1. Kavya Alankara Sutra Vrutti Vamana Ed. Narayan Ram Acharya Nirnaya Sagar Press 1956.djvu

पण्डितवरवामनविरचितानि

काव्यालङ्कारसूत्राणि

KĀVYĀLANKĀRASŪTRĀṆI

स्ववृत्तिसमलंकृतानि

चतुर्थ संस्करणम् १९५५

श्रीमदिन्दिराकान्ततार्थचरणान्तेवासिभिः

नारायण राम आचार्य 'काव्यतीर्थ'

इत्येतैष्टिप्पण्यादिभिः समलंकृत्य संशोधितम्

निर्णय सागर प्रेस, मुबई २

All Rights Reserved

Printer & Publisher :-Laxmibai Narayan Chaudhari, for the

Nirnaya Sagar Press, 26-28, Kolbhat Street,

Bombay 2

काव्यालङ्कारसूत्राणां विषयानुक्रमः ।

अध्यायः ।

पृष्ठाङ्कः ।

शारीरं नाम प्रथममधिकरणम् ।

१ प्रयोजनस्थापना ।

९

२ अधिकारिचिन्ता रीतिनिर्णयाश्र ।

३ काव्यज्ञाने काव्यविशेषाश्र ।

६

दोषदर्शनं नाम द्वितीयमधिकरणम् ।

१ पदपदार्थदोषविभागः ।

१४

२ वाक्यवाक्यार्थदोषविभागः ।

२०

गुणाविवेचनं नाम तृतीयमधिकरणम् ।

१ गुणालङ्कारविवेकः शब्दगुणविवेकश्र ।

३१

२ अर्थगुणविवेचनम् ।

३६

अलङ्कारिकं नाम चतुर्थेऽधिकरणम् ।

१ शब्दालङ्कारविचारः ।

४३

२ उपमा विचारः ।

४८

३ उपमानप्रपञ्चाधिकारः ।

५६

प्रायोगिकं नाम पञ्चममधिकरणम् ।

१ काव्यसमयः ।

६८

२ शब्दशुद्धिः ।

७२

भूमिका

वृत्तिसमेतकाव्यालंकारसूत्राणां प्रणेता श्रीवामनपण्डितः कदा कुत्र समुत्पन्न इति न सम्यङ्निश्चितं शक्यते. किं त्वयं खिस्ताब्दीयससमशतकोत्तराधं प्राचीनः, यतोऽयं भवभूतिप्रणीतोत्तररामचरितादिक्षोका नुदाहृतवान्. अथ च ध्वन्यालोकलोचनेऽपि 'वामनाभियोगेण वामनसदृशेपः' आमहति निभृतोक्तौ समासोक्तिरित्यसुमासादयेऽप्योरिदमे कमेवोदाहरणं नयतरहस्यकृत्' इति वदन्तः श्रीमदाचार्योभिनवगुपुपादा ध्वन्यालोककर्तुः श्रीमदाचार्योनन्दवर्धनाद्वामनस्य प्राचीनत्वं प्रकटयन्ति. तस्माद्विस्ताब्दीयनवमशतकोत्तराधंराब्दस्स्तनो वामनः, भाति चायं कारमीरकः षष्टमशतके करमीरमहिपतेर्विपश्चिद्वरस्य श्रीजयापीडस्य मंञ्जी कक्ष्न वामनाभिध आसीत्. स एव च काव्यालङ्कारसूत्रप्रणेतेत्यपि केचन कारमीरका वदन्ति. काशिकावृत्तिकारो वामनस्वसाक्षिक्रः, प्राचीनश्र, ध्वन्यालोकलोचन काव्यप्रकाश-अलङ्कारसर्वस्वादिग्रन्थरहेप्वापि वामनमतं समुपन्यस्तमुपलभ्यते, अस्मिन्नप्रन्थे वृत्तौ अमरशतक-उत्तररामचरित-कादम्बरी-किरातार्जनीय-कुमारसंभव मृच्छकटिक-मेघदूत-रघुवंश-विक्रमोर्वशीय-वीरचरित-वेणीसंहार-शाकुन्तल-शिशुपालवध-हर्षचरितादिग्रन्थेभ्यः समुद्रितोदाहरणानि दत्तानि सन्ति. किं च कामन्दकीनीति-नाममाला-हरिप्रबोधानाम्, वृत्ताश्वविल-झूषक-कवि-राजानां च नामान्यप्यत्र समुपलभ्यन्ते. म्हंेश्वरकृता टीकाप्यस्य ग्रन्थस्य वत्तेते.

अयं ग्रन्थः प्रथमं १८७५ मिते खिस्ताब्दे जर्मनीदेशे जेनाख्य (Jena)

१. भवभूति: विस्ताब्दीयससमशतकोत्तराधं कान्यकुब्जमहीपालस्य यशोवर्मणः सभायामासीदिति सुप्रसिद्धमेव. २. काव्यमालायां मुद्रितस्य २७ पृष्ठे टीकायाम्. ३ काश्मीरवंशतिवर्वमेराज्यसमये नवमशतकोत्तराधं श्रीमदानन्दवर्धन आसीदिति राजतरङ्किण्या: प्रतीयते. ४. 'मनोरथः राक्षदत्तश्वरटक: संधिमान्स्था । बभूवः कवयस्तस्य वामनाभाश्र मत्रिणः ॥' इत राजतरङ्किणी. ५. चीनदेशात्तीर्थयात्रार्थ भारतवर्षे सप्तमशतकपूर्वर्धे कक्ष्न हूपनत्सक् (Hiouen-Tsang) नामा पुरुषः समागतः. तदात्र वामनप्रणीताया: पाणिनिसूत्रव्याख्याया: (काशिकावृत्त्या:) पठनपाठनेऽपु प्रचार आसीदिति तदीययात्रावर्णनपुस्तकात्पाक्षालेः पण्डितैस्तैरैवगतम्. ६. विशाखिलः कलाशास्त्रकर्र्ता.

७. टीका त्वाभिनोपालभ्येति मूलग्रन्थ एव प्रकटीकृत:.

नगरे कापेल्लर ( Professor Cappeller ) नाम्ना विदुषा मुद्रितः. तत्पुस्तकर्मासिन्देशे न सर्वसुलभम्. पुने १८८३ मिते खिस्ताब्दे कलकत्तानगरे आनन्दरामवडु़याभिधेन मुद्रयित्वा वार्मटालंकार-सरस्वतीकरणाभरणाभ्यां संबद्ध एव संस्थापितः, मुद्रणेऽपि सूत्रवृत्त्युदाहरणानां पार्थक्यं न सम्प्रगीहितमिति तत्पुस्तकमितरभितकसमुद्भवमेव. अतो वयमस्य ग्रन्थस्य त्यपयत्नस्य ग्रन्थस्य मुद्रणे प्रभव्ताः. हेतुलि जितभक्तकसमुद्भवमेव.

चतुर्थसंसकरणेऽवलंबितादर्शाः

ग्रतदन्यस्याध्यावृत्तिं मुद्रितं संस्करणद्वये प्रायः आदिमस्य पुनर्मुद्रणमेवासीत्। प्रथमं संस्करणं त्वनवधानतादिप्रसूतदोषैः सर्वथाजुगुप्तमासीत्‌। दितीयेतत्संस्करणं कामधेनुटीकासहायेन निरुक्तदोपानपाकृत्य यावहु्द्रयुदयं परिक्षितं वरीवृतंतेऽथ।

क. सूत्रवृत्तिसमेतं नाल्यचुदयं पुस्तकमेकमसत्त्संग्रहस्तम्भम्, तत्पत्राणि ५५. जयपुराजगुरुभट्टश्रीलक्ष्मीदत्तसूनुबहुश्रुतततानां पुस्तकम्। मायः शुद्धम्. तत्पत्राणि ८०.

ख. कमधेनुटीकासमेतं पुस्तकमेकम्. तत्पत्राणि १३९. कलकत्तामुद्रितं च.

ग. डविडवीरेश्वराश्चिभिर्‌वाणसीत‌ः प्रहितम्. तत्तु नान्तशुद्धमन्तमध्यायस्य त्रयोविंशतिमतसूत्रपर्यन्तमेवास्ति. तत्पत्राणि ६३.

एतद् निर्दिष्टादर्शाधरण मुद्रितानि सर्वृत्तीनि काव्यालंकारसूत्राण्येतानि प्रमोदाद्- वहालिन भवन्त्वलंकारदाश्रे प्रविविक्षूणां सच्छात्राणामिति धियावम्‌.

१. प्राचीनेष्वलंकारनिबन्धेषु (असदवळोकितेषु) वामनदत्तिरेवोत्कृष्टा। तस्यां हि कापि कापि स्वोक्तौ शम्भीचिना युक्तिरु‌द्घाटिता । ( शब्दशुद्धि विना ) अप्रासदृङ्कविषयो नावणि‌, नापि च श्रृङ्गारसः, यदनुषङ्गादश्लीलतादोषस्य संभवा: । यत एव नास्ति तत् श्र- शीलतादोषः । नापि चेयं वृत्तितरीब विस्तृता । प्रसिद्धेयं तावदलंकारनिबन्धेषु बालानां प्रथमपाठोपयोगिनी पैश्वेति मन्यामहे । इति स्वमुद्रितकाव्यप्रकाशोपोद्घाते न्यायरत्न- श्रीयुतमहेशाचन्द्रन्यायपञ्चाननः‌.

पाण्डितवरश्रीवामनविरचितानि काव्यालङ्कारसूत्राणि स्ववृत्तिसमेतानि ।

शारीरं नाम प्रथममधिकरणम् । प्रथमोऽध्यायः ।

प्रणम्य पंसमं ज्योतिरोमनेन कविप्रिया । काव्यालङ्कारसूत्राणां स्खलेँषां वृत्तिवृधीयते ॥ १ ॥

काव्यं ग्राह्यमलङ्कारात् ।

काव्यं खलु शाब्दमुपादेयं भवति, अलङ्कारात् । काव्यशब्दोऽस्य गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोरवर्तते । भैक्या तु शब्दार्थमात्रवचनो- ऽत्र गृऽते ।

कोऽसावलङ्कार इत्यत आह— सौन्दर्यमलङ्कारः ॥ २ ॥

अलङ्कृतिरलङ्कारः । करणव्युत्पत्त्या पुनरलङ्कारशब्दोऽयमुपमादिषु वर्तते ।

स दोषगुणालङ्कारहानादानाभ्याम् ॥ ३ ॥

स खल्वलङ्कारो दोषहानात्, गुणालङ्कारादानाद्वा सम्पाद्यः कैवे: ।

१. 'परमात्मानं' क. २. 'तेषां' क. ३. 'शक्क्या' ख. लक्षणयेत्यर्थः. ४. 'कैवे:' ख-प्रस्तके नास्ति.

टिप्प०—१ काव्यलक्षणं तु रसगण्ठावकारैः 'रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः: काव्यम्', मम्मटेन 'तददोषौ शब्दार्थी', 'प्रज्ञानवन्तोऽमेधेष्वालिनि प्रतिभा मता । तदनुप्राणनाजीवेदृश्रणानिपुणः कविः । तस्य कर्म स्मृतं काम्यम्' इति च मामहेन लक्षणम् । 'वाक्यं रसात्मकं काव्यम्' इति साहिसदर्पणकारेणोक्तम् ।

२

काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० १

शास्त्रतस्ते ॥ ४ ॥

ते¹ दोषगुणालङ्कारहानादाने शास्त्रादस्मात् । शास्त्रतो हि³ ज्ञात्वा दोषाज्ज्ञभाव, गुणालङ्कारांश्श्राददीत । किं पुनः फलमलङ्कारवता काव्येन, येनै²तदर्थोऽयं यत्न इ²द्य्याह— काव्यं सदृष्टादृष्टार्थम्, प्रीतिकीतिंहेतुत्वात् ॥ ५ ॥ काव्यं सत् चारु दृष्टप्रयोजनम्, प्रीतिहेतुत्वात् । अदृष्टप्रयोजनम्, कर्तिहेतुत्वात् । अन्र श्लोका:—

प्रतिष्ठां काव्यबन्धस्य यशसः सराणि विदुः । अककीर्तिविवर्तनिं तवेँ कु³कवित्वविडम्बनाश् ॥ कीर्ति: स्वर्गफला²हुरासंसारं विपश्वित: । अककीर्ति तुं निरालोकनरकौदेशदूतिका²म् ॥ तस्माककीर्ति²मुपादातुमककीर्ति चँ व्यपोहितुम् । काव्यालङ्कारशास्त्रार्थ: प्रसाध: कविपुङ्गवै: ॥

इति काव्यालङ्कारसूत्रत्रतं शारीरे प्रथमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः ।

द्वितीयोऽध्यायः ।

प्रयोजनस्थापना । अ³धिकारीनिरूपणार्थमाह— अरोचकिन: सत्³ गुणाभ्यवहारिणश् व³कविय: ॥ ९ ॥

९. 'कव:' शब्दतस्ते च खी. १०. 'तु च' खी. ११. 'हि' क-पुस्तके नास्ति. ८. 'येन तदर्थोऽयं' क. ५. 'इत्यत आह' क. ६. 'श्लोक:' क. ७. 'वर्तनी=मार्ग:. c. 'तवेँ' क. ९. 'च' ख. १०. 'तु निर्विंतुम्' क. ११. प्रयोजनस्थापनमधिकरि-' कर्तृ-' ख. १२. 'नास्ति रोचकं रुचिकरं द्रव्यं येषां तैदरोचकिन: । अपराधिता-लङ्कारशास्ता इत्यर्थे: । सत्³ गुणमभ्यवह²रन्ति मुग्धत इति सत्³ गुणाभ्यवहारिण: । दोष-गुणविवेचन्या इत्यर्थ: १ इति ख-टिप्पणम्। 'सत्³ गुणमभ्यवहरति सत्³ गुणाभ्यवहारि-षणविवेकी' । इति श्रीकण्ठच²रितटीका (२१२८.) १३. 'कविय:' क-पुस्तके नास्ति.

अध्याय:२ सू.४-६] अधिकरिनिरूपणम्

इह खलु दृश्ये कवयः संभवन्ति—अरोचकिनः, सतृणाभ्यवहारि-रिणश्रेति । अरोचकि-सतृणाभ्यवहारिशब्दौ गौणार्थी । कोऽसावर्थः? विवेकित्वमविवेकित्वं चेति ।

तदाह—

पूर्वे शिष्याः, विवेकित्वात् ॥ २ ॥

पूर्वे खल्वरोचकिनः, शिष्याः शासनयाः । विवेकित्वाद्द्विवेचनशील-त्वात् ।

नेतरे, तद्विपर्ययात् ॥ ३ ॥

इतरे सतृणाभ्यवहारिणो, न शिष्याः । तद्विपर्ययादविवेचनशील-त्वात् । न च शीलमपाकर्तुं शक्यम् ।

नन्ववं न शास्त्रं सर्वानुगुणमिह त्यात्, कुतस्तदपादीयते तदाह—

न शास्त्रमद्रव्येष्वर्थवत् ॥ ४ ॥

न खलु शास्त्रमद्रव्येष्विवेकिष्वर्यवत् ।

निदर्शनमाह—

न कतकं पङ्कप्रसादनाय ॥ ५ ॥

नहि कतकं पयस इव पङ्कस्य प्रसादनाय प्रभवति ।

अधिकारीणो निश्चित्य "रीतिविनिश्रयार्थम्माह—

रीतिरात्मा काव्यस्य ॥ ६ ॥

रीतिरन्वेमेयमात्मा काव्यस्य । शरीरस्येवेति वाक्यशेषः ।

१. 'भ्यवहारिणो' खा. २. 'यदाह' क. ३. 'अनुमाहि स्वात्को वा मन्यथे तदाह' क. ४. प्रयोजनवदित्यर्थ:. ५. कतकं जलप्रसादको 'निर्मली' इति प्रसिद्ध: फलविशेष:. ६. 'मवतीति' क. ७. 'रीतिनिश्रया' खा.

कां पुनरियं रीतिरित्याह— विशिष्टा पदरचना रीति: ॥ ७ ॥ विशेषवती पदनां रचना रीतिः । कां पुनरियं रीतिरित्याह— विशेष इत्येत आह— विशेषो गुणात्मा ॥ ८ ॥ वश्यमागगुणरूपो विशेष: । सा त्रिधा—वदर्भी गौडीया पाञ्चाली चेति ॥ ९ ॥ सा चेयं रीतिरिष्यते—वैदर्भी, गौडीया, पाञ्चाली चेति । किं पुनर्देशैर्विशाद्रव्यवदुणोत्पत्तिः काव्यानाम् । येनायं देशविशेष- व्यपदेशः? । नैवम् । यदाह— विदर्भादिषु दृष्ट्वाचतत्समारख्या ॥ १० ॥ विदर्भगौडपाञ्चालेपु देशेषु तत्ततैः कविमिरियर्थास्वरूपमुपलेङ्घतत्वाच- द्रष्टसमास्या । न पुनर्देशैः किंचिदुपक्रियते काव्यानाम् । तासां गुणमेदोद्रद्माह— समग्रगुणोपेता वैदर्भी ॥ ११ ॥ समग्रैरेजःप्रसादप्रसृतिभिरिगुणैरुपेता वैदर्भी नाम रीतिः । अत्र श्लोकः— 'असृष्टशा दोषमात्रामिः समग्रगुणगुम्फिता । विपक्वीस्वरसौभाग्या वैदर्भी रीतिरिष्यते ॥'

१. 'किं पुनः' क. २. 'विशिष्टपद' क. ३. 'वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली' इति स्व-पुस्तके नास्ति. ४. 'देशविशेषे' ख. ५. 'नैव' ख. ६. 'देशेषु' क-पुस्तके नास्ति. ७. 'लड्धतवादेशसमाख्या' क. ८. 'अत्र श्लोकः' इति क-पुस्तके नास्ति.

अध्याय: २ सू.७-१२] रीतिनिरूपणम्

तामेतामेव कवय: स्तुवन्ति—

'सति वच्करि सत्यर्थे सति शब्दानुशासने । अस्ति तेन्व विना येन परिसवति वाड्माधु ।।'

अन्योदारणम् ( श्लोकं २१६ )—

'गोाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गैहु हु तादितं छायावृक्षकदम्बकं सुगकुलं रोमन्धममज्ज्यतु । विस्नब्धै: कियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षति: पत्त्रले विश्रान्ति लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमसृदृजु: ।।' ओज:कान्तिमती गौडीया ।। १२ ।।

ओज: कान्तिमत् विध्यते यसां सा ओज:कान्तिमती गौडीया नाम रीति: । माधुर्यसौकुमार्ययोर्भावात् समासबहुला अत्युस्बणपदा च ।

अत्र श्लोक:—

'समस्तैरुद्रटपदामोज:कान्तिगुणान्विताम् । गौडीयामिति गायन्ति रीतिं रीतिविचक्षणा: ।।'

उदाहरणम् (महावीरच० ११५८)—

'दोर्दण्डडाक्षि तचन्द्रशेखरघसुर्दण्डडावभञ्जोध्वत- ष्टङ्कारध्वनिरायर्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिम: । द्राक्पथ्यैस्तकपालसंघुटितमणिब्रह्माण्डभाण्डोदर- आयास्यपिण्डिततचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ।।'

१. 'अलङ्कारविदसां भाग्यां' तामेकामेव स्तुवन्ति कवय:' क.ल. २. रीतिसत्मकं वस्तु. ३. 'अत्र' क-पुस्तके नास्ति. ४. 'विध्यते यस्या:' सेयं' क. ५. 'उक्त' स्व. ६. 'गुणाद्विताम्' क. ७. 'अपि' क. ८. 'पर्याप्त' क.

टिप्प०—1 'वैदर्भीरीतिसंदर्भे कालिदास: प्रगल्भते' इत्येवोपदर्शयितुं 'गाहन्ताम्' इति कालिदासस्य पद्योदाहृतमन्त्र ।

माधुर्यसौकुमार्योपपन्ना पाश्चाल्ली ॥ १३ ॥

माधुर्येण सौकुमार्येण च गुणेनोपपन्ना पाश्चाल्ली नाम रीति: । ओज: कान्त्यभावानुरूपणपदा विच्छाया च ।

तथा च रुद्रट:—

'आर्षिष्ठष्टश्रथभावां तुं पुराणच्छाययायान्विताम् । मधुरां सुकुमारां च पाश्चालीं कवयो विदुः ॥'

अत्रोदाहरणम्—

'आर्ये ! दिन्नपथिकाय पान्थ ! वसतिनैवाधुना दीयते रात्रावत्र विहारमण्डपतले पान्थ: प्रसुस्सो युवा । तेनैवापि करङ्कण्डपतनासाक्षी जनस्सिष्ठति ॥'

एतासु तिसृषु रीतिषु रेखास्विव चित्रं काव्यं प्रतिष्ठितमिति । तासां पूर्वं ग्राब्या, गुणसाकल्यात् ॥ १४ ॥

वासां तिसृणां रीतिनां पूर्वा वैदर्भी ग्राब्या, गुणानां सकलयात् । न पुनरितरे, स्तोकगुणत्वात् ॥ १५ ॥

ईतरे गैडীয়पाश्चाल्यौ न ग्राह्ये, स्तोकगुणत्वात् ।

तदारोहणार्थमितराभ्यास इत्यके ॥ १६

तस्मै वैदर्भ्यैवावारोहणार्थमितरयोरपि रीत्योरभ्यास इत्यके मन्ऽन्ते ।

तन्तु न; अतत्त्वशीलस्य तत्त्वानिष्पत्ते: ॥ १७ ॥

नवतत्त्वं शील्यतस्तत्त्वं निष्पद्यते ।

१. 'अनुल्वणश्रथविच्छाया च' क. २. क-पुस्तके नास्ति. ३. 'तां' ख. ४. 'च्छाययाश्रितां' मब्. ५. 'डुडुमारी' ख. ६. 'यथा' क. ७. 'विवाह' क. ८. क-पुस्तके इयं वृत्तिनोऽस्ति. ९. ख-पुस्तके 'तन्तु न' इति सूत्रबहिर्मूतम्; 'तस्मै' क.

अध्याय: २ सू. १३-२१] रीतिनिरूपणम्

७

निदर्शनार्थमाह—

न शौणसूत्रवानाभ्यासे त्रसरश्रुवानवैचित्र्यलाभः ॥ १८ ॥

नहि शौणसूत्रवानमभ्यस्यन् कुविद्‌दशसरसूत्रवानवैचित्र्यं लभते ।

सापि समासाभावे शुद्धवैदर्भी ॥ १९ ॥

सापि वैदर्भी रीति: शुद्धवैदर्भी भण्यते, यदि संमासवत्पदं न भवति ।

तस्यार्थगुणसंपदास्वाद्या ॥ २० ॥

तस्यां वैदभ्यामर्थगुणसंपदास्वाद्या भवति ।

तदुपारोहादर्थगुणलेशोदपि ॥ २१ ॥

तदुपघानतः स्वार्थगुणलेशोदपि स्वदते । किंतु ! पुनरर्थगुणसंपत् ।

तथा चाऽहः—

‘किं त्वस्ति काचिदपरेव पदानुपूर्वी

यस्यां न किंचिदपि किंचिदिवावभाति ।’

[‘आनन्दयत्यथ च कर्णपथं प्रयाता

चेतः सताममृतदृष्टिरिव प्रविश्टा ।’]

‘वचसि यमधिश्रय स्नन्दते वाचकश्री-

वृत्तथमवृत्तथतं यत्र वस्तु प्रयाति ।

उद्योतते हि स तादृक् कापि वैदर्भीरितो

सहृदयहृदयानां रत्नकः कोऽपि पाकः ।’

९. ‘षण’ क. २. ‘वान’ ख. ३. ‘षण’ क. ४. ‘तन्‍नु’ क. ५. ‘वैचित्र्री’

ख. ६. ‘सापि च समासाभावे शुद्धवैदर्भी भण्यते । यदि समासवत्पदं न भवति

तस्यां वैदभ्यामर्थगुणसंपत्स्वाद्या भवति । तदुपारोहादर्थगुणलेशोदपि तदुपघानतः

॥ १९ ॥ ‘खल्वर्थी-’ ख. ७. ‘समासवत्पदं’ क. ८. ‘यथातं’ क.

८

काव्यालंकारसूत्राणि [ अधिक० १

सौपीय वैदर्भी, तात्स्थ्य्यात् ॥ २२ ॥

सौपीयमर्थगुणसंप्रतं वैदर्भीयुच्यते । तात्स्थ्यादित्युपचारतो व्यवहारो दर्शयति ।

इति काव्यालंकारसूत्रवृत्तौ साराव प्रथमोऽध्यायने द्वितीयोऽध्यायः ।

तृतीयोऽध्यायः ।

अधिकारिचिन्तां रीतिरित्थं च निरूप्य, काव्याज्ञानुपदर्शयितुमाह-लोको विद्या प्रकरणं च काव्याज्ञाने ॥ १ ॥

उद्देशक्रमेणैतद्यष्टे—लोकवृतं लोकः ॥ २ ॥

लोकः स्थावरजङ्गमात्मा तस्य वृत्तं वृत्तमिति ।

शब्दस्मृत्यमिधानकोशच्छन्दोविचितिकलाकामशास्त्रदण्ड-नीतिपूर्वा विद्या ॥ ३ ॥

शब्दस्मृत्यादीनां तत्त्पूर्वकत्वं पूर्वं काव्यबन्धेषु पेक्षणीयत्वात् । तासां काव्यवृतं योजयितुमाह—शब्दस्मृते: शब्दशुद्धिः ॥ ४ ॥

शब्दस्मृतेःकरणाच्छब्दानां शुद्धिः साधुत्वनिश्चयः कर्तव्यः । शुद्धानि हि पदानी नि:शङ्कै: कविभिः प्रयुज्यन्ते । आमिधानकोशात् पदार्थनिश्चयः ॥ ५ ॥

पदं हि रचनां प्रवेशयोग्यं भावयन् संदिग्धार्थत्वेन न गृहीयात्न वा

१. ‘सौपीयं’ ख. २. ‘वैदर्भी उक्ता’ ख. ३. ख- पुस्तके नास्ति. ४. ‘अधि-कारवतां रीतिनिरूप्यष्ठ’ ख. ५. ‘क्रमेणैव’ ख. ६. ‘विद्या:’ क. ७. ‘तत्पूर्वकं काव्य’ क. ८. ‘साधुत्वे’ क. ९. क-पुस्तके नास्ति. १०. ‘निष्कम्पै:’ क. ११. ‘कोषत:’ ख. १२. ‘प्रयोगप्रवेशां’ क.

अध्याय: ३ सू. २२-८] काव्याझनिरूपणम्

९

जघ्नादिति काव्यबन्धविप्रः । तस्मादभिधानकोशतः पदार्थनिश्रयः कर्तव्य इति । अपूर्वाभिधानलाभार्थत्वं तथुक्तमभिधानकोशस्य, अपयुक्तस्याप्रयोज्यत्वात् । यदि प्रयुक्तं प्रयुज्यते तर्हि किमिति संदिग्धार्थत्वमाश्रितं पदस्य ? तत्र सामान्यानर्थावगतिः संमवति । यथा 'नीवी'-शब्देन जघनवस्त्रप्रन्थिरुच्यत इति कस्यचिच्चित्ते शयः । क्रिया वा पुरुषस्य वेति संशय: 'नीवी सङ्ग्रथनं नार्या जघनस्थस्य वासस:' इति नाममालाप्रतीकमपाश्रयत इति । अथ केंचन—

'विचित्रभोजनाभोगवर्धमानेःदरास্থिभिः । केनचित्पूर्वमुक्तोदपि नीवीबन्धः शथींकृतः ।' इति प्रयोगः? आन्तेःपचाराद्वा । छन्दोविचितेर्बृत्तैःसंशयच्छेदः ॥ ६ ॥

काव्याभ्यासादृते संकोचनिर्मोचनं न स्यात् । किं तु मात्रादिविच्छेदे काव्य-त्संशयः स्यात् । अतो वृत्तसंशयच्छेदेऽपि दोविचितेर्विधेय ईति ।

कलाशास्त्रेभ्यः कलातत्त्वस्य संवित्त् ॥ ७ ॥

कला गीतनृत्यचित्रादिकास्तासामभिषेयाणि शास्त्राणि विशाखि-लादिप्रणीतानि कलाशास्त्राणि, तेभ्यः कलातत्त्वस्य संवित्तं संवेदं ननम् । नहि कलातत्त्वानुपलब्धौ कलावस्तु सम्यग्दृढवन्धं शक्यमिति ।

कामशास्त्रतः कामोपचारस्य ॥ ८ ॥

'संवित्' इत्यनुवर्त्तते । कामोपचारस्य संवित्तं कामशास्त्रत इति । कामोपचारबहुलं हि वैस्तु काव्यस्येति ।

९. ख-पुस्तके नास्ति.२. '-सामान्यान्येनापि' क. ३. 'निवाराप्रन्थनं' ख. ४. 'अथ कथं केनचित् पूर्वसूक्तो नीवीबन्धः शथींकृत इति प्रयोग:' ख. ५. 'उपमानाद्वा' क. लक्षणयेऽर्थः. ६. 'वृत्तं' ख. ७. 'छन्दःशास्त्र:' क. ८. ख-पुस्तके नास्ति. ९. 'तत्त्वसंवित्' क. १०. 'संवेदना' ख. ११. 'संविदिति तस्यानुवर्त्तते' क. १२. क-पुस्तके नास्ति. १३. प्रतिपादाविव्यर्थः.

दण्डनीतिरनेयापनययोः ॥ ९ ॥

दण्डनीतिरर्थशास्त्राद्वस्यापनयस्य च संविदिते । तत्र षाड्गुण्यस्य यथावत्मयोगो नयः । तद्विपरीतोऽपनयः । नहि तावविज्ञाय नायकपतिनायककषायौ नित्सभृति ॥

इतिहासकुटिलत्वं च तत्रः ॥ १० ॥

इतिहासादिनिबृत्तं काव्यशरीरम्, तस्य कुटिलत्वं ततो दण्डनीतिबलोयस्त्वलीयम्त्वादिप्रयोगो न्यायत्तिमूलत्वाचतस्याः । एवमन्यासामपि विद्यानां यथास्थानुपयोगो वर्णनीय इति ।

लक्ष्यज्ञत्वमभियोगो वृद्धसेवावेक्षणं प्रतिभानमवधानं च प्रकीर्णकम् ॥ ११ ॥

तत्र काव्यपरिचयो लक्ष्यज्ञत्वम् ॥ १२ ॥

अन्येषां काव्येपु परिचयो लक्ष्यज्ञत्वम् । ततो हि काव्यबन्धस्य व्युत्पत्तिरभेवति ॥

काव्यबन्धोद्यमोदमियोगः ॥ १३ ॥

बन्धनं बन्धः, काव्यस्य बन्धो रचना काव्यबन्धः । तत्रोद्यमोदभियोगः । स हि कवित्वप्रकर्षमोदघाति ।

काव्योपदेशगुरुशुश्रूषणं वृद्धसेवा ॥ १४ ॥

९. 'संविदज्ञान' ख. २. 'काव्येषु निबद्धं शक्यमिति'. ३. 'तत्र इतिहासादि' क. ४. 'काव्यार्थ' ख. ५. 'रावलीयसादिप्रयोगव्युत्पत्ति' क. ६. 'यथायं' ख. ७. ख-पुस्तके एतत्सूत्रं पूर्वसूत्रान्तर्गतमेव स्थापितम्. ८. 'अन्येषु' क. ९. 'रचना काव्यबन्धः' इति ख-पुस्तके नास्ति. १०. क-पुस्तके नास्ति. ११. 'आ-राघयति' क. १२. 'गुरूश्रूषणं च' क.

अध्याय: ३ सू. ९-१९] काव्याझनिरूपणम्

काव्योपदेशे गुरव उपदेश्तार:, तेषां शुश्रूषणं वृद्धसेवा । तत: काव्यविद्याया: संकान्तिर्भवति ।

पैडाक्षानोद्भरणमवेक्षणम् ॥ १५ ॥

पदस्याधानं न्यास:, उदाहरणमपसारणम् । तत्रो: खल्ववेक्षणम्

अत्र श्लोकौ—

'आधानोद्भरणे तावद्यावद्धोलायते मन: । पदस्य स्थापयिते शैर्यें हन्त सिद्धा सरस्वती ॥ यत्पदानि त्यजन्त्येव परिवृत्तिसहिष्णुताम् । तं शब्दन्यासनिष्णाताः शब्दपाकं प्रचक्षते ॥'

कवित्त्वबीजं प्रतिभानम् ॥ १६ ॥

कवित्वस्य वीजं कवित्त्वबीजं जन्मान्तरागतसंस्कारविशेष: कक्षित, यस्योद्भवा काव्यच्छाया क. संकामति ख. ३. वाडविवहासंयतन स्वात् । चित्तैकाग्र्यमवधानम् ॥ १७ ॥

चित्तस्यैकाग्र्यं बाधार्थेनिनिवृत्ति: तदवधानम् । अवहितं हि चित्तं

स्थान् पश्यति ।

तददेशकालाभ्याम् ॥ १८ ॥

तत् अवधानं देशौकालाच्च समुत्पद्यते ।

कौ पुनर्देशकालावित्यत्राह—

विविक्तो देश: ॥ १९ ॥

विविक्तो निर्जन: ।

१. क-पुस्तके नास्ति. २. 'काव्यच्छाया' क. ३. संकामति' क. ४. 'पद-धानोद्भरणे चावेक्षणम्' ख. ५. 'अपसार:' क. ६. 'तत्र' क. ७. 'आस्थापिते' ख. ८. 'जनमान्तरागत' इति क-पुस्तके नास्ति. ९. ख-पुस्तके नास्ति. १०. 'व ह्रास्यायतनं' क. ९ १. 'चित्तैकाग्र्यमनध्यार्योपरिनिवृत्ति:' ख. १२. 'अर्थान्न पतति' क. १३. 'देशकालाभ्यां संपद्यते' क.

१२

काव्यालंकारसूत्राणि

[अधिक० १

रात्रियामस्तुरीयः कालः ॥ २० ॥

रात्रियामो रात्रियामः महरः तुरीयश्वतुर्थः काल इति । तद्र्शादृश्योपरतं चितं प्रसन्नमवधत्ते ।

एतत् काव्यार्थमनूद्यते, काव्यविशेषज्ञानार्थमाह—

काव्यं गद्यं पद्यं च ॥ २१ ॥

गद्यस्य पूर्वं निर्देशो दुर्लक्ष्यविषयत्वेन दुर्बोध्यत्वाच्च । यथाहुः—

‘गद्यं कवीनां निकषं वदन्ति’ इति ।

तच्च त्रिधा मित्रमिति दर्शयितुमाह—

गद्यं वृत्तगन्धि चूर्णमुत्कलिकाप्रायं च ॥ २२ ॥

तल्लक्षणान्याह—

पद्यभागवदृत्तगन्धि ॥ २३ ॥

पद्यस्य भागः पद्यभागास्तद्वत् वृत्तगन्धि ।

यथा—‘पातालतल्हतलवासिषु दानवेषु’ इति ।

अत्र हि वसन्ततिलकाक्षरस्य वृत्तस्य भागः प्रतीयते ।

अनाविद्वललितपदं चूर्णम् ॥ २४ ॥

अनाविद्वालीनिर्दीर्घसमासानि ललितान्यनुद्रुतानि पद्दानि यंसिस्सतदनाविद्वललितपदं चूर्णमिति । यथा—

अस्यासो हि कर्मेणां कौशलमावहाति । नहि सकृच्छिद्यपोतमतेणोदबिन्दुरपि

ग्राणि निःश्रितामोदशाति’ ।

विपरीतमुत्कलिकाप्रायम् ॥ २५ ॥

विपरीतमाविद्वदुद्दृतपदसुत्कलिकाप्रायम् । यथा—

१. स्व-पुखके नास्ति । २. ‘विषयादुप’ क. ३. ‘काव्यविशेषकथनार्थमाह’ क. ४. ‘काव्यविशेषस्य ज्ञानार्थमाह’ ख. ४. ‘निपतितमात्रेण’ क.

अध्याय: ३ सू. २०-३१] काव्याझनिरूपणम्

पद्यमनेकमेदम् ॥ २६ ॥

पद्यं खल्वनेकेन समार्थेसमविषमादिना भेदेन भिन्नं भवति । तदनिबद्धं निबद्धं च ॥ २७ ॥

तदिदं गद्यपद्यरूपं काव्यमनिबद्धं निबद्धं च । अनयोः प्रसिद्धत्वाल्लक्षणं नोक्तम् ।

क्रमसिद्धिस्तयोः सगुचंसवत् ॥ २८ ॥

तयोरित्यानिबद्धं निबैद्धं च परामृश्यते । क्रमेण सिद्धिः क्रमसिद्धिः । अनिबद्धसिद्धौ निबद्धसिद्धिः सगुचंसवत् । यथा ऋजु मालाया सिद्धायामुचंसः शोभरः सिध्यति ।

कोचिदानिबद्ध एव पर्यवसीताः तहूषणाथमोहत्-नानिबद्धं चकास्त्येकतेजःपरमाणुरिति ॥ २९ ॥

न खल्वनिबद्धं काव्यं चकास्ति दीप्यते । यथैक्तेजःपरमाणुरिति ।

अत्र श्लोकः—

‘असंस्कलितरूपाणां काव्यानां नास्ति चारुता । न प्रत्येकं प्रकाशन्ते तेजसा: परमाणव: ॥’ इति

संदर्भेषु दरशरूपकं श्रेयः ॥ ३० ॥

संदर्भेषु प्रकाशेषु दरशरूपकं नाटकोक्तं श्रेयः ।

तद्दिव चित्रं चित्रपटवद्रिशेषसाकल्यात् ॥ ३१ ॥

१. ‘भार’ क-पुस्तके नास्ति. २. ‘मेदेनोपेतमिति’ क. ३. ख-पुस्तके नास्ति. ४. ‘सगूषणार्थ’ खल. ५. ‘इवेत’ खल. ६. ‘तदाह’ क-पुस्तके नास्ति. ७. ‘तद्विचित्रं’ खल.

१४

काव्यालङ्कारसूत्राणि [ अधिक० २

तद्रूपपतं हि यस्माच्चित्रं चित्रपटवत् । विशेषणां साकरयात । ततोऽन्यमेदकल्पसि: ॥ ३२ ॥

ततो दर्शरूपकादन्येषां भेदानां कल्पसि: कल्पनमिति । दर्शरूपक-स्तैव हीदं सर्वं विलसिसतं । यैच् कथालुखायिके महाकाव्यमिति । तल्लक्षणं चैव नातिव हृदयंगममित्युपेक्षितमस्माभि: । तदन্যতो ग्राह्यम् । इति काव्यालङ्करसूत्रवृत्तौ शारीरे प्रथमेऽधिकरणे तृतीयोऽध्याय: । समाप्तं चेदं शारीरं प्रथममधिकरणम् ।

दोषदर्शनं नाम द्वितीयमधिकरणम् । प्रथमोऽध्याय: ।

काव्यशारीरे शापिते काव्यसौन्दर्यौक्षेपहेतवस्त्वाभाय दोषा विज्ञा-तव्या इति दोषदर्शनं नामाधकरणमारभ्यते । दोषस्वरूपकथनार्थमाह— गुणविपर्ययात्मानो दोषा: ॥ १ ॥

गुणानां वक्ष्यमाणानां ये विपर्ययात्मानो दोषा: । अर्थस्तदवगम: ॥ २ ॥

गुणस्वरूपनिरूपणाच्चेषां दोषाणामर्थोदवगमोऽर्थस्तसिद्धि: । किमर्थं ते पृथक्प्रपञ्च्यन्त् इत्यत्राह— सौकर्याय पृथक् ॥ ३ ॥

सौकर्यार्थ: प्रपञ्चो विस्तरो दोषाणाम् । उदित्या लक्षणलक्षित्ता हि दोषा: सुज्ञाना भवन्ति ।

१. 'दर्शलुपकमें' क. २. 'यदुत' क. ३. क-पुस्तके नास्ति. ४. 'तदन्य-दूषम्' खा. ५. 'च' क-पुस्तके नास्ति. ६. 'ज्ञातव्या' खा. ७. 'नाम' क-पुस्तके नास्ति. ८. 'विस्तरो' क-पुस्तके नास्ति.

अध्याय: १ सू. ३२-८] पददोषनिरूपणम्

१५

पददोषान्दर्शीयतुमाह—

दुष्टं पदमसाधु कष्टं ग्राम्यमग्रत्योतमर्थकं च ॥ ८ ॥

क्रमेण व्यास्यातुमाह —

शब्दस्मृत्याविरुद्धमसाधु ॥ ५ ॥

शब्दस्मृत्या व्याकरणेन विरुद्धं पदमसाधु । यथा—‘अन्यकारकवैयर्थ्यम्’ इति । अत्र हि ‘अषष्ठचतुर्थीया:स्थस्यान्यस्य दुर्गाश्रीगशास्यास्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु’ इति दूङ्का भवितव्यमिति ।

श्रुतिविरसं कष्टम् ॥ ६ ॥

श्रुतिविरसं श्रौत्रकटु पदं कष्टम् । तैदृशि रचनागुम्फितमप्युद्र्र जयति ।

यथा—

‘अच्युतुरचविड ! कपोलयोसते कान्तिद्रवं द्वारिवशाद: शशाङ्क: ।’

लोकमात्रप्रयुक्तं ग्राम्यम् ॥ ७ ॥

लोक एव प्रयुक्तं पदं, न शास्त्रे; तद्राम्यम् । यथा—‘कष्टं कथं रोदिति फूत्कृतेयम्’ । अन्यदपि तल्लग्नादिकं द्रष्टव्यम् ।

शास्त्रमात्रप्रयुक्तमप्रतीतम् ॥ ८ ॥

शास्त्र एव प्रयुक्तं यत्, न लोके तदप्रतीतं पदम् । यथा—‘किं भाषितेन बहुना रूपस्कन्धस्य सन्ति मे न गुणा: । गुणनान्तरीयकं च प्रेमेति न तेऽङ्गसङ्युपालभः ॥’

९. ‘असाधुपदम्’ क. २. ‘हि’ क पुस्तके नास्ति. ३. ‘अन्य: कारक:’ इति विग्रहे दुगागमो भवति. तेन ‘अन्यत्कारकवैयर्थ्यम्’ इति साधु. ४. क-पुस्तके सूत्रमेतद्रुटितम्. ५. ‘तद्विद्रचनात्’ क. ६. प्रयुक्तं यत्न शास्त्रे तद्राम्यं पदम्.

७. ‘भल्’ क. तल्लिङ्गशब्दस्तडागवाचक:. ८. ‘पदम्’ क-पुरस्तके नास्ति. ९. ‘गुणा-नन्तरीयकं च’ स्व. १०. ‘मेडस्तुपालम्भ:' क.

१ ६

काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० २

अत्र रूपस्कन्धान्तरीयकपदे न लोक इत्यपर्याप्तम् । पूरणार्थमनर्थकम् ॥ ९ ॥

पूरणमात्रप्रयोजनमध्ययपदमनर्थकम् । दण्डापूपन्यायेन पदमन्यदर्थकमेव । यथा—

'उदितस्तु हस्तिकवनीलमयं तिमिरं निपीय किरणै: सविता ।'

अत्र 'तु'शब्दस्य पदपूरणार्थमेव प्रयोग: । न काव्यालङ्कारार्थम् ॥ १० ॥

अपवादार्थमिदम् । वाक्यालङ्कारप्रयोजनं तु नैऽनर्थकम् । यथा—

'न खल्विह गतागता नयनगोचरं मे गता' इति ।

तैथा हि खलु हन्तेति । सम्प्रति पदार्थदोषानाह—

अन्यार्थेन यगूढार्थोऽश्लीलकृष्टितानि च ॥ ११ ॥

'दुष्टं पदम्' इत्यनुवर्तते । अर्थतक्श वचनविपरिणाम: । ऐऽन्यार्थो—

दीनी पदानी दुष्टानीति सूत्रार्थ: । एषां लक्षणान्याह—

रूढिच्युतमन्यार्थम् ॥ १२ ॥

रूढिच्युतं रूढिमनपेक्ष्य योगिकार्थमात्रोपादानात् । ऐऽन्यार्थं पदम् । स्थूलत्वात्सामान्येन घटशब्द: पात्रस्न्न्दार्थ इत्यादिकमन्यार्थं नेक्तम् । यथा—

'ते हृःखमुचावचमावहन्ति ये प्रसन्नति प्रियसंगतानाम् ।'

9. 'एव' क-प्रस्तके नास्ति. 2. क-प्रस्तके नास्ति. 3. 'नारकम्' क. 8. तथैऽसादिका पादृश्: क-प्रस्तके नास्ति. 5. 'दोष' क. ६. 'श्लिष्यति' क. 7. 'पदं दुष्टं' क. C. 'अर्थतश् वचनं परिणा म:' क; 'अर्थतकश वचनं परिणा म:' ख. ९ 'अन्यार्थेनेयानेयदीनी' ख. १०. 'रूढिच्युतं' ख.

अध्याय: १ सू. ९-१४] पददोषनिरूपणम्

१७

अत्र आवाहति: करोत्यर्थो धारणार्थे प्रयुक्त:, प्रस्सरतीर्विस्सरणार्थे भकृच्छसरणे इति।

कलिपतार्थे नेयार्थम् ॥ १३ ॥

अंश्रोत्रस्याप्युनियपदार्थस्य करपनात्करिपतार्थे नेयार्थम्। यथा—

'स्पदि पद्धिविहंगमनाममृत्तनयसंवलितं बलशालिना ।

विपुलपर्वतवर्षी शितै: शरै: ऋवगसैन्यमुल्लूखलित। जितम् ॥'

अत्र विहंगमशकृवाकोडभिप्रेत: । तन्नामान्ति चक्राणि, 'तैने बिभ्रतीति विहंगमानामृतो रथ:' । पद्धिरिति दशसंख्या लक्ष्यते ।

पद्धिदर्श विहंगमानामृतो रैथा यस्य स पद्धिविहंगमनाममृदृशरथ: ।

तस्य तनयाभ्यां रामलक्षणाभ्यां संवहितं ऋवगसैन्यं जितम् । उद्धक-

जिता इन्द्रजिता। 'कौशिक' शब्ददतेनेन्द्रोल्कयोरमिधानमिति 'कौशिक'-

शब्दवाच्यत्वेनैव उद्धृत उक्त: । तन्न चैवं रथाङ्गनामादीननामापे

प्रयोगोऽनुपपन्न:;—न; तेषां निर्हेतलक्षणत्वात् ।

अप्रसिद्धार्थप्रयुक्तं गूढार्थम् ॥ १४ ॥

यस्य पदस्य लोकेडर्थ: प्रसिद्धश्वाप्रसिद्धक्ष, तद्भप्रसिद्धेडर्थे प्रयुक्तं

गूढार्थम्। यथा—

'सहस्रगोरिवानिकं दु:सहं भवत: परै:' इति ।

सहसं गावोदक्षीणि यस्य स सहस्रगुरिन्द्र: । तस्येवति गोशब्दस्य—

क्षीरवाचित्वं कैंविप्रमसिद्धमिति ।

९. 'अमृत्तार्थस्य कलपना कलिपतार्थे' ख. २. 'तैने' ख-पुस्तके नास्ति. ३. 'रैथा' क-पुस्तके नास्ति. ४. 'रथाङ्गनामप्रयोगो' ख. ५. 'रुहत' ख. ६. 'पदस्य' ख-पुस्तके नास्ति. ७. 'प्रसिद्धार्थे' ख. ८. 'वाचरत्वात्' ख. ९. 'कैविपु' क-पुस्तके नास्ति.

टिप्पण—नेयो न्यायपरिहारण कवे: स्वेच्छया कलपनियो यस्य तन्नेयार्थम्।

रुढिप्रयोजनाभ्यां विरहिताशक्यसंभन्धमात्रेणाशक्यार्थोपस्थापनेऽति भाव: ।

२ काव्या ।

१८

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० २

असम्प्रार्थान्तरमसम्प्रसृतिहेतुश्शीलम् ॥ १५ ॥

यस्य पदस्यानेकार्थसैकोडर्थोडसम्प्रः स्वात्, तदसम्प्रार्थोन्तरम् ।

यथा—‘वृश्चः’ इति पदं तैजसि विट्टायां च ।

यतु पदं सम्प्रार्थावचकं सम्प्रकर्षदर्शनाद्वारणासम्प्रार्थ सारयति, तद्-सम्प्रसृतिहेतुः । यथा—‘कृकाटिका’ इति ।

न गुमलक्षितसंवृतानि ॥ १६ ॥

अपवादार्थमिदम् । गुमं लक्षितं संवृतं च नाक्षीलम् ।

एषां लक्षणान्याह—

अप्रसिद्धासम्यं गुमम् ॥ १७ ॥

अप्रसिद्धासम्भ्यार्थान्तरं पैदमप्रसिद्धासम्यं यत् तदमुम् ।

यथा—‘संबाधः’ इति पदम् । तद्धि संकेTार्थं प्रसिद्धम्, न गुद्यार्थमिति ।

लाक्षणिकासम्भ्यान्वितं लक्षितम् ॥ १८ ॥

तदेवासम्भ्यार्थोन्तरं लाक्षणिकेनासम्भ्येनार्थेनान्वितं पदं लक्षितम् ।

यथा—‘जन्मभूः’ इति । तद्धि लक्षणया गुद्यार्थम्, न स्वशक्ल्येति ।

लोकसंवितं संवृतम् ॥ १९ ॥

लोकेन संवितं लोकसंवितं यत् तत् संवृतम् । यथा—‘सुभगा’ ‘भागिनी’ ‘उपस्थानम्’ ‘अभिप्रेतम्’ ‘कुमारी’ ‘दोहदः’ इति ।

१. ‘स्न्तिकरमप्रीशीलम्’ क. २. ‘संवृतं लक्षितं ना’ क. ३. ‘गुमं पदं—यथा’ ख. ४. ‘प्रसिद्धसंकेतार्थम्’ क. ५. ‘लाक्षणिकासम्भ्यं’ क. ६. ‘सम्भ्यार्थान्तरलाक्ष-’ ख. ७. ‘लोकसंवीतमञ्ज्ञातं संवृतम् । यथा’ क.

अध्याय: १ सू. १५-२१] पददोषनिरूपणम्

१९

अत्र हि श्लोक:—

'संवृतस्य हि लोकेऽन न दोषान्वेषणं हि समम् । शिवलिङ्गस्य संस्थाने कस्यासभ्यत्वभावना ॥'

तत्रैविंध्यम्, व्रीडाजुगुप्सानिर्लज्जतक्रदायिभेदात् ॥ २० ॥ तस्या श्लीलसत्रैविंध्यं भवति, व्रीडाजुगुप्सामद्नलतक्रदायिनां भेदात्। किंचित् व्रीडादायि भवति । यथा—'वाक्काटवम्' 'हिरण्यरेता:' इति । किंचित् जुगुप्सादायी भवति । यथा—'कर्पंदक:' इति । किंचित् अम- लातक्रदायि भवति । यथा—'संस्थितम्:' इति । व्यवहितार्थप्रत্যয়ं कृतम् ॥ २१ ॥

अर्थेस्य प्रतीतिरर्थप्रतय: । स व्यवहितो यस्मादेवति तद्रयवहिता- श्रपत्यं किञ्चित् । यथा—

'दक्षामजादयितवल्लभवेदिकानां ज्योत्स्नाजुषां जललवासरलं पतन्ति ।'

दक्षात्नजास्तारा: । तासां दयितो दक्षामजादयितश्रन्द्र: । तस्य वल्लभाश्रन्र्कान्ता: । तद्वेदिकानामिति । अत्र हि व्यवधानेनार्थप्रत्यय: । अन्यत्रारूढत्वात् । अरूढा'पि यतोडर्थप्रत्ययो हृइइति न तत्किञ्चित्सम् ।

यथा— 'कान्तीगुणस्थानमनिन्दिताया:' इति ।

१. 'हि' ख-पुस्तके नास्ति. २. 'कृतम्' क. ३. 'भवति' क-पुस्तके नास्ति. ४. 'संस्थितम्' ख पु.

टिप्प०—१ अत्र 'काट' शब्देन गुह्याङ्गप्रतीतेर्व्रीडादायित्वम् । २ 'पदै'- शब्दो'पानवायुप्रतीतिकारस्वाजुगुप्साच्च्यञ्जक: । ३ 'संस्थित' शब्दस्य मृतार्थैक- स्वादातक्रदाकित्वम्, तथा चामर:—'प्रमीत: संस्थितो मृत:' इति ।

अन्तग्राभ्यां वाक्यं व्याख्य्यातम् ॥ २२ ॥

अक्शीलं किष्टं चेत्यन्न्त्ये पदे । तास्यां वाक्यं व्याख्य्यातम् । तदप्य-अक्शीलं यथा—

'न सा धनोषातिथीः स्यात्कलत्रसुखदायिनी । परायंबद्धहृद्याणां यत्सत्यं पेलवं धनम् ॥'

'सोपनतपद्मसुज्ज्वलं वायुवेगसमुज्ज्वलतम् । महापथेन गत्ववान् कीर्तिमान्‌ गुणो जनैः ॥'

किष्टं यथा—

धम्मिल्ललस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गशावाक्ष्या । राज्यस्थपुत्रेबन्धच्युतस्तेम्नानसं शोभाम् ॥

एतान् पदपदार्थदोषान् ज्ञात्वा कविस्थयेदिति तात्पर्योर्थः ।

इत्थं काव्यालंकारसूत्रवृत्तौ दोषदर्शने द्वितीयोऽध्यायः । प्रथमोऽध्यायः ।

द्वितीयोऽध्यायः । पदपदार्थदोषप्रतिपादनं दोषानुदर्शयितुमाह—

मित्रवृत्तयतिभ्रष्टविसंधीनी वाक्यानी ॥ १ ॥

दुष्प्रानित्योऽभिसंधिः ।

क्रमेण व्याचक्षे—

सकृदुक्तत्वादविरतत्वं भिन्नवृत्तम् ॥ २ ॥

१. 'च अन्ते' ख. २. 'रन्तिदायिनी' क-ग. ३. 'वायुवेगः समुद्वत' क-ग. ४. 'पदमवर्थ' क; 'एतान्यपि च पदपदाधे' म. ५. 'इति संबन्धः' ग. ६. 'लक्षणच्युतः' ख.

टिप्प०—१ अत्र कुरङ्गशावाक्ष्या धम्मिल्लस्य शोभामवलोक्य कस्य मनो न हृष्यतीति प्रतोतिव्यवधानात् किष्टत्वम् ।

अध्यायः २ सू. २२-४] वाक्यदोषनिरूपणम्

२१

स्वसामलक्षणाच्युतं वृतं यास्सिसततं स्वलक्षणच्युतवृत्तं वाक्यं मित्र-

वृत्तम् । यथा—

'अयि ! परंयसि सौधनाश्रितामविरलमुसनोमालभारिणीम् ।'

वैतालोयुरुमपदे लड्वक्षराणां षण्णां नैरन्तर्ये निषिद्धम् । तच्च

कृतमिति मित्रवृत्तत्वम् ।

विरसविरामं यतिभ्रष्टम् ॥ ३ ॥

विरस: श्रुतिकटुर्विरामो यास्सिसतद्विरसविरामं यतिभ्रष्टम् ।

तद्वाततुनामम्भागमेदे स्वरसन्ध्यकृते प्रयेण ॥ ४ ॥

तद्वातिभ्रष्टं धातुभागमेदे नामभागमेदे च सति भवति । स्वरसन्धिना-

उकृते प्रायेण बाहुल्येन ।

वातुभागमेदे मैन्दाक्रान्तायां यथा—

'एतासां राजति सुमनसां दाम कण्ठावलम्बि ।'

नामभागमेदे शिखरिण्यां यथा—

'कुरङ्काक्षीणां गणडतलफलके स्वेदविसरः ।'

मैन्दाक्रान्तायां यथा—

'दुरदर्शश्रवसिखिकपिशः शार्ङ्गिणो बाहुदण्डः ।'

धातुनामभागवदग्रहणाच्चागातिरिक्कमेदे न भवति यतिभ्रष्टत्वम् ।

यथा मन्दाक्रान्तायाम्—

'ज्ञोभां गुल्यस्ययसमभिनवः सुन्दरीणां प्रबोधः ।'

1. 'मन्दाक्रान्तायां' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति । 2. 'यथा शिखरिण्याम्' ग-

नास्ति । 3. 'मन्दाक्रान्तायां' क-ग-पुस्तकयोर्नास्ति । 4. 'मन्दाक्रान्तायां यथा' क-पुस्तके

नास्ति । 5. अस्मादेशे ख-ल-पुस्तके 'अन्ये तु पदान्त एव प्रतिषिध्यन्ति पदं च विभ-

तयन्तम् । यथा—'निकामं क्षामाझी सरसकदलीगर्भशुभगाकालशेषा मूर्तिः शशिन

इव नेत्रोत्सवकरी । अवस्थाभापन्ना मदनदहनोद्भामविधुरा प्रियं नः कल्यााणी रम-

यति मनः कम्पयति च ॥' इत्यधिकमस्ति ।

२२

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० २

शिखरिण्यां यथा—

'विमिश्र: इयामान्तेष्वररपुटसीत्कारविरुतै: ।' 'स्वरसंघयकृते' इति वचनात्स्वरसंधिकृते भेदे न दोष: । यथा— 'किंचिद्धवालसमसरलं प्रेक्षितं सुन्दरीणाम्'

न वृत्तदोषात्पृथग्यतिदोष:, वृत्तस्य यत्यात्मकत्वात् ॥ ५ ॥

वृत्तदोषात्पृथग्यतिदोषो न वक्तव्य:, वृत्तस्य यत्यात्मकत्वात् । यत्यातमकं हि वृत्तमिति मिन्नवृत्त एव यतिभ्रष्टस्थान्तर्भावान्न पृथग्ग्रहणं कार्यम् । अत आह—

न, लक्षणण: पृथक्त्वात् ॥ ६ ॥

नायं दोष:, लक्षणणो लक्षणस्य पृथक्त्वात् । अनन्यदृधि लक्षणं वृत्तस्य, अन्यच्च यते: लक्षणमिति । कुलालकुलिनयोरभिन्नं वस्तु । विरामात्स्वकौ च यातिरिति ।

विरूपपदसंधि विसंधि: ॥ ७ ॥

पदानां संधि: पदसंधि:; स च स्वरसमवायरूप: प्रत्यासत्तिमात्ररूपो वा । स विरूपो यस्यास्तिति विग्रह: ।

वृत्तसंधेरुरूप्यं विशेषोडवग्रहो विभागेन पदाना संसक्तिरिति । अश्लीलत्वम् अस्यस्मृतिहेतुत्वम् । कष्टत्वं पारुष्यामिति ।

विशेषो यथा—

'नेघानिलेन अमुना पूतास्मिन्नद्रिकानने ।' 'कनकेइव लोचने इने अनुव्रज्यांति चिलासंपदंरति: ।' 'लोलालकाकुलबद्धानि माननानि चकासति ।'

९. 'शिखरिण्यां यथा' क-पुस्तके नास्ति. २. 'चौकार' क-ग. ३. 'विलक्षणं' क-ख. ४. 'नियामकं' ख. ५. 'च' ग-पुस्तके नास्ति. ६. 'इति' ग-पुस्तके नास्ति. ७. 'पदवतिम्' क.

अध्याय: २ सू. '९-१०] वाक्यदोषनिरूपणम्

अश्लीलत्वं यथा—

'विरसवक्लिदं नृत्तमाचार्याभ्यासयोजितम् ।'

'एकास्ने पदनस्राये: पुरी पण्डमहोत्सवमे: ।'

'विनां रूपथदानाभ्यां पदवादसमुत्सुकम् ।'

कष्टत्वं यथा—

'मञ्जुनृतमगरुग्रासते गुर्वीमोगा ध्रुमा बसुः ।'

एवं वाक्यदोषानभिधाय वाक्यार्थदोषान्प्रतिपादीयतुमाह—

व्यर्थैकार्थसंदिग्धाययुक्तापक्रमलोकविरुद्धानि च ।। ९ ।।

'वाक्यानि दुष्टान्त:' इति संबन्ध: ।

क्रमेण व्याख्यातुमाह—

व्याहतपरोऽर्थार्थे व्यर्थम् ।। १० ।।

व्याहतो पूर्वोत्तरार्थो यस्यसस्तद्याहतपूर्वोत्तरार्थं वाक्यं व्यर्थम् ।

यथा—

'अच्यापि स्मरति रसालसं मनो मे सुग्धाया: सरचतुराणि चेष्टितानि ।'

सुग्धाया: कथम् सरचतुराणि चेष्टितानि? तत्र चेत्कथं सुधा?

अत्र पूर्वोत्तरयोरर्थयो विरोधाद्वर्थमिति ।

१. 'अश्लीलं च' क; 'अश्लीलं' ग. २. 'नृत्तमाचार्याभ्यास-' ख. ३. 'खण्ड' कम्. ४. 'विनापथदानाभ्यां' यदवाद्यदत्सकम्' क; 'विनापथदानायैदधार्य-दुष्कम्' ग. ५. 'गुरुमोगा' क. ६. 'निरुपयितुं' क. ७. 'प्रयुक्तार्थोपकम्' ग. ८. 'विरुद्धाविरुद्धानि' ग. ९. 'च' ख-पुस्तके नास्ति. १०. 'पूर्वोत्तरारथौ' ख. ११. 'वाक्यं' क-ग-पुस्तकयोरनास्ति. १२. 'रसोल्लसत्' ख. १३. 'सुधा चेत्' ग. १४. 'अत्र' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति.

टिप्प०—१ रेचको नाम कर-कटि-प्रोचाप्रहणात्मकको नृत्ताविशेषः, रेचकहीनं विरेचकम् । विरेचकशब्दस्याश्लीलत्वमत्र स्कुटमेव ।

२४

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० २.

उक्तार्थपदसेकार्थम् ॥ ११ ॥

उक्तार्थीनि पदानी यर्स्स्थदुष्टार्थपदमेकार्थम् । यथा—

'चिन्तामोहमनःकृत! तनुते विप्रेक्षितं सुभ्रुवः ।' अनन्वः शुजारः । तस्य चिन्ता मोहात्मकत्वाच्चिन्ता-मोहशब्दौ प्रयुक्तावुक्तार्थीं भवतः । एकार्थपदत्वाद्वाक्यस्येकार्थमित्युक्तम् ।

न, विशेषश्रवेदेकार्थं दुष्टम् ॥ १२ ॥

न वाच्ये दुष्टम्, विशेषश्रवेऽप्रतिपाद्यः स्यात् ।

तं विशेषं प्रतिपादयितुमाह—

धनुर्ज्योंध्वनौ धनुःश्रुतिरारुढे: प्रतिपत्त्यै ॥ १३ ॥

'धनुर्ज्यौध्वनै:' इत्यत्र 'ज्या' शब्देनोक्तार्थत्वेडपि धनुःश्रुतिः प्रयुज्यते, आरुढे: प्रतिपत्त्यै आरोहणस्य प्रतिपत्त्यर्थम् । नहि धनुःश्रुति-

मन्त्रेण धनुष्यारूढा ज्या धनुर्ज्येति शक्ष्यं प्रतिपत्तुम्। यथा—

'धनुर्ज्यांकिचिह्नंदोक्ष्या विस्कुरितं तद्' इति ।

कर्णावतंसावदेवदेषु कर्णादीनामवतंसादिपदैरुक्तार्थानामपि निर्देश: सन्निधे: ॥ १४ ॥

कर्णावतंसावदेवदेषु कर्णादीनामवतंसादिपदैरुक्तार्थानां निर्देश: सन्निधे: । नहि कर्णाविदशब्दनिदेशेऽमन्त्रेण कर्णादिसन्निहितानामवतंसादीनां शक्या प्रतिपत्ति: कर्तुमिति । यथा—

'दोर्लाविलासेषु विलसिनीनाां कर्णावतंसाः कलयन् तु कम्पनम् ।'

'लीलाचलच्छ्रवणकुण्डलमापतन्ति ।'

'भाययुयुत्कैर्मुखशोभालिनः शिर:शेखरर्शोभालिनः'

१. 'विम्वेषितं' ख्‍व । २. 'चिन्तामोहात्मकत्वात्' क; 'चिन्तामोहात्मकत्वात्' ग । ३. 'दुष्टं पदं' ख्‍व, ४. 'धनुःप्रतीतिरारुढे प्रतिपत्तौ' क । ५. 'अपि' ख्-ग-पुस्तकयोर्नास्ति । ६. 'कर्तुमिति' ख्-ग-पुस्तकयोर्नास्ति । ७. 'मुखरा:' ख ग ।

अध्याय: २ सू. २ १-१८] वाक्यदोषनिरूपणम्

२५

मुक्ताहारशब्दे मुक्ताशब्द: शुद्ध्रे ॥ १५ ॥

'मुक्ताहार'शब्दे 'मुक्ता'शब्दो 'हार'शब्देनैव गतार्थ: प्रयुज्यते शुद्ध्रे: प्रतिपत्त्यर्थीमिति संवननघ । शुद्ध्रानामन्यैरैरमिश्रितानां हारो मुक्ताहार: । यथा—

'प्रणवेश्वरपरीप्सितवैभवभ्रमप्रतिपत्तिभि: । मुक्ताहारण लसता हस्तींव स्तनद्रयम् ॥'

पुष्पमालाशब्दे पुष्पपदमुक्तकर्थस्य ॥ १६ ॥

'पुष्पमाला'शब्दे 'माला'शब्देनैव गतार्थे 'पुष्प' पदं प्रयुज्यते उत्कृष्टर्षस्य प्रतिपत्त्यर्थीमिति । उत्कृष्टानां पुष्पाणां माला पुष्पमालेत । यथा—

'प्रायश: पुष्पमालैव केन्या सा कं न लोभयेत् ।'

नतु 'माला'शब्दोऽन्यत्रापि हृश्यते; यथा रत्नमाला, शब्दमालेत ।

तथ्यम्; तत्र तादृशुपचारतस्य प्रयोभ: । निश्रपदो हि 'माला'शब्द: पुष्पपरचानाविशेषमेवाभिधत्त इति ।

करिकलभशब्दे करिशब्दस्तादृप्यस्य ॥ १७ ॥

'करिकलभ'शब्दे 'करि'शब्द: कलमेनैव गतार्थ: प्रयुज्यते तादृप्यस्य प्रतिपत्त्यर्थीमिति । करी प्रौढकुञ्जर:, तद्रूप: कलभ: करिकलभ इंति ।

यथा—

'त्यज करिकलभ ! त्वं प्रीतिबन्धं करिण्या: ।'

विशेषणस्य च ॥ १८ ॥

विशेषणस्य प्रतिपत्त्यर्थमुक्तार्थस्य पदंस्य प्रयोग: । यथा—

'जगाद मधुरों वाचं विशदाक्षरशोभालिनीनिम् ।'

9. 'अमिश्राणां' क. २. 'स्तनद्रयी' क. ३. 'पुष्पशब्द:' क. ४. 'कन्यकाकं' ख-ग. ५. 'पुष्पमालारचना' ख. ६. 'एव' ख-ग-पुस्तकयोर्नास्ति. ७. 'तादृप्यस्य प्रतिपत्त्यर्थम्' ख. ८. 'करण: प्रौढकुञ्जरा:' क. ९. 'इति' क-पुस्तके नास्ति. १०. 'शब्दस्य' क. ११. मालिनीम्' क.

तदिदं प्रयुक्तेषु ॥ १९ ॥

तदिदमुक्तं प्रयुक्तेषु, नाप्रयुक्तेषु । न हि भवति-यथा 'श्रवणकुण्डलम्' इति, तथा 'नितम्बकाञ्ची' इत्यपि । यथा तु 'करिकलम्' इति, तथा 'जघनकलभः' इत्यपि ।

अत्र श्लोकः- 'कर्णावतंसाविपदे कर्णादिद्वान्निर्मिति: । सन्निधानादिवोधार्थे स्थितेऽप्वेतत्समर्थनम् ॥' संशयकृत्संदिग्धम् ॥ २० ॥

यद्वाक्यं साधारणानां धर्माणां श्रुते:, विशिष्टानां चाश्रुते: संशयं करोति, तत्र संशयकृत् संदिग्धमिति3 । यथा— 'स महात्मा भाग्यवशान्महापद्मुपागतः । किं भाग्यवशान्महापद्ममार्गन्; आहो.वितदभाग्यवशान्महतोंऽपपद्म्? इति संशयकृद्वाक्यं प्रकरणाद्भवेवे सतीति' ।

मायादिविकल्पितार्थमप्रयुक्तकम् ॥ २१ ॥ मायादिना विकल्पितोऽर्थो यस्सिसतन्मायादिविकल्पितार्थमयुक्तकम् । ऐस्तोकमुदाहरणम् ।

कमहीनार्थमपक्रमम् ॥ २२ ॥ उद्देशेनामनूदेशिनां च क्रमः सम्बन्ध:, तेन 'हीनोऽर्थो यस्सिसतत्कम-हीनार्थमपक्रमन्' । यथा—

१. 'वां' ख-पुस्तकं नास्ति. २. 'चाश्रुते:' क; 'च श्रुते:' ग. ३. 'इति' ख-पुस्तके नास्ति. ४. 'आपदमुपागत' इति क. ५. 'इति' म-पुस्तके नास्ति. ६. 'अत्र श्लोकं' ख; 'श्लोकं' ग. ७. 'उद्देशिनानामनूदेशितानां' ख. ८. 'हीनो' क.

टिप्प०—१ अयं वाक्यद्विविध:-दुष्कम-प्रक्रमभङ्गभेदात् । अर्थक्रमस्याप्रकाश-स्वत्वे दुष्क्रमत्वाख्यं, क्रमहीनत्वे च प्रक्रमभङ्ग इति ।

अध्याय: २ सू. १९-२३] वाक्यदोषनिरूपणम्

२७

'कीर्तिंश्रतापौ भवतः सूर्यांचन्द्रमसो: समौ ।'

अत्र कीर्तिंश्रद्रमसस्तुल्या, प्रताप: सूर्येस तुल्य: । सूर्येसं पूर्व-निपातादपक्रम: । अथवा प्रधनस्यार्थेस्य प्रथमनिर्देश: क्रम: । तेन हीनोड्यो यौंससादपक्रमम् । यथा—

'तुरंगमस्थ मातङ्गं प्रयच्छासै मदालसम् ।'

देशकालस्वभावविरुद्धार्थौनि लोकविरुद्धानि ॥ २३ ॥

देशकालस्वभावविरुद्धार्थौ येषु तानि देशकालस्वभावविरुद्धार्थानि वाक्यानि लोकीविरुद्धानि । अर्थेद्वारेण लोकीविरुद्धत्वं वाक्यानाम् ।

देशविरुद्धं यथा—

'सौवीरेषु स्सति नगरी मथुरा नाम विश्रुता ।

अक्षोट्टैलिकेराल्ब्या यस्या: पर्यन्तभूमय: ।'

कालविरुद्धं यथा—

'कदम्बकुसुमसेरं मधौ वनमशोभत ।'

स्वभावविरुद्धं यथा—

'मत्तालिमझ्झुसुखरासु च मत्तरीषु सस-च्छदस्य तरतीव शरन्मुखश्री: ।'

सप्तच्छदस्य स्तवका भवन्ति, न मकर्य इँति स्वभावविरुद्धम् ।

तथा—

'मृगजौै: कलिकाकोषस्था मृगशशमपीड्चत ।

यथा गोष्पदपूरं हि ववर्ष बहुलं मधु ।

कलिकाया: सर्वेस्या मकरन्दसैतावद्धाहुल्यं स्वभावविरुद्धम् ।

९. 'अत्र' इत्याद्यम् 'अपक्रम:' इतिपर्यन्तं क-पुस्तके, 'अत्र' इत्याद्यम् 'यथा' इतिपर्यन्तं च ग-पुस्तके नास्ति. २०. 'मे प्रयच्छ' गा. ३. 'विरुद्धार्थौ' क. ४. 'नालिकेराढ्या' खा. ५. 'विरुद्धार्थौ' क. ६. 'विरुद्धार्थौ' क. ७. 'इति स्वभावविरोध:' । यथा' क; 'इति । स्वभावविरुद्धं यथा ।' खा. ८. 'संघावपीड्चत' क. ९. 'कलिकाकोषस्य मकरन्दसैव तावत्' क.

२८

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० २

कलाचतुर्वर्गशास्त्रविरुद्धार्थानि विद्याविरुद्धानि ॥ २४ ॥

कलाशाब्दैश्वतुर्वर्गशाब्दैश्व विरुद्ध्रोड़्यं येषु तानि कलाचतुर्वर्गशास्त्रविरुद्धार्थानि वाक्यानि विद्याविरुद्धानि । वाक्यानां विरोधोऽर्थद्वारकः ।

कलाशास्त्रविरुद्धं यथा—

'कालिदं लिखितमिदं वंचस्य ! पत्रं पतत्रैरपतितकोटिकोटिकाप्रम् ।'

कालिदं पतितकोटिकोटिकाप्रमिति पत्रविदामाषायः । तद्विरुद्धत्वात्कलाशास्त्रविरुद्धम् । एवं कलान्तरेप्वपि विरोधोऽयं युज्यते—

'कामोपभोगसाकल्यफलो राज्ञां महीजयः ।'

'धर्मफलोऽश्वमेधादियज्ञफलो वा राज्ञां महीजयः' इत्यागमः ।

तद्विरोधाद्धर्मशास्त्रविरुद्धःर्थमेतद्वाक्यमिति ।

'अहंकारण ज्यायन्ने डियन्तेः कि नयाश्रिया ।'

द्विषज्जयस्य नयमूलत्वं स्थितं दण्डनीतौ, तद्विरोधादर्थशास्त्रविरुद्धार्थं वाक्यमिति ।

'दशनालडपवित्रितोत्तरोष्ठं रतिखेदालसमाननं सरामि ।'

'उत्तरोष्ठम्तरमुखं नयनान्तामिति मुक्त्वा चुम्बननस्वरदर्शनस्थानानि ।

इति कामशास्त्रे स्थितम् ।

तद्विरोधात्कामशास्त्रविरुद्धार्थे वाक्यमिति ।

'देवंतत्त्वमक्तो मुक्तिनं तत्वज्ञानसंपदा ।'

एतसार्थेस्य मोक्षशास्त्रे स्थितत्वाच्चिद्विरुद्धार्थम् ।

१. 'विरुद्धानि' ख. २. 'विरुद्धार्थों' ख. ३. 'कलाविरुद्धचतुर्वर्गे' ख. ४. 'विरुद्धानि विया-' ख. ५. 'च यस्य' ख. ६. 'कोटिकश्रि' क. ७. 'कोटि' क-पुस्तके नास्ति. ८. 'तद्विरोधात्' क. ९. 'विरुद्धवम्' क. १०. 'अत्यूज्यं' ख; 'अभ्युपेयः' नास्ति. ११. 'चु' क-पुस्तके नास्ति. १२. 'विरुद्धमेतद्वाक्यम्' क; 'विरदं वाक्यं' ग. १३. 'विरुद्धत्वम्' क; 'विरुद्धम्' ग. १४. 'वाक्यमिति' क-ग-पुस्तकयोरनास्ति. १५. 'इति' ग-पुस्तके नास्ति. १६. 'कामशास्त्रसूत्रे' ख. १७. 'देवताज्ञानतो' ख.

अध्याय: १ सू. २४-२] गुणनिरूपणम्

२९

एते वाक्यवाक्यार्थदोषास्त्यागाय ज्ञातव्या:। ये त्वन्ये शब्दार्थदोषा: सूक्ष्मास्ते गुणविवेचने एवोच्यन्ते। उपमादोषाश्रोपमाविचार इति।

समाप्तं चेदं दोषदर्शनं द्वितीयेऽधिकारणे द्वितीयोऽध्याय:।

गुणविवेचनं नाम तृतीयमधिकारणम्।

प्रथमोऽध्याय:।

यद् द्विप्रकार्यात्मनो दोषास्तान्गुणान्विचारयितुं गुणविवेचनमधिकरणमारभ्यते। तत्रौज:प्रसादादयो गुणा:; यमकोपमादयस्त्वलंकारा इति स्थितिः काव्यविदाम्। तेषां किं मेदानिबन्धनमित्याह—

धर्मादयो भावा: कतरो धर्मो गुणा:॥ १ ॥

ये खलु शब्दार्थयोर्धर्मा: काव्यशोभां कुर्वन्ति ते गुणा:। ते च ओज:प्रसादादय:। न यमकोपमादय:; केवल्येन तेषामकाव्यशोभाकरत्वात्।

ओज:प्रसादादीनां तु केवलानामपि काव्यशोभाकरत्वमिति।

तद् अतिशयहेतवस्त्वलंकारा:॥ २ ॥

तस्याः काव्यशोभायाः अतिशयस्य हेतव:। तुशब्दो व्यतिरेके। अलंकाराश्र यमकोपमादय:।

१. 'अन्ये च ये' ग. २. 'शब्दार्थयो:' क. ३. 'वक्ष्यन्ते' ख्व. ४. 'च' ख्व-पुस्तके नास्ति. ५. 'इति' ख्व-पुस्तके नास्ति. ६. 'वाक्यशब्दार्थदोषविभाग:' क.

७. 'विवेचनाधिकारणं' क. ८. 'धर्मे' गुणा:' ख्व. ९. 'शब्दार्थे' धर्मा:' क. १०. 'आस्ति'

ख्व-पुस्तके नास्ति. ११. 'कारित्वं' ग. १२. 'तद् अतिशय:' क-पुस्तके नास्ति.

टिप्प०—१ लक्षणमिदं दूषितं मस्स्टेटेन—'काव्यशोभाद्या: कर्त्तरो धर्मा गुणास् तद् अतिशयहेतवस्त्वलंकारा:' इति तद् अपि न युक्तं; यतः किं समस्तैर्गुणै: काव्यव्यवहार:, उत कांतपयै:? यद् समस्तै:, तत् कथम् समस्तगुणा गौडी पान्नाली च रीतिः काव्यस्यात्मा? इत्यादिना।

अत्र श्लोकौ— 'युवतोरिव रूपमृ! काव्यं स्वदते शुद्धगुणं तद्यततीव । विहितमणयं निरन्तराभि: सदलङ्कारविकल्पकरणाभि: ॥' 'यदि भवति वचश्च्युतं गुणेभ्यो वपुरिव यौवनवन्ध्यमकुन्तना । अपि जनदयितानि दुर्भगत्वं नियतमलङ्करणानि संश्रयन्ते ॥' पूर्वे गुणा नियताः ॥ ३ ॥

तैर्विना काव्यशोभानुपपत्ते: । एवं गुणालङ्कारां मेदं दर्शयित्वा, शब्दगुणानिरूपणार्थमाह— ओज:प्रसादश्लेषसमाधिमाधुर्यसौकुमार्योदारतार्थ- व्यक्तिकान्तयो वन्धगुणाः ॥ ४ ॥

वन्धः पदरचना । तस्य गुणा वन्धगुणा ओज:प्रसृतयः । तत्रैकमणं द्रष्टयतु—

वन्धस्य गाढत्वं प्रसादोजः । यथा— विलुलितमकरन्दा मकरीभिरन्तेयत्ति ;

न पुत्रः— विलुलितमेधुधारः मकरोभिर्लयन्निति ।

वन्धस्य शैथिल्यं शिथिरुत्वं प्रसादः । तन्नव्यमञ्जीवपययो यातमा दोषः; तत्तथ्य गुण इत्यत आह—

गुणः सम्प्रदायः ॥ ७ ॥

८. 'वाक्यं' क. र. 'पूर्वं खलु' ख.; 'पूर्वे तु' ग. ३. 'नर्तयन्तः' क. ४. 'मधु- धारां मकरो' ग. ५. 'प्रसाद:' ख·पुस्तके नास्ति. ६. अस्माकं 'न शुद्ध:' इति छात्रा- तेन ग-पुस्तके पाठ्यते; द-पुस्तके च त्रुटितम्. ७. 'सङ्गृहीष्य' क; 'शुदस्तु' ग.

अध्याय: १ सू. ३-१०] गुणनिरूपणम्

ननु विरुद्धयोरेज:प्रसादयो: कथं संस्कृत इत्यत आह—

स तनुभवासिद्ध: ॥ ८ ॥

स तु संहवस्तनुभवासिद्ध: तद्विदां ग्नादिविशेषवत् ।

अत्र श्लोक:—

'कृणामपेक्षणीयेषु संहव: नुखदतःखयो: ।

यथानुभवत: सिद्धस्तथैवोज:प्रसादयो: ॥'

साम्योत्कर्षां च ॥ ९ ॥

साम्यमुक्तकर्षश्रवोज:प्रसादयोरनुभवादेव ।

साम्यं यथा ( रघु. ३.१० )—

'अध स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सुन्वे

नुपतिककुलं द्रव्या यून: सिनातपचारणम् ।'

काचिदोज: प्रसादादुत्कृष्टम् । यथा—

'व्रजति गगनं भल्लातक्य: फलेन सहितोपमम् ।'

काचिदोजस: प्रसादस्योत्कर्ष: । यैथा—

'कुसुमशयनं न प्रत्ययं न चन्द्रमरौचये:

न च मलयजं सर्वाङ्गीणं न वा मणियकयच: ॥'

मसृणत्वं श्लेष: ॥ १० ॥

मसृणत्वं नाम यस्सिन्स्त्ति बहून्यपि पदान्ये कवय:आसन्ते । यथा

(कुमार. ११९ )—

'अस्योत्तरस्यास्तस्य दीक्ष देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराज: ।'

न पुन:,—

'सूत्रं ब्रह्मासुर:स्थले-', 'अमरावल्लीगुगीतया:',

'टडित्कलिलमाकाशं' इति ।

१. 'करणा' ख-गा. २. 'यथा' क-ग-पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'यथा' ख-गा-पुस्तकयोनास्ति.

३२

काव्यालंकारसूत्राणि

[आविक० ३

एवं तु शेषो भवति—

'ब्राह्मं सूत्रसुरःस्थले', 'अमररीमझुंगीतयः', 'वडिजटिलमाकाशम्' इति ।

मार्गोभेदः समता ॥ ९१ ॥

मार्गस्याभेदो मार्गोभेदः समता । येन मार्गेणोपक्रममस्तस्यात्याग

इत्यर्थः । श्लोके प्रवन्धे चैति । पूर्वोक्तमुदाहरणम् । विपर्ययस्तु यथा—

'श्रसीद चणिड ! लज्ज मन्युमकृंसा जनतैवयं पुरतः कृताज्जलिः ।

किमर्थसुल्त्कामितंपिवरस्तनद्रयं त्वया लुसविलासंयते ii'

आरोहावरोहक्रमः समाधिः ॥ १२ ॥

आरोहावरोहयोः क्रम आरोहावरोहक्रमः समाधिः परिहारः ।

आरोहस्यावररोहे सति परिहारः, अवरोहस्य वाड्‌डरेहे सति सति ।

तत्रारोहपूर्वोत्तरारोहो यथा—

'निरानन्दः कौत्से मधुनी परिशुष्कोज्ज्वलितरसे ।'

अवरोहपूर्वस्तवारोहो यथा—

'नरा: शैलश्रृंगा व्यंसन इव मजन्ति तरकः ।'

एतारोहस्य क्रमेणवरोहस्य च क्रम आरोहावरोहक्रमः, क्रमेणारोहणमवरोहणं चैति केचित् ।

यथा—

'निवेदितः स्वःसिन्धोस्नु ह्निगिरिवीथीषु जयति ।'

न दृष्टचः, आरोहावरोहयोःप्रसादरुपवैचित्र्यात् ॥ ९३ ॥

न पृथक्समाधिगुणः । आरोहावरोहयोःप्रसादरुपत्वात् । ओजो-

रुपस्यारोहः प्रसादरुपस्यावरोह इति ।

१. 'मार्गोभेदः' ख-पुस्तके नास्ति. २. 'तथायं' क. ३. 'आरोहावरोहयोः

क्रमः' ख. ४. 'पूर्वोके' ख. ५. 'आरोहस्य च' ख. ६. 'च' ग-पुस्तके नास्ति.

७. 'तु' ग.

अध्याय: ९ सू. ११-२०] गुणनिरूपणम्

३३

न, असंप्रक्तत्वात् ॥ १४ ॥

यथुक्तम् ‘ओज:प्रसादरुपत्वमारोहावरोहयो:' इति,-तत्र; असंप्रक्त-त्वात् । संप्रक्तौ हस्वोज:प्रसादौ नैदीवेगिकावद्वहत् ।

अनैकान्याच्च ॥ १५ ॥

न चायमेकान्तो नियम:-यदोजस्यारोह:, प्रसादे चावरोह इति ।

औज:प्रसादयो: तीव्रावस्था, तारविते

वैदभ्युपगम: ॥ १६ ॥

ओज:प्रसादयो: कान्चिद्रागे तीव्रावस्था । सा चारोहोऽवरोहारुयेत्येवं

चैनमन्यसे,-अश्रुपगम:, न विप्रतिपत्तिः !

विशेषापेक्षत्वात्ययो: ॥ १७ ॥

स विशेषो गुणान्तरमेव ।

आरोहावरोहानामपि समासाद्यारोहणं तत्र ॥ १८ ॥

आरोहावरोहकम: समासाद्यतेति गौण्यो वृत्त्या न्याय्योयेम् ।

क्रमविधानार्थं वा ॥ १९ ॥

पृथक्करणमिति । पाठभेदश्र न संभवतीति 'न पाठभ्रमो:, सर्वत्राहृष्टे'

( अधि. ३११२८ ) ईत्येवं दक्श्याम: :

पृथक्पदत्वं साधुयेम् ॥ २० ॥

वच्मस्य पृथक्पदत्वं यत्तन्न साधुयेम् । पृथक् पदात्नि यस्य स पृथक्-

स्पद:, तस्य भाव: पृथक्पदत्वम् । समासाद्यध्वनि निपतितरं चैतत् । पृथक्-

क्रमुदाहरणम् :

१. 'नदीवेगिकासंगमसुद्रहत:' गा. २. 'वा' क-ग. ३. 'ओज:प्रसादयो: कान्चि-

द्रागे तीव्रावस्थायां तारवित' क.ग. ४. 'इत्याद्यायते' क. ५. क-ग-पुस्तकयो:

'क्रमविधानार्थत्वाद्वा' इति वृत्तिमध्य गृहीत निक्षिप्तमू. ६. 'इत्यत्र' क.

टिप्प०—१ 'वस्तुयुक्तरसां दिशि देवतास्मा' इत्युदाहरणमवसेम् ।

३ काव्यालं

३४

काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० ३

विपर्ययस्तु यथा— 'चतितशबरसेनादत्तगोशृङ्गचण्ड- ध्वनिचकितवराहक्याकुला विन्ध्यपादा !' अजरटत्वं सौकुमार्यम् ॥ २१ ॥ वन्धस्याजरठत्वमप्यारुह्यं यचत्सौकुमार्यम् । पूर्वोक्तमुदाहरणम् । विपर्ययस्तु यथा— 'निद्रां निद्रेऽतिं प्रियजनसहक्तवस्तव्यवसति: सुभासेऽक्लेशोऽपि फलमपि विरुद्धं मम हृदि !' विकृतत्वमुदारता ॥ २२ ॥

वन्धस्य विकृतत्वं येदसावुदारता ! यस्मिन्नसति नृत्यन्नीव पदानीति- जनस्य वर्णभावना भवति तद्वृत्तिकटुत्वम्, लीलायमानत्वमित्यर्थः । यथा— 'कुसुमाणीविकलेप्सितैरुद्गतैरपि सङ्गतिं शोभनां स्रगिति किं कुरूते ।' न पुनः— 'चरणकमलभ्रंरेपुपरैर्नेत्कोना झटिति रणितमासीनमझू चित्रं च तत् ।' अर्थव्यक्तिहेतुत्वमरथव्यक्तिः ॥ २३ ॥

यत्र झटित्यर्थमतीपचिहेतुत्वं स गुणोदर्थव्यक्तिरिति । पूर्वोक्तमुदा- हरणं तद्भावे पुराणच्छाये- सुच्यते । यथा— 'कुरूक्षेत्रालीसतबकितवनालीपरिसरः !' १. 'अपरुषत्वं' क. २. 'पृथक्स्ववस्तव्यवस्थितं सुभासेकक्लेशो' क. ३. 'झोषेः' ख. y. 'यत्स' क, 'यदेषा' ग. ५. 'इति' ख्-पुस्तके नास्ति. ६. 'वर्णना' क- पुस्तके नास्ति. ७. 'तद्वि विकटत्वम्' क. ८. 'झटिति' ख, 'झागिति' ग. ९. 'मुके:' ख. १०. 'म- ति' क-ग. ११. 'झगिति' क-ख. १२. 'च भूः सुलभं' म्त्र. १३. 'पुराणी' क- पुस्तके नास्ति.

अध्याय: ९ सू. २१-२४] गुणानिरूपणम्

३४

विपर्ययस्तु मूलानुसङ्गेश्र ।

श्लोकाश्रान्ति अवन्ति—

पदन्यासस्य गाढत्वं वदन्त्योजः कवीश्वराः ।

अनेनाधिच्छताः प्रायः श्लाघ्याः श्रौत्ररसायतनम् ॥

रूथस्त्वमोजसा मिश्रं प्रसादं च प्रचक्षते ।

अनेन न विना सत्यं स्वतते कौव्यपदवितः ॥

यत्रैक्यपदवाक्यावः पदनां मृयसामपि ।

अनालङ्कृतिसंघीनां स श्रेष्ठः परमो गुणः ॥

प्रतिपाद्यं प्रतिश्लोकमेकमार्गपरिग्रहः ।

दुर्वेन्यो दुर्विभावाश्च समतेति मतो गुणः ॥

आरोहण्यवरोहन्ति ऋमेण यतयो हि यत् ।

सामाचिनां स गुणस्तेन पूतां सरस्वती ॥

बन्धे पृथक्पदत्वं च माधुर्येमुदितं बुधैः ।

अनेन हि पदन्यांसः: कामं धारामेधुश्रुतः ॥

बन्धस्याजररत्वं च सौकुमार्येसुदाहतम् ।

एतेन वर्जिता वाचो रौकश्वान्न श्रुतिक्षमा: ॥

विकल्पं चैव बन्धस्य कथयन्ति ह्युदारताम् ।

वैचित्र्यं न प्रपघन्ते यैषा शून्या: पदक्रमाः ॥

पश्चादेव गतिर्वाचः पुरस्तादेव वस्तुनः ।

यत्रार्थव्यक्तिहेतुत्वात्सोडर्थव्यक्तिः स्मृतो गुणः ॥

९. 'च' क. २. 'पदपद्धतिः' क. ३. 'न्यास:' ख. ४. 'मधुच्युता:' क.

५. रौकश्वान्न श्रुतिक्षमा:' क. ६. 'च' ख-प्रस्तके नास्ति. ७. 'यथा' ख.

३६

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ३

औजस्व्यं कान्तिरित्याहुरुणं गुणविशेषरदाः ।

पुराणचित्रत्रस्थानीयं तेन वन्धं करवेर्वचः ॥

यथी हि चिच्छिद्यते रेखा चतुरं चित्रपणिडतैः ।

तथैव वागपि प्राञैः समस्तगुणगणास्फिता ॥ २५ ॥

नासन्तः; सद्द्रव्यत्वात् ॥ २५ ॥

न खल्वेते गुणा असन्तः; सद्द्रव्यत्वाच्चाद्रिद्रदाम । सद्द्रव्यत्वेऽपि भ्रान्ताः

स्वरित्यत आह—

न भ्रान्ताः; निष्कम्पत्वात् ॥ २६ ॥

न गुणा आन्ताः; एतद्विषयत्वात् । स्ववृत्तौर्निष्कम्पत्वात् ।

न पाठधर्मोः; सर्वत्रादृष्टे: ॥ २७ ॥

नैते गुणाः पाठधर्मोः; सर्वत्रादृष्टे: । यदे पाठधर्मोः स्वुरस्तर्हि विशेष-

ज्ञानपेक्षा: सन्तः सर्वत्र हद्येरन् । न च सर्वत्र हद्यन्ते । विशेषापेक्षया

विशेषाणां गुणत्वादुणाङ्युपगम एवेति ।

इति काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ गुणविवेचने तृतीयेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः ।

द्वितीयोऽध्यायः ।

शब्दगुणविवेके कृते सम्प्रत्यर्थगुणविवेचनार्थमिह—

त खवार्थगुणाः ॥ १ ॥

त ऐंवौजःप्रसादयोरर्थगुणाः

१. ‘विप्रष्ठिनः’ क. २. ‘विंचिच्छवते’ क. ३. ‘पदविभ्रुता’ क. ४. ‘संद्रेयत्वात्’

क. ५. ‘संचेतवे’ क. ६. ‘नित्रान्ताः’ क-ख. ७. ‘निष्कम्पत्वात्’ ग. ८. ‘तर्हि’

क-ग-पुस्तक्योऽन्त. ९. ‘विवेचनं’ क. १०. ‘ऐंवौजःप्रसाद’ ख.

अध्याय: २ सू. १५-२] गुणविवेचनम्

वाच्यवाचकद्वारेण शब्दार्थगुणानां भेदं दर्शयति— अर्थस्य प्रौढिरोजः ॥ २ ॥

अर्थस्याभिषेयस्य प्रौढिः प्रौढत्वमोजः । 'पदार्थे वाक्यवैचित्र्ये वाक्यार्थे च पदाभिधा । प्रौढिर्यांससमासौ च साभिप्रायत्वमस्य च ॥' पदार्थे वाक्यवैचित्र्यं यथा (रघु. २।७३)— 'अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरस्त्रैरिव यौः ।' अत्र चन्द्रप्रभवाच्येऽर्थे 'नयनसमुत्थं ज्योतिरस्त्रे:' इति वाक्यं प्रयु- क्तम् । पदसमूहशब्दं वाक्यमस्मिन्नप्रेतम् । अनया दिशान्यदपि दृश्यव्यम् ।

तद्वथा— 'पुरः पाण्डुङ्क्ष्चारं तदनु कपिलिक्रा कृतपदं ततः पाकात्ककारुणगुणसमागतवपुः । शनेः शोणारम्भे स्फुटनिजविस्कम्भशिथिलं वने वीतामोदं बदरमरसलत्वं कलयति ॥' न चैवंविधप्रस्तुतः । काव्यशोभाकरत्वस्य गुणसामान्यलक्षणस्याव- स्थितत्वात् ।

वाक्यार्थे पदाभिधानं यथा— 'दिन्यं न भवति किं तु मातुषी' इति वक्तव्ये 'निमिषति' इत्याहेतिः ।

अन्यस्य वाक्यार्थस्य व्याससमासौ । व्यासो यथा— 'अयं नानाकारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः सुखं वा दुःखं वा भवति न भवत्येव च ततः ।'

१ 'प्रौढत्वं यत्तदोज:' ग. २ 'रचनं' क. ३. 'रचने' ख. ४ 'प्रायं' क. ५. 'प्रकृत्सेधादरुणमणि' ख. ६. 'शोणारम्भे' क. ७. 'वीजामोदं' ख. ८. 'न चाति' ग. ९. 'सामान्यस्य ख. १०. 'अस्यैव' क. ११. 'न भवति भवत्येव' ख.

३८

काव्यालङ्कारसूत्राणि [ अधिक० ३

पुनस्तस्मादूध्वं भवति सुदुःखं किमपि तव् पुनस्तस्मादूध्वं भवति नै च दुःखं न च सुखम् ॥'

स मासो यथा (कुमार. ६।९४)—

'ते हिमालयमाश्रित्य पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम् । सिद्धं चास्मिं निवेद्यार्थे तद्विसृष्टः समुध्ययुः ॥'

साभिप्रायत्वं यथा—

'सौदयं सम्प्रति चन्द्रकिरणरुचिरतनुयश्रन्द्रप्रकाशो युवा जातो रूपपतिराश्रयः ऋतभिः दिश्वार ऋतार्थश्रमः ।'

'आश्रयः कृतार्थियाम्' इत्यस्य वचनुवशूलाच्चियोपक्षेपैः परत्वात् सामिप्रायत्वम् । एतद्,

'रतिदिव रतिवनंधे केतापाढे सुकेश्या:'

इत्यत्र 'सुकेश्या:' इत्यस्य च साभिप्रायत्वं व्याख्यातम् ।

अथवमल्य प्रसादः ॥ २ ॥

ईअर्थेस वैमल्यं प्रयोजकमात्रपरिग्रहे प्रसादः । यथा—

'सर्वणां कन्यकां रूपयौवनारम्भशालिनी ।'

विपर्ययस्तु—

'दक्षाः हस्तो मे विमलमणिकाञ्चीदीपदिमिदम् ।'

'काञ्चीपदम्' इत्यनेनैव नित्यमस्य लक्षितत्वाद्द्विरोषणस्याप्रयोजकत्वमिति ।

घटना श्लेषः ॥ ४ ॥

क्रमकौटिल्यानुल्वणत्वोपचययोगे घटना । स श्लेषः । यथा

(अमरु. ९६)—

'हृदैकासनसंगते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा-दक्ष्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुवन्थच्छलः ।'

9. 'नहि' ख. २. 'च सुवन्धु:' ग. ३. 'उपलक्षणत्वात्' ग. ४. 'इतस्त्र सुकेश्या' क-ग-युक्तकयोर्। ५. 'इतस्यापि' क. ६. 'अथवैमल्यं' क-ग. ७. 'रूपयौवनशालिनी' ग. ८. 'उपासते' ख. ९. 'संस्थिते' ख.

अध्यायः २ सू. ३-७] गुणविवेचनम्

३९

इष्टद्रव्यकिंकरः सपुलकः प्रेमोच्चसन्मानसामन्वध्वंसलसत्कपोलफलकां भ्रूवोंडपैरां कुसुमालिंते ॥’ शब्दकादिरचितेषु प्रवन्धेष्वस्य भ्रूयान्त्रैः पद्यो हस्यते । अवैषम्यं समता ॥ ५ ॥

अवैषम्यं प्रक्रमाभेदः समता। कचिद्दि प्रक्रमोडपि मिद्यते ।

यथा— 'च्युतसुमनलः कुन्दा: पुष्पोद्रमेष्वैलसा झुमामलयमरुत् । सर्पन्तीह वियुक्तशतिच्छिदः ।। सथ च सविधु: शीतोल्लासं झुनन्ति मरीचयो नैव च जरठतामालम्वन्ते कमोदयदायिनीन् ॥’

ऋतुसंधिम्रतिपादनपरेऽत्र द्वितीये पादे कैमवेदः मलयमरुतामसाघारणत्वात् । एवं तुं द्वितीयः पादः पठितव्यः— 'मनसः च मिरे वन्धनीतं किरीकिणी न कोकिला ।’ इति । सुंरगमतं वाडवैषम्यमिति । यथा (कुमार.१.१९)— 'अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतातमा' ईर्यादि ।

प्रत्युदाहरणं सुलभम् । अर्थदृष्टिः समाधिः ॥ ६ ॥

अर्थस्य दर्शन् दृष्टिः, संमाधानकारणत्वात् समाधिः । ‘अनाहितं हि चित्तमर्थोनपश्यति’ (१।२१.१७) इत्युक्तं पुर्न्स्तात् ।

अर्थो द्विविधः, अयोनिरन्यच्छायायोर्निर्वा ॥ ७ ॥

योऽसावर्थः प्रस्तुतः सोऽर्थो द्विविधः—अयोनिरः, अन्यच्छाया-

९. ‘पर’ा’ क. न. ‘प्रयोगः’ ग. न. ३. ‘मलस्र्रमा’ ख. ४. ‘नवजरठतां’ ख. ५. ‘प्रक्रम’ ख. ६. ‘तु’ ख-पुस्तके नास्ति. ७. इदं सत्र्रत्वेन ख-पुस्तके पठ्यते, तदग्रे च ‘सुखेन गम्यते’ ज्ञायत इत्यर्थः । इत्यपि वाक्यं हस्यते. ८. ‘इति’ ख. अस्मादनन्तरं ख-पुस्तके ‘कथमवगुण्ठनवती-’ इत्यादि शाकुन्तलपद्माकरस्थं पद्यं कोशकान्तर्लिखितमस्ति. ९. ‘समाधिकारण’ क-ना. १०. ‘प्राक्’ ग. न.

४०

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ३

योनिश्रेति । अयोनिरंकरणः, अवधानमात्रकरण इत्यर्थः। अन्यस्य काव्यस्य च्छाया अन्यच्छाया तैयोर्निर्वो । तथथा—

'काश्मपेहि मम श्रीधुमाजनाधावदभ्रदशनैर्न दश्यसे । चन्द्र ! मैहनमण्डलाक्रितः खं न यास्सि हि रोहिणीमयाद् ॥'

'मा मैः सशाङ्क ! मम श्रीशुने नास्ति राहुः खे रोहिणी वसति कातर ! किं बिमेषि । प्रायो विदग्धवलीतानवसंगमेषु पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रं ॥'

अत्र पूर्वस्य श्लोकस्यार्थोऽड्योर्नि:, द्वितीयस्य चान्तच्छायायोनिरिते ।

अर्थो व्यक्तः सूक्ष्ममर्थः ॥ ८ ॥

अयोनिरनयच्छायायोनिश्रेति योऽ्यमर्थः; स द्वेधो—व्यक्तः सूक्ष्ममर्थः । व्यक्तः स्फुट उदाहृत एव । सूक्ष्मं व्यास्यायते— मूक्ष्मो भाव्यो वासनायश्र ॥ ९ ॥

सूक्ष्मो द्वेषा भवति—भाव्यो वासनायश्र । शीप्रानिरूपणागम्यो भाव्यः । एकाग्रताप्रकर्षगम्यो वासनीय ईति ।

भाव्यो यथा—

'अन्योन्यैःसंमिलितमांसलदन्तकान्ति लोष्टासमाविरलसंवलिताधेतारम् । लीलागृहे प्रोतिकलं किलैकैकिते यु न्यावर्तमानविनयं मिथुनं चकास्सि ॥'

वासनीयो यथा—

'अवहित्यवलितजघनं विवर्तिताभिमुखकुचतटं स्थित्वा । मवलोकितोऽहमनया दक्षिणकरकलितहारलतं ॥'

९. 'अनल्प' गा. २. 'तथद्योने:' ख. ३. 'यद्र्शान' ख. ४. 'इत्यर्थ:' क. ५. 'द्वित्या' ख. ६. 'स्फुटं' क. ७. 'सूक्ष्म' गा. ८. 'इति' क-ग-पुस्तकयो- नास्ति. ९. 'तत्र भाव्यो' क. १०. 'संवलित' ख. ११. 'प्रविरलै' ख; 'प्रविकलं' क. १२. 'किलकिलितेन' गा.

अध्यायः २ सू० ८-१३] गुणविवेचनम्

उत्तिदैवैचित्र्यं माधुर्यम् ॥ १० ॥

उत्तेर्वैचित्र्यं यत् तन् माधुर्यमिति । यथा—

'रसवद् अमृतं कः संदेहो मधुरत्वापि नान्यथा । मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरस फलम् ॥ सकृद् वापि गुणमध्ये स्थितः संद् रसान्तरावर्जनाद् दृढ यदिहानुभावस्तु स्वातिप्रियादर्शनाच्छदात् ॥'

अपार्थंयं सौकुमार्यम् ॥ ११ ॥

परुषेः डर्‌यैः डारुप्यं सौकुमार्यमिति । यथा—म्रियम् यथा शेषमित्याहुः; एकाकिनं देवताद्वितीयमिति ! गच्छन्ति साधयेतिं च !

अग्राम्यत्व प्रसादरता ॥ १२ ॥

ग्राम्यत्वप्रसङ्गेऽग्राम्यत्वसुदारता । यथा—

'स्वमेवसन्दयं स च रौचिरतां परिचितः कलानां सीमानं परमिह युवामेव भजथः । अपि द्राक्षा दृष्ट्या तद्वति सुव्रते ! संवदति वा— मतः शेषं चेष्टयाजितमिह तद्वान् गुणितया !!' विपर्ययस्तु—

'स्वपिति यावदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदहं कमपैति ते ! इति निगद्य शनैर्‌जुषमेखलं मम करं स्वकरेण हरेऽच सः !!'

वस्तुसमभवास्फुटत्वमर्‌थव्यक्तिः ॥ १३ ॥

वस्तुनां भावानां स्वभावस्य स्फुटत्वं यद् असावर्थव्यक्तिः । यथा—

'पृथ्वेः शृङ्गारशोकलच्छविय च्छदानां राजीभिरिक्कितमलककलोहिनीभिः । गोरोचनाहारिदतभुबहिःपलाश- मामोदते कुसुममम्भासि पङ्कवलस्य ॥'

१. 'उत्तेर्वैचित्र्यं तेन' क. २. 'रससममृतं' ख. ३. 'दाक्षायाश्च प्रसन्नतरं फलम्' शार्ङ्ग. प. ४. 'अमृतं यथा शेषमित्याहुः' ख. ५. 'सीमान्तं' क. ६. 'तुदति' म. ७. 'शुभगत्व वदति' ख. ८. 'अथ'. क. ९. 'सकल' ख.

४२

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ३

यथा वा—

'प्रथममलसे: पर्यस्ताम्रं स्थितं पृथुकेशरै- विरलैर विरलैररनत:पतैरेवान्तिलितं तत: । तदनु वलनमात्रं किंचिद्विघ्नाघाति वहिरदलै- कुकुलनैर्वधा वृद्धावजानां वसुधा कदर्थना ॥'

दीप्तरसत्वं कान्ति: ॥ १४ ॥

दीप्ता रसा: शृङ्गारादयो! यस्तु न दीप्तरस:, तस्य भावो दीप्तरसत्वं कान्ति: । यथा—

'श्रेयान् सायमपाकृत: सुतपथं पादानतः कान्तया दित्त्राणयेय पदालि नासभवनाच्चाननं यात्युन्‍नत: । तावदच्युतपाणिसंफुल्लतसदृश्‍वीलीनितम्‍बं धृतो 'ध:किल्विषवत् कृतप्रणाममहहा प्रेम्णो विचित्रा गत: ॥' पैव रसान्तरेवृध्यदर्शनोऽभिप्रेत ।

अत्र श्लोका:—

'गुणस्फुटत्वसाकल्ये काव्यपाकं प्रचक्षते । चूतस्य परिणामेन स चायमुपमीयते ॥ सुप्तिदस्संस्कारमात्रं स्यात्कीर्त्यष्टवस्तुगुणं भवेत् । काव्यं वृन्ताकपाकं तज्जुगुप्सन्ते जनाऽखत: ॥ गुणानां दरशता तैको यस्यार्थस्तदपार्थकम् । दाडिमानि दरशेत्यादि न विचारक्षमं वच: ॥' इति काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ गुणविचेचने तृतीयोऽधिकरणे द्वितीयोऽध्याय: ।

समाप्तं चेदं गुणविचेचनं तृतीयमधिकरणम् ।

१. 'पर्यस्ताम्रस्यितं' क. २. 'कृतप्रणामकहहा' ख. ३. 'रसान्तरे' ख; 'रसाऽ- न्तरं' ग. ४. 'उदाहृत्यं' ग. ५. 'उपनिमिते' क. 'परिमीयते' ग. ६. 'किल्विषं' ख. ७. 'दर्शनान्मुक्तो' ख. ८ 'अन्यगुणदिवेचनम्'.

अध्याय: ९ सू. १४-२] अलङ्कारनिरूपणम्

४३

आलङ्कारिकं नाम चतुर्थेऽधिकरणम् ।

प्रथमोऽध्याय: १

गुणनिवेत्यो काव्यशोभा । तस्याश्रयातिशयहेतवोऽलङ्कारा: । तत्रिदम्

पणाथेमालङ्कारिकमधिकरणमारभ्यते—

तत्र शब्दालङ्कारौ द्वौ यमकानुप्रासौ करणे दर्शयितुमाह—

पदमनेकार्थमक्षरं चावृत्तं स्थाननियमे यमकम् ॥ १ ॥

पदमनेकार्थे भिन्नार्थमेकमनेकं वा तद्रदक्षरमात्रं स्थाननियमे सति

यमकम् । स्वोक्त्या सजातीयेन वा कत्थंह्यैकदेशाम्यांनेकपादलङ्याथि:

स्थाननियम इति । यानि त्वेकपादभागवृत्तीनि यमकानि हश्यन्ते तेषु

श्लोकान्तरस्य संसर्गानं यमकापेक्षयैव स्थाननियम इति ।

स्थानकथनार्थमाह—

पादा: पदस्यकेष्वनेकेषु चादिमध्यान्तभागा: स्थानानि ता॥

पादा:, एकस्य चै पादस्यादिमध्यान्तभागा:, अनेकस्य च पादस्य

त एव स्थानानि ।

पादयमकं यथा—

'असज्जनवचो यस्य कलिकामधुगर्हितम् ।

तस्य न स्याद्विषतर: कलिकामधु गर्हितम् ॥'

एकपादस्यादिमध्यान्तयमकानि यथा—

'हन्त हन्वररातीनां धीर ! धीरचिन्ता तव ।

कोमं कामयुका नीतिरसक्ता दिवानिशम् ॥'

'वसुपराशु परासुमिवोज्ज्वतीष्वविकलं विकलाशनिप्रभम् ।

प्रियतमं रेवन्तुमनैश्वरं रसिकता सिक्ततास्विव तासु का ॥'

९. 'गुणान् निवेत्यो' ग. २. 'लक्षयितुं' क. ३. 'वाच्यं' ग. ४. 'नियमे सति'

सू. ५. 'स्वोक्त्या' वक., 'आवृत्त्या' ग. ६. 'च' ख-प्रस्तके नास्ति. ७. 'पदस्य' क.

८. 'एकस्य' क. ९. 'यमकं' ख. १०. 'यतमन्तुं' क-ग.

'सुदृशो रसरेचकितं चकितं भवतीक्ष्णताक्षि मितं लिमितम् । अपि हास्यवस्तुकः सतत कस्तुलयेतॆ तु कामधुरां मधुराम् ॥' = पादयोरादिमध्यान्तयमकानि यथा—

'अमर ! तुमपुथपाणि भ्रम रत्नै पिबन्नधु । का कुन्दकुसुमे प्रीति: काकं दत्वा विरोषि किम् ॥'

'अप्यश्राकयं त्वया दत्तं हु:खं शक्यन्तरात्मनि । वाष्पो वाहीकनारीणां वेधवाही कनोलयो: ॥' 'स्पदि ऋतपदसर्वदृक्षिनेन स्थितसुचिना स्वरतत्वदृक्षतेन । भवति वत जन: सचित्तदाहो न खलु नयथा कुत एव चित्तदाहो :'

एकान्तरपादान्तयमकं यथा— 'उद्देजयति भूतानि यस्य राझ: कुशासनम् । सिंहासनविचुक्तस्य तस्य श्लाघ्यं कुशासनम् ॥'

एवमेकान्तरपादादिमध्यान्तयमकान्यूदाहृते । समस्तपादान्तरयमकं यथा— 'नतेकृतभ्रूवदनलास्यां विलोक्य तन्वीं शशिपेशलास्याम् । मनः किमुताम्यसि चञ्चलास्यां कैंती सराज्ञा यदि पुष्कला स्वाम् ॥'

एवं समस्तपादादिमध्यान्तयमकानि व्यास्यालव्याने । अन्ये च संकरजातिमेदा: सुथियोतेपेक्ष्या: । अक्षरयमकं त्वेकाक्षरमनेकाक्षरं च । एकाक्षरं यथा— 'नानाकारेण कान्ताअनुरागधितमनोभुवा । विवेकेन विलासेन तत्क्ष हृदयं नृणाम् ॥'

१. 'न च' क; 'च न' ग. २. 'चित्तदाह:' ख. ३. 'पादयमकं' क. ४. 'यमक च भवति । यथा' ख. ५. 'कुतो' ग. ६. 'पादादियमकानि' क: 'पादयमकानि' ग. ७. 'व्यास्यालव्याने' क. ८. 'नानाविधेन' ख.

अध्याय: १ सू. ३-६] अलङ्कारनिरूपणम्

८५

एवं स्थानान्तरयोगेऽपि दृश्यव्यः । सजातीयनैरन्तर्योदस्य प्रकर्षो भवति । स चायं हरिप्रवोहे हश्यते । यथा— 'विविधध्वनना नागराधेर्ध्वनाननाविवृततगगनानामसज्जनानां ! रत्नशशललना नाववन्धुं घुनाना मम हि हिततनाननस्वख्वनाना ॥' अनया च वर्णयमकममालया पदयमकमाल! व्याख्याता । भेदानुक्त्वः: ॥ ३ ॥

उत्कृष्टं खलु यमकं भेदाद्रवति । ग्रहणात् परिवर्तनात् स्वरूपभति अभ्यासमार्गः ॥ ४ ॥

एते खलु रूपहदयः यमकभेदानां प्रकारा भवन्ति । तान् क्रमेण व्याचष्टे— वर्णाविच्छेदचलनं रूपहला ॥ ५ ॥

वर्णानां विच्छेदो वर्णाविच्छेदः, तस्य चलनं यत्सो रूपहला । यथा—कैलिकामधुशब्दे रूपहावदविच्छेदे च तस्य चलनम्; लिमर्वाण्णयोरविच्छेदःव ! सङ्क्षेविनिगृचौ स्वरूपादच्यः परिरमतेकः ॥ ६ ॥

अन्यवर्णसंयोगः सङ्क्षः, तद्विनिवृत्तौ स्वरूपस्यान्यवर्णातिरसृतस्यापचः प्राप्तिः परिवर्तनः । यथा— 'कलिकामधु गर्हितम् ।' इति । अत्र 'अर्हितम्' इति पदं 'कलिकास्य' व्याख्यानस्य सङ्क्षोति 'गर्हितम्'

इत्थन्यस्य रूपमाप्तम् । तत्र ऊँङ्खलसदृशे विनिवृत्ते स्वरूपमाप्त्यते—

१. 'च' क-ग-पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'तत्र' मा. ३. 'वर्णाविच्छेद:' ख-ल-पुस्तके नास्ति. ४. 'कलिकामधुशब्दे' मा. ५. 'मधुशब्दे' रू; 'काशब्दे धुशब्दे' मा. ६. 'चोब्दयो:' क-ग. ७. 'निवृत्तौ' र्द्द. ८. 'सरूपस्य' र्द्द. ९. व्याख्यानस्य गका-रस्य सङ्क्षे क.

४६

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[ अधिक० ४

आहितामिति । अन्यवर्णसंक्रमेण भिन्नरूपस्य पदस्य तादृप्यविधिरयमिति तात्पर्यार्थः । एतेनैतरवपि व्याख्यातौ ।

पिण्डाक्षरमेदे स्वरूपलोपश्वर्णम् ॥ ७ ॥

पिण्डाक्षरमेदे मति पदस्य स्वरूपलोपश्रृङ्गयम् । यथा—

'योऽटचकटङ्कमवति चलं दूरस्मुन्तुक्कयुक्किमीनां कान्तः ।

साभ्रि बिम्बितिं च सलिलं दूरस्मुन्तुक्कयुक्किमीनाइज्जान्तः ॥'

अत्र 'शुक्तिपदे 'कितं'इति पिण्डाक्षरम् । तस्य मेदे शुक्तिमदं लुप्यते । ककारनिकाययोगनयत्र संङ्क्रमात् । दूरस्मुन्तुक्कयुक् अचल-

कुलम्, तिमीनां कान्तः समेतद्रः !

अत्र श्लोकः—

अक्षरडवर्णविन्यासचलनं शृङ्खला मता ।

अनेन खलु भङ्गेन यमकानां विचित्रता ॥

यदि न्यकस्सुमुत्स्स्ज्य नेपथ्यमिव नर्तकः ।

शब्दस्वरूपमारोहेत स श्रेयः परिवर्तकः ॥

पिण्डाक्षरस्य मेदेन पूर्वैरपरेपाश्रयात् ।

वर्णेयोः पदलोपो यः स भङ्गश्वर्णसंज्ञकः ॥

अप्रासचूर्णभङ्गानि यथास्थानस्थितान्यपि ।

अलङ्कानीव नाट्यार्थे यमकानि चकासति ॥

विप्रकृष्टिप्रकाशेन यत्र भङ्गः कवित्तकृत् ।

न तादिच्छन्ति यमकं यन्मकोत्कर्षकोविदाः ॥

आरुढं भूयसा यतु पदं यमकभूमिकाम् ।

दूज्येच्चैव पुनस्तस्य युक्तानुप्रासकल्पना ॥

१. 'अयं' ख-मुस्टके नास्ति. २. 'पिण्ड'क्षरस्य' क. ३. 'साभ्रि' ख. ४. 'समाः' क. ५. 'मेदः' क-पा. ६. 'प्रायो यमककोविदाः' ख.

अध्याय: १ सू. ७-१०] अलङ्कारनिरूपणम्

४७

विभक्तीनां विभक्तत्वं संसथाया: कारकत्वं च ।

आवृत्तेः सुतिडन्तानां मिथःशेषं यमकाङ्कुतम् ॥

शेषं सरुपोऽनुप्रासः ॥ ८ ॥

पदमेकार्थमनेकार्थं च श्यान्तानियमं तद्विधमक्षरं च शेषः ! सरुपोऽन्येन प्रयुक्तेन तुल्यरूपोऽनुप्रासः । न तु चै 'शेषोऽनुप्रासः' इत्येतावदेव सूत्रं कस्मादित्यतं? आवृत्तिशेषोऽनुप्रास इत्येव हि व्यवस्थास्यते । सत्यम्; सिद्ध्यतेवावृत्तिशेषे; किं तु तुल्यासिपसङ्जः ! विशेषार्थे च सरुपप्रहणम् । कारकथ्येनैवावृत्तिः; कारकथ्ये कदेऽरम्यां तुं सारुप्यमिति ।

अनुल्वणसो वर्णानुप्रासः श्रेयान् ॥ ९ ॥

ये वर्णाननुल्वानः न मत्वन्तुल्वगोडर्यन्तः श्रेयान् । यथा—

'कविन्मणस्त्रणमासलं कवितदतीव तारास्पदं भसकुसुमं सुहृः स्वस्तररगलीलाडितम् ।

इदं हि तव वल्लकीरणितनिन्दैर्मैगुमिफलं मत्तो मदयन्तीव मे किमपि साधुसंगीतकम् !!'

उल्वणस्तु न श्रेयान् । यथा—

'वल्लीबद्धोध्वजूटोऽटाटति रटत्कोटिकोटिर्ण्डः?' इति ।

पादानुप्रासः पादयमकत्वं ॥ १० ॥

ये पादयमकस्य भेदास्ते पादानुप्रासस्यैवार्थः । तेषामुदाहरणानि

यथा—

'कविराजमविज्ञाय कुतः काव्यक्रिया डदरः ।

कविराजो च विषयं कुतः काव्यक्रियादरः?''

'आखण्डयन्ति मुहुरामलकौफलानि बालानि बालकपिलोचनपिङ्गलानि !'

'वज्ञायन्ते नदीं सितकुसुमधरा: श्रीशसंकाशा ! काशा:

काशाभा भान्ति तासां नवपुलिनगता: श्रीनदींस ! हंसाः !

९. 'इत्यं' ग. २. 'शेष्वहपो' क-ग. ३. 'अस्थाननियमेन' ख. ४. 'च' ख-पुस्तके नास्ति. ५. 'विशेषे' ग. ६. 'च' ख. ७. 'लीन इव' ग.

४८

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ४

हंसाभास्मोदसुत्कः स्फुरदमलहृवि मोदे निचन्द्र ! चन्द्र-श्रन्द्राकः शारदस्ते जयकुञ्जपनतो विद्दिशां काल ! कालः ॥’ ‘कवलयदलश्यामा मेघा विहाय दिवं गता:। कवलयदलश्यामो निद्रां विमुञ्चति केशवः । कवलयदलश्यामा ह्यामालतया विजृम्भते । कवलयदलश्यां चन्द्रो नमः प्रविगाहते ।’ एवमन्येडपि मेधा द्रष्टव्या: ।

इति काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तावलङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः ।

द्वितीयोऽध्यायः ।

संभृत्यर्थालङ्काराणां प्रस्तुतं, तन्मूलं चोच्यते—सैव विचार्यते—उपमाननोपमेयस्य गुणलेशतः साम्यमुपमा ॥ १ ॥

उपमायते सादृश्येनोक्ते यनोक्तिगुणानां च । यथुपमियते नून्तरुणं तदुपमेयम् । उपमाननोपमेयस्य गुणलेशतः साम्यं यदुप-सादृश्यमिति । ननूपमानमित्युपमेयमिति च संज्ञाविनिर्द्दश्यते; तयोरेवत-रोपोदाने नैवान्यतरसिद्धिः । यथा—‘उपमितं व्याघ्रादिभिः सांमान्य-प्रयोगे’ (पा. २।१।५६) इत्युपमितग्रहणमेव कृतं, नोपमानग्रहणमिति; तद्वदत्रोभयग्रहणं न कैंर्तव्यचम्‌,—सत्प्रकृतं लोकप्रसिद्धमपरिग्रह-थेऽसि । यदेवोपमेयमुपमानं च लोकप्रसिद्धं तदेव परिगृह्यते, नेतरत् । नहि यथा ‘दशं कुवलयम्‌’ इत्यदि मैैवति ।

१. ‘वपुः’ क. २. ‘उपगतो’ क. ३. ‘प्रविगाहते’ क. ४. ‘मेधा’ ख-पुस्तके नास्ति. ५. ‘उपमानोपमेयस्य गुणलेशालिनः साम्यसुपमा’ क. ६. ‘अन्यस्य यत्त-दुप’ ख. ७. ‘चन्द्रून’ क-ख. ८. ‘नतु चोप’ ख. ९. ‘पादानने चान्य’ ख. १०. ‘सांमान्यप्र’ क-ख. ११. ‘कर्तव्यचमिति’ ख. १२. ‘तत्कृतं’ क. १३. ‘अपि’ ख-पुस्तके नास्ति. १४. न-पुस्तके भवतीया सदादिमे ‘अथवा लौकिक्याक्ष कल्पितार्या उपमाया ग्रहणं मा विजानीहि एतदर्थमुभयग्रहणम्‌’ इत्यधिकमस्ति.

अध्याय: २ सू. १-३] उपमानिरूपणम् ४९

गुणवैहुल्यतस्तु कल्पिता ॥ २ ॥

गुणानां बाहुल्यं गुणवैहुल्यम्, तत् उपमानोपमेययोः साम्यात्मकस्पितोपमा । कवेभिः कल्पितत्वात् कल्पिता । पूर्वो तु लौकिकी । नैनु कल्पिताया लोकप्रसिद्ध्यभावात् कथमुपमानोपमेयोर्नियमः? गुणवैहुल्यसोत्कर्षोपकर्षकल्पनाभ्याम् । तथथा—

'उद्रभूषणतरणीरमणोपमर्द- लेखोत्तंसावतंसनिवेशनिर्मं हिमांशो: । विस्वं कठोरविसकाष्ठकडारगौरे- वैश्वानरो विगतप्रथममप्रकाश्यनक्ति ॥'

'सच्योसुणीततमत्तहूणचचुकप्रसृप्ते नारत्नकम् ।' 'अभिनवकैरसूचिसिसृप्तौ करेण शिरोष्मम्' । 'ईदृशान् पक्षान् जरठदलविलेषु चतुर- वपुरस्तिमीनामवदधस्फुरति चक्रीपुटनिभम् ।'

ततः क्षीणां हन्त क्षणमधुरकार्न्ति तुल्यतिमन्- स्तमन्ताश्रियं याति स्फुटसुभगारागं किसलयम् ॥'

तद् द्विविध्यम्, पदवाक्यार्थवृत्यभेदात् ॥ ३ ॥

तस्या उपमाया द्वैविध्यम्, पदवाक्यार्थवृत्तिमेदात् । एका पदार्थ- वृत्तिः, अन्य वाक्यार्थवृत्तिरिति ।

पदार्थवृत्तियथाः— 'हरितरुषु बहुल्वग्निसुक्तासु यासां कानककणसधर्मा मान्मथो रोमभेद: ।'

वाक्यार्थवृत्तियथा (वृ. द्रि. ९) — 'पाण्ड्योड्यमंसर्गपितलम्बवाहारः कुसुमझरागो हरिचन्दनेन । — मामति बालातपरक्तसाजुः सनिर्झरोद्गार इवाविराजः ॥'

१. ख-पुस्तके नन्विल्यादि कल्पनाभ्यामित्यन्तः कोष्ठकान्तः । स्थापितमस्ति। २. 'अमोषति' क-गा. ३. 'कुसुमसर्प्तौ' गा. ४. 'चतुराश्चानामावन्ध: स्फुरति' कृत् 'वपुरस्तिमीनामवदधस्फुरति' गा. ५. 'उद्राति' ख्वा. ६. 'कनककलधौधर्मा' गा. ४ काव्यालं.

सा पूर्णा लुप्ता च ॥ ४ ॥

सा उपमा पूर्णा लुप्ता च भवति ।

गुणद्योतकोपमानोपमेयशब्दानां सामग्र्ये पूर्णा ॥ ५ ॥

गुणादिशब्दानां सामग्र्ये सैकेल्ये पूर्णा । यथा—'कमलमिव मुखं मनोज्ञमेवत्' इति ।

लोे लुप्ता ॥ ६ ॥

गुणादिशब्दानां लोे वैकेल्ये लुप्ता !

गुणशब्दलोे यथा—'शशीव राजा' इति ।

द्योतकशब्दलोे यथा—'दूर्वोच्यामेयस्म' इति ।

उभयलोे यथा—'शशिमुखी' इति । उपमानोपमेयलोस्तूपमात्रैप्रपद्ये दृश्य: ।

स्तुतेनिन्दातस्वार्यानेषु ॥ ७ ॥

स्तुतौ निन्दायां तत्त्वार्याने चास्ता: प्रयोग: ।

स्तुति-नि्दयोैय्था—'दिग्धं भवत्सृतकल्पमहो कलत्रं हालाहलं विषमिवापरुणं तदेव ।'

तत्त्वार्याने यथा—'तां रोहिणीं विजानीहि व्यतिषिक्तामित्न मण्डले । यस्तन्न ! तारकान्यास: शकटाकारमाश्रित: ।'

हीनताधिकत्वोल्लिच्चचनमेदेसादृश्यासंभवास्तदोेष: ॥ ८ ॥

१. 'उपयशब्द' ख. २. 'उपमानोपमेयशब्द' ग. ३. 'प्रपद्य एव' ग. ४. 'निन्दायां च' ख. ५. 'तत्त्वार्यानेषु' ग. ६. 'निन्दादयो' क. ७. 'विषमिव प्रगुणं' क; 'विषमिवाप गुणं' ग.

अध्याय: २ सू. ४-१०] उपमादोषनिरूपणम्

५१

तस्या उपमाया दोषा भवन्ति—हीनत्वमधिकत्वं लिङ्गमेदो वचन-मेदौडसादृश्यमसंभव इति ।

तान्क्रमेण व्यास्यामः—

जातिप्रमाणधर्मेन्यूनतोपमानस्य हीनत्वम् ॥ ९ ॥

जात्या प्रमाणेन धर्मेण चोपमानस्य न्यूमता या तद्धीनत्वमिति ।

जातिन्यूनत्वरूपं हीनत्वं यथा—

'चण्डालैरिव युष्मामः साहसं परमं कृतम्' ।

प्रमाणन्यूनत्वरूपं हीनत्वं यथा—

'वहिसकुलिङ्ग इव भातुरयं चैकाकि' ।

उपमेयाडुपमानस्य धर्मतो न्यूनत्वं यत्तद्धर्मन्यूतत्वम् । तद्रूपं हीनत्वं यथा—

'सिंहो मृगेंद्र इवैकेंद्रो गर्जनपटुर्वह्निः ।

द्वयराक्रोडलजीमूतभानुगाश्लिष्ट इवाङ्गुमान् ।'

अत्र मौढ्यीहितवस्तु तदिद्रूपस्युपमान इति हीनत्वम् । न च कृष्णाजिनपटमात्रस्योपमेयत्वं युक्तम्, मौढ्या व्यर्थत्वप्रसङ्गात् । ननु नील-जीमूतग्रहणेनैव तदिति प्रतिपाद्यते,-तत्र; व्यभिचारात् । अव्यभिचारे तु भवन्ती प्रतिपत्ति: केन वार्यते ? । तदाह—

धर्मयोरेकदेशेन्यस्य संबित्, साहचर्य्याद् ।

धर्मयोरेकस्यापि धर्मस्य निर्देशेऽन्यधर्मस्य संबित् प्रतिपत्तिरभवति ।

१. 'धर्मतो' ना. २. 'प्रमाणन्यूनत्वं तद्रूपहीनत्वं' क. ३. 'विभाति' ग. ४. 'यत्र' ख. पुस्तके नास्ति. ५. 'व्यरोचत' ख. ६. 'उपमान' ख. ७. 'संभवन्ती' ख. ८. 'विचार्यते' क. ९. 'अन्यस्य' ग.

टिप्प०—१ 'अत्र चण्डालत्वजातेन्यूनतया दुष्कर्मकारिस्वद्यकेरतुचितार्थ-त्वम्' इति प्रदीप उक्तम् । २ इह तु नारदसुनिवर्णनम्; मौष्या मशकाव्यततण-निर्मितमेवलयेलयर्थः ।

५२

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ४

कुतः ?, साहचर्यतः। सहचरितत्वेन प्रसिद्धयोरवश्यमेकस्य निर्देशोऽन्यस्य प्रतिपत्तिरभवति । तथथा—

'निद्रुष्टेडपि बाहिर्‌षेने न विरमन्तर्जरद्देशमनो हृताग्रत्नुर्तांतच्छिदो मद्गुरुपतिः पयोरिन्दु: ।

छूदावबन्धे निपत्य कणिक्रियांवेन जाता: शिशो-

रज्ञास्कालनभमनिर्गतग्रृहीणीचित्तवग्यादायिन: ॥'

अत्र मद्गुरुप्रतां वृत्तत्वपिकृत्वे सहचरिते । तत्र 'पिञ्ज'शब्देन पिकृत्ने प्रतिपन्ने वृत्तत्वैपतिपत्तिरभवति । एतेन 'कनकफुलकचतुरसः श्रेणिविस्मम्‌'

इति व्याख्यातम् । अत्र कनक्फलकस्य गौरत्वचतुरत्वत्नयो: साहचर्योत्त-

ननु च यदि धनन्यूनेतवधुपमानस्य दोषः, कथं प्रयोगः—

'सूर्यांशुसमोल्लसत्कान्तीनेशु दिनेशु पद्मानिलेक्लिमेदेशु ।

साध्य: स्वगेहेनिव सर्वहोनाः केका विनेशु: शिखिनां सुखेषु ॥' इति? ।

अत्र बहुत्वमुपमेयधर्माणामुपमानात्,—न; त्रिशिष्टानामेव मुखान-

मुपमेयत्वात्, तादृशोप्येव केकाविनाशस्य संभवाद् ।

तेनाविकतवं व्याख्यातम् ॥ ११ ॥

तेन हीनत्वेनाधिकतवं व्याख्यातम्—जातिप्रमाणधर्माधिक्यसाधिकत्व-

मिति ।

जात्याधिक्यरुपमाधिकत्वं यथा—

'विदान्नु विरिष्टय: श्रीमं रुद्रा इव महौजस: ।'

१. 'भवति' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'रड्‌नाच्छादन' क. ३. 'प्रतीति:' क.

४. 'दिनेशु' ख. ५. 'निमीलेशु' ख; 'नर्मदेशु' क-ग. ६. 'उपमानत:' ख.

७. 'उपमेयत्वम्' क. ८. 'वृण्णाय:' क-ख.

अध्याय: २ सू. ८ १-१४] उपमादोषनिर्धारणम्

४३

प्रमाणाधिवयरूपं यथा— 'पञ्चतालीव ते नामिस्थे स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणीटणड: पुनरयं कालिन्दीपातलसंनिभ: ॿ'

धर्माधिक्यरूपं यथा— 'सद्यिन् चञ्चलं चक्रं दृघदेवो न्वराजत । सवडवाणि: सावत्था श्रोतसामिव नायक: ि'

'सवडवाणि:' इत्स्य प्रतिवस्तुन उपमेयेडभावाद्धर्माधिक्यमिति । अनयोदोशयोर्विपर्ययारूपस्य दोषस्यान्तर्भावाच्च पृथगुपादानम् । अत एवास्माकं मतेऽघिदोषा इति ।

उपमानोपमेययोलिङ्गव्यासङ्गो लिङ्गभेद: ।। १२ ।। उपमानस्योपमेयस्य च लिङ्गयोर्विपर्ययो लिङ्गभेद: । यथा—

'सन्यान्तं नत्थ इव जङ्गमरनगलालं ।' इट्ठ: पुंनपुंसकलयो: प्रायेण ।। १३ ।।

पुंनपुंसकयोरुपमानोपमेययोलिङ्गभेद: प्रायेण बाहुल्येनेष्ट: । यथा—'चन्द्रमिव मुखं परस्यति' इति, 'इन्दुरिव मुखं भाति' इत्येवं-प्रायं तु नेच्छन्ति ।

लौकिक्यां समासाभिहितायाऽखुपमाप्रपञ्चे च ।। १४ ।। लौकिक्यामुपमायां समासाभिहितायासुपमाप्रपञ्चे चेष्टो लिङ्गभेद: । प्रयोणति ।

लौकिक्यां यथा— 'छायेव स तस्थौ:' 'पुरुष इव स्त्री' इति ।

१. 'उपमेयताभावात्' ख; 'उपमेयाभावात्' गा. २. 'एवप्रायं' क. ३. 'उप-मायां' क- पुस्तके नास्ति. ४. 'इवास्तीत:' गा.

टिप्प०—१ अत्र प्रमाणतोऽप्युपमा नाधिक्यम् ।

समासाभिहितायां यथा—

'शोभता नीलोत्पलसदृशी' इति ।

उपमाप्रपञ्चे यथा—

'युवान्तदृशेऽस्मिंश्च पुराश्रमवासिनो यदि जनस्य । दूरीकृता: खलु गुणैर्यानलता वनलताभि: ॥'

एवमन्यदपि प्रयोगजातं दृश्यव्यम् । तैरेव वचनभेदो व्याख्यातः ॥ १५ ॥

तेन लिख्यभेदेन वचनभेदो व्याख्यातः । यथा—

'पश्यामि लोचने त्वां: पुष्पं पुष्पलिहो यथा ।' अप्रतीतगुणसादृश्यमसादृश्यम् ॥ १६ ॥

अपतीतैरेव गुणैरस्त्यदृश्यं तदभतीतगुणसादृश्यमसादृश्यम् । यथा—

'गृध्नायि कुटिलाशयिनं वितताथैरहिमम् ।' काव्यस्य शाशिनः सह यत्सादृश्यं तदप्रतीतैरेव गुणैरिति ।

ननु चार्थानां रहितुल्यत्वे सति काव्यस्य शाशिनःयतं भविष्यति, मैवम्; काव्यस्य शाशितुल्यत्वे सिद्धेऽर्थानां रहितुल्यत्वं सिद्ध्यति ।

नाप्यर्थानां रसमीनां च कवितासादृश्यहेतुः मतीतो गुणोदेति । तदेव- mितरेतराश्रयदोषो दुरुत्सर इति ।

असादृश्यहता हूपमा, तत्रिष्ठाश्रय काव्यः ॥ १७ ॥

असादृश्येन हता असादृश्यहता उपमा, तत्रिष्ठा उपमाननिष्ठाश्रय कवय इति ।

उपमानाधिक्यात्तदपोह इत्यके ॥ १८ ॥

उपमानार्धिक्यात् तस्यासादृश्यस्यापोह इत्यके मन्यन्ते । यथा—

१. 'नीलोत्पलसदृशा' क; 'नीलोत्पलं दृश्यते' ग. २. 'एतेन' ग. ३. 'तुल्यत्वे सिद्धे' क. ४. 'नैवम्' क. ५. 'उपमानानामाधि' क. सिद्धे' क. ४. 'नैवम्' क. ५. 'उपमानानामाधि' क.

अध्यायः २ सू. १५-२१] उपमादोषनिरूपणम्

५५

'कपूरहरहरहाससितं यशस्ते ।' इति । अत्र कपूगुणातिरेकात् ।

तेषां शुक्तगुणातिरेकात् । तं, अपुष्टार्थत्वात् ॥ १९ ॥

उपमानाच्चित्र्याच्चदपोह इति यदुक्तं, -तन्न; अपुष्टार्थत्वात् । एकस्मि- श्रुपमाने प्रयुक्ते उपमानानन्तरमपयोगो न कंचिदर्थविशेषं मुष्णाति । एतेन 'वलसिन्धु: सिन्धुरिव क्षुभित:' इति प्रयुक्तम् । नतु 'सिन्धु'शब्दस्य

द्वितः मैयोगात्पौनरुक्त्यम्,-न; अर्थविशेषात् । बलं सिन्धुरिव वैपुल्य- द्वलतिन्धु: सिन्धुरिव क्षुभित इति क्षोभसारूप्यात् । तस्मादर्थमेदान्न

पौनरुक्त्यम् । अर्थपुष्टिस्तु नास्ति । सिन्धुरिव क्षुभित इत्यनेनैव वैपुल्यं प्रतिपद्यते । उक्तं हि (४।२।१०)—'धर्मयोरे कान्तिदर्शेऽन्यस्य संवित्- साहचर्योत् ।' इति ।

अनुपपत्तिरसंभवः ॥ २० ॥

अनुपपत्तिरनुपपनत्वमुपमानास्यासंभवः । यथा— 'चकास्ति बदने तथाः स्थितच्हाया विकासिनि । उदितद्वयारविन्दस्य मध्ये मुखेव चन्द्रिका ॥'

चन्द्रिकायासुविद्र त्स्मरविन्दस्येत्यनुपपत्ति: । नन्वर्थविरोधोऽयमस्तु, किमुपमादोषकंरपणया ? न; उपमायामतिशयसयेष्टत्वात् ।

कथं तर्हि दोष इत्यत आह— न विरुद्धोज्जतिशयः ॥ २१ ॥

१. 'संस्थापितं' ख. २. 'इत्युप-' क. ३. 'उपमानानन्तर' ख. ४. 'प्रयोग- त्वात्' क. ५. 'क्षोभेसारूप्यात्' क. ६. 'अर्थविशेषात्पुष्टिसु' ग. ७. 'इति वैपु- स्यम्' क.ग. ८. 'विकासिनि' ख.क. ९. 'विकल्पनया' क. १०. 'इष्टार्थत्वात्' ख.

५६ काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक०. ४ विरुद्धसातिशयस्य संग्रहो न कर्तव्य इत्यस्य सूत्रस्य तात्पर्यार्थे: । तानेतान् षडुपमादोषान् ज्ञात्वा कवि: परित्यजेत् । इति काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तावलङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्याय: ।

तृतीयोऽध्याय: । संशत्युपमाप्रश्नो विचार्यते,—क: पुनरसाविल्याह—प्रतिवस्तूपमृदितिरुपमाप्रपञ्च: ॥ १ ॥

प्रतिवस्तु प्रतिमृदितिरैस्य स प्रतिवस्तूपमाृति: । उपमाया: प्रपञ्च उपमापञ्च इति । वाक्यार्थोपमया: प्रतिवस्तुनो भेदं दर्शयितुमाह—उपमेयस्योक्तौ समानवस्तुन्यास: प्रतिवस्तु ॥ २ ॥

समानं वस्तु वाक्यार्थे; तस्य न्यास: समानवस्तुन्यास: । उपमेयस्योक्तौ सत्यामिति । अत्र द्वौ वाक्यार्थौ; एको वाक्यार्थोऽत्रैक्यार्थसौक्यार्थौ सत्यामिति । अत्र द्वौ वाक्यार्थौ; एको वाक्यार्थोऽत्रैक्यार्थसौक्यार्थौ सत्यामिति । अत्र हि वाक्यार्थ:—देवो मां गमिता परिवारपदं कथम् भैजलयेषा । न खलु परिभोगयोग्यं दैवतर्लुपादितं रत्नम् ॥'

प्रतिवस्तुन: समासोक्तेर्मेदं दर्शयितुमाह—अनुक्तौ समासोक्तिः ॥ ३ ॥

ऊपमेयस्यानुक्तौ समानवस्तुन्यास: समासोक्तिः । संक्षेपवचनात्समा-सोक्तिरित्याच्छ्या । यथा—'क्षुद्रा घस्त्राध्वगालाने: करीरस्य मरौ स्रियां: । धिङ्खोरै: कलपवृक्षाणामवयवप्राधीनां श्रिय: ॥'

-- १. 'षड्दोषानुपमाया:' खं. २. 'उपमाकथनम्' वा. ३. 'इति' क-ख-न-पुस्तक-योरनस्ति. ४. 'यस्मैत' खं. ५. 'वाक्यार्थोपमयोरिति' क; 'वाक्यार्थ: प्रतिवस्तूप-मायामिति' खं. ६. 'भजतवेषा' गा. ७. 'रत्नम्' इत्यस्मादनन्तरं क-पुस्तके 'अत्रैको वाक्यार्थ:' इत्यधिकृतमस्ति. ८. 'उपमानस्य' खं.

अध्याय: ३ सू. १—६] उपमाप्रपञ्चनम्

५७

समासोक्तेरप्रस्तुतप्रशंसाया भेदं दर्शयितुमाह—

किंचिदुक्तावप्रस्तुतप्रशंसा ॥ ४ ॥

उपमेयस्य किंचिल्लिङ्गमात्रेणोक्तौ समानवस्तुन्यासोऽप्रस्तुतप्रशंसा ।

यथा—

'भावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि राशिना सह संप्लवन्ते ।

उन्मज्जति द्विरदकुम्भटटी च यत्र यत्रापरे कदलीकाण्डमृणालदण्डा: ।'

ऐप्रस्तुतस्यार्थस्य प्रशंसनमप्रप्रस्तुतप्रशंसा ।

अपहुतिरपि ततो भिन्नेति दर्शयितुमाह—

समेन वस्तुनान्यापलापोपपत्तिः ॥ ५ ॥

समेन तुल्येन वस्तुना वाक्यार्थेनान्यस्य वाक्यार्थस्यापलापो निह्हवो यस्तत्त्वाघ्यारोपणायासावपह्नुतिः ।

यथा—

'न केतकीनां विसलन्ति सूचयः प्रवासिनो हन्त हसन्तं विधिः ।

तडिल्लतेयं न चकास्ति चञ्चला गुरः सरज्योतिरिदं विचेष्टते ।'

वाक्यार्थयोस्तात्पर्याच्चादृश्यमिति न रूपकम् ।

रूपकं तु कीदृशमित्याह—

उपमानेनोपमेयस्य गुणसाम्यादत्तत्त्वारोपो रूपकम् ॥ ६ ॥

उपमानतयोक्तस्य गुणसाम्यात्तत्त्वारोपणमात्रोपा रूपकम् ।

उपमानोपमेययोरुभयोरपि ग्रहणं लौकिक्या: क्लृप्तितायाश्रयोपमाया:

प्रकृतित्त्वमत्र यथा विज्ञायते ।

यथा (उत्त. राम. १।३९)—

१. 'काचनेयं' ख्व. २. 'यत्रोत्पलानि राशिना सह इति, द्विरदकुम्भटटी च यत्र इति यत्रापरे इति चाप्रस्तुतस्य' ख्व. ३. 'वस्त्वाघ्यारोपणासा' ख्व; 'वस्त्वापरो-पेणासा' गा. ४. 'प्रवर्तते' ख्व. ५. 'रूपकं दर्शयितुमाह' गा. ६. 'विज्ञायत इति' ख्व.

४८

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ४

'इयं गेहे लक्षणीरियममृतवर्तिनेयनयो- रसाव्‍या: स्पर्शो वपुषि बहुलश्‍चन्दनरस: । अयं कण्ठे बाहु: शिशिरमसृणो माक्षिकरस: किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्त् विरहः ।।' मुखचन्द्रादीनां तृप्तिं समासोतु न रूपकत्वयुक्तिमति । रूपकाच्छलेपस्य मेदं दर्शयितुमाह— स ध्वमेंपु तत्नप्रयोगे श्लेप: ॥ ७ ॥

उपमानेऽपमेयस्य धर्मेऽपु गुणक्रियाशब्दद्रव्‍येपु सै तत्वाघ्यारोपस्तत्र- प्रयोगे तत्रेरणोचारणे सति श्लेष: । यथा— 'आकृष्टमलनङ्गडालप्रहचय: संदृश्‍दृवक्‍क्षस्‍थला: सोम्‍पागो द्रजिनो विपक्षहृदयप्रोमाधिन: कर्कशा: । उदृज्‍तत्‍व उदृश्‍च यस्य वचसि त्‍वामार्यास्‍तानमान्‍यान् योघा माघवभूस्‍तनाश्र न दंशु: क्षेमं स वोड्याजिन: ।।' यथा च गौणसार्थस्यालङ्कारत्वं तथा लक्षणिकस्यापीति दर्शयितु- माह—

सादृश्याल्लक्षणा वक्रोक्ति: ॥ ८ ॥

बहूनि हि निवन्धनानि ल‍क्षणायाम् । तत्र सादृश्याल्लक्षणा वक्रो- क्तिरिति । यथा— 'उन्मील कमलं सरसीनां कैरवं च निमिमील मुहुर्त्ताव ।' अत्र नेत्रधमौंन्मीलननिमीलने सादृश्याद्विकारसङ्कोचौ लक्षणयत: । 'इह च निरन्तरनवमुकुलपुलकिता हरति मागधी हृदयम् । मदयति च केसराणां परिणतमधुगनिध नि:श्‍वासितम् ।।'

१. 'वल्लि' क. २. 'न तत्वा' ख. ३. 'वारवधू' ख. ४. 'ददृ:' क. ५. 'हि' क-पुस्तके नास्ति. ६. 'लक्षणाया:' क. ७. 'सादृश्याद्या' ग.

अध्यायः ३ सू. ७-९] रूपक-वक्रोक्तिभ्यामुत्प्रेक्षाया भेदः ५९

अत्र च निःश्वसितमिति परिमलनिरर्गलं लक्ष्यति।

'संस्थानेऽपि स्कुरतु सुभगा: स्वैरचेष्टा चुम्बतु त्वाम् ।'

'आलस्यमालिङ्गति गात्रमस्या: १'

'परिम्लानच्छायामनुवदति दृष्टि: कमलिनीम् ।'

'प्रत्युपेक्ष्य स्पुटितकमलामोदमात्रीकृताय: !

'ऊरुद्वन्द्वं तरुणकदलीकाण्डसदृशचारि ।'

इत्येवमादिषु लक्षणार्थो निरूप्यत इति लक्षणाया झटित्यर्थे प्रतिपत्ति-क्षमतवं रहस्यमाचक्षत ईति ।

असाधारण्यनिबन्धना तु लक्षणा न वक्रोक्तिः । यथा—

'जरठकमलकन्दच्छेदगगरेरग्नेयूषे: १'

अत्र च्छेदः सौमिप्याद्रव्यं लक्ष्यति; तस्यैव गौरत्वोपपत्तेः ।

रूपकवक्रोक्तिभ्यामुत्प्रेक्षाया भेदं दर्शयितुमाह—

अतद्रूपस्यातत्स्वभावस्य, अन्यथा तत्स्वभावतयाsध्यवसानमध्यवसायः; न पुनरघ्यारोपो लक्षणा वा । अतिशयार्थमिति आन्तज्ञानानिवृत्यर्थम् । साधारण्यादियुक्तेति । एनां चैर्वादिशब्दा वोत्यन्ति । यथा—

'स वः पायादिन्द्रुंवबिसलुताकोटिकुटिलः

स्मरारिरेव ज्वलनकापिशी भाति नो हवि: ।

श्रवनमात्रादिकिन्या: प्रतिदिवससिक्केन पयसा

कपालेनोन्मुक्तः स्फटिकषवलेनाडूर इव ॥

९. 'स्वैरचेष्टा' क २. 'चुम्बतु' ख. ३. 'इति' क-प्रतके नास्ति. ४. 'तु' ख-प्रस्तके नास्ति. ५. 'साम्यात्' ग. ६. 'उत्प्रेक्षायां' क. ७. 'इति च' ख.

८. 'चेवादिशब्दो' वोत्यन्ति' क-ग.

उत्प्रेक्षैवातिशयोक्तिरिति केचित्, तत्रासार्थमाह——

संभाव्यधर्मैस्तदुत्कर्षकल्पनातिशयोक्तिः ॥ १० ॥

'संभाव्यस्य धर्मस्य तदुत्कर्षस्य च कल्पनातिशयोक्तिः । यथा——

'उसौ यद्य व्योक्त्रि पृथक्मवाहावाकाशगङ्गापयः पतिताम् ।

तेनोपैमीलितं तमालनोलमालमुक्तसुच्कालतमस्य वक्शः ॥'

यथा वा——

'मलैयजतरविलिसततनवो नवहारलतादिनिर्ऋषिता:

सिततरदवन्तिप्रकरनवकरचो रचिरामलाङ्गुकाः ।

राशभृतिः विततधात्रि धरणलयन्नि धर.मविर्भावयन् गताः

प्रियवसतिं प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोडभिसारिकाः ॥'

यथा आन्तिज्ञानस्वरूपोत्प्रेक्षा तथा संशयज्ञानस्वरूप: संदेहोऽपि दर्शयितुमाह——

उपमानोपमेयसंशयः संदेहः ॥ ११ ॥

उपमानोपमेयोरतिशयार्थे यः क्रियते संशयः स संदेहः । यथा——

'इदं कर्णोत्पलं चक्षुरिदं वेति चिल्लासिनि ।

न निश्चितोति हृदयं किंतु दोलायते मम ॥'

संदेहवद्विरोधोऽपि भासावसर इत्याह——

विरुद्धाभासत्वं विरोधः ॥ १२ ॥

अर्थस्य विरुद्धस्येवाभासत्वं विरुद्धाभासत्वं विरोधः । यथा——

'पीतं पनमिदं त्वयाद्य दृश्यते ! मत्तं न मेन्दं मनः

पत्राल्ली तव कुटुम्बिनि रचिता रक्ता वयं मादिनी ! ॥'

१. 'धर्मेस्य' ख. २. 'संभाव्यस्य' ख. ३. 'तदा' ख. ४. 'चेति' ख. ५. 'मम' क; 'ममे' ग. ६. 'विरोधाभासत्वं' ग. ७. 'आभासनं' क. ८. 'विरोध:' ख-पुस्तके नास्ति.

टिप्प०——1 अत्र प्रस्तुताप्रस्तुततयोः साम्येनैकात्म्यवर्णनात् सामन्यालंकार इत्यन्वये ।

अध्याय: ३ सू.१०-१५] विरोधाद्विभावनाया उदाहरणम्

६१

तं चुक्कस्तनभारसमन्यरगातिरगोत्रेपु मे वेपथु-

स्वनध्ये तनुता ममाधितिरहो प्रेम्णो 'दिचित्रा गतिः ।'

यैथा वा(अमरु. ३४)—

'सैा बाला वयमप्रगल्भवचसः सा श्रीः वयमं कवतरा:

सा पोतोलितमत्यपयोधरयुगा धत्ते सखी वयस्यं

साक्रान्ताजघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं

दोर्भैरन्यानाश्रितैरपटवो जाताः स्थ इदुद्युतम् ॥

विरोधाद्विभावनाया भेदं दर्शयितुमाह—

क्रियाप्रतिषेधे प्रसिद्धतत्फलैक्यवक्तृविभावना ॥ १३ ॥

क्रियाया: प्रतिषेधे तस्यः एव क्रियाया: फलस्य प्रसिद्धस्य व्यक्तिविंभावना । यँथा—

'अप्यसज्जनसंगले न वसतेय वेधृतम् ।

अक्षालितावशुष्केऽपि हृदयेषु मनोऽपि नाम् ॥'

विरोधप्रसक्तेनानन्वयं दर्शयितुमाह—

एकस्योपमेयत्वोपमानत्वेऽनन्वय: ॥ १४ ॥

एकसैव अर्थस्य उपमेयत्वमुपमानत्वं चानन्वय: । यथा ( हनु. ना. १५१८ )—

'गंगनं गगनाकारं सागर: सागरोपम: ।

रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ॥'

अन्योन्यसाहस्यमतेन भ्रांतिमादिततम् ।

क्रमेणोपमेयोपमा ॥ १५ ॥

9. 'मारस्य चित्रा' ख. ग. 2. 'यथा वा' ग-पुस्तके नास्ति. 3. अयं श्लोक:

क-पुस्तके नास्ति. 4. 'मनस:' ख-ग. 5. 'फलस्य' ग. 6. 'सिद्धस्य' क.

म. 9. 'वा' क. 10. ख-पुस्तके पूर्वोत्तरार्धयोर्भेद:; क-पुस्तके तु पूर्वार्धं

नास्ति. 11. 'अन्योन्यसाहस्य' ग. 12. 'प्रतिपद्यते' क-ख.

६२

काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० ४

ऐकस्यैवार्थस्योपमेयत्वमुपमानत्वं च क्रमेंषोपमेयोपमा । यथा— 'शशिमिव जलं जलमिव शशी हंस इव राशी राशीव हंसौडयम् । कुसुदाकारास्ताराराकाराणि कुसुदानि !!' इथमेव परिदृश्यतिर्येक; तत्रिरासार्थमाह—

समविषदृशाभ्यां परिवर्तनं परिदृश्यतिः ॥ १६ ॥ समेन विसदृशेन वाङ्ग्र्येनार्थस्य परिवर्तनं परिदृक्तिः । यथा— 'आदाय कर्णकिसलयमित्यैर्मसै चरजमरुणमपंपयति । उभयोः सदृशाविनिमयादन्योन्यमवकितं मन्ये ॥'

यथा वा— 'विहाय स हारमहार्यनिश्रया बिलोलदृष्टिः प्रविलुलसचन्दना । बबन्ध बालारुणवधू वल्कलं पयोऽरोत्सेधविशीर्यसंहति ॥' उपमेयोपमानानां क्रमसंबन्धः क्रमः ॥ १७ ॥

उपमेयानामुपमानानां चोदेशनामनुदेशिनां च क्रमेण संबन्धः क्रमः । यथा— 'वस्त्रः प्रबन्धलीलामिरालापसिवतदृष्टिभिः । जीवन्ते वधककीलद्रुकुसुमेभिदोवररज्जः ॥' कर्मसंबन्धप्रसङ्गेनैव दीपकं दर्शोयितुमाह—

उपमानोपमेयवाक्येष्वेकै क्रिया दीपकम् ॥ १८ ॥ उपमानवाक्येऽपमेयवाक्येऽपु चैकै क्रिया अनुबध्यते— सर्वच्यमाना दीपकम् ।

१. 'एकसोपमेयत्वे उपमानत्वे क्रमेण' क. २. 'शाशाङ्क इव हंस:' क-ग. ३. 'अर्थेन चार्थस्य' ग. ४. 'अस्मादनुचरणमरथंयति केला' क; 'अस्मादिह चरण- मर्पयति बाला' ग. ५. 'याष्टि:' क. ग. ६. 'प्रबुद्ध' क, 'प्रवृद्ध' ख. ७. 'लक्षयितुं'

क. ८. 'उपमानोपमेयादि' क.

अध्याय: ३ सू. १६—२१] उपमानिरूपणम्

६३

तत्रिविधम् । आदिमध्यान्तवाक्यवृत्तिभेदात् ॥ १९ ॥

तत्रिविधं भवति । आदिमध्यान्तेषु वाक्येषु वृत्तिभेदात् । यथा —

'भूष्यन्ते प्रमदवनानि बालपुरुपैः कामिन्यो मधुमदस्रलैर्विलासैः ।

काञ्चाणः श्रुतिगद्गदैः क्रियाकलापै राजानो विरचितवैरिभिः प्रतापैः ॥'

'बाष्पैः पथिककान्तानां जले जलमुचां शुद्धः ।

विगलितयधुना दण्डयात्रोयोगो महीसुजाम् ॥'

'गुरुडुप्टुपया बुद्धिरमुपगुज्यते मनोभवः ।

उदयेन शशाङ्कस्य पयोराशिरिववर्धते ॥'

दीपकवन्निदर्शनमपि संक्षिप्यामित्याह—

क्रिययैव स्वतदर्थान्वयरुप्यापनं निदर्शनम् ॥ २० ॥

क्रिययैव शुद्धया स्वस्यात्मनस्तदर्थस्य चान्वयस्य संबन्धस्य स्व्यापनं

संलक्षितहेतुदृष्टान्तविभागदर्शनान्निदर्शनम् । यथा—

'अत्युच्चपदाद्ध्यासः पतनायेल्यर्थशालिनां शंसत ।

भापाण्डु पतति पत्रं तरोरिव बन्धनग्रन्थे ॥

पततीति क्रिया, तस्या स्वं पतनम् । तदर्थोऽत्युच्चपदाद्ध्यासः, तयो—

रुप्योद्युञ्चपदाद्ध्यासः पतनायेतिं शंसनम् । तस्य स्व्यापनमर्थशालिनां

शंसदिति ।

इदं च नार्थान्तरन्यासः; स तु यथामूतः, तमाह—

उक्तसिद्धयै वस्तुनोऽर्थान्तरस्यैव न्यसनमर्थान्तरन्यासः ॥२१॥

उक्तसिद्धयै उक्तसार्थस्य सिद्ध्यै वस्तुनो वाक्यार्थान्तरस्यैव न्यसन—

मर्थान्तरन्यासः । वस्तुप्रहणात् पदार्थस्य हेतोर्न्येसनं नार्थान्तरन्यासः ।

यथा—'इह नातिदूरगोचरमस्ति सरः, कमलसौगन्ध्यात्' इति ।

१. 'तत्रिविधम्' क. २. 'तत्रिधा' क. ३. 'वृत्तिभेदात्' क. ४. 'पयोदिर—

मिवर्धते' क. ५. 'संलक्षितहेतु' क; 'संबुद्धिहेतु' ख. ६. 'शंसनम्' क-ग-मुस्‍त—

क्योति. ७. 'वाक्यार्थसार्थान्तरस्यैव' क. ८. 'पदार्थस्य' क.

अथोत्तरसैवेति वचनम्, यत्र हेतुंग्योसिगूढत्वात्कर्थंचित्ततीयते तत्र यथा स्यात्। 'यथात्कृतकं तच्चदनित्यम्' इत्यवंप्रायेषु मा भूदिति । तदाहरणम् (किरात. ८१३७ )—

'श्रिये संज्ञया विप्रकर्षसंनिधापराहिता वचांसि पीवरस्तने । स्त्रजं न काचिद्रिजहं जलाविलां वसन्ति हि प्रेम्णा गुणा न वस्तुनि ॥' 'अर्थान्तरन्यासस्य हेतुलपत्वाद् हेतोःशान्वयव्यतिरेकात्मकत्वाद् न पृथक्व्यतिरेक:' इति केचित्, तन्निरासार्थमाह—

उपमेयस्य गुणातिरेकित्वं व्यतिरेकः ॥ २२ ॥ उपमेयस्य गुऽणातिरेकित्वं यत् अर्थान्तरुपमानात् स व्यति-रेकः । यथा—

'सत्यं हरिणशावाक्ष्या: प्रसन्नसुभगं सुखम् । सनानं शशिनः किं तु न कलङ्कविडम्बितः ॥' कश्चित् गम्यमानगुणो व्यतिरेकः । यथा—

'कुतलयवनं प्रत्याख्यातं नवं मधु निन्दितं हसितमस्तुतं भवं स्वादोः पदं रसस्पदम् । विषयुपहितं चिन्तार्याज्ञानमनस्वपि कामिनां चतुरनचतुरैललावत्क्रैलतवार्धविलोकितैः ॥' व्यतिरेकान्तरद्वोषैकभेदं दर्शयितुमाह—

एकगुणहानिकल्पनायां साम्यदालम्बं विशेषोक्ति: ॥ २३ ॥ एकस्य गुणस्य हाने: कल्पनायां शेषैर्गुणैरेव साम्यं यत्तस्य दालम्बी विशेषोक्ति: । रूपकं चेदं प्रायेणोति । यथा (कुमार. ३१९० )—

१. 'हेतुप्राधिगूढत्वात्' क; 'हेतुच्योSसिगूढत्वात्' ख. २. 'तत्रोदाहरणम्' क. ३. 'पीवरस्तनी' क. ४. 'गुणातिरिक्तं यत्' क. ५. 'चतुरललितैललावत्क्रै:' ग. ६. 'यत्र तस्य' ख.

अध्याय: ३ सू. २२-२५] व्याजस्तुतेऽव्याजोक्तिभिन्नत्वम् ६५

'भवनित यत्रौषधयो रजन्यामतैलपूरा: सुरतमप्रदीपा: !' 'द्युतं हि नाम पुरुपस्यासिंहासनं राज्यम् ।' ( मृच्छ. अं. २) 'ऐंयं ह्यकमला लङ्क्मी: !' 'हस्ती हि जङ्गं दुर्गम् ।' इति ।

अत्रापि 'जङ्गम'शब्दस्य स्थावरत्वनिवृत्तिप्रतिपादनत्वादेकवाक्यताहेतु- कल्पनैव । एतेन— 'वेश्या हि नाम मूर्तिमत्येव निकृतिः !' 'व्यसनं हि नाम सोच्छ्वासं मरणम् ।' 'द्रिजो भूमिद्रुहस्पति: !' इत्येवमादिष्वेकगुणहानिकल्पना व्यासल्याता ।

व्यतिरेकविशेषोक्तिभ्यां व्याजस्तुतो भिन्नां दर्शयितुमाह— संभाव्यविषेष्टकर्मोकारणान्वितदात्तोत्रार्थो व्याजस्तुतिः ॥२४॥

अन्यन्तगुणाधिको हि विशिष्टः, तस्य च कर्म विशिष्टकर्म, तस्य संभाव्यस्य कर्तुं क्रियास्याकरणान्विन्दा विशिष्टसाम्प्यसंपादनेन स्तोत्रार्थो व्याजस्तुतिः । यथा— 'बबन्ध स तुं गिरिचक्रवालैर्बिंमेद सैकशरण ताळान् । एवंविधं कर्म ततान रामस्वया कृतं तत्र मुद्धैव मर्वः ॥' तथ्य जस्तुतेऽव्याजोक्तिभिन्नां दर्शयितुमाह—

व्याजस्य सत्यसारूप्यं व्याजोक्तिः ॥ २५ ॥ व्याजस्य छद्मनः सत्येन सारूप्यं व्याजोक्तिः;, यां मायोक्ति- रित्याहुः । यथा— 'शरचन्द्रांशुगौरेण बालाविद्देन भैमिनि ! । कारापुष्पलवेनेऽं साधुपांतं मुखं कृतम् ।'

१. 'कापुरुषस्य' ग. २. 'राज्यमिति' ग. ३. 'निद्रेय' क. ४. 'लक्ष्मीरिति' ग. ५. 'नाम' क. ग-प्रस्तकयोर्नास्ति. ६. 'स्तोत्रार्थ' ख. ७. 'साम्योपादानेन' क; 'साम्यापादनेन' ग. ८. 'स्तोत्रार्थ' ख. ९. 'मायोक्तिं' ख. १०. 'भाचिनि' ग. ५ काव्यो ।

व्याजस्तुते: पृथकुल्ययोगितेत्याह— विशिष्टेन साम्यर्थमेककालक्रियायोगस्तुल्ययोगिता ॥ २६ ॥ विशिष्टेन न्यूनस्य साम्यर्थमेककालायां क्रियायां योगस्तुल्ययोगिता । यथा—

'जलनिधिरशनामिनां धरित्रि वहति सुजंगविस्रमंव चन्द्रजश्र ।' उपमानाक्षेपश्रादेश: ॥ २७ ॥ उपमानाक्षेप:, तुल्यकार्योर्थेन नैरर्थकविवक्षायामाक्षेप: ;

यथा— 'तस्याश्रेनुरवचनात्ति सौम्यसुभगं किं पारिजातेनुना सौन्दर्ये पदं दशौ च यदि चेत्किं नाम नीलोत्पलै: । किं वा केनलकान्तिभि: किसलयै: सत्वेन विश्वाधरे हन्त धातु: सुनहकवस्तुरचनारम्भेषूपूर्वों ग्रह: ॥' उपमानाक्षेप:, आक्षेपवत् प्रतिपाद्यार्थोपन्यास: । यथा—

'पेनन्दं धतु: पाप्डुपप्योधरेण शरद्दधानार्केन्दनखक्षताभम् । प्रसादयन्नी सकलङ्कैरिन्दुं तांपं रवेर्मधुरिकं चकार ॥' अत्र शरद्रशयेव, इन्दुं नायकमिव, रवे: प्रतिनायकस्येवेत्युपमानानि गम्यन्त इति । तुल्ययोगिताया: सहोक्तिमेदमाह—

वस्तुद्रयक्रियायोस्तुल्यकालयोरे कपदाभिधानं सहोक्ति: ॥ २८ ॥ वस्तुद्रयस्य क्रिययोस्तुल्यकाल्योरेकेन पदेनाभिधानं सहार्थेशब्द-सामर्थ्यात् सहोक्ति: । यथा— 'अस्तं भास्वान् प्रयात: सह रिपुभिरयं संहृत्य तां बलानि ।'

अत्रार्थयोर्न्यूनत्वविरुध्दत्वे नै स्त इति नेयं तुल्ययोगितेति । १. 'एककालक्रियायोग: एककालाया' क. २. 'उपमानाक्षेप:' ग. ३. 'नैरर्थ्यविवक्षायामाक्षेप:' ग. ४. 'ही धातु:' क; 'ही घात:' ग. ५. 'ततां' ख. ६. 'द्वयक्रिययो:' ख. ७. 'न स्त इति न तुल्य' ख. 'न इति नेयं तुल्य' ग.

अध्याय: ३ सू. २६-३३] साहोक्तिसंसृष्टिनिरूपणम्

६७

समाहितमेकमवशिष्यते, तत्रलक्षणार्थमाह—

यत्सादृश्यं तत्संपत्ति: समाहितम् ॥ २९ ॥

यस्य वस्तुन: सादृश्यं गृह्यते तस्य वस्तुन: संपत्ति: समाहितम् !

यथा—

'तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतथा धौताधरेऽरविन्दुभि: ।

जून्येवाभरणै: स्वकालविरहाद्दग्धाशनपुष्पोदमा ?

चिन्तामणीनमिवास्थिता मधुलिहां शब्दैरिवेना लक्ष्यते ।

चण्डी मामवधूय पादपतितं जातालुतापेव सा ॥'

अत्र पुढ़रवसो लतायामुवेक्ष्याः सादृश्यं गृह्यते: सैव लतोवेशी संपन्नेति ।

एते चालंकारौ: शुद्धौ मिश्रोपयोग्यौ इति विशिष्टानमलंकरणम्

मिश्रत्वं संसृष्टिरित्याह—

अलंकालंकारयोनित्वं संसृष्टिः ॥ ३० ॥

अलंकास्यालंकायोनित्वं यैदसौ संसृष्टिरिति । संसृष्टि: संसर्ग:

संवन्ध इति ।

तत्रोक्ताचुपमारूपकोपप्रक्षाततयवचौ ॥ ३१ ॥

तस्या: संसृष्टेरुदाचुपमारूपकं चोत्प्रेक्षावयवश्रिति ।

उपमाजन्यं रूपकमुपमारूपकम् ॥ ३२ ॥

यथा—

'निरवधि च निराश्रयं च यस्य स्थितमन्यनिवातं तं कुतुकप्रपञ्चम् ।

प्रथमं इव भवान् स कूर्ममूर्तिजयाति चतुर्दशलोकविलक्षण्द: ॥'

एवं 'रजनिपुरन्ध्रिरोधातिलक: रशी' इत्येवमादयस्तेऽपि दृश्यन्ते दृश्यतया: ।

उत्प्रेक्षाहेतरुत्प्रेक्षावयवः ॥ ३३ ॥

१. 'तत्र लक्षणार्थ' क. २. 'गृह्यतेस' क. ३. 'यतदसौ' ग. ४. 'इव' ख. ५. 'रजनीचपुरंध्रि' क. ६. 'लोकतिलक:

ग-पुस्तकयोर्नास्ति. ७. 'दृश्य्या इति' ख.

c. 'दृश्य्या इति' ख.

६८ काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० ४

उत्प्रेक्षाया हेतुरलङ्कार उत्प्रेक्षावयवः । अवयवशब्दो द्वारमभकं लक्षयति । यथा—

'भृङ्गुलीविरिव केशसंचयं सन्निगृह्य तिमिरं मरीचिमिः । कुटिलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनীমुखं शशी ॥'

एतद्भिनिर्देशे सतीयैः परकीयैश्च पुष्कलैः । दृढवैश्चिच्चयगर्भमेयुपमैव प्रपञ्चिता ॥ अलङ्कारैकदेशा ये मताः सौभाग्येभागिनः । तेडप्यलङ्कारदेशीया योजनीयाः कवीश्वरैः ॥

इति काव्यालङ्कारसूत्रैर्र्त्तावलङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः । समासे चेदमालङ्कारिकं चतुर्थमधिकरणम् ।

प्रायोगिकं नाम पञ्चममधिकरणम् । प्रथमोऽध्यायः ।

संप्रति काव्यसमयं शब्दशुद्धिं च दर्शयितुं प्रायोगिकाल्यमधिकरणमारभ्यते । तत्र काव्यसमयस्थावदुच्यते—

नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेण ॥ १ ॥ एकं पदं न द्विः प्रायोज्यं बाहुल्येन । यथा—‘पयोधर् पयोद’ इति । किंचिचिद्धि-चौदिपदं द्विरपि प्रयोक्तव्यमिति ।

नित्या संहितैकपदवत्पादेश्वर्धान्तर्वर्जम् ॥ २ ॥ नित्या संहिता पदेश्वेकपदवदेकस्मिन्निव पदे । तत्र हि नित्या

१. ‘अलङ्कार:’ ख-पुस्तके नास्ति. २. ‘डस्या रूपकं सूचयति’ ख. ३. ‘अत्रै-मिलेक्षणैः सतीयैः’ ख. ४. ‘बहुवैचित्र्य’ ख. ५. ‘सौभाग्यशालिनः’ क. ६ ‘आलङ्कारिकाधिकरणेडर्थालङ्कारकथनं’ ग. ७. अस्याग्रे ‘उपमाप्रपञ्चाधिकारः’ इति कचित्. ८. ‘प्रायोगिकार्थमधिकरणमाह’ ग. ९. ‘उच्यते इत्याह’ क. १०. ‘प्रयोज्यं-स्व.’ ११. ‘दिवादि’ क-ख. १२. ‘इति दर्शयति’ क-ख.

अध्याय: ९ सू. १—६] काव्यसमयानिरूपणम्

६९

संहितेत्याद्नाय: । यथा—‘संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयो:' इति । अर्थान्तरजर्मधातं वर्जयित्वा ।

न पादान्तलग्वोरगुरुत्वं च सर्वत्र ॥ ३ ॥ पादान्तलग्वोरगुरुत्वं प्रयोक्लव्यम्, न महतां न स्यादिति निश्चय: ।

यथा—

'यासां बालिभंवति मद्रुहदेहलीनां हैमैश्वर सारसगणैश्र विच्छुपपूर्व: । तास्वेव पूर्वैव लिरुढयवाजुरासु वीजाक्षर्‌लि: पतति कीटमुखावलीढ: ॥'

एवंप्रायेष्वेव दृश्योऽपत्ति; न पुन:— 'वरूथिनीना रजसि प्रसर्पंलि समस्तमासीद्धिनिमीलितं जगत् ।'

इत्यादिषु । चकाराद्धात्वन्तवर्जनमतयस्यानुकर्षणार्थ: ।

न गद्ये समासप्रायं वृत्तम्, अन्यत्रोदात्तादिभ्य: संवादात् ॥४॥ गद्ये समासप्रायं वृत्तं न विघ्नेयम्; शोभाम्रंशात् । अन्यत्रोदात्तादि-

दिग्यो विषयवृत्तेभ्य:, संवादा गद्यनेति ।

न पादादौ खल्वादय: ॥ ५ ॥ पादादौ खल्वादय: शब्दा न प्रयोज्या: । 'आदि'शब्द: प्रकारार्थ: ।

येषामादौ प्रयोगो न क्षिष्यति ते गृहनन्ते; न पुनर्वनत-हनतप्रभृतय: ।

नार्धे किंचित्समासं वाक्यम् ॥ ६॥

वृत्तस्यार्थे किंचित्समासं वाक्यं न प्रयोक्लव्यम् । यथा— 'जयन्ति ताण्डवे शम्भोर्मृदङ्गुराकुलिकोटय: । करा: कृष्णस्य च भुजाश्रृङ्कां शुलिकपिशल्विष: ॥'

१. 'समासप्रायं' ख. २. 'समासप्रायं' ख. ३. 'असमासं वाक्यं न विघ्नेयं प्रयोक्लव्यम्' क; ४. 'चकाराद्ध' ख.

न कर्मधारयाँ वहुत्रीहिम्रांतिपत्तिकर: ॥ ७ ॥ वहुत्रीहिम्रांतिपत्तिं करोति य: कर्मधारय: स न प्रयोक्तव्य: । यथा— 'अध्यास्ति तश्रासौ तरश्राध्मासिततरु:' इति । तेन विपर्ययो व्याख्यात: ॥ ८ ॥

वहुत्रीहिरपि कर्मधारयग्रांतिपत्तिकरो न प्रयोक्तव्य: । यथा— 'वीर: पुरुषा यस्य स वीरपुरुष:' । 'कोलो रवो यस्य स कलरव:' इति । संभाव्यनिपेधनिरतने द्वौ प्रतिपेधौ ॥ ९ ॥

संभाव्यस्य निषेधस्य निवर्तने द्वौ प्रातिपेधौ प्रयोक्तव्यौ । यथा— 'समरमूर्धनि येन वैरक्षिना न न जितो विजयी त्रिदशेश्वर: । स च्छत तापशराणपारस्पराकलितक्षतज: क्षितिमाश्रित: ॥' विशेष्यमात्रप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्तौ ॥ १० ॥

विशेष्यस्य प्रतिपत्तौ जातायां विशेषणमात्रस्यैव प्रयोग: । यथा ( रघु. ३.१९ )— 'निधानगर्भोमिव सागराम्बराम् ।' अत्र हि पृथिव्या विशेषणमात्रमेव प्रयुक्तम् । एतेन 'कुन्दस्म तथ्याथ पुरामरातेरलाटपत्त्राटदुगदादुदर्चि: ।' 'गिरेस्तडित्स्वानिव तावहुच्चकैजवेन पीठादुदतिष्ठदच्युत: ।' इत्यादय: प्रयोगा व्याख्याताः । सर्वनाम्नाम्रानुसंधिरनुसंधानं प्रत्यवमर्श: कार्य: । वृत्तिच्छेदस्य वृत्तौ समासे छेदस्य गुणीभूतस्य । यथा— 'तवापि नीलोत्पलपत्रवचछुषो मुखस्य तद्रेणुसमानगन्धन:' इति ।

सर्वनाम्नाम्रानुसंधिरनुसंधानं प्रत्यवमर्श: कार्य: ॥ ११ ॥

९. 'विप्रतिपत्ति'-क. २. 'विप्रतिपत्तिं' क. ३. 'विप्रतिपात्त' क. ८. 'निषेधौ' क. ५. 'यशस्विना' क. ६. 'एव' क-प्रस्तके नास्ति. ७. 'गिरेस्तडित्स्वानिस्या- दय:' क.गा.

अध्याय: १ सू. ७०-१४] काव्यसमयेनिरूपणम्

७१

संवन्थ्यसंवन्थ्येजपि षष्ठी कचित् ॥ १२ ॥

संवन्थेन संवन्थ: संवन्थ्यसंवन्थ:, तस्मिन् षष्ठी प्रयोज्या कचित्, न सर्वत्रेति । यथा—‘कमलस्य कन्द:' इति । कमलेन संवद्धा कमलिनी कमलिनी तस्या: कन्द इति संवन्थ्यसंवन्थ: । तेन कैवल्योद्देश्यो ह्यया-स्याता: ।

अतिप्रयुक्तं देशभाषापदम् ॥ १३ ॥

अतीव कविभि: प्रयुक्तं देशभाषापदं प्रयोज्यम् । यथा—‘योषिदिलयमिललाष न हालाम्' इति । अत्र 'हाल' इति देशभाषापदम् । अनतिप्रयुक्तं तु न प्रयोज्यम् । यथा—‘केडेलीकाननालीरविरलविलसत्पल्वलवै नर्तंयन्त:' इति । अत्र 'केडेली' पदम् ।

लिङ्गाघ्याहारौ ॥ १४ ॥

लिङ्गं चाघ्याहारश्च लिङ्गाघ्याहारावतिमुक्तावै प्रयोज्यौविति । यथा—‘वत्से ! मा बहु नि:श्वसी: कुरु सुरागण्डूषमेकं शनै:' इत्यादिषु गण्डूषशब्द: पुंसी भूतसा प्रयुक्त:; न क्रियामात्रातोडपि स्त्रीले ! अध्याहारो यथा—

'मा भवन्तमनल: पवनो वा वारणो मदकल: परचुवो । वाहिनीजलभर: कुलिशं वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष ! ॥' अत्र हि 'चाक्षी:' इत्यादीनामध्याहारोड्न्वयप्रयुक्त: ।

१. 'कमलिनी' ख्व. ग-पुस्तकयोर्नास्ति । २. 'कमल' ख्व; 'कदल' ग. ३. 'दयो-डपि' ख. ४. 'केडेलीक' ख्व. ५. 'नर्तंयन्ति' क; 'नर्तयन्ते', ग. ६. 'केडेलीक' ख्व. ७. 'इति' क. ग-पुस्तकयोर्नास्ति । c. 'वज्रामिन्द्रकरविप्रसृतं नो' क.ग. ९. 'क्रियापदानामध्याहारो' गा. १०. 'अयं प्रयुक्त इति' ख्व; 'उत्प्रेक्षाप्रयुक्ततया युक्त इति' ग.

टिप्प०— 1 'केडेलीक' शब्दोऽशोके नातिरुढ: ।

लक्षणाशब्दाश्रयः ॥ १५ ॥ लक्षणाशब्दाश्रयतिरयुक्तः प्रयोज्यः। यथा द्विरेफौदारशब्दौ अमरचक्रवाकार्थौ लक्षणापरौ। यथा—दिक्काक इति। अनतिभियुक्ताश्र्व न प्रयोज्यौ। यथा—न तद्धाहुल्यमेकत्र ॥ १६ ॥ तेषां लक्षणाशब्दानां वाहुल्यमेकत्रासिन्वाक्ये न प्रयोज्यम्। शंक्यते हेकस्यावाचकस्य वाचकवत्त्वं कथम्, न बहूनामिति। स्तनादीनां द्वित्वाविष्टा जातिः प्रायेण ॥ १७ ॥ स्तनादीनां द्वित्वाविष्टा द्वित्वाध्यासिता जातिः प्रायेण बाहुल्येनैवति। यथा—‘स्तनयोरुर्णीजानसः—’ इति। ‘प्रायेण’ इति वचनात्कचिन्न भवति। यथा—‘श्रीणां चक्षुः’ इति। अथ कथं द्वित्वाविष्टत्वं जाते? तद्धि द्रव्ये, न जातौ; अतद्रूपत्वांज्जाते। न दोषः; तद्रूपत्वांज्जाते। कथं तद्रूपत्वं जाते? तद्धि जैने जानन्ति। वयं तु लक्ष्यसिद्धौ सिद्धपरमानुवादिनः, न चैवमति- प्रसक्तः; लक्ष्यानुसारित्वान्यायस्येति। एवमन्यापि न्यवस्थोयाः। इति काव्यालंकारसूत्रवृतौ प्रायोगिके पद्मेऽधिकारणे प्रथमोऽध्यायः।

द्वितीयोऽध्यायः। सांप्रतं शब्दशुद्धिरुच्यते— रुद्रविर्येकशेषोज्न्वेष्यः ॥ १ ॥

१. ‘द्विरेफरथचरणशब्दौ’ ख्व. २. ‘प्रयोजकव्या:’ ख्व. ३. ‘वाक्ये तर्हैकस्या-कतुं शक्यो न’ ख्वः ‘शक्येन हेकस्य वाचकवत्त्वाव न’ क. ४. ‘तस्या:’ क-ख्व. ६. ‘तद्रूप’ क. ७. ‘तद्धि’ क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ८. ‘इति’ ख्व-पुस्तके नास्ति. ९. ‘व्यवस्थाप्योयाः’ ख्व-पा. १०. ‘शुद्धिरुच्यते इत्याद’ ख्व. ‘शुद्ध्येलसत आह’ ग.

अध्याय: २ सू. १५-३] शब्दशुद्धिनिरूपणम्

७३

'रुद्रौ' इत्यत्र प्रयोगे एकशेषोऽन्वेष्योऽन्वेषणीयः । रुद्रश्रु हृदाणी चेति 'पुमान्निआ' (पा. १।२।६७) इत्येकशेषः । स च न प्रामोति । तत्र हि 'तल्लक्षणश्रदेव विशेष:' इत्यनुवर्त्तते ऽत्रि तत्सेवकारकरणात् स्वीप्सकृत एव विशेषो भवतीति व्यवस्थितम् । ऽत्र तु 'पुंयोगादाख्या-स्याम्' (पा. ४।१।४८) इति विशेषान्तरमप्यस्तीति । एतेन 'इन्द्रौ भवौ शैवौ' इत्यादयः प्रयोगाः प्रातुक्ताः ।

मिलित्वाविशिष्टप्रभृतितीनां धातुत्वम्, धातुगुणस्यासमासेः ॥ २ ॥ मिलति-विकृतेः-कषपयतीत्यादयः प्रयोगाः । तत्र मिलि-कृवि-कष-प्रभृतितीनां कथं धातुत्वम्? गणपाठात् गणपठितानामेव धातुसंज्ञाविधा-नात् । तन्त्राह—धातुगणस्यापरिसमासेः । 'वर्त्ते धातुगण:' इति हि शब्दविद आचक्षते । तेनैषां गणपाठोऽनुमतः त्रिप्रभयोगादिति । वैक्लेरात्मनेपदमनित्यम्, झोपकात् ॥ ३ ॥

'वेलेरनुदात्तस्वादात्मनेपदं यच्चनित्यं हृष्यते-'रज्जालोलं वेलन्ती' इत्यादिष्वेयोगेषु । तत्कथंमित्याह—झोपकात् । किं पुनस्तज्ज्ञापकं? चक्षिङो डैनुनवन्धकरणम् । चक्षिङ् एकारेणैवैनुनवन्धे सिद्धे ऽऽत्मने-पदम्; किमर्थं बित्करणम्? तङ्कियते ऽनुदात्तनिमित्तस्यात्मनेपदस्या-नित्यत्वज्ञापनार्थम् ।

'ऐतेन वेदि-भर्त्सि-तर्जि-प्रभृतयो व्याख्याताः । आवेदयति-भर्त्स-यादि- 'खेद्' ख. पुस्तके नास्ति । २. 'शेव' ख.-पुस्तके नास्ति । ३. 'प्रयुक्ता:' क. ४. 'मिलिविकृविक्षपयति' क. 'मिलिविकृविक्षि' ग. ५. 'विकृवते' क. ६. 'अत आह' क-ग. ७. 'धातुसंज्ञागणस्यापरिसमासेः' ग. ८. 'चले:' ख. ९. 'ज्ञापक-त्वात्' ग. १०. 'चलते:' ख. ११. 'चलतीलादि' ख. १२. 'पदेषु' ग. १३. 'ज्ञाप-कत्वात्' ग. १४. 'झापकत्वं' ग. १५. 'अत आह' ख. १६. 'अनुबन्ध' ख. १७. 'अनुदात्तत्मनेपदं सिद्ध' क. १८. 'यत्र' क-ग. १९. 'तेन विदि' क; 'ऐतेनावेदितभर्त्सितर्जितप्रभृतयो' ग.

७८

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ५

यति-तर्जंयतीत्यादीनां प्रयोगाणां दर्शनेनात् । अन्यत्राप्यनुदात्तानुनासिकधन-स्वात्मनेपदस्याऽनिलप्तं ज्ञापकेऽदृश्यस्मिति ।

क्षीयत इति कर्मकर्त्तरि ॥ ४ ॥

क्षीयत इति प्रयोगो दृश्यते, स कर्मकर्त्तरी दृश्य्यः । क्षीयत-स्वात्मनेपदित्वात् ।

क्षीयत इति च ॥ ५ ॥

क्षीयत इति च प्रयोगो दृश्यते, सोऽपि कर्मकर्त्तर्येव दृश्य्यः, न कर्त्तरि; अदैवादिकत्वादित्यल्वदे: ।

मार्गेरत्मनेपदमलक्ष्म ॥ ६ ॥

चुरादौ 'मार्गे अन्वेष्टुं' इति पठ्यते 'आ घृषाद्‌आ' इति विकल्-पणिक्क: । तस्मादात्मनेपदं दृश्यते—'मार्गेन्त देहभारन्‌' इति, तद्-लक्ष्म अलक्षणम् । परसैपदित्यान्मार्गे: । तँथा च विशिष्टप्रयोग:—

'करकिल्यं धृत्वा धूस्ना विमार्गति वाससी । लोभमानादयश्वानाशि ॥ ७ ॥

लोलमानो वेहमान इत्यादयश्वानाशि दृश्य्य: । ज्ञानचस्त्वभाव:; पर-सैपदित्यादातूनामिति ।

लभर्गियर्थेत्वाऽणिच्च्यणौ कर्त्त: कर्मत्वाऽकर्मत्वे ॥ ८ ॥

अस्त्ययं लभ्रिय: प्राप्त्युपसर्जनां गतिमाह, अक्ङि च यो गत्युपसर्जनां

१. 'अत्रापि' क-ख. २. 'य: स' ख. ३. 'क्षयते:' ख. 'क्षीयोरात्मने' ग. ८. 'क्षीयत इत्यपि च' ख.; 'मिच्यते' ग. ५. 'स्विद्यते' ख.; 'भिद्यते' ग. ६. 'देहभाव' क; 'देहसारान' ग. ७. 'तथायं' क. ८. 'धुस्त्रा धुत्वा' ग. ९. 'च' क-ग-पुस्तक्योऽस्ति.

अध्याय: २ सू. ४९-११] शब्दशुद्धिनिरूपणम्

प्राप्तिमाहेतु । अत्र पूर्वस्मिन्पक्षे गत्यर्थत्वाल्लमेऽणिच्यणौ य: कर्त्ता तस्य गत्यादिसूत्रेण कर्मसंज्ञा । यथा—

'दीर्घंकासु ऋमुदाति विकासं लम्भयन्ति द्विपिरा: रसिभास: ।'

द्वितीयपक्षे तु गत्यर्थोत्वाभावाल्लमेऽणिच्यणौ कर्त्तुने कर्मसंज्ञा । यथा—

'स्तितं स्थितिक्रा सुतरां सुनेऽग्रुपञ्चसारिभि: सौधमिवाथ लम्भचन् । द्विजावलिब्याजनिशाकराङ्गुभि: झषचिसितां वाचमवोचदच्युत: ।'

ते-मे-शब्दौ निपातेषु ॥ ९ ॥

त्वया-मयेत्यसिद्धर्थे ते-मे-शब्दौ निपातेषु दृश्यौ । यथा—'श्रुतं ते वचनं तस्य', 'वेदानधीत इति नाधिगतं पुरा मे ।'

तिरस्कृत इति परिभूते, अन्तर्ध्युपचारात् ॥ १० ॥

तिरस्कृत इति शब्द: परिभूते ह्ययते—'राज्ञा तिरस्कृत:' इति । स च ने प्रामाणि । तिर:, 'रक्षति' हि 'तिरोडन्त्याम्' इत्यनयो: गतिसंज्ञा ।

तस्यां च सत्यान् 'तिरसोडन्यतरस्याम्' (पा. ८।३।४२) इति सकार: । तत्कयं तिरस्कृत इति परिभूते? आह—अन्तर्ध्युपचारादिति । परिभूतो जन्तर्हितवद्वति । मुख्यस्तु प्रयोगो यथा—

'लावण्यप्रसरतिरस्कृताल्लेखाम्' इति ।

नैकशब्द:, सुप्सुपेति समासात् ॥ ११ ॥

'शरण्यानिस्थानं फलनंमितनैकदुममिंदम्'

इत्यादिषु नैकशब्दो ह्ययते, स च नै सिध्यति । नञ्समासे हि 'नलोपो नञ:' (पा. ६।३।६३) इति नलोपे 'तस्माल्लुडचि' (पा. ६— ३।७४) इति नुडागमे सत्यानेकमिति रूपं स्यात् । निरनुबन्धकस्य नञ्शब्दस्य समासे लक्षणं नास्ति । तत्कयं नैकशब्द इत्यत्राह—सुप्सु-

पेति समासात् ।

९. 'इदं' क-पुस्तके नास्ति. २ 'न' ख-पुस्तके नास्ति.

७६

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ५

मध्यपिपासुप्रभृतीनां समासो गमिगाम्यादिषु पाठात् ॥ १२॥

'मधुपिपासुमध्वतसेवितं मुकुलजालमञ्जूभत वीरुधाम्'

इत्यादिषु मध्यपिपासुप्रभृतीनां समासो गमिगाम्यादिषु पिपासुप्रभृतीनां पाठात् । 'श्रितादिषु गमिगाम्यादीनाम्' इति द्वितीयांसमासलक्षणं दर्शयति ।

त्रिलीरशब्दः सिद्धः संज्ञा चेत् ॥ १३ ॥

त्रिलीतयः शब्दः: सिद्धो यदि संज्ञा । 'द्विसंख्ये संज्ञायाम्' (पा. २।१।५०) इति संज्ञायामेव समासविधानात् ।

विम्वाधर इति वृत्तौ मध्यमपदलोपिन्याम् ॥ १४ ॥

'विम्वाधरः पीयते' इति प्रयोगो दृश्यते, स च न युक्तः । 'अधर-विम्ब' इति भावनियमः । 'उपमितं व्याघ्रादिभिः-' (पा. २।१।५६) इति समासे सति । तत्कयं विम्वाधर इत्यत्र—वृत्तौ मध्यमपदलोपिनि समासे सति बिम्बाकारोडधरो विम्बाधर इति । तेन 'विम्बोष्ठ'शब्देऽपि व्यास्य्यातः । अन्रापि पूर्ववद्वृत्ति: । शिष्टप्रयोगेषु चैष विधिः । तेन नातिपसङ्गः ।

आमूललोलादिषु वृत्तौर्विस्पष्टपदत्वात् ॥ १५ ॥

'आमूललोलम्', 'आमूलसैरसम्' इत्यादिषु वृत्तिरेविस्पष्टपदद्वत । मयूूरव्यंसकादित्वात् । लोलमिव लोोलम्, आमूलं च तल्लोलं चेति ।

न धान्यषष्ठादिषु षष्ठीसमासप्रतिषेधः, पूरणेन तद्धितान्तत्वात् ॥ १६ ॥

'धान्यषष्ठम्', 'तान्युल्लषष्ठादितसैकतानी' इत्यादिषु न षष्ठीसमासपुस्तकयोरन्विति ।

१. 'गम्यादिषु' श्व. २. 'समासे' क-ख-पुस्तकयोरन्विति. ३. 'अपि' क-ग-पुस्तकयोन्विति. ४. 'प्रयुक्तेषु' ग. ५. 'शरसं' क.

अध्याय: २ सू. १२-२९] शब्दशुद्धिनिर्हपणम्

७७

प्रतिषेध; पूरणेन पूरणप्रत्ययान्तेन तद्धितान्तत्वात्। षष्ठो भाग: षष्ट इति । 'पूरणाद्रोंगे तीयादन्' (पा. ५।३।४८) 'षष्ठाष्टमाभ्यां ज च' (पा. ५।३।५०) इत्यन्विधानात् ।

पत्रपातिमादिषु गुणवचनम् ॥ १८ ॥

'पत्रपीतिमा', 'पक्ष्मालीपिङ्गलिङ्ग:' इत्यादिषु षष्ठीसमा्सप्रतिषेधो गुणवचनेन प्राप्तः, बालिश्यात्‌ न कृतः ।

अवज्यो बहुत्रीहीह्यधिकरणो जन्माद्युत्तरपदः ॥ १८ ॥

अवज्यो न वर्जनीयो व्यधिकरणो बहुत्रीहीहि: । जन्माद्युत्तरपदं यस्य स जन्माद्युत्तरपदः । यथा—

'सच्छास्रजन्मा हि विवेकलाभ:', 'कान्तावृत्तय: प्राणा:' इति ।

हस्ताग्राप्रहस्तादयो गुणगुणिनोर्भेदाभेदात् ॥ १९ ॥

हस्ताग्रम्, अप्रहस्तः; पुच्छाग्रम्, अगपुच्छमित्यादयः प्रयोज्ञा: कथम्? आहिताभ्यादिप्वाठाव्‌ । पाठे वा तदनियमः स्वात् । आँह—गुणगुणी-

नोर्भेदाभेदात् । तत्र भेदात् हस्ताग्रादयः । अभेदादग्रहस्तादयः ।

पूर्वनिपातेडपश्रंशो रस्स्यः ॥ २० ॥

काष्ठतृणकाष्ठमिति यहच्छया पूर्वनिपातं कुवन्ति, तत्रापश्रंशो रैस्यो परिहरणीयः । अनित्यत्वज्ञापनं तु न सर्वविषयमिति ।

निपातेनाप्यभिहिते कर्मणि न कर्मविभक्तिः,

परिगणनस्य प्रायिकत्वात् ॥ २१ ॥

'अनभिहिते' इत्यत्र सूत्रे 'तिङ्कृतद्वितसमासे:' इति परिगणनं

• १. 'पक्ष्मालीपिङ्गलिङ्गा' ग. २. 'तु' क-ग-पुस्तकयोर्निति. ३. 'कण्ठे कृतय:'

ख. ४. 'अत आह' ख. ५. 'तत्र' ख-पुस्तके नास्ति. ६. 'पूर्वनिपातापश्रंशो' क;

'लघ्वक्षरपूर्वनिपातेडपश्रंशो वर्ज्य:' ग. ७. 'वर्ज्य:' ग. ८. 'ज्ञापकं' ख.

कृतम्; तस्य प्रायिकल्वान्निपातेनाप्यभिहिते कर्मणि न कर्मविभक्तिर्भवति। यथा (कुमार। २१५५)—'विषवृक्षोपि संवध्यै स्वयं छेतुमसांप्रतन्' इति। 'पण्डितं मूर्ख इति मन्यते'।

शक्यमिति रूपं कैमोमिध्यायां लिङ्वचनेस्यापे सामान्योपक्रमात्॥ २२ ॥

शके: 'शक्तिसहोक्ष'(पा० ३।१।१२९) इति कर्मणि यति कृते शक्यमिति रूपं भवति कर्मामिध्यायां कर्मवचने। लिङ्वचनेस्यापि सामान्योपक्रमात् विशेषानपेक्षायामिति। यथा—'शक्यमोषधिपतनेर्देवद्याः कण्ठपूरचनाहते तव। अप्रगल्भयवसूचिक्रोमलाइहेलतुमन्द्रनखसंप्रुटे: कराः'। अन्र भाष्यकारवचनं लिङ्गम्। यथा—'शक्यं च शमंसमादिरपि शुश्रुतिदत्तनुर:' इति। न चैकान्तिकः सामान्योपक्रमः। तेनै 'शक्या भ्रू झटिति विस्तीकृतदवचन्द्रपादः', इत्यपि भवति।

हानिवदाधिक्रियमप्यपेक्ष्यतां विकारः॥ २३ ॥

'येनाञ्जनिकार:' (पा० २।३।२०) इत्यन्त सूत्रे यथाञ्ज्ञानां हानिस्थाधिक्यमपि विकारः। यथा—'अक्ष्णा काण:' इति भवति, तथा 'मुखेन त्रिलोचन:' इत्यपि भवति। न क्रमिकोटानामिति, एकवद्धावप्रसङ्गात्॥ २४ ॥

'आयुषः कृतमेकोटानामलङ्करणमर्यता' इत्यत्र क्रमिकोटानामिति क.ल. ४ 'ज्ञप्ति' क. ५ 'विकाराय' क.

अध्याय: २ सू. २५-२९] शब्दगु द्रिनिरूपणम् ७९

प्रयोगो न युक्तः; 'शुद्रजन्तवः' इत्येकवद्भावप्रसङ्गात्। न च मध्यमपदलोपी समासो युक्तः; तस्यासर्वविषयत्वात्।

नं खरोष्ट्रौ, उद्घृखरमिति पाठात्॥ २५॥

'खरोष्ट्रौ वाइनं येषाम्' इत्यत्र खरोष्ट्राविति प्रयोगो न युक्तः; गवाश्वपमृदितिषु 'ऋष्टृखरन्' इति पाठात्।

आसेत्यसते:॥ २६ ॥

'ऋत्विगयज्ञत्पदाद इवतस् यत्नः' इत्यत्रासेत्यसतेर्षोः 'अप मतिदीर्घयत्नेपु' इत्यस्ल प्रयोगः, न अस्ते; भूसाकविधानात्।

युध्योदिति युधः क्यप्चि॥ २७॥

'ये नतृपिण्डस्य कर्ता न युध्येत' इति प्रयोगः, मे चायुक्तः; युद्धेनर्त्तनपादितत्वात्।

तत्कथं युध्योदित्यत्राद्—युधः क्यप्चि। युध्रमत्न ईच्छेद्धुन्त्सोदिति।

'विरलायमानादिषु क्यड् निरुप्यः॥ २८॥

'विरलायमानो मरुतः' इत्यादिषु क्यड् निरूप्यः।

भूशादिषु पीठात्। नापि कृत्स्न; लोहितादिष्वपाठात्।

अहेतौ हन्तोर्णिच्, चुरादिष्वपाठात्॥ २९॥

'घातयित्वा दशास्यन्' इत्यत्रहेतौ निच् हयते, स कथंमित्यंत साह—निरुप्यते॥ हुरादिष्व 'चुरं स्पृशन् मुनि' 'घटे संघाते' 'हन्त्यर्थौश्व' इति पाठात्।

१. खल-पुस्तकेऽत्रिमस्य च नास्तस्य विपदंशः. २. 'ऋषभं चानयति' ग. रे. 'पाठो' ख. ४. 'युध्यते' क-ख्व. ५. 'ननु' ख-पुस्तके नास्ति. ६. 'इच्छति' क-ख्व. ७. 'युध्योदिति' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. ८. 'अपाठात्' क-ख्व. ९. 'जुरा-दिषु' क. १०. 'इत्याह' ग-पुस्तके नास्ति.

८०

काव्यालङ्कारसूत्राणि [ अधिक० ४

अनुचरीति चरोषितत्वात् ॥ ३० ॥

'अनुचरी प्रियतमाऽऽलसा'

इत्यत्रानुचरीति न युक्तः; ईकाराभावात् । तत्तथम् ? । आह—चरेष्ठित्त्वात् । पचादिषु चरडिति प्रज्ञायते ।

केसरालमित्यलतेरपि ॥ ३१ ॥

'केसरालं शिलीनङ्ग्रे' इत्यत्र केसरालमिति कथम् ? । आह—अलते—रपि । 'अलं भूषगपर्व्योसिवारणेषु' इत्यस्माद्धातोः केसरशब्दे कर्मेण्युपपदे 'कर्मण्यण्' (पा. ३।२।१) इत्यनेनाणि सति केसरालमिति सिद्ध्यति ।

पत्रलमिति लाते: के ॥ ३२ ॥

'पत्रलं वनमेदं विराजते' इत्यत्र पत्रलमिति कथम् ? आह—लाते: के । 'ला आदाने' इत्येतस्माद्धातोरादानार्थात् पत्रादे कर्मण्युपपदे 'आतोऽनुपसर्गे क:' ( पा. ३।२।३ ) इति क्मत्यये सतीति ।

महीग्रादयो मूलविशुजादिदर्शनात् ॥ ३३ ॥

महीग्र-घरणीघ्रादयः शब्दा मूलविशुजादिदर्शनात्कभ्रत्यये सतीति । महीं धरतीति महीग्र इति । एवमादयोऽन्येडपि दृश्य्या: ॥

ब्रह्मादिषु हन्तेर्नियमादरिहाग्यसिद्धिः ॥ ३४ ॥

ब्रह्मादिषूपपदेषु हन्ते: किल्विष्यौ 'ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु-' (पा. ३।२।८७) इति नियमात् 'ब्रह्मादिष्वेव हन्तेर्, किल्विषत्र, सत्काल चर्त्र्विधश्वात्र नियम:' इति नियमात् अरिहा, रिपुहा, इत्येवमादीनामसिद्धिः ।

ब्रह्मविदादयः कृतदन्तत्वाच्च ॥ ३५ ॥

१. 'तत्तथम्' क-पुस्तके नास्ति. २. 'पाठात्' ख. ३. 'इत्यस्मादप्योपथं केसरशब्दे' क. ४. 'सिद्ध्यति' ख-पुस्तके नास्ति. ५. ग-पुस्तकमेतावत्पर्यन्तमस्ति. ६. 'घरणीध्रा इत्यादय:' क. ७. 'कृतदन्तस्य' क.

अध्यायः २ सू. ३ ०—३ ९] शब्दशुद्धिनिरूपणम् ८१

ब्रह्मादिवित्, वृत्रभिदिविद्यादयः प्रैयोगा न युक्ताः। 'ब्रैषभृण-' (पा. ३।२।८७) इत्यादिषु 'ब्रह्मादिषु हन्तेरव' इति नियमात्। आह—कृदन्तवृत्या। वेच्चीति वित्। भिनत्तिीति भिद्। 'किप् च' (पा. ३।२।७६) इति किप्। ततः कृदन्तौर्विदादिभिः सह ब्रह्मादीनां षष्ठीसमास इति।

तैर्महीधरादयो व्याख्याता: ॥ ३६ ॥

तैरग्रे:सविदादिभिरिभर्महीधरादयो व्याख्याता:। घरतीति घरः। मद्या घरो महीधरः। एवं गन्धाधरादयो व्याख्याता:।

भिदुरादय: कर्मकर्तारि कर्तरि च ॥ ३७ ॥

'भिदुरं काष्ठम्' 'मेधिदुरं तम:' 'तिमिरभिदुरं व्योम्नः सूर्य्यम्-' इति, 'छिदुरातपो दिवसं:' 'मत्सरच्छिदुरं प्रेम' 'भडुरं प्रीतिः' 'मातृं मान-भडुरम्' इत्यादयोडपि प्रयोगा दृश्यन्ते। ते कथमित्यत्राह—ते कर्मकर्तरि चैवान्ति। 'कर्मकर्तरि चायमिष्यते' इत्यत्र हि चकार: कर्तरि चेत्यस्य सुच्यार्थः।

गुणाविस्तारादयश्चिन्त्या: ॥ ३८ ॥

'गुणविस्तार:', 'निराक्षेपविस्तार:' इत्यादय: प्रयोगाश्चिन्त्या:; 'प्रथने वावशब्दे' (पा. ३।३।३३) इति घञ्प्रसङ्गात्।

अवतरापचायशब्दयोरदीर्घह्रस्वत्वव्यत्यासो बालोनाम ॥ ३९ ॥

अवतरशब्दस्यापचायशब्दस्य च दीर्घह्रस्वत्वव्यत्यासो बालानां प्रयोगेष्विति। ते ह्रावतरणमवतार इति प्रयुज्यते—मारुताव-क. पुस्तके नास्ति. ४. 'ते' क-पुस्तके नास्ति. ५. 'भवन्ति' क-पुस्तके नास्ति. ६. 'व्याक्षेप:' ख. ७. 'ह्रवतर अवतार:' क

८२ काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० ५

तार इति । स युक्तः; सादृश्ये तरतेरङ्गविधानात् । ऐपचार्यमपचय इति प्रयुक्ते-पुष्ट्यपचय इति । ऐत्र ‘हस्तादाने चेष्टिते’ (पा० ३।३।४०) इति वच्यप्राप्त इति ।

शोभार्थे निपातनात् ॥ ४० ॥ शोभार्थस्य शब्दः साधुः; निपातनात्—‘शुभ-शोभार्थौ’ इति । शुभेऽर्थेऽदेराकृतिगणत्वाद् ‘डुब्जि सिद्ध एव ? गुणविपेषधाभावस्तु निपात्यत इति । ‘शोभार्थौ’ इत्यत्रेदेशे किं शोभा, आहोस्विच्छोभ इति विशोषभावगतिराचर्यैंपररोपदेशादिति ।

अविघै ‘गुरोः क्ष हलः’ (पा० ३।३।१०३) इत्यविघाने क्रियं वहुलं विवक्षा कचित्क्ष, कचित्क्ष, कचित्प्रत्ययमिति । विवक्षा यथा—ईहा लज्जेति । अविवक्षा यथा—आतद्ध इति । विवक्षाविवक्षे यथा—साघा वाघः, ऊहा ऊहः, त्रीडा त्रीडः, इति । व्यवसितादिषु कः कर्ता, चकारात् ॥ ४२ ॥

व्यवसितः, प्रतिपन्न इत्यादिषु भावकर्मविहितोऽपि कः कर्ता, गत्यादिषु ‘चकारस्यानुक्तसमुचयार्थत्वात् । भावकर्मो नुकर्षणार्थत्वं चकारस इति चेत्, आाह्वित्तिः कर्तव्या ।

आहोति भूतेऽप्यङ्गलत्प्रभृतौ कचो लिङि ॥ ४३ ॥ ‘भुवः पञ्चानां-’ (पा० ३।४।८४) इत्यादिना आहोति लङ् लुट्या- दितः । स मूते मयुक्तः—‘इत्याह भगवान्मषु:’ इति । अन्यस्य मूत्त-

१. ‘रलविघानात्’ क. २. ‘अवचायमवचयः’ ख. ३. ‘अत्र’ क-पुस्तक नास्ति. ४. ‘दः सिद्धत्वादेव’ ख. ५. ‘पारम्पर्योपदेशात्’ क. ६. ‘कर्त्तरि कः’ ख. ७. ‘तदाङ्ग्र्रः’ ख. ८. ‘डलन्त’ ख.ग.

अध्याय: २ सूत्र ४०-४६] शब्दशुद्धिनिरूपणम् ८३

कालाभिधायिनो लिखिति पञ्चन्तस्य श्रमात्। निपुणैरश्रैवं प्रयुज्यते—‘आह स सितमधुमद्गुरारक्षरां गिरम्’ इति । ‘अनुकोति भगवान् नारायणस्य’ इत्यत्रापि ‘मन्ये’ ‘स’शब्दः कविना प्रयुक्तो लिखकेस्तु प्रमादात् लिखित इति ।

इत्थंलादिश्यः क्रियां टापोड्ढाप्। ॥ ४५ ॥ 'उपनतोः स्वस्थस्थितमहिषशृङ्गाप्रशाबला: नवर्ान्त्रां जाताः प्रमुदितविहंगास्तटसुचः :' 'भ्रमरोत्करकलमाषः कुसुमानां समुद्रयः :' इत्यादिषु क्रियां टापोड्मासि। ‘अन्यतो डीष्’ (पा.४।१।८०) इति डीष्विधानात् । तेन शवली, कल्माषीति भवति ।

प्राणिनि नीलति चिन्याम् ॥ ४५ ॥ 'कवलयदलनीला कोकिला वाच्चते' इत्यादिषु नीलति चिन्याम् । कोकिला नीलतीति भवितव्यम्; नीलशब्दात् ‘जानपद-’ (पा.४।१।१४२) इत्यादिसूत्रे 'प्राणिनि च' (वा. २४५७) इति डीष्विधानात् ।

मनुष्यजातेरिविवक्षाविवक्षे ॥ ४६ ॥ ? 'इतो मनुष्यजातेः' (पा. ४।१।६५), 'ऊडुतः' (पा. ४।१।६६) इत्यत्र मनुष्यजातेरिविवक्षा; अविवक्षा च लक्ष्यानुसारतः ।

'मन्दरस् मादिराक्ष! पार्श्वतो निःसृताभि न भवति निःसृगा: । वाचु वाचु विकर्षणौकस् वा भस्मनीह पदवी विभाव्यते ॥' अत्र मनुष्यजातेरिविवक्षायां 'इतो मनुष्यजातेः' (पा.४।१।६५) इति डीषि सति 'अम्वार्थनदीोहसः' (पा. ७।३।१०७) इति संबुद्धौ ह्रस्वं

१. 'पञ्चन्तस्य' ख. २. 'त्वेव' ख. ३. 'मधुमद्गुरारक्षरां' क. ४. 'प्रमादात्' क-पुस्तके नास्ति, ५. 'गोर्वग्' ख. ६. 'तेनैवदि भवति' इलन्तं क-पुस्तके नास्ति. ७. 'इति इस्त्र च विवक्षा अविवक्षा च' ख. ८. 'पार्श्वासुकि' क. ९. 'संबुद्धौ' ख-मुस्कके नास्ति.

८४ काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० ५

सिध्यति । नामिमशब्दात्पुनः इतश्र 'प्राण्यज्ञात-' (वा. ३१८९) इतीकारे कृतेऽनिमित्तके इति स्यात् । 'हैतोष्ठरागैर्नयनोदबिन्दुभिनिम्नाभनासेनिपतत्क्षिततम् । च्युतं रसा मिश्रगतरसंशयं चुकोदरस्यामिमं स्तनां चुकनम् ।।'

अत्र 'निम्ननाम्ना' इति मनुष्यजातेरविवक्षेति डीयष् न कृतः । 'शुतनु जाहिहि कोपं-' इत्यत्र मंनुष्यजातेरविवक्षेति 'शुतनु' शब्दात् 'ऊढुन्तः' (पा. ४।१।६६) इत्युड्ड सति हस्वत्वे 'शुतंनु' इति सिध्यति । 'वरतनु-रथवासिनैव हस्ते त्वया मे' । अत्र मनुष्यजातेरविवक्षेत्यूड्ड न कृतः । उकारान्तादप्यूड्, प्रवृत्तेः ॥ ४७ ॥

उत ऊड् विहित उकारान्तादपि कचिद्वति; आचार्यप्रवृत्तेः । कासौ प्रवृत्तिः ? 'अप्राणिजातेश्वारज्वादीनाम्' (वा. २५०२) इति सङ्ग्रहः ककन्-घूञ्त्युदाहरणम् । तेन 'सुभ्रु ! कि संश्रयणं । अत्र 'सुभ्रु' शब्द ऊडि कृद्वो भवति । ऊडि त्वसति सुभ्रूरिति स्यात् । कालिकीय इति ठन् दुर्घटः ॥ ४८ ॥

'कार्तिकीयो नभस्वान्' इतत्र 'कालाढक्य' (पा. ४।३।११) इति ठन् दुर्घटः । ठन् भैवन् दुःखेन प्रियत इति । शार्वरमिति च ॥ ४९ ॥

'शार्वरं तमः' इत्यत्र च 'कालाढक्य' (पा. ४।३।११) इति ठन् दुर्घटः । शाक्षरतिमिति प्रयुक्तेः ॥ ५० ॥

१. 'सति' क. २. 'वृत्तौष्ठ' ख. ३. 'निम्ननाम्ना:' ख. ४. 'मानं' क. ५. 'शुतनु-शब्दान्मनुष्यजातेः' ख. ६. 'ऊढकृत ऊढि सति' ख. ७. 'पूर्ववत् हस्वत्वे शुतनु-शब्दः सिध्यति' ख. ८. 'प्रिया मे' ख. ९. 'कि शुंभु' क. १०. 'इतत्र सुभ्रुशब्दा-दूड्ड सिद्धो भवति' ख. ११. 'हे सुभ्रू' ख. १२. 'भवनं' ख. १३. 'प्रयुक्तः' क.

अध्याय: २ सू. ४७-५४] शब्दशुद्धिनिरूपणम् ८५

'शाश्वतं ज्योतिः' इत्यत्र शाश्वतमिति न सिद्ध्यति; 'कालाडम्बर्' ( पा. ४।३।१९१ ) इति ठञ्प्रसङ्गात् । 'येषां च विरोधः शाश्वतिकः' ( पा. २।४।९ ) इति सूत्रकारस्यापि प्रयोगः । आह— प्रयुक्ते । 'शाश्वते प्रतिषेधः' इति प्रयोगात् शाश्वतमिति भवति ।

राजवंश्यादयः साध्वर्थे येऽ भवन्ति ॥ ५९ ॥

राजवंश्या:, सूर्यवंश्या इत्यादयः शब्दाः 'तत्र साधुः' ( पा. ४।४।९८ ) इत्यनेन साध्वर्थे यति प्रत्यये सति साधवो भवन्ति । भवार्थे पुनर्दिङ्गादिपाठेऽपि 'वंशे' शब्दस्स वंशशब्दान्तान्न यत्सत्ययः; तदन्तविधेः प्रतिषेधात् ।

दारवशब्दो दुष्प्रयुक्तः ॥ ५२ ॥

'दारवं पात्रम्' इति 'दारव'शब्दो दुष्प्रयुक्तः । 'नित्यं वृद्धशरदिस्पः' ( पा. ४।३।१४४ ) इति मयटा भवितव्यम् । ननु विकारवयवयोरर्थयोरमेयादृशृतीयते । अन्र तु 'दारुण इदम्' इति विवक्षायां दारवमिति भविप्यति? नेददेवत्; 'वृद्धाच्छः' ( पा. ४।२।१४४ ) इत्थे च्छविधानात् ।

मुग्धिमादिष्विमानिज् मृग्यः ॥ ५३ ॥

मुग्धिमा-प्रौढिमेत्यादिषु इमनिर्ज मृग्यः अन्वेषणीय इति ।

औपम्यादयश्शातुरवर्ण्यवत् ॥ ५४ ॥

औपम्यं, सांनिध्यमित्यादयेश्शातुरवर्ण्यवत् 'गुणवचन- ( पा. ५।१।१२४ ) इत्यत्र 'चातुर्वर्ण्यादीनां [स्वार्थे] उपसंख्यानम्' (वा.३०९१) इति वार्तिकात्स्वार्थिकष्यजन्ताः ।

१. 'ये सति' खाति' क. २. 'इत्यादयः साधावयें यो यस्तत्र साधुरिति तस्मिन्न्सति भवन्तीति' क. ३. 'वंशशब्दस्य' इति ख-पुस्तके नास्ति. ४. 'इत्यादिषु' स्व-. ५. 'चातुर्वर्ण्यवत्स्वार्थिकः यत् स्वात्' क.

८५

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ५

घ्यज्ञः पितृकृपादीकारो वहुलम् ॥ ५५ ॥

'गुणवचनत्राह्मणादिभ्यः' (पा. षा११२४) इति यः पयः तस्य पितृकृपादीकारे भवति, सै वहुलम् । 'ब्राक्षण्यम्' इत्यादिषु न भवति । 'गायँश्चमसै' तनादिषु विकल्‍पितः । सामग्रीं सामग्री । वैदरष्यं वैदरषीति ।

धन्वीति श्रीग्वादिषु पाठात् ॥ ५६ ॥

नीब्बादिषु 'धन्वन्'शब्दस्य पाठात् धन्वीति इनेै सति सिद्धो भवति ।

चतुरश्रोभोति णिनौ ॥ ५७ ॥

'वमूव तस्याश्रुरस्तरोभिः' वपुविभक्तं नवयौवनेन ।' इत्यत्र 'चतुरश्रोभि' इति न युज्यतेम् । श्रीग्वादिषु 'शोभा'शब्दस्य पाठेऽपि इतरत्र न सिध्यति; 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन' तदन्तविधिप्रतिषेधात् । भवतु वा तदन्तविधिः । कर्मेधारयान्तवर्तीयानुपपत्ति;, लघुत्वात्क्रमस्यैति वहुलीहिर्णैव भवितव्यम् । तत्कथमिति मत्वर्थीयस्याप्राप्तौ चतुरश्शोभोति प्रयोगः ? । आह— णिनौ । चतुरशं शोभत इति ताच्छीलिके णिनावयङ् प्रयोगः । अथ 'अनुमेयशोभि' इति कथम् ? ।

नब्बन्त्र 'पूर्ववदृचः शक्या कर्तुमिति, शुमेः साधुकारिण्यावश्यकै वा णिन्दि कृतवा तदन्ताच भावप्रत्यये पश्चादह्नव्रीहिः कर्तव्यः—अनुमेयं शोभितं यस्मात् । भावप्रत्ययस्तु गतार्थत्वात् नैव युक्तः । यथा—'निरौ-कुलं विष्टति', 'सघीरमुवाच' इति ।

९. 'गुणवचने' ख्‍ल. २. 'च' क-पुस्तके नास्ति. ३. क-पुस्तके सामग्रीमिल्यादिसूत्रवातान्तर्भोवितम्. ४. 'विकल्‍पेन' द्वि. ५. 'इति' ख्‍ल-पुस्तके नास्ति. ६. 'धन्वन्' ख्‍ल. ७. 'युक्‍त्' क. 'श्रीग्वादौ शोभाशब्दपाठेऽपि' क. ८. 'प्रातिपदिके-नेति' क. ९. भवितव्यमिति मत्वर्थीयस्याप्राप्तिः । तत्कयं चतुरस' क. १०. 'पूर्ववत्क-द्रचि:' ख्‍ल. ११. 'तदन्ताद भावप्रत्यये:' ग. १२. 'युक्‍त्' क. १४. 'निराड्‌कुल:' ख्‍ल.

टिप्‍प०—१ तद्वोकम्—'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिनेष्यते' इति ।

कषुक्कीया इति क्यचि ॥ ५८ ॥

'जीवन्ति राजमहिपीमनु कषुक्कीया?' इति कथम्? मत्थींयस्य च्छप्रत्यस्याभावात्। आह—क्यचि। कयचि अच् प्रत्यये सति कषुक्कीया इति भवति। कुच्छक्रमात्सन्न इच्छान्ति कषुक्कीया:।

वौद्धप्रतियोग्यपेक्षायामप्यातिशायनिका: ॥ ५९ ॥

वौद्धस्य प्रतियोगिनोडपेक्षायामप्यातिशायनिकास्तरवादयो भवन्ति— 'घनतरं तन:', 'बहुत्तरं प्रेम' इति।

कौशिलादय इलचि वर्णलोपात् ॥ ६० ॥

'कौशिल:', 'कौसिल' इत्यादय:। कथम्?। आह—इलचि वर्णलोपात् कौशिक-वासिष्ठादिभ्य: शब्देभ्यो नीतावनुकम्पायां वा 'घनिल्चौ च' ( पा. ५।३।८९ ) इति इलचि कुते 'ताजादच् हितीयादन्' ( पा. ५।३।८३ ) इति वर्णलोपात्सिद्धयति।

मौक्तिक्रमिति विनयादिपाठात् ॥ ६१ ॥

मुक्तैव मौक्तिकमिति विनयादिपाठाद्रघ्यस्म्। 'स्वार्थिकाक्ष प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिकर्त्ते' इति नपुंसकत्वम्।

प्रतिभादय: प्रज्ञादिषु ॥ ६२ ॥

प्रतिभादय: शब्दा: प्रज्ञादिषु दृश्यन्ते। मतिभ्रमा-विकृति-द्विता-दिभ्य: श्रौटद्भ्य: प्रज्ञानिपाठादण् स्वार्थिक ऋते प्रातिभं, विकृतिं, द्वित-सित्यादय: प्रयोगा: सिद्ध्यन्तीति।

१. 'अत आह' ख. २. 'बहुत्तरं' क. ३. 'कौशिल' ख. ४. 'कौशिकवासिष्ठादिभ्यो' ख. ५. 'वा' ख-पुस्तके नास्ति. ६. 'सिद्ध्यति' क. ७. 'योगाद्' ख. ८. 'मुक्तैव' क-पुस्तके नास्ति. ९. ख-पुस्तके 'स्वार्थिकाक्ष—वचन्ते' इति सङ्केतवेन गणितम्. १०. 'प्रतिभादय:' क. ११. 'प्रतिभादय:' क. १२. 'अपि' ख.

८८

काव्यालङ्कारसूत्राणि [अधिक० ४

न सरजसमित्यनव्ययीभावे ॥ ६३ ॥ 'नधु सरजसं मध्येपदं पिबन्ति शिलीमुखा:' इत्यादिषु सरजसमिति न युक्तः प्रयोगः अनव्ययीभावे; अव्ययीभाव एव 'सरजस'शब्दस्येष्टत्वात् ।

न धृतधनुषीत्यसंज्ञायाम् ॥ ६४ ॥ 'धृतधनुषि कौन्तीशालिनि' इत्यत्र 'धृतधनुषि' इत्यसंज्ञायां न युक्तः प्रयोगः; 'धनुषष्क' ( पा. ५।४।१३२ ) इत्यैविधानात् । संज्ञायां बैनडुक् विकल्पितः 'वा संज्ञायासु' ( पा. ५।४।१३३ ) इति ।

दुर्गन्तिपद इहुल्मः ॥ ६५ ॥ 'दुर्गन्धिः कय:' इत्यादिषु 'दुर्गन्धि'पदे इत समासान्तो दुर्लभः; उत्पूर्वादिषु तु:रत्वप्रतिषेधात् ।

सुदत्यादयः प्रतिविधेयाः ॥ ६६ ॥ 'सा दक्षरोषासुदती ससज्ज' इति, 'शिखरदति पतति रक्षता' इत्यादिषु सुदत्यादयः शब्दाः प्रतिविधेयाः; दन्त्रादेशलक्षणाभावात् ।

तत्र प्रतिविधानम्—'—अग्रान्त-' ( पा. ५।४।१८५ ) आादिसूत्रे चकारस्यानुक्तसमुचयार्थत्वात्सुदत्यादिषु दन्त्रादेशः" इत्येके । अन्ये तु वर्ण्यन्ति—'सुदत्यादयः ख्यभिधायिनो योगरुहशब्दाः । तेषु 'खियां संज्ञायाम्' (पा. ५।४।१८३ ) इति दन्त्रादेशो विकल्पेन सिद्ध एव' इति ।

क्षतदढोरस इति न कप्, तदन्तविधिप्रतिषेधात् ॥ ६७ ॥ 'पुंवनखकोटिभिः क्षतदढोरसो राक्षसा:'

१. 'पाठ:' क. २. 'प्रयोग:' क-पुस्तके नास्ति. ३. 'ध्यानाद्रिकल्पो' क. ४. 'दुर्ग- न्धीति दुर्लभ:' ख. ५. 'इत्यादिषु समासान्तो' ख. ६. 'शब्दा:' क-पुस्तके नास्ति. ७. 'आदेश' ख. ८. 'तथा' क. ९. 'सूत्रेण' ख. १०. 'राक्षसः इतस्त्र ढोरस इति 'डरःप्रमृतिभ्य:' क.

अध्यायः २ सू. ६३-७३] शाब्दबुद्धिनिरूपणम् ८९

इत्यत्र 'हढोरः' शब्दात् 'उरः प्रभृतिभ्यः कपू' (पा. ५।४।१५१) इति कपू न कृतत्; 'बहुबणवता प्रातिपदिकेन' इति तदन्तविधे प्रतिपेघात्। समासवाक्यं त्वेवं कर्तव्यम्—क्षतं हढोर येषामिति । अवैहिनीति वृदिरवधा ॥ ६८ ॥

ऐवैहील्यत्र वृदिरवधा, गुण एव युक्त इति । अपाङनेत्रेति लुगलम्भः ॥ ६९ ॥

अपाङनेत्रे यस्या: सेयमपाङनेत्रेत्यत्र लुगलम्भः । 'असूर्धेमस्तक- त्वाझादकामे' (पा. ६।३।१२) इति सप्तम्या अलुगविधानात् । नेत्रा: शिष्टप्रियादय:, पुंवद्भावप्रतिषेधात् ॥ ७० ॥

'खिया: पुंवत-' (पा. ६।३।३४) इति पुंवद्भावस्य प्रियादिषु निषेधात् । दृदिरान्त इत्यादयो नेष्टा: । 'डढभक्तिरसौ ज्येष्ठ: ।'

दृढभक्तिरसौति सर्वत्रेति ॥ ७१ ॥

अत्र पूर्वपदस्य 'आख्रियाम्' विवक्षितत्वात् । जेम्भुलतादयो हसविधे: ॥ ७२ ॥

जम्बुलतादय: प्रयोगा: कथम्? । आह—हसविधे: । 'एको हस्नोड्डयो गालवस्' (पा. ६।३।६१) इति हसविधानात् । तिलकादयोगजिरादिषु ॥ ७३ ॥

तिलकादय: शब्दा आजिरादिषु दृश्यन्ते । अन्यथा 'तिलकवती, कनकवती' त्यादिषु मतुपि 'मतौ वह्हुचोडनजिरादीनस्' (पा. ६।३।

१. 'कपू न कृतत्' स्व. २. 'प्रातिपदिकेनोति तदन्तविधि:' क. ३. 'अवैहि इति वृदिरवधा' ख. ४. 'हढभक्तिरसौ' क. ५. 'दृढभक्तिरसौ ज्येष्ठे' क- पुस्तके नास्ति. ६. 'अख्रियाम् विवक्षितत्वात्' क. ७. 'जलजम्भु' ख.ग. ८. 'प्रयोगा:' क-पुस्तके नास्ति. ९. 'बहृचो' ख.

90

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ५

२१९) इति दीर्घैः स्वरैः केचित् वर्णयन्ति—‘नयां नयुप्त्’ (पा. ४।२।८५) इति यौ नयुप् तत्रायं विधिः;-तेषां मतं न; अमरावती-

त्यादीनान्तिक्छे: निरस्य-नियम्यशब्दौ प्रकृतिभेदात् ॥ ७४ ॥

निरस्य-नियम्यशब्दौ भक्तिविभेदात् ॥ ७४ ॥

निशम्य-निशमयेत्यतेतौ श्रुत्वेत्यतसिद्धेः। शेमे: स्वपी ‘स्वपी लघुपूर्वांत्’ (पा. ६।४।५६); इत्थमादेशो सति निशमयेतिं भवि-

तव्यम्, न निशम्येत। आह—प्रकृतिभेदात्। शेमेदेवादिकस्य निश-म्येति रूपन्। ‘शमो दाने’ इति चुरादौ णिचि मित्संज्ञकस्य निश्-

म्येति रूपम्।

संयम्य-नियम्यशब्दौ, आणिजन्तत्वात् ॥ ७५ ॥

कथम् संयम्य-नियम्यशब्दौ ?। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (पा. ६।४।५६) इति णेरयादेशेन भवितव्यम्। आह—आणिजन्तत्वात्। धातोर्‌णिच् न कृतः; गतार्थत्वात्। यथा—‘वाचं नियच्छति’ इति। णिजर्थोनवगतौ तु ‘णिच्’ प्रयुज्यत एव! यथा—‘संयमयितुमारब्धः’ इति।

ग्रपीयति पीडः ॥ ७६ ॥

प्रपियेत्यैयं शब्दः ‘पीड् पाने’ इत्येतस्य। पिबतेर्हि ‘न ल्यपि-

(पा. ६।४।६९) इत्येतत्वप्रतिषेधाद्‌रूपायेतिं भवति।

दूरयतिति वह्लुलग्नात् ॥ ७७ ॥

‘दूरयत्यवनते विवस्वति’ इत्तत्र दूरयतीति कथं?। णाविष्ठवद्रावे ‘स्थूलदूर-’ (पा.६।४।१५६) इत्यादिना गुणविपये: कृतयोर्‌देवयतीति

9. ‘नामरावतीस्यापि तसिद्धिः’ क. २. ‘अत्र शमेपी’ क. ३. ‘शमादेश: शमो’ क. ४. ‘नियम्यशब्दौ’ ख. ५. ‘तु न’ क. ६. ‘णिच्’ ख. ७. ‘अयं’ ख-पुस्तके नास्ति. ८. ‘हि’ ख-पुस्तके नास्ति. ९. ‘इति ह्यप्रति’ ख. १०. ‘भवितव्यम्’ ख.

अध्याय: २ सू. ७८-८१] शब्दशुद्धिनिरूपणम् ९१

भवितव्यम्। आह—बहुलग्रहणात्। 'प्रातिपदिकार्थाद्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च' (गण. २०३) इत्यत्र बहुलग्रहणात् 'स्थूलदूर-' (पा. ६।४।१५६) आदिसूत्रेऽण यद्विहितं तन्न भविष्यतीति गच्छतांगसतिष्यनिपेध्यो नुम् ॥ ७८ ॥ 'हरति हि वनराजिगच्छतां श्यामश्रियावकम्,'

इत्सादृशु गच्छतांप्रभृतिषु शब्देषु 'स्यपूरयनोरित्यम्' इति नुम्निषेधो निषेधुमाक्य: : मित्रेऽपि गोप्रेति पुंवद्रावात् ॥ ७९ ॥ 'मित्रेण गोप्ता' इति कथम्? । नोप्तृणोति भवितव्यम् । 'एकोडचि विभक्तौ' (पा. ७।३।७२) इति जुनविधानात् । आह—पुंवद्रावात् । 'तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्राल्हवस्य' (पा. ७।१।७४) इति पुंवद्रावेन गोप्त्रेति मतवति ।

वेत्स्यसीति पदभङ्गात् ॥ ८० ॥ 'पतितं वेत्स्यति क्वितौ' इत्प्रत्न वेत्स्यसीति न सिद्ध्यति; इत्प्रसङ्गात् । आह—पदभङ्गात् । वेत्स्यसीति पदं भज्यते—वेत्स, ऐसि । 'असि'-इत्ययं निर्पातस्त्वित्यस्मिन्दर्थे । कचिद्वाक्यालङ्कारे प्रयुज्यते । यथा—'पार्थिवेस्ववसति सत्यमभ्यधा:' इति ।

'कामयान'शब्द: सिद्धोऽनादिश्वेत् ॥ ८१ ॥ 'कामयान'शब्द: सिद्ध: 'आगमानुशासनमन्वेत्यम्' इति मुख्यकृते, यचनादि: सौत्र ।

९. 'अत्र' ख-पुस्तके नास्ति. २. 'प्रभृति'भ्यो' ख. ३. 'हरति वचनराजि' क. ४. 'प्रभृतिशब्देषु' क. ५. 'वेत्स्यतीति' क. ६. 'अत आह' ख. ७. 'अस्ति' ख-पुस्तके नास्ति. ८. 'निरनिपात : ! लवमिलेतसिन्नरथे' क. ९. 'पार्थिव' ख. ९०. 'सिद्ध:' ख-पुस्तके नास्ति. ११. 'मुख्यकृते' ख. १२. 'स्यादिति' क.

सौहृद-दौहृदशब्दावणि हृदयावात् ॥ ८२ ॥

सुहृदय-दौहृदयगठदास्यां युवादिपाठादणि कृते हृदयस्य हृद्रावे आदिवृद्धौ सौहृद-दौहृदशब्दौ भवतः । सुहृहुंहच्छब्दास्यां युवादिपाठादेवणि कृते 'हृदयासिस्थलने-' (पा. ७।३।१९) इति हृदन्तस्य जक्‍त्‌-तेजणिं कृते सत्युभयपदवृद्धौ सत्यां सौहृदं दौहृदमिति भवति ।

विरम इति निपातनात् ॥ ८३ ॥

रमेरनुदात्तोपदेशत्वात् 'नोदात्तोपदेशस्य-' (पा. ७।३।३४) इत्यादिना वृद्धिर्न भवति । आह—निपातनात् । निपातनं तु 'यम उपरमे' इत्यत्रोपरम इति । एतत्तु चोपलक्षणम्—अतन्नं चोपोपरगं इति ।

उपर्योदिषु शब्देषु सामीप्ये द्विरुक्तेषु 'उपर्यङ्‌घस: सामीप्ये' (पा. ८।१।१७) इत्यनेन 'उपर्योदिषु त्रिख़्षु द्वितीयाप्रेडितान्तेषु' इति द्वितीया । वीप्सायां तु द्विरुक्तेषु षष्ठ्येव भवति—'उपसुंवरी बुद्दीनां चरन्तीश्वरबुद्धय:' इति ।

मन्दं मन्दमित्यप्रकारार्थत्वे ॥ ८५ ॥

'मन्दं मन्दं हून्दति पवन:' (मेघ. पूर्व. ९) इत्यत्र 'मन्दं मन्त्रम्' इत्यप्रकारार्थे भवति । प्रकारार्थत्वे तु 'प्रकारे गुणवचनस्य' (पा. ८।१।१२) इति द्विर्वचने कृते कर्मधारयवद्भावे मन्दमन्दमिति प्रयोग: । मन्दमन्दमित्यत्र तु 'नित्यवीप्सयो:' (पा.

९. 'भवत इति' क. २. 'डणीत्यूभयपद' क. ३. 'इहत्त्र चोपसर्ग इति' क. ४. 'सामीप्येषु' ख. ५. 'त्रिख़्षु' क-पुस्तके नास्ति. ६. 'इहत्त्र प्रकारार्थत्वे' ख. ७. 'द्वदति' ख. ८. 'तु' ख-पुस्तके नास्ति.

अध्याय: २ सू. [८२-९०] शब्दशुद्धिनिरूपणम्

८१/८४) इति द्विवचनम् । अनेकभागात्मकस्य इन्द्रियद्र सर्वे भागा मन्तत्त्वेन व्यासुमिष्ठा भवन्ति तदा वीप्सेति । न निर्देशदुगिति, भषृभावप्राप्ते: ॥ ८६ ॥

'निर्देशद्रुगिति' इति न युक्तः। 'एकाचो वशो मष्‌-' (पा. ८२।३७) इति भषृभावप्राप्ते: । अनुप्रासपियेस्वपम्रंश: कृतः । निष्पन्न् इति पत्वं चिन्त्यम् ॥ ८७ ॥

नद्यत्र पत्नलक्षणमस्ति ! सुषनादिपाठोडप्यस्मिन्न निश्चित: । नानुलिसझ इति मूर्धन्यविधे: ॥ ८८ ॥

'म्लायन्ट्ड्रुंलिसझेडपि कोमला: कुसुमञ्ज:' 'अडुलिसङ्झ:' इति न युक्तः:: 'समासेऽङुलेः सज्ज:' इति मूर्धन्यविधानात्

तेनावन्तिसेनद्रय: प्रत्युक्ता: ॥ ८९ ॥

तेन 'अज्जुलिसझे' इत्यनेन् 'अवन्तिसेन:' 'इन्दुसेन:' एवमादय: शब्दा: प्रत्युक्ता: प्रेत्यासल्याता: । 'सुषामादिषु च' (पा. ८।३।९८) 'प्रति संज्ञायामगात्' (पा. ८।३।९९ ग. ) इति मूर्धन्यविधानात् । नेन्द्रवाहने णत्वम्; आहितत्वसाविवक्षितत्वात् ॥ ९० ॥

'कुथेन नगिन्द्राभवन्त्रवाहनम्' इत्यत्र 'इन्द्रवाहन'शब्दे 'वाहन- माहितात्' (पा. ८।४।८) इति णत्वं न भवति; आहितत्वसाविवक्षित-

१. 'त्वदे:' ख. २. 'धुगिति' क. ३. 'धुकु' क. ४. 'धुगिति' क. ५. 'त्वय- मपसंख्य:' क. ६. 'न' क-पुस्तके नास्ति. ७. 'अवन्तिसेना इत्येवमादय:' ख. ८. 'प्रत्याख्याता:' क-पुस्तके नास्ति. ९. 'सुषमादिष्वति संज्ञायां मूर्धन्य' ख. ९०. 'इन्द्रवाहनशब्दे' क.

३४

काव्यालङ्कारसूत्राणि

[अधिक० ४

अत्रान् ! स्वानिमभावमत्रं बौत्र देवदितस् । तेन सिद्धं 'इन्द्रवाहनं'

इति ॥

सदसतो मया शाब्दा द्विविधैव न विद्यते: ।

अनेनैव दिशा कार्यं शेषाणामध्यवेक्षणम् ॥

इते काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ प्रायोगिके पदमेदविकरणे द्वितीयोऽध्यायः ।

समाप्तं चेदं प्रायोगिकं पदसमाधिकरणम् ।

समाप्तोऽयं ग्रन्थः ॥

'ज्ञान' ख-पुस्तके नास्ति. २. 'विविच्याल्पे न' ख. ३. 'दोषाणां' क.

काव्यालङ्कारसूत्रानुसारम्‍कोषः

सूत्राणि

अथ

अग्राम्यत्वचमत्कारत!

अजरत्वं सौकुमार्यम्

अतद्रूपत्वान्यथाध्यवसान-मतिशयाधैशुसंलेक्श!

अनौविदग्धललितपदं

अभुत्वं समासोक्तिः

अनुपपत्ररससंभवः

अनुलोमगो वर्णानुप्रासः

श्रेयान्

अनेकान्त्याच्च

अन्त्याभ्यां वाक्यं

व्याध्वातम्

अन्यार्थेनैवगूढार्थालक्षी-ल-क्षितानि च

अपाङ्गनेत्रेति लुगलभ्यः

अपार्थ्यं सौकुमार्यम्

अप्रतीतगुणसादृश्यम-सादृश्यम्

अप्रसिद्धार्थप्रयुक्तं गूढार्थम्

अप्रसिद्धासम्यं गुणम्

अभिधानकोशात् पदार्थनिश्चयः

अरुचिकिनः सङ्करणम्-हारिणश्च कवयः

अर्थदृष्टिः समाधिः

आध्य. अ. सू.

सूत्राणि

अथैवतद्यं प्रस्तुतः

अर्थे न्यच्चेहदुत्व-अ-र्थे न्यच्चि-हेतुत्व-मतहेतुच्चिः

अर्थस्तद्गुणः

अथेत्थं प्रौढिरोजः

अथों द्रुतिनिविः, अयोति-

रत्नच्छायायेनेध्दौ

अथों व्यक्तः सुकुमारश्र

अवतारोपचायशब्द्यो-दीप्तेहसत्वविलासो

वालानाम्

आविष्कं गरोः क्रियां बहुलं

विवक्षा

अथवैहौति वृद्धिरुच्या

असादृश्यहतता झुपमा, तद्विशिष्टाश्र कवियः

आर

आरोहावरोहक्रमः समाधिः

आरोहावरोहनिर्मित्तं

समाधिराख्यायते

वाहोति भूतेऽन्यङ्गलनन्तअ्रमा-ह्रुवो लटति

ई

इतिवृत्तकुटिलत्वं च ततः

इष्टः पुंसकगुणः प्रायेण

२

काव्यालङ्कार -

सूत्राङ्गे अधि. अ. सू. उ

उक्तसिद्धयै वस्तुनोऽथोत्तर- स्वैव न्यसनमथोऽन्त- र्याप्तः: ३. २. ३९

उकार्थपदमेकार्थम् ३. २. ३३

उक्तिवैचित्र्यं माधुर्यम् ३. २. ३०

उपमानाधिक्यात्तदपोह हेत्यके ४. २. ३८

उपमानेनोपमेयस्य गुण- लेखतः साम्यमुपमा ४. २. ९

उपमानोपमेयोर्लिङ्ग- न्यसासो लिङ्गमेव च ४. २. १२

उपमानोपमेयवाक्यैक्यविक्रिया दीपकम् ४. २. १८

उपमानोपमेयसंश्रय: संदेहः ४. ३. ९९

उपमानोपमेयस्य गुणसाम्या- तत्त्वारोपो रूपकम् ४. ३. ६

उपमेयस्य गुणातिरेकित्वं व्यतिरेकः ४. ३. २२

उपमेयोपमानानां क्रमसंबन्धः क्रमः ४. ३. ९७

उपर्यादिष्टु सामीप्ये द्विरुक्ते द्वितीया ऊ ५. २. ४८

उकारान्तादप्युद्, प्रवृत्ते: ५. २. ४७

सूत्राङ्गे अधि. अ. सू. ए

एकगुणहानिकलपनायां साम्यदाढ़्ये विशेषोक्तिः ४. ३. २३

एकस्योपमेयस्योपमानित्व- डनन्वयः ४. ३. ९८

ओजःकान्तिमती गौडिया १. २. १२

ओजःप्रसादयोर्लेशावस्था, ताविति चेदव्युपगमः ३. १. १६

ओजःप्रसादलेशसमता- समाधिमाधुर्येसौकुमा- र्योदातरार्थन्यपक्ति- कान्त्या वन्ध्यगुणैः ३. १. ८

औपम्याद्यग्रातुर्यणयवत् ५. २. ५८

ककुकीया इति क्यचि ५. २. ५८

कारिकलभशब्दे कारशब्द- स्वादूप्यस्य २. २. ९०

कर्णावतंसश्रवणकुण्डल- शिरःशेखरपु कुणादि- निर्देशः, संलिखे: २. २. ९४

कलाचतुर्वर्गश्राविरुद्धा- थोंनि विद्याविरुद्धानि २. २. २४

कलाश्रयेभ्यः कलातत्त्वस्य संवित्तु १. ३. ७

कल्पितार्थं नेयार्थम् २. १. १२

सूत्रानुक्रमकोश:

सूत्राणि

अधि. अ. सू.

सूत्राणि

अधि. अ. सू.

कवित्वबीजं प्रघानम्

१. ३. १६

क्षीयत इति कर्मकर्त्तरि

५. २. ८

कामयानुबन्ध: सिध्यो-

डनादेश्वेत्

५. २. ८१

खिद्यत इति च

५. २. ५

कामशास्त्र: कामोपचारस्य १. ३. ८

गच्छतीप्रकृतिस्थ-

निषेध्यो जुमः

५. २. ७८

कार्तिकेय इति ठन्ठ दुश्चरेः: ५. २. ८४

गन्ध वृत्तगन्धि वर्णेसुल्क-

लिखाप्रियं च

१. ३. २२

काव्यं गद्यं पद्यं च

१. ३. २१

गाढबन्धत्वमोज:

३. १. ५

काव्यम् आह्यामलङ्कारात्

१. ३. १

गुण: संज्ञावत्

३. १. ७

काव्यं सदृष्टादृष्टार्थम्,

प्रतीतिकीर्तिहेतुत्वात्

१. १. ५

गुणद्योतकोपमानोपमेय-

शब्दानां सामीप्ये पूणौ ४. २. ५

काव्यबन्धोऽयमोद्भियोग:

१. ३. १२

गुणबहुल्यततश्र कोल्पतां

४. २. २

काव्यशोभाया: कत्तरो

३. १. १९

गुणनिपर्य्यायाल्मानो दोषा:

२. १. १

धर्मौ गुणा:

३. १. १

गुणविस्तरादयश्रिन्ल्या:

५. २. ३८

काव्योपदेशगुरुशुश्रूषं

वृद्धसेवा

१. ३. १८

घटना श्लेष:

३. २. ८

किंचिदुक्कावप्रस्तुतसंसा

४. ३. ४

च

चतुरस्रशोभिति गिनौ

५. २. ५७

केसरालमिल्यतेरणि

५. २. ३३

चित्तैकाग्यमवधानम्

१. ३. १७

कौशलादय इलचि वर्ण-

लोपात्

५. २. ६०

छ

छन्दोविचितेर्दृत्तसंशय-

च्छेद:

१. ३. ६

क्रमविधानार्थं वा

३. १. १९

ज

क्रमसिद्धिस्तयो: स्वयुत्तं-

सवत्

१. ३. २०

जम्बुलतादयो हस्वविधे:

५. २. ७२

कमहीनार्थीमपक्रममू

२. २. २२

जातिप्रमाणधर्मन्यूनेतोप-

मानस्य हीनत्वम्

४. २. १

कमेणोपसे योपमा

४. ३. १५

क्रिययैव स्वतदर्थान्नय-

स्यापनं निदर्शनम्

४. ३. २०

क्रियाप्रतिपेधे प्रसिद्धतत्फल-

व्यक्तिरेवभावना

४. ३. १३

क्ष्वदढोरस इति न कर,

तदन्तविधिप्रतिषेधात्

५. २. ६७

७ काव्यो

तत्पदार्थगुणा:

ततोडन्यभेदोऽस्ति:

तत्र नः श्रुतिसिद्धस्तत्त्वानिष्पत्ते:

तत्रिविधस्त्वादिमध्य- न्तवाक्यवृत्तिमेदाद्

तत्र काव्यपरिचयो लक्ष्य- ज्वलम्

तदातिशयहेतु वस्त्वलङ्कारा:

तदनिबद्धं निबद्धम्

तदारोहणार्थमितराभ्यास इत्यके

तादृशं प्रयुक्ते ऽपि

तदुपारोहादर्थगुणलेखोडपि

तद्देशकालाभ्याम्

तद्धैविध्यम्, पदवाक्यार्थ- वृत्तिभेदात्

तद्धातुनामभागमेदे स्वर- सन्धिकृते प्रायेण

तादृशं चित्रं चित्रपटवद्वि- शेषसाकल्यात्

तद्वेदाख्युपमारूपकोत्क्षेप- वयवैः

तस्यामर्थगुणसंभारदाढ्या

तासां पूर्वं ग्राह्या, गुण- सारकल्यात्

तिलकादिर्योऽजिरादिषु

तेन वचनभेदो व्याख्यात:

तेन चिरपर्ययो व्याख्यात:

तेनाभिकल्पं व्याख्यातम्

तेनावान्तरसनादिय:

प्रत्युक्ता:

तेमेशब्दौ निपातेष्टु

तैर्महीधरादयो व्याख्याता:

दण्डनीतिरन्वयापनययो:

दारवशब्दो दुष्प्रयुक्त:

दीसरसर्वं कान्तः

दुर्गानिष्पद इहुर्लेभ:

दुष्टे पदमसङ्ख्य कष्टं ग्राम्य- मप्रतीतमनर्थैकं च

दूरयतीति बहुलम्रहणाद्

डढमकिरिति सर्वत्रैव

देशकालस्वभावविरुद्धा- थौनि लोकविरुद्धानि

घ घनुज्योधनौ धनुःश्रुति- रुढेः प्रतिपद्यै

धन्विनो ब्रीहयो पाठात्

धर्मयोरे कानिदर्शेऽन्यस्य संवित्, साहचर्याद्

न, अपुष्टार्थत्वात्

न, असंप्रुक्तत्वात्

न कतकं पद्मप्रबोधनाय

सूत्राणि अधि. अ. सू.

न खरोद्रैः; उदात्तखरमिति पाठात् ५. २. २५

न गद्ये समासप्रायं वृत्तम्, अन्यत्रादृताद्‌भ्यः: संवादात्

न गुल्लक्षितसंस्कृतानि २. १. १६

न तद्‌अर्थमेकत्र ५. २. १६

न धन्यपद्‌द्वादिषु शब्दीस-मासप्रोत्पेधः; पूरणेन तद्‌दान्तत्वात् ५. २. १६

न धृतधनुपीत्यसंश्यानम् ५. २. ६८

न निद्रादुगिति, भयेस्ववप्रेक्षः: ५. २. ८६

न पाठधर्माः; सर्वत्रादृष्टे: ३. १. २७

न पादादौ खल्वादयः: ५. १. ५

न पादान्तलगोऽरुल्त्वं च सर्वत्र ५. १. ३

न पुनरितरे, स्तोकरुगल्वात् १. २. १५

न पृथक्; द्वारोहारोह-योरोजःप्रसादत्वात् ३. १. १३

न आान्ताः निष्कम्पत्वात् ३. १. २६

न, लड्‌गणः पृथक्त्वात् २. २. ६

न, वाक्यालङ्कारार्थम् २. १. ९०

न, विरुद्धोऽतिशयः: ८. २. २१

न, विशेषश्रव्देकार्थं दृष्टम् २. २. २१

न वृत्तदोषात्पृथगर्थति-दोषः; वृत्तस्य यथ-ऋनकत्वात् २. २. ५

सूत्राणि अधि. अ. सू.

न शणसूत्रवत्‌नाभ्यासे त्रसरसूत्रवत्‌नैव च्छ्यलाभः १. २. १८

न शाखमद्‌दृश्ये स्वार्थवत् १. २. ४

न सरजसमित्यनङ्गयीभावेऽपि २. ६३

नाकुटिलसृक् इति मूर्धन्य-विधे: ५. २. ८८

नानिबद्धं चकास्वेकतेगः:-परनाणुवत् १. ३. २९

नाधे किंचिद्‌विसमासं वाक्यसम् ५. १. ६

नासन्तः सद्‌देवत्वात् ३. १. २५

निलया सहितैकपद्‌विप्रच्योः स्वरान्तवर्जम् ५. १. २

निपाते नाप्यभिहिते कर्मेऽपि

न विभक्तिः; परिगण-नस्य प्रायिकत्वात् ५. २. २९

निश्‌अम्य-निश्‌अम्य शब्दौ प्रकृतिभेदात् ५. २. ७८

निष्पन्न्द् इति शतवं . चिन्त्यम् ५. २. ८७

नेतरे, तद्धितपथ्यत्वात् ५. २. ३

नेन्द्रवाहने णत्वम्; आाहि-तत्त्वस्यान्निवादितत्वात् ५. २. ८९

नेहा: क्रिष्टप्रियादयः:, पुंवद्‌भावप्रतिषेधात् ५. २. ७०

नेकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेण ५. १. ९

६

काव्यालंकार -

सूत्राणि अधि. अ. सू. सूत्राणि अधि. अ. सू.

नैकशब्द: सुप्सुपेतिं समासात् ५. २. ३१ प्राणिनि तीलेतिं चिन्त्यम् ५. २. ४५

प पञ्चपदीमादिशु गुणवचनै: ५. २. ३७ प्रातिभादय: प्रजादिशु ५. २. ६२

व विवबोधर हन्तो हृत्तो मध्य-पदलोपिन्याम् ५. २. ३८

पत्रलस्मित लाते: के पदमनेकार्थमक्षरं चाद्यर्त्तं स्थाननियमे यमकम् ४. १. १ बौद्धप्रतियोग्यपेक्षायामप्या-तिशायनिका: ५. २. ५९

पदसंधेैरुप्रुप् विश्रेषो-श्रलीलत्वं कष्टत्वं च २. २. ८ ब्रह्मविदादय: क्रदन्तकृत्या ५. २. ३५

पदाद्यनोदरणमवेक्षणम् १. २. १५ ब्रह्मादिषु हन्तेनीयमाद-रिहाद्यासिद्धि: ५. २. ३४

पद्यभागवृत्तगन्थि पद्यमनेकसेदम् १. २. २३ भ

पादौ: पदैकस्यैकस्य चादिमध्यान्तभागा: स्थानानि ४. १. २ भञ्जादुत्कर्ष: ४. १. ३

पादानुप्रास: पद्यमकवत्त ४. १. १० मिदुरादय: कर्मकर्त्तरी कर्त्तरी च ५. २. ३७

पिण्डाक्षरभेदे स्वरप्लोप-श्रेणम् ४. १. ७ म

पुष्पमालाशब्दे पुष्पपद-मुक्तर्षस्य २. २. १६ मध्यपिपासुप्रभृतीनां समा-सो गमिगादिषु पाठात् ५. २. १२

पुरणार्थमनर्थकम् २. १. ९ मनुष्यजाताविध्यनितने ५. २. ८६

पूर्वपदेऽपदप्रश्र्चा: ३. २. २० मन्दं मन्दमित्यप्रकारार्थत्वे ५. २. ८३

पूर्वं नियाः ३. १. ३ मषुणत्वं श्रेष: ३. १. १०

पूर्वं शिष्या:, विचेकित्वात् १. २. २ महीभ्रादयो मूलविरुजादि-दर्शनात् ५. २. ३३

पृथक्पदत्वं माधुर्यम् ३. १. २० माधुर्येसौकुमार्योपपन्ना पाण्वाली १. २. १३

प्रतिवस्तुप्रभृतिरुपमा-प्रपञ्च: ४. ३. १

प्रपीडेतिं पीड: ५. २. ७६

सूत्राणि अधि. अ. सू. सूत्राणि अधि. अ. सू.

मायादिविकल्पितार्थम् प्रयुक्तकम् २. २. २९ लमेर्गतस्यर्त्वणिच्च्यणौ कर्तुः कर्मत्वकर्मत्वे ५. २. ८

मार्गोभेदः समन्वा मार्गोरत्नोपेतभूषाभि मित्रेण गोप्त्रेति पुनर्दावात् ५. २. ७९ लक्षणिकासम्यान्वितं लक्षणतत्त्वं २. १. १८

मिलिङ्गविक्षेपप्रस्तीनां धातुत्वम्, धातुगुण स्वासमासे: ५. २. २ लिङ्गाद्याहारौ ५. १. ९४

सुक्काहारशब्दे सुक्कशब्दः शुद्धे: २. २. १५ लोकमतप्रयुक्तं ग्राम्यम् २. १. ७

सुनिधर्मादिप्रतिषन्नियत् सुन्न्यः ५. २. ५३ लोकवृत्तं लोकः १. ३. २

मौक्तिक्रमिति विनयादि पाठात् ५. २. ६१ लोकसंवोहत् संवृतम् २. १. १९

यत्सादृश्यं तत्संपत्ति: समाहितम् ४. ३. २९ लोको विद्या प्रकरणं च काव्यालक्षणनि १. ३. १

युद्धयेदिति युध् कयचि र राजवंश्यादयः साध्वयें ये भवन्ति ५. २. ५९ लोपे लुचा ५. २. ६

रात्रियामस्तुरीय: १. ३. २० लोभमानदयश्रान्ताशि ५. २. ७

रीतिराल्मा काव्यस्य १. २. ६ लौकिकं सामान्याम हितायामुपमापद्ये च ४. २. १४

रूढच्युतमन्यार्थम् २. १. १२ व वर्गविच्छेदचलनं रूढला ४. १. ५

रुद्राविल्येकशोषोऽन्वप्य: ५. २. ९ ज्ञापकात् ५. २. ३

लल लक्षणशब्दाश्र ५. १. १५ वस्तुस्व भावस्फुटत्वमर्थ ध्यनि: २. २. १३

लक्ष्यज्ञत्स्वमभियोगो वृद्ध सेवावेक्षणं प्रतिभानम् वधां च प्रकरणम् १. ३. ११ विकटत्वसुदारता ३. १. २२

विदभ्रादिव दृष्टिवाद् तत्समाख्या १. २. १०

विपरीतमुक्तौलिङ्गायम् १. ३. २५

विरम इति निपातनात् ५. २. ८३

विरलायमानादिपु क्यद् निरूप्य: ५. २. २८

विरसविरामं यतिभ्रष्टम् २. २. ३

विरुद्दाभासत्वं विरोषः ४.३.१२

विरूपपदसंधि विसंधिः २.२.७

विविक्तो देशः १.३.१९

विरिष्टा पदार्थनिवि: १.२.८

विरिष्टेन साम्यार्थेनैक-कालक्रियायोगस्तुल्य-योगिता ४.३.२६

विशेषणस्य च २.२.८

विशेषापेक्षत्वात्योः ३.१.३७

विशेषो गुणात्मा १.२.८

वेत्स्यसीति पदभङ्गात् ५.२.६०

व्यर्थैकार्थसंदर्भधायुक्तक-कलोकविद्याविद्- द्वानि च २.२.९

व्यवसितादिशु कः कतेति, चकारात् ५.२.४२

व्यवहितार्थेप्रत्ययं कृत्स्नं २.१.२९

व्यवहितार्थेप्रत्ययं कृत्स्नं २.१.२९

व्याजस्य सत्यसारूप्यं व्याजोक्ति: ४.३.२५

व्यतिपूर्वोत्तरार्थं वार्थेन् २.२.१०

शक्यमिति रूपं कमोभि-धायां लिख्यवचनस्यापि सामान्योपकमान्त ५.२.२२

शब्दादिश्य: द्वियं टापोडप्राप्ति: ५.२.४४

शब्दस्मृतिविरुद्धमसाधु २.१.५

शब्दस्मृतेः शब्दसिद्धि: १.२.८

शब्दस्मृत्यभिधानकोश-छन्दोविविक्तकला-कामशास्त्रगडनीति-पूर्वो विद्या: १.२.२

शाब्दरामिति च ५.२.४९

शास्त्रवद्‌मिति प्रयुक्ते: ५.२.५०

शास्त्रतले १.१.८

शास्त्रमात्रप्रयुक्तमपनीतस् २.१.२

श्रुतत्वात् परिवर्तनक्षय-मिति मझमंगे: ४.१.८

शेष: सरूपोऽडनुप्रास: ४.१.७

श्रुत्यनुप्रास: ३.१.६

श्लेषभिति निपातनात् ५.२.४०

श्रुतिविरसं कष्टं २.१.६

व्यजः चित्रकणादिकारो बहुलं ५.२.५५

संदर्भेऽपु दशरूपकं श्रेय: १.३.३०

संधन्धसंबन्धेऽपि वृत्ती कचित् ५.१.१२

संभाव्यधमेतदृशकल्प-नातिशयोक्ति: ४.३.१०

संभाव्यनिपेधनिवर्तने हि प्रतिषेधौ ५.१.९

संभाव्यविशिष्टकर्मकरणा-विन्दादितोत्रार्थो व्याज-स्तुति: ४.३.२४

सूत्राणुक्रमकोशः

९

सूत्राणि

संयस्य-नियम्यशब्दौ,

अणिजन्तत्वात्

संशयकृत्संदिग्धम्

सझविनिवृत्तौ स्वरूपोपत्ति:

परिवर्त्तक:

स त्वनुभवसिद्ध:

स दोषगुणालङ्कारहानि-

द्वानभ्याम्

स धर्मेऽधु तद्धितप्रयोगे शेष:

समग्रगुणोपेता वैदर्भी

समविषदृशाभ्या परिवर्त्तनं परिवृत्ति:

समेन वस्तुनान्या-

पलापोपपत्ति:

सर्वनाम्नालुसंधिवृत्तौ

च्छायास्य

सर्वलक्षणच्युतवृत्तं

मिश्रवृत्तम्

सा त्रिधा वैदर्भी गौडिया,

पाञ्चाली चेति

सादृश्याल्लक्षणा वृत्ति:

सापि वैदर्भी, तद्विध्यात्

सापि समासाभावे शुद्ध-

वैदर्भी

सा पुणां लक्षा च

साम्योत्कर्षौ च

सुदलादय: प्रतिविधेया:

सूक्ष्मो भाव्यो वासनीयश्र

सौकर्याय प्रपञ्च:

सौन्दर्यमलङ्कार:

सौहार्दद्रोहिंद्रशचावेणि

ह्रदयवाद

स्तुतिनिन्दावस्त्वनुरोधेनु

स्वलक्षणच्युतवृत्तं

मिश्रवृत्तम्

हस्ताम्राग्रहस्तादयो गुण-

मुणितोभेदात्

हानिवदाधिक्यमप्यज्ञानां

विकार:

हीनत्वाधिकत्वालिङ्गवचन-

भेदासादृश्यासंभवास्त-

दोषा:

सूत्रानुक्रमकोशानुवन्धः

अतिप्रयुक्तं देशभाषापदं ५. १. १३

अनुचरतीति चरोदितत्वात् ५. २. ३०

अर्थतस्तद्वगमः २. १. २

श्रलंकारस्यालंकारयोदितं संसृष्टिः ४. २. १८

अवज्यो बहुव्रीहिर्यौधिकरणो जन्माद्युतरपदः ५. २. १८

अवैषम्यं समता ३. २. ५

असस्म्यांथोंन्तरमसभ्यस्मृतिहेतुश्राछीलमू २. १. १५

अहेतौ हन्तोणिच् चुरादिपाठात् ५. २. २९

आमूललोलादिहू वृत्तिविंस्पष्टपटुवत् ५. २. १४

आसेयसते: ५. २. २६

उत्पेक्षाहेतुरुपेक्षावयवः ४. ३. ३३

उपमोजिन्यं रूपकसुपमालुपकं ४. २. ३२

शुद्धिपत्रम्

अच्युन्दसू शुद्धमू पृष्ठे पङ्क्तिः

वदर्भी वैदर्भी ८ ९

प्रबन्धे प्रवन्धे ३९ ३

वैवित्र्यं वैचित्र्यं ४९ २

शार्दूल शार्दू ४९ २७

पूणां पूर्णां ५० ९

'प्राक्' 'पुरस्तात्' ३९ २६

पुंरस्तात् प्राक् ३९ १८

वृत्त्युदाहृतपद्यानुक्रमकोशः

श्लोका: अ

अच्युतरचणिड अत्युच्चपदाःध्यास: २. १. ६ ४. ३. २०

अथ स ३. १. ९

अद्यापि स्मरति २. २. १०

अन्योन्यसंनि ३. २. ९

अप्यशक्यं ४. १. २

अप्यसज्जन ४. ३. १३

अभिनवकु ४. ३. २

अभ्यासो हि कर्मणां ९. २. २८

अयं नानाकारो ३. २. २

अर्थ परयत्ति ३. २. ३

अवहित्थव २. २. ९

असज्जनवचो ४. १. २

अस्त्युत्तरस्यां २. १. १०

अहंकारेण जी २. २. २४

आ

आकृष्यामल ४. ३. ७

आखण्डयन्त ४. १. १०

आदाय कर्ण ४. ३. १६

आययु २. २. १४

आलस्य ४. ३. ८

आश्वपेहि मम ३. २. ५

इ

इदं कर्णोत्पलं ४. ३. ११

इदार्नी भू ४. ३. २

इयं गेहे लक्ष्मी ४. ३. ६

इह च निरन्त ४. ३. ८

उ

उत्तरौष्ठ २. २. २४

उदितस्तु २. १. ९

उद्भ्रमेऽणु ४. ३. २

उद्देजयति भू ४. १. २

उन्निम्मील ४. ३. ८

उपर्युपरि बुद्धी ४. २. ८४

उपल्भोतः ४. २. ८४

उपास्वां हसतो ३. २. ३

उभौ यदिं ४. ३. १०

ऊ

ऊर्ध्वनन्दं ४. ३. ८

ए

एतासां राजति २. २. ४

क

कदम्बकु २. २. २३

कमलसिव ४. २. ५

कमले इव २. २. ८

कविराजम ४. १. १०

कलिकामधु ४. १. ६

काव्यीगुणस्था २. १. ९९

कामोपसोग २. २. २८

कालिन्दी लिखि २. २. २८

किं भाषितेन २. १. ८

२

काव्यालङ्कारसूत्र -

श्लोका: अधि. अ. सू.

कीर्तिंप्रतापौ

५. २. ९०

कुथेन नागे

२. २. २२

तडित्कलिल

२. १. ९०

कुरज्ञाक्षीणां

२. २. ८

तस्या: प्रभु

४. ३. १५

कुरङ्गी

२. १. २८

ता रोहिणी

४. २. ७

कुलिशशिखर

१. ३. २५

तुरंगमथ

२. २. ३२

कुवलयदल

४. १. ९०

ते दु:ख

२. १. ९२

कुवलयवनं

४. ३. ३२

ते हिमालय

३. २. २

कुसुमशयनं

३. १. ९

त्वज करीक

२. २. १५

काञ्चिन्मसृण

४. १. ९

त्वमेव सौन्दरी

२. २. ९२

ख

खमिव जलं जल

४. ३. १५

दक्षात्मजाद

२. १. ९८

ग

गगनं गगना

४. ३. १८

नीलेयं

२. २. २

गादन्तां महिषा

१. २. ९९

दुर्दर्शेक्ष्षक

२. २. ८

गुरुचुश्रूषया

४. ३. ९९

डष्ट्रैकासन

२. २. ८

ग्रथ्नामि

४. २. १६

देवताभक्तितो

२. २. २८

ग्रामेडस्मिन्पथिका

३. २. १३

देवीभावं गमिता

४. ३. २

दोर्दण्डाद्वित

१. २. ९२

च

चकाशे पनस

२. २. ८

दोलाविलासेऽपु

२. २. ९८

चक्रास्ति वदने

४. २. २०

भतुर्ज्यांकि

२. २. ९३

चण्डालैरिव

४. २. ९

धृतधन्टोप

४. २. ६४

चरणकमले

३. १. २२

न

चलितशशबर

३. १. ३०

न केतकीनां

४. ३. ४

चिन्तामो

२. २. ९९

न खलु वह

२. १. ९०

च्युतसुमनस:

३. २. ५

नतोऽचतभ्रू

४. १. २

ज

जगाद मधुरां

२. २. ९८

नरा: शील

३. १. ९२

जरठक्रम

४. ३. ८

न सा धनोषति

२. १. २२

वृत्त्युदाहृतपदकोशः

३

श्लोका:

अधि. अ. सू.

श्लोका:

अधि. अ. सू.

नानाकारेण

४. १. २

भूष्यन्ते

४. ३. १९

निवेशः

३. १. १२

मृज्यतेऽचैः

२. २. ३३

निदानं निद्दैतं

३. १. ३१

समर डमर

४. १. ३

निद्राहकादवेय

४. २. ८६

मञ्जयुद्धम

२. २. ८

निरानन्दः

३. १. १२

मत्तालिल्ह

२. २. ३३

निद्रेष्टेडपि

४. २. ९०

मधु सरजसं

४. २. ६३

प

मनसि च गिरं

३. २. ४

पाण्ड्योडयमं

४. २. ३

मन्दरस्य

४. २. ७६

पातालताङ्ग

१. ३. २३

मलयजरसविलिस

४. ३. ९०

पातालमिव

४. २. १९

मा मेः शाङ्ग

३. २. ८

पार्थवस्त्वनत्ते

४. २. ८०

मेघावलेख

३. २. ८

पास्यामि

४. २. १५

म्लायन्जडु

४. २. ८८

नीतं पानमिदं

४. ३. १२

य

पुरः पाण्डु

३. २. २

योडचकु

४. १. ७

पुष्टेष्टु शह्ह्श

३. २. १३

र

प्रत्यूषेषु

४. ३. ८

रतिविगालि

३. २. २

प्रथममलसैः

३. २. १३

रसवदमृतं

३. २. ९०

परिम्ला

४. ३. ८

ल

प्रसीद चण्डि

३. १. १९

लावण्यसिन्धु

४. ३. ८

प्राणेश्वरपरि

२. २. १५

लीलाप

३. २. १८

प्रायशः पुष्पमा

३. २. १६

लोलालका

३. २. ८

प्रियेण समग्रथ्य

४. ३. २०

व

प्रेयान् साय

३. २. १८

वडुपराशु

४. १. २

शृङ्गनख

५. २. ६७

वड्वायन्ने न

४. १. ९०

ब

वहिस्फुलिङ्ग

४. २. ९

बभूव तस्या:

५. २. ५७

विन्चित्रमोजना

१. ३. ४

बाष्पः पथि

४. ३. १९

४

काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तिन्युदाहृतपद्यकोषः

श्लोका: अधि. अ. सू. श्लोका: अधि. अ. सू.

विना रूपथ्य विस्मय: स्या सरसिम चञ्चलं स वः पायात् सहस्रगोपी

विरेचकमिदं २. २. ८ ४. २. ११ २. १. १८

विह्वलि सवर्णी कन्यका ३. १. ५ ३. २. ७

विविधघर सा दक्शोषा ४. १. २ ४. २. ३६

विशान्तु सा बाला ४. २. ११ ४. ३. १२

विधाय सा सुद्दशो रस ४. ३. १६ ४. १. २

व्रजति रागनं सूत्रं ब्रा सूर्याशसं ३. १. ९ २. १. १० ४. २. १०

व

चुद्यान्तदुर्लभमिदं सैन्यानि नव सङ्घं भव ४. २. १४ ४. २. १३ ४. २. ७

शोभां पुष्य सोडयं सम्प्रति २. २. ४ ३. २. २

श्वाघ्या वस्ताच्छ सौवीरेषु ४. ३. ३ २. २. १३

स

संपदि पड्दू स्वचरण २. १. १३ २. १. २३

संस्थानेन स्वपिति यावदयं ४. ३. ८ ३. २. १२

सत्यं हरीण हन्त हन्तर ४. ३. २२ ४. १. २

सद्योमुणिड हरति हि ४. २. ३ ४. २. ७८

स महात्मा हरितनुष्टु ब २. २. २० ४. २. ३

सपदि ऋतपद हतोऽष्टरागे ४. १. २ ४. २. ८५

स मुनिल्ली