1. Kavya Alankara Sutra Vamana Vrutti Narayan Ram Acharya Nirnaya Sagar Press.djvu

पण्डितवरवामनविरचितानि

काव्यालङ्कारसूत्राणि

KĀVYĀLANKĀRASŪTRĀṆI

स्ववृत्तिसमलंकृतानि

चतुर्थ संस्करणम् १९५५

श्रीमदिन्दिराकान्ततार्थचरणान्तेवासिभिः

नारायण राम आचार्य 'काव्यतीर्थ'

इत्येतैष्टिप्पण्यादिभिः समलंकृत्य संशोधितम्

निर्णय सागर प्रेस, मुंबई २

All Rights Reserved

Printer & Publisher :- Laxmibai Narayan Chaudhari, for the

Nirnaya Sagar Press, 26-28, Kolbhat Street,

Bombay 2

काव्यालङ्कारसूत्राणां विषयानुक्रमः ।

अध्यायः ।

पृष्ठाङ्कः ।

शारीरं नाम प्रथममधिकरणम् ।

१ प्रयोजनस्थापना ।

२ अधिकारिचिन्ता रीतिनिर्णयाश्र ।

३ काव्याज्ञानी काव्यविशेषाश्र ।

दोषदर्शनं नाम द्वितीयमधिकरणम् ।

१ पदपदार्थदोषविभागः ।

२ वाक्यवाक्यार्थदोषविभागः ।

गुणाविवेचनं नाम तृतीयमधिकरणम् ।

१ गुणालङ्कारविवेकः शब्दगुणविवेकाश्र ।

२ अर्थगुणविवेचनम् ।

अलङ्कारिकं नाम चतुर्थेऽधिकरणम् ।

१ शब्दालङ्कारविचारः ।

२ उपमा विचारः ।

३ उपमानप्रपञ्चाधिकारः ।

प्रायोगिकं नाम पञ्चममधिकरणम् ।

१ काव्यसमयः ।

२ शब्दशुद्धिः ।

भूमिका

वृत्तिसमेतकाव्यालङ्कारसूत्राणां प्रणेता श्रीवामनपण्डितः कदा कुत्र समुत्पन्न इति न सम्यङ्‌ज्ञैंतं शक्यते. किं त्वयं खिस्ताब्दीयससमशतकोत्तराधांष प्राचीनः, यतोऽयं भवभूतिप्रणीतोत्तररामचरितादिक्षोकोनुदाहृतवान्. अथ च ध्वन्यालोकलोचनेऽप्योकोते ‘वामनाभियोगेणवामनमधेयः’ आमहाभियोगेण न समासोक्तिरित्यसुमाश्रय हृदये गृहीत्वा समासोक्त्याश्रेपयोरिदमेकमेवोदाहरणं न्यतरह्न्यकृत् इति वदन्तः श्रीमदाचार्योभिनवगुपुपादा ध्वन्यालोककर्तुः श्रीमदाचार्यानन्दवर्धनाद्वैमनस्य प्राचीनत्वं प्रकटयन्ति. तस्माद्विस्ताब्दीयनवमशतकोत्तराधांषाभास्स्तनो वामनः, भाति चायं कारमीरकः अष्टमशतके केश्मीरमहिपतेऽविपश्चिद्रदस्य श्रीजयापीडस्य मंञ्त्री कश्शन वामनाभिध आसीत्. से एवास्य काव्यालङ्कारसूत्रप्रणेतेऽपि केचन कारमीरकां वदन्ति. काशिकावृत्तिकारो वामनस्वसाक्षिकः, प्राचीनश्र, ध्वन्यालोकलोचन काव्यप्रकाश-अलङ्कारसर्वस्वादिग्रन्थरहेष्वापि वामनमतं समुपन्यस्सुपलभ्यते, असिन्प्रन्थे वृत्तौ अमरशतक-उत्तररामचरित-कादम्बरी-किरातार्ज्जुनीय-कुमारसंभव मृच्छकटिक-मेघदूत-रघुवंश-विक्रमोर्वशीय-वीरचरित-वेणीसंहार-शाकुन्तल-शिशुपालवध-हर्षचरितादिग्रन्थेभ्यः समुद्रत्योदाहरणानि दत्तानि सन्ति. किं च कामन्दकीनीति-नाममाला-हरिप्रबोधानासु, विर्ंशास्विल-शूद्रक-कवि-राजानां च नामानि यत्र समुपलभ्यन्ते. म्हंेश्वरकृता टीकाप्यस्य ग्रन्थस्य वत्तेते.

अयं ग्रन्थः प्रथमं १८७५ मिते खिस्ताब्दे जर्मनीदेशे जेनाख्य (Jena)

१. भवभूति: विस्ताब्दीयससमशतकोत्तराधें कान्यकुब्जमहीपालस्य यशोवर्मणः सभायामासीदिति सुप्रसिद्धमेव. २. काव्यमालायां मुद्रितस्य ३७ पृष्ठे टीकायाम्. ३ काश्मीर-रेघवन्निवर्म्मेराज्यसमये नवमशतकोत्तराधें श्रीमदानन्दवर्धन आसीदिति राजतरङिण्या: प्रतीयते. ४. ‘मनोरथः राक्षदत्तश्वरटक: संधिमान्स्था । बभूवः कवयस्तस्य वामनाभाश्र मत्रिणः ॥’ इत राजतरङिणी. ५. चीनदेशाच्चीभैयात्रार्थ भारतवर्षे सप्तमशतकपूर्वर्धे कक्ष्न हूयन्-त्सङ् (Hiouen-Tsang) नामा पुरुष: समागतः. तदात्र वामनप्रणीताया: पाणिनिसूत्रव्याख्याया: ( काशिकावृत्त्या: ) पठनपठनेपु प्रचार आसीदिति तदीययात्रावर्णनपुस्तकात्पाक्षालेः पणिडतैरधिगतं. ६. विशाखिलः कलाशास्त्रकरा.

७. टीका त्वसाभिनोऽपलभ्येति मूलग्रन्थ एव प्रकटीकृत:.

नगरे कापेल्लर ( Professor Cappeller ) नाम्ना विदुषा मुद्रितः. तत्पुस्‍तकमसि नदंरे न सर्वसुलभम्. पुनः १८८३ मिते खिस्ताब्दे कलकत्तानगरे आनन्दरामवडुयाभिधेन मुद्रयित्वा वामनटालङ्कार-सरस्वतीकण्ठाभरणाभ्यां संबद्ध एव संस्थापितः, मुद्रणेडपि सूत्रवृत्त्युदाहरणानां पार्थक्यं न सम्प्रगीहितमिति तत्पुस्‍तकम्‍ हितकाम्याप्रकटकसमाप्तमेव. अतो वयमस्य ग्रन्थस्य त्यपयुक्तस्य ग्रन्थस्य मुद्रणे प्रभव्‍ता:.

चतुर्थसंस्करणेडवलंवितादर्शा:

अत्रादन्यस्याध्यावधि मुद्रितं संस्करणद्वये प्रायः आदिमस्य पुनर्मुद्रणमेवासीत् । प्रथमं संस्करणं तनुवधानतादिग्रसूतदोषैः सर्वथाजुगुप्‍समासीत्‌ दियेत्तत्संस्करणं कामधेनुटीकासहायेन निरुक्तदोपानपाकुलं यावहुर्दुर्युदयं परिक्षितं वरीवर्तिते ।

क. सूत्रवृत्तिसमेतं नाल्यच्‍छुंदं पुस्तकमेकमसत्त्संग्रहस्‍तसम्‍, तत्पत्राणि ५५. जयपुराजगुस्‍भटश्रीलक्षितत्सूनुबहुश्रीदत्तानां पुस्तकम्‍. मायः शु‍द्धम्‍. तत्पत्राणि ८०.

ख. कमघेनुटीकासमेतं पुस्तकमेकम्‍. तत्पत्राणि १३९. कलकत्ताभ्रदितं च.

ग. डविडवीरेश्वराश्‍किभिर्‍वाणसीत: प्रहितम्‍. तत्तु नातिश्‍चु‍द्धमन्‍तिमाध्यायस्य त्र्यादर्शान्‍मितसूत्रपर्यन्‍तमेवासीत्. तत्पत्राणि ६३.

एतद् निर्दिष्टादशारेण मुद्रितानि सर्वृत्तीनि काव्यालङ्कारसूत्राण्येतानि प्रमोद-वहालि भवन्‍व‍लङ्कारदाश्रये प्रविविक्षूणां सच्छात्राणामिति धियावम्‍.

१. प्राचीनेष्‍वलङ्कारनिबन्धेषु (असदवळोकितेषु) वामनद्‍वितिरेवोत्कृष्‍टा । तस्यां हि कापि कापि स्वोक्‍तिषु समीचीना युक्तिरुद्राविता । ( शब्दश्‍ु‍द्धो विना ) अप्रासङ्किकविषयो नावणि, नापि च श्रृङ्खारसः, यदनुषङ्गादश्‍लीलतादोषस्य संभवा: । अत एव नास्ति तत्र-श्रीलतादोषः । नापि चेयं वृत्तितरीव विस्तृता । प्रसिद्धेयु तावदलङ्कारनिबन्धेषु बालानां प्रथमपाठोपयोगिनी पैशवैति मन्यामहे । इति स्वमुद्रितकाव्यप्रकाशोपोद्घाते न्यायरत्न-श्रीयुतमहेशचन्द्रन्यायपञ्चाननः.

पाण्डितवरश्रीवामनविराचितानि काव्यालङ्कारसूत्राणि स्ववृत्तिसमेतानि ।

शरीरं नाम प्रथममधिकरणम् । प्रथमोऽध्यायः ।

प्रणम्य पंसमं ज्योतिरोमनेन कविप्रिया । काव्यालङ्कारसूत्राणां स्खलेँषां वृत्तिवृधीयते ॥ १ ॥

काव्यं ग्राह्यमलङ्कारात् ।

काव्यं खलु शब्दार्थयोरवतं, अलङ्कारात् । काव्यशब्दोऽयं गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोरवर्तते । यैक्या तु शब्दार्थमात्रवचनो-त्र गृह्यते ।

कोऽसावलङ्कार इत्यत आह— सौन्दर्यमलङ्कारः ॥ २ ॥

अलङ्कृतिरलङ्कारः । करणव्युत्पत्त्या पुनरलङ्कारशब्दोऽयमुपमादिषु वर्त्तते ।

स दोषगुणालङ्कारहानादानाभ्याम् ॥ ३ ॥

स खल्वलङ्कारो दोषहानात्, गुणालङ्कारादानाद्वा सम्पाद्यः कैवे: ।

१. 'परमात्मानं' क. २. 'तेषां' क. ३. 'शक्यो' ख. लक्षणयेत्यर्थः. ४. 'कैवे:' ख-प्रस्तके नास्ति.

टिप्प०—१ काव्यलक्षणं तु रसगण्ठावकारैः 'रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्', मम्मटेन 'तददोषौ शब्दार्थी', 'प्रज्ञानवन्तो मेधाविनः' इति प्रतिभा मता । तदनुप्राणनाजीवेदृश्यानिपुणः कविः । तस्य कर्म स्मृतं काम्यम्' इति च मामहेन लक्षणम् । 'वाक्यं रसात्मकं काव्यम्' इति साहिसदर्पणकारेणोक्तम् ।

२

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० १

शास्त्रतस्ते ॥ ४ ॥

ते' दोषगुणालङ्कारहानादाने शास्त्रादस्मात् । शास्त्रतो हि ज्ञात्वा दोषालङ्कभाव, गुणालङ्कारांश्श्राददीत ।

किं पु: फलमलङ्कारवता काव्येन, येनैतदर्थोऽयं यत्न इत्याह— काव्यं सदृष्टादृष्टार्थम्, प्रीतिकीतिंहेतुत्वात् ॥ ५ ॥

काव्यं सत् चारु दृष्टप्रयोजनम्, प्रीतिहेतुत्वात् । अदृष्टप्रयोजनम्, कीर्तिहेतुत्वात् । अन्र श्लोका:—

प्रतिष्ठां काव्यबन्धस्य यशस: सराणि विदु: ।

अक्कीर्तिवर्त्मनी त्वेवं कुकवित्वविडम्बनाम् ॥

कीर्ति: स्वर्गफलामहुरासंसारं विपश्चित: ।

अकीर्ति तु निरालोकनरकौदेशदूतिकाम् ॥

तस्मात्कीर्तिमुपादातुमकीर्ति च व्यपोहितुम् ।

काव्यालङ्कारशास्त्रार्थ: प्रसाध: कविपुङ्गवै: ॥

इति काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ शारीरे प्रथमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्याय: ।

द्वितीयोऽध्याय: ।

प्रयोजनस्थापना । अत्राधिकरणनिरूपणार्थम—

अरोचकिन: सत्काव्याभ्यवहारिणश्च कीय: ॥ ९ ॥

९. 'कवि:' शास्त्रतस्ते च' खी. १२. 'ते च तु' खी.

८. 'येन तदर्थोऽयं' क. ५. 'इत्यत आह' क. ६. 'श्लोक:' क. ७. 'वर्त्मनी=मार्गे.

c. 'त्वेव' क. ९. 'च' ख. ९०. 'तु निरहितुम्' क. ९९. प्रयोजनस्थापनमधि-

कर्रे-' ख. ९२. 'नास्ति रोचकं रचिरकं' द्रव्यं येषां तैरोचकिन: ।

अपरिचितालङ्कारशास्त्रा इत्यर्थे: । सत्काव्याभ्यवहारन्ति मुज्जत इति सत्काव्याभ्यवहारिण: ।

दोषगुणविवेचनान्त्या इत्यर्थ: १) इति ख-टिप्पणम् । 'सत्काव्याभ्यवहरति सत्काव्याभ्यवहारि-

गुणविवेकी' । इति श्रीकण्ठचरितटीका (२१२८.) १३. 'काव्य:' क-पुस्तके नास्ति.

अध्याय:२ सू.४-६] अधिकरिनिरूपणम्

इह खलु दृश्ये कवय: संभवन्ति—अरोचकिन:, सतृणाभ्यवहारि-रिणश्रेति । अरोचकि-सतृणाभ्यवहारिशब्दौ गौणार्थौ । कोऽसावर्थ:? विवेकित्वमविवेकित्वं चेति ।

तदाह—

पूर्वे शिष्या:, विवेकित्वात् ॥ २ ॥

पूर्वे खल्वरोचकिन:, शिष्या: शासनীয়ा: । विवेकित्वाद्द्विवेचनशील-त्वात् ।

नेतरे, तद्विपर्यय्यात् ॥ ३ ॥

इतरे सतृणाभ्यवहारिणो, न शिष्या: । तद्विपर्ययादविवेचनशील-त्वात् । न च शीलमपाकर्तुं शक्यम् ।

नन्ववं न शास्त्रं सर्वानुगुणमिहे स्वात्, कुतस्तदपादीयते तदाह—

न शास्त्रमद्रव्येऽ्वर्यवत् ॥ ४ ॥

न खलु शास्त्रमद्रव्येऽष्वविवेकिष्वर्थवत् ।

निदर्शनमाह—

न कतकं पद्मप्रसादनाय ॥ ५ ॥

नहि कतकं पद्यस इव पद्मस्य प्रसादनाय प्रभवति ।

अधिकारीणो निश्चित्य "रीतिविनिश्रयार्थमाह—

रीतिरात्मा काव्यस्य ॥ ६ ॥

रीतिनिर्येयमात्मा काव्यस्य । शरीरस्येवेति वाक्यशेष: ।

१. 'भ्यवहारिणो' खा. २. 'यदाह' क. ३. 'अनुमाहि स्वात्को वा मन्यते तदाह' क. ४. प्रयोजनवदित्यर्थ:. ५. कतकं जलप्रसादको 'निर्मली' इति प्रसिद्ध: फलविशेष:. ६. 'भवतीति' क. ७. 'रीतिनिश्रया' खा.

कां पुनरियं रीतिरित्याह— विशिष्टा पदरचना रीति: ॥ ७ ॥ विशेषवती पदानाṁ रचना रीति: । कोऽसी विशेष इत्यत आह— विशेषो गुणात्मा ॥ ८ ॥ वश्यमात्रगुणरूपो विशेष: । सा त्रिधा—वदर्भी गौडीया पांचाली चेति ॥ ९ ॥ sā चेयṁ रीतिरिष्यते—वैदर्भी, गौडीया, पांचाली चेति । किṁ पुनर्देशैर्वा द्व्यवदुणोत्पत्ति: काव्यानाम् । येनायं देशविशेष-व्यपदेश:? । नैवम् । यदाह— विदर्भादिषु दृष्ट्वातत्समारख्या ॥ १० ॥ विदर्भगौडपाञ्चालेषु देशेषुं ततत्प्रै: कविमिरियथास्वरूपमुपलङ्घतत्त्वाच्चैतत्समारख्या । न पुनर्देशै: किंचिदुपक्रियते काव्यानाम् । तासां गुणमेदोद्रद्माह— समग्रगुणोपेता वैदर्भी ॥ ११ ॥ समग्रैरेज:प्रसादप्रसृतिभिरिगुणैरुपेता वैदर्भी नाम रीति: । अत्र श्लोक: 'अस्मृद्रधा दोषमात्रामि: समग्रगुणगुम्फिता । vिपच्चीस्वरसौभाग्या वैदर्भी रीतिरिष्यते ॥'

; १. 'किṁ पुन:' क. २. 'विशिष्टपद' क. ३. 'वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली' इति स्व-पुस्तके नास्ति. ४. 'देशविशेषे' ख. ५. 'नैव' ख. ६. 'देशेषु' क-पुस्तके नास्ति. ७. 'लड्ध्वादेशसमाख्या' क. ८. 'अत्र श्लोक:' इति क-पुस्तके नास्ति.

अध्याय: २ सू.७-१२] रीतिनिरूपणम्

तामेतामेवं कवय: स्तुवन्ति—

'सति वचकरे सत्यर्थे सति शब्दानुशासने । अस्ति तेन् विना येन परिसवति वाड्मयु ।।'

अन्रोदाहरणम् ( श्लोकं २१६ )—

'गोाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गैहु हुता दितं छायावृकद्रमवकं स्मगकुलं रोमन्थममज्ज्यतु । विस्रब्धे: कियतां वराहपतिभिरुस्साक्षति: पत्त्रले विश्राम्यन्त लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमसृदृश्नु: ।।' ओज:कान्तिमती गौडिया ।। १२ ।।

ओज:कान्तिमती विध्यते यसां सा ओज:कान्तिमती गौडिया नाम रीति: । माधुर्यसौकुमार्ययोर्भवात् समासबहुला अत्युस्बणपदा च ।

अत्र श्लोक:—

'समस्तैरुद्रटपदामोज:कान्तिगुणान्विताम् । गौडीयामिति गायन्ति रीतिं रीतिविचक्षणा: ।।'

उदाहरणम् (महावीरच० १९५८)—

'दोर्दण्डडाक्रान्तदचन्द्रशेखरघसुर्दण्डडावभङ्गोद्यत- ष्टङ्कारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिम: । द्राक्पश्यत्कपालसंघुटितब्रह्माण्डभाण्डोदर- ग्राम्यपिण्डिततचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ।।'

१. 'अलङ्कारविदसांभ्राग्यां तामेकामेव स्तुवन्ति कवय:' खलु. २. रीतिस्वरूपं वस्तु. ३. 'अत्र' क-पुस्तके नास्ति. ४. 'विध्यते यस्या:' सेयं' क. ५. 'उक्त' स्वल्. ६. 'गुणाद्विताम्' क. ७. 'अपि' क. ८. 'पर्याप्त' क.

टिप्प०—1 'वैदर्भीरीतिसंदर्भे कालिदास: प्रगल्भते' इत्येवोपदर्शयितं 'गाहन्ताम्' इति कालिदासस्य पद्योदाहृतमन्त्र ।

६

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० १

माधुर्यसौकुमार्योपपन्ना पाश्चात्ती ॥ १३ ॥

माधुर्येण सौकुमार्येण च गुणेनोपपन्ना पाश्चात्ती नाम रीति: ।

ओज:कान्त्यभावानुरूपणपदा विच्छाया च ।

तथा च रुढौ:—

'आर्षष्टष्टस्थभावां त्वां पुराणच्छाययायान्विताम् ।

मधुरां सुकुमारां च पाश्चाल्तीं कवयो विदुः ॥'

अत्रोदाहरणम्—

'आमे ऽसिन्पथिकाय पान्थ ! वसतिनैवाधुना दीयते

रात्रावत्र विहारमण्डपतले पान्थ: प्रसुस्सो युवा ।

तेनैवाय खलैन गरेंति घने स्मृत्वा प्रियां तत्कृतं

येनाद्यापि करङ्कडण्डपतनारत्नाङ्गी जनस्रिष्ठति ॥'

एतासु तिसृषु रीतिषु रेखास्विव चित्रं काव्यं प्रतिष्ठितमिति ।

तासां पूर्वा ग्राह्या, गुणसाकल्यात् ॥ १४ ॥

वासां तिसृणां रीतिनां पूर्वा वैदर्भी ग्राह्या, गुणानां साकल्यात् ।

न पुनरितरे, स्तोकगुणत्वात् ॥ १५ ॥

ईतरे गैड्यीया-पाश्चाल्यौ न ग्राह्ये, स्तोकगुणत्वात् ।

तदरोहणार्थमितराभ्यास इत्येके ॥ १६

तस्मै वैदर्म्यै ऽपवारोहणार्थमितरयोरपि रीत्योरभ्यास इत्येके मन्यन्ते ।

तत्सु न; अतत्त्वशीलस्य तत्वानिष्पत्ते: ॥ १७ ॥

नवतत्वं शील्यतस्तत्वं निष्पद्यते ।

१. 'अनुल्वणश्लवविच्छाया च' क. २. क-पुस्तके नास्ति. ३. 'तां' ख. ४. 'च्छाययाश्रितां' म्ब. ५. 'डुडुमारी' ख. ६. 'यथा' क. ७. 'विवाह' क. ८. क- पुस्तके इयं वृत्तिनास्ति. ९. ख-पुस्तके 'तत्सु न' इति सूत्रबहिर्मूतम्; 'तत्सु' क.

अध्याय: २ सू. १३-२१] रीतिनिरूपणम्

७

निदर्शनार्थमाह—

न शौणसूत्रवानाभ्यामे त्रसरसूत्रवानवैचित्र्यलाभः ॥ १८ ॥

नहि शौणसूत्रवानमभ्यस्तं कुविद्‌दृश्सरसूत्रवानवैचित्र्यं लभते ।

सापि समासाभावे शुद्धवैदर्भी ॥ १९ ॥

सापि वैदर्भी रीति: शुद्धवैदर्भी भण्यते, यदि संमासवत्पदं न भवति ।

तस्यार्थगुणसंपदास्वाद्या ॥ २० ॥

तस्यां वैदभ्यांमर्थगुणसंपदास्वाद्या भवति ।

तदुपारोहादर्थगुणलेशोदपि ॥ २१ ॥

तदुपघानत: स्वार्थगुणलेशोदपि स्वदते । किं तु ! पुनरर्थगुणसंपत्त् ।

तथा चाऽहि—

'किं त्वस्ति काचिदपरेव पदानुपूर्वीं यस्यां न किंचिदपि किंचिदिवावभाति ।'

['आनन्दयत्यथ च कर्णपथं प्रयाता चेतः सताममृतदृष्टिरिव प्रविश्टा ।']

'वचसि यमधिशय्य स्रन्दते वाचकश्री- वृंतथमरिर्वीतथतं यत्र वस्तु प्रयाति ।

उद्योतते हि स तादृक् कापि वैदर्भीरितो सहृदयहृदयानां रत्नक: कोशपि पाक: ।'

१. 'षण्' क. २. 'वाने' ख. ३. 'षण्' क. ४. 'तन्तु' क. ५. 'वैचित्र्री'

ख. ६. 'सापि च समासाभावे शुद्धवैदर्भी भण्यते । यदि समासवत्पदं न भवति

तस्यां वैदभ्र्यामर्थगुणसंपत्स्वाद्या भवति । तदुपारोहादर्थगुणलेशोदपि तदुपघानत:

॥ १९ ॥ 'खल्वर्थी-' ख. ७. 'समासवत्पदं' क. ८. 'यथातं' क.

८

काव्यालंकारसूत्राणि

[ अधिक० १

सौपीय वैदर्भी, तात्स्थ्य्यात् ॥ २२ ॥

सापीयमर्थगुणसंपत् वैदर्भीयुक्त्यते । तात्स्थ्यादित्युपचारतो व्यवहारो दर्श्यति ।

इति काव्यालंकारसूत्रवृत्तौ साराव प्रथमोऽध्यायवृत्तौ द्वितीयोऽध्यायः ।

तृतीयोऽध्यायः ।

अत्रिकारिचिन्तां रीतिरित्थं च निरूप्य, काव्याज्ञानुपदर्शयितुमाह-लोको विद्या प्रकरणं च काव्याज्ञाने ॥ १ ॥

उद्देशक्रमेणैतद्यचष्टे—लोकवृतं लोकः ॥ २ ॥

लोकः स्वावरजन्मात्मा तस्य वृत्तं वृत्तमिति ।

शब्दस्मृत्यमिधानकोशच्छन्दोविचितिकलाकामशास्त्रदण्ड-नीतिपूर्वा विद्या ॥ ३ ॥

शब्दस्मृत्यादीनां तत्त्पूर्वकत्वं पूर्व काव्यबन्धेक्षणीयत्वात् । तासां काव्यवृतं योजयितुमाह—शब्दस्मृते: शब्दशुद्धिः ॥ ४ ॥

शब्दस्मृतेः्यकरुणाच्छन्दसां शुद्धिः साधुत्वनिश्चयः कर्तव्यः । शुद्धानि हि पदानी नि:शंङ्कै: कविमि: प्रयुज्यन्ते ।

अभिधानकोशात् पदार्थानिश्चयः ॥ ५ ॥

पदं हि रचनांप्रवेशयोग्यं भावयन् संदिग्धार्थत्वेन न गृह्यीयात् वा

१. 'सापीयं' ख. २. 'वैदर्भी उत्तम' ख. ३. ख- पुस्तके नास्ति. ४. 'अधिक-कारवतां रीतिनिरूपणं' ख. ५. 'क्रमेणैव' ख. ६. 'विद्या:' क. ७. 'तत्पूर्वकं काव्य' क. ८. 'साधुत्वे' क. ९. क-पुस्तके नास्ति. १०. 'निष्कम्पै:' क. ११. 'कोषत:' ख. १२. 'प्रयोगप्रवेशां' क.

अध्याय: ३ सू. २२-८] काव्याझनिरूपणम्

९

जघ्नादिति काव्यबन्धविप्रः । तस्मादभिधानकोशतः पदार्थनिश्रयः कर्तव्य इति । अपूर्वाभिधानलाभार्थत्वं तथुक्तमभिधानकोशस्य, अपयुक्तस्याप्रयोज्यत्वात् । यदि प्रयुक्तं प्रयुज्यते तर्हि किमिति संदिग्धार्थत्वमाश्रितं पदस्य ? तत्र सामान्यानर्थावगति: संभवति । यथा ‘नीवी’-शब्देन जघनवच्रग्रन्थिरुच्यत इति कस्यचिच्चित्ते शयः । क्रिया वा पुरुष-

षस्य वेति संशय: ‘नीवी संग्रहणं नार्या जघनस्थस्य वासस:' इति नाममालाप्रतीकमपश्यत इति । अथ केंचन—

‘विचित्रभोजनाभोगवर्धमानेर्दरास्यिभि: । केनचित्पूर्वमुक्तोदपि नीवीबन्ध: शथींकृत: ॥’

इति प्रयोग: ? आन्तेह्यपचाराद्वा ।

‘छन्दोविचितेरवृत्तैरसंशयच्छेदः ॥ ६ ॥’

काव्याभ्यासादृते संकोचनिर्वाहकस्य । किं तु मात्राद्विचारादपि काव्य-

त्संशय: स्यात् । अतो वृत्तसंशयच्छेदोऽदोविचितेरविधेय ईति ।

कलाशास्त्रेभ्य: कलातत्त्वं संवित्त् ॥ ७ ॥

कला गीतनृत्यचित्रादिकास्तासामभिषेयाणि शास्त्राणि विशाखि-

लादिप्रणीतानि कलाशास्त्राणि, तेभ्य: कलातत्त्वस्य संवित्त् संवेदनंम् ।

नहि कलातत्त्वानुपलब्धौ कलावस्तु सम्यग्दृढवन्धं शक्यमिति ।

कामशास्त्रतः कामोपचारस्य ॥ ८ ॥

‘संवित्’ इत्यनुवर्त्तते । कामोपचारस्य संवित् कामशास्त्रत इति ।

कामोपचारबहुलं हि वास्तु काव्यस्येति ।

९. ख-पुस्तके नास्ति.२. ‘-सामान्यानुपि' क. ३. ‘निवाराप्रन्थनं' ख. ४. ‘अथ कथं केनचित् पूर्वसूच्यो नीवीबन्ध: शथींकृत इति प्रयोग:' ख. ५. ‘उपमानाद्वा’ क. लक्षणयेऽर्थ:. ६. ‘वृत्तं’ ख. ७. ‘छन्द:शास्त्रत:' क. ८. ख-पुस्तके नास्ति. ९. ‘तत्त्वसंवित्' क. १०. ‘संवेदना' ख. ११. ‘संविदिति तस्यानुवर्त्तते’ क. १२. क-पुस्तके नास्ति. १३. प्रतिपादाविव्यर्थ:.

दण्डनीतिरनयापनययोः ॥ ९ ॥

दण्डनीतिरर्थशास्त्रादन्यस्यापनयस्य च संविदिते । तत्र षाड्गुण्यस्य यथावत्प्रयोगो न चः । तद्विपरीतोऽपनयः । नहि तावविज्ञाय नायक- प्रतिनायकयोः शङ्कां लङ्कयो निवर्तयति ।

इतिहासकुटिलत्वं च तत्तः ॥ १० ॥

इतिहासादिरितिवृत्तं काव्यशरीरम्, तस्य कुटिलत्वं ततो दण्डनीतेर्बलोयस्त्वबलोयम्त्वादिप्रयोगो न्युत्पत्तिमूलत्वात्तस्या । एवमन्यासामपि विद्यानां यथास्थानुपयोगो वर्णनीय इति ।

लक्ष्यज्ञत्वमभियोगो वृद्धसेवावलोकनं प्रतिभानमवधानं च प्रकीर्णकम् ॥ ११ ॥

तत्र काव्यपरिचयो लक्ष्यज्ञत्वम् ॥ १२ ॥

अन्येषां काव्येषु परिचयो लक्ष्यज्ञत्वम् । ततो हि काव्यबन्धस्य व्युत्पत्तिरभेवति ।

काव्यबन्धोद्गमोदभियोगः ॥ १३ ॥

बन्धनं बन्धः, काव्यस्य बन्धो रचना काव्यबन्धः । तत्रोद्गमोदभियोगः । स हि कवित्वप्रकर्षमोद्भावति ।

काव्योपदेशगुरुशुश्रूषणं वृद्धसेवा ॥ १४ ॥

९. 'संविदज्ञान' ख. २. 'काव्येषु निबद्धं शाक्यमिति'. ३. 'ततः इतिहासादि' क. ४. 'काव्यार्थ' ख. ५. 'रावलीयसादिप्रयोगव्युत्पत्ति' क. ६. 'यथायं' ख. ७. ख-पुस्तके एतत्सूत्रं पूर्वसूत्रान्तर्गतमेव स्थापितम्. ८. 'अन्येषु' क. ९. 'रचना काव्यबन्धः' इति ख-पुस्तके नास्ति. १०. क-पुस्तके नास्ति. ११. 'आ- राघयति' क. १२. 'गुरुश्रूषणं च' क.

अध्याय: ३ सू. ९-१९] काव्याझनिरूपणम्

काव्योपदेशे गुरव उपदेश्तार:, तेषां शुश्रूषणं वृद्धसेवा । तत: काव्यविद्याया: संकान्तिर्भवति ।

पैङ्ग्राह्यानोदाहरणमवेकषणम् ॥ १५ ॥

पदस्त्याधानं न्यास:, उदाहरणमैप्सारणम् । तत्रो: खल्ववेकषणम् ।

अत्र श्लोकौ—

'आधानोद्दरणे तावद्यावद्वोलायते मन: ।

पदस्य आश्रापिते श्रैर्यें हन्त सिद्धा सरस्वती ॥

यत्पदानि त्यजन्त्येव परिद्वतिसहिष्णुताम् ।

तं शब्दन्यासनिष्णाता: शब्दपाकं प्रचक्षते ॥'

कवित्त्वबीजं प्रतिभानम् ॥ १६ ॥

कवित्वस्य वीजं कवित्त्वबीजं जन्मान्तरागतसंस्कारविशेष: कक्षित्,

यं सद्द्विना काव्यं न निष्पद्यते, निष्पन्नं वाडवैहास्यत्नेन स्वात् ।

चित्तैकाग्र्यमवधानम् ॥ १७ ॥

चित्तस्यैकाग्र्यं बाह्यार्थेनिनिवृत्ति: तदवधानम् । अवहितं हि चित्तं-

स्थान् पश्यति ।

तददेशकालाभ्याम् ॥ १८ ॥

तत् अवधानं देशौत्कालाच्च समुत्पद्यते ।

कौ पुनर्देशकालावित्यत्राह—

विविक्तो देश: ॥ १९ ॥

विविक्तो निर्जन: ।

१. क-पुस्तके नास्ति. २. 'काव्यच्छाया' क. ३. संकामति' क. ४. 'पद-धानोदरणे चावेक्षणम्' ख. ५. 'अपसार:' क. ६. 'तत्र' क. ७. 'आश्रापिते' ख. ९. 'जनमान्तरागत' इति क-पुस्तके नास्ति. ९०. 'व हेत्वायतनं' क. ९१. 'चित्तैकाग्र्यमनध्यार्थेनिनिवृत्ति:' ख. १२. 'अर्थान्न पतति' क. १३. 'देशकालाभ्यां संपद्यते' क.

१२

काव्यालंकारसूत्राणि

[अधिक० १

रात्रियामस्तुरीयः कालः ॥ २० ॥

रात्रियामो रात्रियामः महरः तुरीयश्वतुर्थः काल इति । तद्र्शादृश्योपरतं चितं प्रसन्नमवधत्ते ।

एतत् काव्याङ्गमनूदर्शनं, काव्यविशेषज्ञानार्थमाह—

काव्यं गद्यं पद्यं च ॥ २१ ॥

गद्यस्य पूर्वं निर्देशो दुर्लक्ष्यविषयत्वेन दुर्बन्धत्वाच्च । यथाहु:-

‘गद्यं कवीनां निकषं वदन्ति’ इति ।

तच्च त्रिधा मित्रमिति दर्शयितुमाह—

गद्यं वृत्तगन्धि चूर्णमुत्कलिकाप्रायं च ॥ २२ ॥

तल्लक्षणान्याह—

पद्यभोगवदृत्तगन्धि ॥ २३ ॥

पद्यस्य भागः पद्यभागास्तद्वृत् वृत्तगन्धि ।

यथा—‘पातालतल्नतलवासिषु दानवेषु’ इति ।

अत्र हि वसन्ततिलकाकाव्यस्य वृत्तस्य भागः प्रतीयते ।

अनाविद्रललितपदं चूर्णम् ॥ २४ ॥

अनाविद्रान्यान्दीर्षसमासानि ललितान्यनुद्रुतानि पद्दानि यैस्सस्तद-अनाविद्रललितपदं चूर्णमिति । यथा—

अस्यासो हि कर्मेणां कौशलमावहाति । नहि सकृच्छिद्यपौतमात्रेणोदबिन्दुरपि

ग्रावाणि निश्छिद्रयति शिलेव धातु: ॥

विपरीतमुत्कलिकाप्रायम् ॥ २५ ॥

विपरीतमाविद्रद्योद्रुतपद्मुत्कलिकाप्रायम् । यथा—

१. स्व-पुरुषके नास्ति । २. ‘विषयादुप’ क. ३. ‘काव्यविशेषकथनार्थमाह’ क. ४. ‘काव्यविशेषस्य ज्ञानार्थमाह’ ख. ४. ‘निपतितमात्रेण’ क.

अध्यायः ३ सू. २०-३१] काव्याझनिरूपणम्

'कुलिशखरिखरखरनखरप्रचयप्रचण्डचपेटापाटितमचचमातङ्कुम्भस्थलगलनम्- दृङ्ङछटाॅज्वलितचारुस्केसरभरभासुरमुखे केसरिणि' इति ।

पद्यमनेकभेदम् ॥ २६ ॥

पद्यं खल्वनेकेन समार्थेसमविषमादिना भेदेन भिन्नं भवति । तदनिबद्धं निबद्धं च ॥ २७ ॥

तदिदं गद्यपद्यरूपं काव्यमनिबद्धं निबद्धं च । अनयोः प्रसिद्धत्वा- ल्लक्षणं नोचम् ।

क्रमसिद्धिस्तयोः सगुच्यंसवत् ॥ २८ ॥

तयोरित्यानिबद्धं निबैद्धं च परामृश्यते । क्रमेण सिद्धिः क्रमसिद्धिः । अनिबद्धसिद्धौ निबद्धसिद्धिः सगुच्यंसवत् । यथा ऋषिर्मालाया- सिद्धायामुच्यंः शेखरः सिध्यति ।

कोविदैरेकार्थः एव पर्यवसीतः । तदूषणाथमो- हानिबद्धं चकास्त्येकतेजःपरमाणुरिति ॥ २९ ॥

न खल्वनिबद्धं काव्यं चकास्ति दीप्यते । यथैकतेजःपरमाणुरिति ।

अत्र श्लोकः— 'असंस्कलितरूपाणां काव्यानां नास्ति चारुता । न प्रत्येकं प्रकाशन्ते तेजसा परमाणवः ।' इति

संदर्भेषु दरारूपकं श्रेयः ॥ ३० ॥

संदर्भेषु प्रकाशेषु दरारूपकं नाटकोक्तं श्रेयः ।

तद्द्वि चित्रं चित्रपटवद्रिशेषसाकल्पात् ॥ ३१ ॥

१. 'भार' क-पुस्तके नास्ति. २. 'मेदेनोपेतमिति' क. ३. ख-पुस्तके नास्ति. ४. 'सगूषणार्थ' खल. ५. 'इवेत' खल. ६. 'तदाह' क-पुस्तके नास्ति. ७. 'तद्विचित्रं' खल.

१४

काव्यालङ्कारसूत्राणि [ अधिक० २

तद्रूपकं हि यस्माच्चित्रं चित्रपटवत् । विशेषणां साकरयात । ततोऽन्यमेदकल्पसि: ॥ ३२ ॥

ततो दर्शरूपकादन्येषां भेदानां कल्पसि: करपनमिति । दर्शरूपक- स्यैव हीदं सर्वं विलसितम् । यैच कथालुब्याइके महाकाव्यमिति । तद्रक्षणं चैं नातिव हृदयंगममित्युपेक्षितमस्माभि: । तदनयतो ग्राह्यम् । इति काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ शारीरे प्रथमेऽधिकरणे तृतीयोऽध्याय: । समाप्तं चेदं शारीरं प्रथममधिकरणम् ।

दोषदर्शनं नाम द्वितीयमधिकरणम् । प्रथमोऽध्याय: ।

काव्यशारीरे शापिते काव्यसौन्दर्यौक्षपहेतवस्त्वाभाय दोषा विज्ञ- तव्या इति दोषदर्शनं नामाधकरणमारस्स्यते । दोषस्वरूपकथनार्थमाह— गुणविपर्ययात्मानो दोषा: ॥ १ ॥

गुणानां वक्ष्यमाणानां ये विपर्ययास्तदात्मानो दोषा: । अर्थस्तदवगम: ॥ २ ॥

गुणस्वरूपनिरूपणाच्चेषां दोषाणामर्थोदवगमोऽर्थस्तिसिद्धि: । किमर्थं ते पृथक्प्रपञ्च्यन्त् इत्यत्राह— सौकर्याय पृथक् ॥ ३ ॥

सौकर्यार्थ: प्रपञ्चो विस्तरो दोषाणाम् । उदित्या लक्शगलक्षितो हि दोषा: सुज्ञाना भवन्ति ।

१. 'दर्शरूपकमेव' क. २. 'यदुत' क. ३. क-पुस्तके नास्ति. ४. 'तदन्य- दूषम्' खा. ५. 'च' क-पुस्तके नास्ति. ६. 'ज्ञातव्या' खा. ७. 'नाम' क- पुस्तके नास्ति. ८. 'विस्तरो' क-पुस्तके नास्ति.

अध्याय: १ सू. ३२-८] पददोषनिरूपणम्

१५

पददोषान्दर्शियतुमाह—

दुष्टं पदमसाधु कष्टं ग्राम्यमप्रतीतमनर्थकं च ॥ ८ ॥

कष्टं व्यास्यातुमाह —

शब्दस्मृत्याविरुद्धमसाधु ॥ ५ ॥

शब्दस्मृत्या व्याकरणेन विरुद्धं पदमसाधु । यथा—‘अन्याकारकवैयर्थ्यम्’ इति । अत्र हि ‘अष्टादशचतुर्दशतृतीयास्थान्यास्य दुगाश्रीगशास्यास्थितोत्सुकोत्कारकरागच्छेषु’ इति दण्डकां भवितव्यमिति ।

श्रुतिविरसं कष्टम् ॥ ६ ॥

श्रुतिविरसं श्रौत्रकटु पदं कष्टम् । तैदृशि रचनागुम्फितमप्युद्र्वे जयति । यथा—

‘अच्युतुरचविड ! कपोलयोसते कान्तिद्रवं द्वारिवशदः शशाङ्कः ।’

लोकमात्रप्रयुक्तं ग्राम्यम् ॥ ७ ॥

लोक एव प्रयुक्तं पदं, न शास्त्रे; तद्राम्यम् । यथा—‘कष्टं कथं रोदिति फूल्कते यम्’ । अन्यदपि तल्लग्नश्रादिकं द्रष्टव्यम् ।

शास्त्रमात्रप्रयुक्तमप्रतीतम् ॥ ८ ॥

शास्त्र एव प्रयुक्तं यत्, न लोके तदप्रतीतं पदम् । यथा—‘किं भाषितेन बहुना रूपस्कन्धस्य सन्ति मे न गुणाः । गुणनान्तरीयकं च प्रेमेति न तेऽसौयुपालम्भः ॥’

९. ‘असाधुपदम्’ क. २. ‘हि’ क पुस्तके नास्ति. ३. ‘अन्य: कारक:’ इति विग्रहे दुगागमो भवति. तेन ‘अन्यत्कारकवैयर्थ्यम्’ इति साधु. ४. क-‘पुस्तके सूत्रमेत्तद्रुटितम्. ५. ‘तद्विद्रचनात्’ क. ६. प्रयुक्तं यत्न शास्त्रे तद्राम्यं पदम्. ७. ‘भल्’ क. तल्लिङ्गशब्दस्तडगवाचक:. ८. ‘पदम्’ क-‘पुस्तके नास्ति. ९. ‘गुणा-नन्तरीयकं च’ स्व. १०. ‘मेडस्त्युपालम्भ:' क.

१ ६

काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० २

अत्र रूपसन्धानान्तरीयकपदे न लोक इत्यपरितम् ।

पूर्णार्थमनर्थकम् ॥ ९ ॥

पूर्णमात्रप्रयोजनमध्ययपदमनर्थकम् । दण्डापूपन्यायेन पदमन्यदर्थकमेव । यथा—

'उदितस्तु हस्तिकवनीलमयं तिमिरं निपीय किरणै: सविता ।'

अत्र 'तु'शब्दस्य पदपूर्णार्थमेव प्रयोग: ।

न काव्यालङ्कारार्थम् ॥ १० ॥

अपवादार्थमिदम् । वाक्यालङ्कारप्रयोजनं तु नैवार्थकम् । यथा—

'न खल्विह गतागता नयनगोचरं मे गता' इति ।

तैथा हि खलु हन्तेति ।

संप्रति पदार्थदोषानाह—

अन्यार्थेन यगूढार्थोऽश्लीललक्षितैश्च ॥ ११ ॥

'दुष्टं पदम्' इत्यनुवर्तते । अर्थतश्च वचनविपरिणाम: । अन्यार्थो—

दीनी पदानी दुष्टानीति सूत्रार्थ: ।

एषां लक्षणान्याह—

स्थिदच्युतमन्यार्थम् ॥ १२ ॥

स्थिदच्युतम्, स्थिदमनपेक्ष्य योगिकार्थमात्रोपादानात् ।

अन्यार्थं पदम् । स्थूलत्वात्सामान्येन घटशब्द: पटरूपद्यार्थ इत्यादिकमन्यार्थं नेक्तम् । यथा—

'ते हृःखमुचावचमावहन्ति ये प्रसन्नति प्रियसंगतानाम् ।'

9. 'एव' क-प्रस्तके नास्ति. 2. क-प्रस्तके नास्ति. 3. 'नारकम्' क.

10. तथेल्यादिका पादृश्ट: क-प्रस्तके नास्ति. 4. 'दोष' क. 6. 'दुष्टानि' क.

11. 'पदं दुष्ट' क. C. 'अर्थाच्च विभक्तिविपरिणाम:' क; 'अर्थतश्व वचनं परिणाम:'

ख. 9 'मन्यार्थेनेयानेयादीनी' ख. 10. 'स्थिदच्युतं' ख.

अध्याय: १ सू. ९-१४] पददोषनिरूपणम्

अत्र आवाहातिः करोत्यर्थो धारणार्थे प्रयुक्तः, प्रस्सरतीविस्सरणार्थे भकृच्छसरणे इति ।

कल्पितार्थे नेयार्थम् ॥ १३ ॥

अंश्रौतस्याप्युनियपदार्थस्य करणपात्करिपतार्थे नेयार्थम् । यथा—

'सपदि पद्धविहंगमनाममृत्ततनयसंवलितं बलशालिना ।

विपुलपर्वतवर्षी शितैः शरैः ऋवगसैन्यमुल्लूखलित । जितम् ॥'

अत्र विहंगमशकृवाकोडभिप्रेतः । तन्नामनि चक्राणि, 'तैने बिभ्रतीति विहंगमानामृतो रथः ।

पद्धिरिति दशसंख्या लक्ष्यते । पद्धिदर्श विहंगमानामृतो रैथा यस्य स पद्धिविहंगमनाममृदूदरथः ।

तस्य तनयाभ्यां रामलक्षणाभ्यां संवलितं ऋवगसैन्यं जितम् ।

उद्धक्जिता इन्द्रजिता । 'कौशिक' शब्ददतेनेन्द्रोल्कयोरभिधानमिति 'कौशिक'-शब्दवाच्यत्वेनैव उद्धृत उक्तः ।

तन्न चैवं रैथाज्जुनामादीनामपे प्रयोगोडनुपपन्नः;—न; तेषां निर्हेतलक्षणत्वात् ।

अप्रसिद्धार्थप्रयुक्तं गूढार्थम् ॥ १४ ॥

यस्य पदस्य लोकेडर्थे प्रसिद्धश्वाप्रसिद्धक्ष, तद्रप्रसिद्धेडर्थे प्रयुक्तं गूढार्थम् ।

यथा—

'सहस्रगोरिवानिकं दु:सहं भवत: पैरै:' इति ।

सहसं गावोक्षीणि यस्य स सहस्रगुरिन्द्रः ।

तस्येवेति गोशब्दस्याक्षिवाचित्वं कैविप्रमिद्धमिति ।

९. 'अमृत्तार्थस्य कल्पना कल्पितार्थे' ख. २. 'तैने' ख-पुस्तके नास्ति. ३. 'रैथा' क-पुस्तके नास्ति. ४. 'रथाज्जुनामप्रयोगो' ख. ५. 'रूढ' ख. ६. 'पदस्य' ख-पुस्तके नास्ति. ७. 'प्रसिद्धार्थे' ख. ८. 'वाचरत्वात्' ख. ९. 'कैविपु' क-पुस्तके नास्ति. ९०. 'इति' ख-पुस्तके नास्ति.

टिप्पण—१ नेयो न्यायपरिहारण कवे: स्वेच्छया कल्पनीयो यस्य तन्नेयार्थम् ।

रूढिम्रयोजनाभ्यां विरहिताशक्यसंबन्धमात्रेणाशक्यार्थोपस्थापनेऽति भावः ।

२ काव्या ।

असमभ्यार्थान्तरमसम्भ्यास्मृतिहेतुश्श्राशीलम् ॥ १५ ॥

यस्य पदस्यैकार्थसैकोडर्थोडसम्भ्यः स्वात्, तदसम्भ्यार्थोन्तरम् । यथा—‘वच्चः' इति पदं तैजसि विष्ठायां च ।

यतु पदं सम्भ्यार्थवाचकमप्यकदर्थोद्वारणणोऽसम्भ्यार्थ साारयति, तद्- सम्भ्यास्मृतिहेतुः । यथा—‘कृकाटिका’ इति ।

न गुमलक्षितसंवृतानि ॥ १६ ॥

अपवादार्थमिदम् । गुमं लक्षितं संवृतं च नाश्रीलम् ।

एषां लक्षणान्याह—

अप्रसिद्धासम्भ्यं गुमसम् ॥ १७ ॥

अप्रसिद्धासम्भ्यार्थान्तरं पैदमप्रसिद्धासम्भ्यं यत् तद्गुमम् । यथा—‘संबाधः' इति पदम् । तद्धि संकेताार्थं प्रसिद्धम्, न गुद्यार्थमिति ।

लाक्षणिकासम्भ्यान्वितं लक्षितम् ॥ १८ ॥

तदेवासम्भ्यार्थान्तरं लाक्षणिकेनासम्भ्येनार्थेनान्वितं पदं लक्षितम् । यथा—‘जनभूः' इति । तद्धि लक्षणया गुद्यार्थम्, न स्वशक्ल्येति ।

लोकसंवীতं संवृतम् ॥ १९ ॥

लोकेन संवीतं लोकसंवीतं यत् तत् संवृतम् । यथा—‘सुभगा’ ‘भागिनी’ ‘उपस्थानम्’ ‘अभिप्रेतम्’ ‘कुमारी’ ‘दोहदः' इति ।

१. ‘स्न्तिकरमश्राशीलम्’ क. २. ‘संवृतं लक्षितं ना’ क. ३. ‘गुमं पदं—यथा’ ख. ४. ‘प्रसिद्धसंकेतार्थम्’ क. ५. ‘लाक्षणिकासम्भ्यं’ क. ६. ‘सम्भ्यार्थान्तरलाक्ष-’ ख. ७. ‘लोकसंवितमुज्झातं संवृतम् । यथा’ क.

अध्याय: १ सू. १५-२१] पददोषनिरूपणम्

१९

अत्र हि श्लोक:—

'संवृतस्य हि लोकेऽन न दोषान्वेषणं हि समम् । शिवलिङ्गस्य संस्थाने कस्यासभ्यत्वभावना ॥'

तत्रैविंध्यम्, व्रीडाजुगुप्सासंनिकृष्टदायिभेदात् ॥१०॥

तस्या श्लीलस त्रीविध्यं भवति, व्रीडाजुगुप्सासंनिकृष्टदायिनां भेदात्। किंचित् व्रीडादायि भवति । यथा—‘वाक्काटवम्’ ‘हिरण्यरेता:’ इति । किंचित् जुगुप्सादायी भवति । यथा—‘कर्पेदक:’ इति । किंचित् अम- लातकदायी भवति । यथा—‘संस्कृतम्:' इति ।

व्यवहितार्थप्रत্যয়ं किञ्चित् ॥ २१ ॥

अर्थेऽस प्रतितीतिरर्थप्रत्यय: । स व्यवहितो यस्मादेवति तद्र्यवहिता- र्थप्रत्ययं किञ्चित् । यथा—

'दक्षास्मजादयितवल्लभवेदिकानां ज्योत्स्नाजुषां जललवासरलं पतन्ति ।'

दक्षात्मजास्तरा: । तासां दयितो दक्षास्मजादयितश्रन्द्र: । तस्य वल्लभाश्रन्र्कान्ता: । तद्वेदिकानामिति । अत्र हि व्यवधानेनार्थप्रत्यय: । अन्यत्रारूढत्वात् । अरूढा'पि यतोडर्थेप्रत्ययो दृष्टिति न तत्किञ्चित् ।

यथा—

'कान्तीगुणस्थानमनिन्दिताया:' इति ।

१. ‘हि’ ख-पुरतके नास्ति. २. ‘कृतम्’ क. ३. ‘भवति’ क-पुस्तके नास्ति. ४. ‘संस्थितम्’ ख.

टिप्प०—१ अत्र ‘काट’ शब्देन गुह्याङ्गप्रतीतेर्व्रीडादायित्वम् । २ ‘पदै’- शब्दो‘पानवायुप्रतीतिकारस्वाजुगुप्साच्वयस्कक: । ३ ‘संस्थित'शब्दस्य मृतार्थेक- स्वादातकृदाक्तिवम्, तथा चामर:—‘प्रमीत: संस्थितो मृत:' इति ।

अन्तग्राम्यां वाक्यं व्याख्यातम् ॥ २२ ॥

अग्रीलं किष्टं चेत्यन्न्त्ये पदे । तास्यां वाक्यं व्याख्यातम् । तदप्यग्रीलं किष्टं च भवति :

अग्रीलं यथा—

'न सा धनोषातिथीः स्यात्कलत्रसुखदायिनी । परायैवृद्ध्यर्थाय यत्सत्यं पेलवं धनम् ॥'

'सोपानपथसूत्रस्य वायुवेगसमुद्रतम् । महापथेन गतवान् कीर्तिमानगुणो जनः ॥'

किष्टं यथा—

धम्मिल्लस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गशावाक्ष्या: । राज्यस्य पुष्टिबन्धस्य चरितं तैरेवानसं शोभाम् ॥

एतान्पदपदार्थदोषान् ज्ञात्वा कविस्थयोजित तात्पर्यार्थ: ।

इते: काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ दोपदर्शने द्वितीयेऽधिकरणे प्रथमोऽध्याय: ।

द्वितीयोऽध्यायः। पदपदार्थदोषप्रतिपादेदान्नी वाक्यदोषान्दर्शयितुमाह—

मित्रवृत्तयतिभ्रष्टविसंधीनी वाक्यानी ॥ १ ॥

दुष्प्रकृत्योऽभिसंधिः ।

क्रमेण व्याचक्षे—

सकृल्लक्ष्यतदवक्तृं मिलतुज्यम् ॥ २ ॥

१. 'च अन्त्ये' ख. २. 'रतिदायिनी' क-ग. ३. 'वायुवेगः समुद्रतम्' क-ग. ४. 'पदमदार्थ' क; 'एतान्यपि च पदपदार्थे' म. ५. 'इति संबन्ध:' ग. ६. 'लक्षणच्युतः:' ख.

टिप्प०—१ अत्र कुरङ्गशावाक्ष्या धम्मिल्लस्य शोभामवलोक्य कस्य मनो न हृष्यतीति प्रतोतिव्यवधानात् किष्टत्वम् ।

अध्यायः २ सू. २२-४] वाक्यदोषनिरूपणम्

२१

स्वसामलक्षणाच्युतं वृतं यास्सिसत्तत् स्वलक्षणच्युतवृतं वाक्यं मित्र-

वृत्तम्। यथा—

'अथ्य! परंरासि सौधनाश्रितामविरलमुसनोमालभारिणीम्।'

वैतालोयुरुमपादे लड्वक्शराणां षण्णां नैरन्तर्ये निषिद्धम्। तच्च

कृतमिति मित्रवृत्तवम्।

विरसविरामं यतिभ्रष्टम् ॥ ३ ॥

विरसः श्रुतिकटुर्विरामो यास्सिसतद्विरसविरामं यतिभ्रष्टम्।

तद्वातुनामम्भागमेदे स्वरसंध्यकृते प्रायेण ॥ ४ ॥

तद्वतिश्रष्टं धातुभागमेदे नामभागमेदे च सति भवति। स्वरसंधिना-

उकृते प्रायेण बाहुल्येन।

धातुभागमेदे मैन्दाक्रान्तायां यथा—

'पुतासां राजति सुमनसां दाम कण्ठावलम्बि।'

नामभागमेदे शिखरिण्यां यथा—

'कुरङ्काक्षीणां गणडतलफलेके स्वेदविसरः।'

मैन्दाक्रान्तायां यथा—

'दुरदंशश्रकसिकविपिशः शाङ्किणो बाहुदण्डः।'

धातुनामभागवदग्रहणाच्चद्रागातिरिक्कमेदे न भवति यतिभ्रष्टत्वम्।

यथा मन्ढाक्रान्तायाम्—

'ज्ञोभां गुल्यस्ययसमभिनवः सुन्दरीणां प्रबोधः।'

१. 'मन्ढाक्रान्तायां' क-ग-पुस्तकयोर्नास्ति। २. 'यथा शिखरिण्याम्' म.

३. 'मन्ढाक्रान्तायां' क-ग-पुस्तकयोर्नास्ति। ४. 'मन्ढाक्रान्तायां यथा' क-पुस्तके

नास्ति। ५. अस्मादशे ख-पुस्तके 'अन्ये तु पदान्त एव प्रतिषिध्यन्ति पदं च विभ-

त्यान्तम्। यथा—'निकामं क्षामाझी सरसकदलीगर्भशुभगाकलाशेषा मूर्तिः शशिन

इव नेत्रोत्सवकरी। अवस्थाभापन्ना मदनदहनोद्भामविधुरा प्रियं नः कल्याणी रम-

यति मनः कम्पयति च ॥' इत्यधिकमस्ति।

२२

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० २

शिखरिण्यां यथा—

'विमिश्र: इयामान्नेष्वररपुटसीत्कारविरुतै: ।'

'स्वरसंघयकृते' इति वचनात्स्वरसंहित्कृते भेदे न दोष: । यथा—

'किंचिद्धवालसमसरलं प्रेक्षितं सुन्दरीणाम् ।'

न वृत्तदोषात्पृथगयतिदोष:, वृत्तस्य यत्यात्मकत्वात् ॥ ५ ॥

वृत्तदोषात्पृथगयतिदोषो न वक्तव्य:, वृत्तस्य यत्यात्मकत्वात् । यत्यातमकं हि वृत्तमिति मिन्नवृत्त एव यतिभ्रष्टस्थान्तर्भावान्न पृथग्ग्रहणं कार्यम् । अत आह—

न, लक्षणण: पृथक्त्वात् ॥ ६ ॥

नायं दोष:, लक्षणणो लक्षणस्य पृथक्त्वात् । अन्यच्च लक्षणं वृत्तस्य, अन्यच्च यते: । कुलालकुनियोगात्मकं वृत्तम् । विरामास्तिको यातिरिति ।

विरूपपदसंधि विसंधि: ॥ ७ ॥

पदानां संघि: पदसंघि:; स च स्वरसमवायरूप: प्रत्यासत्तिमात्ररूपो वा । स विरूपो यस्यास्ति ति विग्रह: ।

विरूपसंघेरूप्यं विशेषोडवशीलत्वं कष्टत्वं च ॥ ८ ॥

विशेषोडवशो विभावेन पदसंहितिरिति । अश्लीलत्वम् अस्यस्मृतिहेतुत्वम् । कष्टत्वं पारुष्यामिति ।

विशेषो यथा—

'मेघानिलेन अमुना पूतास्मि्वद्दिकानने ।'

'कनकेइव लोचने इने अनुवंध्राति चिलासंपदंरति: ।'

'लोलालकाकुलबद्धानि माननानि चकासति ।'

९. 'शिखरिण्यां यथा' क-पुस्तके नास्ति. २. 'चौकार' क-ख. ३. 'विलक्षणं' क-ख. ४. 'नियामकं' ख. ५. 'च' ग-पुस्तके नास्ति. ६. 'इति' ग-पुस्तके नास्ति. ७. 'पद्वतिम्' क.

अध्याय: २ सू. '९-१०] वाक्यदोषनिरूपणम्

अश्लीलत्वं यथा—

'विरसवक्लिदं नृत्तमाचार्याभ्यासयोजितम् ।'

'एकास्ने पदनस्राये: पुरी पण्डमहोत्सवमे: ।'

'विनां रूपथदानाभ्यां पदवादसमुत्सुककम् ।'

कष्टत्वं यथा—

'मञ्जुनृतमगरमासक्ते गुरुभोगेा ध्रuma बसुः ।'

एवं वाक्यदोषानभिधाय वाक्यार्थदोषान्प्रतिपादीयतुमाह—

व्यर्थेकार्थसंदिग्धाययुक्तापक्रमलोकविरुद्धानि च ॥ ९ ॥

'वाक्यानि दुष्टान्त' इति सन्दर्भ: ।

क्रमेण व्यवस्थातुमाह—

व्याहतपरोऽर्थार्थे व्यर्थम् ॥ १० ॥

व्याहतो पूर्वोत्तरार्थो यस्यसस्तद्याहतपूर्वोत्तरार्थं वाक्यं व्यर्थम् ।

यथा—

'अच्यापि स्मरति रसोऽलसं मनो ने सुब्धाया: सरचचुराणि चेष्टितानि ।'

सुग्धाया: कश्यं सरचचुराणि चेष्टितानि? तत्र चेत्कथं सुधा?

अत्र पूर्वोत्तरयोरर्थयोर्विरोधाद्वर्थमिति ।

१. 'अश्लीलं चो' क; 'अश्लीलं' ग. २. 'नृत्तमाचार्याभ्यास-' ख. ३. 'खण्ड' कम् । ४. 'विनापथदानाभ्यां' यदवाद्यदत्सकम' क; 'विनापथदानायोर्द्धार्य-दुत्सकम्' ग. ५. 'गुरुमोगा' क. ६. 'निरुपयितुं' क. ७. 'प्रयुक्तार्थोपकम्' ग. ८. 'विरुद्धाविरुद्धानि' ग. ९. 'च' ख-पुस्तके नास्ति. १०. 'पूर्वोत्तरारथौ' ख. ११. 'वाक्यं' क-ग-पुस्तकयोर्नास्ति. १२. 'रसोल्लसत्' ख. १३. 'सुधा चेत्' ग. १४. 'अत्र' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति.

टिप्प०—१ रेचको नाम कर-कटि-प्रोचाहप्रेरणात्मकको नृत्ताविशेषः, रेचकहीनं विरेचकम् । विरेचकशब्दस्याश्लीलत्वमत्र स्कुटमेव ।

२४

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० २.

उक्तार्थपदसेकार्थम् ॥ ११ ॥

उक्तार्थानी पदानी यर्सिस्थदुर्थेपदेमेकार्थम् । यथा—

'चिन्तामोहमनःकमः! तनुते विप्रेक्षितं सुभ्रुवः ।'

अनन्वः शुचारः । तस्य चिन्ता मोह आत्मकत्वाच्चिन्ता-मोहशब्दौ प्रयुक्तावुक्तार्थी भवतः । एकार्थपदत्वाद्वाक्यस्येकार्थमित्युक्तम् ।

न, विशेषश्रवेदेकार्थं दुष्टम् ॥ १२ ॥

न शाब्दे दुष्टम्, विशेषश्रवेश्रप्रतिपाद्यः स्यात् ।

तं विशेषं प्रतिपाद्यतिमाह—

धनुर्ज्योंध्वनौ धनुःश्रुतिरारुढे: प्रतिपत्त्यै ॥ १३ ॥

'धनुर्ज्योर्ध्वनै:' इत्यत्र 'ज्या' शब्देनोक्तार्थत्वेडपि धनुःश्रुतिः प्रयुज्यते, आरुढे: प्रतिपत्त्यै आरोहणस्य प्रतिपत्त्यर्थम् । नहि धनुःश्रुतिमन्त्रेण धनुष्यारुढा ज्या धनुर्ज्येति शस्यं प्रतिपत्तुम् । यथा—

'धनुर्ज्यांकिचिहेन द्रुष्ट्या विस्कुरितं तव:' इति

कर्णावतंसावदेवदेषु कर्णादीनामवतंसादिपदैरुकार्थानामपि निर्देश: सन्निधे: प्रतिपत्त्यर्थमिति संवन्त्रः । नहि कर्णाविदशब्दनिदेशेऽमन्त्रेण

कर्णादिसन्निहितानामवतंसादीनां शक्या प्रतिपत्ति: कर्तुमिति । यथा—

'दोलाविलासेषु विलासिनीना कर्णावतंसाः कलयन्नि कम्पम् ।'

'लीलाचलच्छ्रवणकुण्डलमापतन्ति ।'

'भाययुयुत्स्संखुंररा: शिर:शेखरर्शोभिन:'

१. 'विम्वेषितं' ख्‍व. २. 'चिन्तामोहात्मकत्वात्' क; 'चिन्तामोहात्मकत्वा' ग. ३. 'दुष्टं पदं' ख्‍व, ४. 'धनुःप्रतीतिरारुढे प्रतिपत्तौ' क. ५. 'अपि' ख्‍व-पुस्तकयोर्नास्ति. ६. 'कर्तुमिति' ख्‍व-ग-पुस्तकयोर्नास्ति. ७. 'मुखरा:' ख ग.

अध्याय: २ सू. २ १-१८] वाक्यदोषनिरूपणम्

२५

मुक्ताहारशब्दे मुक्ताशब्द: शुद्ध्रे ॥ १५ ॥

'मुक्ताहार'शब्दे 'मुक्ता'शब्दो 'हार'शब्देनैव गतार्थ: प्रयुज्यते शुद्ध्रे: प्रतिपत्त्यर्थीमिति संवननघ: । शुद्ध्रानामन्यैरैरामिश्रितानां हारो मुक्ताहार: । यथा—

'प्रणवेश्वरपरिप्लुष्टवज्रविभ्रमप्रतिपत्तिभि: । मुक्ताहारण लसता हस्तींव स्तनद्रयीम् ॥'

पुष्पमालाशब्दे पुष्पपदमुक्तकर्मणि ॥ १६ ॥

'पुष्पमाला'शब्दे 'माला'शब्देनैव गतार्थे 'पुष्प' पदं प्रयुज्यते उत्कृष्टर्षस प्रतिपत्त्यर्थीमिति । उत्कृष्टानां पुष्पाणां माला पुष्पमालेतिं । यथा—

'प्रायश: पुष्पमालैव केन्या सा कं न लोभयेत् ।'

नतु 'माला'शब्दोऽन्यत्रापि हृश्यते; यथा रत्नमाला, शब्दमालेतिं ।

सत्यम्; तु तादृशुपचारतस्तु प्रयोग: । निश्र्पद्यते हि 'माला'शब्द: पुष्पपरचनाविशेषणवैशेषमेवाभिधत्त इति ।

करिकलभशब्दे करिशब्दस्तादृप्यस ॥ १७ ॥

'करिकलभ'शब्दे करिशब्दस्तादृप्यस प्रतिपत्त्यर्थीमिति । करी प्रौढकुञ्जर:, तदृप: कलभ: करिकलभ इंति ।

यथा—

'त्यज करिकलभ ! त्वं प्रीतिबन्धं करिण्या: ।'

विशेषणस्य च ॥ १८ ॥

विशेषणस्य प्रतिपत्त्यर्थमुक्तार्थस्य पदैंतस्य प्रयोग: । यथा—

'जगाद मधुरों वाचं विशदाक्षरशोभालिनीम् ।'

१. 'अमिश्राणां' क. २. 'स्तनद्रयी' क. ३. 'पुष्पशब्द:' क. ४. 'कन्यकाकं' ख-गा. ५. 'पुष्पमालारचना' ख. ६. 'एव' ख-गा-पूस्तकयोर्नास्ति. ७. 'तादृप्यस प्रतिपत्त्यर्थीम्' ख. ८. 'करण: प्रौढकुञ्जरा:' क. ९. 'इति' क-पुस्तके नास्ति. १०. 'शब्दस्य' क. ११. मालिनीम्' क.

तदिदं प्रयुक्तेषु ॥ १९ ॥

तदिदमुक्तं प्रयुक्तेषु, नामयुक्तेषु नहि भवति-यथा 'श्रवणकुण्डलम्' इति, तथा 'नितम्बकाञ्ची' इत्यपि । यथा तु 'करिकलम्भ:' इति, तथा 'जघनकलभ:' इत्यपि ।

अत्र श्लोक:-

'कर्णावतंसाविपदे कर्णादिद्वान्निर्मिति: । सन्निधानादिवोधार्थे स्थितेऽप्वेतत्समर्थनम् ॥' संशयकृत्संदिग्धम् ॥ २० ॥

यद्वाक्यं साधारणानां धर्माणां श्रुते:, विशिष्टानां चाश्रुते: संशयं करोति, तत्र संशयकृत् संदिग्धमिति³ । यथा— 'स महात्मा भाग्यवशान्महापदमुपागत: । किं भाग्यवशान्महापदमुपागत:; आहोत्रविदभाग्यवशान्महतोंमापदम्? इति संशयकृत्काव्यं प्रकरणाद्भवेत् सतीतिं ।

मायादिविकल्पितार्थमप्रयुक्तकम् ॥ २१ ॥

मायादिना विकल्पितोऽर्थो यस्सितस्तन्मायादिविकल्पितार्थम् । आस्रोकमुदाहरणम् ।

कमहीनार्थमपक्रमम् ॥ २२ ॥

उद्देशिनामनुद्देशिनां च क्रम: संबन्ध:, तेन 'हीनोऽर्थो' यस्सिसतत्क्रम-हीनार्थमपक्रमम् । यथा—

१. 'वां' ख-पुस्तकं नास्ति. २. 'चाश्रुते:' क; 'च श्रुते:' ग. ३. 'इति' ख-पुस्तके नास्ति. ४. 'आपदसुपागत' इति क. ५. 'इति' म-पुस्तके नास्ति. ६. 'अत्र श्लोकं' ख; 'श्लोकं' ग. ७. 'उद्देशिनानामनुद्देशिनां' ख. ८. 'हीनो' क.

टिप्प०—१ अयं वाक्यद्विविध:-दुष्कम-पक्रममझ्भेदात् । अर्थक्रमस्याप्रकाश-स्वत्वे दुष्कमत्वाल्‍ख्य;, कमहीनत्वे च प्रक्रमभझ् हृित ।

अध्याय: २ सू. १९-२३] वाक्यदोषनिरूपणम्

२७

'कीर्तिंश्रतापै भवतः सूर्यांचन्द्रमसौ: समौ ।'

अत्र कीर्तिंश्रद्रमसस्तुल्या, प्रताप: सूर्येस तुल्य: । सूर्येसं पूर्व-निपातादपक्रम: । अथवा प्रधनस्यार्थस्य प्रथमनिर्देश: क्रम: । तेन हीनोऽर्थो यंस्सतदपक्रमम् । यथा—

'तुरंगमस्थ मातङ्गं प्रयच्छासै मदालसम् ।'

देशकालस्वभावविरुद्धार्थौनि लोकविरुद्धानि ॥ २३ ॥

देशकालस्वभावविरुद्धार्थौनि वाक्यानि लोकविरुद्धानि । अर्थद्वारेण लोकविरुद्धत्वं वाक्यानाम् ।

देशविरुद्धं यथा—

'सौवीरेषुस्ति नगरी मथुरा नाम विश्रुता ।

अक्षोटैरैलिरेराव्धा यस्या: पर्यन्तभूमय: ॥'

कालविरुद्धं यथा—

'कदम्बकुसुमसेरं मधौ वनमशोभत ।'

स्वभावविरुद्धं यथा—

'मत्तालिमझ्झुसुखरासु च मत्तरीषु सस-च्छदस्य तरतीव शरन्मुखश्री: ।'

सप्तच्छदस्य स्तवका भवन्ति, न मत्तार्य ईंते स्वभावविरुद्धम् ।

तथा—

'मृगजौै: कलिकाकोषस्थथा मृगशमपीड्यत ।

यथा गोषपदपूरं हि ववर्ष बहुलं मधु ॥

कलिकाया: सर्वेषा मकरन्दसैतावद्धाहुल्यं स्वभावविरुद्धम् ।

९. 'अत्र' इत्यादि ('अपक्रम:') इति पर्यन्तं क-पुस्तके, 'अत्र' इत्याद्भ्य 'यथा' इति पर्यन्तं च ग-पुस्तके नास्ति. २. 'मे प्रयच्छ' गा. ३. 'विरुद्धार्थौनि' क. ४. 'नालि-केराक्ष' क; 'नालिकेराया' खा. ५. 'विरुद्धार्थौनि' क. ६. 'विरुद्धार्थौ' क. ७. 'इति स्वभावविरोध: । यथा' क; 'इति । स्वभावविरुद्धं यथा ।' खा. ८. 'संघावपीड्यत'

क. ९. 'कलिकाकोष मकरन्दसैव तावत्' क.

२८

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० २

कलाचतुर्वर्गशास्त्रविरुद्धार्थानि विद्याविरुद्धानि ॥ २४ ॥

कलाशास्त्रैश्वर्यशास्त्रैश् विरुद्ध्रोड्यं येषु तानि कलाचतुर्वर्गशास्त्र-

विरुद्धार्थानि वाक्यानि विद्याविरुद्धानि । वाक्यानां विरोधोद्येद्धारकः ।

कलाशास्त्रविरुद्धं यथा—

'कालिदम् लिखितमिदं वंचस्य ! पत्रं पतत्रैरपतितकोटिकण्टकाग्रमिति ।

कालिदम् पतितकोटिकण्टकाग्रमिति पत्रविदामाषायः । तद्विरुद्धत्वात्

कलाशास्त्रविरुद्धम् । एवं कलान्तरेप्वपि विरोधोद्यमूयते—

'कामोपभोगसाकल्यफलो राज्ञां महीजयः' इत्यादि—

'धर्मफलोदयेधादियशफलो वा राज्ञां महीजयः' इत्यागमः । तद्वि-

रोधादर्मशास्त्रविरुद्धःथमेतद्वाक्यमिति ।

'अहंकारण जोयन्ने डियन्तः कि न याश्रयः' ।

तद्विरोधादर्थशास्त्रविरुद्धायं वाक्यमिति ।

'दशनालडपवित्रितोत्तरोष्ठं रतिक्वेदालसमामनं सरामि ।'

'उत्तरोष्ठम्तरमुखं नयनान्तामिति मुक्त्वा चुम्बननस्वरदशनस्थानानि ।

इति कामशास्त्रे स्थितम् । तद्विरोधात्कामशास्त्रविरुद्धार्थे वाक्यमिति ।

'देवं तत्वमक्तितो मुक्तिनं तत्वज्ञानसंपदा ।'

एतसार्थेस्य मोक्षशास्त्रे स्थितत्वाच्चदिरुद्धार्थम् ।

9. 'विरुद्धानि' ख. 2. 'विरुद्धार्थों' ख. 3. 'कलाविरुदचतुर्वर्ग' ख. 8. 'विरु-

द्धानि विया-' ख. 4. 'च यस्य' ख. 6. 'कण्टकाग्र' क. 7. 'कोटि' क-पुस्तके.

नास्ति. c. 'तद्विरोधात्' क. 9. 'विरुद्धवम्' क. 10. 'अत्यूह्य' ख; 'अभ्युपेयः'

नास्ति. c. 'तु' क-पुस्तके नास्ति. 12. 'विरुद्धमेतद्वाक्यम्' क; 'विरदं वाक्यं' ग.

13. 'विरुद्धत्वम्' क; 'विरुद्धम्' ग. 14. 'वाक्यमिति' क-ग-पुस्तकयोर्नास्ति.

14. 'इति' ग-पुस्तके नास्ति. 16. 'कामशास्त्रसूत्रे' ख. 17. 'देवताज्ञानतो' ख.

अध्याय: १ सू. २४-२] गुणनिरूपणम्

एते वाक्यवाक्यार्थदोषास्त्यागाय ज्ञातव्या:। येऽ त्वन्ये शब्दार्थदोषा: सूक्ष्मास्ते गुणविवेचने एवोच्यन्ते। उपमादोषाश्रोपमाविचार इति।

समाप्तं चेदं दोषदर्शनं द्वितीयेऽधिकारणे द्वितीयोऽध्याय:।

गुणविवेचनं नाम तृतीयमधिकरणम्।

प्रथमोऽध्याय:।

यद्विपयेयातम्नो दोषास्तान्गुणान्विचारयितुं गुणविवेचनमधिकरणमारभ्यते। तत्रौज:प्रसादादयौ गुणा:, यमकोपमादयस्त्वलंकारा इति स्थितिः काव्यविदाम्। तेषां किं मेदानिबन्धनमित्याह—

औौज:प्रसादौ शब्दार्थयो: कुतारौ धर्मौं गुणौ:।। १ ।।

ये खलु शब्दार्थयोर्धर्मौ: काव्यशोभां कुर्वन्ति ते गुणा:। ते चौज:प्रसादादय:। न यमकोपमादय:; कैवल्येन तेषामकाव्यशोभाकरत्वात्।

ओज:प्रसादीनां तु केवलानामपि काव्यशोभाकरत्वमिति।

तद्वतिरेकहेतवस्त्वलंकारा:।। २ ।।

तस्याः काव्यशोभाया अतिशयस्तेंदतिशयस्तस्य हेतव:। तुशब्दो व्यतिरेके। अलंकाराश्च यमकोपमादय:।

१. 'अन्ये च ये' ग. २. 'शब्दार्थयो:' क. ३. 'वक्ष्यन्ते' ख्रा. ४. 'च' ख्रा-पुस्तके नास्ति. ५. 'इति' ख्रा-पुस्तके नास्ति. ६. 'वाक्यशब्दार्थदोषविभाग:' क.

७. 'विवेचनाधिकरणं' क. ८. 'धर्मौगुणा:' ख्रा. ९. 'शब्दार्थौंधर्मौ:' क. १०. 'आस्ति' ख्रा-पुस्तके नास्ति. ११. 'कारित्वं' ग. १२. 'तदतिशय:' क-पुस्तके नास्ति.

टिप्प०—१ लक्षणमिदं दूषितं मस्सटेन—'काव्यशोभाद्या: कतरो धर्मा गुणास्तदतिशयहेतवस्त्वलंकारा:' इति तदपि न युक्तं, यतः किं समस्तैर्गुणै: काव्यव्यवहार:, उत कतिपयै:? यद्य समस्तै:, तत्कथमसमस्तगुणा गौडी पाञ्चाली च रीति: काव्यस्यात्मा? इत्यादिना।

अत्र श्लोकौ—

'युवतोरिव रूपमृण् ! काव्यं स्वदते शुद्धगुणं तद्यततीव । विहितमणयं निरन्तराभि: सदलङ्कारविकल्पकरणाभि: ॥'

'यदि भवति वचश्च्युतं गुणेभ्यो वपुरिव यौवनवत्यमकुन्तना । अपि जनदयितानि दुर्भगत्वं नियतमलङ्करणानि संश्रयन्ते ॥' पूर्वे नियाः ॥ ३ ॥

पूर्वे गुणा नियाः । तैरिविना काव्यशोभानुपपत्ते: । एवं गुणालङ्कारां मेदं दर्शयित्वा, शब्दगुणानिरूपणार्थमाह —

ओज:प्रसादश्लेषसमाधिमाधुर्यसौकुमार्योदारतार्थ- व्यक्तिकान्तयो वन्धगुणाः ॥ ४ ॥

वन्धः पदरचना । तस्य गुणा वन्धगुणा ओज:प्रसृतय: । तन्निकषेण दर्शयितुं सदृश—

वन्धस्य गाढत्वं यच्छदोजः । यथा— 'विलुलितमकरन्दा मझरीमपि नन्ति ।'

न पुत्रः,— 'विलुलितमेघुधार: मझरीमोलयन्न् ।'

वन्धस्य शैथिल्यं शिथिरुत्वं प्रसादः । तेन्वयमप्यययातमा दोषः; तत्त्वर्थ गुण इत्यन्त आह—

गुणः सम्प्रदात् ॥ ७ ॥

गुणः म्रैसादः । इ ओजसा सह दूषणात् 'सं शुद्रसु दोष एवेति ।

9. 'वाक्यं' क. २. 'पूर्वं खलु' ख.; 'पूर्वे त' ग. ३. 'नर्तयन्त:' क. ४. 'मधु- घारां मझरी' ग. ५. 'प्रसाद:' ख·पुस्तके नास्ति. ६. अस्माकं 'न शुद्र:' इति छत्र- तेन ग-पुस्तके पाठ्यते; द·पुस्तके च त्रुटितम्. ७. 'संस्रुद्रसु' क; 'शुद्रसु' ग.

अध्यायः १ सू. ३-१०] गुणनिरूपणम्

३१

ननु विरुद्धयोरेजःप्रसादयोः कथं संस्कृत इत्यत आह—

स तनुभवासिद्धः ॥ ८ ॥

स तु संहवस्तनुभवासिद्धः तद्विदां ग्नादिविशेषवत् ।

अत्र श्लोकः—

'करुणापेक्षणीयेषु संहवः नुचदुःखयोः ।

यथानुभवतः सिद्धस्तथैवोजःप्रसादयोः ॥'

साम्योत्कर्षौ च ॥ ९ ॥

साम्यमुक्तकर्षश्रवोजःप्रसादयोरनुभवादेव ।

साम्यं यथा ( रघु. ३।१० )—

'अध स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सुन्वे

नुपतिककुलं द्रव्या यूनः सिन्धातपचारणम् ।'

कचित्ोजः प्रसादादुत्कृष्टम् । यथा—

'व्रजति गगनं भल्लातक्याः फलेऽनु सहोपमम् ।'

कचित्ोजसः प्रसादस्योत्कर्षः । यथा—

'कुसुमशयने न प्रत्ययं न चन्द्रमरीचिषु ।

न च मलयजः सर्वाङ्गीणं न वा मणिवद्यचः ॥'

मसृणत्वं श्रेषः ॥ १० ॥

मसृणत्वं नाम यस्मिन्स्तति वहून्यपि पदान्येकवद्वासन्ते । यथा

(कुमार. ११९ )—

'अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः ।'

न पुनः; —

'सूतं ब्रह्मासुरःस्थले—', 'अमरावल्गुगुगीतया:',

'टडित्कलिलमाकाशं' इति ।

१. 'करणा' ख-ग. २. 'यथा' क-ग-पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'यथा' ख-ग-पुस्तकयोनास्ति.

३२

काव्यालंकारसूत्राणि

[आविक० ३

एवं तु श्लेषो भवति—

'ब्राह्मं सूक्तसुरःस्थले', 'अ्रमरीमझुंगीतयः', 'वडिजटिलमाकाशम्' इति ।

मार्गोभेदः समता ॥ ९९ ॥

मार्गस्याभेदो मार्गोभेदः समता । येन मार्गेणोपक्रममस्तस्यात्याग

इत्यर्थः । श्लोके उदाहरणम् । पूर्वोक्तमुदाहरणम् । विपर्ययस्तु यथा—

'श्रसीद चपिड ! लज्ज मन्युमकस्सा जनस्तैवयं पुरवः ऋतावलि: ।

किमर्थसुक्तंपितंपीरसनद्रयं त्वया हसविलासमस्तते ii'

आरोहावरोहक्रमः समाधिः ॥ १२ ॥

आरोहावरोहयोः क्रम आरोहावरोहक्रमः समाधिः परिहारः ।

आरोहस्यावररोहे सति परिहारः, अवरोहस्य वाड्‌डरोहे सतिरीति ।

तत्रारोहपूर्वोत्तरारोहो यथा—

'निरानन्दः कौत्से मधुनि परिशुष्कोज्ज्वलतरसे ।'

अवरोहपूर्वस्तवारोहो यथा—

'नरा: शैलश्रृंगा व्यसन इव मजन्ति तरकः ।'

आरोहस्य क्रमोडवरोहस्य च क्रम आरोहावरोहक्रमः, क्रमेणारोहण-

मवरोहणं चेतित केचित् । यथा—

'निवेदितः स्वःसिन्धोस्नु ह्निगिरिवीथीषु जयति ।'

न दृष्टच्युत्, आरोहावरोहयोरजःप्रसादरुपत्वात् ॥ ९३ ॥

न पृथक्समाधिगुणः । आरोहावरोहयोरजःप्रसादरुपस्वात् । ओजो-

रुपस्वारोहः प्रसादरुपस्वावरोह इति ।

१. 'मार्गोभेदः' ख-प्रस्तके नास्ति. २. 'तथायं' क. ३. 'आरोहावरोहयोः

क्रमः' ख. ४. 'पूर्वोक्तं' ख. ५. 'आरोहस्य च' ख. ६. 'च' ग-प्रस्तके नास्ति.

७. 'तु' ग.

अध्याय: ९ सू. १९-२०] गुणनिरूपणम्

न, असंप्रक्तत्वात् ॥ १४ ॥

यथुक्तम् ‘ओज:प्रसादरुपत्वमारोहावरोहयो:' इति,-तत्र; असंप्रक्त-स्वात् । संप्रक्तौ हि ओज:प्रसादौ नैदीवेणिकावद्वहत् । अनैकान्याच्च ॥ १५ ॥

न चायमेकान्तो नियम:-यदोजस्यारोह:, प्रसादे चावरोह इति । औज:प्रसादयो: तीव्रावस्था, ताविति वेद्यम्युपगम: ॥ १६ ॥

ओज:प्रसादयो: कान्तिद्रागे तीव्रावस्था । सा चारोहोऽवरोहारूयेत्येवं चैनमन्यसे,-अश्रुपगम:, न विप्रतिपत्ति: ! विशेषापेक्षत्वात्ययो: ॥ १७ ॥

स विशेषो गुणान्तरमेव ।

आरोहावरोहानामत्र समासादर्थाभिधानम् ॥ १८ ॥

आरोहावरोहकम: समग्रैरिति गीयते वृत्त्या न्याय्योयेम् । क्रियाविधानार्था वा ॥ १९ ॥

( अधि. ३११२८ ) इत्येवं द्रक्ष्याम: : पृथक्‌करणमिति । पाठयन्नेश्र न संभवेति 'न पाठधर्मो:, सर्वत्राहष्टे:'

पृथक्पदत्वं साधुयेम् ॥ २० ॥

वच्मस्य पृथक्पदत्वं यत्तन्न साधुयेम् । पृथक् पदात्नि यस्य स पृथक्‌-स्पद:, तस्य भाव: पृथक्पदत्वम् । समासादध्र्यनिन्द्रितपक्षं चैतत् । पृथक्‌-स्पदाहरणम्

९. 'नदीवेणिकासंगमसुद्रहत:' गा. २. 'वा' क-ग. ३. 'ओज:प्रसादयो: कान्ति-द्रुगे तीव्रावस्थायां ताविति' क.ग. ४. 'इत्याद्यायते' क. ५. क-ग-पुस्तकयो: 'क्रियाविधानार्थत्वाद्वा' इति वृत्तिमध्य गत्व निक्षिप्तम् । ६. 'इत्यत्र' क.

टिप्प०—१ 'वस्तुयुक्तरसां दिशि देवनास्मा' इत्युदाहरणमवसेम् । ३ काव्याः

३४

काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० ३

विपर्ययस्तु यथा—

‘चतितशबरसेनादत्तगोशृङ्गचण्ड-ध्वनिचकितवराहव्याकुला विन्ध्यपादा: ।’

अजरटत्वं सौकुमार्यम् ॥ २१ ॥

वन्धस्याजरठत्वमप्यारुह्यं यचल्सौकुमार्यम् । पूर्वोक्तमुदाहरणम् ।

विपर्ययस्तु यथा—

‘निद्रान् निद्रैतं प्रियजनसहकृतवध्वव्यवसति: सुभासैकशय्यो फलमपि विरुद्धं मम हृदि ।’

विकृतत्वमुदारता ॥ २२ ॥

वन्धस्य विकृतत्वं येदसावुदारता । यस्मिन्नसति नृत्तन्नीव पदानीति-

जनस्य वर्णभावना भवति तद्द्विकृतत्वम्, लीलायमानत्वमित्यर्थः । यथा—

‘कुसुमाणीविकृतै: शयनेरुहकानां सङ्गीतिराजतमसीतनु चित्रं कलं च ।’

न पुनः,—

‘चरणकमलभ्रंैपुरमैन्तकों नां झ्झन्ति ति रणितमासीनमझ्झु चित्रं च तत् ।’

अर्थव्यक्तिहेतुत्वमरथव्यक्तिः ॥ २३ ॥

यत्र झ्झटित्यर्थमतीपचिहेतुत्वं स गुणोडर्थव्यक्तिरिति । पूर्वोक्तमुदाहरणम् । प्रत्युदाहरणं तु—भूय: सुलभं च !

औदक्लयं कान्तिः ॥ २४ ॥

वन्धस्योज्ज्वलत्वं नाम यदसौ कान्तिरिति । तद्भावे पुराणच्छायसुच्यते । यथा—

‘कुरकीनेत्रालीस्तबकितवनालीपरिसरः ।’

१. ‘अपरुषत्व’ क. २. ‘पृथक्स्ववग्यवस्तितं सुभासैकाश्रयौ’ क. ३. ‘शय्यै:’ ख. य. ‘यत्स’ क, ‘यदेषा’ ग. ५. ‘इति’ ख-प्रतौ नास्ति. ६. ‘वर्णना’ क.

७. ‘तद्धि विकृतत्व’ क. ८. ‘झ्झन्ति’ ख, ‘झागिति’ ग. ९. ‘मुचै’ ख. १०. ‘मिति’ क-प्र. ११. ‘झागिति’ क-ख. १२. ‘च भूय: सुलभं’ म्वा. १३. ‘पुराणी’ क.

अध्याय: १ सू० २१-२४] गुणानिरूपणम्

विपर्ययस्तु मूलमश्र ।

श्लोकाश्रान्ति अवान्ति—

पदन्यासस्य गाढत्वं वदन्त्योजः कवीश्वराः ।

अनेनाधिच्छताः प्रायः श्लेषा: श्रोत्ररसायतनम् ॥

रूथस्त्वमोजसा मिश्रं प्रसादं च प्रचक्षते ।

अनेन न विना सत्यं स्वदते काव्यपदत्तिः ॥

यत्रैक्यपदवाक्याव: पदानां मृयसामपि ।

अनालक्षितसंघीनां स श्रेष: परमो गुण: ॥

प्रतिपाद्यं प्रतिश्लोकमेकमार्गपरिग्रहः ।

दुर्वेन्यो दुर्विभावश्च समतेति मतो गुणः ॥

आरोहण्यवरोहन्ति ऋमेण यतयो हि यत् ।

समाचिनां स गुणस्तेन पूता सरस्वती ॥

बन्धे पृथक्पदत्वं च माधुर्येमुदितं बुधैः ।

अनेन हि पदन्यांस: कामं धारामधुश्रुतः ॥

बन्धस्याजररत्वं च सौकुमार्येमुदाहतम् ।

एतेन वर्जिता वाचो रौकश्वान्न श्रुतिक्षमा: ॥

विकल्पं चैव बन्धस्य कथयन्ति ह्युदारताम् ।

वैचित्र्यं न प्रपघन्ते यैया शून्या: पदक्रमाः ॥

पथ्यादिव गतिर्योऽच: पुरस्तादिव वस्तुनः ।

यत्रार्थव्यक्तिहेतुत्वात्सोऽर्थव्यक्तिः स्मृतो गुणः ॥

१. 'च' क. २. 'पदपद्धतिः' क. ३. 'न्यास:' ख. ४. 'मधुच्युता:' क.

५. रौकश्वान्न श्रुतिक्षमा:' क. ६. 'च' ख-पुस्तके नास्ति. ७. 'यथा' ख.

३ ६

काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० ३

औजःसल्यं कान्तिरित्याहुरुणं गुणविशेषर्दा: ।

पुराणचित्रत्रस्थानीयं तेन वन्धं कवेरवेच: ॥

यथी हि चिच्छदते रेखा चतुरं चित्रपण्डितैः ।

तथैव वागपि प्राञै: समस्तगुणगणास्पिता ॥ २५ ॥

नासन्तः, सद्द्रेड्यत्वात् ॥ २५ ॥

न खल्वेते गुणा असन्तः; सद्द्रेड्यत्वाच्चद्विद्रष् । संद्रेड्यत्वेडपि भ्रान्ता:

स्वरित्यत आह—

न भ्रान्ता:, निष्कम्पत्वात् ॥ २६ ॥

न गुणा भ्रान्ता:, एतद्विषयाया: प्रवृत्तेर्‌निष्कम्पत्वात् ।

न पाठधर्मोः; सर्वत्रादृष्टे: ॥ २७ ॥

नैते गुणा: पाठधर्मो:; सर्वत्रादृष्टे: । यदे पाठधर्मा: स्वुर्‌स्तर्हि विशेषेपक्षा: सन्त: सर्वत्र हृश्येरन्‌ । न च सर्वत्र हश्यन्ते । विशेषापेक्षया

विशेषाणां गुणत्वादुणाभ्युपगम एवेति ।

इति काव्यालङ्कारसूत्रे‌च्चो गुणविवेचने तृतीयेऽधिकरणे प्रथमोऽध्याय: ।

द्वितीयोऽध्यायः ।

शब्दगुणविवेके कृते सम्प्रत्यर्थगुणविवेचनार्थमिह—

त खवार्थगुणा: ॥ १ ॥

त ऐंवौज:प्रसृतयोडर्थगुणा:

१. 'विप्रष्ठिन:' क. २. 'विंचिच्छदते' क. ३. 'पदविभुतो' क. ४. 'संद्रेड्यत्वात्'

क. ५. 'संचेदतवे' क. ६. 'नित्रान्ता:' क-ख. ७. 'निष्कम्पत्वात्' ग. ८. 'तर्हि'

क-ग-पुस्तक्योऽन्त. ९. 'विवेचन' क. १०. 'ऐंवौज:प्रसाद' ख.

अध्याय: २ सू. १५-२] गुणविवेचनम्

वाच्यवाचकद्वारेण शब्दार्थगुणानां भेदं दर्शयिति—

अर्थस्य प्रौढिरोजः ॥ २ ॥

अर्थस्याभिषेयस्य प्रौढिः प्रौढत्वमोजः । 'पदार्थे वाक्यवैचित्र्ये वाक्यार्थे च पदाभिधा । प्रौढिर्यांससमासौ च सामभिप्रायत्वमस्य च ॥' पदार्थे वाक्यवैचित्र्यं यथा (रघु. २।७३)— 'अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रैव यौः ।' अन्र चन्द्रप्रभवाच्येऽर्थे 'नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रैव' इति वाक्यं प्रयुक्तम् । पदसमूहशब्दं वाक्यमभिप्रेतम् । अनया दिशान्यदपि दृष्टव्यम् ।

तद्वथा—

'पुरः पाण्डुङ्गच्छार्यं तदनु कपिलतां कृतपदं ततः पाकात्कषायाद्रुणगणसनाथतां पु: । शने: शोषारम्भे स्यपुटनिजविष्कम्भखबविषं वने वीतामोदं बदरससत्वं कलयति ॥'

न चैवंविधप्रसङ्गः । काव्यशोभाकरत्वस्य गुणसामान्यलक्षणस्याव-स्थितत्वात् ।

वाक्यार्थे पदाभिधानां यथा—

'दिन्ये न भवति किं तु मातुर्षि' इति वक्तव्ये 'निमिषति' इत्याहेतु ।

अन्यस्य वाक्यार्थस्य व्याससमासौ । व्यासो यथा—

'अयं नानाकारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः सुखं वा दुःखं वा भवति न भवलेव च ततः ।'

१ 'प्रौढत्वं यत्तदोज:' ग. २ 'रचनं' क. ३. 'रचने' ख. ४ 'प्रायं' क. ५. 'प्रकृत्सेधादरुणमणि' ख. ६. 'शोषारम्भे' क. ७. 'वीजामोदं' ख. ८. 'न चाति' ग. ९. 'सामान्यस्य' ख. १०. 'अस्यैव' क. ११. 'न भवति भवलेव' ख.

३८

काव्यालंकारसूत्राणि [ अधिक० ३

पुनस्तस्मादूध्वं भवति सुदुःखं किमपि तव् पुनस्तस्मादूध्वं भवति नै च दु:खं न च सुखम् ॥'

स मासो यथा (कुमार. ६।९४)—

'ते हिमालयमाश्रित्य पुनः श्रेक्ष्य च शूलिनम् । सिद्धं चास्मिं निवेद्यार्थे तद्विसृष्टः समुद्ययुः ॥'

साभिप्रायत्वं यथा—

'सौदयं सम्प्रति चन्द्रकिरणरुचिरतनुयश्रन्द्रप्रकाशो युवा जातो रूपपतिराश्रयः ऋतभियाम् दिश्वार ऋतार्थश्रमः ।'

'आश्रय: कृतधियांम्' इत्यस्य वचनुवशुलाच्चियोपक्षेपैः परत्वात् सामिप्रायत्वम् । एतद्,

'रतिदिव रतिवनंधे केतुपादरे सुकेतया:'

इत्यत्र 'सुकेतया:' इत्यस्य च साभिप्रायत्वं व्याख्यातम् ।

अथवैषमल्यं प्रसादः ॥ २ ॥

ईअर्थेस वैषम्यं प्रयोजकमात्रपरिमहे प्रसादः । यथा—

'स्वर्णां कन्यका हैमपिौवनारम्भशालिनी ।'

विपर्ययस्तु—

'दाक्षां हस्तो मे विमलमणिकाञ्चीपरदमिदम् ।'

'काञ्चीपदम्' इत्यनेनैव नितम्बस्थल लक्षितत्वाद्द्विरोषणस्याप्रयोजकत्वमिति ।

घटना श्लेषः ॥ ४ ॥

क्रमकौटिल्यानुल्वणत्वोपपत्तियोगे घटना । स श्लेषः । यथा

(अमरु. ९६)—

'हृदैकासनसंगंते प्रियतमे पश्रादुपेत्यादरा-दक्ष्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुवनन्धच्छलः ।'

9. 'नहि' ख. २. 'च सुवन्धु:' ग. ३. 'उपलक्षणत्वात्' ग. ४. 'इतस्त्र सुकेतया' क-ग-पुस्तकयोर्नास्ति. ५. 'इतस्यापि' क. ६. 'अथवैमल्यं' क-ग. ७. 'रूपश्रीयौवनशालिनी' ग. ८. 'उपास्ते' ख. ९. 'संस्थिते' ख.

अध्यायः २ सू. ३-७] गुणविवेचनम्

३९

ईप्सितक्विकंघ्वरः सपुलकः प्रेमोद्धसन्मानसामन्वध्वंसलसत्कपोलफलकां भ्रूवोंडपैरां कुसुमालते ॥' शब्दकादिरचितेषु प्रवन्धेष्वस्य भूयान् प्रेप्स्यो हस्यते । अवैषम्यं समता ॥ ५ ॥

अवैषम्यं प्रक्रमाभेदः समता। कचिद्दि प्रक्रमोडपि मिद्यते । यथा—

'च्युतसुमनलः कुन्दा: पुष्पोद्रमेष्वैलसा झुमा मलयमरुत् । सर्पन्तीहै वियुक्तशतिच्छदः ॥ स्यथ च सविधु: शीतोल्लासं लुनन्ति मरीचयो नैव च जरठतामालम्वन्ते कमोदयदायिनीम् ॥ ऋतुसंधिम्रतिपादनपरेऽत्र द्वितीये पादे कमेभेदः मलयमरुतामसाधारणत्वात् । एवं तुं द्वितीयः पादः पठितव्यः— 'मनसः च मिरे वध्नन्तीहं किरीकिलः ।' इति । सुंगमतं वाडवैषम्यमिति । यथा (कुमार.१.१९)—

'अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा' इत्यादि । प्रत्युदाहरणं सुलभम् । अर्थदृष्टिः समाधिः ॥ ६ ॥

अर्थदर्शनं दृष्टिः; संमाधानकारणत्वात् समाधिः । 'अनाहितं अर्थेस दर्शनं हृष्टिः' (१।२।१७) इत्युक्तं पुर्न्स्तात् । अर्थो द्विविधः, अयोनिरन्यच्छायायोर्निर्वा-

योऽसावर्थः प्रस्तुतः सोऽर्थो द्विविधः—अयोनिजः, अन्यच्छाया-

9. 'परा' क. न. 'प्रयोग:' ग. ३. 'मलस्र्कुमा' ख. ४. 'नवजरठतां' ख. ५. 'प्रक्रम' ख. ६. 'तु' ख-प्रस्तके नास्ति. ७. इदं सङ्र्त्त्वेन ख-प्रस्तके पठ्यते, तदपे च 'सुखेन गम्यते' ज्ञायते इत्यर्थः । इत्यपि वाक्यं हस्यते. ८. 'इति' ख. अस्मादनन्तरं ख-प्रस्तके 'कथमवगुण्ठनवती-' इत्यादि शाकुन्तलपद्माकरस्थं पद्यं कोशकान्तर्लिखितमस्ति. ९. 'समाधिकारण' क-ना. १०. 'प्राक्' ग.

४०

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ३

योनिश्रेति । अयोनिरंकरणः, अवधानमात्रकरण इत्यर्थः। अन्यस्य काव्यस्य च्छाया अन्यच्छाया तैद्योनिर्। तद्यथा—

'काश्मपेहि सम श्रीधुमाजनाधावदभ्रदशनैर्न दश्यसे । चन्द्र ! मैशनमण्डलाक्षितः खं न यास्यसि हि रोहिणीमयात् ॥'

'मा मैः सशाङ्क ! मम श्रीशुनि नास्ति राहुः खे रोहिणी वसति कातर ! किं विमेषि । प्रायो विदग्धविलतानवसंगमेषु पुंसां मनः प्रचलति नो किमत्र चित्रम् ॥'

अत्र पूर्वस्य श्लोकस्यार्थोऽन्योऽस्ति, द्वितीयस्य चान्नच्छायायोनिरिति । अर्थो व्यक्तः: सूक्ष्ममर्थः ॥ ८ ॥

अयोनिरनन्यच्छायायोनिश्रेति योऽड्यमर्थः; स द्वेधो—व्यक्तः स्फुट उदाहृत एव । सूक्ष्मं व्यास्यातुमाह—

सूक्ष्मो द्वेधा भवति—भाव्यो वासनायश्व ॥ ९ ॥

सूक्ष्मो द्वेधा भवति—भाव्यो वासनायश्व । शीप्रानुरूपणागम्यो भाव्यः । एकाग्रतामपकर्षगम्यो वासनाय ईति ।

भाव्यो यथा—

'अनयोर्न्यैःसंमिलितमांसलदन्तकान्ति नोल्लासमाविरलसंविलिताधेतारम् । लीलागृहे प्रोतिकलं किलेऽकिलितेन निवार्तमानविनयं मिथुनं चकास्ति ॥'

'अवहित्यविलतजघनं विवर्तिताभिमुखकुचवटं स्थित्वा । अवलोकितोऽहमनया दक्षिणकरकलितहारलतम् ॥'

९. 'अनल्प' गा. २. 'तद्योने:' ख. ३. 'यदर्शन' ख. ४. 'इत्यर्थ:' क. ५. 'द्विधा' ख. ६. 'स्फुटं' क. ७. 'सूक्ष्म' गा. ८. 'इति' क-ग-पुस्तकयोर्नास्ति. ९. 'तत्र भाव्यो' क. १०. 'संविलित' ख. ११. 'प्रविरलै' ख; 'प्रविकलै' क. १२. 'किलकिलितेन' गा.

अध्यायः २ सू. ८-१३] गुणविवेचनम्

उत्तिदैवैचित्र्यं माधुर्यम् ॥ १० ॥

उत्तेर्वैचित्र्यं यत् तन् माधुर्यमिति । यथा—

'रसरवद् अमृतं कः संदेहो मधुरं अपि नान्यथा । मधुरमधिकं चूतस्य अपि प्रसन्नरस फलम् ॥ सकृद् रसप् गुणमध्ये स्थितः संद् रसान्तरावर्जनो वदति यदि हि नान्यत् स्वादु स्वप्रियाद् अन्यद् अवदात् ॥'

अपरुष्यं सौकुमार्यम् ॥ ११ ॥

परुषेः डर् डरुप्यं सौकुमार्यमिति । यथा—म्रियम् यथा शेषमित्याहुः; एकाकिनं देवताद्वितीयमिति । गच्छन्ति साधयेतिं च !

अग्राम्यत्व प्रसादरता ॥ १२ ॥

ग्राम्यत्व प्रसज्जेऽग्राम्यत्वसुदारता । यथा— 'स्वमेव संदर्शयन् स च रुचिरतया पर परिचितः कलानां सीम्नां परमिह युवामेव भजथः ! अपि द्राक्षां दृष्ट्वा तादिति सुव्रते ! संवदति वा मतः शेषं चेत्स्याज्जितमिह तदानीं गुणितया !!' विपर्ययस्तु—

'स्वपिति यावदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदहं कमपैति ते ! इति निगद्य शनेर् झुमसेखलं मम करं स्वकरेण हरेऽच सः !!'

वस्तुसमभवस्फुटत्वमर् थव्यक्तिः ॥ १३ ॥

वस्तुनां भावानां स्वभावस् स्फुटत्वं यद् असाव् अर्थव्यक्तिः । यथा— 'पृष्ठेषु शृङ्गशकलच्छविभिरु च्छदानां राजीभिर् इव तिमिरलककलोहिनीभिः । गोरोचनाहार्दितपभुभबहिः पलाश- मामोदते कुसुममम्भासि पञ्चवलस्य ॥'

१. 'उत्तेर्वै' निरुक्तिं तेन' क. २. 'सरसममृतं' ख. ३. 'द्राक्षायाक्ष प्रसन्नतरं फलम्' शार्ङ्ग. प. ४. 'अमृतं यथा शेषमित्याहुः' ख. ५. 'सीमान्तं' क. ६. 'त्रुदति' ग. ७. 'शुभगत्व वदति' ख. ८. 'अथ'. क. ९. 'सकल' ख.

४२

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ३

यथा वा—

'प्रथममलसे: पर्यस्ताम्रं स्थितं पृथुकेशरं- विरलविरलंतरलत:पत्रेमेना|ङ्खि|लितं ततः । tदनु वलनामात्रं किंचिद्व्याधायि वहिरदलै- कुकुलनाऽवृथा वृद्धावजानं वसुवृद कदर्थनां ॥'

दीप्तरसत्वं कान्तिः ॥ १४ ॥

दीप्ता रसा: शृङ्गारादयो! यस्य न दीप्तरसा:, तस्य भावो दीप्तरसत्वं कान्तिः । यथा—

'श्रेयानू सायमपाकृतः स तया पथ्यं पादानतः कान्तया दित्त्राणयेय पदालित नासभवनाच्चाननं यात्युन्‍नताः । तावद्च्युतपाणिसंpuटलसदृशवीलिततनुं धत्तो 'ध्राऽविल्वकृतप्रणाममहहा प्रेम्णो विचित्रा गतिः ॥'

पैव रसान्तरेव्युदाहरणीयोऽस्ति ।

अत्र श्लोक:—

'गुणस्फुटत्वसाकल्ये काव्यपाकं प्रचक्षते । चूतस्य परिणामेन स चायमुपमीयते ॥ susiddhisंस्कारमात्रं स्यात्कीर्त्येष्टवस्तुगुणं भवेत् । काव्यं वृन्ताकपाकं तज्जुगुप्सन्ते जनाऽऽखतत: ॥ sुणानां दरशता तेनको यस्यार्थस्तदपार्थकम् । दाडिमानि दरशेत्यादि न विचारक्षमं वचः ॥'

इति काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ गुणविवेचने तृतीयोऽधिकरणे द्वितीयोऽध्याय: । समाप्तं चेदं गुणविवेचनं तृतीयमधिकरणम् ।

१. 'पर्यस्ताम्रस्थितं' क० २. 'कृतप्रणामकहहा' ख० । ३. 'रसान्तरे' ख०; 'रसाऽ- न्तरं' ग० । ४. 'उदाहृत्यम्' ग० । ५. 'उपनिमिते' क० । 'परिणीयते' ग० । ६. 'कृशे' ख० । ७. 'दर्शेऽनुप्त्को' ख० । c 'अन्यगुणदिवेचनम्'.

अध्याय: ९ सू. १४-२] अलङ्कारनिरूपणम्

४३

आलङ्कारिकं नाम चतुर्थेऽधिकरणम् ।

प्रथमोऽध्यायः १

गुणनिवेत्यो काव्यशोभा । तस्याश्रयातिशयहेतवोडलङ्कारा: । तद्विरुद्ध-

मणार्थेमालङ्कारिकमधिकरणमारभ्यते—

तत्र शब्दालङ्कारौ द्वौ यमकानुप्रासौ कमेण दर्शयितुमाह—

पदमनेकार्थमक्षरं चावृत्तं स्थाननियमे यमकम् ॥ १ ॥

पदमनेकार्थे भिन्नार्थमेकमनैकं वा तद्‌ददक्षरमात्रं स्थाननियमे सति

यमकम् । स्वोक्त्या सजातीयेन वा कत्थंयैकदेशाम्यांनेकपदलङ्याभिः

स्थाननियम इति । यानि त्वेकपादभागवृत्तीनि यमकानि हश्यन्ते तेषु

श्लोकान्तरस्य संसर्गान् यमकापेक्षयैव स्थाननियम इति ।

स्थानकथनार्थमाह—

पादा: पदस्यानेकस्य चादिमध्यान्तभागा: स्थानानि भवाः।

पादा:, एकस्य चै पादस्यादिमध्यान्तभागा:, अनेकस्य च पौदस्य

त एव स्थानानि ।

पादयमकं यथा—

‘असज्जनवचो यस्य कलिकामधुगर्हितम् ।

तस्य न स्याद्विषतरः कलिकामधु गर्हितम् ।’

एकपादस्यादिमध्यान्तयमकानि यथा—

‘हन्त हन्वन्तररातीनां धीर ! धीरं चिता तव ।

कारं कामयुकां नीतिरसक्ता दिवानिशाम् ।’

‘वसुपराशु परासुमिवोज्ज्वलवीक्ष्यविकलं विकलक्शशिप्रभम् ।

प्रियतमं रैक्मन्तुमनीश्वरं रसिकता सिक्ततास्विव तासु का ॥’

१. ‘गुणान् निवेत्यो’ ग. २. ‘लक्ष्यतियुं’ क. ३. ‘वाच्यत्वं’ ग. ४. ‘नियमे सति’

स्त. ५. ‘स्वोक्त्या’ क., ‘आवृत्या’ ग. ६. ‘च’ ख-पुस्तके नास्ति. ७. ‘पदस्य’ क.

८. ‘एकस्य’ क. ९. ‘यमकं’ ख. १०. ‘यतमान्तं’ क-ग.

'सुदृशो रससरेचकितं चकितं भवतीक्ष्णताक्षि मितं स्तिमितम् । अपि हास्यवस्तवकः स्तव कस्तूलयेतेऽत्र तु कामधुरां मधुराम् ॥' = पादयोरादिमध्यान्तयमकानि यथा—

'अमर ! तुमपुथपाणि भ्रम रत्नै पिबन्नधु । का कुन्दकुसुमे प्रीति: काकं दत्वा विरोषि किम् ॥'

'अप्यंशकायं त्वया दत्तं हु:खं शक्यन्तरात्मनि । वाष्पो वाहीकनारीणां वेधवाही कनेलयो: ॥' 'स्पदि कृतपदस्ख्वर्दीक्षिनेन स्थितसुचिना स्वरतत्त्वदीक्षतेन । भवति वत जन: सचित्तदाहो न खलु नाथा कृत एव चित्तदाहो:'

एकान्तरपादान्तयमकं यथा—

'उद्देजयति भूतानि यस्य राझ: कुशासनम् । सिंहासनविभुक्तस्य तस्य श्लाघ्यं कुशासनम् ॥'

एवमेकान्तरपादादिमध्यमध्यसमासान्युदाहान्ति । समस्तपादान्तरयमकं यथा—

'नतेक्षतभ्रूवदनलास्यां विलोक्य तन्वीं शशिपेशलास्याम् । मनः किमुताम्यसि चञ्चलास्यां कृती सराज्ञा यदि पुष्कला स्वाम् ॥'

एवं समस्तपादादिमध्यान्तयमकानि व्यास्यालव्यानी । अन्ये च संकरजातिमेदा: सुघियोत्रेक्ष्याः ।

अक्षरयमकं त्वेकाक्षरमनेकाक्षरं च ।

एकाक्षरं यथा—

'नानाकारेण कान्ताऽऽनुरागितमनोऽनुचवा ? विवेकेन विलासेन तत्क्ष हृदयं नृणाम् ॥'

१. 'न च' क; 'च नु' ग. २. 'चित्तदाह:' ख. ३. 'पादयमकं' क. ४. 'यमकं च भवति । यथा' ख. ५. 'कृतो' ग. ६. 'पादादियमकानि' क: 'पादयमकानि' ग. ७. 'व्यास्यातव्यानी' क. ८. 'नानाविधेन' ख.

अध्याय: १ सू. ३-६] अलङ्कारानिरूपणम्

८५

एवं स्थानान्तरयोगेऽपि दृश्यव्य: । सजातीयनैरन्तर्योदस्य प्रकर्षो भवति । स चायं हरिप्रवोहे हश्यते । यथा—

'विविधध्वनना नागराधेर्धनानाविचिततगगनानानमज्जनानां ! रत्नशललना नाववन्तं धुनाना मम हि हिततनाननस्वख्वनाना ॥'

अनया च वर्णयमकममालया पदयमकमाल! व्याख्याताः ।

भेदादुत्कर्ष: ॥ ३ ॥

उत्कृष्टं खलु यमकं भेदाद्व्रवति ।

श्रुत्यादौ परिवर्तनाद्दूषणमिति अज्ञमार्गः ॥ ४ ॥

एते खलु श्रुत्यादयः यमकभेदानां प्रकारा भवन्ति ।

तान्क्षमेण व्याचष्टे—

वर्णाविच्छेदचलनं श्रुत्यादौ ॥ ५ ॥

वर्णानां विच्छेदो वैनपविच्छेदः, तस्य चलनं यत्स शृङ्गलं ।

यथा—कैलिकामधुशाब्दे रत्नैश्च्छेदविच्छेदे च तस्य चलनम्;

लि-मदैर्णयोरविच्छेदात् !

सङ्घविनिर्गत्यौ स्वरूपादितः परिणतेः ॥ ६ ॥

अन्यवर्णसंश्रयी सङ्घ:, तद्विनिर्गतो स्वरूपस्य अन्यवर्णतिरस्कृतस्यापचि: प्राप्तिः परिवर्तनः । यथा—

'कलिकामधु गर्हितम् ।' इति ।

अत्र 'अर्हितम्' इति पदं 'गर्हारस्य' व्यज्जनस्य सङ्घोत्थं 'गर्हितम्'

इत्थन्यस्य रूपमाप्तत्वम् । तत्र शृङ्खलसङ्घे विनिवृत्ते स्वरूपमाप्त्यते—

१. 'च' क-ग-पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'तत्र' म. ३. 'वर्णविच्छेद:' ख-ल-पुस्तके नास्ति. ४. 'कलिकामधुशब्दे' म. ५. 'मधुशब्दे' रू; 'काशब्दे धुशब्दे' म. ६. 'चाब्दयो:' क-ग. ७. 'निवृत्तौ' व. ८. 'सरूपस्य' व. ९. व्यज्जनस्य गका-रस् सङ्घे क.

आर्हितामिति । अन्यवर्णसंक्रमेण भिन्नरूपस्य पदस्य तादृप्यविधिरयंमिति तात्पर्यार्थः । एतेनैतरावपि व्याख्य्यातौ ।

पिण्डाक्षरमेदे स्वरूपलोपश्रूणम् ॥ ७ ॥

पिण्डाक्षरमेदे मति पदस्य स्वरूपलोपश्रूणम् । यथा—

'योऽचलकुलकुलमवति चलं दूरस्मुन्त्सुक्तशुक्तिमीनां कान्तः । सैमि॑ विमानिं च सलिलं दूरस्मुन्त्सुक्तशुक्तिमीनाइ॑ज्ञातः ॥'

अत्र 'शुक्तिपदे 'कितं'इति पिण्डाक्षरम् । तस्य मेदे शुक्तिमदं लुप्यते । ककारन्तिकारयोगन्यत्र संङ्रमात् । दूरस्मुन्त्सुक्तशुक अचलकुलम्, तिमीनां कान्तः समेतद्रः !

अत्र श्लोकः—

अक्ष्णडवर्णविन्यामचलनं शृङ्खला मता । अननेन खलु भङ्गेन यमकानां विचित्रता ॥ यदन्यसर्गस्मुत्सृज्य नेपथ्यमिव नर्तकः । शब्दस्वरूपमारोहेत् स जेयः परिवर्तकः ॥ पिण्डाक्षरस्य मेदेन पूर्वं परं पेदाश्रयात् । वर्णेयोः पदलोपो यः स भङ्गश्रूणसंज्ञकः ॥ अपशास्चूर्णभङ्गानि यथास्थानस्थितान्यपि । अलङ्कानीव नाट्यर्थं यमकानि चकासति ॥ विशिष्टपाठनिगमेन यत्र भङ्गः कविक्कविदेः । न तादिच्छन्ति यमकं यन्मकोत्कर्षकोविदाः ॥ आरुहत् भूयसा यतु पदं यमकभूमिकाम् । दूतीयेच्च पुनस्तस्य युक्तानुप्रासकल्पना ॥

१. 'अयं' ख-मुत्तके नास्ति. २. 'पिण्डाक्षरस्य' क-ना. ३. 'साभि॑' ख-ल. ४. 'समाभ्यात्' क-ष. ५. 'मेदः' क-ना. ६. 'प्रायो यमककोविदाः' ख-ल.

अध्याय: १ सू. ७-१०] अलङ्कारनिरूपणम्

४७

विभक्तीनां विभक्तत्वं संस्थाया: कारकत्वं च ।

आवृत्तेः सुतिडन्तानां मिथोऽश्रय यमकादुतम् ॥

शेषं सरुपोऽनुप्रासः ॥ ८ ॥

पदमेकार्थननेकार्थे च श्यान्तानियनं तद्विधमक्षरं च शेषः ! सरुपोऽन्येन प्रयुक्तेन तुल्यरूपोऽनुप्रासः । न तु चै 'शेषोऽनुप्रासः' इत्येतावदेव सूत्रं कस्मान्न कृतम्? आवृत्तिशेषोऽनुप्रास इत्येव हि व्याख्यास्यते । सत्यम्; सिध्यत्येववृत्तिशेषे; किं तुल्यास्तिप्रसङ्गः ! विशेषार्थे च सरुपप्रहणम् ।

कार्य्यैनेवावृत्तिः; कारय्यैकेदृशानाम्यां तुं सारुप्यमिति ।

अनुल्वणसो वर्णानुप्रासः श्रेयान् ॥ ९ ॥

ये वर्णाननुल्वानः न मत्वन्तुल्वगोडप्यन्तः श्रेयान्। यथा—

'कविन्मयूखमणासलं कवितदतीव तारास्पदं

म्रसकुसुमं सुहृः स्वस्तररुणीलीलाडितम् !

इदं हि तव वल्लकीरणितनिन्दैर्मैगुमिफतं

मनो मदयन्तीव मे किमपि साधुसंगीतकम् मे'

उल्वणस्तु न श्रेयान् । यथा—

'वल्लीबद्धोध्वजूटोऽटटमटाटि रटत्कोटिकोटिर्ण्डः?' इति ।

पादानुप्रासः पादयमकत्वम् ॥ १० ॥

ये पादयमकस्य भेदास्ते पादानुप्रासस्यैवार्थः । तेषामुदाहरणानि

यथा—

'कविराजमविज्ञाय कुतः काव्यक्रिया डदरः ।

कविराजं च विज्ञाय कुतः काव्यक्रियादरः?'

'आखडपडयन्नि मुहुरामलकौफलानि

वालानि बालकपिलोचनपिङ्गलानि !'

'वज्ञायन्ते नदीना सिकतकुसमधरा: श्रीशसंकाश! काशा:

काशाभा भान्ति तासां नवपुलिनगता: श्रीनदीहंस! हंस:!

९. 'इत्यं' ग. २. 'शेषसहपो' क-ग. ३. 'अस्थाननियमेन' ख. ४. 'च' ख-पुस्तके नास्ति. ५. 'विशेषे' ग. ६. 'च' ख. ७. 'लीन इव' ग.

४८

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ४

हंसाभास्मोदसुत्कः स्फुरदमलरहचिमोदेनीचन्द्र ! चन्द्र-

श्रन्द्राकः शारदस्ते जयकुञ्जपनतो विद्दिशां काल ! कालः ॥’

‘कुवलयदलश्यामा मेघा विहाय दिवं गवां:

कुवलयदलश्यामो निद्रां विमुञ्चति केशवः ।

कुवलयदलश्यामा श्यामालतादृशि विजृम्भते ।

कुवलयदलश्यामं चन्द्रो नमः प्रविगाहते ।’

एवमन्येडपि मेधां द्रष्टव्या: ।

इति काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तावलङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः ।

द्वितीयोऽध्यायः !

संभृत्यर्थालङ्काराणां प्रस्तुतं, तन्मूलं चोच्यते—

उपमाननोपमेयस्य गुणालेशत: साम्यमुपमा ।। ९ ।।

उपमायते सादृश्येनोक्ते चनत्कृष्टगुणेनैवोपमानस्

मोयते नूयोनगुणं तदुपमेयम् । उपमाननोपमेयस्य गुणलेशतः साम्यं यद-

सादृश्यमिति । ननूपमानमित्युपमेयमिति च संज्ञान्विचार्दावेतौ; तयोरेतत्-

रोपदानैनैवान्यतरसिद्धिः । यथा—‘उपमितं व्याघ्रादिभिः सांमान्या-

प्रयोगे’ (पा. २।१।५६) इत्युपमितग्रहणमेव कृतं, नोपमानग्रहणमिति;

तद्वदत्रोभयग्रहणं न कैंर्तव्यचम्‌,—सत्यम्‌; तत्तु लोकप्रसिद्धमुप्रिग्रह-

थेम् । यदेवोपमेयमुपमानं च लोकप्रसिद्धं तदेव परिगृहते, नेतरत्‌ ।

नाहे यथा ‘दशकुङ्कुमम्’ इत्यदि । तथा ‘कनककुम्भ’ इत्यदि मैैवचति ।

१. ‘वपु:’ क. २. ‘उपनतो’ क. ३. ‘प्रविगाहते’ क. ४. ‘मेधा’ ख-प्रस्तके

नास्ति. ५. ‘उपमानोपमेयस्य गुणद्वालिन: साम्यमुपमा’ क. ६. ‘अन्यस्य यत्त-

दुप’ ख. ७. ‘चन्द्रून’ क-ख. ८. ‘नतु चोप’ ख. ९. ‘पादानैन चान्य’ ख.

१०. ‘सामान्यप्र’ क-ख. ११. ‘कर्तव्यचमेल’ ख. १२.‘तत्त्कथं’ क. १३. ‘अपि’

ख-प्रस्तके नास्ति. १४. न-प्रस्तके भवतीचास्सादिमे ‘अथवा लौकिक्याक्ष कल्पितार्या

उपमाया ग्रहणं मा विजानीहि एतदर्थमुभयग्रहणम्‌’ इत्यधिकमस्ति.

अध्याय: २ सू. १-३] उपमानिरूपणम् ४९

गुणवैहुल्यतस्तु कल्पिता ॥ २ ॥

गुणानां बाहुल्यं गुणवैहुल्यम्, तत् उपमानोपमेययोः साम्यात्मकस्पितोपमा । कवेभिः कल्पितत्वात् कल्पिता । पूर्वो तु लौकिकी । नैनु कल्पिताया लोकप्रसिद्धभावात्कथंस्युपमानोपमेयनियमः? गुणवैहुल्यसोत्कर्षोपकर्षकल्पनाभ्याम् । तथथा—

'उद्रभ्रंहूणततरणीरमणोपमर्द- लेखोत्तंसावतत्स्तननिवेशनिर्मं हिमांशो: । विस्वं कठोरविसकापटडकारगौरै- वैष्णो: पदं प्रथममप्रकरैर्याति नाक्तिम् ॥'

'सघ्योसुतिण्डतमत्तहूणाच्चुकप्रसर्धी नाराचकम् ।' 'अभिनवकैरवसौरभिसिपर्धी करेण शिरीषम्' । 'ईदृशानी पक्षाग्रां जरठदलविलेषर्च्चतुर- तिस्रोऽलिमीनामवदंस्फुरति चक्रवाकपुुटनिभम् ।'

तत: क्षीणां हन्त क्षणमधुरकारान्ति तुलयितुं स्मन्ताश्रिर्य्योति स्फुटसुभगारागं किसलयम् ॥'

तद् द्विविध्यम्, पदवाक्यार्थवृत्यभेदात् ॥ ३ ॥

तस्या उपमाया द्वैविध्यम्, पदवाक्यार्थवृत्तिमेदात् । एका पदार्थ- वृत्ति:, अन्या वाक्यार्थवृत्तिरिति ।

पदार्थवृत्तियथा— 'हरितरुधु बहुल्वग्निमुक्ताशु यासां कानककणसधर्मा मान्मथो रागमेद: ।'

वाक्यार्थवृत्तियथा (वृ. द.८०)— 'पाण्ड्योड्यमंसर्गपितलम्बवाहार: क्रुसज्जरागो हरिचन्दनेन । _______ माभाति बालातपरक्तसाजु: सनिष्केरोद्दार इवाद्रिराज: ॥'

१. ख-पुस्तके नन्विल्यादि कल्पनाभ्यामिल्यन्तं कोष्ठान्तः स्थापितमस्ति. २. 'अभोषति' क-गत् ३. 'कुसुमसपर्धी' गत् ४. 'चतुरशिखानामाबंध: स्कुरति' कृत् 'कतुस्तिमीनामवदंस्फुरति' गत् ५. 'उद्राति' ख्तु ६. 'कनककलधर्म्मा' गत् ४ काव्यालंकारसूत्रम्

सा पूर्णा लुप्ता च ॥ ४ ॥

सा उपमा पूर्णा लुप्ता च भवति ।

गुणद्योतकोपमानोपमेयशब्दानां सामग्र्ये पूर्णा ॥ ५ ॥

गुणादिशब्दानां सामग्र्ये सांकल्ये पूर्णा । यथा— 'कमलमिव सुन्दरं मनोज्ञमेतत्' इति ।

लोे लुप्ता ॥ ६ ॥

गुणादिशब्दानां लोे वैकल्ये लुप्ता !

गुणशब्दलोे यथा—'शशीव राजा' इति !

द्योतकशब्दलोे यथा—'दूर्वास्यामेयस्म' इति !

उभयलोे यथा—'शशिमुखी' इति । उपमानोपमेयलोस्तूपमात्रैैै्रपद्ये दृश्य: ।

स्तुतेनिन्दातस्वार्यानेषु ॥ ७ ॥

स्तुतौ निन्दायां तात्स्वार्याने चास्या: प्रयोग: ।

स्तुति-नि्द्रयोर्यथा— 'दिग्धं भवत्सृतकल्पमहो कलत्रं हालाहलं विषमिवापरुणं तदेव ।'

तात्स्वार्याने यथा— 'तां रोहिणीं विजानीहि द्योतिषामत्र मण्डले । यस्तन्न ! तारकान्यास: शकटाकारमाश्रित: ॥'

हीनत्वाधिकत्वोल्लिच्चनमेदसादृश्यासंभवास्तद्दोषा: ॥ ८ ॥

१. 'उदयशब्द' ख. २. 'उपमानोपमेयशब्द' ग. ३. 'प्रपञ्च एव' ग. ४. 'निन्दायां च' ख. ५. 'तात्स्वार्यानेषु' ग. ६. 'निन्दादयो' क. ७. 'विषमिव अप्रगुणं' क; 'विषमिवाप गुणं' ग.

अध्याय: २ सू. ४-१०] उपमादोषनिरूपणम्

५१

तस्या उपमाया दोषा भवन्ति—हीनत्वमधिकत्वं लिङ्गमेदो वचन-मेदौडसादृश्यमसंभव इति ।

तान्क्रमेण व्यास्यामः—

जातिप्रमाणधर्मन्यातनोपमानस्य हीनत्वम् ॥ ९ ॥

जात्या प्रमाणेन धर्मेण चोपमानस्य न्यूूनता या तद्‌दीनत्वमिति ।

जातिन्यूमत्वरूपं हीनत्वं यथा—

'चण्डालैरिव युष्मामः साहसं परमं कृतम्' ।

प्रमाणन्यूमत्वरूपं हीनत्वं यथा—

'वहिसकुलिङ्ग इव भातुरयं चैकाकि !'

उपमेयाड‌उपमानस्य धर्मतो न्यूनत्वं यत्तद्‌धर्मन्यूतत्वम् । तद्रूपं हीनत्वं यथा—

'सिंहनीलेच्छता मौढ्य़या कृष्णाजिनपटे वह्निर्-

वैयराज्ञीलज्जीवीतमभागाग्निष्ट इवाङ्गुमान् ।'

अत्र मौढ्य़ाप्रतिवस्तु तदिद्‌नास्त्य्‌उपमान इति हीनत्वम् । न च कृष्णाजिनपटमात्रस्योपमेयत्वं युक्तम्, मौढ्य़या व्यर्थत्वप्रसङ्गात् । ननु नील-जीमूतग्रहणेनैव तदित् प्रतिपाद्यते,-तथ्‌न; व्यभिचारात् । अव्यभिचारे तु भवन्ती प्रतिपत्ति: केन वार्यते ? । तदाह—

धर्म्योरेकनिदेशेऽन्यस्य संबन्ध्, साहचर्य्याद्

धर्म्योरेकस्यापि धर्मस्य निर्देशेऽन्यो धर्मस्य संबन्ध् प्रतिपत्तिर्‌भवति ।

१. 'धर्मतो' ना. २. 'प्रमाणन्यूतवं तद्रूपहीनत्वं' क. ३. 'विभाति' ग. ४. 'यत्र' स्व-हस्तके नास्ति. ५. 'व्यरोचत' ख. ६. 'उपमान' स्व. ७. 'संभवन्ती' ख. ८. 'विचार्यते' क. ९. 'अन्यस्य' ग.

टिप्प०—१ 'अत्र चण्डालत्वजातेन्यूंनतया दुष्कर्मकारिस्वब्यकेरतुचितार्थ-ल्सम्' इति प्रदीप उक्तम् । २ द्वंदं नारदसुनिवर्णनम्; मौष्या मध्वाल्यतण-निर्मितमेवलयेलयर्थ: ।

५२

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ४

कुतः ?, साहचर्योत्। सहचरितत्वेन प्रसिद्धयोरवश्यमेकस्य निर्देशोऽन्यस्य प्रतिपत्तिरभवति । तथाथा—

'निद्रुष्टेडपि बाहिरेडने न विरमन्तर्जरद्देशमनो हृत्तान्नुर्तांतच्छिदो मद्यप्रीतिपज्ञः पयोबिन्दवः ।

छूडावबन्धके निपत्य कणिक्रिमावेन जाता: शिशो-

रज्ञास्कालनभमिनिदृगृहिणीचित्तव्गयादायिन: ॥'

अत्र मद्युप्रश्नां वृत्त्यापि ज्ञात्वे सहचारीते । तत्र 'प्रीतिपज्ञ'शब्देन पिङ्ग्ते प्रतिपन्ने वृत्त्यैपातिपत्तिरभवति । एतेन 'कनककलकचतुरसं श्रोणिविम्बम्'

इति व्याख्यातम् । अत्र कनक्फलकस्य गौरत्वचतुरत्वयो: साहचर्योच्च-

तुरत्ववश्रुत्यैव गौरत्वप्रतिपत्तिरिति ।

ननु च यदि धनन्यून्नत्वशुपमानस्य दोषः, कथं प्रयोगः—

'सूर्यांशुसमोल्लतलोचनेनेषु दिनेशु पद्मानिललिलिमेदेशु ।

साध्यैः स्वगेहेदिव सर्वर्हीना: केका विनेशु: शिखिनां सुखेषु ॥' इति? ।

अत्र बहुल्तमुपमेयधर्माणामुपमानात्,—न; त्रित्रिष्ठानामेव मुखाना-

मुपमेयत्वात्, तादृशोप्येव केकाविनाशस्य संभवाद् ।

तेनाविकतवं व्याख्यातम् ॥ ११ ॥

तेन हीनत्वेनाधिकत्वं व्याख्यातम्—जातिप्रमाणधर्माधिक्यसाधिकत्व-

मिति ।

जात्याधिक्यरूपमाधिकत्वं यथा—

'विदान्नु विरेष्ट्य: श्रीमं रुद्रा इव महौजस: ।'

१. 'भवति' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'रड्नाच्छादन' क. ३. 'प्रतीति:' क.

४. 'दिनेशु' ख. ५. 'निमीलेषु' ख; 'नर्मदेषु' क. ग. ६. 'उपमानत:' ख.

७. 'उपमेयत्वम्' क. ८. 'वृष्णाय:' क-ख.

अध्याय: २ सू. ८ १-१४] उपमादोषनिर्धारणम्

४३

प्रमाणाधिवयरूपं यथा—

'पञ्चतालमिव ते नामिस्थे स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणीदारुणपुनरयं कालिन्दीपाततलं निभः ।।'

धर्माधिक्यरूपं यथा—

'सद्यिन् चञ्चलं चक्रं दृढघद्रेरो न्वराजत । सर्वाडवाञ्चि: सावर्त्तैः क्षोभयामिव नायकः ।।'

'सर्वाडवाञ्चि:' इत्स्य प्रतिवस्तुन उपमेयेडभावाद्धर्माधिक्यमिति । अन्योऽप्योऽ्योर्विपर्ययार्धवस्य दोषस्यान्तर्भावाच्च । पृथगुपादानम् । अत एवास्माकं मतेऽपि दोषा इति ।

उपमानोपमेययोलिङ्गव्यासङ्गो लिङ्गभेद: ।। १२ ।। उपमानस्योपमेयस्य च लिङ्गयोरव्यतासो विपर्ययो लिङ्गभेदः । यथा—

'सन्यान्तं नद्य इव जङ्गमुरगङ्गलाली ।।' इष्ट: पुंनपुंसकयोः प्रायेण ।। १३ ।।

पुंनपुंसकयोरुपमानोपमेययोलिङ्गभेद: प्रायेण बाहुल्येनेष्ट: । यथा—'चन्द्रमिव मुखं पर्येति' इति, 'इन्दुरिव मुखं भाति' इत्येवं-प्रायं तु नेच्छन्ति ।

लौकिक्यां समासाभिहितायाऽखुपमाप्रपञ्चे च ।। १४ ।। लौकिक्यामुपमायां समासाभिहितायाऽसुभमायाऽपमाप्रपञ्चे चेष्टो लिङ्गभेद: । प्रायेणेति ।

लौकिक्यां यथा— 'छायेव स तस्थौ:' 'पुरुष इव स्त्री' इति ।

१. 'उपमेयताभावात्' ख; 'उपमेयाभावात्' गा. २. 'एवप्रायं' क. ३. 'उप-मायां' क.पुस्तके नास्ति. ४. 'इवास्तीति' गा.

टिप्प०—१ अत्र प्रमाणतोऽप्युपम नाधिग्यम् ।

समासाभिहितायां यथा—

'शोभतां नीलोत्पलसदृशी' इति ।

उपमाप्रपञ्चे यथा—

'युवान्तदृशेऽस्मिंश्च पुराश्रमवासिनो यदि जनस्य । दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभिः ॥'

एवमन्यदपि प्रयोगजातं दृश्यव्यम् । तैरेव वचनभेदो व्याख्यातः ॥ १५ ॥

तेन लिख्यभेदेन वचनभेदो व्याख्यातः । यथा—

'पश्यामि लोचने त्वां पुष्पं पुष्पलिहो यथा ।' अप्रतीतगुणसादृश्यमसादृश्यम् ॥ १६ ॥

अपतीतैरेव गुणैस्तद्रूपं तद्भतीतगुणसादृश्यमसाहृश्यम् । यथा—

'गृध्नन्ति कुटिलाश्चाहिनं वितताथेरहिम् ।' काव्यस्य शशिनः सह यत्साहृश्यं तद्भ्रतीतैरेव गुणैरिति ।

ननु चार्थानां रहितुल्यत्वे सति काव्यस्य शशिनः यत्सादृश्यं भविष्यति, मैवम्‌; काव्यस्य शाशितुल्यत्वे सिद्धेऽर्थानां रहितुल्यत्वं सिद्ध्यति ।

नाप्यर्थानां रसमीनां च कवितासाहृश्यहेतुः मतीतो गुणोदयस्ति । तदेव- मितरेतराश्रयदोषो दुरुतर इति ।

असादृश्यहता हूपमा, तत्रिष्ठाश्रय काव्यः ॥ १७ ॥

असाहृश्येन हता असाहृश्यहता उपमा, तत्रिष्ठा उपमाननिष्ठाश्रय कवय इति ।

उपमानाधिक्यात्तदपोह इत्येके ॥ १८ ॥

उपमानार्धिक्यात् तस्यासादृश्यस्यापोह इत्येके मन्यन्ते । यथा—

१. 'नीलोत्पलसदृशा' क; 'नीलोत्पलं दृश्यते' ग. २. 'एतेत' ग. ३. 'तुल्यत्वे सिद्धे' क. ४. 'नैवम्‌' क. ५. 'उपमानानामाधि' क. सिद्धे' क. ४. 'नैवम्‌' क. ५. 'उपमानानामाधि' क.

अध्यायः २ सू. १५-२१] उपमादोषनिरूपणम्

५५

'कपूरहरहरहाससितं यशस्ते ।' इति ।

अत्र कपूगुणातिरुपमानैनैवहुबिर्यशसः साधर्म्यं सुस्पापितं भवति, तेषां शुक्कुणातिरेकात् ।

तत्, उपमागार्थनिरूपणम् ॥ १९ ॥

उपमानाच्चित्र्यात्पदपोह इति यदुक्तं, -तन्न; अपुष्टार्थत्वात् । एकस्मिन्‌उपमाने प्रयुक्ते उपमानानन्तरमपयोगो न कंचिदर्थविशेषं पुष्णाति । एतेन 'वलसिन्धु: सिन्धुरिव क्षुभित:' इति प्रयुक्तम् । ननु 'सिन्धु'शब्दस्य द्विः प्रयोगात्पौनरुक्त्यम्, -न; अर्थविशेषात् । बलं सिन्धुरिव वैपुल्य-

द्वलतिन्धु: सिन्धुरिव क्षुभित इति क्षोभसारूप्यात् । तस्मादर्थमेदान्न पौनरुक्त्यम् । अर्थपुष्टिस्तु नास्ति । सिन्धुरिव क्षुभित इत्यनेनैव वैपुल्यं प्रतिपाद्यते । उक्तं हि (४।२।१०)—'धर्मयोरे कान्तिदर्शेऽन्यस्य संवित्‌साहचर्योत् ।' इति ।

अनुपपत्तिरसंभवः ॥ २० ॥

अनुपपत्तिरनुपपन्नत्वमुपमानस्यासंभवः । यथा—

'चकास्ति बदने तथ्याः स्थितच्छाया विकासिनि ।

उदितद्यारविन्दस्य मध्ये मुग्धेव चन्द्रिका ॥'

चन्द्रिकायासुबिद्रुत्वमरविन्दस्येत्यनुपपत्ति: । नन्वर्थविरोधोऽयमस्तु, किमुपमादोषकत्वया ? न; उपमायामतिशयस्येष्टत्वात् ।

कथं तर्हि दोष इत्यत आह—

न विरुद्धोजतिशयः ॥ २१ ॥

१. 'संस्थापितं' ख. २. 'इत्युप-' क. ३. 'उपमानानन्तर' ख. ४. 'प्रयोग-

त्वात्' ख. ५. 'क्षोभेसारूप्यात्' क. ६. 'अर्थविशेषात्पुष्टिसु' ग. ७. 'इति वैपु-

स्यम्' क.ग. ८. 'विकासिनि' ख.क. ९. 'विकल्पनया' क. १०. 'इष्टार्थत्वात्' ख.

५६ काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक०. ४ विरुद्धसातिशयस्य संग्रहो न कर्तव्य इत्यस्य सूत्रस्य तात्पर्यार्थे: । तानेतान्‍डुपमादोषान् ज्ञात्वा कविः परित्यजेत् । इति काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तावलङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः ।

तृतीयोऽध्यायः । संशत्युपमाप्रश्नो विचार्यते,—कः पुनरसाविल्याह—प्रतिवस्तूपमृदितिरुपमाप्रपञ्चः ॥ १ ॥

प्रतिवस्तु प्रतिमृदितिर्यस्य स प्रतिवस्तूपमृत्ति: । उपमाया: प्रपञ्च उपमापञ्च इति । वाक्यार्थोपमया: प्रतिवस्तुनो भेदं दर्शयितुमाह—उपमेयस्योक्तौ समानवस्तुन्यास: प्रतिवस्तु ॥ २ ॥

समानं वस्तु वाक्यार्थ:। तस्य न्यास: समानवस्तुन्यास: । उपमेयस्योक्तौ सत्यामिति । अत्र द्वौ वाक्यार्थौ; एको वाक्यार्थोऽप्युपमायां इति मेd: । तद्यथा (रत्ना. ३)—'देवोभाव गमिता परिवारपदं कथम्‍डु भजत्वेषा । न खलु परिभोगयोग्यं दैवतैरपादितं रत्नम् ॥'

प्रतिवस्तुन: समासोक्तिरेdदं दर्शयितुमाह—अनुक्तौ समासोक्तिः ॥ ३ ॥

ऊपमेयस्यानुक्तौ समानवस्तुन्यास: समासोक्तिः । संक्षेपवचनात्समा-सोक्तिरित्याचष्टे । यथा—'क्षुद्रया धस्ताध्वगालाने: करीरस्य मरैर सिञ्चति । धिङ्खोरै: कलपवृक्षानामवयवप्त्राराधिनां श्रिय: ॥'

— १. 'षड्दोषानुपमाया:' खं. २. 'उपमाकथनम्' वा. ३. 'इति' क-ख-पुस्तक-योर्‍नास्ति. ४. 'यस्मै' खं. ५. 'वाक्यार्थोपमयोरिति' क; 'वाक्यार्थ: प्रतिवस्तूप-मायामिति' खं. ६. 'भजतेशषा' वा. ७. 'रत्नम्' इत्यस्मादनन्तरं क-पुस्तके 'अत्रैको वाक्यार्थ:' इत्यधिकृतम्‍ति. ८. 'उपमानस्य' खं.

अध्याय: ३ सू. १—६] उपमाप्रपञ्चनम्

५७

समासोक्तेरप्रस्तुतप्रशंसाया भेदं दर्शयितुमाह—

किंचिदुक्तावप्रस्तुतप्रशंसा ॥ ४ ॥

उपमेयस्य किंचिल्लिङ्गमात्रेणोक्तौ समानवस्तुन्यासोऽप्रस्तुतप्रशंसा ।

यथा—

'भावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि राशिना सह संपभवन्ते ।

उन्मज्जति द्विरदकुम्भटटी च यत्र यत्रापरे कदलोकाण्डमृणालदण्डा: ॥'

ऐप्रस्तुतस्यार्थस्य प्रशंसनमप्रस्तुतप्रशंसा ।

अपहुतिरपि ततो भिन्नेति दर्शयितुमाह—

समेन वस्तुनान्यापलापोपपत्तिः ॥ ५ ॥

समेन तुल्येन वस्तुना वाक्यार्थेनान्यस्य वाक्यार्थस्यापलापो निह्नवो यस्तत्त्वाध्यारोपणायासावपह्नुतिः । यथा—

'न केतकीनां विसलन्ति सूचय: प्रवासिनो हन्त हसत्यं विधि: ।

तडिल्लतेयं न चकास्ति चञ्चला गुरः स्वरज्योतिरिदं विचेष्टते ॥'

वाक्यार्थयोस्तत्पर्याच्चादृश्यमिति न रूपकम् ।

रूर्पकं तु कीदृशमित्याह—

उपमानेनोपमेयस्य गुणसाम्यादतत्स्वारोपणं रूपकम् ॥ ६ ॥

उपमानगुणोपमेयस्य गुणसाम्यात्तत्त्वसादृश्यारोपणमारोप्यो रूपकम् ।

उपमानोपमेययोरभयोरपि ग्रहणं लौकिक्या: क्लृप्ततायाश्रुपमाया:

प्रकृतित्त्वमत्र यथा विज्ञायते'ति । यथा ( उत्त. राम. ११३९ )—

१. 'काचनेयं' ख्व. २. 'यत्रोत्पलानि राशिना सह इति, द्विरदकुम्भटटी च यत्र इति यत्रापरे इति चाप्रस्तुतस्य' ख्व. ३. 'वस्त्वाध्यारोपणासा' ख्व; 'वस्त्वापरो-पेणासा' गा. ४. 'प्रवर्त्तते' ख्व. ५. 'रूपकं दर्शयितुमाह' गा. ६. 'विज्ञायत इति' ख्व.

४८

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ४

ईयं गेहे लक्षणीया स्मृतवतीननेयनयो-

रसावस्था: स्पर्शो वपुषि बहुलश्वानन्दनस: ।

अयं कण्ठे बाहु: शिशिरमसृणो मौक्तिकसर: ।

किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ॥'

मुखवचनादानं तृप्तिं समासादिति ने रूपकत्वयुक्तिमति ।

रूपकाच्छेषस्य मेने दर्शयितुमाह--

स धमेंषु तत्नप्रयोगे श्रेप: ॥ ७ ॥

उपमानेऽपमेयस्य धर्मेषु गुणक्रियाशब्दलःपेषु सै तत्वाघ्यारोपस्तत्र-

प्रयोगे तत्प्रेरणोचारणे सति श्रेप: । यथा--

'आकृष्टामलनडलप्रहय: संदृशद्वकःस्थलः ।

सोबभागो द्रजिनो विपक्षहृदयप्रोमोऽथिनः कर्कशा: ।

उदृज्यत उद्धृतश्व यस्थ वधिनः उपमायाःसादानानां

योघा म्लरवधूस्तनाश्र न दद्भुः क्षेमं स वोढव्याजिनः ॥'

यथा च गौणस्यार्थस्यालङ्कारत्वं तथा लक्षणिकस्यापीति दर्शयितु-

माह--

सादृश्याल्लक्षणा वक्रोक्ति: ॥ ८ ॥

बहूनि हि निवन्धनानि लक्षणायाम् । तत्र सादृश्याल्लक्षणा वक्रो-

क्तिरिति । यथा--

'उन्मील कमलं सरसीनां कैरवं च निमिमील मुहुर्त्ताव ।'

अत्र नेत्रधर्मोन्मीलननिमीलने सादृश्याद्विकारसङ्कोचौ लक्षणयत: ।

'इह च निरन्तरनवमुकुलपुलकिता हरति मागधी हृदयम् ।

मदयति च केसराणां परिणतमधुगनिध नि:श्वासितम् ॥'

१. 'वल्लि' क. २. 'न तत्वा' ख. ३. 'वारवधू' ख. ४. 'ददुः' क. ५. 'हि'

क-पुस्तके नास्ति. ६. 'लक्षणाया:' क. ७. 'सादृश्याद्या' ग.

अध्यायः ३ सू. ७-९] रूपक-वक्रोक्तिभ्यामुत्प्रेक्षाया भेदः ५९

अत्र च निःशेषितमिति परिमलनिरर्गलं लक्ष्यति ।

'संस्थानेऽपि स्कुरतु सुभगा: स्वांचिषा चुम्बतु धाम ।'

'आलस्यमालिङ्गति गात्रमस्या: १'

'परिम्लानच्छायामनुवदति दृष्टि: कमलिनीम् ।'

'प्रत्युपेक्ष्य स्पुटितकमलामोदमात्रीकृषाय: !

'ऊरुद्वन्द्वं तरुणकदलीकाण्डसदृशचारि ।'

इत्येवमादिषु लक्षणार्थो निरूप्यत इति लक्षणाया झटित्यर्थे प्रतिपत्तिक्षमतवं रहस्यमाचक्षत ईति ।

असाधारणिबन्धना तु लक्षणा न वक्रोक्तिः । यथा—

'जरठकमलकन्दच्छेदगौरवं यूल्ले: १'

अत्र च्छेद: सौमिप्याद्रवयं लक्ष्यति; तस्मैव गौरत्वोपपत्ते: ।

रूपकवक्रोक्तिभ्यामुत्प्रेक्षाया भेदं दर्शोयितुमाह—

अतद्रूपस्यातत्स्वभावस्य, अन्यथा तत्स्वभावतया अध्यवसानमध्यवसायः; न पुनरघ्यारोपो लक्षणा वा । अतिशयार्थमिति आन्तज्ञानानिवृत्यर्थम् । साधारण्यादि यसुल्पेक्षते । एनां चैर्वादिशब्दा वोत्यन्ति । यथा—

'स वः पायादिन्दुर्नवबिसलुताकोटिकुटिल: स्मरारि: मूर्ध्नि ज्वलनकपिशो भाति निहितः । स्ववन्‍मन्दाकिन्‍या: प्रतिदिवससिक्तेन पयसा कपालेनोन्मुक्त: स्फटिकघवलेनाडूर इव ॥'

९. 'स्वांचिषा' क २. 'चुम्बतु' खल. ३. 'इति' क-प्रस्तके नास्ति. ४. 'द्यु' ख-प्रस्तके नास्ति. ५. 'साम्यात्' ग. ६. 'उत्प्रेक्षायां' क. ७. 'इति च' खल. ८. 'चैर्वादिशब्दो' वोत्यन्ति' क-ग.

उत्प्रेक्षैवातिशयोक्तिरिति केचित्, तत्रैवासार्थमाह——

संभाव्यधर्मैस्तदुत्कर्षकल्पनातिशयोक्तिः ॥ १० ॥

'संभाव्यस्य धर्मस्य तदुत्कर्षस्य च कल्पनातिशयोक्तिः । यथा——

'उसौ यदिव्योक्त्रि पृथकमवाहावाकारागग्नपयसि पतिताम् ।

तेनोपैमीलितमालनोलमालमुक्तमुचकालितमस्य वक्षः ॥'

यथा वा——

'मलैयजतरविलिसतनवो नवहारलतादिनृशिता:

सिततरदनतपकटितनवकरचो रुचिरामलांशुकाः ।

राश्रृतिः विततधात्रि धरणि धरणिमनिभाल्यतां गताः

प्रियवसतिं प्रयान्ति सुखमेव निरस्तंभियोडभिसारिकाः ॥'

यथा आन्तिज्ञानस्वरूपोत्प्रेक्षा तथा संशयज्ञानस्वरूप: संदेहोऽपि

दर्शयितुमाह——

उपमानोपमेयसंशयः संदेहः ॥ ११ ॥

उपमानोपमेयोरतिशयार्थे यः क्रियते संशयः स संदेहः । यथा——

'इदं कनकंपलं चक्षुरिंदं वेति चिल्लासिनि ।

न निश्चितोति हृदयं किंतु दोलायते मन्नः ॥'

संदेहवद्विरोधोऽपि भासावसर इत्याह——

विरोधाभासत्वं विरोधः ॥ १२ ॥

अर्थस्य विरुद्धस्येवाभासत्वं विरुद्धाभासत्वं विरोधः । यथा——

'पीतं पनमिंदं स्वयमेव दृश्यते ! मत्कं नमेन्दं मनः

पत्रालिखी तव क्षुद्रुमेन रचिता रक्ता वयं माधवे ! ।

१. 'धर्मेस्य' ख. २. 'संभाव्यस्य' ख. ३. 'तदा' ख. ४. 'चेतिं' ख. ५. 'मम' क; 'ममे' ग. ६. 'विरोधाभासत्वं' ग. ७. 'आभासनं' क. ८. 'विरोध:' ख-क; 'मम' ग. ६. 'विरोधाभासत्वं' ग. ७. 'आभासनं' क. ८. 'विरोध:' ख

पुस्तके नास्ति.

टिप्प०——1 अत्र प्रस्तुतामस्तुततयोः अभिसारिकाचन्द्रयोदयैवक्षिकचुकगुणसाम्येनैकात्म्यवर्णनात् सामन्यालंकार इत्यन्ये ।

अध्याय: ३ सू.१०-१५] विरोधाद्विभावनाव्या वृत्तः ६१

तं चुक्रुस्लनभारमन्थरगतिगन्त्रेपु मे वेपथु- स्वनस्ये तनुता ममाधितिरहो प्रेम्णो‘ विचित्रा गतिः ।’ यैथा वा(अमरु. ३४)— ‘सौ बाल वयमप्रगल्भवचसः सा श्री वयं कवतराः सोऽपि नोऽतिमते प्योधरयुगो धत्ते सखेदं वयम् । साक्रान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं दोषैरनन्यानाश्रितैरपटवो जाताः स्व इदंदुतम् ॥’

विरोधाद्विभावनाया मेपं दर्शयितुमाह— क्रियाप्रतिषेधे प्रसिद्धतत्फलैक्यवक्तृविभावना ॥ १३ ॥ क्रियाया: प्रतिषेधे तस्यः एव क्रियाया: फलस्य प्रसिद्धस्य व्यक्तिविंभावना । यैथा— ‘अप्यसज्जनसांगल्ये न वसतेव बैकृतम् । अक्षालितावशुष्केऽपि हृदये षु मनोऽपि नाम् ॥’

विरोधप्रसक्तेनानन्वयं दर्शयितुमाह— एकस्योपमेयत्वोपमानत्वेऽनन्वयः ॥ १४ ॥ एकस्यैवार्थस्योपमेयत्वमुपमानत्वं चानन्वयः । यथा ( हनु. ना. १५१८ )— ‘गंगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः । रामरावणयोः युद्धं रामरावणयोरिव ॥’ ऐनन्यसाहस्यमतेन भ्रांतिमादितम् ।

क्रमेणोपमेयोपमा ॥ १५ ॥

9. ‘मारस्य चित्रा’ ख. ग. २. ‘यथा वा’ ग-पुस्तके नास्ति. ३. अयं श्लोकः क-पुस्तके नास्ति. ४. ‘मनसः’ ख-ग. ५. ‘फलस्य’ ग. ६. ‘सिद्धस्य’ क. म. ९. ‘वा’ क. १० ख-पुस्तके पूर्वोत्तरार्धयोव्यत्ययः; क-पुस्तके तु पूर्वोर्ध नास्ति. ११. ‘अन्यसाहस्य’ ग. १२. ‘प्रतिपद्यते’ क-ख.

६२

काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० ४

ऐकस्यैवार्थस्योपमेयत्वमुपमानत्वं च कमेणोपमेयोपमा । यथा—

'शामिव जलं जलमिव श्वं हंस इव राशी राशीव हंसोऽयम् ।

कुसुदाकारास्त्वाराक्षाराकारा इव कुसुदालि !!'

इत्यमेव परिदृश्यतियके; तत्रिरासार्थमाह—

समविषदृशाभ्यां परिवर्तनं परिदृश्यते: ॥ १६ ॥

समेन विसदृशेन वाऽऽध्येयेनार्थस्य परिवर्तनं परिदृश्यते: । यथा—

'आदाय कर्णकिसलयमित्यैर्मसै चरजमरुणमपंपयति ।

उभयो: सदृशविनिमयादन्योन्यमवकितं मन्ये ॥'

यथा वा—

'विहाय स हारमहारमालिनिश्वया विलोचन्दृष्टि: प्रविलुञ्चन्दना ।

बबन्ध बालारुणवधू वल्कलं पयोऽ्रोत्सेधविशीर्णसंहति ॥'

उपमेयोपमानानां कमसंबन्ध: कमो इति दर्शयितुमाह—

उपमेयानामुपमानानां चोद्देशिनामनुद्देशिनां च कमेण संबन्ध: कम: ।

यथा—

'वस्त्र: प्रबन्धलीलामिरालापसिवतदृष्टिमि: ।

जीयन्ते वधकीकुन्दकुसुमेन्दीवररज: ॥'

कमसंबन्धप्रसङ्गेनैव दीपकं दर्शोयितुमाह—

उपमानोपमेयवाक्येष्वेकैक क्रिया दीपकम् ॥ ९८ ॥

उपमानवाक्येषूपमेयवाक्येषु चैकैव क्रिया अनुप्रज्यते:- सवँध्यमाना दीपकम् ।

१. 'एकसोपमेयत्वे उपमानत्वे कमेण' क. २. 'शाश्वद्ध इव हंस:' क-ग. ३. 'अर्थेन चार्थस्य' ग. ४. 'अस्मादनुचरणमरथंयति केला' क; 'अस्मादिह चरण-मर्पयति बाला' ग. ५. 'याष्ठि:' क. ग. ६. 'प्रबुद्ध' क, 'प्रवृद्ध'ख. ७. 'लक्षयितुं'

क. ८. 'उपमानोपमेयादि' क.

अध्याय: ३ सू. १६—२१] उपमानिरूपणम्

६३

तत्रिविधम्। आदिमध्यान्तवाक्यवृत्तिभेदात् ॥ १९ ॥

तत्रिविधं भवति । आदिमध्यान्तेषु वाक्येषु वृत्तिभेदात् । यथा—

'भूष्यन्ते प्रमदवनानि बालपुुरपैः कामिन्यो मधुमदस्रलैर्विलासैः ।

काञ्चाणः श्रुतिगदितैः क्रियाकलापै राजानो विरचितवैरिभिः प्रतापैः ॥'

'बाष्पः पथिककान्तानां जले जलमुचां शुद्धः ।

विगलितयधुना दण्डयात्रोयोगो महीसुजाम् ॥'

'गुरुडिम्बूषया बुद्धिर्मे हुगोच्छा मनोभवः ।

उदयेन शशाङ्कस्य पयोराशिरिववर्धते ॥'

दीपकवन्निदर्शनमपि संक्षिप्यामित्याह—

क्रिययैव स्वतद्र्थान्वयरुप्यापनं निदर्शनम् ॥ २० ॥

क्रिययैव शुद्धया स्वस्यात्मनस्तदर्थस्य चान्वयस्य संबन्धस्य स्व्यापनं

संलक्षितहेतुदृष्टान्तविभागदर्शनान्निदर्शनम् । यथा—

'अत्युच्चपदाधिरूढासः पतनायेल्यर्थशालिनां शंसत ।

आपाण्डु पतति पत्रं तुवरोरिदं बन्धनग्रन्थे ॥

पततीति क्रिया, तस्या स्वं पतनम् । तदर्थोऽत्युच्चपदाध्यासः, तयो—

स्तव्योद्यच्चपदाध्यासः पतनायेतिं शंसनम् । तस्य स्व्यापनमर्थशालिनां

शंसदिति ।

इदं च नार्थान्तरन्यासः; स तु यथामूतः, तमाह—

उक्तसिद्धयै वस्तुनोऽर्थान्तरस्यैव न्यसनमर्थान्तरन्यासः ॥२१॥

उक्तसिद्धयै उत्कस्माथेस सिद्ध्यै वस्तुनो वाक्यार्थान्तरस्यैव न्यसन—

मर्थान्तरन्यासः । वस्तुग्रहणात् पदार्थस्य हेतोर्न्येसनं नार्थान्तरन्यासः ।

यथा—‘इह नातिदूरगोचरमस्ति सरः, कमलसौगन्ध्यात्’ इति ।

१. ‘तत्रिविधम्’ क. २. ‘तत्रिधा’ क. ३. ‘वृत्तिभेदात्’ क. ४. ‘पयोदिर—

मिवर्धते’ क. ५. ‘संलक्षितहेतु’ क; ‘संवृद्धिहेतु’ ख. ६. ‘शंसनम्’ क-ग-मुस्‍त—

क्योति. ७. ‘वाक्यार्थस्यान्तरस्यैव’ क. ८. ‘पदार्थस्य’ क.

अथोत्तरसैवेति वचनम्, यत्र हेतुंग्योऽसिगूढत्वात्कर्थंचित्प्रतीयते तत्र यथा स्यात्। 'यथात्कृतकं तच्चदनित्यम्' इत्येवंप्रायेषु मा भूदिति ।

उदाहरणम् (कारिका ८१७)— 'श्रिये संध्य विप्रकर्षसंनिधाप्रहृतां वयसि पीवरस्तने । स्त्रजं न काचिद्रिजहं जलाविलां वसन्ति हि प्रेम्णा गुणा न वस्तुनि �'

'अर्थान्तरन्यासस्य हेतुलपत्वाद हेतोःशान्वयव्यतिरेकात्मकत्वाद् न पृथक्वयतिरेक:' इति केचित्, तन्निरासार्थमाह— उपमेयस्य गुणातिरेकित्वं व्यतिरेकः ॥ २२ ॥

उपमेयस्य गुऽणातिरेकित्वं गुगाऽधिक्यं यत् अर्थान्तरुपमानात् स व्यतिरेक: । यथा— 'सत्यं हरिणशावाक्ष्या: प्रसन्नसुभगं सुखम् । स्नानं शशिनः किं तु न कलङ्कविडम्बितः'

कश्चित् गम्यमानगुणेो व्यतिरेक: । यथा— 'कुतलयवनं प्रत्याख्यातं नवं मधु निन्दितं हसितमस्त्रुतं भ्रूभङ्गं स्वादो: पदं रससंपद: । विषयुपहितं चिन्तार्याज्ञानमनस्वपि कामिनां चतुरनचतुरैलोलावचैलतवार्ङ्गविडोकितैः'

व्यतिरेकाद्दोषैककैरेकेन्द दर्शयितुमाह— एकगुणहानिकल्पनायां साम्यदाल्यं विशेषोक्तिः ॥ २३ ॥

एकस्य गुणस्य हाने: कल्पनायां शेषैर्गुणैस्तुल्यं यत्तस्य विशेषोक्तिः । रूपकं चेदं प्रायेणेति । यथा (कुमार. ३१०)— १. 'हेतुप्राधिगूढत्वात्' क; 'हेतुच्योःसिगूढत्वात्' ख. २. 'तत्रोदाहरणम्' क. ३. 'पीवरस्तनी' क. ४. 'गुणातिरिक्तं यत्' क. ५. 'चतुरललितैलोलात्रै:' ख; 'चतुरचतुरैलोलात्रै:' ग. ६. 'यत्र तस्य' ख.

अध्याय: ३ सू. २२-२५] व्याजस्तुतेऽव्याजोक्तिभिन्नत्वम् ६५

'भवति यत्रौषधयो रजन्यामतैलपूरा: सुरतमप्रदीपा: !' 'यूतं हि नाम पुरुपस्यासिंहासनं राज्यम् ।' ( मृच्छ. अं. २) 'ऐंयं ह्यकमला लङ्क्मी: ।' 'हस्ती हि जङ्गं दुर्गम् ।' इति ।'

अत्रापि 'जङ्गम'शब्दस्य स्वावरत्वनिवृत्तिप्रतिपादनत्वादेकवाक्यतानी- कल्पनैव । एतेन— 'वेश्या हि नाम मूर्तिमत्येव निकृतिः ।' 'व्यसनं हि नाम सोच्छ्वासं मरणम् ।' 'द्रिजो भूमिद्रुहस्पति: ।' इत्येवमादिष्वेकगुणहानिकल्पना व्यासल्याता ।

व्यतिरेकविशेषोक्तिषु व्याजस्तुतो भिन्नां दर्शयितुमाह— संभाव्यविशिष्टकर्मोकारणान्विन्दास्तोत्रार्थो व्याजस्तुतिः ॥२४॥

अतन्त्रगुणाधिको विशिष्टः, तस्य च कर्म विशिष्टकर्म, तस्य संभाव्यस्य कर्तुं क्रियास्याकरणान्विन्दा विशिष्टसाम्यसंपादनेन स्तोत्रार्थो व्याजस्तुतिः । यथा— 'बबन्ध सिन्धुं गिरिचक्रवालैर्बिंमेद सैकशरण तल्लान्त् । एवंविधं कर्म तत्कन रामस्वया कृतं तत्र मुद्धैव मर्वः ॥' तथ्य जस्तुतेऽव्याजोक्तिभिन्नां दर्शयितुमाह—

व्याजस्य सत्यसारूप्यं व्याजोक्तिः ॥ २५ ॥ व्याजस्य छद्मनः सत्येन सारूप्यं व्याजोक्तिः;, यां मायोक्ति- रित्याहुः । यथा— 'शरचन्द्रांशुगौरेण बालाविद्देन भैमिनि ! । कारापुष्पलवेनेऽं साधुपातं मुखं कृतम् ।'

१. 'कपुरुषस्य' ग. २. 'राज्यमिति' ग. ३. 'निद्रेय' क. ४. 'लक्ष्मीरिति' ग. ५. 'नाम' क. ग-प्रस्तकयोर्नास्ति. ६. 'स्तोत्रार्थ' ख. ७. 'साम्योपादानेन' क; 'साम्यापादनेन' ग. ८. 'स्तोत्रार्थ' ख. ९. 'मायोक्तिं' ख. १०. 'भाचिनि' ग. ५ काव्यालंकारसूत्रवृत्ति ।

६६ काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० ४

व्याजस्तुते: पृथक्‌कुल्ययोगितेत्याह— विशिष्टेन साम्यार्थमेककालक्रियायोगस्तुल्ययोगिता ॥ २६ ॥ विशिष्टेन न्यूनेन साम्यार्थमेककालायां क्रियायां योगस्तुल्ययोगिता ।

यथा— 'जलनिधिवरशायिनां धरित्रों वहति सुजंगविश्रंभेच्छुजलश्र ।' उपमानाक्षेपश्रादेश: ॥ २७ ॥

उपमानाक्षेप:, आक्षेपत: प्रतिषेध उपमानाक्षेप;, तुल्यकार्यार्थेस नैरर्थकस्य-विवक्षायामाक्षेप: । यथा— 'तस्याश्रेन्यगुणनस्ति सौम्यसुभगं किं पाङणेनेदुनासौन्दर्येस पदं दशौ' च यदि चेल्लिक नाम नीलोत्पलै: । किं वा केनलकान्तिभि: किसलयै: सत्वेन विश्वाधरे ह्यँ धातु; सुनहकवस्तुरचनारम्भेषूपूर्वों ग्रह: ॥' उपमानस्याक्षेप:; आक्षेपवत: प्रतिपाद्यार्थस्याप्रस्तुतार्थ: । यथा— 'पेनद्रं धतु: पाप्डुपयोधरेण शरद्धधानार्कद्रविनक्षताभम् । प्रसादयन्नी सकलङ्कैलिंदुं तापं रवेरम्यधिकं चकार ॥' अत्न शरद्धशयेव, इन्दुं नायकमिव, रवे: प्रतिनायकस्येवेत्युपमान्तानी गम्यन्त इति ।

तुल्ययोगिताया: सहोक्तौचेदमाँह— वस्तूद्रयक्रियायोस्तुल्यकालयोरेवपदाभिधानं सहोक्ति: ॥ २८ ॥ वस्तूद्रयस्य क्रिययोसतुल्यकालयोरेकेन पदेनाभिधानं सहार्थेशब्द-सामर्थ्यात् सहोक्तिः । यथा— 'अस्तं भास्वान् प्रयात: सह रिपुभिरयं संहृत्यां बलानि ।'

अत्रार्थोऽन्यूनतिविशिष्टत्वे नै स्त इति नेयं तुल्ययोगितेति ।

१. 'एककालक्रियायोग: एककालायां' क. २. 'उपमानाक्षेप:' ग. ३. 'नैर-र्थ्यविवक्षायामाक्षेप:' ग. ४. 'हींधातु:' क; 'ही धात:' ग. ५. 'तत्स्थान' ख. ६. 'द्वयक्रिययो:' खलु. ७. 'न स्त इति न तुल्य' खलु. 'न इति नेयं तुल्य' ग.

अध्याय: ३ सू. २६-३३] साहोक्तिसंसृष्टिनिरूपणम्

६७

समाहितमेकमवशिष्यते, तत्रलक्षणार्थमाह—

यत्सादृश्यं तत्संपत्ति: समाहितम् ॥ २९ ॥

यस्य वस्तुन: सादृश्यं गृह्यते तस्य वस्तुन: संपत्ति: समाहितम् !

यथा—

'तन्वी मेघजलार्द्रपल्वलतथा धौताधरेवाशुभि: यून्येवाभरणै: स्वकान्ताविरहाद्दुःशान्तनयनेपु पोड्यमा ? चिन्तामणिनमिवास्थिता मधुलिहां शब्दैरिवेना लक्ष्यते । चण्डी मामवधूय पादपतितं जातालुतापेव सा ॥' अत्र पुत्ररवसो लतायामुवेश्याः सादृश्यं गृह्यते: सैव लतोवेशी संपन्नेति ।

एते चालंकारा: शुद्धा मिश्रा वा प्रयोक्तव्या इति विशिष्टानामलंकाराणां मिश्रत्वं संसृष्टिरित्याह—

मिश्रत्वं संसृष्टिरित्याह— अलंकारस्यालंकारयोनित्वं संसृष्टिः ॥ ३० ॥

अलंकारस्यालंकारयोनित्वं यैदसौ संसृष्टिरिति । संसृष्टि: संसर्ग: संबन्ध इति ।

तत्रेदानींउपमारूपकोपमेयकोपेक्षातदयवचौ ॥ ३१ ॥

तस्मादुपमारूपकादुपमारूपकं चोपेक्ष्यावयववृत्ति ति ।

उपमाजन्यं रूपकमुपमानरूपकम् ॥ ३२ ॥

यथा—

'निरवधि च निराश्रयं च यत्स्थितमन्यनिवासिन्तिकतुल्यप्रपञ्चम् । प्रथमं इव भवान् स कुसुमश्रितेज्याते चतुर्दशलोकविलक्षणः ॥' एवं 'रजनिपुरन्ध्रिरोद्धतिलक: रशी' इत्येवमादयस्तेऽपि दृश्यतया: ।

उत्प्रेक्षाहेतरुत्प्रेक्षावयवः ॥ ३३ ॥

१. 'तत्र लक्षणार्थ' क. २. 'गृह्यते नस्य' क. ३. 'यतदसौ' ग. ४. 'इति' क. ग-पुस्तकयोर्नास्ति. ५. 'इव' ख. ६. 'रजनिचरपुरन्ध्रि' क. ७. 'लोकतिलकः रशी' ग. ८. 'दृश्यया इति' ख.

६८ काव्यालंकारसूत्राणि [अधिक० ४

उत्प्रेक्षाया हेतुरलंकार उत्प्रेक्षावयवः । अवयवशब्दो द्वारमभकं लक्षयति । यथा—

'भृङ्गुलीविरिव केशसंचयं सन्निगृह्य तिमिरं मरीचिभिः । कुड्यालीकतरोज्ज्वलोचनं चुम्बतीव रजनोमुखं शशी ॥'

एतद्भिनिर्देशेनः स्त्रीयैः परकीयैश्च पुष्कलैः । दृढवैचित्र्यगर्भेयमुपमैव प्रपञ्चिता ॥ अलंकारैकदेशा ये मताः सौभाग्येभागिनः । तेडप्यलङ्कारदेशीया योजनीयाः कवीश्वरैः ॥

इति काव्यालङ्कारसूत्रद्वितीयालङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः ।

समासे चेदमालङ्कारिकं चतुर्थमधिकरणम् ।

प्रायोगिकं नाम पञ्चममधिकरणम् । प्रथमोऽध्यायः ।

संप्रति काव्यसमयं शब्दशुद्धिं च दर्शयितुं प्रायोगिकाल्यमधिकरणमारभ्यते । तत्र काव्यसमयस्थावदुच्यते—

नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेण ॥ १ ॥

एकं पदं न द्विः प्रायोज्यं बाहुल्येन । यथा—‘पयोद पयोद’ इति । किंचिचिद्धि-चौदिपदं द्विरपि प्रयोक्तव्यमिति ।

नित्या संहितैकपदवत्पादेश्वर्धान्तर्वर्जम् ॥ २ ॥

नित्या संहिता पदेश्वेकपदवदेकस्मिन्निव पदे । तत्र हि नित्या

१. ‘अलङ्कार:’ ख-पुस्तके नास्ति. २. ‘डस्या रूपकं सूचयति’ ख. ३. ‘अत्रै-मिलकक्षणैः' ख. ४. ‘बहुवैचित्र्य' ख. ५. ‘सौभाग्यशालिनः’ क. ६ ‘आलङ्कारिकाधिकरणे'डथालङ्कारकथनं' ग. ७. अस्याग्रे 'उपमाप्रपञ्चाधिकारः' इति कचित्. ८. ‘प्रायोगिकार्थमधिकरणमाह’ ग. ९. ‘उच्यते इत्याह’ क. १०. ‘प्रयोक्तव्य-' स्व. ११. ‘दिवादि' क-ख. १२. ‘इति दर्शयति' क-ख.

अध्याय: ९ सू. १—६] काव्यसमयानिरूपणम्

६९

सहितेत्याद्नाय: । यथा—‘सहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयो:' इति । अर्थान्तरजर्मधातं वर्जयित्वा ।

न पादान्तलग्वोरगुरुत्वं च सर्वत्र ॥ ३ ॥

पादान्तलगुरुत्वेकृतं प्रयोक्लव्यम्, न महतां न स्यादिति चेत् ।

यथा—

'यासां बालिभंवति मद्रुहदेहलीनां हैमैश्वर सारसगणैश्र विच्छुषपूर्व: ।

तास्वेव पूर्वैव लिरुढयवाडवुरासु वीजाक्षस्लि: पतति कीटमुखावलीढ: ॥'

एवंप्रायेष्वेव दृश्यते; न पुन:—

'वरूथिनीनाां रजसि प्रसर्पंन्ति समस्तमासीदिविनिमीलितं जगत् ।'

इत्यादिषु । चकाराद्धात्वन्तवर्जनमत्यस्यानुकर्षणार्थ: ।

न गद्ये समासप्रायं वृत्तम्, अन्यत्रोदात्तादिभ्य: संवादात् ॥४॥

गद्ये समासप्रायं वृत्तं न विघेयम्; शोभात्रंशात् । अन्यत्रोदात्तादि-दिग्यो विषमवृत्तेभ्य:, संवादाात् गद्यनेति ।

न पादादौ खल्वादय: ॥ ५ ॥

पादादौ खल्वादय: शब्दा न प्रयोज्या: । ‘आदि'शब्द: प्रकारार्थ: ।

येषामादौ प्रयोगो न क्षिष्यति ते गृह्यन्ते; न पुनर्वेत-हन्तप्रभृतय: ।

नार्थे किंचिन्समापं वाक्यं न प्रयोक्लव्यम् ॥ ६॥

वृत्तस्यार्थे किंचिन्त्समापं वाक्यं न प्रयोक्लव्यम् । यथा—

'जयन्ति ताण्डवे शंमोर्मृदङ्गुराकुलिकोटय: ।

करा: कुष्णस्य च भुजाश्रृङ्कां शुकपिशल्विष: ॥'

१. ‘समासप्रायं’ ख. २. ‘समासप्रायं’ ख. ३. ‘असमासं वाक्यं न विघेयं प्रयोक्लव्यम्’ क; ४. ‘चकाराद्ध’ ख.

न कर्मधारयौ वहुत्रीहिरंतिपत्तिकर: ॥ ७ ॥

वहुत्रीहिम्रंतिपत्तिं करोति य: कर्मधारय: स न प्रयोक्तव्य: । यथा—'अध्यास्ति तद्व्रासौ तरद्व्राध्मासिततरु:' इति । तेन विपर्ययो व्याख्यात: ॥ ८ ॥

वहुत्रीहिरपि कर्मधारयरग्रंतिपत्तिकरो न प्रयोक्तव्य: । यथा—'वीर: पुरुषा यस्य स वीरपुरुष:' । 'कलो रवो यस्य स कलरव:' इति ।

संभाव्यनिपेधनिरत्तेन द्वौ प्रतिपेधौ ॥ ९ ॥

संभाव्यस्य निषेधस्य निवर्तने द्वौ प्रातिषेधौ प्रयोक्तव्यौ । यथा—'समरमूर्ध्नि येन वैरक्षिना न न जितो विजयी त्रिदशेश्वर: । स च्छले तापत्राणपरस्परकलितकक्षतज: क्षितिमाश्रित: ॥'

विशेषणमात्रप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्तौ ॥ १० ॥

विशेष्यस्य प्रतिपत्तौ जातायां विशेषणमात्रस्यैव प्रयोग: । यथा ( रघु. ३.१९ )—'निधानगर्भोमिव सागराम्बराम् ।'

अत्र हि पृथिव्या विशेषणमात्रमेव प्रयुक्तम् । एतेन 'कुदृश्य तस्याथ पुरामरातेरलाटपट्टाढ्यदुदगादुदुद्चै:' । 'गिरेस्तडित्त्वानिव तावदुच्चकुंजेवन पीठदुदुदतितिष्ठद्च्युत:'

इत्यादय: प्रयोगा व्याख्याताः ।

सर्वनाम्नाम्रानुसंधिरेतिच्छन्नस्य ॥ ११ ॥

सर्वनाम्नाम्नुसंधिरनुसंधानं प्रत्यवमर्श: कार्य: । वृत्तिच्छन्नस्य वृत्तौ समासे छन्नस्य गुणीभूतस्य । यथा—'तवापि नीलोत्पलपत्रवचछुषो मुखस्य तद्रेणुसमानगन्धन:' इति ।

१. 'विप्रतिपत्ति'-क. २. 'विप्रतिपत्तिं' क. ३. 'विप्रतिपात्त' क. ४. 'निषेधौ' क. ५. 'यशस्विना' क. ६. 'एव' क-पुस्तके नास्ति. ७. 'गिरेस्तडित्त्वानिस्य- दय:' क.गा.

अध्याय: १ सू. ७०-१४] काव्यसमयनिरूपणम्

७१

संवन्ध्यसंवन्ध्येजपि पष्ठी कचित् ॥ १२ ॥

संवन्ध्यसंवन्ध्येजपि पष्ठी कचित् । संवन्धेन संवन्ध: संवन्ध्यसंवन्ध:, तस्मिन् पष्ठी प्रयोज्या कचित्, न सर्वत्रैति । यथा—‘कमलस्य कन्द:' इति । कमलेन संवद्धा कमलिनी कमलिनी तस्या: कन्द इति संवन्ध्यसंवन्ध: । तेन कैवल्योद्देश्यो ह्यायात: ।

अतिप्रयुक्तं देशभाषापदम् ॥ १३ ॥

अतिप्रयुक्तं देशभाषापदम् । अतीव कविभि: प्रयुक्तं देशभाषापदं प्रयोज्यम् । यथा—‘योषिदिलयमिल्लाष न हालाम्' इति । अत्र 'हाल' इति देशभाषापदम् ।

अनतिप्रयुक्तं तु न प्रयोज्यम् । यथा—‘केडेलीकाननालीरविरलविलसत्पल्वलवै नर्तंयन्त:' इति । अत्र 'केडेली' पदम् ।

लिङ्गाघ्याहारौ ॥ १४ ॥

लिङ्गं चाघ्याहारश्च लिङ्गाघ्याहारावतिमुक्तौ प्रयोज्यौचिन्ति । यथा—'वत्से ! मा बहु नि:श्वसी: कुरु सुरागण्डूषमेकं शनै:' इत्यादिषु गण्डूषशब्द: पुंसी भूससा प्रयुक्त:; न क्रियामात्रातोडपि स्त्रील्ले ।

अध्याहारो यथा—‘मा भवन्तमनल: पवनो वा वाराणो मदकल: परचुवो । वाहिनीजलभर: कुलिशं वा स्वकृति तेडस्तु लतया सह वृक्ष ! ॥' अत्र हि 'घाक्षीर' इत्यादीनामध्याहारोडन्वयप्रयुक्त: ।

१. 'कमलिनी' ख्व. ग-पुस्तकयोर्नास्ति । २. 'कमल' ख्व; 'कदल' गम् । ३. 'दयो-रपि' ख्व. ४. 'केडेलो' ख्व. ५. 'नर्तंयन्त' क; 'नर्तयन्ते', ग. ६. 'केडेलो' ख्व. ७. 'इति' क. ग-पुस्तकयोर्नास्ति । c. 'वज्रमिन्द्रकरविप्रसृतं नो' क.ग. ९. 'क्रियापदानामध्याहारो' गा. १०. 'अयं प्रयुक्त इति' ख्व; 'उत्प्रेक्षाप्रयुक्तया युक्त इति' ग.

टिप्प०—1 'केडेलो' शब्दोऽशोके नातिरुढ: ।

लक्षणाशब्दाश्रयः ॥ १५ ॥ लक्षणाशब्दाश्रयितययुक्ताः प्रयोज्याः । यथा द्विरेफौदारशब्दौ अमरचक्रवाकार्थौ लक्षणापरौ । अनतिभियुक्ताश्र्व न प्रयोज्यौ । यथा—दिक् काक इति । न तद्वाहुल्यमेकत्र ॥ १६ ॥

तेषां लक्षणाशब्दानां वाहुल्यमेकासिन्वाक्ये न प्रयोज्यम् । शंक्यते हेकस्यावाचकस्य वाचकवत्त्वं कल्प्यम्, न बहूनामिति । स्तनादीनां द्वित्वाविष्टा जातिः प्रयेया ॥ १७ ॥

स्तनादीनां द्वित्वाविष्टा द्वित्वाध्यासिता जातिः प्रयेण बाहुल्येनोच्यते । यथा—‘स्तनयोरुणीजनसः—’ इति । ‘प्रायेण’ इति वचनात्कचिन्न भवति । यथा—‘श्रीणां चक्षुः’ इति । अथ कथं द्वित्वाविष्टत्वं जाते? तद्धि द्रव्ये, न जातौ; अतद्रूपत्वांज्जाते । न दोषः; तद्धिपदार्थांज्जाते । कथं तद्रूपत्वं जाते? तद्धिं जैनाजानन्ति । वयंतु लक्ष्यसिद्धौ सिद्धपरमानुवादिनः, न चैवमति-प्रसक्तः; लक्ष्यानुसारित्वाच्चायस्येति । एवमन्यापि न्यवस्थोच्याः । इति काव्यालंकारसूत्रवृत्तौ प्रायोगिके पञ्चमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः ।

द्वितीयोऽध्यायः । सांप्रतं शब्दशुद्धिरुच्यते— रुद्राविरोकेरौपज्ञवेष्यः ॥ १ ॥

१. ‘द्विरेफरथचरणशब्दौ’ ख. २. ‘प्रयोजकव्या:’ ख. ३. ‘वाक्ये तद्येकस्या-कतुं शक्यो न’ ख. ४. ‘तस्या:’ क-ख. ६. ‘तद्रूप’ क. ७. ‘तद्धि’ क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ८. ‘इति’ ख-पुस्तके नास्ति. ९. ‘व्यवस्थाप्योच्याः’ ख-न. १०. ‘शुद्धिरुच्यते इत्यादि’ ख. ‘शुद्ध्यतेलत आह’ ग.

अध्याय: २ सू. १५—३] शब्दशुद्धिनिरूपणम्

७३

'रुद्रौ' इत्यत्र प्रयोगे एकशेषोऽन्वेष्योऽन्वेषणीयः । रुद्रश्रु हृदाणी चेति 'पुमान्निआ' (पा. १।२।६७) इत्येकशेषः । स च न प्रामोति । तत्र हि 'तल्लक्षणश्रदेव विशेष:' इत्यनुवर्त्तते ऽत्रि तत्सेवकारकरणात् स्त्रीपुंसकृत एव विशेषो भवतीति व्यवस्थितम् । अत्र तु 'पुंयोगादाख्यायाम्' (पा. ४।१।४८) इति विशेषान्तरमप्यस्तीति । एतेन 'इन्द्रौ भवौ शैवौ' इत्यादयः प्रयोगाः प्रातुक्ताः ।

मिलित्वाविशिष्टप्रभृतीनां धातुत्वम्, धातुगुणस्यासमासे: ॥ २ ॥ मिलति-विकृतेः-क्षपयतीत्यादयः प्रयोगाः । तत्र मिलि-कृवि-क्षप-प्रभृतीनां कथं धातुत्वम्? गणपाठात् गणपठितानामेव धातुसंज्ञाविधानात् । तन्त्राह—धातुगणस्यापरिसमासे: 'वर्त्तते धातुगण:' इति हि शब्दविद आचक्षते । तेनैषां गणपाठोऽनुमतः त्रिच्छ्रपयोगादिति ।

वैलरातमनepdमानित्यं, ज्ञापकात् ॥ ३ ॥ 'वैलेऽनुदात्तस्वादात्मनेपदं यच्चदनित्यं हृश्यते—'रज्जालोलं वैलनती' इत्यादिष्वेयोगेषु । तत्कथंमित्याह—ज्ञापकात् । किं पुनस्तज्ज्ञापकं? चक्षिङो डैनुनवन्धकरणम् । चक्षिङ् एकारेणैवैनुदात्तेन सिद्ध आत्मनेपदम्; किमर्थं हिल्त्करणम्? तस्मै कियते अनुदात्तनिमित्तस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम् ।

'एतेन वेदि-भर्त्सि-तर्जि-प्रभृतयो व्याख्याताः । आवेदयति-भर्त्स-४. 'इति खलु' पुस्तके नास्ति । २. 'शेव:' खलु-पुस्तके नास्ति । ३. 'प्रयुक्ता:' क-४. 'मिलिविकृविक्षपति' क; 'मिलिविकृविक्षपि' ग । ५. 'विकृवते' क । ६. 'अत आह' क-ग । ७. 'धातुसंज्ञागणस्यपरिसमासे:' ग । ८. 'चले:' खलु । ९. 'ज्ञापक-

त्वात्' ग । १०. 'चले:' खलु । ११. 'चलतीलादि' खलु । १२. 'पदेषु' ग । १३. 'ज्ञाप-कल्वाद्' ग । १४. 'ज्ञापकत्वं' ग । १५. 'अत आह' खलु । १६. 'अनुबन्ध' खलु । १७. 'अनुदात्तत्वेनात्मनेपदं सिद्धं' क । १८. 'यत्र' क-ग । १९. 'तेन विदे' क; 'एतेनावेदितभर्त्सितर्जितप्रभृतयो' ग ।

७८

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ५

यति-तर्जंयतीत्यादीनां प्रयोगाणां दर्शनेनात् । अन्यत्राप्यनुदात्तानुदात्तनिघन-स्वरतनेपदस्याऽऽनिलप्तं ज्ञापकेँ दृश्यस्मिति ।

क्षीयत इति कर्मकर्त्तरि ॥ ४ ॥

क्षीयत इति प्रयोगो हश्यते, सः कर्मकर्त्तरि दृश्यः । क्षीयते-स्वात्मनेपदित्वात् ।

स्विँदत इति च ॥ ५ ॥

स्विँदत इति च प्रयोगो हश्यते, सोऽपि कर्मकर्त्तर्येव दृश्यः, न कर्त्तरि; अदैवादिकत्वादेः ।

मार्गेरत्मनेपद्मलक्ष्म ॥ ६ ॥

चुरादौ 'मार्गे अन्वेष्टुम्' इति पठ्यते 'आ घृषाद्‌आ' इति विकर्‌पणिक्कः । तस्मादात्मनेपदं हश्यते—'मार्गे न्त देहभारन्‌' इति, तद्-लक्ष्म अलक्षणम् । परस्मैपदित्यान्मार्गे: । तँथा च विशिष्टप्रयोगः—

'करकिलस्यं ध्रुत्वा धुत्वा विमार्गति वाससी ।

लोलमानादयश्वानाशि ॥ ७ ॥

लोलमानो वेहमान इत्यादयश्वानाशि दृश्याः । ज्ञानचस्त्वभावः; पर-सैपदित्यादातूनामिति ।

लमेर्गीयर्थेत्वाऽणिच्चुङणौ कर्त्तः कर्मत्वाकर्मत्वे ॥ ८ ॥

अस्त्ययं लभ्रियः प्राप्त्युपसर्जनां गतिमाह, अक्ङि च यो गत्युपसर्जनां

१. 'अत्रापि' क-ख-व. २. 'यः स' ख-व. ३. 'क्षीयते:' ख-व. 'क्षीयोरात्मने' ग.

४. 'स्वीयत इत्यापि' च ख-व; 'मिच्यते' ग. ५. 'स्विद्यते' ख-व; 'भिद्यते' ग.

६. 'देहभाव' क; 'देहसारान' ग. ७. 'तथायं' क. ८. 'धुस्वा धुत्वा' ग.

९. 'च' क-ग-पुस्तक्योऽस्ति.

अध्याय: २ सू. ५९-११] शब्दशुद्धिनिरूपणम्

प्राप्तिमाहेतु । अत्र पूर्वस्मिन्पक्षे गत्यर्थत्वाल्लमेऽणिच्यणौ य: कर्ता तस्य गत्यादिसूत्रेण कर्मसंज्ञा । यथा—

'दीर्घंकासु ऋमुदाति विकासं लम्भयन्ति दिशिरा: रश्मिभास: ।'

द्वितीयपक्षे तु गत्यर्थोत्वाभावाल्लमेऽणिच्यणौ कर्त्तृने कर्मसंज्ञा । यथा—

'स्तितं स्तिमित्ना सुतरां शुनेषुपुर्विसारिभि: सौधमिवाथ लम्भचन् ।'

'द्विजावलिब्याजनिशाकरांछुभि: झुञ्चिचिसितां वाचमवोचदच्युत: ॥'

ते-मे-शब्दौ निपातेषु ॥ ९ ॥

त्वया-मयेत्यसिद्धर्थे ते-मे-शब्दौ निपातेषु दृश्यौ । यथा—

'श्रुतं ते वचनं तस्य', 'वेदानधीत इति नाधिगतं पुरा मे ।'

तिरस्कृत इति परिभूते, अन्तर्ध्युपचारात् ॥ १० ॥

तिरस्कृत इति शब्द: परिभूते हृश्यते—'राज्ञा तिरस्कृत:' इति । स च ने प्रामाणिक: 'तिर:'-शब्दस्य हि 'तिरोडन्वय:' इत्यन्वयसंज्ञा ।

तस्यां च सत्यां 'तिरसोऽन्यतरस्याम्' (पा. ८।३।४२) इति सकार: ।

तत्कयं तिरस्कृत इति परिभूते? आह—अन्तर्ध्युपचारादिति । परिभूतो

भन्तर्हितवद्ववति । मुख्यस्तु प्रयोगो यथा—

'लावण्यप्रसरतिरस्कृताल्लेखाम्' इति ।

नैकशब्द:, सुप्सुपेति समासात् ॥ ११ ॥

'शरण्यानिष्ठानं फलनंमितनैककुमुमिंदम्'

इत्यादिषु नैकशब्दो हृश्यते, स च नैं सिध्यति । नञ्समासे हि

'नलोपो नञ:' (पा. ६।३।६३) इति नलोपे 'तस्माल्लुडचि' (पा. ६।

३।७४) इति नुडागमे सत्यनेकमिति रूपं स्यात् । निरनुबन्धकस्य

नशब्दस्य समासे लक्षणं नास्ति । तत्कयं नैकशब्द इत्यत्राह—सुप्सु-

पेति समासात् ।

१. 'इदम्' क-पुस्तके नास्ति. २ 'न' ख-पुस्तके नास्ति.

७६

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ५

मध्युपिपासुप्रभृतीनां समासो गमिगाम्यादिषु पाठात् ॥ १२॥

'मधुपिपासुमदृत्ततसेवितं मुकुलजालमञ्जूभृत वीरुधाम्'

इत्यादिषु मध्युपिपासुप्रभृतीनां समासो गमिगाम्यादिषु पिपासुप्रभृ-

तीनां पाठात्। 'श्रितादिषु गमिगाम्यादीनाम्' इति द्वितीयां समासलक्षणं

दर्शयति ।

त्रिलिङ्गशब्द: सिद्ध: संज्ञा चेत् ॥ १३ ॥

त्रिलिङ्गतयं शब्द: सिद्धो यदि संज्ञा । 'द्विसंख्येये संज्ञायाम्'

( पा. २।१।५० ) इति संज्ञायामेव समासविधानात् ।

विम्वाधर इति वृत्तौ मध्यमपदलोपिन्याम् ॥ १४ ॥

'विम्बाधर: पीयते' इति प्रयोगो दृश्यते, स च न युक्तः । 'अधर-

विम्ब' इति भावनियमः । 'उपमितं व्याघ्रादिभि:-'

(पा. २।१।५६)

इति समासे सति । तत्कयं विम्बाधर इत्यत्राह—वृत्तौ मध्यमपदलोपिनि

समासे सति विम्बाकारोडधरो विम्बाधरो

इति । तेन 'विम्बोष्ठ'शब्देऽपि व्यासुज्यातः । अन्रापि पूर्व-

वदृत्ति: । शिष्टप्रयोगेषु चैष विधि: । तेन नातिपसङ्ग: ।

आमूललोलादिषु वृत्तौर्विस्पष्टपदत्वात् ॥ १५ ॥

'आमूललोलम्', 'आमूलसैररम्' इत्यादिषु वृत्तीर्विस्पष्टपदद्वत ।

मयूरव्यंसकादित्वात्। लोलमिव लोलम्, आमूलं च तल्लोलं चेतिं

न धान्यषष्ठ्यादिषु षष्ठीसमासप्रतिषेध:

पूरेण तद्धितान्तत्वात् ॥ १६ ॥

'धान्यषष्ठम्', 'तान्युल्लेषष्ठादितसैकतानी' इत्यादिषु न षष्ठीसमास-

१. 'गम्यादिषु' ख. २. 'समासे' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'अपि' क-ग-

पुस्तकयोर्नास्ति. ४. 'प्रयुक्तेषु' ग. ५. 'सरस' क.

अध्याय: २ सू. १२-२९] शब्दशुद्धिनिर्लपणम्

७७

प्रतिषेध:; पूरणेन पूरणप्रत्ययान्तेन तद्धितान्तत्वात् । षष्ठो भाग: षष्ट इति । 'पूरणाद्रोंगे तीयादन्' (पा. ५।३।४८) 'षष्ठाष्टमाभ्यां ज च' (पा. ५।३।५०) इत्यन्विधानात् ।

वत्प्रतिषेधमादिशु गुणवचनम् ॥ १८ ॥

'पत्रपीतिमा', 'पक्ष्मालीपिङ्गलिङ्ग:' इत्यादिषु षष्ठीसमा्सप्रतिषेधो गुणवचनेन प्राप्तः, बालिश्यात्‌ न कृतः ।

अवज्यो बहुत्रीहीह्यधिकरणो जन्माद्युत्तरपद: ॥ १८ ॥

अवज्यो न वर्जनीयो व्यधिकरणो बहुत्रीहि: । जन्माद्युत्तरपदं यस्य स जन्माद्युत्तरपदः । यथा—

'सच्छास्रजन्मा हि विवेकलाभ:', 'कान्तावृत्तय: प्राणा:' इति ।

हस्ताग्राप्रहस्तादयो गुणगुणिनोर्मेदाभेदात् ॥ १९ ॥

हस्ताग्रम्, अप्रहस्त:, पुण्पाग्रम्, अगपुष्पमित्यादय: प्रयोज्ञा: कथम्? आहिताभ्यादिप्वाठाव् । पा ठे वा तदनियम: स्वात् । आँह—गुणगुणि-नोर्मेदाभेदात् । तत्र भेदात् हस्ताग्रादय: । अभेदादग्रहस्तादय: ।

पूर्वनिपातेडपश्रंशो रस्स्य: ॥ २० ॥

काष्ठतृणकाष्ठमिति यहच्छया पूर्वनिपातं कुवन्ति, तत्रापश्रंशो रैस्यो परिहरणीयः । अनित्यत्वज्ञापनं तु न सर्वविषयामिति ।

निपातेनाप्यभिहिते कर्मणि न कर्मविभक्ति:, परिगणनस्य प्रायिकत्वात् ॥ २१ ॥

'अनभिहिते' इत्यत्र सूत्रे 'तिङ्कृतद्वितीयासमासे:' इति परिगणनं

_ १. 'पक्ष्मालीपिङ्गलिङ्गा' ग. २. 'तु' क-ग-पुस्तकयोर्निति. ३. 'कण्ठे कृतय:' ख. ४. 'अत आह' ख. ५. 'तत्र' ख-पुस्तके नास्ति. ६. 'पूर्वनिपातापश्रंशो' क;

'लघ्वक्षरपूर्वनिपाते डपश्रंशो वर्ज्य:' गा. ७. 'वर्ज्य:' ग. ८. 'ज्ञापकं' ख.

कृतम् ; तस्य प्रायिकत्वान्निपातेनाप्यभिहिते कर्मणि न कर्मविभक्तिर्भवति । यथा ( कुमार २।५५ )— विषवृक्षोपि संवध्यै स्वयङ् छेतुमसांप्रतम्' इति । 'पण्डितं मूर्ख इति मन्यते' ।

शक्यमिति रूपं कैमोमिध्यायां लिङ्वचनस्यापि सामान्योपक्रमात् ॥ २२ ॥ शके: 'शक्तिसहोक्ष'(पा. ३।२।१२९) इति कर्मणि यति कृतेऽपि शक्यमिति रूपं भवति कर्मामिध्यायां कर्मवचने । लिङ्वचनस्यापि सामान्योपक्रमात् विशेषानपेक्ष्यायामिति । यथा— 'शक्यमोषधिपतनेर्देवद्याः कण्ठपूरचनाहते तव । अप्रगल्भयवसुचिक्रोमलाइलेतुमद्रनखसंप्रुटे: कराः ॥' अत्र भाष्यकारवचनं तु लिख्यम् । यथा— 'शक्यं च शमंप्रसादिमिरपि खुप्रतिदिन्तनुस्' इति । न चैकान्तिकः सामान्योपक्रमः । तेनै 'शक्या भङ्‌ झटिति विस्तीर्णदवचन्द्रपादः',

इत्यापि भवति । हानिवदाधिकार्यमप्यप्यड्यतां विकारः ॥ २३ ॥ 'येनाङ्‌ज्ञानकार:' ( पा. २।३।२० ) इत्यत्र सूत्रे यथाङ्‌ज्ञानां हानि-स्तथाधिक्यमपि विकारः । यथा—'अक्ष्णा काण:' इति भवति, तथा 'मुखेन त्रिलोचन:' इत्यपि भवति ।

न क्रमिकोटानामिति, एकन्द्वावप्रसङ्गात् ॥ २४ ॥ 'आयुषः कृतमोक्तामामलङ्करणमर्यता' इत्यत्र क्रमिकोटानामिति १. 'कर्मामिधानं' क. २. 'शके:' इति ख.जुस्तके पूर्वसूत्रे क्षिमम् । ३. 'तदाद्‌' क.-ल. ४ 'ज्ञानिति' क. ५ 'विकाराय' क.

अध्यायः २ सू. २५-२९] शब्दशुद्धिनिरूपणम् ७९

प्रयोगो न युक्तः; 'शुद्धजन्तवः' इत्येकवद्भ्रावप्रसङ्गात्। न च मध्यमपदलोपी समासो युक्तः; तस्यासर्वविषयत्वात्। नं खरोष्णौ, उद्धृखरमिति पाठान्तः ॥ २५ ॥

'खरोष्णौ वौधनं येषाम्' इत्यत्र खरोष्णाविति प्रयोेगो न युक्तः; गवाश्वपमृदितिषु 'ऋषीखरम्' इति पाठान्तः। आसेत्यसने: ॥ २६ ॥

'ऋषिगणयुद्धपदच् इवतस् यतः' इत्यत्रासेत्यसतर्योः 'असृ गतिकीटदृशान्तेषु' इत्यस्ल् प्रयोगः, न अस्ते; भूसाकविभानात् । युध्योदिति युधः कयचि ॥ २७ ॥

'ये नॄतृपिण्डस्य कर्तृ न युछ्येत्' दूति प्रयोगः; मे चोच्युक्तः; युद्धेर्नॄत्तनपादित्वात्। तत्त्कथं युध्योदित्यत्राद्—युधः कयचि । युद्धम्‌—अस्तनं इच्छेद्धुन्त्सोदिति । 'विरलायमानादिषु कच्‌ निरुप्यः' ॥ २८ ॥

'विरलायमानो मर्यमारते' इत्यादिषु कच्‌ निरुप्यः; भृशादिषु पठान्त । नापि कयष्; लोहितादिष्वपाठात् । अहेतौ हन्तोर्णिच्च, चुरादिषु पाठान्त ॥ २९ ॥

'घातयित्वा दशास्यम्‌' इत्यत्रहेतौ निच्‌ हयते, स कथंभित्यंत साह—जुरादिपाठात्। हनिद्देशे 'चट् स्पुटने' 'घटे संघाते' 'हन्त्यर्थोश्व' इति पाठान्त ।

१. ख-ल-पुस्तकेऽत्रिमस्य च नास्तस्य विपाठः: २. 'गृभं चानयति' ग. क-ख. ३. 'पाठो' ख. ४. 'युध्यते' क-ख्व. ५. 'नॄन्‌' ख-पुस्तके नास्ति. ६. 'इच्छति' क-ख. ७. 'युध्योदिति' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. ८. 'अपाठान्‌' क-ख. ९. 'जुरा-दिषु' क. १०. 'इल्याह' ग-पुस्तके नास्ति.

८०

काव्यालङ्कारसूत्राणि [ अधिक० ५

अनुचरीति चरोषितत्वात् ॥ ३० ॥

'अनुचरी प्रियतमाऽऽलसा'

इत्यत्रानुचरीति न युक्तः; एकाराभावात् । तत्तथम् ? । आह—चरेष्ठित्वात् । पचादिषु चरडिते प्रैष्यते ।

केसरालमित्यलतेरपि ॥ ३१ ॥

'केसरालं शिलीनङ्ग्र' इत्यत्र केसरालमिति कथम् ? । आह—अलतेरपि । 'अलं भूषगपेर्योसिवारणेषु' इत्यस्माद्धातोः केसरशब्दे कर्तृम्यणुपपदे 'कृमेञ्यण्' (पा. ३।२।१) इत्यनेनापि सति केसरालमिति सिद्ध्यति ।

पत्रलमिति लाते: के ॥ ३२ ॥

'पत्रलं वनमेदं विराजते' इत्यत्र पत्रलमिति कथम् ? आह—लाते: के । 'ला आदाने' इत्येतस्माद्धातोरघदानार्थात् पत्रादे: कर्मण्युपपदे 'आतोऽनुपसर्गे क:' ( पा. ३।२।३ ) इति कृत्यये सतीति ।

महीग्रहयो मूलविश्रादिदर्शनात् ॥ ३३ ॥

महीग्रह-घरणीघ्रादय: शब्दा मूलविश्रादिदर्शनात्कभ्रत्यये सतीति । महीं धरतीति महीग्रह इति । एवमादयोऽन्येडपि दृश्य्या: ॥

ब्रह्मादिषु हन्तेनियमादरिहत्यासिद्धि: ॥ ३४ ॥

ब्रह्मादिषूपपदेषु हन्ते: किल्विष्यौ 'ब्रह्महण्वृत्रहन्-' (पा. ३।२।८७) इति नियमात् 'ब्रह्मादिष्वेव हन्तेरेक, किल्विष, सत्काल चत्वार्धश्वात्र नियम:' इति नियमात् अरिहा, रिपुहा, इत्येवमादीनामसिद्धि: ।

ब्रह्मविदादय: कृतदन्तत्वश्र्या ॥ ३५ ॥

१. 'तत्तथम्' क-पुस्तके नास्ति. २. 'पाठात्' ख. ३. 'इत्यस्मादपर्य्योप्यथं केसरशब्दे' क. ४. 'सिद्ध्यति' ख-पुस्तके नास्ति. ५. ग-पुस्तकमेतावत्पर्य्यन्तमस्ति. ६. 'घरणीध्रा इत्यादय:' क. ७. 'कृतदन्तस्य' क.

अध्यायः २ सू. ३ ०—३ ९ ] शब्दशुद्धिनिरूपणम् ८१

ब्रह्मादिवित्, वृत्रभिदिविद्यादयः प्रैयोगा न युक्ताः। 'ब्रैषभृण-' (पा. ३।२।८७) इत्यादिषु 'ब्रह्मादिषु हन्तरेव' इति नियमात्। आह—कृदन्तवृत्या। वेच्चीति वित्। मिनन्तीति मित्। 'किप् च' (पा. ३।२।७६) इति किप्। ततः कृदन्तौर्विदादिभिः सह ब्रह्मादीनां षष्ठीसमास इति।

तैर्महीधरादयो व्याख्याता: ॥ ३६ ॥

तैर्महाविदादिभिर्मर्महीधरादयो व्याख्याता:। घरतीति घरः। मद्या घरो महीधरः। एवं गन्धाधरादयो व्याख्याता:।

भिदुरादय: कर्मकर्तारि कर्तरि च ॥ ३७ ॥

'भिदुरं काष्ठम्' 'मेधिदुरं तम:' 'तिमिरभिदुरं व्योम्नः शश्वत्-' इति, 'छिदुरातपो दिवसं' 'मत्सरच्छिदुरं प्रेम' 'भडुर प्रीतिः' 'मानभडुरम्' इत्यादयोपि प्रयोगा दृश्यन्ते। ते कथमित्यत्राह—ते कर्मकर्तरि चैवान्ति। 'कर्मकर्तरि चायमिष्यते' इत्यत्र हि चकार: कर्तरि चेत्यस्य सङ्चयार्थः।

गुणाविस्तरादयश्चिन्त्या: ॥ ३८ ॥

'गुणविस्तर:', 'व्याक्षेपविस्तर:' इत्यादयः प्रयोगाश्चिन्त्याः; 'प्रथने वावशब्दे' (पा. ३।३।३३) इति घञ्पसङ्नात्।

अवतारापचायशब्दयोरदीर्घह्रस्वत्वव्यत्यासो बालोनाम ॥ ३९ ॥

अवतरशब्दस्यापचायशब्दस्य च दीर्घह्रस्वत्वव्यत्यासो बालानां प्रयोगेष्विति। ते ह्रावतरणमवतार इति प्रयुज्यते-मारुताव-

१. 'शब्दप्रयोगा:' क. २. 'ब्रह्मादिषु हन्तृन्न नियमात्' ख. ३. 'भिदुरं तम:' क. पुस्तके नास्ति. ४. 'ते' क-पुस्तके नास्ति. ५. 'भवन्ति' क-पुस्तके नास्ति. ६. 'व्याक्षेप:' ख. ७. 'ह्रवतर अवतार:' क

८२

काव्यालंकारसूत्रांणि [अधिक० ५

तार इति । स युक्तः; सादृश्ये तरतेरांविधानात् । ऐपचार्यमपचय इति प्रयुज्यते-पुष्ट्यपचय इति । ऐतद् ‘हस्तादाने चेष्टितेऽपि’ (पा. ३।३।१४०) इति वच्यप्राप्त इति ।

शोभार्थे निपातनात् ॥ ४० ॥

शोभेतस्यं शब्दः साधुः; निपातनात्—‘शुभ-शुम्भ शोभार्थौ’ इति । शुभेःर्भिदादेराकृतिगणत्वाद् ‘डुकृञ् करणे’ गुप्रतिषेधाभावस्तु निपात्यत इति । ‘शोभार्थौ’ इत्यत्रेदेशे किं शोभा, आहोस्विच्छोभ इति विशोषावगतिराचार्यैंपरंपरोपदेशादिति ।

अविघै ‘गुरोः क्ष हलः’ (पा. ३।३।१०३) इत्यविघाने क्रियां बहुलं विवक्षा कचित्कक्षा, कचिद्विवक्षा, कचित्प्रभयमिति ।

विवक्षा यथा—ईहा लज्जेति । अविवक्षा यथा—आतद्ध इति । विवक्षाविवक्षे यथा—साघा वाघः; ऊहा ऊहः; त्रीडा त्रीडः; इति ।

व्यवसितादिषु कः कर्त्तरी, चकारात् ॥ ४२ ॥

व्यवसितः; प्रतिपन्न इत्यादिषु भावकर्मविहितोडपि कः कर्त्तरी, गत्यादिसूत्रे चकारस्यानुक्तसमुचयार्थत्वात् । भावकर्मानुकर्षणार्थत्वं चकारसेति चेत्, आāवृत्तिः कर्त्तव्या ।

आहोति भूतेऽप्यङ्गलत्प्रभृतौ कचो लुकाे इति ॥ ४३ ॥

‘भुवः पञ्चानां-’ (पा. ३।४१८४) इत्यादिना आहोति लुड् लुत्पादितः । स मूते मयुक्तः—‘इत्याह भगवान्मसुः’ इति । अन्यस्य मूत्त-

१. ‘रलविधानात्’ क. २. ‘अवचायमवचयः’ ख. ३. ‘अत्र’ क-पुस्तक नास्ति. ४. ‘दॄशः सिद्धत्वादेव’ ख. ५. ‘पारम्पर्योपदेशात्’ क. ६. ‘कर्त्तरी कः’ ख. ७. ‘तदाङ्ग्र्रसः’ ख. ८. ‘डलन्त’ ख.ग.

अध्याय: २ सू. ४०-४६] शब्दशुद्धिनिरूपणम् ८३

कालाभिधायिनो लिङ्गे णत्वन्तस्य श्र्रमात्। निपुणैरश्रैवं प्रयुज्यते—‘आह स सितमधुमद्गुरारक्षरां गिरम्’ इति । ‘अनुकोति भगवान् नारायणस्य’ इत्थं चापि ‘मन्ये’ ‘स’शब्दः कविना प्रयुक्तो लिखकेस्तु प्रमादादालिखित इति ।

इत्यलादिश्यः क्रियां टापोड्ऽप्यासः ॥ ४५ ॥ ‘उपनतोत्स्स्थस्थितमहिषशक्नप्रशाबला: नवरन्त्रानां जाताः प्रमदितविहंगगासटसुचः :’ ‘भ्रमरोत्करकलमाषः कुसुमानां समृद्धयः :’ इत्थादिषु क्रियां टापोड्प्यासः । ‘अन्यतो डीष्’ (पा.४।१।८०) इति डीष्विधानात् । तेन शवली, कल्माषीति भवति । प्राणिनि नीलति चिन्याम् ॥ ४५ ॥

‘कवलयत्पलवहा कोकिला वाच्चते’ इत्यादिषु नीलपदं चिन्याम् । कोकिला नीलतीति भवितव्यम् ; नीलशब्दात् ‘जानपद-’ (पा.४।१।१४२) इत्यादिसूत्रेण ‘प्राणिनि च’ (वा. २४५७) इति डीष्विधानात् । मनुष्यजातेरिविकक्षाविवक्षे ॥ ४६ ॥

१. ‘डलन्तस्य’ ख. २. ‘त्वेव’ ख. ३. ‘मधुमदक्षरां’ क. ४. ‘प्रमादाद्’ क-पुस्तके नास्ति, ५. ‘गोर्वग्’ ख. ६. ‘तेनेत्यादि भवति’ इलन्तं क-पुस्तके नास्ति. ७. ‘इति इस्त्र च विवक्षा अविवक्षा च’ ख. ८. ‘पाशवसुकि’ क. ९. ‘संवुद्दौ’ ख-पुस्तके नास्ति.

८४ काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० ५

सिध्यति । नामिमशब्दात्सुनः इतश्र 'प्राण्यज्ञात-' (वा. ३१८९) इतीकारे कृतेऽनिम्ननाम्नके इति स्वात् ।

'हैतोष्ठरागैन्यनोदबिन्दुभिनिमश्रनाशेनिपतत्क्षितम् । च्युतं रषा मिन्नगतेःसंशयं चुकोदरश्यामिमं स्तनांञुकनु ॥'

अत्र 'निम्ननाम्नके' इति मनुष्यजातेरविवक्षेति डीय न कृतः । 'शुन्तु जाहिहि कोपं-' इत्यत्र मैनुष्यजातेरविवक्षेति 'शुन्तु'शब्दान् 'ऊहुस्तः' (पा. ४।१।६६) इत्यूङ सति हस्वत्वे 'शुन्तु' इति सिध्यति । 'वरतनुस्थवासितैव हृश्त त्वया मे' । अत्र मनुष्यजातेरविवक्षेत्यूङ न कृतः ।

उकारान्तादप्यूङ, प्रपञ्चते ॥ ४७ ॥

उत ऊङ विहित ऊकारान्तादपि कचिद्वति; आचार्यप्रपञ्चते । कासौ प्रवृत्ति:? ; 'अप्राणिजातेश्वारज्वादीनाम्' (वा. २५०२) इति सङ्ग्रहः: ककङ्घूभ्यांखुदाहरणम् । तेन 'सुभु ! कि संश्रमणं !' अत्र 'सुभु'शब्द ऊङि द्विहो भवति ! ऊङि त्वसति सुभूरिति स्वात् ।

कालिकीय इति ठञ् दुर्घटः ॥ ४८ ॥

'कार्तिकीयो नमस्तान्' इतत्र 'कालाढच्' (पा. ४।३।११) इति ठञ् दुर्घटः । ठञ् भैवान् दुःखेन प्रियत इति ।

शार्वरमिति च ॥ ४९ ॥

'शार्वरं तमः' इत्यत्र च 'कालाढच्' (पा. ४।३।११) इति ठञ् दुर्घटः ।

शाक्षरतमिति प्रयुक्तेः ॥ ५० ॥

१. 'सति' क. २. 'वृत्तौष्ठ' ख. ३. 'निम्ननाम्न:' ख. ४. 'मानं' क. ५. 'शुन्तुशब्दान्मनुष्यजातेः' ख. ६. 'ऊहकृत ऊङि सति' ख. ७. 'पूर्ववत् हस्वत्वे शुन्तुशब्दः सिध्यति' ख. ८. 'प्रिया मे' ख. ९. 'कि शुंभु' क. १०. 'इतत्र सुभुशब्दाद्दुः सिद्दो भवति' ख. ११. 'हे सुभू' ख. १२. 'भवनं' ख. १३. 'प्रयुक्तः' क.

अध्याय: २ सू. ४७-५४] शब्दशुद्धिनिरूपणम् ८५

'शाश्वतं ज्योतिः' इत्यत्र शाश्वतमिति न सिद्ध्यति; 'कालाडम्बर्' ( पा. ४।३।१९ ) इति ठञ्प्रसङ्गात् । 'येषां च विरोधः शाश्वतिकः' ( पा. २।४।९ ) इति सूत्रकारस्यापि प्रयोगः । आह— प्रयुक्ते । 'शाश्वते प्रतिषेधः' इति प्रयोगात् शाश्वतमिति भवति ।

राजवंश्यादयः साध्वर्थे ये' भवन्ति ॥ ५९ ॥

राजवंश्या:, सूर्यवंश्या इत्यादयः शब्दाः 'तत्र साधु:' ( पा. ४।४।९८ ) इत्यनेन साध्वर्थे यति प्रत्यये सति साधवो भवन्ति । भवार्थे पुनर्दिङ्गादिपाठेऽपि 'वंशे' शब्दस्य वंशशब्दान्तान्न यत्कृतययः; तदन्तविधेः प्रतिषेधात् ।

दारवशब्दो दुष्प्रयुक्तः ॥ ५२ ॥

'दारवं पात्रम्' इति 'दारव'शब्दो दुष्प्रयुक्तः । 'नित्यं वृद्धशरदिस्पः' ( पा. ४।३।१४४ ) इति मयटा भवितव्यम् । नतु विकारवयवयोरर्थयोरमेयादृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृ�_TRANSL: 'The word dārava is used incorrectly (Sutra ૃૃ. ५२). It should be formed with the suffix 'mayaT' as in 'nityaṁ vṛddha-śarad-ispyaḥ' (Pāṇini 4.3.144). Not in the sense of modification or part.'

ननु विकारवयवयोरर्थयोर्मेयादृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृ�_TRANSL:ૃृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृृ�_TRANSL:gruṇimādīṣhima-nijaṃ mṛgyaḥ |

मुग्धिम-प्रौढिमेत्यादिषु इमनिजं मृग्यः अन्वेषणीय इति ।

औपम्यादयश्वातुर्वर्ण्यवत् ॥ ५४ ॥

औपम्य; सान्ध्योमत्यादयश्वातुर्वर्ण्यवत् 'गुणवचन- ( ष. ५।१-१२९ ) इत्यत्र 'चातुर्वर्ण्यादीनां [स्वार्थे] उपसंख्यानम्' (वा.३०९१) इति वार्तिकात्स्वार्थिकष्यजन्ता: ।

१. 'ये सति' खात. २. 'इत्यादयः साधावयें यो यस्तन्न साधुरिति तस्मिन्नति भवन्तीति' क. ३. 'वंशशब्दस्य' इति ख-पुस्तके नास्ति. ४. 'इत्यादिषु' स्व-

५. 'चातुर्वर्ण्यवत्खार्थिकः यन् स्वात्' क.

८५

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ५

घ्यज्ञः पितृकृपादीकारो वहुलम् ॥ ५५ ॥

'गुणवचनत्राह्मणादिभ्यः' (पा. षा११२२४) इति यः पयः तस्य पितृकृपादीकारे भवति, सैव वहुलम् । 'ब्राक्षप्यम्' इत्यादिषु न भवति । 'गाङ्गेयादयः' (व्या०पि०षि०वर्लि०प्तः । सामग्रीं सामग्री । वैदरघ्यं वैदरघीति ।

धन्वीतिति त्रीङादिषु पाठात् ॥ ५६ ॥

नीङादिषु 'धन्वन्' शब्दस्य पाठात् धन्वीति इनेै सति सिद्धो भवति ।

चतुरस्रशोभीतिति णिनौ ॥ ५७ ॥

'वसूव तस्याश्चतुरस्रशोभि वपुविभर्षं नवयौवनवेन ।' इत्यत्र 'चतुरस्रशोभि' इति न युक्तम् । त्रीङादिषु 'शोभा'शब्दस्य पाठ-

डपि इत्यत्र न सिद्धयति; 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन' तदन्तविधिप्रतिषेधात् । मत्वर्थे तदन्तविधिः । कर्मधारयाद्यानुपपत्ति:, लघु-

त्वादिकमस्येति वहुलीहिणैव भवितव्यम् । तत्कथं मत्वर्थीयस्याप्राप्तौ चतुरस्रशोभीतिति प्रयोगः ? । आह—णिनौ । चतुरस्रं शोभत इति ता-

शोभित्वं यस्मिन्', भावप्रत्ययस्य गतार्थत्वात् नैव युक्तः । यथा—'निरौ-कुलं विष्टति', 'शरीरमुवाच' इति ।

९. 'गुणवचने' ख.ल्. २. 'च' क-पुस्तके नास्ति. ३. क-पुस्तके सामग्रीमिल्या-

दृष्टं पूर्वसूत्रवृत्तान्तर्भवितम् । ४. 'विकल्पेन' ख. ५. 'इति' ख-पुस्तके नास्ति. ६. 'चन्‍न' ख. ७. 'युक्तः' । 'श्रीङादौ शोभाशब्दपाठेडपि' क. ८. 'प्रातिपदिके-

नेति' क. ९. भवितव्यमिति मत्वर्थीयस्याप्राप्तिः । तत्कथं चतुरस्र' क. १०. 'पूर्ववत्‍कृ-

दिति:' ख.ल्. ११. 'तदन्ताद् भावप्रत्यये:' ग. १२. 'युक्तः' क. १३. 'निरौ-कुलः' ख.ल्.

टिप्प०—१ तद्वोकम्—'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिनेष्यते' इति ।

कषुक्कीया इति क्यचि ॥ ५८ ॥

'जीवन्ति राजमहिपीमनु कषुक्कीया?' इति कथम्? मत्थर्थींयस्य च्छप्रत्ययस्याभावात्। आह—क्यचि। क्यचि अच् प्रत्यये सति कषुक्कीया इति भवति । कषुक्रमासन्न इच्छन्ति कषुक्कीया: ॥

वौद्धप्रतियोग्यपेक्षायामप्यातिशायनिका: ॥ ५९ ॥

वौद्धस्य प्रतियोगिनोडपेक्षायामप्यतिशायनिकास्तरवादयो भवन्ति— 'घनतरं तन:', 'बहुत्तरं प्रेम' इति ।

कौशिलादय इलचि वर्णलोपात् ॥ ६० ॥

'कौशिल:', 'कौसिल' इत्यादय:। कथम्? । आह—इलचि वर्णलोपात् कौशिक-वसिष्ठादिभ्य: शब्देभ्यो नीतावानुकम्पायां वा 'घनिल्चौ च' ( पा. ५।३।८९ ) इति इलचि कुते, 'ताजादृशं हितीयादन्' ( पा. ५।३।८३ ) इति वर्णलोपात्सिद्ध्यति ।

मौक्तिक्रमिति विनयादिपाठात् ॥ ६१ ॥

मुक्तैव मौक्तिकमिति विनयादिपाठाद्दृश्यम् । 'स्वार्थिकाक्ष प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिकर्त्ते' इति नपुंसकलत्वम् ।

प्रतिभादय: प्रज्ञादिषु ॥ ६२ ॥

प्रतिभादय: शब्दा: प्रज्ञादिषु दृश्यन्ते । प्रतिभा-विकृति-द्विता-दिभ्य: शौटदेर्भ्य: प्रज्ञादिपाठादण् स्वार्थिक ऋते प्राप्ते द्वित-सित्यादय: प्रयोगा: सिद्ध्यन्तीति ।

९. 'अत आह' ख. २. 'बहुत्तरं' क. ३. 'वाचिल' ख. ४. 'कयं कौशिकवसिष्ठादिम्यो' ख. ५. 'वा' ख-पुस्तके नास्ति. ६. 'सिद्ध्यति' क. ७. 'योगाद्' ख. ८. 'मुक्तैव' चक-पुस्तके नास्ति. ९. ख-पुस्तके 'स्वार्थिकाक्ष—लिङ्गवचन' इति सूत्रत्वेन गणितम्. १०. 'प्रतिभादय:' क. ११. 'प्रतिभादय:' क. १२. 'अपि' ख.

न सरजसमित्यनव्ययीभावे ॥ ६३ ॥

'नधु सरजसं मध्येपदं पिबन्ति शिलीमुखा:' इत्यादिषु सरजसमिति न युक्तः प्रैयोगः अनव्ययीभावे; अव्ययीभाव एव 'सरजस'शब्दस्येष्टत्वात् ।

न धृतधनुषीत्यसंज्ञायाम् ॥ ६४ ॥

'धृतधनुषि कौटिल्यशालिनि' इत्यत्र 'धृतधनुषि' इत्यसंज्ञायां न युक्तः प्रैयोगः; 'धनुष्कक्ष' ( पा. ५।४।१३२ ) इत्यादिविधानात् । संज्ञायां बैनडुकल्पितः 'वा संज्ञायास्' ( पा. ५।४।१३३ ) इति ।

दुर्गन्थिपद इहुलेभः ॥ ६५ ॥

'दुर्गन्धिः कय:' इत्यादिषु 'दुर्गन्धि' पदे इत समासान्तो दुर्लेभः; उत्पूर्वादिषु तु 'कृत्स्नप्रयोगात् ।

सुदत्यादयः प्रतिविधेयाः ॥ ६६ ॥

'सा दक्षरोषासुदती ससर्ज' इति, 'शिखरदती पतति रक्षता' इत्यादिषु सुदत्यादयः शब्दाः प्रतिविधेयाः; दन्त्रादेशलक्षणाभावात् ।

तत्र प्रतिविधानम्—'—अग्रान्त-' ( पा. ५।४।१८५ ) आदिसूत्रे चकारस्यानुक्तसमुचयार्थत्वात्सुदत्यादिषु दन्त्रादेशः' इत्येके ।

अन्ये तु वर्ण्यन्ति—'सुदत्यादयः ख्यभिधायिनो योगरूढशब्दाः । तेषु 'खियां संज्ञायाम्' ( पा. ५।४।१८३ ) इति दन्त्रादेशो विकलपेन सिद्ध एव' इति ।

क्षतदढोरस इति न कप्, तदन्तविधिप्रतिषेधात् ॥ ६७ ॥

'पूर्वकनखकोटिभिः क्षतदढोरसो राक्षसा:' १. 'पाठ:' क. २. 'प्रयोग:' क-पुस्तके नास्ति. ३. 'ध्यानाद्रिकल्पो' क. ४. 'दुर्ग-नीति दुर्लेभ:' ख. ५. 'इत्यादिषु समासान्तो' ख. ६. 'शब्दा:' क-पुस्तके नास्ति. ७. 'आदेश' ख. ८. 'तच्च' क. ९. 'सूत्रेण' ख. १०. 'राक्षस: इतस्त्र दढोरस इति 'डरःप्रमृतिभ्य:' क.

अध्यायः २ सू. ६३-७३] शाब्दबुद्धिनिरूपणम् ८९

इत्यत्र 'हढोरः' शब्दात् 'उरः प्रभृतिभ्यः कपू' (पा. ५।४।१५१) इति कपू न कृतत्; 'बहुबणवता प्रातिपदिकेन' इति तदन्तविधे प्रतिपेघात्। समासवाक्यं त्वेवं कर्तव्यम्—क्षतां हढोरे येषामिति अवैहि इति वादिरवधा ॥ ६८ ॥

ऐवैहीयत्र वादिरवधा, गुण एव युक्त इति । अपाङनेत्रेति लुगलम्भः ॥ ६९ ॥

अपाङनेत्रे यस्या: सेयमपाङनेत्रेत्यत्र लुगलम्भः । 'असूर्धेमस्तक- त्वाझादकामे' (पा. ६।३।१२) इति सप्तम्या अलुकि विधानात् । नेत्रा: शिष्टप्रियांदय:, पुंवद्भावप्रतिषेधात् ॥ ७० ॥

'खिया: पुंवत्-' (पा. ६।३।४) इति पुंवद्भावस्य प्रियांदिषु निषेधात् । दृढिरन्त इत्यादयो नेष्टा: । 'डंढभक्तिरसौ' इति सर्वत्रैति ॥ ७१ ॥

अत्र पूर्वपदस्य 'आक्ङियां' विवक्षितत्वात् । जङ्मुलतादयो हस्वविधे: ॥ ७२ ॥

जम्वुलतादय: प्रयोक्ता: कथम्? । आह—हस्वविधे: । 'एको हसोद्यो गालवस्य' (पा. ६।३।६१) इति हस्वविधानात् । तिलकादयोजिरादिषु ॥ ७३ ॥

तिलकादय: शब्दा आजिरादिषु दृश्यन्ते । अन्यथा 'तिलकवती, कनकवती' त्यादिषु मतुपि 'मतौ वह्हुचोडनजिरादीनाम्' (पा. ६।३।१-

९. 'कपू न कृतत्' ख. २. 'प्रातिपदिकेनोते तदन्तविधि:' क. ३. 'अवैहि इति वादिरवधा' ख. ४. 'डंढभक्तिरसौ' क. ५. 'डंढभक्तिरसौ ज्येष्ठे' क- पुस्तके नास्ति. ६. 'अङ्ग्रियां विवक्षितत्वात्' क. ७. 'जलजम्वु' ख.ग. ८. 'प्रयोक्ता:' क- पुस्तके नास्ति. ९. 'बहृचो' ख.

90 काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० ५

२१९) इति दीर्घैः स्वरैः केचित् वर्णयन्ति—‘नयां नयुप्त्’ (पा. ४।२।८५) इति यो नयम् तत्रायं विधिः;-तेषां मतं न; अमरावती-

त्यादीनान्तिक्खे: निरस्य-नियम्यशब्दौ भक्तिविभेदात् ॥ ७४ ॥

निरस्य-नियम्यद्येतस्यौ शाब्दौ श्रुत्वेत्यतसिद्धौ । शेमे: स्वपि ‘स्वपि लघुपूर्वांत’ (पा. ६।४।५६); इत्थमादेशो सति निशमय्येति भवि-

तव्यम्, न निशम्येत । आह—प्रकृतिभेदात् । शेमेर्देवादिकस्य निशा-

म्येति रूपन् । ‘शमो दर्शनेऽ’ इति चुरादौ णिचि मित्संज्ञकस्य निशा-

म्येति रूपम् ।

संयम्य-नियम्यशब्दौ, आणिजन्तत्वात् ॥ ७५ ॥

कथम् संयम्य-नियम्यशब्दौ ? । ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (पा. ६।४।५६)

इति णेरयादेशेन भवितव्यम्। आह—आणिजन्तत्वात् । धातोरिणिच् न कृतः; गतार्थत्वात् । यथा—‘वाचं नियच्छति’ इति । णिजर्थोनवगतौ तु ‘णिच् प्रयुज्यत एव ! यथा—‘संयमयितुमारब्धः’ इति ।

ग्रपीयति पीडः ॥ ७६ ॥

प्रपीयेत्ययं शब्दः ‘पीड् पाने’ इत्येतस्य । परिपूतेर्हि ‘न ल्यपि

(पा. ६।४।६९) इत्यत्वप्रतिषेधाद्यपपायेत भंवति ।

दूरयत्पति वह्लुश्रयताप् ॥ ७७ ॥

‘दूरयत्यवनते विवस्वति’ इत्त्र दूरयतीति कथं? । णाविष्ठवद्भावे

‘स्थूलदूर-’ (पा.६।४।१५६) इत्यादिना गुणलोप्येः कृतयोरदेवयतीति

9. ‘नामरावतीस्यापि तसिद्धिः’ क. २. ‘अत्र शमेपि’ क. ३. ‘शमादेशः शमो’

क. ४. ‘नियम्यशब्दौ’ ख. ५. ‘तु न’ क. ६. ‘णिच्’ ख. ७. ‘अयं’ ख-पुस्तके

नास्ति. ८. ‘हि’ ख-पुस्तके नास्ति. ९. ‘इति ह्यप्रति’ ख. १०. ‘भवितव्यम्’ ख.

अध्यायः २ सू. ७८-८१] शब्दशुद्धिनिरूपणम् ९१

भवितव्यम्। आह—बहुलग्रहणात्। 'प्रातिपदिकार्थलिङ्ग' इत्यत्र बहुलमित्यवच् ( गण. २०३ ) इत्यत्र बहुलग्रहणात् 'स्थूलदूर-' ( पा. ६।४।९५६ ) आदिसूत्रेऽण यद्विहितं तन्न भविष्यतीति

गच्छतिरपि सतिशब्दनिपेध्यो नुम् ॥ ७८ ॥ 'दैरति हि वनराजिगोच्छतिः स्वामश्रयः',

इत्यादिषु गच्छतिरपि भवितिषु शब्देषु 'स्यपूर्वयनेर्नित्यम्' इति नुम्निषेधो निषेधुमाक्यः :

मित्रेऽ गोप्रेति पुंवद्रावात् ॥ ७९ ॥ 'मित्रेण गोप्ता' इति कथम् ? । नोप्तृणोति भवितव्यम् । 'एकोऽचि विभक्तौ' ( पा. ७।३।७२ ) इति नुनविधानात् । आह—पुंवद्रावात् ।

'तृतीयादिषु भावितपुंसकं पुंवद्भावस्त्य' ( पा. ७।१।७४ ) इति पुंवद्भावेन गोप्रेति मवति ।

वेत्स्यसीति पदभङ्गात् ॥ ८० ॥ 'पतितं वेत्स्यति क्वितौ' इत्यत्र वेत्स्यसीति न सिद्ध्यति; इदंप्रसङ्गात् । आह—पदभङ्गात्। वेत्स्यसीति पदं भज्यते—वेत्स, ऐसि । 'असि'-इत्ययं निरीतस्त्वमित्यस्मिन्दर्थे । कचिद्वाक्यालङ्कारे प्रयुज्यते । यथा—'पार्थिवेस्ववमस्ति सत्यमभ्यधा:' इति ।

कामयानशब्द: सिद्धोऽनादिशेत् ॥ ८१ ॥ 'कामयान'शब्द: सिद्ध: 'आगमानुशासनमन्वेत्यम्' इति युज्यकृते, यचनादि: सैवात् ।

१. 'अत्र' ख- पुस्तके नास्ति. २. 'प्रभृतिभ्यो' ख. ३. 'हरति वचनराजि' क. ४. 'प्रभृतिशब्देषु' क. ५. 'वेत्सर्तीति' क. ६. 'अत आह' ख. ७. 'अस्ति' ख- पुस्तके नास्ति. ८. 'निरनिपातः । त्वमिलेतसिन्नर्थे' क. ९. 'पार्थिव' ख. ९०. 'सिद्ध:' ख- पुस्तके नास्ति. ११. 'युज्यकृते' ख. १२. 'स्वादिति' क.

सौहृद-दौहृदशब्दावणि हृदयावात् ॥ ८२ ॥

सुहृदय-दौहृदयगठदास्यां युवादिपाठादणि कृते हृदयस्य हृद्रावे आदिवृद्धौ सौहृद-दौहृदशब्दौ भवत: । सुहृहुंश्चेद्वास्यां युवादिपाठ-देवाणि क्रते 'हृद्यसम्भवने-' (पा. ७।३।१९) इति हृदनस्य जक्षित-तेजणिं क्रते सत्युभयपदवृद्धौ सत्यां सौहादं दौहार्दमिति भवति ।

विरम इति निपातनात् ॥ ८३ ॥

रमेरनुदात्तोपदेशत्वात् 'नुदात्तोपदेशस्य-' (पा. ७।३।३४) इत्या-दिना वृद्धिर्नतिषेधस्यां भावात्कयं विरम इति? आह—निपातनात् । निपातनं तु 'यम उपरमे' इत्यत्रोपरम इति । एत्तु चोपलक्षणम्—अतत्रं चोपोसरग इति ।

उपर्योदिषु शब्देषु सामीप्ये द्विरुक्तेषु 'उपर्यङ्‌घस: सामीप्ये' (पा. ८।१।१७) इतनेन 'उपर्योदिषु त्रिख़ु द्वितीयाप्रेडितान्तेषु' इति द्वितीया । वीप्सायां तु द्विरुक्तेषु षष्ठ्येव भवति—

'उपज़्‌युपरि बुद्दीनां चरन्तीश्वरबुद्दय:' इति ।

मन्दं मन्दमित्यप्रकारार्थत्वे ॥ ८५ ॥

'मन्दं मन्दं हून्दति पवन:' (मेघ. पूर्व. ९) इत्यत्र 'मन्दं मन्दम्' इत्यप्रकारार्थे भवति । प्रकारार्थत्वे तु 'प्रकारे गुणवचनस्य' (पा. ८।१।१२) इति द्विर्वचने कृते कर्मधारयवद्भावे मन्दमन्दमिति प्रयोग: । मन्दमन्दमित्यत्र तु 'नित्यवीप्सयो:' (पा.

१. 'भवत इति' क. २. 'डणीत्यूभयपद' क. ३. 'इत्यत्र चोपसर्ग इति' क. ४. 'सामीप्येषु' ख. ५. 'त्रिख़ु' क-पुस्तके नास्ति. ६. 'इत्यत्र प्रकारार्थत्वे' ख. ७. 'दुदति' ख. ८. 'तु' ख-पुस्तके नास्ति.

अध्याय: २ सू. [८२-९०] शब्दशुद्धिनिरूपणम्

८११८) इति द्विवचनम् । अनेकभागात्मकस्य इन्द्रियद्र सर्वे भागा मन्तत्त्वेन व्यासुमिष्ठा भवन्ति तदा वीप्सेति । न निर्देशादुगिति, भषृभावप्राप्ते: ॥ ८६ ॥

'निर्देशाद्'कादेर्यच्चनिकुपरिसङ्घयो: वाग्वाह:' इत्यत्र 'निर्देशाद्'कुर्' इति न युक्तः। 'एकाचो वशो मष्-' (पा. ८२१३७) इति भषृभावप्राप्ते: । अनुप्रासपियेस्वेपमप्रंश: कृतः । निष्पन्न् इति पत्वं चिन्यम् ॥ ८७ ॥

नद्यत्र पत्लक्षणमस्ति ! सुषनादिपाठोडप्यस्मिन्न निश्चित: । नानुलिसझ इति मूर्धन्यविधे: ॥ ८८ ॥

'स्क्लान्तड्कुलिसझेडपि कोमला: कुसुमसरज:' 'अडुलिसझ;' इति न युक्तः: 'समासेऽङुलेः सज्ज:' इति मूर्धन्यविधानात्

तेनावन्तिसेनादय: प्रत्युक्ता: ॥ ८९ ॥

तेन 'अज्जुलिसझे' इत्यनेन् 'अवन्तिसेन:' 'इन्दुसेन:' एवमादय: शब्दा: प्रत्युक्ता: प्रेत्यासल्याता: । 'सुषामादिषु च' (पा. ८।३।९८) 'प्रति संज्ञायामगात्' (पा. ८।३।९९ ग. ) इति मूर्धन्यविधानात् । नेन्द्रवाहने णत्वम्; आहितत्वसाविवक्षितत्वात् ॥ ९० ॥

'कुतेन नागिन्द्रभविन्द्रवाहनम्' इत्यत्र 'इन्द्रवाहन'शब्दे 'वाहन- माहितात्' (पा. ८१४१८) इति णत्वं न भवति; आहितत्वसाविवक्षि-

१. 'त्वदे:' ख. २. 'धुगिति' क. ३. 'धुकु' क. ४. 'धुगिति' क. ५. 'त्वय- मपसंख्य:' क. ६. 'न' क-पुस्तके नास्ति. ७. 'अवन्तिसेना इत्येवमादय:' ख. ८. 'प्रत्युक्ता:' क-पुस्तके नास्ति. ९. 'सुषमादिषु संज्ञायां मूर्धन्य' ख. ९०. 'इन्द्रवाहनशब्दे' क.

३४

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ४

अत्रान्तः स्वानिमावमन्त्रं बौत्र देवदितस्म। तेन सिद्धैर 'इन्द्रवाहनम्'

इति॥

सदसन्तो मया शब्‍दा लौवंच्येव निन्द्यचेताः।

अनेनैव दिशा कार्यं शेषाणामप्यवेक्षणम्॥

इते काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ प्रायोगिके पदमेदविकरणे द्वितीयोऽध्यायः।

समाप्तं चेदं प्रायोगिकं पदसमन्वयरजम्।

समाप्तोऽयं ग्रन्थः॥

'ज्ञान' ख-पुस्तके नास्ति. २. 'विविच्याल्पे न' ख. ३. 'दोषाणां' क.

काव्यालङ्कारसूत्रानुसरणमञ्जरी

सूत्राणि

अथ

अग्राम्यत्वमुदारत! आजरत्वं सौकुमार्यम्

अतद्रूपत्वान्यथाध्यवसान- मतिशयाधिमुलेक्षः

अनन्विद्धललितपदं

अभुक्तौ समासोक्तिः

अनुपपत्ररससंभवः

अनुल्वणो वर्णानुप्रासः श्रेयान्

अनेकान्त्याच्च

अन्यासभ्यो वाक्यं

व्याध्वातमू

अन्यार्थेनैवगूढार्थाक्षी- लक्षितानि च

अपाङ्गनेत्रेति लुगलभ्यः

अपार्थ्यं सौकुमार्यम्

अप्रतीतगुणसादृश्यम- साधृश्यम्

अप्रसिद्धार्थप्रयुक्तं गूढार्थम्

अप्रसिद्धासभ्यं गुसम्

अभिधानकोशात् पदार्थनिश्चयः

अरुचाकिनः सङ्करणभव- हारिणश्च कवयः

अर्थदृष्टिः समाधिः

आधि. अ. सू.

सूत्राणि

अथैवेत्यं प्रस्तुतः

अर्थोऽचिह्नद्युत्व- मथैन्याच्चः

अर्थस्तद्वगनाम्

अथेत्य प्रौढिरोजः

अथोऽद्वित्रिवः, अयोनि-

रत्नच्छायायेनेऽपि

अथो व्यङ्गः सुकस्मश्र

अवतारोपचारशब्द्यो- दीप्तेहस्वत्वाद्विलासो

वालानाम्

आविष्को गरोःः क्रियां बहुलं

विवक्षा

अवैहोऽन्ति वृद्धिर्दृश्यते

असादृश्यहेतुना भुपमा, तद्विप्रतिषेध कवयः

आरोहावरोहक्रमः समाधिः

आरोहावरोहनिर्मित्तं समाधिराख्यायते

वाहेति भूतेऽन्यङ्गलन्तेऽग्रमा- ह्रुवो लट्ठे

आधि. अ. सू.

ई

इतिवृत्तकुटिलत्वं च ततः

इष्टः पुंस्कपुंसकयोः प्रायेण

२

काव्यालङ्कार -

सूत्राङ्गे

अधि. अ. सू.

सूत्राङ्गे

अधि. अ. सू.

उक्तसिद्धयै वस्तुनोऽथोत्तर-

स्थैव न्यसनमथोऽन्त-

वस्तुस्:

३. २. ३१

एकगुणहानिकलपनाथां

साम्यदाढ़्यै विशेषोक्तिः

४. ३. २३

उकार्थपदमेकार्थम्

उक्तिवैचित्र्यं माधुर्यम्

३. २. १०

एकस्योपमेयस्योपमानेत्त्व-

डनन्वयः

४. ३. १४

उपमानाधिक्यात्तदपोह

इत्यके

४. २. १८

ओजः कान्तिमती गौडिया

१. २. १२

उपमानेनोपमेयस्य गुण-

लेशतः साम्यमुपमा

४. २. १

ओजः प्रसादयोर्लेशावस्था,

ताविति चेद् भ्युपगमः

३. १. १६

उपमानोपमेयोर्लिङ्ग-

न्यतासो लिङ्गमेव च;

४. २. १२

ओजः प्रसादलेशसमता-

समाधिमाधुर्यसोऽकुमा-

र्यौ दारतर्यन्वयक्तिः

३. १. ४

उपमानोपमेयवाक्यविक्रिया

दीपकम्

४. २. १८

कान्त्या वचने गुणः

३. १. ८

उपमानोपमेयसंश्रयः

संदेहः

४. ३. ११

औदारल्यं कान्तिः

३. १. २४

औपम्यादयश्रातुर्य्यवत्

५. २. ४८

उपमानोपमेयस्य

गुणसाम्या-

तत्त्वारोपो रूपकम्

४. ३. ६

कचुक्रिया इति क्यचि

५. २. ५८

उपमेयस्य गुणातिरेकित्वं

व्यतिरेकः

४. ३. २२

कारिकलभश्रदे कारशब्द-

स्वादूप्यस्य

२. २. १०

उपमेयोपमानानां

प्रतिवस्तु

४. २. १०

कर्णावतंसश्रवणकुण्डल-

नी शिरःशेखरगु कुण्डनी-

निर्देशः, संलिखे:

२. २. १४

उपमेयोपमानानां

क्रमसंनब्धः क्रमः

४. ३. १७

कलाचतुर्वर्गश्राविरुद्धा-

स्थौर्नि विद्याविरुद्धानि

२. २. २४

उपर्यादि नु सामीप्ये

द्विरुक्ते पुन द्वितीया

५. २. ४८

कलाश्रयेभ्यः कलातत्त्वस्य

संवित्

१. ३. ७

उकारान्ताद् अप्यूड्, प्रवृत्ते:

५. २. ४७

कलिप्तार्थं नेयार्थम्

२. १. १२

सूत्रानुक्रमकोशः

सूत्राणि अधि. अ. सू.

कवित्वबीजं प्रधानम् १.३.१६

कामयानुबद्धः सिद्दो- डनादेश्वेत् ५.२.८१

कामशास्त्र: कामोपचारस्य १.३.८

कार्तिकेय इति ऋणं दुश्चरितैः ५.२.८४

काव्यं गद्यं पद्यं च १.३.२९

काव्यं ग्राह्यमलंकारात १.३.१

काव्यं सदृष्टादृष्टार्थम्, प्रीतिकरीविंहेतुत्वात १.१.५

काव्यवन्धोऽयमोडमिधेयोगः १.३.१२

काव्यशोभाया: कतरो धर्मो गुणा: ३.१.१

काव्योपदेशगुरुशुश्रूषं वृद्धसेवा १.३.१८

किंचिदुक्तकावप्रस्तुतसंसा ४.३.८

केसरालमिल्यलतेरणि ५.२.३३

कौशलादय इलचि वर्णलोपात् ५.२.६०

क्रमविधानार्थं वा ३.१.१९

क्रमसिद्धिस्तयो: स्वयत्त- सवत्त १.३.२८

क्रमहीनार्थीमपक्रममू २.२.२२

क्रमेणोपसे योपमा ४.३.१५

क्रिययैव स्वतदर्थान्वय- स्यापनं निदर्शनम् ४.३.२०

क्रियाप्रतिपेधे प्रसिद्धतत्फल- व्यक्तिकर्वभावना ४.३.१३

क्ष्वदढोरस इति न कर, तदन्वविधिप्रतिषेधात ५.२.६७

७ काव्यो

सूत्राणि अधि. अ. सू.

क्षीयत इति कर्मकर्त्तरी ५.२.८

ख्य्यात इति च ५.२.५

गच्छतीमपृतीष्ठ- निषेध्यो जुगुप्सा ५.२.७८

गध्य वृत्तगन्धि वर्णेसुल्क- लिखाप्रयं च १.३.२२

गाढबन्धत्वमोजः ३.१.५

गुणः संज्ञावत ३.१.७

गुणद्योतकोपमानोपमेय- शब्दानां सामड्ये पूणो ४.२.५

गुणबाहुल्यततश्र कोलप्तता ४.२.२

गुणविपर्ययात्‌माने दोषा: २.१.९

गुणविस्तरादयश्रिन्ल्या: ५.२.३८

घटना श्लेषः ३.२.८

चतुरस्रोभिति गिनौ ५.२.५७

चित्तैकाग्यमवधानम् १.३.१७

छन्दोविन्चितदृष्टसंशय- छेदः १.३.६

जन्मुलतादयो हेताविधे: ५.२.७२

जातिप्रमाणधर्मेन्यूनतोप- मानस्य हीनस्तवम् ८.२.९

तत् एवं अर्थगुणः

१. २. ९

तेन वचनभेदो व्याख्यातः

४. २. ९५

ततोडन्यभेदाऽऽस्ति:

१. ३. ३२

तेन चिरपर्ययो व्याख्यातः

५. १. ८

तज्जं नः भत्न्नलक्ष्यत्वं

तत्त्वानिष्पत्तेः

१. २. ९७

प्रत्युक्ता

५. २. ८९

तत्रिविधम्, आदिमध्य-

तत्काव्यपरिचयो लक्ष्य-

नतवाक्यवृत्तिमेदात्

४. ३. ९

तेमेशब्दो निपातेषु

५. २. ९

श्लवम्

तदातिशयहेतवस्त्वलङ्कारा:

३. १. २

दण्डनीतेर्नैयायनापययो:

१. ३. ९

तदनिबद्धं निबद्धम्

१. ३. २७

दारवशब्दो दुष्प्रयुक्तः

५. २. ५२

तदारोहणार्थमितराभ्यास

इत्यके

१. २. ९६

दीसरसर्वं कान्तः

२. २. १८

तादृशं प्रयुक्तेऽपि

२. २. ९९

दुर्गनिष्ठपद इहुल्लिङ्गम्:

५. २. ६५

तदुपारोहादर्थगुणलेखोडपि

१. २. २१

दुष्टं पदमसाधु कष्टं ग्राम्य-

मप्रतीतमनर्थकं च

२. १. ८

तद्देशकालाभ्याम्

१. ३. १८

दूरयतीति बहुलम्रहणात्

५. २. ७७

तद्वैविध्यम्, पदवाक्यार्थे-

वृत्तिभेदात्

४. २. ३

इदमभिकिरिति सर्वत्रेति

५. २. ७१

तद्धातुनामभागमेदे स्वर-

सन्ध्याकृते प्रायेण

२. २. ८

धनुर्ज्योधननौ धनुःश्रुतिरा-

रूढे: प्रतिपद्यै

२. २. १३२

तादृशि चित्रं चित्रपटवद्वि-

शेषनिकल्यात्

१. ३. ३१

धन्विनो ब्राह्मणद्विषः पाठात्

५. २. ५६

तद्वेदाहुपमारूपकोदेक्षा-

वयवौ

४. ३. ३३

धर्मयोरे कानिदर्शेऽन्यस्य

संवित्, साहचर्याद्

४. २. ९०

तस्यामर्थगुणसंभारख्याद्या

१. २. २०

न, अपुष्टार्थत्वात्

४. २. ९९

तासां पूर्वं ग्राह्या, गुण-

साकल्यात्

१. २. ९४

न, असंप्रुक्तत्वात्

३. १. ९८

तिलकादयोडजिरादिषु

५. २. ७३

न कतकं पद्मप्रभादनाय

१. २. ५

सूत्राणि अधि. अ. सू.

न खरोष्णैः, उद्धृतस्वरमिति पाठात् ५. २. २५

न गद्गे समासप्रायं वृत्तम्, अन्यत्रादृताद् अन्यः: संवादात् ५. १. ४

न गुङ्गलक्षितसंस्कृतानि २. १. १६

न तद्-अ-रहुल्यमेकत्र ५. २. १६

न धन्य-प्रशंसादिषु शब्दैः- मात्र-प्रतिपेधः; पूरणेन तद्-दान्तस्वात् ५. २. १६

न धृत-धनुपीत्यसंज्ञयान् ५. २. ६८

न निद्रादि-गुণित, भवेत्-स्वविप्रकर्षः ५. २. ८६

न पाठधर्माः; सर्वत्रादृष्टे: ३. १. २७

न पादादौ खल्वादयः: ५. १. ५

न पादान्त-लघो: गुरु-त्वं च सर्वत्र ५. १. ३

न पुनरितरे, स्तोकरुजत्वात् १. २. १५

न पृथक्; द्वारोहारोह- योरोजः-प्रसादत्वात् ३. १. १३

न आन्ताः निष्कम्पत्वात् ३. १. २६

न, लड्.स्मणः पृथक्त्वात् २. २. ६

न, वाक्यालङ्कारार्थम् २. १. ९०

न, विरुद्धोक्ति-शयः ८. २. २१

न, विशेष-श्रुति-एक-अर्थं दृष्टम् २. २. २१

न वृत्त-दोषात्-पृथग्-यतित- दोषः; वृत्तस्य यथा- तनकत्वात् २. २. ५

सूत्राणि अधि. अ. सू.

न शणसूत्रवत्-नाभ्यासे त्रस- रसूत्रवत्-वैचित्र्य-लाभः १. २. १८

न शाखमद्रद्-येष्वर्थवत् १. २. ४

न सरजसामित्यनुप्ययीभावेप्स. २. ६३

नाकुटिलसृक् इति मूर्धन्य- विधे: ५. २. ८८

नानिबद्धं चकास्येकतेनः- परनाणुवत् १. ३. २१

नाधे किंचिद्-वसमा स् वाक्यस् ५. १. ६

नासन्तः सदैवत्वात् ३. १. २५

निल्या सहितैक-कपह्वादे: स्वर्य्यन्तवर्जनम् ५. १. २

निपाते नाप्यभिहिते कर्मेति

न विभक्ति; परिगण- नस्य प्रायिकत्वात् ५. २. २१

निशाम्य-निशामय-शब्दद्वै प्रकृति-भेदात् ५. २. ७८

निष्पन्न्द इति शतवं . चिन्त्यम् ५. २. ८७

नेतरे, तद्धित-यत्वात् ५. २. ३

नेन्द्र-वाहने णत्वम्; आहि- तत्व-विवादि-क्षतत्वात् ५. २. ८९

नेक्षा: क्षुद्र-प्रियादय:, पुंवद्-भाव-प्रतिषेधात् ५. २. ७०

नेकं पदं द्वि: प्रयोज्यं प्रायेण ५. १. १

६

काव्यालङ्कार-

सूत्राणि अधि. अ. सू. सूत्राणि अधि. अ. सू.

नैकशब्द: सुप्सुपेतित समासात् ५. २. ३३ प्राणिनि तीलेतित चिन्त्यम् ५. २. ४५

प पञ्चपदीमादिशु गुणवचनै: ५. २. ३७ प्रातिभादय: प्रजादिशु ५. २. ६२

व पञ्चालस्मिन् लाते: के ५. २. ३२ विवबोधर हन्तो हुतो मध्य-मपदलोपिन्याम् ५. २. ३८

पदमनेकार्थमक्षरं चाद्यर्त्स स्थाननियमे यमकम् ८. १. ९ बौद्धप्रतियोग्यपेक्षायामप्या-तिशायनिका: ५. २. ५९

पदसंधेवारुप्यं विशेषो-श्लीलत्वं कष्टत्वं च २. २. ८ ब्रह्मविदादय: क्रियान्तवृत्या ५. २. ३५

पदाद्यनोदरणमवेक्षणम् ९. २. १५ ब्रह्मादिषु हन्तेनीयमाद-रिहाद्यासिद्धि: ५. २. ३४

पद्यभागवृत्तगन्थि ९. २. २३ भ

पद्यमनेकमेदम् ९. २. २६ भञ्जादुत्कर्ष: ८. १. ३

पादौ: पदैकस्यैकस्य चादिमध्यान्तभागा: स्थानानि ८. १. २ मिदुरादय: कर्मकर्तारौ कर्त्तारी च ५. २. ३७

पादानुप्रास: पद्यकमवत् ८. १. १० मिश्रवृत्तयातिभ्रष्टविसंनीनि वाक्यानी २. २. ९

पिण्डाक्षरभेदे स्वरप्लोप-श्रेणम् ८. १. ७ म

पुष्पमालाशब्दे पुष्पपद-मुक्तर्षस्य २. २. १६ मध्यपिपासुप्रभृततीनां समासो गमिगादिषु पाटाव् ५. २. १२

पुरणार्थमनर्थकम् २. १. ९ मनुष्यजाताविध्यनितने ५. २. ८६

पूर्वपदोत्प्रेक्ष्यादय: ३. २. २० मन्दं मन्दमित्यप्रकारार्थत्वे ५. २. ८३

पूर्वं शिष्या:, विरेकित्यात् ९. २. २ मधुणत्वं श्रेष: ३. १. १०

पृथक्पदत्वं माधुर्यम् ३. १. २० महीभ्रादयो मूलविमुजादि-दर्शनात् ५. २. ३३

प्रतिवस्तुप्रभृतिरुपमा-प्रपञ्च: ४. ३. ९ माधुर्येसौकुमार्योपपन्ना पाञ्चाली ९. २. १३

प्रपीडयेतिं पीड: ५. २. ७६

सूत्राणि

अधि. अ. सू.

सूत्राणि

अधि. अ. सू.

मायादिविकल्पितार्थम्‌

प्रयुक्तकम्

२. २. २९

लभेर्गत्स्यर्थत्वाणिज्च्यणौ

५. २. ८

मार्गोंमेदः समता

३. १. १३

कर्तुः कर्मेत्वकर्मेत्वे

५. २. ८

मार्गोऽनुप्रेक्ष्याद्यलक्ष्यम्

५. २. ६

लक्षणिकासम्यान्वितं

मित्रेण गोप्त्रेति पुनर्द्वावात्

५. २. ७९

लिङ्गाऽध्याहारौ

५. १. ९४

मिलिक्रविक्षिप्रश्लीनां

धानुत्वम्, धातुगुण-

स्वासमासे:

५. २. २

लोकमतप्रयुक्तं ग्राम्यम्

२. १. ७

सुक्काहारदाद्दे सुक्कशब्दः

शुद्धे:

२. २. १५

लोकवृत्तं लोकः

१. ३. २

सुनिधिसादिविसम्तिजे सुन्यः

५. २. ५३

लोकसंवोीतं संग्रुतम्

२. १. १९

मौक्तिक्रमिति विनयादि-

पाठात्

५. २. ६१

लोको विद्या प्रकरणं च

काव्याऽऽज्ञानी

१. ३. १

लोभे लुसा

५. २. ६

लोल्मानादयश्वानशि

५. २. ७

लौकिकं सामान्यामि-

हितायामुपमापन्ने च

४. २. ९४

व

यत्सादृश्यं तत्संपत्ति:

समाहितम्

४. ३. २९

वर्गविच्छेदचलनं रूढला

४. १. ५

युद्धयेदिति युधः क्यचि

र

वलेट्‌नेपदमनित्ये

ज्ञापकात्

५. २. ३

राजवंश्यादयः साध्वयें ये

भवन्ति

५. २. ५९

वस्तुस्वभावस्फुटत्वमर्थ-

रात्रियामस्तुरीयः

१. ३. २०

द्यनि:

२. २. १३

रीतिराल्मा काव्यस्य

१. २. ६

विकृतस्वुदारता

३. १. २२

रूढिच्युतमन्या‌र्थम्

रुद्राविल्येकशोषोऽन्वप्यः

५. २. ९

तल

विद्भावादयु हेत्ववाद्

लक्षणाशब्दाश्र

५. १. ९५

तत्समाख्या

लक्ष्यज्ञत्वसमभियोगो वृद्ध-

१. ३. ११

सेवावेक्षणं प्रतिभानम्

वघानं च प्रकरणम्

विपरीतमुल्कालिकाप्यम्

१. ३. २५

विरम इति निपातनात्

५. २. ८३

विरलायमानादिपु क्यच्

निरूप्यः

५. २. २८

विरसविरांं यतिब्रष्ठम्

२. २. ३

सूत्राणि

अधि. अ. सू.

सूत्राणि

अधि. अ. सू.

विरुद्धाभासत्वं विरोषः

४. ३. १२

शब्दस्मृतेः शब्दयुद्धिः

१. ३. ३८

विरुपपदसंधि विरसंधिः

२. २. ७

शब्दस्मृत्यभिधानकोश-

विविक्तो देशः

१. ३. १९

छन्दोविविक्तिकला-

विशिष्टा पदार्थरीतिः

१. २. १५

कामशास्त्रगडनीतिपूर्वा विद्या:

१. ३. २

विशिष्टेन साम्यार्थेनैक-कालक्रियायोगस्तुल्य-योगिता

४. ३. २६

शाब्दरामिति च

५. २. ४९

विशेषणस्य च

२. २. १८

शाखवत्प्रतिपत्तौ

५. २. ५०

विशेषापेक्षत्वात्योत्

३. १. १७

शाखतले

१. १. ८

विशेषो गुणात्मा

१. २. ८

शाब्दमात्रप्रयुक्तमपनीतम्

२. १. २

वेत्स्यसीति पदभङ्गात्

५. २. ६०

श्रृङ्खला परिवर्तनकृच्छ्र-मिति मङ्गले:

८. १. ८

व्यर्थैकार्थसंदर्भधायुक्त-कमलोकविद्यावि-

द्वानि च

२. २. ९

शेषः सरुपोऽनुप्रासः

८. १. ९

व्यवसितादिशु कः कर्तेति, चकारात्

५. २. ४२

द्वैधिल्यं प्रतिपादः

३. १. ६

व्यवहितार्थेऽप्रत्ययं कृत्स्नम्

२. १. २१

श्लेषभिति निपातनात्

५. २. ८०

व्यवहितार्थेऽप्रत्ययं कृत्स्नम्

२. १. २१

श्रुतिविरसं कष्टम्

२. १. ६

व्याजस्य सत्यसारूप्यं

व्याजोक्तिः

८. ३. २५

व्यतिपूर्वोत्तरार्थं व्यर्थम्

२. २. १०

शिल्पकरणादिकारो

बहुलम्

५. २. ५५

स

संदर्भेऽपु दशरूपकं श्रेयः

१. ३. ३०

संवलन्थसंवलनेऽपि वृत्ती

५. १. १२

कचित्

संभाव्यधर्मेतदृशोऽल्प-कल्प-नातिशयोक्तिः

८. ३. १०

शाक्यमिति रूपं कमीमि-धायां लिख्यचनस्यापि

५. २. २२

संभाव्यनिपेधनवर्तने हेतौ

५. १. ९

प्रतिषेधौ

संभाव्यविशिष्टकर्मकरणा-

शब्दादिश्यः क्रियां

टापोङ्प्राप्तिः

५. २. ४४

स्विन्दादितोत्रार्थो व्याज-स्तुतिः

८. ३. २४

शब्दस्मृतिविरुद्धमसाधु

२. १. ५

स्तुतिः

८. ३. २४

सूत्रानुक्रमकोशः

९

सूत्राणि

अधि. अ. सू.

सूत्राणि

अधि. अ. सू.

संशयकृत्संदिग्धम्

सझविनिवृत्तौ स्वरूपोपत्ति:

परिवर्त्तक:

४. १. ६

सापि समासाभवे युद्द-

वैदर्भी

१. २. १३

स त्वनुभवसिद्ध:

३. १. ६

सा पुणां लक्षा च

३. १. ८

स दोषगुणालङ्कारहानि-

द्वानुभ्याम्

१. १. ३

साम्योत्कपौ च

३. १. ९

स धर्मेऽधु तद्रप्रयोगे शेष:

४. २. ७

सुदक्षादयः प्रतिविधेया:

५. २. ६६

समग्रगुणोपेता वैदर्भी

१. २. ११

सूक्ष्मो भाव्यो वासनीयश्र

३. २. ९

समविसदृशाभ्यां परि-

वर्त्तनं परिवृत्ति:

४. २. १६

सङ्कर्योऽय प्रपञ्च:

२. १. ३

समेन वस्तुनान्या-

पलापोऽपहृति:

४. ३. ५

सौन्दर्यमलङ्कार:

१. १. २

सर्वनाम्नानुसंधिवृत्तौ

च्छवस्य

५. १. ११

सौहार्ददौहृदर्शचावेणि

हृद्यवाद

५. २. ८२

सर्वलक्षणच्युतवृत्तं

मिश्रवृत्तम्

२. २. २

सूक्ष्मालम्बनविकल्पानु-

कृति:

४. २. ८

सा त्रिधा वैदर्भी गौडीया,

पाञ्चाली चेति

१. २. ९

स्वलक्षणच्युतवृत्तं

मिश्रवृत्तम्

२. २. २

सादृश्याल्लक्षणा वक्रोक्ति:

४. ३. ८

हस्ताग्राग्रहस्तादयो गुण-

मुणितोभेदात्

५. २. १९

सापि वैदर्भी, तद्विध्यात्

१. २. २२

हानिवदाधिक्यमप्यज्ञानां

विकार:

५. २. २३

संशय-नियम्यशब्दौ,

अणिजन्तत्वात्

५. २. ७५

हीनत्वाधिकत्वालिङ्गवचन-

भेदासादृश्यासंभवास्त-

होषा:

४. २. ८

सूत्रानुक्रमकोशानुबन्धः

अतिप्रयुक्तं देशभाषापदं ५. १. १३

अनुचरतीति चोरेष्टितत्वात् ५. २. ३०

अर्थतस्तद्वगमः २. १. २

काव्यालंकारस्यालंकारयोदितं संसृष्टिः ४. २. १२०

अवज्योऽपि बहुव्रीहिर्यौधिकरणो जन्माद्युत्पदः ५. २. १८

अवैषम्यं समता ३. २. ४

असस्म्यांथोऽन्तरमसभ्यस्मृतिहेतुश्राछीलम् २. १. १४

अहेतौ हन्तोणिच् चुरादिपाठात् ५. २. २९

आमूललोलादिषु वृत्तिविंस्पष्टपदवत् ५. २. १४

आसेत्सते: ५. २. २६

उपेक्षाहेतुरुक्षेक्षावयवः ४. ३. ३३

उपमानिन्यं रूपकसुपरुपकं ४. २. ३२

शुद्धिपत्रम्

अच्युंदसू

वदर्भी

प्रबन्धे

वैवित्र्यं

शार्दूलं

पूणा

'प्राक'

पुंरस्तात्

शुद्धम्

वैदर्भी

प्रबन्धे

वैचित्र्यं

शार्दूलं

पूर्णा

'पुरस्तात'

प्राक्

पृष्ठे

४

३९

४९

४९

५०

३९

३९

पृष्ठे

५

३

२

२७

९

२६

१८

वृत्त्युदाहृतपद्यानुक्रमकोष:

श्लोका:

अच्युतरचणिड

अत्युच्चपदाध्यास:

अथ स

अद्यापि स्मरति

अन्योन्यसंनि

अप्यशक्यं

अप्यसज्जन

अभिनवकु

अभ्यासो हि कर्मणां

अयं नानाकारो

अर्थ परयत्ति

अवहित्थव

असज्जनवचो

अस्त्युत्तरस्यां

अहंकारेṇ जी

आकृष्णामल

आखण्डयन्त

आदाय कर्ण

आययु

आलस्य

आश्वपेहि मम

इदं करणोत्पलं

इदार्नी भू

इयं गेहे लक्ष्मी

इह च निरन्त

उत्तरोष्ठ

उदितस्तु

उद्भ्रमेऽणु

उद्देजयति भू

उन्निम्मील

उपर्युपरि बुद्धी

उपलोत:

उपास्वां हसतो

उभौ यदित

ऊर्ध्वन्द्नं

एतासां राजति

कदम्बकु

कमलसिव

कमले इव

कविराजम

कलिकामधु

काव्यीगुणस्था

कामोपसोग

कालिन्दी लिखि

किं भाषितेन

आधि. अ. सू.

२. १. ६

४. ३. २०

३. १. ९

२. २. १०

३. २. ९

४. १. २

४. ३. १२

४. २. २

१. २. २८

३. २. २

३. २. ३

२. २. ९

४. १. २

२. १. १०

२. २. २४

४. ३. ७

४. १. १०

४. ३. १६

२. २. १४

४. ३. ८

३. २. ५

४. ३. ११

४. २. २

४. ३. ६

२. २. २३

४. २. ४

२. २. ८

४. १. १०

४. १. ६

२. १. ९९

२. २. २४

२. २. २४

४. ३. ६

२. २. ८

४. ३. १०

२. १. ८

२

काव्यालङ्कारसूत्र -

श्लोका:

कीर्तिंप्रतापौ

कुथेन नागे

कुरज्ञाक्षीणां

कुररी

कुलिशशिखर

कुवलयदल

कुवलयवनं

कुसुमशयनं

काचिन्मसृण

ख

खमिव जलं जल

ग

गगनं गगन

गाधन्तां महिषा

गुरुचुश्रूषया

प्रथनाभि

ग्रामेडस्मिन्पाथिका

च

चकाशे पनस

चक्रास्ति वदने

चण्डालैरिव

चरणकमले

चलितशशबर

चिन्तामो

च्युतसुमनस:

ज

जगाद मधुरां

जरठक्रम

अधि. अ. सू.

५. २. ९०

२. २. ८

२. १. २८

१. ३. २५

४. १. ९०

४. ३. २२

३. १. ९

४. १. ९

श्लोका:

तडित्कलिल

तस्या: प्रव

तां रोहिणी

तुरंगमथ

ते दु:ख

ते हिमालय

त्वज करीक

त्वमेव सौन्दयी

द

दक्षात्मजाद

दशनाडुप

दिव्येयं

दुर्दर्शेक्ष्षक

डष्टैकासन

देवताभक्तितो

देवीभावं गमिता

दोर्दण्डाङ्कित

दोलाविलासेषु

अधि. अ. सू.

४. ३. १५

२. १. ९०

४. ३. १७

४. २. ७

२. २. ३२

२. १. ९२

३. २. २

२. २. १६

२. २. ९२

ध

धनुर्ज्यांकि

धृतधन्टोप

न

न केतकीनां

न खलिविह

नतोऽचतभू

नरा: शील

न सा धनोषति

अधि. अ. सू.

४. ३. ४

२. १. ९०

३. १. २

३. १. ९२

२. १. २२

वृत्त्युदाहतपदकोशः

३

श्लोका:

नानाकारेण

निवेशः

निदानं निद्रितं

निद्राहकादवेय

निरानन्दः

निद्रेष्टेडपि

प

पाण्ड्योडयमं

पातालताळ

पातालमिव

पार्थवस्त्वनत्ते

पास्यामि

नीतं पानमिदं

पुरः पाण्डु

पुष्टेष्टु शाश्व

प्रत्यूषेषु

प्रथममलसैः

परिम्ला

प्रसीद चण्डि

प्राणेश्वरपरि

प्रायशः पुष्टपमा

प्रियेण समग्रथ्य

प्रेयान् साय

श्वंगनख

ब

बभूव तस्या:

बाष्पः पथि

अधि. अ. सू.

४. १. २

३. १. १२

३. १. २१

४. २. ८६

३. १. १२

४. २. १०

४. २. ३

१. ३. २३

४. २. ११

४. २. ८०

४. २. १५

४. ३. १२

३. २. २

३. २. १३

४. ३. ८

३. २. १३

४. ३. ८

३. १. ११

२. २. १५

३. २. १६

४. ३. २०

३. २. १८

५. २. ६७

५. २. ५७

४. ३. १९

श्लोका:

भूष्यन्ते

मृग्यैचै:

भ्रमर डुम

मज्जुयुद्धम

मत्तालिल्ह

मधु सरजसं

मनसि च गिरं

मन्दरस्य

मलयजरसविलिस

मा मेः शाङ्क

मेघालेखम

म्लायन्जडु

य

योडचचकु

र

रतिविगालि

रसवदमृतं

ल

लावण्यसिन्धु

लीलाप

लोलाल्का

व

वडुपराडु

वड्वान्ते न

वहिस्फुलिङ्ग

विन्चित्रभोजना

अधि. अ. सू.

४. ३. १९

२. २. ३३

४. १. ३

२. २. ८

२. २. ३३

४. २. ६३

३. २. ४

४. २. ८६

४. ३. ९०

२. २. ८

३. २. ८

४. १. ७

३. २. २

३. २. १०

४. ३. ८

४. २. ९

१. ३. ४

४

काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तिन्युदाहृतपद्यकोषः

श्लोका: अधि. अ. सू. श्लोका: अधि. अ. सू.

विना रूपथ्य विस्मय: श्यां २. २. ८ सरसिम चञ्चलं स वः पायात् ४. ३. ९

विरेचकमिदं २. २. ८ सहस्रगिरि २. १. १८

विल्हुलि ३. १. ५ सवर्णी कन्यका ३. २. ३

विविधघर ४. १. २ सा दक्षरोषा ४. २. ३६

विशान्तु ४. २. ९९ सा बाला ४. ३. १२

विधाय सा ४. ३. १६ सुदृशो रस ४. १. २

व्रजति रागनं ३. १. ९ सूत्रं ब्रा २. १. १०

व सुयशसं ४. २. ९०

च

चुद्यान्तदुर्लभमिदं ४. २. १४ सैन्यानि नद्य ४. २. १३

शोभां पुष्य श्वाघ्या घस्ताच्छ २. २. ८ सोऽयं सम्प्रति ३. २. ७ सौवीरेषु २. २. १३

स सिग्धं भव ४. २. ७

स

संपदि पड्क्षि स्वचरण २. १. १३ २. १. २१

संस्थानेन स्वपिति यावदयं ४. ३. ८ २. २. १२

सत्यं हरीण हन्त हन्तर ४. ३. २२ ४. १. २

सद्योमुण्ठि स महात्मा ४. २. ३ २. २. २० हरति हि ४. २. ७८

सपदि ऋतपद हरितनुपु ब ४. १. २ ४. २. ३

स सुनिल्ली हतोऽष्टरागे ४. २. ९ ४. २. ८५