधयति। अन्यादृशः समाहितालद्कारः सविशे- परसवदाद्यलङ्कारः शान्तस्य च नवमनाव्यरसस्य काव्येषु रसवद्रपेण संयो- जनस्येदम्पथमतया कल्पनक्रमश्च विशेषतयोद्भटग्रन्थे केवलमवधेयाः। मम्मटा- लक्कारसर्वस्वकारादयोऽपि विशेषतोऽलक्कारस्वरूपविवेचन निष्णाता उद्भटमेव भूयसाऽनुसरन्तो निवेदनीयम्। बहुत्रेदम्प्रथमान्येव लक्षणान्यूरीकुर्वन्तीति नातीवात्र

पूर्वप्रबन्धेभ्योऽस्य वैलक्षण्यम्। रामायणमहाभारतादिषु पुरातनप्रबन्धेपु पाणिनिवादरायणादि- प्रणीतेपु च सूत्रात्मकनिबन्धनेधूपमादीनामलद्वाराणां विनियोजनं विशे पतो दृश्यमानं चिरन्तनादेव कालाच्छन्दार्थानां संस्कारा इवालद्वारा अ- व्यौत्पत्तिका आसन्नित्येव प्रत्याययति। व्यवहारेपु संस्कृतशब्दानाभिवालक्क- तशब्द्ानामप्युपयोग उत्कर्षाय भवतीति संस्कारप्रदर्शनाय व्याकरणादिदर्शना- नीवालङ्वाराणां प्रदर्शनाय पृथगदर्शनान्यपि काव्यालक्वारनिर्णयपराणि पुरातनेऽपि काले समासन्नेवेत्यनिच्छताऽप्यभ्युपेयम् । तानि तु व्याक- रणादीनीव नादयोपलभ्यन्त इत्येव विपादस्थानम्। उपलभ्यमानेषु च प्रबन्धेषु भरतप्णीततयोल्लिख्यमाने नाव्यशास्त्रे चतुर्णामलक्काराणामुपमादीपकरूपकयमकाख्यानां काव्येष्वलङ्कारभावो निर- दिश्यत। इमे च रसप्रधानस्य नाटकादेरभिनेयकाव्यस्यालङ्करणाय भरतेन निर्दिष्टः । एतेन च न श्रव्यकाव्येष्वप्येतेपामेव चतुर्णामलक्कार- Library Sri Pratap College Srinagar.

१८ भावो भरताभिसंहित इति परिसङ्ख्यातुं पार्यते। रामायणािषु प्राचीन- पबन्धेष्वन्येषामपि बहुलमलङ्काराणासुपलम्भात्। न हीदमपह्ोतुं शक्यते यद- भिनेये रसमये काव्ये तावतामलक्काराणां विनियोंगस्सम्भवत्रसाविरोधी न भवेद्यावतामनभिनेये श्रव्ये काव्ये। अत एव रसाविरोधिनां कतिपया- नामेवालङ्काराणां भरतशास्त्रनिर्देशः। भरतादनन्तरं चालङ्ाराणां श्रव्यकाव्योपयोगिनां पृथद्गिर्देशाय पवृत्तो भामहग्रन्थ एवाद्योपलभ्यते यद्यपि तत्र प्राचीनतमा मेधाविप्रभृतयो बहवो निर्दिश्यन्ते। तत्र चैकोनचत्वारिंशदलङ्काराः निरदिश्यन्त। परिच्छे- दानामन्ते च "स्वयं कृतैरेव निदर्शनैः" "गिरामलङ्कारविधिः सविस्तरः स्वयं विनिश्चित्य मया धियोदितः" "इति निगदितास्तास्ता वाचामलङकतयो मया बहुविधकृतीर्दष्टाऽन्येषां स्वयं परितर्क्य च" "अवगम्य स्वधिया च काव्य- लक्ष्म " इति निर्दिशन् भामहः बहूनामलङ्काराणामात्मनैवाभ्यूहिततां लक्षण- निदर्शनानां च स्वयं रचिततां सत्यं द्योतयति। यदयपि कचिदलक्कारोद्देशेषु "अन्ये" "कैश्चित" "अपरे" इत्यादिकं तेनैव निर्दिश्यते न तावता सुपरिष्कृतानि लक्षणान्यपि तेषां भामहात्पूर्वमासन्निति सनिर्बन्धं वक्तव्यम् । अतोऽसावेव भामहः काव्यालङ्कारकारेषु प्राचीनतम इति सम्भावयितुं पार्यते। दण्डी तु काव्यादरों "पूर्वशास्त्राणि संहृत्य" "सूरयः। वाचां विचित्रमार्गाणां निबबन्धुः क्रियाविधिम्" "तैः शरीरं च काव्यानामलङ्कारात्र दर्शिताः" "किन्तु बीजं विकल्पानां पूर्वाचार्येः प्रदर्शितम्। तदेव परिसंस्कर्तुमयम- स्मत्परिश्रमः" इत्यादि निर्दिशन् भामह इव साभिनिवेशमलक्काराणामात्मोपज्ञ- तामनाविष्कुर्वन्नात्मनो भामहोत्तरत्वं सम्भाव्यमानं सहते। सत्स्वपि बहुषु

सम्भावये। इमौ च काव्यलक्ष्मपणेतारौ। न केवलमलङ्काराणां गुणरीति- दोषहानादिव्यतिरिक्तानामनुपासोपमाद्यात्मकानां निरूपणमेवैतयोरुद्देश्यम्। दोषहानगुणोपादानादयस्सर्वेडप्यलङ्गारव्यपदेश्या एतयोर्दष्टौ नोपमादय एव। कविना च क्रियमाणे सत्काव्ये यान्यवश्योपादेयानि तेषां सर्वेषां काव्या- लङ्कारभावापादनमेतयोरनतिविरुद्धम्।

१९

भद्टिस्त्वपरः कवि: भामहदाण्डानीर्दिष्टानवे। लङ्गारान् प्रायशोडभिसन्धाय तेषामेवालङ्गाराणां निदर्शनदानाय प्रसन्नं नाम काण्डमेकमात्मनः काव्ये नियु योज। शब्दलक्षणानामुदाहरणयोजनमेव स्वकाव्यस्य मुख्योद्देश्यं सङ्कल्पयन् भट्टिः तादृशामेव शब्दार्थालङ्गाराणामपि निदर्शनदानाय प्रवृत्त इति तु युक्ततरमेव। तत्र च यथा पाणिनिप्रणीतव्याकरणावलम्वेन प्रवृत्तिरेवमत्रापि काव्यालङ्गारलक्षणपरं कञ्चन निबन्धमनुसरन्ने निदर्शनानि रचयामासेति कल्पयितुं सुशकम्। अनतिविपलम्भञ्च भामहमर्थालङ्कारेषु दण्डिनं शब्दा- लङ्कारेषु क्र्मेणानुसरति भट्टिकाव्यमिति तयोरेवोदाहरणीभावाय पद्यानि भट्टिः प्रणिनायेति कल्पनं न क्विष्टतमम्। अतएव भामहस्य- 'काव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शास्त्रवत्। उत्सवः सुधियामेव हन्त दुर्मेधसो हताः॥' (२-२०) इति वचनमनुसृत्येव 'व्याख्यागम्यमिदं काव्यमुत्सवः सुधियामलम्' (२२-३४) इति तत्काव्यस्य चान्तिमं वचनं सङ्गच्छते। षष्ठशतकान्ते श्रीधरसेनमहाराजसमसमयाच्च भट्टिकवेः पूर्व भामहदण्डिनोः सद्वावसम्भा- वनं न कस्यापि युक्तिलेशस्य विरोधि। दिङ्नागस्य प्रत्यक्षलक्षणमनुवदंश्र भामहः चतुर्थेशतकोत्तरन्तु भवितव्यः । धर्मकीर्तेश्व तदेवाननुमन्यमानस्सएव न षष्ठशतकादवोचीनः। दण्डी च पछ्ठशतकात्पूर्वभव इति बहुविमर्शकसम्मानित इतीदमपि भट्टिकाव्यात्पूर्वभावमेव्र द्योतयति भामहदण्डिनोः । उद्धटस्तु काव्यालङ्कारसारं सक्टह्वन् गुणदोषहानरीतिपभृतीन्पूर्वा- लङ्कारिकसम्मतकाव्यालङ्कारान् परित्यज्य सारभूतान् पुनरुक्त्कवदाभासादीन् काव्योपयोगिनो निर्दिशतीति ससं भवत्यलङ्गाराणामेव काव्ये पाधान्यं तत्रैव च कविनाऽवहितेन भवितव्यमिति मूर्धन्यकोटिनिविष्टः न भामहदण्डिनौ। अलक्काराणां नामनिर्देशे केवलं भामहदण्डिनोरुद्रटस्य च यद्यपि नातीव मतिभेदं पश्यामः तथापि तयोर्लक्षणविभजनानि कियदवधि भट्टोद्भट: परिष्कृत्य समपश्चं गदर्शयतीत्यधोनिर्दिष्टपट्टिका मकाशयेत्। अलङ्कारः भामहः दण्डी उद्भटः

१ अतिशयोक्ति: एकरूपा एकरूपा चतुविंधा २ अनन्वय: एकरूप: असाधारणोपमा ३ अनुपास: एकरूप: द्विरूप: नास्ति त्रिरूप:

२७

अलङ्कार: भामहः दण्डी उद्रट: ४ अपह्ुतिः एकरूपा एकरूपा एकरूपा ५ अप्रस्तुतप्शंसा ६ अर्थान्तरन्यास: "1 चतुर्विधा एकरूप: एकरूप: चतुर्विध: ७ आवृत्ति: नास्ति अस्ति ८ आशी: नास्ति " ९ आक्षेपः द्विविध: " बहुविध: द्विविध: १० उत्पेक्षा एकरूपा एक रूपा द्विविधा ११ उत्मेक्षावयव: अस्ति उत्पेक्षान्तर्गतः नास्ति १२ उदात्तम् द्विविधम् द्विविधम् द्विविधम् १३ उपमा त्रिविधा बहुविधा १७, विधा अथवा २१ विधा १४ उपमारूपकम् अस्ति अस्ति नास्ति १५ उपमेयोपमा अस्ति १६ ऊर्जस्वी "' अलक्षण: विलक्षण: रसाभासभावा-

१७ काव्यलिङ्गम् भासरूप: नास्ति नास्ति नूतनम् १८ छेकानुपास: नूतनः १९ तुल्ययोगिता एकरूपा विलक्षणैकविधा अन्यरूपा द्विधा २० दीपकम् त्रिविधम् बहुविधम् त्रिविधम् २१ दृष्टान्तः नास्ति नास्ति नूतनः २२ निदर्शना एकरूपा द्विरूपा अन्यादृशी द्विरूपा २३ परिवृत्ति: एकरूपा अन्यादृशी त्रिविधा २४ पर्यायोक्तम् एकरूपम् एकरूपम् स्फुटतरम् २५ पुनरुक्तवदाभास: नास्ति नास्ति नूतन: २६ प्रतिवस्तूपमा अस्ति अस्ति अस्ति २७ प्रेय: अलक्षणम् अस्फुटलक्षणम् स्फुटपरिष्कृतम् २८ भाविकम् अस्ति अस्ति अस्ति

२९ यथासङ्ख्यम् "

३० यमकम् अस्ति अस्ति नास्ति

३१ रसवत् स्फुटतरम्

२१

अलङ्कारः भामहः दण्डी ऊद्रटः

३२ रूपकम् द्विविधम् बहुविधम् चतुर्विधम् ३३ लाटानुपास: अलक्षण एकरूप: नास्ति स्फुटपश्चविध: ३४ लेशः निषिद्ध: अस्ति नास्ति ३५ विभावना अस्ति अस्ति ३६ विरोध: ३७ विशेषोक्ति: अन्यादृशी अन्यादृशी परिष्कृता द्विविधा ३८ व्यतिरेक: एकरूपः अव्यवस्थितबहुरूपः परिष्कृताष्टविधः ३९ व्याजस्तुतिः अन्यादृशी अन्यादृशी ४० श्लिष्टम् ४१ संसष्टि अपरिष्कृतं त्रिविधम् किश्चित्परिष्कृतम् स्फुटं द्विविधम् स्फुटा

सामान्यतः सूचनम् द्विविधा संसष्टयन्तर्गतः सङ्कराद्रिना ४२ सङ्करः नास्ति नूतनः चतुर्विधः ४३ समासोक्ति: एकरूपा द्विविधा एकरूपा ४४ समाहितम् अलक्षणम् सलक्षणं तदेव अन्यदेव रस- भावशान्तिरूपम् ४५ ससन्देहः एकरूप: उपमान्तर्गतः द्विरूप: ४६ सहोक्ति: एकरूप: एकरूप: ४७ सूक्ष्म: निषेधति लक्षयति ४८ स्वभावोक्ति: नास्ति अस्ति अस्ति अस्ति ४९ हेतु: निषेधति लक्षयति नास्ति एवं भामहदण्डिसमुलिखितेष्वेकोनपश्चाशदलङ्गारेषु केवलमेकचत्वा- रिंशदलङ्गारा भटटोन्भटेन परिष्कृत्य प्रदर्शिता अन्ये तु नाम्नापि नोट्ट- झ्गिताः।इदमत्र विशिष्योद्रटेऽतिशयितं वैलक्षण्यं सुधीभिर्विभावनीयम् यदसा- बुद्रट एव भामहदण्डिभ्यामलक्षणमस्फुटलक्षणमव्यवास्थितपविभेदमसंस्कृतं वा निर्दिष्टानामलङ्काराणां सुपरिष्कृतलक्षणादिकं शास्त्रीयव्यवस्थित- पविभेदादिकं च निरूप्यार्वाचीनानामालङ्कारिकाणां सुगमं पन्थानं प्रदर्शयति न भामहदण्डिनाविति। नूतनांश्रालङ्कारान् स्वयमुद्भाव्य प्राचीनसम्मतांश्र कांश्रिन्निर्दयन्निराकृत्य स्वग्रन्थमुपरचयन्नात्मनोऽलङ्कारतन्त्रे विद्यमानमसा- धारणं स्वातन्त्रयं चासौ प्रख्यापयति । अन्यच्चेदंप्रथमानि लक्षणान्यलङ्का- राणां पायेण मम्मटरुय्यकादयोऽलङ्कारलक्षणदक्षा अर्वाचीना: परिष्कर्तारोऽ- भ्युपगम्य स्वोत्मेक्षितान् विशेषान् केवलं निरूपयन्ति यद्यपि कचिदमुं तिरस्कु- वन्तीति युष्यते चास्य भामहदण्डिभ्यामनासादित अग्रिमभावोडलङ्कारतन्त्रे।

व्याख्याशैली।

अवश्यव्याख्येयमर्थमपेक्षितैरेव पदैरनतिविस्तरमभिधाय सूक्ष्मेक्षिकया च शब्दानां परस्परसमन्वयं सपरिष्कारं निरूप्य यथोचितमर्वाचीनालङ्गारि- काभिनिवेशानुगुणमुद्रटग्रन्थं परामृश्य निर्दयश्च निराकरणीयानर्थान् सयुक्ति- कं निराकृत्य परस्परव्यावृत्तपदार्थस्वरूपनिर्धारणे चात्मनः सम्पूर्ण स्वातन्त्रयं पुरस्कृत्योद्भटालक्कारान्विवेचयन्तीयं व्याख्या सत्यं सर्वाशेनापि प्राक्तनी- व्याख्याः समतिशयाना व्याख्यात्रन्तराणामपि मगल्भां काञ्चन व्याख्यान- शैलीं शिक्षयतीवेति मनागपि विलोकयतामेतामतिरोहितं प्रतिभायात्। मूलकारासम्मतोऽयमर्थ इति वा प्राचीनालङ्कारिकैरतुल्लिखितोऽयं पन्था इति

नर्थानभयं धाष्टर्यविशेषमवळम्व्य तेषु तेषु स्थलेषु सन्निवेशयन्नयं विद्ृतिकार: पतीहारेन्दुराजं बहुभिरंशैरतिशेते। अर्वाचीनालङ्कारिकैः सपरिष्कारं सबदुमभेदश्व निरूपितानलङ्गारान्

न्यासपरेणादिमपद्येन समर्थयन् मुकुलमायेष्वप्युद्रटसड्टहीतेष्वलक्कारेषु काल- विकस्वरेष्वात्मनः प्रयत्नविशेषेणार्वाचीनोछिखितानामर्थानां योजनेन विक- स्वरतासम्पादनमादावेव "सर्वत्र विकस्वरते"ति पद्येन व्यञ्जयन्नतिपौढया शैल्या ग्रन्थमारभते। पुनरुक्तवदाभा सस्यार्वाचीनसम्मतोभयालक्कारत्वं विवक्षन् "वाचा- मळङ्कारा" इति यथाश्रुते च शब्दालङ्कारमात्रपरत्वेऽनुपपत्तिं परिजिहीर्षत्निव वाक्शब्दस्य शब्दार्थोक्षयपरत्वकल्पनम् (१) उपमादोषवियुक्तोप- मालक्षणपरिष्करणम् (२) उद्भटकारिकास्वेवार्वाचीनोद्भावितैकविंशत्युपमा- पभेदानामन्तर्भावनम् (३) अर्थान्तरन्यासे चार्वाचीनाभिसंहितं सामा- न्यविशेषयोः समर्थ्यसमर्थकभावमन्तर्भाव्योद्धटलक्षणं परिष्कृत्य षोडशपभे- दकल्पनम् (४) व्यतिरेकालङ्कारे च मम्मटाद्यभिसंहितं पन्थानमनुसटत्य

२३

धालङ्गारे च 'गुणस्य वा क्रियाया वा' इति वा शब्दद्वित्वमन- वक्कप्तिद्योतकमभिधायार्वाचीनाभिमतानां दविधविरोध भेदा ना ु पक्षेपणम् (६) अप्रस्तुतप्रशंसायां च साधारणमेकरूपं लक्षणमुद्धटसम्मतं

दानामुद्भटसम्मतानामिव तत्र समुदोजनम् (७) प्रेयोऽलङ्कारे च भावानामतुभावादिभिः सूचनस्यानुमानार्थकतां परित्यज्यानन्दवर्धनादि- सम्मत व्यङ्गचव्यञ्ञजकभावं पाधान्येन काव्यरसयोः संबन्धतया निरुप्य रसा- नां काव्यजीवितत्वनिर्धारणम् (८) पर्यायोक्तं चापस्तुतपशंसापभेदान्तर्गतं विभाव्यार्वाचीनादतानां बहूनां पर्यायोक्तमकाराणां सोदाहरणमुद्टलक्षण एव समन्वयप्रकाराविष्करणं (९)सन्देहसङ्करे च "वरेन्दुरि"ति स्वीयोदाहरणा- नुसारेणोभयालङ्गियोलेख इत्येव लक्षयितव्ये "अनेकालङ्गिये"ति कथनं सफलयितुमिव "नयनानन्ददायी"ति पद्ये बह्लङ्गारसन्देहसङ्करसम्भवस्या-

भिसंहितान्यनभिसंहितानि वा तदीयपबन्धे संयोज्य मुकुलरूपाणामप्यौद्ध- टालङ्काराणां विकस्वरोचितपमोदाधायकत्वं सम्पाद्य "नायमेकान्त" इत्य- नेन स्वप्रथमपद्यभागेन प्रतिज्ञातं विकस्वराणामेव प्रमोदाधायकत्वमिति नियमस्यानैकान्तिकभावं व्यवस्थापयति स्म । इदश् विवरणमनपेक्षितेष्वपि स्थानेष्वतिविस्तृतामक्िष्टानप्युद्ध- प्रयोगानतिक्लेशेन निर्वहन्तीं सूक्ष्मद्ष्टया परिष्करणीयेष्वर्थेष्वतथाकुर्वतीं पती- हारेन्दुराजस्य लघुद्टत्तिं स्वीयशैल्या यथार्थलघु्टत्तिमेव विरचयेदितीदमेव भवति विषादस्थानम्-तदा तु किमु वक्तुं पार्यते यदा वक्ष्यमाणविधया तत्रत्या दोषा अपि स्थूलस्थूला निरीक्ष्येरन्।

उद्भटविवेचनम् ।

विमर्शनकुतूहलिन्या विशुद्धमतिभया व्याख्यातुं प्रारभमाणश्र विद्ृति- कारः न मूलकारस्य महत्तां संप्रदायस्य संरक्षणीयतां स्त्रतत्रपतिभामतिभा- तार्थेष्वाविष्करणसक्कोचं वा पालयति।उद्भटविवरणश्चेदं विद्ठतिकारस्य तादशीं

२४

स्वतन्त्रविमर्शनकुतूहलितां द्योतयति या न कदाचिदपि मूळकारस्य माहात्म्य- मस्थाने परिपालयितुं प्रवर्तेत परन्तु तद्धन्थगतदोषाणामशङ्कमाविष्करणेन तदुक्तानर्थान् परिष्कर्तु निराकर्तु वा प्रयतेत। सन्ति च तादृशानि निदर्श- नानि निरन्तराण्यतिसद्विप्तेऽप्यत्र विवरणे। तेषु च कतिपयान्यधस्ता- द्विवृणुमः । (१) इदम्पथमतयाऽलङ्कारशास्त्रेतिहासे पुनरुक्तवदाभासाख्यस्या- लक्कारस्य निरूपणमुपक्ममाणश्ोन्भटः तमळ्कारं लक्षयत्यभिन्नवस्त्विवोद्ासि भिन्नरूपपदमिति। इदश्चादिमं लक्षणमेवासङ्गतार्थ मन्वानश् विद्ृतिकार: बहुधा तमेव लक्षणशब्दं परिष्कृत्यादोषं लक्ष्येषु सङ्गमयति (पु-२.)। "शिति- कण्ठः कालगलत्सतीशोकानलव्यथ" इत्युदाहरणे च यदभिन्नार्थकमिव भासमानं कालगलेत्येतत् न तत् भिन्नरूपं पदं गलान्तस्यापदत्वात्। कालग- लदिति तु यत्पदं न तत् शितिकण्ठपदेनाभिन्नाभिधेयमिवोन्भासि। किश्चातका- रान्तः कालगलैकदेशः न कश्चनार्थमभिधत्त इत्यभिन्नाभिधेयत्वभ्रम एव कुतः। इत्येवंरुपाश्च शङ्कास्समुद्भाव्य तत्तद्वयाख्यात्रभिमतिमनुरुध्य लक्षणं परिष्क- रोति न पतीहारेन्दुराज इव जोषमविचारितरमणीयं कञ्चनार्थमनुरुन्धे। (२) यत्र चोन्भटोदाहरणानि नातीव स्पष्टानि तदीय ललवक्ष णा ना मे व विरुद्धानि वा तादृशेष्वपि स्थलेषु स्पष्टतमानामविरुद्धलक्षणानां वोदाहरणानां प्रदर्शनेन ग्रन्थस्यासाङ्गत्यमुद्भाव्य निराकरोति विद्ृतिकारः। रूपकचतुर्थपभेदस्य 'पररूपेण रूपणात्' इति तल्लक्षणोदाहरणस्य च

स्येव तस्य स्वरूपं लक्षणस्यान्वयान्तरकरणेन परिष्कृत्य (पु.१०-११)सपष्ट- तमं "मेरूरुकेसरमुदारे"ति पद्यमपि श्लिष्टपरम्परितरूपकोदाहरणं प्रदर्शयति। (३) एवं दीपकोदाहरणान्युद्धटोपात्तानि तल्लक्षणस्यैव विरुद्धानि । अर्थावसेये उपमानोपमेयभावे प्रकृतापकृतगामिधर्मस्यादावन्तमध्ययोर्वा निर्दे- शपरं हि दीपकाळक्कतं काव्यम्। "सञ्जहार शरत्काळः" इत्यादयुदाहरणत्रय्या हि त्रयोऽपि धर्माः मकृतमात्रगामिनो भवन्ति तुल्ययोगितावदलङ्करणक्षमा इति न्यूनतामुद्धाव्योदाहरणान्तराण्येव स्वमनीषिकाकल्पितानि प्ददाति 'रेहइ मिहिरेण इत्येवमादीनि (पु.१२)। शरद्वर्णने मस्तुते कदम्बकुसुमशोभाया।

२५

परेयोवियोगिसुखसम्पदा च संहरणं, विदेशवसतियातपतिका जनदर्शनशरर्दा प्रवासिदु:खपदत्वं, कान्ताननेन्दोरिन्दोश्वानन्दकरत्वमित्येते धर्माः कीर्त्यमानाः परकृता एवेति न ते धर्माः प्रकृतापकृतगामिनो दीपयन्तीति पश्यन्विवृतिकारः सावष्टम्भमुद्गटोक्तान्युदाहरणानि निराकृत्योदाहरणान्तराणि तुल्ययोगिता- नाक्रान्तानि निरूपयामास। (४) एवमाक्षेपालङ्कारोदाहरणमत्यन्तायुक्तमेव विलोकयन्महता प्रबन्धेनानुपपत्ति प्रतिपादयैवंविधानां दोषाणामुद्भटग्रन्थे बहुलं संभवं सूक्ष्मदृष्टिभिश्व न सतृणाभ्यवहारिभिरत्र भाव्यमिति च साकूतं निर्दिशति'। (पु.२२-२३)। वक्ष्यमाणविषयस्य ह्याक्षेपस्य 'अहो स्मरस्य माहात्म्यम्' इत्यु- दाहरणमुद्भटोपक्षिप्तम्। तत्र च विवृतिकार उक्तविषयतामेव पश्यति, 'न ि सामान्यविशेषाभ्यां यदुक्तं तदप्यनुक्तं भवती'ति कथयन्। स्मरमाहात्म्यं च प्रकृतं लोकातिक्रान्तगोचरत्वेन वर्ण्यमानमतिशयेक्तिच्छायामावहति। उक्त- विषयश्चाक्षेपस्सक्कीर्यते तयेति तयोः संकरकृतां चारुतामेव तत्रोदाहरणे पश्यति। द्वितीयोदाहरणे च "क वा कामविकल्पानामन्तः काळस्य चेक्षितः" इत्यत्र सामान्यत उपक्रान्तस्य चित्रत्वस्य प्रतिषेध: क वेत्यनेन न क्रियते किंतु काम- विकल्पानां कालस्य चान्तेक्षितत्वं प्रतिषिध्यत इति कथमाक्षेपतेति पृच्छति। चित्रत्वाक्षेपपर्यवसानाच्चाक्षेपत्वं यदीष्यते रुपकादिष्वपि पर्यवसानगतिमाश्रि- त्योपमा व्यपदिश्येतेत्यादिना च तदप्युदाहरणमसङ्गतं वर्णयनुदाहरणान्तरा- ण्येव प्रदशयति 'सुहअ विलम्बसु' इत्यादीनि।

"तथा कामोऽस्य ववृधे यथा हिमगिरेः सुताम् । सङ्गहीतुं पववृते हठेनापास्य सत्पथम्" । इति पद्यमुद्भटः। अत्र चात्मनोरडर्थे तपस्यन्त्याः कन्याया हिमगिरितनयाया हठसङ्गहणे शङ्करस्य प्रवर्तनन्नानौचित्यं शास्त्रविरोधं वैकान्ततोऽनुरुन्ध इति तदुदाहरणत्वं नानुमन्यते वृत्तिकार: (पु-३५)। स चानुरक्तायाः कन्यायाः पित्राद्नुमति विनाऽपि सङ्गहणस्य गान्धर्वादौ विवाहे दृष्टस्यौचित्यं शास्त्रसम्मति च स्मार- यन्नुद्धटं निग्रहीतुमिव "यदा च हठसग्रहः शास्त्रविरुद्धो रागकारणकस्तदोर्ज- स्विते"ति साकूतं व्यञ्जयति। एवं च परपरिग्रहेषु रागतः प्रवृत्तिवर्णनमस्या- लङ्कारस्य मुख्यमुदाहरणं भवेदिति मन्यत इव। १. तदेवमन्यत्रापि संभवी विचारः प्रकृतक्षतिमादधातीति नास्माभिर्दर्शितः

२६

(६) तथा छ्िष्टालङ्कारोदाहरणे चानन्ता अनुपपत्तीरुद्राव्योग्ट निगृह्लाति (पु. ३९-४०)। 'स्वयं च पल्लवाताम्रेति च यदुदाहरणं तच्छ्रे- षोपमयोस्सङ्करस्योपमायाः केवलाया वोदाहरणीभवितुं युज्यते न श्लेषस्यैव। रुद्रटोक्तिमनुरुध्य "सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति सुधांशुबिंबमिव" इत्यादा-

नान्यत्र लब्धप्रतिष्ठः श्रेषःउपमापतिभामेवापादयन स्वयमेव स्थानं भजते। श्लेषस्य चालक्कारान्तरव्याव्तकत्वेऽभयुपगम्यमाने कथमुद्भटेनैव चतुर्थरूपक- क्लेषव्यतिरेकौ श्िलष्टैकजीवितौ रूपकव्यतिरेकपभेदेष्वन्तर्भावितौ। न तु रूपक- व्यतिरेकभावात्मच्यावितौ। अतः पूर्वग्रन्थविरोधोपि भवत्युद्धटस्य। यद्गतश्न वैचित्र्यं तस्यालक्कार इति नयेनोद्टोक्तमुभयविधमपि श्लिष्टं शब्दैकसमा- श्रितवैचित्र्यचमत्कारीति सभङ्गाभङ्गत्वेन शब्दालङ्गारतामेवाहति नार्था- लङ्कारताम्। एवं रूपकविरोधावपि शब्दवैचित्र्यैकसमधिगतजीवितौ शब्दा- लक्कारतान्नातिवर्तेत इतीमे शब्दवैचित्र्यमूलाळङ्काराः शब्दालङ्कारा उभया- लक्कारा वा भवितुमर्हन्ति नार्थैकालक्वारा इति सुधीभिर्निरसूयं विचारयि- तव्यमित्युद्धटमदयमुपालभते । (७) उद्भटोपज्ञेष्व लक्कारेषु दृष्ट ि्िंक्ष- नुद्टः उपमापतिवस्तूपमातो व्यादटत्तस्वरूपतां सम्पादयितुं "यथेवादिपदैः शून्यं" इति विशिंषन् प्रतिवस्तूपमासमाक्रान्तमेव पद्यमुदाहरतीति तन्निष्कास्य विदृतिकारो रुद्रटोक्तिमुदाहरति "त्वयि दृष्ट एव तस्या" इत्यादिम् (पु.५२)। "किं वात्र बहुनोक्तेन व्रज भर्तारमापुहि। उदन्वन्तमनासाद्य महानद्यः किमासते ।" इति चोन्भटोदाहरणे प्रतिवस्तूपमायामिव वाचकभेदेनैक एव साधा- रणो धर्मः प्रान्यासादनशब्दाभ्यामुपमानोपमेययोरुभयोरपि निगदो गदितः । रुद्रटोदाहरणे च निर्वाणविकासी भिन्नावेव धर्माविति न प्रति- वस्तूपमा पदं भजते। एतादृशेषु चोद्धटस्यानुपपन्नार्थकथनपरेषु प्रकरणेषु विस्तरेण व्याकुर्वन्नपि पतीहारेन्दुराजः मूलकार इति समादरेण वा माची- नानां पन्था न परिभावयितव्य इति बुद्धया वा सर्वथा जोषंभावमेव समा- द्रियमाणः स्वव्याख्यावैखरी च प्स्तुतार्थेभ्योऽन्यत्रैव विशेषयन यथाश्रुते- भ्योऽर्थेभ्यः पदात्पदमपि न प्रचलतीति विद्ृतिमिमां विभावयतां न भवेदन्तर्हितम्।

२७

प्रतीहारेन्दुराजप्रतिक्षेपः ।

उद्धटग्रन्थव्याख्यानाय प्रृत्तश्ायं विद्ृतिकारः न केवळं तदुक्तार्था- नेव निर्विशङ्कविमर्शनशैल्या विभाव्य गुणदोषान परामृशति। किं तु तदीय- विवरणकारानपि स्थूलदष्टया व्याकुर्वतो नोदास्ते विवेचयितुम्। प्तीहारेन्दु- राजस्य लघुदृत्तिमिवान्या अपि व्याख्या उद्धटालङ्कारविवरणपराः कचि- द्विचार्य निरस्यन्विव्वतिकारः सत्यमभिव्यञ्जयति व्याख्यान्तराणामपि सद्ावं यद्यपि भूयसा पतीहारेन्दुराजप्रतिपादितानेवार्थानिराकरोति। इमानि च प्रतीहारेन्दुराजोक्तार्थनिरसनानि न केवलमस्य विद्ृतिकारस्य नव्यालङ्गा-

कल्पितक्विष्टविवरणविस्फूर्जितान्यपीति वक्ष्यमाणदूषणनिदर्शनेभ्यः स्फुटं निरूपयितुं पार्यते। (१) पुनरुक्तवदाभासः । एतस्य च लक्षणवचनं प्रतीहारेन्दुराजो विगृह्लाति "अभिन्नं वस्तु यस्मिन्ुद्धासते तदभिन्नवस्तु। भिन्नं रूपं ययोस्ते भिन्नरूपे। अभिन्नवस्त्व- वोद्धासेते भिन्नरूपे पदे यस्मिस्तत्" इति। इदश्व विग्रहवाक्यप्रदर्शनमनु- पपन्नमिति विद्ृतिकारः निरस्थति। अभिन्नवस्त्वितीदं पदं यदि भिन्नरूपे इति द्विवचनान्तस्य विशेषणं तदा प्रथमबहुव्रीहौ अन्यपदार्थः कथमेकवच- नान्तेन यस्मिन्निति शब्देनोपात्तः इति मन्वान इव तदेव परिष्कृत्यानुवदति विद्ृतिकारः "अभिन्नं वस्तु वाच्यं ययोस्ते अभिन्नवस्तुनी। ते इव भासेते भिन्नरूपे पदे यत्रेति केचिदि"सन्तेन (पु. २)। अनूद्य चैवं मतीहारेन्दुराज- सम्मतार्थ लक्षणमव्यास्या दूषयति। यद्येवं पददयस्यव लक्षणे पवेशस्तर्हि "तनुवपुरि"ति पुनरुक्त्तवदाभासालक्कतकाव्ये बहूनां पदानां तथाविधतया लक्षणमव्याप्तमथवा बहवः पुनरुक्तवदाभासांशास्तत्र ज्ञेया भवेयुरिति तन्मतं निरस्य प्रकारान्तरेण लक्षणं परिष्करोति । तथा तदुदाहरणेऽपि "ततः प्रभृती"ति पद्ये "तदा प्रभृती"ति पठन् प्रतीहारेन्दुराजः सतीवियोगादारभ्येति व्याचष्टे। इदश्र सर्वथाऽनुपपत्रम्। अयश्च श्लोकः उद्धटकृतकुमारसम्भवकाव्या- न्तर्गतः। तत्रैव शङ्गरेण कामे दग्धे गौर्याश्च निर्विद्य पितृगृहं गतायां शिष्टकथा- भागस्य वर्णनपरे ग्रन्थभागे प्रथमस्थानमौचित्याद्भजते। पूर्वटृत्तसापेक्षश्र ततः Library Sri Pratap College, Srinagar,

२८

शब्दोऽर्थात्पूर्ववृत्तं कामदहनरूपार्थमेवापेक्षेत। न तु चिरनिर्द्ृत्तं सतीवियोगम्। अमुश्चार्थ ग्रन्थकार एव शङ्करमुखेनोत्तरत्र- "चण्डालकल्पे कन्दर्प प्रुष्टा मय तिरोहिते। सञ्जातातुलनैराश्या किं सा शोकान्मृता भवेत् ।।" इति कन्दर्पदाहोत्तरतिरोधानरूपपूर्वकथाभागं वक्ष्यति। एवं मन्वान: विद्ृतिकारः "ततः कामदहनादारभ्ये"ति कुमारसम्भवकाव्यस्थपूर्वकथाभागे- नामुं श्रोकं सङ्गमयन् प्रतीहारेन्दुराजं शिक्षयतीव (पु.३)। अतएव "स देवो दिवसान्निन्ये" इति च दिवसग्रहणेन कामदहनोत्तरं कतिपयदिवसानन्तरं शरदि समुपक्रान्तायां कालगलत्सतीशोकानलव्यथस्य हरस्य गौरीस्परणानु- रामयोवर्णनमुच्यमानसुपपद्यते। तथा निस्सङ्गपदश्च पूर्व परिचर्यार्थमागताया उमायास्सङ्गं च तदा निदृत्तं द्योतयति ॥ (२) लाटानुप्रासः । अत्रापि मतीहारेन्दुराजव्याख्यामनुत्थितिपराहतामेव विवृतिकारः प्रद- शयति। "शब्दानां वा पदानां वा" इति लक्षणवाक्यं शब्दपुनरुक्तिपदपुनरु- क्तिशब्दपदपुनरुक्तिरूपभेदत्रयपरं स्वयं कल्पयित्वा पदशब्दौ च स्वतन्त्रपर- तन्त्रत्वेन परिभाष्य तयोश्च प्रत्येकं भेदद्रयमिति पश्चपभेदानुद्भटलक्षितक्ममु- लङ्गघ व्युत्क्रमेणोदाहरन्पतीहारेन्दुराजः वृथा सुगमेऽप्यर्थे क्विश्यतीति द्योत- यन्नक्लेशं व्याकुर्वन प्रतिक्षिपति तन्मतम् विद्ृतिकारः। अत्र च शब्दपदयोः पुन- रुक्तिपभेदकल्पनमेव लक्षणोदाहरणविरुद्धमनुपपन्नश्च ।'पद्मिनीः प्मिनी गाढे'त्युदाहरणे पध्मिनीशब्दस्यैव पुनरुक्तिदर्शनात्। न हि तत्र पद्मिनीरिति पदस्य पुनरुक्ति:। मूलोदाहरणकमश्च दृथोल्लद्ख्यते। वाशव्दस्य च लक्षणान्त- रगनस्य तृतीयमभेदे मूलतो हानिरित्यादिबह्वसंबद्धकल्पनाः प्रतिक्षिपन्विवृति- कारः व्याकरोति "तस्मादित्थमेतत्। शब्दानां पदानां वेति द्वौ भेदौ।" इत्यादिना "पश्त विभेदा: क्रमेणोक्ताः" इत्यन्तेन ग्रन्थेन (पु. ६)। (३) रूपकम् । अस्य च "श्रुत्या सम्बन्धविरहात्" इत्यादि लक्षणं, "श्रतिर्निरन्तरार्थ- निष्ठः शब्दव्यापारः।तयाऽनुपपद्यमानपदान्तरसंबन्धं सत्पदान्तर" इत्यादिना व्याकुर्वतः प्रतीह्ारेन्दुराजस्यानवधानं "पदस्य श्रौतेनार्थेन श्त्या संबन्धो

२९

भवत्येवेति तदभावो न व्याखव्येय" इति कथनेन द्योतयन् वित्ृितिकारः "श्रुति- प्रतिपादितोऽर्य इह उपचाराच्छ्रुतिः"(पु. ७) इति व्याख्यया श्रुतिपदं श्रौता- र्थपरमिति परिष्कृत्यासङ्गतिं वाशयति । एवमेतदुदाहरणे "ज्योत्स्नाम्बु- ने"ति पद्येऽपि 'असिच्यते'ति क्रियोपादानसामर्थ्यात् सेकसाधनीभूतस्याम्बुन उपमानभूतस्यापि प्राधान्यमुपमेयस्य चापाधान्यं रुद्रटोक्तितो यथाश्रुतग- त्याऽवगत्य समासोक्तरूपकतां च सम्भाव्य समुद्भाविताशक्कानिराकरणे रभ- समवृत्या क्रिश्यन्तं, एकत्र इ्लोके अवस्थाद्वयस्य रूपकातिशयोक्तिछायारूपा- लङ्कारद्यस्य च कल्पनाविकल्पेषु विमुग्धं परतीहारेन्दुराजं हस्तावलम्बदाने- नोत्थापयन्निव विवृतिकारोडक्लेशमेव 'असिच्यतेत्यनेन व्याप्तिर्लक्ष्यत इति यथोक्तमेव साधु' (पु. ९) इति कथनेन शङ्कां परिजहार। रुद्रटवचनस्य च शाब्दपक्मानुसारिताकथनेन गत्यन्तरं निरुप्य प्रतीहारेन्दुराजस्याव-

सक्करळक्षणाक्रान्ततापदर्शनेन रूपकोदाहरणीभाव एवानुपपत्ति प्रदर्श्य निराचकार। एवं "पररूपेण रूपणात्" इति चतुर्थरूपकमभेदलक्षणं 'परस्यार्थान्तरस्य यद्रूरपं कारककदंबकं तेन रूपणात्'इति व्याकुर्वन्तं मतीहारेन्दुराजमसम्बद्धार्थकथनव्यापृतं मन्वानो विवृतिकारः समञ्जसं व्याख्यान्तरं लक्षणस्य कथयन् तव्याख्यां निराकरोति। 'परेणार्थान्तरेण यो रूपो रूपणमर्थात्मकृतस्यार्थस्य तेन निमित्तेन यद्रूपणं तस्मात' (पु. १०) इति च व्याकुर्वन्नुपार्जनभूषणयो रूपणाधीनरूपणमासारधारा- विशिखादीनामुपपद्यमानं पश्यति। (४) दीपकम् । दीपकलक्षणे चान्तर्गतोपमाः इति पदं निविष्टम्। तच् विगृह्णन् पमानोपमेयभावो येषां तथाविधानां धर्माणाम्' इति हि तस्य विवरणम्। अत्र च धर्माणासुपमानोपमेयभावोऽन्तर्गत इति चार्थः फळति। न हि संहर- णादीनां धर्माणा मौपम्यमर्थसामर्थ्याक्षिप्तम्। किन्तु कुसुमशोभासुखसम्पदो- स्तत्। तयोश्च साधारणो धर्मः संहरणमेकत्र निर्दिश्यमानमुभयं दीप- यतीतीदमेवाभिमतमनवहिततया येषां धर्माणामौपम्यमन्तर्गतमिति विगृह्ाति। अमुञ्च प्रमादं विवृतिकारोऽननुवादमेव व्याख्यान्तरपदर्शनेन

३०

सूचयति 'सामर्थ्यावसेय उपमानोपमेयभावो येषु सत्सु तादृशाः' (पु. ११) इति। येषु धर्मेषु आदावन्ते वा सत्सु सामर्थ्यादौपम्यमवसीयते ते तादशा धर्मा इति तु विवरणमनवद्यम्। एवमेव 'प्राधान्येतरयोगिनः' इति च लक्ष- णान्तर्गतं विशेषणान्तरं 'अयमत्रानुवाद: प्ाप्तार्थत्वात्' इति कथनेन निर- र्थकं मन्यते पतीहारेन्दुराजः। स्फुटेऽपि तस्य विशेषणस्य फलवच्वे इदमेतस्य विवरणं स्थूळविलोकनापतितमिति विवृतिकारः तुल्ययोगिताव्यावृत्ति तद्वि- शेषणफलं पदर्शयति। 'प्राधान्येतरयोगिन इति विस्पष्टार्थम्। उपमेयं हि पधा- नमुपमानं त्वितरत्। इति व्याख्यानमसत्' इत्यादिना ग्रन्थेन (पु. ११)। (५) उपमा। "यच्चेतोहारि साधर्म्यमुपमानोपमेययोः । मिथोऽविभिन्नकालादिशब्दयोरुपमा तु तत ।।" इत्यत्र चोपमालक्षणे चेतोहारिपदं स्पष्टार्थमलङ्काराधिकारादेव चेतो- हारित्वस्यार्थसिद्धत्वात इत्यभिसन्दधानो वामनमपि प्रमाणयन्प्रतीहारे- न्दुराजो व्याख्याति ।'तेनालङ्कारत्वादेवोपमायाश्चतोहरित्वं लब्धम्। अतश्रतोहारीत्यनुवाद: पाप्तार्थत्वात्' इति ग्रन्थेन। इमां च व्याख्याम- सहमानो विद्ृतिकारः सफलयति चेतोहारिपदम्। स तु पश्यत्यष्टविधदुष्टो- पमाव्यावृत्ति फळं तत्पदस्य। अलक्कारपस्तावाच्च सच्चममेयत्वादिनाऽपि संभाव्यमानं साधम्यमेव व्यावर्त्येत न तु 'सलाञ्छनेन्दुबिम्बाभं मुखं भाति मृगीदृशः' इत्यादीनाम्। साधर्म्यमात्रस्य चोपमालक्षणत्वे उक्तोदाहरणेऽपि मुखेंद्ोः साधर्म्य वर्ण्यत इत्युपमात्ववारणाय चेतोहारिपदम् इति हि तदाशयः।

पयुज्यते इति विस्पष्टार्थम्" (पु. १४) इति ग्रन्थेन मतिपाद्य पतीहारे- न्दुयजं प्रतिक्षिपति। एवं 'मिथो विभिन्नकालादिशब्दयोः' इति च भागं विव्ृण्वन् पतीहारेन्दुराजः नूतनां काश्चन प्रक्रियां पदर्शयति महता क्लेशेन। तदीय-

ययोश्चेतोहारि साधर्म्यमुपमा इति। एतेनानन्वयव्याद्टत्ति: भवेद। एत- दर्थ च "चतुष्टयी शब्दानां प्वृत्तिः" इति जात्यादीनां चतुर्णामेव प्रवृत्ति- निमिचत्वे महाभाष्यकारमारभ्य मसिद्धेऽपि कालदिगादीनां प्व्टत्तिनिमित्तत्वं

३१

केपुचिच्छब्देषु नूतनमत्रोपक्षिप्यते। पथमपव्ृत्तिनिमित्तत्वेन प्रसिद्धां जातिं पुरस्कृत्य 'विभिन्नजात्यादिशब्दयोः' इति वक्तव्येऽपसिद्धस्य कालादेस्तत्वं चोद्धटसम्मतमित्युत्मेक्ष्यते। निरर्थक्च मिथः पदमित्यादीनि बहूनि क्लि- ष्टानि कल्पयन्तं प्रतीहारेन्दुराजं वारयन्नकारमश्लेषेणार्थान्तरं बहुफलं प्रदर्शयति विद्ृतिकारः "मिथः अन्योन्यगतत्वेन वर्तमानोऽर्थात्साधारणः अविभिन्नकालादिः शब्दो ययोरित्यकारपश्लेषः । न तु भिन्नमटृत्तिनिमित्त- योरिति व्याख्येयम्" (पु. १४) इत्यादिना ग्रन्थेन । पयोजनञ्चास्य विशेषणस्य कालभेदादिना साधारणधर्मो यत्र भिद्यते राम इव भाति राजे- त्यादौ तत्रोपमात्ववारणं प्रदर्शयति। वस्तुतस्तु भामहलक्षणे 'विरुद्धेनोप- मानेन देशकालक्रियादिभिः।' (२-३०) इसत्र निर्दिष्टं देशकालक्रियाविरो- धमनुकर्तु प्रटत्तस्योद्भटस्यैवं वचनमिति स एवास्यार्थ इत्येव युक्ततरम् । किं चात्रैवार्थ्याः पूर्णाया उपमायाः उदाहरणे प्रबोधाद्धवलमिति पद्ये पूर्णेन्दुबिबस्य केवळस्य किअ्ल्कालीनषढदकुसुदकाननोपमानभावं वर्णयन् धर्मन्यूनत्वेन सम्भवन्तमुपमादोषं विस्मरन्नेव लघुदृटत्तिकारो व्याख्याति। इमां च न्यूनतां परिजिहीर्पत्निव विद्ृतिकारः शशाङ्कविम्वम्तिममिति पठनुपमानो- पमेययोर्धर्मन्यूनतां निराकुर्वन्नुपमादोषं वार्यति (प. १६)। लसोपमायां च साधारणधर्मलुप्तायाः वाक्यसमासगम्यायाः इदमेवोदाहरणमसितोदरत्व- रूपधर्मलुत्तं विवक्षन् पाठभेदप्रदर्शनेन पुनरपि धर्मन्यूनताख्योपमादोषं न स्मृतिपथे समारोपयति प्तीहारेन्दुराजः । विद्ृतिकारस्तु तामिमां पतीहारेन्दु- राजव्याख्यामनूद्य 'इति न युक्तं व्याख्यानमसितोदरोत्पळविवक्षायां तु धर्मन्यूनत्वे दुष्टैवैयं स्यात्। तस्मान्नेत्रैरिवेत्यायुदाहरणम्।,' पु. १७) इति कथयन्नुदाहरणान्तरमेव ददाति। एवं द्वयलोपे समासगम्याया उदाहरणद्वयमुपात्तमुद्धटेनैवेति सम्भाव्यो- दाहरणद्वयस्य त्रिदशाधीशशार्दूल-नीलोत्पलदलेक्षणाख्यस्य प्रयोजनं गवेषयन् बहुव्रीहितत्पुरुषत्वकृतभेददर्शनमेव फळं निर्दिश्य सन्तुष्यति मतीहारेन्दुराजः। विद्ृतिकार इदमनुपपन्नं विलोकयन्नेकं संदेहसंकराक्रान्तं निष्कास्यापरमेव त्रिदशाधीशशार्दूळ इत्यंशमुदाहृस निरस्यति प्तीहारेन्दुराजम् 'कचिदुपमान- मुत्तरपदम्'इत्यादिना ग्रन्थेन (पु. १७)। त्रितयलोपे समासगम्यामुदाहरन् 'तां शशिच्छायवदनाम्' इसत्रोपमेयलोपं मन्वानं प्रतीहारेन्दुराजं "सप्तम्यु-

३२ पमानपूर्वपदस्थ बहुब्रीहिरुत्तरपदलोपश्चे"ति वार्तिकपर्यालोचनेनोपमान- वाचकपूर्वेपदान्तर्गतच्छायापदस्योत्तरपदस्य लोपमभिसन्दधानः किमुपमेय- स्याथवोपमानस्य लोपोऽभिसंहित इति पृच्छन् प्रतीहारेन्दुराजविवरणं सुधी- भिरेव परीक्ष्यमिति सोपहासं परित्यजति विद्ृतिकार: (पु. १७)। एवं आयःशूलिक इति च त्रितयलोपे उदाहरणं स्वयमुद्धाव्यातिशयो- क्तिसम्भवेनोपमात्वाक्षेपश्च सम्भाव्य शशिच्छायवदनामितिवदिति दृष्टान्तेन केवलं तमाक्षेपं समाघत्ते पतीहारेन्दुराजः। विद्ृतिकारस्तु नेमं पक्षमनुगृह्लाति। परन्त्वतिशयोक्तिमेवात्र पश्यत्नसौ पतीहारेन्दुराजमनूद्य दूषयति (पु. १९)। (६) प्रेयस्वत्। अयश्च पेयोऽलङ्कारोऽलक्षणं भामहेनास्फुटलक्षणं दण्डिना च निर्दिष्टो- डपि स्फुटपरिष्कृत लक्षणमुद्भटेनैव निरुप्यते। तयोश्च भामहदण्डिनोरुदाहरण- पद्यैः देवगुरुनृपापत्यादिविषया या प्रीतिः भावशब्दाभिधेया तद्वर्णन- मेवालङ्कारतया प्रतीयते। उद्भटस्त्वेतवताऽपरितृप्यंस्तावतिक्रम्य 'रत्या- दिकानां भावानामनुभावादिसूचनैः' इत्यादिना लक्षणेनान्येषामपि रत्यति- रिक्तानां व्यभिचारिसात्विकभावानां सूचनेनाप्यलङ्कारं मन्यते। क एते भावा आदिशब्देन संग्रृहीताः इति च विछण्वन् पतीहारेन्दुराजः भावतया नाट्यशास्त्रनिर्दिष्टन् स्थायिभावानप्यन्तर्भाव्य पञ्चाशद्भावाः अनुभावादिभि: सूचिताः यत्र काव्ये तत्र पेयस्वद्द्वतीति वर्णयति। एतेषामेव स्थायिभावाना विभावानुभावादिभिरुन्मीलितानां वर्णनाच्च रसवदलङ्कारं निरूपयिष्यति। विद्ृतिकारस्तु स्थायिभावनां वर्णनस्य रसात्मतापादनं विनाऽसम्भवाद्रसवद- लक्कारविषयतां तेषां व्यवस्थाप्य प्रीत्यात्मिकाया: रतेः व्यभिचारिसात्विकभा- वयोश्च सूचनपरस्य काव्यस्यैव पेयस्वत्वं रसवव्यतिरिक्तत्वं च व्यवस्थापयन् स्थायिभावानामादिपदाग्राह्यतां वर्णयन् पतीहारेन्दुराजं प्रतिक्षिपति 'पञ्चाश- द्भावसूचनमिति व्याख्यानं न युक्तम्। हासादीनां भावानां हास्यादीनां च रसानां भेदस्यासिद्धत्वात् ।' (पु. ३३ ) इति ग्रन्थेन । दण्डी च 'रतिः श्ृङ्गारतां गता।' 'क्रोधो रौद्रात्मतां गतः' (२-२८१-२८३) इत्यादिना स्थायिभावानां रसात्मतया परिणतानां वर्णनस्य रसवदलङ्कारत्वमुदाहरण- मुखेन निरूपयन् प्रेयोडलङ्गारे प्रीतिरूपाया रतेरिव भावान्तराणामपि विष- यतां व्यञ्जयति न रतिहासादीनां स्थायिभावानाम्। एवं स्थिते स्थायि- भावानां रसवत्तयाऽलङ्गवेतां मेयोलङ्कारभावकथनं मतीहारेन्दुराजस्य सर्वथाऽनुपपन्नमिति विद्ठतिकारो निरस्यति।

३३

(७) सङ्करः। तृतीयसङ्करपकारं विवृण्वंश्च लघुवृत्तिकार: स्वरसपतीतमर्थ परित्यज्य स्वमनीषितमर्थ कश्चिदुद्भटग्रन्थे समारोपयतीति विद्ृतिकारो निगृह्लाति। "शब्दार्थवर्त्यलङ्कारा वाक्य एक्त्र भासिनः । सङ्करो वैकवाक्यांशमवेशाद्वाऽभिधीयते ।।' (५-२२) इत्यत्र च लक्षणे एकस्मिन् वाक्ये वाक्यांशे वा प्रतिभासमानाः शब्दा- र्थवर्त्यलक्काराः सङ्करतां माप्ुवन्तीति स्वरसतः प्रतीयमानेऽप्यर्थे 'शब्दार्थ- वर्त्यलङ्कारा' इत्यमुमंशमेकवाक्यभासिनः इत्यत्रैव सम्बध्य वाक्यैकदेशपविष्टा श्चालङ्काराः शव्दमात्रवृत्तयोऽर्थमाऋत्तयोऽषि भवन्तीति पतीहारेन्दुराजो निरूपयनुदाहरणेऽषि स्वोत्प्रेक्षितमेव श्लेपोपमाख्यार्थालङ्कारयोः साङ्कर्य प्रतिपादयति। अर्थालङ्कारद्यसाङ्कर्यस्य च चतुर्थसङ्करे संसृष्टौ वा वक्ष्यमाण- यामन्तर्भाव सम्भवमुभयत्रान्वययोग्यस्यैकवाक्योपात्तस्य च प्रधानस्य 'शब्दा- र्थवर्त्यलङ्कारा' इत्यस्य विच्छिदैकदेशमात्रान्वयकथनक्लेशश्र् न पश्पति । अमुमेवार्थ विद्ृतिकारः 'यच्वेकवाक्यांशेसादि नार्डर्थालङ्कारसङ्करो व्याख्यातस्तदसत्। चतुर्थे सङ्करे संसष्टौ वा तस्यान्तर्भावात्। (पु. ४७) इति ग्रन्थेनानूद्य निशकरोति। तथा "सच्छायवर्णिका चारुकणिका अम्भो- जिनीव " इत्युदाहरणे चोपमापतिभोत्पत्तिहेतुभूतार्थश्लेषस्योपमायाश्च सा- ङकर्य कथयन् लघुवृत्तिकारः "पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिता मभातसंध्येव" मात्मना चानुमतं विस्मरतीव। शब्दसाम्यकृतश्चौपम्यमुदाहरणदवयेऽपि स्फुट- मिति भवतीदं शलेषमात्रमुद्धटस्य मते नोपमा। अमुं च पूर्वोत्तरविरुद्धकथनं विद्ृतिकार: प्रकाशयति 'उदाहरणे च श्लेषोपमयोः यत्साङ्गर्य व्याख्यातं तदप्युपेक्ष्यम्। श्लेपस्य निर्विषयतापत्तेः। येन ध्वस्तमनोभवेनेसस्योदाहरण- मितिचेदनुद्भटं चेदम्।" (पु. ४७) इत्यन्तेन ग्रन्थेन। (८) काव्यलिङ्गम्। 'छायेयं तव शेषाङ्गकान्तेः किश्चिदतुज्वला । विभूषाघटनोद्देशान्दर्शयन्ती दुनोति माम् ॥' इति काव्यलिङ्गोदाहरणं च विद्ृण्वन् लघुद्ृत्तिकारो विशेषतोऽनवधान- पराहत इति स्फुट प्रतिभाति। तव शेषाङ्गकान्तेः सकाशात किंचिदनुज्ज्वला इयं छाया भूषणोचितमदेशान् दर्शयन्ती मां दुनोतीति सामान्यदृष्टीनामपि

३४

प्रतिभायादयमर्थः। प्रतीहारेन्दुराजस्तु कान्तोरति पद षष्ठचन्तं परिगृह्न् तस्या अनुज्ज्वला छाया लिङ्गभूता अनुमापयताति कल्पयित्वा स्कन्धादीना- मनुज्ज्वला छाया आभरणशून्यकण्ठादीनामाभरणसम्बन्धमतीतमनुमाप- यतीति क्लिष्टसम्बन्धं कश्चनार्थं प्रतिपादयितुमीहमानस्सुतरां प्रमाद्यति । विदृतिकारस्तु अङ्गानामाभरणोचितानामाभरणशून्यत्व्रे कान्तिरनुज्ज्वला भवेत्। अनुपयुक्ताभरणानाश्च स्कन्धादीनामङ्गानां सर्वदा हृद्तैवेति कथं तस्याश्छायाया अनुज्ज्वलता कथ्येत । कि च इयमिति प्रत्यक्षत आभर- णशून्यानुज्ज्वलकण्ठशोभा निर्दिश्यते। कण्ठगता चानुज्वला शोभा कण्ठ एव भूषणसम्बन्धमतीतं स्मारयन्ती दुनोतीति कथनश्च युज्यते। न स्कन्धगतानु- ज््वलशोभा विभिन्नाधिकरणकण्ठगताभरणसम्बन्धं स्मारयेत इति च मन्वान: मतीहारेन्दुराजं निरस्यति "आभरणन्यासास्पदकण्ठादिशेषाणामङ्गाना या कान्तिः तस्याइ्छाया इत्यसव्याख्यानम् " (पु. ५२) इत्यादिना ग्रन्थेन ।

नविलसितानां स्फुटं विवेचनं तेषां च निरसनपरिष्करणानि दृश्यमानानि पाधान्येन विद्ृतिकार एतयोः पमादपरिष्करणायैव पकृतग्रन्थं पारेभे इत्येव सम्भावनामुद्धावयन्ति। अतएव चैतस्या उद्धटालङ्कारविद्ठतिरित्यभिधाना- दुद्भटविवेक इति वोद्गटविचार इति वाऽभिधानमतितरामौचित्यमनुसर- तीति पूर्वोक्तोन्टपतीहारेन्दुराजयोः परामर्शाभ्यां स्पषट विभाव्यमानं, मन्ये वक्ष्यमाणजयरथानूदितोद्रटविवेकग्रन्थसंवादेन दार्ढ्य प्राप्तुयादिति। ४. विवृतिकारो राजानकतिलकः । -: 0 :- जयरथानुवादानां संवादा: पूर्वोक्तमबन्धेन चोन्भटपतीहारेन्दुराजयोर्विशेषतः, सामान्येन च व्याख्यानान्तराणामुद्भटविवृतिपराणां विवेचनमेव मुख्यतया पकृतव्याख्या- या विधित्सितमिति विस्पष्टमेव प्रतीयात्। उद्भटकाव्यालङ्कारसारसङ्गहस्य च विना पतीहारेन्दुराजस्य लघुवृत्ति नान्या काचिद्याख्या मतीहारेन्दु- राजात्पूर्वं पश्चाद्वा केनाऽपि प्रणीताऽद्य स्वरूपतः समुपलब्धा दृश्यते। परन्त्वेभिरत्र व्याख्यायामतितरां क्रियमाणैरुूद्रटविवेचनैः प्रकृतव्याख्या यद्यप्यनुल्लिखितप्रणेवृनामधेया सतं स्माशयसेव श्रुतपूर्वो काव्विव्याख्या सुद्भटविवेका ख्यामुद्गटविचाराख्यां वा राजानकति क प्रणी ताम् ।

३५

किमियं व्याख्या राजानकतिलकस्योद्टटविवेको भवेदित्यत्र कि- श्विद्विमृशामः। राजानकजयरथः खलु काशमीरकः स्वीयालङ्कारविमर्शिन्याम- लक्कारसर्वस्वव्याख्यायां द्विरुद्वटविवेकाख्यव्याख्यां राजानकतिलकमणीता स्परति त्रिश्च राजानकतिलकम्। यत्र च व्याख्यां स्मरति तत्रानुवदत्यपि तदी- यमाशयं तदीयाक्षरैः स्वीयशब्दैर्वा। काव्यालक्कारसारसङ्गहश्व प्रतीहारेन्दुरा- जस्य लघुवृन्या साकं सम्पादयन् बनहद्दीमहोदयः उद्धटालङ्कारव्याख्याना- न्तराणि विशेषतस्तदीयभूमिकायां परामृशन्नियं व्याख्या राजानकतिलकस्यो- द्वटविवेको नैव भवितुमर्हतीति प्रतिजानीते'। न च निरूपयति तत्र विशेषतः कारणानि। अथवा प्रान्तेषु सम्पादितेदंव्याखूयांशैस्स्वयमेव विमर्शकाः पश्य- न्त्विति मन्यत इव। पदे पदे चेदंव्याख्यात्रा क्रियमाणैश्चोद्गटविवेचनैः स्वतन्त्रगम्भीरैश्च विचारैः प्रलोभितोऽपि यदि कश्रिदुद्भटविवेक इतीमां व्याख्यां न प्रत्यभिजानी- यात् कथ वाडयं विमर्शक: नापराध्येदिति वक्तुं पार्यते। उद्भटप्रतीहारेन्दु राजयो र्विवेचनायैव पवृत्ताऽतएवोद्भटविवेकाभिधानस्य च सर्वात्मना भाजनमियमपि

यन्ती काचिदन्या व्याख्योपलप्स्यत इति का वा प्रत्याशा। किमु च तदा वक्तव्यं यदा राजानकजयरथानूदितोन्टविवेकग्रन्थाशय एव साक्षादस्यां व्याख्यायां सविस्तरं प्रतिपाद्ेत। आक्षेपालक्कारे चालङ्कारसर्वस्वं विवृण्वन विमर्शिनीकारः 'इह च शाब्दमेवैतदाक्षेपाङ्गम्। नार्थवशायातम्। तथात्वे हि रूपकादीनामप्युप- मात्वं स्यात्। तेषामप्यार्थस्य सादश्यस्या(स्य)भावात्। एतच्चोद्दटविचारे राजानकतिलकेनैव समपश्रमुक्तमिति न तथाऽस्माभिराविष्कृतम् ।' (पु. ११५) इति निर्दिशति। एतेन चासौ मन्यते योऽसौ निषेध उक्तस्य वक्ष्यमाणस्य वार्डर्यस्याक्षेपालक्कारेऽपेक्षितः स च शब्दोपात्त एवाक्षेपालद्कारं निर्वहति नार्थात्पतीयमानः। अर्थात्परतीयमानस्याप्यलङ्कारनिर्वाहकत्वे रूपकादावपि पर्यवसानगतोपमायां विश्रान्तेरुपमाव्यपदेशो भवेदिति । अयश्चाशयः राजानकतिलकेनोन्भविचारे सविस्तरमुक्ततया प्रति ज्ञायमानः पकृतव्याख्यायामाक्षपालक्कारपस्ताव एव सविस्तरं प्रतन्यमान उपलभ्यते। अत्र हि 'द्वितीयस्मिन्नपि इलोके कव वेत्यनेन न चित्रत्वमाक्षिप्यते । अपि त्वन्तेक्षितत्वम्। तच्चाक्षेपपर्यवसानमिति चेदनन्वयेऽप्याक्षेपपसक्ति: १. मुम्बई-संस्कृतग्रन्थावलिप्रकाशिता-भूमिका. पु. ३१.

३६

अपहुतिरूपकदीपकादावप्युपमापसङ्गशच' (पु. २२) इत्यादिना ग्रन्थेन । एतेन चाक्षेपो यत्र सर्वात्मना शाब्दः तत्रैव तस्यालक्कारत्वं पश्यति व्याख्या- कारः। अन्यथाऽपहुतिरूपकदीपकादावप्युपमात्वमापादयति। न चैतावता विश्राम्यति। किंतु यथाजयरथनिर्देशं विस्तारयसमुं विचारं महता प्रबन्धेन । अतएव जयरथोऽपि तिलकग्रन्थमेकदेशतोऽनुवदन् रूपकादावप्युपमात्वे स्यादिति सङ्गृह्यानूद्य विस्तरं तिलकग्रन्थादवगन्तव्यं निर्दिशति। स्फुट- तमे चास्मिन्ननुवादे प्रकृतव्याख्यायां स्वातन्त्र्येणोद्रटस्याक्षेपालङ्कारोदाहरण- प्रत्याख्यानपस्तावे संवदति कर्थं वा जयरथनिर्दिष्टराजानकतिलकोऽस्या: कर्ता न भवेत् न वेयं व्याख्योद्रटविचाराख्यां न प्राप्तुयात्?। द्वितीयश्चानुवाद: जयरथविमर्शिन्यां दृश्यमानस्सुतरां प्रकृतमर्थ द्रढयति। चिरेण विख्याततरः खल्वयं मतिभेद आलङ्गारिकाणां यस्तुल्येऽपि काव्यशोभातिशयाधायकत्वे सर्वेषामलङ्काराणां कश्चिदेवार्थस्यान्यः शब्दस्य इतर उभयोरलङ्गरणाय प्रभवतीति कल्पनं किंपयुक्तमित्यस्मिन्त्रिषये। केचन किल मन्यन्ते अन्वयव्यतिरेकावत्र हेतुम्। अन्ये चाश्रयाश्रयिभावम्। काव्य- प्रकाशप्रणता मम्मटः प्रथमस्य पक्षस्य हस्तावलम्बं ददाति। अलङ्कारसर्व- स्वकारश्र राजानकरुचकः आश्रयाश्रयिभावमेवालक्कारविभाजकघर्ममभि- मन्यते। निर्दिशति च स्वीयवादस्य मूळं चिरन्तनमतातुसरणं न काव्य- प्रकाशकारानुसरणम्। अयं हि तस्य ग्रन्थः 'लोकवदाश्रयाश्रयिभावश्च तत्तदलङ्गारनिबन्धनम्। अन्वयव्यतिरेकौ तु तत्कार्यत्वे प्रयोजकौ। न तद- लङ्गारत्वे। तदलङ्कारप्रयोजकत्वे तु श्रीतोपमादेरपि शब्दालाङ्करत्व- प्रसङ्गात्। तस्मादाश्रयाश्रयभावेनैव चिरन्तनमतानुसतिरिति भद्रम्' (पु. २०५ ) इति । अमुं च ग्रन्थभागं व्याकुर्वन् जयरथोऽस्मिन्विषये राजानकति- लकेनोद्रटविचेके बहु प्रपश्चितमिति पुनर्निर्दिशति । एवं हि तस्य ग्रन्थ: 'एतच्चोद्धटविवेके राजानकतिलकेन सपपञचमुक्तमिति ग्रन्थ- विस्तरभयान्नेहास्माभिः पपश्चितम्' इति । एतेन चाश्रयाश्रयिभाव- स्याळङ्कारविभाजकत्वं तिलकेनोद्रटविवेके सविस्तरन्निरूपितमिति स्फुट प्रतीयते। पकृते चोन्भटव्याख्याने यद्याश्रयाश्रयिभावस्यालङ्कारविभाज- कत्व सविस्तरं निरूप्यमाणमुपलभ्येत को वाडस्योद्रटविवेचनाय पटटत्तस्य ग्रन्थस्योन्भविवाभिधानं राजानकति लकपण्तता् ्या्ातुं प

३७

वेत्। द्विश्चामुमर्थमाश्रयाश्रयिभावस्यालङ्कारविभाजकत्वरूपं प्रकृतव्याख्यात्रा साभिनिवेशं व्यवस्थाप्यमानं पश्यामः । चतुर्थरूपकस्य श्िष्टशब्दसमधि- गतजीवितस्य मुख्यतः शब्दगतवैचित्र्यचमत्कारितया यदाश्रितं वैचित्र्यं तदलङ्कारतेति चात्मीयं मतमनुसृत्य शब्दालद्कारत्वमेवासौ व्याख्याताऽभयु- पैति। न हि रूपकादीनां शब्दवैचित्र्यमात्रचमत्कारिणां शब्दाळङ्कारत्वं कस्यापीष्टं यद्यपि रुद्रट उपमासमुच्चययोरुभयोरेव शब्दवैचित्र्यचमत्कारिणोः शब्दालङ्कारभावमनुमन्यते। एवं श्लेषव्यतिरेकमपि श्रिष्टशब्दगतवैचित्र्य- चमत्कर्तारं शब्दालक्वारमेव मन्यते प्रकृतोद्गटविवेचयता । इदञ्व सर्वे वैचित्र्यमलङ्कारः, यद्रतं वैचित्यं तस्य चालङ्कारः यथा लोके कर्णनासाद- लङ्काराः इत्यभ्युपगतवतः प्रकृतव्याख्यातुः सम्भवति। व्यक्तं च कथ- यत्यसौ यथाऽन्वयव्यतिरेकयोरलक्कारविभाजकतवे वैचित्र्याख्यस्य चाल- क्वारस्य शब्दार्थकार्यत्वमेव भवेन्ालङ्कारत्वमिति। न हि कर्णालङ्कारव्यपदेशो भवति लोके तस्य कर्णान्वयव्यतिरेकानुविधानेन। अपितु कर्णाश्रिततया । एष च तस्य ग्रन्थः 'अत्र शब्दमुखेनार्थस्य विचित्रत्वेऽपि मुख्यतः कविप्रति- भासंरम्भगोचरस्य शब्दस्य वैचित्र्यमिति शब्दालङ्कारत्वं युक्तम् । ग्रन्थ- गौरवभयात्तु न प्रतनुमः । किश्चित्तु श्लेषस्थाने वक्ष्यामः'। (पु. ११) इति। एतेन च शब्दाश्रितं वैचित्र्यमिति शब्दालक्कारत्वं व्यवस्थापपितं भवति। अमुमेवार्थ श्लेषविवरणे विस्तरेण कथयत्यसौ व्याख्याता। तत्र चोद्ध- रोद्भावितमर्थक्ष्ेषशब्दश्लेषविभागं श्ेपलक्षणश्च तदीयमनुपपन्नमिति निरा- कुर्वन् विदृवतिकारः उद्भटोक्तोदाहरणेषूपमाया विरोधस्य रूपकस्य, तथा चतु- र्थस्य च तस्य क्षेषव्यतिरेकस्य च रुद्रटोक्तोपमासमुच्चययोरिव शब्दालक्कारत्व- मन्तयव्यतिरेकौ विभाजकतयाऽवलम्व्यापि महता प्रबन्धेन निरुप्यान्ते तयो- रविभाजकर्ता निरस्य स्वाभिमतमाश्रयाश्रयिभावमेवानवद्यं विभाजकधर्म व्यव- स्थापयति। एवं हि तदीयो ग्रन्थः 'एवं चेह चतुर्थ रूपकं श्लेषव्यतिरेकश्च। यदुक्तं तस्थोक्तनयेन शब्दालक्कारत्वमेव युक्तम्। एवमादौ शब्दमूलालक्कारो न शब्दस्यालङ्कार इति चेत्। उक्तमत्र वैचित्र्यमलक्कार इति। यद्वैचित्र्यं तस्यालद्कार इति यथोक्तमेव साधु। भवन्तु वा परमेवंभूताः उभयस्यालङ्गाराः नार्थस्येति विचार्यमेतद्विद्वद्भ्िः न तु झटित्येवासूयितव्यम्।' (पु. ४०) इति। एतेन चान्वयव्यतिरेकयोः तच्वेऽभ्युपगम्यमाने शब्दमूलालक्कारत्वं भ- वेन शब्दस्पालङ्कारत्वमिति वदतः शब्दकार्यत्वं भवेदित्येवाक्षेपोऽभिसंहित:। Library Sri Pratap Coll Srinagar.

३८

आश्रयाश्रयिभावस्य च तच्वे वैचित्र्यमलक्कारस्तस्य च शब्दाश्रितत्वेन शब्दालक्कारत्वं लोकिकालङ्कारवद्युज्यत इति समाधानमपि युक्तमित्यलङ्कार- सर्वस्वकारातः जयरथेन च सूचित उद्भटविवेकगतोऽलङ्गाराणामाश्रयाश्र- यिभावाधीनविभागविचारपकारः प्रकृतग्रन्थमेवोद्धटविवेचनाय प्रवृत्तं कटाक्ष- यति। एतेन चास्य ग्रन्थस्य राजानकतिलकप्णीतताऽव्याहता यथाजयरथ- निर्देशं सिद्यति। जयरथानुवादयोश्चैकः शब्दतोऽन्योऽर्थतः प्रकृतव्याख्यायां समुपलभ्यमानः, उद्भटसम्मतस्यार्थस्य विवेचनोन्टविवेक इत्यभिधानौचिती च प्रकृतव्याख्यायाः राजानकतिलकप्णीतोन्विवेकाभिधानसम्भवानां द्रढ- यतः। एतेन च 'मुकुलोच्चयनं तेन कचिदपि कर्तव्यता घत्ते।' इत्येतव्याख्या- म्भावनाऽस्या व्याख्यायाः कैशिदनुपाणिता सा च न लेशतोऽप्यौचितीमनु- धावति। यतः प्तीहारेन्दुराजस्य प्रकृतव्याख्यात्राऽनूद्यमानस्यापि मुकुलभट्टो गुरुः। न हि मुकुलोऽनुवदेदूषयेद्वा मतीहारेन्दुराजस्य व्याख्याम्। तिलकस्यान्योपि ग्रन्थः । न केव लमयमेक एव ग्रन्थ: राजानकतिलकपणीतः । परन्त्वन्योऽपि क- श्रिद्विस्ततृस्वतन्त्रोऽलक्कारनिबन्धो भवेदेतेन प्रणीत इति सम्भावयितुमपि सन्ति निदानानि। राजानकजयरथ एवान्यत्र तिलकोक्तमर्थ स्मरति।न चाय- मथोऽत्र प्रबन्धे समुपलभ्यते। नचैतावता पूर्वोक्तानुवाद संवादाहितमतिरन्यथ- यितव्या। स्पष्ट हि जयरथः पूर्वोक्तातुवादयोः तिलकेनोद्भटविवेकेऽयमर्थःप्रप श्वित इति कथयति। तृतीयानुवादश्च तिळकग्रन्थात्सङ्कह्नन्नपि जयरथः नोद्धट- विवेकगततया स्मरति येनात्र व्याख्यायामनुपलम्भेनोद्भविवेकत्वमस्य ग्रन्थ- स्य निराक्रियेत। किंतु केवलं तिलकोक्ततया। अयश्चानुवादोऽर्थात्तिलकस्य ग्रन्थान्तरमणेतृत्वमेव गमयति। अविमलम्भं चोद्रटविवेकगतत्वेनानूद्यमाना- वर्थौ पूर्वोक्तो पकृतव्याख्यायां सम्भवत इत्ययमुद्धटविवेक एव। एवं हि पुनरतु- वदति जयरथः 'एतदेव राजानकतिलकेनाप्युक्तम्' 'कारणसामय्य- मिह बाधकत्वेनैव प्रतीयते। कार्यानुत्पत्तिस्तु बाध्यत्वेनेति (पु. १२४ )' इति। इमां च तिलकोक्तिमनुरुध्यालक्कारसर्वस्वे लेखकपरिकल्पितं पाठं कश्चित्मतिषिध्य पाठान्तरमुन्नयति विमर्शिनीकारः । पाठश्र 'विशेषोक्तौ कारणसत्तया कार्याभावस्यैव बाध्यमानत्वमुन्नेयम्' इत्येवंरूपः । विशेषोक्तिनि- रूपणप्रस्तावे च प्रकृतव्याख्यायां विरोधालक्काराद्वेदं प्रदर्शयितुं न बाध्य- बाधकभावविचार: कृतो दृश्यत इति तिळकेन ग्रन्थान्तर एवैतादयो विचार:

३९

कृतो भवेत् इत्यभ्यूहितुं पार्यते। अतएव च जयरथेनैवोच्यमानं 'ग्रन्थकृच्च मायस्तन्मतानुवर्त्येव' इति ग्रन्थपतिपादितमलक्कारसर्वस्वकारस्य मायः तिलकानुयायित्वमपि सङ्गच्छते। न हि तमेतमुद्धटविवेकमेवानुसृत्य राजा- नकरुचकेन तावान् ग्रन्थः प्रणीत इति सम्भावयितुं पार्यते यथा जयरथः कथयति। निपुणं तु निरूप्यमाणे राजानकरुचकः प्रायस्तिलकानुवतीति जयरथ- कथने परायःपदमपि नितरां युज्यते। यतः क्वचिदेतद्रन्थं विसंवदत्यपि रुचक:। पर्यायोक्ताप्रस्तुतप्शंसयोश्च विषयविभागं विलक्षणमेव विरचयन् रुचक: 'येन लम्बालकः सास्त्रः' इत्युद्धटपर्यायोक्तोदाहरणे 'राजत्राजसुता न पाठ- यति मां' इति तिलकमम्मटयोरप्स्तुतपशंसोदाहरणे च नूतनमेव पर्यायो- क्तपकारं प्पश्चयति। एतद्याख्याता चोभयत्राप्यप्स्तुतपशंसामेव पश्यति।

प्रकाशादिपु प्रतिक्षिप्यमाणं महता प्रबन्धेन रुचकः प्रतिषिध्य माचा मतं साघयति यद्यपि स्वयं तन्मत न विशेषतोऽनुगृह्णाति। एवं च कचिदेतद्रन्थ- गतानां क्वचिदतथा विधानां तिलकोक्तानामपरत्रैतद्रन्थविरुद्वानां चार्थानाम- लक्कारसर्वस्वे दर्शनेन यथाजयरथं रुचकस्य पायस्तिलकानुसारितावगमेन च राजानकतिलकेनैव विस्तरेण प्रणीतोऽन्योSपि ग्रन्थो मूलमलक्कारसर्वस्वस्येति सम्भावयितुं पार्यते। अतएव चोद्भटोदाहरणानि रूपकदीप काक्षेपार्थान्तरन्या - सव्यतिरेकोत्प्रेक्षा श्ेषविरोधाप्रस्तुतमशंसासक्करालक्वारेषु निरस्यन विशेषयन्वा विवृतिकारः उदाहरणान्तरदानाय प्रवर्तमान: बहुपु स्थलेपु किंचिदुदाहृत्या- न्यदुन्नेयमिति परित्यजन स्वीयग्रन्थान्तरे तेषां विस्तरनिरूपणं व्यञ्जयति। न सर्वाण्यप्यत्र सङ्गिप्तव्याख्यायामुदाहरति। तानि च तिळकाभिसंहितान्य- न्यान्युदाहरणान्यलङ्कारसर्वस्वे विस्तरशो दृश्यमानानि सर्वस्वकारेण तिळक- मतानुयायिना तिलकप्रणीतविस्तृतग्रन्थान्तरादेव सङ्कहीतानीति कल्पयितुं पार्यते। ग्रन्थान्तरे विस्तरकथनादेवात्रैकमुदाहृत्यान्यान्येतादृशानि समुन्ने- यानीति प्रकृतव्याख्यात्रा कथनमपि युक्तं भवति। इमानि चालङ्कारसर्वस्वो- द्ृतान्युदाहरणान्यत्रापि दृश्यमानान्याकर सूच्यामन्ते निवेशितानि द्रष्टव्यानि। राजानकतिलकस्य जीवनकालः । जयरथानूदितानां राजानकतिलकस्योद्रटविवेकग्रन्थभागानामत्र व्या- ख्यायां संवादसंभवेनायमेवोद्भटविवेको यो राजानकतिळकम्रणी ततया प्रसिद्धिं

४0

प्रापेति पूर्वोक्तमबन्धेन स्थितम्। अलङ्कारसर्वस्वादीनां प्बन्धानां प्रणेता राजानकरुय्यकः रुचको वा राजानकतिळकस्य पुत्र इति प्रतीयते तदीयस- हृदयलीलाख्यग्रन्थोपान्ते तथोपळम्भांत्। तिलकानुयायिता पायशो रुच- कस्य जयरथेन निर्दिश्यमाना काव्यपकाशसङ्केताख्ये रुचकग्रन्थे च द्वितीय- श्लोके ग्रन्थकारस्य तिलकादधतिसाहित्यविद्यत्वं चे निर्दिश्यमानममुमर्थ द्रढयतः । एतावता च रुचकजनकस्तिलको रुचकात्पूर्वे भवितव्य इति रुचककाल एव तिलकसमयस्य निश्चित उत्तरावधि: । मङ्गकश्च श्रीकण्ठचरितप्रणेता रुचकमात्मनो गुरुं स्मरति । स च काइमीरकनरपतेर्जयसिंहस्य (क्रिस्तु ११२८-११४९) सान्धिविग्रहिक आसीदिति क्रैस्तवद्वादशशतकस्य पूर्वभाग एव (११००-११३५ ) रुचकस्य तद्गुरोः वैदुष्यविलासकालः । अतएव काव्यपकाशसङ्केते माणिक्य- चन्द्रः ११५८ तम क्रिस्तुवर्षे गूर्जरेषु लब्धपतिष्ठो बहुशोऽलक्कारसर्वस्वमनुवदनें रुचकस्य काश्मीरेभ्यो गूर्जरदेशं यावदुचितपसिद्धिपाप्तिमभिद्योतयन् पायः पश्चविंशतिवत्सरपूर्वभावं रुचकस्यानुमापयति। अमुं च रुचककालनिर्धार- णमनुपपन्नं केचन पश्यन्ति। यतः श्रीकण्ठचरितान्मङ्गकपणीतात्कतिचन पद्यान्यलक्कारसर्वस्वे समुदाहृतानि दृश्यन्ते। मद्गकश्चासावुक्तक्रिस्तुद्वादश- शतकस्य मध्यमभागे (११२८-११४९) काश्मीरेषु जयसिंहराज्यशासन- समये सम्बभूवेति ११५० तमवत्सरादनन्तरमेव मङ्गकस्य गुरुणाऽपि रुचके- नालङ्कारसर्वस्वं शिष्यस्य पद्यान्युदाहृत्य प्रणीतमिति तद्रचनाकालो मङ्ख- कादनन्तरमुत्क्रष्टव्यः इति ते मर्न्यन्ते। न हीदं समञ्जसं प्रतिभाति। बहुग्रन्थपणेता खलु रुय्यकः मङ्गकस्य श्रीकण्ठचरितात्पद्यानि शिष्यसम्माननाय केवलमुदाजहारति कल्पनातः गुरो: रुचकस्य वृत्तिग्रन्थ एव पश्चान्मङ्खकेन कतिचन पाठभेदानुदाहरणान्तरयो- जनानि च सङ्कलय्य परिष्कृत इति कल्पनमेव युक्तियुक्तं पश्यामः। अत एव माणिक्यचन्द्रस्य ११५८ तमवत्सरेऽलङ्कारसर्वस्वादनुवादा:, जयरथेन शतकान्तरिते काले सर्वस्वं व्याकुर्वता क्रियमाणा लेखकप्रमादेन नूतनकल्प- नाभिश्च सञ्जातसर्वेस्वपाठभेदादिषूपालम्भाश्च सङ्गच्छन्ते।अतएव च क्रिस्तु- १. काव्यमालामुद्रिता. पञ्चम-गु. २. वि. वि. काणे. साहित्यदर्पणभूमिका पु. ११०. ३. श्री. च. २५, २६-३०. ४. मैसूरमुद्रितः. पु. ३२१, ३१५. . पि. वि. काणे. पु. १०९. ६. पि. वि. काणे, पु. १११. ७. पु. १०,१७, १०७,१२४, १२६.

४१

त्रयोदशशताब्यां सर्वस्वं व्याकुर्वन् केरलपण्डितः समुद्रबन्धः मङ्गकमेव वृत्ति- ग्रन्थमणेतारं निर्दिशति। तदादपदे च 'निजालङ्कारसूत्राणामि'ति स्थाने 'गुर्व- लक्कारसूत्राणामि'ति पाठं प्रकल्प्य 'इति मङ्खको वितेने काश्मीरक्षितिपसान्धि- विग्रहिकः' इति च पद्यमन्ते संयोज्य बहुशो मङ्खकस्यैव वृत्तिग्रन्थमणेतृभाव- मनुवादैः सूचयति। प्रायेण दाक्षिणात्यादर्शपुस्तकेषु प्रान्ते मङ्गकस्यैव कर्तृता स्मर्यते यद्यपि कुमारस्व्रामिमललिनाथप्रभृतयश्च दाक्षिणात्याः रुचकमेवालङ्कार- • सर्वस्वप्रणेतारं मन्यन्ते। श्रीमानप्पयदीक्षितः बहुषु स्थलेषु रुचकं कचिच्चँ मङ्खकं प्रकृतग्रन्थपणेतारं स्मरति। एभिश्च स्मरणैःमङ्खकादतिविप्रकृष्टकाल- भवैः श्रीकण्ठ चरितपद्यानामलङ्कारसर्वस्व्रे समुप लम्भेन चैतावत्तु प्रतीयते यद्ु- चककृतैव वृत्तिः पश्चान्मङखकेनापि तथा परिष्कृत्य पाकाश्यं नीता यथा स एव तस्या: कर्तेति कैश्चिद्विभाव्येतेति। राजानकजयरथस्तु काश्मीरस्थम- सिद्धिमनुरुध्य रुचकं, दाक्षिणात्यपण्डिताश्च मङ्खकपरिष्करणजनितपसिद्धिं पुरस्कृत्य तश्चालङ्कारसर्वस्ववृत्तेः पबन्धारममन्यन्तेति सर्व समञ्जसम् । मङ्खकगुरुश्ष रुचकः ततोऽपि निश्चितपूर्वभावः मायः ११००-११३५ तमक्रिस्तुसंवत्सराणां मध्ये प्रख्यातवैदुष्यो भवेदिति तस्यापि जनको गुरुश्र राजानकतिलकः ततोऽपि पश्चविंशतिवत्सरेभ्यः पूर्व प्राप्तमागल्भ्यो भवेदिति क्रिस्तु १०७५-११२५ तमवत्सराणां मध्ये तदीयमगल्भदशा भवेदित्ययमेवो द्रटविवेकस्यापि रचनासमय इत्यभ्युपेयम्। राजानकमम्मटतिलकयोः समसमयता।

अयं च कालनिर्णयः राजानकतिलकमम्मटयोः समसमयता प्रायेण प्र- त्याययेत्। राजानकमम्मटो हि भोजराजं स्मरंस्तदुत्तरकालिक: क्रिस्तु एकादश- शतकमध्यभागादर्वाचीन (१०५०-११००) इति कल्प्यते। व्यक्तिविवेककार- भिनवगुपौ च तच्छतकपूर्वार्धभवावतुवदतश्च मम्मटस्यायं समयः सम्भाव्यमानो युज्यतेतराम्। काव्यप्रकाशश् रुचकेन क्रिस्तुद्रादशशतकारम्भे व्याख्यात इति तत्काल एव मम्मटसमयस्योत्तरावधि: । एवं च मम्मटसमकालिको राजानकतिलकः न कचिदपि मम्मटं नाम्ना स्मरति। केवलं भामहोन्भट- वामनरुद्रटाननुवदति नान्यं कश्चिदालक्कारिकम्। परन्तु भूयसा काव्य- १. अनन्तशयनप्रकाशितः । २. चित्रमीमांसा. पु. १०.

४२

प्रकाशोक्तानामर्थानां तदीयग्रन्थसन्दर्भतुल्यस्य च ग्रन्थभागस्य कचिदुदा- हरणानां च तद्रतानामत्रोन्भटविवेके दर्शनेन काव्यपकाशादेवेमेऽर्था उद्धता- स्तिळकेनेति केचित्सम्भावयन्तिं। सम्यक्तु समीक्ष्यमाणे यथादृष्टार्थानुसार्यप्येषां वचनं न सर्वथा प्रत्य- यिततरं प्तीयते। यतोऽयं तिलक आत्मोपज्ञान्येव पश्यतीमानि नूतनानि कल्पनानि न ग्रन्थान्तरादनूदितार्थानि। कामन्तु त एवार्थाः तान्येवोदाहर- णानि त एव विचारा: काव्यपकाशेऽपि दृश्यन्ते येऽत्र निरुप्यन्ते। स्यादे- तत्। उभयत्रापि ग्रन्थे विचारनिर्धारणयोः शैलीसमालोचनेन तु पार्यत एव पण्डितैः को वा स्वतन्त्रः कोवाऽनूदितानयोरिति निर्धारयितुम्। काइमीर- देशः खलु क्रिस्तुतृतीयशतकमारभ्य त्रयोदशं यावत् साहित्यविद्याविच- क्षणैः काव्यालङ्कारविवेचकैः रीत्यात्मवादिभि: रसध्वनिपाधान्यवादिभिश्व सहदयैः पण्डितोत्तमैविभूषितः तत्तद्विदानाञ्चाध्ययनाध्यापननूतनार्थपरिक- ल्पनादिषु व्यापृतैश्च बहुश्रुतैर्व्याकुल आसीदिति तु प्रसिद्धमेवैतिहासिका-

दृादिभिश्च बहव आत्मोपज्ञा अर्था: कुतश्रित कालादारभ्य पण्डितकुलेषु वि- चारिता अध्येयपरम्परायामानीता एव ते रसालङ्कारगुणरीतिध्वनिवादादय: ग्रन्थेष्वारोप्यन्ते न तु झटित्येव प्रतिभातमात्राः। अतएव चैते वादाः तत्तदुपज्ञा अपि पण्डितकुलेषु विचार्यतामानीता: एभिश्च विशेषतस्तत्पक्षपातिभि: ग्रन्थे- ष्वारोपिता इतीयानेव विशेषः । एवं भामहमारभ्य महिमभटं यावद्वहुभि: काव्यज्ञगोष्ठीपवर्तकैः नूतनालङ्कारगुणरीतिध्वन्यादिवादानां निर्वाहकै- रनिर्धाय ग्रन्थेष्वारोपिता एवार्थाः परिष्कृतसुगमया कयाचिच्छैल्या स्रजीव कुसुमानि समासूत्रिताः काव्यमकाशे दृश्यन्ते सह नूतनैः कैश्चिन्निर्धारणैः । एकादशे च शतकेऽध्ययनाध्येयपरम्परायामेतेर्ऽर्था विशेषत आदृताः पसि- द्वाश्च काव्यज्ञगोष्ठयामासननित्येत एव कुशलैः पण्डितैः स्वस्वनाम्ना ग्रन्थे- ष्वारोपिताः सह स्वीयैर्भिन्नभिन्नराद्धान्तैः । अतश् समानकालिकयोः काश्मीरकयोर्मम्मट तिळकयोर्ग्रन्थेषु सरूपाणां विचाराणामुदाहरणानाञ्च दर्शनं नासंभावितं न वा परस्परग्रन्थावलोकनपूर्वकमेवेत्यैकान्त्येन वक्तव्यम् । समानेषु विचारेषु सिद्धान्तेषु चैतयेग्रन्थभागाववलोक्यमानौ न तिळकस्य परकीयार्थानुवादितां लेशतोऽपि ज्ञापयतः । प्रत्युत मम्मटस्यैव तिलकोक्ता- १. बनहट्टी का. सा. सं. भू. ३१.

र्थानुवादितामपि क्रचिन्निशशङ्कतुमापयन्तीव। निदर्शनतया च कांश्रिद्विमर्शा- न्निर्दिशाम:। सन्त्येव बहवो विचारा: ये ग्रन्थयोरेतयोः सरूपा बहुलमुपलभ्य- माना:। तेषु च मम्मटोपज्ञत्वेनैतावताऽडदतो योऽसौ शब्दार्थश्लेषसम्बन्धी भटटोन्भटमतनिरसनपरः सिद्धान्तः स एव तिलकग्रन्थेऽपि समानो दृश्यते । तत्रैव किश्चिद्विलोकयामः को वा पूर्वतनः प्रतीयत इति । ऊन्भ्टः खलु मन्यते शब्दार्थश्लेषावर्थालक्कारौ स्वरभेदाभेदयुक्तशब्दपयोगमात्र- मयुक्तौ। इदश्वोन्भटमतं निरस्यते मम्मटेन नवमोलासे तयोः शब्दान्व- यव्यतिरेकमात्रानुयायितया शब्दालङ्कारत्वमेव मन्वानेन । यच्चोन्भटेन श्षेष-

णेषु प्रत्यपादि तत्रापिश्लेषस्य सावकाशत्वनिदर्शनेन शब्दश्लेषसूलकोदाहरणे- षु चोपमारूपकविरोधानामपि शब्दालक्कारत्वमुभयालक्कारत्वं वाव्यवस्थापितं मम्मटेन न श्लेषत्वम्। एवमलङ्काराणां शब्दार्थगतत्वेन विभाजकावन्वय- व्यतिरेकावभ्युपेत्याश्रयाश्रयिभावस्य तत्वं चाक्षिप्य तेनैव प्रत्यषेधि। एष च सर्वोऽप्यर्थः तिळकस्योद्भटविवेकेऽपि दृश्यमानः न परोक्ता- र्थानुवादितां तिलकस्य गमयति। किंतु मम्मटविलक्षणैरुदाहरणैर्विस्तृतविचारैः साभिनिवेशं कथनेन चार्थानां स्वोत्पेक्षितत्वमेव व्यञ्जयति। एवं हि दृश्यते तिलकग्रन्थः 'उक्तमत्र वैचित्र्यमलङ्कार इति। यद्वैचित्र्यं तस्यालक्कार इति यथोक्तमेव साधु। भवन्तु वा परमेवंभूता उभयस्याल्काराः नार्थस्येति विचार्यमेतद्विद्वद्भिः न तु झटित्येवासूयितव्यम् ।' इति। अत्र च विचार्यमे- तद्विद्वद्भिः न तु झटित्येवासूयितव्यमिति ग्रन्थभागोऽस्य काव्यपकाशा- नवळोकनमेव व्यञ्जयति। ग्रन्थान्तरसमर्थितार्थांनुवादी च ग्रन्थकारः नैवमाग्रहयालुरथीिर्णये भवेत्। असूया चान्येपां स्वोक्ते नूतनतमेऽर्ये सम्भाव्य निराक्रकियमाणा तस्या- र्थस्येदंप्रथमतया स्वकल्पितत्वमन्यैरनभ्युपगतत्वं वा द्योतयन्ती काव्य- प्रकाशपूर्वभावमतस्य ग्रन्थकारस्य व्यवस्थापयति । कि च श्लेपमूलानां रूपकविरोधोपमादीनां तिलकमते शब्दाल्कारत्वमेव मुख्यतया सम्मतम् । उभयालक्कारत्वपक्षस्तु तिलकेनानिच्छयाऽप्यभ्यनुज्ञायते केवलमर्थालङ्का- रत्वनिराकरणवैयग्रीपारवश्येन। असावेवोभयालक्कारत्वपक्षः काव्यपकाशे उपक्षिप्यमाणस्तस्य तिलकसमसमयत्वं द्रढयति। नासूयितव्यमित्येवंरूपा-

४४

ग्रहशब्दाश्च काव्यप्रकाशेऽदश्यमाना: तस्य परोक्तार्थानुवादितामपि संभा- वयन्ति। सर्वथा च काव्यपकाशपश्चाद्भावोऽस्य ग्रन्थकारस्य न नियमेन निरूपयितुं पार्यते। परन्तु काव्यपकाशस्यैवैतदनुयायितासंभवः समर्थयितुं सुशकः। यतः आश्रयाश्रयिभावं शब्दार्थालक्कारविभाजकमसौ तिलको मन्यते। तिलकानुयायी च रुय्यकोऽप्यमुमेवार्थमन्वयव्यतिरेकयोस्त्व- प्रतिक्षेपमुखेन व्यवस्थापयति । तव्याख्याता च जयरथः आश्रयाश्रयि- भावस्य तत्वं तिलकग्रन्थे व्यवस्थापितं रुथ्यकेनानुसतमिति व्याचष्टे। रुय्य- कश्च प्रायशस्तिलकानुयायीत्यपि तेनैव जयरथेन व्यवस्थापितम्। दशमो- लासे च काव्यपकाशे आश्रयाश्रयिभावस्यालङ्कारविभाजकत्वं कैश्चित्क- ल्प्यत इत्युपक्षिप्य तस्यापि पक्षस्यान्वयव्यतिरेकानतिवर्तित्वेनोपेक्ष्यत्व- मुक्तम्। को वाऽसावाश्रयाश्रयिभावस्यालङ्कारविभाजकत्ववादी यं मम्मटोऽ- नूद निराचष्टे?। किमेष तिलकः ?। आश्रयाश्रयिभावस्य च तत्व- कल्पनं तिलकं विनाऽन्येन कृतमद्य यावनोपलभ्यत इति तदतुवादिताऽपि मम्मटस्य सम्भावयितुं पार्यते। एवमन्वयव्यतिरेकयोरपि विभाजकतो- पक्षिप्य तिलकेन प्रतिक्षिप्तेति संभवत्येव मम्मटतिलकयोः परस्परवार्ता- भिज्ञयोः समसमययोरपि प्रकृते केवलं विभाजकधर्मविषये विरुद्धाभि- सन्धिताऽन्येषु च नव्यालक्कारिकपरिष्कृतार्थेषु समानाभिपायता। एवं पुनरुक्तवदाभासलक्षणमुद्भटोक्तं बहुधाऽव्याप्त्यादिदोषाशङ्कया परिष्कृत्य तिलकेन यत्सिद्धान्तितं तदेव मम्मटेन सङ्िसाक्षरैरभिहितम्। स च ग्रन्थ: मम्मटस्य 'भिन्नरुपसार्थकानर्थकशब्दनिष्ठमेकार्थत्वेन मुखे भासनं पुनरुक्तवदाभास:' इत्येवंरूपः । अयं च सर्वोऽप्यर्थः विस्तरेण बहूनामुन्भट- पुनरुक्तवदाभासलक्षणव्याख्यानानामनुवाद निरसनपूर्वकं तिलकेन स्वग्रन्थेS- वस्थापितः । मम्मटः किमेवं बहुव्याख्यातृविचारफलीभूतमर्थ तिलकेनैकीकृतं सङ्-गृह्य प्रत्यपादयत् उत मम्मटसङ्गहस्य विवरणं तिलकेन कृतमिति ग्रन्थ- द्वयावलोकनेन सुधियो विवेचयन्तु। वयन्तु पश्यामो यदुद्भटविवेके महता प्रबन्धेन बहुव्याख्यातृपक्षानुद्भाव्य विचार्य च सिद्धान्तिता एवार्थाः सङ्गृह्य मम्मटेनोपयुक्ता इति। किंच पर्या योक्ता प्रस्तुतपशंसयोर्व्यावृत्तविषयताव्यवस्थापने यद्यप्युभयोः समानोऽ- भिनिवेशस्तथापि तिलकेन 'अन्येत्वाहुः' 'अपरे व्याचक्षते' 'उदाहरन्ति च' इत्यादिनाऽनूद्यमानानि व्याख्यात्रन्तरकल्पनानि काव्यपकाशे- डनुपलभ्यमानानि तिळकस्यैव स्वातन्तरत्येणेतरमतनिरसनेन नूतनपक्षान्तरो-

४५

पक्षेपकतां तथा तिलकस्यैव सिद्धान्तः मम्मटग्रन्थे सङ्गेपादृश्यमानः मम्मटस्यै- वोद्भटविवेकोक्तार्थानुवादितां च दोतयतः । अत्र च वस्तुयाथातथ्यं ग्रन्थभा- गयोरनयोरवलोकनेन निपुणैरवधेयम्। एतैश्च निदर्शनैरिदमवगम्यते यत्ति- लकेन स्वतन्त्रतया बहूनां पक्षाणामुपक्षेपणेन साग्रहं तेषां परीक्ष्य निरसनेन च ये सिद्धान्ताः समादरणीयतया व्यवस्थापिताः त एव मम्मटग्रन्थे विना पक्ष- भेदानां निरूपणं निरसनं वा संक्षिप्तवचनैर्निराग्रहं चावस्थापिता दृश्यन्ते, तथाऽन्वयव्यतिरेकाश्रयाश्रयिभावयोः शब्दार्थालक्कारविभाजकत्वविपतिपत्तौ विज्ञातायामपि मतभेदावलम्बनमुभाभ्यां कृतमिति च। एवं स्थिते इदमत्र प्रतिभाति-यदिमौ मम्मटतिलकौ क्रिस्तुएकादश- शतकान्तिमभागावस्थितौ, परस्परवार्ताभिज्ञौ, बहुपु चांशेषु समानाभिमायौ, कचिदेव च विप्रतिपन्नौ, एनयोश्च मध्ये तिलकेन प्थमतो ग्रन्था व्यरचि- षत, मम्मटस्तु पश्चात्तदुक्तार्थानप्यविरुद्धान सङ्गह् निवेशनेन स्वग्रन्थं प्राणैषीत्, समानेषु चार्थेष्वेकरूपाण्येव वाक्यान्युदाहरणान्यपि नियुयो-

ग्रन्थयोर्वाक्यसाम्यं दृश्यमानमप्युपपादितं भवति। दृश्यते चैवंरूपो वाक्या- नुवादसम्प्रदायो हेमचन्द्रमाणिक्यचन्द्ररुचकादीनां श्लेपाद्यलङ्कारेषु काव्य- प्रकाशाभिनवभारत्युद्भविवे कादीन वाक्यान्येव स्वग्रन्थे्नतिें निर्िश- ताम्। न चेदमत्र विस्मर्तव्यं यदसौ तिलको मम्मटसमकालिकात्काव्य- प्रकाशैकदेशमणेतुरलकादत्यन्तं भिन्न इति। नहि तिलकालकयोरनामैकदेश- मात्रविकृत्याऽनन्यकद्ावः शङ्कनीयः। यतोऽयमलकः काव्यपकाशदशमोला- सेऽलक्काराणां विभाजकावन्वयव्यतिरेकौ निर्दिश्याश्रयाश्रयिभावस्य च तत्वं

मन्यते। रुचकजयरथौ च तमेव पक्षमवलम्बेते। अयं चालकः रुचकस्य काव्यप्रकाशसक्केतग्रन्थादर्श पुस्तकमान्तनिर्देशानुसारेण काव्यपकाशपूरयितेति न खल्विदमविदितं वेदयितव्यम्ं। एवं प्रसिद्धपस्थानप्रवर्तकस्य मम्मटस्य केषुचिदंशेषु नातिमददु- द्भटविवेकादिग्रन्थेभ्योऽप्यनुवादसंभावनं राजानकतिलकस्य चाद्य यावद- नासादितविख्यातेः मम्मटापेक्षितार्थसमर्पकत्वं वा निरुष्यमाणं न झटिति विदितमम्मटमागल्भ्यानां मोदाय कल्पेतति जानत एवैतत्मस्तावनाप्रणेतु: पतिभातवस्तुयाथातथ्यस्यानाविष्करणमनुचितमिति प्रतीतिरेवेदंभवृत्तौ नि- मित्तमिति निपुणैनिर्मत्सरैर्विभावनीयम् ॥ १. पीटर्सन् रिपोर्ट. २. पुटानि १३. १४. १५. पि. वि. काणे. पु. १०४-१०५.

विषयसूची।

क्रमसङया विषयः पुटम / क्रमसङ्ख्या विषय: पुटम् १४ अतिशयोक्ति: २८ उदाहरणद्वयम् ३१ तस्याश्चातुर्विध्यम् व्याख्यान्तरस्य खण्डनम् " उदाहरणानि २८, २९ गम्योत्प्रेक्षास्वरूपम् ३७ अनन्वयः ५० २३ उदात्तम् द्विविघम् ३६

३ अनुप्रास: ३ उदाहरणद्वयम् ३७ त्रैविध्यं वृत्तिभेदात् ७ उपमा १२

परुषावृत्ति: उदाहरणम् ४ एकविंशतिभेदा: १३

उपनागरिकावृत्तिः ,' दुष्टोपमानां निराकरणप्रकार: " ग्राम्यावृत्ति: ५ चेतोहारिपदसार्थक्यम् " १४

२५ अपह्ुतिः उदाहरणम् ४१ प्रतीहारेन्दुराजमतनिरासः "

२९ अप्रस्तुतप्रशंसा ४३ मिथोSविभिन्नेति छेद: "

सरूपप्रभेदोदाहरणम् प्रतीहारेन्दुराजव्याख्यादूषणम् विशेषे सामान्याभिधा उपमादोषाणां क्वचित्समर्थनम् " सामान्ये विशेषाभिधा क्वचिदुपमादोषेषु मतभेदः " कार्ये कारणाभिधा ४४ पूर्णाया: षट्भेदाः १५

कारणे कार्याभिधा लुप्तायाः पञ्चदशभेदाः उ्टपर्यायोक्तस्यात्रान्तर्भावः वशब्दस्याप्युपमावाचकता " पर्यायोक्तोदाहरणान्तरदानम् पूर्णाषड्भे दोदाहरणानि १५,१६ " पर्यायोक्ताप्रस्तुत्तप्रशंसयोर्भेदः साधारणधर्मलप्तायां प्रतीहारेन्दुराज- मतान्तरेण पर्यायोक्तलक्षणम् मतखण्डनम् १७

पुनर्मतान्तरेण तल्लक्षणोदाहरणे उदाहरणन्तरदानम् "

१० अर्थान्तरन्यास: २३ द्योतकलुप्तोदाहरणम् "

चातुर्विध्यम् द्वयलोपोदाहरणे प्रतीहारेन्दुराजप्रतिक्षेपः " " अप्रस्तुतप्रशंसादृष्टान्ताभ्यां भेद: त्रितयलोपोदाहरणे प्रतीहारेन्दुराज- समर्थ्यसमर्थकयोः सामान्यविशेषभावः २४ मर्मोद्वाटनम् "

विशेषस्य सामान्येन समर्थनोदाहरणानि, पञ्च विधसुब्धातुगम्योदाहरणानि १८

सामान्यस्य विशेषेण समर्थनम् कृदवसेयलुप्तोपमोदाहरणानि " "

तयोरेव पुनर्वैधर्म्येणापि समर्थनम् २५ तद्धितावसेयाया उदाहरणम् १९

इति षोडश भेदाः । आयःशुलिकशब्दे त्रयलुप्तोपमाकल्प-

९ आक्षेप: २१ नस्य प्रतीहारेन्दुराजकृतस्य दृषणम् "

द्वैविध्यम् ३३ उपमेयोपमा ४७

उद्टोदाहरणप्रतिक्षेपः २२ २० ऊर्जस्वी ३५

उदाहरणान्तरदानम् २३ उदाहरणे उङ्भटममघातः

१६ उत्प्रेक्षा द्विविधा, ३० ४० काव्यलिङ्गम् ५१

४७

कमसहया विषयः पुटम् क्मसङगया विषय: पुटम् व्याख्यान्तरखण्डनम् ५१ १९ रसवत् ३३ उदाहरणव्याख्यायां प्रतीहारेन्दुराज- नवरसनिर्देश: " प्रतिक्षेपः ५२ निर्वेदादीनां रसत्वनिराकरणेन नवट:1- २ छेकानुप्रासः ३ ननुप्रवेश: ३४ २८ तुल्ययोगिता ४२ स्वशब्दादीनां पञ्चानां रसगमकता द्वैविध्यम् ४३ रसस्य स्थायिनाञ्च सर्वथा ६ दीपकम् त्रिविधम् ११ प्रतीय मानतैव प्रतीहारेन्दुराजव्याख्यानिरास: उदाहरणानि " उद्भटोदाहरणत्रयम् १२ ५ रूपकम् ७ तेषां निरसनेनोदाहरणान्तरदानम् " श्रतिपदस्य प्रतीहारेन्दुराजोक्तार्थखण्ड- ४१ दष्टांतः उदाहरणश्च ५२ नम् ८ चतुविधत्वम् ३१ निदर्शना द्विव्रिधा ४५ समस्तवस्तुविषयोदाहरणम् द्वितीयोदाहरणं भामहालङ्कारात् तत्र प्रतीहारेन्दुराजकृतकल्पनानिरास: ९ "' ३५ परिवृत्ति: त्रिविधा एकदेशविव्रर्त्युदाहरणम् "' २१ पर्यायोक्तम् ३५ स्वीयैकदेशविवर्तिपक्षः तदुदाहरणञ्च १० १ पुनरुक्तवदाभास: अत्रैव पक्षान्तरस्योद्भावनम् १ तल्लक्षणव्याखयात्रयस्याव्या- मालारूपकलक्षणोदाहरणे प्त्यादिदोषकथनम् एकदेशवृत्तेरुदाहरणम् २ तस्य शब्दार्थालङ्कारता ३ तत्र प्रतीहारन्दुराजप्रतिक्षेपः तस्येव स्पष्टोदाहरणान्तरम् ११ " ८ प्रतिवस्तूपमा चतुर्थरूपकत्य स्वमते शब्दालङ्कारता १९ उदाहरणम् २० ४ लाटानुप्रासः ५ १८ प्रेयस्वत् ३. २ लक्षणं विभागश्च रतिनिर्वचनम् प्रतीहारेन्दुराजव्याख्याखण्डनम् ६ आदिशब्दग्राह्यानि स्वमतेन विभाग: रत्यादीनामनुभावादिभि: सूचनप्रकारः " मूलोक्तोदाहरणानां योजनम् "

व्यङ्गयानामेव रसादीनां काव्यजीवि- स्वीयोदाहरणान्तरदानञ्च "

७ तत्वम् १२ विभावना उदाहरणञ्च ३३ २७ रससूत्रार्थनिरूपणम् २७ विरोध: ४२ स्थायिभावानां प्रेयोलङ्कारविषयतायाः दशविधविरोधभेदानां निरूपणम् " प्रतीहारेन्दुराजादृतायाः खण्डनम् २६ विशेषोक्ति: ४९ व्यभिचारिणः सूचने उदाहरणम् द्वेविध्यम् ३९ भाविकम् " ११ व्यतिरेक: तत्रैव व्याख्यान्तरखण्डनम् ५१ आर्थे औपम्ये चातुर्विध्यम् २५

" १५ यथासङ्गयम् " शाब्दे औपम्यै अष्टविधता २६ रुद्रटो कस्पष्टोदाइरणान्तरम् ३० श्लेषेण पुनर्द्वादशविधता २७ वामनोक्तव्यतिरेकोदाहरण विवेचनम् "

४८

क्रमसङ्या विषयः पुटम् क्रमसङ्गया विषय: पुटम् ३० व्याजस्तुतिः ४४ सन्देहसङ्करोदाहरणम् ४६

उदाहरणम् ४५ न्यायदोषवदुदाहरणानि " २४ श्षिष्टम् ३७ अनेकशब्दस्य लक्षणे प्रयोजनम् " द्वेविध्यम् शब्दार्थालङ्कारयो: सङ्करद्वयम् " "

३८ द्वितीयोदाहरणे प्रतीहारेन्दुराजकल्पना- उदाहरणानि निरास: ४७

" दृषणम् ३९ ३८ संसृष्टिः ५०

श्लेषोदाहरणस्योपमात्वसमर्थनम् शब्दालङ्कारसंसष्टि ५१

उक्तोदाहरणस्य शब्दश्लेषता ४० १३ समासोक्ति: २७

अभङ्गसभङ्गत्वेन विभाग: २२ समाहितम् ३६ अर्थश्लेषस्य विविक्तोदाहरणम् ३६ ससन्देह: ४९

हद्रटवद्विरोघादीनामपि द्वविध्यम्

शब्दालङ्कारता ३४ सहोक्ति: " ४७

उदाहरणम् ४८

निरस्याश्रय श्रयिभावस्य तत्त्वम् "' १७ स्वभावोक्ति: ३१

३२ संङ्करः ४५ उदाहरणम् >

श्रीः।

भट्टोभ्टविरचितः काव्यालङ्कारसारसङ्ग्हः । विद्ृतिसमेतः ।

सर्वत्र विकस्वरता प्रमोददा भवति नायमेकान्तः । मुकुलोच्चयनं तेन कचिदपि कर्तव्यतां धत्ते।। पुनरुक्तवदाभासश्छेकानुप्रास एव च। अनुप्रासस्तथा(स्त्रिधा) लाटानुप्रासो रूपक चतुः ॥१॥ उपमा दीपकं चैव प्रतिवस्तूपमा तथा। इत्येत एवालङ्कारा वाचां कैश्चिदुदाहताः ॥२॥ वरगैवेगैर लङ्कारोपादानं चिरन्तनालङ्कारकृतामल्पदर्शितां प्रकटयितुम्। वक्तीति उच्यत इति च वाक्। शब्दोऽर्थश्र। तत्राद्य उभयस्य शब्दस्यार्थस्य च। ततस्त्रयः शब्दस्य। शेषास्त्वर्थस्यालङ्गाराः। अनुपासस्त्रिधेति रूपकं चतुरिति च पश्चात्कर्तव्यमपि विभागपतिपादनं यदुद्देश एव कृतं तद्धह्न-

ध्वननाय। अत एव कैश्रिदिति बहुवचनम्। भामहो हि द्विविधं रूपकं चानुमासं चावादीत्। 'परे' इत्यादिवक्ष्यमाणबह्ुवचनस्यायमेवाशयो ज्ञेयः। रूपकजात्युपलक्षितव्यक्तिगतमतीयमानभवतिक्रियाभ्य वृत्तिगणने चतुरित्यत्र 'द्वित्रिचतुर्भ्यः सुच्' (पा.५-४-१८) इति सुच्। तेन चतुर्भेदं रूपकमिति तात्पर्यार्थः । क्रमेण लक्षयति- (१)

२ काव्यालङ्कारसारसङ्गहे

अभिन्नं वस्तु वाच्यं ययोस्ते अभिन्नवस्तुनी। ते इव भासेते भिन्न- रूपे पदे यत्रेति केचिव्याचचक्षिरे। 'तनुवपुरप्यन्योऽसौ करिकुञ्जररुधिररक्तखवरनखरः। ते जोधाममहत्पृथुमह(महःपृथुमन)सामिन्द्रो हरिर्जिष्णुः॥'(का.म.पु.५३८) इत्यादीनामसंग्रहो मा भूदिति समासे संख्या न विवक्षितेत्यन्ये। कालगलादिशब्दस्य पदत्वं नास्ति। 'नलिनतामरसवत्य(पद्म)सांपतं गगनमणिरम्वरतलमलङ्करोति यत्(?)।' इत्यादि च दृश्यत इत्यभिन्नवस्त्विवोद्धासते भिन्नरूपं पदं पदान्तरा- च्छब्दाद्वा तस्मादेकस्मादनेकस्माद्यत्रेत्यपरे समस्यन्ति । येनाभिन्नाभिधेयं तस्याभिधेयसंबन्धोडङ्गीकार्यः । सिद्धे हि तस्या- भिधेयवत्वे तदभिन्नाभिधेयत्वमस्य शक्यते वक्तुम्। न चात्र कालगला- दिशब्दस्याभिधेययोगः। अभ्युपगते वा नात्र शितिकण्ठादिपदं नाभिन्नाभि- धेयम्। अपित्वभिन्नाभिधेयमेव। श्रुते च शितिकण्ठादिपदे कालगळादि- शब्दस्याभि्नाभिधेयत्वभ्रमो नत्वश्रते। तस्मात् भिन्नाभभिधेयमप्यनभिधेयमपि वाऽभिन्नाभिधेयमिव भाति। अभिन्नवस्तुन इव पदान्तराच्छन्दाद्वा। तस्मादेकस्मादनेकस्माद्ा। तस्माद्विन्नरूपं यत्रेत्येके विदृण्वते। 'तदेव सुरताकूतम्' इत्यादौ यद्यपि न भाति पुनरुक्ति:, तथापि 'चकासत्यङ्गनारामा' (का. प. पु.५३६) इत्यादौ तस्याः प्रतिभासात्पदमर्थ- प्रतीतिकृत्। न तु सुप्तिङन्तमेवेति तुल्यकक्ष्यदशः । एवश्च पदमिति पदा- नीति वा समसनीयम्। भवतीति दर्शनायोद्देशे वतिं कृत्वा नेह पायुङ्क्त। एतदर्शनं चानन्वयो- पमादिर्गम्यमानस्यापह्गुतिरूपकादि: वाच्यस्य भेदेन भिद्यत इति दर्शनार्थम्। काव्यस्यालङ्गायत्वाद्यद्यपि पुनरुक्तवदाभासनं पदस्थमलङ्गारस्तथापि तेति प्रदर्शनाय काव्यमाश्रित्य पुनरुक्ताभासमिति स पुनरुक्त: (नापुंसकः) संस्कार: (?)। तस्योदाहरणम्- ततः प्रभृति निःसङ्गो नागकुञ्जरकृत्तिभृत्। शितिकण्ठः कालगलत्सतीशोकानलव्यथः॥४।।

प्रथमो वर्गः । ३

ततः कामदहनादारभ्य देवो दिवसानत्यवाह्यदिति वक्ष्यमाण- श्लोकेन संबन्धः । नागकुञ्जरो इस्तिवरः। कृत्तिश्वर्म। शितिर्नीलः । कालेन गलन्ती सतीशोकानलव्यथा यस्य सः। अतो नागपदेन कुञ्जरपदस्य शितिकण्ठेन(ण्ठपदेन) कालग लशब्दस्य पौनरुक्त्यसंभावनं यथाक्रमं समास- पर्यालोचनाबलात् तकारान्तत्वेन च निवर्तत इति पुनरुक्त्तवदाभासः । नागशितिकण्ठपर्यायोपादानेऽप्यलङ्कारो न हीयत इत्यर्थोऽलङ्कार्यः । कुञ्जरकालगलशब्दपर्यायोपादाने तु नालङ्कारो भवतीति शब्दोऽलङ्कार्य इत्युभयालम्बनोऽयमलङ्कारः । 'तस्य राज्ञः सुमनसो विबुधाः पाश्वेव- र्तिनः'। (का. प्र. पु. ५३६) इत्यादिरभङ्ग:। 'अरिवधदेहशरीरः' (का. प्र. पु. ५३५) इत्यादिश्व सभङ्ग: शब्दालङ्गारः। पाठक्रमादर्थेक्र्रमो बलीया- निति लक्षणा(न)नतरमुदाहरणयोजना। अतएव

(छेकानुप्रासस्तु द्रयोर्द्वयो: सुसदृशोक्तिकृतौ॥।३।।) (२)

दयोई्रयोः सुसदृशोक्तिकृतौ द्वयोर्द्योर्वर्णयोः सुष्ठ-अदूरे सदशोचारणे क्रियमाणे छेकानुमासो भवति। द्रयोर्द्रयोर्वर्णयोश्चात्र सादृश्योक्तेरलङ्गारता। 'स्वार्थेऽवधार्यमाणेडनेकस्मिन्नि'ति द्वयोर्द्योरित्यत्र द्विर्वचनम् । स्वार्थशब्देन वीप्साया निरस्तत्वान्न यावन्तोऽत्र द्विकास्तेषां सर्वेषामेव सदशत्वं कार्यम्। साकल्ये हि वीप्सा भवति। अवधार्यमाणग्रहणात् दवयोरेव। अनेकस्मिन्निति वचनाच्चासकृत। तेनानेकस्याक्षरस्य द्विरुचारणं छेकानुमासः। रसाद्यनुगुणत्वेन प्रकृष्टो न्यास इत्यनुपासः। आलयवर्तिनो मृगा: पक्षिणश्र छेकाः। तेषामिवायमपौढत्वात्। छेका वा विदग्धाः। उदाहरणम्- स देवो दिवसान्निन्ये तस्मिन् शैलेन्द्रकन्दरे। गरिष्ठगोष्ठीप्रथमैः प्रमथैः पर्युपासितः ॥ ५॥ कन्दरा गुहा। गरिष्ठा गुरुतमा । गोष्ठी विदग्धानामासनबन्धः । प्रथमैः प्रधानैः । पमथैर्गणैः । अत्र च द्रयोदयोः सुसदृशोक्तिः सुज्ञाना। अनुमासस्त्रिविधः। दृत्तिभेदात। यद्वक्ष्यति सरूपेत्यादि (का. सा. सं. १-१२)। आसु तिसृषु तुल्यव्यञ्जनन्यासंभिन्नमनुपासं कवयो वदन्तीत्यर्थः।

४ काव्यालङ्कारसारसङ्गहे

आदौ वृत्ति लक्षयति। तत्र -- शषाभ्यां रेफसंयोगैष्टवर्गेण च योजिता। परुषा नाम वृत्तिः स्याद्वह्वन्याद्यैश्च संयुता॥ ६॥ रेफोपलक्षितः संयोग: ककार्कादिः। णकारवर्जमिह टवर्गः। तस्य परुषत्वाभावात्। परुषवर्णारब्घत्वाच्च परुषा । वृत्ति: वर्तनम् । रसविषयो व्यापारः। अत्र परुषानुपासः। सरूपव्यअ्ञनन्यासरूपातुपासपर्यालो च न य ा च शेनैव षेणैव वेत्याधवधारणं वदन्ति। शषयोरैक्यं नास्ति सरूपत्वं त्वस्त्येवेति शषाभ्यामेवेत्यवधारणमित्यन्ये । 'मिश्राः कवीन्द्रैः रचना अल्पदीर्घाः कार्या' इत्यन्यत्रोक्तेः ? । इह च 'केलिलोल' (का.सा. सं. १-११) इत्यादौ तथा दर्शनात् । बहुभिः शषादिभिः सवैरपि च कार्येति युक्ततरम् । एवमन्यतः (त्र)। उदाहरणम् -- तत्र तोयाशयाशेषव्याकोशितकुशेशया। चकाशे शालिकिंशारुकपिशाशामुखा शरत् ॥७॥ तोयाशयेषु सरस्सु सकलं कृत्वा विकासितानि पद्मानि यस्यां सा शरत् रराज। किंशारवः शुकानि। सरूपसंयोगयुतां मूर्ध्नि वर्गान्त्ययोगिभिः। स्पशैर्युतां च मन्यन्त उपनागरिकां बुधाः ॥८॥ तुल्यरूपैः संयोगैः क्व व त्तादिरूपैः । तथा स्पर्शैः कादिभिर्मावसानैः शिरसि प्रत्यासते: डन्वणनमात्मभिः स्ववर्गान्त्ययोगिभि: ङश्वण्टन्तम्भे- त्यादिभि: बद्धामुपनागरिकां वदन्ति। नागरिकयोपमिता उपनागरिकेति 'अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयये'ति समासः। अत्रोपनागरिकानुपासः उदाहरणम्- सान्द्रारविन्दबृन्दोत्थमकरन्दाम्बुबिन्दुभिः। स्यन्दिभिः सुन्दरस्यन्दं नन्दितेन्दिन्दिरा क्वचित् ॥९॥ घनकमलवनोद्गतघनमध्वेवाम्बु तस्य कणैः सुन्दरः स्यन्दो यत्र तथाभूतस्यन्दिभि: कचिदाक्कादितभ्रमरा शरत्। रैपोषं पुष्णातीतिवत् सामान्यः स्यन्दो विशेषितः ।

प्रथमो वर्ग: शेषैर्वर्णैर्यथायोगं ग्रथितां कोमलाख्यया। ग्राम्यां वृत्तिं प्रशंसन्ति काव्येष्वादृतबुद्धयः ॥ १० । वृत्तिद्वयोपयुक्तवर्णेभ्योऽन्यैः यादिभिः निबद्धां कोमलापराभिधानां ग्राम्यां वृत्ति खुवते। लकारादिभिः सह वकारादयो न कार्या इति यथा- योगमित्युक्तम् । कोमलवर्णारब्धत्वादत्यन्तकान्त्यभावाच कोमलानुमासो ग्राम्यानुपरासो वा। उदाहरणम्- केलिलोलालिमालानां कलैः कोलाहलैः क्वचित्। कुर्वती काननारूढश्रीनूपुररवभ्रमम् ॥ ११ ॥ कलैः मधुरैः । भ्रमो भ्रान्तिः । एवमेव तिस्रो वृत्तयः। अत्रानुप्रासः । तदाह- (३) सरूपव्यञ्जनन्यासं तिसृष्वेतासु वृत्तिषु। पृथक् पृथगनुप्रासमुशन्ति कवयः सदा ॥ १२ ॥ व्याख्यातम्।

स्वरूपार्थाविशेषेऽपि पुनरुक्ति: फलान्तरात्। (४)

शब्दानां वा पदानां वा लाटानुप्रास इष्यते ॥१३॥ अनुपलभ्यमानसुसिङ्गानां शब्दानां वा पदानां वा वर्णात्मकस्वरूप- साम्येऽभिधेयसाम्ये च तात्पर्यभेदाद्या पुनरुक्ति: सा लाटजनवल्लभत्वात् लाटानुमास: ।। स पद्द्वितयस्थित्या दयोरेकस्य पूर्ववत्। तदन्यस्य स्वतत्रत्वाद्ट्योर्द्ै(वै)कपदाश्रयात् ॥१४।। स्वतन्त्रपदरूपेण द्वयोर्वापि प्रयोगतः । भिद्यतेऽनेकधा भेदैः पादाभ्यासक्रमेण च ॥ १५॥ एष द्वयोः शब्दयो: द्वयोः पदयोः पदशब्दयोर्वा यदा भवति तदा पूर्वस्त्रिभेदः। पदद्वयाश्रयत्वेनैकपदाश्रयत्वेन च शब्दाश्रयो द्विविधः । एक-

काव्यालङ्कारसारसङ्गहे मिति(स्मिन) पदे पदसमूहात्मके पादे च भावात् पदाश्रयो द्विविधः। एवं च पश्चविधोऽयम्। तदुक्तम्-पदस्य लब्धात्मलाभस्य स्वतन्त्रव्यवहारं कृत्वा स इत्यादिना-इति व्याख्यानमसत्। यतो लाटानुमास: पुनरुक्ति:। न च शब्दपदानामीदशी सा। यत्र हि शब्दानां च द्विः पदानां च द्विरभिधा सोऽस्या विषयो न्याय्यः। इह तु पद्मिनीशब्दस्यैव पुनरुक्तिः । न तु पद्मिनीरित्यस्य पदस्यापि। किंच 'शब्दानां वा पदानां वा' (का. सा. सं. १-१३) इति वाशब्दमपास्यावृत्तिः कार्या। अलूनविशीर्णाभिधानं च प्रसजति। तस्मादित्थमेतत्-शब्दानां पदानां वेति द्वौ भेदौ। तत्र पदान्तरे पुनरुच्यमानः शब्द: परतन्त्रः स्वतन्त्रो वा । एकपदे परतन्त्र एवेति शब्दानां त्रिधा । (पदानां) पौनरुत्त्यस्य यथोक्तौ द्वौ भेदाविति पश्च विभेदा: क्रमेणोक्ताः । तदुक्तम्-स इत्यादि। पुनरुच्यमानपरतन्त्रशब्दा- श्रयः सपद्द्वितयस्थित्या द्योरिति लक्षितः । उदाहरणम्- क्वचिदुत्फुल्लकमला कमलभ्रान्तषट्पदा। षट्पदक्काणमुखरा मुखरस्फारसारसा ॥ १६॥ सारसा लक्ष्मणाख्याः पक्षिणः । अत्रोत्फुल्लनकर्तृत्वेन कमलशब्दः कमलभ्रान्तषद्पदेत्यत्र भ्रमणकर्तृभूतषद्पदाधारतयेत्यादितात्पर्यभेदे स्वरूपा- थैक्येऽपि पुनरुक्तिरिति लाटानुपासता। एवमन्यत्र दर्शनीयम्। एकेत्यादिना पुनरुच्यमानस्वतत्रशब्दाश्रय उक्त: । उदाहरणम्- पझ्मिनीः पझ्मिनीगाढस्पृहयागत्य मानसात्। अन्तर्दन्तुरयामासुर्हेसा हंसकुलालयात् ॥ १७॥ मानसं सरोविशेषः । दन्तुरयामासुः उन्नतदन्ता इव चक्रुः ।

उदाहरणम्- जितान्यपुष्पकिञ्जल्ककिञ्जल्कश्रेणिशोभितम्। लेभेऽवतंसतां नारीमुखेन्दुष्वसितोत्पलम् ॥ १८ ॥

प्रथमो वर्गः। 9

श्रेणिः पड्डि:। अवर्तंसः कर्णाभरणम्। स्वतत्र्रेत्यादिना पद(दाश्रयत्वेनोक्तः ।) उदाहरणम्- काशा: काशा इवाभान्ति सरांसीव सरांसि च। चेतास्याचिक्षिपुर्यूनां निम्नगा इव निम्नगाः ॥ १९॥ काशा: पुष्पविशेषाः । आचिक्षिपुः आवर्जयामासुः। निम्नगा नघः। पादाभ्यासक्रमेण चेति पादयो: क्रमग्रहणं द्वितीयचतुर्थप्रथम- तृतीयपादाभ्यासे लाटानुपासस्य बाहुल्यदर्शनाय। उदाहरणम्- स्त्रियो महति भर्तृभ्य आगस्यपि न चुकुधुः। भर्तारोऽपि सति स्त्रीभ्य आगस्यपि न चुकुधुः ॥२०॥ आगसि अपराधे। चक्रुधुः सकोपा अभवन्। यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीघितिस्तस्य ।। इति दर्शनात् पादशब्दोऽत्र पदसमूहोपलक्षणपरः। ५) श्रुत्या संबन्धविरहाद्यत्पदेन पदान्तरम् । गुणवृत्ति प्रधानेन युज्यते रूपकं तु तत् ॥ २१ ।। यत् पदेन पदान्तरं संबध्यते तद्ूपकम्। नन्वेवं वृक्षो भातीत्यत्र प्सङ्ग- इत्यत्राह-गुणेषु धर्मेषु वर्तमानम् । एवमपि नीळोत्पळमित्यत्र प्राप्तिरि- त्यत्राह-श्रुत्येत्यादि। श्रुतिर्निरन्तरार्थनिष्ठः शब्दव्यापारः । तत्प्रतिपादि- तोऽर्थ इह उपचारात् श्रुतिः। 'क्रियया योऽभिसंबन्धः सश्रुतिपापितस्तयोः। आश्रयाश्रयिणोर्वाक्यान्नियमस्त्ववतिष्ठते ॥' (वाक्यपदीय ३-७५) इति न्यायात् 'अरुणयैकहायन्या पिङ्गाक्ष्या सोमं क्रीणाति' इत्यादौ अरुणादिक्रयाद्योरेव तृतीयाप्रतिपादने संबन्धस्य श्रौतत्वात् तदभावेर्ऽप्यरुणैकहायन्यादीनां वाक्यीयसमन्वयसद्भावात् न श्रौतसंबन्धा- भावमात्रात् न (तद्) भवति। गुणवृत्तित्वमिति हि मुख्यार्थबाधः । Tibrary Sri Pratap Collen. Srinagure,

V काव्यालङ्कारसारसङ्गहे

तेन श्रौतेनार्थेनार्थान्तरस्यार्थाद्यो वाक्यीयसमन्वयः तदभावे यदा स्वगत- गुणसमगुणवृत्तिर्भवति। उपमानोपमेययोर्गुणैरिव गुणानामपि धर्मान्तरेण साम्यकल्पनायां त्वनवस्था। पदस्य श्रौतेनार्थेन श्रुत्या संबन्धो भवत्येवेति तदभावो न व्याख्येयः । नन्वेवं सामानाधिकरण्याभावे यदेकस्य गुणवृत्तित्वं कल्प्यते तत्पर्या- येण प्राप्तम्। नियमे कारणाभावादित्यत आह-प्रधानेनेति। प्रधानस्य च गुणवृत्तिता न भवति। प्राधान्यहानेः। प्राधान्यं च पाकरणिकत्वात् ज्ञेयम्। अन्यथा गुणवृत्तेः प्रधानेनैव संबन्धे तद्वचनमनर्थकं स्यात्। तदेवं श्रौतेनार्थेनानुपपद्यमानार्थान्तरसंबन्धमतएव साधारणान् गुणान् लक्ष- यित्वा पदान्त(रा)र्थादुपसर्जनमप्राकरणिकार्थाभिधायि पाकरणिकार्थाभिधा- यिना पदेन गौणेन व्यापारेण संबन्धं भजते यत् तद्रूपकम्। आरोप्यमाण- रूपेणारोपणविषयस्य रूपवतः क्रियमाणत्वात्। अत्र केचित् शब्दारोपपूर्वमर्थारोपं बुवते। अपरे विपर्ययम्। अन्ये यौगपद्येनोभयम्। एष एव च युक्त: पक्ष इत्याहुः। तस्य च वक्ष्यमाणरूपभेदाभ्यां सह नामद्वित्वेऽपि प्राक् प्रतिज्ञातं चतूरूपत्वं स्थितमेव । तदाह- बन्धस्तस्य यतः श्रुत्या श्रुत्यर्थाभ्यां च तेन तत्। समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति च ॥ २२ ॥ तस्येत्युपचारात्तत्संबन्धिनाविहोच्येते उपमानोपमेययोः । सामा नाधिकरण्यसंबन्धात्मना रूपकस्य श्रौतत्वाभावात्। तेन तत्संबन्धिनोर्यतः शाब्दो बन्धः। तत्समस्तमारोप्यारोपविषयात्मकमुभयं वस्तु विषयः शाब्द मस्येति समस्तवस्तुविषयम्। श्रृत्या सामर्थ्येन च यदा बन्धः तेन कारणे नैकदेशे विशेषेण शाब्देन क्रमेण वर्तत इत्येकदेशविवर्ति। आद्यस्योदाहरणम्- ज्योत्स्नाम्बुनेन्दुकुम्भेन ताराकुसुमशारितम्। क्रमशो रात्रिकन्याभिर्व्योमोद्यानमसिच्यत ॥२३॥।

प्रथमो वर्गः । ९

नुपपद्यमानसामानाधिकरण्यान्यतएव साधारणपसरणशीलत्वादिगुणवृत्ती- न्युपसर्जनान्यम्बादीनि पदानि पाकरणिकत्वात् प्रधानैः ज्योत्स्नादिपदैः संबध्यन्त इति रूपकम् । नतु ज्योत्स्ाम्बुनेत्यत्राम्बुनः प्राधान्यम्। तथाहि-अत्र येयमसि- च्यतेति क्रिया तयाडम्वरेव साधनमपेक्षितं ज्योत्स्या विशेष्यते। तेन ज्योत्स्रा गुणवृत्ति: । नैतत् । यतोऽसिच्यत इत्यनेन व्याप्तिर्लक्ष्यत इति यथोक्तमेव स्थितम् । यत्तुक्तम्- 'उपसर्जनोपमेयं कृत्वा तु समासमेतयोरुभयोः । यच्च पयुज्यते तद्र्पकमन्यत् समासोक्तम् ।।' (रुद्रट-का० <- ४०) इति। एतयोरित्युपमानोपमेययोः । तच्छाब्दपक्रमानुसारेण। शब्दे हि कमे सिंहो माणवक इत्यादौ सिंहादिरूपावच्छादितो माणवकादिरप्रधान- भूतः प्रतीयते। वास्तवनयानुसारे तूक्तरीत्याऽस्य शुणवत्तित्वम्। अतएव शाब्दनयानुसारेणासिच्यतेति क्रिया समुचिता। एतत्क्रियोपादानसामर्थ्या- चाम्बादीनां प्राधान्यमिति रूपकपरिग्रहे न्यायोऽस्ती' त्यनेकालङ्रियोल्लेख (का. सा. सं. ५-२०) इत्यादिसंकरलक्षणं भव(ति) तदा(नीम्) । एवं सति-द्वे तत्रावस्थे। तत्र ज्योत्स्नापाधान्ये रूपकम्। अम्बुपा- धान्येऽतिशयोक्तिच्छाया-इति व्याख्यानमसत्। एकस्मिन् वाक्येऽवस्था- द्वयापतिपत्तेः। अत्र च सर्वेषामारोप्यमाणानां (शाब्दो बन्ध इति समस्त-) वस्तुविषयता। द्वितीय स्योदाहरणम्- उत्पतन्द्धिः पतद्भिश्च पिञ्छालीवालशालिभिः। राजहंसैरवीज्यन्त शरदेव सरोनृपाः ॥२४॥ पिञ्छाल्य: पक्ष्मपङ्क्तयः । राजहंसाः रक्तचञ्चुपादा हंसाः। वीजे- र्धातुष्वपाठे(पि शिष्टपयोगाद्धातु)त्म्। अत्र पिञ्छालीनां वालत्वेन सरसां नृपत्वेन तस्य विशेषेण प्रकृतार्थारोपेण वर्तनादेकदेशविवर्तिरूपणं स्वक- २

१० काव्यालङ्कारसारसङ्गहे ण्ठेनोक्तम्। राजहंसानां चामरत्वेन शरदश् नायिकात्वेनार्थसामर्थ्यादि- त्येकदेशविवर्तित्वम् । चक्रवाककुचाभोगा नीलनीरजलोचना: । अम्भोजिनीनितम्बिन्यो हसन्ति सरसीरुहैः॥ इत्यादौ एकदेशात् विवर्तते चलतीति एकदेशविवर्तित्वम् । अन्ये त्वाहु :- चामराणामार्थत्वं राजहंसानां तु शाब्दत्वमित्येकदेश उपमेयात्मनि विशेषेण वर्तनादेकदेशविवर्ति। एवं च पिञ्छालीवालेत्यादि समस्तवस्तुविषयाविनाभावि। समस्तवस्तुविषयं तु निरपेक्षम्। ज्योत्स्ना- म्बुनेत्यादौ तु सावयवे रूपके अवयवानां यद्यप्यवयव्यपेक्षा तथापि नि(न)रूपणं परतत्रम्(इति)। एवं द्वावेतौ भेदौ। अन्यावाह- समस्तवस्तुविषयं मालारूपकमुच्यते। यद्वैकदेशवृत्ति स्यात् पररूपेण रूपणात् ॥ २५ ॥ यद्रा-समुचयेनास्तानि क्षिपानि वस्तूनि विषयोडस्येति मालारूपकं समस्तवस्तुविषयमुच्यते। एकस्यैव रूपकमालान्यासाच्च मालारूपकत्वम्। उदाहरणम्- वनान्तदेवतावेष्यः पान्थस्त्रीकालशृङ्गलाः। मारप्रवीरासिलता: भृङ्गमालाश्चकाशिरे॥ २६॥ वनान्तो विपिनैकदेशः । वेण्यः केशपाशाः। कालशृङ्गलाः कालन प्रयुक्ता निगलविशेषाः। मारपवीरा: कन्दर्पभटाः । असिः खङ्ग: । अत्र भृङ्गमालानामेव रूपमालान्यासात् समस्तवस्तुविषयता। तथा च परेणार्थान्तरेण यो रूपो रूपणमर्थात् प्रकृतस्यार्थस्य तेन निमित्तेन यदूपणं तस्मादेकदाऽन्याह(न्यदे)शो योऽर्यः तत्र वृत्तिर्यस्य तत्। परस्यार्थान्तरस्य यद्रूपकं कारकदृन्दं तेन रूपणात्-इति तु व्याख्यानम- युक्तम्। एवं हि विशिखैर्भूष्यन्ते स्मेत्यसंबद्धोऽर्थ: स्यात् । उदाहरणम्- आसारधाराविशिखैः नभोभागप्रभासिभिः । प्रसाध्यते स्म धवलैराशाराज्यं वलाहकैः ॥ २७ ॥

प्रथमो वर्गः । ११

आसारो वेगवद्वर्षः । विशिखाः शराः। अत्र प्रसाध्यत इति भूषणे वर्तते। शरद्वर्णनस्य प्रस्तुतत्वात्। यत्वस्यानेकार्थत्वादर्जनमर्थान्तरं तेन भूषणे रूपिते सति विशिखादिभिरुपपद्यते रूपणम् । स्पष्टमिदमुदाहरणम्- मेरूरुके सरमुदारदिगन्तपत्रमामूल लं बिचल शेषशरीरनालम् । येनोद्धतं कुवलयं ललता सलीलमुत्तंसकार्थमिव पातु स वो वराहः॥ एवं च 'साऽडनन्दजलधिशशिलेखे'(रुद्रट-काव्या० ८, ५१)तिवत् कुवलयं कुबळयं कुवलयमेवं भूतमिति रद्रटोक्तपरम्परितरूपकाभमेतत्। अत्र शब्दमुखेनार्थस्य विचित्रत्वेऽषि मुख्यतः कविप्रतिभासंरम्भगोचरस्य शब्दस्य वैचित्र्यमिति शव्दालङ्गारत्वं युक्तम् । ग्रन्थगौरवभयात्तु न प्रततुमः । किंचित्तु श्लेपस्थाने वक्ष्यामः । (६) आदिमध्यान्तविषयाः प्राधान्येतरयोगिनः । अन्तर्गतोपमा धर्मा यत्र तद्दीपकं विदुः ॥ २८॥ सामर्थ्यावसेय उपमानोपमेयभावो येषु सत्सु तादृशाः । विषयशब्द- स्यान्यत्र भावार्थत्वात्। भावश्र (आदावेव वा) मध्य एव वाऽन्त एव वा।न त्वसकृदवस्थिताः। धर्माः क्रियादिरूपाः। यत्र दीपने तत् दीपकम्। प्रकाश- वदेकस्थमनेकोद्दीपनात् दीपकम्। अन्तर्गतोपमा इत्यनेनैव गतार्थत्वात् प्राधान्येतरयोगिन इति विस्प- ष्टार्थम्। उपमेयं हि प्रधानमुपमानन्त्वितरत्-इति व्याख्यानमसत्। तुल्य- योगिता(न)भिधानार्थमेतस्योपात्तत्वात्। तत्र हि सर्वाणि प्राकरणिकान्येवा- प्राकरणिकान्येव वा। प्राकरणिकार्थाविस्पष्टार्थमुपमेयम्। प्राकरणिकानां तूपमेयाद्वीपकम्(?) । आद्यस्योदाहरणम्- संजहार शरत्काल: कदम्बकुसुमश्रियः । प्रेयोवियोगिरनीनां च निःशेषसुखसंपदः ॥ २९॥ अत्र संहरणमादावुपात्तो धर्मः। सुखसंपदामुपमानत्वं कुसुमश्रियां चोपमेयत्व्रमार्थमित्यादिर्दीपकः । कालशब्द्वोऽनन्त(न्तक)त्तिः संहर्तृतां ध्वनयन् साकूतः ।

१२ काव्याल ङ्कारसारसङ्गहे

मध्यस्योदाहरणम्- विदेशवसतिर्यातपतिकाजनदर्शनम्। दुःखाय केवलमभूच्छरच्चासौ प्रवासिनाम्॥ ३० ॥ यातपतिकाः प्रोषितभर्तृकाः। अत्र दुःखायाभूदिति मध्यो धर्म उपात्तः। शरदत्र प्राकरणिकीत्युपमा माग्वद्योज्या। अन्त्यस्योदाहरणम्- तदानीं स्फीतलावण्यचन्द्रिकाभरनिर्भरः। कान्ताननेन्दुरिन्दुश्च कस्य नानन्दकोऽभवत् ॥३१॥ अत्रानन्दकत्वधर्मो निबद्धः। इन्दुः प्राकरणिक इत्युपमा योज्या। सर्वेषामेवात्र माकरणिकत्वात् तुल्ययोगिताया एतान्युदाहरणानि योग्यानीति- 'रेहइ मिहिरेण णहं रसेण कवँ सरेण जोवणअम्। अमएण सुधीधवलो(ओ) तुमए णरणाह ध्ुवणमिणम्।। इत्यादीन्युदाहरणानि देयानि। वृत्तानुरोधादुपमा पागुपदिष्टाऽपि स्वयंकृतकुमारसंभवाख्यकाव्य संगत्यतुरोधाद्दीपकस्य पश्चाल्लक्षिता। परिवर्तने चोत्तरत्रायमेव विशेषो ज्ञेयः। (७) यच्चेतोहारि साधर्म्यमुपमानोपमेययोः । मिथोऽविभिन्नकालादिशब्दयोरुपमा तु तत् ॥३२॥। यथेवशब्दयोगेन सा श्रुत्याऽन्वयमर्हति। सदशादिपदाश्लेषादन्यथेत्युदिता द्विधा॥ ३३॥ संक्षेपाभिहिताऽप्येषा साम्यवाचकविच्युतेः । साम्योपमेयतद्वाचिवियोगाच्च निबध्यते॥ ३४॥ १. राजते मिहिरेण नभो रसेन काव्यं स्मरेण यौवनकम्। अमृतेन सुधीधवल(सुधीधवः ?, सत्वया नरनाथ भुवनमिदम् ॥

प्रथमो वर्गः । १३ उपमानोपमेयोक्तौ साम्यतद्वाचिविच्यवात्। क्वचित्समासे तद्वाचिविरहेण क्वचिच्च सा ।। ३५॥ तथोपमानादाचारे क्यचूप्रत्ययबलोक्तितः । क्वचित्सा कर्तुराचारे क्यडा साथ(च)ककिपा क्चित्॥ ३६ ॥ उपमाने कर्मणि वा कर्तरि वा यो णमुल् कषादिगतः। तद्वाच्या सा वतिना च कर्मसामान्यवचनेन॥ ३७॥ षष्ठीसप्तम्यन्ताच्च यो वतिर्नामतस्तदभिधेया। कल्पप्प्रभृतिभिरन्यैश्च तद्धितैःसा निबध्यते कविभिः॥३८॥ 'समासकृत्तद्धितेषु संबन्धाभिधानमि'ति समानेन धर्मेण संबन्धः । उपमितिरुपमा। सा च न कार्यकारणाद्योर्भवति। अपि तूपमानोपमेययोरेवेति गतार्थमप्युपमानोपमेययोरिति वचनमार्थे साम्ये प्रसिद्धिरनुमन्तव्येति प्रति- पादनाय। तेन यथा मुखं कमलमिवेति क्रियते न तथा साधारणधर्म- प्रयोगं विना मुखं कुमुदमिवेति। 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोग' (पा-२-१-५६) इतिवदेकतरोपादानेऽप्ययमर्थः सिध्यतीत्युभयोपादानं द्वयोरपि सिद्धस्वभावत्वे उपमा कार्येति दर्शनाय। तेन- 'निर्जग्मुः कार्मुकात्तस्य पत्रिणः माज्यतेजसः। वारिधारा: सहस्त्रांशोर्ज्वळन्त्यो मण्डलादथा ॥' इत्यादेर्निरासः । 'चण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतम् ।' इति जातिन्यू नत्वे, 'वह्निस्फुलिङ्ग इव भातुरयं चकास्ति।' इति प्रमाणन्यूनत्वे, 'स मुनिर्लाञ्छितो मौड्या कृष्णाजिनपटं वहनू। व्यराजन्नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान् ।' इति तटिद्रूपधर्मन्यूनत्वे, 'विशन्तु विष्टयः शीघ्रं रुद्रा इव महौजसः ॥'इ(ति जा)त्याधिक्ये, 'पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ। वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीगात्रसंनिभः ॥' इति प्रमाणाधिक्ये, 'सलाञ्छनेन्दुबिम्बाभं मुखं भाति मृगीदृशः ।' इति धर्माधिक्ये, 'सरश्मि चच्चलं चक्रं दघदेवो व्यराजत। सबान्ध(ड)वाभिः सावर्तः स्रोतसामिव नायकः ।।'

१४ काव्यालङ्गारसारसङ्गहे

इति धर्मन्यूनाधिकत्वे 'भयेनेव स्मरेणेयमहो स्विद्यति वेपते।' इति प्रसिद्धिविरोधे चोपमा न विधेयेति प्रतिपादनाय चेतोहारिग्रहणम् ।

विस्पष्टार्थम्। न त्वलङ्गारप्स्तावात् सत्त्वपमेयत्वादिसाधर्म्यनिराकरणार्थत्वेनोपयुज्यते इति

'राम इव भाति राजे'ति कालभेदे, 'हरिरिव भासि राजन्नि'ति पुरुष- भेदे, 'पतपतु भवान् प्रभाकर इवे'ति विध्यादिभेदे, 'चन्द्रकलेव सुगौर' इति लिङ्गभेदे, 'पिबत्याननमेतस्याः पुष्पं मधुलिहो यथा' इति वचनभेदे यदा साधारणशब्दभेदः तदापि न कार्येऽयमिति दर्शनाय मिथ इत्यादयुक्तम्। मिथः अन्योन्यगतत्वेन वर्तमानोरऽर्थात् साधारणः अविभिन्नकालादि: शब्दो ययोरित्यकारपश्लेषः।न तु-भिन्नपव्ृत्तिनिमित्तयोः-इति व्याख्येयम् । जात्यादीनां पृत्तिनिमित्तत्वे(पि) कालत्वे(स्य) तथात्वापसिद्धेः । मुख्यशब्द- त्यागेनोपलक्षकशब्दग्रहणस्य निरर्थकत्वापत्तेः। मिथ इत्यस्यानुपादेयत्वपराप्तेः। सोश्वसु वा(श्वःसुसा)श्वेन समः सु(स)सच्व (?) इत्येकत्वाभावेऽनन्वयत्वा- नुपपत्तौ उपमारूपत्वा(त्व)पसङ्गाच्च। ननु राम इवायं राजा भातीति, भासि त्वं हरिरिवावनिनाथेति, दहतु भवान् दहन इव विद्विषः समग्रानिति, स्त्रीवायं नैव गुण(गण्य)त इति, सरसिजवनमिव नयने तस्या: स्वरमुच्चकैस्तनुते इति किं दुष्ट मनो दुष्टम् (किं दुष्टम् । नो दुष्टम् ।) एवंविधे विषये प्तीयमानधर्मनिमित्तोपमानसंबन्धा- दनन्तरमुपादीयमानधर्मेणाभिसंबन्धात। अन्यथा दुःसमन्वयात्। नतु युधिष्ठिर इवायं सत्यं वदतीत्युपात्तेनैव समानेन धर्मेणोपमायाः प्रतीते: कथमेतदुक्तं संगच्छते। युधिष्ठिर इवायं सत्यवादी सत्यं वदतीति प्रतिपत्तेः संगच्छत एवैतत्। सत्यं वदति सत्यवादीति च न पौनरुत्त्य- माशङ्कनीयम्, रैपोषं पुष्णातीतिवत् युधिष्ठिरवत् सत्यवदनेन सत्यवाद्ययमित्य- र्थान्तर(परतीतेः) । एतच्च स्थितेषु प्रयोगेषु समर्थनम्। न तु सर्वथा निरवद्यम्। 'कान्तिमद्वदनं कान्ते राकाकामुकवत्तव' इत्यादौ कृत्वाऽप्युपमाने विभक्तिविपरिणामं साधारणधर्मस्य लिङ्गविपरिणामः कार्य इति दुष्टत्वमेव । 'सरोरुहपदेना(वदेणा)क्षि मुखं ते कमलाकुळम्' इत्यादौ तु साधा- रणधर्मो न विरुद्ध इत्युपमान(वि)परिणामोऽपि न दोष इति केचित्।

प्रथमो वर्गः ।

'यदनेकपयोधिभुजस्तवैव सदशोऽस्यहीनसुरतरसः । नतु बलिजित: कथं ते सदृशस्तदसौ सुराधिकृतः ॥'(रुद्रट-४, ३३.) 'पररुधिरमोदितरुचि त्वय सममसिपत्रमेतदाभरणम्। वेदनवसुधा भवतैव भवन्मतिः(पभो तुल्या) ।।' इति निपुणप्रयोगदर्शनात् सदोष एव विपरिणाम इत्यन्ये। एषा च द्विभेदा। संक्षेपाभिहिताप्येषेत्युक्तेः । पूर्णा लुप्ता च। आदा त्रिधा-वाक्यसमासतद्धितगम्यत्वात्। प्रत्येकं श्रौतत्वार्थत्वभेदात् द्वैविध्यम्। एवं षट् पूर्णाभेदाः। लुप्तायास्तु वाक्यसमाससुब्धातुकृत्तद्धितावसेयत्वात् पाञ्चविध्यम् । वाक्यगम्यायाः श्रौतत्वार्थत्वभेदात् द्वैविध्यम्। समासग- म्यायाश्र एकद्वित्रिलोपभेदात् साधारणधर्मलोपे श्रौतत्वार्थत्वभेदात् द्वौ भेदौ द्योतकलोपे त्वेक इत्येकलोपस्य भेदत्रयसद्भावात् पाश्चविध्यम् । सुब्धातुगम्यायास्तु क्यच्-क्यङ्-किपू-प्रत्ययगम्यत्वात् क्यच्परत्ययगम्या- याश्च कर्माधिकरणोपमानत्वात् कर्मोपमानिकायाश् एकद्विलोपात्मभेदद्व- यवच्वात् पाश्चविध्यम्। कर्मकत्रुपमानत्वेन कृदवसेया द्विधा। तद्धितगम्या त्वेकैव । एवं पश्च(दश) लुप्ताभेदाः। पूर्णाभिः सहैकविशतिः । तत्नोपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमाद्योतकवाचकान्यतर लक्षणोपायच- तुष्टयोपादाने पूर्णा। अत्रैकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे लुप्ता। सा च यथेवो- पादाने श्रौती। अन्यथा आर्थी। तदाह-यथेवेत्यादि। 'लोचनमिन्दीवरं वास्या' इति वाशब्दस्यापि दृष्टेः यथेवशद्धावुपलक्षणम् । अव्ययं हि लुप्- विभक्ति कमेकत्राप्यविश्रान्तमुभयगतसाम्यपतिपादनायालमिति तत्र श्रौती। तेन सदृश इत्युपमेय एव वा सदृशोऽस्येत्युपमान एव वा सदशश्दस्य विश्रान्तिरिति सादृश्यपर्यालोचनादुभयगतसाम्यपतीतिरिि तत्रार्थी। तत्र पूर्णा उदाहियते-तत्रापि श्रौती वाक्यगम्या समासगम्या च यथाक्रमं यथेवशब्दयोगे- क्षणं कामज्वरोच्छित्यै भूयः संतापवृद्धये। वियोगिनामभूचान्द्री चन्द्रिका चन्दनं यथा ॥ ३९॥ नेत्रैरिवोत्पलैः पझ्मैः मुखैरिव सरःश्रियः। तरुण्य इव भान्ति स्म चक्रवाकै: स्तनैरिव ॥ ४० ॥

१६

अत्र चतुष्टयोपादानात् संपूर्णत्वम् । एवं च वक्ष्यमाणोदाहरणचतु- ष्टयेऽपि यथाशब्दयोगे वाक्यगम्यत्वम् । श्रौतत्वं तूभयत्रापि स्फुटम् । चन्द्रिकायाश्चन्दनमुपमानम् । अन्यैर्लिंङ्गभेदे उपमायाः सर्वथा दोष उक्तः । तान्निरस्यति। साधारणशब्दो ह्यत्र न भिद्यते। तद्रेदे च दुष्टत्वम्। वाक्यगम्या त्वार्थी यथा- प्रबोधाद्धवलं रात्रौ किञ्जल्कालीनषट्पदम। शशाङ्कबिम्बेन समं बभौ कुमुदकाननम् ॥ ४१ ॥ इति पाठे। समासगम्यायां त्वार्थ्यामेतदेवोदाहरणं शशाङ्कबिम्बप्र- तिममिति पाठे। तद्धितावसेया च द्विरूपा। 'तत्र तस्येव'(पा.५-१-११६)इत्यनेन यो वतिः स इवार्थे क्रियत इति श्रौतत्वम्। 'तेन तुल्यम्' (प०५-१-११५) इत्यादिना यो वतिः स आर्थत्वकृत्। तदुक्तम्-षष्ठीसस्म्यन्तादित्यादि। वतिना चेत्यादि। नामतः प्रातिपदिकात् । कर्मसामान्यं क्रियासामान्यम्। तत्र श्रौती तद्धितगम्या यथा- किंस्विदुत्कलिका मद्त् तस्या अपि निरर्गलाः। अकाण्डोड्डामरानङ्गहतकेन समर्पिताः ॥४२॥ तस्या अपीति तस्यामपीति च पाठ:। मद्दिति ममेव मयीत वा। आर्थी तद्धितगम्या यथा- अपि सा सुमुखी तिष्ठेद्दृष्टेः पथि कथञ्चन। अप्रार्थितोपसंपन्ना पतितानत्रवृष्टिवत् ॥ ४३॥ एते षट् पूर्णाभेदाः। संक्षेपेणोक्ता तु लुप्ता। लोपश्र साधारणधर्मस्य वा उपमाप्तिपादकस्य वा द्वयोरपि वा सोपमेययोस्तयोवा भवतीति चत्वारो भेदाः। तदुक्तम-साम्यवाचकविच्युतेरिति, समासे तद्वाचीत्यादि, उपमानोपमेयेत्यादि क्वचिदित्यन्तं, साम्योपमेधेत्यादि च। तत्र साधारणधर्मलोपे वाक्यगम्या समासगम्या च। आद्या श्रौती आर्थी। यथा- पबोधादित्यादि । यदाऽन्र पूर्णेन्दुबिम्बस्यासितोदरत्वं लुसं विवक्ष्यते। अत्र चेन्दुबिम्बमिवाखण्डमासीदिति पाठे श्रौत्या, अखण्डेनेन्दुना तुल्यमिति

प्रथमो वर्गः १७

पाठे चार्थ्या वाक्यगम्यत्वम्। पूर्णेन्दुबिम्बप्रतिममिति पाठे समासगम्यत्व- म्-इति(न) युक्तं व्याख्यानम्। असितोदरोत्पलविवक्षायां तु धर्मन्यूनत्वे दुष्टैवेयं स्यात। तस्मान्नेत्रैरिवत्पलैरित्यादुदाहरणम्। यदाऽन्र शयामत्वादि लुपं विवक्ष्यते। नेत्रैरिवोत्पलैरिति पाठे श्रौती नेत्रैः समैः कुवलयैरित्यार्थी च वाक्यगम्या। नेत्रैरिवोत्पलैरिति श्रौती नेत्राभैरुत्पलैरित्यार्थी च समासगम्या। दयोतकलोपे समासगम्यैव। यथा- इति काले कलोल्ापिकादम्बकुलसंकुले। त्रिदशाधीशशार्दूलः पश्चात्तापेन धूर्जटिः॥४४॥ तां शशिच्छायवदनां नीलोत्पलदलेक्षणाम्। सरोजकलिकागौरीं गौरीं प्रति मनो दुधे ॥४५॥ अत्र सरोजकलिकागौरीमिति। गौरत्वं ह्यन्र साधारणो धर्मः । कादम्बाः पक्षिविशेषाः। द्वयलोपे समासगम्यैव। यथा-त्रिदशाधीशशार्दूलः नीलोत्पलदले- क्षणामिति च । कचिदुपमानमुत्तरपद कचित् पूर्वपदमिति दर्शनायोदाहरण(द्य)म्- इत्ययुक्तं व्याख्यानम्। यतः किं नीलोत्पलदले इवेक्षणे यस्याः, किं नीलो- त्पलदले एव ईक्षणे यस्या इति निश्चयस्याभावे संदेहसंकरोऽयम् । त्रिदशाधीशशार्दूल इत्येतत्तूदाहरणम्। यद्यप्यत्रापि संभावनाद्वयं तथापि शार्दूलोपमितस्य त्रिदशाधीशस्योक्तरूपां गौरीं प्रति मनोनिधानमुचितं न तु शाब्दकमेण त्रिदशाधी शोपसर्जनस्य शार्दूळेत्यस्येत्युपमापरिग्रहेऽस्ति साधक- मिति न सन्देहः। त्रितयलोपे समासगम्यैव। यथा-तां शशिच्छायवदनामित्यादि। शशिच्छायेव छाया यस्येति 'सप्तम्युपमाने'त्यादिना समासलोपौ। अत्रोप- मेयस्य लोपः किसुपमानस्येति सुधीभिरेव परीक्ष्यम्। एवं समासगम्या पश्चविधा। ३ Library Sri Pratap College. Srinagar

१८ काव्यालङ्कारसारसङ्गहे

सुब्धातुगम्या पश्चविधा। तत्र तथोपमाना(दित्या)दिना क्यच्- पत्ययावसेयोक्ता। सा च कर्मोपमानिकाऽधिकरणोपमानिका च । कर्मोप- मानिका द्विधा। द्विलोपे एकलोपे च भावात्। द्विलोपे यथा- स दुःस्थीयन् कृतार्थोऽपि निःशेषैश्चवर्यसंपदा। निकामकमनीयेऽपि नरकीयति कानने ॥ ४६ ॥ अत्र दुःस्थीयन्निति दुःस्थः कश्चिदुपमानं भगवदात्मोपमेयः।स दो- तकश्च लुप्तः। क्यच्पत्ययोक्तस्त्वाचारः समानो धर्मः। एकळोपे पुत्रीयति शिष्यती(मि)त्यादयुदाहार्यम्। अधिकरणोपमानिका यथा-नरकीयतीति। 'अधिकरणच्चोपसङ्ख्या- न'मिति क्यच् । अत्र काननमुपमेयमिति द्योतकस्यैव लोपः। क्यङ्पत्ययावसेया क्विप्प्रत्ययावसेया च कर्द्ुपमानिकैव । तदुक्तम्- क्वचित् सा कतुरित्यादि। क्यडन्पत्ययगम्या यथा- कृशानवज्जगत्तस्य पशयतस्तां प्रियां विना। खद्योतायितुमारब्धं तत्त्वज्ञानमहामहः ॥४७॥ अत्र खद्योतायितुमिति । अत्र च द्योतकस्यैव लोपः। क्विप्पत्ययगम्या तु यथा-कृशानवदिति। अत्र 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः इत्येके' (पा. ३-१-११ काशिकास्थं वार्तिकम्।) इत्याचारकिबन्तात् शतृमत्ययः । इह किपोऽश्रवणात् साधारणधर्मोऽप्यार्थः । तेनेयं द्वयलोपे। कृदवसेया तु द्विविधा। कर्मोपमानिका कर्त्ुपमानिका च। तदुक्तसुप- मान इत्यादि तद्वाच्या सेत्यन्तम्। पूर्वा यथा- तस्येतरमनोदाहमदहत् प्रज्वलन्मनः । इमां प्रति तपःशक्त्याकृष्टबुद्धेः स्मरानलः ॥ ४८ ॥ द्वितीया यथा- स द्ग्धविग्रहेणापि वीर्यमात्रस्थितात्मना। स्पृष्टः कामेन सामान्यप्राणिचिन्तमचिन्तयत्।।४९,।।

प्रथमो वर्गः । १९

अनयोश्र द्योतकस्यैव लोपः । तद्धितावसेया तु कल्पवादिभिर्भवति। तदुक्तम्-कल्पपूप्रभृति- भिरित्यादि। प्रभृतिग्रहणात 'इचे प्रतिकृतौ' (पा.५-३-९६)इति कनादिभिः। यथा- चण्डालकल्पे कन्दर्प पुष्टा माये तिरोहिते। संजातातुलनैराश्या किं सा शोकान्मृता भवेत्॥५०।। वार्तिककारदशा च प्रकृत्यर्थसददशे कल्पप्पत्ययस्य विधानात् क्रौर्यादेः साधारणधर्मस्यैवात्र लोपः। एवमश्वकश्चैत्रक इत्यादौ। अयःशूलेनान्विच्छति आयःशुलिकः इत्यत्रायःशुलस्योपमानस्यै- वोपमा(पादा)ना(द)र्थार्जनोपायस्य कस्यचिदुपमेयस्य तैक्ष्ण्यादेः साधारणध- र्मस्य द्योतकस्य च लोपाञ्रयलोप उपमा-इति न युक्तमभिधानम्। अर्थार्जनोपायस्यायःशूलरूपतयाध्यवसानादतिशयोक्तित्वं हुचितम् । शशि- च्छायवदनामितिवत भविष्यति-इति च न युक्तः परिहारः। अत्रापि शशी च्छाया यस्येति विवक्षायामुपमाविश्रान्तावपि रूपकत्वमेव। रूपकादावप्यस्ति ह्युपमाविश्रान्तिः । तदेवमेकलोपे वाक्यगम्ये द्वे समासगम्यास्तिस्त्रः। सुब्धातुगम्यास्तिस्रः। कृद्रम्ये द्वे। तद्धितगम्यैका इत्येकादश। द्विलोपे समासगम्यैका। सुब्धातु- गम्ये द्वे इति तिस्रः। त्रिलोपे त्वेक एव। इति पश्चदश। अन्ये तु भेदा इद नोट्टङ्गिता इति न दर्श्यन्ते। (८) उपमानसंनिधाने च साम्यवाच्युच्यते बुधैर्यत्र। उपमेयस्य च कविभिःसा प्रतिवस्तूपमा गदिता॥५१।। यत्रोपमानोपमेययोद्योरि समीपे साधारणधर्मोपादानं सा प्रतिव- स्तुपमा। अतएव वस्तु वाक्यार्थः उपमानं वस्तुनो वाक्यार्थान्तरस्य। अत्र चानेकवाक्यत्वे इवादेरपयोगे किमुपमेयं किं वोपमानमिति प्रकरणाद्धि व्यवस्थेत्याह-

२० काव्यालङ्गारसारसङ्गहे

प्राकरणिकेतरत्वस्थित्यैकश्चोपमेयतां लभते। उपमानत्वं चापर इत्युपमावाचिशून्येयम् ।५२।। यत् पाकरणिकं तदुपमेयम्। इतरत्तूपमानमिति शब्दशून्येयमित्य- नन्त(त्यन्त)रं द्रष्टव्यः(म्)। उदाहरणम्- विरलास्तादशो लोके शीलसौन्दर्यसंपदः। निशा: कियत्यो वर्षेडपि यास्विन्दुः पूर्णमण्डलः।५३॥ कियत्यः स्वल्पाः । अत्र च साधारणधर्म उभयत्राप्युपात्तः। उपमा च स्फुटा॥

इत्यौद्धटालङ्कारविवृतौ प्रथमो वर्गः ॥

द्वितीयो वर्गः। आक्षेपोऽर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना। समासातिशयोक्ती चेत्यलंकारान् परे विदुः ॥ १॥ उक्तिशब्दो द्वाभ्यां संबध्यते। तेन समासोक्तिरतिशयोक्तिश। (९) प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया। आक्षेप इति तं सन्तः शंसन्ति कवयः सदा ॥ २॥ अभिमतस्याशक्यवचनत्वादिविशेषप्रतिपादनाय यः प्रतिषेधः प्रति- षेध इच। मुखं पदं पद्ममिवेतिवत्। न तु प्रतिषेध एव। तमाक्षेपं वदन्ति। न च वाच्यं प्रतिषेधे सतीष्टमिष्टमिव भवत्विति। यस्मात्माकर- णिकत्वात् लब्धस्थेमा इष्टोऽर्थः । तस्य च निषेधः क्रियमाणोऽङ्गता प्रतिपद्यते। (ते)नासौ प्रतिषेध इव। न त्विष्ट इष्ट इवेत्ययुक्ते चोदपतिसमाधाने । यतोऽस्त्वेवं तथापि नाक्षेपलक्षणपसक्तिः। इष्टस्येव प्रतिषेध इत्यनभिधानात्। स चेष्टोऽर्: कदाचिद्वक्ष्यमाणः कदाचिदुक्त इत्याक्षेपो द्विविधः । तदाह- वक्ष्यमाणोक्तविषयः स तु द्विविधइष्यते ! व्याख्यातम् । ननु चेष्टमिच्छाकर्म। तत् कदाचिन्नैवोच्येत। तद्वक्ष्यमाणोक्तविषय- तया (कथं) द्वैविध्यमित्याह- निषेधेनैव तद्वन्धो विधेयस्य च कीर्तितः ॥ ३ ॥ विवक्षितत्वरूपं विधेयत्वमत्रेष्टत्वम्। तेन विधेयस्यावश्यमुक्तिक्रिया- संभवादार्थत्वे शाब्दत्वे च सति द्वैविध्यम्। पूर्वो यथा- अहो स्मरस्य माहात्म्यं यद्रुद्रेऽपि दशेदृटशी। इयदास्तां समुद्राम्भ: कुम्भैर्माने तु के वयम् ॥४॥ अत्र स्मरमाहात्म्यं प्रतिपादयितुमिष्टं तस्य चेयदास्तामिति निषेधः । स चाङ्गत्वादशक्यतद्वर्णनत्वं विशेषं प्रतिपादयतीति निषेध इव। माहात्म्यस्य

२२

च यदुद्र इत्यादिना सामान्येनैवोक्त्ेर्विशेषेणानभिधानात् वक्ष्यमाणवि- षयत्वम् । उक्तविषयस्तु यथा- इति चिन्तयतस्तस्य चित्रं चिन्तावधिर्न यत्। क्व वा कामविकल्पानामन्तः कालस्य चेक्षितः॥५॥ अत्र चित्रत्वस्योक्ति: क वेति निब(पि)ध्यते। प्रसिद्धत्वं चात्र हेतु:। पूर्वत्र विरुद्धत्वम्। न हि तद्वर्णनसंभवः । आभ्यामेव निमित्ताभ्यामाक्षेपो भवति। अत्र चित्रत्वस्योक्तविषयस्याक्षेप इत्युक्तविषयता। अत्र केचिदाचक्षते-एतदुदाहरणद्वयमपि न युक्तम्। तथाप्यु (त्राध्ो) दाहरणमुक्तविषयमेव। अहो स्मरस्य माहात्म्यमिति सामान्येन यदुद्रेऽपि दशेदृशीति च विशेषेण स्मरमाहात्म्यस्योक्तत्वात् । यच्च सामान्यविशेषा- भ्यामुक्तं तत यद्यनुक्तमुच्यते सर्वमिदानीमनुक्तं स्ात्। एवमपि वा चित्रत्वमप्यनुक्तमिति कथमुक्तविषयता। पत्युतात्र सामान्येनैवोक्ति: । अथोच्यते नात्र स्मरमाहात्म्यमाक्षिप्यते। अपि तु रुद्रदशेदृशीति। तदयुक्तम्। तस्या इष्टत्वेनापतीतेः । यद्रुद्रेऽपि दशेद्दशीति स्मरमाहात्म्योपो- दलनार्थम्। न तु विपर्येयः। प्राकरणिकत्वादार्थमस्याः माधान्यमिति चेदे- वमपीदृदशीत्येतत् पदं प्रत्यक्षनिर्देश्यविषयत्वान्निराकाङ्क्षम्। अतो नात्र किंचिद्वक्ष्यमाणम्। न हि तादृशीति पदवदस्य साकाङ्क्षत्वमिति पुनर- प्युक्तविषयता। कथं चात्राक्षेपव्यपदेशः । न हि तन्निमित्ताऽत्र चारुत्वम- तीतिः। अपि त्वतिशयोक्ति: स्वहिताक्षेपहेतुका (?)। तेन संकरोऽयम् । द्वितीयस्मिन्नपि क्लोके क वेत्यनेन न चित्रत्वमाक्षिप्यते । अपि त्वन्ते- क्षितत्वम्। तच्चाक्षेपपर्यवसानमिति चेदनन्वयेऽप्याक्षेपमसक्तिः। अपहुति- रूपकदीपकादावप्युपमापसङ्गश्व। अथ तत्र भड््यन्तरेणाक्षेपादीनां स्थिति- रिति नाक्षेपादित्वम्। इहापि विच्छित्यन्तरेणाक्षेपस्थितिरिति कथं नान्यत्वम्। अथ गम्यमानोत्मेक्षावत् गम्यमानत्वेऽप्याक्षेपस्यालंकारान्तरानभिधानादा- क्षेपत्वमेवेष्यते । तर्द्युत्पेक्षालक्षणवदिह विशेषो वक्तव्यः। तदेवमन्यत्रापि संभवी विचारः प्रकृतक्षतिमादधाति (इति) नास्माभिदर्शित इत्यनया दिशा स्वयं विचार्यमू।

द्वितीयो वर्गः । २३

एते तूदाहरणे वक्ष्यमाण(णोक्त)विषये- सुंहअ विलम्बसु थोअं जाव इमं विरहकाअरं हिअअं। संठविऊण भणिस्सं अहवा बोलेसु किं भणिमो ॥ बालअ णाहं दूई तीए पिओ सि त्ति णह्मवावारो। सा मरइ तुड्झ अयसो एअं धम्मकखरं भणिमो।। (१०) समर्थकस्य पूर्वं यद्चोऽन्यस्य च पृष्ठतः । विपर्ययेण वा यत्स्याद्दिशब्दोक्त्याऽन्यथाऽपि वा॥६।। ज्ञेयः सोर्ऽर्थान्तरन्यासः अनुपपद्यमानतया संभाव्यमानस्यार्थस्य समर्थनार्थमर्थान्तरस्यैव यनन्यसनं सोऽर्थान्तरन्यासः। स च समर्थकस्य प्रागुपादाने समर्थ्यस्य वेति द्विभेदः। प्रतिभेदश्व हिशब्देन योगो वियोगो वेति चतुर्विधः । नन्वमस्तुतप्शंसादृष्टान्ताभ्यां नायं भिद्यते। तथा हि- प्रीणितप्रणयि स्वादु काले परिणतं बहु। विना पुरुषकारेण फलं पश्यत शाखिनाम् । (भामह-३-२९) इत्यप्रस्तुतमशंसया विशेषेण शाखिदृत्तान्तेन वाच्येन सर्वे जगच्ेष्टितं दैवन- धानमिति सामान्यं गम्यमानं समर्थ्यते । तथा, त्वाये दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम्। आलोके हि हिमांशोर्विकसति कुमुदं कुमृद्वत्याः ॥ (रुद्रट-८-९५) इति दृष्टान्तेन दार्ष्टान्तिकं समर्थ्यते। तेनास्य लक्षणस्यातिव्याप्तिरित्याह- प्रकृतार्थसमर्थनात्। अप्रस्तुतप्रशंसाया दृष्टान्ताच्च पृथक् स्थितः ॥७॥ १. सुभग विलम्बस्व स्तोकं यावदिमं विरहकातरं हृदयम्। संस्थाप्य भणिष्याम्यथवाऽपक्राम कि भणामः ॥ २. बालक नाहं दूती तस्याः प्रियोऽसीति नास्मद्यापारः । सा म्रियते तवायशः एतद्धर्माक्षरं भणामः ॥

२४ काव्यालङ्कारसारसङ्गहे

इदमत्र तात्पर्यम्-विशेषे सामान्येन सामान्ये वा विशेषेण समर्थ्ये सामान्यस्य तथाभूतं निमित्तमुच्यते (यत्) विशेषे सामर्थ्यात् प्रतिपन्रं समर्थ्य- स्यानुपपद्यमानतां निरस्यति। विषयापेक्षया स्वसामान्यमर्थान्तरमिव। अपस्तुतमशंसायामेकस्यानुपादानमेव । दृष्टान्ते बिम्बपतिबिम्बन्यायेनैव न्यसनहेतुकथनम्। तेन नैतल्लक्षणम्। क्रमेणोदाहरणम्- तन्नास्ति यन्न कुरुते लोके ह्यत्यन्तकार्यिकः । एष शर्वोऽपि भगवान् वटूभूय स्म वर्तते ॥८॥ कार्यिक: कार्यार्थी। वदूभूय। ब्रह्मचारितामवलम्ब्य। अत्र भगवतो वटुभाववर्तने समर्थ्ये सामान्यस्य यत्किंचनकारित्वस्य कार्यिकत्वं निमित्तमुक्तम्। यद्भगवति चित्तो(न्तो)पलक्षण रूपं प्रकृते सामर्थ्यात् प्रतिपन्नं सत् समर्थकत्वं भजते। एवमुत्तरत्र योज्यम्। प्रच्छन्ना शस्यते वृत्तिः स्त्रीणां भावपरीक्षणे। प्रतस्थे धूर्जटिरतस्तनुं स्वीकृत्य वाटवीम् ॥ ९॥ भावः आशयः। वटोरियं वाटवी। हरोज्थ ध्यानमातस्थौ संस्थाप्यात्मानमात्मना। विसंवदेद्धि प्रत्यक्षं निरध्यातं ध्यानतो न तु। १० ॥ प्रत्यक्षमैन्द्रियकम् । अपश्यच्चातिकष्टानि तप्यमानां तपांस्युमाम्। असंभाव्यपतीच्छानां कन्यानां काऽपरा गति:।।११।। तपांसि भगवतीं खेदयन्ति। तानि सा्र्जयन्ती तप्यमानोच्यते । 'तपस्तप:कर्मकस्यैव' (पा०३-१-८८) इति चात्र कर्मवद्धावः । उपाया- न्तरपरिहारेण किमिति तपश्रक्रे इत्यत्र समर्थितम् । 'होइ ण गुणाणुराओ जडाणं णवरं पसिद्धिसरणाणम् । किअ पहुवइ ससिमणी चन्दे ण पिआमुहे दिढे॥। १ भवति न गुणानुरागो जडानां केवलं प्रसिद्धिशरणानाम् । किल प्रस्नुवति शशिमणिश्न्द्रे न प्रियामुखे दृष्टे।।

द्वित्तीयो वर्गः ।

इत्यादौ सामान्यं विशेषेण समर्थ्यते। शशिमणेश्र शीतलत्वं जाड्यम्। अत्रापि पृथ(मा)ग्वच्चत्वारो भेदाः । एवं न परं साधर्म्येण समर्थनं यावद्वै धर्म्येणापि। तत्र विशेषस्य सामान्येन समर्थनं यथा- उदिते भास्करे क्वापि गम्यते तिमिरोत्करैः । तेजस्विनमनालोक्य प्रभवन्ति मलीमसाः॥ अत्राप्यन्यद्भेदत्रयम्। सामान्यस्य विशेषेण समर्थनं यथा- गुणानामेव दौगत्म्यात् घुरि धुर्यो नियुज्यते। असंजातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गौर्गडिः ।। अत्रापि भेदत्रयमन्यत्। (११) विशेषापादनं यत् स्यादुपमानोपमेययोः । निमित्तादृष्टिदृष्टिभ्यां व्यतिरेको द्विधा तु सः॥१२॥। स च उपमेयोत्कर्षोपमाननिकर्षरूपव्यतिरेकनिमित्तस्योपादाने उत्कर्षनिकर्षोभयनिमित्तानां पर्यायेणानुपादाने च भवतीति चतुर्भेदः। तत्रोत्कर्षनिमित्तानुपादान उदाहरणम्- सा (स) गौरीशिखरं गत्वा ददर्शोमां तपःकृशाम्। राहुपीतप्रभस्येन्दोर्जयन्तीं दूरतस्तनुम्॥ १३ ॥ गौरीशिखरं हिमवदेकदेशः । अत्रेन्दुतनुरुपमानम्। उमोपमेयम्। जयन्ती- मिति व्यतिरेकाभिधानम्। राहुपीतप्रभत्वं निकर्षनिमित्तं शाब्दम्। उत्कर्षनि- मित्तमक्षतलावण्यत्वं त्वार्थम्। निकर्षनिमित्त आर्ये उदाहरणम्-सदा कान्तिमतीमिन्दोरिति पाठे। उभयानुपादाने यथा-पीयृषदीधितेस्तस्येति पाठे। उभयोपादाने उदाहरणम्- पद्मं च निशि निःश्रीकं दिवा चन्द्रं च निष्प्रभम्। स्फुरच्छायेन सततं मुखेनाधः प्रकुर्वतीम् ॥ १४ ॥ एष व्यतिरेकोषर्थादौपम्य उक्त:।

२६ काव्यालङ्कारसारसङ्गहे

शब्दस्पृष्टे च तस्मिन् (स) भवतीत्याह- यो वैधर्म्येण दृष्टान्तो यथेवादिपदान्वितः । व्यतिरेकोऽत्र सोऽपीष्टो विशेषापादनान्वयात्॥१५॥ वैधर्म्ये यत्रोपमानधर्मस्योपमेये विगमः। तत्रोभयातुपादाने यथा- शीर्णपर्णाम्बुवाताशकष्टेऽपि तपसि स्थिताम्। समुद्दहन्तीं नापूर्व गर्वमन्यतपस्विवत् ॥ १६ ॥ अशनमाशः । उपशान्तचित्तत्वमुत्कर्षहतुः । तदभावो निकर्षहेतुः। तद्दय- मध्यार्थम्। निकर्षहेत्वतुपादाने उदाहरणम्-शान्त:(न्तां) पर्णाम्बुवातेत्यादौ पाठे। उत्कर्षहत्वनुपादाने यथा-शीर्णपर्णाम्बुवातेत्यादौ नो गर्वमन्यतुच्छ- तपस्विवत् इति च पाठे। उभयोपादाने उदाहरणम्-शान्तामित्यादाव्य- तुच्छेत्यादौ पाठे। अत्र च वतिपत्ययोपादानसामर्थ्यादौपम्यं शब्दस्पृष्टम्। 'तेन तुल्यम्' (पा. ५-१-११५) इत्यादिना बतेर्विहितत्वात्। श्रौतत्वं यथेवादिना 'तत्र तस्येव' (पा. ५-१-११६) इत्यनेन वतिना च भवति। यथा-अन्यस्येवास्य न स्मयः। एष उभयातुपादाने। निकर्षहेत्वनुपादाने यथा-सुमतेरन्यवन्नास्य स्मय इति। उत्कर्षहेत्वनुपादाने यथा-अन्य- तुच्छजनस्येवास्य न स्मय (न स्मयोडस्य) इति। उभयोपादाने यथा- अन्यतुच्छजनस्येव न स्मयोऽस्य महामतेः (इति)। एषां द्वादशभेदानां न केवलं गम्यमानो(न उ) पादीयमानो वा साधा- रणधर्मो(मे उ) पमामूलं यावच्छेषेण स्थित इत्याह- श्लिष्टोक्तियोग्यशब्दस्य पृथक् पृथगुदाहतौ। विशेषापादनं यत् स्यात् व्यतिरेकः स च स्मृतः ॥१७॥ 'एकप्रयत्नोच्चार्याणाम्' ( का. सा. सं. ४-२३) इत्यादिवक्ष्यमाणतः श्रिष्टं तदुचितस्य वर्थशब्दस्य यदोपमान उपमेये च पृथगुच्चारणं विशेषनिमित्ते सति तदा सोडपि व्यतिरेकः। वक्ष्यमाणोदाहरणसंग्रहमसङ्गात् पृथगित्यादि न (च) वाच्यम्। उदाहरणम्- या शैशिरी श्रीस्तपसा मासेनैकेन विश्रुता। तपसा तां सुदीर्घेण दूराद्विदधतीमधः ॥१८॥

द्वितीयो वर्गः । २७

तपा माघमासः। तपश्र व्रतम्। एष चोभयोपादाने। निकर्षहेत्वनभिधाने मासेन भुवि विश्रुतेति पाठः। उत्कर्षहेत्वनभिधाने-तपसा सहसैवैनामिति पाठः।उभया(न)भिधाने यथोक्तं पाठदयम्। एष चार्य औपम्ये। (शाद्वे तु) नाल्प: कविरिव स्वल्पश्लोको देव भवान् महान् (इति)। अत्राप्यन्यत् भेदत्रयम्। सत्यं हरिणशावाक्ष्याः प्रसन्नसुभगं सुखम् । समानं शशिनः किंतु स कलङ्गविडम्बितः ॥ (काव्या-४-३-२२) इति वामनेन यद्वयतिरेकोदाहरणमुक्तं तत्प(दुपमाप)भृतीनां संकरता न व्यतिरेकत्वम्। अथ सत्यपदेनोपमा न मरोहतीत्युच्यते, तदास्तु व्यतिरेकत्वम्। (१२) क्रियायाः प्रतिषेधे या तत्फलस्य विभावना। ज्ञेया विभावनैवासौ समाधौ सुलभे सति ॥१९॥ कारणभूतक्रियाप्रतिषेधे तत्कार्यस्य यत्मकटनं सा विभावना। न दैवसंगतेत्याह-समाधाविति। परिहारे सतीत्यर्थः। उदाहरणम्- अङ्गलेखामकाश्मीरसमालम्भनपिञ्जराम्। अनलक्तकताम्राभामोष्ठमुद्रां च बिभ्रतीम्॥२०॥ काशमीरं कुङ्कुमम्। अङ्गलेखापिञ्जरत्वस्य कुङ्डमसमालम्भनं ताम्रोष्ठत्वस्या- लक्तकयोजनक्रियात्मकं कारणम्। अलक्तकशब्दो ह्यत्र तद्योजनायां वर्तते। अन्यथा विभावनोदाहरणत्वस्यानुपपत्तेः। तचात्र कारणं निषिद्धम्। परिहारश्र स्वाभाविकसुलक्षणत्वम्। (१३ ) प्रकृतार्थेन वाक्येन तत्समानविशेषणैः। अप्रस्तुतार्थकथनं समासोक्तिरुदाहता ॥ २१॥ प्रस्तुतार्थेन वाक्येनापस्तुतोऽप्यर्थों यदभिधीयते सा समासोक्तिः। नन्वेवं श्लेषता प्राप्तेत्याह-तत्समानविशेषणैः। विशेष्यपदं तु प्रस्तुतार्थाभि- धाय्येव। उदाहरणम्- Titrary Sri Pratap College, Srinagar

२८ क्लव्याल ङ्कारसारसङ्ग हे

दन्तप्रभासुमनसं पाणिपल्लवशोभिनीम्। तन्वीं वनगतां लीनजटाषट्चरणावलिम्॥ २२ ॥ दन्तप्रभावत् शोभनं हृदयं यस्याः । पाणेः पल्लवावग्रौ ताभ्यां शोभते। वनं जलम्। लीना जटासु ष्चरणावलिश्र यस्याः सा भ(ग)वतीति प्रस्तु तोऽर्थः। दन्तप्रभावत् धवलानि पुष्पाणि यस्या इति तु व्याख्याने एकदेशविव- र्तिरूपकता।

निमित्ततो यत्तु वचो लोकातिक्रान्तगोचरम्। ( १४ )

मन्यन्तेऽतिशयोक्तिं तामलंकारतया बुधाः॥२३ ॥ भेदे नान्यत्वमन्यत्र नानात्वं यत्र बध्यते।

कार्यकारणयोर्यत्र पौर्वापर्यविपर्ययात्। आशुभावं समालम्व्य बध्यते सोऽपि पूर्ववत् ॥२५॥ किंचिद्धेतुमवलम्ब्य यदलौकिकं वचो निवध्यते साडतिशयोक्ति:। तस्याश्चत्वारो भेदा :- तथाहि भेदे अभेदः, अभेदे भेदः, बहिरसतः संभावनारयां निबद्धः, कार्यस्य शीघ्रकालताप्तिपादनाय पूर्वभावित्वं कारणादिति। आद्यस्योदाहरणम्- तपस्तेजःस्फुरितया निजलावण्यसंपदा। कृशामप्यकृशामेव दृश्यमानामसंशयम् ॥ २६॥ भगवत्याः काश्यमकाश्य चाभिन्नीकृतम्। हेतुक्वात्र तपस्तेजोजनिता सौन्दर्यसमृद्धिः। द्वितीयस्योदाहरणम्- अचिन्तयच्च भगवानहो नु रमणीयता। तपसाऽस्याः कृताऽन्यत्वं कौमाराध्येन लक्ष्यते ॥२७।। एकैवात्र कुमारी भगवती तरुशी चेत्यन्यत्ं गमिता। हेतुश्र तपोजनितं रामणीयकम् ।

द्वितीयो वर्गः । २९

तृतीयस्योदाहरणम्- पतेद्यदि शशिद्योतच्छटा पझ्मे विकासिनि। मुक्ताफलाक्षमालायाः करेऽस्याः स्यानदोपमा॥२८॥ प्रफुल्ले पद्मे चन्द्रकरप्रकराभावादसंभवत्नयमर्थः संभावनायां निबद्धः। हेतुश्च गौरीकरेऽक्षमाळावलोकनम्। चतुर्थस्योदाहरणम्- मन्ये च निपतन्त्यस्याः कटाक्षा दिक्षु पृष्ठतः । प्रायेणाग्रे तु गच्छन्ति स्मरबाणपरम्पराः ॥ २९॥ कटाक्षपातस्य पश्चाद्भावः स्मरवाणपरंपरागमनस्य पूर्वभावित्वमुक्तं समान- जाति(काल) त्वपतिपादनाय । एवं च 'दाहोऽम्भ:प्रसतिपच' इत्यादावम्भ :- पसृतिपचत्वादावतिशयोक्ति: सामान्यलक्षणेनैव। न तु विशेषलक्षणेन संग्रहीतेति केचित। प्रसिद्धज्वलितानलदाहाभेदेनैवायमध्यवसित इति विशेष- लक्षणमप्यत्रास्तीति न दोषः । एवमन्यत्र बोध्यम्।

इत्यौद्धटालङ्कारविवृतौ द्वितीयो वर्गः।

२० काव्यालङ्कारसारसङ्गहे

तृतीयो वर्गः।

यथासंख्यमथोत्प्रेक्षां स्वभावोक्तिं तथैव च। अपरे त्रीनलङ्गारान् गिरामाहुरलङ्कृतौ ॥ १ ॥ स्फुटम् ।

भूयसामुपदिष्ठानामर्थानामसधर्मणाम्। (१५ )

क्रमशो योऽनुनिर्देशो यथासंख्यं तदुच्यते ॥ २ ॥ असधर्मणामित्युपमाया अभावेऽपि भवतीत्याह। उदाहरणम्- मृणालहंसपद्मानि बाहुचङ्रमणाननैः। तर्जयन्त्याऽनया व्यक्तं नलिन्यः सकला जिताः॥३॥ अत्र तूपमाव्यतिरेकेऽपि यथासंख्यकृतं चारुत्वमस्त्येव। इदं तु स्पष्टमुदा- हरणम्- कज्जलहिमकनकरुच: सुपर्णवृषहंसवाहना: शं वः । जलनिधिगिरिकमलस्था हरिहरचतुरानना ददतु।।(इति.रुद्रट-का-७-३६) ( १६ ) साम्यरूपाविवक्षायां वाच्येवाद्यात्मभिः पदैः।

लोकातिक्रान्तविषया भावाभावाभिमानतः । संभावनेयम् उपमानोपमेयभावस्याविवक्षणे न त्वभावे इव मन्ये ध्रुवमित्यादिभिः पदैः प्रतिपाद्योत्मेक्षा। किरूपेत्याह-संभावनेयमिति । कुतः संभावनेत्याह- (अ)तद्रुणेति। (अ)तस्य (अ)मकृतस्य संभाव्यस्य संबन्धी यो गुणः क्रिया वा तद्योगादर्थात्मकृतस्य। किंफलेत्याह-अतिशयेति। उत्कर्षपर्यवसायिनीत्यर्थः। एषा च बहिरसंभवदर्थनिष्ठा कार्येत्याह-लोकेति। भावस्या- भावस्य च संभावनया सा प्रथमं द्विधा। उदाहरणम्-

तृतायो वर्गः । ३१

अस्याः सदार्कबिम्बस्थृष्टिपीतातपैर्जपैः। इ्यामिकाङ्केन पतितं मुख इन्दुभ्रमादिव ॥ ६ ॥ अत्राङ्कस्य मुखविषयपातक्रियायोगादिन्दुभ्रमो भावरूपो हेतुत्वेनोत्मेक्षितः । द्वितीयस्योदाहरणम्- कपोलफलकावस्या: कष्ट भूत्वा तथाविधौ। अपश्यन्ताविवान्योन्यमीदृक्षां क्षामतां गतौ ॥७॥ अत्र क्षामतागममक्रियायोगाददर्शनं हेतुत्वेनाभावरूपं संभावितम्। 'लक्षणहेत्वोः क्रियायाः' (पा. ३-२-१२६) इति ह्यन्र शतृपत्ययः । "बालेन्दुवक्राणी " त्यादीन्यतद्रुणक्रियायोगादुत्प्रेक्षोदाहरणान्युन्नेयानि । अतद्रुणक्रियायाः संभावनम्-इति तु व्याख्यानमयुक्तम्। अशब्दार्थत्वात्। 'कपालेनोन्मुक्त: स्फटिकधवलेनाङ्कुर इव' इत्यादेर्लक्ष्यस्यासंग्रहमसङ्गाच्च। ननु 'चन्दनासक्त्भुजग' इत्यादौ नेवादिपदपयोगः। तत कथमु- त्प्रेक्षेत्याह-

गम्यमाना तु नोच्यत इत्यर्थः । उत्प्रेक्षा वाच्येवादिभिरुच्यते ॥५॥

(१७ ) क्रियायां संप्रवृत्तस्य हेवाकानां निबन्धनम्। कस्यचिन्मृगडिम्भादेः स्वभावोक्तिरुदाहता ॥८॥ व्यापारमटृत्तस्य वालमृगादेः समुचितहेवाकनिबन्धनं स्वभावोक्ति: । न तु स्वभावमात्रकथनम् । उदाहरणम्- क्षणं नंष्डाऽर्धवलितः शृङ्गेणाग्रे क्षणं नुदन्। लोलीकरोति प्रणयादिमामेष मृगार्भकः ॥९॥ नंष्टा रुदित्वा। नुदन् पीडयन्।। इत्यौद्धटालङ्कारविवृतौ तृतीयो वर्गः ।

३२ काव्यालङ्कारसारसङ्गहे

चतुर्थो वर्गः। प्रेयोरसवदूर्जस्विरि पर्यायोक्तं समाहितम्। द्विधोदान्ं तथा श्लिष्टमलंकारान् परे विदुः ॥ १॥ उदात्तस्य द्वैविध्यकथनमुदाहरणार्थम्। श्िष्टस्य तु विप्तिपत्तिनि- रासाय। तस्य हि भामहेन त्रैविध्यमुक्तम्।

रत्यादिकानां भावानामनुभावादिसूचने। (१८)

यत्काव्यं बध्यते सन्भ्िस्तत्प्रेयस्वदुदाहतम् ॥ २॥ रतिरिह देवगुरुनृपादिविषया गृह्यते। कान्ताविषयायास्तु रतेः सूचने रसवदलक्कारो वक्ष्यते। आदिग्रहणात्-

आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्धृतिः॥ व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मार एव च।।

मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च।। तासश्रैव वितर्कश्र विज्ञेया व्यभिचारिणः। त्रयखित्रिशदमी भावा: समाख्यातास्तु नामतः ।। इति व्यभिचारिभावाः। तथा स्तभ्भ: स्वेदोऽथ रोमाश्चः स्वरभेदोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्लय इत्यष्टौ सात्विकाः स्मृताः ॥ इति सान्चिकभावा गृह्यन्ते। तेषां चैकचत्वारिंशतो रत्यादिभावाना- मनुभावैः सात्विकवाचिकाहार्याङ्गिकरूपैरभिनयैः । आदिग्रहणादुद्दीपना- लम्बनरूपैः विभावैः। स्थायिभावत्वात् रतेस्तु व्यभिचारिभिरषि सूचने व्यक्तौ यत् काव्यबन्धनं (तत्) पेयस्वत्। रत्या भियतरया उपलक्षितं भावबृ- न्दमत्रास्तीति। वह्ेः शीत(नि)वत्तिरनुमीयत इति कारणस्यापि कचित् गमकत्वात् विभावैर्भवत्येव सूचनम्। रूपाद्रसानुमानं भवतीति व्यभिचा- रिणां सहकारिरूपाणामप्यस्ति गमकत्वम् । काव्यस्य तु सिद्धे गमकत्वे

चतुर्थो वर्गः ! ३३

निर्विवादैवातुभावानां सूचकता। न चानुमितमात्रतया स्थितो भावः काव्यजीवितम् । अपि तु साधारण्येन प्रतिपन्नो रसनाव्यापारगोचरः । एवं रसेऽप्यवगन्तव्यम्। अतएव व्यङ्ग्या रसभावतदाभासतत्पशमाः काव्य- तच्वविद्धिरभिधीयन्ते। एतच्चाभ्युपगम्योक्तम्। वस्तुटृत्तपरीक्षायां रसभावा - दयोऽनुमेया एव न भवन्ति। नहि विभावानुभावव्यभिचारिणः कारणका- र्यसहकारिरूपाः। तद्ूपत्वे कारणकार्यसहकारिसंयोगात् रसनिष्पत्तिरिति ब्रूयात। यथा चैतत् तथा परीक्ष्यमाणं ग्रन्थगौरवमानयतीति न प्रतन्यते। पञ्चाशन्भावसूचनम्-इति व्याख्यानं (न) युक्तम्। हासादीनां भावानां हास्या- दीनां च रसानां भेदस्यासिद्धत्वाद्। उदाहरणम्- इयं च सुतवाल्लभ्यान्निर्विशेषस्पृहावती। उल्लापयितुमारब्धा कृत्वेमं क्रोड आत्मनः ॥३॥। कोडे वक्षसि कृत्वेति संबन्धः । अत्र वक्षसि निधानमाङ्गिकोऽभिनयः। उल्लापनं वाचिकः । इदंशब्दवाच्यो मृगार्भक आलम्बनमिति (वि)भावः । वाल्लभ्योन्मीलित मौत्सुक्यं व्यभिचारिभावः । एभिश्वतुर्भिर्भावो रत्यात्मकः सूच्यते। व्यभिचारिणस्तु सूचने उदाहरणम्-'एवंवादिनि देवषौं' इति। अत्रैव देवर्षिवदनपितृपार्श्ववर्तनरूपाभ्या विभावाभ्यामधोमुखतापद्मगणना- भ्यामनुभावाभ्यां लज्जा व्यज्यते । एवमन्येष्वप्युदाहार्यम्। (१९) रसव दर्शितस्पष्टशृङ्गारादिरसोदयम्। स्वशब्दस्थायिसंचारिविभावाभिनयास्पदम् ।।४।। गृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतशान्ताश्च नव नाव्ये रसा: स्मृताः ॥।५।। एते च धर्मादिमापकतया तदितरपरिहारतया च रतिर्हासश्र शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा। जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥ 5

३४ काव्यालङ्कारसारसङ्गहे

इति प्रसिद्धरत्यादिव्यक्तिरूपास्तान्त्रिकरसशब्दवाच्याः। निर्वेदादीनो तु रमणी(सनी)यत्वेऽि न तान्त्रिकरसशब्दवाच्यतेति भावत्वमेव । एषां च स्वशब्दादिभिः पश्चभिरवगतिर्भवति।य(त)त्र स्वशब्दस्तद्राचकः सामान्येन न तु तदभिव्यक्तौ शक्तः। एवं हि शृङ्गारहास्येत्यादिश्लोकान्नाट्यादिव सकलरस- प्रतिपत्ति: स्यात्। यं कान्तादिमर्थमालम््य रत्या(दि)श्वित्तवत्तिविशेष उत्पद्यते स आलम्बनकारणम्। येन वसन्तेन्दूदयादिना बध्य(वर्ध्य)ते तदुद्वीपन- कारणम्। यदुत्पद्यते स स्थायिभावः । तस्मिन् स्रक्सूत्रकल्पे यत्सहकारित- योदेति स व्यभिचारिभावः । सति च स्थायिनि येऽङ्गविकारास्तेऽनुभावाः अभिनयशब्दप्रतिपाद्याः। तेषामास्पदं यत् काव्यं बध्यते तत्काव्यबन्धनं रसवत्। रसोऽस्तीति। तत्र विभावादि(देः) काव्ये वाच्यतया व्यभिचा- रिणां तु कचित् प्तीयमानतयापि स्थितिः । स्थायिनस्तु प्रतीयमानतयैव। मतीयमानो हि स्थायी रसः। स्थायिनस्तु वाच्यत्वेऽभिनयादिरूपं लिङ्ग- मकिचित्करमेवेोति हासादिसमत्वाच्च(त्वश्च) काव्यस्य पाप्नोति। यतश्च विभावाद्यास्पदमतश्च दर्शितमतश्च (स्पष्ट)शृङ्गारादिरसम्। उदाहरणम्- इति भावयतस्तस्य समस्तान् पार्वतीगुणान्। संभृतानल्पसंकल्पः कन्दर्पः प्रबलोऽभवत् ॥ ६ ॥ स्विद्यतापि स गात्रेण बभार पुलकोत्करम्। कदम्बकलिकाकोशकेसरप्रसरोपमस् ॥७॥ क्षणमौत्सुक्यगर्भिण्या चिन्तानिश्चलया क्षणम्। क्षणं प्रमोदालसया दशाऽस्यास्यमभूष्यत।। ८।। कलिकाकोशो मुकुलाभ्यन्तरम्। अत्राभिलाषिकः शद्गारो निबद्धः। 'तस्य स्वशब्दः कन्दर्पः पबल इति। एतेनैव च रत्यात्मकः स्थाय्युन्मी- लितः । संचारिणस्त्वौत्सुक्यचिन्ताहर्षाः स्वशब्दोपात्ताः। स्वेदरोमाश्चकौ सान्विकौ। सात्विकानां स्थायिभावावस्थाविशेषकत्वेन निर्वेदादिवत् संचारि- त्वात् संचारिणौ च स्वशब्दोपात्तावेव। इति भावयत इति भगवती भाव्य-

चतुर्थो वर्गः ।

माना विभाव:। दृशेत्युपाङ्गाभिनयः। एवं शृङ्गारोऽत्र पश्चभेरभिव्यज्यत एव। एवमन्येऽपि रसा उदाहार्याः। (२०) अनौचित्यप्रवृत्तानां कामक्रोधादिकारणात्। भावानां च रसानां च बन्ध ऊर्जस्वि कथ्यते ॥९ ॥ कामक्रोधादिभिः कारणैः शास्त्रविरुद्धेन रूपेण रसा भावा यदुपनिबध्यन्ते तदूर्जस्वि। शास्त्राविरोधे तु प्रेयोरसवदलंकारौ। ऊर्जसो बलस्य विद्यमान- त्वाच्ोर्जस्विता। उदाहरणम्- तथा कामोऽस्य ववृधे यथा हिमगिरे: सुताम्। संग्रहीतुं प्रववृते हठेनापास्य सत्पथम्॥ १० ॥ अत्र काम इति स्वशब्दः। अनेनैव रतिरप्युच्यते। हठेनेत्यावेगः। अपास्य सत्पथमिति मोहो व्यभिचारी। हिमगिरे: सुतामित्यालम्बनमिति (वि)भावः। संग्रहीतुँ प्रवटृत इत्याङ्रिकोऽनुभावः। एवमत्र पश्चभिः शृङ्गारोऽभिव्यज्यते। यदा च हठसंग्रहः शास्त्रविरुद्धो रामकारणकस्तदोजस्विता। (२१) पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते। वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां शून्येनावगमात्मना ॥११॥

र्गगमनम् । ताभ्यां विनाऽर्थसामर्थ्यात्मनाSवगमस्वभावेन यत् प्रतिपाद्यते तत्पर्यायेणान्येन रूपेणाभिधानमिति पर्यायोक्तम्। अवगमव्यापारेण कथ- मभिधानमिति चेत् पर्यायोक्ततत्वमप्रस्तुतपशंसाव्याख्याने वक्ष्यामः । उदाहरणम्- येन लम्बालकः सास्रः करघातारुणस्तनः। अकारि भग्नवलयो गजासुरवधूजनः ॥ १२ ॥ सोडपि येन कृतः पुष्टदेहेनाप्येवमाकुलः । नमोऽस्त्वपारवीर्याय तस्मै कुसुमधन्वने ॥ १३ ॥

काव्यालङ्कारसारसङ्गहे

अत्र लम्बालकादिभिः कार्यभूतैः कारणभूतो गजासुरवधोऽनुक्तोऽपि गम्यत इति पर्यायोक्तता । (२२) रसभावतदाभासवृत्तेः प्रशमबन्धनम्। अन्यानुभावनिःशून्यरूपं यत्तत्समाहितम् ॥ १४ ॥ अनौचित्यपृत्ता रसभावा रसाभासभावाभासशब्दवाच्याः ।तेन शास्त्रविरुद्धानामशास्त्रविरुद्धानां वा रसभावानां या प्रशान्तिर्निबध्यते तत्प- रिहाररूपत्वात् समाहितम्। न च रसान्तरप्रादुर्भावोऽत्रेत्युक्तमन्यस्य रसस्यानुभावैर्निःशेषेण शून्यम्। उदाहरणम्- अथ कान्तां हश हष्टा(षथा) विभ्रमाच्च(मांश्च) भ्रमंभ्रुवोः। प्रसन्नं मुखरागं च रोमाञ्चं स्वेदसंकुलम् ॥ १५ ॥ स्मरज्वरप्रदीप्ानि सर्वाङ्गानि समादधत्। उपासर्पद्विरिसुतां गिरिशः स्वस्तिपूर्वकम् ॥ १६॥ समादधत् निजे रूपेऽवस्थापयन्। अत्र कान्तदृष्टयाद्रीनामनु- भावानां पशमो निबद्ध:। (२३) उदात्तमृद्धिमद्दस्तु चरितं च महात्मनाम्। उपलक्षणतां प्राप्तं नेतिवृत्तत्वमागतम् ॥ १७ ॥ ऋद्धि: हेमादिधनसंपत्। तद्योगो वस्तुन उदात्तम्। उदाहरणम्- उवाच च यतः क्रोडे वेणुकुञ्जरजन्मभिः। मुक्ताफलैरलंकार: शबरीणामपीच्छया॥ १८॥

शिरोभिरुल्िखद्यस्य शिखरं गन्धमादनम् ॥ १९ ॥

चतुर्थों वर्गः । ३७

उत्तरोपत्यका यस्य प्रधानस्वर्णभूमयः । महान् मरकतोर्वीधः पादोपान्तं च संश्रितः॥ २०॥ बभूव यस्य पातालपातिन्यां संक्षये क्षितौ। पतनं न तया सार्धमायामस्तु प्रकव्यभूत् ॥ २१ ॥ तस्य हिमाद्रेर्भवती सुतेति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । क्रोड: सूकरः। पुष्यो मणिभेदः । गन्धमादनः शिखरविशेषः । उपत्यकाः पर्वतस्याधर- वर्तिनो भूभागाः। प्रधानं स्वर्ण जातरूपादि । उर्वीध्रः गिरिः । संक्षयः कल्पान्तः । भूमेरधोगमनात् भूमिमुक्तस्य हिमवतः करपान्त आयामः मकटीभूतः । अत्र च रत्नादिसंभारो निबद्धः। एतदेकमुदात्तम्। अपरमाह-चरितं च महात्मनाम्। उपलक्षणतां प्राप्तं नेतिवृत्तत्व- मागतम्। अर्थपाप्तावनर्थपरिहारे चोधतानां महतां चरितमुदात्तम्। न चात्र रसवदलंकारतेत्युक्तमुपलक्षणतामित्यादि। न ह्यन्र महात्मचरितमङ्गितया स्थितमपित्वङ्गतां गतम्। उदाहरणम्- तस्यादिक्रोडपीनांसनिघर्षेऽपि पुनःपुनः। निष्कम्पस्य स्थितिमतो हिमाद्रेर्भवती सुता ॥२२॥ आदिकोड आदिवराहः। अत्र हिमवत्स्थैरये मुख्ये भगवतोऽपि वीर- रसमतिपत्तिहेतुश्चरितमवान्तरवाक्यार्थीभूतम्। एवं रसान्तरेष्वप्युदाहार्थम्। (२४) एकप्रयत्नोच्चार्याणां तच्छायां चैव बिभ्रताम्। स्वरितादिगुणैर्िन्नैः बन्धः श्लिष्टमिहोच्यते ॥२३॥ अलंकारान्तरगतां प्रतिभां जनयत्पदैः। द्विविधैरर्थशब्दोक्तिविशिष्टं तत्प्रतीयताम् ॥२४॥ इहानेकस्यार्थस्य युगपद्विवक्षायां दयी गतिः । यतोरऽर्थभेदाच्छब्दा भिध्यन्ते। आद्यश्र (?) भट्टोद्गटस्य सिद्धान्तः। तत्रार्थभेदेन भिद्यमाना: शब्दा उदात्तादिगुणैक्यात् प्रयत्नादिसाम्याच्च केचित्तन्त्रेण प्रयोक्तुं शक्यन्ते । तद्वद्धोऽर्य श्लेषः। तदुक्तमेकमयत्नोच्चार्याणां बन्धोर्ऽर्थोक्तिविशिष्टं श्िष्टं प्रती- यतामिति। अत्रोच्चार्याणामित्येतत्सामर्थ्यात् शब्दानामिति बोद्धव्यम् । Library Sri Pratap College, Srinagar

केचित् पुनरुदात्तादिगुणभेदात् पयत्नभेदाच् युगपत् पयोक्तुं न शक्यन्ते। परस्परच्छायानुकारिणस्तु भवन्ति। तद्धद्धे श्रेष: शब्दक्लेषः । तदुक्तम्- स्वरितादिगुणर्िन्नैः तच्छायां चैव बिभ्रताम्। बन्धः शब्दोक्ति- विशिष्टं श्िष्टम् इति। तच्च श्िष्टमुपमाद्यलंकारप्रतिभामुत्पादयति । नतु तत्रोषमादयः । अन्यत्र लब्धसत्ताकत्वात्। तदुक्तम्-अलंकारान्तरगतां प्रतिभां जनयत्पदैः। इति। उदाहरणम्- स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिनी। प्रभातसन्ध्येवास्वापफललुब्धे हितप्रदा ॥ २५॥ इन्दुकान्तमुखी स्त्निग्धमहानीलशिरोरुहा। मुक्ताश्रीस्त्रिजगद्रत्नं पझ्मरागाङ्गिपल्लवा ॥ २६ । अपारिजातवार्तापि नन्दनश्रीर्भुवि स्थिता। अबिन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावण्यबिन्दुका॥ २७॥ न केवलं हिमाद्रेरेवंविधस्य त्वं सुता। यावत् स्वयमेवंव्रिधेति च शब्दः। तत्र गौरीपक्षे-किसलयवद्रक्ताभ्यां दीप्यमानाभ्यां शोभेते। सुखेनामुं यन्न शक्यं फलं तत्र लुब्धानामीहितं पददाति। इन्दुवत कान्तं म्रुखं यस्याः। स्त्निग्धा अत्यन्तकृष्णाश्र केशा यस्याः। त्यक्ता अलक्ष्मीर्यया। त्रैलोक्ये चोत्कृष्टः(षा)। पद्मवद्रागो ययोः तादृशौ पादपल्लवौ यस्याः। अपगता शत्रु- प्रकरचर्चा यस्याः । आ्लादिनी शोभा यस्या:। अप्सु प्रतिबिम्धितो य इन्दुः तद्वत्सुन्दरी। नित्यं च गलन्तो लावण्यबिन्दवो यस्या इति व्याख्या। सन्ध्यादिपक्षेऽत्र (प)ज्वलत्सूर्यमरीचिभिः शोभिता। स्वापफले विश्रान्तौ यो न लुब्धः तद्विषये हित ददाति। चन्द्रकान्तमहानीलमुक्तापद्मरागा मणिविशेषाः। अविद्यमानपारिजाताख्यवृक्षविशेषवार्ता। देवोद्यानलक्ष्मीः। अविद्यमानैबिन्दुभिः सुन्दरीति श्लोकत्रये यथाक्रमसुपमारूपकविरोधप्रति- भोत्पत्तिहेतवः श्लेषाः। अत्र प्रथमश्लोकाद्यावेदित (?) त्रिजगद्रत्नमित्यत्र सुविस्थितेत्यत्र च स्वरादिसाम्यादर्थश्लेषत्वम्। अन्यत्र तु शब्दक्षेषता। तथाहि-

चतुर्थों वर्गः । ३९

अस्वापेत्यादावैकपद्ये थाथादि (पा. ६-२-१४४) सव्रेणान्तोदात्तत्वं लघुनयत्नत्वं च। पदद्रये तु सत्याद्ये पदे तत्पुरुषे तुल्यार्थेति (पा० ६-२-२) पूर्वपद प्रकृतिस्वरेणाद्युदात्तत्वम् । अकारेकारयोश्र गुरुपयत्नत्वम्। अन्त्यपदे

द्वितीयस्मिन् श्लोक उक्तैकपदवर्जे सर्वत्रापि भिन्नपदपाठात्मयत्न- भेदः। मुक्ताश्रीरित्यत्र स्वरभेदोऽषि। बहुव्रीहिपक्षे हि बहुत्रीहौ प्रकृत्ये- (पा० ६-२-१) ति पूर्वेपदपकृतिस्वरत्वम्। तृतीयस्मिन् श्रोके प्रयत्नभेद: कचित् स्वरभेदश्व। अपगतारिजा- तवार्तत्वे हि बहुत्रीहौ प्रकृत्येति पूर्वपदपकृतिस्वरत्वम्। अविद्यमानपारि- जातवार्तत्वे नञ््सुभ्यामि (पा. ६-२-१७२) त्यन्तोदात्तत्वम् । नन्दनश्री- रित्यत्र बहुत्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं तत्पुरुषे तु समासान्तोदात्तत्वम्। अबिन्दुवत्सुन्दरीत्यत्रोपमानत्वात्तपुरुषे तुल्यार्थेति पूर्वपदपकृतिस्वरः । तस्य सप्तम्यन्तपूर्वपदत्वादननैव सूत्रेण प्रकृतिस्वरेणाद्युदात्तत्वम्। अबिन्दुसुन्दरी- त्यत्र त्वव्ययत्वान्नव््पूर्वपदपकृतिस्वरेण तदेव। तेन नात्र स्वरभेद:। एतच श्लेषलक्षणं परीक्ष्यमाणमयुक्तमिव प्रतिभाति। तथाहि- ते गच्छन्ति महापदं भुवि पराभूतिः समुत्पद्यते तेषां तैः समलंकृतं निजकुलं तैरेव लब्धा क्षितिः । तेषां द्वारि नदन्ति वाजिनिवहास्ते भूषिता नित्यशो ये दृष्टाः परमेश्वरेण भवता रुष्टेन तुष्टेन वा॥ इत्यादौ श्रेषे प्राप्तपतिष्ठे पल्लवाताम्रेत्यादौ संकरत्वमेव युक्तम्। अथवा न्यायपरीक्षायामुपमारूपत्वमेव । तथाहि-यथा गुणक्रियासाम्य उपमा तथा शब्दमात्रसाम्येऽपि दृश्यते। न च तत्र श्लेषत्वमिति वक्तुं युक्तम्। पूर्णोपमाया निर्विषयत्वमसङ्गात्। गुणक्रियासाम्ये सा भविष्यतीति चेत। न । अर्थश्लेषस्य निर्विषयतापत्ति- कल्प्यते। तद्मयोरन्यत्र लब्धसत्ताकयोरेकत्र संनिपाते संकरतैव पामोति। अपि च गुणक्रियासाम्यमुपमा शब्दसाम्यं तु क्षेष इति विशेषस्या(न) भिघानात् शब्दसाम्यमुपमाया विषय:, श्रेषस्य तूपमाविरहित इति पल्लवेत्या- दावुपमैव न्याय्या। एवं च 'पसाध्यते स्मे' (का-सा-सं. १-२७) त्यादावे- कदेशविवर्तिरूपकमुचितम्। अन्यथास्य श्िष्टत्वं वा वाच्यं स्यात्।

४0

न च भास्वत्करविराजितेत्यर्थश्लेष उपपन्नः। वैचित्र्यमलंकारोऽभिधीयत

भास्वदित्यादावर्थः संरम्भगोचर इति शब्दस्यालंकृतत्वम्। काव्ये दोष- गुणालंकाराणां च शब्दार्थगततयाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभाग: क्रियते। न च भानुदीप्यमानादिशब्दसद्रावेऽलंकारोऽत्रेति शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायि- नोडस्य शब्दालंकारत्वमेव युक्तम्। एकप्रयत्नोच्चार्याणामित्यनेकाक्षेपे शब्दानां श्िष्टताऽभ्युपगतैवेत्यर्थोक्तिविशिष्टमित्यन्तःशून्यमेव। अभङ्गसभङ्गत्वेनान- योस्तु शब्दश्लेषयोर्भेदः। अर्थश्लेषस्य तु आकृष्यादावमन्दग्रहमलकचयं वक्रमासज्य वक्रे कण्ठे लग्न: सुकण्ठः प्रभवति कुचयोर्दत्तगाढाङ्गसङ्ग:। बद्धासक्तिर्नितम्बे पतति चरणयोर्यः स ताट्टकू पियो मे बाले लज्जा पलीना नहि नहि सरले चोलकः किं त्रपाकृत् ॥ इत्यादयदाहरणं देयम्। एवं चाविन्दुसुन्दरीत्यादौ शब्दालंकारो विरोधः । अत्र हि श्लेषस्य प्रतिभामात्रं न तु मरोहः । न च विरोधाभास इव विरोधः श्लेषाभासः श्लेष:। एवमन्येऽपि शब्दालंकारा ज्ेयाः। तथाहि रुद्रदेनोक्तम्- स्फुटमर्थालंकारावेतावुपमासमुच्चयौ किंतु।

इति। उदाहृतं च- आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि संभवतः ॥ (का. ४-३२)

यदनेकपयोधिभुजस्तवैव सदशोऽस्यहीनसुरतरस: । ननु बलिजितः कथं ते सदशस्तदसौ सुराधिकृतः ।। वसुधामहितसुरा जितनीरागमना भवांश्च वर्षाश्र। सुरचितव राहव पुषस्तव च हरेश्रोपमा घटते॥ (रुद्र. का.४-३३,३४) इति। एवं चेह चतुर्थ रूपकं श्लेषव्यतिरेकश्च । यदुक्ततं तस्योक्तनये- न शब्दालंकारत्वमेव युक्तम्। एवमादौ शब्दमूलालंकारे(रो) न तु शब्दस्यालं- कार इति चेत्। उक्तमत्र वैचित्र्यमलंकार इति। यद्वैचित्रयं तस्यालंकार इति यथोक्तमेव साधु। भवन्तु वा परमेवंभूता उभयस्यालंकाराः नार्थस्येति विचार्यमेतद्विद्वद्भ्िः । न तु झटित्येवासूयितव्यम् ॥ इत्युद्गटालंकारविवृतौ चतुर्थो वर्गः ।

अथ पञ्चमो वर्गः ।

अपहनुतिं विशेषोक्तिं विरोधं तुल्ययोगिताम्। अप्रस्तुतप्रशंसां च व्याजस्तुतिनिदर्शने ॥ १ ॥ उपमेयोपमां चैव सहोक्तिं संकरं तथा। परिवृत्तिं च जगदुरलंकारान् परे गिराम् ॥ २ ॥ स्पष्टम् । (२५) अपहुतिरभीष्टा च किंचिदन्तर्गतोपमा। भूतार्थापह्ववेनास्या निबन्धः क्रियते बुधैः ॥ ३॥ उपमानगुणाधिक्यादुपमानत्व(मात्व)मेवोन्मग्नमिति किंचित्मनाक्। अन्तःकृतोपमा अपहुतिः। न तु रूपकादिरूपेत्याह-भूतेति। सत्यमर्थ

उदाहरणम्- एतद्धि न तपः सत्यमिदं हालाहलं विषम्। विशेषतः शशिकलाकोमलानां भवादशाम् ॥४ ॥ हालाहलं विषविशेष: । (२६) यत्सामग्र्येऽपि शक्तीनां फलानुत्पत्तिबन्धनम्। विशेषस्याभिधित्सातस्तद्विशेषोक्तिरिष्यते ॥५ ॥ दर्शितेन निमित्तेन निमित्तादर्शनेन च। तस्या बन्धो द्विधा लक्ष्ये दृश्यते ललितात्मकः ॥ ६ ॥ कंचित् विशेषमवगमयितुं कारणानामविकलत्वेऽवि कार्यस्यानुत्पत्ति- र्बध्यते सा विशेषोक्तिः। तत्र निमित्तं कदाचिदुक्तम्। कदाचिदतुक्तमेव। तेनैतास्तिस््रः(पा द्विधा)। तत्र द्वितीयस्योदाहरणम्-

४२

महर्द्धिनि कुले जन्म रूपं स्मरसुहृद्वयः । तथापि न सुखप्राप्ति: कस्य चित्रीयते न धीः॥ ७॥ स्मरसुहृत्पदं काकाक्षिवदुभयविशेषणम् । विस्मयकारि(त्व)रूपो विशेषः प्रतिपाद्यः । विधिवैधुर्यमचिन्त्यं वा निमित्तमनुक्तम् । आद्यस्योदाहरणम्- इत्थं विसंस्थुलं दृष्ट्ा तावकीनं विचेष्टितम्। नोदेति किमपि प्रष्टुं सत्वरस्यापि मे मनः ॥८॥ अत्र विसंस्थुलचेष्टितदर्शनं निमित्तमुक्तम् । (२७) गुणस्य वा क्रियाया वा विरुद्धान्यक्रियावचः । यद्विशेषाभिधानाय विरोधं तं प्रचक्षते ॥ ९॥ वाशब्दोऽनवक्कृप्तिं द्योतयति। तेन जातिद्रव्ये अपि गृह्येते। अन्यस्य विरुद्धस्येव क्रिया स्वपतिभय(ट)करणम्(?)। तत्र जातिर्जात्या यथा-क नरः क हरिः। जातिर्गुणेन यथा-सिंहोऽपि दीनः स्मरतः । जाति: क्रियया यथा-सिंहोऽपि परिभूतः । जातिर्द्रव्येण यथा-वासुदेवोऽपि मत्स्यः । गुणो गुणेन यथा- यद्वा मां किं करोम्येष वाचालयति विस्मयः । भवत्याः कायमाकारः क्ेदं तपसि पाटवम् ॥ १० ॥ आकार: संस्थानम् । शरीरपर्यायत्वेऽप्या(त्वा)कारस्य गुणद्रव्य- विरोध इदमुदाहरणम्। इह तून्तोऽपि नत इत्युदाहार्यम् । गुणः क्रियया यथा-शीतलोऽपि दहति । गुणो द्रव्येण यथा-चन्द्रोऽप्यशीतलः । क्रिया क्रियया यथा-जडयति च संतापयति च। क्रिया द्रव्येण यथा-चन्द्रोऽपि दहति। द्रव्यं द्रव्येण यथा-क म्लेच्छभूः क सुरसिन्धुरमोघवष्टिः। एवं दश विरोधाः। (२८) उपमानोपमेयोक्तिशून्यैरप्रस्तुतैर्वचः । साम्याभिधायि प्रस्तावभाग्भिर्वा तुल्ययोगिता॥ ११॥

पञ्चमो वर्गः । ४६

आदयस्योदाहरणम्- त्वदङ्गमार्दवं दृष्ट्रा कस्य चित्ते न भासते। मालतीशशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ॥ १२ ॥ अत्र मालत्यादीनाममस्तुतानां कठोरता समानधर्मो निबद्धः। द्वितीयस्योदाहरणम्- योगपट्टो जटाजालं तारवी त्वङ्मृगाजिनम्। उचितानि तवाङ्गस्य यद्यमूनि तदुच्यताम् ॥१३॥ अत्र योगपट्टादीनां प्रस्तुतानां शरीरस्पर्शनौचित्यं साधारणधर्मः। उपमा तूभयत्राप्यन्तर्गता। (२९) अधिकारादपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुतिः । अप्रस्तुतप्रशंसेयं प्रस्तुतार्थनिबन्धिनी॥ १४॥ अमाकरणिकस्य प्राकरणिकार्थपरस्य यदर्थस्य कथनमसावपरस्तुत- प्रशंसा। उदाहरणम्- यान्ति स्वदेहेषु जरामसंप्राप्तोपभोक्तृकाः । फलपुष्पर्द्धिभाजोऽपि दुर्गदेशवनश्रियः ॥१५॥ अत्र दुर्गदेशवनश्रियामपस्तुतत्वेऽपि गौरीपरतयाडभिधानात्। एषा च स्व(स) रूपे प्रस्तुते सरूपस्याभिधाने। परममित्रनरकासुरवधूर्यदि शार्ङ्रिणं निहत्य निःशोका: करोषि तत् त्वमेव श्लाध्य इति विशेषे प्रस्तुते कचित्सा- मान्याभिधानं यथा- 'सुहृद्वधूबाष्पजलममार्जनं करोति वैरप्तियातनेन यः। स एव पूज्यः स पुमान् स नीतिमान सुजीवितं तस्य स भाजनं श्रियः'। यः कश्चिद्राजा स त्वामापतन्तमेव पश्यतीति कचित्सामान्ये मकृते विशेषस्याभिधा यथा- 'ऐरावणं स्पृशति मन्त्रयते मरुद्भिर्वज्रं परामृशति पश्यति योधसार्थान्। मेरोस्तटानि विषमीकुरुते महेन्द्रस्त्वच्छङ्गया निशि न याति नरेन्द्र निद्राम्॥

४४

प्रस्थानबुद्धिर्मया त्यक्तति कार्ये क्वचित्पस्तुते कारणस्योक्तिः। यथा- 'याताः किं न मिलन्ति' इत्यादि। यात्रापवृत्तं त्वां ज्ञात्वैव विस्मृतशुकादिमोक्षैः कलत्रैः सह त्वदरयः पलाय्य गता इति कारणे प्रस्तुते कचित् कार्यस्य वचनं यथा- "राजन् राजसुता न पाठयति मामि"ति। एवं च 'येन लम्बालकः सास्त्रः करघातारुणस्तनः'। (का.सा.सं.४-१२.) इत्यादि ना(न)पर्यायोक्तम्। अमस्तुतमशंसारूपत्वात्। (यदा) हयग्रीवदर्शने शक्रैरावणौ निर्मदौ जाताविति वक्तव्ये- 'यं पेक्ष्य चिररूढापि निवासमीतिरुज्झिता। मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरेः' ॥ इति भङ्गधन्तरेणाभिधीयते तदा पर्यायोक्तता। अत्र हि गम्यमानोर्डर्थॉऽभि- हितः। यथा तु गम्यते न तथाऽभिधीयते। प्रत्यक्षगोचर एव हि विकल्पेऽपि सुघटः । यथा त्वविकल्पे न तथा विकल्पे। अतएव समानपतिपत्तिकारिणा शब्दान्तरेणाभिधानमिति पर्यायोक्तम्। अन्ये त्वाहु :- अवगम्यमानोऽप्यर्थाऽभिघीयतामुक्तक्रमेण। कथ त्ववगमव्यापारेणाभिधानम्। तस्मात् 'कन्या वरकथां श्रुत्वा लज्जयाऽवनतानना'। इत्यादौ यदा लज्जा- द्यवगमव्यापारेणावगमय्याभिधीयते तदा पर्यायोक्तता । अपरे पुनरभिधीयत इति प्रतिपाद्यत इति स्फुटप्रतिपत्तिकृत्वलक्षणेन पयोजनेन लक्षणया व्याचक्षते। उदाहरन्ति च- 'नीतं यदि शिरोऽरीणां प्रणिपातरसज्ञताम्। खङ्गबन्धावको(का)शेषु रशना प्रतिबध्यते ।' इति। शत्रुमणिपातः स्त्रीभिरेव कार्य इति हि तात्पर्येण प्रतिपादते। (३० ) शब्दशक्तिस्वभावेन यत्र निन्दैव गम्यते। वस्तुतस्तु स्तुतिश्चेष्टा व्याजस्तुतिरसौ मता॥१६॥ शाब्देन क्रमेण निन्दा। आर्थेन तु स्तुतिर्गम्यते यत् सा व्याजस्तुतिः। उदाहरणम्-

पश्चमो वर्गः ।

धिगनन्योपमामेतां तावकीं रूपसंपदम् त्रैलोक्येऽप्यनुरूपो यद्वरस्तव न लभ्यते॥ १७ ॥ तद्रूपसंपन्नाऽन्यत्रा(त ना)स्तीत्यार्थेन वृत्तेनात्र गम्यते। (३१) अभवन्वस्तुसंबन्धो भवन्वा यत्र कल्पयेत्। उपमानोपमेयत्वं कथ्यते सा निदर्शना॥१८॥ भावयोः संबन्धोऽनुपपद्यमान उपपद्यमानो वा उपमा यत्र पर्यवस्यति यत् सा निदर्शना। आद्यस्योदाहरणम्- विनोचितेन पत्या च रूपवत्यपि कामिनी। विधुवन्ध्यविभावर्याः प्रबिभर्ति विशोभताम् ॥१९॥ अत्र रात्रिगतां विशोभतां कथमन्या बिभतींति तत्समामिति पर्यवस्यति। ननु भिन्नयोर्विशोभतयोरैक्यमध्यवसितमिति भेदे अभेद इत्येवमा- त्मिकेयमतिशयोक्तिः। विशोभताख्यो गुण एकः। न तु स्वरूपभिन्नः। संबन्धि- भेदात्तु भिद्यते। स्वरूपभिन्नयोरैक्येऽतिशयोक्तिः । यथा-'स्निग्धश्यामल- कान्तिलिप्वियत' इति। अत्र हि व्याप्तिळेपनयोः स्वरूपभेदे ऐक्यमध्यवसितम्। द्वितीयस्योदाहरणमिह नास्तीत्यन्यदिदं देयम् । अयं मन्दद्युतिर्भास्वानस्तं प्रति यियासति। उदयः पतनायेति श्रीमतो बोधयन्नरान् ।। (भाम.का.३-३४) अत्र भास्वतोऽस्तगतिसंबन्ध उपपद्ते। स च सममेव हे श्रीमन्तः युष्माकमुदयः पातायेत्युपमापर्यवसायी किल। रविं दृष्ट्ा श्रीमन्त एव प्रति- पद्यन्ते। रविस्तु तत्समर्थाचरणेन प्रयोजकः । ( ३२ ) अनेकालंक्रियोल्लेखे समं तदटत्त्यसंभवे। एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावे च संकरः ॥२०॥ अनेकालंकारोल्लेखे संकरः। न चोपमाश्लेषादिरूपेत्याह-सममिति। येन चैक एव गृह्येत तादङ््नापि साधकं नापि बाधकम् यदा तदायमित्या-

30

ह-एकस्थेति। परस्य बाधकोऽपि ह्ेक एव गृह्यते। उदाहरणम्- यद्यप्यत्यन्तमुचितो वरेन्दुस्ते न लभ्यते। तथापि वच्मि कुत्रापि क्रियतामादरोऽपरे ॥ २१॥ अत्र वर एवेन्दुः किं वर इन्दुरिवेति संदेहः। तेन संदेहसंकरोऽयम्। 'अरिगिरिषु हरिस्त्वमसि' इत्यादौ तु रूपके, 'कुलिशभृदिव देव त्वं संपन्ना(सपत्ना)चलानामि'त्यादौ चोपमायामस्ति साधकं प्रसाणम्। 'स्मरन्ति ज्योत्स्नायाः शशिमुखि चकोरास्तव दृशी'ति रूपके बाधकम् । तद्रावे हि 'पिबन्ति ज्योत्स्नामि'ति स्यात्। 'राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम्'। इत्युपमायां बाधकम्। नहि सदयः पिया- भिरालिङ्ग्यते। 'नयनानन्ददायीन्दोर्बिम्बमेतत्मसीदति'। इति मुख्य(ख)स्याध्यवसानात् किमतिशयोक्तिः। किमेतदिति मुखं निर्दिश्येन्दुसमारोपणाद्रूपकम्। कि मुखनैरमल्यमस्तावेपस्तुतपशंसा, किं दीपकम्, किं तुल्ययोगिता, किं प्रदोषवर्णने विशेषणसाम्यात् समासोक्तिः। किं मदनोद्दीपकः कालो वर्तत इति पर्यायोक्तमिति बह्लंकारसंदेहो भवती- त्युभयशब्दमपास्यानेकग्रहणम्। शब्दार्थवर्त्यलंकारा वाक्य एकत्र भासिनः । संकरो वैकवाक्यांशप्रवेशाद्वाऽभिधीयते ॥२२॥ भिन्नदेशतयैकदेशतया वा शब्दार्थालंकारनिवेशे नैकपदाभिधानैक- पदाभिधानात्मकमन्यत् संकरद्यम् । आद्यस्योदाहरणम्- इत्थं स्थितिर्वरार्था चेत् मा कृथा व्यर्थमर्थिताम्। रूपेण ते युवा सर्वः पादबद्धो हि किंकरः ॥ २३ ॥

द्वितीयस्योदाहरणम्- मैवमेवास्स्व सच्छायवर्णिका चारुकर्णिका। अम्भोजिनीव चित्रस्था दृष्टिमात्रसुखप्रदा ॥ २४॥

नुपासयोः स्थििः। चारू कर्णौ चारु: कर्णिका च यस्याः। सच्छायेत्यादौ पदद्ये श्रेषा-

पञ्चमो वर्गः । ४७

यच्चेकवाक्यांशेत्यादिनाऽर्थालंकारसंकरो व्याख्यातस्तदसत्। चतुर्थे संकरे संसष्टौ वाऽस्यान्तर्भावात् । उदाहरणे च श्लेषोपमयोः यत् सांकर्य व्याख्यातं तदप्युपेक्ष्यम्। श्लेषस्य निर्विषयतापत्तेः । 'येन ध्वस्तमनो- भवेने'त्यस्योदाहरणमिति चेदनुद्भटमिति चेत्(दम्) ?। परस्परोपकारेण यत्रालंकृतयः स्थिताः । स्वातन्त्र्येणात्मलाभं नो लभन्ते सोऽपि संकरः ॥२५॥ अन्यत्र पृथगपि दृष्टसन्वास्तत्र पृथकस्वरूपमलभमानाः यङग्ग भावेन वर्तन्तेऽलंकारा: सोऽनुग्राह्यानुग्राहकः संकरश्रतुर्थः। उदाहरणम्- हरेणेव स्मरव्याधस्त्वयाऽनङ्गीकृतोऽपि सन्। त्वद्वपुः क्षणमप्येष धाष्टर्यादिव न मुश्चति ॥२६॥ व्याध: शबरः अनङ्गीकृतः अनभ्युपगतः निरङ्गीकृतश्व।अत्र चोपमा- विरोधपतिभोत्पत्तिहेतु श्रेषवशादुत्मेक्षा। तद्वशाच् श्लेषश्वमत्कुरुते।

अन्योन्यमेव यत्र स्यादुपमानोपमेयता। (३३ )

उपमेयोपमामाहुस्तां पक्षान्तरहानिगाम् ॥२७॥ उपमानान्तरसद्गावरूपपक्षान्तराभावमवगमयितुं यदुपमेयोप(मेय)मेवो- पमानीक्रियते सोपमेयेनोपमा इत्युपमेयोपमा। अन्योन्यशब्दोपादानाचात्र वाक्यार्थद्वयवर्त्ययमलंकारः। अनन्वयस्त्वेकवाक्यार्थवर्ती। उदाहरणम्- शिरांसि पङ्ढूजानीव वेगात्पातयतो द्विषाम्। आजौ करोपमं चक्रं यस्य चक्रोपमः करः ॥२८॥ 'त्वत्कृते सोऽपि वैकुण्ठः शशीवोषसि चन्द्रिकाम्' (का. सा. सं.६-१०) इति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । एवमुत्तरश्लोके। आजि: संग्रामः ।

तुल्यकाले करिये यत्र वस्तुद्वयसमाश्रिते। (३४ )

पदेनैकेन कथ्येते सा सहोक्तिर्मता सताम्॥ २९॥ वस्तुद्रयसमाश्रिते द्वे क्रिये एकेन साधारणेन पदेन यत् कथ्येते सा सहोक्तिः। न चात्र दीपकतये(ते)त्याह तुल्येति। तत्र हि एकविश्रान्त-

४८

क्रियाऽनुषङ्गेणोपकारकसंबन्धमेति। इह तु युगपदुभयगतत्वेन प्रतिपादते। अलंकारप्रस्तावाच्चात्र चैत्रेण सह मैत्रो भुङ्के इत्यत्र सहोक्तिः। न तु चैत्रमैत्रौ सह भुञ्जाते इत्यत्र। उदाहरणम्- धुजनो मृत्युना सार्ध यस्याजौ तारकामये। चक्रे चक्राभिधानेन प्रेष्येणाप्मनोरथः॥३० ॥ द्युजनो देवलोकः । तारकस्य दैत्यविशेषस्य। आमयो रोगः । प्रेष्य आज्ञाकारी। आप्तमनोरथश्चक्र इति पदद्वयेनाप्यभिधाने साधारणत्वेनोक्ति: स्थितैव। साधारणोर्ऽर्थों हेकशब्दो व्याख्यात इति केचित्। एकेन पदेनैकक्रियाकारकगतैकक्रियाभिधायिना सहार्थपर्यालोचन- याऽऽर्थपरक्रियाक्षेपिणा द्वे क्रिये कथ्येते सा सहोक्तिरिति तु युक्तम्।

समन्यूनविशिष्टैस्तु कस्यचित् परिवर्तनम्। (३५ )

अर्थानर्थस्वभावं यत् परिवृत्तिरभाणि सा ॥।३१ ॥ यत् समेन हीनेनाधिकेन वा किंचित् परिवर्त्यते सा परिषृत्तिः। तत्र हीनेनाधिकार्थग्रहेऽर्थस्वभावं परिवर्तनम् । समेन परिवर्तनं पसज्य- प्रतिषेधात्मकार्थाभावरूपम्। अधिकेन हीनगुणस्य ग्रहणमधर्मानृतन्याये- नोत्तरपदार्थप्रतिपक्षरूपानर्थस्वभावम्।

उरो दत्वामरारीणां येन युद्धेष्वगह्यत । हिरण्याक्षवधाद्येषु यशः साकं जयश्रिया ॥ ३२॥ उरसोत्साहो लक्ष्यते।

नेत्रोरगबलभ्राम्यन्मन्दराद्रिशिरश््युतैः । रत्नैरापूर्य दुग्धाब्धि यः समादत्त कौस्तुभम्॥ ३३ ॥ विशिष्टपरिट्टत्तेरुदाहरणम्- यो बलौ व्याप्तभूसीम्नि मखेन द्यां जिगीषति। अभयं स्वर्गसद्भ्यो दत्वा जग्राह खर्वताम् ॥ ३४॥ सीमाऽवधिः। खर्वो वामनः । इत्युद्द्टालंकारविवृतौ पञ्चमो वर्गः ।

अथ षष्ठो वर्गः । अनन्वयं ससंदेहं संसृष्टिं भाविकं तथा। काव्यदष्टान्तहेतू चेत्यलंकारान् परे विदुः ॥ ?॥ काव्यदृष्टान्तः काव्यहेतुश्रेति काव्यशब्दस्य द्वाभ्यां संबन्धः । इतीति वक्ष्यमाणलक्षणयुक्तान्। नत्वितिः शब्दस्वरूपस्थापनार्थः । अनन्वयमिति द्वितीयानुपपत्ते: । (३६) उपमानेन तत्वं च भेदं च वदतः पुनः। ससंदेहं वचः स्तुत्यै ससंदेहं विदुर्बुधाः ॥ २ ॥ यः स्तुतिनिमित्तमुपमानेन संदेहभेदं प्रतिपाद्य स्तुतिनिमित्तमेव तत्र भेदोऽभिधीयते (स) ससंदेहः। उदाहरणम्- हस्ते किमस्य निःशेषदैत्यहृद्दलनोन्भ्रवः। यशःसंचय एष स्यात् पिण्डीभावोऽस्य किंकृतः ॥३॥ नाभिपद्मस्पृहायातः किं हंसो नैष चश्चलः । इति यस्याभितः शङ्मशङ्गिष्टार्जवो जनः ॥ ४ ॥ आर्जवो सुग्धः । अत्र शङ्घ उपमेयः । यशःसंचयो इंसश्रोपमाने। आध्मानं च शङ्ग:। समग्रदैत्यहृद्दलनसंभवो यशःसंचयः स्वहस्तिनश्रे- ति(?)त्वतिरिक्तव्यभिचारिता। एवविधकार्यकारित्वरूपस्तुतिवस्तुप्रतिपाद- नायायमेव यशःसंचय इति पूर्वमभेद उपनिबद्धः। तस्प च यशःसंच- यस्य समग्रत्रैलोक्यव्यापित्वम्। न त्वेवंविधं परिमितदेशत्वमिति स्तुतिप्रति- पादनाय पुनर्भेदेनाभिधानम्। दैत्यविदारणकारिध्मानोऽ्यसौ स्वभावतो मन्द्रध्वनित इति हंसेनाभेद उक्तः । हंसस्य चलत्वमस्य स्थिरप्रकृतित्वमिति मतिपादनार्थ भेद उक्तः । ससंदेहस्य भेदान्तरमाह- अलंकारान्तरच्छायां यत्कृत्वा धीषु बन्धनम्। असंदेहेऽपि संदेहरूपं संदेहनाम तत् ॥ ५॥ ७

स्तुत्याऽलंकारान्तरस्योपमाख्यस्य शोभाम्। बुद्धिस्थत्वाद्यसं(तसं)देहा- भावेऽपि तत्सदृशकतिपयपदार्थसद्धावप्रतिपादनाय यत्संदेहरूपं बन्धनं स संदेहः। अस्य चालंकारस्य ससंदेहसंदेहशब्दाभ्यां द्वाभ्यामप्यभिधान- मित्युपदेशलक्षणयोर्न विरोध:। उदाइरणम्- नीलाब्द: किमयं मेरौ धूमोऽथ प्रलयानले। इति यः शङ्क्यते श्याम: पक्षीन्द्रेऽर्कत्विषि स्थितः ॥ ६॥ नीलाब्द: कालमेघः । पक्षीन्द्रे गरुडे। (३७ ) यत्र तेनैव तस्य स्यादुपमानोपमेयता ! असादृश्यविवक्षातस्तमित्याहुरनन्वयम् ॥७॥ इतिः पूर्ववत्। नतु स्वरूपपरामर्शकः। नान्यत्तत्र सदशमित्येतत्तात्पर्येण त(दे)वोपमानं चोपमेयं च यद्युगपदुपनिबध्यते सोऽनन्वयः । उदाहरणम्- यस्य वाणी स्ववाणीव स्वक्रियेव क्रियाऽमला। रूपं स्वमिव रूपं च लोकलोचनलोभनम्॥८॥ (३८ ) अलंकृतीनां बह्नीनां द्वयोर्वापि समाश्रयः । एकत्र निरपेक्षाणां मिथः संसृष्टिरुच्यते ॥ ९॥ परस्परनिरपेक्षाणां बहूनां तथाविधयोरेव द्योरलंकारयोरेकत्र वाक्ये वाक्यार्थे वा यो बन्धः सा संसृष्टिः। शब्दार्थालंकारयोः परस्परनिरपेक्षवर्त- नेऽपि द्वौ संकरौ द्विती(य)तृतीयाटत्ताविति (त)द्र्जमस्या विषयः। उदाहरणम्- त्वत्कृते सोऽपि वैकुण्ठः शशीवोषसि चन्द्रिकाम्। अप्यधारां सुधावृष्टिं मन्ये त्यजति तां श्रियम्॥१०॥ तदुत्तिष्ठातिधन्येन केनापि कमलेक्षणे। वरेण सह तारुण्यं निर्विशन्ती गहे वस ॥ ११॥

षष्ठो वर्गः ।

वैकुण्ठो विष्णुः । उषसि प्रभाते । निर्विशन्ती उपभुज्जाना। अत्र शशीवेत्यादिरुपमा। अधारामिति विरोधः । सुधावृष्टि श्रियमिति रूपकम् । मन्ये इत्युत्मेक्षा। कमलेक्षणे इति संकरः। वरेणेत्यादिः सहोक्तिः। एवमेकत्र चत्वारोऽपरत्र द्वावलंकारौ। 'मदनमदवदनकमला सा लसितसुसितहासरसा' इत्यादिशब्दाळंकार- संसृष्टिरुदाहार्या। (३९ ) प्रत्यक्षा इव यत्रार्था दृश्यन्ते भूतभाविनः । अत्यद्भुताः स्यात्तद्वाचामनाकुल्येन भाविकम् ॥१२॥ पध्वंसाभावमागभावाक्रान्ता अपि भावाः स्वमहित्रा वचःप्रसादव- शाच् यत् स्फुरत्तन्तव इव दृश्यमाना बध्यन्ते तद्धाविकम् । वक्तुराशयः श्रोतर्य्रास्तीति। भूतभाविशब्दस्य परोक्षत्वोपलक्षणत्वे परोक्षाणां पुरःस्फुरदूपत्वहेतु- त्वमिति व्याख्याने स्वभावोक्ति: । (सहृदय)हृदयपवेशक्षमत्वमिति व्याख्यायां रसवदाद्यलंकारतापत्ति: । करोषि पीडां प्रीतिं च निरञ्जनविलोचना। मूर्त्याऽनया समुद्वीक्ष्य नानाभरणशोभया॥ १३ ॥ अत्राञ्जनमासीत्। आभरणानि च भविष्यन्तीति दृश्यत एव। (४०) श्रुतमेकं यदन्यत्र स्मृतेरनुभवस्य वा। हेतुतां प्रतिपद्येत काव्यलिङ्गं तदुच्यते ॥ १४ ॥ वस्तु किंचिदुपलब्धपूर्वस्य स्मरणायानुपलब्धचरस्य प्रतिभाजन- कवशादनुभवाय वा पर्यवस्यति यत् तत् व्याप्यादिदर्शनयुक्तं त(स)त्काव्यलि- ङ्गविलक्षणकाव्यलिङ्गम् । अन्यत्र रसभावानुभवस्येति न युक्तं विवरणम्। रसवदाद्यळंकारेण पुनरुक्तत्वात। उदाहरणम्-

५२

छायेयं तव शेषाङ्गकान्तेः किंचिदनुज्ज्वला। विभूषाघटनोद्देशान्दर्शयन्ती दुनोति माम् ॥ १५॥ भूषणन्यासभूमिकण्ठादिशेषभूतानां स्कन्धादीनां या कान्तिस्तस्या: सकाशात् मनागवद्या या छाया सामर्थ्यादियमिति निर्दिष्टत्वाच्च कण्ठादीनां सा विभूषाघटनमदेशत्वं स्वस्थानेषु दर्शयन्ती मां खेदयति। आभरण- न्यासास्पदकण्ठादिशेषाणामङ्गानां या कान्तिस्तस्याश्छाया-इत्यसव्याख्यानम्। तस्या अनुज्ज्वलत्वाङ्ग ........ (अङ्गाना)माभरणशून्यत्वेऽनुज्ज्वलतैव। भूषण- योगे हृद्यतैव । किचिद (तुज्जवळा कण्ठादीनां छाया)हेतुः। तेन हि लिङ्गेन परमेश्वरस्तद्वपुरदृष्टा पतिभाजनकवशादधुनैवानुभवेनान्यत्र वा तथा पाकू दृष्ट्रेदानीं स्मरणेन भूषणस्थानान्येतानीत्यध्यवस्थति।

इष्टस्यार्थस्य विस्पष्टप्रतिबिम्बनिदर्शनम्। यथेवादिपदैः शून्यं बुधैर्दष्टान्त उच्यते ॥ १६ ॥ इष्टस्यार्थस्य प्राकरणिकस्य। विस्पष्टपदेनाप्स्तुतपशंसाया यथेवादि- पदैः शून्यमित्युपमायाः मतिवस्तूपमायाश्च निरासः। आदिशब्देन साधारण धर्मो ग्रृह्यते। प्रतिवस्तूपमायां च साधारणधर्म उपमानोपमेययोरुभयोरपि निगदो भवति। नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेणेति तु काव्यसमयस्थितेः वाच- कभेदेन परम्। इह तु सर्वा(त्मना) प्रतिबिम्बोपन्यासः। उदाहरणम्- किं वात्र बहुनोक्ेन ब्रज भर्तारमाघुहि। उदन्वन्तमनासाद्य महानद्यः किमासते ॥ १७॥ अत्र भगवतीकर्तकाया वरपासतेर्महानदीकर्तृकोदन्वत्मसिर्विस्पष्टत्वेन प्रतिबिम्बतया बद्धा। आसादनमेव मापिरुच्यत इति प्रतिवस्तूपमैवैषेसा- चक्षते। - त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम्। आलोके हि हिमांशो: विकसति कुमुदं कुमुद्वत्याः ॥ (रुद्र. का .<- ९५) इत्युदाइरणं च ददते। अत्र हि निर्वाणस्य विकास: प्रतिबिम्बत्वेनोपत्तः।। इत्युद्ध टालंकारविवृतौ षष्ठो वर्गः ।

क्रम संख्या अलङ्कार: पुटम् क्रमसंख्या अलङ्कारः पुटम्

१४ अतिशयोक्ति: २८ प्रतिवस्तूपमा V ... १९

३७ अनन्वयः ... १८ प्रेयस्वत् ३२

३ अनुप्रासः ३ ३९ भाविकम् ५१ २५ अपह्नुतिः ४ १ १५ यथासंख्यम् ३०

२९ अप्रस्तुतप्रशंसा ४३ १९ रसवत् ३३ अर्थान्तरन्यासः २३ 95 १० रूपकम् ९ आक्षेप: २१ लाटानुप्रासः १६ उत्प्रेक्षा विभावना ... ३० १२ २७ २३ उदात्तम् विरोध: ... २६ २७ ४२

७ उपमा १२ २६ विशेषोक्तिः ४१ ३३ उपमेयोपमा ४७ ११ व्यतिरेक: २५ २० ऊर्जस्वि ३५ ३० व्याजस्तुतिः ४४

४० काव्यलिङ्गम् ५१ २४ श्लिष्टम् ३७ २ छेकानुप्रासः ३ ३२ संकर: ४५ २८ तुल्ययोगिता ४२ दीपकम् ३८ संसृष्टिः ११ ...

४ १ दृष्टान्त: १३ समासोक्ति: १२ .... २७

३१ निदर्शना ४५ २२ समाहितम् ३६

परिवृत्तिः ३६ ससन्देह: ४९

२१ पर्यायोक्तम् ३१ ३४ सहोक्ति: ४७

१ पुनरुक्तवदाभास: ९ १७ स्वभावोक्ति: ... ३१

विद्टतिकारोपात्तानां ग्रन्थग्रन्थकाराणामकाराद्यनुक्रमेण सूची। नामानि पुटम् । नामानि पुटम् कुमारसंभवकाव्यम् ( उद्धटकृतम्) १२ रुद्रट: ९,११,१५,२३,३०, ४०, १२ भट्टोद्धट: ३७ वाक्यपदीयम् ७ भामहः .... १,२३,३२,४५ वामनः २७

१४

विवृतिकारोदाहृतपद्यभागानां संपूर्ण: पाठः। पुटम् १. पुनरुक्तवदाभास: । २. चकासत्यङ्गनारामाः कौतुकानन्दहेतवः । तस्य राज: सुमनसो विबुधाः पार्श्ववर्तिनः ॥ ३. अरिवधदेहशरीरः सहसा रथिसूततुरगपादातः । भाति सदानत्यागः स्थिरतायामवनितलतिलकः ॥ १४. अतिशयोक्तिः । २९. दाहोऽम्भःपृसृतिपचः प्रचयवान् बाष्पः प्रणालोचितः श्वासाः प्रेद्गितदीपदीप्रकलिकाः पाण्डिम्नि मग्नं वपुः । किंचान्यत्कथयामि रात्रिमखिलां त्वन्मार्गवातायने हस्तच्छत्रनिरुद्धचन्द्रमहसस्तस्याः स्थितिर्वरतते ॥ १६. उत्पेक्षा । ३१. बालेन्दुवक्राण्यविकासभावाद्वभुः पलाशान्यतिलोहितानि। सद्यो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम्॥ " स वः पायादिन्दुः नवबिसलताकोटिकुटिल: स्मरारेर्यो मूर्ध्नि ज्वलनकपिशे भाति निहितः । स्नवन्मन्दाकिन्याः प्रतिदिवससिक्तेन पयसा कपालेनोन्मुक्त: स्फटिकधवलेनाड्कुर इव । चन्दनासक्तभुजगनिश्वासानिलमूर्छितः । मूर्छयत्येष पथिकान् मधौ मलयमारुतः ॥ २८. पेयस्वत् । ३३. एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्रे पितुरधोमुखी । लीलाकमलपत्नाणि गणयामास पार्वती।। २९. अप्रस्तुतपशंसा । ४४. याताः किं न मिलन्ति सुन्दरि पुनश्चिन्ता त्वया मत्कृते नो कार्या नितरां कृशाऽसि कथयत्येवं सबाष्पे मयि। लज्जामन्थरतारकेण निपतत्पीताश्रुणा चक्षुषा दृष्ट्रा मां हसितेन भाविमरणोत्साहस्तया सूचितः ॥ राजन् राजसुता न पाठयति मां देव्योऽपि तूष्णीं स्थिताः कुब्जे भोजय मां कुमारसचिवैर्नाद्यापि कि भुज्यते।

इत्थं नाथ शुकस्तवारिभवने मुक्तोऽध्वगैः पञ्ञरात् चित्रस्थानवलोक्य शून्यवलभावेकैकमाभाषते। ३१. निदर्शना। ४५. स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेलद्वलाका घनाः वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः। कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोडस्मि सर्वे सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव । ३२. संकरः । ४६. नयनानन्ददायीन्दोर्बिबमेतत्प्रसीदति। अधुनाऽपि निरुद्धाशमविशीर्णमिदं तमः ॥ ४७. येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतः यश्चोद्वत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत्। यस्याहु: शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्तवां सर्वदो माधवः । विवृतिकारोदाहृतपद्यानां यथालाभमाकरसूची। पुटम् पद्यम् आकर: ४५ अयं मन्दद्युतिर्भास्वान् भामह-काव्यालड्कारे ३-३४ ३ अरिवधदेहशरीरः काव्यप्रकाशोदाहृतः पु. १३१ ४० आकृष्यादावमन्दग्रह अलङ्गारसर्वेस्वोदाहृतः २५ उदिते भास्करे क्वापि पु. १०३

४२ उपसंर्जनोपमेयं कृत्वा तु ...

३३ एवंवादिनि देवषौं रुद्रट-काव्यालङ्कारे ८-४०

४३ ऐरावणं स्पृशति मन्त्रयते कुमारसंभवे ६-८४ हेम-काव्यानुशासनोदाहतः ३० कज्जलहिमकनकरुच: रुद्रट-काव्यालङ्कारे पु. २९७

४४ कन्या वरकर्था श्रुत्वा ७-३६ ... ३१ कपालेनोन्मुक्त: स्फटिक अलंकार सर्वस्वोदाहृतः १४ कान्तिमद्वदनं कान्ते पु. १८

४६ कुलिशभृदिव देव त्वम् ....

७ क्रियया योऽभिसंबन्धः ४२ क म्लेछभू: क सुरसिन्धुः घाक्यपदीये ३-७६

२५ गुणानामेव दौरात्म्यात् .. काव्यप्रकाशोदाहृतः २ चकासत्यङ्गनारामा पु. ६६२ "' पु. १३६

५६

पुटम् पद्यम् आकरः १० चक्रवाककुचाभोगा १३ चण्डालैरिव युष्माभि: वामनकाव्या. सूत्रवृत्तौ ३२ चन्दनासक्तभुजग ४.२-९ प्रतीहारेन्दुराज-लघुवृत्तौ २ तदेवसुरताकूतम् ३-७

२ तनुवपुरप्यन्योऽसौ ....

३९ ते गच्छन्ति महापदम् काव्यप्रकाशोदाहृतः पु. ५३८

३२ त्रासश्चैव वितर्कश्र हेम-काव्यानुशासनोदाहतः पु. २२७ नाव्यशास्त्रे २३,१२ त्वय दृष्ट एव तस्याः ६-२१

२९ दाहोम्भःपृसृतिपचः रुद्रट-काव्यालङ्कारे ८-९५ अलंकारसर्वस्वोदाहृतः ४६ नयनानन्ददायीन्दोः पु. ६८. काव्यप्रकाशोदाहृतः २ नलिनतामरसपद्म सांप्रतम् पु. ७६०

२७ नाल्पः कविरिव स्वल्प ...

१३ निर्जग्मुः कार्मुकात्तस्य काव्यप्रकाशोदाहतः पु. १२५

३२ निर्वेदग्लानिशंकाख्या: .... नाव्यशास्त्र ४४ नीतं यदि शिरोऽरीणाम् ६-१९

१५ पररुधिरमोदितरुचि ....

१२ पातालमिव नामिस्ते १४ पिबत्याननमेतस्याः पुष्पम् वामनकाव्या-सूत्रवृत्तौ ४.२-११

२३ प्रीणितप्रणयि स्वादु ३-२९ २३ बालअ णाहं दूई भामह-काव्यालङ्गारे अलंकारसर्वस्वोदाहृतः ३१ बालेन्दुवक्राण्यविकास पु. ११५ कुमारसंभवे ३-२९ १४ भयेनेव स्मरेणेयम् ... ९१ मदनमदवदनकमला ... ४ मिश्रा: कवीन्द्रैः रचना ११ मेरूरुकेसरमुदार हेम-काव्यानुशासनादाहतः पु. ४४ यं प्रेक्ष्य चिररूढापि २९२ भर्तृमेष्ठस्य हयग्रीववधे? १९,४० यद्नेकपयोधिभुजः रुद्रट-काव्यालंकारे ४-३३ ७ यस्य च सविधे दयता काव्यप्रकाशोदाहृतः ४४ याताः कि न मिलन्ति पु. ४९९ अमरुशतके १० ४७ येन ध्वस्तमनोभवेन सुभाषितावलौ. चन्द्रकस्य

पुटम् पद्यम् आकर: ३३ रतिर्हासश्च शोकशच नाव्यशास्त्र ६-१८ ४४ राजन् राजसुता न पाठयति काव्यप्रकाशोदाहृतः पु. ६२० ४६ राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामा पु. ७६३ १२ रेहइ मिहिरेण णहं अलंकारसर्वस्वोदाहृतः पु. ७२ १३ वन्हिस्फुलिंग इव भानु: वामनकाव्या-सूत्रवृत्तौ ४-२-९ ४० वसुधामहितसुरा रुद्रटकाव्यालङ्कारे ४-३४ १३ विशन्तु विष्टयः शीघ्रम् वामनकाव्या-सूत्रवृत्तौ ४-२-११ ३२ व्रीडाचपलता हर्ष नाव्यशास्त्रे ६-२० २७ सत्यं हरिणशाबाक्ष्याः वामनकाव्या-सूत्रवृत्तौ ४-३-२२ १३ स मुनिर्लाञ्छितो मौचया " ४-२-९ " सरश्मि चञ्चलं चक्रं ४-२-११ १४ सरसिजवनमिव नयने .... " सरोरुहवदेणाक्षि .... १३ सलाञ्छनेन्दुबिंबाभम् ११ सानन्दजलधिशशिलेखा रुद्रटकाव्यालंकारे नाव्यशास्त्र ६-२१ २३ सुहअ विलंबसु थोअम् अलंकार सर्वस्वोदाहृतः पु. ११६ ४३ सुदृद्वधूबाष्पजलप्रमार्जनम् काव्यप्रकाशोदाहृतः पु. ६२१ ३२ स्तंभ: स्वेदोऽथ रोमाञ्ः नाट्यशास्त्रे ४५ स्निग्धश्यामलकान्ति ६-२३ ध्वन्यालोकोदाहतः ४० स्फुटमर्थालङ्कारावेतावुपमा पु. ६१ रुद्रट काव्यालंकारे ४-३२ ४१ स्मरन्ति ज्योत्स्नायाः शशि ... २४ होइ ण गुणाणुराओ हेम-काव्यानुशासनोदाहतः पु. २१२

अलंकारसर्वस्वकाव्य प्रकाशौ काव्यमालापुण्यपत्तनप्रकाशितौ द्रष्टव्यौ।

विवृतिसहित काव्यालङ्गारसारसङ्गहान्तर्गत- श्लोकानामकाराद्यनुक्रमणी। एतचिहाङ्कितःश्रोकः विव्ृतिस्थः। श्लोक: पुटम्. श्लोक: पुटम् अ आसारधाराविशिखैः १० अङ्गलेखामकाश्मीर २७ इ अचिन्तयच्च भगवान् २८ इति काले कलोल्ापि १७ अथ कान्तां दशं दष्टया ३६ इति चिन्तयतस्तस्य २२ अधिकारादपेतस्य ४३ इति भावयतस्तस्य ३४ अनन्वयं ससन्देहम् ४९ इत्थं विसंस्थुलं दृष्ट्रा ४२ अनेकालड़ियोलेखे ४५ इत्थं स्थितिर्वरार्था चेत् ४६ अनौचित्यप्रवृत्तानाम् इन्दुकान्तमुखी स्निग्ध ३८ अन्योन्यमेव यत्र स्यात् ४७ इयं च सुतवाल्भ्यात् ३३ अपहुतिं विशेषोक्तिम् ४ १ इष्टस्यार्थस्य विस्पष्ट १२ अपन्हुतिरभीष्टा च ४१ उ अपश्यच्चातिकष्टानि २४ उत्तरोपत्यका यस्य ३७ अपारिजातवार्तापि ३८ उत्पतद्भिः पता्गिश्च ९ अपि सा सुमुखी तिष्ठेत् १६ उदात्तमृद्धिमद्वस्तु २६ अभवन् वस्तुसंबन्धो ४१ * उदिते भास्करे क्वापि २५ * अयं मन्दद्युतिर्भास्वान् ४१ उपमा दीपकं चैव १ * अरिवधदेहशरीरः उपमानसंनिधाने च १९ अलङ्कारान्तरगताम् ३७ अलङ्कारान्तरच्छायाम् ४९ उपमाने कर्मण वा कर्तरि वा १३

अलंकृतीनां बह्वीनाम् ५० उपमानेन तत्त्वं च भेदं च: ४९

अस्या: सदाऽर्कबिंबस्थ ३१ उपमानोपमेयोक्ति ४२

अहो स्मरस्य माहात्म्यम् २१ उपमानोपमेयोक्तौ १३

आ उपमेयोपर्मा चैव ४२

• आकृष्यादावमन्दग्रह ४० * उपसर्जनोपमेयं कृत्वा तु

२१ उरो दत्वाSमरारीणाम् आदिमध्याम्तविषया: ११ उवाच च यतः क्रोडे ३६

१९

शोक: पुटम् श्लोक: पुटम्

ए ग

एकप्रयत्नोच्चार्याणाम् ३७ गुणस्य वा क्रियाया वा ४२

एतद्धि न तपः सत्यम् ४१ *गुणानामेव दौरात्म्यात् २१

• एवं वादिनि देवषौं ३३ च

ऐ * चकासत्यङ्गनारामा २

• ऐरावणं स्पृशति मन्त्रयते ४३ * चक्रवाककुचाभोगा १० * चण्डालकल्पे कन्दर्पम् १९ क. * चण्डालैरिव युष्माभि: १३ * कज्जलहिमकनकरुचः ३० * कन्या वरकर्थां श्रुत्वा * चन्दनासक्तभुजग ३१ ४४ * कपालेनोन्मुक्त: स्फटिक ३१ छ

कपोलफलकावस्याः ३१ छाययं तव शेषाङ्गकान्ते:

करोषि पीडां प्रीति च ११ ज

• कान्तिमद्वदनं कान्ते १४ जितान्यपुष्पाकंजल्क ६ कार्यकारणयोर्यत्र २८ ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यास: २३ काशा: काशाः इवाभान्ति ७ ज्योत्स्नांबुनेन्दुकुंभेन किं वात्र बहुनोक्तेन ५२ त किंस्विदुत्कलिका मद्त् १६ ततःपृभृति निस्संगो *कुलिशभृदिव देव त्वम् ४६ तत्र तोयाशयाशेष ४. कृशानवज्जगत्तस्य १८ तथा कामोडस्य ववृधे ३९ केलिलोलालिमालानाम् तथोपमानादाचारे १३ *क म्लेच्छभू: क्व सुरसिन्धुः ४२ तदानीं स्फीतलावण्य क्षणं कामज्वरोच्छित्यै १२ १५ तदुत्तिष्ठातिधन्येन ५० क्षणं नंष्ट्ाऽर्धवलितः ३१ क्षणमौत्सुक्यगर्िण्या * तदेवसुरताकूतम् २ ३४ तन्नास्ति यन्न कुरुते २४ * क्रियया योऽभिसंबन्धः ७ क्रियायां संप्रवृत्तस्य * तनुवपुरप्यन्योऽसौ २ ३१ क्रियाया: प्रतिषेधे या तपस्तेजःस्फुरितया २८ तस्यादिकोडपीनांस क्कचिदुत्फुल्लकमला २७ ३७ तस्येतरमनोदाहम् १८

श्लोक: पुटम्। श्रलोक: तां शशिच्छायवदनाम् पुटम् १७ पभं च निशि निःश्रीकम् तुल्यकाले क्रिये यत्र २९ ४७ पम्रिनी: पद्मिनीगाढ़ * ते गच्छन्ति महापदम् ३९ * पररुधिरमोदितरुचि * त्रासश्चैव वितर्कश्च १५

त्वत्कृते सोऽपि वैकुण्ठः ३२ परस्परोपकारेण ४७ पर्यायोक्तं यदन्येन त्वदङ्गमार्दवं दृष्ट्रा ३५ ४३ * पातालमिव नाभिस्ते * त्वयि दृष्ट एव तस्याः १२ २३,१२ * पिबत्याननमेतस्या: १४ द पुनरुक्तवदाभासमभिन्न दन्तप्रभासुमनसम् १

दार्शितेन निमित्तेन २८ पुनरुक्तवदाभासश्छेका १ ४ १ * दाहोऽम्भःप्रसृतिपचः पुष्येन्द्र नीलवैड्र्य ३६ द्युजनो मृत्युना सार्धम् २९ प्रकृतार्थेन वाक्येन २७ ४८ प्रच्छन्ना शस्यते वृत्तिः २४ ध धिगनन्योपमामेताम् प्रतिषेध इवेष्टस्य २१ ४५ प्रत्यक्षा इव यत्रार्था ५१ न प्रबोधाद्ववलं रात्रौ १६ * नयनानन्ददायीन्दोः ४६ प्राकरणिकेतरत्वस्थित्यैक २० * नलिनतामरसपद्म २ * प्रीणितप्रणयि स्वादु २१ नाभिपद्मस्पृहायातः ४९ प्रेयो रसवदूर्ज्वि ३२ * नाल्प: कविरिव स्वल्प २७ निमित्ततो यत्तु वचो ब २८ बन्धस्तस्य यतः श्रुत्या V * निर्जग्मुः कार्मुकात्तस्य १३ * निर्वेदग्लानिशंकाख्याः ३२ बभूव यस्य पाताल ३७ * नीतं यदि शिरोऽरीणाम् ४४ * बालअ णाहं दूई २३ नीलाब्दः किमयं मेरौ ५० * बालेन्दुवक्राण्यविकास ३ १ नैत्रैरिवोत्पलैः पद्मैः २९ भ नेत्रोरगबलभ्राम्यत् ४८ * भयेनेत्र स्मरेणेयम् १४ प भूयसामुपदिष्टानाम् ३० पतेदयदि शशिद्योतच्छटा २९ भेदे नान्यत्वमन्यत्र २८

११

ल्लोक: पुटम् पुटम् म र

• मदनमदवदनकमला रतिर्हासश्च शोकश्च ३३ मन्ये च निपतन्त्यस्याः २९ रत्यादिकानां भावानाम् ३२ महर्द्विनि कुले जन्म रसभावतदाभास ३६ * मिश्राः कर्वान्द्रैः रचना ४ रसवद्दशितस्पष्ट ३३ मृणालहंसपद्मानि ३० * राजनारायणं लक्ष्मीः ४६ * मेरूरुकेसरमुदारदिगन्त ११ ४४ मैवमेवास्स् सच्छाय * राजन् राजसुता न पाठयति

४६ * रेहइ मिहिरेण णहम् १२

य ल * यं प्रेक्ष्य चिररूढापि ४४ लोकातिक्रान्तविषया ३० यच्चेतोहारि साधर्म्यम् १२ व यत्र तेनैव तस्य स्यात् वक्ष्यमाणोक्तविषयः २१ यत्सामग्रयेऽपि शक्तीनाम् ४ १ वनान्तदेवतावेण्यः १० यथासंख्यमथात्प्रेक्षाम् ३० *वन्हिस्फुलिंग इव भानु: १३ यथेवशब्दयोगेन १२ * वसुधामहितसुरा ४० * यदनेकपयोधिभुज: १५,४० विदेशवसतिर्यातपतिका १२ यद्यप्यत्यन्तमुचितो ४६ विनोचितेन पत्या च ४९ यद्वा मां किंकरोम्येष ४२ विरलास्तादशो लोके २० * यस्य च सविधे दयिता * विशन्तु विष्टयः शीघ्रम् १३ 9 यस्य वाणी स्व्रवाणीव विशेषापादनं यत् स्यात् २९ * याताः कि न मिलन्ति ४४ * व्रीडा चपलता हर्ष ३२ यान्ति स्वदेहेषु जराम् ४३ श या शैशिरी श्रीस्तपसा २६ शब्दशक्तिस्वभावन ४४ *येन ध्वस्तमनोभवेन ४७ शब्दार्थवर्त्यळंकाराः ४६ येन लंबालक: सास्र: ३१ शषाभ्यां रेफसयोगैः ४ योगपट्टो जटाजालम् ४७ यो बलौ व्याप्तभूसीम्नि ४३ शिरांसि पङ्कजानीव

यो वैधम्यॅण दष्टान्तो ४< शीर्णपर्णाबुवाताश २६ २६ शृंगारहास्यकरुण ३३

२

श्लोक: शेषैर्व्णैर्यथायोगम् पुटम् श्रोक: * सर्वत्र विकस्वरता. पुटम् 5 श्रुतमेकं यदन्यत्र १ ११ * सलाञ्छनेन्दुबिंबाभम् श्रुत्या संबन्धविरहात् १३ ७ * सानन्दजलघिशशि ११, २६ सान्द्रारविन्दबृन्दोत्थ ४ ष साम्यरूपाविवक्षायाम् ३० षष्ठीसप्तम्यन्ताच्च यो वतिः १३ ३१ स * सुहअ विलंबसु थोअं संक्षेपाभिहिताऽप्येषा २३ १२ * सुहृद्वधूबाष्पजल ४३ संजहार शरत्काल: ११ सोऽपि येन कृतः पुष्ट ३९ स गौरीशिखरं गत्वा २९ *स्तंभ: स्वेदोऽथ रोमाञ्चः ३२ *सत्यं हरिणशाबाक्ष्याः २७ स्त्रियो महति भर्तृभ्यः ७ स दग्धविग्रहेणापि १८ * स्निग्धश्यामलकान्ति ४९ स दुःस्थीयान् कृतार्थोऽपि १८ *स्फुटमर्थालङ्कारावेता ४० स देवो दिवसान् निन्ये ३ स्मरज्वरप्रदीप्तानि ३६ स पदद्वितर्यास्थत्या * स्मरन्ति ज्योत्स्नायाः शाश ४६ समन्यूनिशिष्टैस्तु ४८ स्वतन्त्रपदरूपेण समर्थकस्य पूर्व यत् २३ स्त्रयं च पल्लवाताम्र ३८ *समस्तवस्तुविषयम् १० स्वरूपार्थाविशेषेऽपि *स मुनिर्लाञ्छितो मौड्या १३ स्विद्यताऽपि स गात्रेण २४ *सरश्मि चञ्चलं चक्रम् १३ ह *सरसिजवनमिव नयने १४ हरणेव स्मरव्याध: ४७ सरूपसंयोगयुताम् ४ हरोऽथ ध्यानमातस्थौ २४ सरूपव्यञ्जनन्यासम् हस्ते किमस्य निःशेष ४९ *सरोरुहवदेणाक्षि १४ * होइ ण गुणाणुराओ २४

Additions and Corrections.

INTRODUCTION. In p. 10 1. 13 read चिरन्तनी

p. 1. 22 समास्थिषत

p. II 1. 4 प्रतिजानाते

p. I3 1. 1 8 अनुरागमात्मानम्

p. I4 1. 8 अनवष्टभ्य

p. 1. 25 वृत्तीः

p. 16 1. 22 प्रतिजानीते

p. 19 1. 2 काव्ये न्ययुङ्क

p. 1. 16 स्थापयितव्यः

p. 20 1. 6 आशीः अस्ति

p. 2I 1. 20 समुल्लिखितेष्वलङ्कारेषु

p. 26 1. I3 नातिवर्तेते

p. 33 1. 2I इदञ्च पूर्वोत्तर

p. 38 1. IO अवष्टभ्य

p. 40 1. 6 पूर्व मन्तव्य:

p. 1. I4 इदञ्च रुचक

p. 42 1. 9 अनुवदिता

p. 45 1. 26 नातिबृहदु

TEXT.

In p. I4 1. 13 read (श्वःसुरा) and सुसत्वः

p. 1. I4 रूपत्वाप्रसङ्गाच्च ,,

p. 51 1. 22 (दर्शनयुक्ततर्काख्यलिङ्गविलक्षणम्)

p. 52 1. 7

p. 55 1. 25 स्फटिक वामन-का-सू. 4.39

p. 56 1. 9 प्रसृतिम्पचः विद्धसालभज्जिकायाम् २-२१.

1931

GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES

Critical editions of unprinted and original works of Oriental Literature, edited by competent scholars, and published by the Oriental Institute, Baroda

I. BOOKS PUBLISHED. Rs. A. l. Kāvyamīmāmsā: a work on poetics, by Rājaśekhara (880-920 A.D.): edited by C. D. Dalal and R. Ananta- krishna Sastry, 1916. Reissue, 1924 2-4

This book has been set as a text-book by several Universities including Benares, Bombay, and Patna Universities.

2. Naranārāyaņānanda: a poem on the Pauranic story of Arjuna and Krsna's rambles on Mount Girnar, by Vas- tupala, Minister of King Viradhavala of Dholka, com- posed between Samvat 1277 and 1287, i.e., A.D. 1221 and 1231 : edited by C. D. Dalal and R. Anantakrishna Sastry, 1916 .. Out of print. 3. Tarkasangraha: a work on Philosophy (refutation of Vaiśesika theory of atomic creation) by Anandajñāna or Änandagiri, the famous commentators on Sankarā- cārya's Bhāsyas, who flourished in the latter half of the 13th century : edited by T. M. Tripathi, 1917. Out of print. 4. Pārthaparākrama: a drama describing Arjuna's re- covery of the cows of King Virata, by Prahldanadeva, the founder of Palanpur and the younger brother of the Paramāra king of Chandrāvati (a state in Mārwār), and a feudatory of the kings of Guzerat, who was a Yuvaraja in Samvat 1220 or A.D. 1164: edited by C. D. Dalal, 1917 .. .. 0-6 5. Rāsțraudhavamśa: an historical poem (Mahākāvya) describing the history of the Bagulas of Mayūragiri, from Rästraudha, king of Kanauj and the originator of the dynasty, to Nārāyana Shāh of Mayūragiri by Rudra Kavi, composed in S'aka 1518 or A.D. 1596: edited by Pandit Embar Krishnamacharya with Intro- duction by C. D. Dalal, 1917 1-12 6. Lingānusāsana : on Grammar, by Vamana, who lived between the last quarter of the 8th century and the first quarter of the 9th century: edited by C. D. Dalal, 1918 0-8 7. Vasantavilāsa: an historical poem (Mahākāvya) de- scribing the life of Vastupala and the history of

2

Guzerat, by Bālachandrasūri (from Modheraka or Rs. A.

Modhera in Kadi Prant, Baroda State), contemporary of Vastupāla, composed after his death for his son in Samvat 1296 (A.D. 1240) : edited by C. D. Dalal, 1917 1-8 8. Rūpakaşațkam : six dramas by Vatsarāja, minister of Paramardideva of Kalinjara, who lived between the 2nd half of the 12th and the lst quarter of 13th cen- tury : edited by C. D. Dalal, 1918 2-4 9. Mohaparājaya: an allegorical drama describing the overcoming of King Moha (Temptation), or the conver- sion of Kumarapala, the Chalukya King of Guzerat, to Jainism, by Yasabpala, an officer of King Ajaya- deva, son of Kumarapala, who reigned from A.D. 1229 to 1232 : edited by Muni Chaturvijayaji with Introduc- tion and Appendices by C. D. Dalal, 1918 2-0 10. Hammīramadamardana : a drama glorifying the two brothers, Vastupāla and Tejahpala, and their King Vira- dhavala of Dholka, by Jayasimhasūri, pupil of Vīra- suri, and an Acarya of the temple of Munisuvrata at Broach, composed between Samvat 1276 and 1286 or A.D. 1220 and 1239 : edited by C. D. Dalal, 1920 2-0 11. Udayasundarīkathā : a romance (Campū, in prose and poetry) by Soddhala, a contemporary of and patronised by the three brothers, Chchittaraja, Nagarjuna, and Mummuniraja, successive rulers of Konkan, composed between A.D. 1026 and 1050 : edited by C. D. Dalal and Pandit Embar Krishnamacharya, 1920 2-4

12. Mahavidyavidambana : a work on Nyaya Philosophy, by Bhatta Vadindra who lived about A.D. 1210 to 1274 : edited by M. R. Telang, 1920 2-8

13. Prācīnagurjarakāvysangraha: a collecton of old Guzerati poems dating from 12th to 15th centuries A.D. : edited by C. D. Dalal, 1920 2-4

14. Kumārapālapratibodha: a biographical work in Prakrta, by Somaprabhacharya, composed in Samvat 1241 or A.D. 1195 : edited by Muni Jinavijayaji, 1920 7-8 15. Gaņakārikā : a work on Philosophy (Pasupata School) by Bhasarvajna who lived in the 2nd half of the 10th century : edited by C. D. Dalal, 1921 1-4

15. Sangītamakaranda: a work on Music by Narada: edited by M. R. Telang, 1920 .. 2-0

16. Kavīndrācarya List: list of Sanskrit works in the collection of Kavīndrācarya, a Benares Pandit (1656 A.D.): edited by R. Anantakrishna Shastry, with a foreword by Dr. Ganganatha Jha, 1921 .. 0-12

17. Vārāhagrhyasūtra: Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda : edited by Dr. R. Shamasastry, 1920 .. 0-10 19. Lekhapaddhati : a collection of models of state and pri- vate documents, dating from 8th to 15th centuries A.D .:

3

Rs. A. edited by C. D. Dalal and G. K. Shrigondekar, 1925 2-0 20. Bhavişayattakahā or Pañcamīkahā: a romance in Apabhramsa language by Dhanapāla (circa 12th cen- tury) : edited by C. D. Dalal and Dr. P. D. Gune, 1923 6-0 21. A Descriptive Catalogue of the Palm-leaf and Im- portant Paper MSS. in the Bhandars at Jessal- mere, compiled by C. D. Dalal and edited by Pandit L. B. Gandhi, 1923 3-4 22. Paraśurāmakalpasūtra : a work on Tantra, with com- mentary by Ramesvara: edited by A. Mahadeva Sastry, B.A., 1923 Out of print. 23. Nityotsava : a supplement to the Parasurāmakalpasūtra by Umanandanatha : edited by A. Mahadeva Sastry, B.A., 1923. Second revised edition by Swami Tirvik- rama Tirtha, 1930 5-0 24. Tantrarahasya: a work on the Prabhakara School of Pūrvamīmāmsā by Rāmānujācārya : edited by Dr. R. Shamasastry, 1923 1-8 25, 32. Samarāngana: a work on architecture, town- planning, and engineering, by king Bhoja of Dhara (11th century): edited by Mahamahopadhyaya T Ganapati Shastri, Ph.D. Illustrated. 2 vols., 1924-1925 10-0 26, 41. Sādhanamālā : a Buddhist Tantric text of rituals, dated 1165 A.D., consisting of 312 small works, com- posed by distinguished writers : edited by Benoytosh Bhattacharyya, M.A., Ph.D. Illustrated. 2 vols., 1925- 1928 14-0 27. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Central Library, Baroda : Vol. 1 (Veda, Vedalaksana, and Upanisads), compiled by G. K. Shrigondekar, M.A., and K. S. Ramaswami Shastri, with a Preface by B. Bhattacharyya, Ph.D., 1925 6-0 28. Manasollasa or Abhilasitarthacintamani : an ency- clopædic work treating of one hundred different topics connected with the Royal household and the Royal court by Somesvaradeva, a Chalukya king of the 12th century : edited by G. K. Shrigondekar, M.A., 3 vols., vol. I, 1925 2-12 29. Nalavilāsa: a drama by Rāmachandrasūri, pupil of Hemachandrasuri, describing the Pauranika story of Nala and Damayanti : edited by G. K. Shrigondekar, M.A., and L. B. Gandhi, 1926 30, 31. Tattvasangraha : a Buddhist philosophical work 2-4

of the 8th century by Santaraksita, a Professor at Nālandā with Pañjika (commentary) by his disciple Kamalaśila, also a Professor at Nalanda: edited by Pandit Embar Krishnamacharya with a Foreword in English by B. Bhattacharyya, M.A., Ph.D., 2 vols., 1926 .. 24-0

4

33, 34. Mirat-i-Ahmadi: By Ali Mahammad Khan, the Rs. A.

last Moghul Dewan of Gujarat: edited in the original Persian by Syed Nawabali, M.A., Professor of Persian, Baroda College, 2 vols., illustrated, 1926-1928 19-8 35. Mānavagrhyasūtra : a work on Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda with the Bhasya of Astāvakra: edited with an introduction in Sanskrit by Pandit Ramakrishna Harshaji Sastri, with a Preface by Prof. B. C. Lele, 1926 5-0 36. Nātyasāstra : of Bharata with the commentary of Abhinavagupta of Kashmir : edited by M. Ramakrishna Kavi, M.A., 4 vols., vol. I, illustrated, 1926 6-0 37. Apabhramśakāvyatrayī: consisting of three works, the Carcarī, Upadeśarasāyana, and Kālasvarūpakulaka, by Jinadatta Sūri (12th century) with commentaries : edited with an elaborate introduction in Sanskrit by L. B. Gandhi, 1927 4-0 38. Nyāyapravesa, Part I (Sanskrit Text): on Buddhist Logic of Dinnaga, with commentaries of Haribhadra Sūri and Parśvadeva : edited by Principal A. B. Dhruva, M.A., LL.B., Pro-Vice-Chancellor, Hindu University, Benares, 1930 4-0 39. Nyayapravesa, Part II (Tibetan Text): edited with introduction, notes, appendices, etc., by Pandit Vidhu- sekhara Bhattacharyya, Principal, Vidyabhavana, Vis- vabharati, 1927 1-8 40. Advayavajrasangraha: consisting of twenty short works on Buddhist philosophy by Advayavajra, a Bud- dhist savant belonging to the 11th century A.D., edited by Mahāmahopādhyāya Dr. Haraprasad Sastri, M.A., C.I.E., Hon. D. Litt., 1927 2-0 42. Kalpadrukośa : standard work on Sanskrit Lexico- graphy by Keśava : edited with an elaborate introduc- tion and indexes by Pandit Ramavatara Sarma, Sahityacharya, M.A., of Patna. In two volumes, vol. I, 1928 10-0 43. Mirat-i-Ahmadi Supplement : by Ali Muhammad Khan. Translated into English from the original Persian by Mr. C. N. Seddon, I.C.S. (retired), and Prof. Syed Nawab Ali, M.A. Illustrated. Corrected reissue, 1928 6-8 44. Two Vajrayana Works : comprising Prajñopayavinis- cayasiddhi of Anangavajra and Jnanasiddhi of Indra- bhüti-two important works belonging to the little known Tantra school of Buddhism (8th century A.D.) : edited by B. Bhattacharyya, Ph.D., 1929 .. 3-0

45. Bhāvaprakāśana : of Sāradātanaya, a comprehensive work on Dramaturgy and Rasa, belonging to A.D. 1175-1250; edited by His Holiness Yadugiri Yatiraja Swami, Melkot, and K. S. Ramaswami Sastri, Oriental Institute, Baroda, 1929 7-0

5

Rs. A. 46, Ramacarita : of Abhinanda, Court poet of Haravarsa (cir. 9th century A.D.) : edited by K. S. Ramaswami Sastri, 1929 7-8 47. Nañjarājayaśobhūsaņa; by Nrsimhakavi alias Abhi- nava Kalidasa, a work on Sanskrit Poetics and relates to the glorification of Nañjaraja, son of Virabhūpa of Mysore : edited by Pandit E. Krishnamacharya, 1930 5-0 48. Nātyadarpaņa: on dramaturgy by Ramacandra Sūri with his own commentary : edited by Pandit L. B. Gandhi and G. K. Shrigondekar, M.A. 2 vols., vol. I, 1929 4-8 49. Pre-Dinnaga Buddhist Texts on Logic from Chinese Sources : containing the English translation of Satáśastra of Aryadeva, Tibetan text and English translation of Vigraha-vyāvartani of Nagārjuna and the re-translation into Sanskrit from Chinese of Upayahr- daya and Tarkasastra : edited by Prof. Giuseppe Tucci, 1930 9-0 50. Mirat-i-Ahmadi Supplement: Persian text giving an account of Guzerat by Ali Muhammad Khan: edited by Syed Nawab Ali, M.A., Principal, Bahaud- din College, Junagadh, 1930 6-0 51. Trişasțisalākāpurușacaritra: of Hemacandra, trans- lated into English with copious notes by Dr. Helen M. Johnson of Pennsylvania University, U.S.A. Vol. I (Ādiśvaracaritra), illustrated, 1931 15-0 52. Dandaviveka: a comprehensive Penal Code of the ancient Hindus by Vardhamana of the 15th century A.D .: edited by Mahamahopadhyaya Kamala Krsna Smrtitīrtha, 1931 .. .. 8-8 53. Tathāgataguhyaka or Guhyasamāja : the earliest and the most authoritative work of the Tantra School of the Buddhists : edited by B. Bhattacharyya, Ph.D. 4-4 54. Jayākhyasamhitā : an authoritative Pañcarātra work of the 5th century A.D. highly respected by the South Indian Vaisnavas: edited by Pandit E. Krishnama- charyya of Vadtal, with one illustration in nine colours and a Foreword in English by B. Bhattacharyya, Ph.D., 1931 12-0 55. Kāvyālankārasārasamgraha: of Udbhata with the commentary, probably the same as Udbhata viveka of Rajanaka Tilaka (11th century A.D.): edited by K. S. Ramaswami Sastri 2-0 56. Pārānanda Sūtra: an ancient Tantric work of the Hindus in Sutra form giving details of many practices and rites of a new School of Tantra: edited by Swami Trivikrama Tirtha with a Foreword by B. Bhatta- charyya, Ph.D., 1931 .. 3-8 57. Ahsan-ut-Tawarikh : history of the Safvi Period of Persian History, 15th and 16th centuries, by Hasan-

6

i-Rumlu : edited by C. N. Seddon, I.C.S. (retired), Rs. A. Reader in Persian and Marathi, University of Oxford, 1931 58. Padmānanda Mahākavya: giving the life history of Shortly.

Rsabhadeva, the first Tirthankara of the Jainas, by Amarachandra Kavi of the 13th century: edited by H. R. Kapadia, M.A. Shortly. II. BOOKS IN THE PRESS. 1. Nāțyaśāstra: Vol. II edited by M. Ramakrishna Kavi. 2. Mānasollāsa or Abhilasitārthacīntāmani, vol. II, edited by G. K. Shrigondekar, M.A. 3. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Oriental Institute, Baroda, vol. II (S'rauta, Dharma, and Grhya Sutras) compiled by the Library staff. 4. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Jain Bhan- dars at Pattan : edited from the notes of the late Mr. C. D. Dalal, M.A., by L. B. Gandhi, 2 vols. 5. Siddhāntabindu : on Vedanta philosophy by Madhusū- dana Sarasvatī with commentary of Purusottama: edited by P. C. Divanji, M.A., LL.M. 6. Portuguese Vocables in Asiatic Languages : trans- lated into English from Portuguese by Prof. A. X. Soares, M.A., Baroda College, Baroda. 7. Abhisamayālańkārāloka: a lucid commentary on the Prañjāpāramitā, a Buddhist philosophical work, by Simhabhadra : edited by Prof. Giuseppe Tucci. S. Kalpadrukośa, Vol. II: indexes and vocabulary prepared by the late Mahamahopadhyaya Pandit Ramavatara Sarma Sahityācārya, M.A., of Patna : edited by Pandit Shrikant Sarma of Monghyr. 9. Saktisangama Tantra: a voluminous compendium of the Hindu Tantra comprising four books on Tara, Kali, Sundarī, and B. Bhattacharvya, Ph.D. Chhinnamastā: edited by

10. Nāțyadarpaņa, Vol. II : introduction in Sanskrit giving an account of the antiquity and usefulness of the Indian drama, the different theories of Rasa, and an examination of the problems raised by the text: by L. B. Gandhi. 11. Sabdaratnasamuccaya : an interesting lexicon in Sans- krit by an anonymous author, compiled during the reign of the Mahratta King Sahaji of Tanjore: edited by Pandit Vitthala Sastri, Sanskrit Pathasala, Baroda. 12. Iştasiddhi: on Vedānta philosophy by Vimuktātmā, disciple of Avyayatma, with the author's own comment- ary: edited by M. Hiriyanna, M.A., Retired Professor of Sanskrit, Maharaja's College, Mysore. 13. Alamkāramahodadhi: a famous work on Sanskrit Poetics composed by Narendraprabha Sūri at the

7

Rs. A. request of Minister Vastupala in 1226 A.D .: edited by Lalchandra B. Gandhi of the Oriental Institute, Baroda. 14. Sanskrit Texts from Bali: comprising a large num- ber of Hindu and Buddhist ritualistic, religious and other texts recovered from the islands of Java and Bali with comparisons : edited by Professor Sylvain Levi. 15. Sūktimuktāvalī: a well-known Sanskrit work on Anthology, of Jalhana, a contemporary of King Krsna of the Hoysala Yadava Dynasty (A.D. 1247): edited by Pandit E. Krishnamacharya, Sanskrit Pāthaśālā, Vadtal. 16. Tarikh-i-Mubarakhshahi : an authentic and con- temporary account of the kings of the Saiyyid Dynasty of Delhi: translated into English from original Persian by Kamala Krishna Basu, M.A., Professor, T.N.J. Col- lege, Bhagalpur. 17. Kavyamīmamsa : A Sanskrit work on Poetics of Rajase- khara: third revised edition by K. S. Ramaswami Sastri of the Oriental Institute, Baroda.

THE GAEKWAD'S STUDIES IN RELIGION AND PHILOSOPHY. 1. The Comparative Study of Religions: [Contents: I, the sources and nature of religious truth. II, super- natural beings, good and bad. III, the soul, its nature, origin, and destiny. IV, sin and suffering, salvation and redemption. V, religious practices. VI, the emo- tional attitude and religious ideals]: by Alban A. Widgery, M.A., 1922 .. 15-0 2. The Philosophy and Theology of Averroes : [Contents : I, a decisive discourse on the delineation of the relation between religion and philosophy. Ia, on the problem of eternal knowledge which Averroes has mentioned in his decisive discourse. II, an exposition of the methods of arguments concerning the doctrines of the faith]: by Mohammad Jamil-ur-Rahman, M.A., 1921. (Cloth Rs. 5-) 3-0 3. Religious and Moral Teachings of Al Ghazzali: [Contents: I, the nature of man. II, human freedom and responsibility. III, pride and vanity. IV, friend- ship and sincerity. V, the nature of love and man's highest happiness. VI, the unity of God. VII, the love of God and its signs. VIII, riza or joyous sub- mission to His will]: translated by Syed Nawab Ali, M.A., 1921 2-0 4. Goods and Bads: being the substance of a series of talks and discussions with H.H. the Maharaja Gaekwad of Baroda. [Contents : introduction, I, physical values. II, intellectual values. III, æsthetic values. IV, moral value. V, religious value. VI, the good life, its Lbrary Sri Pratap College, Srinagar,

8

unity and attainment]: by Alban G. Widgery, M.A., Rs. A.

1920. (Library edition Rs. 5/-) 3-0 5. Immortality and other Essays : [Contents: I, philos- ophy and life. II, immortality. III, morality and religion. IV, Jesus and modern culture. V, psychology of Christian motive. VI, free Catholicism the

and non-Christian Religions. VII, Nietzsche and Tolstoi on Morality and Religion. VIII, Sir Oliver Lodge on science and religion. IX, the value of con- fessions of faith. X, the idea of resurrection. XI, religion and beauty. XII, religion and history. XIII, principles of reform in religion]: by Alban G. Widgery, M.A., 1919. (Cloth Rs. 3'-) 2-0

6. Confutation of Atheism : a translation of the Hadis-i- Halila or the tradition of the Myrobalan Fruit: trans- lated by Vali Mohammad Chhanganbhai Momin, 1918 .. 0-14

Conduct of Royal Servants : being a collection of verses from the Viramitrodaya with their translations in English, Gujarati, and Marathi: by B. Bhattacharyya, M.A., Ph.D. 0-6

Agent in Germany : OTTO HARRASSOWITZ, BUCHHANDLUNG UND ANTIQUARIAT, QUERSTRASSE 14, LEIPZIG.

For further particulars please communicate with- THE DIRECTOR, Oriental Institute, Baroda.