1. Kavya Alankara Vamana CSS

BENARES SANSKRIT SERIES;

COLLECTION OF SANSKRIT WORKS A

EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENGE OF G. THIBA UT, PH. D. Nos. 134 & 140.

पण्डितवरश्रीवामनविरचितसवन्ति- काव्यालंकारसूत्राणि. श्री गोपेन्द्रत्रिपुर हरभूमीलविरचितकाव्यालंकार- कामधेनुसमाख्यव्याख्यासहितानि। श्रीमदाचार्य भीषल्माधीश्वरशुद्धाव्वैतसंप्रदायविदुषा रगोपालमट्टेन संशोधितानि। KÂVYÂLANKÂRA SUTRAS with GLOSS BY PANDIT VÂMANA And a Commentary ..

Called KAVYÂLANKÂR KAMADHÉNU By SRI GOPENDRA TIEERAHARA BHUPALA, EDITED BY RATNA GOF MRATTA.

BENARES: Published by the Proprietors Messrs, Braj Eas & Co. AND SOLD BY H. D.GUPTAE ' Secretary, Chowkhamba Sanskrit Besk Debas Printed at the Vidya Ville Press, BENARES. 1908. Registered under Aot XXV.of 1867.(ALL R.GBT-RMSERVED.

मनु : अबू विशाप्यते।. स तवरवासनो तिपाचीन इति सर्वेजनविवितमतय। किन्त्वरय काइमीरपेशीय: काशिकाइ- चिकाराद् मितरस्ेति केषाशिदाशय: तदीयसुनाणि सवृत्तिमात्राणि बालानामतीव विशेषप्रतिपतिन कलयेयुरिति तव्रइस्यम्कटनमंगढमेन लोकोपकारनिरतेन गापेन्ट्र- त्रिपुरहरभ्पालतिलं केन कांचनव्या नमिता। स किल भूपा- प्य रहरसं सेषा उ्यांक्या विशुसपदविव्यालसालि नी अभिम सां दश्याहादिनी नाडमा काव्यालुनरकामजनुरिति-1 सुमन-

इयं दि अस्मत वैतरेश् विवन्मणिमि: S हमरे शा लिपितो, वेब नागरीलिपिमि: प प्रकटीमयमे प्रतीक्षमाणो, सप्त्से पश्तरमस्य यरीणी पैबि्डितवर- उस्त किस काइयं सफलपाजीन शाल मंश मसत अव Sभिघस्य सर्विय समपिता। तन चःम युतहरिदांसपुप्ता ा वाराणसेयसंसकतं. पुस्तकमालायां सुदूणेन भ वनकर्ता सदय एव आपि- तमिति तेषासुषकारगीरव नियुण मस्प मन्यस्य स्तकानि स्वेलानि। (१) अवयोरानेपंजयपुरकप हुस्तफ पुका ीय कलंश

कम

गीतिशतकस्य प्रणेतृणां शरीवास्त्यसुन्टंराचार्यकवीनां खहस्ता तमतिुदधं तालपनात्मक सबुत्तिव्याक्यानं पुल्तकमेकम। न्ाणि। ८४ ।। पवश् पुस्तकाधारेण लिखिनस्वास्य म्रम्यस्पावलोकनेना सहदयदृद्पैरनुभ्राध्यी भवाव हति।

शारीरं नामादिममधिकरणम्। अध्याय:।१ प्रयोजनस्थापना। २ आधकारिचिन्ता, रीतिनिश्वयश्च। ३ काव्या क्रानि, फाव्यवशेषाश्र। दोषदशनं नाम द्वितीयमधिकरणमू ।

गुणतिवचन नाम तृनीयमधिकरगाम। १ गुणालडुनरविवेक: शब्दगुणविषेकश्च। २ अर्थगुणाववेचनमू। आालडुगरिकं नाम चतुर्थमधिकरणम्। १ शब्दालडुनरविचार:। २ उपमाविचार:। ३ उपमाप्रपञ्चाधिकार:। प्रायोगिकं नाम पश्चमाधिकरणम। १ काव्यसमय:। शददरादः।

काव्यालंकारसूत्राण। श्रीगोपेन्द्र त्रिपुरहरभूपालविरचितकाव्यालङ्कार- कामधन्वाख्थव्यार्या सहितानि।

तत्र शारीरनाम्नि मथमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः।

कल्याणानि तनोतु नः स भगवान् क्रीडावराहाकृति- देष्ट्राग्रेण नवप्ररोहपुलकां देवीं घरामुद्रहन ॥। थस्पाऽङ्रेषु वहन्ति रोमविवरालग्ना महाऽम्भोघयः कान्तास्पर्शसुखादिव प्रकटितां स्वेदोदबिन्दुश्नियम ॥ १॥ दरोन्मीलत फाल द्युतिमद् Sमृतस्यन्दिशुभिकं भ्रमन्मीनोष्णीषं पदसरणिपारीणवलयम॥ विराजइ्दम्भाघव्यतिकरितपुम्भावसुभगं पुरस्तादाविस्तादू भुवनपितरी तनाम मह: ॥२॥ ॐडुगरमणिघण्टाऽनुरणन्निगमबृंहितम॥ चिस्ते शङ्गलितं भच्त्वा चिन्तये चिन्मयं गजम् ॥३ ॥ करुणामसृणाSडलोकप्रवणा शरणार्थिषु॥ प्रगुणाऽ्डमरणावाणी स्मरणाऽनुगुणाइस्तु नः ।४।। उन्मीलत्प्रतिभानकन्दुमुदयत्संदर्भनालं लस- कछले षठ्याकुलशब्दपत्रमतुलं बन्धारविन्दं सदा।।

नमस्कुर्षे खर्वेतरधिविधषिद्याचिलसितान् नवाच: प्राचोऽहं प्रथितयशसो भामहमखान॥

कृता यैरर्थानां कृतिषु नयचर्चा सदसनां प्रभेषाभिव्यक्तिं प्रजनयति भासामधिपतेः ॥६॥ पावनी वामनस्येयं पदोन्न्तिपरिष्कृता।। गम्भीरा राजते वृत्तिर्गङ्गव कविहर्षिणी॥७॥ प्रबन्धं तालानां भवनुतिमिषेणाऽतनुत यः शिवाकलृप्ताकारा नटनकरणानामपि मिदा: । स वृत्तेर्व्याख्यानं सरलरचनं वामनकृते- विघत्ते गोपेन्द्रत्रिपुरह्रभूपालतिलकः ॥ ८ ॥ पावनपदिन्यासा समग्ररसदोहशालिनी भजताम्॥ घटयति कामितमर्थ काव्यालडुनरकामधंनुरियम ॥९॥ यत्रोपयुज्यते यावतू तावतू तत्र निरुप्यते।। प्रसङ्गानुप्रसङ्गेन नाऽन्र किश्चित प्रपश्चयते ॥१० ॥ अभ्यर्थके मथ्यनुकम्पया वा साहित्यसर्वस्वसमीहया वा ॥ मदीयमाऽडर्या मनसा निबन्धममुं परीक्षध्वममत्सरेण। ११ ॥ अध्याये प्रथमे काव्यप्रयोजनपरीक्षणम् ।I अधिकारिविचारश्च द्वितीये रीतिनिश्चयः॥१२॥ काव्याऽङ्गकाव्यभेदानां तृतीये प्रतिपाद्नम्॥ तुर्ये पदपदार्थानां दोषतत्वविवेचनम् ॥१३ ॥ वाक्यवाक्यार्थदोषाणं पञ्चमे तुप्रपश्चनम्॥ गुणालड्गुगरभेदस्तु षष्ठ भेन्गुणास्तथा॥ १४ ।। सप्तमेऽर्थगुणा: शब्दाडलपुनरा: पुनरष्टमे॥। उपमा नवमे तस्या: प्रपश्चा दशम भवेत् ॥ १५॥ काव्यस्यैकादशे संविद् द्वादशे शब्दशोधनम्॥ इत्यंष द्वाशाध्यायीप्रमेयाणामनुक्रमः॥१६॥। अथ ग्रन्थकार: स्वकर्तृकाणि सुत्राणि व्याकर्तुकाम: प्रा-

मवम्नव्याख्यानश्रतणलाभाय ग्रन्थाइडद्ी तन्मङगलनिबन्धनपूर्वकं तंत्प्रवृत्तिसिद्ध ये विषयप्रयोजनादि दर्शयन्नाद्येन पद्येन कर्तव्यं प्रति- आनाते।

सवृत्तिकोव्यालदुनरसूत्राणि। १ अधिकरणे। १ अध्यायः। ३

प्रणम्य परमं ज्योतिर्वामनेन कविपिया॥ काव्यालङ्कारसूत्राणां स्वेषां वृत्तिरविधीयते ॥ १॥ काव्यं ग्राह्यम् अलङ्कारात् ॥। १॥

काव्यं खलु ग्राह्ममुपादेयं भवति।अलङ्ाराव। काव्यशब्दो- 5यं गुणाSलङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोर्वर्तते। भत्त्या तु शब्दार्थ- मात्रवचनोऽन गृह्यते ।। १ ॥

प्रणम्येति। भक्तिश्रद्धातिशयलक्षण: प्रकर्ष: प्रशद्देनात्र प्र- काश्यते। तादृगेव हि मङ्गलमन्तरायसन्तानशान्ति सन्तनोति। अ- म्यथा कृतायामपि कृती प्रारिप्सितग्रन्थः परिसमापि न संपादयेतू। किरणावल्यादी तथा दर्शनातू।अथ कथमिह नमिस्सकर्मकःस्यातू। प्रह्लीभावप्रवृत्तेरस्याकर्मकत्वात्। "नमन्ति शाखा नवमञ्जरीभि रित्या- दिप्रयोगर्शना्च। नचाऽयमुपसर्गवशात् सकर्मकरः । प्रशब्दस्य प्र- कर्षमात्रार्थत्वेन कर्मसबन्धोपपादकत्वायोगात्। "नमामि देव"- मित्यादावुपसर्गस्याप्यभावात्। नचायमन्तर्भावितण्यर्थः । अनौ- चित्यप्रसङ्गादिति। तदेतत् पाणिनिफणितिपरायणपरिणतांन्तःकर- णानामस्माकं चेतसि चोदं न चातुरीमाचरति। तथाहि। यथा जयतिरकर्मकः प्रकर्षेण वर्तने। पराजये तु सकर्मकः। तथा नमि- धातु: क्वचित् प्रह्वीभावार्थः क्चिन्नमस्कारार्थंश्च भवतिं। तत्र य- दा प्रह्वीभावार्थमात्रविवक्षया प्रयुज्यते तदानीमेषोऽकर्मकः ।यदा नमस्कारार्थविवक्षया प्रयुज्यते तदा सकर्मक इति विवेकः । यद्येवं तर्हि, "देवं प्रणतः" इत्यत्र कर्तरि कप्रत्यया न सिद्धेत। "सकर्मका- 5कर्मकाद्धानोः क्तो भवेत् कर्मभावयो"रिति सकर्मकाद्वाताः कर्मणि कविधानात्।गत्यर्थाकर्मकादिषु नमेः परिगणनाभावाकतंत्यपि न चो- दनीयम। "व्यवसितादिषु क्तः कर्तर चकारादू" इताहैव वक्ष्यमा- पसूत्रेण नमेरपि कर्तरि क्प्रंत्ययसंभवातू। व्यवसितः प्रतिपश्र इ- त्यादिषु गत्यर्थादिसूत्रेण चकारादनुक्तसमुख्चायार्थात् कर्तरि कूप्र- त्ययो भवतीति तस्य सूत्रस्याऽथ: ॥ परममू ॥ परिद्ृश्यमानज्योति :- परिपाटीमतिवर्तमानम ॥ ज्योतिश्चिन्मयम। परमं ज्योतिः प्रणम्ये

काव्याल कुनरकाम धेतुसमास्यव्याक्यासहितानि।

त्यन्न वाक्यार्थसामर्थ्येन निखिलनिगमनीरजराजिराजहंसस्य परम- हंसभावनापदवीदवीयस: परस्य ब्रह्मणो यत पारमार्थिकं रूप तदेव प्रणिधानबलेन प्रमुषितविषयान्तरप्रसङ्गे प्रहर्षतरङ्गितेऽम्तःकर- णे प्रत्यक्षतोघत्ुभवन् प्रणामप्रचयेन पर्यचरदिति प्रतीते: परम- योगित्वमस्य प्रबन्धु: प्रत्याय्यते।। वामनेनेति निजनामनिर्देशो यशः- प्रकाशनाय। कवीनू प्रीणातीति कविप्रीः । अन्येभ्योSपि हश्यते इति किपप्रत्ययः । तेन कविप्रिया इति तृतीयाम्तं कर्तृविशेषणम। कवी- नां प्रियेति प्रथमान्तं कर्मविशेषणं वा॥काव्येति। "कवनीयं का- व्यम" इति लोचनकारः। "कवयतीति कविः, तस्य कर्म काव्यम्" इति विद्याघरः। "कौति शब्दायते विमृशति रसभावानिति कविः। तस्य कर्म काव्यम" इति भट्टगोपालः । "लोकोत्तरवर्णनानिपुण- क्विकर्म काव्यम्" इति काव्यप्रकाशकारः। मामहोऽपि-"प्रश्ञा नव- नवोन्मेषशालिनी प्रतिभा मता। तदनुप्राणनाज्जीवेदू वर्णनानिपुणः कविः। तस्य कर्म स्मृतं काव्यम" इति। तदेतत काव्यशब्दव्युत्पत्ति- कथनम। चारुताशालि शब्दार्थयुगलं काव्यमिति रूढोऽर्थः । तस्या-

मानं सौन्दर्यमिति यावत। तत्प्रतिपादकानि सूत्राणि, तेषाम। सूत्रलक्षणमुक्तं प्राचा मामहेन। "अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवदू विश्व- तोमुखम। सम्यक्संसूचितार्थ यत् तत सूत्रमिति कथ्यते" इति॥ स्वेषामिति । सुत्रवृत्त्योरेककर्तृकत्वप्रतिपादनेन सूतकाराभिमतार्थ- प्रतिपादिनी वृत्ति :- वृत्तेरन्थकर्तृकत्वाशङूनविरहश्चेत्युभयमपि उ पक्षिप्यते। वर्ततेऽस्यां सूत्राणां यथावत् पदपदार्थविवेक इति वृत्तिः। अधिकरणार्थे क्तिन प्रत्ययः। वृत्तिलक्षणमुक्तं भामहेन। "सूत्रमात्र- स्य या व्याख्या सा वृत्तिरभिधीयते" इत॥ काव्यालठुरसूत्राणां वृर्तिरित्यनेन विषयसम्बन्धौ सूचिती॥ कविप्रियेत्यनेन अधिकारि- प्रयोजने सूचिते। तदेतदनुबन्धचतुष्टयमुत्तरत्र प्रतिपादयिष्यते वि- स्तरेण। काव्यस्य क: पुनरलडुनरादुपकारो येन प्रतिह्ञायमानं तत्- सूत्रवृत्तिविधानं सफलं स्यादििश डुन मपनेतुमलडूनरप्रयोजनप्रतिपा- दककमादिमं सुत्रमुपादत्े॥ काव्यमिि॥। खलुरब्दरी वाक्यालङकारे। काव्योपादाननिदानत्वादलडूनरो भवत्युपयोगीति भावःनतु काव्य- मेव तावदुपादातव्यं चेदलककारस्यापि तदुपादानहेतुत्वसुपपद्येत ।

सवृत्तिकाव्या लह्रसुन्राणि। १ अधिकरणे । १ अध्यायः। ५

तत्सूतवृत्तिविधानंच सफलं स्यातू सस्योपादेयत्वमेव कुत इति च्े- दत्रवक्तव्यम् । यत् काव्यमुपादेयं न भवतीति कस्य हेतोः। न ता- वदू ऋषिप्रणीतत्वाभावादनुपादेयत्वम। वाल्मीकिबोघायनप्रभृति- भिरंपि महर्षिभि: काव्यस्य प्रणयनात् । नाऽपि पुरुषप्रणीतत्वात। शास्त्रनिबन्धनानामपि तथात्वेनानुपादेयत्वप्रसङ्गात। नच काव्य- त्वात्। रामायणादावनैकान्तिकत्वातू। तस्यापि पक्षसमत्वशडूनया- मेकैकाक्षरोश्चारणेऽपि फलविशेषवचनविरोधः। नाऽपि हष्टप्रयोजना- भावात्। दृष्टप्रयोजनानां बहूनामुपदिष्टत्वात्। तथोक्तं काव्यप्रकाशे "काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये। सद्यःपरनिष्ृ- तये क्रान्तासम्मिततयोपदेशयुज" इति। नाऽप्यदष्टप्रयोजनाभावात्। स्वर्गापवर्गलक्षणस्यादष्टप्रयोजनस्य शिष्टैरनुशिष्टत्वात। यदाङु:। "धर्मार्थकाममोक्षेषु वैलक्षण्यं कलासु च। करोति कीर्ति प्रीतिश्च साधुकाव्यनिषेवणमं" इति। काव्यादर्शेपि। "चतुबर्गफलोपेतं चतुरोदास्तनायकम"इति। इहापि"काव्यं सदू" इति वक्ष्यमाणत्वात्। अथ मन्यसे "काव्यालापाँश्च वर्जयेदू" इति निषेधवचनादनुपादेय- त्वं काव्यस्येति। तदप्यनालोचितचतुरम् । काव्यालापनिषेधवचन- स्या Sसत्काव्यविषयत्वेन व्यवस्थापनात्। यदाह विद्यानाथः। "यत्र पुनरुत्तमपुरुषचरितं न निबध्यते तत् काव्यं परित्याज्यमेव। तद्विषया च स्मृतिः- काव्यालापाँश्च वजयेदिति" इति। न केवलं विषय- वैगुण्येन काव्यस्यासाधुत्वम्। किन्तु प्रबन्धु: प्रतिभादौर्बल्यकुलवै- कल्याश्यामपि भवति। तदुक्तं काव्यादर्शे। "तदल्पमपि नोपेक्ष्य काव्ये दुषट कथञ्चन। स्याद्वपु: सुन्दरमपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम" इ- तिं। कविगजाङशे "शुनीदुश्धिमित त्याज्यं पद्यं शूद्रकृतं धुघैः। गवा- मिव पयोग्राह्यं काव्यं विप्रविनिर्ितम" इति। उत्तमपुरुषकथा- कथनं तु काव्यं ग्राह्यमेव। तदुक्त मामहेन। "उपन्लोक्यस्य माहा- त्म्यादुज्ज्वला: काव्यसंपद" इति।भट्टोन्भ्टेनापि कथितम्। "गुणा- Sल डुगरचारुत्वयुक्तमप्यधिकोज्ज्वलम्। काव्यमाश्रयसंपत्या मे रुणे- घाऽमरड्गुम" इति। भोजराजेनापि कथितम।"कवेरल्पापि वागवृत्ति- विंद्त्कर्णावतंसति। नायको यदि वर्ण्येत लोकोत्तरगुणोस्तर" इ- ति। किं बडुना। प्रतिपाद्यमहिस्ना प्रबन्धप्रशस्तिरिति शास्त्राणाम पि समानमेतद। तथाहि। न्यायवैशषिक शास्त्रयोरीश्वरप्रतिष्वापक-

काव्यालनुनर काम धेनुसमाय्यव्याच्यासदितानि

चिन्तायां तु शास्त्राणामपि काव्यमुखप्रेक्षितया कार्यकारित्वमित्यु- पनिषत्। यदाहु: "स्वादुफाव्यरसान्मिश्र शाखत्रमप्युपयुअते। प्रथ- मालीढमधवः पिषन्ति कटुभेषजम" इति। शास्त्रकाव्ययोरियान विशेषो यत् प्रभुसंमिततया दुर्लभोऽुप्रवेशःशाल्त्रे, कान्तासंमिततया सुलभोऽुप्रवेशः काव्ये इति। यदाडु: "कटुकोषधवच्छास्त्रमविद्या- व्याधिनाशनम । आह्ाद्यडमृतवत् काव्यमविवेकगदापहम" इति। साहित्य चूडामणावप्युक्म । "तदिदं पुण्ड्रेक्षुभक्षणाद्वेतेनवित्तला- भो यत् काव्यश्रवणाद् व्युत्पत्तिसिद्धि"रिति। तस्मादू हष्टाऽदष- Sनेकोपकारकारितया काव्यमुपादानव्यम।ततश्च सफलोऽयमलंकार- सूत्रवृत्तिविधानयत्न इति स्थितम॥ अथ काव्यशब्दस्याSनेकार्थत्वेन विप्रतिपत्ती स्वसिद्धान्तसिद्धं मुख्यार्थ तावत् प्रख्यापयति॥ काव्यशब्दोऽडयमिति ॥लिलक्ष- यिषितगुणालड्गरसंस्कृतशब्दार्थयुगलवाची नपुंसकलिङ्ग: काव्य- शब्द इत्यर्थ: ॥ गुणाऽलडुनरसंस्कृतयोरिति ॥ गुणैरांजः प्रमुखैः अलड्डरैर्यमकोपमादिभिश्च संस्कृतयोरलङ्गनयोरित्यर्थः। अत्र शब्दा- 5र्थो द्वौ सहितावेव काव्यमिति काव्यपदार्थकथनात्कमंनीयताशालि- शब्द एव काव्यमथवाऽर्थ एवेति पृथक्पक्षद्वयं प्रत्यक्षेऽपि । यतो द्वयो: संभूयाह्मादनिबन्धनत्वमिति। तदुरं वक्रोक्तिजीवित। "न शब्दस्य रमणीयताविशिष्टस्य केवलस्य काव्यत्वं, नाप्यर्थस्य" इति। यद्यपि काव्यपदं गुणालडडनरसंस्कृतशब्दार्थयुगलं व्याचष्टे, तथाप्य- स्मिनू सूत्रे मुख्यार्थस्यानुपयोगलक्षणं बाघं पशयन् शब्दार्थयुगल- मात्रे तदुपचर्यत इत्याह । भत्तति॥ भक्तया उपचारेण।गुणालडनर- संस्कृतत्वस्य पृथक्करणं मात्रचारडर्थः । ननु"मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनातू । अन्योऽर्थों लक्ष्यने यत् सा लक्षणाSरोपिता क्रिया" इत्युक्तरीत्या मुख्यार्थबाधादौ सत्येवोपचारो वक्तव्यः। त- याच। गुरुरभिवाद्यो, गुरुत्वादित्यत्र यथा गुरुशब्दपरिगृद्दीतस्यैव गुरुत्वस्य तदभिवादहेतुत्वं दष्टम। तथवात्राप्यलङूरस्य काव्यग्रह- * णहेतुत्वमुपपद्यत इति कथं मुख्यार्थबाघः। चारुताशालिशब्दार्थ- यो: शब्दाऽर्थमात्रस्य वस्तुत एकत्वाद् भेदनिबन्धनो दुर्घटः । "काव्यं ग्राह्यमऽलङकगरादू" इतिभेदनिर्दशेनैव गुणालड्डुरवैशिष्ट्यतद्-

सवृत्िकाव्यालकनरसुभाणि।१ अविकरणे। १ अभ्यायः । ७

व्युत्पत्तिरूंपं प्रयोजनं च लम्भवतीति. कयमुपचारः।अनोच्यते । यथा, गुरुत्वादभिवाद्य इत्युक्ते गम्यत एवं गुररिति। तथापि गुरुरि- त्युच्यमानमतिरिच्यते। एवमिहापि अलडूनरादू ग्राह्यमित्युक्ते का- .धयमिति गम्यत एव । तथापि काव्यमित्युव्यमानमतिरिच्यते इवि पुनरुक्तप्रायत्वादू, अनुपयुक्तमिति मुख्यार्थभङ्गः। नचानुपयुक्तत्वे- उदगनुपपत्तेरभावात् कर्थ मुख्यार्थभङ्ग इति चोदनीयम्। यतो यो- ध्यनाविरहवदाकाङ्काविरहोऽपि मुख्यार्थभङ्गहेतुः। अन्वयविघटना- Sविशेषात्। ततश्चानुप्युक्तावाकाङ्गावैकल्यमनुपपत्ती तु योग्यता- वैकल्यमित्यवगन्तव्यम्। चारुताशालिशब्दार्थयो: शब्दमात्रस्य च गुणभेदातू। भेदे सत सादृश्यलक्षणः सम्बन्धः । गुरुपदोपलक्षि-

शिष्टचप्रतिपत्तिः प्रयोजनं च सम्भवतीत्युपपन्न एवोपचार इत्यलं विस्तरेण॥। १ ॥। अलडुगरशब्दोऽयं किं भावसाधन, उत करणसाधन इति स- न्देहात पृच्छति- कोऽसावलंकार इत्यत आह-

सौन्दर्थमलङ्कारः ॥२॥

अलंकृतिरलङ्कारः। करणव्युन्पत्त्या पुनरलङ्गारशब्दोऽयम उपमादिषु वर्तते ॥ २ ॥

कोऽसाविति॥ तत्रोत्तरं वक्तुमुत्तरसूत्रमवतारयति। अत आहेति॥ वृत्तिकारदशातः सूत्रकारदशा अन्यैवेति कर्तृभेदमाश्रि- त्योक्तम-आहंति। अत्र भावव्युत्पत्तेर्विवक्षितत्वादू अलङ्कारशब्दो भावार्थमाचष्ट इत्याह।I अलङ्गतिरलडकर इति ॥ अलड्डरशब्दस्य करणव्युत्पत्तिपक्षे तुन गुणानां काव्यग्रहणहेतुत्वमिति "युवतेरिव रूपमङ्गकाव्यं स्वदते शुद्धगुणम" इत्यादि वक्ष्यमाणं नोपपद्यते इ- त्यर्थाऽसङ्गतिः।"न क्ल्युद्तुमुनूखलर्थेषु वासरूपविधिरिष्यते" इति करणे ल्युट एव प्राप्ते: शब्दासङ्गतिश्चेत्याशयः। नन्वलडुगरशब्दस्य कटकमुकुट दाविव यमकोपमादिषु अविगीतशिष्टप्रयोगदर्शनाव

V

"अध्यायन्याये"स्यादिसूत्रे चकारादतुंक्तसमुचचयार्थाद् वा, "कृत्य- ल्युटो बहुलम" इति बहुलभ्रहणाट् वा करणसाधनोऽप्यलड्ुनरशब्द:। सङ्गच्छत इतिचेन्मतम। तकु नानिष्टमित्यभ्युपगम्यानुवदांत। कर- णव्युत्पन्या पुनरिति ॥ कथश्चित फल्पितायामपि करणव्युत्पत्ती न गुणानां काव्यप्रहणदेनुत्वमिति स दोषस्तद्वस्थ इत्याशयः। ननु करणसाधनोऽयमSलटूनरशब्दो यमकोपमादितु वर्तमानो गुणानपि गृह्याति, सौन्दर्यहेतुत्वाविशेषादुभयेषामिति । तदेतदविचारितरम- णीयम। न हि व्युत्पत्तिरस्तीति शब्द: सर्वत्र वक्तुं शक्यते। किन्तु वंशष्टप्रयोगे दष्टे व्युत्पत्तिरन्विष्यते। अभ्यथा पहुन्जादय: शब्दा: कु- मुदादिपु पद्माहिष्विय प्रयुज्येरन्। पट्न्जत्वेनाविशेषादिति स्याद- iतप्रसङ्गः। तस्मात् पशे पङ्ुजशब्दवद्लडुनरशब्द: कटकमुकुटा- दिष्बिव यमकोपमादिषु यागरूढ इत्यवगन्तव्यम। पवश्च सति य- मकोपमांदरलडुनरस्य काव्यग्रहणहंतुत्वाभ्युपगमे, साSलक्कारमेव प्राहं काव्यं, न तु निरलडडनरमित्यापद्यत। नचैवं वक्तुं शक्यम। अलडुनरविरहेऽपि शुद्धगुणमेव काव्यमास्वाद्यमिति वक्ष्यमाणत्वात्। न कवलमियमस्य ग्रन्थकृतः प्रक्रिया। किन्त्वन्यैरप्यालड्डरिकर- नलङुनरस्य शब्दार्थयुगलख्य सगुणस्य काव्यत्वे लक्षणांदाहरण- योदर्शितत्वात्। तथाचोक्तं काव्यप्रकाशे-"तद्दोषी शब्दार्थी स- गुणावनलंकृती पुनः कवापि" इति। तत्र व्याचष्ट भटटगोपाल :- निर्दोषी सगुणी सालङ्ुारी शब्दार्थो काव्यम इति घण्टापथ:, किन्तु "सर्वे वाक्यं सावधारणम" इत्युक्त्या यथा दोषशून्यावेव गुणव- न्तावेव शब्दार्थो काव्यमित्यवधारणं, तथा साSलडुनरावेवेति न पार्यते नियन्तुम्। किन्तु वयं हि काव्यशोभासम्भावनया खैरम अ- लहुनरानू सहामहे। अलङ्कारनैयत्यं तुन सहामहे। उक्त हि-"दोष- हान गुणादानं कर्तव्यं नियमातू कृती। कामचार: पुनः प्रोक्तो- डल क्कारेषु मनीषिभिः" इति। उदाहरणं तु-यः कौमारहरः स पव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपास्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः क- दम्बानिला: * सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारीघसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते * इत्यत्र स्फुटो न क- खिदलहुनरः। काशकुशावलम्बनाद्धि शंषोक्तिविभावनयोरन्यतराल- ङरोन्द्रावनायामलङ्कुारनैयत्य पक्षनिर्वाह् इत्यलं दुरामिनिवे शया ु

सवृत्तिकाव्यालटुनरसूत्राणि।१ अधिकरणे । १ मध्यीयः। ९'

राशया। कविसरम्भगोचराणामलडूनराणान्न कस्यचिवुपलम्भ इति। तथापि न काव्यत्वभङ्ग: । विशेषोक्तिविभावनयो: स्वस्वविरोधमुखेन कथंश्चिदुद्भावनेऽपि न स्फुटत्वम। कण्ठोक्त्ा निषेध्ययोः कार्यकार- गयोर्भावान्तरमुखेन भावाभिधानात। अथवा साधकवाधकप्रमा- णाभावादू द्यो: सन्देहरूप: सङ्कूर एवेति। तन्रापि, अस्फुटप्रतीतिर्दु- ·परिहरैवेत्यलं प्रसक्तानुप्रसक्तार्थप्रपश्चनेन । यद्यपि, काव्यं भ्राह्यं सौन्दर्यात, तद्दोषगुणाऽलडुगरहानादानास्याम इति विन्यासाऽन्तरे लाघवं भवति। तथापि योऽयमलङ्कारः काव्यग्रहणहेतुत्वेनोपन्यस्य- ते तद्व्युत्पादकत्वाच्छास्त्रमप्यलङकगरनाम्ना व्यपदिश्यत इति शास्त्र- स्यालडुनरत्वेन प्रसिद्धि: प्रतिष्ठिता स्यादिति सूचयितुं विन्यास: कृत :- काव्यं प्राह्यम, अलडूनरादिति ॥२॥ इत्थमलङुनरपदार्थ समर्थ्य तस्य कारणं वक्तुमुत्तरसूत्रमुप- क्षिपति।

स दोषगुणालङ्कारहानादानाभ्याम् ॥ ३ ॥

स खल्वऽलङ्कारो दोषहानादू गुणालङ्गारादानाच्च सम्पाद: कवेः ॥ २ ॥ स दोषेति। प्रक्रान्तप्रसिद्धाऽनुभूताद्यनेकार्थत्वात् तच्छब्दो- Sत्र प्रकान्तार्थपरामर्शीत्याह।।स खल्विति ॥ गुणाश्च, अलडुगरा- श् गुणालडारा इति प्रथमं समस्य पश्चाद् दोषाश्च गुणालङ्डारा- श्वेति द्वन्द्वः कर्तव्यः। हानं चादनि च हानादाने दोषगुणालडडनरा- गां हानादाने इति विभ्रहः। ततश्च दोषाणां हानं, गुणालङ्गाराणां वादानमिति यथासंख्यं सम्बन्ध: सम्पत्स्यते। इष्टानुवर्तनात् कुर्या- नू प्रागनिष्टनिवर्तनम * इति नीत्या गुणालडरादानात पूर्वे दोष- हानमेव कर्तव्यमिति सूचयितुं प्रथमतो दोषहानस्य निर्देशः कृतः। पुणालडुनरादानाश्चेत्यत्रेद्मतुसन्धेयम। गुणविवेचनाधिकरणप्रमेय- र्यालोचनायां नित्यत्वानित्यत्वभेदेन गुणालडनरव्यवस्थामास्थास्थ गनेन ग्रन्थकृतापन सूत्रे दोषहानवद् गुणादानवच्च नालडुनरादानं नियतम। किन्तु गुण कृतशोभाऽतिशयाऽडधायकत्वसम्भावनयैवेति २

१० का व्यालडुनर कामधे नुसमाख्यव्याख्यासहितानि।

वितक्षितमिति। पवंञ्च सति "सौन्दर्यमलङ्कगरः" इत्यत्रापि या गुणैराधीयते शोभा, यश्चाऽलङुनरैस्तदतिशयस्तदुभयमपि सौन्दर्य- पर्यायप्ालडुगरपदेन सङ्शृहीसमिति व्यास्येयम। अतो न पूर्वापर- प्रमेयविरोध इति सर्वमनवद्यम्। कवेरिति ॥ कृत्यानां फर्तरि घा इति पष्ठी ॥ ३ H

शास्त्रतस्ते ॥ ४ ॥

ते दोपगुणालङ्कारहनादाने। शास्त्रादस्मात्। शास्त्रतो हि ज्ञाता दोपाज्जहयाद्, गुणालङ्कारांश्राददीत ।।४ ॥

ननु दोषहानगुणालडडनरादाने किनिबन्धने इति जिज्ञासमानं प्रत्याह॥ शास्त्रत हांत॥ ४ । ननु सालदुनरं काव्यं फलवच्चेदलडुनरस्य निरूपणाय शास्त्रा- रम्भ उपपद्यते। अनस्तदुपपत्तये फलं वक्तव्यम।कि पुनस्तत्फलमिति प्रश्नपूर्व कमु त्तरसूत्रमुपन्यस्यतति।

किं पुनः फलमू अलङ्कारतता काव्येन! येनैतदर्थोऽयमिलाह।

काव्यं सद दृष्टाउटृप्टार्थ प्रीतिकीर्तिहेतुत्वात ॥ ५ ॥

काव्यं सत् = चारु दृष्टमयोजनं, पीतिहेतुत्वात्।अदृष्टमयोजनं कीर्तिहेतुत्वात। अत्र इलोकाः । "प्रतिष्ठां काव्यबन्धस्य यशसः सरणि िदु: * अकीर्निवर्निनीं तेवं कुकवित्वविडम्बनाम् कीननिं स्वर्गफलामाहुरासंसारं विपश्चितः अकीर्ति तु निरालोक- नरक:द्देशपूतिकाम तस्मातू कीर्तिमुपादातुमकीर्ति च निब- रहितुय*क. व्यालङ्कारमूचार्थः प्रमाद्यः कत्रिपुङ्गवैः"॥५॥ इति श्रीपण्डितारवामनावरचितका्ाल क्कारमूततशारीरे पथमे- धिकरणे अथोऽ्याय:॥ १॥॥ इति प्रयोजनस्थापना ।

सवृत्तिकाठ्यालड्डनरसूत्राणि। १ अधिकरणे। १ अध्यायः । ११

किं पुनरिति॥ सच्कब्दस्य विवक्षितमर्थमाह॥ चार्षिति॥ सा- Sलडुनरतया सुन्दरमित्यर्थः। दष्टाृष्टावैहिकामुष्मिकावर्थो यस्येति विभ्रहः। अत्र यथासंख्यं स- म्बन्धं दर्शयति ॥ दृष्टाऽदृवष्टप्रयोजनमिति ॥ अत्र प्रीतिशब्देन श्रवण- समनन्तरमेव सहद्यहृद्येषु जायमाना या रसास्वादलक्षणा, या च पुनरिष्टप्राप्तिरनिष्टपरिहारनिबन्धना सेयमुभयवधा प्रीतिर्विवा्षिता। तथाच सति साक्षात परंपरया चैहिकप्रीतेः साधनत्वात् काव्यं हष्टा- Sर्थमित्यर्थः । ननु कीर्तिरपिस्वर्गसाधनतयाप्रयोजनमिति वक्तव्यम। स्वर्गपदार्थोपि प्रीतिरेव। तथा सति प्रीतिहेतुत्वादित्युक्ते विधक्षि- तार्थसिद्धेः, कि हेत्वन्तरोपदानगौरवेणेति चेतू। सत्यम्। "यन्न- दुःखेन संभिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम्। अभिलाषोपनीर्त च सुखं स्वर्गपदास्पदम" इत्युक्तलक्षणाया हष्टप्रीतिविलक्षणाया अदष्टप्रीते: पृथङ् निरूपणीयत्वात् काव्यस्य तन्मूलतया लोकातिशयत्वं प्रकटित. मितिहेत्वन्तरमुपात्तमिति द्रष्टव्यम। अमुमेवार्थमभियुक्तोक्तिसंवा- देन समर्थयते।। अत्र श्ोका इति॥ प्रतिष्ठा सहदयहृदयानुरख्जकतया लोकोत्कर्षण स्थितिः । सरणिः पद्धतिः। अकीर्तिवर्तिनीत्यत्र नञ् त- द्विरोधिनमर्थमाचष्टे इति। यथा त्वनृताधर्माविद्यादय ऋतधर्म- विद्यादीनां विपक्षास्तथा कीर्तिरप्यकीतेर्विरोघिनी। तस्या वर्तिनी एकपदी।"सरणिः पद्धतिः पद्या वर्तिन्येकपदीति च" इत्यमरः।आ संसारं, यावन् मोक्षः । कीर्तेर्यावतूप्रसरणं वा। निरालोकस्तेजोमात्रशू- न्यः। तमोमय इति यावत्॥ नरको दुर्गतिः। "स्यान्नारकस्तु नरको निरयो दुर्गतिःस्त्रियाम" इत्यमरः। तस्योद्देशः प्रदेशस्स्य, दूतिका प्रापयित्रीतियावत् । प्रसादः ॥ विशेषतो विमर्शेन विशदीकर्तव्यः। अस्यालंकारशास्त्रस्य सौन्दर्यापरपर्यायेऽलंकारे परमप्रतिपाद्यत्वेन दोषगुणालंकारविषय हेयोपादेयतया तद्व्युत्पादनं प्रयोजनम ७ त- स्य च प्रयोजनं सत्काव्यकरणम् । तस्य च कीर्त्यादय: कवीना प्रीतिः । शास्त्रस्य विषयस्य च प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः संबन्धः । काव्यस्य कीत्यादेश्च कार्यकारणभाव इति प्रथमाध्यायप्रमेयसंग्रहः। शारीर इति॥ प्रथमं काव्यशरीरम। तदनु दोषाः । ततो गुणाः। तदनन्तरमलडुरा:ततः शब्दप्रयोगशैलीति क्रमेणपञचाघिकरणानि। तत्र काव्यशरीरमधिकृत्य कृतमिति शारीरमधिकरणम। अधिक्रिय-

१२

न्तेऽवान्तरप्रमेयरूपाणि प्रकरणाम्यस्मिन महाप्रमेयात्मनीत्यधिकर-

यश्च प्रपाठक" इति वैजयन्ती ॥५॥

इति श्रीगोपेन्द्रत्रिपुरहरभूपालविनिर्मितायां काव्यालंकारसूत्र- वृत्तिव्याख्यायां काव्यालंकारकामधेनी शारीरे प्रथमे- धिकरणे प्रथमोऽध्याय: समाप्ः॥१॥१॥

सवृत्तिकाव्यालडरसूत्राणि। १ अधिकरणे । २ अध्यायः। १३

विभिन्दानां तमस्स्पन्दं वन्दे वाङ्गमयचन्द्रिकाम॥ १॥ अधिकारिनिरुपणार्थमाह।

अरोचकिन: सतृणाभ्यवहारिणश्च कयः ॥ १ ॥

इह खलु दये कवयः संभवन्ति । अरोचिकिन:, सतृणाभ्यव- हारिणश्चेति। अरोचकिसतृणाभ्यवहारिशब्दौ गौणार्थो। कोऽसा- वर्थः । विवेकित्वमविवेकित्वं चेति ॥ १ ॥

प्रयोजने काव्यस्य प्रतिष्ठापिते तदर्थितयाऽधिकारिणो निरू- प्या इत्यध्यायद्वय संगतिमधिगमयति॥ प्रयोजनेति ॥ काव्यप्रयोजन- स्य स्ापना कृतेति शेष:(१)।तिष्ठतेर्ण्यन्तादू "ण्यासथन्थो युच्" इति युच्प्रत्ययः ॥ अधिकारीति ॥ अधिकार: प्रयोजनस्वाम्यम। तद्वान- धिकारी। "अधिकार: फले खाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः"इति दश- रूपकम् ॥ अरोचकिन इति ॥ कृष्णसर्पपदन्यायेन अरोचकशब्द- स्तत्पुरुषमेवावगमयति। कृष्णसर्पवदरण्यमितिवदरोचकिन इति प्र- युक्तम। न त्वरोचका इति। अतो "न कर्मधारयान्मत्वर्थीयः" इति निषेधस्यानवकाशः। अरोचको नामव्याधिविशेषः। यथाह वाग्भटः । "अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रितैः" इति ॥ सतृणमिति॥"अव्ययं विभक्ती"त्यादिना साकल्यार्थेऽव्ययीभावः । सतृणमश््यवहर- न्तीति सतृणाभ्यवहारिणः ॥ दये इति ॥ प्रथमचरमादिसूत्रे तयपः परिगणनात् "द्वित्रि्यां तयस्यायज्वा" इति ततूस्थानिकायजन्तो- Sपि स्थानिवद्भावात सर्वनामसंज्ञां लभते। अतः प्रथमाबहुवचनान्तं दये इति रूपम्। ननु किमनेन प्रकृतानुपयोगिना रोचकित्वादिवि- चारेणेति चेदाह॥अरोचक्कीति ॥ गौणार्थाविति।साहश्यमूललक्षणा- व्यापारेण लक्षितावर्थावित्यर्थः । गौणार्थस्वरूपजिज्ञासुंपृच्छति॥ कोऽसाविति ॥ पृष्टमर्थ स्पष्टमाचष्टे ॥ विवेकित्वंमिति ॥१॥ यदाह- (१) "इति प्रयोजनस्थापना" इत्यस्य विवरणमेततू।

१४

पूर्वे शिष्याः, विवेकित्वात ॥ २ ॥ पूर्वे खल्वरोच किन: शिष्याः। शासनीयाः । विवेकित्वातू। विवेचनशीलत्वाद ॥ २ ॥ उक्तस्य गौणार्थस्योपपादकमधिकारिनिश्चायकं सूत्रमवता- रयति॥ यदाहेति ॥ २ ॥। नेतरे तद्विपर्ययात् ॥३॥

इतरे सतृणाभ्यवहारिणो न शिष्याः । तद्विपर्ययाव। अ- विवेचनशीलत्वाद। न च शीलमपाकर्तु शक्यम् ।। ३ ॥ अथ "नेतर" इति सूत्रारम्भ: किमर्थः । विवेकिनः शिष्या इत्युक्ते अविवेकिन: पुनरशिष्या इति गम्यत एव। तथाप्यासूत्र्यमाणं पुनरुक्तिं पुष्णाति। "अर्थादापन्नस्य पुनर्वचनं पुनरुक्तिः" इति न्या- यादू इति सत्यम। यथा धूमध्वजाभावे धूमाभाव इति यावदू व्यति- रेको न दर्शितस्तावत् सइति। धूमध्वजे धूम इति साहचर्यमात्द- शनान्न कार्यकारणभावनिश्चयः। तथैवात्रापि व्यतिरेकदर्शनमन्वय- दाव्ारयेति भाव इति युज्यते एव सूत्रारम्भ: । वृत्तिःस्पष्टार्था। ननु शीलितं शास्त्रमविवेकमपाकरोति। ततत्वविवेकस्य तज्जन्यत्वातू।अतः कथमविवेकिनो न शिष्या इति शङ्नं शकलयति ॥ नचेति ॥३॥ यद्येवं विरलस्तर्हि विद्योपयोग इति शङ्कते। नन्वेंवं न शास्त्रं सर्वत्रानुग्राहि स्याद। को वा मन्यते। तदाह न शास्त्रमद्रव्येष्वर्थवत।।४ ।।

नन्विति ॥ अभ्युपगमेन परिहरति ॥ को वा मन्यते इति । शास्त्रं सर्वानुग्राहीत्यनुषज्ज्यते।न कश्विदृपि तथा मनुत इति फलि- तोरऽर्थः । विधीयमानोऽपि विवेकविधुरेषु आखोपदेशो विपिनविला-

सवृत्िकाव्यालङ्करसून्नाणि। १ अधिकरणे। २ अध्यायः। १५

पवदू विफल इत्याह॥ न शास्त्रमिति॥ शास्त्रोपदेशद्वारा, यत्र सद्भि- राधीयमाना गुणा: संक्रामन्ति तद् द्रव्यमिह विवक्षितम । तद्विप- रोतान्यऽद्रव्याणि, गुणहीना अविवेकिन इति यावतू। अत्र गाथा। "अयं भस्मनि होमःस्यादियं वृष्टिर्मरुस्थले। इदमश्रवणे गानं यज्जडे शास्त्रशिक्षणम्" इति ॥४॥ प्रतिपादितं प्रमेयं प्रसिद्धद्ृष्टान्तेन स्पप्टयितुमाह। निदर्शनमाह। न. कतकं पङ्कप्रसादनाय ॥ ५॥

न हि कतकं पयस इव पङ्कमसादनाय भवति ॥५ ॥

निदर्शनमिति॥ कनकमम्भःप्रसादनवीजम्। "कतकं मेदनीयश्च शक्ष्णं वारिप्रसादनम्" इति वैदयनिघण्टुः ।५॥ प्रकरणोचितां सङ्गति प्रकटयन्नुत्तरसूत्रमवतारयति।

अधिकारिणो निरुष्य रीतिनिश्चयार्थमाह।

रीतिरात्मा काव्यस्य ॥ ६॥

रीतिर्नामेयमात्मा काव्यस्य। शरीरस्येवेति वाक्यशेषः॥।६।।

अधिकारिण इति ॥ कर्तृनिरूपणानन्तरं कर्मनिरूपणमुचित- मिति व्याचष्टे॥ रीतिर्नामेति ॥ रीणन्ति गच्छन्त्यस्यां गुणा इति, रीयते क्षरत्यस्यां वाङ्मघुधारेति वा रीतिः । अधिकरणार्थे क्तिन् - कश्चन स्फुरत्ताहेतुस्वभावोऽन्नात्मेत्युच्यते। ननु काव्यस्यात्मेत्येततू कथमुपपद्यते। अशरीरभूतस्यात्मावच्क्ेदकत्वासम्भवादि त्याशद् शब्दार्थयुगलं शरीरं, तस्थाधिष्ठाता रीतिर्नामात्मेत्युपपत्तिमुन्मीलाग- तुमाकाद्वितपदमापूरयति ॥ शरीरस्येवेति वाक्यशेष इति॥ अत्र रीतेरत्मत्वमित शब्दार्थुलस्य शरीरत्वमीपचारिकमित्ययगन्त- व्यम॥ ६ ॥

काव्यालडुगर कामधेतुसमाख्यव्याख्यासहितानि।

रीते: काव्यशरीरं प्रत्यात्मत्वेनोक्तमुरकर्षमुपभ्ुष्य कातुकोत्क- लिकाकरम्बितान्त:करणस्तां प्रतिपित्सुः पृच्छति।

किं पुनरियं रीतिरिसाइ। विशिष्टा पदरचना रीतिः ॥७॥

विशेषवती पदानां रचना रीतिः।।9।।

किं पुनरिति ॥ किमित्यव्ययं प्रश्नार्थे। "किमव्ययं च कुत्सा- यां विकल्पप्रशनयोरपि" इति नानार्थरत्नमाला । इयं रीतिर्नाम किं पुनः१ किलक्षणेत्यर्थः । प्रतिपित्सितमर्थ प्रतिपादयितुमनन्तरं सूत्र- मवतारयति॥ आहेति ॥ विशिष्टेति पदं व्याचष्टे॥ विशेषवतीति ॥ पदानामिति । अर्थेष्वीपचारिकी रीतिरङ्गीकर्तव्या। अन्यथार्डर्थाना- मात्मभूतरीतिवैधुर्ये काव्यशरीरान्तःपातो दुष्करः । यद्वक्ष्यति "त- स्यामर्थसम्पदास्वाद्या, साऽपि वैदर्भी तात्स्थ्यादू इति।। किमयं वैशेषिकपरिभाषितः पञ्चमः पदार्थो विशेषोऽन्य पवेति सन्दिहान: पृच्छति॥७॥

कोडसौ विशेष इसाह।

विशेषो गणात्मा ॥८ ।।

वक्ष्यमाणगुणरूपो विशेषः॥८।। कोऽसाविति ॥ विवक्षितं विशेषं विवरीतुमुत्तरसूत्रमवतार यति ॥ आहति ॥ गुणात्मा ओजःप्रसादादिगुणस्वभाव इत्यर्थः ॥८। रीति विवक्तुमाह।

सा त्रेधा वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली चेति। ९॥ सा चेयं रीतिस्त्रेधा भिद्यते। वैदर्भी, गौडीया, पाश्चाली चेति। ९ ॥

सवृत्तिकाष्यालकुनरसूनाणि। १ अधिकरणे । २ अध्यायः । १७

सा त्रेधेति । सकलगुणसभ्रीचीनत्वेनाश्यर्हितत्वाद् वैदभ्यांः प्रथमं निर्देशः । अनन्तरयोरुभयो: स्तोकगुणत्वेऽ्रपि प्रशस्तगुणसंस्क- तत्वादू अनन्तरं गौडीयाया, अवशिष्टाया अन्ते निवेशः ॥९॥ कि पुनर्देशवशाद द्रव्यगुणोत्पत्ति:काव्यानां, येनाऽयं देश- विशेषव्यपदेशः। नैवं, यदाह। विदर्भादिषु दृष्टत्वात तत्समाख्या॥ १० ॥ विदर्भगौडपाश्चालेषु तत्रसैः कविभिर्यथास्वरूपमुपलब्धत्वाव तत्समाख्या। न पुनर्देशैः किश्चिदुपक्रियते काव्यानाम् ॥ १० ॥ कि पुनरिति॥ यथा लवणादय: पदार्थाः सिन्ध्वादिदेश- वशादू विशिष्टगुणा भवन्ति, तथा किं देशवशाद्विशिष्टानि काव्या- नीति शङकनऽर्थः । समाधत्ते ॥ नैवमिति॥ विदर्भादिपदैरुपचाराद्वि- दर्भादिदेशस्या: कवयो लक्ष्यन्ते । अन्यथा विदर्भादिपदानां क्षत्रिय- स्वेऽर्थासङ्गतिः। जनपद्वृत्तित्वे "जनपदतदवध्योश्च" इति, गौडश- ब्दादू, "अवृद्धादृपि बहुवचनविषयादू" इति विदर्भपाञचालशब्दाभ्यां व वुञ्प्रत्ययप्राप्ती शब्दासङ्गतिश्चेत्यनुसन्धेयम्। विदर्भपाञवालश- व्दाभ्यां "शेषे" इत्यण् प्रत्ययः । गौडशब्दादू "वृद्धाच्छ्ः" इति छप्र- त्ययः । स्पष्टमवशिष्टम ॥ १० ॥ तासां गुणभेदादू भेदमाह। समग्रगुणा वैदर्भी ॥ ११ ॥ समग्रैरोज:मसादममुखैर्गुणैरुपेता वैदर्भी नाम रीतिः। अब् इलोकौ।। अस्पृष्टा दोषमात्राभभि: समग्रगुणगुम्फिता। विपश्चीस्वरसौभाग्या वैदर्भी रीतिरिष्यते। तामेतामेवं कवयः स्तुवन्ति- सति वक्तरि सतर्थे सति शब्दानुशासने। ३

१८

अस्ति तन् विना येन परिस्रवति वाङ्मधु ॥ उदाहरणम्- गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृद्गैरमुहुस्ताडितम् छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु ॥ विस्रब्धं कुरुतां वराहविततिर्मुस्ताक्षर्ति पल्वले विश्रान्ति लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः ॥॥११॥ प्रतिपादितेऽर्थे प्रावादुकपद्यं प्रमाणयति ॥ अत्र श्रोकाविति॥ दोषमात्राभिः ॥ असाधुत्वादिदोपलेशरपि॥ अस्पृष्टा ॥ असम्बद्धा। अनुपगतदोषमात्रसम्बन्धंति यावत्। "मात्रा परिच्छब्दे वर्णमाने कर्णादिभूषण। सैवाल्पपरिमाणे च"इति नानार्थरत्नमाला। समग्रैर- ऽन्यू ने गुणैरोज:प्रसादा दिभिर्गुम्फिता सङ्गटिता।विपञ्ची वीणा "वीणा तु वललकी। विपञची" इत्यमरः।तस्या: स्वराः श्रोतृमनोरञ्जकाः षड्- जादयोऽत्र विवक्षिताः।न तु क्वणनमात्रम । तस्य मनोरञ्जकत्वाभा- वातू। तदुक्तं सङ्गीतरत्नाकरे "श्रुत्यनन्तरभावी यः शब्दोऽनुरणनात्म- कः। स्वतो रक्षयति श्रोतृचित्तं स सर उच्यते इति। षड्जादिषु रूढश्चायम् । तथाचाञ्जनेय "स्वरशब्दो मयूरादिसमुत्पन्नेषु सप्तसु। षड्जादिष्वेव रूढोऽयम्" इतति। तेषां सौभाग्यमिव सौभाग्यं यस्या इति विग्रहः। किञत्र। अस्याश्च वर्णनीयरसचमत्कारकारितया स- मग्रसौन्दर्यशालितया च कतिकुलोपलालनीयतामाकलयति। ता- मेतामिति ॥ सतीति ॥ सच्छव्दोऽत्र साध्वर्थः । "सत्ये साधी विद्य- माने प्रशस्तऽभ्यर्हिते च सत्" इत्यमरः ॥ वक्ता कविः ॥ अर्थोऽपूर्वत- याललिखितः ॥ शब्दानुशासनमनुशिष्टशब्दः। आकाङ्कायोग्यतादिवि- शिषट्श्च। वक्तरि शब्दे चाड्यें च साधी सत्यपि येन विना, वाङ्मधु वाचां मधु, न परिस्रवति न स्पन्दते तद् वैदर्भीनामकं वस्त्वस्ती- ति योजना। इह मधुशब्देन मुख्यार्थासम्भवात् सहृदयहदयैरा- स्वाद्य :समग्रसौन्दर्यसमुन्मिषितो रसो लक्ष्यते। उक्ताया रीते- रुदाहरणमुपदर्शयितुमाह ॥ उदाहरणमिति ॥ उच्यते इति शेष:। "वैदर्भीरीतिसंदर्भे कालिदासः प्रगल्भते" इति तदीयं पद्यमुदाह- रति ॥ गाहन्तामिति॥ एषा हि शकुन्तलाविलोक्नोत्कलिका वशं

सवृत्तिकाव्यालडुनरसूत्राणि। १ अधिकरणे । २ अध्यायः। १९

वद्हृदयस्य मृगयाविहाराद्विरिरंसतो दुष्यन्तस्योक्तिः । महिष्य- श्र महिषाश्च महिषाः। "पुमानू स्त्रिया" इत्येकशेषः । एवं मृगकुल- मित्यत्राप्येकशेषो वेदितव्यः ॥ निपानानि कूपसमीपकल्पिता ज- लाधाराः। "आहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये" इत्यमरः । ते- घु सलिलम। तदेव विशिनष्टि॥शङ्गैमुहुस्ताडितमिति॥ महिषा हि जलमवगाह्य दशतः शिरसि दशानपवारयितुंशङ्गैर्मुद्ुस्ताडय- न्तीति स्वभावोक्तिः। गाहन्तामित्यादिषु सर्वत्राSSमन्त्रणे लोट। छा- यास्वऽनातपेषु बद्धानि कदम्बकानि येनेति विग्रहः। "निकुरम्बं कद- म्बकम्" इत्यमरः। कदम्बकानां बहुत्वविवक्षायां मृगकुलस्यान्यपदा- पर्थत्वमुपपद्यते। अतो न पौनरुत्तयमाशङ्कनीयम। उद्गीर्णस्य वाडव- गीर्णस्य वा मन्थो रोमन्थः। चर्वितचर्वणामत्यर्थः। "विस्नब्धं कुरुतां वराहविततिरमुस्ताक्षति पल्वले" इति प्राचीनः पाठ इति संप्रदायव- दः। "विस्नव्धैः क्रियतां वराहृततिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले" इति पाठा- उन्तरं तु प्रक्रमभङ्गशडुनकलङ्गम अङरयेतू। अस्मदिति पश्चमीबहुव- चनान्तं पृथक्पद्म् । विश्रान्तेर्व्यापारांवरामार्थत्वात् पश्चमी। प- ष्ठीसमासो वा। अत्रीज:प्रसादादयो गुणाः परां प्रतिष्ठां लभन्ते। तथाहि। "छायाबद्धकदम्बकम्" "शिथिलज्याबन्चम्" इत्यत्र बन्ध- स्य गाढत्वादोजः। छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलम्" इत्यत्र बन्धस्य गाढत्वशैथिल्ययोः संप्लवात् प्रसादः। "माहषा निपानसलिलम्" इत्यत्र मृणत्वाच्छूलेषः । "गाहन्ताम्" इत्यारभ्य येनैव मार्गेण प्रक्र- मस्तेनैव मार्गेणोपसंहार इति मार्गाभेदातू समता। "गाहन्ताम" इत्य- त्ारोहः। "महिषाः" इत्यत्रावरोहः। एवमन्यत्राप्याराहावरोहक्र- मस्फुरणात् समाधि:। शङ्गमुहुस्ताडितम" इति पृथकपदत्वान्माधु- र्यम्। "रोमन्थमभ्यस्यतु" इत्यादौ बन्धस्याऽजरठत्वात् सौकुमार्यम। "शिर्थिलज्याबन्धमस्मद्धनुः" इत्यत्र बन्धस्य iवकटत्वादुदारता । पदानामुज्ज्वलत्वात् कान्तिः । अर्थाभिव्यक्तिहेतुत्वादर्थव्यक्तिरिति दिङ्मात्रप्रदर्शनम्। गुणस्वरूपनिरूपण तु गुणविवे वनेधिकरणं करिष्यते ॥ ११ ॥ क्रमप्राप्तां गौडीयामाह।

ओज:कान्तिमती गौडीया ॥ १२॥

काव्याल दुनरकाम धेनुसमाव्यव्याज्यासदितानि।

ओज: कान्तिश्व विद्येते यस्यां सा ओज:कान्तिमती। गौडीया नाम रीतिः । माधुर्यसौकुमार्ययोरभावाव समासबहुला अत्युल्वणपदा च । अत्र श्लोक :- समस्तात्युद्भटपदामोज: कान्तिगुणान्विताम। गौडीयामिति गायन्ति रीति रीतिविचक्षणा:।

उदाहरणम्- दोर्दण्डाश्चित चन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोधत-

द्रा कूपर्यस्तक पाल संपुट मितब्र झमाण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाऽद्यापि विश्राम्यति॥॥१२। ओोज: कान्तिमतीति ॥ प्रत्ययार्थ प्रत्याययति ॥ भोजः का- न्तिश्च विद्येते इति ॥ अत्र भूमार्थेन मतुपा ओजःकान्त्योः प्राचचुर्य- प्रतिपादनानुकूलानामनुल्वणानामन्येषां गुणानामनिराकरणमू। प्र- तिकूलयोस्तु माधुर्यसौक्कुमार्ययोरपवारणम। अत एव दीर्घसमा- सत्वमत्युद्भटपदत्वं च सूचितम। तदिदमभिसन्घायाह॥ माघुर्य- सौकुमार्ययोरभावादिति॥ प्रतिपादितऽथें प्राचामाभाणकं प्रमाण- यति॥ समस्तेति ॥ समस्तानि समासवृत्तिमापन्नानि, अत्युद्भटानि पदानि यस्या इति विग्रहः। लक्षिताया रीतेर्लेक्ष्यमुपक्षिपति । उदा- हरणमिति॥पषा खलु, धनुर्धरघुरन्धरेण रघुनन्दनेन गाढाकर्ष- णातू खण्डिते खण्डपरशो: कोदण्डे तन्द्रङ्गसंघटितनिराघातघोषव- णेनोपोद्धातेन तस्पैव भुजबलभूमानमभिलक्षयतो लक्ष्मणस्योकिः। दोर्दण्डेन अश्चितमाकृष्टम। औचित्यादश्चतिरत्न आकर्षणे वर्तते। ननु यद्याकर्षणमश्चतेरर्थस्तर्हि, अपूजनार्थस्य तस्य "नाश्चेः पूजा- याम्" इति नलोपप्रतिषेधो न सिद्धेत । "अश्चेः पूजायाम" इति इडागमञ्च न स्यादिति न चोदनीयम । अत्र कवेः कार्यकारणयो- रमेदोपचारादू दुराघर्षधनुराकर्षणमेव पूजनं विघक्षितमित्यविरो- धः। आर्योऽग्रजः । तवुक्तं मामहेन "भगवन्तोऽवरवीच्या विद्धद्देव- र्िलिङ्िनः । विपामात्याग्रजास्त्वार्या नटीसृत्रभृती मिथः" इति।

सवृत्तिकाव्यालटुनरसुभाणि। १ अधिकरणे । २ अध्वायः। २१

तस्य यदू बालचरितं ताउकावधादि धतुर्भक्रान्तं तदेव प्रस्तावना। तत्र डिण्डमः । अत्र बालचरितस्य प्रस्तावनात्वनिरूपणेन रावणव- धान्तस्य तस्य कुमारचरितस्यापि नाटकत्वमासुत्रयते। तथाच कुमारचरितनाटकस्य बालचरितं प्रस्तावना प्राथमिकमङ्गलमिति परम्परितरूपकीचित्यमपि परिगृहीतं भवति। प्रस्तावनास्वरूपं दशरूपके प्रदर्शितम। "सुत्नधारो नटीं मते मारिषं वा विदू- षकम् । स्व्रकार्यप्रस्तुताक्षेपि चित्रोत्तया यत्तदामुखम । प्रस्तावना वा यत्र स्याद" इति। अन्यक्च "वस्तुनः प्रतिपादस्य तीर्थ प्रस्तावनो- चयते" इति। द्राक्पर्यस्ते झटिति चलिते कपाले शकले तयो :- संपुट: समुद्रकस्तेन मितं परिमितं परिच्छ्वन्नं यदू ब्रह्माण्डं तदेव भाण्डम्। तस्योदरे भ्राम्यन् समन्तातू पर्यटन् पिण्डितः सकोचित- श्ण्डिमा यस्येति विग्रहः। तथाच पुराणम। "अप एव ससर्जादी तासु वीर्यमपासृजत् । तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम्। त- स्मिञजक्े स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । तस्मिन्नण्डे स भग- वानुषित्वा परिवत्सरान्। स्वयमेवात्मनो ध्यानातू तदण्डमकरोदू द्विधा। ताश्यां स शकलाश्यां च दिवं भू्मि च निर्ममे" इति। अ- द्यापि चिरातीतेपि टडडगरे, ध्वनिः प्रतिश्चुतं, न विश्राम्पति न विरमति। अत् बन्घस्य गाढौज्जवल्ययोरुतकटत्वादू उल्वणावोज:कान्तिगुणी। समासभूयसत्वोल्वणपदत्वे चातिस्फुटे॥। १२॥ अथ पाश्चालीं प्रपश्चयति।

माधुर्यसौकुमार्योपपन्ना पाञचाली ॥ १३ ॥

माधुर्येण सौकुमार्येण च गुणेनोपपभा पाश्चाली नाम रीति:। ओज:कान्सभावादनुल्वणपदा विच्छाया च। तथाच गलोक :- अश्लिष्टश्लथभावां तां पूरणच्छायया श्रितामू । मधुरां सुकुमारां च पाश्चाली कवयो विदुः।। यथा- ग्रामेऽस्मिन पथिकाय नैव वसति: पान्थाडघुना दीयते रात्रावत्र विह्यारमण्डपतले पान्थ: मसुसो युवा।।

२२

तेनोत्थाय खलेन गर्जति घने स्मृत्वा परियां तव कृतं येनाऽद्यापि करकृदण्डपतनाशङ्की जनस्तिष्ठति। एतासु तिसृषु रीतिषु रेखास्विरिव चित्रं काव्यं प्रतिष्ठित- मिनि ॥ १३ ॥

बन्धस्य शैथित्यमनुल्वणपद्ृत्वं चत्याह।। ओज इति । अश्विष्टेति।। श्रांक: स्पष्टार्थः। उदाहरति ॥ प्राम इति ॥ इयं हि कस्यचिद् ग्रामी- णस्य गृहे निद्रातुं भद्रवेदिमधिशय्य पर्जन्यगर्जितैस्तर्जिते निजनिदे-

कष्टां दशां वैदेशिके तद्दण्डपातभीतिसमाकुलाया: कुलवृद्धायाः पुनरन्यमध्वन्यं प्रत्युक्तिः । "पथः ष्कन्" "पन्थो ण नित्यम" इति नित्यं गच्छतः पान्थत्वम्। अन्यस्य पथिकत्वमिति वृत्तिकारवचना- दर्थभेदमाश्रित्य पथिकाय यदि वसतिर्न दीयेत तत पान्थेन किमप- रा्मिति न चोदनीयम्। पान्थपथिकशब्दयोः पर्यायतयाभिधान- दर्शनात् कविभिरविशेषेण प्रयुज्यमानत्वात्।"अध्वनीनोऽध्वगोऽध्व- न्यः पान्थ: पथिक इत्यपि" इत्यमरः ॥ तदिति ॥ अमङ्गलतयोञ्चार- यितुमनुचितत्वान्मरणं तच्छव्देन व्यपनिश्यते। करङ्ु: शवः। रीतिस्वरूपं निरूप्य तदुपयोगं सदष्टान्तमाचष्टे॥ एतास्विति ॥१३॥ नन्वेतास्तिस्त्रो वृत्तयः समशीर्षकतया कि कविभिरुपादेयाः?। नेत्याह। तासां पूर्वा ग्राह्या गुणसाकल्यात ।। १४ ॥ तामां तिसृणां रीतीनां पूर्वा वैदर्भी ग्राहया। गुणानां साक- ल्यात् ॥ १४ ।।

तासामिति ॥ वृत्तिः स्पष्टार्था ॥ १४। न पुनरितरे स्तोकगुणत्वात् ॥ १५॥ इतरे गौडीयपाञ्चाल्यौ न ग्राहे। स्तोकगुणत्वात् ॥१५॥

सवृत्तिकाव्यालकरसूत्राणि। १ अधिकरणे। २ अध्यायः। २३

प्रयोजकत्वाभावादन्ययोर्न प्राह्यत्वमित्याह। नेति॥१५ ॥। तदारोहणार्थमितराभ्यास इत्येके ॥ १६ ॥ तस्या वैदर्भ्या एवारोहणार्थमितरयोरपि रीसोरभ्यास इसे- के मन्यन्ते ॥ १६ ॥ वाहारोहपालस्य मेषारोहानुशीलनवदू वैदर्भीसन्दर्भलाभाय तदितराश्यास इति केचिदाचक्षते। तत्पक्षं प्रतिक्षेप्तुमुपक्षिपति।। तदारोहणार्थमिति॥ १६॥ तषां मतं दूषयति। तच्च न, अतत्त्वशीलस्य तत्वानिष्पत्ेः ॥१७॥

न ह्यातत्वं शीलयतस्तत्वं निष्पद्यते ॥ १७ ॥ तञ्च नेति॥ न होताइशं कर्म परिशीलयतस्ताइशकर्मकौशलं सिद्ध्यति ॥ १७॥ निदर्शनार्थमाह। न शणसूत्रवानाभ्यासे त्रसरसूत्रवान- वैचित्र्यलाभः ॥ १८॥

न हि शणमूत्रवानमभ्यस्यन कुविन्दस्रसरसूत्रवानवैचित्र्यं लभते ॥ १८ ॥ यथा लोके वाजिनमरुरुक्षतो राजपुत्रादेस्तदुपयोगिजान्वव एम्भजवगतिमण्डली क्रियादिसिद्धये मेषारोहाभ्यासो दश्यते। न तथा कस्यचिदपि कुविन्दस्य सूक्ष्मतन्तुवानकौशलसिद्धये गोणी- वानाभ्यासो रष्टः। तयावें साडश््येनोपयोगाभावातू। अतो वैदर्भीस- न्दर्भलाभाय गौडीयपाश्चालरीत्योरभ्यास इति मतमनादरणीयम्। रणसूत्रं गोण्याध्युपादानम। त्रसरसूत्र श्रक्ष्णवस्त्राधुपादानम्।। पानमिति वयतेर्ल्युटिरूपम ॥ १८॥

२8

साडपि समासाभावे शुद्धवैदर्भी॥ १९ ॥ साऽपि वैदर्भी शुद्धवैदर्भी भण्यते। यदि समासवव पदं न भवति ॥ १९ ॥ साडपीति। स्पष्टम ॥। १९ ।। तस्यामर्थगुणसम्पदास्व्राद्या ।। २०।।

तस्यां वैदर्भ्यामर्थगुणसम्पदास्वाद्या भवति ॥२० ॥ शब्दभाग इवार्थभागेऽपि गुणसम्पत्तिर्वैदर्भ्युपरागादास्वाद- नीयेत्याह। तस्यामिति । वैदभंरीत्यवष्टम्भादर्थेऽप्यारोपिता गुणस-

अमुमेवार्थ कैमुतिकन्यायेन समर्थयते।

तदुपधानतः खल्वर्थलेशोद्कि स्वदते। किमङ्र ! पुनरर्थगुण- सम्पद। तथाचाहुः। किन्त्वस्ति काचिददपरैव पदानुपवीं यस्यां न किश्चिदपि किश्चिदिवावभाति। आनन्दयसथ च कर्णपरथ न्रयाता चेतः सतामSमृतवृष्टिरिव प्रविष्ठा। "वचसि यमधिगम्य स्पन्दते चाचकश्रीर्वितथमवितथत्वं यत्र वस्तु प्रयाति।उदयति इि स तादकू क्वापि वैदर्भरीतौ सहृदयहृदयांनीं रअकः कोऽपि पाकः" ॥२१॥

सदुपधानत इति।। उपधानमुपरञ्जनम् । "अङ्गेत्यामन्त्रणे- उन्ययम" इत्यमरः। उक्तार्थेऽभियुक्तोक्तिमभिव्यनक्ति। तथाचाडुरि- ति। किन्त्वस्तीति ॥ अत् "जीवन् पदार्थपरिरम्भणमन्तरेण शब्दा- Sत्धिर्भवति न स्फुरणन सत्यम" इति पूंर्वार्धे पठन्ति। मनु पदपदार्थयोगुणचमत्कारो वैदर्भीप्रसावलश्य इति यदुक्त, सदयुक्तम 1 पदार्थपरिरम्मणमन्तरेण बैदर्भीस्फुरणमात्रेण जीव- मत्या वाक्यविश्रान्तेरसम्भवादिति शङ्ामनुभाषते ।। जीवन्निति॥

सवृत्तिकाव्याळडुनरसूत्रामि। १ अधिकरणे । २ अध्यायः । २५

जीवन्= तर्कवाक्यवैलक्ष्येण सह्दयहृदयाहादफारीत्यर्थः । शब्दाव- धिर्वाक्यविश्रान्तिः। यदुक्त शङनवादिना तत् सत्यमस्त्येव,। कि- न्तु पदार्थव्यतिरिक्ता तत उत्कृष्टा पदसंघटनापरिपाटी काचिदस्ति। सा च पदपदार्थयो: सभ्जीवत्त्वायावश्यमङ्गीकरणीयेत्याह ॥ किनत्व- ति। यस्यां पदानुपूर्व्यो, न किश्चिदपि=असदपिवस्तु, किश्चिदिव सदिवावभाति। प्रबन्धृ प्रढिप्रकटितपद कल्पनापरिपाटीवशातू कल्प्यं वस्तु प्रत्यक्षायमाणं प्रतिभासत इत्यर्थः । यदाङ्ठुः "अपारे काव्यसं- सारे कविरेक: प्रजापतिः । यथाऽस्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते" इति॥ वचसीति ॥ काव्यात्मके वाक्य इत्यर्थः । वाचकश्रीः शब्दस- म्पतू ।। यमधिगम्याधिशय्येत्यर्थः । स्पन्दते रसवर्षिणी भवति॥ यत्र यस्मिन् वैदर्भीपाके। वितथ नीरसं वस्तु ॥ अवितथत्वं सरसत्वं, प्रयाति। तदुक्तं लोचने। "जगदू ग्रावप्रख्यं निजरसभरात् पूरयति च" इति। अन्यथ्च। "भावानचेतनानपि चेतनवश्चेतनानचेतनवत्। व्यवहारयति यथेच्छं सुकविः काव्ये स्तन्त्रतया" इति॥ शिष्टं स्पष्टम ॥२१॥ वैदर्भीनिष्ठत्वादर्थगुणसम्पेदि वैदभीति व्यवहारोऽप्युपचर्यत इत्याह। साऽपि वैद्य, सात्स्थ्यात ॥ २२॥

साऽपीयमर्थगुणसम्पव् त्युक्ता। तात्स्थ्यादित्युपचार- तो व्यवहारं दर्शयति॥ र श्रीपण्डितवरवामनविरचित- उधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः ॥ अधिकारिचिन्ता, रीतिनिश्चयश्रल्ी १।२।। साऽपीयमिति ॥ तस्मिन् तिष्ठतीति तत्स्थः । तस्य भावस्ता- त्स्थ्यम। तस्मादू इत्युपचारे सम्बन्ध उक्त: ॥ २२॥ इति श्रीगोपेन्द्रत्रिपुरहरभूपलविरचितायां वामनालडुनरसूत्र- वृत्तिव्याख्यायां काव्यालंकारकामधेनी शारीरे प्रथमे- Sधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥१॥२॥

१६

प्रथमेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः। घरिवस्यामि मनसा वचसामषिदेवतम्। लीलालास्यगृहं यस्य चतुर्मुखच्यतुमुखी।।१॥

अधिकारिचिन्तां रीतितत्वं च निरूष्य काव्याङ्गान्युपदर्श- यितुमाइ। लोको विद्या प्रकीर्णञ्च काव्याङ्गानि ॥ १ ॥ अधिकारिचिन्तामिति ॥ अङ्गिनि निरूपितेऽद्वानां निरूपणमु- चितमिति सङ्गतिः। अङ्गान्युद्दिशति ॥ लोक इति॥ वर्णनीयमन्तरेण कि घर्ण्यत इति लोक: प्रथममुहिष्टः। ततश्च संस्क्ृता: शब्दाः। तदतु तदर्थाः । अथ वृस्तम। अनन्तरमितिवृ्तवैचित्रयहेतुः शङ्गारा- कं कलाकीशलम्। ततो रसापयोगिकामव्यवहारः । तत्चार्थानर्थ- विवेकहेतुदण्डनीतिः। पश्चाल्लक्ष्यज्ञत्वादय इत्युद्देशक्रमः । अत्र "नैसर्गकी च प्रतिभा श्रुतं च बद्डु निर्मलम । अमन्दश्चाभियोगोऽस्याः कारणं काष्यसम्पदः" इति। "शक्तिरनिपुणतालोकशास्त्राकाव्याद्यवे- क्षणम। काव्यक्षशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तवुद्धवे" इति उक्तनीत्या कवित्वबीजं प्रथमं परिगणनीयम। यशु पश्चात परिगणितमिति त- विचम्स्यम् ॥ १॥ उद्देशक्रमेणैतद् व्याचष्टे। लोकवृत्तं लोक: ॥ २ ॥ लोक: स्थावरजङ्गमात्मा। तस्य वर्तनं वृत्तमिति ॥२ ॥। लोकशब्दोऽयमुपचाराल्लोकवर्तने वर्तत इत्याह॥ लोफवृत्त मिति ॥२ ॥ अथ विद्या उद्दिशति। शब्दस्मृत्यभिधानकोशाच्छन्दोविचितिकला-

सवृत्तिंकाव्यालटूगरसुन्नाणि। १ अधिकरणे। ३ अध्यायः। २७

कामशास्त्रदण्डनीतिपूर्वा विद्याः । ३ ॥ शब्दस्मुसादीनां तत्पूर्वकत्वं पूर्व काव्यबन्धेषु अपेक्षणीय- त्वाव । ३ ।। शब्दस्मृतीति।। "शास्त्रतस्ते" इत्यत्न सूत्रे अलडूनरविद्योपयो- गस्य प्रागेव दर्शितत्वाञ्ात्र विद्यामध्ये परिगणितमित्यवगन्तव्यमू। शास्त्रशब्द: कलाकामशब्दाभ्यामभिसम्बन्धनीयः । तत्सम्बन्धं वि- नाऽपि अन्यत्न शास्त्रत्वप्रतिपतेः। पूर्वा इत्यमेन गणितविद्यादिर्पार- ग्रहः। प्रधानस्योपफारकमङ्गमिति न्यायेन क्रमादङ्गानामङ्गिम्युपयोग दर्शयिष्यभ्ननम्तरसूत्रावताराय पीठिकां प्रतिष्ठापयति। शब्दस्मृत्या- दीनामिति॥ ३॥ तासां काव्याङ्गत्वं योजयितुमाइ। शब्दस्मृतेः शब्दशुद्धि: ॥४ ॥

शब्दस्मृतेर्व्याकरणाव। शब्दानां शुद्धि: साधुत्वनिश्चपःक- र्तव्यः। शुद्धानि हि पदानि निष्कम्पैः कविभिः मयुज्यन्ते ॥।४। व्याकरणं हि मूलं सर्वविद्यानामिति युक्त्या प्रथमोद्िष्टायाः शब्दविद्याया उपयोगं दर्शयति॥ शब्दस्मृनरिति ॥ व्याचष्टे ॥ शब्द- स्मृतेर्व्याकरणादिति ॥ साधुत्वनिश्चयः। अस्मिन्नरथे शब्दः साधुरिति निश्चयः। निष्कम्पैर्निर्भयैरित्यर्थः । अपशब्दप्रयोगे तु कविकाव्य- योरनादरणीयत्वप्रसङ्ग इति द्रष्टव्यम। तदुक्तम । "यस्तु प्रयुङ््क्ते कुशलो विशेषे शब्दान् यथावद् व्यवहारकाले। सोऽनन्तमापोि जय परत्र वाग्योगविदू वुष्यति चाऽपशब्दैः"इति। इण्डिनाऽव्युक्तम्। "गौगों: कामवुघा सम्यकप्रयुक्ता समर्यते सुधेः। वुष्प्रयुक्ता पुनर्गोत्वं प्रयोकतु: सैव शंसति" इति ॥ ४ ॥ अभिधानकोशतः पदार्थनिश्चयः ॥५॥ पदं हि रचनामवेशययोग्यं भावयन सन्दिग्यार्थलेन शृह्धीयाम

२८

वा जह्यादिति काव्यबन्धविघ्नः । तस्मादभिधानकोशतः पदार्थ- निश्चयः कर्तव्य इति । अपूर्वाभिधानलाभार्थत्वं त्वयुक्तमभिधान- कोशस्य। अपरयुक्तस्यामयोज्यत्वाव। यदि तहि पयुक्तं पयुज्यते किमितिसन्दिग्धार्थत्वमाशङ्कितं पदस्य। तन। तत्र सामान्येना- र्थावगतिः सम्भवति। यथा नीवीशब्देन जघनवस्त्रग्रन्थिरुच्यत इति कस्यचिन्निश्चयः । स्त्रिया वा पुरुषस्य वेति संशयो "नीवी संग्रथनं नार्या जघनस्थस्य वाससः" इति नाममालामतीकमपश्यत इति। अथ कथम् "विचित्रभोजनाभोगवर्धमानोदरास्थिना। केन- चित पूर्वमुक्तोपि नी्वीबन्धः श्रथीकृतः" इति पयोगः । भ्रा- न्तेरुपचाराद्वा ॥५॥

पदं हीति। "आधानोद्धरणे तावदू यावहोलायते मनः" इत्यु- कनीत्या किमपि पदं काव्यबन्धे प्रयोगयोग्यं पुनः पुनश्चेतसि विनि- वेशयन् कविरभिधानकोशपरिशीलनमन्तरेण सन्दिग्वार्थतया प्र- योक्तुं परित्यक्तुं वा नोत्सहते। अतो बन्धविध्नो जायेत। तस्माद- भिधानकोशतः पदस्यार्थ निश्चित्य निर्विचिकित्सं प्रयुञ्जीतेति। नन्वभिधानकोशस्येदमेव प्रयोजनमिति कोडयं नियमः । अपूर्वपद- प्रयोगलाभोऽपि किन्न स्यादिति चोधमनूदयावद्यति । अपूर्वेति॥ तत्र हेतुमाह। अप्रयुक्तस्येति ।। कविभिरिति शेषः। "यदप्रयुक्तं कविभिरप्रयुक्तं तदुच्यते" इत्यप्रयुक्तस्य दोषस्य पददोषेषु लाक्षत- त्वातू। अप्रयोज्यत्वं चार्थाभिव्यक्तेरविलम्बेन समर्पकत्वाभावादिति द्रष्टव्यम। यदि प्रयुक्तमेव पदं कविना प्रयुज्येत तर्हि कुतः सन्देहः स्यादिति शङ्ते ॥ यदि तहीति ॥ समाधते ॥ सामान्येनेति ॥ "एषा हि मे रणगतस्य दृढप्रतिक्षा द्रक्ष्यन्ति यन्न रिपवो जधनं हयानाम।" इति प्रयोगदर्शनात् । जघनशब्द: पृष्ठवंशाधरत्रिकमात्रमभिधस इत्यभिमन्यमानस्य कस्यचिश्नीवीशब्दो जघनवस्त्रग्रन्थिमेवाभिघत्त इति प्रतिपत्तिर्जायते। तच्च स्त्रिया वा पुरुषस्य वेति संशय उप- पद्यत इत्यर्थः। नाममाला अभिधानकोशः । तस्यां प्रतीकमवयवम् । "अंङ्गं प्रतीकोऽवयव" इत्यमरः । अपश्यतोऽपरिशीलयत इति या-

सवृत्तिकाव्यालडनरसूत्राणि । १ अधिकरणे। ३ अध्यायः । २९'

वतूं। यधेवं तर्हि प्रयोगविरोधः कि न स्यादिति शङ्ते ॥ अथ कथ- मिति॥ विचित्रभोजनाभोगेत्यस्मिन् पद्ये पुंसि विषय नीवीशब्दप्र- योग: कथमिति शङ्ितुरभिप्रायः । परिहरति ॥ भ्रान्तेरिति ॥ भ्रा- न्तिप्रयुक्तोऽयं प्रयोगः। अथवा नीवीशब्द: पुरुषविषये लक्षणया प्र- युक्तः । पौरुषराहित्य प्रतिपत्तिः प्रयोजनमितति भावः ॥ ५॥ वृस्तविद्याया: प्रयोजनं प्रस्तीति। छन्दोविचितेर्वृत्तसंशयच्छेदः ॥। ६ ॥ काव्याभ्यासादू वृत्तसंक्रान्तिर्भवलेव। किन्तु मात्राटृत्तादिषु कचिव संकायः स्यान। अतो वत्तसंशयच्छेदश्छन्दोविचितेर्विधेय इति ॥ ६ ॥ छन्दोविचितेरिति ॥ काव्येति॥ नानावृत्तात्मकत्वात् काव्यस्य तत्परिशीलनादू वृत्तस्वरूपप्रतिफलनमस्त्येव । तथापि मात्रावृत्ता- दिषु मात्राकल्प्येषु वैतालीयादिषु छन्दइशास्त्रं विना निर्णयो दुष्कर इत्यर्थः । वैतालीयलक्षणं तुवृत्तरताकरे। "षड़ु विषमेऽट्टी समे कलास्ताश्च समे स्युनोऽनिरन्तराः। न समाऽन्र पराश्रिताः कला चैतालीयेऽन्ते रलौ गुरुः" इति॥६ ॥ कलाशास्त्रेभ्यः कलातत्त्वस्य संवित ॥७॥

कला गीतनृसचित्रादिकास्तासामभिधायकानि शास्त्राणि विशाखिलादिप्णीतानि कलाशास्त्राणि तेभ्यः कलातत्वस्य संवित संवेदनम्। न हि कलातत्वानुपलब्धौ कलावस्तु समयग् निबद्धुं शक्यमिति ॥७॥ कला इति॥ दिङ्मात्रं तु लोकतो विज्ञायते । तत्वक्ञानं तु तच्छास्त्रत एव संपद्यते इत्युर्थः । कला नृत्यगीतादयश्चतु:षट्टिः । उपकलाश्चतुश्शतम्। अत्र कलानामुद्देशः कुतो भामहेन। "नृत्तं गीतं तथा वाद्यमालेख्यं मणिभूमिकाः। दशनादयङ्गरागश्च माल्य- गुम्फविचित्रता। वेणुवीणादिकालापपाटवं शेखरक्रिया। नेप. थ्यं गन्धयुक्तिश् कर्णपत्रक्रियाभिधा। विशेषभेद्यकलृप्तिश्च नानाभू-

षणयोजनम्। इन्द्रजालं कौचिमारं सामुद्रं हस्तलाघवम। सृची- वानक्रिया सूत्रकरिया सलिलवाद्यकम। सूपशास्त्रपरिक्षानं शारिका शुकवादनम। रसवादो वास्तुविधा तक्षणं मेचिकोत्करः । स- जीवनिर्जीवधयूतशास्त्रं संपादपाटयम। धोरणामासुकायम्न्ं मातृ- काफाव्यलक्षणम् । आकर्षकक्रीडितं च निमित्तागमवेदनम्। अग्न्य- म्बुसेनादिस्तम्भो विषप्रतिविषागमः। पाश्चालीनृत्तकरणं तण्डुला- दिबलिक्रिया। प्रहेलिकावुर्वचकप्रतिमायादियोजनम्। मन्त्रवाद- परिज्ञानं विशीणाक्षरमुष्टिका। सर्वाभिधानकोशोक्ति: परकायप्रवे- शनम्जयव्यायामचित्राप्तिः पत्रिकाचित्रकर्तनम। रतोत्पत्तिस्थान- शास्त्रं दर्पणादिलिपिक्रिया। तिरस्करिण्याद्यावाप्ति: पुष्पशाटकि- कागमः। हस्त्यश्वलक्षणज्ञानं तिर्यग्हृदयवेदनम् । परेद्गितपरिक्षानं जलयानागमझ्षता । परचेतःप्रवेशश्च चतुष्षप्टिरिमा: कलाः । अ- न्या उपकला: प्रोक्तास्तासां संख्याश्चतुश्शतम्। आभिरेव प्रपश्चो- 5यं वर्तते विजयी स्फुटम"। अत्र ग्रन्थविस्तरभयादुपकलानामुदशो न कृतः । फलातत्वसंविस्तेरुपयोगं दर्शयति ॥ न हीति ॥७॥ कामशास्त्रतः कामोपचारस्य ॥ ८॥ संविदित्यनुवर्तते। कामोपचारस्य संवित कामशास्त्रत इति। कामोपचारबहुलं हि वस्तु काव्यस्येति ॥ ८ ॥ कामोपचारबहुलमिति ॥ वस्तु काव्यप्रतिपाद्यमितिवृत्तम् । काव्यस्य रसवतत्वावश्यम्भावाद्रसस्य च शङ्गारप्रमुखत्वात। तस्य च कामोपचारप्रचुरत्वात्। काव्यवस्त्वपि कामोपचारबहुलमिति भाक॥ ८ ॥ दण्डनीतेर्नयापनययोः ॥९॥ दण्डनीतेरर्थशास्त्रान्नयस्यापनयस्य च संविदिति। तत्र षाड्गुण्यस्य यथावत् पयोगो नयः । तद्विपरीतोऽपनयः। न ताव- Sविज्ञाय नायकमतिनायकयोहेत्तं शक्यं काव्ये निबद्धुमिति॥।१॥ दण्डनीतेरुपयोगं दर्शयनि ॥ दण्डनीतेरिति॥ षाड्गुण्यस्ये- ति। सधिविग्रह्यानासनद्वैघीभावसमाश्रयाः षड् गुणाः। षड्गुणा

सवृत्तिकाव्यालडुगरसूत्राणि। १ अधिकरणे। ३ अध्यायः। ३१

एव षाड्गुण्यम् । स्वार्थक: ध्यञू ।। ९, ।। इतिवृत्तकुटिलत्वं च ततः ॥ १० ॥ इतिहासादिरितिद्टत्तम । काव्यशरीरम । तस्य कुटिलत्वम्। ततो दण्डनीतेरावलीयसप्रभृतिमयोगव्युत्पत्तौ व्युत्पत्तिमूलत्वात्त- स्याः। एवमन्यासामपि विद्यानां यथास्व्रमुपयोगो वर्णनीय इति ॥ १० ॥ कुटिलत्वमिति॥ यथा तापसवत्सराजादौ॥ आबलीयसेति॥ आवलीयांसमधिकृत्य कृतमधिकरणमाबलीयसम्। तत्प्रभृती। प्र. योगा मित्रभेदसुहल्लाभादयः। तेषां व्युत्पत्ी। सा दण्डनीतिर्मूल- मिति॥ पवमम्यासामिति॥ गणितादिविद्यानामित्यर्थः। एवमष्टादश- भेदभिन्नानामशेषाणामपि विद्यानां काव्याङ्गत्वमुक्त भवति । ता- सामुपयोगश्च यथास्वं लब्धवर्णेर्द्रष्टव्यः । यदाहुः। "न स शब्दो न तव्वाच्यं न सा विद्या न सा कला। जायते यन्न काव्याङ्गं महाभारो गुरुः कवेः" इति ॥ १०॥ लक्ष्यज्ञत्वमभियोगो वृद्धसेवाडवेक्षणं प्रति- भानमवधानं च प्रकीर्णम ॥ ११॥ प्रकीर्ण वर्णयति॥ लक्ष्यशत्वमिति।। ११।। तत्र काव्यपरिचयो लक्ष्यज्ञत्वम् ॥ १२॥

अन्येषां काव्येषु परिचयो लक्ष्यज्ञत्वम। ततो हि काव्यव- न्धस्य व्युत्पत्तिर्भवति ॥ १२ ॥ अन्येषामिति॥ कवीनामिति शेषः ।। १२ ।।

बन्धनं बन्धः। काव्यस्य बन्धो रचना काव्यबन्धः । तत्रो- दमोऽभियोग:। स हि कवित्वपकर्षमादधाति ॥१३ ॥

३२

बन्धशब्दो भावसाधन इत्याह। बन्धनं बन्ध इति ॥ पूर्व कथापरीक्षा। तत्राधिकावापोद्वापी फलपर्यन्ततानयनम्। रसं प्रति- जागरूकता। रसोचित विभावादिवर्णनायाम अलडूनरौचित्यम इत्या- घुल्लेखपूर्वकं गुम्फनं काव्यबन्धः । तत्रोद्यमोऽभियोगः ॥१३॥ काव्योपदेशगुरुशुश्रूषणं वृद्दसेवा । १४ ।। काष्योपदेशे गुरव उपदेष्टारः । तेषां शुश्रूषणं दृद्धसेवा। ततः काव्यविद्यायाः संक्रान्तिर्भवति ॥ १४॥ काव्योपदेश इति ॥ यद्यपि श्रोतुमिच्छा शुश्रूषेति शब्दव्यु- त्पत्तिः। तथापि "वरिवस्या तु शुभरूषा परिचर्याप्युपासनम" इति निरुढत्वेनाभिधानात् सामानाधिकरण्यं घटते॥ १४ ॥ पदाधानोद्दरणमवेक्षणम् ॥ १५॥ पदस्याधानं न्यासः । उद्धरणमपसारणम । तयोः खल्ववेक्ष- णम्। अत्र इ्लोकौ। आधानोद्धरणे तावंद यावदोलायते मनः । पदस्य स्थापिते स्थैर्ये हन्त सिद्धा सरस्वती । यत् पदानि सजन्सेव परिवृत्तिसहिष्णुताम्। तं शब्दन्यासनिष्णाताः शब्दपाकं पचक्षते ।। ॥ १५ ॥ अवेक्षणमाह॥ पदाधानेति॥ अत्र भामहेन भणितं प्रमाण- यति॥ आधानोद्धरणे इति ॥ श्रांकद्वयेन क्रमादन्वयव्यतिरेक्काश्यां पदानां स्थर्य सम्पादनीयमित्युक्तम। इत्थमर्थपाकोऽपि समर्थ- नीय: ॥१५॥ कवित्वबीजं प्रतिभानम् ॥ १६ ॥ कवित्वस्य बीजं कवित्वबीजम्।जन्मान्तरागतसंस्कारविशेषः कश्चिन। यस्मादिना काव्यं न निष्पदयते। निष्पनं वा हास्या- SSयतनं स्पान ॥ १६ ।।

सवृत्तिकाव्यालडुगरसूत्राणि। १ अधिकरणे। ३ अध्यायः। ३३

कवित्वस्थेति ॥ बीजमभिनवपदार्थस्फुरणहेतुः। संस्कारो वासनात्मा। यदाह भट्टगोपालः। "कवित्वस्य लोकोत्तरवर्णनानैपु- णलक्षणस्य बीजमुपादानस्थानीयः संस्कारविशेषः। कार्यकल्पनीया काचिद्वासनाशक्तिः" इति। काव्यादर्शेपि। "न विद्यते यद्यपि पूर्व- वासना गुणानुबन्धि प्रतिभानमद्भुतम्" इति॥यस्माद्विनेति॥पृथग- विनादिसूत्रे विकल्पेन तृतीयाविधानात् पक्षे पञ्चमी। हास्यायतनं परिहासास्पदम। तादशं हि काव्यमनर्थाय भवति कवेः। तदुक्तम। "नाऽकवित्वमधर्माय मृतये दण्डनाय वा। कुकवित्वं पुनः साक्षा- न्मृतिमाहुर्मनीषिणः" इति ॥ १६ ॥ चित्तैकाग्यमवधानम् ॥ १७॥ चित्तस्पैकाग्यं बाह्यार्थनिटत्तिस्तदवधानम्। अवहितं हि चित्तमर्थान् पश्यति ॥१७॥ चित्तस्येति ॥ बहिरिन्द्रियव्यापारविरामान्मनसो बाह्यार्था- Sपरक्तिरवधानम। अवधानस्य प्रयोजनमभिघत्ते ॥ अवहितमिति॥ अर्थान् पश्यति॥ अभिनवपदार्थानप्रतिबन्धमुल्िखतीत्यर्थः ॥१७॥ तद्देशकालाभ्याम् ॥ १८॥ तदवधानं देशाव कालाच् समुत्पद्यते ॥ १८ ॥ तद्देशकालाभ्यामिति॥ अर्थाद्विशिष्टाश्ष्यां समुच्चिताभ्यामि- त्यवगन्तव्यम ॥ १८॥ कौ पुनर्देशकालाविलाह। विविक्तो देशः ॥ १९ ॥ विविक्तो निर्जनः ॥१९॥ विविक्तो निर्जनप्रदेशः। "विविक्तौ पूतविजनी" इत्यमरः॥१९॥ रात्रियामस्तुरीय: कालः ॥ २० ॥ रात्रेर्यामो रात्रियामः प्रहरस्तुरीयश्चतुर्थः काल इति। तद्व-

३४

शाद्विपयोपरतं चित्तं प्रसन्नमवधते ॥२०॥ तुरीय इति॥ प्रथमादिषु त्रिषु प्रद्दरेष्वाहारविहारनिद्वासु सांमुख्यं मनसः। पश्चिमे तु प्रहरे प्रसाद: सम्भवतीति तुरीय इत्यु- कमू। यद्वा, यद्पि प्रथमादीनामपि चतुःसंख्यापूरकत्वं तथाऽप्यु- पादानसामार्थ्यादिह पश्चिमो यामस्तुरीय इति गम्यते। तथाच कालिदास:। "पश्चिमादू यामिनीयामातू प्रसादमिव चेतना" इति। माघोऽपि। "गहनमपर रात्रप्राप्बुद्धिप्रसादा: कवय इव महीपाश्चि म्तयन्त्यर्थजातम्" इति ॥ २० ॥ एवं काव्याङ्रांन्युपदिश्य काव्यविशेषकथनार्थमाह। काव्यं गद्यं पद्यं च ।। २१ ।।

गद्यस्य पूर्वनिर्वेशो दुर्लक्ष्यविशेषत्वेनं दुर्बन्धत्वात्। तथाड्ु :- "गद्यं कबीनां निकषं वदन्ति"॥२१।। वृत्तवर्तिष्यमाणयो: सङ्गतिमुल्लिङ्गयन् काव्यभेदान् कथयि- तुमाह । पवमिति ॥ गद्यमिति। "गद व्यक्तायां वाचि" इति घातोः "गंदमद्चरयमश्चानुपसगें" इति कर्मणि यत्प्रत्यये सति गद्यमिति रूपम। यद्ा "स्तनगदी देवशब्दे" इति चौरादिकणिजन्तादू "अचो वत्" इति यत्प्रत्यये सति गद्यमिति रूपम्। पादेषु भवं पद्यम। शरीरमिति विवक्षायां "शरीरावयवाच्च" इति भवार्थे यत्प्रत्यये भसं- ज्ञायां पदादेशे च सति पदमिति रूपम। अनेन पद्यसामान्यलक्षणं सूचितं भवति। तक्षुक्तं काव्यादर्शे । "पद्यं चतुष्पदी तच्च वृक्षं जातिरिति द्विघा" इति। गद्यस्य पूर्वनिर्देशे हेतुमाह ॥ गद्यस्येति॥ दुर्लेक््या: कृच्छ्रेण लक्ष्या विशेषा गुरुलध्ुनियमादयो यस्य तस्य भाव:। सेन हेतुना दुर्बन्धं कृच्छ्रेण बसुमशक्यम। तस्य भावस्त समातू पूर्वनिर्देश: कृत इति शेष:। अन्राभाणकमपि दर्शयति॥ तथाहुरिति ॥ निकषो द्वेमाविकषणोपलः । "निकषस्तु घृषिर्धृष्यो हेमादिनिकषोपलः" इति वैजयन्ती। कनकानामिव कवीनां प्रकर्षा पकर्षपरीक्षास्थानमिति याघत् ।। २१ ।। गद्यभेदानू गणयितुमाह।

सवृत्तिकाव्यालकारसूत्राणि। १ अधिकरणे। ३ अध्यायः। ३५

तथ त्रिधाभिस्नमिति दर्शयितुमाह। गद्यं वृत्तगन्धि चूर्णमुत्कलिकाप्रायं च ॥ २२ ॥ तच्चेति। वृत्तगन्धि क्वचिद्भागे पृत्तच्छायानुकारि। चूर्ण- पदेनोपचारादू व्यस्तपदसमाहारो लक्ष्यते। तेन व्यस्तपद्बहुलं चूणं- म्।। उत्फलिकाप्रायमिति ॥ उत्कलिकोत्कण्ठा। "उत्कण्ठोत्कलिके समे" इत्यमरः । उत्कलिकायाः प्रयोगबाहुक्यं यस्मिस्तद् उत्क- लिकाप्रायं गद्यम्। यस्मिऽच्छूरूयमाणे श्रीतृणामुत्कण्ठा बडुला भव- सीत्यर्थः। कलिकाशब्दोऽन् लक्षणया रुहरहकार्या वतते। उल्लसन्ती कलिकां रुहरुहिकां प्रैति प्राप्तोतीत्युत्कलिकाप्रायमू। यत्र पदसम्व- भेपरिपाटी काण्डोपफाण्डसंरोदशालिनी फलिकेघोल्लसति तपु- त्कलिकाप्रायमित्यर्थः ॥२२॥ तस्लक्षणान्याह। पद्यभागवद् वृत्तगन्धि ॥. २३।।

पद्यस्य भागा: पद्यभागाः। तद्वदू टत्तगन्धि। यथा "पाताल- तालुतलवासिषु दानवेषु" इति । अन्र हि वसन्ततिलकार्यवृत्तस्य भाग: मसभिज्ञायते ॥ २३ ॥ विशेषलक्षणानि विघरीतुमाह॥ तल्लक्षणानीति ॥ वसम्त- तिलकेति॥ "उक्तं वसन्ततिलकं तभजा जगी गः" इति ॥ २३॥

अनाविद्धललितपदं चूर्णम् ॥ २४ ॥ अनाविद्धान्यदीर्घसमासानि ललितान्यनुद्धतानि पदानि य- स्मिस्तदनाविद्धललितपंदं चूर्णमिति। यथा "अभ्यासो हि कर्म- णां कौशलमावहति। न हि सकन्निपातमात्रेणांदबिन्दुरपि प्रावणि निम्नतामादघाति" ॥ २४॥ अनाविद्धेति ॥ वृत्ति: स्पष्टार्था। उदाहरति ॥ अभ्यास इति॥ न हि सकृदिति॥ न हीति निपातसमुदाय: प्रतिषेधवाचक: सकृदि-

३६

त्यनेन सम्बदयते। तथाचासकृदित्यर्थः सम्पद्यते। मात्रशब्देन सह- कारिमात्रादिर्व्यावर्त्यतें। तेनोदबिन्दुरप्यसकृन्निपातमात्रेण ग्रावणि पाषाणे निम्नतामादधातीत्यन्वयमुखेन पूर्ववाक्यार्थः समर्थितो भवति ॥ २४॥ विपरीतमुत्कलिकाप्रायम् ॥२५॥ विपरीतमाविद्धोद्धतपदमुत्कलिकामायमू। यथा "कुलिश- शिख रखरनखरपचयप्रचण्डच पेटापाटितमत्तमातङ्गकुम्भस्थलगल- न्मदच्छटाच्छुरितचारुकेसरभारभासुरमुखे केसरिणि"॥ २५ ।। विपरीतमिति ॥ सुगमम । चपेटा करतलाघातः। "चपेटः प्रतले पाण तदाघाते स्त्रियाम" इत्यमरशेषः ॥ २५॥ पद्यं विभजते।। पद्यमनेकभेदम् ॥ २६॥ पद्यं खल्वनेकेन समार्धसमविषमादिना भेदेन भिन्नं भवति॥।२६ समेति ॥ समवृत्तमर्धसमवृत्तं विषमवृत्तम्। आदिशब्देनार्या- वैतालीयाद्िमात्रावृत्तानां परिग्रहः। समवृत्तादिलक्षणमुक्तं भाम- हेन। "सममर्धसमं वृत्त विषमं च त्रिधा मतम। अङ्कघ्रयो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः । तच्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञाः समवृत्तं प्रच- क्षते। प्रथमाङ्ध्रिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत् । द्वितीयस्तुर्यवदू वृत्तं तदर्धसममुच्यते। यस्य पादचतुष्केऽपि लक्ष्म भिन्नं परस्पसम । तदाहुर्विषमं वृत्तं छन्दइशास्त्रविशारदाः"॥ २६॥। गद्यपद्ययोरप्यवान्तरभेदावाह। तदनिबद्धं निबद्ं च ॥ २७॥ तदिदं गद्यपद्यरूपं काव्यमनिबद्ध निबद्धं च। अनयो: प्र- सिद्धत्वाल्लक्षणं नोक्तम ॥। २७॥ तदिति॥ गद्यपद्यात्मक काव्यं प्रकृतं तच्छब्देन परामृश्यत इति व्याचष्टे ।। तदिदं गद्यपद्यरूपमिति॥ व्याख्याने जाञ्यमव्या-

सवृत्तिकाव्यालडुगरसूत्राणि। १ अधिकरणे। ३ अध्यायः । ३७

ख्याने मौढ्यमित्यत आह॥। अनयोः प्रसिद्धत्वादिति ॥ अनिबद्धं मु- ककं निबद्धं प्रबन्धरूपमिति प्रसिद्धि:। मुक्तकलक्षणमुक्त भामहेन। "प्रथमं मुक्तकादीनामृजुलक्षणमुच्यते। यदेव गाम्भीयौंदार्यशौर्य- नीतिमतिस्पृशा । भवेन्मुक्तकमेकेन द्विकं द्वा्यां त्रिकं त्रिभिः" इति। निबद्धानि सर्गबन्धादीनि। तल्लक्षणं काव्यादशे। "सर्गबन्धो महाकाव्यमुच्यते तस्य लक्षणम" इत्यादिना द्रष्टव्यम ॥ २७॥ अनयोरभ्यासक्रममाह। क्रमसिद्धिस्तयोः स्रगुत्तंसवत् ॥ २८॥ तयोरितनिबद्धं निबद्धं च परामृश्यते। क्रमेण सिद्धि: क्रम- सिद्धिः। अनिबद्धसिद्धौ निबद्धसिद्धि: स्रगुत्तंसवद। यथा सत्रजि मालायां सिद्धायामुत्तंस: शेखरः सिद्धयतीति ॥२८॥ क्रमसिद्धिरिति ॥ अनिबद्धमभ्यस्य निबद्धरचनायां यतित- व्यमित्यर्थः । अत्र दृष्टान्तः ॥ स्रगुत्तंसवदिति ॥२८॥ अनिबद्धसिद्धिमात्रेण कविम्मन्यमानानपवदितुमाह। केचिदनिवद्ध एव पर्यत्रसितास्तद्दूषणार्थमाह। नानिबद्धं चकास्त्येकतेजःपरमाणुवत् ॥ २९॥ न खल्वनिवद्धंकाव्यं चकासि्ति दीप्यते। यथैकतेजःपरमाणु- रिति। अन्र श्लोक :- असङ्कलितरूपाणां काव्यानां नास्ति चारुता । न पसेकं पकाशन्ते तैजसाः परमाणवः ॥ २१॥ केचिदिति॥ प्रावादुकसम्मति दर्शयति ॥ अत् श्ोक इति। असङ्डुगलित रूपाणामनिबद्ध रूपाणामित्यर्थ: ॥। २९ ॥ निबद्धेषु तरतमभावं निरूपयति। सन्दर्भेष दशरूपकं श्रेयः ॥। ३० ॥ सन्दर्भेषु पबन्धेषु दशरूपकं नाटकादि श्रेयः।। ३० ॥

३८ काव्यालडुगर फा मधेनुसमा्यव्याख्यासहितानि।

सन्दर्भेग्विति॥ रूपकस्वरूप निरूपितं दशरूपके। "अघस्या- इनुकृतिरनाट्यं रूपं दशयतयोच्यते। रूपकं तरसमारेपाइशधैव रसा- SSश्रयम् " इति। भावप्रकाशनेऽरपि "रूपकं तन्द्रषेदपं दश्यत्वात् प्रेक्ष- कैरिदम्। रूपकत्वं तदारोपात् कमलारोपवन्मुखे" इति। दशरूप काणि-"नाटकं सप्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः । व्यायोगसमवा- कारौ वींथ्यङ्केहामृगा दश" इति। दशानां रूपकाणां समाहारो दश- रूपकम। पात्रादित्वात् स्त्रीत्वप्रतिषेधे नपुंसकत्वम। श्रेय := अ- तिशयेन प्रशस्यमित्यर्थः॥ ३० ॥ श्रेयस्तवे हेतुं पृच्छति। कस्माव तदाह। तद्दि चित्रं चित्रपटतद्विशेषसाकल्यात ॥३१॥ तदशरूपकं हि यस्माच्चित्रं चित्रपटवत। विशेषाणां साक- ल्यात्।। ३१ ।। कस्मादिति॥ हेतुमुपन्यस्यति ॥ तदिति ॥ ३१ ॥ विशेषाणां भाषाभेदादिरूपाणां कथाव्यायिकादीनां महा- काव्यभेदानामस्मादेव वस्तुविन्यासकल्पनमिति प्रकारानतरेणाऽ्रपि शेयस्त्वमस्य प्रतिपादयितुमाह। ततोऽन्यभेदक्लप्तिः ॥ ३२॥ ततो दशरूपकादन्येषां भेदानां क्लृप्ति: कल्पनमिति। दश- रूपकस्यत हीदं सर्वे विलसितम् । यच्च कथाख्यायिक महाकाव्य- मिति, तल्लक्षणं च नातीव हृदयङ्गममित्युपेक्षितमस्माभिः । तद- न्यतो ग्राह्मम ॥ ३२॥ इति श्रीकाव्याSलङ्कारसूत्रटत्तौ शारीरे पथमेधिकरणे तृतीयोऽध्यायः ॥१॥३ ॥ ॥ काव्याङ्गानि काव्यविशेपाश्च ॥ समापं चेदं शारीरं प्रथममधिकरणम् ।। तत इति ॥ इदं सर्वमिति ॥ कथाख्यायिकादिमहाकाव्यस्व- रूपं विलसितमित्यस्य व्याख्यानं खण्डशः कृतमिति। कथा चाख्या-

सवृत्तिकाव्यालडनरसूत्राणि। १ अधिकरणे। ३ अध्यायः। ३९

यिका च महाकाव्यमिति व्यपविश्यते॥ तदिदं सर्वमिति व्याक्रम्य योजनीयम। यदि कथाश्यायिके महाकाव्ये तर्हि तल्लक्षणं किमि- ति न प्रदर्शितमिति तत्राह ॥ तल्लक्षणमिति ॥ यदि केनचित्तल्लक्षण- मपेक्षितं तद् भामहालडुगरादी द्रष्टव्यमित्यत आह ॥ तदन्यत इति॥ नाटकादिलक्षगां तु ग्रन्थविस्तरभयादस्माभिर्न लिखितम् ॥ ३२॥ इति कृतरचनायामिन्दुवंशोद्वहेन त्रिपुरहरधरित्रीमण्डलाखण्डलेन ।। ललितवचसि काव्यालंक्रियाकामधेना- वधिकरणमयासीदादिमं पूर्तिमेतत् ॥ १॥ इति श्रीगोपेन्द्रत्रिपुरहरभूपालविरचितायां वामनालडुगरसूत्र- वृत्तिव्यास्यायां काव्यालडुारकामधेनी शारीरे प्रथमे- ऽधिकरणे तृतीयोऽधयायः॥१॥३॥

का व्यालडुगरकामधेनुसमाख्यव्याख्यासहितानि।

अथ द्वितीयाधिकरणम्। तत्र प्रथमोऽध्यायः ।

कविकामगवीं वन्दे कमलासनकामिनीम् ॥१॥ दोषदर्शनं द्वितीयमधिकरणमारभ्यते। अधिकरणद्वयसंबन्ध- मेव बोधयति। काव्यशरीरे स्थापिते काव्यसौन्दर्याक्षेपहेतवस्तागाय दोषा विज्ञातव्या इति दोषदर्शनं नामाधिकरणमारभ्यते। दोषस्वरूप- कथनार्थमाह। गुणविपर्ययात्मानो दोषाः ॥ १॥ गुणानां वक्ष्यमाणानां ये विपर्ययास्तदात्मानो दोषाः ।१॥ काव्यशरीर इति ॥ सौन्दर्यस्य गुणलङ्करघटितचारुत्वस्या- SSक्षेप: स्वस्थानात् प्रच्यावनं तस्य हेतवस्तथाविधा दोषा: कविना जातव्या इत्यनेन दोषज्ञानस्यावश्यकर्तव्यतोक्ता। तेषामक्षाने परि- त्यागात्मन: फलस्य दुर्लभत्वादिति भावः। हश्यन्तेऽ्रस्मिन् दोषा इति दोषदर्शनम्। अधिकरणार्थे ल्युद्। दोषसमान्यलक्षणं वक्तुं सूत्र- मवतारयतिं॥ दोषस्वरूपेति । गुणानामिति ॥ विपरीयन्त इति विपर्यया, विपरीताः । कर्मार्थेऽच् प्रत्ययः।त एवात्मानो येषां ते विपर्ययात्मानो विपरीतस्वरूपा:, न त्वऽभावरूपा इत्यर्थः । अनेन गुणविपरीतस्वररूपत्वं दोषसामान्यलक्षणमुक्तं भवति ॥ १॥ अर्थतस्तदवगमः ॥ २ ॥ गुणस्वरूपनिरूपणात्तेषां दोषाणामर्थादवगमोर्ऽर्थसिद्धिः।।२।। ननु गुणेष्ववगतेषु तद्विपर्ययस्वरूपा दोषा विनापि लक्षणो- दाहरणाश्यां सामर्थ्यात् प्रेक्षावद्भिरुत्प्रेक्षितुं शक्यन्ते । कि लक्ष- णादिप्रपश्चनेनेत्याशड्क सूत्रमनुभाषते ॥। अर्थत इति ॥२॥ आशङ्कामिमामपाकर्तुमनन्तरसूत्रं व्याचष्टे।

सवृप्तिकाव्यालडनरसूत्राणि। २ अधि० । १ अध्यायः (४) । ४१

किमर्थ ते पृथकू प्रपञ्च्यन्त इसाह। सौकर्याय प्रपञ्च: ॥। ३ ॥। सौकर्यार्थ प्रपञ्चो विस्तरो दोषाणाम। उद्दिष्टा लक्षिता हि दोषा: सुज्ाना भवन्ति ॥ ३ ॥ सौकर्यायेति॥ दोषस्वरूपे हि प्रेक्षावतामुत्प्रेक्षितुं शक्येऽपि व्युत्पित्सूनधिकृत्य प्रवृत्तत्वाच्छास्त्रस्य। तैस्तु पदपदार्थवाक्यवा- क्यार्थदोषाणां स्थूलसूक्ष्माणामुद्देशलक्षणपरीक्षाभिर्विना दुरवगम- त्वात तेषां दोषविवेकस्य सीकर्याय प्रपञ्च इत्यर्थः ॥ उद्विष्टा इति॥ उद्दिष्टा नामतः परिगणिताः । लक्षिता: परस्परव्यावृत्त्या दर्शिताः । दोषा: ॥ सुज्ञानाः ॥ सुखेन ज्ञातव्या भवन्ति। "आतो युच्" इति खलर्थे युच् प्रत्ययः । अस्मिन्नधिकरणे लक्षणीया दोषा: काव्यस्या- Sसाधुत्वापादका: स्थूला इत्यवगन्तव्यम्।यदू वक्ष्यति "ये त्वन्ये श- व्दार्थदोषा: सुक्ष्मास्ते गुणविवेचने वक्ष्यन्त" इति॥३॥ पददोषानू दर्शयितुमाह। दुष्टं पदमसाधु कष्टं ग्राम्यमप्रतीतमनर्थकं च ॥ ४ ॥ शब्दार्थशरीरं हि काव्यम । अत्र शब्दः पदवाक्यात्मकः । अर्थश्च पदार्थवाक्यार्थरूपः। तत्र पदपदार्थप्रतिपत्तिपूर्विका वाक्यवा- क्यार्थप्रतिपत्तिरिति क्रममभिसन्धाय प्रथमं पददोषान् प्रतिपादितु- माह ॥ पददोषानिति ॥ दुष्ट पदमिति प्रत्येकं सम्बन्धनीयम् ॥४॥ यथोद्देशं लक्षणं वक्तुमाह। क्रमेण व्याख्यातुमाद। शब्दस्मृतिविरुद्धमसाधु ॥५॥ शब्दस्मृसा व्याकरणेन विरुद्धपदमसाधु। यथा "अन्य- कारकवैयर्थ्यम्" इति। अत्र हि "अषष्ठयतृतीयास्थस्याऽन्यस्य दुगाशीराशास्थास्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेष्वि" ति दुका भवि- तव्यमिति॥५॥

४२ का व्यालडुन रका मधेनुसमाख्यव्याख्यासहितानि।

क्रमेणेति॥ शब्दस्मृतीति॥ शब्दशास्त्रमर्यादामुललङ्गय प्रयुक्त शब्दस्सृतिविरुद्धम्।तदुदाहरति॥ अन्यकारकेति। "अषष्ठ्यतृतीया- स्थस्यान्यस्य दुगाशीराशास्थास्थि तोत्सुकोततिकार करागच्छंष्धि" ति 'आशीरादिषु परतोऽ्यपदस्य दुगागमेन भवितव्यम। स तुन कृतः। दुगागमो विशेषेण वक्तव्यः। कारकस्थयोः षष्ठीतृतीययोर्नेष्ट, आशी- पादिषु सप्तसतिति कारकपदे परतो दुगागमो नियत इत्यन्यकारक- पद्मसाधु॥ ५॥ श्रुतिविरसं कष्टम् ॥ ६ ॥ श्रुतिविरसं श्रोत्रकदु पदं कष्टम। तद्धि रचनागुम्फितमप्यु- द्रेजपति। यथा "अचूचुरध्चण्डिकपोलयोसे कान्तिद्रवं द्राग्विशद: पशाङ ॥ ६ ॥ श्रुतिविरसं कष्टमिति॥ कणोंद्वेगकरमित्यर्थः । यदुक्तं भाम- हेन। "सविघेशविशषात् तु तदुक्तमभिशोभत" इति । तन्निराच- ऐ। तद्धीनि ॥ विशिष्टसन्दर्भगर्भगतमपि सहृदयहृदयोद्वेगमावि- र्भावयतीत्यर्थः ॥ अचूचुरदिति ॥अन्, द्रागिति पदं कष्टम ॥ ६ ॥ लोकमात्रप्रयुक्तं ग्राम्यम् ॥७॥ लोकएव यत प्युक्तंपदं न शास्त्रे तदू ग्राम्यम्। यथा "कष्ट कथं रोदिति फूत्कृतेयम्"।अन्यदपि तल्लगल्लादिकं द्रष्टव्यम्॥७॥। ग्रामे भवं प्राम्यमिति व्युत्पत्तिः । लोकमात्रसिद्धमित्यर्थः । ग्राम्यं-कथमिति। अत्र, फूत्कृतंति पदं ग्राम्यम। तस्य काव्ये प्राचुर्येण प्रयोगादर्शनातू। "ताम्बूलभृतगल्लोऽयं तलं जल्पति मान- घः" इत्यादौ यत्तल्लगल्लादिपदं प्रयुज्यते तदपि आ्म्यं द्रष्टव्यम्॥७। शास्त्रमातप्रयुक्तमप्रतीतम् ॥ ८।। शास्त्र एव प्रयुक्तं यञ्र लोके, तदपतीतं पदम्। यथा- किं भाषितेन बहुना रूपस्कन्घस्य सन्ति मे न गुणा:। गुणनान्तरीयकं चं प्रेमेति न तेऽस्त्युपालम्भ: ।।

सवृत्तिकाव्यालड्रसूत्राणि। २ अधि०। १ अध्याय: (४)।४३

अत्र रूपस्कन्धनान्तरीयकपदे न लोक इसमतीतम् ॥ ८ ।। किम्भाषितेन बडुना रूपस्कन्धस्येति। इयं हि कस्याश्विद्वि- प्रलब्धाया: शठनायकं प्रत्युक्तिः। रूपविक्ञानवेदनासंज्ञासंस्कारलक्ष- णा: पश्चस्कन्धा सौगतमते प्रसिद्धाः । अत्र विषयेन्द्रियलक्षणस्य रूपस्कन्धस्य गुणा मे न सन्ति॥ गुणनान्तरीयकम॥ अन्तरशब्दो- Sत्र विनार्थः। "अन्तरमवकाशावधिपरिघानान्तर्िभेदतादथ्यें। छि- द्वात्मीयविनाबहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि च" इत्यमरः। न अन्तरं नान्तरम्। ततो भवार्थे छप्रत्यये खार्थे च कप्रत्यये सति नाम्तरीय- कमिति रूपं सिद्धम । अविनाभू तमित्यर्थः । प्रेम च गुणनान्तरीय- कमिति हेतोरुपालम्भो निन्दावचनम्। ते तव नास्ति। व्यापकपया- वृत्ती व्याप्यपरावृत्तिरुचितेति भावः । अत्र रपस्कन्धनाम्तरीयकपदे अप्रतीते ॥८ ॥

पूरणार्थमनर्थकम् ॥ ९ ॥

न्यदप्यनर्थकमेव। यथा "उदितस्तु हास्तिकविनीलमयं तिमिरं निपीय किरणैः सविता"। अत्र तुशब्दस्य पादपूरणार्थमेव पयोगः। न वाक्यालङ्कारार्थम। वाक्यालङ्कारप्रयोजनं तु नानर्थकम्। अप- वादार्थमिदम। यथा"न खल्विह गतागता नयनमोचरं मे गता"इति तथा हि खलु हन्तेति ।। ९॥। पूरणार्थमिति ॥ पूरणं पादपूरणमर्थः प्रयोजनं यस्पेति विभ्रहः। दण्डापूपेति॥ दण्डप्रोता, अपूपा दण्डापूपाः। सथाच दण्डानयन- प्रेरणायां दण्डानयनेनैवापूपानयने सिद्धे पुनरपूपास्यनप्रेरण वयर्थ- मिंति दण्डापूपन्यायः। अथवा, दण्डो मूषकर्भक्षित इत्युक्ते पुनरपूप- भक्षणप्रश्नवचनं व्यर्थमिति दण्डापूपन्यायः। तन्न्यायेन चादीनाम-

वाक्यार्थविश्रान्तिसिद्धाविद्द प्रयुज्यमानानां तेषामव्ययानां घ्ात्य- राहित्येनानर्थकत्वं भवति। किमु वक्तव्यमात्मोपजीव्यवाच्याथंवि-

काव्यालडुगर कामधे तुसमाव्यव्याख्यासहितानि।

रहे वाचकानां पदानामनर्थकत्वमिति भावः । उदित इति॥ शांस्त- कम। "अचित्तहस्तिधेनोष्ठक्" इति ठक प्रत्ययः। हास्तिकं गजता वृन्दे" इत्यमरः । तदद्विनीलम् ॥ अत्र तुशब्दस्येति॥ भेदावधारणा- देर्घोत्यस्यानाकाङ्गितत्वादित्यर्थः ॥ वाक्येति ॥ पूरणं तु प्रतिभा- दौरबल्यसूचकतथा काव्यविद्धि: प्रयोजकत्वेन नाङ्गीकृतम ॥९॥ सम्पति पदार्थदोषानाह। अन्यार्थनेय गढार्थाश्लीलक्लिष्टानि च ।। १० ॥ दुष्ट पदमितनुवर्तते। अर्थश्च वचनविपरिणामः । अन्या- र्थादीनि पदानि दुष्टानीति सूवार्थः॥ १० ॥ पदार्थदोषान् प्रपश्चयितुमाह॥ सम्प्रतीति॥ अन्यादिभिस्त्रिभि- रर्थशब्द: प्रत्येकमभिसम्बन्धनीयः । तेषामश्लीलक्किष्टशब्दयोरिवार्थ- पदप्रयोगमन्तरेण न हठादर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वमित्यर्थपदं प्रयुक्तम् । अन्यार्थादीनीति॥ अंर्थदौष्टयात् पदान्यपि दुष्टानीत्यर्थः॥ १०॥ एषां क्रमेण लक्षणान्याह। रूढिच्युतमन्यार्थम ॥ ११॥ रूढिच्युतम् । रूढिमनपेक्ष्य यौगिकार्थमात्रोपादानाव । अन्यार्थ पदम। स्थूलत्वाव सामान्येन घटशब्द: पटशब्दार्थ इ- सादिकमन्यार्थ नोक्तम।यथा"ते दुःखमुच्चावचमावहन्ति ये मस्म- रन्ति प्रियसङ्गमानाम्"। अत्राSSवहतिः करोन्यर्थो धारणार्थे मयु- क्ः। प्रस्मरतिर्विस्मरणार्थः प्रकृष्टस्मरण इति ॥११॥ रूढि: प्रसिद्धि:। ततशच्युतं रुढिच्युतम। रुढेशु पदेषु रूढि- मनाहत्य यौगिकाथे यत प्रयुज्यते तदन्यार्थे पदम। ननु यद्घटा- दिपदं पटादिषु प्रयुज्यते तदन्यार्थ पदं दुष्टमिति किमिति नोच्यत इत्याशडाह ॥ स्थूलत्वादिति ॥ पटादिषु प्रयुज्यमानं घटादिपद- मिति सामान्येन नोक्तम । कुतः ! स्थूलत्वात्। उत्तानबुद्धिभिरुप- लब्धुं शक्यत्वातू। ये केचित स्थूलमपि दोषमविज्ञाय तथा प्रयुख्जते

सवृत्तिकाव्यालडुनरसूत्राणि । २ अघि० । १ अध्याय: (४)। ४५ ते पुनरविवेकिन: शासनयोग्या न भवन्तीति प्राक्तू प्रतिपादितम। उदाहरणमुपदर्शयितुमाह। यथेति ॥ ये प्रियसङ्गमानां प्रणयपरयुक्त- सम्बन्धानां प्रस्मरन्ति प्रकर्षेण स्मरन्ति ॥ "अधीगर्थद्येशां कर्मणी". ति कर्मणि षष्ठी। ते जना उच्चावचमनेक्वभेदम्। "उच्चावचं नैकभे- दम" इत्यमरः। दुःखमावहन्ति घारयन्तीति कवेर्विवक्षितोऽर्थः। अ- न्यार्थमुपपाद्यति॥ अत्रेति॥ आङ्पूर्वो वहिधातुः करोत्यर्थे रूढः। तथाच प्रयोग: "ब्रीडमावहति मे स सम्प्रति व्यस्तवृत्तिरुदयोन्मुखे त्वयि" इति।स च रूढिमनादृत्य धारणे यौगिकार्थे प्रयुक्त इत्य- Sन्यार्थत्वम्। प्रपूर्वः स्मरतिरपि विस्मरणार्ये रूढः। तथाच प्रयोगः "नाक्षराणि पठता किमपाठि प्रस्मृतः किमथवा पठितोपि" इति। स च रूढिमगणयित्वा प्रकृष्टस्मरणे यौगिकार्थे प्रयुक्त इत्यन्यार्थत्व- मू। किश्च रूढिच्युतमित्यत्र रूढीति सामान्येनोपास्तत्वाद्योगरूढिर- पि परिगृद्यते। तेन पङ्कजादय: शब्दाः कुमुदादिषुन प्रयोज्याः।११।

कल्पितार्थ नेयार्थम् ॥१२॥

अश्रौतस्याप्युन्नेयस्य पदार्थस्य कल्पनाद कल्पितार्थ नेया- र्थम। यथा। सपदि पङक्तिविहङ्गमनाममृ- त्तनयसंवलितं बलशालिना ।। विपुलपर्वतवर्षिशितैः शरैः प्लवगसैन्यमुलूकजिता जितम् ॥ अत्र विहङ्गमश्चक्रवाकोऽभिपेतः । तन्नामानि चक्राणि । तानि बिभ्रतीति विहङ्गमनामभृतो रथाः । पङ्क्तिरिति दशसं- ख्या लक्ष्यते। पङूक्तिर्दश विहङ्गमनामभृतो रथा यस्यस पडूक्ति- विहङ्गमनामभृदू दशरथः । तत्तनयाभ्यां रामलक्ष्मणाभ्यां सं- वलितं प्लवगसैन्यं जितम्। उलूकजिता इन्द्रजिता । कौशिकश- ब्देनेन्द्रोलूक योरभिधानमिति कौशिकशब्दवाच्यत्वेनेन्द्र उलूक उ-

४६

कः। ननु चैवं रथाङ्गनामादीनामपिपयोगोऽनुपपभ्रः । न । तेषां निरुढलक्षणत्वादू ॥ १२ ॥ नेयार्थ लक्षयति । कल्पितार्थमिति॥ अश्रातस्येति ॥ सङ्के- तसहाय: शब्दव्यापारस्तद्विशिष्टः शब्दव्यापारो वा श्रुतिः । तत आगतोऽर्थ: श्रीतः। स न भवतीति अश्रौतः ।अनभिधेय इत्यर्थः । न- न्विदमश्रौतत्वमर्थस्य कि लाक्षणिकत्वम? नेत्याह ॥ उन्नेयस्य॥"अभि- घेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते" इत्येवं लक्षणलक्षणाकक्ष्यामधि- क्षिप्य कस्यचिदर्थस्य कल्पने कल्पितार्थ, न तु लाक्षणिकार्थमिस्यर्थः। उदाहरणमाह ॥ यथेति ॥ उदाहरणवाक्यार्थ विवृणोति ॥ अत्रेति॥ पक्षिसामान्यवाचिना विहङ्गमपदेन तद्विशेषश्चक्रपरनामा चक्रवा- को लक्ष्यते । "कोकश्चक्रश्चक्रवाक" इत्यमरः। तस्य नामेव नाम येषां तानि तन्नामानि चक्राणीत्यर्थः ॥ पङ्क्तिरिति ॥ पङ्क्तिच्छन्द- सः पावस्य दशाक्षरात्मकत्वात् पङ्क्तिपदेन दशसंख्या लक्ष्यंत।। विपुलपर्वतवर्षीति । प्लवगसैन्यविशेषणम ॥ कौशिकशव्देनेति॥ महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषुकौशिक" इत्यमरः । कौशिकशब्देने- न्द्रोलूक योरभिधानादित्यर्थः । उलूकशब्देन कौशिकशब्द उन्नीयते। तेनेन्द्रोऽ्भिधीयत इति, उलूकजित्पदेन इन्द्रजिलुल्ीयत इत्यभिप्रायः एवं तर्हि प्राचीनकविप्रयोग: पर्याकुल: स्यादिति शङ्कते ॥ नन्विति॥ रथाङ्गनामादीनामित्यादिपदन रथाङ्गपाणिप्रभृतीनां परिग्रहः। रथा- इनामादिपदानां चक्रवाकादी निरूढत्वेन रूढया योगस्य निगीर्णत्वा- न्र काचिदनुपपत्तिरिति परिहरति ॥ नेति॥ निरूढा लक्षणा येषा- मिति बहुर्ब्राहिः। लक्षणा हि रूढिप्रयोजनवशाद् द्विविधा भवति॥ तत्र रूढलक्षणा: कुशलादय: शब्दाः प्रयोगप्राचुर्यबलेन वाच्तकश- ब्दवत् प्रयुज्यन्ते। प्रयोजनलक्षणास्तु "मुखं विकसितस्मितं वशि- तवक्रिमप्रेक्षणम्" इत्यादी विकसितादय: शब्दाः स्मितविलासादि- लक्षकतयाSद्यापि प्रयुज्यन्ते। तदुक्तं "निरूढा लक्षणा: काश्चित् सा- म्थ्यादभिधानवत्। क्रियन्ते साम्प्रतं काश्चिंत काश्विनैव त्वशक्तित" इति ॥ १२॥ गूढार्थ लक्षयितुमाद्द। अप्रसिद्धार्थप्रयुक्तं गूढार्थम् ॥१३ ॥।

सवृत्तिकाव्यालडुनरसूत्राणि। २ अधि०। १ अध्याय: (४) । ४७

यस्य पदस्य लोकेऽर्थः प्रसिद्धश्वापसिद्धश्च तदमसिद्धेऽ्ये प्रयुक्तं गूढार्थम्। यथा "सहस्त्रगोरिवानीकं दुस्सहं भवतः परैः" इति। सहस्रं गावोऽक्षीणि यस्य स सहस्रगुरिन्द्रः । तस्येवेति गोशब्दस्याऽक्षिवाचित्वं कविष्वमसिद्धमिति ॥ १३ ।। अप्रसिद्धेति॥ अभिमतमनेकत्वमर्थस्य दर्शयति ॥ प्रसिद्ध- श्रेति॥ उदाहरणमुपदर्शयितुमाह ॥ गथति ॥ गोशब्दस्येति ॥"गौ- नोके वृषभे चन्द्रे वाग्भूदिग्धेनुषु स्त्रियाम । द्वयोस्तुरश्मिदग्वाण- खर्गवज्राम्बुलोमसु" इत्यभिधाने सत्यपि गोशब्दस्य प्राचुर्येणाऽक्ष्ण प्रयोगाऽदर्शनादक्षिवाचकत्वमप्रसिद्धमित्यर्थः । एतेन "तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपार्जितसत्पथः । सुरस्रोतस्विनीमेष हन्ति सम्प्रति सादर- म" इत्यादिषु हन्तीत्यादीनां गमनाद्यर्थेषु प्रयोगा: प्रत्युक्ताः ॥१३॥ अश्ीलं लक्षयितुमाह। असभ्यार्थान्तरमसभ्यस्मृतिहेतुश्राश्लीलम् ॥ १४॥ यस्य पदस्यानेकार्थस्यैकोऽर्थोऽसभ्यः स्यात तदसभ्यार्था- न्तरम्। यथा "वर्चः" इति पदं तेजसि विष्ठायां च। यत्तु पदं सभ्यार्थवाचकमप्येकदेशद्वारेणासभ्यार्थ स्मारयति तदसभ्यस्मृति- हेतुः। यथा "कृकाटिका" इति ॥१४ ॥

असभ्येति॥ सूत्रार्थ विवृण्वन् क्रमेण लक्षणोदाहरणे लक्षय- ति।। यस्येति ॥ यस्यानेकार्थवाचकस्य पदस्यैकोर्ऽर्थोऽसभ्यः स्यात तदसभ्यार्थान्तरं पदमश्ीलम ॥ वर्च इति ॥ "वर्चासि ज्वालविड्- भाराः" इत्यभिधानाज्ज्वालप्रभावाचकत्वेऽपि विड्वाचितया वर्च इति पदमसभ्यार्थान्तरम् ॥ यन्विति ॥ सभायां साधुः सभ्यः। "समाया यः" इति यप्रत्ययः । यन्तु पदं सभ्यार्थवाचकमप्येकदेशेन यद्यऽसभ्यार्थस्मृ्ति जनयेतू तदप्यक्ीलम । कृकाटिकेति॥ "प्रेत- यानं खटिः काटीरि"ति वैजयन्त्यां शवयानपर्यायत्वेनाभिधानातू कर्णापरभागवाचकमपि कृकाटिकापदं काटीत्येकदेशेनासभ्यार्थस्मृ-

का व्यालडुगरकामधेतुसमाख्यव्याख्यासहितानि।

न गुप्तलक्षित संवृतानि ॥ १५॥ अपवादार्थमिदम। गुप्ं लक्षितं संदृतं च नाश्षीलम् ॥१५॥ अश्षीलस्य क्वचिदपवादं वक्तुमाह ॥ न गुप्तेति ॥१५॥। एषा लक्षणान्याह।

अप्रसिद्धासभ्यं गुप्तम् ॥ १६ ॥

अप्रसिद्धासभ्यार्थान्तरं पदममसिद्धासभ्यं तदू गुप्तम। यथा "सम्बाधः" इति पदम्। तद्धि सङ्कटार्थ प्रसिद्धं, न गुह्यार्थ- मिति ॥ १६॥ अप्रसिद्धेति॥ यस्यानेकार्थस्य पदस्यैकोऽर्थोऽसभयोऽपि यद- प्रसिद्धो भवति तदप्रसिद्धासभ्यं गुप्तमित्यर्थः। तदिदमभिसन्ाया- ह।। असभ््यार्थान्तरमिति ॥ सम्बाध इति ॥ "वेशेऽपि गन्धः सम्बा- धो गुह्यसङ्क्टयो्ई्वयोः" इत्यभिधाने सत्यपि "सम्बाधे सुरभीणाम्" "आसने मित्रसम्बाधे" इत्यादिषु प्रयोगप्रचुर्यात् सम्बाधशब्दः स- ङुटार्थ: प्रसिद्धः। तदभावादू गुह्यार्थोऽप्रसिद्ध इत्यर्थ: ॥ १६ ॥

लाक्षणिकासभ्यं लक्षितम् ॥ १७॥

तदेवासभ्यार्थान्तरं.लाक्षणिकेनासभ्येनार्थेनान्वितं पदं लक्षि- तम। यथा "जन्मभूमिः" इति। तद्धि लक्षणया गुह्यार्थ न स्वशत्त्येति ॥ १७॥

लांक्षणिकासभ्यमिति॥ लक्षणया सान्तरार्थनिष्ठशब्दव्यापारे- ण प्रतिपाद्यं लाक्षणिकम । अध्यात्मादित्वादू भवार्थे ठञ् । तथावि- धमसभ्यमर्थान्तरं यस्य तल्लक्षितमिति सूत्रार्थः । अमुमर्थमभिस- न्घायाह ॥ तदेवेति॥ लाक्षणिकं च तदस्यं चेति कर्मधारयः । अर्थविशेषणम। तेनार्थेनान्वितं ताड्गर्थप्रतिपावक्कमित्यर्थः । जन्म- भूमिशब्देन जननस्थानसामान्यमभिधया प्रतिपादते। तद्धिशेषस्तु

सवृत्तिकाव्यालङ्कारसूत्राणि ।२ अधि० । १ अध्याय: (४)। ४९

लक्षणयेति व्याचष्टे॥ तद्धीति ॥ न खशक्तेति॥ मुख्यव्यापारेणे- त्यर्थ: ॥ १७।। लोकसंवीतं संवृतम् ॥ १८॥ लोकेन संवीतं लोकसंवीतम। यत्तत् संवृतम। यथा "सुभ- गा, भगिनी, उपस्थानम्, अभिप्रेतम, कुमारी, दोहदम्" इति । अत्र हि श्लोक :- संवीतस्य हि लोकेन न दोषान्वेषणं क्षमम्।। शिवलिङ्गस्य संस्थाने कस्यासभ्यत्वभावना ॥ १८ ॥ लोकेन संवीतमावृतं परिगृहीतमिति यावतू। सुभगादिपदा- न्येकदेशेनासभ्यार्थस्मृतिहेतुत्वेऽपि लोकपरिगृहीतत्वात् प्रयोज्या- नि। तबुक्त दण्डिना "भगिनी-भगवत्यादिसर्वत्रैवानुम्यते" इत्या- दि॥ दोहद इति ॥ "हद पुरीषोत्सर्गे" इति धातुं स्मारयन्नेकदेशेन असभ्यार्थस्मृतिहेतुः । अत्र प्राचीनाचार्यसंवाद प्रकटयति । अत्र हि श्लोक इति ॥ १८॥ . तत्त्रैविध्यं व्रीडाजुगुप्सामङ्गलातङ्कदायिभेदात।१९।। तस्याश्षीलस्य त्रैविध्यं भवति । व्रीडाजुगुप्सामङ्गलातङ्गदा- यिनां भेदात। किश्चिदू व्रीडादायि। यथा "वाक्काटवम, हिरण्य- रेता" इति । किश्चिज्जुगुप्सादायि । यथा "कपर्दकः" इति। किश्विदमङ्गलातङ्कदायि। यथा "संस्थितः" इति ॥ १९ ॥ द्विविधमश्ीलं त्रेधा विभजते ॥I तत्त्रैविध्यमिति ॥तिस्त्रो विधा यस्य ततू त्रिविधं, त्रिप्रकारमिति यावतू। "विधा विधौ प्र- कार च" इत्यमरः । तस्य भावस्त्रैविध्यम।ब्राह्मणादेराकृतिगणत्वा- त् ष्यञ। तस्याक्षीलस्य त्रविध्यम। अमङ्गलस्यातङ्क: शडून। "रु- कूतापशङनस्वातल" इत्यमरः। दायि-शब्द: प्रत्येकमभिसम्बध्यते। तत्राद्यमुशाहर्तुमाह। किश्चिदिति ॥ वाक्काटवमिति कटोर्भाव: काट- घम्। वचः काटवं=वचस्ैक्ष्ण्यमित्यर्थ:। अत्र काटव इत्येकदेशेन

लिङ्गम गैतेती डाडायि "काडवस्ारणंवख्" इत्यत्र मन्त्रमाष्ये तथाद- शनातू। द्वितीय दर्शवितुमाह ॥ किश्चिदिति ॥ पर्द: पायवीयपवन- पर्वनन: "पवस्तु गुहजे शब्बे फुर्दः फुकिजनिःखने" इति वैजयन्ती। अर्वाशप्रमसील दर्शयति ॥ किश्रिदिति । संसितो मृत इत्यर्थ:॥१९।। दिलशमाचषटे। व्यवहितार्थप्रत्ययं क्लिष्टम ॥ २०॥ . अर्थस्य प्रतीतिरर्थप्रसयः । स व्यवहितो यस्माद् भवति तद् व्यविहितार्थपसयं क्रिष्टम। यथा "दक्षात्मजादयितवल्लभ- वोदेकानां ज्योत्स्नाजुपां जललवास्तरलं पतन्ति"। दक्षात्मजा- स्तारा:। तासां दयिनो दक्षात्मजादयितश्चन्द्रः। तस्य वल्लभा- श्चन्द्रकान्ताः । तद्वेदिकानामिति। अन्र हि व्यवधानेनार्थ- मसयः ॥ २० ॥ व्यवहितंति॥ समासार्थ विग्रहेण दर्शयति ॥ अर्थस्य प्रती- तिरिति ॥ प्रत्यथोऽत्र ज्ञानम् "प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वास हेतुषु" इत्यमरः। उदाहरति॥ वक्षात्मजंति । ननु नेयार्थे कलष्टमिद कि-

वैषयं दर्शयँललक्ष्य लक्षणमनुगमयति ॥ अत्र हि व्यवधानेनेति ॥ ठय-

थें तु कल्पिताऽर्थममिति ततो भेदः ॥ २० ॥ अन्यार्थेऽपि चन्नान्तर्भवतीत्याह। अरूढार्थत्वात् ॥ २१ ॥ अरूदार्थतेऽपि यतोऽ्थंपरतयो झटिति न, तत क्लिष्टम । यथा "काञ्यीगुणस्थानमनिन्दतायाः" इति ॥२१॥ अरूढार्थत्वादिति॥ प्रकुतादर्थादर्थान्तरे क्वचिदप्यरूढत्वा- दपमिद्ठत्वाद् विलम्बेनापि योगवशात् प्रकृतमर्थमभिधत्त इत्यर्थः। अग्रासद्गमप्यविलम्वनार्थमभिधायकं चेन्न ततू क्लष्टमित्याह॥ अ- रुढाथत्वे ्पीf॥ उदाहरति । यथति ॥ २१ ।।

सवृत्तिकाव्यालकुगरस्त्राणि ।२ अघि०। १ अध्यायः (४) ।५१

अथाऽल्लीलक्किश्टा्यदुष्टपद दयलक्षण साम्यादू अन्लीलं क्विष्ट- वाक्यद्वयमपि लक्षितप्रायमेवेत्युपपादयितुं सूत्रमुपादत्ते। अन्त्याभ्यां वाक्यं व्याख्यातम् ॥ २२ ॥ अश्लीलं किलिष्टं चेसन्से पदे । ताभ्यां वाक्यं व्याख्यातम्। तदष्यSश्लीलं विलष्टं च भवति। अश्लीलं यथा। न सा धनोन्नतिर्या स्याव कलत्ररतिदायिनी। परार्थबद्धकक्ष्याणां यद ससं पेलवं धनम ।। सोपानपथमुत्सज्य वायुवेगः समुदतः। महापथेन गतवान् कीर्समानगुणो जनैः विलष्ट यथा "ध- म्मिल्ळस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गशावाक्ष्याः * रज्यस- पूर्वबन्धव्युत्पत्तेर्मानसं शोभाम्"। एतान् पदपदार्थदोषान् झञात्वा कविस्तजेदिति तात्पयार्थः ॥ २२॥॥ इति श्रीकाव्यालङ्कार- सूत्रवत्तौ दोषदर्शने द्वितीयेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः पदपदार्थ- दोषविभाग:।।

अन्त्याभ्यामिति ॥ प्रतिपत्तिलाघवार्थमप्रकरणेऽ्यभिधान- मित्यवगन्तव्यम। अश्लीलं वाक्यमपि त्रिविधम। तत्र व्रीडादा- य्यऽश्षीलमुदाहरति ॥ यथेति॥सा तादृशी धनोन्नतिः= अर्थसंपत्ति: न भवति। या कलत्ररतिदायिनी। कलत्रस्य रर्ति प्रीतिं दातुं शील- मस्या इति कलत्ररतिदायिनी। न तु परप्रीतिदायिनी यस्मात, त- स्मात, परार्थबद्धकक्ष्याणां, परेषामर्थे प्रयोजने बद्धा कक्ष्या कच्छो यैस्तेषां परोपकारबद्ध प्रतिज्ञानामित्यर्थः। "कक्ष्या कच्छे वरत्रायाम्" इति वैजयन्ती। धनमर्थों यत् सत्यं परमार्थतः पेलवं मनोझमिति प्रकृतार्थः । अर्थान्तरस्तु साधनस्य शेफस उन्नतिः । "साधनमुप- गमनत्योः शेफसि सिद्धौ निवृत्तिदापनयोः" इति नानाथमाला । यस्मात् कलत्रस्य रति सुरतं दातुं शीलमस्या इति ताहशी न भव- ति। तस्मात परासामर्थे बद्धकक्ष्याणां परस्त्रीवशंवदचित्तानामि- त्यर्थः । धनं पेलवं विरलं भवति। "पेलवं विरलं तनु" इत्यमरः ।

अत्र व्रीडादायित्वमतिरोहितम । अवशिष्टमश्लीलद्वयमुदाहरति । सोपनेति॥ सोपानपथमुत्सृज्य, वोयुवेग := वायोवेंग इव वेगो यस्य स तादशः, समुद्यतः सन् जनैः स्तूयमानगुण: सन्, महापथेन राज- मार्गेण गतवानिति प्रकृतार्थः । वायुवेगोऽपानपथमुत्सृज्य समुद्त इति जुगुप्सादायि। महापथेन परलोकमार्गेण गतवानित्यमङ्गला- तङ्डदायि। क्रिष्टमुदाहरति ॥ धम्मिल्लस्येति ॥ कुरङ्गशावाक्ष्या ध- म्मिल्स्य संयतकचनिचयस्याऽपूर्वोऽदष्टचरो बन्धो ग्रथनं तस्य व्यु- त्पत्तेश्चातुर्यस्य शोभां वीक्ष्य कस्य मानसं निकामं न रज्यति। सर्व- स्याऽपि मानसं रज्यतीत्यर्थः । रज्यतीति कर्मकर्तरि रूपम "कुषि- रजोः प्राचां श्यन् परस्मैपदं च" इति परस्मैपदम। अपूर्वबन्धव्यु- त्पत्तेरिति धम्मिल्लविशेषणं वा। अन्नान्वयव्यवधानान्न हाठिकी वा- क्यार्थप्रतिपतिरिति स्पष्टमेव क्विष्टत्वम। नतु किं फलममीषां दोषा- णामवबोधनेनेत्याशड, परित्यागमेव फलमित्याह॥ पतानिति ॥२२। इति श्रीगोपेन्द्रत्निपुरह्रभूपालविरचितायां वामनालटुनरसूत्र- वृत्तिव्याख्यायां काव्यालंकारकामधेनी दोषदर्शने द्वितीयेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः

सवृत्तिकाव्यालड्डगरसूत्राणि। २ अधि० ।२ अध्याय: (५) । ५३

चिन्तयामि चिदाकाशचन्द्रलेखां सरस्वतीम॥। शिरसा श्राघनादू यस्या: सार्वश्यं समवाप्यते ॥ १॥ अध्यायदवयसौहार्दमुन्मुद्रयति। पदपदार्थदोषान् प्रतिपाद्य वाक्यदोषान दर्शययतुमाइ- भिन्नवृत्तयतिभ्रष्टविसंधीनि वाक्यानि ॥ १ ॥ दुष्टानीयभिसम्बन्धः ।१॥ पदपदार्थेति॥ पदपदार्थदोषनिरूपणानन्तरं वाक्यवाक्यार्थ- दोषनिरूपणं लब्धावसरमिति सङ्गतिः । वाक्यदोषानुद्दिशति ॥ भिन्नवृत्तेति । दुष्ट पदमित्यादिसुत्राद् दुष्टमित्येतदू वचर्नावपररि- णामेन वाक्यविशेषणतयाऽनुवतंत इत्याह॥ दुष्टानीति॥१ ॥ क्रमेण व्याचष्टे- स्वलक्षणच्युतवृत्तं भिन्नवृत्तम् ।। २ ।। स्वस्माल्लक्षणाच्च्युतं उत्तं यर्मिसत स्वलक्षणच्युतं वृत्तं वाक्यं भिन्नवृत्तम्। यथा "अयि पश्यसि सौधमाश्रितामविरलसु- मनोमालभारिणीम्"। वैतालीययुग्मपादे लघ्वक्षराणां षण्णां नैर- न्तर्य निषिद्धम। तच्च कृतममिति भिन्नटत्तत्वम ॥ २ ।। यथोद्देशमेषां लक्षणान दर्शयिष्यन्ननन्तरसूत्रमवतारयति॥ क्रमेणति । स्वलक्षणच्युतवृत्तमिति स्वलक्षणच्युतवृत्तानुबन्धि वा- क्यमित्यर्थः। उदाहरतिं ॥ यथेति ॥ अयि पश्यसीति॥ सुमनोमाल- भारिणीमित्यत्र "इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिष्वि" ति, मा- लाशब्दस्य हस्वः। वैतालीयलक्षणं प्रागुक्तम। तत्र, ताश्च समे स्यु- रनो निरन्तरा इति समपादे लध्वक्षरषट्कस्य नैरन्तर्य निषिद्धम्। अन्नाविरलसुमेति समपादे षडपि लध्वक्षराणि प्रयुक्तानिति लक्षण- क्युतत्वम ॥ २ ॥ विरसविरामं यतिभ्रष्टम् ॥ ३ ॥ विरसः श्रुतिकटुर्विरामो यस्मिँस्तद् विरसविरामं यतिभ्र- ष्ृम् ॥ ३ ॥

द्वितीयं व्याख्यातुं सूत्रमुपादरे। विरसविराममिति॥ विरामो विच्छेदनियमः । शेषं सुग- मम॥ ३॥ तदातुनामभागमेदे स्वरसंध्यकृते प्रायेण ।। ४ ।। तदू यतिभ्रष्टं धातुभागमेदे नामभागमेदे थ सति भवति। स्वरसंधिना कृते मायेण बाहुल्येन। धातुभागभेदे मन्दाक्रान्ता- यां यथा "एतासां राजति सुमनसां दामकण्ठावलग्वि। नाम- भागभेदे शिख्रिण्यां यथा। कुंरङ्गाक्षीणां गण्डतलफलके स्वेद- विसरः । मन्दाक्रान्तायां यथा "दुर्दशश्चक्रशिखिकपिशः शाद्रि णो बाहुदण्डः"। धातु-नामभागपदग्रहणात तद्भागातिरिक्त- भेदे न भवति यतिभ्रष्टत्वम्। यथा मन्दाक्रान्तायाम। शोभां पु- व्यसयमभिनवः सुन्दरीणां मबोधः । शिखरिण्यां यर्था "विनि- द्रः इ्यामान्तेष्वधरपुटसीत्कारविरुतैः"। स्वरसंध्यकृत इति वच- नाव स्वरसन्धिकृते भेदे न दोषः । यथा "किश्िद्भावालसमसर- लं प्रेक्षितं सुन्दरीणाम्"॥ ४॥ तद्विभागं दर्शयितुमाह ॥ तदिति ॥ धातुर्भूवादि:। नाम प्रा० तिपदिकम। धातोः प्रातिपदिकस्य वा भागतो भेदेऽशतो विच्छेदे। भागभेदमेव विशिनष्टि ॥ स्वरसन्ध्यकृत इति॥ स च भागभेदो यदि स्वरसन्धिना कृतो न स्यात तस्मिन् भागभेदे सति यतिभ्रष्टमाम दुर्ष्ट भवति। सवरसन्धिकृते तु भागमेदे न दुष्टमिति सूचितम। तत्र प्र० थममुदाहर्तुमाह॥। धातुभागमेद इति॥ एतासामिति । मन्दाका- म्ताख्यमिदं वृत्तम । "मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैम्भो न तौ तो गुरू चेतू" इति तल्लक्षणादादितञ्ञतुर्भिस्ततः षड्भिस्ततः सप्तभिरवण- र्विराम: कर्तव्यः। तथा सति, पतासां रा, इत्यत्र धातुभागमेदे प्रा- सस्य तस्य वैरस्यादिदं वाक्यं यतिभ्रष्टं नाम वुष्ट भवात। द्वितीय- मुदाहरति॥ नामभागभेद इति ॥ कुरङ्गाक्षीणामिति ॥ शिखरिणी- वृत्तमिदम। "रसरुद्रश्छिनना यमनसभला गः शिखरिणी" इति ल- क्षणादादित: षड्भिस्तत एकादशभिर्यति: कर्तव्या।ततश् कुरङ्गाक्षी

सवृत्तिकाव्यालड्डनरसूत्राणि। २ अधि०। २ अध्याय: (५)। ५५

णां गण् - हत्यत्र प्रातिपद्दिकभागभेदे प्राप्तायास्तस्या घैरस्यादू यतिभ्रषट भर्वात। उदाहरणान्तरमाह ।I दुर्दर्श इति ॥ मन्दाक्रान्ता- लक्षणमुक्तम। दुर्दर्शश्च, इत्यत्र विरामो विरसः। ननु, पदभागभेद इति सूत्रकरणे धातुनाम्नोरुभयोरपि संग्रहाल्लाघवं भवति, कि धातु- नामग्रहणगौरवेणेत्याशड्, पदग्रहणे प्रकृतिप्रत्ययमध्यविरामेऽपि यतिभ्रंशः स्यात्। स मा भूदिति धातुनामग्रहणं कृतमित्याशयवा- नाह।। धातुनामेति ॥ तयोर्धातुनाम्नोर्भागास्तन्भरागाः । तेश्योऽतिरि- कभेदे धातुनामभागभेदव्यतिररिक्त भागच्छेद इत्यर्थः । उदाहरति ॥। यथेति ॥ शोभां पुष्येत्यत्र विरामों न वैरस्यमावहतीति भावः। धातुप्रत्ययमध्यविरामे दोषाभावं निरूष्य प्रातिपदिकप्रत्ययमध्यभेदे- उ्व्युद्वाहरति॥ बिनिद्र इति॥ श्यामा रात्रिः। श्यामान्त इत्यत्र प्रा- तिपद्िकप्रत्ययमध्यविरामो न वुष्यति। विशेषणव्यावर्त्य कीर्तयति ॥ खरसन्धीति ॥उदाहरति ॥ किश्चिद्भावालसमिति। अत चतु- र्थाक्षराऽवसाने यतििहिता। तथाचालसमित्यत्र, अकारस्य सवर्ण- दीर्घेगो कादेशेन कबलितत्वात् स्वरसन्चिकताऽयं नामभागभेद इति न यतिभ्रष्टत्वम्॥।४ ।। न वृत्तदोषात पृथग् यतिदोषो वृत्तस्य यत्यात्मकत्वात् ॥ ५॥ वत्तदोषाव पृथम् यतिदोषो न वक्तव्यः । टत्तस्य यसा- त्मकत्वात् ॥५॥ ननु भिन्नवृत्तयतिभ्रश्टयोरर्थतो मेदाभावांदू, न पृथक् कथन- मर्थवदिति शङुनमङ्गायितुमुपरितनं सूत्रमुपन्यस्पति ॥ न वृत्तति॥ गुरुलधुनियमदू यातनियमस्यापि वृत्तलक्षणवाक्येनेवावगन्तव्यत्वादू यतिचििषं च वृत्तमिति वृत्तदोषे एव यतिदोषोऽन्तर्भवतीति शक्कि तुरभिप्रायः ॥५॥ . यसात्मकं हि वृत्तमिति भिन्नवृत्त एव यतिभ्रष्टस्यान्तर्भावान्न पृथगग्रहण कार्यमत आह। न लक्ष्मणः पृथकत्वात् ॥ ६ ॥।

46 का व्याल हुनर काम घेतुसमा्यव्याल्यासहितानि। नाडयं दोप:। लक्ष्मणो लूक्षणस्य पृथकत्वाव । अन्यद्धि सक्षणं दत्तस्यान्पद् यतेः । गुरुलधुनियमात्मकं दृत्तम् । विरा- मात्मिका व यतिरिति ॥ ६ ॥ शकुनमिमां शकलयितुमुत्तरसूत्रमुपादचे। न लक्ष्मण: पृथ- कन्चादिति । यतिवृत्तयार्लक्षण मेदातू स्वरूपभेदोऽङ्गीकर्तव्यः । त- थाच इसदोषे यतिदोषस्यान्तर्भावी दुर्भण इति भावः। लक्षणभेद- मेवाह॥ गुरुलष्वित॥ स्ानविरामेऽपि गुरुलघुविपर्यासे भवति वृत्तभङ्गः। अस्थानविरामात्मके यतिभङ्गेपि यथोक्तगुरुलघुनियमे सति न वृस्तभङ्ग इत्यन्वयव्यतिरेकाश्यां भिन्नवृत्तयतिभ्रष्टयोर्भिन्न- त्वातू पृथक्कथनमर्थवदित्यर्थः ॥६॥ अथ विसन्धिवाक्यं विवरीतुमाह।

पदानां सन्धिः पदसन्धिः। स च स्वरसमवायरूपः मसा- सत्तिमात्ररूपो वा। स विरूपो यस्मिन्निति विग्रहः ॥ ७ ॥ विरूपपदसन्धिरिति ॥ स चेति। "किश्िद् भावालसम" त्यत्र स्वरसमवायरूपः । "त गच्छन्ति प्रभुपरिवृढमित्यत्न प्रत्यास- त्तिरूप: ॥७॥ विसन्धिनस्त्रैविध्यं वक्तुमाह। पदसन्धिवैरूप्यं विश्लेषोडश्लीलत्वं कप्ट- त्वञ्च ॥|८ ।।

विक्लेषो विभागेन पदानां संस्थितिरिति । अश्लीलत्वम- Sनभ्यस्पृतिहेतुत्वम् ॥ कष्टत्वं पारुष्यमिति ॥ विक्लषो यथा "मे- घाऽनिलन अमुना एनस्मिन्नद्रिकानने। कमले इव लोचने इमे अनु- बध्नाति विलासपद्धतिः। लोलालकानुवद्धानि आननानि चकास- ति। अ्लीलतं यथा "विरेचकमिदं नृत्तमाचार्यामासयोजितम्।

सवृत्तिंकाव्यालडुगरसेन्राणि। २ अधि० ।२ अध्याय: (५) । ५७

चकासे पनसमावैः पुरी पण्डमहाद्रुमैः। विना शपथदानाभ्यां पदवादसमुत्सुकम्"। कष्टत्वं यथा। "मअ्जर्युद्गमगर्भाSSस्ते गुर्वाभोगा डुमा बमुः" ॥ ८ ।। पदसन्धीति ।। विश्लेषोऽवग्रह इत्यत्र पदकालप्रसिद्धोऽवग्र. हो न विवक्षितः, किन्तु मात्राकालव्यवधानसाम्यादसंहिताप्रगृह्य- लक्षण इत्यभिसन्धायाह।I विभागेनेति ॥ स च विश्लेषो द्विविध :- प्रगृह्यनिबन्धनः, सन्ध्यविवक्षानिबन्धनश्च । तत्राद्यमुदाहरति।। कमले इति॥ यदवादि दण्डिना "ने संहितां विवक्षामीत्यसन्धानं पदेषु यतू। तद्विसन्धीति निर्दिष्टं, न प्रगृह्यादिहेतुकम" इति। अत्र प्रगृह्यादिहेतुकं विसन्धि न भवतीति सकृत्प्रयोगविषयमिदं द्रष्ट- व्यम। असकृत्प्रयोगे तु दुष्टमेव। तदुक्तं साहित्य चूडामणौ। "प्रगृ- ह्यादिनित्रन्धनत्व पुनरसकृद्दोषः । यथा "धीदोबले अति तते उचि- सार्ऽर्थवृत्ती" इत्यादि। सकृत्तु न दोष इति। तथाच प्रयोगः। "ली- लयैव धनुषी अधिज्यताम"। "सहंसपाते इव लक्ष्यमाणे" इंति च। द्वितीयमुदाहरति॥ लोलालकेत्यादिं॥ अत्र, न संहितां विवक्षामि इति कामचारप्रयुक्त: सकृदृपि दोष एव। "नित्यं संहितैकपद्वत् पादेष्वर्धान्तवर्जम्" इति काव्यसमयाऽध्याये वक्ष्यमाणत्वांतू।त्रिवि- धमश्लीलं क्रमेणोदाहरति॥ अश्षीलं यथेति ॥ रेचका नाम नृत्ते पाणिपादादिभ्रमणरूपाश्चत्वारो भरतशास्त्रे प्रसिद्धाः। तदुक्तं स- ङ्ीतरत्नाकरे। "रेचकानथ वक्ष्यामश्चतुरो भरतोदितान्। पदयोः करयो: कटया श्रीवायाश्च भवन्ति ते" इति। आचार्येण सता नृत्त सरेचकं योजनीयम। इदंतु नृत्तं विरेतकं रेचकविहीनम्। अत पवाचार्याभासयोजितम्। यः स्वयमनाचार्य आचार्यवद्वभासते सोऽयमाचार्याभासः। तेन योजितम्। अत्र विरेचक-याभ-पुरीष- विनाश-पड्विन्यासैः, विरेचन-मिथुनीभाव-पुरीष-विनाश-प्रती- तेस्त्रिविधान्यश्लीलानि दषव्यानि। कष्टत्वमुद्दाहर्तुमाह॥ कष्टत्वं यथेति॥८ ॥ उक्तवक् व्यसङ्गतिपूर्वकमुत्तरसूत्रमवतारयति। एवं वाक्यदोपानभिधाय वाक्यार्थदोषान प्रतिपादयितुमाह।,

व्यर्थेकार्थसन्दिग्धाप्रयुक्तापक्रमलोकविद्या- विरुद्ानि च ॥ ९ ॥ वाक्यानि दुष्टानीति सम्बन्धः ॥ ९ ॥ एवमिति॥ चकारेण समुच्चयमाह॥ वाक्यानि दुष्टानीति सम्बन्ध इति ॥ ९॥ क्रमेण व्याखयातुमाह। व्याहतपूर्वोत्तरार्थ व्यर्थम् ।। १० ।। व्याहतौ पूर्वोत्तरावर्थौ यस्मिस्तद् व्याहतपूर्वोत्तरार्थ वाक्यं व्यर्थप। थथा। "अद्यापि स्मरति रसालसं मनो मे मुग्धायाः स्मरचतुराणि चेष्टितानि"। मुग्धायाः कथं स्मरचतुराणि चेष्टिता- नि। तानि चेत कथं मुग्धा। अत्र पूर्वोत्तरयोरर्थयोर्विरोधाद व्यर्थमिति॥ १० ॥ ध्याहतौ परस्परविरुद्धावित्यर्थः ॥ मुग्धायाः करथं स्मरचतु- राणि चेष्टितानीति॥न कथश्चित् सम्भवन्ति, व्याहतत्वादित्यर्थः । व्याहतिमेव व्याहरति ॥ स्मरचतुराणीति ॥ १० ॥ एकार्थ समर्थयितुमाह। उक्तार्थपदमेकार्थम् ॥११॥ उक्तार्थानि पदानि यस्मिस्तदुक्तार्थपदमेकार्थम्। यथा। "चिन्तामोहमनङ्गमङ्ग! तनुते वित्रेक्षितंसुभ्रुवः" । अनङ्गः शृङ्गा- रः । तस्य चिन्तामोहात्मकत्वाच्चिन्तामोहशब्दौ प्रयुक्तावुक्ता. थौं भवतः । एकार्थप हत्वाद् वाक्यमेकार्थमित्युक्तम् ॥ ११॥ उक्तार्थपदमिति॥ उक्ता: पदान्तरैः प्रतिपादिता अर्था येषां तान्युक्तार्थानि। तथाविधानि पदानि यस्मिन् वाक्ये तदुक्तार्थपदं वाक्यमेकार्थ नाम दुष्ट भवतीति वाक्यार्थः ॥ चिन्तामोहमिति॥

सवृत्तिकाव्यालङ्डारसूत्राणि। २ अधि०। २ अध्याय: (५)।५९

कामिनीकटाक्षपातकलुषिताऽन्तःकरणस्य विरह्वेदनामसहमान- स्य कस्यचित कामुकस्येयमुक्ति: अनङ्गशब्देनात्र विप्रलम्भशृङ्गा रो विवक्षितः । तस्य चिन्तामोहाघुपचितात्मकस्यैव शृङ्गारपदार्थ- त्वातू। तत्कथनेनैव चिन्तामोहयोरवगतत्वाच्चिन्तामोहशब्दौ गता- र्थावित्येकार्थी। नन्वेकार्थलक्षणपरीक्षायामेकार्थत्वं पदस्य प्रतीय- ते, न तु वाक्यस्य। तत् कथमयं वाक्यदोष: स्यादित्याशड् छत्रि- न्यायेनैकदेशधर्मः समुदाये पर्यवस्यतीत्याशयवानाह॥। एकार्थपद्- त्वादिति॥११॥ कचिदपवादं वक्तुमाह। न विशेषश्चेत् ॥ १२॥ न गतार्थ दुष्ट, विशेषश्चेत पतिपाद्यः स्याद ॥१२॥ न विशेषश्चेदिति॥ यदि विशेष: प्रतिपाद्यस्तदानीमेफार्थ दु- घ्टं न भवतीति सूत्रार्थः।।१२।। तं विशेषं पतिपादयितुमाह। धनुर्ज्याध्वनौ धनुःश्रुतिरारूढेः प्रतिपत्त्यै ॥१३।। धनुर्ज्याध्वनावितत्र ज्याशब्देनोक्तार्थत्वेऽपि धनुःश्रुतिः प्र- युज्यते। आरूढे: प्तिपत्त्यै । आरोहणस्य प्रतिपत्यर्थमू। न हि धनुःश्रुतिमन्तरेण धनुष्यारूढा ज्या धनुरज्येति शक्यं मतिपत्तुम। यथा। "धनुर्ज्याकिणचिह्नेन दोष्णा विस्फुरितं तव" इति ॥१३।। धनुर्ज्याध्वनाविति ॥ श्रुतिरत्रवाचक: शब्दः । स्पष्टमवशि- ष्टम् ।। धनुज्याकिणेति॥ ज्याशब्दमात्नप्रयोगे ज्याबन्धनेनापि किण- सम्भवादू भवेदनौचित्यम । तथाच प्रयोगः। "ज्याबन्धनिष्पन्दभु- जेन यस्य" इति॥१३॥ . उक्तन्यायमन्यत्रापि सञ्चारयितुमाह। कर्णावतंसश्रवणकुण्डलशिरःशेखरेषु कर्णादि- निर्देशः सन्निधेः ॥ १४ ॥

निर्देशः सन्निधेः प्रतिपत्यर्थमिति सम्बन्धः। न हि कर्णादिशब्द- निर्देशमन्तरेण कर्णादिसन्निहितानामवतंसादीनां शक्या पतिपत्ति: कर्तुमिति। यथा। "दोलाविलासेषुं विलासिनीनां कर्णावतंसा: कलयन्ति कम्पम।लीलाचलच्छ्रवणकुण्डलमापतान्ति। आययुर्भङ्ग- मुखराः शेखरशालिनः॥ १४॥ कर्णावतसेत्यादि॥ उक्तार्थानामपीति ॥ अवतंसादिभि: क. णाभरणादीन्येवोच्यन्त इति अवतंसादिप्रयोगे कर्णादीनां गतार्थत्व- मित्यभिप्रायः । अन्वयं द्रढयितुं व्यतिरेक्माह॥ न हीति॥ कर्णाव- तंसाः कलयन्तिं कम्पम्। लीलाचलच्छवणकुण्डलमापतन्तीत्यत्र लीलाचलनक्रियायोगादारूढप्रतिप्रत्तिर्भवत्येव । अतः, "अस्या: कर्णावतंसेन जितं सर्वे विभूषणम । तथव शोभतेऽ़त्यन्तमस्या: श्रव- णकुण्डलम्" इत्याद्युदाहर्तव्यम् ॥ आययुरिति ॥ स्पष्टार्थम्। धनु. ज्यादिसूत्र एवैकत्र कर्णावतंसादीनामपि परिगणने कर्तु शक्येऽपि प्रयोजनभेदं प्रतिपादयितुं सूत्रभेद: कृत इति द्रष्टव्यम॥ १४॥ मुक्ताहारशब्दे मुक्ताशब्दः शुद्धेः ॥१५॥ मुक्ताहारशब्दे मुक्ताशन्दो हारशब्देनैव गतार्थः पयुज्यते, शुद्धेः प्रतिपत्त्यर्थमिति संबन्धः । शुद्धानामन्यरत्नैरमिश्रितानां हारो मुक्तहारः। यथा-

मुक्ताहारेण लसता हसतीव स्तनद्रयम् ॥ ॥ १५ । • मुक्ताहारेत्यादि सुबोधम। ननु दसतीव स्तनद्यमिति, हासो- त्प्रेक्षणसामर्थ्यादेव हारस्य रत्नान्तरासंवलनलक्षणा शुद्धि: प्रतीयते, न मुक्ताशब्द संनिधानात । अन्यथा हासोत्प्रेक्षेव नोदयमासादयेतू। अतो नेदमुदाहरणमिति चेन्मैवम्। हारशुद्धिप्रतिपत्या हासोत्मेक्षा हासोत्प्रेक्षया च हारशुद्धिप्रतिपत्तिरिति परस्पराश्रयप्रसङ्गातू।भतो मुक्ताशब्दस्निधानादेव हारशुद्विप्रतिपचिरिति, भवत्युदाहरणमिद्-

सवृत्तिकाव्यालडुनरसूभाणि । २ अधि० ।२ अध्याक (५) । ६१:

म्। "हारो मुक्तावली'स्यभिधानादन हारशब्दो मुख्यया वृत्त्या रत्ना- न्तरासंवलितमुक्तागुणमभिघत्ते। अतः शुद्धे: प्रतिपत्ति: शब्दत एव सिद्धेति यदि पक्षसतदरा पुष्पमालाशब्दे पुष्पपदवन्मुक्त/हारशव्देऽपि मुक्तापदं कस्यचिदुत्कर्षस्य प्रतिपस्यै प्रयुज्यते।, सर चोत्कर्षस्त्रासा- दिदोषशून्यत्वं, स्थूलवृत्तत्वं, सच्छतातिशयश्चेति व्याख्येयम ।।१५।

पुष्पमालाशब्दे पुष्पपद्मुत्कर्षस्य ॥। १६ ॥। पुष्पमालाशब्दे मालाशब्देनैव गतार्थ पुष्पपदं प्रयुज्यते।। उत्कर्षस्य प्रतिपत्यर्थमिति॥ उत्कृष्टानां पुष्पाणां माला पुष्पमा- लेति। यथा। "पायशः पुष्पमालेव कन्या सा कं न लोभये- त्"। ननु मालाशब्दोऽन्यत्राऽपि दृश्यते। यथा, रत्नमाला, शब्दमालति। ससम् । स तावदुपचरितस्य प्रयोगः । निरुपपदो हि मालाशब्द: पुष्परचनाविशेषमेवाभिषत्त इति ॥१६॥

पुष्पमालेत्यादि॥ स्पष्टार्थम्। ननु मालाशब्दस्य रूपहंसमेघा- दिमालासु प्रयोगदर्शनात् तद्व्यावृत्तिः प्रयोजनं पुष्पपदस्य, न पुन- रुक्त इति शङकते॥ नन्विति॥ मालाशब्द: पुष्परचनायां मुख्यो, ला- क्षणिक. पुनरन्यश्रेति, वृत्तिभेदान्नायं दोष इति परिहरति । स ता- वदिति॥१६ ॥ करिकलभशब्दे करिशब्दस्ताद्रूप्यस्य ॥१७॥ करिकलभशब्दे करिशब्द: कलभेनैत्र गतार्थः प्रयुज्यते॥। ताद्रूप्यस्य प्रतिपत्यर्थमिति॥ करी मौढकुअर । तदूपः कलभः करिकलभ इति। यथा "सज करिकलभ त्वं श्रीतिबन्धं.करिण्याः"॥१७ करिकलभेत्यादिव्यक्तार्थम ॥ १७ ॥ विशेषणस्य च ॥ १८ ॥

विशेषणस्य विशेषप्रतिपत्यर्थमुक्तार्थस्य पदस्य मयोगः ।

६२

यथा "जगाद मधुरां वाचं विशदाक्षरशालिनीम ॥ १८॥ विशेषणस्येति॥ शब्दान्तरस्य सन्निधानादुक्तारथोऽि विशे- ष्यशब्द: प्रयुज्यते। स च विशेषणस्य प्रतिपत्त्यै भवति। जगादे- त्यनेन गतार्थस्य वाक्शब्दस्य माघुर्यवर्णवैशद्यलक्षणविशेषणप्रति- पत्यै प्रयोग हष्यत इति वाक्यार्थः। "जगाद मधुरोदारविशदाक्षर- मीश्वरः" इति विन्यासकल्पनायां विशेषणस्य प्रयोग: क्रियाविशेष- णत्वेऽ्युपपद्यते। अतो "नीलनीरजविकासहारिणा कान्तमीक्षणयु- गेन वीक्षते" इत्युदाहार्यम्॥ १८॥ तदेततू सार्थकत्वसमर्थनमभियुक्तपदनिर्वाहाय, न सर्वत्रेति नियन्तुमाह। तदिदं प्रयुक्ेषु॥ १९ ॥

तदिदमुक्तं प्रयुक्तेषु, नामयुक्तेषु।न हि, भवति यथा "श्रव- णकुण्डलामे"ति। तथा "नितम्बकाश्ची"सपि। यथा वा "करिक- लभ" इति। तथा "उष्ट्रकलभ" इसपि। अत्र इलोक :- कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मिति:। सन्निधानादिबोघार्थ स्थितेष्वेतत् समर्थनम् ॥॥१९॥ तदिदमिति॥ प्रयुक्तेषु, अभयुक्तरिति शेषः। नाऽप्रयुक्तेषु। तथोक्तं काव्यप्रकाशे "कर्णावतसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः। सन्निधानादिबोधार्थ स्थितेष्वेतत् समर्थनम" इति। अप्रयुक्तानि दर्शयति॥ यथति॥१९ ॥ इत्थमेकार्थ समर्थ्य, सन्दिग्धं समर्थयितुमाह।

संशयकृत् सन्दिग्धम् ॥ २० ॥ यद्वाक्यं साधारणानां धर्माणां श्रुतेविशिष्टानां वा श्रुतेः सं- शयं करोति तव :संशयकृत सन्दिग्धमिति। यथा "स महात्मा भाग्यवशान्महापदमुपागतः" । किं भाग्यवशान्महापदमुपागत,

सवृत्तिकाव्यालडुनरसूत्राणि। २ अधि०।२ अध्याय: (५)। ६३

आहोस्विदभाग्यवशान्महतीमापदमिति संशयकृदू वाक्यं, पकर- णाधऽभावे सतीति ॥ २०॥

संशयकृत्सन्दिग्धमिति ॥ व्याचष्टे॥ यद्वाक्यमिति॥ विशि- ष्टानामिति॥ असाधारणानामित्यर्थः । उक्तलक्षणमुदाहरणे योज- यति॥ किम्भाग्यवशादिति ॥ लक्षणं विशिनष्टि ॥ प्रकरणादीति॥ अत्नादिपदेन संयोगादयो गृह्यन्ते। यथोक्तं हरिणा- संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्याऽन्यस्य सन्निधि:॥ सामथ्यंमौचिती देशः कालो व्यक्ति: खरादयः । शब्दार्थ स्याऽनवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः, इति ॥॥ २० ॥ अप्रयुक्तं व्यक्तयितुमाह।

मायादिकल्पितार्थमप्रयुक्तम ॥२१॥

मायादिना कल्पितोऽर्थो यस्मिस्तन्मायादिकल्पितार्थमप्रयुक्त- मू। अत्र स्तोकमुदाहरणम् ॥ २१॥

मायादिकल्पितार्थमप्रयुक्तमिति ॥ मायादिना कुशलमतिकु- ण्ठनपटिष्ठकुहनादिना कल्पितोरऽर्थो यस्मिस्तद्वाक्यमप्रयुक्तं भवति॥ अत्र स्तोकमुदाहरणमिति॥ विवृतं हि विदग्धमुखमण्डने- प्राहुवर्यस्तं समस्तं च द्विर्व्यस्तं द्विस्समस्तकम्। तथा व्यस्तसमस्तं च द्विर्व्यस्तकसमस्तके, इत्यादिना॥ ॥२१। अपक्रममालोचयितुमुपक्रमते। क्रमहीनार्थमपक्रमम् ॥ २२॥

उद्दशितानामनुद्देशितानां च क्रमः सम्बन्धः । तेन विहीनो- 5र्थो यस्मिस्तत क्रमहीनार्थमपक्रमम्। यथा "कीर्तिप्रतापौ भव- तः सूर्याचन्द्रमसोः समौ" । अत्र कीर्तिश्चन्द्रमसस्तुल्या। प्रतापः सूर्यस्य तुल्यः । सूर्यस्य पूर्वनिपातादक्रमः।अथवा पधानस्यार्थस्य

निर्देश: क्रमः। तेन विहीनोर्ऽर्थो यर्स्मिस्तदपक्रमम। "यथा तुरङ्ग- मथ मातङ्गं प्रयच्छास्मै मदालसम"॥। २२ ।।

क्रमहीनार्थमपक्रममिति॥ प्रतियोगिप्नतिपत्तिपूर्वकत्वात् क्र- माभावप्रतिपस्तेः प्रथमतः क्रममेकं प्रथयितुमाह ॥ उद्देशितानामिति। तेन विहीनस्तदभाववान्। उदाहरति ॥ यथेति ॥ उज्ज्वलार्थमर्न्यं क्रममभिघत्ते ॥ अथवेति ॥ प्रधानस्य अभ्यर्हितस्येत्यर्थः । मातङ्गं, तु- रङ्गं वा प्रयच्छेति वक्तव्ये व्युत्क्रमेणोक्तं वाक्यमस्य कवेरनभिक्षता मापादयतीति दुष्टम ॥ २२ ॥ लोकविरुद्धं दर्शायतुमाह।

देशकालस्व्रभावविरुद्धार्थानि लोकविरुद्धानि॥ २३ ॥

देशकालस्वभावैविरुद्धोऽर्यो येषु तानि देशकालस्वभाववि- रुद्धार्थानि वाक्यानि लोकविरुद्धानि। अर्थद्वारेण लोकविरुद्धत्वं वाक्यानाम। देशविरुद्धं यथा- सौवीरेष्व्ति नगरी मधुरा नाम विश्रुता। आक्षोटनालिकेराढ्या यस्या: पर्यन्तभूमयः ॥ कालविरुद्धं यथा "कदम्बकुसुमस्मेरें मधौ वनमशोभत"। स्वभाव- विरुद्धं यथा । "मत्तालिमङ्गमुखरासु च मअरीषु सप्तच्छदस्य तरतीव शरन्मुखश्रीः"। सप्तच्छदस्य स्तबका भवन्ति, न मअर्य इति स्वभावविरुद्धम। तथा- भृङ्गेण कलिकाकोशस्तथा भृशमपीड्यत। यथा गोष्पदपूरं हि ववर्ष बहुलं मधु ॥ कलिकाया: सर्वस्या मकरन्दस्यैतावदू बाहुल्यं स्वभाव- चिरुदम् ॥ २३ ॥ देशकालस्वभावविरुद्धार्थानीति॥अर्थद्वारेणेति ॥ विरुद्धा-

सवृत्तिकव्वालङ्करसुभ्राणि।२ अधि० ।.२ अध्याय: (५)। ६५

उधप्रतिपादकतवाद्वाक्यानि विरुद्धानि व्यपदिश्यन्ते । क्रमेणोदाहर- ति । देशविरुद्धमिति # सौधीरे्विति॥ आक्षोटा: शलोत्पन्ना गुड- फलवृक्षा:। "पीलौ गुडफलस्रंसी तस्मिस्तु गिरिसम्भवे। आक्षोट- कन्दरालौ दौ" इत्यमरः.। यमुनातीरवर्तिन्या मधुराया नगर्या: संवीरेषु देशेष्वऽसम्भवाद् देशविरोधः ॥ कदम्बेति । मधुर्वसन्तः। "चैत्रवसन्तमधुद्गुमदैत्यविशेषेषु पुंसि मधुशब्दः" इति नानार्थरत्न- माला। प्रावृषि प्रसवोदमशालिनः कदम्बस्य वसन्ते प्रसूनप्रसङ्गास- म्भवात् कालविरोध: । मश्चालिमङ्गेति ॥ मङ्ग: स्तुतिपाठकः । "नान्दीकारश्चाटुकारो मङ्गश्च स्तुतिपाठकः" इति वैजयन्ती। स्तब- करे गुच्छाः। "स्यादू गुच्छ्फस्तु स्तबकः" इत्यमरः । ते नाम स्तबका: पुष्पाणि पुञ्जीभूय यत्र प्रवर्तन्ते। मञ्जर्यो वल्लर्यः । "वल्लरी मञ्जरी स्त्रियाम" इत्यमरः । यत्राऽडयामवती प्रसूनपरिपाठी ता एव मञ्ज- र्यः। अतः सप्तच्छब्दस्य स्वभावतो गुच्छा एव, न तु मञ्ञर्यः सम्भ- धन्तीति स्वभावविरुद्धम । भृङ्गणेति ॥ कलिका कोरकः। अनुद्धि- अमुकुला कलिका कलिकाकोशः। तत्र गोष्पदपूरणपर्याप्तस्य मधुनो- Sसम्भवात् खभावविरुद्धम। गोप्पदपूरमित्यत्र, गो पदं प्रमाण- तयाऽवच्छेदकमस्य वर्षस्येत्यस्मिन्नथे गोष्पदमिति भवति। "गोष्प- एं सवितासेवितंप्रमाणेषु" इति गोष्पदशब्दो निपातितः। गोष्पदं पूरयित्वा ववर्ष गोष्पदपूरं ववर्ष। "वर्षप्रमाण ऊलोपश्चान्यतरस्या- म" इति णमुल्। लोकविरुद्धमपि कचित् कविसमयप्रसिद्धे: प्राब- ल्यान्न दुषम। यथा "सुसितव सनालडनरायां कदाचन कौमुदीम- इसि सुदृशि खैरं यान्त्यां गतोऽस्तम्भू्िधुः । तदनु भवतः कीर्तिः केनाव्यगीयत येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताशडुन क नासि शुभप्रदः" इति। पवमन्यत्र लोकयात्ा कविमर्यादयोर्विप्रतिषेधे पूर्वदौर्बल्यमय- गन्तव्यम् ॥२३ ॥ विद्याविरुद्धानि घिवरीतुमाह। कलाचतुर्वर्गशास्त्रविरुद्धार्थानि विद्या- विरुद्धानि ॥ २४ ॥

कलाशास्त्रैश्चतुर्वर्गशास्त्रैश्च विरुद्धोऽर्थो येषु तानि कलाचतु-

धर्मशासत्रविरुद्धार्थानि वाक्यानि विद्याविरुद्धानि। वाक्याना वि- रोधोऽर्यद्वारक:। कलाशास्त्रविरुद्धं यथा। "कालिङ्ग लिखितमिदं वयस्य पत्रं पत्रज्ैरपतितकोटिकण्टकाग्रमू। कालिङ्रं पतितकोटि- कण्टकाग्रमिति पत्रािदामाम्नायः । तद्विरुद्धत्वाव कलाशास्त्र- पिरुद्धम । एवं कलान्तरेष्वपि विरोधोऽभयूहः। चतुर्वर्गशास्त्रं- विरुद्धानि तूदाहियन्ते। "कामोपभोगसाफल्यफलो राजां मही- जयः"। धर्मफलाऽश्वमेषादियज्ञफलो वा राज्ञां महीजय इसागमः। शद्विरोभाद्धर्मक्षासत्रवरुद्धमेतट्राक्यमिति। "अहङ्कारेण जीयन्ते द्वि- पन्तः कि नर्याश्रया"। द्विषज्जयस्य नयमूलत्वं स्थितं दण्डनीतौ।

रंतिखेदालसमाननं स्मरामि"। उत्तरोष्ठमन्तर्मुखं नयनान्तमिति मुक्ा चुम्बननररदशनस्थानानि इति कामशास्त्रे स्थितम्। तद्विरापात् कामशास्त्रविरुद्धार्थ वाक्यमिति। "देवताभक्तितो मु- फिर्न तक्वज्ञानसंपदा"। एतस्यार्थस्य मोक्षशास्त्रे स्थितत्वाव तद्विं- रुद्धार्थम्। एने वाक्यवाक्यार्थदोषास्तागाय ज्ञातव्या:।.ये त्- डन्ये शब्दार्थदापा: सूक्ष्पास्ते गुणविवेचने वक्ष्यन्ते। उपमादोषा- श्षोपपाविचार इति ॥२४।। इति श्रीकाव्यालङ्गारमूत्र त्तौ दोषदर्शने द्विनीयंऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः॥वाक्यव क्यार्थदोषविभागः ।। सम.सं चेदं दोषदर्शनं द्वितीयमधिकरणम् ॥२॥२॥

कलाचतुर्वर्गेति॥ शास्त्रदस्योभयत्र सम्बन्धः । प्रतिपाद्यस्य दुष्टत्वे प्रतिपादकमप दुष्टं भवतीत्याद्॥वाक्यानामिति॥ कलाशा- स्त्रविरुद्ध मुदाहरति॥ कलाशास्त्रेति। कालिङगमिति॥ कलिङ्गजनेषु हष्टं पत्रं का लिङ्गमित्युच्यते। तचच पासतकांटिकण्टकाग्रतया लेखनीयम्। तत्रार्धे तच्छास्त्रफफिककामाह॥ कालिङ्गं पतितकोटिकण्टकाग्रम- सि । पत्रतिदामास्नाय इति ॥ विरोधस्तु परिस्फुट एव ॥ पवमिति ॥

सवृत्तिकाव्यालक्कवारसनाणि। २ अघि०r२ अध्यायः (५)।६७

भरतकलाविरोधो यथा। "रजल्िराघट्नया नभखत:" इत्यानावा नुलोम्येन प्रातिलोम्येन वा नभस्वतसंचारक्रमेष स्वरा उत्पधा न पुनर्वैचित्रयेणेति कुतो रागसम्बांन्धनीनां मूर्च्छनानां रफुटीभाव इत्यादि द्रष्टव्यम। धर्मार्थकाममोक्षाश्चतुर्वर्गः। "त्रिवगो धर्मका- मार्येश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः" इत्यमरः। सत्प्रतिपादकशस्त्राणि चतुर्वग- शास्त्राणि। तद्विरुद्धानि क्रमेणोदाहतु प्रतिजानीते । चतुर्वर्गेति॥ तत्न धर्मशास्त्रविरुद्धमुदाहरति । कामोपभोगेति॥ तत्रागमवार्क्य दर्शयति। अश्वमेघादीति। महीजयस्य राजामश्यमेघादिफलरवेन

यथा वा "सदा स्नात्वा निशीथिभ्यां सकलं वासर्रं बुधः। नाना- विधानि शास्त्राणि व्यावष्टे च शृणोति च"। अत्र ग्रहोपरागं वि- ना रात्री स्नान, धर्मशास्त्रविरुद्धम। "रात्री स्नान न कुर्वीत राहो- रन्यत्र दर्शनाद्" इति स्मृतेः। अर्थशास्त्रमत्र दण्डनीतिः । यत्र पुन- रर्थकामौ प्रधानं, लोकयात्रानुवृत्तिमात्राय धर्मः सा दण्डनीतिः।य- स्या भगवान् बृहस्पतिः संवक्ता। तद्विरुद्धमुदाहरति॥ अहडुनरे- णेति । विरोधं विवृणोति । द्विषज्यस्येति ॥ कामशास्त्रविरुद्धं दर्श- यति॥ दशनेति ॥ विरोधं विवेचयति ॥ उत्तरोष्ठमिति ॥ यत्र त्रिव- र्गस्य परस्परानुपरोधादुपयोगोपदेशः । यस्य भगवान् भार्गवः प्र- णेता। उक्तं हि रतिरहस्ये। "अङ्गुष्ठे पदगुल्फजानुजघन" इत्यादि । मोक्षशास्त्रविरुद्धमुदाहरति । देवताभक्तित इति # विरोधं व्युत्पा- दयति ॥ एतस्येति॥ "चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽजुन । आतों जिज्ञासुरथार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ। तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त प- कभक्तिर्विशिष्यते" इत्युक्तनीत्या या ज्ञानलक्षणा भक्ति: साडन नः विवक्षिता। किन्त्वार्तत्वादिप्रयुक्ता त्रिरूपा। ज्ञानरूपायास्तु भक्ते- रमोक्षो भवत्येव। तबुक्तं तत्रैव। "जञांनी त्वात्मैव मे मतम" इति। अतो, न तत्त्वज्ञानसंपदेत्येतत, "ज्ञानादेव तु कैवल्यम" इत्यादिमोक्ष- शास्त्रविरुद्धम। प्रतिपादितानाममीषां दोषाणां परिज्ञानस्य फलमा- है।। एत इति ॥ ये त्वन्य इति ॥ सूक्ष्मा: काव्यसौन्दर्याक्षेपाSनतिक्ष- माः। ओजोविपर्ययात्मा दोष इत्यारभ्य तदुदाहरणप्रत्युदाहरणा- भ्यां वक्ष्यम्ते । ते गुणविंवेचने यथायथमवबोध्याः । यद्येवं तर्हि स्थूलत्वादुपमादोषादयो दोषविवेचने विविच्यन्तामित्यत आह॥

६८

उपमादोषास्ेति । उपमाविचारे तद्दोषविचारणं प्रति सौकर्याय भवतीति भावः॥ २४ ॥।

त्रिपुरहरधरित्रीमण्डलाखण्डलेन।। ललितवचसि काव्याळंक्रियाकामघेना- वषधिकरणमयासीद पूर्तिमेतद् द्वितीयम॥१॥ इति भीगोपेन्द्रत्रिपुरहरभूपालविरच्ितायां वामनालननरस््त- इतिव्यास्यायां काव्यालकुगरकामघेनी दोषदर्शने द्वितीये- अधिकरणे द्वितीयोऽष्याय: ॥२२(५)8

सवृत्तिकाव्यालडुनरसूत्राणि। ३ अधि० । १ अध्याय: (६)। ६९

अथ तृतीयमधिकरणम्।

देव्या: कृतिषु दीव्यन्त्या वाचां वैचित्र्यकारिणीम।। चेतोहरचमत्कारां प्रस्तौमि गुणविस्तृतिम ॥।१॥ अथ गुणविवेचनं तृतीयमधिकरणमारभयते। यद्विपर्ययात्मानो दोषास्तान गुणान विचारयितुं गुणविवे- चनमधिकरणमारभ्यते। तत्रौज:पसादादयो गुणा यमकोपमाद- यस्त्वलङ्गारा इति स्थिति: काव्यविदाम। तेषां कि भेदनिबन्धन- मियाह। काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः ॥। १ ॥ ये खलु शब्दार्थयोर्धर्माः काव्यशोभां कुर्वन्ति ते गुणाः।े चौजःप्रसादादयः । न यमकोपमादयः । कैवल्येन तेषामकाव्य- शोभाकरत्वाव। ओजःम्रसादादीनां तु केवलानामस्ति काव्य- शोभाकरत्वमिति ॥ १ ॥

निर्वृस्ते दोषनिरूपणे तत्प्रतिभटानां गुणानां निरूपणं लब्धावसरमिति सङ्गतिः। गुणा अलङूनरेभ्यो विविच्यन्ते। ते च परस्परं विविच्यन्ते विभज्यन्तेऽ्रस्मिन्निति गुणविवेचनं नामाधिकरणमारभ्यते। "का- व्यशोभाकरानू धर्मानलडुनरान् प्रचक्षते । काश्चिन्मार्गविभागार्थमु- क्ा: प्रागप्यलंक्रियाः" इति दण्डिमतं खण्डयितुं गुणालड्डरभेदं दर्शयिष्यन् पीठिकां प्रतिष्ठापयति ॥ तत्रेति॥ काव्यविदां कविकर्म- मर्मविदाम ओज:प्रसादादीनां गुणा इति यमकोपमादीनामल- डुनरा इति च विभिन्नव्यवहारविषयत्वं व्यवस्पितमित्यर्थः । उत्तर- सूत्रं प्रश्नपूर्वकं प्रसञ्जयति॥ तेषामिति ॥ तेषां गुणालडकराणं भे- दस्य किं निबन्धनं कारणमिति प्रश्नः ।व्याचष्टे ॥ ये खल्विति॥ गुणा वस्तुतो रीतिनिष्ठा अपि, उपचाराच्छब्दधर्मा इत्युक्तम। पतच्च् गुणोद्देशसू त्रे कुशलमुपपाद्यिष्यामः।गुणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमयोगा-

ऽन्ययोगव्यवच्छेदाभ्यां परिच्छेसु प्रकमते ॥ ते चेति॥ अन्ययोग- व्यवच्छेदं तावदाख्याति ॥ कैवल्येनेति॥ तेषामलडुनराणां कैवल्येन गुणसाहचर्याभावेन काव्यशोभाकलनाक्षमत्वादित्यथः। अयोग व्यवच्छिनत्ति। ओज:प्रसादादीनां त्विति॥ केवलानामसाहचर्या- णामस्त्येवेति सम्बन्धः ॥१ ।।

तदतिशयहेतवस्त्वलङ्काराः ।।२।।

तस्याः काव्यशोभाया अतिवायस्तदतिशयस्तस्य हेतवः । तुशब्दो व्यतिरेके। अलङ्गाराश्च यमकोपमादयः। अत्र श्लोकौ- युवतेरिव रूपमङ्रकाव्यं स्वदते शुद्धगुणं तदप्यतीव। विहितम्रणयं निरन्तराभिः सदलङ्गारविकल्पकल्पनाभि:॥। यदि भवति वचश्च्युतं गुणेभ्यो वपुरिव यौवनवन्ध्यमङ्गनायाः। अपि जनदयितानि दुर्भगत्वं नियतमलङ्करणानि संश्रयन्ते॥।॥२॥ तदतिशयहेतव इति। जडबुद्धिषु जातानुग्रहो विग्रहमाह॥ तस्या इति । तुशब्द इति ॥ व्यतिरेको भेद:। "तुः स्यान्न्ेदेऽवधार- णे" इत्यमरः। अमुमेवार्थमन्वयव्यतिरेकाभ्यामभियुक्त संवादेन दवढ- यति॥ अत्र श्रोकाविति॥ शुद्धा अलङ्काराऽसङ्कलिता गुणा ओज :- प्रसादादयो लावण्याद्यश्च यस्य तत् । गुणमात्रविशिष्टमपि काव्यं युवते रपमिव स्वदते रोचते रसिकेश्य इति। निरन्तरािर्निविडा- भिः। अलङुगरा यमकोपमाद्य: कटकादयश्च तेषां विकल्प वि- च्छिसयस्तेषां कल्पनाभी रचनाभि: । विहितप्रणयं रचितानुबन्धं सत् काव्यं युवतेरूपमिवातीवातिमातं खदते। इत्यन्वयमुक्तकता व्य- तिरेकमाह॥ यदीति ॥ वच: काव्यात्मकं, गुणेभ्यश्चयुतं यदि, तद्व- चो, यौवनवन्ध्यं लावण्यशून्यमङ्गनाया वपुरिव भाति। तदा जनद- यितान्यपि लोकप्रियाण्यपि, अलङ्करणानि, नियतमवश्यं, दुर्भगत्वं सौन्दर्यवैधुर्यादनादरणीयत्वं संश्यन्ते इति श्रोकद्वयार्थः ॥२॥ विरुद्धधर्माध्यासो भाव मिन्दादिति न्यायेन नित्यत्वानित्य- त्वाश्यां गुणालङ्डरभेद: सिद्ध इति दर्शयितुमाह।

सवृत्तिकाव्यालङगरसून्ाणि। ३ अधि०। १ अध्याय: (६)। ७१

पूर्वे नित्या: ॥ ३ ॥ पूर्वे गुणा नियाः। तैर्विना काव्यशोभातुपपत्तेः ॥३ ॥ पूवें नित्या इति॥ पूर्वे गुणा नित्या इत्युक्तेऽन्ये पुनरलङ्डगरा अनित्या इति गम्यते एव। गुणानां नित्यत्वे हेतुस्तैर्विनेति॥ गुणान्व- यव्यतिरेकानुविधायित्वात् काव्यशोभाया इत्यर्थः ॥ ३ ॥

दीरयति। पत्रमभेदमतं खण्डितम। अथोक्तानुवादपूर्वकमुद्देशसूत्रमु-

एवं गुणालङ्काराणां भेदं दर्शयित्वा शब्दगुणनिरूपणार्थमाह।

ओज:प्रसादश्लेषसमतासमाधिमाधुर्यसौकुमार्योदारता- डर्थव्यक्तिकान्तयो बन्धगुणाः ।। ४ ।। बन्धः पदरचना, तस्य गुणा बन्धगुणाः ओजःमभृतयः॥।४।

एवमिति॥ वस्तुतो रीतिधर्मत्वेऽपि गुणानामात्मलाभस्य श- ब्ार्थाधीनत्वात् तस्थ निरूप्यत्वाश्च शब्दार्थधर्मत्वमुपचारादुक्तम। अथ शब्दनिष्ठा गुणा इदानीं मुख्यया वृत्त्या रीतिधर्मत्वमिति आत्म- सिद्धान्तमाधिष्कुर्तरनू सौत्रं पद व्याकरोति॥ बन्धः पदरचना तस्थ गुणा इति॥ न तु शब्दार्थयोरिति शेषः। पवश्च सत्युपक्रमोपसंहार- लिङ्गेरा चार्य तात्पर्य पर्यालोच नायामात्मभूतरीतिनिष्ठा गुणास्तच्छरीर- भूतशब्दार्थनिष्ठाः पुनरलडनरा इति निश्चीयते। अतो मन्यामदे गुण- स्वादोज:प्रभृनीनामात्मनि समवायवृत्या स्थितिरलडनरत्वाद्यमको- पमादीनां शरीर संयोगवृत्या स्थितिरिति ग्रन्थकारस्याभिमतमिि। न ह्विपांधदपि कश्चिदभिजानीयादभिवदेद्वा न गुणानामात्मनि रीताघिवालडुनराणां शरीरभृते शब्दार्थयुगले समवायवृत्त्या स्थिति- रिति। पवश्च गुणाऽलडुनराणामुभयेषामपि समवायवृतत्या स्थिति-

त्निरस्तम। किञ्च। रीतिरात्मा काव्यस्येति शब्दार्थयुगलकाव्यशरीर- स्य रीतिमातमानसुपपाद्, विशिष्टा पदस्चना रीतिरिति रीति लक्ष-

७२

यित्बा, विशेषो सुणात्मेति गुणमात्रस्यैवात्मभूतरीतिनिष्ठत्वे प्रतिष्ठा. पिते यमकोपमादीनामलङनराणां तच्छरीरभूतशब्दार्थनिष्ठत्वमर्थात् समर्थितं भवति। अत एवीज:प्रसादादीनां गुणत्वं यमकोप- मादीनामलडुगरत्वमिति च व्यपदेशभेदोऽप्युपपद्यते। पवश्च सति पूर्वे नित्या इति सुत्रे गुणानां नित्यत्वमलडुगराणाम अनित्यत्वमि- त्यादि सुत्रयता सूत्रकृता गुणानां काव्यव्यवहारप्रयोजकत्वमुक्तं भवति। तथाच परमते व्यङ्गवस्य प्राधान्ये ध्वनिरुत्तमं काव्यं, गुणभावे गुणीभूतव्यङ्गयं मध्यमं काव्यं, सम्भावनामात्रे चित्रमपरं काव्यमिति काव्यभेदा: कथिताः। तथातापि गुण्सामग्रचे बैदर्भी, अविरोधगुणान्तरानिरोधेन ओज:कान्तिभूयिष्ठत्वे गौडीया, माधुर्य- सौकुमार्यप्राचुर्ये पाश्चालीति काव्यमेदा: कथ्यन्ते । रीतिध्वनि- वाद्मतयोरियाँस्तु भेद:।ध्वनिरात्मा काव्यस्य, स एव तद्व्यवहार- प्रयाजक इत्युभयत्राप्यात्मनिष्ठा गुणाः । शब्दार्थयुगलं शरीरं, त- त्निष्ठा अलडूनरा इति च सर्वमविशिष्टम। कि समस्तैर्गुणः काव्य- व्यवहार: ? उत कतिपयैः ?। यदि समस्तैस्तत् कथमसमस्तगुणा गोडीया पाश्चाली वा रीति: काव्यस्यात्मा। अथ कतिपयैः। "अद्रा- वत्र प्रज्वलत्यग्निरुच्चैः प्राज्यः प्रोध्यन्तुल्लसत्येष धूमः" इत्यादावोज :- प्रभृतिषु गुणेधु सत्सु काव्यव्यवहारप्राप्तिः । "स्वर्गप्राप्तिरनेनैव दहेन वरव्णिनि। अस्या रवच्छदरसो न्यककरोतितरां सुधाम" इत्यादौ गुणनैरपंक्ष्येण विशेषोक्तिव्यातरेकालडुनरयंारेव काव्यव्य- वहारप्रयोजकत्वं च दृश्यत इति स्वसंकल्पमात्रकल्पितवकल्पाना नावश्यमवकाशं पश्यामः । अथापि यदि पाण्डित्यकण्ड्रलवैतण्डिक- चण्डिम्ना चिखण्डयिशा परस्य ताहि स्व्मतं पृष्टः स्वयमंवाचष्राम् । "तददोषी शब्दार्थी सगुणावनलङ्कृती पुनः क्वापि" इति काव्यसा- मान्यलक्षणे शब्दार्थयोरगुणसाहित्यमिष्यते। कि गुणसमष्टविशि- घ्टं काव्यं, तद्व्यष्टिविशिष्टं वा। नादयो निरवद्यः। एककगुणादा- हरणंषु काव्यत्वाभावप्रसङ्गात् । गुणसमष्टिवैशिष्टयाभावान् द्वि- तीयः। वस्त्वलङ्गरध्वनिषु गुणिनो रसस्याऽभावेन गुणस्यैवाभावा- बातू। किश्च, सर्वे रसा: संभूय काव्यात्मीभवन्ति ? उत एको रस :? । आद्यं न कुत्रापि काव्यात्मसम्भावना। विरोधिरसानामैका- .धिकरण्यासम्भवात्। द्वितीये वस्त्वलडरध्वनिषु रसासम्भवात।

सवृत्तिकाव्यालडुनरसूत्राणि। ३ अधि०। १ अध्याय: (६)।७३

आत्मविधुरेषु काव्यव्यवहाराभावप्रसङ्ग इत्यलं परमतदोषोद्घाटन- पाटवप्रकटनेन। प्रकृतमनुसरामः ॥।४॥ उद्देशक्रमादमीषां गुणानामसाधारणधर्मानाख्यातुमारभते। तानू क्रमेण दर्शयितुमाह। गाढबन्धत्वमोजः ॥ ५ ॥

बन्धस्य गाढत्वं यत तदोज:।यथा "विलुलितमकरन्दा मञ्ज- रीनर्तयन्ति"। न पुनः "विलुलितमधुधारामञ्जरीर्लोलयन्ति"॥५ तानू क्रमेणेति॥ बन्धस्य पदरचनाया गाढत्वं कनकशलाका- वयवघटनवन्निबिडत्वम। तत्र हेतव :- संयुक्ताक्षरत्वं, निरन्तररेफ- शिरस्कवर्गाणां प्रथमद्वितीयैस्तृतीयचतुर्थैः प्रथमैस्तृतीयैश्च संयोगा, चिसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीया,। गुर्कतन्ता समासाश्चेत्यवमादय- स्तरतमभावेनावस्थिताः । तत्नोदाहरणप्रत्युदाहरणे दर्शयति ॥ य- थेति॥ उभयत्र गाढत्वरैथिल्ये स्फुटे ॥५॥ शैथिल्यं प्रसादः ॥६।। बन्धस्य शैथिल्यं शिथिलतं प्रसादः ॥ ६ ।। शैथिल्यमिति ॥ अस्य वृत्ति: स्पष्टार्था ॥ ६ ।। शिथिलत्वमोजोगुणविपर्ययरूपम। तदात्मकत्वे प्रसादस्य दो- षत्वमेव स्यादिति परशङ्गं पुरस्कृत्य तां पराकर्तुमुत्तरसूत्रमवता- रयति। नन्वयमोजोविपर्ययात्मा दोष:, तत कथ गुण इंताह। गुण: संप्लवात्॥ ७॥ गुणः पसादः । ओजसा सह संप्लवात् ॥ ७। नन्तिति॥ संप्लवो मेलनम्। प्रसादो गुणो भवत्येव । ओजसा सह गुणेन संप्लवात् ।। ७ ॥ न शुद्धः॥।८ । १०

काव्यालकुनर का मजेंनुसमाव्यव्योस्पासहितानि शुद्धस्तु दोंष सव्रेति ।।८ ।। तदभिश्रं तु शैथिल्यं दोष एवेत्याह ॥ युद्धसतिविति ॥८ ॥ मनु गाढत्व शैथिल्ययोस्तमःप्रकाशवदू षिरुद्धस्वभावयोः सं- प्लव एव न सम्भवतीति शङामनूदानन्तरसूत्रेणापंवदितुमाह। ननु विरुद्धयोरोज:मसादयो: कथं संप्लव इसाइ। स त्वनुभवसिद्धः ॥ ९ ॥ स तु संपुवस्त्वनुभवसिद्धः। तद्विदां रत्नादिविशेषवन्। अत्र क्षोक :- करुणप्रेक्षणीयेषु संप्लवः सुखदुःखयोः। यथाऽनुभवतः भिद्धस्तथैवौजःप्रसादयोः ॥॥९॥ नन्धिति॥ व्याचष्ट॥ स तु संप्लव इति ॥ रत्नविशेषवत्। परीक्षानुभवसाक्षिक इत्यर्थः । तिरुद्धयोरपि क्वचित् सप्लवः सम्भ- वतीत्यभियुक्तोक्तिमभिदर्शयति ॥ करुणेति ॥ यानि करुणानि का- रुण्यावहानि यानि मनोजानि च वस्तूनि तेषु युगपदनुभूयमानेषु समसमयसमुत्पन्नया: सुखदुःखयोः संप्लवो यथाऽनुभवतः स्वसं- वेदनातू सिद्धस्तथीजःप्रसादयोरपि सप्लवः स्वसंवित्संघेद्यतया सिद्ध इति श्रोकार्थः ॥ ९ ॥ अत्रीज:प्रसादयोः साम्ये पर्यायतः प्रकर्षे च त्रिप्रकारो भव- ति। ते च प्रकारा अध्यनुभवगम्या इति दर्शयितुमाह। साम्योत्कर्षो च ॥। १० ॥ साम्यमुत्कर्षश्रौजःप्रसादयोरेव। साम्यं यथा। "अथ स विषयव्यादृटत्तात्मा यथाविधि सूनतरे नृपतिककुदं दत्वा यूनेसि- सातपवारणम्"। कचिदोजः पसादादुत्कृष्टम । यथा। "व्रजति गगनं भल्लातक्याः फळेन सहोपपाम" । क्वचिदोजसः प्रसाद- स्योतककः। यथा। "कुसुमशयनं न मसग्रं न चन्द्रमरीचयो न च

मलयजं सर्वाद्गीणं न वा मणियष्टय: । १० ।। साम्योत्कर्षो चेति॥ क्रमेण त्रिविधं प्रसादमुदाइत दर्शय- ति। साम्यं यथेति॥ विषयव्यावृस्तात्मेत्यादावोज:, यथाषिधि सू- नव इत्यादी प्रसाद:। भिन्नदेशयोरप्योज:प्रसादयो: परस्परचछाया- इनुकारितया सम्प्लवः। उभयोरत्र साम्यं वेदितव्यम । ओोजस: प्रसादादुत्कर्षमुदाहरति ॥ व्रजतीति । भल्यातकी नाम वीरवृक्षः। "वीरवृक्षोऽरुष्करो Sग्रिमुखी भल्यातकी त्रिपु" इत्यमरः।कुसमशयन- मित्यन्न प्रसादस्योत्कर्षो द्ृष्टव्यः ॥१० ॥ श्लेषं विशदयितुमाह। मसृणत्वं श्लेषः ।। ११ ।।

मसटृणत्वं नाम यस्मिन् संति बहून्यपि पदान्येकवद्धासन्ते। यथा "अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधि- राज:"। न पुनः-सूत्रं ब्राह्ममुरःस्थलं। भ्रमरीवल्युमीतयः । तडित्कलिलमाकाशम्" इति। एवं तु श्लेषो भवति "ब्राझ्मं सूत्रमु- सःस्थले। भ्रमरीमञ्जुगीतयः । तडिज्जटिलमाकाशम इति ॥११॥ मसृणत्वं श्षेष इति । मसृणत्वं विशिष्य दर्शयति ॥ बस्मि- तनिति॥ यत्र हि व्यासेऽपि समासवदवभास: स श्रंषः । अस्तयु- त्तरस्यामिति सामान्येनोदाहरणमुक्त्वा क्षेषस्य व्यतिरंकमुखेनान्वय- माविष्करोति ॥ न पुनरिति ॥ सूत्रं ब्राह्ममुरःस्थले, भ्रमरीवल्गु- गीतयः, तडित्कलिलमाकाशम इत्यत्र श्लेष: पुनर्नास्तीति सम्बन्धः। सूत्रं ब्राह्ममित्यत्र परसवर्णेऽपि परुषाक्षरोत्थानाम्न सेफ। तर्हि की- हशि विन्यासे श्षेषो भवतीत्यत आह॥। एवं त्विति ॥ अस्य गुणस्य विपर्ययो विसन्धेर्वाक्यदोषस्य विश्लेगत्मा भेद: ॥११॥ समतां समाख्यातुमाह। मार्गाभेद: समता ॥१२ ॥ मार्गस्याभेदो मार्गाभेद: समता। येन मार्गेणोपक्रमस्तस्या-

Sसाग इसर्थः। श्लोके प्रबन्धे चेति पूर्वोक्तमुदाहरणम्। विपर्य- यस्तु यथा- मसीदचण्डि! सज मन्युमअ्सा जनस्तवाऽयं पुरतः कृताञ्जलि: ॥ किमर्थमुत्कम्पितपीवरस्तन- इयं त्वया लुप्तविलासमास्यते॥। ॥१२ ॥ मार्गाभेद इति ॥ आदिमध्यावसानेष्वैकरूप्यं समतेत्वर्थः। तस्या विषयं दर्शयति॥श्रोके प्रबन्धे चेति ॥ किमत्रोदाहरणमिति चेदाह॥ पूर्वोक्तमिति ॥ अस्त्युत्तरस्यामित्यादि। प्रत्युदाहरणमाह ।। विपर्ययस्त्विति ॥ प्रसीद, त्यजेति कर्तृवाचितया प्रक्रान्तस्य मार्ग- स्यास्यत इत्यत्र त्यागान्न समता ॥ १२ ॥ पश्चमगुणं प्रपञ्चयितुमाह। आरोहावरोहक्रमः समाधि: ॥१३ ॥ आरोहावरोहयो: क्रम आरोहावरोहक्रमः समाधिः परिहारः। आरोहस्यावरोहे सति परिहारः, अवरोइस्य वाऽडरोहे सतीति। तव्ाराहपूर्वकोऽवरोहो यथा। "निशानन्दः कौन्दे मधुनि परिभुक्तो- ज्झितरसे"। अवरोहपूर्वस्त्वारोहो यथा। "नराः शीलभ्रष्टा व्यसन इव मज्जन्ति तरवः"। आरोहस्य क्रमोऽवरोहस्य च क्रम आरोहावरोहक्रमः । क्रमेणारोहणमवरोहणं चेति केचिव। यथा "निवेशः स्वःसिन्धोस्तुहिनगिरिवीथीषु जयति" ॥ १३ ॥ आरोहावरोहक्रम इति ॥ अत्न स्वाभिमतं तावदेकमर्थ लक्षण- वाक्यस्य समर्थयते॥ समाधि: परिहार इति ॥ अवरोहे प्रवर्तमाने सत्यारोहस्य प्रवृत्तस्य परिहारः परित्यागः । आरोहे च सत्यवरो- हस्य परिहारः। आरोहावरोहयोर्विरुद्धत्वेन यौगपद्यासम्भवादिति भावः । दीर्घादिगुर्वक्षरप्राचुर्ये, आरोहः। लध्वादिशिथिलप्रायत्वे चावरोह इति द्रष्टव्यम। तथाचारोहपूर्वकोऽवरोहः, कचिदवरोहपू-

सवृत्तिकाव्यालडनरसूत्राणि। ३ अधि०। १ अध्याय: (६)।७७

र्धक आरोह इति समाधेर्द्वैविध्यमुक्तं भवति। तन्राद्यमुदाहरति। आरोहपूर्वक इति॥ निरानन्द: कौन्द इत्यत्र गुर्वक्षरबाहुल्यादारोहः। मधुनीत्यत्र लध्वक्षरप्राचुर्यादवरोहः। द्वितीयमुददाहरत ॥ अवरोह- पूर्वक इति॥ नरा इत्यत्र शथिल्यादवरोहः। शीलभ्रष्टा इत्यत्र गुर्व- क्षरप्रचुरत्वादारोहः। अस्यैव लक्षणवाक्यस्यान्यैरभिद्वितमर्थमश्य- नुजिज्ञासुरनुवदति॥ आरोहस्य क्रम इति॥ निःश्रणणिकारोहावरोह. न्यायेन क्रमेणारोहणं, क्रमेण चावरोहणमिति लक्षणवाक्यार्थः। उदाहरति॥ निवेश इति ॥ निवेशः स्वःसिन्धोरित्यत् निःश्रेणिका- क्रमेणारोहः। तुहिनगिरीत्यत्रावरोहः॥१३ ॥ ननु लक्षणवाक्यार्थपर्यालोचनया समाधेरोज:प्रसादानतिरे- कान् पृथक्त्वमिति शङ्गमङ्गरयितुमुत्तरसूत्रमुपक्षिपति। न पृथगारोहावरोहयोरोजःप्रसाद- रूपत्वात् ॥ १४ ॥ न पृथक्समाधिर्गुणः। आरोहावरोहयोरोजः प्रसादरूपत्वात्। ओजोरुपश्चारोहः, प्रसादरूपश्चावरोह इति ॥१४ ॥ न पृथगिति ॥ व्याचष्टे। न पृथक समाधिरिति॥ १४ ॥ आरोहावरोहावोज:प्रसादरूपी न भवतः । असम्पृक्तत्वात्। अतः परस्परच्छायानुकारितया सम्पृक्तयोरोज:प्रसादयोर्न समा- धिरन्तर्भवतीत्यभिसन्धाय सिद्धान्तसुत्रं व्याचषटे। न संपृक्तत्वात् ॥ १५॥ यदुक्तमोज:प्रसादरूपत्वमारोहावरोहयोस्तन। सम्पृक्तत्वात्। सम्पृक्तौ खल्वोज:प्रसादौ नदीवेणिकावद् वहतः ॥ १५ ॥ यदुक्तमिति॥ संपृक्तृत्वं सदष्टान्तमुपपादयति । संपृक्तौ खल्विति । संपृक्तसरिदूद्वयसलिलन्यायेन संपृक्ताोज:प्रसादा- विति ! तद्विलक्षणयोरारोहावराहयोः संपृक्तत्वव्यतिरेकादसंपृक्त- त्वहेतोरसिद्धिरुद्धृता ॥१५ ॥ ननु, न केवलं नदीद्वयवेणिकान्यायेनौजःप्रसादयो: साम्येना-

७८

ऽवस्पिनिः, किन्तु साम्योत्कर्षो चेत्युक्तत्वाद समुद्रकस्थमणिप्रभा- समूहन्यायादुच्चावचमावेन स्थितिः । तस्मिद पक्षे कथमयं स- माधि: पृथग्गुण इति शाटकूनमपनेतुमाह। अनैकान्त्याच्च॥ १६॥

न चायमेकान्तः। यदोजस्यारोहः प्रसादे चावरोह इति॥१६। अनैकान्त्याञ्चेति॥ ओजःप्रसादयोरारोहावरोहसाहचर्यनिय- मो न सम्भवति। व्यभिचारातू। व्यभिचारस्तु "उद्गच्छदच्छसुभग- चछविगुच्छकच्छम" इत्यादौ। "यतो यतो निवर्तते ततस्ततों विमु- चयते" इत्यादी च, आरोहशून्यस्यीजसः, अवरोहृशून्यस्य प्रसादस्य च स्थितत्वादित्यभिप्रायः ॥१६॥ नन्वारोहावरोहावोज:प्रसादयोरवस्थाविशेषी स्यातामतो न पृथक समाधिरिति यदि चोधते, तर्हि समाधेदत्तो हस्तावलम्ब इति दर्शयितुमनन्तरसूत्रमवतारयति। ओजःप्रसादयो: क्वचिद्भागे तवरावस्थायां ताविातचंद्भ्युपगमः ॥१७॥ ओज:प्रसादयोः क्वचिद्भागे तीव्रावस्थायामारोहोऽवरोह- श्रेसेवं चेन्मन्यसे, अभ्युपगम :- न विमतिपत्तिः ॥१७॥ ओज:प्रसादयो: क्वचिद्भाग इति॥ शाङूनं सङ्कलय्य दर्शय- ति। ओज:प्रसादयोरिति॥१७॥ परोक्तस्याभ्युपगमे पर्यवसितमर्थ समर्थयितुमाह। विशेषापेक्षित्वात्तयोः ॥ १८॥ स विशेषो गुणान्तरात्मा ॥१८ ॥ विशेषेति ॥ विशेषस्तीवावस्थात्मा। तमपेक्षितुं शीलमनयो- रिति विशेषापेक्षिणी तयोर्भावस्तत्त्वं तस्मात्। आरोहावरोहाभ्या- मोज:प्रसादयोस्तीवावस्था हि स्वनिमित्तत्वेनापेक्षिता। सांधय-

सर्वृत्तिकाव्यालडकनरसूत्राणि। ३ अधि० ।१ अध्यायः (६)। ७९

मोज:प्रसादव्यतिरेकेण समाधिरम्यो गुण इति सूत्रार्थः।।१८।। नन्वमुमर्थमभिधातुं समाधिलक्षणवाक्यं न क्षमत इत्याश- डू गौणवृत्तिराश्रयणीयेत्याह। आरोहावरोहनिमित्तं समाधिराख्यायते ॥ १९ ॥ आरोहावरोइक्रमः समाधिरिति गौण्या वृत्त्या व्याख्ये- यम ॥ १९ ॥

आरोहावरोहदेति ॥ क्रमपदेन तन्निमित्तं लक्ष्यत इत्यर्थः ॥१९॥ ननु पुनंरवस्थाऽवस्थावतो यदा न भिद्यते तदा तीव्रावस्था ओज:प्रसादात्मिकैव भवति। यद्यपि, यद् यदोजस्तत्तदारोह इति नास्ति नियम:, तथापि यो य आरोहस्तत्तदोज इति भवति। ततः सत्यं न समाधिना प्रसाद: खवीक्रियते, प्रसादेन च समाधि: सं. गृह्यत पवति किमर्थमस्योपादानमित्यत आह। क्रमविधानार्थत्वाद्वा ॥ २० ॥

पृथक्करणमिति। पाठधर्मत्वं च न सम्भवतीति "न पाठ- धर्मा: सर्वत्रादृष्टेः" इन्यत्र वक्ष्यामः ॥ २० ॥ क्रमविधानेति॥ नात्र क्रमः परस्परम । अपि तु क्रमेणारोह- णं क्रमेणाSत्ररोहणमित्येवंरूपः क्रमो शेयः। नन्वारोहावरोहक्रमः पाठधर्म: किन्न स्यादिति चोदं, वक्ष्यमाणयुक्त्या विघटितमित्याह।। पाठरधमत्वं चेति ॥ २० ॥ माघुर्यमवधारयितुमाह। पृथक्पदत्वं माधुर्यम् ।। २१ ॥ बन्धस्य पृथकपदत्वं यठ् तन्माधुर्यम्। पृथकपदानि यस्य स पृथकपाद: । तस्य भावः पृथकपदत्वरम्। समासदैधर्यनिवृत्तिपरं चै- तत। पूर्वोक्तमुदाहरणम्। विपर्ययस्तु यथा। "चलितशबरसेना-

८०

पृथकपदत्वमिति ॥ सूत्रार्थ विविङ्कके।। बन्धस्येति ॥ अ. ध्यापतिं परिहरति ॥ समासदैर्ध्यनिवृत्तिपरमिति ॥ पूर्वोक्तमिति ॥ अस्त्युत्तरस्यामित्याद्युदाहरंणम। प्रत्युदाहरणमाह ॥ विपर्ययस्ति्य- ति॥ समासपददैध्याद्विपर्ययः । दत्तं धृतम् ॥ २१॥ सौकुमार्ये पर्यालोचयितुमाह। अजरठत्वं सौकुमार्यम् ॥ २२ ॥ बन्धस्याजरठत्वमपारुष्यं यत् तत् सौकुमार्यम। पूर्वोक्तमुदा- हरणम्। विपर्ययस्तु यथा-"निदानं निर्द्वैतं भियजनसदक्त्वव्यत्र- सिति:। सुधासेकप्लोषौ फलमपि विरुद्धं मम हदि" ॥ २२॥ अजरठत्वं सौकुमार्यमिति ॥ बन्धस्याजरठत्वं कोमलत्वं श्रुतिसुख- त्वमिति यावत्। पूर्वोक्तमिति ॥ अस्त्युत्तरस्यामित्याद्युदाहरणम् । प्रत्युदाहरणमाह ॥ विपर्ययस्त्विति ॥ सौकुमार्यस्य विपर्ययः कष्टत्व- भिन्नवृत्तत्वे। निर्द्वैतं संशयाभावः। अत्र निर्द्वैतमिति कष्टम् ॥ २२॥ उदारतामुदीरयितुमाह। वरिकटत्मुदारता ॥ २३ ॥ बन्धस्य विकटत्वं यदसावुदारता। यस्मिन सति नृंसन्तीव पदानीति जनस्य वर्णभावना भवति तद्विकटत्वम्। लीलायमा- नत्वमिसर्थः। यथा। "स्व्रचरणविनिविष्टैर्नूपुरैनर्तकीनां झणिति रणितमासीत् तत्र चित्रं कलं च"। न पुनः-"चरणकमललग्नै- र्नूपुरनर्तकीनां झटिति रणितमासीन्मञ्जु चित्रं च तत्र"॥ २३।। विकटत्वमिति ॥ क्रमशो वर्धमानाक्षरपदत्वम। पदप्रथमा- दक्षराणां पदान्तरप्रथमाद्क्षरैः सादश्यं च। उदाहरणप्रत्युदाहर- णे दर्शयति ॥ यथेति ॥ २३॥ अर्थव्यक्ति समर्थायतुमाह।

सवृत्तिकाव्यालडुनरसूत्राणि। ३ अधि० । १ अध्याय: (६) ।८१

यत्र झटिसर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वं स गुणोऽर्थव्यक्तिरिति। पूर्वोक्त- मुदाहरणम्। प्रत्युदाहरणं तु भूय: सुलभं च ।। २४ ।। अर्थव्यक्तीति॥ वृत्तिः स्पष्टार्था। पूर्वोक्तमस्त्युत्तरस्यामिति॥ सुलभं चेति॥ सपदि पङ्कक्तिविहङ्गनामेत्यादि। अव्यवहितान्वयप्र- सिद्धार्थपदत्वे हि भवत्यर्थव्यक्तिः । अस्य च विपर्यय :- असाध्व-

असाधुत्वे हि भवति नार्थव्यक्तिः। यत्र च भवति तत्र "असाधुरतु- मानेन वाचक: कैश्चिदिष्यते" इत्युक्तत्वादसाधुशब्द: साधु शब्दानु- मानद्वारेणार्थबोधक इति नार्थव्यक्तिः। पूरणार्थमव्यं च, कस्मादस्य प्रयोग इति सन्देहावहत्वादर्थव्यक्ति व्यवदधाति। यतिभ्रंशे चार्ऽर्थ- व्यक्तिहतिः। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम ॥ २४ A कान्ति कथययितुमाह। औज्ज्वल्यं कान्तिः ॥। २५ ।।

बन्धस्योज्ज्वलत्वं नाम यदसौ कान्तिरिति। यदभावे पुराण- च्छायेत्युच्यते । यथा "कुरङ्गीनेत्रालीस्तब कितवनालीपरिसरः"। विपर्ययस्तु भूयान सुलभश्च। श्चोकाश्चात्र भवन्ति- पदन्यासस्य गाढत्वं वदन्योज: कवीश्वराः। अनेनाधिष्ठिता: प्रायः शब्दाः श्रोत्ररसायनम् ॥ इलथत्वमोजसा मिश्रं मसादं च प्रचक्षते। अनेन न विना ससं स्वदते काव्यपद्धतिः।। यत्रैकपदवद्धावं पदानां भूयसामपि। अनालक्षितसन्धीनां स श्लेष: परमो गुणः ।। पतिपादं प्रतिश्लोकमेकमार्गपरिग्रहः । दुर्बन्धो दुर्विभावश्च समतेति मतो गुणः ॥ आरोइन्सनरोहन्ति क्रमेण यतयो हि यत्। ११

समाधिर्नाम स गुणस्तेन पूता सरम्वती।। बन्धे पृथक्पदतं व माधुर्यमुदितं युघैः। अनेन हि पदन्यासा: काम धारामधुच्युता: ।। पया हि च्छियते रेखा चतुरं चित्रपण्डितैः । रवैत वागपि पाहैः समस्तगुणगुम्फिता॥। बन्धस्याजरठत्वं च सौकुमार्यमुदाहतम। एतेन वर्जिता वाचो रूक्षतान्र श्रुतिक्षमाः ॥ विकटत्वं च बन्धस्य कथयन्ति सुदारताम। वैचिष्यं न अपधन्ते यया शून्या: पदक्रमाः ॥। पश्चादिव गतिर्वाच: पुरस्तादिव वस्तुनः । यत्रार्थव्यक्तिहेतुत्वात् सोर्ऽर्थव्यक्ति: स्मृतो गुणः ।। औज्जल्यं कान्तिरियाहुर्गुणं गुणविशारदाः । पुराणचित्रस्थानीयं तेन वन्ध्यं कवेर्वच: ॥l ॥ २५ ॥ औज्ज्वल्यमिति ॥ पत्रमिति वक्तव्ये किसलयमित्यादि। जलाविति बक्तव्येऽधिजलधीति । राक्षीति वक्तव्ये राजनीति। कमलमिंवेति वक्तव्ये कमलायत इत्यादि: कान्तिहेतुः। विर्पर्ययस्य विषय दर्शयति॥ यदभाव इति ॥ अत्र संवादं संदर्शयन्नमून गुणान्

नन्वते गुणा: स्व्रसंकल्पनामात्रसारा रूपरसादिवद्परोक्षत-

नाऽसन्तः सदूद्यत्वात ॥ २६ ॥ न खल्घते गुणा असन्तः । संवेदयत्वाद॥ २६ ॥। नाऽसन्त इति ॥ ओज:प्रमुखा एते गुणा, असन्तः=तुच्छा न अर्यान्त । कुनः ? संवंद्यत्वात् ॥ सहृदयसंवेदनस्य विषयत्वात्॥२६ असार्वजनीनत्वादियं प्रतीतिर्भ्रान्तिरेव किं न स्यादिति श- डूामदुशयि वा समुन्मूलयतुमाह।

सबृत्तिकाध्यालकूारसूभाणि । ३ अधि० ।१ अभ्यायः (६)।८

तद्विदां संवेदलेऽपि भ्रान्ता: स्वुरिसाइ। न भ्रान्ता निष्कम्पत्वात ।२७।। न गुणा भ्रान्ताः । एतद्विषयायाः मटत्तेर्निष्कम्पत्वातू।।२७।

दिव्यर्थः ॥२७॥ न भ्रान्ता इति। निष्कम्पत्वादसार्वजनीनत्वेऽव्यबाधितत्वा-

ओज:प्रमुखा गुणा: फाठधमां इति प्रत्यवस्थातारम्पत्याह। न पाठधर्माः सर्वत्रादृष्टेः ॥ २८॥ नैते गुणाः पाठधर्माः । सर्वत्राऽदृष्टेः । यदि पाठधर्माः स्यु- स्तर्हि विशेषानपेक्षाः सन्तः सर्वत्र दश्येरन। न च सर्वत्र हश्यन्ते। विशेषापेक्षया विशेषा्मां गुणत्वाद् गुणाभ्युपगम एवेति ॥। २८॥ इति श्रीकाव्यालङ्गारसूत्रटृत्तौ गुणविवेचने तृतीयेSधिकरणेप्रथमो- Sध्यायः ॥ गुणालक्कार्रावेक:, शब्दगुणविवेकश्च ॥ ३ ॥१॥ न पाठधर्मा इति। व्याचष्टे।। नैते गुणा इति । सर्वतोदाहर- णे प्रत्युदाहरणे पाठघर्मत्वे बाधकमाह।। यदि पाठधर्मा: क्युरि- ति। सहृदयसंविदालम्बनतया विशेषा: केचिदपेक्षणीयाः। त.एव विशेषा गुणा इत्यभ्युपगन्तव्या इति ॥२८।

इति भ्रीगोपेन्द्रतिपुरहरभूपालविरचितायां काव्यालकारसूत्र- वृत्तिव्याक्यायां काव्यालंकारकामधेनी सुणविवेचने तृतीयेऽधिकरणे प्रथमोऽध्याय: संपूर्ण: ।।३।१।।(६)।।

कारुण्य सम्पदुत्कूललावण्य गुणशालिनीम॥। सच्छसच्छन्दवाचालां भावये हृदि भारतीम ॥१॥ सम्प्रसर्थगुणविवेचनार्यमाह। त एवार्थगुणाः ॥।१॥ त एवौज:प्रभृतयोऽर्यगुणा:॥ १॥ शब्दगुणविवेचने कृते लब्धावसरमर्थगुणविवेचनमिति सङ्क तिमुल्लिङ्गयन्ननन्तरसूत्रमवतारयति ॥ सम्प्रतीति ॥१॥ शब्दगुणा एव चेदर्थगुणा: किमनेन विधान्तरविधानव्यस- नेन। लक्षितत्वात् तेषामित्याशङ शब्दार्थगुणानान्नामतो भेदाभा- वेषप शब्दार्थोपश्षेषवशादस्ति भेद इत्याह। शब्दार्थगुणानां वाच्यवाचकद्वारेण भेदं दर्शयति। अर्थस्य प्रौढिरोज: ॥ २ ॥ अर्थस्याभिधेयस्य मौदिः मौढत्वमोज: । पदार्थे वाक्यवचनं वाक्यार्थे चं पदाभिधा। परौढिर्व्याससमासौ च साभिमायत्वमेव च।। पदार्थे वाक्यवचनं यथा। "अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव घौः"। अत्र चन्द्रपदवाच्येऽर्थे नयनसमुत्यं ज्योतिरत्रेरिति वाक्यं प्रयुक्तम्। पदसमूहृश्च वाक्यमभिपेतम् । अनया दिशाऽन्यदृपि द्रष्टव्यम। तद्था- पुरः पाण्डुच्छायं तदतु कपिलिम्ना कृतपदं ततः पाकोत्सेकादरुणगुणसंसर्गितवपु:। शनैः शोषारम्भे स्थपुटनिजविष्कम्भविषमं वने वीतामोदं बदरमरसत्वं कलयति॥ नचैवमतिपसङ्गः। काव्यशोभाकरत्वस्य गुणसामान्यलक्षण-

सवृत्तिकाव्यालडनरसूत्राणि। ३ अधि०। २ अध्याय: (७)।

स्पावस्थितत्वाद। वाक्यार्थे पदाभिधानं यथा, दिव्येयं न भवति किन्तु मानुषी इति वक्तव्ये-निमिषति इसहेति। अस्य वाक्या- डर्थस्य व्याससमासौ। व्यासो यथा -- अयं नानाकारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः सुखं वा दुःखं वा न भवति भवसेव च ततः । पुनस्तस्मादूर्ध्व भवति सुखदुःखं किमपि तव पुनस्तस्मादूर्ध्व भवति न च दुःखं, न च सुखम ।। समासो यथा- ते हिमालयमामन्त्रय पुनः पेक्ष्य च शूलिनम। सिद्धश्चास्मै निवेद्यार्थ तद्विसष्टाः खमुदययुः॥ साभिमायर्त्व यथा "सोडयं सम्पति.चन्द्रगुप्ततनयश्चन्द्रपकाशो युवा जातो भूप- तिराश्रयः कृतधियां दिष्टया कृतार्थश्रमः" ॥ आश्रयः कृतधिया- मितस्य च सुबन्धुं साचिव्योपक्षेपपरत्वाव साभिपायत्वम्। एतेन "रतिविगलितबन्धे केशपाशे सुकेश्या" इसत्र सुकेश्या इसस्य च साभिपायत्वं व्याख्यातम ॥ २ ॥

वाच्येति ॥ प्रागुद्देशपरिपाटया प्रथमप्राप्तमोज: प्रतिपादयितु- माह । अर्थस्येति ॥वृत्तिः स्पष्टार्था।प्रौढिं पदेन पश्चधा प्रपश्चयति। पदार्थ इति । तत्राद्यमुदाहरति॥ पदार्थ इति॥ लक्ष्यलक्षणयोरानु- कूल्यमुन्मीलयति ॥। चन्द्रपदेति ॥ "तिङ्सुबन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता" इत्युक्तलक्षणवाक्यं न विवक्षितम्। किन्तु पदस- सुदायमात्रमभिमतमित्याह। पदसमूहश्चेति ॥ अयं न्यायोऽन्यत्रापि सञ्चारणीय इत्याह ॥ अनयेति ॥ अन्यदपि दर्शर्यात ॥पुरः पाण्ड- छछायमिति ॥ स्थपुटो निर्नोष्नतः । विष्कम्भ आभोगः ॥ अत्र क- पिलमिति वक्तव्ये कपिलिम्ना कृतपदमिति । शुष्कमिति वक्तव्ये रनैः शोषारम्भ इत्यादि च वाश्यं प्रयुक्मिति पदार्थे वाक्यरचना। "दक्षात्मजादयितवल्लभवेदिकासु" इत्यादावतिप्रसङ्गं परिहरति ॥ न चैवमिति॥ तत्र हेतु :- काव्यशोभाकरत्वस्ेति ॥ तत्र गुणसामा-

का व्यालडुनरका मधेतुसमाव्यव्याव्यासाहतन। न्यलक्षणाभावाजनातिप्रसङ्ग इत्पर्थः ।द्वितीयां रौदि दृवयति॥वा- कयार्थ इति॥ किमियं देव्युत मानुषीति पृष्ठः कश्िदुत्तरमाह।नि- मिषतीति। अनेन मानुषधर्मवाचिना पदेन देवीय न भवति। कि तर्दि, मानुषीति वाक्यार्थः प्रतिपादितो भवति। पढ़ाथे वाक्यं, वाक्यार्थे पद्मिति प्रौढेमेदाभ्यां व्याससमासौ पुनरुकी स्वातामि- ति न शङ्ड्नीयम। तत्र हि पदाथों वाक्यार्यतां, वाक्यार्यक् पदार्थ- तां प्रतिपद्यते। इह तु वाक्यार्थसव व्यासो विस्तर: समासश्र सं- स्षंपी वाक्येनैवेति भेदादित्याह ॥ अस वाक्यार्थस्येति ॥व्यास- मुदाहरति ॥ अय नानाकार इति । अयमविसंवादितयाइनुभूयमान: सुखदुःखन्यतिकरः । नानाकारो विचित्ररूपो भवतीति वाक्यार्थः। अस्यैव विस्तर :- सुखं वा, दुःखं वेत्यादिना कत इति व्यासः। समा सं समुन्मेषयति ॥ ते हिमालयमिति ॥ अत्र संक्षेप: सफुट: । पश्च- मीं प्रोढिं प्रपश्चयति॥ साभिप्रायत्वमिति॥ पदान्तरप्रयोगमन्तरेण तदर्थप्रत्याययनप्रागलभयं साभिप्रायत्वम। लक्ष्यलक्षणयोरानुरूप्यं निरूपयति ॥ आश्रयः कृतधियामिति । पतेनेति ।। न्यायनेति शेष:। सुकेश्या इत्यत्र कवेः केशसौष्ठवमभिप्रेतम्। कलापिकलाप- कदर्थनसामर्थ्य केशहस्तस्य समर्पयतीति साडभिप्रायत्वम। अस्य च विपर्ययो-व्यर्थमपुष्टार्थ च। अपुष्टार्थस्य दोषत्वं "नापुष्टार्थत्वात्" इति सूत्रे वक्ष्यते । व्यर्थ यथा "इयामां श्यामलिमानमानयत· भोः" इत्यत्र श्यामाशब्द: कृष्णत्वमपि प्रतिपादयतीति इयामलिमानमानय- तेति श्यामलिम्नः करणं व्याहतमिति व्यर्थम। "चापाचार्यख्रिपुर- विजयी" इत्यादौ, तारकारिरिति स्थानेऽनुप्रासानुरोधात प्रयुक्त, कार्तिकेय इति पदमपुष्टार्थम ॥२॥ प्रसादं प्रसञ्जयितुमाह। अर्थवैमल्यं प्रसादः ॥ ३ ॥ अर्थस्य वैमल्यं प्रयोजकमात्रपरिग्रहः मसादः। यथा- "सवर्णा कन्यका रूपयौवनारम्भशालिनी"। विपर्ययस्तु "उपा- स्तां हस्तो मे विमलमणिकाश्चीपदमिदम्"। काश्चीपदमित्यनेनैव नितम्बस्य लक्षितत्वादू विशेषणस्यापयोजकत्वमिति॥३॥

सवृत्तिकाव्यालकुगरसूत्राणि। ३ अधि० ।२ अध्याय: (७)।८ अर्थमैमल्यमिति। प्रयोजकमान्रपदपरिभद् इति विवािना- उर्थसमर्पकपद्मान्नप्रयोग: । ततोडर्थख यहमव्य स म्रसाद। मम पञ्चमप्रोहिम्सादयो: को भेद इति वाध्यय। तपो: परसपरपविका- रेण दर्शनात्। यथा "रतिमिगलतबन्धे केरइले" सबांदी इथा- डङ्ग्या" इति पाठे वैमल्येप, न सामिभायतय। "बममत कोपण निहन्तुरापदाम" इत्यादौ साभिम्रायत्वेपि नार्थमैमल्वम। समजे त्यादि स्पष्टम। अस्य विपर्ययाऽपुषायेमनर्थकें या सनाध्यमुशाहरनि म विपर्ययस्त्विति॥ निशेषणस्याम्योअकतवमिल्यपुष्तायत्यमित्व यंः। नन- र्यंकं तुप्रागुदाहतम्॥ ३॥

घटना श्लेषः ॥।४ ॥ क्रमकौटिल्यानुल्वणत्वोपपत्तियोगो घटना। स श्लेपः। यथा- दृष्ट्वैकासनसङ्गते मियतमे पश्चादुपेादरा- देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छल: । ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तरहसलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति। शूद्रकादिरचितेषु प्रबन्धेष्वस्य भृयान पपश्चो दृश्यते ॥४ ॥ घटनेति। मणिपुत्रिकादिषु मुखाद्यवयवयोजनेSपि श्षेषणं घटना भर्वात, सा मा भूदित्याह ॥ क्रमंति॥ नत्रनिमीलनादीनां यः क्रमः परिपाटी कोटिल्यश्च तयोरतुल्वणत्वेनोपपत्या युक्ततया पृच्छा- क्षपरूपतया बाघाभावस्वभावतया च याजनं घटना विवक्षिता। उदाहरति॥ रष्ट्रति।। प्रियतमयोरेका खकीया, अपरा तत्सखी न द्वष्या। तथात्वे हि प्रियतमे इति कथम। क्रीडामनुषध्नानीति क्रीडानुबन्धं तथ्व तच्छलं च। विहितं कीडानुबन्धच्छलं येन स न- थांक्तः। अस्य विपर्ययो लोकविरुद्वत्यम। यथा हि मधुरा या सौ- वीरषु सक्ता, यथा मधुग या म्लोषणसक्ता, तथैवैकासन प्रसिद्धस-

पत्न्योरवस्थितिः। यथा मधौ कदम्बविक्कासः, तथा सपत्नीसन्निधा- बेकस्या: क्रीडा। यथा कलिका-मकरन्दो मोध्पदपूरः, तथा क्रमेण युगपद् वा, द्योरेकस्या वा निधुवनमिति देशकालस्वभावैर्विरुद्धम्। प्रबश्धान्तरेषु भूयिष्ठमुदाहरणमस्ति तदूहनीयमित्याह ॥ रूद्रकेति ॥४। समतां समुन्मीलयितुमाह।

अवैषम्यं समता ॥ ५ ॥

अवैषम्यं प्रक्रमाभेद: समता। क्वचिव क्रमोऽपि भिद्यते। यथा- च्युतसुमनसः कुन्दा: पुष्पोद्गमेष्वलमा दुमा मलयमरुतः सर्पन्तीमे वियुक्तधृतिच्छिद:। अथ च सवितुः शीतोल्लासं लुनन्ति मरीचयो न च जरठतामालम्बन्ते क्रमोदयदायिनीमू । ऋतुसन्धिपतिपादनपरेSत्र द्वितीये पादे क्रमभेदो, मलयमरुता- मसाधारणत्वात् । एवं द्वितीय: पाद: पठितव्य :- "मनास च गिरं वब्नन्तीमे किरन्ति न कोकिलाः" इति ॥५॥

अवैषम्यमिति अवैषस्यं नाम प्रकमाभेद:, सुगमत्वं वा भवतीत्यिसन्धाय प्राथमिकं पक्षमुपक्षिपति॥ अवैषम्यं, प्रक्रमाभेद इति॥ प्रक्रमस्याभेदो भेदाभावः। तत्प्रतिपत्तेः प्रक्रमभेदप्रतिपत्तिपूर्व- कत्वातू प्रक्रमभेदं दर्शायतुं प्रथमतः प्रत्युदाहरणं दर्शयति ॥ कचि- दिति॥ अत्र प्रक्रमभेदं प्रतिपादयति ॥ ऋतुसन्धीति ॥ ऋत्वोः शिशिर्वसन्नयो: सन्धिः॥असाधारणत्वादू वसन्तैकधर्मत्वादित्यर्थः इदमेवोदाहरणयितुं पाठान्तरं प्रकल्पयति । एवं द्वितीय इति॥ "मनसि च गिरं बध्नन्तीमे किरन्ति न कोकिलाः" इति पाठे प्रक्रमा- भद: स्फुटः ॥५॥ विवेकिनोSत्रशिष्या इति कथमवैषम्यं प्रक्रमाभेद इंति। त- भारुच्या पक्षान्तरमुपक्षिपति।

सवृत्तिकाव्यालङकारसूत्राणि। ३ अधि० । २ अध्याय: (७)।८९

सुगमत्वं वाऽवैषम्यमिति ॥ ६॥ सुखेन गम्यते ज्ञायत इत्यर्थः । यथा "अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा" इसादि। यथा वा- का स्विदव गुण्ठनवती नातिपरिस्फुटशरीरलावण्या। मध्ये तपोधनानां किमलयमिव पाण्डुपत्राणाम्।। पत्युदाहरणं सुलभम् ॥ ६ ॥ सुगमत्वं वेति॥ उदाहरति ॥ का ख्विदिति ॥ अत्र सुगमत्वं सुगमम्। प्रत्युदाहरणं सुलभमिति ॥ अस्य विपर्यय :- कमादपक्रमं, क्िष्टत्वं च। तदुभयमपि पूर्वमुदाहतं द्रष्टव्यम॥ ६॥ समाधि सम्प्रधारयितुमाह।

अर्थदृष्टिः समाधिः ॥७॥

अर्थस्य दर्शनं दृष्टिः । समाधिकारणत्वात् समाधिः । अव- हितं हि चित्तमर्थान् पश्यतीत्युक्तं पुरस्तात्॥ ७।।

अर्थदृष्टिरिति। ननु समाधिरवधानं, दशनं तुज्ञानविशेषः। कथमुभयो: सामानाधिकरण्यमित्यत आह॥ समाधिकारणत्वादि- ति। समाधि: कारणं यस्येति बहुव्रीहिः। कार्यकारणयोरुभयोरभे- दमुपचर्योक्तममित्यर्थः। कार्यकारणभावमेव ज्ञापयति॥ अवहितं हीति। "चित्तैकाग््यमवधानमि"ति सूत्रे प्रागुक्तमित्यर्थः। "सदः कत्तद्विरदरदनच्छेदगौरैः" इत्यादी यथा छेदश्छिदमाने दन्तादौ पर्यवस्थति तथा दर्शनमत्र हशयमानेऽर्ये पर्यवस्यतीति भवत्ययमर्थ- गुण: ॥ ७।। द्वैविध्यमर्थस्य दर्शयितुमाह।। अर्थो द्विविधोऽयोनिरन्यच्छायायोनिर्वा॥८॥। यस्यार्थस्य दर्शनं समाधि: सोऽर्थो द्विविध :- अयोनिरन्य- १२

च्छायायोनिर्वेति। अयोनिरकारणः । अवधानमात्रकारण इसर्थः। अन्यस्य काव्यस्य क्वायाऽन्यच्छाया तद्योनिर्वा। तद्यथा-5 आश्वपेहि ममं शीधुभाजनादू यावदग्रदशनैर्न दश्यसे। चन्द्र मद्दशनमण्डलाङ्गितः खं न यास्यसि हि रोहिणीभयाव।। मा भैः शशाङ्क मम शीधुनि नारिति राङ्ु: खे रोहिणी वसति कातर कि विभेषि। प्रायो विदग्धवनितानवसङ्गमेषु * पुंसां मनः प्रचलतीति क्रिमत्र चित्रम् ।। पूर्वस्य श्रोकस्यारथोडयोनि:। द्वितीयस्य च छायायोनि- रिति ॥ ८ ॥ अर्थो द्विविध इति ॥ व्याख्यातुं पूर्वसूत्रार्थमनुवदति ॥ यस्ये- ति। अयोनिरिति॥ न विद्यने योनि: कारणं यस्येति विग्रहमभिस- न्घायाभिधत्तं ।I अयोनिरकारण इति ॥ कथमसति कारणमात्रे कार्योत्पत्तिरित्याशङ् कवत्वबीजप्रतिभोन्मेषप्रयोजकमवधानमेवा- Sत्र कारणमित्यवगमयितुं नञञा प्रसिद्धकारणं प्रतिषिद्ध्यत इत्याह ॥ अवधानेति ॥I विधान्तरं व्याकरोति॥ अन्यस्य काव्यस्येति ॥तद्योनि- रित्यत्र सा छाया योनिर्यस्येति बहुव्रीहिः। प्रथमं भेदं दर्शयति ॥ आश्वपेहीति॥ स्पष्टम। विधान्तरं व्युत्पादयति ॥ मा भैरिति ॥ बि- भषीत्यत्र मन्त इत्यध्याहार्यम्। स्त्रीणां प्रियस्य पुरतः ख्वैदग्ध्यप्रक- टनमुचितमंवेत्यवगन्तव्यम्। लक्ष्ये लक्षणमवगमर्यात ॥ पूर्वस्थेति। पूर्वभाविना कविना कृतत्वात् ।८।। अर्थो व्यक्त: सक्ष्मश्च ॥ ९॥ यस्यार्थस्य दर्शनं समाधिरिति, स द्वेधा व्यक्त: सूक्ष्मश्च। व्यक्त: स्फुट उदाहत एव ।। ९ ।। द्विविधस्याप्य्वंस्य द्वैविध्यं दर्शयितुमाह॥ ज्यक्तः सूक्ष्मश्रे- नि॥ व्यक्तार्थद्वयस्य प्रागुक्तमुदाहरणद्वयं प्रत्येतव्यमित्याह॥ उदा- इन पवत९.II

सवृत्तिकाव्यालडुनरसून्राणि। ३ अघि० । २ अध्याय: (७)।९१

सूक्ष्मविभागं दर्शयितुं सुत्रमवतारयति। सूक्ष्मं व्याख्यातुमाह।

सूक्ष्मो भाव्यो वासनीयश्च ॥ १० ॥

सूक्ष्मो द्वेषा भवति-माव्यो, वासनीयश्च।शीघ्रनिरूपणागम्यो भाव्य:। एकाग्रतापकर्षगम्यो वासनीय इति। भाव्यो यथा- अन्योन्यसंवलितमांसलदन्तकान्ति सोल्लासमाविरल संव लितार्धतारम। लीलागृहे पतिकलं किलिकिश्चितेषु व्यावर्तमानमयनं मिथुनं चकासित।। वासनीयो यथा- अवहित्थवलितजघनं विचार्तिताभिसुखकुचतटं स्थिला। अवलोकितोऽहमनया दक्षिण करकलितहारलतम ॥ H १

सूक्ष्ममिति ॥ विभागं व्युत्पादयति॥ सूक्ष्म इति॥ भावका- नामSवधानमात्रेण विमर्शो भावना। तद्योग्यो भाव्य:। संहृदय- सद्वचव हारसमुलसितसंस्कार सम्पभ्नो योऽवधानप्रकर्षस्तेन गम्यो वासनीयः। तदिदमभिसन्धायाह I शीघ्रेति॥ आद्यमुदाहरति ॥ भाव्यो यथेति ॥ लीलागृहे मिथुनमुक्तविधं चकास्तीति वाक्यार्थः।अ.

सोलासमित्यनेन हर्षोत्सुक्यादय:, अलसमित्यनेम अ्रमाङ्गार्बल्या- दय:, किलिकिश्चितेषु व्यावर्तमाननयनमित्यमेन प्रणयकलहगर्वभ- यकम्पादयंश्च व्यज्यन्ते। "क्रोधाश्रुहर्षभीत्यादेः सङूरः किलिकिशि- तम" इति दशरूपके तलक्षणकथनासू। अत्र मिथुनमालम्यनाव

९२

स्थायी भाव: साधारण्येन चर्व्यमाणतेकप्राणः समभोगभुङ्गारो रसः। तवुक्तं दशरूपके- विभावैरतुभावैश्व सास्विकेर्व्यमिच्वारिभिः। आनीयमान: स्वादुत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः, इति। वा- सनीयमुद्भासयति ॥ वासनीय इति ॥ अवहित्थेति । अवहित्थमा- कारगोपनम। दुर्लभस्त्वत्संभोगः, त्वय्येव लग्नमिदं मदीयं मनः, दुरन्तसन्तापशान्तये हारलतिकेयमेका मयि दाक्षिण्यमवलम्बत इत्येवं स्वाभिप्रायप्रकाशनमवधानप्रकर्षेणात्र सहृद्यहृदयसंवेद- मू। अत्र विप्रलम्भशङ्गारः। विभावादय: स्वयमूह्याः। अस्य गुणस्य विपर्ययो-ग्राम्यत्वम, "स्वपिति यावदू" इत्यादौ द्रष्टव्यम ॥ १०॥ माधुर्य पर्यालोचयितुमाह। उक्तिवैचित्र्यं माधुर्यम् ॥११॥ उक्तेवैंचित्र्यं यत्तन्माधुर्यमिति। यथा- रसवदSमृतं, कः सन्देहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् ॥ सकृदपि पुनर्मध्यस्थः सन् रसान्तरविज्जनो वदतु यदिहान्यव स्वादु स्याव मियादशनच्छदातू।।।११। उक्तिवैचित्र्यमिति ॥ वर्ण्यमानस्यार्थस्य प्रकर्षे प्रतिपाधे भ- ङ्यन्तरेणोक्तिरुक्तिवैचित्रयम् ॥ रसवद्ऽमृतमिति ॥ कस्यचिन्नागरि कस्येयमुक्तिः। अमृतं रसवद्भ्वत्येव। मधून्यप नान्यथा रसवन्त्येव। प्रसन्नरसं चूतस्यापि फलमधिकं मधुरमेव। कः सन्देह इति।सर्व- तानुषज्ज्यते । तथापि रसान्तरवित् सकृदृपि रसविशेषाभिक्षो जनो मध्यस्थ: सन् वदतु । इह लोके प्रियादशनच्छदादन्यत यद्स्तु स्वादु स्यात् तद् वदतु। रसशोऽपक्षपाती चेदन्यत खादुं भवतीति न वदेत । तादृशवस्त्वन्तरासम्भवादित्वर्थः। नानाविधोपमानाऽति- शायि दशनच्छदमिति वक्तव्ये, रसवद्ऽमृतमित्यादिभङ्गयन्तरेण प्रतिपादनादन्र माधुर्यम। अस्य गुणस्य विपर्ययो-ह्योकस्यैवार्थस्य पुनः पुनः कथनमित्येकार्थत्वम। प्राय एकार्यश्रुतेवेरस्यात कषटतवं वा॥ ११॥

सवृत्तिकाव्यालङ्कारसूत्राणि। ३ अधि०। २ अध्याय: (७)। ९३

सौकुमार्ये समाख्यातुमाह। अपारुष्यं सौकुमार्थम् ॥ १२॥

परुषेऽर्ये अगारुष्यं सौकुनार्यमिति।यथा "मृनं, यशःशेषमि- ाहुः। एकाकिनं देवताद्वितीयमिति। गच्छेति साधयेति च।। १२।।

अपारुष्यमिति॥ परुषे अमङ्गलानड्वदायिन्यर्थे वर्णनीये यद- Sपारुष्यं तत् सौकुमार्यमिति लक्षणार्थः। उदाहरणानि स्पष्टानि। अस्य गुंगास्य विपर्ययोऽश्षीलत्वम्॥ १२॥ उदारतामुदीरयितुमाह।

अग्राम्यत्वमुदारता ॥ १३ ॥ ग्राम्यत्वपसङ्गे अग्राम्यत्वमुदारता । यथा- त्वमेवं सौन्दर्या स च रुचिरतायां परिचितः कलानां सीमानं परमिह युवामेत्र भजथ: । अयि द्वंद्वं दिष्टया तदिति सुभगे संवदति वा- मतः शेषं चेव स्याज्जितमिह तदानीं गुणितया। विपर्ययस्तु- स्व्रपिति यावदयं निकटे जन: स्वपिमि तावदहं किमपैति ते। इति निगद्य शनैरतुमेखलं मम करं स्वकरेण रुरोधसा।। ।। १३ ।।

अग्राम्यत्वमिति ॥ अत्र कन्ये ! कामयमानं कान्तं कामयस्वे- ति वक्तव्ये ग्राम्यार्थे यदीचित्येन प्रतिपादनं सोदारता ॥ त्वमेवमि- ति। एवं वर्णनापथोत्तीर्णतयाऽनुभूयमानं सौन्दर्य यस्याः सा तथो- का। स च माधवो रुचिरतायां सौन्दर्यविषये परिचितः संस्तुतः, प्रसिद्ध इति यावतू। युवां, स च त्वं च। युवामेव परमिह लोके

९४

कलानां सीमानं भजथः । अयि हे मालति। वां युवयी: द्वंद्वं मिथुनं दिष्ट्या भाग्येन संवदति सहशं भवतीत्यर्थः । अतः शषं पाणिग्रह- ऊपं मङ्गल कर्म स्याञ्चत तदानी गुणितया गुणवश्वेन जितम। यु- वयोगुणसम्पत्तिर्विश्वातिशायिंनी भवेदित्यर्थः । अत्र प्रथमं त्वंस चेति पृथक्तयोक्तेः, ततो युवामिति मिश्रीकरणेन, तदनन्तरं द्वन्द- मिति, ततः शेषमिति च विवक्षितार्थव्यक्जनमुखेन फलपर्यवसाित्व- मित्यौचित्यशालिना क्रमेण कामन्दक्या मालतीमुदिश्योक्तमिति स्पष्टमुदाहरणत्वम। प्रत्युदाहरणं प्रत्याययितुमाह॥विपर्ययस्त्विति। स्वपितीति॥ अत्र कश्चित् कामी वयस्याय रहस्यं कथयति। अयं निकटे जनः परिसरसञ्चारी जनो यावत्' स्वपिति, यावत कालेन नियतं कर्म निर्वृत्य निद्राति। तावतू, तावन्तं कालं, स्वपिमि। ते किमपैति तावता कालविलम्बेन तव का हानिर्भवति। इन्युक्तप्रकारे- ण शनैरुपांशु निगद्य कथयित्वां, अनुमेखलं मेखलासमीपे प्रसारितं मम मे करं स्वकरेण रुरोध निरुद्धवती। स्पष्ट प्रास्यत्वम् ॥ १३॥ अर्थव्यक्ति समर्थयितुमाह।

वस्तूनां भावानां स्वभांवस्य स्फुटत्वं यदसावर्थव्यक्ति:। यथा- पृष्टेषु शंखशकलच्छविषु च्छदानां

मामोदते कुमुदमम्भसि पल्वलस्य ।। यथा वा- मथममलसैः पर्यस्ताग्रं स्थितं पृथुकेसरै- र्विरलविरलैरन्तःपत्रैर्मनाड्मिलितं ततः। तदनु वलनामात्रं किश्चिद् व्यधायि बहिर्दलै- मुकुल नविधौ दद्धाडब्जानां बभूव कदर्यना॥॥ १४ ॥

सवृप्तिकाव्यालङ्डरसूत्राणि। ३ अधि०।२ अध्याय: (७) ।९५

वसत्विति ॥ व्याचष्टे।। वस्तृनामिति॥ अशेषविशेषैर्वर्णने पुरः इव प्रतिभासमानत्वमर्थस्य स्फुटत्वम। उदाहरति॥पृष्ठेष्विति ॥ श- ङशकलच्छविषु पृष्ठेषु चरमभागेषु, अलक्तकलोहिनीभी रेखाभिर- ड्विन्तं, गोरोचनावद्धरितानि बभरूणि कपिशानि बहिःपलाशानि यस्य तत् कुमुदं, पल्वलस्य वेशन्तस्याडम्भसि, आमोदते, आमोद- मुद्रिरतीति योजना। उदाहरणान्तरमाह । प्रथममिति ॥ प्रथममल. सैः पृथुकेसरैः पर्यस्तान्रं शथिल्यशालिशिखरं स्थितम। ततः परं त्रिरलावविर लैरस्यन्तशिथिलैरन्तःपत्रैर्मनागीषन्मिलितम्। तदनु बहि- दलैवलनामात्रं सड्नेच्चक्रियारम्भमात्रं किश्चिदू व्यधायि। इत्थं वृ- द्वाड़ब्जानां कदथना केशदशा बभूवेति योजना। अस्य विपर्यय :- सन्दिग्धत्वं, क्विष्टत्वं च॥१४ ॥ कान्तिं कथयितुमाह।

दीप्तरसत्वं कान्तिः ॥। १५।।

दीप्ता रसा: शृङ्गारादयो यस्य स दीसरसः । तस्य भावो दीप्तरसत्वं कान्तिः । यथा- मेयानू सायमपाकृतः संशपथं पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभावनाद यावन्न यात्युन्मनाः । तावत् मत्युत पाणिसम्पुटलसन्नीवीनितम्बं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः । एवं रसान्तरेष्वप्युदाहार्यम। अत्र श्षोका :- गुणस्फुटत्वसाकल्यं काव्यपाकं प्रचक्षते। चूतस्य परिणामेन स चाऽयमुपमीयते।। सुप्तिङ्संस्कारसारं यत् क्विष्टवस्तुगुणं भवेत्। काव्यं वृन्ताकपाकं स्याज्जुगुप्तन्ते जनास्ततः ।। गुणानां दशतामुक्तो यस्यार्थस्तदपार्थकम। दाडिमानि दशेयादि न वरिचारक्षमं वचः ।। । १५ ॥। इति

श्रीपण्डितवरवामनविरचितकाव्यालङ्कारमूत्रटृत्तौ गुणविवेचने तृ- तीयेऽधिकरणे द्वितीयोऽव्यायः ॥ अर्थगुणनिवेचनम् ॥३॥२॥ । समापं चेदं गुणाववेचनं तृतीयमधिकरणम् ।। दीप्रसत्वमिति । व्याचष्टे। दीपा इति॥ दीप्ा विभावानु- भावव्यभिचारिभिरभिव्यक्ताः । प्रेयानिति॥ अत्र विप्रलम्भपूर्वकस- गभोगशङ्गार: । एवं रसान्तरेग्विति । शङ्गारो द्विविध :- सम्भोगो विप्रलम्भश्च । तबाद्यः परस्परावलोकनपरिचुम्बनाद्यनन्तमेदादपरि- चछेदः। तत्रैको भेद उदाहतः । विप्रलम्भस्तु परस्पराभिलाषविरहे- ष्याप्रवासशापहेतुक इति पञ्चविधः। तत्राद्यो यथा- प्रेमार्द्रा: प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया- स्तास्ता मुग्धदशो निसर्गमधुराश्चष्टा भवेयुर्मयि। यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा- दाशंसापरि कल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः। एवमन्येऽपि विप्रलम्भभेदा ज्ञातव्याः। वीरो यथा- * क्षुद्रा: सन्त्रासमेते विजहतु हरयो भिन्नशक्रेभकुम्भा युष्मद्वात्रेषु लज्ां दघति परममी सायका: सम्पतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषो नन्वहं मेघनाद: किश्चिदू १ूभङ्गलीलानियमितजलधिं राममन्वंषयामि।। करुणो यथा- हा मातस्त्वरिताऽसि कुत्र किमिदं हा देवता: क्वाऽशिषो धिक् प्रणान् परितोऽशनिर्दुतवहो गात्रेषु दग्धे हशी। इत्थं गद्रद्कण्ठरुद्धकरुणाः पौराङ्गनानां गिर- श्विन्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि। अदूभुतो यथा- चित्रं महानेष बताधिकार: क्य कान्तिरप्राऽभिनवैव भङ्गी। लोकोप्तरं धैर्यमहो प्रभाव: काव्याकृतिर्नूतन पष सर्गः ।। हास्यो यथा- आकुञ्चय पाणिमशुचिर्मममूर्ध्नि वेश्या मन्त्राऽम्भसां प्रतिपदं पृषतैः पवित्र।

सवृप्ति काड्याळडुनरसूत्राणि ।रश्रधिन्वर ओ ( 9 )1९७: 2 तम एवन पचिव क्रतयमदात प्रहार हा दर दसोडे मवानकINसग श्रीवाभङ्गाऽभिराम मुुरतुपतात स्यन्दने बद्धडष्टि: , पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभिया भूयसा पूर्वकायम। दर्भैरर्धावलीढैः अमविवृतमुखभ्रंशिभि: कीर्णवर्त्मा पड्टयोदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्ध्यो प्रयाति॥ रोद्रो यथा-

नालोच्चलद्ब डुलबुद्बुदफेनिलौघैः।

वर्गण भर्गगृहिणी रुधिरैर्धिनोमि।। बीभत्सो यथा- उत्कृत्योत्कृत्य कृति प्रथममथ पृथत्सेधभूयांसि मासा-

आासस्नाय्वान्त्रनेत्र: प्रकटितदशनः प्रतरङन करडन-

शान्तो यथा- भही वा हारे वा कुसुमशयने वा हषदि वा मणी वा लोष्टे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा। तृण वा स्त्रण वा मम समदशा यान्तु दवसाः कचित् पुण्येऽरण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥ एवं भावा अप्युदाहार्याः। इत्थमर्थगुणान् समर्थ्य काव्यस्य गुणस्फुटत्वसाकल्याभयां तदभावेन चोपादेयत्वानुपादेयत्वे सदष्टा- म्तमाचष्टे। गुणस्फुटत्वंति। गुणानां स्फुटत्वं साकल्यं च, स चायं काव्यपाकः। सुप्रिङं संस्कारो यथाशास्त्रं प्रकतिषु प्रत्यययोजनमेव सारः सििरांशो यस्य। क्रिष्टा अस्फुटा वस्तुनोऽर्थस्य गुणा यस्य। अनेन स्फुटगुणव्यावृत्ति: सूचिता।वृन्ताकस्य पाक इव पाकोयस्य। तत् काव्यम। ततो जना जुगुप्सन्ते । किमुत कवय इति भाव:।। गुणानामिति॥ दशता दशसंख्यापरिमितेन वर्गेणेत्यर्थः । "पश्चद्दश- तो धर्गे वा" इांत निपातितो दशच्छब्दः। अपार्थ वाक्यमुदाहरतति॥ १३

दाडिमानीति॥ दश दाडिमानि षडपूपा: कुण्डमजाजिनं पललपिण्ड इति वाक्यं विचारयोग्यं म भवति। अतोऽलकुनरशास्त्रादू दोषगुण- खरूपं विज्ञाय कविर्दोषाञ्ञह्यादू गुणानाददीतेत्युपदेशः ॥१५॥

त्रिपुरहरधरित्रीमण्डला खण्डलेन।। ललितवचसिकाव्यालंक्रियाकामधेना- वऽधिकरणमयासीतू पूर्तिमेतत तृतीयम् ॥ १॥ इनि श्रीगोपेन्द्रत्रिपुरहरभूपालविरचितायां वामनालडुनरसूत्र- पृत्तिउ्याख्यायां काव्यालडुनरकामधेनी गुणविवेचने तृनीथेऽंधिकरण द्वितीयोऽधयायः समाप्तः॥

संवृत्तिका ध्यालकरसूत्राणि। ४ अधि०। १ अध्याय: (८)। ९९

अथ. चतुर्थमधिकरणम।

निजसौन्दर्यनिर्धोंत स्फुरन्मोक्तिकभृपणा ॥ प्रसादविशदालोका शारदा धरदाऽस्तु मे ॥।१ ॥।. आलडुनरिकं चतुर्थमधिकरणमारभ्यते । अधिकरणदयसं घटनामुद्धाटयति। गुणनिर्वर्सा काव्यशोभा। तस्याश्चातिशयह्तवोऽलङ्काराः। तननिरूपणार्थमालङ्कारिकमधिकरणमारभ्यते । तत्र शब्दालङ्गारौ हो यमकानुपासौ क्रमेण दर्शयितुमाह। पदमनेकार्थमक्षरं वा वृत्तं स्थाननियमे यमकम् ॥ १ ॥ पदमनेकार्थ भिन्नार्थमेकमनेकं वा तद्वदक्षरमाटृत्तं स्थान- नियमे सति यमकमू। स्वदस्या सजातीयेन वा कात्सन्येंकदेशाभ्या- मनेकपादव्याप्निः स्थाननियम इतिः। यानि त्वेकपादभागटस्तीनि यमकानि दृश्यन्ते तेषु श्लोकान्तरस्थसंस्थानयमकपेक्षपैव् स्थान- नियम इति ॥१॥ गुणनिर्वत्येति ॥ गुणैनिर्वत्या निष्पादा। अलङ्कारः प्रयोजन मस्येति आलडूनरिकम। प्रयोजनमिकि ठक। अलद्ठूरा द्विविधा :- शब्दा:, अर्धाश्र । तत्र शब्दप्रतिपत्तिपूर्विकार्थप्रतिर्पात्तरिति प्रथमं प्रतिपिपादयिषुस्तद्विभागं दर्शयति ॥ तश्रेति ।1 यमफंविवरीतुं यत- ते॥ क्रमेणेति॥ पदमनेकार्थमिति। अनेकार्थमिति पदविशेषणं, न त्वक्षरविशेषणम। गवादिश्िष्टपद्वभ्नानार्थमात्ं. न भवति। किन्तु खरमपि भिन्नार्थ पदं हि विवक्षितमित्याह । भिन्नार्थमिति ॥ अने- कमिति जातावेकवचनम । "तुल्यभ्रुतीनां भिन्नानामभिधेयैः पर स्पस्म। वर्णानां यः पुनर्वादो यमफं तभिगद्यत" इति भामदेनोकं

१०० का व्याल डुन रकामधे नुसमा्यव्याक्यास हितानि। प्रत्याख्यातुमाह ।I स्थाननियमे सतीति ॥ थमनमत्र गुणनमावृत्तिरित यावतू। यम्यते गुण्यते, आवर्त्यते पदमक्षरं वेति यमः । बहुलग्रह- णातू कर्मणि घप्रत्ययः । यम एव यमकम । अयमत्र वाभ्यार्थः । भिन्नार्थमेकमनेकं वा पदं तद्वदेक्कमनेकं वाक्षरं च साननियमे सत्या- वृत्तं यमकं भवतीति। तथाच पद्यमकमक्षरयमकमिति च द्वैविध्यं दर्शितं भवति। कीदगत्र स्थाननियम इति तत्राह ।I स्ववृत्यति॥ य- देव पदमक्षरं वा यमकनिबन्धनं तदेव यदि पादान्तरे वर्तते, यथा "भ्रमर द्रुमपुष्पाणि" इत्यादी, तत्र स्ववृत्त्यावृत्तिः। सजातीयनैरन्तयें चास्य प्रकर्ष इतीहैव वक्ष्यमाणयुत्त्या सजातीयं यत्र पदास्तरे वर्तते यथा "हन्त हन्तः" इत्यादी, तत्र सजातीयस्यावृत्तिः । नियतखाना- SSवृत्तसमानसंख्याक्षर सन्निवेशोत्र साजात्यम। कार्त्स्न्येन समस्त- पादगतत्वेन । एकदेशेन पादस्यादिमध्यान्तभागगतत्वेनेत्यथंः। ननु "अथ समाववृने कुसुमैर्नवैस्तमित सेवितुमेकनराधिपम । यमकुबेर- जलेश्वरवज्रिगां समधुरं मधुरश्चितवक्रमम" इत्यादी पादान्तर- व्याप्तिलक्षणस्थाननियमासम्भवेन यमकता न स्यात्। अतो लक्षण- स्याव्याप्तिरिति। तत्राह ॥ यानि त्विति ॥ एकस्यैव पादस्य भागेसु वृत्तिर्येषां तानि, एकपादभागवृत्तीनि, तेषु "द्रुमवतीमवतीर्य वन- सलीम" इत्यादिश्लोकान्तरस्थं संस्थानं यस्य तत्तथाभुतं यमकम। तदपेक्षया सजातीयेनानेकपाद्व्याप्तिर्भवतीति भवत्येव खान- नियम: ॥ १ ॥ यमकस्थानानि दर्शयितुं सूत्रमवतारयति। स्थानकथनार्थमाह। पाद: पादस्यैकस्यानेकस्य चादिमध्यान्तभागाः स्थानानि ॥ २ ॥ .. ' पाद:, एकस्य च पादस्यादिमध्यान्तभागा:, अनेकस्य च पादस्य त एव स्थानानि । पादयमकं यथा- असज्जनवचो यस्य कलिकामधुगहितम्। तस्य न स्याद्विषतरो: कलिकामधु गहितम ॥

सवृत्तिकाव्यालङ्करसूत्राणि। ४ अधि। १ अध्यायः (८)।१०१

एकपादस्थादिमध्यान्तयमकानि यथा- हन्त इन्तररातीनां धीर धीरर्चिता तव। कामं कामन्दकीनीतिरस्या रस्या दिवानिशम।। वसुंपरासु परासुमिवोज्झती- ष्वविकलं विकलङ्कशशिपभम। प्रियतमं यतमन्तुमनीश्वरं रसिकता सिकतास्वित तासु का।। सुदृशो रसरेचकितं चकितं भवतीक्षितमस्ति मितं स्तिमितम्। अपि हासलवस्तबकस्तव क- स्तुलयेभ्ननु कामधुरां मधुराम् ।। पादयोरादिमध्यान्तयमकानि यथा- भ्रमर द्रुमपुष्पाणि भ्रम रसै पिबन् मधु । का कुन्दकुसुमे मीतिः काकुन्दत्वा विरौषि यद।। अप्यशक्यं तथा दत्तं दुःखं शक्यन्तरात्मनि। बाष्पो बाहीकनारीणां वेगवाही कपोलयोः ॥ सपदि कृतपदस्त्वदीक्षितेन स्मितशुचिना स्मरतक्वदीक्षितेन। भवति बत जनः सचित्तदाहो न खलु मृषा कुत एव चित्तदाहो।। एकान्तरपादान्तयमकं यथा- उद्गेजयति भृतानि यस्य राज्ः कुशासनम्। सिंहासनवियुक्तस्य तस्य क्षिमं कुशासनम् ।।

समस्तपादान्तयमकं यथा-

१०२

तिलोक्य तन्वीं शशिपेशलास्याम्। मनः किमुत्ताम्यसि चश्चलास्यां कृती स्मराज्ञा यदि पुष्कलास्याम्।। एवं समस्तपादादिमध्ययमकानि व्याख्यातव्यानि। अन्य च सङ्करजातिभेदा: सुधियोत्मेक्ष्याः। अक्षरयमकं त्वेकाक्षरमनेकाक्षरं च। एकाक्षरं यथा- नानाकारेण कान्ताभ्रुराराघितमनोसुवा । विविक्तेन विलासेन ततक्ष हृदयं नृणाम्।। एवं स्थानान्तरयोगेऽपि द्रष्टव्यः । सजातीयनैरन्तर्यादस्य भकर्षो भवति। स चाऽयं हरिप्रबोधे दृश्यते। यथा- विविधधववना नागगर्द्धर्द्नाना विविततगगनानाममज्जज्जनाना। रुरुशशललनां नावबन्धुन्धुनाना मम हि हिततनानाननसवखवनाना ।। अनया च वर्णयमकमालया पदयमकमाला व्याख्याता॥२।। स्थानकथनार्थमिति ॥ व्याचष्टे॥ पाद इति ॥ अन्नायं विभागः । प्रथमपादो द्वितीये तृतीये चतुर्थे क्रमेण यम्यते। एवं द्वितीयस्तृतीये चतुर्थे च। तृतीयश्चतुर्थे। तथा प्रथमो द्वितीयादिषु त्रिषु युगपद् यम्यत इति सप्तधा भवति। प्रथमो द्वितीय तृतीयश्चतुर्थे,प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीये इति द्वौ भेदाविति पाद्यमकं नवधा। पादस्य त्रेधा विभागपक्षे प्रथमादिपादादिभागो द्वितीयादिपादादिभागेपु पूर्ववत्। प्रथमादिपादमध्यभागो द्वितीयादिपाठमध्यभागेषु । प्रथमादिपा- दान्तभागो द्वितीयादिपादान्तभामेषु यम्यत इति सप्तविसतिघा, खण्डभेदकल्पनया परिगणनायां भूयसी भेदसंख्यत्युपरम्यते। तत्र दिङ्मान्रं दर्शयितुं पादयमकं तावदुदाहरति॥ पादयमकमिति॥ कले: कामं दोग्धीति कलिकामधुक्। तथाविधमसजजनस्व सलस्य

सवृप्षिकाव्यालहुनरसूत्राणि। ४ अधि०। १ अध्यायः (८)। १०३

बचो यस्यार्हितं पूजितं भवति। तस्य पुंसः, विषतरोः कलिकाम+ धु कोरकमकरन्दः गर्हितं न स्यात। तदप्युपादंयं स्यादित्यर्थः। अथेकस्य पादस्यादिमध्यान्तेषु यमकं क्रमेणादाहरति ॥ एकपाद- स्येति ॥ हन्तेति॥ अरातीनां हन्तः, धीर प्राक्च। "धीरो मनीषी क्षः पाक्षः"इत्यमरः । तव धीरर्चिता। इन्तेति हर्षे। अतः कामन्दकस- बन्धिनी नीति: कामन्दकप्रणीता दण्डनीतिरित्यर्थः।अस्यास्तव धि- यः काममत्यर्थे रस्याऽडस्वादनीया। नन्वन् पद्यमके दयोरपि पद- त्वाभाव कथं पदयमकमिति न चोदनीयम्। यमकनिबन्धनयाईियो- रेकस्य पदत्वे संति तदन्यस्य सहिताकले तदाकारानुकारितया पदावभासजनकत्वादू भवत्येव पदयमकमिति ॥ वसुपरास्विति॥ अविकलं संपूर्णमित्यथः । विकलङुन्शशिप्रभं, यत उपरतो मन्तुरप- राधो यस्य तथाविधं निरागसामत्यर्थः । "आगोSाराघो मन्तुश्च" इत्यमरः! अनीश्वरमैश्वर्यरहितं प्रियतमं परासुं मृतमिवोज्झितासु व्यक्तवतीषु वसुपरासु वेश्यासु सिकतास्त्रिव, रसिकता रस आ- सामस्तीीत रांसकाः । "अत इनिठनी" इति ठन् प्रत्ययः। तासां भावो रसिकता, का, न काचित तासु रसिकतेत्यर्थः । अत्र प्रि- यतममित्यक्षरयमकत्वेन पदावृत्यसम्मवान्नेमुदाहरणभ् । सुदश- इति॥ रसेन रागविशषेण रंचकितं त्रमितं, चांकतं भयसम्भ्रान्तम्। "चकितं भयसम्भ्रमः" इत्यमरः। मितं स्तोकं स्तिमितं निभृतं सुदृश शक्षणं भवति त्वय्यस्ति। अपि किश्च, हासस्य लवो लेशः। "लव- लेशक गाणवः" इत्यमरःस्तबक इव हासलवो हासलवस्तबकः। "उ- पमतं व्याघ्रादिभिः" इति समासः। सोऽपि त्वय्यस्तीत्यनुषज्ज्यते। भतः कः पुमान तव ।बवयोरभेदः । मधुरां मनोज्षां कामस्य घूः कामधुरा ताम्। "ऋुकपूरब्धूःपथामानस" इत्यकार: समासान्तः । न तुलयेन्न कोर्डप तुलयतू। तव कामधुरां परिव्केततुं न शक्तुयादि• त्यथेः। अथ पादयोरादिमध्यान्तभागेषु यमकं क्रमेणोदाहरति। पादयोरिति ॥ हे भ्रमर मधु पिबन रत्ये सुखाय द्रुमपुष्पाण्युद्दिश्य भ्रम सश्चर । कुन्दकुसुमे का प्रीतिः । काकुं ध्वनिविकारं दत्वा "काकु: स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिपिर्ध्वनेः " इत्यमरः। किं विरौषि। रुशब्द इति धातुः॥अप्यशक्यमिति।। अशक्यम असहं दुःखं शफीनां शकाष्यजनपद्स्त्रीणामन्तरात्मनि तथा दत्तम्।तर्यात

कर्तृपदम। तदर्थस्तु प्रकरणानुसारेण द्रष्टव्यः । अपि किञ्च,वाहीक- मारीणां कपोलयोवेंगवाही वेगेन षहति प्रवहतीति बेगवाही बाष्पो दस इत्यनुषज्ज्यते। सपदीति ॥ स्मितशुचिमा कामतत्वदीक्षितेन स्वदीक्षितेन सर्पद कृतपदो जनस्तदैव सचित्तदाहो भर्वात। न कुतश्चित् = कुतोपपि न मृगा खलु अहो। एकान्तरितपादान्तयमक- माह॥ एकान्तरेति । यस्य राज्ः कुशासनं कुत्सितं शासनं भूनानि प्रान उद्ेजयति। सिंहासनवियुक्तस्य तस्य कुशासनं कुशमयमा- सनं भवति॥ एवमिति॥ एकान्तारतपदादियमकं यथा- करोडतिताम््रो रामाणां तन्त्रीताडनविभ्रमम्। फरोति सेष्ये कान्ते च श्रवणोत्पलताडनम्॥। एकान्तरितपादमध्ययमकं यथा- यान्ति यस्यान्तिके सर्वेऽ्यन्तकान्तमुपाधयः। तें शान्तचित्तवृत्तान्तं गौरीकान्तमुपास्मह, इति । चतुर्ष्वपि पादेषु यमकमुदाहरांत। नतोन्नतेति ॥ हे चश्चल मनः, नते उन्नते घ सं परुषी तयोर्गतिभरवलनभङ्गीभिर्बद्धं लास्य शृङ्गारनटनं यया ताम। शशीव पेशलं मनोक्षमास्यं यस्यास्तां तन्वी विलोष्य किस्लु- साम्यसि। अस्यां तन्व्यां स्मराज्षा यदि पुष्कला भवेत्तर्हि कुती स्यामिति सम्बन्धः । एवमिति ॥ समस्तपदादियमकं यथा- सारसालंकृताकारा सारसामोदनिरभरा। सारसालवृतप्रान्ता सा रसाठया सराजिनी ॥ समस्तपाद्मध्ययमकं यथा- िरायते यतेन्द्रियो न भूयंत यतर्भवान्। आमायतेयतेऽप्यभूत सुखाय ते यतेऽक्षयम॥ अन्य चेति- सनाकवनितं नितम्बरुचचिरं चिरं सुनिनदैर्नदेरवृनममुम। मता फणवतोऽवतो रसपरा परास्तवसुधा सुधारउिवसति ॥ इत्यादि। अक्षरयमफम अध्यक्षयितुं ताद्भागमाह ।I अक्षरयमकममिति॥ तत्राद्यमुदाहरतति॥ मानेति। नानाकारण विधिक्ंन शुद्धेनाराधितमनांभुवा घिलासन .. कान्तापर: नूर्णा हदयं ततक्ष। "भडादीना व्यवस्थार्थ पृथपत्धेन

सवृत्तिकाव्यालडकरसूत्राणि। ४ अधि० । १ अध्याय: (८)। १०५

प्रकल्पितम्। यस्सूपसर्गयो: शास्त्रे घातुरेव हि तादशः" इतिघचनादू विशव्दस्य घात्वंशत्वेनाक्षरावृत्तिरेवेति न पदावृत्तिशड्नवकाशः। पवमिति॥ स्थानान्तरयोगे यथा- सभासु राजन्रसुराहतैमुखै- र्महीसुराणां वसुराजितैः स्तुताः। न भासुरा याम्ति सुरान्न ते गुणा: प्रजासु रागात्मसु राशितां गतांः । इति। अकलडु-शशा डून डुनमिन्दुमौलेमतिर्मम" इत्यादि। इत्थमक्षर- थमकमुदाहत्य तदव नैरन्तर्येण वृस्तमुदाहर्तुमुपश्लोकयति॥ सजा- तीयेति॥ विविधेति॥ अत्र पारावारपरिसरभुवमभिलक्ष्य हलघरं हरिराह। विविधानि बहुविधानि धवानामर्जुनानां वनानि। "धवो वृक्षे नरे पत्यावर्जुने च द्रुमान्तरे" इति वैजयम्ती। यस्यां सा विवि- घघववना। नागा: कुश्जराः सर्पा वा तान् गृध्यति अभिलषन्तीति नागगर्दाः । तथाविधा ऋद्वाः समुद्धा ये नानाविधा वयः पक्षिण- स्तैर्विततं व्याप्ं गगनं यस्या: सा नागगर्द्धर्द्धनानाविविततगग- ना। न विद्यते नामो नर्मनं यस्मिन् कर्मण तत्तथा मजन्तो जना यस्यां सा। अनाममज्जजजना। अनिति प्राणतीत्यना, स्फुरन्तीति यावत्। अथवा विद्यन्ते नरो यस्यां सा अना। समासान्तविधेरनि- त्यत्वात् कबभावः। रुरूणां शशानां च ललनं विलसनं यस्यां सा रुरुशशललना। नौ आवयो:, अबन्धुं शत्रुं धुनाना हि यस्मातू कार- णातू। मम-हितं तनोतीति हिततना। न विद्यते आननं यस्याSसौ नाननः, स्व आत्मीय: खन एवानः प्राणन यस्या: सा अनाननखखत्र- नाना । एवंविधा समुद्रभुमिरिति वाक्यार्थः ।। पदयमकमालेति॥ सभुवे स्वभुवे भयोभयोर्भवतां भवतां भसिते भसितं"। इत्यादि दष्ठव्यम ॥२॥ अथ यमकगोचरमेव किश्िद्वैचिभ्यमासूत्रयितुमाह। भङ्गादुंत्कर्षः ॥ ३ ॥ उत्कृष्टं खलु यमकं भङ्गाद्भवति ॥ ३ ॥। भङ्गादुत्क्न हति ॥ व्याचषटे॥ उत्कृष्टमिति ॥ भङ्गो नाम वर्ण- विच्छेद: ॥ ३ ॥। १४

भङ्गभेदान् भणितुमाभाषते। सृङ्खलापरिवर्तकश्चूर्णमिति भङ्गमार्ग: ॥ ४॥ पते खलु शृङ्गलादयो यमकभङ्गानां प्रकारा भवन्ति ॥ ४ ॥ शृङगंलेति॥ वृत्तिः स्पष्टार्था ॥४ ॥ शङ्गलादीन् सङ्ु्थयितुं सुत्रमवतारयति। तामू क्रमेण व्याचषटे। वर्णविच्छेदचलनं शुहला ॥ ५ ॥ चर्णानां विच्छेदो वर्णतिच्छेदः। तस्य चलनं यत सा शृ- हला। यथा कांलकामधुशब्दे कामशब्दविच्छेदे मधुशन्दविच्छेदे व सस्य चलनम् । लि-म-वर्णयोर्विच्छेदाव ॥५।। तानिति॥ विग्रहं विवृण्वन् व्याखष्टे ॥ वर्णानामिति॥ लक्ष्य- लक्षणयोरानुकूल्यमुन्मीलयति ॥ यथेति ॥ कलिकेति ॥ अत्र चस्त्व- ये। पदद्वयात्मके कलिकामधुशब्दे, कामशब्दस्य तु विच्छेदे पृथक्कारे सस्य कलिकामघुशब्दस्य चलनं भवति। कुत इत्यत आह॥। लि-म. षणयोरिति ॥ यद्धा-"कलिकामधुशब्दे कामशब्दविच्छेदे मधुशब्द- विच्छंदे च तस्य चलनम्" इति पाठान्तरम्। अत्र चः समुच्चये। अत्र कामशब्दस्य विच्छेदे पृथक्कारे कलिकाविच्छेदस्य चलनं भवति। लिवर्णस्य विच्छेदातू। मधुशब्दस्य विच्छेदे पृथक्कारे कामविच्छे- दस्य चलनं भवति। मवर्णस्य विच्छेदादित्यर्थः। एवं शृङ्गलारूप- वर्णावच्छेदप्रतीनेरयं भङ्गमार्ग: शृङ्गलेति व्यपदिश्यते ॥५॥ परिवर्तकं कीर्तयितुमाह। सङ्गविनिवृत्तौ स्वरूपापत्ति: परिवर्तक: ॥ ६ ॥ अन्यवर्णसंसर्गः सङ्ग: । तद्विनिष्टत्तौ स्वरूपस्यान्यवर्णतिर- स्कृतस्यापत्ति: प्राप्तिः परिवर्तकः। यथा, कलिकामधुगाहितम

सवृत्तिकाव्यामकुगरसूत्राणि। ४ अधि०। १ अभ्याय: (८)। १०७

इसत्राऽरहितमिति पदं गकारस्य व्यअनश्य सङ्गादू म्हितमिलन्यस्य रूपमापन्नम्। तत्र व्यअनसङ्गे विनिवृत्ते स्वरूपमाद्तें-अर्हित- मिति। अन्यवर्णसंक्रमेण भिननरूपस्य पदस्य तादूप्यविधिरयमिति तात्पर्यार्थः । एतेनेतरावपि व्याखयातौ ॥६॥

सङ्गेति॥ तद्विनिवृत्तो =अन्यवर्णसङ्गस्य विनिवृत्ती। अन्यव- र्णो व्यख्जनं, तेन तिरस्कृतस्य तिरोहितस्य स्वरूपस्यापत्तिः । अर्था- न्तरभ्रमं निवारयति॥ प्राप्तिरिति ॥ लक्ष्ये लक्षणं योजयति ॥ यथे- ति। स्पष्टमन्यत्। नन्वन्यवर्यासंयोगे हि यमकत्वं सङ्गच्छते, कथं ततनिवृत्तिरुपयुज्यत इत्याशड तात्पर्यमाविष्करोति । अन्यवर्णसंक्रः मेणेति॥ पतेनेति। नानाविच्छेद शालिपद मेलने स्वरूपलाभः भिन्न- योहलो: पिण्डीकरणे च स्वरूपलाभ इति द्वौ भेदौ दृष्टव्यो।६॥ चूर्णकं वर्णयितुमाह। पिण्डाक्षरभेदे स्वरूपलोपश्चूर्णम् ।। ७। पिण्डाक्षरस्य भेदे सति पदस्य स्वरूपलोपश्चूर्णम्। यथा- योऽचलकुलमवति चलं दू रससुन्मुक्तशुक्तिमीनां कान्त: ८ साग्नि बिर्भति च सलिलं

अत्र शुक्तिपदे, क्ीति पिण्डाक्षरं, तस्य भेदे शुक्तिपद लुप्यते । ककारतिकारयोरन्यत्र संक्रमाव। दूरसमुन्मुक्तशुक, अचलकुल, तिमीनां कान्तः समुद्रः। अत्र श्रोका :- अखण्डवर्णविन्यासचलनं शृङ्गलाSमला। अनन खलु भङ्गेन यमकानां विचित्रता ।। यदन्यसङ्गमुत्सृज्य नेपथ्यमिव नर्तक:। शब्दस्वरूपमारोहेवं स प्ेय: परिवर्तक: ॥

१०८ पिण्डाक्षरस्य भेदेन पूर्वापरपदाश्रयाद। वर्णयोः पदलोपो यः स भङ्रश्चूर्णसंज्कः ॥ अप्राप्तचूर्णभङ्गानि यथास्थानस्थितान्यपि। अलकानीव नाखर्थ यमकानि चकासति।। विभक्तिपरिणामेन यत्र भङ्ग: कचिद्भवेव। न तदिच्छन्ति यमकं यमकोतकर्षकोविदाः ॥ आरूढं भूयसा यन्तु पदं यमकभूमिकाम। *

दुष्येच्चेन्न घुनस्तस्य युक्तानुमासकल्पना ।। विभक्तीनां विभक्तत्वं संख्यायाः कारकस्य च। आवृत्ति: सुप्तिङन्तानां मिथश्च यमकादृभुतम्।।।७

पिण्डाक्षरस्येति । पिण्डाक्षरस्य संयुक्ताक्षरस्य। उदाहर- ति।। योऽचलकुलमिति ॥ दूरे समुन्मुक्ता शुक शोको येन। तिमीनां मत्स्यानां कान्त: प्रियः।उन्मुक्ता उद्गतमुक्ता: शुक्तय उन्मुक्तशुक्तयो मीनाश्चाऽडुन यस्य स ताद्दगन्तः पर्यन्तो यस्य तादृशो यः समुद्रःाचलं भयचश्चलं दूरसमुन्मुक्तशुगचलकुलमवति। दूरसं दुष्टरसं, साग्नि सलिलं बिभर्ति च। लक्ष्ये लक्षणानुगममभिलक्षयति॥अन्नेति॥ पि- ण्डाक्षरं दर्शयति ॥ शुक्तिपदे कीति ॥ तस्य पिण्डाक्षरस्य वर्णयोः शुगित्यत्न ककारस्य तिमीत्यत्न तिकारस्य च भेदे शुक्तिपदस्वरूपं लुप्यते। तत्र हेतुमाह ॥ ककारेति ॥ ककारतिकारयोरन्यत्र शुक्ति- पदे तिमिपदे च संक्रमादित्यर्थः । संक्रमणमेव दर्शयति॥ दूरसमु- न्मुक्तशुगिति । तिमीनामिति च।विशेषणद्वयस्य यथासङ्गयं विशे- ष्यद्वयं दर्शयति॥ अचलकुलमिति ॥ कान्तः समुद्र इति च। प्रति- पादितेऽर्ये परसंवादं प्रकटयति ॥ अत्र क्षोका इति ॥ पद्यत्रंयं रप- षर्थम्। भङ्गादुत्कर्ष इत्युपक्रम्य भङ्गमार्गेषु प्रकर्ष प्रतिपाध्यान्यप्ाप- कषमवगमयितुमाह॥ अप्राप्तेति। अप्राप्तचूर्णभङ्गानीति विशेषणम- लककेष्वपि योजनीयम।।विभक्तीति । विभक्तीनां परिणामो विपरिणा- मोऽन्यथाभाव इति यावद। उदाहरणं तु "शिवमात्मनि सश्वस्थान् पशयतः पशयतः शिवो" इत्यादि दषव्यम ॥ आरूढमिति॥ यत्पदं

सवृत्तिकाव्यालडुनरसूत्राणि। ४ अधि०। १ अध्याय: (८)। १०९

भूयमा भूम्ना, यमकभूमिकां, यमक्क्वद्वभासमानत्वमारूढं तदू दु- ष्यदू, दुषट भवेत् । ननु, न चेतू तदू यमकं तर्ह्यतुप्रासोऽस्त्विति श- डुनं शकलीकरोति॥ न पुनरिति । यथा दण्डिनोक्तम्-"कालकाल- गलकालकालमुख कालकाल कालका लघन कालका ल पनकाल काल। कालकालसितकालका ललनिकाल का ल का लक ा S ड ल ग तु काल का ल फलिकालकाल" इति ॥ विभक्तीनामिति ॥ प्रथमादीनां विभकतीनां विभक्तत्वं विविधत्वम। एकवचनादिलक्षणायाः संख्याया: कर्तृक- मांदे: कारकस्य सुबन्तानां तिङन्तानाश्च पदानामावृत्तिर्यत्र तद्यम- काद्भुतमतिशयितं यमकमित्यर्थः । क्रमेणोदाहरणानि "विश्वप्रमा- त्रा भवता जर्गान्त व्याप्तानि मात्राि न मुश्चति त्वाम।" इति। "एताः सम्नाभयो बाला यासां सम्नाभयः प्रियः"इति।"यतस्ततःप्राप्त- गुणा प्रभावे यतस्ततश्चेतसि भासते यम"। इति। सरति सरति का- नतस्ते ललामो ललामः" इत्यादीनि। अत्र विभक्तिविपरिणाममाने यमकत्वहानिः । प्रकृत्यर्थस्यापि भेदे यमकाद्भुतमिति विवेक: ।।७।। इत्थं यमकं लक्षयित्वाऽनुप्रासं लक्षयितुमाह। शेष: सरुपोऽनुप्रासः ॥८ ।। पदमेकार्थमनेकार्थ च स्थानानियतं तद्विधमक्षरं च शेषः । सरूपोऽन्येन प्रयुक्तेन तुल्यरूपोऽनुपास: । ननु शैषोऽनुपास इ- सेतावदेव सूत्रं कस्मानं कृतम्। आवृत्तिशेषोऽनुपास इसेव हि ध्याख्यास्यते। ससम। सिद्धयसेवादृत्तिशेषे, किन्त्वव्याप्षिपसङ्गः। विशेषार्थ च सरूपग्रहणम। कार्त्स््येनैवावत्ति:। कात्स्न्यैकदे- शाभ्यां तु सारूप्यमिति ॥८॥

• शेष इति।। शेषशब्दार्थमाह ॥ पदमिति॥ स्थानानियतं प्रागु- कस्पानरहितमित्यर्थः । पकार्य पदं स्थानानियतमनेकार्थ च, तद्धिधं तथाविधमस्थाननियतमक्षरं शेषः । सरूपपदार्थमाह । सरूपेति । प्रयुक्तेन पदान्तरेण तुल्यरूपः शेषोऽनुप्रासो भर्वाति। अत्र सूत्रे सरूपपद्वेयर्थ्यमाशङुते ।। नन्विति ॥ शेषोऽनुप्रास इत्येव कृते सूत्रे, आवृत्तपदानुषङ्गादस्पाननियमं पद्मक्षरं वा बृत्तमनुप्रासो भ-

धतीति सूत्रारथे सम्पन्ने साऊव्यमर्थात् सम्पत्स्यते, कि सकपप्रहणेने ति शहनर्थः । अर्धाङ्गीकारेण परिहरति ॥ सत्यमिति ॥ अङ्गीकृत- मंशमाह ।I सिद्ध त्येवेति ॥ सारूप्यमिति शेष: । तथाप्यावृत्तेरविशे- षत्वेन सामान्येन तद्व्यापं का्त्स्येनावृत्तत्व तम्मात्रप्रसंक्ः स्याद्, विशेषस्तु न सिद्धेदिति शेषः । तमेव विशेष हशयितुमाह॥ विशे- षार्थ चेति॥ यद्यपि सामान्येन कात्स्न्येमावृत्तिर्भवति तथापि कात्स्येकदेशा्यां सारूप्यमत्र वक्तव्यमति सम्रपग्रहणं कुत- मिंत्यर्थः ॥८॥ अनुल्वणा वर्णाऽनुप्रासः श्रेयान् ॥ ९ ॥

वर्णानामनुपासः स खल्वनुल्वणो लीनः श्रेयान्। यथा- क्वचिन्मसृणमांसलं क्वचिदतीव तारास्पदं मसन्नसुभगं मुद्दुः स्वरतरङ्गलीलाङ्कितम्। इदं हिं तव वल्लकीरणितनिर्गमैर्गुम्फितं मनो मदयतीव मे किमपि साधु सङ्गीतकम् ॥ उल्पणस्तु न श्रेयानू। यथा-"वल्लीबद्धोर्ध्वजूटोद्भटमटति रटत्कोटिकोदण्डदण्डः" इति॥९॥

अनुप्रासो द्विविध :- उल्वणोऽनुल्वणञ्च।तत्रोत्वणादतुल्वण उत्कृष्ट इत्युपपादयितुमाह ॥ अनुलवण इति ॥ व्याचष्टे।वर्णानामिति। अनुल्वणपदव्याख्यानं, लीन इति । मसृण इत्यर्थः । उदाहरणं तु स्पष्टार्थम्। यथा वा- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः। अलमलमालि मृणालैरिसिं वदति दिवानिशं बाला, इति।। उल्वणमुदाहरति ॥ यथेति ॥ वल्लीबद्धेति ॥ ९ । पादानुप्रासः पादयमकवत ॥ १० ॥ ये पादयमकस्य भेदास्ते पादानुमासस्येसर्थः। तेषामुदाहर- णानि यथा-

सवृत्ति काव्या ळटूनरसूत्राणि। ४ अधि०।१ अध्याय: (८)।१११

कविराजमविज्ञाय कुतः काव्यक्रियाSSदरः । कविराजं च विज्ञाय कुतः काव्यक्रियादरः॥ आखण्डयन्ति मुहरामलकीफलानि बालानि बालकपिलोचनपपिंङ्रलानि॥ वस्त्नायन्ते नदीनां सितकुसुमधराः शक्रसङ्काशकाशा: काशाभा भान्ति तासां नवपुलिनगता: श्रीनदीहंस हंसा:। इंसाभाऽम्भोदमुक्त: स्फुरदमलरुचिर्मेंदिनी चन्द्रचन्द्र- श्चन्द्राङ्क: शारदस्ते जयक्ृदुपगतो विद्विषां कालकालः ।। कुत्रलयदलश्यामा मेघा विहाय दिवं गता: कुतलयदलश्यामो निद्रां विमुश्चति केशवः । कुवलयदलश्यामा श्यामा लताऽय्य विजृम्भते कुवलयदलश्यामं चन्द्रो नभः प्रतिगाहते।। एवमन्येऽपि द्रष्टव्याः॥॥१० ।। इति श्रीपण्डितवरवामनवविरचितायां काव्यालङ्कारसूत्रटृत्ता- वालङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः ॥४॥१॥॥ शब्दा- डलङ्घारविचार: ॥

पादानुप्रासः पादयमकवदिति॥ आत्ातिदेशप्राप्तमर्थमावेद- यति ॥ ये पाठ्यमकस्येति ॥ कविराजमिति ॥ एकत्रादरः । अन्यत्ष दरः। "दरत्रासौ भीतिर्भी: साध्यसं भयम्" । इत्यमरः। उभयत्र दर इति वा व्याख्येयम। आखण्डयन्तीति ॥ अत्र "ला-नी" त्यक्षरा- नुप्रासः ॥ वस्त्रायन्त इति ॥ हे शकरसंकाश, सितकुसुमधराः का- शाः नदीनां वस्त्रायन्ते, दुकूलवदाचरन्तीत्यर्थः । ह श्रीनदीहंस, श्री राज्यलक्ष्मीरेव नदी तत्र हंस, तासां नदीनां नवपुलिनगता: का- शाभा हंसा भान्ति। हे मेदिनीचन्द्र ! चन्द्र:, हंसाभैरम्भोदेर्मुक्त : र र अत एव स्फुरदमलरुचचिर्भवति। हे विद्विषां काल, चन्द्राङ्ड: शारद काल:, ते जयकुदुपगत इति। अत्र समस्तपादान्तपदानुपरासः।पा-

११२ काव्याल डुग रकाम धेतुसमाख्यव्याश्यासहितानि।

दान्तपदानामुपरि पादादिपु पुनर्श्रह्दणान्मुक्तपदम्रहाख्यमन्यदृपि द्रष्टः व्यम्। कुवलयदलेति।। अत्र सर्वपादादिपदानुपरासः। एवमन्ये- जपीति। सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार घरणिधर कीर्तिः। पौरुषकमला कमला . साऽपि तवैवास्ति नान्यस्य, इत्यादय: प्रत्येतव्याः।।।१० ।। इति श्रीगोपेन्द्रत्रिपुरहरभूपलविर्राचतायां काव्यालडुनरसूत्र- वृ्त्तिव्याख्यायां काव्यालंकारकामधेनावालडुर्नारके चतुर्थेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः समाप्: ॥४॥ १॥(८) ॥

सवृत्तिकाव्यालककारसूत्राणि। ४ भषि० ।२ अध्याय: (९)। १११

उस्खण्डिततमस्तोममुपेयमुपरि भ्ुतेः ॥

शब्दालङुगरेषु, चर्वितेषु, खले-कपोतन्यायादखिलानामर्था- उलक्का राणामशंषेण प्राप्ती प्रकृतित्वात् तेषां प्रथममुपमां प्रस्तौति। सम्परयर्थालङ्काराणां प्रस्तावः । तन्मूलं चोपमेति सैव वि- चार्यते। उपमानेनोपमेयस्य गुणलेशतः साम्यमुपमा ॥१॥ उपमीयते सादृश्यमानीयते येनोत्कृष्टगुणेनान्यत्तदुपमानम्। यदुपमीयते न्यूनगुणं तदुपमेयम्। उपमानेनोपमेयस्य गुणलेशतः साम्यं यदसावुपमेति। ननूपमानमित्युपमेयमिति च सम्बन्धिश- व्दावेतौ, तयोरेकतरोपादानेनैवान्यतरासद्धिरिति। यथा "उप- मितं व्याघ्रादिभिः सामान्यागयोगे" इसत्रोपमितग्रहणमेव कृतं, नोपमानग्रहणमिति। तद्वदत्रोभयग्रहणं न कर्तव्यम्। सतम्। तत् कृतं लोकपसिद्धिपरिग्रहार्थम्। यदेवोपमेयमुपमानश्च लोकप्रसि- द्धं तदेव परिगृह्यते, नेतरत। न हि यथा "मुखं कमलमित्र" इति, तथा "कुमुदमित्र" इसपि भवति ॥ १॥

सम्प्रतीति ॥ व्याख्यातुं सृत्रमुपादत्ते॥ उपमानेनेति॥ उप- मानोपमेयपदव्युत्पात्त प्रदर्शयति ॥ उपमीयत इति ॥ उत्कृष्टगुणेन घेन चन्द्रादिना साहश्यमानीयतेऽन्यन्मुवादिक तदुपमानम् । यतु न्यू नगुणमुत्कष्टगुणेनान्येनोपमीयते तदुपमेयम्। उपमानेन सादृश्यं प्रापथितुमर्हमित्यर्थः ॥ गुणलेशत इति ॥ गुणा उपमानोपमेययोरु- स्कृष्टधर्माः । तषां लेशत एकदेशतः।क्क्चिदृपि सर्वाकारसाइश्यास- म्भवादिति भावः । ननु सम्बन्धिशब्दयोरेकतरप्रहणेऽन्यतरस्यानु - कसिद्धत्वमिति शङकते। नन्विति॥ अमुमर्थमभियुक्तोक्ति संवादेन समर्थयते ॥ यथेति॥ उपमितं व्याघादिभिरिति पाणिनीयसूत्रे यथो- पमितपद् म्रहणनैव व्याघ्रादीनामुपमानत्वमवगस्यते, तद्वत्राप्युप- १५

११४ काव्यालडुगर कामधे तुसमाख्यव्याए्यासहितानि।

मानग्रहणं न कर्तव्यमिति भावः । परिहरति ॥ तत्कृतमिति।तदुमय- म्रहणं कृतम् । किमर्थम? लोकप्रसिद्धस्योपमानस्य परिप्रहार्थम्। न ह्यत्र व्युत्पत्तिबलादागतमुपमान न विवक्षितं, किन्तु लोकप्रसिद्ध- मव्रेत्यवगमयतुमुभयग्रहणं कृतमित्यर्थः । तत्प्रसिद्ध्यप्रसिद्धी दर्शय- ति। यथति ॥ यथा मुखं पद्ममिवेत्यत्र पतन मुखोपमानर्वेन प्रसिद्धं, तथा कुमुदमिवंत्यपि। १॥ लौकिकी का्पिता चत्युपमा द्विविधा। कल्पितां प्रकटयि- तुमाह।

गुणबाहुल्यतश्र कल्पिता ॥ २ ॥

गुणानां बाहुल्यं गुणबाहुल्यं,तत उपमानोपमेययोः साम्याव कल्पिनोपमा। कविभिः कल्पितत्वात कल्पिता। पूर्वा तु लौकि- की। नतु कल्पिताया लोकप्रसिद्धयभावात कथमुपमानोपमेयनिय-

उद्गर्भहूणतरुणीरमण.पमर्द- भुग्नोभ्र्ततततिस्तननिवेशनिभं हिमांशोः । विम्बं कठोरविसकाण्डकडारगौरै - र्विष्णोः पदं प्रथममग्रकरैव्र्यनक्ति॥ मद्यो मुण्डितमत्तहूणचिबुकत प्रस्पर्द्धि नारङ्गकम। अभिनवकुशसूचिस्पप कर्णे शिरीषम् इति। इदानीं प्लक्षाणां जरठदलविश्लेषचतुर- स्तिभीनामाबद्धस्फुरितशुक चञ्चू पुटनिभम्।। तनः स्त्रीणां हंत क्षममधरकान्ति तुलायतुं समन्तान्निर्याति स्फुटसुभगरागं किसलयमू॥॥ २॥ गुणबाडुल्यत इनि ॥ उपमाया: कल्पितत्वव्यपदेशे कारणमा- ह॥ कविभिगि। ॥ या पुनरुपमा गुणलेशतः साम्यलक्षणा सा लौ- किकी प्रागुक्तवत्याह। पूर्वा तु लौकिकीति। प्रसिद्धभावातू

सपृत्तिकाव्यालकुारसूत्राणि। ४ अि०। २ अध्याय: (९)। १११

कल्पितायामिद्मुप्मानमिदसुपमेयमिति व्यवस्था न घटत इति शङ्. ते। नन्विति ॥ इह कलूपमानोपमेययोर्मुख चन्द्रयोर्गुणोत्कर्षपकर्षी व्यवस्थापकी। तत्तत्कल्पनया कल्पितायामुपामानोपमंयनियमो घट- ते। अतो न लोकविरोध इति परिहरति॥ गुणबाहुत्यस्य्ेति॥ उदा- हरति॥ तद्थेति॥ उद्गर्भा व्यक्तगर्भा या हूणाख्यज़नपदतरुणी तस्या रमणेन भर्त्रा, उपमर्दो गाढालिङ्गनं, तेन भुग्नः । स चाडसा- षुन्नतः स्नश्च भुग्नोन्नतस्तनस्तस्य निवेश := सान्निवेशी मण्डलाकार इति यावतू। तन्निभं हिमांशोबिम्बम्। कठोरबिलकाण्डा इव क: डारगौरा: कपिशावदातास्तैरप्रकरैः, प्रथममग्रे, विष्णोः पदमाकाशं व्यनक्ति। विषयव्याप्त्यर्थमुदाहरणान्तराण्याह ।। सद इति ॥ मु. ण्डितेन मत्तस्य हूणजनपदपुरुषस्य चिबुकेन प्रस्पर्द्धितुं शीलमस्या- Sस्तीति तत्सन्निभं भवति नारङ्गकमिति॥ इदानीमिति ॥जरठदळानां. जीर्णपर्णानां विश्ेषेण चतुरा मनीक्षा: स्तिभयोऽङरा यषामू। "स्ति भिश्च स्तिभिग: शुङ्गोडव्यङ्क्ूरोडड्र एव च"शंत हलायुधः । तेषां प्लक्षाणां किसलयम। आबद्धो घटितः स्फुरित ईषद्विवृतः शुकस्प्र यश्चञच्ूपुटस्तत्सन्निभं भवति। ततोऽनन्तरम् । स्फुटसुभगरागं वय- कमनोक्षारुण्यं, स्त्रीणामधरकार्क्ति तुलयतुं क्षमं यांग्यं सननिर्याति ।२।।: उफमाविभागमुदीरयितुमाह। तदद्ैविध्यं पदवाक्यार्थवृत्तिभेदात ॥३॥ तस्या उपमाया द्वैविध्यम्। पदवाक्यर्थवृत्तिभेदाद्। एका. पदार्थवृत्तिः, अन्या वाक्यार्थवत्तिरिति। पदार्थवत्तिर्यथा- इरिततनुषु बभ्रत्वग्विमुक्तासु यासां कनककणसघर्मा मान्मथो रोमभेद:। वाक्यार्थटत्तिर्यथा- पाण्ड्योऽयमंसार्पित्लम्बहार: ल्कृप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । आंभाति वालातपरक्तसानु: सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः ॥। ३ ॥

तदृद्वैविध्यमिति। व्याचष्टे।। तस्या इति ॥ पदार्थकृत्तिमुपर्मा प्रतिपादयति॥ पदार्थेति ॥ हरिततनुष्विति ॥ कनककणसधर्मेत्यत् पदार्थवृत्तिरुपमा । वाक्यार्थवृत्तिमुपमामुदाहरति॥ पराण्कवोऽय- मिति॥३॥ सा पूर्णा लुप्ता च । ४ ।। सा उपमा पूर्णा लुप्ता च भवति ।।४ ।। पुनर्भेदं प्रादुर्भावयितुमाह॥ सा पूर्णा लुप्ा चेति ॥४॥ पूर्णो वर्णयितुमाह। गुणद्योतकोपमानोपमेयशब्दानां सामग्ये पूर्णा ।। ५ । गुणादिशब्दानां सामग्ये साकल्ये पूर्णा। पथा-"कमल- मिव मुखं मनोज्ञमेतव" इति॥५॥ गुणद्योतकेति ॥ व्याबष्टे॥ गुणृादीति ॥ उपमानोपमेयसमान- धर्मसादृश्यप्रतिपादकानामन्यूनत्वेन प्रयोगे पूर्णा ।I कमलमिवेति।। अत्र कमलभुपमानम्। मुखमुपमेयम्। इवशब्दः सादश्यद्योतकः । मनोकशब्द: समानधर्मवचनः। पतेषामन्यूनतया प्रयोगादियमुपमा पूर्णा ।५ ।। लुपतां लक्षयति। लोपे लुप्ता । ६ ।। गुणादिशब्दानां वैकल्ये लोपे लुप्ता। गुणशब्दलोपे. पथा "३शीव राजा" इति। दयोतकशब्दलोपे यथा "दूर्वाश्यामेययू"। उभयलोपे यथा "शशिमुखी"ति। उपमानोप मेवलोपस्तूपमापपथे द्रष्टव्यः ॥ ६ ॥ लोप इति॥ गुणादिशब्दानामिति ॥ उपमानोपमेवगुणसार- शयप्रतिपादकानां मध्ये, पकस्य इयोस्त्रयाणां वा लोपे लुका। पाशीय

सवृत्तिकाउ्यालडुरसुत्राणि।४ अधि०।२ अध्याय: (१)। ११७

राजेत्यत्र साधारणधर्मस्याप्रयोगादेकस्य लोपः। दूर्षाइ्यामेत्यनोद्ा- हरणे सादृश्यद्योतकस्याप्रयोगादेकस्य लोप:। इयामाशब्देनैव धर्म-

दूर्यामरकतश्यामं दुष्टराक्षसहदारि यतू। अचलं लांचनाग्रान्मे मा चलत्वनिशं मह: ॥ इत्युदाहरणान्तरमपि द्रष्टव्यम। शशिमुखीत्यत्न सादशयधमं- वचनयोर्लोपः। उपमानसयोपमेयस्य वा लोप: समासो क्त्यादावुद्दा• हरिष्यत इत्याह।। उपमानोति॥ समासोत्तवादावुपमयस्याक्षपादुप- मानस्य लोप इत्ति द्रष्टव्यम ॥ ६॥ उपमामात्रस्य विषयं दर्शयितुमाह। स्तुतिनिन्दातत्व्ाख्यानेषु ॥ ७।। स्तुतौ निन्दायां तत्वाख्याने चाऽस्याः प्रयोगः। स्तुतिनि- न्दयोर्यथा "स्निम्धं भवसSमृतकल्पमहो कलत्रं, हालाहलं विषमिवा- पगुणं तदेव" तत्वाख्याने यथा- तां रोहिर्णी विजानीहि ज्योतिषामत्र मण्डले। पस्तन्वितारकान्यासः शकटाकारमाश्रितः ।७॥ स्तुतीति ॥ स्निग्धमित्यादी स्तुतिः । हालहलमित्यादौ नि- न्दा ॥ तां रोहिणीमित्यत्र सरवाख्यानम्॥७॥ उपमादोषानुद्धाटयितुमाह।

. Sसम्भवास्तदोषाः ।।८ ।।

तस्या उपमाया दोषा भवन्ति। हीनत्वमधिकत्वं लिङ्ग- भेदो वचनभेदोऽसादृश्यमसम्भव इतिं ॥ ८ ॥ हीनत्वेति।। समासार्थ विविच्य दर्शयति॥ तस्या इति ॥<॥ तत्र प्रथमोहिष्ट हीनत्वं प्रथयितुमाह।

११८

तानू क्रमेण व्याख्यातुमाह। जानिप्रमाणधर्मन्यूनतोपमानस्य हीनत्वम् ॥ ९॥ जासा प्रमाणेन धर्मेण चोपमानस्य न्यूनता या तद्धीनत्षमि- ति। जातिन्यूनत्वरूपं हीनतवं यथा- "चाण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतम्"। प्रमाणन्यूनत्वरूपं हीनत्वं यथा "वहिस्फु- लिङ्ग इव भातुरयं चकास्ति"। उपमेयादुपमानस्य धर्मतो न्यूनत्वं यत तद्धर्मन्यूनत्वम्। तद्रूपं हीनत्वं यथा- स मुनिर्लाञ्छितो मौञ्ज्या कृष्णाजिनपट वहन। व्यराजन्ीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान। अत्र मौञ्जी- पतिवस्तु तडिन्नास्त्युपमान इति हीनत्वम । नच कृष्णाजिनपट- मात्रस्योपमेयत्वं युक्तम। मौञ्ज्या व्यर्थत्वमसङ्गात। ननु नील- जीमूतग्रहणेनैव तडित्प्रतिपादते। तन्न। व्यभिचाराव ॥९।। जातीति ॥ व्याचष्टे ॥ जात्येति॥ जातिर्बराह्मणत्वादिः। प्रमाणं परिमाणम्। धर्मः समानगुणः । एतेषामन्यतमेन न्यूनत्वमुपमानस्य हीनत्वम। तत्राद्यमुदाहरति॥ जातिन्यूनत्वरूपमिति ॥ चाण्डालैरि- त्यन्न साहसकारित्वं साधर्म्यम। जातिन्यूनत्वं स्फुटम। वह्निस्फु- लिङ्ग इत्यत्र परिमाणन्यूनत्वमतिरोहितमेव ॥ स मुनिरिति॥ नील- जीमूतेन कृष्णमेधेन, भागे एकत्र प्रदेशे,आल्लिष्टः।धर्मतो न्यूनत्वमु- पमानस्य दर्शयति ॥ अन्रेति ॥ मौञ्ज्याः समानं वस्तु प्रतिवस्तु त- डितू साऽन्र नास्ति। उपमानविशेषणतयाऽनुपादानादित्यर्थः । ननु, उपमाने यावदू दष्टं तावदेव साधर्म्यमुपमेये विवक्षितम। मौख्जी- लाञ्छनं तु सवरूपकथनार्थमिति शङकूनं शकलयति ॥नचेति ॥ नील- जीमूतस्य तडित्साहचर्य्यात् तद्रहणनैव तडित्संवित्तिर्प्युपलभ्यते। ततो न काचिन्न्यूनतेति शङकते ॥ नन्विरिति ॥ तडितमन्तरेणापि नील- जीमूतस्य सद्भ्रावान्नैवमिति परिहरति ॥ तन्न, व्यभिचारादिति ॥९।। व्यभिचाराभावे तु सहचरितधर्मप्रनीतिरस्त्यवेति प्रदर्शय- तुमनन्तरसूत्रमवतारयति।

सवृत्तिकाध्यालडुनरसूत्राणि। ४ अघि०। २ अध्याय: (९)।११९

अव्यभिचारे तु भवन्ती प्रतिपत्ति: केन वार्यते तदाह- धर्मयोरेकनिर्देशोऽन्यस्य संवित साहचर्यात ॥१०॥ धर्मयोरेकस्यापि धर्मस्य निर्देशेऽन्यस्य धर्मस्य संविद प्रति- पततिर्भनति। कुतः। माहचर्यात। सहचरितत्वरेन प्रसिद्धयोरवश्य- मेकस्य निर्देशेऽन्यस्य प्रतिपत्तिर्भवति। तद्यथा- निर्वृष्टेऽपि बहिर्घनेन विरमन्सन्तर्जरद्रेश्मनो लूतातन्तुततिच्छिदो मधुपृषत्पिङ्गाः पयोबिन्दवः । चूडावर्वरके निपस कणिकाभावेन जाता: शिशो-

अत्र मधुपृपतां उत्तत्वपिङ्गतवं सहचरिते। तत्र पिङ्गशब्देन पिङ्गसवे प्रतिपन्न वृत्तत्व्रपतीतिर्भवति। एतेन "कनकफलक चतु- रस्रं शोणिविम्वम्" इति व्याख्यातम् । कनकफलकर्य गौरत्व- चतुरस्रत्वयोः साहचर्याच्वतुरस्त्त्वश्रुसैव गौरत्वपतिपत्तिरिति । नतु च यदि धर्मन्यूनत्वमुपमानस्य दोष:, कथमयं प्रयोग :-- सुर्याशुनम्मीलितलोचनेषु दीनेषु पम्मानिलनिर्मदेषु । साध्व्य: स्वगेहष्विव भर्तृहीना: केका विनेश: शिखिनां मुखेषु ॥ अत्र बहुत्त्रमुपमेयधर्माणामुपमानाव। न विशिष्टानामेव मुखाना- मुसेयतात। तादृशेष्जेव के कात्रिनाशस्य सम्भवाव ॥।१०। अव्यमिचारे त्तिति ॥ व्यातष्ट॥ धर्मयोरिति॥ कार्यत्वानित्यत्व- वदविनाभूनयोर्धर्मयोरेकस्य ग्रहणेन अशाब्दस्याऽप्यन्यस्य प्रतिप- सिर्भवांत। तयोरव्यभिवारादिति वाक्यार्थः । उदाहरति॥ तद्यथे- नि॥ निवृष्ट इति ॥ बहिधने निर्वृष्टे। निर्गतं वृष्टं वर्षणं यस्मातू। ताहाशि सत्यपि, जरद्वेकमग: शिथिलगृहस्य, लूनास्तन्तुजालकराः

कुमयः । "लूता स्री तन्तुवायोणंनाभमर्कंटका: समाः" इत्यमरः ।' तत्तन्तूनां ततीश्छिन्दन्तीति तथोक्ताः । मधुपृषस्पिङ्गा मधुबिन्दुपि- ङला., पयोबिन्दवो न विरमम्ति। विरतेऽि वर्षे वेश्माबन्दवो न विरमन्तीत्यर्थः । अत्रेति ॥ मधुपृषतां वृत्तत्वपिङ्गत्वे सहचरिते=अ- िनाभूने। तत्र पिङ्गशब्देनैव पिङ्गत्वप्रतिपत्ती, अशाब्दयपि वृत्तत्व- प्रतीतिभर्वति। उदाहरणान्तरमाह। कनकफलकेति। उक्तं सूत्रा- थमुदाहरणे योजयति॥ अन्नेति॥ कनकफलकस्य चतुरत्रत्वश्रुत्या तत्सहचरितं गौरत्वमपि प्रेतीयते। अव्यभिचारादित्यर्थः । धर्म- न्यूनत्वस्योपमादोषत्वे प्रयोगविरोधमाशङुते॥ नतु चेि ॥ प्रयोग- विराधं दर्शयति ॥ सूर्येत ॥ मुखेष्वित्युपमेयस्य लोचनसंभीलनदै- न्यनिर्मदत्वानां धर्माणां बाहुल्यं प्रतीयत इति विरोधः। परिहर- ति। नेति ॥ भर्तृहीनजनाश्रयत्वेन गृहष्वपि दैन्यमवगस्यते। तार- शेषु गृद्देषु साध्वीनामिव दैन्यविशिष्टेषु शिखित्रिमुखेषु केकानां वि- लया वक्तव्यः। अन्यथा तदसम्भवात्। दैन्यंच नेत्रनिमीलननिर्म- दत्वाभ्यां तदनुभावाश्यामुपपादितममिति नास्ति धर्मन्यूनतेत्याह॥ विशिष्टानामिति॥ धर्मागमे दुर्मदतिग्मरश्मिसन्तापसम्मीलितलोचनेषु। साध्व्य: खगेहेष्विव भर्तृहीना: केका विलीना: शिखनां मुखेषु। इति विधाऽन्तरं विधातुं न प्रबन्धकर्ता न प्रगल्भते । किन्तु भतृ- हीनत्वस्य निर्मदत्वादंश्चोपपादकस्य भेदेऽप्युभयत्र दैन्यमेव साध- स्यमिति विर्वा्षितमिति न कश्चिद्विरोधः ॥१०॥ अधिकत्वं व्याख्यातुं सूत्रं व्याहरति। तेनाधिकत्वं व्याख्यातम् ॥ ११ ॥ तेन हीनत्वेनाधिकत्वं व्याख्यातम्। जातिममाणधर्माधिक्य- मधिकंत्वमिति। जासाधिक्यरूपमधिकत्वं यथा "विशन्तु विष्टयः शीघ्रं रुद्रा इव महौजसः"। प्रमाणानिक्यरूपं यथा- पातालमित्र नाभिस्ते स्तनौ क्षितिघरोपमौ। वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपातसंनिभ: । धर्माधिक्यरूपं यथा-

सवृत्तिकाव्यालड्करसूत्राणि।४ अधि० । २ अध्याय: (९) । १२१

सरश्मि चश्चलं चक्रं दधदेवो व्यराजत। सवाडावाग्निः सावर्तः स्रोतसामिव नायकः॥ सवाडवाग्नि- रिसस्योपमेयेऽभावाद् धर्माधिक्यमिति। अनयोर्दोषयोर्विपर्यया- ख्यस्य दोषस्यान्तर्भावान् पृथगुपादानम् । अत पवास्माकं मते षडू दोषा इति ॥ ११॥ तेनेति ॥ हीनत्वमिवाधिकत्वमपि जात्यादिभिस्त्रिविधम् । तस्य क्रमेणोदाहरणानि दर्शयति। जात्येति । विष्टयः कारवो भृत्या घा। "विष्टिः कारौ कर्मकरे" इति वैजयन्ती॥ पातालमित्यादि स्पष्ट- म्। सबाडवाग्निः सावर्त इत्यत्राधिक्यमप्युपमाने दर्शयति॥ सबा- डवेति।। अत्र सरशमीति चक्रविशेषणवदावर्तविशेषणानुपादाना- न्न्यूनत्वमपि द्रष्टव्यम। जातिप्रमाणहीनत्वाधिकत्वे पदार्थेपमार्यां दाघो, धर्मन्यूनत्वाधिकत्वे तु वाक्यार्थोपमायाः। पदार्थोपमायां न धर्मन्यूनाधिकभावः सम्भवति। समानधर्मस्यैकत्वेन वाक्यार्थोपमा- यामिवानेकवि शेषवैशिष्टचासम्भवादिति द्रष्टव्यम्।। विपर्ययारय स्येति।। उपमेयधर्मस्य हीनत्वमधिकत्वं च विपर्ययः । तदात्मकस्य दोषस्य हीनत्वाधिकत्वानतिरेकात्। तत्रैवान्तर्भाव इति तन्निरूपणेनैव निरू- पितप्रायत्वान्न पृथगभिधानं कृतमित्यर्थः ॥ अस्माकमिति ॥११॥ लिङ्गभेदमुलिङ्गयितुमाह। उपमानोपमेययोर्लिङ्गव्यत्यासो लिङ्गभेद: ॥ १२ ॥ उपमानस्योपमेयस्य च लिङ्गयोर्व्यतासो विपर्ययो लिङ्गभे- दः। यथा "सैन्यानि नद्य इव जग्मुरनर्गलानि"॥१२ ॥ उपमानोपमेययोरिति ॥ सूत्रार्थविवरणोदाहरणे सुगमे एव। "गङ्गाप्रवाह इव तस्य निरर्गला वाक्" इत्यादिषु स्त्रीपुंमयोरपि द्रष्व्य:।१२।। उक्तयुत्त्या पुन्नपुंसकयोदोषत्वप्रसक्के लिङ्गभेदस्य क्वचिदपवा- दं दर्शयितुमाह॥ इष्टः पुन्नपुंसकयोः प्रायेण ॥ १३ ॥

पुन्न पुंमक योरुपमानोपमेययोर्लिङ्गभेद:, परायेण बाहुल्येनेष्टः। पथा 'चन्द्रमित्र मुखं पश्यति" इति। "इन्दुरिव मुखं भाति" एषम्पायं तु नेच्छान्त ॥ १३ ।। इषट इति ।। एवम्प्रायमिति॥ एवम्प्रायं तु नेच्छन्तीत्यात्मन- स्तत्रौदासीन्यंमवगमयति।यत्र हि लिङ्गभेदेऽपि विशेषणमुभयान्वय- क्षमं तत्र न दोषः । यत्र तु विशेषणमेकत्रान्वितं सदितरत्र नान्वय- क्षमं तत्र दोष इति तात्पर्यम् ।। १३ ।। लिङ्गाम्तरेऽव्यपवादं दशयितुमाह। लौकिक्यां समासाभिहितायामुपमाप्रपञचे च।१४।। लौकिक्यासुपमार्या समासाभिहितायामुपमायामुपमाप्रपश्चे चैष्टो लिङ्रभेद: प्रायेणेति। लौकिक्यां यथा "छायेव स तस्याः, पुरुष इव स्त्री" इति। समासाभिहितायां यथा "भुजलता नीलो- स्पलसदृशी" इति। उपमापपश्चे यथा- शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य। दूरीकृता: खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभि: ।। एवमन्यदपि पयोगजातं द्रष्टव्यम् ॥ १४ ॥

लीकिक्यामिति॥ लोकतः प्रसिद्धोपमा लौकिकी । समासेना- इभिहिता लुपा। उपमाप्रपश्चः प्रतिवस्तुप्रभृतिः । तत्र लिङ्गभेद: प्रायेणेष्टः। उदाहरणानि दर्शयति ॥ लौकिक्यामिति॥ उदाहरणा- नि स्पष्टार्थानि ॥ शुद्धान्तदुर्लभमित्यत्न प्रतिवस्तूपमा ॥ एवमिति॥ "मेवूं नभोमण्डलमम्बुराशिः" इत्याद्यपन्हुत्यादी द्रष्व्यम ॥१४॥ वचनभेढ़ं विवेचायतुमाह। तेन वचनभेदो व्याख्यातः ॥ १५॥ तेन लिङ्गभेदेन वचनभेदो व्याखयातः। यथा "पास्यामि * लोचने तस्या: पुष्पं मधुलिहो यथा"॥ १५॥।

सवृत्तिकाव्यालहुनरसून्नण। ४ अधि०। २ अध्याय: (९)। ११२

तेनेति ॥ पास्यामीति॥ पास्याम इति वक्तव्ये पास्यामीति प्रयुक्तत्वादू वचनभेद:॥१५ ।। असाहश्यं प्रकारशयतुमाह। अप्रतीतगुणसादृश्यमसादृश्यम ॥ १६॥

अप्रतीतरव गुणैर्यत् सादृश्यं तदपतीतमुणसादृश्यमसादृश्य- मू। यथा "ग्रथ्नामि काव्यशशिनं विततार्थरशिमिम्" । काव्यस्य शशिना सह यत् सादृश्यं तदमतीतरेव गुणैरिति। ननु च अर्थानां रश्मितुल्यत्वे सति काव्यस्य शशितुल्यत्वं भविष्यात। नैवय। काव्यस्य शशितुल्यत्वे सिद्धेऽर्थानां रश्मितुल्यत्वं सिद्धयति। न हर्थानां रक्मीनां च कश्चत् सादृश्यहेतुः पतीतो गुणोऽस्ति। तदेवमितरेतराश्रयदोषो दुरुत्तर इति ॥ १६ ॥

अप्रतीतैरिति॥ अप्रतीतैः सहृदयसंवादिप्रतिफत्यविंषयैरि- स्यर्थः। प्रथ्नामीति ॥ काव्यशशिनो: सादृश्यमप्रतीतगुणमित्यसार- इ्यम। नन्वर्थानां रश्मिसादश्यप्रतीत्या काव्यशशिनोरपि साहृश्य- वस्वं सम्भवतीति शाङ्कते। नन्विति ॥ परस्पराश्रयपराहतमिदं चोद- मिति परिहरति ॥ नैवमिति ॥ अर्थानां रश्मिसाइशये सिद्धे शशि- सादृश्यं काव्यस्य सिद्धतति। सिद्धे च काव्यस्य शशिसाइश्येऽर्थानां रश्मिसाहश्यमिति परस्पराश्रय इत्यर्थः । ननु काव्यसाइश्यनिरपेक्ष- मेवार्ऽर्थरश्मिसाउश्यं सम्भवति। कुतः परस्पराश्रयप्रसंङ्ग? इत्यत माह॥l न हर्थानामिति॥ दुरुतरो दुष्परिह्यारः॥ १६ ॥ साडश्यैकसारायासुपमायां परां काष्ठामातिष्ठमानैः कविभि- रसाइदयमवद्यमपोहनीयमिति शिक्षयिंतुं सूत्रमुपक्षिपति। असादृश्यहता हुपमा, तन्निष्ठाश्र कबय: ॥१७। असादृश्येन हता असादृश्यहता उपमा। तनिष्ठा उपमाननि- श्ाश्च कवय इति ॥ १७ ॥ असारक्येति।। उपमानिष्ठा उपमापरायणा हत्यर्थ।:१७॥

१२४ परपक्षं प्रतिक्षेप्तुं पूर्वपक्षसूत्रमुपक्षिपति। उपमानाधिक्यात् तदपोह इतेके ॥ १८ ॥ उपमानाधिक्यात् तस्यासादृश्यस्याऽपोह इत्येके मन्यन्ते। यथा "कर्पूरहारहरहाससितं यशस्ते" । कर्पूरादिभिरुपमानिबद्दुभिः सादृश्यं यशसः सुस्थापितं भवति। तेषां शुक्कगुणातिरेकातू॥१८।। उपमानेति ॥ तदपोहः=तस्यासादृश्यस्यापोद्दः परिहारः। उदाहरति॥ कर्पूरेति ॥ श्वेतिमातिशयविशिष्टतया वर्णनीये यशसि सितिमगुणाप्रतीतौ वैसादृश्यशङ्कायां सितगुणातिशयविशिष्टैर्बद्दु- भिरुपमानिः सादश्यदृढीकरणे उपमेये शौक्ल्यगुणातिरेकावगमादू। वैसादश्यमपोह्यत इत्यभिसन्धाय व्याचषटे॥ अन्रेति। अत्र द्ेतुमा- ह ।। तेषामिति ॥१८॥

ज्यत इति दूषयितुं सूत्रमनुभाषते। नापुष्टार्थत्वात्॥ १९ ॥ उपमानाधिक्याव तदपोह इति यदुक्त, तन।अपुष्टार्थत्वाद। एकस्मिन्नुपमाने प्रयुक्ते उपमानान्तरप्रयोगो न कश्चिदर्थविशेषं पुष्णाति। तेन "बलसिन्धुः सिन्धुरिव क्षुभितः" इति प्रयुक्तम्। ननु सिन्धुशब्दस्य द्विःप्रयोगात्पौनरुत्तयम। न । अर्थविशेषात्। बलं सिन्धुरिव वैपुल्याद् बलसिन्धु: सिन्धुरिव क्षुभित इति क्षोभ- सारुप्याद। तस्मादर्थभेदान्न पौनरुत्तयम । अर्थपुष्टिस्तु नास्ति। सिन्धुरित क्षुभित इसनेनैव वैपुल्यं पतिपत्स्यते। उक्तं हि "धर्म- योरेक निर्देशेऽन्यस्य संवित्साहचर्यात"॥ १९। नापुष्टार्थत्वादिति॥ परपक्षमनूदय प्रतिक्षिपति ॥ उपमानेति॥ अत्न हेतुमुपन्यस्यति॥ अपुष्टार्थत्वादिति॥ हेतुं विवृणोति॥ एकस्मि- त्निति॥ एकेनैवोपमानेन सितिम गुणावगमे सिद्धे पुनः सहस्रमप्यु- पमानानि यश्सि सितिम्नः परप्रकर्षमाधातुं न पाश्यम्तीत्यर्थः।

सवृत्तिकाव्यालडुनरसूत्राणि। ४ अधि०।२ अध्याय: (९)। १२५ . ननु कर्पूरादय: शब्दा यशसि सितिमान प्रतिपाद्यन्तः सहृदयच- र्वणीयत्वं परिष्कारत्वं ठ्यापकत्वं च गुणान्तरमवगमयन्ति। अतो- उस्त्येवार्थपरिपोष इतिचेन्मैवम्। कर्पूरादयः शब्दाः सितपदसमभि- व्याहरिण सितिमनि शृङ्गलितशक्तयो न किमपि गुणान्तरमुदीर- यितुमुत्सहन्ते। यदि कनकफलकचतुरस्रत्वं तद्गीरत्वमिव कर्पूरादि- पदैः सितिमगुणोऽ्वगस्यमानः खसहचरितमपि चर्वणीयत्वं परि- षकारत्वं व्यापनशीलत्वं च गुणान्तरमवगमयेत्, तदा भवत्वपुष्टार्थ- त्वम् उक्तं दूषणमन्यत्राप्यतिदिशति।। तेनेति। नन्वसत्यर्थभेद सिन्धु- शब्दस्य द्विरुत्ती पौनरुच्त्यमिात वक्तव्यमिति शङ्डमनुभाषते ॥। नन्विति ॥ दूषयति ॥ नेति ॥ हेतुमाह ॥ अर्थेति ॥ अथभेदादित्यर्थः । अर्थभेदमेव समर्थयते॥ बलं सिन्धुरिवेति॥बलसिन्धुरित्यत् वैपुल्यं प्रतिपाद्यम्। अन्यत्र तु क्षोभसारूप्यमिति भेदः। निगमयति।तस्मा- दिति॥ अपुष्टार्थत्वं स्पष्टयति ॥अर्थपुष्टिस्त्विति ॥ सिन्धुक्षोभोऽन्र ग. म्यमान: स्वसहचरितं वैपुल्यमप्यवगमयतीति। अत्र सूक्तं संवा- दयति॥ उक्तं हीति ॥ "इह राजति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव" इत्यत्र द्वयोरिन्दुशब्दयो: श्रेष्ठचन्द्रवाचकत्वेनैकार्थ्याभावान्नाडपुष- र्थंत्वमित्यवगन्तव्यम ॥ १९॥ असम्भवं व्याख्यातुमाह। अनुपपत्तिरसम्भवः ॥ २० ॥

चकारिति वदनस्यान्तः स्मितच्छायाविकासिन: । उन्निद्रस्यारविन्दस्य मध्ये मुग्धेव चन्द्रिका ॥

मस्तु। किमुपमादोषकल्पनया । न। उपमायाम अतिशयस्पेष्ट- त्वाद । २० ॥ अनुपपत्तिरिति। अनुपन्नत्वमिति॥ उपपत्तिशून्यत्वमनुपप- सिरित्यर्थः । उदाहरति ॥ चकास्तीति॥विकासिनो वदनस्यान्तर्मध्ये स्मितच्छाया उन्निद्रस्यारविन्दस्य मध्ये मुग्धा मनोशा चन्द्रिकेव च- कास्ति। अन्नासम्भवमवगमयति ॥ चन्द्रिकायामिति । असम्भवस्या-

१२६

यद्रोषत्वमपाकर्तुमनुभाषते । नन्विति ॥ उनिद्वारबिन्दतन्मध्यवर्ति-

कल्पनीयमित्यर्थः । पंरिहरति ॥ नेति ॥ विकासिनो मुखस्य स्मित- विकासे वर्णनीये तदुपमानभूतयोज्निद्वारविन्दसम्बन्धिन्या चन्द्रि- कया सादडये सति कस्यचदतिशयस्याभिमतत्वादित्यर्थः।२०॥ कथं तहि दोष इसत आह। न विरुद्धोडतिशयः ॥ २१॥ विरुद्धम्यातिशयस्य संग्रहो न कर्तव्य इति अस्य सूत्रस्यता- त्पर्यार्थः। तानेतान पडुपमादोषान ज्ञात्वा कविः परितजेव ।। २१ ॥ इति श्रीकाव्यालङ्कारसूत्रटत्तावालङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः ॥ उपमाविचारः॥४॥२॥ करथं तहीति। इष्टश्वदयमतिशयस्तर्हि गुण पवायं, न तु दो- ष इत्यर्थः । परिहरति ॥ नेति ॥ अतिशयो विरुद्ध इतिं यतोऽतो दो- ष एवेत्यर्थः । निर्वृत्तमर्थ सूत्रस्य निगम्रयति ॥ विरुद्धस्येति ॥ प्रदर्शि- तानामेषामुपमादोषाणां परित्याग एव फलमित्यत आह॥ तानेता- नितिं॥२१॥

इति श्रीगोपेन्द्रत्रिपुरद्दरभूपालविरचितायां काव्यालडुगरसूत्र- वृत्तिव्याख्यायां काव्यालंकारकामधेनावालडुनरिके चतुर्थेधिकरणे द्वितीयोऽध्याय: समाप: ॥४॥२॥(९)॥

सवृत्तिकाव्यालडुनरसूत्राणि। ४ अधि०। ३ अध्याय: (१०)। १२७

सुधारसाभे सुषमाप्रवाहे मुक्तायामानैर्मणिभिर्षिचित्रैः। ज्योत्स्नेव ताराभिरलंकृता मे सा शारदा चेतसि सन्निधसाम्॥१।। मूलं वस्तुनिगुम्फनोदितकनद्वाक्यानि शाखा: परं दीव्यद्वाचकसंहतिर्द लगणा राजदूगुणा: पलवाः ॥ अर्था: पुष्पकदम्बकं सुरुचिरा भूषा: फलं रीतयी. जीवो यस्य विभाति सोऽयमतुलो वाग्दिव्यशाखी चिरम ॥२।। सर्वालड्कुारप्रकृतिभूतामुपमामुपपाद्य तत्प्रपञ्च प्रपश्चयितुम आरभते।

सम्प्रत्युपमापपश्चो विचार्यते। कः पुनरसाविसाह।

प्रतिवस्तु प्रभृतिर्यस्य स पतिवस्तुपभृतिः । उपमायाः पपश्च उपमाप्रपश्च इति ॥ १ ॥

सम्प्रतीति ॥ अनुयोगपूर्वकमनन्तरसूत्रमवतारयति ॥ कः पुन- रिति॥ व्याचष्टे॥ प्रतिवस्त्विति॥ प्रभृतिशब्द आद्यर्थः। प्रतिवस्तु- प्रमुखाणाम् अलडुनराणामुपमागर्भत्वादुपमाप्रपश्च इति व्यपदेशः कृतः । प्रतिवस्तुप्रभृतय उद्दिश्यन्ते यथाक्रमम्। प्रतिवस्तु समासोक्तिरथाप्रस्तुतशंसनम् ॥। अपन्हुती रूपकं च शलेषो वक्रोत्तयलंकृतिः। उत्प्रेक्षातिशयोक्तिश्च सन्देहः सविरोधकः॥ विभावनाऽनन्वयः स्यादुपमेयोपमा ततः । परिवृत्ति: क्रमः पश्चाह्दीपक च निद्शना। अर्थामतरस्य न्यसनं व्यतिरेकस्ततः परम। विशेषोक्तिरथ व्याजस्तुतिर्व्याजोत्तयलंकृतिः ॥ स्यान्तुल्ययोगिताक्षप: सहोक्तिश्च समासतः। अथ संसृष्टिभेदौ द्वावुपमा रूपकं तथा॥ उत्प्रेक्षाऽवयवश्चेति विज्ञेयोऽलंकृतिक्रमः॥॥१॥ ननु प्रतिवस्तुनो वाक्यार्थरूपत्वेन वाक्यार्थोपमानिरुपणनैव

गतार्थत्वमिति न लक्षणान्तरापेक्षेति शङ्नं शकलयन् लक्षणभेदं दर्शायतुमाह। वाक्यार्थोपमायाः प्रतिवस्तुनो भेदं दर्शयितुमाद। उपमेयस्योक्तौ समानवस्तुन्यासः प्रतिवस्तु ॥२॥ समानं वस्तु वाक्यार्थः । तस्य न्यासः समानवस्तुन्यासः । उपमेयस्यार्थाद्वाक्यार्थस्योक्तौ ससामिति। अत्र द्वौ वाक्यार्थौ। एको वाक्यार्थोपमायामिति भेद: । तद्यथा- देवीभावं गमिता परिवारपदं कथ भजसेषा। न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङ्कितं रत्नम ॥ ॥ २ ॥ वाक्यार्थेति । सूत्रार्थ विवृणोति॥ समानं वस्त्विति॥ किमि- दं समानं वस्तु पदार्थरूपमुत वाक्यार्थरूपमिति विशयो माभूदि- त्याह॥ वाक्यार्थ इति॥ समानवस्तुन उपमानस्य वाक्यार्थत्वाभ्युपग- मबलादुपमेयस्यार्ऽाप वाक्यार्थत्वसिद्धिरित्याह ।। उपमेयस्यात ॥ उपमेयस्य वाक्यन प्रतिपादने उपमानस्यापि वाक्यान्तरेण प्रतिपादनं प्रतिवस्त्वति लक्षणार्थः । अत एव वाक्यार्थोपमायाः प्रतिवस्तुनो भद इत्याह॥ अत्रेति । देवीभावमिति ॥ अत्र पूर्वोत्तरवाक्याभ्यां वस्तुप्रतिवस्तुनो: प्रतिपादनात् प्रतिवस्त्वलङ्गरः ॥२॥ समासाक्ति वक्तुमाह। प्रतिवस्तुनः समासोक्तर्भेंदं दर्शयितुमाह। अनुक्तौ समासोक्तिः ॥ ३ ॥ उपमेयस्यानुक्तौ समानवस्तुन्यासः समासोक्तिः। सङ्गेपव- चनाव् समासोक्तिरिसाख्या। यथा- इलाध्या ध्वस्ताऽध्वगग्लाने: करीरस्य मरौ स्थितिः । धिङ्ू मेरौ कल्पवक्षाणाव्युत्पन्नार्थिनां श्रियः । ॥ ३ ॥ प्रतिवस्तुन इति ॥ लक्षणवाक्यार्थे विवृणोति ॥ उपमेयस्यंति॥ समानवस्तुन उपमानस्य न्यासः, वाक्येनोपपादनमित्यर्थः । समासो-

सवृत्तिकावयालकुनरसूत्राणि। ४ अघि०। ३ अध्याय: (१०)।११९

क्िरिति संक्षाऽन्वर्थेत्याह॥ संक्षपेति॥ उदाहरति ॥ ऋ्लाध्येति॥ क- रीरो वंशो बर्बूरो वा। "करीरोऽस्त्री दन्तिदन्तमूले चफ्रकरे घटे। सलक्यामपि बर्बूरे काचे वंशे तदङुरे" इत्यमरशेष:॥ अव्युत्पभ्नार्थि- नाम= अर्थिपदार्थव्युत्पत्तिरहितानाम। अत्र करीरस्य मरसतिन्ला धनेन कल्पवृक्षाणां मेरुस्वितिनिन्दनेन च तदुपमेययो: परोपकार- प्रवणतद्विमुखयो: श्राघानिन्दे समस्योक्ते इति समासोकि: ॥३॥ अप्रस्तुतप्रशंसां प्रस्तोतुमाह। समासो क्त्ेरप्स्तुतप्रशंसाया भेदं दर्शयितुमाह। किञ्चिदुक्तावप्रस्तुतप्रशंसा ॥४ ॥ उपमेयस्य किश्चिहिलङ्रमात्रेणोक्तौ समानवस्तुन्यासे अमस्तु- तमशंसा। यथा- लावण्यसिन्धुरपरैव हि काचनेयं यत्रोत्पलानि शशिना सह संप्लवन्ते। उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डाः।। अपस्तुतस्यार्थस्य प्रशंसनमपस्तुतम्शंसा ।। ४ ॥। किश्चिदिति ॥ लिङ्ग मात्रणोक्तावेकदेशेनोपढाने । लावण्ये- = लादीनामप्रस्तुतानां प्रशंसनादप्रस्तुतप्रशंसानांमालदुनर: ।।४।।

अपन्दुतिरपि ततो भिन्नेति दर्शयितुमाइ। : समेन वस्तुनाऽन्यापलापोऽपन्हुतिः ॥ ५॥ समेन तुल्येन वस्तुना वाक्यार्थेनाऽन्यस्य वाक्यार्थस्यापं- लापो निह्वव्ो यस्तत्वाध्यारोपणायासावपन्हुतिः। यथा- न केतकीनां विलसन्ति सूचय: प्रवासिनो हंत हससयं विधि:। १७

तडिल्लनेयं न चकास्ति चञ्चला पुरः स्परज्योतिरिदं वितरतने।। वाक्यर्थयोस्तात्पर्यात तादूप्यमिति न रूपकम ॥५॥

समनेति। वाषयाथभूतेनोपमानेनान्यस्य वाक्यार्थभूतस्यीपमेयस्यप- लापः। अतस्मिसश्व्राध्यारपणापन्हुतिरिति लक्षणार्थः॥ न केत- कीनामिति ॥ सूचग: कुडमलाः। "केतकीमुकुले सूचिः सेविन्यां पिशुने तुना" इति हलायुघः।केनकीसूचिविलासतडिलुनाविलास- यो रुपमे ययोरुपमानभूनविधिह्वासस्म रज्योननिर्िवर्तनाध्या रोपेण परिपलापानपन्दुनिः। आरापरूपरवाचिशेषाल कथमपम्तुनेरपका- ऋन इत्याशड्य भदं दर्शयति॥ वाक्यार्योगिन॥ अपन्हुती वाक्या- उर्थयांरार्थिकं ताङूव्यम। रूपफें तु पदार्थया: शाब्दं ताद्रूप्यमिति भेनू: ॥५॥ रूपकं रूपयितुमाह। रूपकं तु कीहशमिसाह- उपमानेनोपमेयस्य गुणमाम्यात तत्वारोपो रूपकम ॥ ६।।

रपकम। उपमानोपमेययोरुभयोरपि ग्रहणं लौकिक्याः कलिप- तायाश्चोपमायाः पकृतित्वमत्र यथा विज्ञायेतेति। यथा- इयं गेह लक्ष्मीरियमSमृतत्रतिर्नयनयो- रसावस्याः स्पर्शो वपुषि बहुलश्चन्दनरमः । अयं कण्ठे बाहु: शिशिरमसटगो मौक्तिकमर: - किमस्या न प्रेयो याद परमरह्स्तु विस्दः। मुखचन्द्रादीनां तूपमा। समासाध चन्द्रादीनां रुपकत्वं युक्त. मेति ॥६॥

सपृप्ति का मोल हुंगेरसून्राणि।४ अषि० ।३ अपामा ई t)। 1

... उपकमित्ति। व्याचछे॥ उपमानेनेनि ॥ कौकिफ फल्पितोपमाप- कृतिकत्वं रूपकस्य निरुपयितुमुप्मानोपमेययोर्सहणं क्तासस्ाह। उपमनति।I उदाहरति ॥ इयं गह लक्ष्मीरिति॥ अन्नयमिति सर्वना उना सीतां निर्दिश्य तत्र लक्ष्मीत्वममृतवर्तित्वमस्या: रूपसे चन्दवर सत्वं, बाही मौकिंकसरत्वं चाध्यारोप्यत इति रूपकम। हव्यमुप: मानोपमेययोर्व्योसेन प्रयोगे रूपकमुदाहत्य समासन प्रयोगे वशकेत

पमात्वमेव, व रूपकत्वं सम्भवात । तत्वाध्यारोपासम्मवादिति। इदमत्रानुसन्धेयम। येषां व्याघ्रादिषु पाठोप तेषासुपसेव। सं त्विन्दुप्नसुतयम्तत्र न पठ्यन्ते ते व व्याप्दराकतिगणवात तह दश्व्याः। तथापि मतान्तरानुरोधेत मुखचा्द्रादिष्ठ पर्षाचदुणमा, पतचद्रपकमिति वैरुप्यं सम्भवति।तथाच यत् "ज्यात्पनेव भावि प्रुतिराननन्दो:" इत्याद्।सुपमायां साधकं प्रमाण्पसस्ति, तव व्यागा

तृणपाम" इत्यादी रूपके साधकं प्रमाणमस्ति, तन्न सयूरयंसकाि समासः। "अविहितलक्षणस्ततपुरुषो सथूर्यंसफ्धिष हए्य" इति वचनात् ॥६॥ शेषं लक्षयितुमाह।

रूपकाच्छ्लेषस्य भैद दर्शयितुमाइ ।

स धर्मेषु तन्त्रप्रयोगे श्लेषः । ७ ।।

उपमानेनोपमेयस्य ध्रर्मेषु गुणक्रियाशन्दमपषु स व्रच्वा- रोपा।। तन्त्रपयोगे वन्त्रेणरोचारणे सात.श्लेप: ।सय-

सोष्माणो वणिता विपशहृदयमोत्याथिनः कर्कशाः। उदूदृत्ता गुरवश्च यश्य शमिनः श्यामायमानानना योधा वारवधूस्तनाश्च न ददुः क्षोभं स वाडव्य जिनन ।। UशH सं धर्मेष्विति ॥सूतरार्थ विदृणोति॥ क्रयमानमति॥ परवोर्नत

११२

धर्मिसापेक्षत्वाव्र्भिणमनुषज्ज्य दर्शयति॥ उपमेयस्पेति। गुणसा- म्यत इति शेष:। धर्मखरूपमाह ॥ गुणेति ॥ तच्छन्दपरामशर्य दर्श- थति॥ तत्वारोप इति॥ अनेकोपकार-कारिसकृदुच्चारणं तन्त्रम। उपमानोपमेययोर्गुणसाम्ये तद्धर्मेंषु गुणादिषु तन्त्रेण प्रयोगे सति यत्ताद्रप्यारोपणं स श्षेष इति लक्षणार्थः | आकृष्टेति ॥ माकृष्टे को- शानुदूधृते मण्डलाओरे खड़गे रुचि: प्रीतियेंषाम। भाकृष्टा आहता स्वीकतेति यावत, मण्डलस्य विम्बस्य अप्रे उपरिभागे रुचि: कान्ति- मैंः। सन्नयं कवचितं परिणदं च वक्षःखलं येषाम। ऊष्मणा दर्पेण उष्णगणेन च सह वर्तन्त इति सोष्माणः । व्रणा: रास्त्रक्षतानि नमन- सतानि च येषां सन्तीति व्णिनः । विपक्षाणां शतूणां सपरनीनां च शुदयं वक्षसेतश्ञ प्रफर्षेण उन्मध्नन्तीति तथोक्ताः । कर्कशाः क्रूराः कठिनाश्। उद्वृत्ता उद्धता उन्नताश्च। गुरवो महान्तः स्थूलाश्। इयामायमानानि अङ्करितश्मधुतया कचासङ्गेन वा, स्पभावेन च श्यामलायमानानि आाननानि मुखानि चूचुकानिच येषां ते तथोक्ताः। वशिनो यस्पेति सम्बन्धः । भत्र यथासम्भवं गुणक्रिया द्रष्टव्याः । यद्यपि समुचयोऽत् स्फुरति तथापपि साधारणविशेषमहिम्नाऽडरोप: प्रतिपादत इति श्ेषः ।। ७ । वक्रोक्तिं वक्तुं सङ्गतिमुल्िङ्गयति। यथा च गौणस्यार्ऽर्थस्यालंकारत्वं तथा लाक्षणिकस्यापीति दर्शयितुमाह। सादृश्याल्लक्षणा वक्रोक्ति: ॥८। बहूनि हि निबन्धनानि लक्षणायाम। तत्र सादश्याल्लक्षणा पकोक्तिरसाविति॥ यथा "उन्मिमीलकमलं सरसीना कैरवं च न मिमील मुहूर्ताव"। अत्र नेत्रधर्मावुन्मीलननिमीलने सादश्या- द्विकाससक्कोचौ लक्षयतः। "इह च निरन्तरनत्रमुकुलपुलकिता इरति माधवी हृदयम। मदयति च केसराणां परिणतमधुगन्धि- निः्वासितम"। अत्र च निःश्व्सितमिति परिमलनिर्गमं लक्षयति। "संख्यानेन स्फुरतु सुभगः स्वार्चिषा चुम्बतु दाम ।। आलस्य-

सवृत्तिकाडयालडुगरस्न्नणि ।४ अधि० । ३ अध्याय: (१०)। १३

मालिङ्गति गात्रमप्याः। परिम्लानच्छायामनुगदति दृष्टिः कमलि- नीमू। पत्यूषेषु स्फु.टेनकमलाSSमोदमैत्री कपायः। ऊरुद्वन्द्वं त- रुणकदलीकाण्डसब्रह्मचारी" इसेवमादिषु लक्षणार्थो निरु्यत इति लक्षणायां च झटिसर्थप्रतिपत्तिक्षमत्वं रहस्यमाचक्षत इति। असादृश्यनिबन्धना तु लक्षणा न वक्रोक्तिं:। यथा "जरठकमल- कन्दच्छेदगौरर्मयूखैः"। अत्र च्छेदः सामीप्यादू द्रव्यं लक्षयति। तस्यैव गौरत्वोपप्रत्तेः ॥८।।

थथा चेति॥ यथा मुखचन्द्रादौ गुणयोगादागतस्य गौणार्थस्य रूपकादयलडूगरता। तथा लक्षणातः प्रतिपन्नस्य लाक्षणिकार्थः स्वघ- क्रोपच लडुगरता भवतीति लक्षणार्थः॥ बहूनीति॥ "असिध्रयेन सम्ब- न्धातू साहश्यात् समवायतः । वैपरीत्यातू क्रियायोगाल्लक्षणा पश्च- घा मता" इति लक्षणाया निमित्तानि दष्टव्यानि। द्विरेफशब्दस्याभि- घैयो भ्रमरशब्द इति।तेन स्वाभिधेयसम्बन्धार्थो लक्ष्यते।सिंहो मा- णवकः, गङ्गायां घोषः, बृहस्पतिरयं मूर्खो, महति समरे शतुप्नस्त्वम इति यथाक्रममुदाहरणानि द्रष्टव्यानि ॥ उन्मिमीलेति॥ कमलं धि- चकास कैरवं सञ्चुकोचेति ऋजुवृत्या वक्तव्ये तत्साहृश्यादुन्मिमील निमिमीलेति नेत्रक्रियाध्यवसायवक्रिम्णोक्तिरिति वक्रोकिः। लकष्य- लक्षणयोमैंत्रीमासूत्रयति ॥ अत्र नेत्रेति ॥ अतस्मिस्तत्वाध्यारोपो नूपकम । विषयनिगरणेन साध्यवसानलक्षणया वक्रोक्तिरिति विवे- कः। उदाहरणान्तराण्युपदर्शयति ॥ इह चेति॥ वक्रोकि दर्शयति॥ नत्र चेति। मुकुलपुलकितेत्यत्र पुलकितत्वं माधव्या मुकुलैरावृतत्वं लक्षयतीति द्रष्टव्यम ॥ चुम्नतु द्यामिति । चुम्बनं घुसम्बन्धम ॥ त्नमालिङ्गनीति। आालिङ्गनमालस्यवैशिष्टयं गात्रस्य॥ अनुवद्- तीस्य त्रानुवाद: कमलिनीसास्यं, मैत्री चामोदसंकान्ति, सब्रहचा- रेनि कदलीकाण्डसमानतां च लक्षयतीत्येवमादिषु प्रयोगषु लक्ष- गार्थो निरूप्यते। यत्र साडश्यलक्षणा सहृदयहृदयेष्वचिलम्बेन ल- यार्थप्रतिपत्तिमुद्धावयितुं प्रगल्भते तत्र वक्रोक्तिरलडूगर इति रह- समिति लक्षणाविद् आचक्षत इत्यर्थः। साहश्यपदव्यावत्ये कीर्त-

थति॥ असादश्येति॥ सम्बन्धान्तरनिबन्धना तु लक्षणा वंक्रोक्तिमं भवतीत्यर्थः। तदेव दर्शयति ॥ यथा जरठेति ॥ सामीप्यमत्र धर्म- धर्मिभावसम्बन्धः ॥८ । स्वनपान्यथाभावकल्पना स्वभावत्वाविशेषेण रूपकवक्रोक्ति- भ्यामुन्प्रक्षाया अभेदशडुनयां लक्षणतो भदं दर्शयितुमनन्तरसूत्रम- घतारयात। रूपकवक्रोक्तिभ्यामुत्मेक्षाया भेदं दर्शयितुमाह। अत्पस्यान्यथाध्यवसानमतिशयार्थमुत्प्रेक्षा।।९।।

अतद्रूपस्यातत्स्वभावस्य ॥ अन्यथा अतत्सभावतया ॥ अ- ध्यवसानमध्यत्रसायः।न पुनरध्यारोपो लक्षणा वा ॥ अतिशया र्थमिति ब्रासिज्ञाननिव्ृत्त्यर्थम्। सादृश्यादियमुत्मेक्षेति। एनां चेवादिशब्दा द्योतयन्ति। यथा- स वः पायादिन्दुर्नवबिसलता कोटिकुटिल: स्मरारर्यो मूर्घन ज्वलनकपिशे भाति निहितः। स्नवन्मन्दाकिन्याः प्रतिदिवसमिक्तेन पयसा कपालेनोन्मुक्त: स्फटिकधवलेनाक्कुर इव ॥॥ ९ ॥ रूपकेति। सूत्रार्थमाविष्करोति॥ अतद्रूपस्येति। अतदूप प्राकरीणंक वस्तु ।तदात्मना प्राकरणिकवस्तुरूपत्वेनातिशयमाधा- तुमध्यवसीयते प्रनिभामात्रेण कविना सम्भाव्यतं, न पुनरिन्द्रियदो- षेण। तथाविर्ध सम्भावनापरपर्यायमध्यवसानमुत्पेक्षेति लक्षणार्थः। न पुनरिति॥ अतत्स्वभावस्य वस्तुनस्तत्तद्गुणयोगात्तसन्भ्ावफलप- नमध्यारोयः।यत्र रूपकादिस्वरूपलाभः। यत्तु सादृश्ये सत्येकेन वस्तुना वस्त्वन्तरस्य प्रतिपाद्नमध्यक्सायरूपं सा साइड्यमूला लक्षणा। यत्र वक्रोक्तिव्यपदंशः। यत्पुनरतद्रूपे वस्तुन्यतिशयमाधातुं तद्रपतयाध्यवसानं सोऽयमध्यवसाय: सम्भावनालक्षण उत्प्रेक्षेति विवेकः । अतो न रूपक, नापि वक्रोक्तिरिति ततो मेदो दर्शितः ॥ अतिशयार्थमिति ॥ भ्रान्ति := विपर्ययक्षानम्। अन्यथाऽभयवसाय-

सवाश्तकाठ्पालकुातस्भाणणि। ४ अघि०।३ अध्याय: (१०)। १३५

स्वाधिशेषेऽपि बुद्धि पूर्व कत्वा दुत्प्रेक्षा यास्तद्विलक्षणाया भ्रान्तेर्व्यावृति- रित्यतिशयः । उत्प्रक्षोदाहरणेषु केषुचिदिवशब्दश्रवणात् 'कस्यचि- दुपमाशकन जायते। तामाशड् पारहरति ॥ साहश्यांदियमुत्प्रेक्षे- ति। प्रयुक्तोऽपि क्वचिदिवशब्द: सादृश्यनिम्बन्धनत्वसूचनद्वारेणो- स्प्रेक्षामपि दोतयतीत्यर्थः। तदुक्तं दण्डिना- "मन्ये शङ्क ध्रुवं प्रा: यो नूनमित्येवमादिभिः । उत्प्रक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोर्ऽाप ताहशः' इति॥ स वः पायादिि ॥ अत्र नवबिसलताकोटिकुटिल इति विशे- षणसामार्थ्यादिन्दुपदेनेन्दुकलाव्नगम्यते। इन्दुर्मनदाकिनीसलिलसे केन कपालादुद्धिभोऽकर इवेत्युत्प्रेक्षित हत्युत्प्रेक्षालड्डार:॥९॥ सम्भावनारूपकत्वाविशेषा तुत्पेक्षातिशयोक््ोरभेदं केचिन्म- न्यन्ते। तन्मतं निरसितुं लक्षणभेदं दर्शयतीत्याह। उत्प्रेक्षैवातिशयोक्तिरिति केचित। तननिरामार्थमाह।

संभाव्यस्य धर्मस्य तदुत्कर्षस्य च कल्पनाऽतिशयोक्तिः। यथा उभौ यदि व्याम्नि पृथक पतेतामाकाशगङ्गापयसः प्रवाहौ। तेनांपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्ष:।। यथा वा- मलयजरसविलिप्तरतनुनवहारलताविभूषिता:

शशभृति विततधाम्नि घवलयति धरामविभाव्यतां गता: प्रियवसर्ति प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिका:॥॥१०॥

उत्प्रेक्षैषेति ॥ सम्भाव्यस्थेति ॥ सम्भाव्यस्योत्प्रेक्ष्यस्य धर्मस्य यद्यर्थातुबन्धेन कल्पना तदुत्त्कर्षस्य तस्य सम्माव्यधर्मस्य य उत्कर्ष- स्तस्य कल्पना चातिशयोक्तिः। उदाहरति॥ उभाविति ॥ यदि तथा- विधं वयोम सम्माव्येत तदेवामुक्तमुक्ताफलस्य वक्षस उपमान भवेतू न पुरन्यत किश्चिदित्यनिशयस्योक्त्ेरतिशयोक्तिः । एवं सम्भाव्यघ- रमकल्पमामुदाहत्य तदुत्कर्षकल्पनामुदाहरति।मलयज्ेति॥ मलयज-

रसनवहारलतादीनां घावल्यस्योत्कर्षोऽतिशयः कल्पयते। यावता चन्द्रिकायां ता्विवेचनाक्षमत्वं चक्षुषोरिति॥१० ॥

धर्म्येण, लौककभ्रान्तितः पृथक्कृत्य प्रदर्शितवाँस्तथा संशयमपि लौ- किफसजातीयं तथाविधेन वैधर्स्येण ततः पृथककृत्य दर्शयतीत्याह। यथा भ्रान्तिज्ञानस्व्ररूपोत्मेक्षा तथा संशयज्ञानस्वरूपः संदे- होडपीति दर्शायतुमाइ। उपमानोपमेयसंशयः संदेहः ॥ ११ ॥ उपमानोपमेययोरतिशयार्थ यः क्रियते संशयः स संदेशः । यथा- इदं कर्णोत्पलं चक्षुरिदं वेति विलासिनि। न निश्चिनोति हृदयं किन्तु दोलायते मनः ॥॥ ११ ॥ यथति॥ मन्देहस्य कोटिद्वयावलम्बितत्वादिहापि तदाह॥। उपमानोपमेययोरिति॥ अतिशयार्थमिति॥ उपमेयेतिशयमाधातुं सन्देहः सम्पाद्यते। न तु विशेषादर्शनादित्यर्थः । व्यक्तमुदाहर- णमू॥११॥

प्राप्तावसरस्तथा विरुद्ध कांटिद्वयावलाम्बनस्सन्दंहस्याSनन्तर विरो- धालडुगरः प्राप्तावसर इति तल्लक्षणं दर्शयतीत्याह। संदेहबदरिरोघोऽपि माप्तवसर इसाह। तिरुद्धाभासत्वं विरोधः ॥ १२ ॥ अर्थस्य विरुद्धस्येवाभासत्वं विरुद्धाभासत्वं विरोधः । यथा- पीतं पानमिदं त्वयाद्य दयिते मसं ममेदं मनः पत्राली तब कुङ्कुमेन रचिता रक्ता वयं मानिनि !। त्वं तुङ्गस्तनभारमन्थरगतिर्गात्रेषु मे वेपथु- स्त्वन्मध्ये तनुना ममाधृतिरहो मारस्य चित्रा गतिः ॥

सवृत्तिकाण्बाल मुनरसूनाणि ।४ अधि० । ३ अध्याबः ( १० ) । १३७

पथा वा- सा वाला वयममगल्भमनसः सा स्त्री वयं कातरा: सा पीनोन्नतिमत्पयोधरयुगं धत्ते सखेदा वयम। साSSक्रान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वर्य दोषैरन्यजनाश्रितैरपटवो जाता: स्म इसद्भुतम् ॥॥१२॥ सन्देहवदिति॥ व्याचष्टे।। अर्थस्येति॥ विरुद्धवदवभासत इति विरुद्धाभासस्तस्य मावस्तत्वम। प्रकारान्तरेण परिहारे सत्येव वि- रुद्स्यार्थस्यावमासनं विरोधालकारः। उदाहरति ॥ यथेति ॥ पान- शब्दोऽन कर्मसाधन: पेयद्रग्यमाह। पानादीनां मदादीनां च वैय- घिकरण्याद्विरोघ:। मदादीनामर्थान्तरत्वस्त्रीकारेण विरोधपरिहवारः। सा बालेत्यादावपि विरुद्धाभासत्वं द्रष्टव्यम । १२॥ विभावनां घिवरीतुमपतारिकामारचयति। विरोधाद्विभावनाया भेदं दर्यायितुमाइ। क्रिया प्रतिषेधे प्रसिद्धतत्फलव्यक्तिर्विभावना॥१३॥ क्रियायाः प्रतिषेधे तस्या एव क्रियायाः फलस्य मसिद्धस्य व्यक्तिर्विभावना। यथा- अप्यसज्जनसाङ्रसे न वससेव वैकृतम्॥ अक्षालितविशुद्धेधु हृदयेषु मनीषिणाम ॥।॥१३ ॥ विरोधादिति॥ लक्षणवाययार्थे विवृणोति ॥। क्रिरयाया इति॥ क्रियायाः कारणरूपायाः प्रतिषेधे प्रसिद्धस्य तस्या: क्रियाया: फल- य. फार्यभूतस्य व्यक्ति: प्रकाशनं यत सा विभावनेति वाक्यार्थः । वेरोधविशेषो विभावनेति भेदः ॥ अप्यसज्जनेति । विकृतमेव वै- उतम्। प्रज्ञादित्वात स्वायेडण। अकालितविशुद्धेष्त्रित्यत्र कारण- पक्षालनक्रियाप्रतिषेघेऽ्र तत्फलभूताया विशुखधेः प्रकाशनाद चेभावना ॥१३॥ अ्रनन्वमं चफतमाह। १८

विरुद्धपसङ्गेनानन्त्रयं दर्शयितुमाह। एकस्यापमेयोपमानत्वेऽनन्वयः ।। १४ ।। एकस्यैवार्थस्योपमेयत्वसुपमानत्वं चानन्वयः। यथा- गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपम:। रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव। अन्यासादृश्यमेतेन प्रतिपादितम् ॥ १४ ।, विरोधेति। एकस्यैवार्थस्यैकस्मिश्नेव वाकये उपमानान्तरव्युद्दा- सेनातिशयमाधातुमुपमानत्वं चोपमेयत्वं चोपकल्प्यते। तत्र व्यधि-

डुगरः॥ रामरावणयोरिति ॥ स्पष्टम्। एकस्यैवोपमानोपमेयत्वक- लपनायां फलितमाह ॥ अन्येति ॥ उपमानान्तरेणसादश्यं साहश्या- भाव: ॥ १४ ॥ उपमेयोपमासुपपादयितुमुपरितनं सूत्रमुपादत्ते। क्रमेणोपमेयोपमा ॥१५॥ एकस्थैवार्थस्योपमेयत्वमुपपानत्वं च क्रमेणोपमेयोपमा। यथा- खांमत्र जलं जलमित्र खं हंस इव शशी शशीव हंसोयम। कुमुदाकारास्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि ॥ ॥ १५ ॥ कमेणेति॥ एकस्यैवेत्यनुवर्तते। यत्र क्रमेण वाक्यद्वय एकस्यैव धस्तुन उपमानत्वमुपमेयत्वं च निबध्यते तत्रोपमेयोपमा ॥ समिवे- ति॥ उदाहरणं स्पष्टम् ॥१५॥ सांम्यशङ्नया मुपमेयोपमातः परिवृत्ति व्यावर्तयितुं लक्षणं दर्श- यतीत्याह। इयमेत्र परिटृटत्तिरिसेके तननिरासार्थमाह। समविमदृशाभ्या परिवर्तनं परिवृत्तिः ॥ १६ ॥ समेन विसद्टशेन वार्थेन अर्थस्य परिवर्तनं परिषृत्तिः। यथा-

सवृत्तिकाषपालटुनरसूत्राणि।४ अघि०।३ अभ्याय: (१०) । १३९

आदाय कर्णकिसलयमियमस्यै चरणमरुणमर्पयति। उभयोस्सदृशविनिमयादन्योन्यमवश्चितं मन्ये।। यथा वा- विहाय साहारमहार्यनिश्चया विलोलदृष्टिः भविलुप्तचान्दना । षबन्ध बालारुणबभ्रु वल्कलं पयोधरोत्सेधविशीर्णसंहाते ॥॥ १६ ॥

इयमेधेति॥ व्याचष्टे ॥ समनेति ॥ समन समानन विसदशेना- डसदशेन वार्ड्थेन अर्थस्य यत्परिवर्तनं विनिमयः सा परिवृत्ति: उदा- हरत । यथेति । अत्र प्रसारिता्यं करणं सूचितमति केचिदा- चक्षते। "नायकस्यांस एको द्वितीयः प्रसारिति इति प्रसारितकम"

धरा नयेत सव्यं चरण निताम्बनी। प्रसारयंद्वापरमायतं पुनर्विपयं- अ.

यःस्यादिति हि प्रसारितम्" इति। अत्र चग्णकिसलययाः साइश्या- तू समपरिवृत्तिः। विहायेत्यादी हारवल्कलयार्वेसाडश््यद्विसरश- परिवृ्तिः ॥ १६।। कमालडुगरं कथयितुमाह। उपमेयोपमायाः क्रमो भिन्न इते दर्शयितुमाह। उपमेयोपमानानां क्रमसम्बन्धः क्रमः ॥ १७॥ उपमेयानामुपमानानां चोददेशिनामनुद्देशिनां च क्रमसम्बन्ध: क्रमः। यथा- तस्याः प्रबन्धलीलाभिरालाप्मितदृाष्टिभिः। जीयन्ते वल्लकीकुन्दफुसुमेन्दीवरस्जः ।। ॥ १७ ॥ उपमेथेति॥ वृत्तिः स्पष्टार्था। प्रबन्धेनाविच्छेदेन लीला यार्सा साभि: प्रबन्धलीलाभिः ॥१७॥ क्रमदीपकथाः सौहार्दमुन्मु इयन सूत्रमवतारयति।

१४० का ध्यालकार कामधे दुसमाज्यम्याक्यालदिताति।

क्रमसम्बन्धमसङ्गेन दीपक दर्शयितुमाह। उपमानोपमेयवाक्येष्वेका क्रिया दीपकम् ॥१८॥ उपमानवाक्येशूपमेयवाक्येपु चैका क्रिया अनुपक्रतः सम्बध्य- माना दीपकंम । १८ ॥ क्रमेति ॥ म्याचष्टे । उपमानेति ॥ एकस्पेच प्धानसम्बन्धितया सकृदुपास्स्य पदस्य वाक्यान्तरेश्ट प्रसक्कात सम्बम्धोऽदृषङ्ः ।१८।। तन्द्रेदमाह। तत्त्रैविध्यम्, आदिमध्यान्तवाक्यवृत्तिभेदात ।। १९। वत्तिविधं भवति। आदिमध्यान्तेषु वाक्येपु दस्तरभेदाद। पथा- भुष्यन्ते पमदवनानि बालपुष्पैः कामिन्यो मधुमदमांसलैर्विलासैः। ब्रह्माण: श्रुतिगदितैः क्रियाकलापै: राजानो विरलितवैरिमि। अतापैः ॥ वाष्पः पथिककान्तानां जलं जलमुर्चा मुहुः। विगलसधुना दण्डयात्रोद्योगो महीभुजाम ।। गुरुशुश्रूषया विद्या मुधुगोष्ठया मनोभवः। एद्येन शशाङ्कृस्य पयोधिरमिवर्षते ।।।। १९॥ तनतैषिध्यमिति ॥ भूष्यन्त इत्यवादिदीपकम । म्रस्माण इति ॥ श्राहाणा: ॥। वाप्प इत्यत्र मध्यदीपकम् । गलनं बाध्पजलयो: स्यन्द इण्डयात्रोद्योगे नाशः। गुरुशभूषयेत्य प्रान्तदीपकम।एवस्रेध फारक- दीपकमप्यूहनीयस् । १९ ॥ निदर्शनं दर्शवितुमाह। दीपकवंत्निदर्शनमापे संक्षिप्तमिलाह। क्रिययैव स्वलदर्थान्वयख्यापनं निदर्शनम ॥२०॥

सतृत्तिकाषयाजक्कूारसुनाणि।४ अधि०।३ अध्याय: (१०)। १४१

क्रिययैव शुद्धया स्वस्यात्मनस्तदर्यस्य चान्तवस्य सतन्धस्य

अत्युच्चपदाध्यासः पतनायेसर्थशालिनां शंसद। आपाण्डु पतंति पत्रं तयोरिदं बन्धनग्रन्थे: ।। पततीति क्रिया। तस्या: स्वं पतनम्।तदर्थोत्युच्चपदाध्यास: पतनायेति शंसनम। तस्प रूयापनमर्थशालिनां शंसदिति॥ २० ॥

दीपकवदिति॥ शुद्धयानन्यसहायया क्रिययैवावृत्तिरहितयेत्य- थंः। खस्य तदर्थस्य सा क्रिया अर्थ: प्रयोजनं यस्य तत्तदर्थ ख्प्र- योजनकमर्थाम्तरमित्यर्यः । तयोः खतदर्थगोरन्वयस्य सम्बन्घस्य ख्यापनं निदर्शनम। निदर्शनपदार्थ निर्धक्ति ॥संलुलितेति। संलु- लित := भविवेचितो, इंतुदृष्टान्योर्विभागस्तस्य दर्शनाद्विवेचनाभ्ि- गूढ हेतुष शाम्तदर्शनवपस्वाशिदर्शनमित्वर्थः। उदाहरति। अत्युथ्- ति। अर्थशालिनामर्थोलंखशालिनां धनशालिनां वा। लक्ष्यलक्षण- योरानुकूल्यमुन्मीलयति॥ पततीनि क्रियेति॥ २०॥ अर्थान्तरन्यासं समर्थयितुं सूतसक्ग्ति सूचयात। इदं च नार्ान्तरन्यासः। स अन्यथाभूतस्तमाइ। उक्तसिद्धयै वस्तुनोऽर्थान्तरस्पैव न्यसनम् अर्थान्तरन्यासः ॥२१॥ उक्तसिख्धै एक्तस्पार्यस्य सिद्धधर्थ वस्तुनो वाक्यार्थान्तरस्यैव न्यसनमर्थान्तरन्यासः। वस्तुग्रहणादर्यस्य हेतार्न्यसनभार्थान्तर- ्यास:। यंथा "इह नातिदूरगोचरमस्तिसर: कमलसौगन्ध्याठ" इति। अर्थान्तरस्यैवति वचनम, यत्र हेतुर्व्याप्तिगूढत्वाव कथाञ्चत् इतीयते तत्र यथा स्याद्। यथद कृतर्क तत्तदनियामसेवम्पायेषु द भूदिति। उदाहरणम। पियेण संग्रथ्य विपक्षसभिषा-

वुपाहितां वक्षसि पीवरस्तनी। स्रजं न काचिद्रिजहौं जलाविलां वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि॥ ॥ २१ ॥ इदं चेति॥ उक्तस्य वाक्यार्थस्य सिद्ध, वाक्यायान्तरस्ान्यस्प घाक्यार्थस्यैव।वस्तुग्रहणप्रयोजनं प्रस्तौति ।। वस्त्वति॥ प्रत्युदाहरणं प्रदर्शयति ॥ यथेति ॥ अत्र कमलसीगन्ध्यादिति हेतो: पदार्थरूप- स्वात् तस्य न्यमनं नार्थान्तरन्यासः । अवधारणप्रयोजनमभिघत्ते॥ अर्थान्तरस्यैवेति॥वचनमिति ॥ यत्र वस्तुनो हेतुरूपमेवार्थान्तरं तदू- ध्याप्तिस्तु यत्र गौरवेण प्रतीयते तत्रालडुगरता यथा स्यात, प्रसिद्ध- व्याप्तिस्थले तु माभूदित्येवमर्थमेव्कारकरणमित्यर्थः । उदाहर्तुमाह।। उदाहरणमिति॥ प्रियेणेति ॥ अत्र विशेषरूपमुपमेयं सामान्येनोप- मानेन समर्थ्यते ॥ २१॥

अर्थान्नरन्यासस्य हेतुरूपत्वाद, हेतोश्चान्वयव्यतिरेकात्मकत्वान्न पृथग्व्यतिरेक इति केचित। तननिरासार्थमाह। उपमेयस्य गुणातिरेकित्वं व्यतिरेकः ॥ २२ ॥। उपमेयस्य गुणातिरेकित्ं गुणाधिक्यं यदू अर्थादुपमानाव स व्यतिरेकः । यथा- ससं हरिणशावाक्ष्याः प्रसन्नसुभगं मुखम्। समानं शशिनः किन्तु स कलङ्कविडम्बितः । कश्चित्तु गम्यमानगुणो व्यतिरेक:। यथा- कुतलयवनं प्रसाख्यातं नवं मधु निन्दितं हसितममृनं भग्नं स्वादोः पदं रससंपद:। विषमुपहितं चिन्ताव्याजान्मनस्यपि कामिनां

अर्थान्तरेति॥ ग्याचष्टे । उपमेयस्येति॥ गुणशब्दोडन् धर्ममात्र-

सवृत्तिकाव्यालकुनरसूत्राणि। ४ अधि०। ३ अध्याय: (१०)। १४३

वचनः । स च वाच्यो, गम्यक्चेति द्विविधः। उभयोऽप्युपमानगतस्त- दपकर्षहेतुरुपमेयगतस्तदुत्कर्षहेतुश्चेति द्विविधो भवति। यदोप- मानगतस्तेन तद्पकर्षहेतुना गुणेनोपमेयस्य गुणातिशंकत्वमर्थाद्र- वति। तदागुणातिरेकित्वमार्थम। यदा पुनरुपमेयगतस्तदा तेन तदु- त्कर्षहेतुना5र्थादुपमानादुपमेयस्य गुणातिरेकित्वं भवति। तदा शा- वदमतिरेकित्वम। तत्रोपमानगतवाच्यगुणप्रयुक्तं व्यतरेकमुदाहर- ति। सत्यमिति। अत्र कलङुविडम्बितपदवाच्येनोपमानस्यापकर्ष- हेतुना कलक्कित्वगुणेनोपमेयस्यार्थादकलड्ित्वलक्षणं गुणातिरेकि- त्वमिति व्यतिरेक्कः । उपमानगतगम्यमानगुणप्रयुक्तं व्यतिरेकमुद्दा- हरति॥ कुवलयवनमिति। कुवलयवनमध्वादिषु प्रत्याख्याननिन्द- नादिभिर वगम्यमानेन निकर्षहेतुना चतुरललितलीलातन्त्रत्वराहित्य- लक्षणन गुणेनाधविलोकितेषु चतुरललितलीलातन्त्रत्वरूपं गुणाति- रेकित्वं शाब्दमपि प्रकृष्टतया प्रतिष्ठापितं भवतीति गम्यमानगुणप्र- युक्तो व्यतिरेकः । अर्थान्तरन्यासे व्यतिरेको विपक्षव्यावृत्तिः। अत्र तु गुणाधिक्यमिति भेद: ॥ २२ ॥ विशेषोक्ति विवेक्तुमाह।

व्यतिरेकाद्विशेषोक्तेर्भेंदें दर्शयितुमाइ।

एकगुणहानिकल्पनाया साम्यदार्ढर्य विशेषोक्तिः ॥ २३ ॥ एकस्य गुणस्य हाने: कल्पनायां शेषैर्गुणैस्साम्यं यत्तस्य दार्व्य विशेषोक्तिः। रूपकं चेदं प्रायेणेति। यथा। भवन्ति यत्रौषधयो रजन्यामतैलपूराः सुरतमदीपाः ॥ धूतं हि नाम पुरुष- स्याऽसिंहासनं राज्यम ॥ निद्रेयमकमला लक्ष्मीः ॥ हस्ती हि जङ्गमं दुर्गम इति ॥ अत्रापि जङ्गमशब्दस्य स्थावरत्वनिदृत्तिपति- पादनत्वादेकगुणहानिकल्पनैवं। एतेन, वेश्या हि नाम मूर्तिमसेव निकृतिः ॥ व्यसनं हि नाम सोच्छूवासं मरणम् ॥ द्विजो भूमि-

१४ का व्यालकुनरकाम घेतुस माक्यन्वाक्यासदितानि।

बृहस्पतिरिसेवमादिष्वेकगुणहानिकल्पना व्याख्याता ।। २३ ।। व्यतिरेकादिति॥ पकस्येति॥ अरथादुषमेयगतस्य हानिलोंपः। वर्जनीयतथा रूपकमपि सम्भवतीत्याह । रूपकमिति॥ अतैलपूरा इति ॥ असिंहासनमिति॥ अकमलेति॥ अत्रैकगुणहानिकल्पना सि- द््यति । समर्थितामेकगुण हानि कल्पनामन्यत्रातिदशति ॥ पतेनेति। "कुसृतिर्निकृ तिश्शाव्यम" इत्यमरः । मूर्तिमस्येधेत्यत्ामूर्तत्वनिवृत्तिः।

मत्वनिवृत्ति: प्रतिपाधत इत्येकगुण हानिकल्पनाऽवगन्तव्या ।। २३ ।। व्याजस्तुति ध्याव्यातुं प्रसङ्कं परिफल्पयति। व्यतिरेकविशेषोक्तिव्यां व्याजस्तुर्ति भिनना दर्शयितुमाइ।

सम्भाव्यविशिष्टकर्माकरणान्निन्दास्तोत्रार्था व्याजस्तुतिः ॥ २४॥ असन्तगुणाधिको विशिष्टस्तस्य च कर्म विशिष्टकर्म, तस्य स्ष. म्भाव्यस्य कर्तु शक्षस्याकरणात्निन्दाविशिष्टसाम्यसम्पादनेन सोत्रार्था व्याजस्तुतिः। यथा- बबन्ध सेतुं गिरिचक्रवालै- र्विभेद सप्ैकशरेण तालानू। एवंविर्षं कर्म ततान राम- स्त्वया कृतं तन्र सुधैव गर्वः॥॥ २४ ॥ व्यतिरेकेति ॥ ग्याचषे ।। अत्यन्तेति ॥ विशिष्टो रामादिरुपमान- भूतस्तस्य कर्म सेतुबन्धनादि। तक्ष्य कर्तु शकयस्य कर्मजोडकरणाद् गंनीयस्य निन्दा रामादिसाम्यापादानारत स्तुतिपर्यवसायिनी ब्याज- स्तुतिः ॥ बबन्वेति ॥ त्वं राम पवासीति तात्पर्यम। निन्दाब्याजेन स्तुतिरूपत्वादू व्यतिरेकविशेषोकिश्यां भेद:॥ २४ ॥ ग्याजोकिं व्याकरतुमाह।

सवृत्तिकाव्यालकूनरसूत्राणि। ४ अधि०। ३ अध्याय: (१०)। १४५

व्याजस्तुतेरव्याजोकिति भिन्नां दर्शयेतुमाह। व्याजस्य सत्यसारूप्यं व्याजोक्ति: ॥ २५॥

व्याजस्य च्द्यन: ससेन सारूप्यं व्याजोक्तिः। यां मायो- क्तिरियाहुः। यथा- शरच्चन्द्रांऽशुगौरण वाताविद्धंन भामिनि। काशपुष्पलवेनेदं साश्रुपातं मुखं कृतम्॥। ॥ २५॥ व्याजस्तुतेरिति ॥ व्याचष्टे ।। व्याजस्येति॥ असत्यस्येत्यर्थः । सत्येन यथार्थेन। सारूप्यं सत्यत्वकल्पनया समुन्मिषितं सादृश्य- म्। असत य सत्यत्ववचनं व्याजोक्तिरिति लक्षणार्थः । व्याजो- क्तिमिमां मतान्तरे संक्षान्तरेण व्यवहरन्ति, न तु स्वरूपभेद इत्या- है।। यामिति॥ उदाहरति ॥ यथेति ॥ चन्द्रांऽशुगौरणेत्यनेन चन्द्रि- कायां काशपुष्पलवस्याविवेचनीयता सूचिता। वाताविद्धेनेत्यनेना- Sप्रसक्तिशड्डन निराकृता । अत्र सत्येन सात्विकर्भीवेन कृतोऽश्रुपातः पुष्पलवेन कृत इत्यसत्यस्य सत्यतोक्तिः । अत एव व्याजस्तुतितो भेद: ॥२५॥ तुल्ययोगितां वक्तुमाह । व्याजस्तुतेः पृथक तुल्ययोगितेलाह। विशिष्टेन साम्यार्थमेककालक्रियायोग- स्तुल्ययोगिता ॥ २६ ॥ विशिष्टेन न्यूनस्य साम्यार्थमेककालायां क्रियायां योगस्तु- ययोगिता। यथा, जलनिधिरशनामिमां धरित्रीं वढ़ति भुजङ्गविसु- रवदूभुजश्च ॥ २६॥ व्याजोक्ते: पृथगिति ॥ विशिष्टेन गुणाधिकेनोपमानेनेति यावतू। र्थादत् न्यूनस्येत्यनेनोपमेयस्येत्यवगम्यते। एक: कालो यस्या: सा ककाला तस्यां क्रियायां, साम्यार्थे यो योग: सा तुल्ययोगिता।

१४६

उदाहरति॥ जलमिधीति॥ २६ ॥। आक्षेपं लक्षयितुं सुत्रमुपक्षिपति। उपमानाक्षेपश्चाक्षेप: ॥ २७॥ उपमानस्य क्षेपः प्रतिषेध उपमानाक्षेपः । तुल्यकार्यार्थस्य नैर- र्थक्यविवक्षायाम। यथा- तस्मा श्रेन्मुखमास्ति सौम्यसुभगं किं पार्वणेनेन्दुना सौन्दर्यस्य पदं दृशौ च यदि चेत किं नाम नीलोत्पलैः । किं वा कोमलकान्तिभिः किसलयैः ससेव तत्राधरे हा धातु: पुनरुक्तवस्तुरचनारम्भेष्वपूर्वो ग्रहः ।। उपमानस्याक्षेपतः प्रत्िपत्तिरितपि सूत्रार्थः । यथा- ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानार्द्रनखक्षताभम् । मसादयन्ती सकलङ्गमिन्दुं तापं खेरभ्यधिकं चकार। अत्र शर्द्रेशेव, इन्दुं नायकमित्र, रवेः पतिनायकस्येवेत्युप- मानानि गम्यन्त इति ॥ २७ ॥ उपमानेनि ॥ उपमानस्य ताद्टयुपमेये सति नैरर्थक्यविवक्षायां प्रतिषेध आक्षप इति वाक्यार्थः । तस्याश्चन्मुखमित्युदाहरणम। च- कारेण समुच्चितार्थमाह ॥ उपमानस्याक्षपत इति ।आक्षेपोऽत्राक- र्षंणम्॥ पन्द्रं धनुरिन्युदाहरणम। अन्राक्षेपलभ््यं प्रकटयति॥ अत्र शरदिति॥॥ २७॥ सहोफि वक्तुमाह।।

तुल्ययोगिताया: सहोक्तर्भेंदमाड। वस्तुद्दयक्रिययोस्तुल्यकालयोरेकपदाभिधानं सहोक्ति: ॥२८॥ वस्तुद्यस्य क्रिययास्तुल्यकालयोरेकेन पदेनाभिधानं सहा-

सवृत्ति काउयालटूगरसूभाणि। ४ अधि० : ३ अभ्याय: (१०)। १४७

डर्थशब्दस्तामर्थ्याव सहोक्ति:। यथा-अस्तं भाखवान् मयात सह रिपुभिरयं संहियन्तां बलानि। अत्रार्थयोर्न्यूनत्वविशिष्टत्वे न स्तै इति नेये तुल्ययोगितेति ॥ २८ ॥ तुल्ययोगिताया इति ॥ वस्तुद्वयसम्बन्धिन्योः क्रिययोः सहार्था- नां सह-शब्दपर्यायाणों ग्ररहणसामर्थ्यादेकेन पनाभिधवानं सहोक्ति स्पष्टमुदाहरणम्। उभयोरलडुनरयोभेंदं दर्शयति॥अ्रेति॥२८॥ समाहितं समीरयितुमाह। समाहितमेकमवशिष्यते। तल्लक्ष णार्थमाह। यत्सादृश्यं तत्सम्पत्तिः समाहितम् ॥ २९॥ यस्य वस्तुनः सादृश्यं ग्रृहाते तस्य वस्तुनःसम्पत्ति: समाहि- तमू। यथा- तन्वी मेघजलार्द्रवल्कलतया धौताधरेवाश्रुभि: शून्येवाभरणैः स्वकाछविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्रमा। चिन्तामोहमिवास्थिता मधुलिहां शब्दैविमा लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा।। अत्र पुरुरवसो लतायामुर्वश्याः सादृश्यं गरृह्लतः सैव लतोर्वशी संपन्नेति॥ २९॥ समाहितमिति॥ शुद्धेध्वलड्ूनरभेदेषु समाहितमेकं लक्षितुम- वशिष्यत इत्यर्थः ॥ यस्येति ॥ तस्य सम्पास्तस्तदाकारतापरिणतिः। ताद्रप्यसंपत्तिरिति यावतू।अत्रीदाहरणे विक्रमोघंशीये दर्शयितुमा- है॥। तन्वीति ॥ लतायामुर्वशीसाहश्यं पश्यतः पुरूरवस इयमुक्ति:॥ अत्रेति। लतामवलोक्य तत्राधुधाताघरत्वभरणशून्यत्वाचनतामौना- SSश्रितत्वाध्यवसायेन सा ताष्ृश्युर्वशीवेत्युप्रेक्षमाणस्य पुरूरवसः सैव लतोर्वशी सपन्नेति लताया उर्षशीत्वमम्पत्तेः सम्भवात् समा- हितम। समनन्तरक्षणभावित्वेषि तस्समपसंस्तस्य तादात्विकत्वा- भिमानं सूचयितुं भूतप्रत्वय: ॥। २९ ।।

सङ्गं प्रस्फोरयति। एते चालङ्वारा: शुद्धा मिश्राश्च प्रयोक्तव्या इति विशिष्टानाम अलङ्गाराणां मिश्रत्वं संसृष्टिरिलाह। अलङ्कारस्यालङ्कारयोनित्वं संसृष्टिः ॥३०॥

अलङ्गारस्यालङ्कारयोनित्वं यदसौ संसृष्टिरिति । संसृष्टिः संसर्गः सम्बन्ध इति ॥ ३० ॥ एते चेति ॥ शुद्धा: पूर्व लक्षिता:, मिश्रा: संसृष्टिभेदा: शुद्धाइव मिश्रा अप्यलडराः प्रयोगयोग्याः। शोभातिशयहेतुत्वादिति भावः। इंतिशब्दो हेनौ। विशिष्टानामलडुनरविशेषाणाम। संसृष्टेर्लेक्षणमाह।। अलडुनरस्येति ॥ कार्यकारणभावापन्नयोरलडडनरयोः सम्बन्ध: संस. ष्टिरित्यर्थः ॥ ३० ॥ संसृष्टिविभागं दर्शयितुं सूत्रमवतारयति।

तस्या: संसृष्टेर्भेदावुपमारूपकं चोत्परेक्षावयवश्चेति ॥ ३१ ॥

तन्द्रेदाविति॥ अलङुनरयोनित्वमित्यत्र यथाक्रमं बहुव्रीहिततपुरु- षाश्रयणेन द्वो भेदौ भवतः। उपमारूपकमुत्प्रेक्षावयवश्चेति॥३१॥। तत्राद्यमुपक्षेप्तुं सूत्रमुपक्षिपति। उपमाजन्यं रूपकमुपमारूपकम् ॥ ३२॥ स्पष्टम। यथा- निरवधि'च निराश्रयं च यस्य स्थितमनिवर्तित कौतुकमपश्चम्। पथम इह भवानू स कूर्ममूर्ति- जयति चतुर्दशलोकवब्लिकन्दः।।

सदृत्तिकाव्यालटनरसूत्राणि।४ अधि० । ३ अध्याय: (१०)। १४९

एवं, रजनिपुरन्ध्रिलोध्रतिलक, इत्ेवमादयस्तद्भेदा द्रष्टव्या:।।३२।।

उपमाजन्यमिति । सूत्रमिदं निगदव्याश्यानमित्यभिसन्घाय उदाहरणं दर्शयति।। यथेति।नन्वत्र कूर्ममूर्तेः कन्दत्वारोपालोकानां वल्लित्वारोपणं वक्तुं युक्तम । तथाच रूपकजन्यं रूपकमिति वक्त- व्यम। यन्मतान्तरे परम्परितरूपकमित्युच्यते। तत् कथमिदसुपमा- जन्यं रूपकमितिचेत् सत्यम्। लोको वल्लिरिव लोकवलिः। व्याघ्रा. देराकृतिगणत्वादुपमितसमासः । लोकवल्ल्या: कन्द इति कूर्ममूर्नौ कन्दत्वारोपणमिह ग्रन्थकृतो विवक्षितमिति न दांषः। इत्थमंव, रजनिपुरन्ध्रीत्यादावपि द्रष्टव्यम् ॥ ३२॥। उत्प्रक्षावयवं लक्षयतुमाह।

उत्प्रेक्षाहेतुरुत्प्रेक्षावयवः ॥ ३३ ॥

उत्प्रेक्षाया हेतुरुत्पेक्षावयवः । अवयवशब्दो ह्वारम्भकं लक्ष- यति। यथा- अङ्गुलीभिरिव केशसञ्चयं सन्निगृह्य तिमिरं मरीचिभि:। कुड्मली कृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी॥ एभिर्निदर्शनैः स्वीयैः परकीयेश्च पुष्कलैः। शब्दवैचित्र्यगर्भेयमुपमैव प्रपश्चिता॥ अलङ्कारैकदेशा ये मताः सौभाग्यभागिन: । तेऽप्यलङ्कारदेशीया योजनीया: कवीश्वरैः ॥॥३३ ॥ इति श्रीकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तावालक्वारिके चतुर्थेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः ॥ समापतं चेदमालङ्कारिकं चतुर्थमधिकरणम।। उत्प्रेक्षाहेतुरिति॥ अवयवशब्द इति । अवयव अरमभको रन

रित्यर्थः॥ अङ्गलीभिरिति॥ अत्रोपमारूपकानुप्राणितस्य श्लेषस्य उत्प्रेक्षोपपादकत्वादुत्प्रेक्षाघयवत्वम्। अमीषामलंकाराणासुपमाप्र- पश्चरूपत्वमुपपादितमुपसंहरति ॥ एभिरिति॥ निदर्शनैरुदाहरणै:॥ अलंकाराणामविकललक्षणलक्षितानां शोभातिशयजनकत्वं कैमुतिक- न्यायेन सिद्धमिति सूचयितुं तदेकदेशानामपि शोभातिशयहेतुत्व- मस्तीत्याह। अलंकारेति ॥ ३३ ॥

त्रिपुरहरधरित्रीमण्डलाखण्डलेन।। ललितवचसि काव्यालंक्रियाकाधेना-

इति श्रीगोपेन्द्रत्रिपुरहरभूपालविरचितार्या काव्यालंकार- सूत्रवृत्तिव्याख्यायां काव्यालंकार कामधेनावालडुनरिके चतुर्थेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः समाप्ष:॥४॥३॥१०)॥

सवृत्तिकां व्यालट्नरसूत्राणि। ५ अधि०। १ अध्यायः (११)। १५१

अथ पञ्चमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः ।

LA किरन्ती कौतुकस्मेरै: कटाक्षेः करुणाSमृतम्। समये संनिधचां मे सँल्पन्ती सरस्वती ॥ १॥ निर्हेतुके नियतिमिस्पृहमुजिहाने कान्तानिभे कविवरप्रतिभाविवर्तें।। प्रत्यर्थिशून्यपरनिर्वृत्तिके प्रपश्वे सारखतेऽस्तु समय: सुछियाऽनुपाल्य: ।।२।। प्रायोगिक पञ्चममधिकरणमारभ्यते। अधिकरणान्तरारम्भौ- चित्यमासूत्रयति। सम्प्रति काव्यसमयं शब्दशुर्द्धि च दर्शयितुं पायोगिका- रयमधिकरणमारभ्यते। तत्र काव्यसमयस्तावदुच्यते। नैकं पदं द्वि: प्रयोज्यं प्रायेण ।। १ ॥ एकं पदं न द्वि: प्रयोज्यं प्रायेण बाहुल्येन। यथा "पयोद- पयोद" इति। किश्चिदिवादिपदं द्विरपि पयोक्तव्यमिति। यथा- "सन्तः सन्तः खला खलाः"॥ १ ।

संप्रतीति॥ संप्रतिशब्देन काव्यस्य प्रयोजनाधिकार्यात्माङ्गभेद- दोषगुणालटनरेषु दर्शितेषु प्रयोगनियमशब्दशुध्योः प्राप्तावसरत्वं इत्याय्यते। प्रयोगविषये नियामकत्वेन भवतीति प्रायोगिकम्। त- रे: प्रथमं प्रयोगमर्यादा पर्यालोच्यते इत्याह ॥ तत्रेति ॥ समय := बडुंतः, प्रयोगवज्योवर्ज्यनियम इति यावत्। न द्वि: प्रयोज्यमिति। पतीतिवैर स्यादशक्तिसूच कत्वाच्चेत्यभिप्रायः। प्रायग्रहणस्य प्रयोजन- गह ॥ किश्चििति ॥ यथा-"ते च प्रापुरुदन्वन्तं बुबुधे चादिपुरु- :: " इति। आदिश्रहणात् पदानुप्रासपद्यमकेंषु द्वि:प्रयोगो न दोषा- रति द्रष्टव्यम॥ १॥ नित्यं संहितैकपदवत् पादेष्वर्धान्तवर्जम् ॥ २ ॥

निसं संहितपिदिष्वेकपदबदेकस्मित्रित पदे। तत्र हि निसा संहितेसाम्नायः । यथा- मंहितैकपदे निसा निसा घातूपसर्ग- योरिति ॥ अर्धान्तवर्जमर्धान्तं वर्जयित्वा ॥ २ ॥ नित्यमिति॥ एकस्मिन् पदे संदिता प्रकृष्टसन्निकर्षों यथा नित्या तथा पादेष्वपि संहिता नित्या सवति॥ मस्नाय := प्रमाणम। प्रमा णत्रचनं दर्शयति ॥ संहितेति ॥ अविशेषेण सवत्र प्राप्तौ संहितां कचित पर्युदस्यति ॥ अर्धान्तवर्जमिति ॥२॥ यद्यपि, वा पादान्त इति पादान्तवर्णस्य लघोगुरुत्वं विकल्पेन विहितं तदपि न सर्वत्र भवतीति प्रतिपादयितुमाह। न पादान्तलघोर्गुरुत्वं च सर्वत्र ॥ ३ ॥ पादान्तलघोर्गुरुत्वं प्रयोक्तव्यम्। न सर्वत्र, न सर्वस्मिन वृत्त इति। यथा -- यासां बलिर्भवति मद्गृहदेहळीनां ंसैश्र सारसगणैश्च विलुप्पूर्वः । तास्त्रेव पूर्वबलिरूदयवाङ्कुरासु बीजाअ्लि: पतति कीटमुखावलीढः।। एवपायेष्वेत्र वृत्तष्विति। न पुनः-"वरुथिनीनां रजसि पस- पंति समस्तमामीद्रिनिमीलितं जगद्"इसादिषु। चकारोऽर्धान्तवर्ज-

न पादान्ेति॥ प्रथम तावललघोर्गुरुत्वं दर्शयति ॥ यथेति॥ एवम्प्राय्विति।। श्रीतिप्पभूपालक मध्यलोकदेवन्द्र वज्राङ्गच्चन्द्रिकाभि:। त्वद्वाहुगभाति हसन्निवायं प्रोढी प्रदाने मणिपारिजाती।। इत्यादिषु इन्द्रवज्रादिषु उपजातिभदेध्वपि दवष्टव्यम । प्रतिषेध- विषय प्रदुर्शयति॥ न पुनरति ॥ तेन, या पादम्त इत्यस्य व्यवस्पि-

पनुतिकाड्बालकुनरसूनाणि।4 अघि० ।१ अध्याय: (११)। १५३

न गये समाप्तप्रायं वृत्तमन्यत्रोद्गतादिम्य: संवादात।।8। मधये समाप्मायं वृ्त न विधेयम्। शोभाभ्रंशाद । अन्य- भोदूगतादिभ्यो विषमट्टत्तेभ्यः संवादादू गद्येनेति॥४ ॥ न गद्य हति।। गध्ये वुर्तगन्धिनि समाप्प्रायं परिपूर्णकल्पं वृत्त न विधेयम। तत्र हेतुमाह॥ शोभेति॥ गद्यपरिपाटीत्रिसंवादेन शो. भभंसो जायत इत्वयः । अन्यन्नेति॥ उद्धतादिषु वित्रमवृत्तपु गद्यसंवाविपु किश्िद् वृस्तं समापप्रायमपि गद्ये प्रयोक्तव्यम। त्र हतुहंतु :- संवादादिति॥ विसंधादाभावादित्यर्थ: ॥४॥ न पादादौ खल्वादयः ॥ ५॥ पादादौ खल्नादय: शब्दा न पगोज्या: । आदिशब्द: मकारार्थः। येषामादौ पयोगो न श्लिष्यतिते प्रुह्वन्ते। न पुनर्वत- हंतपभृतय: ।।५।। न पाइदानिति॥ पदादी खल्नादिप्रयोगो न श्िष्यति। श्रुति- विरसस्वादिति भावः ।यथा-खलूक्का खलु वाचिकम् ॥ इव सी- नागृहच्भच्छलनो लकुनर्पातः पुरा ॥ किल सृजति कामिनीनां कि- लकिश्ितमेव कामिजनमोहम इत्यादि॥५॥ नाऽर्धे किञ्चिदसमाप्तप्रायं वाक्यम् ॥ ६ ॥ वृत्तस्यामे किश्चिदममापमायं न पयोक्तव्यम । यथ :- जयन्ति ताण्डवे शम्भोर्भङ्गुरा ऽङ्गुलिकोटय:। करा: कृष्णस्य च भुजाश्रक्रांशुकिपरतिष: ॥। । ६ ।

न कर्मधारथो बहुव्रीहिप्रतिर्पा्चकरः ॥७॥ बदवीहिपतिपर्ति करोति यः कर्मधारयः स न पयोक-

१५४ काड्यालकुनर कामधेनुसमाक्यव्याच्यासरितानि।

व्यः। यया-अध्यामिनश्वासौ तरुआ्षाध्यसिततरुः ।। ७ ।। न कर्मधारय इति।पृत्ति: स्पशर्था । ताइशमुदाहरणं दर्शय- ति। अध्यासितेति॥ निष्ठापूर्षपतृत्वेन बहुवीहिप्रतिपसेरेव पुर :- स्फूर्तिकस्वादिति भाव: ।७। तेन विपर्ययो व्याख्यातः ॥।८ ।। बहुव्रीहिरपि कर्मधारयपनिपत्तिकरो न पयोक्तव्य: । यथा- वीराः पुरुषा यस्य स वीरपुरुषः । कलो रवो यस्य स कलरवः इति । ८ । तेनति।I समासान्तरप्रतिपतिकृनः समासस्य प्रयोगोन कार्य इति न्यायो यः फालतः पूर्वसूते नेनेत्यर्थः । विपर्ययशब्दार्थ विवृणो- नि। बहुवीहिरपीति॥ वीरा: पुरुषा यस्यति॥ राजा पुरुषो यस्यति वा गजपुरुष इति कर्मधारयों बहुवीहहिरवा ईडशो न कर्तव्य इति तात्पर्यम्॥८ ॥ सम्भाव्यनिषेधनिवर्तने द्वौ प्रतिषेधौ॥ ९ ॥ मम्भाव्यस्य निषेधस्य निवर्तने द्रौ प्रतिषेधौ प्रयोक्तव्यौ।यथा समरमूर्वनि येन तर्रास्व्रना न न जितो विजयी त्रिदशेश्वरः।

सम्भाव्यस्यति ॥ संप्रतिपत्तियांग्यस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात प्रतिषेध- स्यति भावः ॥ समरेति॥न जिन इनि न, जित पवेत्यर्थ: ॥९॥ विशेषणमात्रप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्तौ ॥ १० ॥ विशेध्यस्य प्रतिपत्ती जातायां विशेषणमात्रस्यैव पयोगः । यथा-"निधानगर्भामित सागराऽम्वराम" । अन्र हि पृथिव्या विशेषणमात्रमेत्र पयुक्तम् । एतेन-क्रुद्धस्य तस्याऽय पुरामरा तेर्ललाटपटादुदगादुदचिः॥ गिरेस्तडित्वानिव तावदुचकैर्जवेपन- ठादुदतिप्वदचयुनः, इसादय: मयोगा व्याख्याता: ।। १० ।।

सहु सकाव्यालनरसुशाण।५ आंघ० ।१ अध्याय: (११)। १५

विशेषमेति ॥ यत्रानम्यसाधारणविशेषणमहिम्या विशेष्यस्य प्र- योगमन्तरेण प्रतिपत्तिर्भवन तत्र विशेषणमात्रप्रयोगः करियते। तपु- दाहस्य दर्शयति॥ निधानेति। मत्र सागराधवरत्व भुव पव। ऊ-

म। यत्र तु विशेषणमदिस्ता प्रतिपथ विशेष्यं साधारणविशेषणवि- शिष्टममिधिस्सितं तत्र विशेष्यस्यावि गतार्थस्य प्रयोगे न दोष हत्य- पि द्रषट्व्यम।१०। सर्वनाम्नाऽनुसन्धिर्वृत्तिच्छन्नस्य ॥। ११ ॥। सर्वनाम्नानुसन्धिरनुसन्धानं प्रसवमर्शः । वृत्तिच्छन्रस्य वृत्तौ समासे छ्वनस्य गुणीभूनस्य। यथा-तवापि नीलोत्पलपत्र- चश्रुषो मुखस्य तद्रेणुसमानगन्धिनःइति ॥११ ॥ सर्वनाम्नेति॥। अत्र भाध्यकारवचनं प्रमाणम् । "अथ शब्दानु घासनम । केषां शब्दानामू" इति ॥ तद्रण्विति ॥११॥ संबन्धसंबन्धेऽपि षष्ठी क्वचिव ॥ १२॥ संबन्धेन संबन्धः सम्बन्धसम्बन्धस्तस्मिन् पष्ठी पयोज्या कचिव. न सर्वत्रेति। यथा "कमलस्य कन्दः" इति। कमलेन संबद्धा कमलिनी तस्या: कन्द इति सम्बन्धः। तेन कदलीकाण्डादयो व्यारुयाताः॥१२।। सम्बन्धेति ।। सम्बन्धपारम्परयेऽपि षष्ठी भवतीत्यर्थ: । कदली हि समुदायस्तस्या गर्भस्तत्र काण्डमिति सम्बन्धसम्बन्ध इति ॥ १२॥ अतिप्रयुक्तं देशभाषापद्म् ॥ १३ ॥ . अतीव कविभि: मयुक्तं देशभाषापदं मयोज्यम। यथा -- योषिदिसभिळलाप न हालाम इसन्र हालेति देशभाषापदम। अनतिमयुक्तं तु मयोज्यम। यथा-कक्केलीकाननालीरविरलवि- सत्पल्लवा नर्तयन्तः, इसन् कनोलीपदम ॥ १२ ॥

अतिप्रयुक्तमिति॥ अतीव प्रयुक्त प्रायशः प्रयुक्तम । देशव्यय -. सिता माषा देशभाषा। तत्र सिंद्ध पद देशभाषापदम । वंश्य पद- मित्यर्थः । अतिना व्यावर्त्ये फीर्तयति॥अनतीतिएक कुर्करशोक:#२३। लिङ्गाऽध्याहारौ ॥। १४ ॥ लिङ्गं चाऽध्याहारश्च लिङ्गाध्याहारावतिमयुक्ती मयोज्याविति। यथा-वत्से मा बहु निश्वमीः कुरु सुरागण्डूपमेकं शनैः, इसा- दिषु गण्डपशब्द: पुंसि भूयमा प्युक्तो, न स्ति्रियाम, आन्नातो- Sपिस्तरीत्वे। अध्याहारो यथा- मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकलः परथुर्वा। वाहिनीजलभर: कुलिशं वा स्वंस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष ।I

लिङ्गाध्याहाराविति ॥ अतिप्रयुक्तमित्यनुवर्तते॥ न ख्रिरियामिति॥ "गुण्डाग्रमांग गण्डूषा द्वयोस्तु मुखपूरणे" इति स्त्रीत्वेऽप्याम्नातः स्त्रियां न प्रयुज्यते ।। मा भवन्तमिति ॥ अधाश्ीदित्यत्रादिपदेम"मा- द्वीत, छैत्सीत, भेत्सीतू, इत्येषामध्याहारो न दुष्यति। अतिप- युकत्वेन बुख्धारूढत्वाहित्यर्थः ॥ १४ ॥। लक्षणाशब्दाश्र ॥ १५॥ लक्षणाशब्दाश्चातिपयुक्ता: प्रयोज्या:। यथा, द्विरेफरोदर- शब्दौ भ्रमरचतवाकार्थो लंक्षणापरौ। अनतिपयुक्ताश्ष न पयो- ज्याः । यथा, द्विकः काक इनि ॥१५॥ लक्षणाशब्दाक्रेति॥ दौ रेंफी यस्पेति द्विरेफ:। र उदरे यस्येति रेदर: 1 द्विरेफरोदरशब्दी मुख्यया हृत्या मृङ्गरयाङ्क्नामवाच्चक- योरस्रमरचक्रवाकयोवर्तेते। तेन तदर्थयो रेफसम्बन्धामावादती वाच्यवाचकयांरभेदोपचारेन तदर्थयोर्वर्तेते इति लक्षणाशब्दी।

बकवाकी रोइरस कोकसकामिघ्ाहय" इति वैजयन्ती। कथा हि- रेफशब्दो समरे रोहरशव्द्च्क्रमाके, न तथा छ्विक इति काफे। म मतिप्रयुक्तसवादिति ।यवाडु :- "निकडा लक्षणा: काश्ित सामथ्यी दभिधानवत्। क्रियन्ते साम्प्रतं काश्ित काश्विपैव स्वशक्तित इति # १५ । न तद्बाहुल्यमेकत्र ॥। १६ ॥ तेषां लक्षणाशब्दानां वाहुल्यमेकंस्मिन वाक्ये न प्रयोज्यम। शक्यते हेकस्यावाचकस्य वाचकबद्धाबः कर्तु, न बहूनामिति।।१६॥

स्तनादीनां द्वित्वाविष्टा जाति: प्रायेण ॥। १७॥ स्तनादीनां द्वित्वाविष्टा द्वित्वाध्यासिता जाति: मायेण बाहुल्येने- ति। यथा-स्तनयोस्तरुणीजनस्य इति॥ पायेणेति वचनाव क्वचिन भवति। यथा- स्त्रीणां चक्षुः, इति। अथ कथं द्वित्वा- SSविष्टत्वं जातेः । तद्धि द्रव्ये, न जातौ। अतदूपत्वात् तस्याः । न दोषः । तदतदूपत्वाज्जातेः । कथं तदतद्ूपत्वं जातेः । तद्धि जैमिनीया जानन्ति। वयं तु लक्ष्यसिद्धौ सिद्धपरमतानुनादिनः । नचैवमतिपसङ्ग:। लक्ष्यानुसारित्वान््यायस्पेति । एवमन्यापि व्यवस्थोष्ा ॥१७ ॥ इति श्रीकाव्यालङ्कारसूत्रटत्तौ प्रायागिके पश्चमेऽधिकरणे मथमोऽध्यायः। काव्यसमयः ॥५॥॥ तरुणीजनस्येति॥ जनशन्दः समूहयचनः । नतु न जातेर्द्वित्वा- उविष्ठत्वमुपपद्यते। संख्याया द्रव्यघर्मरवेन जातिधर्मन्वाभावादिति शकते ।। अथ कथमिति॥ जतेर्द्र व्याभिन्नस्वान्नायं दोष इति। प- रिहरति॥ न दोष इति। जातिव्यन्तयोरभेद एव कुत इति शङूते।। कर्थं तदतद्रपत्यममिति॥ जात्यपलापवादिनो जैमिनीया: प्रष्टव्या इ-

१५८

स्वाह।। जैमिनीया इति। अपसिद्धान्तशद्नमवधीरयति ॥वर्य स्थि- ति। न वयं जातिमपलप्याभ्यापोहवादं समर्थयामहे, किन्तु सिद्धं परमतमनूदय प्रयोगं प्रतिष्ठापयामः। एवं तर्हि यस्य कस्यिम्मतम- वलम्व्य यत्किश्चिदपि समर्थयितुं शक्यत इस्यतिप्रसङ्गमाशखा परि- हरति। नचैवमिति ॥ यथा पाणणिनीये कचिज्ञाति: कचित् व्यक्ति- रिति पक्दयमवलम्ब्य लक्ष्यनिर्वाह: कियते। प्रसिद्धे लकये सति त- दनुसारी व्यायोऽन्विष्यते। म तु न्यायोऽसीति लक्ष्यमन्वेषणीयम्। लक्ष्यानुसारित्वान्न्यायस्येति। एवमन्या व्यवस्ा प्रयोगमर्यादा खायं

वृत्तिव्याख्यायां काव्यालनुनरकामधेनी प्रायोगिके पञ्चमे- उधिकरणे प्रथमोध्याय: समाप्ः ॥५॥१।। (११) ।। फाव्यसमय: समाप्तः ॥

समुत्तिकाष्यालकनरसून्राणि। ५ अधि०। २ मध्याय: (१२)। १५९

अथ पञ्चमेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः ।

छिन्ते मोह चित्मकषे प्रयुद्क्ते सुते सूकि सुयते या पुमधानू।। प्रीति कीरवि प्रास्तुकामेन सेषा शाब्दी शुद्धि: शारदेवाऽस्तु सेव्या।।।।

साम्म्त शष्दशुद्धिरुष्यते। रुद्रावित्येकशेषोऽन्वेष्यः।। १।।

रुद्राविसन्र प्रयोगे एकशेपोऽन्वेष्योऽन्वेषणीयः । रुद्रश्च रुद्रा- णी चेति, पुमान स्त्रिया इसेकशेषः। स च न पाप्रोति। तत्र हि, तल्लक्षणश्रंदेव विशेष इसनुवर्तते इति तत्रैतकारकरणाव स्तरी- पुंमकृत एव विशेषो मनतीति व्यवस्थितम्। अत्र तु, पुंयोगा- दारूयायाम इति विशेषान्तरमप्यस्तीति। एतेनेन्द्रौ भवौ शर्वा- विसादय: प्रयोगा: प्रत्युक्ताः ॥ १ ॥

सांप्रतमितिमतत्र नावडेकशेषविषयं किश्चिद् बोधयितुं सूत्रमनुभाषते। रुशाविति। पुमान् स्त्रियंत्येकशेयोषिधीयते। तत्र, वृद्धो यूना इति- सूत्रात्, तल्क्षणअरंदेष विशेष इत्यनुनर्तते। सदिनि स्त्रीपुंसयारनिर्देशः लक्षणशब्दो निमित्तपर्यायः। चेच्छव्दों यदयथे। एवकारोऽवधारणे । विशशो वैरप्यम। स्प्रिया सह वचने पुमान् शिष्यते। स्त्रीपुंसलक्षण पव बेद्विशेषो सवति। स्ीपुंसकृतमंव याद वेरुप्यं भवतीत्यर्थः। ब्राहमणक् म्रासणी व ब्राह्मणाविि। तददेव रुवश्र रुद्राणी च रु- द्रानसंकशंयः प्राप्तोतीति यः कश्िमिसम्यते,तत्प्रांतपेधाय प्रयोगा- दर्श्न प्रस्यायपति॥ अन्बेषणीय हात॥ न्यायतः प्राप्ती प्रयोगोऽप्यु- जीयमामिमि तत्राहास य न प्राप्जोनीतितअप्राप्रिमेय दर्शयितुमाद॥। तत्र हीति॥ अहत्येर्ष व्यवस्था, प्रकृते कोऽलुरोध इनि तन्राह।। अत्र स्थिति॥ रुद्राणीत्यन्र, युंयागाहाक्यायाम इत्यनुवर्तमाने, इन्द्र- घरुगंत्यादिना कीपू विधीयते। पुंस आख्याभृतं यत्पातिपदिकं पुंयो-

गातू स्रि्या वर्तते तस्मादू डीष पत्ययो भवनीति। अतस्तल्स्- पविशंषव्यतिरेकेण निशंषान्तरस्यापि विदयमानतवासाजैकशेषप्राप्ति- रिनि। एतत्समानयोगक्षमाणि प्रयोगान्तराणि प्रत्याक्ययानीत्याह॥। पतेनति ॥ १ ॥ मिलिककबिक्षपिप्रभृतीनां धातुत्वं, धातुगणस्या- डसमाप॥२ ॥ मिलति विक्लवति क्षपयतीसादयः पयोगाः। तत्र, मिलि- क्रनिक्षपिमभृतीनां कथ धातुत्म । गणपाठाद गणपठितानामेत्र घातुनंज्ञाविधानात्। तत्राइ। धातुगणस्याऽसमापेः । वर्धते धा- तुगण इति हि शब्दविद आचक्षते। तेनैषां गणपाठोऽनुमतः । शिष्टमयोगादिति ॥२॥ मिलिकलबीति। भूवादयो घातवः इांत गणपठितानामेव धातु- संज्ञाविधानाद्धातुगणे मिलिप्रभृनीनामपाठात्। कथं धातुत्वमि- त्याशङापूर्वकं धातुत्वं समर्थयने ॥ मिलनि विकलयति क्षपयतीति॥ धातुगणस्थापरिसमाप्ती प्राचीनाचार्यवचनं प्रमाणयति॥ वर्षेते धातु-

वलेरात्मनेपदमनित्य, ज्ञापकात ॥ ३ ॥ वलेरनुद।त्तेत्वादात्मनेपदं यत तदनिसं दश्यने-लज़ालोलं वलन्ी इसादिमयागेषु। तत कथ, मेसाह॥ ज्ञापकान् ॥।३।। वलरात्मनेपदमिनि॥ अनुशरत्ताङ्का आत्मनेपवमिति वलेषातो- रनुदात्तंस्वात्नित्यमान्मनेपदभापी शिष्टप्रयोगषु परस्मैपद्दर्शनात

समर्थमितुमाह॥ वलेरनुदात्तश्वाहिति॥ ३। कि पुनस्तज्ज्ञापकमत आह। चक्षिडे दयनुबन्धकरणम्॥ ४॥

सवृत्ति काध्पालकारसुनाणि।६ अधि० ।२-अध्याब: (१२)। ११९

नक्षिक्त इकारे जैवनुदासेन सिद्धमार्मने पद, किमर्म जित्करणम्।

तेन, वेदिभर्तिसतर्जिममृतयो व्याख्याताः । आवेदयति, भर्त्सयति, तर्जयनीसादीना. पयोगाणां दर्शनाव। अन्यत्राप्यमुदा सनिवव्धन- स्यात्मनेपदस्यानितर्त्व ज्ञापकेन द्रष्टव्यमिति॥४॥. अनुदा तेरव निबन्धनस्वातमनेपदस्यानित्यरे चक्षिडो कित्करण जाप- कमित्याह॥ चश्रिको दयनुबन्धकरणमिति ॥ इकारेणैवेति॥ नन्वेवे गो: पादान्त इत्यनोऽन्तम्रहणनुवृन्तेरन्नदिस्वं सतीदितो नुम धानारिति चुम स्यात् तर्हि, चश्षिक् व्यक्तायां वाचि इत्यकारान्तः पठत्ेतनिभावः

तनेति ॥ आगर्वादात्मनेपदिन इत्यात्मनेपवित्व्रेनानुदासेतवं वक््यत

क्षीयत इति कर्मकर्तरि ॥ ५॥ क्षीयत इति पयोगो दृश्यते, स कर्मकर्तरि द्रष्टव्यः । सीयतेरना- SSत्मनेपदिताव॥५॥ क्षीयन इति ॥ क्षिमोते: सौवादिकस्य वनुप्रत्यग्रान्तत्वेन प्रसि- द्वाबप क्षीयत इति कर्तरर प्रयोगो रश्यत, तस्योपपत्तिमाह॥ स कर्मफर्तरि,द्रष्टव्य इति॥ क्षिणांते: कर्मस्थभावफत्वात् कर्मवद्धाबः॥।५। खिद्यत इति च ॥ ६ ॥ खिद्यत इति च प्रयोगो दृश्यने, सोांप कर्मकर्तयेंव द्रष्टव्यो, न क्तरि। अदैवादिकनवाक खिदेः ॥६॥ सिदयत इनि चेति॥ चकारण कर्मकर्तरीनि समुचिनोति। सिभे खिसने इनन सिदोडकर्मकत्वादन्तर्भाषितण्यरथत्वे प्रयोज्यकर्मल-

२१

बाम्माननरकामसे सम पासदिवानि

शति रप सिद्धचनीति सब्त परिहरा मार्गेरातमनेपदमलक्षम ।I । पुरादौ, मार्ग अन्नेषणे इति पठथते। आयृषाद्ा इति विक- रिपनणिच्क स्तस्माद्यदात्मनेपदं दश्यते-मार्गन्तां देइमारमिति, त्लक्ष्म अक्षणम । परस्मैपदित्वान्मार्ने: । तथाच शिष्टपयो- न :- कसकिसलयं वूत्वा घूता विभार्गति वाससी।।७ ।। मार्गेरति । चौरानिकस्य माजे:, आाधुपाद्वा इति जिसो पैक- स्पिकल्वेन नदमावे सति परसमैपदित्वान्मागतीति शिष्टप्रयोगनशै- नाचत परसमेपदे प्रयोसव्ये, यमु प्रयोगे कुत्रचिदात्मनेपदं हशयने, मार्गननामिति।तकयजही नामस्याह। युगवाविति। दयोरपि प्रयो- गयोदंशैंन कथमत्र व्यवसोति तन्राह । शिषप्रयोग इति ।। ७। लोलमानादयश्ानशि ॥ ८॥

लोळमानो वेल्लमान इसादयश्चानति द्रष्टव्याः । ज्ञानचस्त्- डभानः। परस्मैपदिलाद्वातूनामिति ॥८॥ लोलमानादय इति ।

स्तिन्नयक्त्रमविकस्परनत्र कौशलं विजयने कलकण्ठ्याः । इत्यापयु लोलमा नादय: प्रयोगा डुशयनने। परस्मैपनित्वादनेषां शा- नजन्नतवं विरुद्धम। आरमनेपहित्वाच्छ्ानय इत्याशकयां प्रकारा- न्नरण साधुत्वं समर्थयते॥ लालमानो बेल्मान इति॥ताच्छील्यय- योधचनरकिषु चानशिति नान्ील्यातिष्ययेषु वात्वधिकार चान- शा विधानावेते प्रयोगाञ्चानश दषटव्या:। न तु शार्नाच। अंतो न विगंध ॥।८ ।। लभर्गत्य्-त्वाण्णिच्यणौ कर्तुः कर्मत्वाकर्मले। ९॥ अस्सयं लभिर्यः म्ाप्त्युपसजंनां गािमाह। अस्ति व गत्यु-

पसर्जनां भात्िमाहेवि ।। अन्र पूर्वस्पिन पसे मसर्थत्वास्स्मेनिच्य- डणी य: कर्ता तस्प गवादियुनेम कर्यसंडा। बया-दीर्मिका- स कुमुदानि विकास सम्मयन्ति सिस्चिरा सत्तिभाम:।दवितीय- पक्षं गमर्यात्वाभावारकमेमिम्वणी कर्तन कर्मसंक्रा। पवा- सित सिविम्ना सुतर्रा मुनेवपु- विसारिमि: सौधामवाथ छम्भयन्।

लभेरिति ॥ वद्चपि, डुकसप् म्राशी इति म्रासिरेव लमेरप: । त- यापि प्रात्तिगतिपूर्व करवात पतिगत्मो: कार्यकारणबोरमेडोपचारेम पाप्स्युपसर्जनगलर्पंत्वमधि कमेरड्रीकस् मथमं ताचत् पसदर्य प्रस्तो- ति॥ मस्तवमिति॥ वः डयपुरपर्जनां नतिमाह खोडपं कमिर- स्ति। बस् नत्युषसर्जर्ना पासिमाहाSवमधि कभिरसति। योज्मावि- वस्षावशात् कमिरय कदाखिद माश्ाम्येम नतिमाह कदाशिभ् भ्राप्ति- मित्यर्थ:। तभ प्रथने पशे निर्तिवारमनिकतुनिदि कर्मत्वमिव्ाह। अन्न पूर्वस्मिचिति। द्विसीये तु गत्वर्थत्वामावात्ासतवधि कर्तु: कर्म- संबेलाइ। द्वितीयपठ् इति। ततबा सितिम्मेश पार्तकरणवोस्वु- तीया इति मयोज्ये धर्तरि दुतीया । ९ ॥ ते मे शब्दी निपातेषु॥ १०॥ स्ंया मपेसस्मिमर्मे ते ने सन्दी नियातेत् दृहम्पो। यया- श्रुतं वे वचनं तस्य। बेदानवीत इति नाभिनतं पुरा मे॥१०।। • से मे इत्यादि।। भत्र, ते मवाबेकवचनस्पेति,युप्पइस्महो: पष्ठी-

पोरादेशामासी निपातेत्ु पाठासू तमापि म्रयोगसिद्धिरिल्वाह ॥ ते मे शबदाबिति । १०॥ तिरस्कृत इति परिभूनेऽन्तर्ष्युपचारात् ॥११॥

मंसलव के शमद: प्रिभुते रमादे। राडा विरलण :- हते। स नन ममोति। विशयादस्य दि. विरोडन्तर्जौ इसन्तर्थो गतिसंज्ञा। जस्पा न सलां, विरसोऽन्यतरस्याम झंत सकार:। तव कथ निरस्कृत इति परिभुते, आह।। अन्तर्थ्युपचासादिति॥ परिभृतो सन्तर्हितवद्धवति। मुरुयस्तु प्रयोमो यथा, लावण्यप्रसर- तिरस्कृताङ्गलेखाम ॥ ११॥ तिरस्कृत इति। तिरस्कृतशब्दस्य परिभूतायें प्रयोर्ग दर्शयॅस्न- स्यानुपपत्तिमुद्घाटयति॥ तिरस्कृतशब्द इत्वादिना । समाधसे॥। अन्तर्ध्युपचारादिति । मुख्यपूर्वकत्वाद्गीणस्य मुख्यं दर्शयति। मु- व्यसत्विति॥११॥ नैकशब्द: सुप्सुप्रोंते समासात। १२ ॥। अरण्यानीस्थानं फलनमितनैकद्रुममिदम इसादिपु नैकशब्दो दृश्यते" सचन सिद्धयति । नञसमासे हि, नलोपो नञ इति नलोंपे, तस्मान्ुडचि इतें नुडागमें संसनेकमिति रूप स्यान। निरतुबन्धस्य नशन्दरस्प समासे लक्षण नाखि। तव कथं नैकशब्द इसाह। सुप्सुपेति समासान ॥:१२॥. नञूसमासे हीति। नलोपो नअः इति बकारलोपे सति, त- स्मान्नुडचि इति नुडागमे च ऊते, अनेकमिति रूपं स्यान्र तुनैकमि- ति। ननु न सिर्द्धतिथेम्माउस्तु" मर्ञसमास, प्रकारान्तरण कि न स्यादित्यत भाह॥। विस्नुबन्धयंतिः॥ सुप्सुपेति॥ युप्धमन्त्रिते परा- ङ्वत्स्वरे इत्यतः सुवित्यनुपत्ती, सह सुपा इति योगविभागात सुब- मतें पदं सुबन्तेन सह समस्यत इति समासे नैकशब्द: सिद्धो भव- तीत्यर्थः ।। १२। मधुपिपासुप्रभृतीनां समासो गमिगाम्मादिष पाठातं H. १३॥

पह चिकाशबालकरसुनाणि। ५ अधि- ।१ अभ्याफ: (१२) । १६५

मधुिपासुमधुन्रतसेमिव सुकुखजालमजृम्भत बीढ़धाम इस्ा. दिषु मधुपिपासुमशृवीनां समासो गयिगाम्यादितु पिपासुपयुवीनां पाठाव। श्रितादिषु यमिगाम्यादीनां द्वितीयासमासलक्षणं दर्यय- .

मधुपिपासुप्रभृतनामिति। श्रितादिम्मग्रहणाभान द्वितीवास- मास: सम्मवति। नाऽपि कदन्तेन सह पछ्ठीसमास:। न लोफेत्या- दिसुने उप्रत्ययान्तेय योगे पश्ठीनिषेधात कथमत्र समास इति चि- न्तायां समासस्य गतिमाह ॥ गमिगाम्यादिष्विति ॥ १३॥ त्रिवलीशब्दः सिद्ध: संज्ञा चेत ॥ १४ ।।

त्रिवलीशब्दः सिद्धो यदि संज्ञा। दिक्संख्ये संज्ञायामइति संज्ञायामेत्र समासविधानाव्॥ १४।। त्रिवलीशळ इति॥ कोणस्प्रिवल्येव कुचावलावूस्तस्यास्तु दण्डस्तनुरोमराजि:। द्ारोऽपि तम्त्रीरिमि जन्मथस्य सक्कीतविद्यासरलस्य बीषा॥ किमयं संक्ञा ? असंझा वा ?। असंशापक्षे मिमलीशब्दस, तज्ि तार्थोत्तरप्रइसमाहारे व इति समासो वक्तषय: । तक्षु न संघट़ते। तथाहि। न तावद पञ्चकपाल इत्यादियत् तद्धितार्थो वरिषय्रोऽिसि। नाऽपि, पञ्चगवधन इत्याद्रियदुत्तरपद परम । नवापि पश्रमदामे- त्यादिषत् समाहारः। समाहारे हि तस्यैकत्वादेकवन्भ्रावे सठि, स नपुंसकम इति नपुंसकत्वं स्यात। तद्त्रासंवापक्षो नेष्र इत्यिसं- धाय संज्ञापक्षमाशतित्य समासमाह।I त्रिवलीशब्दः सिद्धो यदि सं- क्षेति। यदि तिबलीसम्द: संक्ञा अवि। तदा प्यनयबापकी जिष- लीतिषिग्रहे, दिकसंख्ये संज्ञागामिति समास्तः सिद्धाति॥१४॥ बिम्बाऽधर इति वृत्तौ मध्यमपदलोपिन्याम्॥१ ५॥ विम्वाघर: पीयते इति पयोगो दपते। स च न युर:। अधरबिम्य इति भवितव्यम् । उपमितं व्यांत्रदिभिरिति सबासे

काव्यालकुा सति तद कयं विम्बाघर इमाइ।। टचौ मध्यमपद्लोपिन्याम।। शाकपार्यिवादिलाव समासे। मध्यमपद्कोपिनि समासे सति चिम्बाकारोऽपरां विम्नापर इति। तेन विम्योगभव्दोऽपि व्या- रूयातः। अन्नापि पूर्ववद् हाच:। प्रिष्ठमयोगेषु बैन विधि: । तेन नाऽतिमसक्र: ॥१५ । बिम्नाघर इति । अभ समासपृत्ति संवेदपितुमभियुक्तम्रयोग तावदू दर्शयति ॥ बिम्बाघर: पीयत हतित प्रामानिकम्रयोगदर्शनाद्य- मसाधुरिति वक्तुमयुक्तमित्वाशड्याद॥ स भ न युक्त इति। ल- कषणानुगुणं प्रयोगं दर्शयशनस्या अयुकत्वं दर्शयति। अघरविम्ब इति ॥ समाघये । पत्तीमध्यमपद्लोपिन्यामिति। उक्कामुपपात्तिम- न्यत्ाध्मनुमसवति । तेनेति॥ ननु तर्हि व्याम्राकार: पुरुषो व्याघ्र- पुरुष इत्वपि स्पादित्वतिप्रस्क् परिहरति । श्िश्प्रयोगेयु वैष वि घिरिति ॥ १५ । आमूललोलादिषु वृत्तिर्विस्पष्टपदुवत्॥ १६ ॥

सकादिल्ाव॥ १६ ॥ भामूललोलारिष्विति।आामुळ लोळमिति विभ्द्दः। मतर तरपुर- षाधिकारे रक्षणाउदर्शनाद समाशान्तरस्व चाप्रसके: कथमासुक- लोलादिप्रयोग: सिखधतीति चिम्ताबानविद्टितलक्षणस्तत्पुरुषो मयूर- व्यंसकादिपु द्रष्टष्य इति बचचमाठ् विस्पशपटुशब्दवत् समाससिद्धि- रित्याह।। आामूलळोलमामूलसरसमिति ॥ १६॥ न धान्यषष्ठादिषु षष्ठीसमासप्रतिषेधः पूरणेनान्य- तद्धितान्तत्वात ।१७॥। घान्यषष्ठुम, तान्युञ्छषष्ठाक्ितसकतानि इसादिपु न पष्ठीस- मासमतिषेष: । पूरणेन पूरणमसयान्तेनान्यतद्धितान्तत्वाद। पष्ठो माग: पछ्ठइति, पूरणाज्धागे तीयादन, पष्ठाष्टमाम्यां ञ च इसन-

सयृत्िकानयाळ हेरल्नाणि।५ अधि०। २ अम्याय: (:१२)। ११०

विधानाव स माह:॥१७॥ न धाम्ययचादिष्मिति : धाम्मा्ना चड्मुब्हार्ना वछमित्यत्र, पूर- पागुणसुहितार्येति सूत्रेण पूरणपन्ययान्तेन समासनिषेध: क्रिय- ते। स ख न भवतीत्पाह। घान्यपस्ठमिति । तम हेतुमाह। तदि- तेति॥ वछ्ठशाध्द्रस्य तव्धितान्तत्वादिरवर्थ: ।कः पुनरत्र पूरणप्रत्यय- व्यतिरेकेण तद्धित इत्याकासत्ररयां तवितं द्जयति॥षष्ठी भाग इति॥ पूरणान्ागे तीयादन् हत्यसुष्टती, पष्ठाषमास्यां म च इत्पन्-

पत्रपीतिमादिषु गुणनचनेन ।। १८ ॥ पत्रपीतिमा, पक्ष्मालीपिङ्गलिमा इसादिषु पठ्ठीसमासमतिषेधो गुणनचनेन पाप्तो, वालिश्पासु न कृतः ।। १८।। पत्रपीतिमादिष्विनि। अत्र पूरणगुणेत्यादिसूत्रेण गुणवाचिना षछ्ठीसमासप्रतिषेध: प्राप्तः। स तु मौख्यात्र कृतः । मतः पत्रपीति- माद्यो न युक्ता इत्याह । पक्रपीतिमा, पक्षमालीपिङ्गलिमेति। वर्स- मानसामीप्य इति स्ञापकातू पत्रपीतिमादय: सिद्धान्तीति केचित। येषान्तु मतं गुण: सम्बान्घरबादू गुणिनमाक्षिपतिततेन गुणेन गुणिन: षर्छ्ठीसमासानषेघ: । मचच वर्तमानः सामीप्ये गुणी। भूतभवि- व्यतोरेव तव्गुणित्वािति। तेर्ष मते "उत्तरपदार्थप्राधान्ये" इति भापकादनित्यः षछ्ीसमासप्रतिषध इति कोंचतू ।।१८ । अवज्यो बहुव्रीहिर्व्यधिकरणो जन्माधयुत्तरपदः॥१९॥ अवज्यो न वर्जनीयो व्यधिकरणो बहुव्रीहिः। जन्माघयुत्तर- पदं यस्य सजन्माशुत्तरपद:। यथा-सच्छास्त्रजन्मा हि विवेक- लाभ:, कान्तवृत्तयः पाणा इति । १९ ॥ अवर्ज्य इति ॥ बहुव्रीदिः समानाधिकरणानामिति वक्तव्यमि- तिवचनाद् व्यधिकरणस्य बहुम्रीहेरसिज्ी क्वचचिद्विषये तत्मसि- दिधिमाह ॥ अबर्ज्य इति॥ सच्छास्राज्न्म यस्प स सच्छाल्रजन्मा,

काव्यालयुगर कामघटु सम

कान्ते प्रिये वृत्तियेषा ते काम्तवुर्तय शवि वयि मकत्वं तवेद वदितम्यम । १९॥

हसनाग्रम अग्रहस्त:, पुष्पाअमवपुष्पमिसादय: पयोगा: कथम्। भाहिनाम्वादिष्यपठाठ । शाठे का सदनियम: स्याद। आइ।। सुषपुनिनोमेदामेदाव। तम भेदावू, इल्वामादय:। अमेदादग्र- इस्ताइय: ॥ २० । हस्तम्रंति। मतर गुणशवेन परारयेत्वसाइडयादृषयवो लक्ष्यते। तथाय गुणगुणिनाविदावयवावयचिनी। तमोरभेदविचसायां हस्ता- Sम्रादयः। तदा पष्ठीसमासः । अमेदविवक्षार्या श्वभ्रहस्ताइयः। तदा- 5मेदोपचारेऽपपि प्रवृत्तिनिदृ्ति मेवाद्विशेषणसमास: । २० ॥ पूर्वनिषातेऽपभ्रंशी लक्ष्यः ।। २१ ।। काघ्युतृणं तृणकाष्ठमिति यहच्छया पूर्वनिपानं कुर्नन्ति। तत्रा- पभ्रंशो लक्ष्य: परिहरणीयः । अनित्यत्वज्ञापनं तु न सर्वविषय- मिति॥ २१॥ पूर्वनिपात इनि। लघ्वक्षरं पूर्व निपततीति वार्तिकफारवचनेन वन्दं पूर्वािपातविधानासृणकाष्ठमनि वक्तवये काष्ठतृणमिति कव- चिन केनांचत् प्रयुक्तम। तत्र पूर्वनिपातेSपभरंशः शास्त्रमर्यादातिक्र- मः।स लक्ष्य: परिहरणीयः । तथा न प्रयोक्तव्यमिति तात्पर्यम्। कुमारशीषंयारिति शापकातू पूर्वनिपातव्यत्यासी भविष्यतीति तना- Ssछुः॥ अनित्यत्वक्षापनं त्विति ॥ न सर्वति॥ प्राप्तस्य चाबाधा इति व- चनाच्छिष्रप्रयुक्त व्वन्द्वविषयमेवेति भावः।। २१।। निपातेनाप्यमिहिते कर्मण न कर्मत्रिभक्ति: परि- गणनस्य प्रायिकत्वात ।। २२ ।। अनमिहिते इतत्र सूत्रे तिद्कृत्तद्वितसमासैरिति परिगणनं फतम् । तस्य भाषिकत्वान्रिपातेनाप्यमिहिते कर्मणि न कर्मविभ-

सपुतिकाओ्माळडूगरसुनाचि।4 अधि० ।२ बथ्याब: (१२)।११९ किर्भनतिt यया, बिषयलोऽपि र्प खय केसुपताम्यतम, पण्डितं सुख इति मन्यते इति ॥ २२॥ निपातेनाऽपीमि। ब्ाझर्ण देवडस इति मम्यते इत्वादावनभिदित हगधिकारादू तिक् कचज्वितसमासैरनमिहटिते कारकं कर्मणि द्विती गया भवितव्यमित्याशनयासाह । निपातेनाऽपीसिमतत्र इंतुमाह॥ प रगणनस्पेति ॥ मगवता वार्तिककारेण प्राषिकामिप्रायेण निङूक- प्ाद्ृतसमासेरिति परिगणनं कतमू। तनश्चैषंविधा: प्रयोगा: सिद्धा ्न दर्शयति॥ विषवृस् इति । अत्र संवर्धनच्लेदनक्रिययोः सफर्म- कत्जन कर्मोका कार्या न कर्माचमा के मेतत विधेया।अयुक्कतत्वाभिधा-

तान्नस्वात् तेनैवामिडिने न मवस्येय कर्मचिभक्तिरती नेवमुदाहरण- मिनि न चोदनीयम। युक्ते काले या सांप्रतम इत्यमिघानाइनद्धिता- न्त पवाय निपातः। तद्धिनास्तत्वे या तस्णानन्यार्थत्वाध तेनाभिघा- नमिंति भाष: । शब्दशक्तिख्ामाव्याइस्यामिधायकत्वमिति द्रष्टव्य- म। मूर्ख इत्यसमुदायस्प कर्मत्त्रेडप, अर्थवत्समुशयानां समासम्र- हणं नियमाथंमिति वाकयास् विभकनयुत्पात्ति: ।।२२।। शक्थमिति रूं विलिङ्गत्चनस्यापि कर्माभिधा- यां सामान्योपक्रमात ।। २२ ।। शके:, शाकेसहोक्ष इति कर्माण यति सतत शक्यमिति रूप भवति। विलिक्गतवनस्यापि विरुद्धलिङ्गवचनस्यापि, कमभिधा- यां कर्मबचने सामान्योपक्रमाद विशेषानपक्षायामिति। यथा- शक्यमोषधिपतेर्नवोदया: कर्णपूररचनाकृते तव। अपगल्मयनसूचिकोमला- छेतुमग्रनखसंपुटैः कराः॥ अत्र भाष्यकदचनं लिङ्गम । यथा, शक्यं चं श्वमासादिभि- रपि क्षुन मतिहन्तुम इति। नचैकान्तिकः समान्यापक्रमः । तेन, २२

"समबनड्बिमि: पातु माता: केतकगन्यिन:" इत्ाइय: प्रयोग रहपनते। शक: हत्यम्रायय वाययमिति कपम। "तवोरेय कत्यर. सलयांः" इनि कमायें विहितस्य सस्य कर्मामिखार्या विशेष्यबल् क्यचनाप्या भवितर्व्यामति प्राते प्राह् । शाक्यमिति कर्प मवनीति। कमािधायार्माि शक्यासति ऊूप सिद्धम। तन्र हेतुमाह ।। लिङ्गव- वनस्यापीति । लिङ्गे य वचन च लिङ्गवचनम् । तस्य सामाभ्यांप- कमालििङ्रसामान्यं नपुंसक, वचनसामान्यमेकत्वम्। तयोरुपक- मौद्विशेषनैर पेक्ष्यण लिङ्व्चनसामाभ्यस्य विवक्षणाहित्यर्थः। उदा- हस्प दशंयति # यथेति। एकान्तिको नियतः ॥२३॥ हानिवदाधिकमप्यङ्गाना विकारः ॥ २४॥ यंनाक्रविकार इतत्र सूत्रे यथाऽक्गानां हानिस्तयाधिक्यमपि विकार:।यथा, अक्ष्णा काण इति भवति तथा, सुखेन त्रिलोचन इसपिं भवात। २४।। हानिवदिति ॥ मुजेन चिलोखन इत्यत्र तृनीयाम्रापावनुशासन- स्वाद्शंनात कथमत्र तृनीयनि चिन्नायामाह। येनाङ्गविकार इति। हानिर्न्यूनना। पथाङ्गानां न्यूनना विकारस्नयाधिक्यमपि विकार एव। अने येनाकृतिफार इन तृनीया । २४ ।।

आयुष: कृमिकीटानामलक्करणमलपना इसत्र कृमिकीटाना- मिति पयोगो न युक्तः। श्ुद्रजन्नत इसेकवद्धावमसङ्गाव । न च मध्यमादलोपी समासो युक्तः। तस्पाSमर्ववरिषयत्वाद ।।२६।।

बहुध मनान्तप्रयोगी न साधुरित्याह । आयुष इनि। ननु मुखसहि-

बक़्तुं युक्तम। तस्याउसार्वींत्रकत्वादिति समर्थयतेमषन चति ॥ २५।।

न खरोष्ट्रायुष्ट्रखरमिति पाठात् ॥ २६॥ खरोष्ट्रौ वाइनं येवाम इसन सरोष्ट्रानिति प्रयोगो न युक्त:। गनाश्मयृतिपूष्ट्रलरमिति पाठाव ।२६॥। म वरोभ्ाविति । गवाश्वादिगणे उड्डकरमिति निमातितत्वाब. सरोष्टाविति व्यत्यासेम प्रयोगानुपपत्र इत्याह । यरोप्टी बाहन- मिति ॥ २१॥ आसंत्यसतेः ॥२७॥ छावण्यमुत्याद्य शवास यत्न:, इस त्रामेस मतेर्षातो:, अम गति- दीप्सादानेषु इअस्य प्रयोगो, नाऽसते: । भूभावविधानान ।।२७।। आसेति। मस्नेमूरित्वार्धधातुके भूभावविधानात कथमासेति प्रयोग इति प्राप्ते, असतर्धातार्लिंट रूपमासेति, न पुनरस्ेरित्याह। लावण्य इति॥२७॥ युद्धयदिति युधः क्यचि ॥ २८॥ यो भर्तृपिण्डस्प कृते न युद्धयेद्, इति मयोग:।म चायुक्तः । युघेरात्मनेपदित्वाव। तन कर्यं युद्धयेदिसाह। युध: क्यच।। युधमात्मन इच्छेद् युद्धयेदिति॥२८॥ युख्धेदिति॥ युधेरार्मनेपडिनि: १रस्मेपद हश्यते। तस्य शिषप्र- योगस्य साधुत्वं दर्शयितुमाद ॥ य इति। युध्शब्दात, सुप भारमनः इयच्ू इति कयच्प्रत्यये कुते सति लिड्ि युख्धांइति सिद्धतीत्याह।। युधमिति॥२८॥ विरलायमानादिषु क्यङ निरुप्य: । २९ ॥ . विरलायमाने मलयमारुते इसादिषु क्यद् निरुप्य:। भृक्षा- दिष्नपाठाव। नापि क्यष्। लोहितादिष्वपाठा व । २९।।

लायमान हति।। २९॥

अहेतौ हन्तेर्णिच्चुरादिपाठात॥ ३०॥ घातयिता दशास्यम इसत्राहेतौ णिजू दश्यते। स कथमि- साह। चुरादिपाठात्। चुरादिधु, चट सफुट भेदे, घट संघाने, इन्यर्थाश्च इति पाठातू॥ ३० ।॥ अहताविति ॥ घार्तयत्वेत्य त्राहेतुकर्तृभावेऽपि प्रयोगो हशयते। स च चुरादिपाठात खाधण्यन्तः साधुरित्याह ॥। घातयिस्वेति ।३०। अनुचरीति चरेष्टिलात ॥ ३१॥ अनुचरी पियतमा मदालसा इतत्रानुचरीति न युक्तः । ईकारलक्षणाभावात्। तत् कथम्। आह।। चरेष्टित्वान्। पचा- दिपु, चरांडति पठयते ॥ ३१ ।। अनुचरीति॥ आक्षेपपूर्वकमनुचरीति पदस्य साधुत्वं समर्थेयने।। अनुचरी प्रियतमेति॥ ईकारलक्षणाभावादिति ॥ पचाद्यजन्तत्वेन

केसरालमित्यलतेरणि ॥३२॥ केसरालं शिलीध्रम इसव केसरालमिति कथम। आह ।। अलतेरणि॥ अल भूषणपर्याप्तिवारणेषु इसस्माद्धातो: केसरशब्दे कर्मण्युपपदे, कर्मण्यण् इसनेनाऽणि सति केसरालमिति सि- दयति॥ ३२ ॥ केसरशबदस्य प्राण्यङ्गवाचिन्म्ाकारान्तत्वयोरमावात, प्राणिसा- दानो लजन्यतरस्याम इति लजभावात कर्थ कसरालमिति प्रासे तदुपपसति वक्तुमाह ।I केसरालमिति। वृत्ति: हपषटाथां। ३२ ।। पत्रलमिति लातः के ॥ ३३ ॥ पत्रलं वनमिदं विराजते इसत्र पत्रलमिति कथम। आह ।। लाते: के॥ ला आदाने इसेतसनःद्वातोरादानार्थात् पत्रशब्दे क-

सवृत्तिकाम्बामुनरस्भाणि। ५ अधि० । २ अध्याय: (१२) । १७३

र्मण्युगपदे, आतोऽनुपसर्गे क इति कमलये सतीि।। ३े२।। पत्रशब्द: सिध्मादिषु न पठ्यते इति, सिध्मादिभ्यम् इति ना- स्ति लचप्रत्यय इनि कथं पतञलामति चित्तायां साधुत्वं समर्थयते॥ पत्रलमिति। पत्राणि लात आदस्त हात बिभ्रहे, आतोऽनुपसगें क: इति कम्रत्यये सति उपपदसमासे कते, पत्रलमिति सिद्धमित्याह। पत्रलं धर्नमति ॥ ३३ ॥ महीध्रादया मूलविभुजादिदर्शनात् ॥ ३४ । महीध्रधरणीधादय: शब्दा. मूलविभुजादिदर्शनात् कंमसये सतीति। महीं घरतीति महीघ्र इसेवमादयोऽनयेऽपि द्रष्टव्या: ३४ महीभ्राद्य इति॥ महीं घरतीति विग्रदे मूलविभुजानंराकृतिग- णर्वात् कप्रत्यये कुने किस्वेन गुणाभावाद्यणादेश सांत महीध्रादय: सिद्धा इत्याह। महीध्रधरणीघादय इसि॥ ३४॥ ब्रह्मादिषुहन्तेर्नियमादरिहाद्यिद्धिः ॥३५।। ब्रह्मादिषूपप रेषु हन्ते: किन्तिधौ, ब्रह्मम्कृणवत्रेषु इसात्ारिहा रिपुदा इलेवमादीनामसिद्धि:।। नियमाव। ब्रझ्मादिष्वेव, इन्तरेव, किवेव, भृतकाल पतरेति चतुर्विषश्चात्र नियम इनि नियमान्यतर- विषयो निरुप्य: ॥ ३५ ॥। प्रादिष्िति। ब्रहाषकणयृंत्रतु किपू इत्यत्र ब्रह्माहिप्जेवोपपदेषु भूत एव काले हम्तेरेव धातो: कियेव प्रत्ययां भवनीत्युपपढ़काल-

दविरित्याह। ब्रहमा।दिषूपपदेष्विति ॥३५ ।। ब्रह्मविदादयः कृदन्तवृश्या ॥ ३६॥ . ब्रह्मविदू, छृत्रभिदिसादय: मयोगा न युक्ता: । ब्रह्मभ्कृण इसादिपु इन्तेरेव इति नियमात। आह। कदन्तवृत्या॥ वेसीति विद। मिननीति भित्। किपू चेति कियू। ततः कृदन्तैर्विदादिमि: सह ब्रंह्मादीनां षष्ठीसमास इति ॥ ३६ ॥

१७४ मनु तर्हि चतुर्धानियमाश्रयणे म्रह्मविदादीनां का गतिरितिमासे प्राद॥ श्रह्मविद् वृन्नभिदिति॥ उपपद्कालनैरपेक््येण किपि सति समासान्ताश्रयणेन, घ्रह्मषिदादयस्सिद्धाननीति व्याचषे॥ वेनीति॥ वेसतीति वितु, भिननतीतिभिद्वितिव्युत्पात्तसिख्ेन कदग्सेन-सह पष्ठी- समासे सति ब्रह्मविदादीनां साघुन्वमित्यर्थः ।।३६ ।। तैर्महीधरादयो व्याख्याताः॥३७॥ तैर्विदादिनिर्महीघरादयो व्यारयाताः। परतीति पर:। महा घरो महीघरः । एवं गङ्गाधरादयो व्यारयाताः ।।३७ ।। उक्कामेतां युक्तिमन्यत्नापि योजयति ॥ तैरिति ।। अभ, कर्मण्यण् इति सूत्रेण फर्मण्युपपद धातोर्विधाना्महीघराह्ट्रीनामसापृत्वश-

उ्याचषटे॥ घरतीति घर इति॥३७॥ भिदुरादयः कर्मकर्तरि कर्तरि च ॥ ३८॥। भिदुरं काष्टम। भिदुरं तमः । तिमिरभिदुरं व्योन्न: गृङ्गम इति, छिदुरातपो दिवसः, मत्सरच्छिदुरं प्रेम, मङ्ठुरा मीतिः, मात- क्रं मानभङ्गुरम इसादयोऽपि प्रयोगा दश्यन्ते, कथमिसाह ।। ते कर्मकर्तरि कर्नरे च भवन्ति। कर्मकर्तरे चायमिष्यते ।सत्र, चका- रः कतार चेसस्य समुच्चयार्थः ॥ ३८ ॥। मितुरादय हति॥ कर्मकर्तरि चायमिष्यते इत्यत्र चकार प्रयु- कवता तत्र सवेता भाध्यकृता कर्तर्यपि प्रयोगोऽयनुक्ञात इति मिदुराइय: शब्दा: कर्मकतीर, कतार य प्रयोक्तव्या इत्याक्षभिदुरं काष्ठमिति॥३८ ॥ गुणविस्तरादयश्चिन्त्या:।३९। गुणविस्तरः, व्याक्षेपत्रिस्तर इसादय: मयोगाश्िन्ता। इ- यने वावशब्दे इति घञ्मसक्गातू ॥ ३९ ॥ गुणविस्तराद्य हति।प्रथने वावशब्द इति विपूवांत्स्तृणातेरशब्द.

सवृत्ि का न्यालक्ारस्नाणि । ५ भषि०। २ मध्याय: (१२)। १०५

विषये पथने घडवधानादू गुणविस्तार इत्येव प्रयोक्तव्यं, न त्ु गुण- बिस्तर इतीत्पाह H प्रथन हति ॥ ३९॥ अवतरापचायशब्दयोदीर्घहस्व्रत्वव्य त्यासो बालानाम् ॥ ४० ॥ अवतरशब्दस्यापचायशब्दस्य च दीर्घत्वद्स्वत्वव्यसासो बा- लाना बालिशानां पयोगेष्विति। ते अवतरणमत्रतार इति पयु- जते। मारुतावतार इति। स प्युक्तः। भावे तरतेरव्विधानात्। अपचायमपचय इति प्रयुञ्जते। पुष्पापचय इति। अन्र हसादाने चेरसेये इति घञू पाप्त इति ॥४० ॥ दीघेष्यत्यास इनि ॥ दीर्घस्य स्थानात् प्रध्याव्यास्थाने करण उपश्यासः। बालानां विमर्शविधुराणां भत्रतीति शेप:तमेव व्यत्यास इर्शयति ॥ ते छीति । अय्विधानादिति॥ अव तृस्तार्घंभ् इति कर- णाधिकरणयोरेव घञूिधानात तरतः, ऋशरप् इति भावेऽप्प्रत्यय एव भवसीत्पर्थः॥ अपचायमितति।हस्तादाने चेरस्तये इतति हस्तेनादा- नेऽभिषेपे सिनोतेर्धञूविदयानादपप्रत्ययो न प्राम्नांतीत्पर्थः॥ ४० ॥ शोभेति निपातनात् ॥। ४१ ॥ शोभेसयं शब्द: साधुः। निपातनात्। सुभ शुम्भ शोभार्यो इति शुभेर्मिदादेरकृतिगणतादकू् सिद्ध एव। गुणमतिषेधाभावस्तु निषासत इति। शोभार्यावितत्रैकदंशे, कि शोभा, आहोस्विच्छोभ

शोमेति। विद्िदादिभ्बाडक् इतिशुभेध्रों नोर्भिदावियु पाठाइड्- प्रस्थये सति ज्रित्करणेन गुणप्रतिषेधे मसके निपातनादू गुणसिख्धि- रित्याह॥ शोभेत्ययं शब्द इति ॥ ४१ । अविधौ गुरो: स्त्रियां बहुलं विवक्षा ।। ४२ ॥। अविधावविधाने, गुरोश्ष हल इति स्त्रियां बहुलं विवक्षा ।

२७६ का व्यालकारकाम जेनुलमा्यव्यायनासहितानि।

चवचचिद्विवक्षा, क्वचिदविवक्षा, कतरनिदुभयमिति । मिवसा पथा, ईहा लज्जेति। अविवक्षा यथा, आतङ्क इति । विवकाविवसे यथा, बाषा नाया, ऊहा ऊडा, ब्रीठा व्रीट इति।। ४र।। अविधाविति बहुलभ्रहणस्य विवसितमर्थमाद ॥कचिद्विवक्षा कचिद्विवक्षा, काचतवुभयममिति। आतक इम्बादिष्ु श्रीत्वस्याऽ्रि- वक्षिनस्वाद् धपत भर्वात॥ ४२।। व्यवसितादिषु क्तः कर्तरि चकारात ॥४३॥। उ्यवसितः, प्रतिपत्र इसादिषु भावकर्मविहितोऽपि क्त्त: क- तरि। गलादिसूत्रे चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात। भावकर्मानु. कर्षणार्थत्वं चकारस्पेतिचेद, आवृत्ति: कर्त्तव्या।।४३।। व्यवसितादिष्तिति । व्यवसितः, प्रतिपन्र इस्याविपु कर्तरि क- प्रत्थयों न प्राप्मोति। सक्मकेशयो धातुभ्यः कर्माण कपत्ययविधा- नादू गत्यर्थादिसृत्रेण चाप्राप्ेरिति प्राप्ते गत्यर्थादिसूतरे चकारेणानु- कसमुच्चयार्थेन व्यवस्यतिप्रभृनय: समुच्चीयम्त इत्याद ध्यवसित इति। ननु भावकर्मणारनुकर्षणाधश्चकार: कथमन्यदप्यनुक्त समु- चिनुयादिति शङ्े । भात्रकर्मेति ॥ समाघने । आदृत्िरिति॥ चकारस्यावृत्ती भावकर्मणारनुकर्षणार्यं एकश्रकार:,अ्य: पुनरतुक्त- समुच्चयार्थ इति मेनकेनाप्युपायन शिष्टपयोगस्य गति: कल्पनीये- त्यर्थं: ।। ४३।। आहंति भनेऽन्यणलन्तभ्रमादू ब्रुवो लदि ॥४४। बुनः पश्चानाम इसादिना, आहेति लदू व्युत्पादित: । स भूते प्रयुक्त:। इखाह भगवान् प्रभुः, इति। अन्यस्य भूतकालानिधा- यिनो णलन्तस्य लिटि भ्रमात्। निपुणाश्चैनं प्रयुऽजते। आइ र्म स्मितमधुमधुराक्षरां गिरम इन। अनुकरांति भगवमी नारायणस्य इसत्रा ऽपि, मन्ये-स्पशब्द: कविना पयुक्तो लेलकैस्तु ममादाभ लि.खता इति ॥ ४४॥

सवृत्ति का व्यालकुारसूत्राणि।५ अधि० ।२ अध्याब: (१२)। १७७

आदेति ॥ किमिच्छसीति सफुटमाह वासव इत्यादिप्वाहेति भूते मयुज्यते। स च प्रयोगोनुपपन्नः । ध्रुवः पश्चानामाहित, माहो छ्रुव: इति त्ुवो लटि णलाद्यादेशपञ्जकविधानादन्यणलन्तति।। लिटि वि- हितो वो णलू तदन्तत्वभ्रान्तिमूलोयं प्रयोग इत्यरथ: । आहेत्यव्यय- मिति केचितु समादघते। शिष्टप्रयोगशैली दर्शयति।निपुणाश्चेति ॥ लट् स्मे इति लटो विघानात। प्रसक्गाम्यभ्रापि सूतायें कटप्रयोग- स्योपपत्तिमाह । अनुकरोतीति।। ४४ । शबलादिम्यः स्त्ियां टापोडप्रापि: ॥ ४५ ॥ उपस्रोत: स्व्रस्थस्थितमहिषशृङ्गाग्रशबला: स्रवन्तीरना जाता: प्रमुदिताेहङ्गासतटभुवः। भ्रमरोत्करकल्माषाः कुसुमानां समृद्धयः इतादिपु स्त्रर्यां टापोऽपापि:। अन्यतो डीजू इति डीष्विधानाव। तेन शबली कलमाषीति भवति । ४५॥ शबलादिश्य इति। अन्यतो दीष इति ीग्व्रिघानाच्छबलक- रमाषादिश्य: स्त्रिर्याँ टाप्प्रत्वयस्याप्रापतिरिति। तथा प्रयोगं प्रदर्श्य पतिषेघति ॥ उपस्रोत इति ॥ ४५ । प्राणिनि नीलेति चिन्त्यम् ॥ ४६ ॥ कुनलयदलनीला कोकिला पालचूते इसादिषु नीलेति चिन्सम। कोकिला नीलीति भवितव्यम। नीलशब्दाव, जानपद इसादिसूत्रेण, प्राणिनि च इति डीष्विधानात्।। ४६ ।। प्राणिनीति॥ जानपदानिसृत्रे वृत्तिकारेण, नीलादोषधी प्राणिनि च इति विषयव्यवस्थापनात प्राणिनि विषये नीलशब्दान्डीष प्रत्थय: प्राप्तो, न तु ढाए। अतः प्राजिनि नीलेति न प्रयोक्तव्यमित्याह॥ कु- वलयेति॥ ४६ ॥

4

इतो मनुष्यजातेः, ऊहुत इसन्र मनुष्यजातेविवक्षा,अवि- वक्षा च लक्ष्यानुसारतः। २३

मन्दरस्य मदिराक्षि पार्श्वनो निम्ननाभि न भर्वान्त निस्नगा:। वा सुनासुकिविकर्षणाद्ववा भामिनीह पदची विभाव्यने। अत्र मनुष्यजातेविवक्षायाम, इनो मनुष्यजानेरिति कीषि सति, अम्यार्थनदयोर्हस्व्र इनि संबुद्धौ हृस्व-वं मिद्धयति। नाभिशब्दातू पुनः इनश्ष प्राण्यङ्गादू इनीकारे कृते, निम्ननाभिकेति स्यात्। द्वतो्ठरागर्नयनाद बिन्दुभिरनिमत्र नाभे निपतद्ध्र्राङ्कनम। इयुतं रुषाभिन्नगतेरसंशयं थुकोदरश्याममिदं स्तनांथुक्म।। अत्र निमम्ननाभेरिति मनुष्यजातेरविवक्षेति डीपू न कृतः । सु+नु जाहेहि मानं पश्य पादाननं माम इसत्र मनुष्यजानेर्विवक्षे ति सुननुगवदाद् ऊड्। इत्यू मनि हस्वतवरे सुनन्त्रिति सिद्धय- निं। वरतनुरथनाSनौ नैव दष्टा तया मे। अन्र मनुष्यजातरवि- वक्षेत्यूडू न कृमः ॥ ४७ ॥ मनुष्यजानेरिति॥ निम्ननाभिसुतनुप्रभृनिषु यदि मनुष्यजाति- स्वमभ्युपेयंने तदा, इनो मनुष्यजानेः, ऊडन इनि ऊीषुङ्प्रस्यययो: प्राम्ता, निम्ननाभेः, सुननोरित्यादय: प्रयोगा न सिद्धंयुः ' यादि ना- ्युपेयने तर्हि संबुद्धौ, निस्ननाभि, सुनन्तित्यादयः प्रयोगा न सि- द्वा: स्युः। ततः कर्थ प्रयागव्यवस्थेनि विचारणायामुभयत्र सा- घुन्ं व्यवस्थापयति॥ इ वो मनुष्य जातरिति । वक्तुर्िवक्षिनपूर्वि- का दि शब्दप्रवृत्तिरिति न्यायेन मनुष्यजानर्निद्यमानाया अपि क- निद्विवक्षा, कनिदविवक्षा चेनि लक्ष्यानुमरणात्क्षणीयति प्रयांग- वशनपतंकं विवक्षावियसे व्युन्पानयनि॥ मन्दरस्येि।अत्र मनुष्य- जानविशक्षाणं पसिद्धिं दर्शयनि।हती मनुष्यजानेरिति॥नन, इत- श्र प्राण्यङ्गनानिनीं वा डीय वक्तव्य इनि नामिशबदाहीकार कुते, अम्बार्थनचहस्न इनि हम्बत्वे व कमे निस्नानाभीनि मंयुद्धि: सि- ध््यांन, किमनन यम्रनति चत् तवाह ।I नाभशब्दाहिति। निसना- भान्यत्र बहुवीहिसमासे. नदुनश्च इात कपा समासान्ंन, न कपि इति हस्वत्वप्र बधेन च भावनव्यम। तनक्ष निम्ननाभीके इति स्याद्. न तु निस्ननांम इात। इतां मनुष्यजाते: वर्याच्तदविवक्षा इ-

सवृत्िकाध्यालखरस्न्राणि।५ अधि० । २ अभ्याय: (१२) । १७९

शंयति॥ हतोष्ठरागैरिति॥ उक्तन्यायेन सुननुशबदादी विवकषाविव- क्षे दर्शयति ॥ सुननु जहिदीति ॥ ४७।। ऊकारान्तादप्यूङ् प्रवृत्तेः ॥४॥ उत ऊड्ू विहित ऊकारान्तादपि क्ाद भवति। आचार्य- मटटत्तेः। काऽसौ पवृत्तिः। अमाणिजातेश्वारउण्वादीनाम इति। .

अलाबू:, कर्कन्धूरित्युदाहणम। तेन, सुभ्क कि संभ्रमेण । अत्र सुभ्कशब्द ऊठि सिद्धो भवति। ऊड तऽसति सुभ्करिति स्याव ॥४८ ॥ ऊकान्ताइपीनि। यद् पे, ऊडुन हत्यत्र तपरकरणमुकाम्ताद्ड्- विधानार्थ कमं, नथादपाचार्यवचनसाम्थ्पादूकाराल्ाढप्यूङ् प्रव- तंत इत्याह॥ उत ऊङू विहित हांत। प्रश्नपूतरंकं प्रतृत्ति दर्शयति। काउसी प्रवृत्तिरिति॥ प्रवृत्तिरारम्म: अन्र बूः। फर्कन्धूरित्युशहर- णसिख्तरथंम, अप्राणिजातेश्वारज्ज्वादीनाम इत्यूकारान्तानप्यूक्- प्रत्ययारम्भात्तपरकरणमवि्व्विक्षितमिति सायते। ननु यहेतदूकार- न्तादृङ्विधानं ततू पिष्ृपेषणप्रायमिति शटनं परिहरति॥ तनेति॥ सुभशव्ादपि मनुष्यजातिविवक्षायामूङ्प्रत्यय नहीसंखायां संबुद्धी हस्वो भवतीति दर्शयति॥ अत्र सुफरुशद् रति। ४८ ॥ कार्तिकीय इति ठज् दुर्धरः॥ ४९ ॥ कार्तिकीयो नमस्वान इतत्र कालाट्ठज् इति ठञू दुर्धरः । ठञूभवनं दुःखेन ध्रियत इति ॥४९ ॥ कार्तिकीय इति॥ अभ, फार्तिके भव इति भषार्यत्वं वक्तु यु- कम। तथात्वे कालाहु् इति शेषरिकेष्वर्थेपु विधायमानष्त् दुर्नि- वारंतया प्राप्तांति। अनः, कार्तिकीय इनि न सिद्धय सित्याह।। अन्ने- ति। वुर्धर इति पदार्थमाह ॥ दुःखनेति॥ दुर्निराध हत्यः॥। ४९। शार्वरमिति च । ५० ॥

शार्वरं तम इसत्र च, कालाट्ठजू इति ठजू दुर्धरः॥५०॥

१८०. काव्याळरगरकाम घेतुसमाव्यम्याक्मासहितानि।

शारवरमिति । अत्रापि ठओ्ो वुर्धरत्वेन शार्वरमिति न सिख्ध्य ती- स्याह॥ शार्वरं तम इत । ५०॥ शाश्वतमिति प्रयुक्तेः॥५१॥ शाभ्वतं ज्योतिरियन्र आाश्वतमिति न सिद्धयति। काला- ट्ठञ् इति ठञूमसक्रातू। येषां च विरोध: शान्यतिक इति सुत्रकारस्पापि पयोग:। आइ॥ पयुक्त्तेः ॥ आाश्वरते पतिषेध इति भयोगात्, शाश्ततमिति भवति ॥५१॥ शाश्वते प्रतिषेध इति धार्तिकफारवचनादन्राऽण्प्रत्यये सति शाश्वतममिति शब्द: साधुरित्याक्षेपपूर्वकं सम्थयते ॥स्ाइवतं ज्यो. तिरित॥५१॥ राजवंश्यादयः साध्यर्थे यति भवन्ति ॥ ५२ ॥ राजवंश्या:, सूर्यवश्या इसादय: शब्दाः, तत्र साधुरिसनेन साध्यर्थे यति मतये सति साधवो भवन्ति। भवार्थे पुनर्दि- गादिपाठेऽपि वंशशब्दस्य वंशशब्दान्ताम यव मसय:। तदन्त- विधे: पतिषेधाव ॥ ५२ ॥ राजवंश्यादय इति । वंशशब्दस्य दिगादिपु पठादू, दिगादि- क्यो यदिति भवायें यत प्रत्ययो विधीयते। स च वंशशन्दातात्र प्राप्तोति। प्रहणवता प्रातिपदिकेनेति तदन्त्विधिप्रतिषेधाद। सा- ध्वथंविवक्षायां तु, नत्र साधुरिति यत प्रत्यये सति राजवंध्यादयः सिद्धा इत्याह॥ राजवंश्या इति ॥ ५२ ॥ दारवशब्दो दुष्प्रयुक्तः ॥ ५३॥ दाखवं पात्रमिति दारवशब्दो दुष्मयुक्तः। नियं दृद्धशरा- दिभ्य इति मयटा भवितव्यम्। ननु विकारावयवयोरर्ययोर्मयड् विधीयते। अत्र तु, दारुण इदमिति विवक्षायां दारवमिति भवि- ष्यति। नैतदेवमपि स्यान। इद्ाच्या इति छविधानाद ।५३।

सवुत्ति कान्मालकगरसुनाकि। ५ अधि०। १ अध्याय: (१९) । १८१

दारयशब्द इतति। दादणो विकार इत्पस्मिम्रथें, नित्यं वृद्धशरा- दिश्य इति मयटो विभानाद् दारुमयमिति प्रयोक्तव्यं, न तु दारघ- मितीत्वाह। दारयं पात्रमिति । नम्वन्न विफारायों न विर्धाक्षतः, किन्तु सम्बन्धसामान्यम। ततः, तस्येदमिति दारुशुन्दादमाप्रत्यय कते दारवमित्येष भवतु, को विरोध इति राङुन्त ।नन्वति। सम्ब- न्घसामान्यविवक्षायामप्यण् प्रत्ययो न सिद्धयति। वृंद्ाच्छ इति छपत्ययप्रसङ्गादविति परिहर्रात॥ नैतदेवमिति ॥५३॥

सुन्बिमा, मौढिमा इसादिषु इमनिजू मृग्य: = अन्नेषणीय इति ॥५४ H सुग्धिमादिष्विति । पृथ्वादिस्य इमनिज्या इतीमनिच् प्रत्ययो विधीयत। स च सुग्धप्रोढादिशव्देभ्यो न प्राप्नोति। तेगं पृथ्वा- दिपाठाभापाहित्यभिप्रायेण व्याचषे। सुन्धिमा प्रोढिमेति। १४।

औपम्यं साभिध्यमिलादय श्रातुर्वर्ण्यवद। गुणवचन इसत्र, चातुर्वर्ण्यादीनासुपसंख्यानम इति वार्तिकाव स्वार्थिकष्पञ्-

औपम्यादय हति॥ चावुर्वरण्यादयः खाये इति खायें के ध्याज वातुवष्यमिति यथा सिद्धभति तथा चातुर्षण्मादिपाठादुपमैत्रीप- उ्यं, समिधिरेव साधिध्यमित्याद्य: स्वार्थिकष्यअ्न्तःः साधिता इत्याह ।। औपम्यं, सानिध्यमिति।१॥ ष्यञः षित्करणादीकारो बहुलम् ॥ ५६ ॥ गुणवचनत्राहणादि्य इति य: व्यञू तस्य पित्करणादी- कारो भवति। स बहुलम। ब्राह्मण्यमिसादिधु न भवति। सा- मगन्यं सामग्री, वैदग्ध्यं वैदम्धीति ॥ ५६ ॥ ध्यप्र हाते॥ गुणवचनत्राह्मणादिश्यः कर्मणि व हात प्यञू वि.

धीयते। ततश् प्यप्रन्तेश्य:स्िरियां, विद्वारादिभ्पम्त इति यो कीष्प्र- स्थयो विधीयते, स ईकारो बडुलं भवाति। कवचिन्न प्रवतत, कव- चिद्धिफल्पेन प्रवतंत इस्याह । आ्राख्यण्यमित्यादिष्धिति ।५६।।(१) धन्त्रीति व्रीह्यादिपाठात् ॥ ५७.॥ ब्रीह्यादिषु धन्वनशब्दस्य पाठाद्धन्वीति इनौ सति सिद्धो भ- वति ॥५७॥ धन्वीति॥ धन्वन्शब्द स्यादन्तत्वाभावात, मत इनिठनी इतीनि- प्रत्ययस्याप्राप्ती व्ीहयादेकृतिगणत्वनेनिप्रत्यये सति धन्वीति सि- खतीत्याह॥ व्रीह्वादिग्विति ॥५७॥ चतुरस्रशाभीति णिनौ ॥ ५८ ॥ बभूव तस्याश्चतुरस्रशोभि वपुर्विभक्तं नवयौवनेनेसत्र चतुर- स्रशोभीति न युक्तम। व्रीह्मादिषु शोभाशब्दस्य पाठेऽपि इनिरत्र न सिद्धयति । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिमतिषेधाठ्। भवतु वा तदन्तविधिः । कर्मधारयान्मत्वर्थीयातुपपत्तिः लघुत्वान् मक्रमस्येति बहुव्रीहिणैत भवितव्यम। तत्कयमिति मत्वर्थीयस्पा- Sपाप्ता चतुरस्त्रश्रोभीति मयोगः।आह।। णिनौ॥ चतुरसं शोभत इति ताच्छीलिके णिनावयं पयोग:।अथ, अनुमेयशोभीति कथम। न हत्र पूर्ववद् वत्ति: शक्या कर्तुमिति। शुभेः साधुकारिण्याव- इयके वा णिनि कूता तदन्याच्च भावपसये पश्चाद बहुव्रीहि: कर्नव्यः । अनुमेयं शोभित्वरं यस्येति। भावमसयस्तु गतार्थत्वाभ प्रयुक्तः। यथा, निशकुलं तिष्ठति, सधीरमुवाचेति ॥५८ ॥ चतुरस्रशोभीति॥ अत्र साधुत्वं समर्थयिष्यमाण: प्रामाणिकप्र-

(१)५६-५७ सूत्रयोरमध्ये, सामग्न्यमित्यादिषु विकल्पेन इस्वेवं मूलपुस्नकेपु सूत्रान्तरं हदयते। तब प्रक्षिप्तमिति त्रिपुरहरभुपालेन ता क्रय बथाबमर M

सवृत्तिका्यालकुंनरसूनाणि ।५ अधि०। २ अध्यायः (१२)। १८३

योग तावतू प्रदर्शर्यात॥ बभूषेति॥ अत्र मत्वर्थीयप्रत्ययस्यानुपप- सिमाह ॥ अत्र चतुरत्रशोभीति॥ चतुरस्ना चासी शोभा च चतुर- प्रशोभा, साऽस्यास्तीति चतुरत्त्रशोभीति मरवर्थीयेन सिद्धर्यत। व्रीह्यादिपाठाभावादिति शाङ्तुग्मिप्रायः। अञ्युपगम्यमाने वा श्ीहयादिपाठे, म्रहणवता प्राति रदिकेन न तदन्तविधिरिति वार्तिक-

ष्िति॥ यथा कथश्चिदभ्युपगमऽपि वा तनन्तविधे: स दोषस्तद्व- स्थः। न कर्मधारयाम्मत्वर्थीय इति निषधाहित्याह ॥ भवत्विति ॥

घातू। अतश्ित्रगुशव्दादिषद् बहुव्री हेने मत्वर्थीयस्य प्राप्तिरित्याह॥ लघुत्वादिति॥ प्रयोगानुपपा्तप्रतिपादनं निगमर्यात। तत् कथम- ति। चतुरस्ं शोभितुं शीलमस्येति विग्रहे, सुप्यजाती णिनिस्ता- च्दील्ये इति ताच्छीलिके णिनिप्रत्यय सति चतुरस्रशोभीति सिद्ध- तीति सिद्धान्तयति॥ चतुरसं शोभत इतीति॥ ननु चतुरस्शाभी- स्यन्र समर्थितेऽपि साधुत्वेऽनुमेयशोभीति न सिद्धति, उक्तन्याया- 5प्रवृसुरिति शहन्ते॥ अथेति॥ तदप्रवृत्तिमेव दर्शयति॥ न ह्यत्रेति॥ चतुरस्रशोभीतिवशनुमेयं शोभितुं शीलमस्पेति विग्रहे विवक्षितार्था- डांसांद्ः॥ कर्मविवकाया असंभवातू। अविवक्षिने कर्मण्युपपदे कृ- त्प्रत्यय: कर्तु न शक्यत इति शङूर्थः। ताच्छ्रीलिकणिनेरसम्भवऽपि, साधुकार्शिण चेति वकव्यवलात् । आवश्यकाधर्मण्ययोर्णिनिरितति सूत्राद्ा साधुकारिण्यावशयके वार्ये विर्धाक्षत णिनि: सिद्ध्यति। ततः शोभिनो भाव इति भावार्थे त्वप्रत्यये सति पश्चादनुमेयं शो- भित्वं व्रस्येति बहुव्रीही सत्यनन्तरम, उक्तार्ानामप्रयोग इति त्वम्र- त्ययस्य निवृत्ती च सत्यामनुमेयशोभीतिसिद्य तीति परिहरति ॥धु- भेर्सित॥५८॥

कञ्चुकीया इति क्यच॥ ५९॥

जीवन्ति राजमहिषीमनु कञ्चुकीया इति कथम। मत्वर्थीयस्य ऊमसयस्याभावाताअत आह।। क्यचि॥क्यचि मसये सति कञ्चुकीया इति भवति। कञ्चुकमातमन इच्छन्ति कञ्चुकीयाः ॥ ५९॥

१८४ का व्यालकुनरकाम धेतुसमा क्यन्यान्वासादितानि।

फडचुफीया इति कब्चुका येर्षा सन्नीति कब्चुकीया इति म शकयत वक्तुम। छप्रत्ययस्य मरवर्थीयस्याभावात, कर्थ कबपु- कीया शंत चादयात॥ जीवन्तीत्यादिना ॥ कञ्चुकमात्मन एक्- न्तीत्यतस्मिन्थें, सुप आत्मन: क्यच् इति कर्या कृते, क्यचि श्े- सीकार च सति ततः पचादयचि कुते मञ्चुफीया इति सिवयतीति परिहरात ॥ क्यचचि प्रत्यये सतीति ॥५९ ॥ बौद्धप्रतियोग्यपेक्षायामप्यातिशायनिकाः ॥६०॥ बौद्धस्य प्रतियोगिनोऽपेक्षायामप्यातिशायनिकास्तरवादयो भवन्ति। घनतरं तमः, बहुलतरं मेमेति ॥ ६० ॥ बौद्धप्रतियोग्यपेक्षायामिति ॥ इद घनमिदं च घनमिदमनयोर- तिशयेन घनमिति वि्रहे शब्दोपास्प्रतियोग्यपेक्षयाSतिशयनार्थे तरवाहिविधानादसति शब्द्रोपासं प्रतियोगिनि घनतरं तम इति प्रयोग: कथमिति चिन्तायां बुद्धिसत्निधापितऽपि प्रतियोगिन्याति- शायनिका: प्रत्थया भवन्तीति दर्शयात ॥ बौद्धस्येति ॥ ६० ॥ कौशिलादय इलचि वर्णलोपाव ॥। ६१ ॥. कौशिलो, वासिल इसादय: कथम, आइ। कौशिकवासिष्ठा- दिभ्यः शब्देभ्यो नीतावनुकम्पायां वा, घनिलचौ चेतीलचि कृते, ठाजादावू-वे द्वितीयादच इति वर्णलोपाव सिद्धधन्ति ।। ६१ ।। कौशिलादय इनि । अनुकम्पितः कौशिफ:, मनुकम्पितो चासिष् इत्यस्मिन्रथे कोशिलो वासिल इत्यादय: प्रयोगा: कथमिनि विचारणायां, घनिलची चेति सूत्रेणानुकम्पायात्ीती वा बह्ध त्रो मनुष्यनाम्न: घनिलची प्रत्ययी विधीयते। अतः कौशिक- घासिष्ठशव्दाभ्यामुक्तलक्षणाभ्यामिलचि कृते, ठाजादावृष्वे द्वितीया- इच इन्यजादी प्रत्यये परतः प्रकृतेर्द्वितीयादचः परस्य शब्दरूपस्य लोपे सनि, गस्वेति चेतीकारलोपे व कौशिलो बासिल इत्यादय: प्रयोगा: मिद्धन्तीनि समर्थयते ॥ कौशिलो वासिल इति ॥ ६१॥ मौक्तिकमिति तिनयादिपाठाव ॥ ६२॥।

सदृत्तिकाठ्यालकगरसूत्राणि। ५ भधि०।२ मध्याय: (१२)। १८५

मुक्तैव मौक्िकमिति विनयादिपठादू द्रष्टव्यम । स्वार्थिकाश्च अ्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते इति नपुंसकत्व्रम । ६२॥ मौक्तिकमिति ॥ विनयादिषु पाठेऽश्युपगते, विनयादिश्यष्ठक इति स्वार्थिके ठरकि कते मौकिकमिति सिद्धय नित्याहं। मुक्ततरे मौ- बक्त रुमिति ॥ अत्र प्रकृतिलिङ्गस्यातिकमणे भाष्यकारवचनप्रमाण बति । खार्थिका इति ॥ ६२ ॥ प्रातिभादयः प्रज्ञादिषु ॥ ६३ ॥ पातिभादय: शब्दा: प्रज्ञादिषु द्ृष्टव्याः । पतिभांविकृति- द्रिशादिम्य: श्दभ्य: प्रज्ञादिपाठादणि सार्थि के कृते, प्रातिभं, वैकृतं, द्वैतमिसादयः प्रयोगा: सिद्धयन्तीति ॥ ६३ ॥ प्रातिमाइय इति ॥ प्रजादिभ्यश्रति स्व्रार्थिकोऽण् विधीयने। प्रतिभादीनामप्यत्र पाठाभ्युपगमेन स्वार्थिक प्ण्प्रत्यय कृते, प्रातिभं, वेकतं, व्वैतं, चारित्रमित्यादय: सिद्धन्तीति व्याचषं ।प्रातिभाषयः शब्दा इति ॥ ६३॥ न सरजसमित्यनव्ययीभावे॥ ६४ ॥ मधु सरजमं मध्येपतं पितन्ति शिलीमुखा इस्ादिषु मग्ज- समिति न युक: पयोगोऽनव्ययीभावे ।अव्ययीभाव एव सरजप- शन्दस्येष्टलाव ॥। ६४ ।। म सरजसमिति॥ बहुवीदिप्रयोगो न साधुरिति दर्शयितुमाह।। मधु सरजसमित्यादिना॥ अनव्यगीभावे प्रयोगो न युक्त: । रजसा सह. वर्तत इति सरजसमिति बहुव्रीहिममासी न सिद्धानि।वसमनू हि सति सरजस्कमिति स्यौत। अध्पयीभावे तु सिद्धति। अव्ययं बिभक्ति इत्यादिना साकल्यार्थेऽ्ययीभात कृते, अचतुरादिनत्रणा- कासन्तत्वनिपातनात सजसमिति भवनि। तथाचाह पृत्तिक र। मत एकोऽ्ययीभायः साकलये। सरजममभ्यवहरगीति। बहु रिंही न भषात। रजसा सह वर्तते इति सरजसकं पहुन्जामेतात॥ ६।

न धृनधनुषीत्यसंज्ञायाम् ॥ १५ ॥ घृनधनुपि शौर्यशालिनि इत्पत्र घृतधनुपीत्यसंज्ञार्या न युक्त: पयोगः। धनुपश्चेसनकूतिधानातू। संव्ञागी बनकू विकल्पित:। या संव्ञायामिति ॥६५ ॥ म घुनधनुषीति॥ निगन व्यावयातमेतत् ॥ ६५॥ दुर्गन्धिपद इद् दुर्लभः ॥ ६६ ॥ दुर्गन्धिरिः काय इसादिपु दुर्गन्धिपद इन् समासन्तो दुर्लभः। उन्पूसादिषु दुःशब्दस्याऽपाठान्॥ ६६॥ यु्गन्धिपद इति॥ गन्वस्पेदृम्पूतिसुसुरभिभ््य इत्युदादिभ्यक्- तुश्यः परस्य गन्शब्दस्य समासान्ताविधानायुदादिषु दुरा भ्रहणा- भाषाद् दुर्गन्धिगिति प्रयोगो न साधुरिति दर्शयति॥दुर्गन्धि: काय हमि ॥ ६६ ॥ सुदत्यादयः प्रतिविधेयाः ॥ ७॥ सा दक्षरोपान सुदनी समर्जेनि, शिखरदति पतांत रशना इ- स्यादिषु सूदसादयः शब्दा पतिविधेयादत्रादेशलक्षणभावात । तत्र प्रतिविधानम्। अग्राम्तादिसूत्रे चकारस्याऽनुक्तसमुच्चयार्थ- लान सुदत्यादिषु दत्रादेश हत्येके। अन्ये तु वर्णयन्ति। सुद- त्पादयः सयभिधायिनो योगरुढशब्दाः । तेषु, स्त्रियां संज्ञायामि- i दत्रादेशो निकल्पेन सिद्ध पेते ॥६७॥ सरत्यादय हानि॥ वय त्याव पक्षित वतादेशप्रासेरभावेपि शिष्ट- प्रयुक्तम्वान् सुवत्याद्यः प्रतिबिधंगा: समघयाः । अत्र केिदप्रा-

फते, उगितक्षत औप सनि सुनत्याह्य: सिद्धन्तीति प्रतिविदध- स। अपर तु-स्त्रीमाताभिचार्यिनीं योगरुढाः । सुदत्यादय इति प्रिर्गा, या संक्षागमति दतनंशे ससद्धन्ीति वदन्तीत्यभिप्रायण व्यायष्े। सा वक्षरोबादित्याहिता।। ६७॥

पहसिकाब्माळकूरसुनाणि। ५ अघि०।२ अध्याय: (१२)। १८७

झतरदोरस इत्यस् साधुत्वं समर्थगितुं प्रथम तावतू प्रामाणि- रुप्रयोगं प्रदर्शयति। क्षतदृढोरस इति न कप् तदन्तवविधिप्रतिषेधात॥१८॥। प्लचङ्रनखकोटिभि: सनददोरसो राक्षमा इत्पत्र रढोरशा- ब्दादू, उरः प्रभृतिभ्य: कपू इतिकपू न कृतः।ग्रहणवता पातिपदि- केनेति तदन्तविधे: पतिपेधाद। समासवाक्यं सवरेवं कर्तव्यम-स्षतं डठोरो येषामिति॥६८ ॥ प्लवप्रेति॥ ननु बहुवरीही समासे, उरःप्रभुतिश्मो सित्ं कम्बि- घामातू, क्नर्ठोरस्क इति कपा भवितव्यमिति प्रांत्त कबमाने कारणं कर्थायतुमाह ।उरःप्रभृतिष््य इति। भ्रहणयता प्रातिपद्िफेम सदन्तविधिनेष्यते इति वचनापुर:शब्दान्तातू कप्पस्ययो म भवति। तथाथ विश्रहवाकयमेव फर्नव्यम।एदं व तपुरश्ञ रठार:। सवं रडोरो वषामिति। अतः, झतषठोरस इति सिद्धयतीस्रथंः ॥ ६८।। अवैहीति वृद्धिरवद्या ॥ ६९॥ अवैहीत्पत्र वृद्धिरवद्या। गुण एव युक्त इति ॥६९ ॥ अवैद्दीति ॥ अवैहीत्यत्र इणो लोष्मध्यमपुरुषे, सेह्यंपियेति घ्ा- देशे सति म्दिद्भाबाद् गुणाभावे, इहीति रूपम। ततश्ाषशब्दस्य प्राकुप्रयोगे, आदू गुण इति गुणे सति, अबहाति भवति। पत्पेघस्यू- हस्वित्यत्र, पतरेचि इत्यनुवतनादू रृदद्धिनं भवात। नम्शवाङ्ांरुभयो- रुप सगयो: प्राकप्रयोंग वृाद्धि: सिद्धनीति न चादनीयम। ओोभाडा- क्रेति पररूपप्रसङ्गात। तस्मान्वहीत्यत्र शृांद्धरसाधीयसीस्वर्थ: ।९ अपाङ्गनेत्रेति लुगलभ्यः ॥ ७० ॥ अपाक्रे नेत्रं यस्या: सेयमपाङगनेन्रेत्यत्र लुगलभ्यः। अमृर्ष- मस्तकाव स्वाङ्रादकामे इति सप्तम्या अलुग्विधानाव॥ ७0 ॥ अपाङ्गनेश्रेति ।नेत्रशबदेन समुनायवाचिना तदेफदंशः कनीनि- का लक्ष्यते। ततश्ञापाङं नेवरं कनीननिका यशया: सापाङ्गनमति प्रया-

कव्यं, न स्वपाङ्मेत्रेति । अमूर्धमस्तकात र्वाक्गादकामें इति मिम्बीं सप्तम्या अलुग्विधानादित्यभिप्रायवानाइ। अपाङ्के मेत्रमिति।७0।। नेष्टा: श्लिष्टप्रियादयः पुंवद्धावप्रतिषेधात्॥७१॥ श्रिष्टमिय:, विश्िष्टकान्त इत्यादयो नेष्टाः । स्त्रियाः पुंतर- दिति पुंवद्धावस्य मियादिषु निषेधाव।७१॥ नेष् इति॥ शलष्टा प्रिया येन, विश्लिश कान्ता वसमात् स सिपम्रियो, विश्लिष्टकान्त इत्याद्य: प्रयोगा इष्टा न भवन्ति। स्त्रिया: पुंतदित्यादिसूत्रे प्रियादिषु पुंवद्धावप्रतिषेधादिति दर्शयान।। श्लिष्टप्रिय इत्यादिना ॥। ७१॥ दृढभक्तिरसौ सर्वत्र॥ ७२ ॥ दृदभक्तिरसौ ज्येप्टे, अन्र पूर्वपदस्य, सियामित्यविवक्षित- लात ।।. श२ ।I एढभक्तििि। अत्र भक्तिशब्दस्य प्रियादिपाठात पूर्वपदस्य पुंबद्धावो दुर्घट इति प्राप्त पूर्वपदस्य उढशब्दस्य विग्रहवाकये स्त्री- स्वम्याविवाक्षितत्वादू एढभक्तिरिति सिद्धयतीत्याह। अत्रेति। तथा- चाह वृत्तिकार :- रढभक्तिरित्येवमादिषु पूर्वेपदस्य स्त्रीत्वस्याि- वक्षितत्वात् सिद्धमिति समाधेयमिति। मणव्या्यानकारोऽपि, रढं भक्तिरस्येति नपुंसकपूर्वपदा बहुवीद्विरिति। न्यासकारोऽपि-अदा-

समेव, तस्मादस्त्रोलिङ्गस्यय उढशब्दस्यायं प्रयोग इत्यभिप्राय इति। भोजराजस्त्वन्यथा समाधसे। भक्ती च कर्मसाधनायामित्यत्र सूत्र कर्मसाधनस्यैव भक्तिशब्दस्य प्रियादिषु पाठादू भवानीभक्तिंरित्यादी पुंवद्धावप्रनिषेधः। दृढभक्तिरित्यादी भावसाधनस्वात पुंष्द्दाके सिद्धे स्त्रीपूर्वपदृत्वमेवेनि॥ ७२ ॥। जम्बुलनादयो हस्त्विधे: ॥ ७३ ॥ जम्बुलनादय: प्रयोगा: कथम । आह। इस्वविधेः ॥ इकर हस्वोऽक्यो गालवस्येति हस्त्रविधानान।। ७३ ॥

सवुत्तिकान्यानकारसन्ानि।६ अधि०। ₹ अग्यायः (१२)। १८९

जम्बुलतादय इति॥ इको हसोडड़यो गालवस्येति उधन्तम्य तिरिकत स्पेगन्तस्योत्तरपढे परतो विकस्पन हुस्विधानांख्म्बुलन1ढ- यः सिद्धा इत्याह। जम्बुलताद्य इति। ७३ ।। तिल कादयोऽजिरादिषु ॥। ७४॥ तिलकादयः शब्दा, अजिरादिषु द्रष्टव्या:।अन्यथा, तिलक- वती कनकवतीसादिषु मतुषि, मतौ बहचोऽनजिरदीनामिति दीर्घतं स्याद। अन्ये तु वर्णयन्ति-नद्यां, मतुकिति यो मतुफ तत्रायं विधि:। तेषां मतेनाSमरवतीमादीनामसिदि: ॥।४ ॥। तिलकाइय इति ॥ मती बइचोऽमजिशदीनामिति मतुप्मलये

दिपाठाभ्युपगमेन दीर्घनिषेधात्तिलकवतीत्यादय: सिद्धन्तीत्याह। तिलफाइय: शब्दा इति॥ मजिरादिपु पाठनभ््युपगमे प्रयोगविरोधं प्रदर्शयति ॥ अन्यथेति । परे तु-प्रफारान्तरेण प्रयोगं प्रतिष्ठापय- हिति। तेषां मतं दृषयितुमनुभाषते ॥ अन्ये त्विति ॥ यत्र, नध्यां मतु- बिति नहीविषये मतुष्पत्ययो विधीयते तन्नयं दीर्घविंधि:। तिलफा-

भाव इति। तदेतद् दूषयति ॥ तेषामिति ।४।। निशम्यनिशमय्यशब्दौ प्रकृतिभेदात॥७९ ।। निशम्य निशममयेसेतौ शब्दौ श्रुतवेसेतस्मिमयें। श्मे:, रयपि लघुपूर्वादिसयादेशे सति निशमय्येति भवितव्यय, न नि- शम्पेति। आइ।। प्रकृतिभेदाद ॥ शमेदेवादिकस्य निशम्बेति रूपम। शमो दर्शने इति चुरादौ णिचि मित्संजकस्य निशम- स्येति रूपम।। ७५। निशम्येति।दिवादिपाठाइृण्यम्तशमेरेका प्रकत: । युर्गदिशु पाठातू, शमो दर्शने इति भ्रवणाये मिस्संकको निजन्तः शमिरपस

१९० काव्यालकुनरकाम धेतुसमाक्य्याज्यासहितानि ।

संयम्यनियम्यशब्दावणिजन्तस्वात॥७६॥ कथं संयम्पनियम्यशब्दौ। ल्यपि लघुपूर्वादिति जेरयादे- घेन भवितव्यम। आह।। अणिजन्तत्वाव ॥ घातोर्णिच् तुन। गतार्थत्वात। यथा, वाचं नियच्छति इति। णिजर्थानवगतौ णिच् मयुज्यते एव। यथा, संयमयितुमारन्य इति॥ ७६ ॥

संयस्येति ॥ प्रयोजकव्यापारप्रतीतेरत्र जिचा भवितव्यम। त- स्मिँस्तु सति, व्यपि लघुपूर्वादिति नेरयादेशे संयम्य, निशस्पेति प्रयोक्तव्यम। कथ, संयम्यनियम्यशब्दाविति प्रयोषतुरभिप्रायः। शनुनमिमां शकलयितुं हेतुमाह ॥ माणजन्ततवादिति । णिजभाषा- न्णरयादेशो न प्रसज्ज्यत इत्यर्थः। ननु प्रंयोजकव्यापारपतीती जिष्प्रत्ययः कि न स्यादित्यत माह ॥ णिच् तु नेति। गतार्थस्वातू प्रयोजकव्यापारशून्यस्य सक्मकसय प्रकृत्यर्थस्य वातुनैषाभिंदित- स्वादित्यर्थः । तत्र रष्टान्तमाह । थथा वाचमिति। यत्र णिजर्थ: स्वभावनो नावगस्यत नत णिघ् प्रयुज्यत पवंति दर्शयति। णिज- र्यानवगतांविति ॥७६ । प्रपीयेति पीङ: ।। ७७॥

भपीयेस्षयं शब्द:, पीछू पाने इसेनस्य। पिवतेहि, न व्यपि इतीत्वपतिषेधात परपायेति भवति।७9 ॥ प्रपीयेति । पीडू पाने इति घातांल्यंगन्तभियं, न तुपिषतेः। सस्य, न व्यपीतीत्वप्रतिषेधाित्याह । पिघनेरिति।७ ।। दूरयतीति बहुलग्रहणात्र ॥७८ ॥

दृश्यसवनते विवस्वति इत्त्र दृग्यनीति कथम् । जाविष्ठव- जान्रे, स्यूलदूर इसादिना गुणलोपयोः कृनयोर्दवयनीति भवित- सम्यम । आह। वहलग्रहणाद । मातिपदिकादात्वये बहलमि-

•सवृत्तिकाव्याकमूनरसूनाणि। ५ अचि०।२ मध्यायः (११)। १९१ प्रवचेतन्र पहुलग्रहणात, स्थूलद्रादिसूत्रेण यदू विहितं तन्र म- विष्यनीति॥७८॥ दूश्यतीति प्रयोगस्य साधुत्य समर्थयतुं शहुनमिमामङ्कुश्यति दूरयतीति॥ शेषं हुगमम् ॥ ७८ ।। गच्छतीप्रभृतिष्वनिषेध्यो नुम् । ७॥ हरति हि वनराजिर्गच्छनी इयामभावमित्यादिषु गच्छती- मभृतिषु शब्देपु, इयपूश्यनोरनिसमिति तुम अनिषेध्यो निपद्धुम- शकयः । ७९ ॥ गच्छ्तीप्रभृतिष्विति। शप्शयनोर्नित्यमिति नित्यं नुमागमस्प विघानाद्'गच्छतीत्यादयों न साधव इत्यर्थः ॥ ७ । मित्रेण गोप्त्रेति पुंबद्धाान् ॥ ८० ॥। मित्रेण गोप्त्रेति कथम्। गोप्तृणा भवितव्यम । इकोऽचि विभक्ताविति नुम विधानान। आह। पुंवद्धावात्॥ तृनीयादिपु भाषितपुंस्कं पुंवद् गालवस्येति पुंबद्धावेन गोप्त्रेति भवति॥८०।। मित्रेण गोष्त्रोति। स्पष्टमर्वाशिष्टम् ॥। ८० ।। वेत्स्यसीति पदभङ्गात ।।८१ ।। पतितं वेत्स्यसि क्षितौ इसत्र वेत्स्यमीति न सिद्धयति । इद्मसङ्रातू। आह।। पदभङ्गात सिद्धयति। वेत्स्यसीति पद भज्यने-बेत्मि, आंम। असीसयं निपातस्त्वमितस्मिअ्र्ये । कचिंद्राक्यालंकारे प्रयुज्गे। यथा, पार्थिवस्त्वमसि ससमऽभ्यघा इति ॥८ १ ॥

भवितत्यम। तथाच वन्स्यमीति न सिद्धतीति चिन्तायां पर्द विभ- ज्य प्रयागसाधुतवं समर्थयत । पतितमत्यादिमा । ८१ ।।

११रकाव्याल हूारकामजनुसमा न्यम्यांज्यासितानि।

कामयानशब्दस्सिद्धोऽनादिश्रेत ॥ ८२॥ कामपानशब्द: सिद्ध:। आगमानुश्यासनमनिसमिति मुक्य- 5कने, यदयनादि: स्याद ।८२ ।। कामपानं इति। आगमानुशमसनमनित्यमिति वचनाद्, आने मुकु इत्यकने मुगागमे कामयान हति। स य प्रामाणिके: प्रयुकश्रेत साधुरित्यभिग्राय:॥८२ ॥। सौहददौर्हदशब्दार्वण हृज्ावात् ॥ ८३॥ सुहदयदुर्दृदयशब्दास्या युवादिपाठादणि कृते, हृदयस्य ह- दानः। आदिदद्धौ सौहृददौर्हदशब्दौ भवतः । सुहद्दईच्छन्दा- भयां युनादिपाठादेवाणि कृते, दृद्दगसिन्ध्वन्ते इति हृदम्तस्य तद्धिनेऽणि कृते सत्युभयपद्दृद्धौ ससां सौहार्द दौहार्दमिति भत्रति. 8:८2 ॥ मौहददोर्हन शददाविति। शोभनं हदयं यस्य, दुष्ट हदयं वस्येति विम्रहसिद्धापयां सुददयदुर्ददयशब्दाइयां भावार्ये, हायनान्तयुषा- नभ्योडण् इत्यणि कुने सति, हशयस्य हल्लेखयदण्लासेग्वितति ह- दाहंश, ताद्धनेष्व्रचामाहेरित्यादिवृद्धी थ सत्यां सौहदवोर्हदशब्दी सद्धो। मत्र इच्छवदस्य लाक्षणिकत्वादू, हद्द्रगसिण्ध्वन्ते इत्यत्र अंनपदांकस्य प्रहणादुभयपद्वृद्धाभावः। शोभनं दद् यस्थ, दुष्टं दृदू यस्यति विग्रह, युवादिपादणि कुते, हद्दगसिन्धवन्ते पूर्वपदस्पे- त्युमयपद्वृद्धी, सौहाद दौहादमिति च सिद्धमिति घु व्याचष्टे। सुदृदथ इत्याहिना ॥ ८३।। तरिरम इति निभतनात्॥। ८४ ॥ रमेरनुदात्तोपदेशतादू, नोदात्तोपदेशस्येसादिना वृद्धिमति- पचस्याभावात कथं चिरम इति। आह। निपाननात॥ एतसु, यम उपरमे हसन्रापरमे हति। अतन्त्रं चोपसर्ग इति ॥८४ ॥

उृतिकाब्पालयनरसूनाणि।५ अधि०। २ अध्याय: (१२)। १९३

विरम हति ॥ विरमेरमान्नर्वेऽरपि अनुदास्तोपदेशत्वादु, नोदात्तो- वेशस्येत्यादिना वृद्धिप्रतिषेधाभावादू वृद्धी सत्यां विराम इति मुक्तं प्रयोकतुं, कथ विरम इति प्राप्त, यम उपरमे हत्यन्न निपातनात सध्धनीति दशयति॥रमेरिति ॥ उपरम इति निपातेन चिरम इ- उस्प किमायातमिचि, तवाह। पतस्वति। पतत्तु निपातनं सोप- वर्गस्य रमेरुपलक्षणमित्यवगन्तव्यम् ॥।८४॥ उपर्यादिषु सामीप्ये द्विरुक्तेषु द्वितीया॥ ८५ ॥ उपर्यादिषु शब्देषु सामीप्ये द्विरुक्त्तेपु, उपर्यध्यघसः सामीप्ये सनेन, उपर्यादिषु त्रिषु-द्वितीयाSSम्रेडितान्तेषु इति द्वितीया। बीप्सायां तु द्विरुक्तेषु षष्ठथेव भवति, उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वर- बुद्य: ॥।८५ ॥। उपर्यादिषु, उपयध्यघसः सामीप्ये इत्युपयांदीनां सामीप्यायें वविव्ेचनविधानाद् छविरुकैप्तैयोंगे सति द्वितीया विर्भाक्तर्मवति। वीप्सायां तु षष्ठीविभक्तिर्मवतीति व्यवस्थामाह ॥ उपर्योनि्त्िति॥ क यागुणाश्यां युगपत् प्रयोकतुर्व्याध्तुमिच्छा वीप्सा ।। ८५।। मन्दं मन्दमित्यप्रकारार्थत्वे॥ ८६ ॥। मन्दं मन्दं नुदति पवन इतत्र मन्दं मन्दमिसSपकारार्ये भवति। प्रकारार्थत्वे तु, मकारे गुणवचनस्येति द्विर्वचने कृते क- र्मधारयवद्धावे च मन्दमन्दमिति प्रयोगः। मन्दं मन्दमिसत्र तु निमन्रीप्सयोरिति द्विर्वचनम । अनेकभावात्मकस्य नुदेरयदा सर्वे भावा मन्दलेन व्याप्तुमिष्टा भवन्ति तदा वीप्सेति ।। ८६ ।। मन्दं मन्दमिति॥ वीप्साप्रकाराथंयो: प्रयोगव्वयव्यवस्था प्रति- चाइयितुमाह॥ मन्दुं मन्दं तुदनीति ॥ कर्मघारयत्रद्भाे चनि। क- रमघारयवदुतरेपु इत्यनेन कर्मचारयबद्भावे सुलोपादिर्भवति। अनं- कमावबिषया व्याप्तुमिच्छा येति वीप्सा। तां दर्शयति॥ अमेकभा- यत ॥८६ ॥ २५

१९४ काव्याल कुरका मधेनुसमाव्यम्याक्या सदितानि।

न निद्राद्गुगिति भष्भावप्रापेः ॥८७॥ निद्राबुक्काद्रवेपच्छविरुपरिलसद्घर्धरो वारिवाह इसन्र निद्धा वुगिति न पुकः। एकाचां वशो भषूइति भष्भावपासेः। अनु-

न निद्धति। निद्धाधुगिति बकष्य निदधाद्ुगिलपम्रंश इस्याह

निष्यन्द इति पत्वं चिम्लम् ॥८८ ।। न सत्र पसत्रलक्षणमरिति। कस्कादिपाठोऽ्यस्य न निश्रित।ट८ । निष्यन्द् इति ॥ अत्र पत्चम्र,सायनुशासनादर्शनात कस्कादिष्य- पि पाठानिश्चयाच्त पत्वं चिनत्यं, निश्रेतुमशक्यमित्याह। न हीति॥८८॥ नाङ्गुलिसङ्ग इति मूर्धन्यविधेः ॥८९॥ म्लायन्स ड्गुलिम ङ्रेडांप कांमला: कुमुमखरज इसत्राङ्गुलिसङ्र इति न युक्तः। ममामेऽह्गुकः पङ्च इति मूर्धम्यावेधानाद ।।८९।। नाहुनिमद्ग इति ॥ रपशेऽ्थ: ॥ ८९ ॥ तनावन्निसेनादय: प्रत्युक्ता:॥९० ॥ तेनाङ्गु लगङ्र इसनेनावन्निमेन:, इन्दुमेन एवमादय: शब्दा: प्रत्युक्ता: पयारुयाना:। सुपामादिपु च, एति संज्ञायामगादिति

तनेनि। सुनमाहिषु बनि सूत, एनि संजायामगादिति गण- सूत्रय कब फार पर स्यागकारात् परस्य सवायां विषय सुधन्यादेश- विधानानवान्तसनाद्य: प्रत्याख्याना इत्याद ॥ तेनाक्गुलिसक् इत्य- मेनान ॥ ९.० ॥ नेन्द्रवाहने णत्माहितत्वस्याविवक्षिनलातM२9m

सवृत्तिका ग्यालकूरसुन्राणि।५ अधि० ।२ अध्याय: (१२)।१९५

कुथेन नागेन्द्रमिवेन्द्रवाइनमिसब्रेन्द्रवाहनशब्दे, वाहनमाहिनादि- ति णत्वं न भवति। आहितत्वस्पाऽविवक्षितत्वाद्। स्वस्तामि- भावमात्रं ह्ात्र विभिक्षितम् । तेन निदुभिन्द्रवाहनमिति। ९॥ सदसन्तो मयोच्शब्दा विविच्यैवं निदर्शिता:।। : अर्मपेत्र दिशा कार्य शेपाणामप्यवेक्षणम । १॥

इति काव्याSलङ्कारसूत्रवृत्ती मायोगिके पथ्षमेधिकरणे द्विती योऽध्याय: समाप्तः। श्रब्दशुद्धि:॥समासं चेदं मायोगिकं पथ्यममधिकरणमू।। नेन्द्रवाहने पत्वमिति॥ चकासतं चारचमृरुचर्मणा कुपेन ना-

इति सूत्रे आहितवाचि यत् पूर्षपदं तस्माभिमित्तावुत्तरस्य वाहम- नफारस्य णकागदेशा विधीयते। वाहने यदारोपित तदाद्वितमित्यु- कयते। तस्मादिक्षुपाह्दणमिततिदिन्द्रवाहणमिति प्रयोक्तव्यं, न पु- मरिन्द्रवाहनमिति प्राप्ते तम्िषेद्धुमाह। हन्द्रवाहमशब्द इति॥ अयमर्थः। पूर्वपदाथस्यक्षुशरादरित नेन्दरस्याहितत्व विषस्यत, किन्तु इन्द्रस्वामिकं वाहनमिन्द्रवाहनमिति खस्वामिसम्बन्धो विवस्यते। ततश्च दाक्षियाहनमतिर्वान्द्रवाहनमति सिदमिति।९९॥ सद्स्त इति॥ एवमुक्तप्रकारेण साधवश्रासाषवद्र शज्ा विविच्य पृथककत्य निदर्शिता उदाहता: । अनपेय दिशाऽसमवुक्ततं - नैव सदसइषेकमार्गेण शेषाणामनुकाना सतामसतां व शव्दाना- मवेक्षणं पर्यालोचन कार्ये कर्तंव्यामति भहम ॥१।

:एव्वं समिद् गुण संपद वामनस्व प्रस्ानसीमान चिराहलसोजसितायाम। व्याव्यानपदधतिरियं व्यप्रदवारहेतो- रनिष्कण्टका निपुणमारचिता कवीनाम।। १ ॥ म्यायोक्तिवीचिनिचयेन कुतर्केजाल- फूलटूषेण गहन गुणरतनगर्भे॥।

काव्याळदुगर कामधेनुस माध्यव्याज्यासहितानिं।

सारस्वनाशुतसरस्वति नावमेना- मालमव्य रम्तुमनसो विचरन्तु धीरा: ॥ २॥ पदे केचिद्वाक्यं कतिचन परे मान इतरे कवित्वेऽलटूनरं कतिचन परे नाट्यनिसमे।। मजन्ति मागलभ्यं न खलु घयमेतेप्गणिता बहूकुर्वन्त्येते बुधसदांस नः किन्तु सुषिय: ॥३॥ शब्दार्थी चरणी प्रतीकविसरो वाक्यानि गुम्भो लस- नमूर्तिर्षस्तु शिर: पार्रष्कृतिरलट्करोऽसवो रीतयः। पस्ा: खीयगुणा गुणा: सुर्राचराः शुङ्गारचडाढयो रम्याउयादशवर्णना कृतिवधू: सेय जगम्मोहिनी ॥४ इति कतरचनाया मिन्दुवशोद्दपन

कांलतवरचास फाव्यालंकियाफामचमा- वधिकरणमयासीत पश्ञमं पूर्तिमेतन ।५७ पंनि शीगोपेन्ट्रांनपुरहरभ्पालविरचितारयां काव्यालकरसूत्र वृत्िध्या्यायां म्राठ्यालुनरकामलेनी पश्ञमेर्अघकरणे द्वितीयोडध्याय: समासः॥५॥२॥(१२)॥ समासं चेदं प्रायोगिकं पश्षममधिकरणम्।। समाप्थ्वायं प्रन्थ:। श्रीरस्तु।