1. Kavya Darpana Rajachudamani Dikishita Ed. Ramaswami Sastri K.S. Vol 1 Ullasas 1-6 Sri Vani Vilas Press

SRI VANI VILAS

SASTRA SERIES.

No. 15

٢r ٠٧١٠

KAVYADARPANA

RAJACHUDAMANI DIKSHITA

EDITED DY

Pandit S. SUBRAHMANYA SASTRI,

Tanjore.

VOL. I .- ULLASAS 1-6

WITH AN ENGLISH INDRODUCTION

BY

K. S. RAMASWAMI SASTRI B.A., B.L.

author of "Rabindranath Tagore-Poet, Patriot, & Philosopher", "Rativijayam, etc".

सी CERIES इम्कृत VARANASI ) OFFICE HOWKHAMRA

SRI VANI VILAS PRESS

-SRIRANCAM- Copyright Registered.

PK 4/31 R36

LIBRAR AUG Sn

VERSHN DRARE AUC 28 1581

922300

FOREWORD.

NDIAN Poetics have not yet received that due meed of world-recognition :which it so richly and amply deserves. It comes next only to Indian philosophy in its complex and manifold affluence of subtle and delicate loveliness. It has received an illuminating elaboration from many gifted and penterative minds in the course of many centuries. It has been the fashion of late to cry down Sanskrit poetry as a barren Sahara of conceits and Sanskrit poetics as a barren Sahara of rules. But a close study of the best and highest works of Indian poesy and poetics shows that each of these branches of art-the creative and the critical-is a veritable mine of gold. Mr. A. B. Keith says well : "The theorists never forgot that gonius was necessary for the highest poetry, as they show by the extra- ordinary fondness they show for citing Kalidasa and the premier rank they assign to him." A nation that has produced Valmiki and Kalidasa among poets and Anandavardhana and Mammata among critics will easily get the highest seat of honour in the realms of creation and creative criticism by the

ii

acclamation of all worshippers of the Beautiful in life and art in all times and climes. This is not the place or the occasion for dis- cussing the nature of aesthetic beauty and aesthetic delight in the abstract or in its setting amidst the speculations and expositions in regard to it by the minds of many nations. I have sought to do that work elsewhere. I must, however, enter here an emphatic plea for the study of Indian poetics as a means of intellectual discipline and emotional delight. Poesy has well been called in India Sahitya as it is the God-given companion of man in his long journey towards the Infinite and Eternal Beauty and Bliss. To be a rasika (a man of aesthetic realisation) and a Sahridaya (a man of kindred aesthetic moods) is one of the finest bless- ings and sweetest delights in life. The creation of a band of such rasikas and sahridayas will dispel the glooms of this loveless and joyless age and will produce not only individual delight and social love but will bring into existence that exaltation of mood which alone will prepare the individual minds and the national mind for the attainment of spiritual re-illumination in our bright and beautiful and beloved and blessed land.

I would only state and show here how aesthe- tics in general, and Indian aesthetics in particular, are absolutely indispensable for a proper life and superlife. Life without art is sheer naked savagery, because art is the God-given golden robe which decorates civilisation. In the same way arl without aesthetics is mere brightness of decoration and of dress without the lighting of the inner golden lamp of delight. Let us imagine a youthful maiden in the height of her blossomed beauty and fascinat- ing charm, decked with jewels giving lustre to her form and deriving lustre from it, and, dressed in clinging crimson silk. But what avails her beauty of form and decoration and dress if she stands in a dark room where others cannot see her divine radiance ? Nay, she cannot even see it herself. Suppose suddenly an electric illumination irradiates the scene. From a hundred points light shines forth and waves of glory play around her form and dress and decoration. Every look is a bliss ; every movement is a grace ; and every word is a rapture. At every step a cascade of many-tinted radiances fall from the cut facets of a hundred diamonds and she is bathed in that showered cascade of coloured radiance, even as Lakshmi was and is and shall be

iv

bathed by the heavenly white elephants pouring from jewelled vessels the celestial white waters which do not wet or crumple her crimson dress or her lotus seat, but reveal at each bath a new 'aspect of her ever-new infinite, divine and eternally radiant loveliness. Every kind and loving look of the maiden thrills her soft and dimpled cheek and curves her lips in wreathed smiles. The jewels in her face seem to take a hint from the irradiation of the face, and quiver with new revelations of loveli- ness. The shimmer of silk and the splendour of Jace contribute their share to the full summation of her loveliness. She sings and the rich thrill of her voice causes a quiver of her frame and a responsive quiver of her decoration and her dress. Let us in the place of such external illumination imagine an internal illumination by the lighting of an ever- burning and unquenchable golden lamp in the heart. Its radiance fills the frame and over-flows and lights up the facets of her gems and the undulations of her dress, and fills the room and lights up the faces and the hearts of all the persons in the room. How wonderful will that be ? Even so is aesthetics the inner golden lamp in the heart of art.

Thus art irradiates life and aesthetics irradiates art. It is thus clear that eventually and fundament- ally aesthetics irradiates life and superlife. The analysis of the elements of intellect, emotion, imagi- nation, spirit, and form in art is not an end in itself. Its end is the irradiation of life and super-life. Art is itself a service of man. It serves by pleasing and charming him into becoming a god. Let no one imagine for a moment that this idea of art as service of man is a new and western idea. Professor Gilbert Murray claims in his "The Rise of the Greek Epic" that it is an old Greek idea. He says: "The conception of all the arts, even poetry, as being so many forms or parts of the service of man may strike a hearer at first as somewhat modern and removed from ancient habits of thought. But I think the truth is just the opposite. The idea of service to the community was more deeply rooted in the Greeks than in us." I claim that it was and is even more deeply rooted in the Hindus than in the Greeks. It has well been said: "Lite- rary art voices life and gives life. The higher the art, the more effectively does it fill the onlooker with a sense of life, personal and racial, dignified, wholesome, inexhaustible. Apparently it is `the

vi

ideal within the real' that becomes ever more mani- fest in the course of the evolution of literature." There is the true secret of Indian aesthetics and art. They aim at revealing and expressing the ideal within the real, the universal within the indivi- dual, the divine with the human, so that man may realise his true divineness and step from the earth of the human life into the heaven of the life divine. There is a beautiful passage in a play by Aristophanes wherein Æschylus asks on what ground a poet should be admired and Euripedes answers: "For his skill, his good counsel, and because we make men better in their cities.' The earliest expounders of Indian Poetics were Bharata, Bhamaha and Dandi. In their works we find the germs of the rasa, and alamkara theories which were afterwards elaborated with wonderful logical subtlety and acumen. Vamana was the pro- mulgator of the riti school. Dhvani (suggestiveness) was lifted to the first rank by Anandavardhana. In Mammata's hands we have a wonderful elaboration of the finest Indian ideas on poetics. Among later writers Appaya Dikshitar (the great expounder of Advaita Vedanta) and Jagannatha (the author of Rasagangadhara) occupy the most noteworthy

vii

place. Though these great writers exhibit differ- ences of central ideas as to the nature and manifesta- tions and ramifications of aesthetic delight, there is a fundamental basis of rich harmony among them, and it is on such basis that the radiant palace of future Indian poesy in the beautiful Vernaculars of India must be built for the glory of India and the joy of the world.

Mr. T. K. Balasubrahmanya Iyer, who has been the presiding genius of the famous Sri Vani Vilas Publishing House, Srirangam, deserves the grateful thanks and appreciation of the public in general and of all lovers of art in particular for having brought out this rare and valuable work on Poetics by Rajachudamani Dikshita. The author was great alike in Poetics and in Poesy and in Philosophy like the immortal Appaya Dikshita. South India has not been less eminent than North India in these finer fields of human activity.

Our author belongs to the earlier half of the seventeenth century A. D. He was born in a family of eminent and pious men. From that stock came the great Ratnakhetadhvari alias Rantakheta Srini- vasadhvari. His great grandfather was Kumara

viii

Bhavaswami Somayaji who was the author of Advaita Chintamani. Ratnakhetadvari's parents were Bhavaswami and Lakshmi. He belonged to Visvamitra Gotra. He was the pupil of Kesava Parivrajakacharya. He was the author of Bhavana Purushottama and other dramas, Satakandharavijaya and other poems, Sahityasanjivani and other works on poetics, and Vedanta Ratnavali and Veda Taravali and Mani Darpana and Advaita kaustubha and other works on philosophy. He flourished in the sixteenth century A. D. He had three sons viz., Kesava Dikshita, Ardhanarisvara Dikshita, and our author Rajachudamani Dikshita. Our author's parents died when our author was very young. His elder brother Ardhanarisvara Dikshita brought him up and educated him well. Ardhanarisvara Dikshita himself was a great scholar and wrote a learned commentary on the Ambastava. Our author wrote many works, a list of which has been given in the excellent introduction by the learned scholar Mr. T. S. Kuppusami Sastriar to our author's drama Kamalıni Kalahamsa published by the Sri Vani Vilas Press, Srirangam, in 1917. The works are यजुःशाखाव्याख्या, दशोपनिषद्वयाख्या, शास्त्रदीपिकाव्याख्या कर्पूर- वार्तिका, द्वादशलक्षणीव्याख्या तन्त्रशिखामणिः, संकर्षमुक्तावलिः

ix

चूडामणिः, पार्थसारथिमिश्रप्रणीतस्य चिन्तामणेर्व्याख्यानं चिन्तामणि- दर्पणं, शृङ्गारसर्वस्वनामभाणः भोजचंपूपूरको युद्धकाण्डः, भारतचंपूः, वृत्ततारावलिः, रत्नखेट श्रीनिवासदीक्षितस्य चुरितं रत्नखेटविजयं, मंक्ु- भाषिणीनामरामकथा, मजुलैः श्िष्टत्यर्थदैः पद्ैः संदब्धा रामकृष्णधमे- भुवां कथालयी, शंकरार्यतारावली, शंकराभ्युदयं, कंसवर्धं, रुक्मिणी- परिणयं, कमलिनीकलहंसनाटिका, आनन्दराघवनाटकं, अलंकारचूडा- मणिः, चित्रमज्जरी and काव्यदर्पणम्. The following works viz., रघुनाथभूपविजय, कान्तिमतीपरिणयं, साहित्यसाम्राज्यं also are attributed to him. At the end of his Tantra- sikhamani, which is a work on Mimamsa, the date of its composition is stated to be 1636 A. D. (vty- न्मान्ये शकस्याब्दे). He was thus a contemporary of Nilakanta Dikshita who wrote his Nilakanta Vijaya champu in 1636 A. D. (the 4738th year of Kaliyuga). Both of them studied Mimamsa under the famous Venkateswara Makhi who was the author of Vartika- bharana and Chaturdandiprakasika (a standard treatise on Indian Music). There is a tradition recorded in Sivananda Yogi's life of Appaya Dikshita that Rajachudamani Dikshita's sister was the second wife of Appaya Dikshita. My esteemed friend, Mr. R. Krishnaswami Sastri, Sub-registrar of Tiruturai- poondi, who is an able scholar and a man eminent in many branches of Sanskrit learning, has told me

that Nilakanta Dikshita in his Nalacharita Nataka refers to a Balakavi (सरसकविना यदस्तूयत बालकविना) and that there is a tradition among pandits that the Bala kavi referred to above is Rajachudamani Dikshita. He has told me also that Samarapungava Dikshita who was the author of Yatraprabandha (published in the Kavyamala series) was a contemporary of Rajachudamani Dikshita. The work now published deals with branches of Indian poetics. Only six Ullasas (chapters) have been comprised in this Volume. The first ullasa describes kavya. काव्यं ह्यदुष्टौ सगुणौ शबदाथौं सदलंकृती. The second ullasa deals with sabda, and the third ullasa describes Artha. The fourth ullasa is of very great imporlance and deals with Rasa and Dhvani: Dosha is that which lessens Rasa ; guna is that which ensouls and heightens and intensifies rasa ; and alankara is that which helps and decorates rasa. रसहानिकरत्वं दोषत्वं, साक्षाद्रसधर्मत्वं गुणत्वं, अङ्गद्वारेण रसोपका रकत्वमलंकारत्वम्. The fifth ullasa refers to the higher and lower poetic types. In it the author refers to his Sastra Dipika Vyakhya. The sixth ullasa refers to chitra (Sabdarthachitra) viz., decorativeness of word and idea. The published portion is so very interesting that lovers of Indian poetics will eagerly look for-

xi

ward to the publication of the remaining portion of the work. The work is not, like the great works of Anandavardhana and Mammata a strikingly original work, but has the great merits of clarity and cogency and comprehensiveness. Thus speech illuminates the world and poesy illuminates speech and poetics illuminate poesy. I cannot conclude this foreword better than by quo- ting three beautiful verses-the first occurring in Dandi's Kavyadarsa and the second occurring in Rajachudamani Dikshita's Kavya Darpana, and the third occurring in the Lalita Sahasranama-which express the divine inspiration and influence and im- plications of poesy :

इदमन्धंतमः कृत्सं जायेत भुवनत्रयम्। यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारान्न दीप्यते॥ नियत्यनियतां ह्वादमयीं नवरसोज्ज्वलाम्। कृतिं स्वतन्त्रां कुर्वाणा कवेर्जयति भारती॥ कलानिधि: काव्यकला रसज्ञा रसशेवधि: ॥

Tanjore. K. S. Ramaswami Sastri.

विषयसूचिका।

पृष्ठम्

प्रथम उल्लास: ... १-२७

मङ्गलाचरणम् .. .

काव्यप्रयोजनानि .. .

काव्योद्भवकारणानि ...

काव्यसामान्यलक्षणम् . . १ 1०

काव्यविभागः ... १७

उत्तमकाव्यम् ... १७

मध्यमकाव्यम् ... २२

अधमकाव्यम् ... २४

द्वितीय उल्लास: .... २८-१११

शबदविभाग: ... २८

अर्थविभागः ... २८ वाक्यार्थस्य तात्पर्यविषयतादिमतभेदः ... २९ अर्थव्यञ्जकता ... ३०

वाचकशब्दनिरूपणम् ... ३३

जात्यादीनां चतुर्णा संकेतित्वमतम् ... ३७

xiv

पृष्ठस्

जातेरेव तद्वत एत्राषोहस्यैव तदिति मतान्तराणि ४०

अभिघालक्षणम् ४२ अभिधाविभाग: ४३

रूढिनिरूपणम् ४३ योगनिरूपणम् .. ४५ योगरूढिनिरूपणम् .. a ४६

लक्षणालक्षणम् ४९

लक्षणाविभाग: ५० रूढिलक्षगाविभाग: ५१ गौणी ... ५१

शुद्धलक्षणा ... ५२ फललक्षणाविभागः ... ५३

जहलक्षणा ... ५३

अजहललक्षणा ... ५६

जहदजहल्लक्षणा ... ५९ सारोपालक्षणम् ... ६० सार/पाविभागः ... ६० सारोपाभेदनिरूपणम् ... ६० साध्यवसानाया निरूपणम् ... ६७ तदुपसंहार: ... ७१ रूढिफललक्षणयोः क्रमेणाव्यङ्गयत्वसत्यङ्ञयत्वनिरूपणम् ७१

XV

पृष्ठ म्

पुनर्लक्षणाय/स्त्रैविध्यकथनम् ... ७४

लाक्षणिकशब्दलक्षणम् ... ७४

व्यञ्जनाया: संभावनम् ... ७५ फलप्रतीत्यर्थे व्यञ्जनायाः स्वीकारः . . ७५

तत्प्रपञ्चनम् ... ७६

तदुपसंहारः ... अभिधामूलव्यञ्जनायाः संभावरम् ... ८०

. . ८१

संयोगः ... ८१

विप्रयोग: . . . ८२

साहचर्यम् ... ८२ विरोधिता ... ८३ अर्थः ... ८४

प्रकरणम् ... ८४

लिङ्ग म् ८४

शब्दान्तरसंनिधि: ... ८५

सामर्थ्यम् .. ८९

औचिती . .. ८९

देश: .. . ९०

काल: ... ९०

व्यक्ति: ... ९१

xvi

पृष्ठम्

स्वरादयः ... ९१

व्यञ्जनालक्षणम् .. १०८

१0८ शब्दशक्त्युत्थव्यञ्जनाया अर्थशक्तिद्वारकोपमा- दिमतिकारणत्वोक्ति: ... ११० शब्दसह कारितयार्थस्य व्यक्षकत्वकथनम् ११०

तृतीय उल्लास: .... ११२-१२७ वाच्यादयर्थव्यञ्षकताप्रतिपादन प्रतिज्ञा ११२ . .

पारो व्यक्तिरित्युक्ति: ११३

... ११३

... ११४ काकुवैशिष्टयात्तत्प्रदर्शनम् . .. ११५ वाक्यवैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् ... ११७ वाच्य वैशिष्टयात्तत्पदर्शनम् ... ११८

.. ११९ प्रस्ताववैशिष्टयात्तत्प्रदर्शनम् १२० देशवैशिष्टयात्तत्प्रदशनम् ... १२० कालवैशिष्टयात्तत्प्रदर्शनम् ... १२१

... १२४ लक्ष्यार्थस्य व्यक्षकत्वप्रदर्शनम् .. १२५

xvii

पृष्ठम् व्यज्ञयस्य व्यक्षकत्वप्रदर्शनम् ... १२६ अर्थस्य व्यक्षकत्वे शब्दस्य सहकारितोक्ति: .. १२६

चतुर्थ उल्लासः .. १२८-२८७

ध्वनिभेदकथनम् ... १२८

लक्षणामूलध्वनिलक्षणम् ... १२२ तस्यैवाविवश्चितवाच्यस्य विभागः ... १३० अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यनिरूपणम् १३० ... अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यनिरूपणम् .. . १३२ अभिघामूलध्वनिस्वरूपविभागौ ... १३३

१३६ अलंकारभूतरसाधपेक्षयालंकार्याणां तेषां भिन्नत्वोक्ति १३७ रसलक्षणम् .. . १३८ रसविषये भट्टलोल्लटादिमतम् ... १३९ रसविषये श्रीशङ्ककमतम् ... १४१ रसविषये भट्टनायकमतम् ... १४५ रसविषये श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यमतम् ... १४६ रसभेदकथनम् ... १५७

... १५८ शृङ्गाररसविभाग: १५८ संभोगविभाग: ... १५८ विप्रलम्भविभाग: ... १६२

xviii

पृष्ठम्

अभिलाषहेतुकविप्रलम्भनिरूपणम् ... १६२

तस्यावस्थादशकम् ... १६४

चक्षुःप्रीतिः ... १६४

मनःसङ्ग: ... १६५

संकल्प: ... १६५

प्रजागर: .. . १६५

अरतिः .. . ९६६

संज्वर: ... १६६ कारश्यम् ... १६६

लज्जात्याग: ... १६७

भ्रम: ... १६७

मृतिः ... १६७ विरहनिरूपणम् ... १६८ ईर्ष्याहेतुकविप्रलम्भ: १६९ ...

प्रवासहेतुक्तविप्रलम्भ: १७१ ...

शापहेतुकविप्रलम्भः ... १७३

हास्यरस: ... १७४

करुणरसः .. १७५ रौद्ररस: ... १७६

वीररस: .. . १७७

भयानकरस: ... १७९

Xi3

पृष्ठम् बीभत्सरसः १८० ...

अद्भुतरसः १८२ ... रत्यादिस्थायिभावानां लक्षणकथनप्रतिज्ञा .. १८३ स्थायिभावसामान्यलक्षणम् .. . १८३ स्थायिभावप्राधान्यम् ... १८४ रति: ... १८४

हास: ... १८५

शोक: १८५ क्रोघ: ... १८५

उत्साह: .. १८५

भयम् ... ९८६

जुगुप्सा ... १८६ विस्मयः ... १८६

अनुभावलक्षणम् .. १८६

सास्विकभावाः .. . १८७ सात्विकसामान्यलक्षणम् ... १८७

स्तम्भ: ... १८७

प्रलयः ... १८८

.. १८८ वैवर्ण्यम् .. १८८

वेपथुः ... १८९

XX

पृष्ठम्

अश्रु ... १८९

वैस्वर्यम् १८१ ...

व्यभिचारिभावानां निर्देश: १९० ...

व्यभिचारिसामान्यलक्षणम् ... १९०

निर्वेद: १९१ ...

ग्लानि: १९१ ...

शङ्का १९१ ...

असूया ... १९२

मद: ... १९२

श्रम: ... १९२

आलस्यम् ... १९३

दैन्यम् ... १९३

चिन्ता .. . १९४

मोहः .. १९४

स्मृति: ... १९४

धृतिः ... १९४

त्रीडा ... १९५

चपलता ... १९५

इर्ष: ... १९६

आवेगः १९६ ..

जाड्यम् ... १९६

xxi

पृष्ठम् गर्वः ... १९७

विषाद: ... १९७ औत्सुक्यम् ... १९७

निद्रा ... १९८

अपस्मार: ... १९८

सुप्म् ... १९८ विबोध: .. १९९ अमर्षः ... १९९

अत्रहित्था ... २००

उग्रता . . २००

मतिः .... २००

व्याधि: ... २०१

उन्माद: ... २०१

मरणम् ... २०१

त्रास: ... २०२ वितर्क: ... २०२

शान्तरसनिरूपणम् .. ' २०३

भावनिरूपणम् ... २०५ व्यभिचारिणां व्यङ्गयानां भवेष्वन्तर्भावः ... २०८

रसाभास: ... २१०

भावाभास: ... २१२

xxii

पृष्टम्

भावशान्तिः ... २१३

भावोदयः ... २१४ भावसंधि: ... २१६

भावशबलता २१७ ...

मावशान्त्यादीनां कादाचित्कमज्ञित्वम् ... २१९

संलक्ष्यक्रमव्यक्ञयनिरूपण प्रतिज्ञा ... २२०

संलक्ष्यक्रमव्यङ्व यलक्षणम् २२० ...

तत्त्रैविध्यम् २२० ...

शब्द शक्त्युद्धवलक्षणम् ... २२१

तद्दैविध्यम् २२१ ...

शब्दशक्त्यालंकारस्य व्यजयता ... २२१

शब्दशक्त्या वस्तुध्वनिः ... २२५ अर्थशक्तिमूलध्वनिविभागः .... २२७

स्वतःसंभविषु वस्तुना वस्तुध्वनिः ... २२८

तत्र वस्तुनालंकारध्वनिः २२८ . . तत्रालंकारेण वस्तुध्वनिः २२९ .. . तत्रालंकारेणालंकारध्वनिः ... २३०

कविकल्पितेषु वस्तुना वस्तुध्वनिः .. १ २३१ तत्न वस्तुनालंकारध्वनिः ... २३३ तत्रालंकारेण वस्तुध्वनिः ... २३४ तत्रालंकारेणालंकारध्वनिः .. २३४

xxiil

पृष्ठ म् कविनिचद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेषु वस्तुना वस्तुध्वनिः २३५ तत्र वस्तुनालंकारध्वनिः ... २३७

तलालंकारेण वस्तुध्वनिः २३८ ... तत्रालंकारेणालंकारध्वनिः .. . २३ ९ शब्दार्थोभयशक्त्युत्थविवरणम् ... २३९

तन्निगमनम् .... २४१ अनन्तानामप्य लक्ष्यक्रमतोपाध्यैक्याद्रसादीनामेक- विधत्वम् २४२ .. पदगतध्वनिभेदाः ... २४२ पदगतमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यम् ... २४३

पदगतमत्यन्वतिरस्कृतवाच्यम् .. . २४४

.. . २४५ शब्दशक्त्या पदेSलंकारध्वनिः ... २४७ शब्दशक्त्या पदे वस्तुध्वनिः ... २४८ स्वतः संभविपदार्थप्रयुक्तभेदेषु पदे वस्तुना वस्तु- ध्वनिः .. . २४८ तत्न पदे वस्तुनालंकारध्वनिः ... २५० तत्र पदेडलकारेण वस्तुध्वनिः ... २५१ तत्र पदेडलंकारेणालंकारध्वनिः ... २५२ कविप्रौढोक्तिसिद्धेषु पदे वस्तुना वस्तुध्वनिः २५३ तादृशेन वस्तुनालंकारध्वनिः ... २५४

xxiv

पृष्टम्

तादशेनालंकारेण वस्तुध्वनिः ... २५४ तादृशेनालंकारेणालंकारध्वानेः ... २५६ कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमिद्वेषु पदे वस्तुना वस्तु- ध्व निः ... २५७

तत्रैव वस्तुनालंकारध्वनिः २५८ ... तत्रैवालंकारेण वस्तुध्वनिः .. . २५९

तत्रैवालंकारेणालंकारध्वनिः ... २६०

अर्थशक्त्युद्धवानां कतिचिद्वेदा : ... २६२ असंलक्ष्यत्रमव्यङ्ग्यस्य पदैकदेशादिगतत्वेन केचि- द्देदा: ... २६४

प्रबन्धगता रसादयो व्यङ्गयाः .. . २७८

शुद्धध्वनिभेदा: ५१. ... २७८ मिश्रभेदा: १०४०४ ... २७९ शुद्धभेदैर्मिलिता भेदा: १०४५५ ... २८० ध्वनिसंसृष्टिसंकरयोर्दिङ्मात्रेणोदाहरणम् .. २८३

पश्चम उल्लास: .... २८८-३७३ मध्यमकाव्यनरूपणावसर प्रदर्शनम् ... २८८

पूर्वोंक्तसामान्यलक्षणस्मारणम् ... २८८

गुणीभूतव्यङ्गयविभागः ... १८८ अगूढव्यङ्यम् 41 ... २८९

... २९१

xXV

पृष्ठठम्

.". २९१

रसवदपराङ्गद्वेविध्यम् .. २९२

रसस्य रसाङ्गतायामपरा २९२ ...

रसस्य भावाङ्कतायामपराङ्गम् ... २९२ प्रेयोभिधानमपराङम् ... २९४

भावस्य भावाङ्गतायां प्रेयोपराक्कम ... २९४ भावस्य रसाङ्गतायां प्रेयोपराङ्जम् ... २९५ २९५ ...

रसाभासस्य भावाङ्गता २९६

भावाभावस्य भाषाङ्गता ... २९६

समाहिताख्यमपराङ्गम् ... २९७

भावोद याख्य मपराज्म् २९८ ...

भावसंव्याख्यमपरा ङ्गम् ... २९९

भावशबलताख्यमपराङ्गम् ... ३००

अपराङ्गष्वष्टमः प्रकारः .... ३०४

... ३०४

... ३०६ उभयशक्तिमूलध्वनिविषयस्य वाष्याङ्गत्वमू ... ३०७ वाच्यसिद्धयङ्गव्यङ्ग्यम् ... ३०८

अस्फुटव्य ङरग्यम् ... ३०९

संदिग्ध प्राधान्यव्यङ््यम् ... ३१०

xxvi

पृष्ठम्

तुल्य प्राधान्यव्य ङ्ग्यम् ... ३११ काकाक्षितव्यङ्ग्यम् ... ३१३ असुन्दरव्यङ्ग्यम् .. ३१५ ध्वनिव द्गुणी भूतव्य ङ्ग्य भेदानामूह्यत्वम् ... ३१६ गुणीभूतव्य ङ््यभेदानामलंकारैयोंगे भेदबाहुल्यम् ३१७

... ३१८ अनन्तभेदस्यापि ध्वनेर्व्यङ््यत्रैविध्येन त्रैविध्यम् ३१८ व्यञ्जनावृत्तिसंस्थापनम् ... ३१९ श्ास्त्रदीपिकाव्याख्यातः समूलस्य बलाबलाधि- करणस्योद्धार: ... ३२८

षछ्ठ उल्लास: .... ३७४-३७९ पूर्वोंक्ताधम काव्य द्वैविध्वानुभाषणम् ३७४ पुनस्तदारम्भवैयर्थ्यपरिहारः ३७४ अलंकाराणां शब्दार्थोभयाश्रितत्वस्थापनम् ... ३७५

।। श्री:।।

॥ काव्यदर्पणः ॥

प्रथम उल्लास:।

भव्यारम्भाय. वो भूयादव्याजकरुणानिधिः । सव्यार्धालोकने नम्रा दिव्या या कापि देवता॥ काव्यदर्पणाख्यं ग्रन्थमारभमाणो ग्रन्थकारो विन्नविधा- ताय स्वेरेष्टदेवतां स्तुवन्नभिधेयमप्यर्थादभिधत्ते-

नियत्यनियतां ह्लादमयीं नवरसोज्ज्वलाम्। कृतिं स्वतत्रां कुर्वाणा कवेर्जयति भारती।।

नियतिर्नाम कालतत्वात्परं सप्तविशतितमं तत्त्वम्। सा च पद्मादावेव सौरभादिकं नियमयतीति शैवशाक्तादितश्रेषु प्रसिद्धम्। यद्वा, नियतिरदृष्टम। तया ब्रह्मकृतिर्नियमिता। K.1

२ काव्यदर्पणे

आरतीकृतिस्तु न नियतिकृतनियमविषयः, पद्मादिव्यति- रिक्ते कामिनीमुखादावपि सौरभादिवर्णनात्॥ हादमयीम् आनन्दघनाम्। ब्रह्मकृतिहै सुखदुःखमोहात्मिका। यथा- एकैव कामिनी कामिनं सुखाकरोति, तं प्रति तस्या: सुखा- स्मकसद्वसरंबन्धित्वात् ; सैव सपन्नी दुःखाकरोति, तां प्रति तस्या दुःखात्मकरजःसंबन्धित्वात्; सैव तामलभमानमन्यं म्रोहयति, तं प्रति तस्या मोहस्वरूपतमःसंबन्धित्वात्। एवं विश्वमात्रस्य सुखदुःखमोहस्वभावत्वमूद्यम्। भारतीकृति- स्त्वानन्दमात्रघना। न च शत्रुकाव्याष्टुःखजननमिहाप्य- विशिष्टमिति जाच्यम्, शत्रुकाव्यश्रवणानन्तरं सुखस्यैव जननातू, तदीयत्वप्रतिसंधानेनैव पश्चाह्कुःखोत्पत्तेः । न चैवमपि कंचदर्थानबगमेन मोहजनकत्वमवर्जनीयमिति

अव्युत्पन्नबुद्यविषयार्थकत्वे चान्धानिरीक्षितकामिनीसौन्द-

भिः शृङ्गारादिभी रसैरुज्जवळां हथाम्। यद्वा, नव रसा यष्णं सा नवरसा, सा चासावुउ्जवला चेति कर्मधारयः। ब्रह्मकृतौ तु मधुराम्लाइयः षडेब रसाः । न च तैः सा डचैव, अम्लादीनामह्दत्वात्। न चात्रापि करणादिरसानां न हयतेति वाच्यम्, तेषामपि काव्ये निबद्धानां नाटके-

प्रथम उल्लासः ।

डभिनीयमानानां चास्वाद्यमानतादशायां हृदत्वेनैवानुभवस्ा- शिकत्वात्, अन्यथा तत्र प्रेक्षावतां प्रवृत्त्ययोगात्॥ स्वत- न्वां परमाण्वादिममवायिकारणत द्रुणक्रियाद्यसमवायिकारण- निरपेक्षाम्। यद्वा, स्वपदेन प्रस्तुता भारत्युच्यते, तन्मान्ना- यत्ताम्। ब्रह्मकृतिस्तु नैवंविधा॥ तादशीं कवेः कृतिम्। क्रियत इति कृति: काव्यम्, करणं कृतिरिति काव्यरचना- नुकूलो व्यापारो वा। तां कुर्वती। न घ कविकृतेः कवि- रेव कर्ता न भारतीति वाच्यम्, न्यायमते कुलालादिकर्तृक- स्यापि घटादेरीश्वरकर्तृकत्ववत्कविकर्तृककृतेरपि भारतीकर्तृ- कत्वस्याप्यविरोधात्। यद्ठा, कृतिपदं रसाद्यभिव्यक्तिपरम् । कविपदं च भारतीपदेनान्वेति। ततश्च, उक्तरूपां रसाभि- व्यक्ति कुर्वती कवेर्भारती जयत्युत्कर्षेण वर्तते। ननु-एवं कविभारत्या: शब्दात्मिकाया देवतात्वाभावेन तत्स्तुतेर्विन्नवि- वातमामर्थ्याभावात्प्रकृतासांगत्यम्। न चात्र भारतीपद उक्षणया तदधिष्ठातृदेवतां प्रतिपादयतीति नोक्तदोष इति वाच्यम्, तथा सति कविपद्वैयर्थ्यात्। न च कविसंबन्धि- शब्दाधिष्ठातृदेवतालभार्थ तदिति वाच्यम्, शब्दाधिष्ठातृ- देवतान्तराभावेन तादृशदेवताप्रतीतेरपि भारतीपदेनैव सि- देः। न च शिवादिदेवतान्तराणामपि तत्तन्मन्वात्मकशब्दा- विष्ठातृत्वेन तद्वैलक्षण्येन कविसरबन्धिशन्दाधिष्ठातृद्देवताप्र-

४ काव्यदर्पणे

तीते: कविपदं विना न लाभ इति वाच्यम्, तथापि शब्द- तद्धिष्ठातृदेवताशक्तस्य भारतीपदम्य कविपदसमभिव्याहा- रेण शब्दरूपार्थ एव शक्तेर्नियन्त्रणीयत्वेन लक्षणयापि तद विष्ठातृदेवताप्रतीत्यसंभवात्-इति चेन्न; मुख्यया वृत्त्यात्र शब्दात्मककविभारतीस्तुतिरेव क्रियते; व्यञ्जनया तु तदधि- ष्ठातृदेवतास्तुतिः; व्यङ्गचार्थस्य विन्नविघातसामर्थ्याच्च न प्रकृतासांगत्यम् ।। अत्र च भाववम्त्वलंकार।स्त्रयोऽपि व्य- ज्यन्ते। तथा हि- भारतीस्तुत्यादिभिरनुभावैर्भारतीवि षया रतिर्व्यज्यते। ततश्च देवतादिविषयकरतेर्भावत्वेन वक्ष्यमाणत्वाद्धावव्यक्तिः । तथा मुखनः कविभारतीम्तुति रिति पक्षे देवतास्तुतिरूपं वस्तु व्यज्यते। मुखत एव देव- तास्तुतिरिति पक्षेऽपि 'तां प्रति प्रणतोऽ्यम्' इति नमस्का- ररूपं वस्तु व्यज्यते। ननु- जयतीत्यत्रोत्कर्षप्रतियोगिनो विशिष्यानुपादानात्संकोचे मानाभावेन च भारत्याः सर्वो- त्कृष्टत्वप्रतीते: 'अयं ततोऽपकृष्टत्वज्ञानवान्, भारतीगतसर्वो- त्कृष्टत्वज्ञानवत्त्यात्' इत्यनुमानेनैव नमस्कारप्रतीतिः, न व्यञजनया। न च तद्गतोत्कर्षज्ञानवत्त्वस्य तदपेक्षया स्वग- तापकर्षज्ञानेन कर्थ व्याप्तिरिति वाच्यम्, उंत्कर्षापकर्षयोः समानवित्तिवेद्यत्वात्- इति चेन्न; न ह्यपकर्षज्ञानमात्रं नमस्कारः, तथा स्रति 'राजा जयति' इति क्षत्रियादिस्तु

प्रथम उल्लासः ।

तावपि नमस्कारनुमित्यापत्तेः । किं तु भक्तिश्रद्धापूर्वकमप- कर्षज्ञानम्। तच्च व्यञ्जनयैव स्यात्। अस्तु वात्रानुमिति- संभवः । तथापि तम्या व्याप्तिस्मरणादिसापेक्षत्वेन विलम्बा- व्यञनाया एव झटिति प्रवृत्तेः । तथा भारतीकतेर्व्रह्कृत्यपे- क्षया भारत्याश्च ब्रह्मापेश्षया प्रतीयमानो व्यतिरेकः प्रतियो- गिनोर्व्रह्मकृतिब्रह्मणोरनुपादानाव्यक्कय इत्यलंकारध्वनिः । एवं चात्र भारतीविषयकरतिभावस्य व्यञ्जननालक्ष्यक्रम-

प्राधान्येनात्र प्रबन्धेडभिधेयत्त्रमिति ध्व्रनितम्। कविभारती- स्तुत्या च मामान्यतः काव्यमत् प्रबन्धेडभिधेयमिति ध्वनि- तमिति दिक्॥ १॥ नन्वेवमभिधेय प्रतिपादनेSपि प्रयोजनाभावे प्रेक्षावर्तां न प्रवृत्तिरित्यतः प्रयोजनमभिचत्ते-

काव्यं हि यशसे्र्थाय शिवेतरनिवृत्तये। कान्तावदुपदेशाय परनिर्वृतये क्षणात्॥ काव्यं लोकोत्तरवर्णननिपुणकविकर्म, यशसे। अत्र सर्वत्र तादर्ध्ये चतुर्थी। हिः प्रसिद्धौ। ततश्च कालिदासा- दीनां काव्येन प्राधान्येन यशमः, श्रीहर्षादिभ्यो धावका- दीनामर्थस्य, मयूरादेरदित्यादिभ्यः कुश्ठाद्यनर्थनिवृत्तश्व

काव्यदर्पणे

प्रसिद्धत्वान्नात्र कारणताप्राहकमानाभाव इति भावः । एवम्, यथा हि कान्ता कटाक्षभुजविक्षेपादिरसाङ्कभूतव्यापारद्वारा सरस्नतापादनेन नायकमभिमुखीकृत्य हितमुपदिशति, तथा काव्यमपि रसाङ्कभूतव्यज्जनाख्यव्यापारद्वारा सरसतापाद्- नेन सहृदयमभिमुखीकृत्य 'रामादिवदिष्टसाधने प्रवर्तितव्यं न रावणादिवदनिष्टसाधने' इत्युपदिशति। एवं च, यथा प्रभु: प्रयोजनशून्येऽपि भृत्यान्प्रवर्तयति तथा निष्फलेSपि नित्यकर्मादौ प्रवर्तकतया प्रभुसंमिताद्वर्णपदादिबैपरीत्येSनिष्ट- साधनतया च शब्दप्रधानाद्वेदात्, वस्तुगत्या तत्त्वारूयान- मात्रपरतया सुहत्संमिताद्वाच्यार्थमालपरतयार्थप्रधानाच्च पु- राणादेश्च रसप्रधानतया तदकभूतशब्दार्थवििष्टस्य काव्य- स्यातिशयो दर्शित इति ध्येयम्। तथा निरुपाधिकेच्छावि- घयतया सर्वप्रयोजनमौलिभूतं रसानुकूलविभावाद्यनुसंधाने- नाभिव्यक्तं स्वयंप्रकाशानुभवात्मकं विषयान्तरसंस्पर्शरहित- मानन्दं च श्रवणसमनन्तरमेवाविर्भावयति। अत्र च, कबे- रिव सहृदयस्याप्यथ्यापनेन यशोऽर्थश्च भवति। देवताविष- यक काव्यपाठादनर्थनिवृत्तिश्र। सहदयस्यैव कान्तावदुप- देशः । सहदस्येव कवेरपि सहृदयतादशायामानन्दो भवती- ति ध्येयम्। एवं राजादिविषयकोचितोपचारादिपरिज्ञानं च प्रयोजनमूसम्। एवं च काव्यस्य दष्टादष्टानेकप्रयोजनवस्वा-

प्रथम उल्लासः ।

चद्विचारात्मकेSस्मिम्शास्र प्रवृत्तिरुचितेति भावः । 'कीर्सि स्वर्गफळामाहुः' इति स्मृतेः कीर्ते: स्वर्गसाधनतया फलत्व- मिति ध्येयम् ॥ २ ॥ एवमिष्टसाधनताज्ञानेडपि शक्योपायताज्षानाभावे चन्द्र- मण्डलाहरणादाविव न काव्ये प्रवृत्ति: स्यादिति शक्योपा- यतां तस्य दर्शयति- शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात्। काव्यज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्दवे॥। अक्किष्टपदपदार्थस्मरणहेतुः कावित्वबीजभूतो बुद्धिविशेषः शक्तिः । यदाहु :- 'मनसि सदा सुसमाधिनि विस्फुरणम- नेकधाभिधेयस्य। अक्विष्ठानि पदानि च विभान्ति यस्या- मसौ शक्ति: ॥' इति। प्रतिभैव शक्तिरित्यपरे; यदाहु :- 'स्मृतिर्व्यतीतविषया मतिरागामिगोचरा। बुद्धिस्तात्कालिकी प्रोक्ता प्रज्ञा त्रैकालिकी मता। प्रज्ञां नवनवोन्मेषशालिनीं प्रतिभां विदुः ॥ द्वे वर्त्मनी गिरां देव्या: शास्त्रं च कवि- वर्त्म च । प्रज्ञोपज्ञं तयोरायं प्रतिभोद्गवमन्तिमम् ॥' इति। न चास्या: कविताहेतुत्वे कि मानमिति वाच्यम्, तदभावे रचनाया एवानुदयात्कर्थचिदुदिताया अप्यपहास्यतादर्शनाथ तस्या: कविताहेतुत्वं निश्चीयते। न च तां विनापि रचनो-

काव्यदर्पणे

दये व्यभिचारान्न तस्या हेतुत्वमिति वाच्यम्; न हि रच- नामात्रं कवित्वम्, किं तु रमोत्पत्त्यनुकूला रचना ; सा च तां विना नोदेत्येवेति न व्यभिचारः। न च तादृशशक्तेरह- ैकसाध्यतया कथ काव्यम्य शक्योपायतेति वाच्यम्, देव- ताराधनादिद्वारा तादशादष्टमंपादनसंभवादिति ध्येयम्। लोकपद लोकवृत्तान्तपरम्, तज्ज्ञानम्यैव रचनाहेतुत्वात्। उक्तात्यु क्तादिच्छन्दोभेदज्ञानोपयोगिनां छ-दोविचत्यादिच्छ- न्दःशाम्त्राणं सुशब्दापशब्दज्ञानोपयोगिपाणिनीयादिव्याकर- णशास्व्राणां पर्यायानेकशब्दलिङ्गभेदादिज्ञानोपयोगिनामम- रसिंहादिकृताभिधानकोशानां नृस्तगीतादिकला प्रतिपादकभर- तादिकृतशास्त्राणं धर्मार्थकाममोक्षरूपचतुर्वर्गप्रतिपादकम- न्वादिम्मृति नीतिशास्त्रवात्म्यायनशास्त्रवदान्तशास्त्राणं शा-

णादीनां च शास्त्रपदं वाचकम्। काव्यपदं महाकविप्रणीत कुमारसंभवादिपरम्। तेन स्वकाव्गस्यापि काव्यपदेनोपा दानादन्योन्याश्रय इत्यपास्तम्। आदिपदास्तत्तन्ृत्तोचिताभि- नयवेषालंकारादिकं गृह्यते। तत ५ लोकवृत्तान्तादीनामालो- चनादुपार्जितो व्युत्पत्तिपदाभिधेयस्तत्तदत्रधारण जनितदृढ़तर रसंस्कारविशेषो निपुणता। लोकवृत्तान्तादीनां च काव्या- अत्वमुक्तं साहित्यमीमांसायाम्-'न स शब्दो न तद्व/च्य

प्रथम उल्लास: । ९

न सा विद्या न सा कला। जायते यन्न काव्याङ्गमहो भारो गुरु: कवे: ॥' इति ॥ काव्यं कर्तु विचारयितुं च ये जान- न्ति तदुपदेशेन करणे विचार्णे च पुनः पुनः प्रवृत्तिरभ्या- सः । नन्वभ्यासस्य हेतुत्व्रेऽन्योन्याश्रयः करणे सत्यभ्यामो- डभ्यामे च सति करणमितीति चेन्न; पूर्वपूर्वजन्मभ्यास- स्योत्तरोत्तर जन्म का व्य हे तु त्व मित्ये के। काव्यार्थान्नयनाभ्या- स्रोऽन्राभ्यामत्वेनाभिमतः, तख च काव्यहेतुत्वमेवरेत्यपरे। रचनामात्रे पुनः पुनः प्रवृत्तिग्भ्यासः, स च रमानुगुणर. चनायां हेतुरित्यन्ये। अत्र च कंवलं कर्तुरुपदेशादभ्यासे कतैव भवति न तु महृत्यः । सहृदयत्वाभावे च रचनायां र सानुगुणत्वाननुगुणत्वनिर्णयाशक्ततया ग्साननुगुणतयापि कदाचिद्रचयेत्। तथा केवलं विचारयितुरुपदेशादभ्यासे न कर्ता भवेत्। अतः कर्तुर्विचारयितुश्चोपदेशादेवाभ्यामः काव्याङ्गमिति ध्येयम् ॥ एव च शक्त्तिर्निपुणताभ्याम इत्येते त्रयः समुदिता: काव्यस्य निर्माणे तम्य रमाभिव्यक्कतया चमत्कारे च सामग्री। व्यस्तास्तु न सामग्री, किंतु स्वरू पयोग्या इत्यर्थः । केचिन्तु- अदुष्टसगुणसालंकारशब्दार्थ युगलं काव्यमिति वक्ष्यते। वथा चानेकविशेषणवशिष्ठम्य तस्य नीलघट वदेकसामभ्रीप्रयोज्यत्वासंभवान्न काव्यत्वं कार्य- तावच्छेदकम्। अन एव शक्तित्वादिकमपि न काव्यत्वाव-

१० काव्यदर्पणे

किछ्न्नं प्रति कारणतावच्छेदकम्, किं तु शक्तिरदोषतिरस्का- रेणांद्गवे हेतुः अभ्यासो गुणालंकारस्वीकारे। व्युत्पत्तिस्तु रसाभिव्यखने हेतुः। त्रयाणामार्थसमाजे सरति तत्तद्विशेष- गोपहितं काव्यमपि नीळघटवत्संपद्यते: तदुक्तम् -- 'क- वित्वं जायते शक्त्या वर्धतेऽभ्यासयोगतः । अस्य चारुत्व- निष्पत्तौ व्युत्पत्तिस्तु गरीयमी ॥' इति-इत्याहुः । स्वाव- चिछिन्न कार्यताप्रतियोगिके ककारण।संभवरूपबाधकेन नीलघट त्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्वेऽपि काव्यत्वस्य तादशबाधका भावेन कार्यतावच्छेदकत्वमविरुद्धम् ; अत एवानित्यप्रमात्वं कार्यतावच्छेदकमिति तार्किका इत्य्यन्ये : ३ ॥ एवं काव्यस्य शक्योपायत्वेडपि तत्स्वरूपापरिज्ञाने तन्र न प्रवृत्तिसंभव इति तल्लक्षणमाह --

काव्यं ह्यदुष्टौ सगुणौ शब्दार्थो सदलंकृती॥ दोषवर्जितौ, सगुणौ, सत्यलंकृतिर्ययोस्तौ सदलंकृती, तादृशौ शब्दार्थो काव्यम। ननु -- कवेः कर्म काव्यमिति योगाच्छब्दार्थविषयककविव्यापार एव काव्यत्वेन वक्तुमु- चितो न तु शब्दार्थावेव; अन्यथा शब्दार्थयो: साधारण्येन 'रघुवंशादि कालिदासकृतम्' इत्यादिव्यवहारायोगः ; एवं ब् सूत्रपुष्पयोः साधारण्येडपि यथा ग्रथनमेव मालाकार-

प्रथम उल्लासः। ११

व्यापारः, तथात्रापि शब्दार्थयोः साधारण्येSपि योजनमेव कविव्यापार इति तदेव काव्यतया वक्तुमुचितम्ं- इति चेत्, सत्यम्; तथापि कविकर्मविषयभूतयो: शब्दार्थयोरेव लोके काव्यपदप्रयोगाच्छन्दार्थौ काव्यमित्युक्तम्। न चैवं लोकव्यवहारानुगेधे तादृशशब्द एव लोके काव्यत्वव्य- वहारात्तन्मान्नमेवोपादेयमिति वाच्यम्, सत्यम; तथापि व्य अकत्वावविशेषादर्थस्यापि ग्रहणम्। काव्यत्वव्यवहा- रेडभ्यर्हितत्वं तु शब्दस्यैवति द्योतनायैव शब्दपदस्य पूर्वनिपातः कृत इति ध्येयम्। अत्र सदोषनिर्गुणनि- रलंकारेष्वतिव्याप्तिवारणाय विशेषणत्रयम्। ननु- न दोषा- भावस्य लक्षणान्तर्गतिर्युक्ता, तथा सति 'निःशेषच्युतच- न्दनं स्तनतटं निर्मष्टरागोऽघर :- ' इत्यस्यापि काव्यत्वं न स्यात, तत्रापि 'अनुवाद्यमनुक्त्वैव न विधेयमुदीरयेत्' इत्युक्ततया 'स्तनतटम्' इत्यस्यैव प्रथमं निर्देष्ठुमुचितत्वा त्तथा निर्देशाभावेनाविमृष्ठविधेयांशम्य जागरूकत्वात्। न चेष्टापत्तिः, तम्योत्तमकाव्यत्वेन सर्वैरुदाहरणात्। कि चैवं काव्यत्वव्यवहारः प्रविरलविषयः स्यात। तथा गुणवत्त्ववि- शेषणमध्ययुक्तम्, गुणस्य रसधर्मत्वेन वक्ष्यमाणतया शब्दा- र्थधर्मत्वासिद्धेः । न च रसवत्वख्यापनार्थमेवोपचारात्तथो- क्त्तमिति वाच्यम्, तथा सति 'रसवन्तौ' इत्येव वक्तुमु-

१२ काव्यदर्पणे

चितम् ; न हि 'शुरवन्तो देशाः' इति वक्तव्ये 'शौर्यवन्तो देशाः' इति वक्तारो भवन्ति-इति चेन्न; 'नीरसो हि नि- बन्धो यः मोऽपशब्दो महान्कवे.' इति ध्वनिकृदुक्त्या रसा- भिव्यखकमेव काव्यमिह लक्ष्यम्। न च दोषमत्वे रसा- भिव्यक्ति: संभवति, रसाभिव्यक्तिप्रतिबन्धकस्यैव दोषत्वात्, अन्यथा तस्य हेयतैव न म्यात। 'निःशेषच्युतचन्दनं स्तन- तटम-' इत्यादिक दुष्टमेव । मदोषादपि तम्माद्दोषाज्ञाने रसाभिव्य केरुत्तम काव्यत्वव्यवहारः । वस्तुतातु, अ दुष्टमेवर्यो त्तमं काव्यम्, अन्यथा काव्यतदाभासविवेको न स्यात्। प्रविरलविषयता च काव्यत्वव्यवहारस्येष्टैव, यदाहुध्वनि- कृत :- 'अत एव द्वित्रा एव कतयो द्विवाण्येव काव्यानि' इति ननु- एवर्माप दोषाणामननुगमात्तदभावघटितस्य लक्षणम्याप्यननुगम एव।नच रमाभिव्यक्तिप्रतिबन्धकत्वेन दोषाणामनुगम इति वाच्यम, तथापि रौद्ररसाभिव्यञ्जक- श्रुतिकटुवणयुक्तश्रोकाव्याप्तेः, श्रुतिकटुत्वम्य शृक्काररसाद्- भिव्यक्तिप्रतिबन्धकत्वेन कवचिद्दोषत्वात्। तत्तत्पद्याभिव्य ङचरस प्रतिबन्धकढोषा भावविवक्षायां चाननुगमतादवस्थ्यम्-

तत्तद्वोषव्यक्तिविषयकस मूहालम्बनातकयोगिज्ञानविषयत्वेना- नुगमे, तदभावघटितलक्षणस्याप्यनुगमादित्येके। लक्ष्यस्या-

प्रथम उल्लासः । १३

प्यननुगतत्वाल्लक्षणाननुगभो न दोषायेत्यन्ये। यदपि गुणव त्वमसिद्धभित्युक्तं तदपि न, गुणस्य रसधर्मत्वेऽपि गुणवृत्त्या शब्दार्थयोरि वृत्तेः । तदिदमुक्तम्- 'गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्ति: शब्दार्थयोमता' इति; यद्वा शरीरावच्छिन्नात्मनिष्ठ- स्यापि सुखस्य 'शरीरे सुखम' इति प्रतीते: परम्परासंब- न्धेन यथा शरीरवृत्तित्वमङ्गीक्रियते, तथा शब्दार्थाभिव्यङ्रच- रसनिष्ठम्यापि गुणम्य 'शब्दार्थाविमौ मधुरौ' इत्यादिप्रतीतेः परम्परया शब्दार्थनिष्ठत्वाङ्गीकाराविरोधात्। ननु-प्रतिब- न्धकदोषाभावेऽभिव्य ्कगुण मतत्वे च रसाभिव्यक्ते: पुष्क लत्वात्मालंकारत्वविशेषणं व्यर्थम्। तदुक्तं गोपालस्वामिना- 'दोषहानं गुणादानं कर्तव्यं नियमात्कृतौ। कामचारः पुनः प्रोक्तोडलंकारेषु मनीषिभिः ॥' इति। तथा 'मुख्या महा- कविगिरामलंकृतिभृतामपि। प्रतीयमाना च्छायैव भूषा लज्जेव योषिताम् ।' इति ध्वनिकारिकायासप्यपिशब्देनालं काराणामनास्था व्याज्यते। तस्मात्मालंकारत्वविशेषणं व्य- र्थम्- इति चेन्न; शब्दालंकाराणामर्थालंकाराणां च यथायथ रसाभिव्य कशब्दार्थोपस्कार कत्वेनालंकारत्वा दुपस्कारका भावे च न रसाभिव्यक्तिपौष्कल्यमिति सालंकारत्वमप्यावश्यि कम्। उक्तवचनद्वयं च स्फुटतरालंकारानास्थापरम्। ननु-ए- वमपि 'यः कौमारहरः स एव डि वरस्ता एवं चैत्रक्षपास्ते चो-

१४ काव्यदर्पणे

न्मीलितमालतीसुरभय: प्रौढा: कदम्बानिलाः। मा चैवास्मि तथापि तब्न सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधमि वेतसीतरु- तले चतः समुत्कण्ठते ।' इत्यत्र निरलंकारे शोके मालंका- रत्वघटितं लक्षणमिदमव्याप्तम्। तथा हि- इद हुम्बकेन कन्यकावस्थायां चौर्येणानुभूताया: पुनस्तेनैव पाणौ गृही- ताया: कुटुम्बिनीपद्मधिरूढाया उम्बायाः मखीं प्रति वा- क्यमित्यैतिह्यम्। यः कौमारहरः कुमारीभावं हतवान्, मुग्धतया लज्जाकुलामपि मां संभोगेच्छामुत्पाद्योपभुक्तवा- निति यावत्। तेन वरस्य निरतिशयसौन्दर्यवत्त्वं व्यज्यते। स एव वरः। ता एव याश्चन्द्रातपचर्चिततयोद्दीपिकास्ता एव वासन्तिकरजन्यः । ते च । चकार एवकारार्थकः । ये प्रागुद्दीपकास्त एव। उन्मीलितेति । यद्यपि मालतीकदम्ब- योवीर्षिकतया न वासन्तिकत्वम्, तथाप्युन्मीलितमाळतीव सुरभय इत्यर्थः; कदम्बपदेनापि वासन्तिको धूलीकदम्ब एव विवक्षित इत्यविरोधः। प्रौढवपदेन चोट्दीपनेSन्यनिरपेक्ष- त्वमुच्यते न तु झव्झारूपत्वम्, उह्ीपकत्वविरोधात्। अस्मीत्यहमर्थकमव्ययम्, अन्यथा सा चेति तत्त्वविधावुर्दे- श्यालाभात्। चकारो भिसक्रमः। तथा च, अहं च सैव या कौमार एव तहिंमस्तथानुरक्ता। अत्र यथ्पीत्यष्याहार्यम्। स एव हीति हिशब्द एव यद्यप्यर्थक इत्यन्थे। तथापि,

प्रथम उल्ासः । १६

यश्चौर्येण कृतस्तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ, तत्रात्यन्तोद्दीपके रेवानदीतीरे, तत्रातिविविक्ततया स्वच्छन्दोपभोगयोग्ये वा- नीरतरुसले चेतः समुत्कण्ठते- इत्यत्र न कश्िदप्यलंकारः प्रतीयते। न चात्र रसवदलंकार: शङ्कनीयः, यत्र हि रसस् गुणीभावस्तत्रैव रसवदलंकारम्य वक्ष्यमाणत्वात्; प्रकते चोत्कण्ठाव्यक्यो विप्रलम्भात्मकः शुङ्गाररसः प्रधानभूत एवेति न रसवदलंकारः । तस्माभ्निरलंकारेडस्मिश्रव्याप्ति: । न चेदमलक्ष्यमेवेति वाच्यम्, रसाभिव्य ्जकवाक्यत्वेना- स्यापि लक्ष्यत्वावश्यंभावात्- इति चेभ्र; यद्यप्यत्र न स्फुटोडलंकारस्थाप्यस्फुटोडस्त्ेव। तथा हि-अत्र द्यति- सुन्दरवरादिप्रदर्शनेनोत्कण्ठाकारणप्रतिषेधो गस्यते। तथाप्यु- त्कण्ठाप्रतिपादनेन कारणं विनापि कार्योत्पत्तिरूपो विभाव- नालंकारोडस्त्येव। अयं च न स्फुटः, यतोडलोत्कण्ठाकार-

लेन न प्रतिपादते। नन्वेवकारस्यायोगव्यवच्छेदकस्य तद- भावाभावशकतया स एवेत्येवकारेणयोगव्यवचछेदकेनाति सुन्दरवराभावाभावत्वेनैव तस्य प्रतीतेन विभावनाया भस्फु- टत्वमिति चेन्न; अभेद एवात्रैवकारार्थः, अभेदंश्च भावरूपो- डन्य एवेति न विभावनाया: स्फुटत्वमित्येके। स एवेत्येव- कारेणायोगव्यवचछेदके नातिसुन्दरत्वाभावाभाव एव प्रतीवसे,

१६ काव्यदर्पणे

त्वर्थादेव प्रतीयत इति न विभावनाया: स्फुटत्वमित्यपरे। रमानुपकारकत्वमलंकाराणामस्फुटत्वम्; न च रसानुपकार- कत्वेSलंकारतैव न स्याद्रसाभिव्य ्जकशब्दार्थान्यतरोपस्का रकस्यैवालंकारत्वदिति वाच्यम्, रमाभिव्यक्त्यववि रोधित- याप्यलंकारत्वोपपत्तेरित्यन्ये। केचित्तु- व्यङ्गयापक्षया चमत्काराजनकत्वमलंकाराणामम्फुटत्वम्। अत एवोत्तमका व्यस्य व्यङ्गयप्रधानत्वादम्फुटालंकारत्वम्, अधमकाव्यस्य तु वाच्यप्राधान्येन स्फुटालंकारत्वम्- इत्याहुः। एतमनुत्क- ण्ठाकारणे निरुक्तवरादिरूपे कण्ठत एव प्रदर्शितेडप्युत्कण्ठा- विधिनानुत्कण्ठाविरहो गम्यत इत्यनुत्कण्ठाकारणे सत्यप्यनु- त्कण्ठारूपकार्यानुत्पादरूपात्र विशेषोक्ति: । इयमप्यस्फुटा, अनुत्कण्ठारूपकार्यानुत्पादस्य तत्त्वेनाप्रतिपादनात्। एवं विभावनाविशेषोक्त्योरेकवाक्यानु प्रवेशात्संकरश्च। अस्फुटा- लंकारद्वय संकर रूपत्वात्सोडप्यस्फुट एव। ततश्च् स्फुटालंका- राभावेSप्यस्फुटालंकारवस्वमत्राप्यस्तीति नाव्याप्तिः। अन्ये तु-अदुष्टत्वे स्रति गुणालंकारान्यतरवत्त्वमेव लक्षणं न तु विशिष्टमेकं लक्षणम्; तथा स्रति 'मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसंभवः । येनैकचुलुके दृष्टौ तौ दिव्यौ मत्स्य- कच्छपौ ॥' इत्यत्र निरलंकारेऽव्याप्तिप्रसङ्गात्। न च तद्-

प्रथम उल्लास: । १७

लक्ष्यमेवेति वाच्यम, तत्राप्यद्गुनरसाभिव्यक्ते: काव्यत्वाव xयंभावात्। न चात्रापि माहात्म्यं जयं च प्रति हेतुत्वमेकः चुलुके दिव्यमत्स्य कच्छपदर्शनस्य हेतुत्वप्रतिपादकविभक्त्य- भावेऽपि प्रतीयत इति वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिक्रम् 'कुम्भ संभव:' इत्यत्रानुप्रासश्च स्फुट इति वाच्यम्, 'सप्तापि वारिनिधयो येनाशु चुलुकीकृताः। लोपामुद्रासहचरः सो- डयमास्ते पुरो मम :' इत्यत्र तथाप्यव्याप्तेः- इत्याहुः । अपरे तु- रसाभिव्य कशब्दार्थयुगलत्वमेव लक्षणम्। न च वम्त्वलंकारव्यश्जककाव्यडव्याप्तिरिति वाच्यम्, व्यक्रथ- वच्छब्दार्थयुगलत्वमेव तथादि लक्षणमास्ताम्- इत्याहुः । केचित्तु व्यक्रयवच्छब्दार्थयुगलत्वस्य लक्ष्यतावच्छेदकत्वाभ लक्षणत्वमित्यप्याहुः ॥४॥

एवं सामान्यलक्षणेSभिहिते विशेषलक्षणं वक्तुं विभजते- उत्तमं मध्यमं तद्द्धमं चेति तत्रिधा॥

सत्रोत्तमं लक्षयति- वाच्यातिशायि व्यङ्ग्यं यत्रोत्तमं तद्ूनिश्चस. वीक्ष्य रामं घनश्यामं सीता जाता नमन्मुखी। K. 2

१८ काव्यदर्पणे

यत काव्ये व्यक्चयं वाच्यात् आलंकारिकमते पदार्थवद्वाक्या- अस्यापि वाच्यतया पदार्थाद्वाक्यार्थाद्वातिजायि प्रकृष्ठ तदु त्तमं काव्यम्। तच्च ध्वन्यतेडनेनेति व्युत्पस्या ध्वनिरित्यप्यु- च्यते। न केवलमालंकारिका एव व्यख्के ध्वनिपदं प्रयु- जते, किं तु वैयाकरणा अपि : तथा हि-'गामानय दण्डेन' इत्यादौ गोकर्मकदण्डकरणकानयनक्रियाकवाक्यार्थ- प्रतीतिरुत्पद्यते। तत्र पदज्ञानं पदार्थम्मृततिर्वाक्यार्थज्ञानमिति क्रमः । इदं चानुपपन्नम्, एकैकवर्णज्ञानस्य पदार्थस्मृत्यजन कत्वात्, अन्यथा वर्णान्तरोश्चारणवैयर्थ्यापातात्, तावदवूर्णा- नामाशुविनाशिनां मेलकाभावेन तावद्वूर्णघटितपदज्ञानासंभ- वात्, प्रत्येकवर्णानुभवजनितसंस्कारैः पदगोघरस्मृतावानु पूर्वाभे दे डप्यर्थम्मृतिप्रसक्गादिति पदार्थस्मृत्यनुकूले पदे वाक्या- र्धानुभवानुकूले वाक्ये च 'म्फुटत्यनेनार्थः' इति स्फोटाख्य: कश्रिदङ्गीकार्यः। तं च शब्दो व्यञ्नयैव प्रतिपाद्यति न शक्त्या लक्षणया वा, संकेताद्यभावात्। तव्यखजक: शब्दो क्वनिरिति वैयाकरणा व्यवहरन्ति। ततश्च व्यञ्जकः श्न्दो व्यञ्जकत्वसामान्यादालंकारिकैरपि ध्वनिरिति व्यप- विश्यत इति नायं व्यवहार: स्वकपोलकल्पितः । एवं र पर्यायत्वकथनेन न तत्रातिव्याप्तिर्न वा तस्पालक्षितत्वेन न्यू- नतेति ध्येयम्। अन्न व्यक्यश्य वाच्यातिज्ञायित्वं चमत्का

प्रथम उल्ास: । १९

रत्वेन तज्जनकत्वेन वा बोध्यम्। एतेन- वाच्यातिशायि- उयङ्ग्यकत्वं नाम न तावद्वाच्यजन्यचमत्कारनिरूपितप्रकर्षा-

वाच्यजन्यचमत्कारासिद्धेरव्याप्तेः । नापि व्यक्चजन्यचम- त्कार निरू पितप्रकर्षाश्रयचमत्काराजनकवाच्यकत्वम्, तुल्यप्र- धानात्मके मध्यमकाव्येSतिव्याप्तेः । नापि व्यप्गथजन्यचम- त्कारान्यूनचमत्कराजनकवाच्यकत्वम्, रसस्य व्यक्चत्वे तस्यैव चमत्काररूपत्वेन तज्जन्यचमत्काराप्रसिद्धेरव्याप्ते :- इति परास्तम्, वाच्यापेक्षया चमत्कारत्वेन तज्जनकत्वेन वा वाच्यातिशायित्वस्य विवक्षितत्वादित्याह्कः॥ यथा 'वीक्ष्य रामम्-' इत्युत्तरार्धे नमन्मुखीति वाच्यापेक्षया व्यप्रचस्

कारस्यानुप्रासस्य माधुर्यादिगुणस्य दोषाभावस्य चात्र पुष्क- लत्वात्काव्यमामान्यलक्षणमप्यनाकुलमिति ध्येयम्॥ यथा वा-'निःशेषच्युतचनदनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोघरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापी सत्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ।' इति। अत्र 'वापी सत्नरातुं गताम्ति न तु तत्सकाशम' इति वाक्यार्थे स्थिते, 'तत्सका- शमेव रन्तुं गतासि' इत्यधमपदेन प्राधान्येन व्यज्यते। तथा

१० काव्यदर्पणे

हि- अधमत्वं जात्या कर्मणा वा भवति। तव्नोत्तमनायिका नायकस्य जात्याधमत्वं न वदतीति कर्मणैवात्राधमत्वं वा- च्यम। तञ्व कर्म न पूर्वकृतापराधरूपम्, तस्मै स्वयमेव दूतीप्रेषणेन तस्येदानीमुद्धाटनानईत्वात्। कि तु दूतीप्रेषणा. नन्तरकृतं दूतीसंभोगरूपम्। तच्व संभोगचि हैर्ज्ञातुमुद्धाटयितुं च योग्यमिति तत्पर्यवसायिनाधमपदेन 'तत्सकाशमेव रन्तुं गतासि' इति व्यज्यते। निःशेषेत्यादिवाक्यानि तु संभोग- चिह्नोट्वाटनेन तत्र साहायकमाचरन्ति। तत्नोत्तरीयकषणेन चन्दनच्युतेरन्यथासिद्धिपरिहाराय निःशेषेति। स्नानसाधार व्यव्यावर्तनाय च्युतपदं तटपदं च ।स्नाने हि चन्दनस्य सर्वत्र भालनमेव स्यान्न तु स्तनयोस्तट उपरिभाग एव च्युतिः । अत इयमाश्लेषकृतैवेति। तथा ताम्बूलचर्वणविलम्बाआाचीनरा गस्य मृष्टतेत्यन्यथासिद्धिपरिहाराय निर्मृष्ठेति। पुनः स्नान- साधारण्यव्यावर्तनायाधरग्रहणम्। स्नाने हयुत्तरोष्ठस्यापि निर्मृष्टरागता स्यात्। अत इय चुम्बनकृतैवेति। तथा प्रात र्दत्तमञ्जनं कालेन किंचिल्लुप्नमित्यन्यथासिद्धिपरिहाराय, दूरमिति। दूरमत्यन्तमित्यापाततोऽर्थः। तेन कालान्यथा- सिद्धिनिरासः । पुनः स्नानसाधारण्यव्यावर्तनाय दूरे प्रान्त- भाग इति हृदयस्थितोडर्थः । कालतः स्नानतो वा सर्वत्र निरब्जनता स्यात् । तव तु नेत्रयो: प्रान्त इति चुम्बनकृतै-

प्रथम उछ्ासः । २१

वरेयमिति। तथा तन्वीति सहजतानवोत्कीर्तनमापाततः । पुलकितापि तन्वीति हृदयस्थितोर्थः। तेन स्नानेन पुल- किता तनुः किंचिदुच्छसिता भवति। इयं तुन तथेति संभोगकृतावेव तानवपुलकाविति गम्यते। एवमेभिर्वाक्यैरु- पस्कृतेनाधमपदेन प्राधान्येन 'तस्यान्तिकमेव रन्तुं गतासितिरि' इति न्यग्भावितवच्यतयात्र व्यङ्गयं वाच्यातिशायि। तत्रा- धमपदं विनोक्तविशेषणमात्ाद्रन्तुं गतासीत्यर्थस्याप्रतीतेरधम- पदस्यैव व्यञन्जकत्वे प्राधान्यम्। केचित्त- 'उपकृतं बद्दु नाम किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विदधदी- दशमेव सदा सखे सुखितमास्स् ततः शरदां शतम् ॥' इत्यादावुपकृतादिशब्दैविपरीतलक्षणयानुपकृतत्वादिकं यथा गम्यते तथा 'न पुनस्तम्याधमम्यान्तिकम्' इत्यत्रापि न्पदे विपरीतलक्षणया 'तदन्तिकं गतासति' इत्ययमंशो उभ्यते, 'रन्तुम्' इत्यंश एव व्यञजनाविषयः- इत्याहुः। तद्युक्तम्, 'तस्यान्तिकं न गतासि' इत्यत्र विपरीतलक्ष- णायाम् 'स्त्नातुमितो गतासि' इत्यम्यानन्वयापत्तेः । न च तत्रापि गमनाभावो लक्ष्यत इति वाच्यम्, अप्रसक्तप्रतिषे- वापत्तेरित्याहुः । ननु- अधमपदस्य व्यञ्जकत्वमभिधामूलं लक्षणामूलं वा। तत्राभिधामूलं नानार्थकस्थले। लक्षणामूलं तु लाक्षणिकस्थले। न चात्राधमपदं नानार्थकं न वा लाक्ष-

1 काव्यदर्पणे

णिकम्। अतः कर्थं तम्य व्यञ्जकत्वम्- इति चेत्; अध- मपद्प्रतिपाद्यस्यैवार्थस्य च्युतादिपदतात्पर्यविषयीभूतार्थसाह चर्याव्ययजकत्वम्। अधमपदव्यबजकत्वव्यवहारम्तु प्रयोज- कत्वमात्रेणेत्येके। 'अस्तं गतः सविता' इत्यल्ेव नानार्थक- त्वाभावेऽ्यभिधामूलव्यञजनास्वीकारे न विरोध इत्यपरे। अधमपदमपकृष्टकर्मकत्वलक्षकम्। न चान्वयानुपपत्त्यभावाभ्न तत्र लक्षणेति वाच्यम, तात्पर्यानुपपत्यापि तत्कल्पनात् । अतो लाक्षणिकत्वात्र तस्य व्यवन्जकत्वानुपपत्तिरित्यन्ये॥ ६।

अथ मध्यमं काव्यं लक्षयति-

काव्यं तु मध्यमं व्यङ्गये वाच्यादनतिशायिनि। तदेव च गुणीभूतव्यङ्गधमित्युच्यते बुघैः ॥ क्षणाद्वाथ मुह्र्ताद्ना यामाद्वा त्वमिहैष्यसि। इत्युक्त्वा हरते यात्रां पत्युर्दूरं थियासतः॥

यत्र वाच्यानतशायि व्यब्नयं तन्मध्यमं काव्यम्। तदेव गुणीभूतव्यक्यमिति च कथ्यते। ननु- अधमकाव्येऽति- व्याप्तिः ।न च तन्न व्यक्रथमेव नेवि वाच्यम्, अव्य- ऋयस्य काव्यत्वासंभवेन तत्राप्यस्फुटस्य व्यङ्गचस्याभ्युप- गन्तव्यत्वात्। न च तह वाच्यानतिशाययिस्फुटव्यक्चकत्वं

प्रथम उल्लासः । २१

छक्षणमस्त्विति वाच्यम्, 'अगूढमपरस्यान्ं वाच्यसिद्धच्य कमस्फुटम्।' इति वक्ष्यमाणास्फुटव्य ङ्गथार्यमध्यमकाठ्ये: उव्याप्ते :- इति चेन्न; उपधेयसंकरेडप्युपाधेरसंकरादित्येके। वाच्यानतिशाययित्वं वक्ष्यमाणागूढत्वाद्यन्यतमत्वमेव विवश्षि- तमित्यप्यन्ये।। यथा 'क्षणाद्वाथ-' इत्यत्र 'यामः परं पर- मावधि:, ततः परं प्राणान्धारयितुं न शक्कोमि' इति व्य- क्रयं प्रिययात्रानिवारणरूपवाच्यसिद्धि करोतीति वाच्याक्क त्वाद्वाच्यानतिशायि॥ यथा वा- 'ग्रामतरुणं तरुण्या नव- वजुलमश्जरीसनाथकरम्। पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरां मलिना मुखच्छाया॥'-प्रामस्य तरुणमित्यनेन ग्ररमेऽयमेक एव तरुण:, ततश्च बहुवल्लभत्वेन दुर्लभत्वं व्यज्यते। तरुण मिति कामकलाकौशलम्, तरुण्या इति रतावुत्कण्ठा, नव- वञ्जुलेत्यादिनोहीपनविभावः, मख्जर्याः करग्हणयोग्यताप्र- दर्शनेन वज्जुललताया भूतलस्पर्णितया वञ्ुललतामूलस् स्वैरोपभोगयोग्यता, पश्यन्त्या इति वर्तमानत्वव्यपदेशादर्श- नसमसमयमेव मुखमालिन्यप्रतीतेरतिशयोक्तिः, मुहुरित्यौ- त्सुक्यं जनताभयेन दर्शनस्य विच्छिद्य विच्छिद्य करणं च, नितरामिति स्वापराधप्रकर्षः, मलिनेत्यनुभावश्च व्यज्यते। अत्र 'वश्जुललतागृह्दे दत्तसंकेतया मया न गतम्, अनेन तु वक्ष गत्वा स्वगमनसूचनाय वञ्जुलमअरीमादाय मदुपाल-

२४ काव्यदर्पणे:

म्भाय पुनरागतम्, अहो ममानौचित्यम्' इति नायिकानौ चित्यं व्यक्ञथम्। तथ रसभब्गहेतुत्वान्न चमत्कारकारि। वाच्यं तु मुखच्छायामालिन्यं विप्रलम्भव्यञजाकत्वाच्चमत्कार- कारि यद्यपि व्यक्रयमप्यनौचित्यमनुरणनन्यायेन परम्परया विप्रलम्भव्यञ्जकम्, तथापि तस्यानुभावरूपवाच्यमुखप्रेक्षि- तया व्यश्जकत्वम्; वाच्यं त्वनुभावरूपतया साक्षादेव व्य. अकमिति व्यङ्स्यापराङ्टतैव, यत्रैरपेक्ष्येण व्यञ्जकं तन्मुख प्रेक्षित्वस्यैवापराङ्गत्वेन वक्ष्यमाणत्वात्। न चात्र विप्रलम्भर प्राधान्येन व्यक्षयत्वाद्धनित्वे कथं, गुणीभूतव्यङ्गयतेति

जनापेक्षया गुणीभूतव्यङ्गधत्वादित्याहकः।७॥।

अथाधमं काव्यं लक्षयति-

अव्यङ्ग्यमपि यच्चारु तत्काव्यमधमं स्मृतम्। शब्दचित्रं चार्थचित्रमिति तद्दिविधं विद्ुः।

उस्तालतालहिन्तालकृतमालतमालकम्। विपिनं तत्समालोक्य नन्दनखास्मरद्विभुः॥ ! चारु गुणालंकारसंबन्धनिबन्धनचमत्कारकारकम, तदुभय- संबन्धमात्रस्य सकलसाधारण्यात्। एतश ये शब्दार्थनिष्ठं

प्रथम उल्लास: । २१

गुणं मन्यन्ते तन्मतेन बोध्यम्, गुणानां रसनिष्ठत्वे गुणो. त्कर्षेण रसोत्कर्षावश्यंभावादव्यक्यत्वासंभवात्। यद्वा, चारु गुणाभिव्य ञ्कवर्णालंकार मात्रनिबन्धन च मत्कारकारक- मित्यर्थः । वम्तुतस्तु, अव्यक्रथपदमस्फुटव्यक्गथपरम्, 'अनु. दरा कन्या' इत्यादाविवेषदर्थेडपि नव्ः संभवात्। अतो मतद्वयेऽप्यविरोधः। युक्तं च तथा, व्यक्रथाभावे काव्यत्व- हाने: ! न चैवमम्फुटाख्यगुणी भूतव्यङ्गयेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम्, उपधेयसंकरेडप्युपाधेरसंकरादित्याहुः। अविवक्षित व्यङ्गयत्वमव्यङ्गयत्वम्, अतो नातिव्याप्तिरित्यप्याहुः तच्चा- धमकाव्यं शब्दचित्रमर्थचित्रं चति द्विविधं विदुः । इदं च स्वरूपकथनमात्रपरं न तु विभागपरम्, षष्ठोल्लासे विभागम्य दर्शयिष्यमाणत्व्रादिति ध्येयम् ॥ यथा 'उत्तालताल-' इत्यत्र पूर्वार्धे शब्दचित्रमुत्तराषें च स्मरणालंकार निबन्धनार्थ चित्रम्।। यथा वा- 'स्वच्छन्दोश्षलतच्छकच्छकुहर च्छाते तराम्भश्छटामूच्छनमोह महर्षिहर्षविहितम्नानाहिका हाय वः। भिन्दादुधदुदारदर्दुरदरीदीघांदरिद्रद्गु मद्रोहोट्रेक मयोर्मिमेदुर- मदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥' - स्वच्छन्दं वात्याद्युपाधिम- न्तरेणैवोज्ञलन्त्यो या अच्छा निर्मला: कच्छकुहरेषु तटस- म्रीपगर्तेषु च्छातेतरा: कृशेतरा अम्भश्छटा जलसमूहास्ताभि- र्मूर्च्छन्मोहा विगलदज्ञाना ये महर्षयस्तैर्हर्षेण विहिता:

२६ काव्यदर्पणे

ज्ञानादय आहिका यस्यां सा तथा, उद्यन्नुद्गच्छन्रुदार उङ्भटो दर्दुरो मण्डूको यासु तासु दरीषु तटकंदरासु दीर्घा अदरिद्रा भस्तोका ये हुमास्तेषां द्रोहोद्रेक उन्मूलनातिशयस्तत्प्रचुराभि- रूरमिभिमेंदुरोऽधिको मदो यस्याः सा मन्दाकिनी गङ्गा वो मन्दतामहाय झटिति भिन्दात्- इत्यन्र शब्दगुणेनौजसा शब्दालंकारेणानुप्रासादिना च युक्तत्वाश्वारुत्वम्। इदं च शब्दचित्रस्योदाहरणम्। अर्थचित्रं यथा वा- 'विनिर्गत मानदमासमन्दिराद्गवत्युपश्रुत्य यहच्छयापि यम्। ससंभ्रमे- न्द्रद्ुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियामरावती।'- मानदं शत्रूणां मानखण्डकं यं हयप्रीवं यदच्छया ललया, न तु युयुत्सया, आतमन्दिगद्विनिर्गतम, न त्वमरावतीस मीपमागतम्, उश्श्रुत्य, न तु दृष्टा, ससंभ्रमेणेन्द्रेण द्रुतं झटिति पातितार्गला संघटितकवाटा सनी, अमरावती भिया निमीलिताक्षीव भवति- इत्यत्र प्रमादादिना गुणेनोत्प्रेश्षालं कारेण च युक्तत्वाच्चारता। यद्यप्यत्र प्रथमश्नोके मन्दाकिनी विषयो भक्तिरूपो भावो व्याज्यते द्वितीय श्रोकेऽपि वीररसो व्यज्यते, तथापि 'निःशेषच्युनचन्दनं स्तनतटं निर्मष्ठरागो- डघर :- ' इत्यत्रेव वाच्यस्य व्यक्रच्यप्रवणतां विना विश्रान्त्य- भावाभावेन प्रतीयमानार्थस्यैव स्फुटत्वाव्यअ्रचस्य न स्फुटतेति

प्रथम उल्ासः । २७

व्यङ्गथे कविविवक्षावैधुर्यादव्यक्थत्वम; सहृदयास्तु रसा- सवादलालसा अन्नापि रसं भुख्त एवेति सहृदयदृष्ड्या ना- धमत्वमित्यन्ये। प्रथमश्लोके 'मन्दाकिनी वो मन्दतां भिन्दात्' इति योजनायां व्यवधानम, द्वितीये च व्यभि- चारिणो भयस्य स्वशब्देनोपादानात् 'व्यभिचारिरसस्थायिभा- वानां शब्दवाच्यता' इनि वक्ष्यमाणमनौचित्यं च व्यङ्गघ- प्रतीति मप कर्षतीत्य प्रतीयमानव्यङ्ग त्वादवमत्वम् , दोषाज्ञाने॥। व्यक्वचप्रतीतौ तु नाधमत्वमित्यप्याहुः ॥ ८॥।

सत्यमज्ञलरन्नखेटश्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भ- संभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजता- लब्धविद्यावैशयस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे काव्यलक्षणनिर्णयः प्रथम उल्लास: ॥।

द्वितीय उल्लास:।

प्रथमोल्लासे हि गुणादिविशिष्टं शब्दार्थयुगलं काव्यमि- त्युक्त्म्। तत्र शब्दार्थयो: प्राधान्यात्प्रथमं तयोः स्वरूपं दरशयिष्यन्नर्थापेक्षयापि शब्दस्य प्राधान्याच्छन्दस्वरूपं ताव- द्विभजन्नेव निर्दिशति-

शब्दोडत्र त्रिविध: शक्तलक्षकव्यञ्जकातमना।।

झक्तलक्षकव्यञ्ञकभेदेन शब्दोऽन्र काव्ये त्रिविधः । यद्यपि शास्त्रेषु शक्तलक्षकभेदेन द्विविध एव शब्दः, तथापि काव्ये व्यखक इत्यपरोऽपि समस्तीत्युक्तमत्रेति। लक्षणायाः शक्ति मूलकत्वाच्छक्तस्य प्रथमं निर्देश:, व्यञ्जनाया उभयमूलक. त्वाद्वयञ्जकस्योभयानन्तरं निर्देश इति ध्येयम् ॥ ९ ॥

अथार्थमपि विभजन्रेव निर्दिशति-

तदर्थोऽपि त्रिधा शक्यलक्ष्यव्यङ्गयविभेदतः॥ तेषां शक्तलक्षकव्यवजकरूपाणां शब्दानामर्थस्तदर्थः । सो-

द्वितीय उल्लासः । २९

डपि शक्यलक्ष्य्ङ्गयभेदान्निविधः । अत्र यद्यपि विभागादेव त्रिविधत्वसिद्धिस्तथापि न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदाय त्रिधे- त्युक्तम्। यद्यपि वाचकादिशब्दनिर्देशानन्तरं तत्तल्लक्षणमु. क्त्वैवार्थनिरूपणमुचितं तथाध्यर्थघटितमेव तेषां लक्षणं वक्तव्यम् ; अतः प्रागर्थस्त्ररूपप्रदर्शनमिति ध्येयम् ॥ १०॥

आह -

तुर्यस्तात्पर्यविषयो वाक्यार्थ इनि तार्किका:। अन्ये शक्यं तमप्याहुरपरे लक्ष्यमूचिरे॥ आकाङ्कायोग्यतासत्तिमतां पदानां समुच्चारणे सत्यपदार्थो- डपि घटानयनादिसंसर्गरूपोडपूर्वो वाक्यार्थस्तात्पर्यविषयतया समुल्लसतीत्यभिहितान्वयवादिनो नैयायिकादयः । वाक्यार्थो. डपि शक्य एवेत्यन्विताभिधानवादिनः प्राभाकराः। वाक्याथों लक्ष्य इति भाट्टा वेदान्तिनश्चाह्ठः। वस्तुतस्तु वाक्यार्थो न शक्यो नापि लक्ष्य इति पभ्मे वक्ष्यते। न चैवं विभाग- न्यूनतेति वाच्यम्, शक्यपदेन वृत्त्यन्तरं विना शक्तिप्रयुक्तो- पस्थितिविषयत्वस्य विवक्षितत्वादिति दिक्॥ ११ ॥

३० काव्यदर्पणे

वाच्याद्यस्त्नयोऽप्यर्थाः प्रायशोव्यञ्जका मताः। जयत्यधिव सन्गङ्गां देवस्तापैरनीक्षित:।

वाच्यलक्ष्यव्यङ्न्थरूपास्त्रयोऽपयर्थाः प्रायशो व्यञजकाः, न तु सर्वत्र । तत्र जयतिपदवाच्यस्योत्कर्षेण वर्तत इत्यस्य वक्तनमस्कारव्यञजकतया वाच्यम्य व्यञ्जकत्वम्, गङ्गाप- दलक्ष्यस्य तीरस्य शत्याभिव्यञ्जकतया लक्ष्यस्य व्यन्न्जक- त्वम्, तथा गङ्गामित्यत्रैव व्यङ्गषेन शैत्येन भगवतस्तापानी- क्षणसामर्थ्यव्यञ्जनाव्यक्रथस्यापि व्यञजकत्वमिति ध्येयम्।। यद्यप्यु द्देशकमानुरोवाच्छव्दवस्य व्यञजकत्वममिधायार्थस्य व्यव्जकत्वमभिधातुमुचितम् ; सथापि शब्दव्यञजकत्वं स्फोटव्यञजकेषु वर्णेष्वेव दष्टम, अर्थव्यञजकता तुन कापि दृष्टा, ततः कथमर्थानामपि काव्यत्वमित्याशक्कामपने तुमिदमिहोक्तं न तु प्राधान्येनार्थव्यञ्जकत्वमुपदशयतुम्। अत एवाये शब्दम्य व्यव्जकत्वमुपपाद्यार्थस्य व्यञ्जक्त्वं प्रपञचयष्यत इति ध्येयम्॥ यथा वा वाच्यस्य व्यञजकता- माए घरोवभरणं अब्ज हु णत्थि त्ति साहि अं तुमए। ता भण कि करणिजां एमेअ ण वासरो ठाइ ।'- मातर्गृहोप- करणमद्य खलु नास्तीति साधितं त्वया। तङ्मण कि करणी- यमेवमेव न वासरस्तिष्ठति ॥ हे मातः, गृहोपकरणं नद्यादा

द्वितीय उल्लासः । ३१

देयं जलादिरूपं नास्तीति त्वया संप्रति कथितं किल, तर्र्िक वा कर्तव्यं वद, वासर एवमेव न तिष्ठति- इत्यत्र तद्रण कि करणीयमित्याद्यर्थेन वक्तृवैशिष्टयज्ञानादवृहोपकरणसंपा- दनव्याजेन स्वैरविहारोद्यमो व्यज्यते। तत्रापि मातरिति वृद्धता व्यज्यते। तया च स्वयं जलाहरणाद्यसामर्थ्यम्। गृहोपकरणमित्यवश्य मंपादनीयत्वम्, अद्य खल्वित्यपलापा - सक्यता, त्वयेति न मयैव व्याजः संपादत इत्ययमर्थः, तद्गणेति स्वस्य कर्तव्याज्ञानाभिनयः, एवमेवेत्यादिना क्षण- मात्रमपि विलम्बासहता च व्यज्यत इति ध्येयम्। पूर्वत्र जयतीति पदार्थस्य व्यञ्जकत्वम्, अत्र तद्दण किं करणीय- मित्यादिवाक्यार्थस्य व्यव्जकत्वमिति भेदः । न चैवमस्य वाच्यव्य ए्रकतोदाहरणत्वमयुक्तं स्याद्वाक्यार्थस्य वाच्यत्वा- भावादिति वाच्यम्, वाक्यार्थस्यापि वाच्यान्तर्भावस्योक्क- त्वादिति दिक । लक्ष्यस्य व्यखकता यथा वा- 'साहेन्ती स्रहि सुहअं खणे खणे दूमिआ सि मज्झ कए। सब्भावणे- हकरणिज्जसरिच्छं दाव विरइअं तुमए ।'- साधयन्ती सखि सुभगं क्षणे क्षणे दूनासि मम कूते। सद्भावस्नेहकरणीयस- रक्षं तावद्विरचितं त्वया ॥ हे सखि, मम कृते मज्निमिर्व सुभगं नायकं साधयन्ती संघटयितुं कृतसंचारेति यावत्। क्षणे क्षणे दूनासि श्रान्तासि। सद्भावस्य समीचीनहृदयताया:

३२ काव्यदर्पणे

स्नेहस्य च यत्करणीयं तत्सदशं त्वया कृतमिति वाक्यार्थः । अत्र दूत्यां प्रमाणान्तरेणापकारित्वावगमान्मुख्यार्थबाधावग मेन शत्तुत्वमाचरितमिति विपरीतलक्षणयावगम्यते। तेन च 'त्वमधमा येन दूतीविरुद्धं नायकोपभोगमाचरितवती, सो- डप्यधमो येन दूतिकायां त्वय्यनुरक्तः' इति व्यज्यते। इद- मपि वाक्यलक्षितस्यार्थस्य व्यञ्जकतायामुदाहरणमिति भेदः॥ व्यङ्गयम्य व्यञकता यथा वा- 'उअ णिच्चल णिप्पन्दा बिसिणीपत्तम्मिरे हइ बलाआ । णिम्मलमरअअभाअणपडि- ट्विआ सङ्गसुत्ति विअ॥'-पश्य निश्चलःनिः स्पन्दा बिसिनी पत्रे राजते बलाका। निर्मलमरकतभाजनप्रतिष्ठिता शङ्गशु- क्तिरिव ॥ इदं हि संकेतार्थिनं कामुकं प्रति नायिकावचनम्। हे निश्चल संकेतार्थितयात्रैव स्थितिशील, नलिनीदले निःस्प- न्दा बकी निष्कलङ्कमरकतपात्रस्थिता शङ्गशुक्तिर्मुक्तास्फोट इव राजते पश्य - इत्यत्र निस्पन्दत्वेनाश्वासवत्त्वम्, तेन च जनराहित्यम्, तेनापि तदेव संकेतस्थानमिति च व्यज्यतें। यद्वा, संकेतस्थानमगत्वैव गतोSस्मीति मिथ्या वदन्तं नायकं प्रति नायिकाव चनमिदम्। अंन्नापि निःस्पन्दत्वेनाश्वासवत्त्वम्, तेन च 'न त्वं तत्र गतोडसि, मिथ्यैव गतोऽस्मीति वदसि गतश्वेन्नेयं बलाका निःशङ्का वर्तेत' इति व्यज्यते। अस्मिंक्ष पक्षे निश्वलेति संबोधनम् 'मिथ्या वदसि' इति व्यङ्ञचे

द्वितीय उल्लासः ।

सहायतां प्रतिपद्यते ।। केचित्तु- नायकं प्रत्यन्यापदे- शेन दूनीवचनभिदम्। गन्यर्थानां ज्ञानार्थकत्व्ामिश्चळपद ज्ञानशून्यपरम्। वलाकापदेन च स्त्रीलिङ्रमहिम्रा नायिका प्रतीयते। ततक्ष हे ज्ञानशून्य, स्वयमेव समागन्य पभय, स्रा विरहासहा संप्रति बितिनीपत्रे राजते; कतिपयक्षणवि लम्बे प्राणाभ् घारयिष्यति यतो निःस्पं्दा। निर्मलमरकते त्यत्र बिभिनीपत्रस्य मरकृतभाजनोपमिततया तदकमक्गान्नी रसता व्यज्यते। तम्याः शुकयोपमितत्वेन पाण्डुत्वम्, तेन चोपमाव्य्चेनानुभावेन विप्रलम्भातिशयो व्यक्षत् :- इत्याहु: ॥ १२॥

एवमर्थस्य स्त्ररूप व्यक्ताकत्वं च निरूप्यावसरसंगया वाचकादीनां क्रमेण लक्षणमाह-

साक्षात्संकेतितं योऽर्थभभिधत्ते स वाचक:। घनश्याम: क्रियाद्रामः श्रिय सुग्रीवराज्यद्ः॥

अत्राभिधत्त इत्यस्य प्रतिपाद्यतीत्यर्थः, न त्वभिधया प्रति- पादयतीति ; तथा सत्यभिधाया वाचकशब्दव्यापारत्वेनान्यो- न्याश्रयात्, तावत एत सम्यमत्वे शेषवैयर्थ्याच्ञ। संकेतश्र 'अस्माच्छव्दाद्यमर्थो बोध्यः' इत्याकारक आप्ताभिप्रायो K. 3

३४ काब्यदर्पणे

न त्वीश्वराभभिप्रायमात्रम्, यदच्छाशव्दस्याप्यप्रे संग्राह्मत्व- कथनेन तत्राव्याप्ेः। एवं च लक्ष्यस्याप्यर्थस्य तादृशाप्ता भिप्रायविषयत्वेन संकेतितत्वाविशेषाल्लक्ष्यार्थप्रतिपादके ला- अणिकपदेडतिव्याप्निवारणाय साक्षादिति। अर्थान्तरप्रती- त्यद्वारकत्वमिंह साक्षात्त्वं विवक्षितम्। तावन्मात्रं च संब- न्धितयाकाशस्मार के घटादिशब्देडतिव्याप्रम। अतः संके- तितमिति। शब्दत्वेन विशेषणा्च न चेष्टायामतिव्याप्ति :- इत्येके। अन्ये तु- साक्षात्मंकरेतितो योऽर्थस्तत्प्रतिपादकत्वं उश्नणम्। संकेतश्च पूर्वोक्त आप्ताभिप्राय एव, लक्षणास्थले च परम्परया संकेतः शक्यं बोधयित्व्रा लक्ष्यं बोधयत्व्रित्य- भिप्रायेणैवापेन लाक्षणणकपद्प्रयोगात्- इत्याहुः। अपरे व-संकेतपदं संबन्धपरम्। तथा च साक्षात्संवन्धवि- षयार्थप्रतिपादकत्वं वाचकत्वम्। ननु- 'छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्र च्छत््र्यच्छत्त्रि पाधारणैकसार्थगन्तृत्वेन लक्षणया रुछ- स्व्रिणोऽपि प्रतिपादके कुछअरपदेडतिव्याप्तिः । न च, यः शब्दो यद्विषयकसाक्षात्मंबन्धेन यदर्थस्मृतिहेतुः स तस्य वाचक इति विवक्षितम्, छत्त्रिपदं च साक्षात्संबन्धेन च्छत्यच्छत्निस्ताधारणरूपेण न च्छत्त्निस्मार करमिति न तत्रा तिव्याप्निरिति वाच्यम्; छत्त्रिविषयकसाक्षात्संबन्धस्यापि ळ- क्षणया च्छत्त्रिस्मरणेडपि प्रयोजकत्वमस्त्येव, अन्यथा शक्य-

द्वितीय उल्लासः । ३५

प्रहेSपि लक्षणया तत्स्मृत्यापत्ते: न चेष्टापत्ति, शक्यसंब- न्धाप्रहे लक्षणाया अप्रवृत्ते- इति चेन्न; छत्त्रिण इत्यक्ष च्छन्त्रिस्मृतिः साक्षात्मंबन्धेनैव, अच्छत्त्रिस्मृतिः परं लक्ष- णयेत्यजहल्लश्षणैव नास्ति। युगपद्दृत्तिद्वयविरोधश्च 'गङ्गायां मत्स्यघोषौ' इत्यादाविवादोषागैव। यद्वा, साक्षास्वस्य

एव मपि 'साक्षात्मंबन्धविषय मर्थे यः पदार्थस्मृत्यन्तरमद्वारी- कृत्य प्रतिपाद्यति स वाचकः' इति हि पर्यवस्यति। तथा सति शक्य भूतच्छत्त्रिमात्रस्मृर्ति द्वारीकृत्य चछत्व्रयच्छत्त्रिस्मा रके च्छत्त्रिपदेSतिव्याप्त्यभावेऽपि 'राजा हरति लोकानां हृदयं मृदुभि: करैः' इत्याद्यभिधामूलव्यञ्जनास्थले प्रकरणा. दिनाभिधाया: प्राकरणिकचन्द्राध्चर्थस्मृतौ नियमने सत्यप्रा- कर्राणकभूपाद्यर्थस्य व्यख्नया प्रतिपादके राजादिपदेऽति व्याप्तिः, तत्र प्राकरणिकचन्द्रादिपदार्थस्मृतेरप्राकरणिकभू- पाधयर्थम्मृतौ द्वारत्वाभावात्। न च पदार्थस्मृत्यन्तराव्यव- हितत्वमेवात्र साभ्रात्वं विवक्षितमिति वाच्यम् ; तथापि 'सर्वदो माधवः पायादन्धकक्षयकृत्स वः' इत्यादौ यत्र हरिहरयोर्द्वयोरपि प्राकरणिकत्वं तत्र प्रमिद्धिप्रचुर्येणान्ध- कासुरनाशकर इति हरविषयार्थम्य झटिति प्रतीतिः, पश्चा- त्पर्यालोचनयान्धकानां यदुप्रभेदानां क्षयकद्वृहकृदिति हरि-

२६ काव्यदर्पणे

विषयार्थख निह्तार्थतया विलम्बन प्रतीतिः; तक्रान्धकक्ष- यादिपदेऽव्याप्तिः पदार्थम्मृन्यन्तराव्यवधानेन स्मारकत्वाभा. वात्-इति चेन्न; अस्वतन्त्रत्वेन पदार्थविशेषणात्। खा- तन्तयं च शक्यतावच्छेदकप्रकारेणान्वयबोधविषयत्वम्।

वहितित्वमस्त्येवेति नाव्याप्तिः । अजहल्लक्षणास्थले तु च्छ- त्रिणां शक्यतावचछेदकी भूतच्छत्लित्व प्रकारेणान्वगबोधाविष

स्मारकतेति न तत्राप्यतिव्याप्तिः । न चैवं लाक्षणिकस्थले साक्षात्संबन्धविषयस्यान्वयबोधविषयत्वाभावेन स्वातन्त्रया-

णात्साक्षात्पदवैयथ्यमिति वाच्यम्, 'गक्गायां मत्स्यघोषौ' इत्यन्न साक्षात्संबन्धविषयखाप्यन्वयबोधविषयत्वेन स्वतन्त्र-

हितत्वान्तीरस्मृतिजनकतादशाया मतिव्याप्तिवारणाय साक्षा त्पदावश्यंभावात। न चैवम् 'राजा हरति-' इत्यन्न व्यञनया भूपाद्यप्राकरणिकार्थस्मारकेडतिव्याप्ति: स्यात्, तन्र प्राकरणिकार्थस्यान्वयबोधविषयत्वेन स्वातन्त्रयात्ततम्मृति-

अनियन्त्रितसंकेतस्यैव संकेतपदेन विवक्षितत्वात्-इत्याहुः ॥

द्वितीय उल्लासः।

ग्था घनश्यामादिशब्दाः साक्षात्संकेतितार्थस्मारकतया बाचका: ॥ १३ ॥

ननु सकेतिता: क इत्याकाङ्कयामाह-

जातिर्गुण: क्रिया द्रव्यमिति संकेतिता मता:॥

जातिर्धटत्वादिका, गुणो नीलपीतादिकः, क्रिया चलना- दिका, द्रव्यं सजातीयवम्त्वन्तररहितमाकाशादिकं वक्तृय- हच्छासंकेतितडित्थादिशब्दव्गरप्रयः म्फोटश्र, एते चत्वार: संकेतविषया मताः । ननु -- 'घटमानय' 'घटं स्थापय' इत्यादिवाक्येषूत्तमवृद्धेनोक्तेषु प्रयोज्यस्य घटानयनस्थापना दिव्यवहारं पश्यन्वयुत्पित्सूर्व्यवहारविषयभूतायां व्यक्तावेव झक्ति गृहाति न तु जात्यादावताद्वषये-इात चेन्र ; व्यक्ते-

मानाभावेन शक्तिग्रहसमये सर्वव्यक्त्युपस्थित्य मंभवाज्र तासु शक्तिग्रहः । यदि च तत्कालोपस्थितकतिपयव्यत्तिष्वेव श- किर्गुह्ेत तदा यासु न शक्तिग्रहस्तामां घटादिपदेनोपस्थि- तिर्न स्यात्। यदि च कचिच्छत्तिम्रहेऽप्यन्यत्र शाब्दधीरि- व्यते तदा शक्तिघी: शाव्दज्ञाने व्यभचारिणीति कारणमेव न स्यात् । यदि च यद्धर्माश्रये शक्तिप्रहस्तद्धर्माश्रयश्य रमृ

काव्यदर्पणे

त्यगोचरस्यापि योग्यतावशादन्वयबोधविषयत्वं स्यादेव स. मानप्रकारकत्वस्यैव निगामकत्वादिति मतम्, तथापि व्य- क्तिमात्रस्य शक्यत्वे 'गौः' 'शुक्कः''चलः' इत्यादिपदानां व्यक्तिमांन्नव्ाचकत्वेन पर्यायतापस्या सह प्रयागानुपर्पात्तः, जातर्गुण: क्रियेति विभागानुपपत्तिश्च। यदि च जात्यादि- विशिष्टव्यक्तिषु शक्तिप्रहमङ्गीकुरुषे तदा लाघवाज्ात्यादेरेव शक्यता युक्ता, व्यक्तिलाभस्त्वाक्षेपाड्क्षणया वा भविष्यति। स च संकेतम्रहोपाधिभूतो जात्यादिरूपो धर्मो वस्तुनः स्वा- भाविको वक्तृयदच्छौपाधिकश्चेति मामान्यतो द्विविधः । स्वाभाविकधर्मंश्च सिद्धमाध्यमेदेन द्विविधः। तत्र सिद्धो- पि वस्तुनः प्राणप्रदो विशेषाधानहेतुश्चेति द्विविधः । तत्राद्यो जातिः। सा हि वस्तुनः प्राणप्रदतुल्यत्वात्प्राणप्रदे- त्युच्यते। तदवच्छिन्नमेव हि वम्तु व्यवहारयोग्यं भवति नान्यथा। तदुकं भर्तृहरिणा- 'गौः स्वरूपेण न गौर्ना- व्यगौर्गोत्वाभिसंबन्धात्त गौः' इति। गौः स्वरूपेण व्याक्त ममात्रेण गौरिति न व्यवड्रियते नाप्यगौरश्वादिर्रित वा व्य वहहियते, किं तु गोत्वाभिसंबन्धादेव गौरिति व्यवहियत इत्यर्थः । यद्वा प्राणप्रदत्वं यावदाश्रयं सदाधारत्वम्। गुणा- नां तु नित्यत्वपक्षेऽपि न यावदाश्रयं तद्टृत्तित्वम्, आश्रये सत्यपि पाकादिना समवायनाशे तदनाधारतास्वीकारात्।

द्वितीय उल्लासः । ३९

द्वितीयम्तु शुक्कादिर्गुणः । जान्या प्रथमं विशेषितमेत्र हि वस्तु द्वितीयक्षणे समत्रायोत्पत्तौ पश्चाद्गुणैर्विशेष्यते। द्विनी- वस्तु साध्यरूपो धर्मः क्रिया। यद्पि क्रियापि नित्या न साध्या, तथाप्याख्यातेन साध्यतया प्रतीते: सा साध्येत्यु- चयते। यदाहु :- 'यावत्मिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेन प्रती- वते' इति। साध क्रिया पाकादिः पौर्वापर्येण वर्तमा-

क्रिया भिवभभिव्यज्यते। वक्तृयटच्ळोपाधिकस्तु धर्मः पूर्व- पूर्व वर्णैग्म्फुट तयाभिव्य क्श्रग्मवर्णबुद्धया स्फुट तरमभिव्यक्तः स्फोट एत। स च व्यशकानां वर्णानां क्रमवत्वेऽषि न स्वयं क्रमवान्, इतरथा वर्णवत्तम्यापि क्रमवत्वेडर्थप्रत्याय- कत्तासामथ्यप्रसङ्गात् ताहशम्फोटरूपं च डित्थादिशब- नय क्रयस्त्र रूपं वक्तृयदच्छया डित्थाद्यर्थेषु शक्तिमहोपाधित्वेन संनिवेश्यत इति सज्ञारूपं गहच्छात्मकं चोच्यते। यद्यपि जात्यादिशव्दानाम पि म्फोटव्य ख्व कत्वमविशिष्ठं तथापि जा- त्यादीनामेव प्रकारत्वात्तेषामेवोपाधित्वम्, डित्थािशब्देषु हफोट एव प्रकार इति स एवोपाधिः। न चैवं यदुच्छा- शब्दे द्रव्यमुपाधिरिति व्यवहारः कथमिति वाच्यम, म्फोट- रूपशब्दस्यापि द्रव्यत्वेन तदविरोधात्। अत एव 'गौ: शुककश्चलो डित्थ इत्सादौ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृात्तिः' इति

४० काव्यदर्पणे

महाभाष्यकारः । ननु- भिन्नासु घटादिव्यक्तिषु 'घटोऽयम्' 'घटोऽयम्' इत्याद्यनुगतप्रतीतिप्रयोगविषयत्वं हि जातित्व- मिहाभिमतम्। तच्च परमाणुत्वेडतिव्याप्तम्।न च परमा- शुत्वमपि जातिरेवेति वाच्यम्, परमाणुत्वादीनां गुणमध्ये पाठात्- इति चेत्न, तेषां गुणमध्ये पाठात्रिभाषिकमेव गुणत्वं न तु वास्तवमिति उग्रेयम । ननु- गुण्रिययोरप्या- नन्त्याव्याक्तशक्तिपभ्रोक्तदूषणमाम्यम् - इति चेत्र; शुक्कनीला- दिगुणव्यक्तय: प्रत्येकमेकैका एव नित्याश्च तत्तङ्वव्यव्यक्तिभि- वर्यज्यन्ते। विनाशोत्पादधीम्तु तत्समत्रायांत्रेषयिणी। एग पाकादिक्रिया अप्येकैका एव नित्याश्च चुल्लीसंमार्जनाद्यवस्र्रा- वणान्ततत्तव्य।पारव्यद्गयाः । व्यच्कक्रमाचच क्रिगायाः क्र- मिकत्वव्यवहारः । भेदप्रतीतिस्त्वाश्रयभेदौपाधिकी, यथैक-

बिकू॥ १४॥

एवं जात्यादयश्चत्वारोऽपि तत्तत्पदसंकेतविषया इत्युक्त्तम्। तन्न मतान्तराण्याह-

जातिरेवाथ वा तव्ानेव वापोह एव वा।

भटादिशब्देध्विव शुक्कादिशव्द्देष्वपि जातिरेव संकेतविषयः ।

द्वितीय उल्लासः ।

तथा हि- शुकादयो गुणा: क्रियाश्च प्रतिव्यक्ति भिन्नभिभ्ना एव, उत्पादविनाशप्रतीतेस्तस्या बाधकं विना तत्समवायवि- पय कत्व कल्पनानौचिन्यात्समवायस्य नित्यत्वाच्च। ततश्र हिमपय:शङ्गाद्याश्रयभेदे शुक्कान्वयो गुणा भिन्ना एत । भिभ्रे- ध्वपि तेषु शुक्कः शुक्क इत्यनुगतप्रतीतिबलाच्छुककृत्वादिकं जातिः। तथा गुडतण्डुलादिपाकाहिक्रियासु पाकत्वादिकं जातिरेव। एव बालवृद्धझुकाद्युदीरितेषु डित्थादिशब्देषु स्फुट तर वैलक्षण्यानुभवाद्रदसिद्धौ तत्राप्यनुगतबुद्धनुरोधाड्टि त्थशब्दत्वादिक जातिः। सा च शब्दार्थयोरभेदवादिमते डित्थाद्यर्थेडपि वर्तने। नद्गेदवादिमतेदयि परम्परयार्थेऽपि तस्या वृ्तिरविरुद्धा। यद्वा, प्रतिदनमुपचयापचयवत्वेन डित्थादिशरीरस्य भेद आवश्यिकः, तथाप्यनुगतबुद्धया डित्थत्वादिकं जानिरेवेनि सर्वेषा शब्दानां जातिरंव मंकेन- विषय इत्यके। अन्ये तु- तद्वजातिविशिष्टः पदार्थ एव सर्वत्र संकेतावषयः, प्रथममानयनादिव्यवहारदर्शनेन तत्रैव संकेतम्रहादमे तत्त्यागे मानाभावात्- इत्याहुः। अनरे तु- अघटदिव्यावृत्तरूपोडपोह एव घटादिपद संकेतविषय:, अ- पोहव्यतिरिक्तजातौ मानाभावात-इत्याहु। ए च पक्षेपु युक्तायुक्तविचारणा अ्रन्थगौरवभयात्मकृतव्य चानानिरूपणानु- पयोगाथ् न कृतेति व्येयम् ॥ १५ ।

४२ काव्यदर्पणे

वाचकं निरूष्य परिशेषादभिधाद्यततिरिक्तां व्यखानां सि- षाधयिषुर्वाच रुव्यापारभूतामभिधां तावल्यक्षयति-

व्यापारः शक्यधीहेतुर्मुख्यः शब्दगतोऽभिधा॥। शक्यस्य साक्षत्मंकेनविषयस्य या धीस्तद्वेतुर्मुख्यो यः शब्द. निष्ठो व्यापारः मोडमिधा। अव शब्दगतव्यापारत्वमात्रं लक्षणायामतिठशाप्रम, अतः शक्गधीहेतुरिति। न चैवमपि 'छुत्रिणो गच्छन्नि' इत्यहल्लक्षणायां छत्रचच्छांत्नमाधार- जैकमार्थगन्तृत्वेन शक्यानां छंत्रिगामपि प्रनीतेस्तत्रातिव्या प्निरिति वाच्यम्, शक्यतावच्छेदकप्रकारेण शक्यधीहेतुत्वम्य विवश्षितत्वात् न च 'गङ्गायां घोष' इत्यादी गङ्गात्वेनैव तीरप्रतीतिरिति मने चछत्रिवेनैवात्रापि चछत्त्रगचछश्भिप्रती तिवित्युक्तदोषतादवम्धगमिति वाच्यम, शक्यमात्रधीहेतुत्वस्य विवक्षितत्वात्। तावचचाभिधामूलव्यक्षनायामनिव्याप्रमिति मुख्यपदम् मुख्यत्वं च तदर्थनतीतौ तद्गनव्यापारान्तरानपे- क्षत्वम्। अभिवामूलव्यजनार्या व्यक्षपार्थप्रतीतौ व्यक्षप विषयकशक्त्यपेश्षासयत, अन्यथा शक्त्यग्रहेडपि व्यख्नया तत्प्रतीत्याएत्ते:। न चैतं लक्षणायामपि तावतैव्ातिव्याप्ति- निगमे शक्यधीहेतुपदवैयध्यमिति वाच्यम्, स्वरवर्णादिगत- व्य अनायामतिव्याप्तिनिरासाय तक्वश्यंभावादित्याहुः । अ-

द्वितीय उल्लास: । ४३

न्ये तु- शक्तिरेवाभिधा। शक्तिश्च संकेतयितुरिच्छा। सके- तयिता च जात्यादिवाचकपदेष्वीश्वर एव, डित्थादिपदेषु तप्तत्पित्रादिः। तदिच्छायाश्र म्वरूपसंबन्धेन शब्दनिश्वत्व- मध्यविरुद्धम्। अतः शक्त्यतिरिक्तायामभिधायां न किचि त्प्रमाणम्- इत्याहुः ॥ १६ ॥ अथाभिधां विभजते-

रूढियोगो योगरूढिरिति सा त्रििधाभिधा॥

स्फुटम्॥ १७ ॥ रूढिं लक्षर्यात-

रूढिस्तव खण्डशत्तयैव स्यादेकार्थाभिधायिता। पीनौ वधूकुचावुच्चैर्मुक्ताहारौ च राजतः।। समुदायशक्तिमत्रेणैकार्थप्रतिपादकता रूढिः । अवयवशकत्या प्रतिपादके योगेSतिव्याप्तिवारणाय समुदायेति। समुदाया वयवशकक्तिभ्यामर्थप्रतिपादिकायां योगरूढावतिव्याप्तिनिरा- साय मात्रपदम। समुदायशक्त्या वृक्षविशेषादिप्रतिपादके-

डव्याप्तिवारणायै कपदम्। तन्रावयवशक्त्यार्थान्तर प्रतिपादने- Sपि समुदायशक्तिमात्रेण वृक्षविशेषाद्ेकार्थप्रतिपादकत्व्ान्ना-

काव्यदर्पणे

व्याप्तिः। एवं च समुदायशक्तिमात्रेणार्थप्रतिपादकत्वमवय- वार्थाप्रतिभानात्तत्प्रतिभानेऽपि तस्य प्रतिपाधे बाघाद्वा भव तीति द्विविधा रूढिः ॥ यथा पीनौ वधूकुचाविति पदाभ्यां नावयवार्थप्रतिभानम, मुक्ताहारपदे मुक्त्त आहारो याभ्या- मित्यवयवार्थप्रतिभानेऽपि तस्य मुक्त्मयहारलक्षणे प्रतिपाधे बाध इत्येषा रूढि: ॥ यथा वा- 'प्रत्यर्थिश्षिनिपालमौलि- कलित प्रत्यम्रमुक्तातुला कोटिस्पर्शनमातनोति चरणाम्भोजं सदा तावकम्। वीर श्रीरघुनाथनायक विभो विश्वंभराधीश ते दत्ते रूध्यतुलाप्रदानकलना चित्ते न मे विस्मयम् ।'- अत्रापि मुक्तादिशब्देषु नावयवार्थप्रतिभानम्। तुलाकोटि- शब्देSवयवार्थप्रतिभानेऽपि तस्य पादाङ्गदलक्षणे प्रतिपाद्ये बाध इत्येषा रूढिः। यद्यपि प्रत्यर्थिक्षितिपालानां मौलिभि: शिगोभि: प्रतिमाकारैः कलितो घटितः प्रत्यप्रमुक्तामयो यस्तुलाकोटि: पादाङ्गदं तस्य स्पर्शन धारणमेव प्रत्यर्िक्षि

नमित्यमेदाध्यवसायार्थ तुलाकांटिशन्देऽकयवार्थोडपि विव- श्ितः, तथापि तस्य पादाअदगतत्वेनाप्रतिपादनात्तत्र रूढि- रे ॥ १८ ॥

योगं लक्षयति-

द्वितीय उल्लासः । ४५

योगोऽवयवशत्तयैव स्यादेकार्थाभिधायिता। रागिन्कान्तापदाघातस्तवाशोकस्य सांपतम्।।

रूढावतिव्याप्तिवारणायावयवेति। योगरूढौ तद्वारणाय एवेति। अवयवशक्तिमात्रेण कुसुममितादिवस्तुप्रतिपादके सरमु- दायशक्त्या च दिवाकरनिशाकरादिप्रतिपादके पुष्पवदादि- शब्देSवयाप्तिवारणायैकपदम्। अवयवशक्तिमात्रेण प्रतिपाद- कत्वमपि ममुदायार्थाप्रतिभानात्तत्प्रतिभानेऽपि तस्यावयव- शक्तिप्रतिपाद्यार्थानन्वगाद्वा भवतीति योगोऽपि द्विविधः । यथा रागिश्निति केवलं योग:। अशोकपदे शोकरडितत्वमेव कक्कलिवृक्षत्वमित्य मेदाध्यवसा्यार्थ समुदायार्स्य विवक्षित

यथा वा- 'शासाभृतां यत्प्रमदावनेषु समाश्रितानामपि पुष्पवत्ताम्। छायातमिस्र प्रकरैरजसरं पादा भजन्ते परिभूति- मेव ।'- अन्नापि शाखाभृतामिति केवलं योगः । पुष्पव- त्तामिति पढे कुसुमवत्त्वमेव दिवाकरनिशाकरत्वमित्यभेदा- ध्यवसायार्थ समुदायार्थस्य विवक्षितत्व्रेऽपि कुसुमवत्त्वरूप- वयवशक्तिप्रतिपाद्यार्थेऽनन्वय एव ।। १९॥

योगरूदि लक्षयति-

४६ काव्यदर्पणे

योगरूढिस्तु शक्तिभ्यामेकार्थप्रतिपादनम्। मृगाक्षी पद्मनाभस्य मन्दिरे वसतान्मम।।

शक्तिभ्यामवयवशकक्तिसमुदायशांक्तभ्याम्। अत्र शक्तिद्वयेन

दम। यथा मृगाक्षीपदं पद्मनाभपदं च। इयमप्यवयवशक्त्ये- वावयवगतवृत्त्यन्तरेण समुदायार्थप्रतिपादनेऽषि भवति; तथावयवार्थान्तरस्य विवश्षितत्व्रेऽपि तस्य ममुदायार्थानन्व- येडपि भर्वात। यथा- 'तैज:म्फूर्निरसावनन्तमणिभिः स्थैय च हेमाद्रिणा कीर्तितिस्ते शशिकोटिभिश्च तनुते नित्यं तुलारो- इणम्। वीर श्रीचिनचेव्वयाच्युतधराधौरेयभाग्योत्रते चित्रं किं रघुनाथभूप भवतो हेस्रा तुलागेहणम ॥'- अत्रानन्त- मणिभिरित्यनन्तस्याकाशस्य मणय इव मणय इत्यवयवगत गौण्या समुदायशक्त्या चादित्या: प्रतीयन्ते। तथादित्या एवानेके मणयो सत्नानीत्य मेदाध्यवसायार्थमवयवार्थान्तरस्य विवक्षितत्वेऽपि तस्य समुदायार्थानन्वयश्च। तथा हेमाद्रिणेति हेममयोडद्रिरित्यवयवशञक्त्या समुदायशक्त्या च मेरुप्रतीती, हेमाट्रिरेवाद्रिसदशं हेमेत्यभेदाध्यवसायार्थमवयवार्थान्तरस्य विवक्षितत्वेऽपि तस्य समुदायार्थे मेरावनन्वयः। न च हमाद्यादिपदानां केवलं मेरुप्रमुखेषु रूढिरेवास्त्विति वाच्यम्,

द्वितीय उल्लासः । ४७

तत्रैव यौगिकार्थप्रतिभानम्यापि सर्वसाक्षिकत्वात्। न च तर्हयव यवशक्तिमात्रेण मेर्वांदयर्थप्रतिपादकत्वोपपततौ समुदाय- शक्तिमासत्विति वाच्यम, 'मेरु: सुमेरुहेमाद्रि :- ' इत्याद भिधानकोशपरम्परया विशिष्य तत्र समुदायशक्तेरपि मिद्धेः, अन्यथा राजभि: क्रीडार्थ निर्मिते हेममयाद्राबिव विशिष्या- नुशासरनानपेक्षणेन नद्वैयर्शर्यापनेरित्याहुः। क्विद्योगरूढ- स्यापि पदस्यावयवार्थानन्वयात्ममुदायार्थमात्रे विश्रान्तिः । यथा स्थलकमले नीरजादिपदम्। कचित्तु समुदायार्थानन्वया- दवयवार्थमात्रे विश्रान्तिः । यथा नीलनीरजमित्यादौ। अत्रो- अयत्रापि लक्षणैवेति न्यायविदः। तथा हि-नीरजपढे हि नीरजनिकर्तृत्वमवयवशक्त्या समस्ति। समुदायशक्त्या तु पद्मत्वं प्रतीयते। ततश्च नीरजपदरूपैकपदोपादानरूपयान्त- रङ्गप्रत्यासत्या स्थलकमलेन्दीवरान्वयात्प्रागेव नीरजनिकर्त- त्वसमानाधिकरणत्वेनोपस्थितस्य पद्मत्वस्य पद्मत्वसमानाधि- करणत्वेनोपस्थितम्य नीरजनिकर्तृत्वस्य च स्थलकमलेन्द्रीव- रान्वये नाकाङ्का न वा विशिष्टस्य तदन्वयविषयिणी शाब्द- धीरिति तदन्वयार्थ स्वतब्ररपद्मत्वनीरजनिकर्तृत्वोपस्थितये नीरजपदस्य लक्षणैवाभ्युपगन्तव्या, न तु रूढिरयोगो वा। न च प्रथमं योगरूढभ्यां स्वार्थोपनयेडि पश्चात्स्थलकमले न्दीवरान्वयार्थ विरुद्धवृत्तिमूकीभावे मति तदितरवृत्त्यैव

४८ काव्यदर्पणे

स्वतथ्तपद्त्वनीर जनिकर्तृत्वोपस्थितेग काङदिमद्धावान्र तदर्थ मिह लक्षणति वाच्यम्, केवलरूढ्यादिना स्वतत्रपद्यत्वाद्यु- पम्थित्यर्थ शब्दम्य पुनरतुमंधानकल्पनागौरवापत्तेः। लक्ष- ज।पक्षेतु नायं दोष:, योगरूढ्य। नीर जनिकर्तृत्वमंवलिनप

द्वारे सति द्वारिण: पुनरनपेश्रणात्। न च शक्योपम्थिति- र्लश्षणया लक्ष्योपन्थिताविव शक्योपम्थित्यन्तरेऽपि द्वार येन केतरलरूढ्यादिना स्वतन्त्रपद्यत्वाद्यपस्थिनावपि पुनरतुसंधानं न कल्प्येतत्याहुः। अन्ये तु-विशेषणम्य स्वतन्त्रोपम्थित्यर्थ छक्षणायामपि विशेष्यम्य स्वतन्त्रोपस्थितये न लक्षणा। अत जव 'नित्यो पटः' इत्यत्र नित्यत्वस्य विशेषणान्वयितया विशेषणस्य घटत्वस्य स्वतन्त्रोपस्थित्यर्थ लक्षणा, 'नष्टो घटः' इत्यत्र तु न लक्षणेति नैगायिकैरेव स्वीकृतम्। ततश्च नील- नरिजमित्यत्र लक्षणायामपि स्थलकमळे नीरजमित्यन्र न लक्षणा- इत्याहुः। भपरे तू-यथा 'राजा हरति लोकानां ह्ुदयं मृदुभि: करैः' इत्यादौ प्रकरणादिना प्रकृतचन्द्रादावे- वाभिधायां नियमितायां भूपाद्यर्थान्तरविषया त्वभिषा मूकीभवति, तथा प्रकरणादिना स्थलकमलेSवयवशक्तेरिन्दी- वर समुदायशक्तेश् तिरोभावात्प्रथममेव पद्मत्वं नीरजनिक- र्वृत्वं चोपस्थितं भवतीति न कापि लक्षणेत्याहुः ॥ २० ॥

द्वितीय उल्लासः । ४९

एवं त्रिविधामप्यभिधां निरूष्य व्यापारप्रमङ्गाल्लक्नणाश्र यत्वेन लक्षकं निरूपयितुं वा लक्षणां लक्षयति-

तात्पर्थविषयीभूतार्थान्वयानुपपत्तितः । शक्यभिन्नार्थधीहेतुर्व्यापारो लक्षणोच्यते।।'

अभिघायामतिव्याप्तिवारणाय शक्यभिश्नेति। व्यख्ञनायाम तिव्याप्तिवारणायान्वयानुपपत्तित इति। तत्र तुन मुख्या- र्ान्वियानुपपत्तिः । तावत्युक्ते 'छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्रा- व्याप्तिः, तत्र मुख्यार्थानां छत्निणामपि गमनान्वययोग्यत्वेन तद्नुपपत्यभावात्। अत उक्क तात्पर्यविषयीभूतेति। तत्र हि चछत्त्रयच्छत्त्रि स् मुदा य कर्तृक्रमेव गमनं तात्पर्यविषयी भू- तम्। तेन च च्छत्रिमात्रस्य नान्वययोग्यतेति नाव्याप्तिः । तात्पर्यानुपपत्तिमावं च व्यञ्नायामस्ति, तात्पर्यनिर्वाह।यैव सर्वत्र वृत्तिकल्पनात्। अतस्तात्पर्यविषयीभूतार्थान्वयांनुपप- त्तिपर्यन्तमुक्तम्। न. च तादृशव्यापार: शक्तिभिन्नः शक्य- संबन्ध एव, स च लक्ष्यभूततीरादिनिष्ठ इति कथमस्य सब्दव्यापारतंति वाच्यम्, तस्यार्थनिष्ठस्यापि शब्द आरो- पात्। तदुक्तकं काव्यप्रकाशिकायाम्- 'लक्षणारोपित' क्रिया' इति- इति प्राश्ः। शक्यघटितपरम्परासंबन्धेन सोडपि शब्दनिष्ठ एवेति नव्याः। तात्पर्यविषयार्थान्वयानु- K, 4

५० काव्यदर्पणे

पपस्या शक्यसंबन्धादशक्यार्थम्मृतिर्लश्षणेति प्राश्बः । तद- युक्तम; अर्थप्रतिपत्यर्थ हि वृत्तिकल्पनं न तु भैव वृत्तिरिति युक्तं कल्पयितुमिति ध्येयम् ॥ २१॥

एवं लक्षणां लक्षयित्वा तां विभजते-

द्विविधा सा रूढिपूर्वा फलपूर्वेनि भेदतः ॥

मा लक्षणा रूढिलक्षण। फललक्षणा चेति सामान्यतो द्वि- विधा। प्रयोगबाहुल्येन रूढितुल्यतया प्रसिद्धा लक्षणा रूढिलक्षणा। यथ। 'कुशलोडयं रथकर्मणि तक्षा' इति। कुशलशब्दो हि कुशं लात्यादत्त इत्यवयवशक्ता कुशादान कतरि वर्तते समुदायशक्त्या समर्थ इति नीरजपद्वद्योग रूढः । इयांस्तु विशेष :- नीरजपदस्य 'नीलनीरजम्' इति योगार्थेडपि प्रयोगबाहुल्यमस्ति, कुशलशब्दस्य तु मण्ड- पशब्दस्य मण्डपानकर्तृत्वरूपयोगार्थ इव कुशादानकर्तृत्व- रूपयोगार्थे न प्रयोगबाहुल्यमिति। ततश्च रथकर्मणि कुशा- दानकर्तृत्वरूपयोगार्था संभवात्कुशलशब्द: सामर्थ्यमात्रे विदो- चकत्वरूपशक्य संबन्धसत्त्वेन लक्षणया वर्तते, यथा स्थक- कमले नीरजशब्दोडवयवार्थानन्वयाहश्रजया समुदायार्थपुर- स्कारेण वर्तते। न च कुशलशव्दस्य लाक्षणिकत्वे शक्य-

द्वितीय उल्लास: । ५१

संवन्धज्ञानाय कुशादानकर्तृत्वविशिष्टमामर्थ्यरूप: शक्या- रथोडपि प्रतीयेतेति वाच्यम, व्युत्पन्नस्येष्टत्वाद्व्युत्पन्नस्य नीरजादिपद्साधारण्यात्। इयं च लक्षणा प्रयोगबाहुल्पा- द्रूढिवद्तिप्रसिद्धेति रूढिलक्षणा। विवक्षितार्थान्तरद्योतन- फला तु फललक्षणा। यथा 'गङ्गायां घोषः' इति। अन्र हि गङ्गापदं मुख्यार्थम्य प्रवाह्म्य घोषान्वयायोग्यत्वात्सा- मीध्यादिरूपशक्यसंबन्धस्य च सत्वात्तीरे लक्षणया वर्तते। स्वायत्ते शब्दप्रयोगे सत्यपार्थकावाचकपदप्रयोगानीचित्याद्र- क्रागतपावनत्वादिधर्माणां तीरनिष्ठनया प्रतीति: प्रयोजन- मिति फललक्षणैदा ॥ २२ ॥ रूढिलक्षणां विभजने- स्याद्रूढिलक्षणा द्वेधा गौणी शुद्धेति भेदत:॥।

स्फुटम् ॥ २३ ॥ शक्यसादृश्य संबन्धरूपा गौणीति सा मता। लावण्यनिधिरेषैव प्रवीणा युववश्चने।। शक्य सादृश्य रूपसंबन्धामिका सारूढा गौणी मता। ननु- सादृश्यं न संबन्धः, विशिष्टधीनियामकस्यैव सरंबन्धत्वात्। न हि संयोगे सति 'दण्डी देवदत्तः' इतिवत्समवाये सति 'रूपी घटः' इतिवद्वा सादृश्ये सति 'सिंह्वान्देवदसः'

५२ काव्यदर्पणे

इति विशिष्टघीरस्ति। तष्माद्गौणी लक्षणातो भिन्नैव वाच्या- इति चेभ्न; व्यतिरेकलक्षणाम्थले विशिष्टबुद्धयनियामकस्यापि विरोधम्य शक्यसंबन्धत्वाभ्युपगमेन मादृश्यस्यापि शक्य संबन्धत्वाविरोधादित्याहुः ॥ यथा लावण्यपदस्य लवणत्व- वाचिनो हृदयंगमत्वादिसादृश्यात्सुषुमाविशेषे वृत्तिः, यथा वा प्रकृष्टवीणावत्त्वविशिष्टसमर्थवाचकस्य प्रवीणशब्दस्य विवेचकत्वादिसादृश्येन समर्थमाले वृत्तिरितीह निरूढा गौणीति॥ २४॥

शुद्धा सा सादृश्यभिन्नशक्यसंबन्धरूपिणी। पुष्पं धनुरज्या द्विरेफा: स्रस्तदपि दिग्जयी।।

सादृश्यभिन्नशक्थसंबन्धरूपा रूढा शुद्धा।। यथा द्विरेफ शब्दस्य 'द्वौ रेफौ यस्य' इति व्युत्पच्या भ्रभरशब्दवृत्तेस्तद्वाच्ये मधुव्रते रूढिलक्षणा शुद्धा, सादृश्यान्यभ्रमरशब्दघटितश क्यसंबन्धरूपत्वात्। न च द्विरेफपदस्य भ्रमरशब्दे शक्ति नेति कथमत्र शक्यसंबन्ध इति वाच्यम्, द्विरेफशब्दस्यापि भ्रमरशब्दे योगरूढ्यक्गीकारात् अथ वा, वृत्त्यन्तरं विना

कयत्वोपपत्तेरित्याहुः । एवं त्वगादिशब्दानां त्वगिन्द्रियादिषु शुद्धा रूढिलक्षणेति ध्येयम् ॥ २५ ३

द्वितीय उल्लासः। ५३

फललक्षणां विभजते- जहती चाप्यजहती जहत्पूर्वाजहत्यपि। सारोपा साध्यवसितिरित्यन्या पञ्चधा मता॥ अन्या फललक्षणा जहल्लक्षणाजहल्लक्षणा जह्दजहल्लक्षणा सारोपलक्षणा साध्यवसानलक्षणा चेति पञ्ञाव्िधा ॥ २६॥ तत्र जहल्लक्षणां लक्षयति- ताज्जहल्लक्षणा यत्र खार्थ त्यक्तवान्यवृत्तिता। साक्षी मुकुन्दकेलीनां यमुनायाभयं त्रजः॥ यत्र स्ार्थत्यागेन परार्थवृत्तिता नत् जहल्वक्षणा॥ यथा यमुनायामित्यत्र वाच्यम्य प्रवाहस्य घोषान्वयायोग्यत्वाद्यपु नाशब्दः स्वार्थ परित्यज्य स्वार्थमंबन्धिनि तीरे वर्तत इति तन्न जहल्लक्षणा। इयमेव वाच्यमर्थमन्वयायोग्यत्वेनोपलक्ष- णीकृत्यान्वययोग्यमर्थ लक्षयतीति लक्षणलक्षणेत्युच्यते ।

व्यापारत्वमात्रेण स्वार्थप्रतीतिजनकत्वं यत्र तत्र लक्षणलभ जेत्यन्ये। ननु- स्वार्थत्यागेन परार्थवृत्तिता यत तब जह- कृक्षणेत्ययुक्तम्। तथा हि- 'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ गभ्ञा- पदेन तीरत्वप्रकारिका न तीरप्रतीति: किं तु स्रोतस्त्वप्रका- रिकैव। अन्यथा तीरस्य प्रवाहाभेदाप्रतीतेः प्रतिपिपादयिषि-

काव्यदर्पणे

तप्रवाहगतपावनत्वा दिधर्मप्रतीतिस्तीरे न स्यात्। अत एव 6तटादीनां गङ्ादिशब्दः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ हि प्रति- पिपाद्यिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः' इति काव्यप्रकाशिकायामु क्म्। ननु- अनुपपन्नमिदम्। न हि येन रूपेणानन्वयनि- अयस्तेन रूपेणोपस्थितेऽन्वयधीर्भवति, अयोग्यत्वस्य ताद- वस्थ्यात्। अतः कर्थं स्रोतस्त्वेनोपम्थिते घोषवासान्वयः । किं चैवम् 'स्वार्थादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणा' इत्य- भियुक्तोक्तिविरोधश्च, स्रोतम्त्वेनैवात्र प्रतीतेः । अपि च मुखादौ 'चन्ट्रोडयम्' इत्यादिसाध्यवसानलक्षणातो भेदो न स्यात्, आरोप्याभेदप्रतीतेरुभयत्राविशेषात्- इति चेन्न ।्र न हि समानप्रकारकज्ञानमात्रं विरोधि, कि तु समानविषयक- स्वविशेषितम्। अन्यथा घटः क्वचिदस्ति कचिन्नास्तीत्यपि धीर्न स्थात्। न चात्र समानविषयकत्वमस्ति, स्रोतस्त्वेन तीरस्यैवोपस्थितेर्विषयभेदात्। अतो नायोग्यताज्ञानम्। न चासंसर्गप्रहे स्रोतस्त्वग्रह एव तीरे कथमिति वाच्यम्, प्रत्यक्षाहार्यारोप इव लक्षणायामप्यसंसर्गग्रहस्याभेदधी प्रनिब- न्धकत्वाकल्पनात्। अत एव 'चन्द्र एवेदं मुखम्' इत्यादि- सारोपलक्षणादावभेदधीः सर्वानुभवसतद्धा। अन्थथा फल- लक्षणैव न स्यात्, प्रकारान्तरेण प्रतिपिपाद्यिषितप्रयोजना- संभवात् 'सर्वतो बलवती हान्यथानुपपत्तिः' इति न्यायात्।

द्वितीय उल्लासः। ५५

नापि 'स्वार्थादन्येन-' इत्यभियुक्तोकिविरोधोऽपि, तीरत्वे- नैव ज्ञाते शक्यसंबन्धप्रहानन्तरं स््रोतम्लन भानाभ्युपगमात्। वौरत्वम्य नियतोपस्थितस्याप्यमाने स्रोतस्त्वस्य च भाने लक्षणास्वामाव्यमेव नियामकम्, अन्यथा प्रयोजनालाभात्। साध्यवसानलक्षणाया भेदसतवलाओ।पविषयानिगरणादेव। न

तुल्यमिति वाच्यम; न ह्यारोपविषयवाचकपदानुपादानमाब विषयनिगरणम्, किंतु यत्र विषय आगेप्यारोपविषयवा- चकपदोपादानेऽव्यभेदप्रत्ययस्तत्न विषय आरोप्यमात्रवाचक- पदोपादाने विषयनिगरणम्। तथा च नात्र विषयनिगरण- मिति सहृदयैर्विभावनीयम्। ननु- स्रोतम्त्वेन तीरस्य पूर्व- मननुभवाञ् गङ्गापदे स्रोनम्त्वेन तीरोपस्थिति: संभवति। 'चन्द्र एवेदं मुखम्' इत्यत्र तु बाक्यार्थत्वेनैवाभेदानुभव इति न दोष :- इति चेन्न; 'पशय नीलोत्पलद्वन्द्वान्नि.सर न्ति शिता: शरा:' इत्यादिमाध्यवसानायां नीलोत्पलशरा दिपदैनेत्रकटाक्षादीनामिन्दीवरत्वसाय कत्वादिप्रकारकस्मृतेः सर्वानुभवसिद्धत्वेन लक्षणास्वामाव्यस्यैव तथाविधस्मृतावपि निया मकत्वेनावश्यकल्प्यत्वात्। अतोऽत्र स्रोतस्त्वेनैव तीरा दिप्रतीते: कथं स्वार्थत्याग इति चेत्सत्यम्; स्वार्थपदेन सश- क्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्यैव विवक्षितत्वात्। अथ वा, गङ्गा-

काव्यदर्पणे

पडास्तीरत्वेनैव तीरस्मृतिः । न चैवं प्रयोजनालाभाल्लक्षणैव न स्यादित्युक्तमिति वाच्यम; यथैव त्वन्मते लक्षणास्वाभा- व्यात्तीरस्य स्रोतस्त्वेनोपस्थितिस्तादृशोपस्थित्या च पावन- त्वादिप्रतीतिरिति कल्प्यते तथास्माभिरपि लक्षणास्वाभाव्या- देव गङ्गापदप्रतिपाद्यत्वज्ञानादेव प्रयोजनलाभ इत्यास्थीयते वविशेषाभावात्। अत एव 'छात्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यजह- त्सवार्थाया छत्त्र्यच्छत्त्रिंसमुदायम्य च्छत्त्रिपदात्माधारणेनै- कसार्थगन्तृत्वेन प्रनीतिर्न तु च्छत्न्नित्वेनेति न्यायविदः । एवं च साध्यवसानलक्षणातोडस्या भेद: स्फुट एवाभेदावि- वय त्वादिति दिक। इयं च जहल्लक्रणा 'एकः कृती शकुन्तेषु योऽन्यं शक्रान्र याचते' इत्याद्यप्रम्तुतप्रशंसादेरलंकारस्य बीजम । एवम 'उपकृतं बहु नाम किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम' इत्यादिविपरीतलक्षणापि जहय्येव। ख्वा च 'कः स्वधुंनि वित्रेकस्ते नयसे पापिनो दिवम्' इत्यादिव्याजम्तुतेर्बीजम् ॥२७॥ अथाजह ल्लक्षणमाह-

स्वसिद्धये पराक्षेपे सवजहल्लक्षणोच्यते। वीक्ष्यानुद्रवतः कुन्तान्द्रवन्ति च्छत्रिणो रणात्। यत्र स्ववाच्यस्यान्वयसिद्धपर्थ स्ववाच्यसंबन्धी लक्ष्यते तत्रा-

द्वितीय उल्लासः । ५४

जहलक्षणा। यथा अनुद्रवतः कुन्तानित्यत्र कुन्तपद ख्वा- कयस्य कुन्तस्यानुद्रवणक्रियान्वयार्थ कुन्तवत्सु पुरुषेषु वर्तते। अत्र कुन्तस्यापि पुरुषसाहित्येन क्रियान्वयादजहल्लक्षणा। अत्र च कुन्तबाहुल्यप्रतीति: फम्। तया च हन्तृत्वं व्य- ज्यते। यथा वा च्छत्त्रिणो द्रवन्तीत्यत्र चछत्रयच्छतित्रसमु- दाथकर्तृकं गमनमेव तात्पर्यवरिषयीभूतम्। तत्र चछतित्रमात्रम्य नान्वय इति स्ववाच्यकछत्तयन्वयमिद्धच्यर्थ छत्त्रिपद छत्व्य- च्छत्त्रिसमुदाये वर्तते। अत्र च चछत्रिणमप्यच्छत्निसाहि त्येनान्वगादजहल्लक्षगा। छत्निबाहुल्यप्रनीति: फलम्। इय- मेव स्वार्थमुगदायान्यल्लक्षयतीत्युपादानलक्षणेत्युच्यने। अत्रा- पि कुन्तच्छात्रपदाभ्यां कुन्तत्वेन च्छत्रित्वेन च लक्ष्यप्रनीति- रित्येकं मतम् ; कुन्ता इत्यत्र कुन्तकुन्तिमाधारणेन कुन्तसं- योगित्वेन तदुभयोपस्थितिः, छश्रेण इत्यत्रैकस्ार्थगन्तृत्वेनो- भयोपस्थितिरित्यपरं मनमिनि ध्येयम्। इगं च 'अयमैन्द्री- मुखं पश्य रक्त्तश्चुम्बति चन्द्रमाः' इत्यादिममासोत्तेर्वीजम्। केचित्तु- 'गामालभेत' इत्यादौ गवादिपद स्ववाच्याया जाने: श्रतिचोदितालम्भनाद्यन्वगमिद्धये स्ववाच्य नातिविि- ष्टां व्यक्ति लक्षयति न त्वभिधत्ते, 'विशेष्य नाभिधा गच्छे- रक्षीणशक्तिर्विशेषणे' इनि न्यायात् : ततश्च तत्र स्ववाच्यमु- पादाय व्यक्तिलक्षण:दुपादानलक्षणा-इत्याहुः। तदयुक्तम्। न

५८ काव्यदर्पणे

हीयं फललक्षणा, अनादित्वेन प्रयोजनाकल्पनातू। न च तहिं रूढिलक्षणास्त्त्रिति वाच्यम्। न हि रूढिलक्षणायामुपादान उक्षणाखयो भेदोडस्ति। किंच यत्र निर्वचनानुपपत्तिरेव बाधस्तत्र रूढिलक्षणा, कुशलादिपडे तथा दर्शनात्। न च गोशब्दस्य व्यक्तौ निर्वचनानुपपत्तिरस्ति, 'गच्छतीति गौः' इति निर्वचनम्य व्यक्तौ सर्वात्। कि बहुना? अनन्यलभ्य एव शब्दार्थ :: व्यक्तिम्त्वविनाभावाज्जा्यानुमातुं शक्यत इति न तत्र लक्षणा युक्ता। न च व्यक्तेरनुमेयत्वे शाब्दबो- धविषयत्वं न सादिति त्राच्यम, अर्थाध्याहारस्थलवददो- षात्। न चैवमपि व्यक्तगोंवदप्रकृत्यर्थत्वाभावेन तल् प्रत्य- यार्थकर्मत्वानन्वयापत्ति :; अन एव 'गक्कायां घोषः' इत्य- आपि गभ्गावदशक्गक प्रवाहस्य स्वमंबन्धितीरोपस्थापकत्व- संभवेदपि प्रत्ययार्थभूताधारत्वान्वयार्थमेव तत्रापि लक्षणा- स्वीकार इति वाच्यम्; तत्र तथात्वेदपि प्रकृते जातेर्व्यक्त्य वच्छेदकतयालम्भान्वययोग्यत्वाज्जातावेव कर्मत्वान्वयसंभवेन व्यक्तौ लक्षणाया अकल्प्गत्वात्। अन एव क्रियाकारकथो रविनाभावादन्यतरप्रतीतावन्य तरानुमितिमंभवात्क्रियतामि - य्यत्र न कर्ता लक्ष्यते। तथा, कुर्तरित्यत्र यर्तिकचित्कर्म, प्रवि शेत्यत्र गृहम्, पिण्डीमित्यत्र मक्षयेति क्रिया च न लक्ष्यते। ननु- एवमपि 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्के' इत्यत्र भो-

द्वितीय उल्लासः । ५९

जनाभावसहितं पीनत्वमनुपपद्यमानं रात्रिभोजनं लक्षयतु, रात्रिभोजनस्य पीनत्वेन सामानाधिकरण्यरूपसंबन्धसत्वाद्रा त्रिभोजनमात्रादेवायं पीन इति पुरुषवैशिष्ट्य प्रतीतिरूपफल- सत्वाच् लक्षणासामतरया अविकलत्त्रात्- इति चेन्न; 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क' इत्यत्र श्रुतः शब्द एवानुपपद्यमानो योग्यताघटकतया 'रात्रौ भुङ्धे' इत्याभिप्रायिकं शब्दं कल्प- यति। यद्वा दिवाभोजनाभावेऽपि प्रतीतं पीनत्वमनुपपद्यमानं रात्रिभोजनं कल्पयतीति तत्राध्यन्यथासिद्धत्वाद्रात्रिभोजनं न लक्ष्यमित्याहुः ॥ इयं चाजहल्लक्षणा जहल्लक्षणावच्छुद्वैव, सादृश्यमूलकत्वाभावात्। अस्यामपि लक्ष्यम्य वाच्यम्य च न भेदेन प्रतीतिः, प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनालाभप्रसङ्गादि- त्यप्याहुः ॥२८

अ्रथ जहदजहलक्षणां निरूपयति- स्वार्थैकदेशे वृत्तौ तु जहत्यजहनी मता। पुष्पितं वनमालोक्य पथिका: पुङखिताधयः॥ यत्र समुदायवाचिन. शब्दस्य स्वार्थकदेशे वृत्तिस्तत्र जहदज- हलक्षणा॥ यथा पुष्पितं वनमित्यत्र वनपदस्य स्वार्थैकदेश- परित्यागेन तदेकदेशे वृत्तिः। पुष्पितभूयस्त्वद्योतनं फलम्॥. २९ ॥

काव्यदर्पणे

सारोपामाह- सारोपा तत्र यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा॥ यत् विषय्यारोप्यमाणश्चन्द्रादिर्विषय आरोपविषयो मुखा- दिश्व मिथोऽनपह्नतभेदौ सामानाधिकरण्येन निर्दिश्येते तत्र सारोपा॥ ३०॥ सारोपां विभजते

सारोपा द्विविधा जञेया गौणी शुद्धेति भेदतः॥ स्फुटम् ॥ ३१॥ सादृश्यात्मकसंबन्धरूपा सा गौण्युदीर्यने। शुद्धा तदन्यसंबन्धरूपा सा तु निगध्यने। मुखेन्दुर्नयनानन्दस्तन्व्या विजयतेतराम्।। म्ाटृटश्यात्मकमंबन्धरूपा सागेपा गौणमारोपा। यथा मुखे- न्दुरित्यत्र विषयिविषयवाचकयोरिन्दुमुखपदयोः सामानाधि- करण्गनिर्देशातसारोपा। इन्दुशब्दस्य मुखे हृदयंगमत्वादि- सादृश्येन वृत्तेगोणमारोपा। तादूप्यप्रतीति: प्रयोजनम् । नयनानन्द इत्यत्र तु नयनानन्दकारणे मुखेन्दौ मादृश्या- न्येन हेतुहेतुमद्धावमंबन्धन नयनानन्दपदम्य वृत्तेः शुद्धसा- रोपा। ताद्रूप्यप्रतीतिः प्रयोजनम्। एवम् 'मुखं चन्द्रः'

द्वितीय उल्लासः । ६१

इति व्यासेऽपि गौणसारोपा। अत्रापि ताद्रूप्यप्रतीतिस्तय। चान्यवैलक्षण्येन कार्यकारित्वं च फलम्। यद्यप्यत्र 'गङ्गा यां घोषः' इत्यादाविव जहळ्वक्षणैवेति न ततो भेदेन कथनं युक्तम्, तथापि विषयिविषयवाचकपदोपादानकृतवैलक्षण्या त्तादूप्यप्रतीतिरूपफलभेदाच्च भेदेन कथनम्। 'मुखं चन्द्रः' इत्यन्न चन्द्रशब्दो लक्षणया चन्द्रत्वसहचारिणं हदयंगम- त्वादिधर्म लक्षणया प्रतिपादयति। ततश्च तं निमित्तीकृत्य मुखमभिधत्ते न तु मुखमपि लक्षयतीति केचित। तदयुक्तम्"

वाच्यवृत्तित्वाभावात्तं निमित्तीकृत्य चन्द्रशब्देन मुखमभि धातुं न युक्तम् : चन्द्रशब्दस्य मुखेदपि शक्तिकल्पनं चायु- क्म्। तस्माच्चन्द्रत्वसह चारिगुणाभेदेन मुखगतगुणा एव चन्द्रशब्देन लक्ष्यन्ते। तैश्च गुणैर्मुखमाक्षिप्यते न तु मुख मपि लक्ष्यत इत्यपरे। मुखस्य चन्द्रपदाप्रतिपाद्यत्वे शाब्दं सामानाधिकरण्यं न स्यात् ; अतश्चन्द्रशब्द: स्वार्थभूतचन्द्र मुखोभयानुगतं धर्म लक्षयित्वा तन्मुखेन मुखमपि लक्षणया प्रतिपाद्यतीत्यन्ये। तदुक्तम्- 'अभिधेयाविनाभूनप्रतीति र्कक्षणोच्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्टत्तेरिष्ठा तु गौणता।.' इति। अल्ाभिधेयशब्दो वृत्त्यन्तरं विना शक्तिप्रयुक्तोप- स्थितिविषयपरः । तेन यत्र यौगिकस्यैव लक्षकत्वं न तत्रा-

६२ काव्यदर्पणे

व्याप्तिः। अविनाभावश्च संबन्धमात्रं न तु नियतसंबन्धः । तथा सति 'मश्चा: क्रोशन्नि' इत्यत्र लक्षणा न स्यात्। न च क्रोशनकाले मश्पुरुषयोर्यविनाभावोडस्तीति वाच्यम्, अविनाभवनैव तदनुमितिमंभवेन लक्षणावैयर्थ्यात्। कि चा- विनाभावस्यैव लक्षणाबीजत्वे, 'घटमुच्चारय' इत्यत्र घटप- दस्य स्वरूपपरत्वं लक्षणयेत्यविवादम्, तत्र शब्दस्यार्थेन समं दैशिकम्य कालिकम्य वाविनाभावस्यासंभवाल्लक्षणा न स्यात्। प्रतीतिरिति प्राचीनमतेन। नव्यमते तु प्रतीयतेSने- नेति प्रतीतिपद करणव्युत्पभ्रमिति ध्येयम्। लक्ष्यमाणगुण- योगात्तु वृत्तिगाणीत्यत्र गौण्यपि लक्षणाभेद इति तात्पर्य- मिति ध्येयम्। अत्र च शुद्धमारोपा सादृश्यान्यसंबन्धस्या- नेकविधत्वादनेकधा भिद्यते। तत्र 'नयनानन्दो मुखेन्दुः' इति कार्यकारणभावेन शुद्धस्तारोपोदाहता। तादर्थ्यसंबन्धेन यथा- इन्द्रार्थासु म्थूणासु 'इन्द्रा: स्थूणा:' इति। अत्र तादरूप्यप्रतीतिस्तया चेष्टार्थदायित्वधीश्च प्रयोजनम्। स्वम्वा- िभावसंबन्धेन यथा- राजकीये पुरुषे 'राजायं पुरुषः' इति। अन्नापि ताद्रूप्यप्रतीतिस्तया चालङ्गुनीयशासनत्वधीश्र प्रयोजनम्। तत्कर्मकारित्व संबन्घेन यथ- 'तक्षायं ब्राह्मणः' इति। अत्रापि तादूप्यप्रतीतिस्तया च मामर्थ्यातिशयधीक्ष प्रयोजनम्। अवयवावयविभावमंबन्धेन यथा- हस्तावयवे-

द्वितीय उल्लासः । ६१

डप्रमात्रे 'अग्रहम्तः' इति। अत्रापि ताद्रूप्यप्रतीनिस्तया च कौशलातिशयधीश्च प्रयोजनम्। अन्न च समुदायवाचिनो इस्तशब्दस्य स्वार्थकदेशवृत्तितया जहदजह ल्वक्षणात्वेडवि फ- लादिभेदाद्वेदेन कथनमिति ध्येयम्॥ अत्र वृत्तिवार्तिककृतः - यथा हि 'गङ्गायां घोषः' इत्यत्र गङ्गापदं स्वशक्यसंब- न्धिनि तीरे प्रवर्तमानं तीरत्वप्रकारिकामेव प्रतीर्ति जनयति, तथा 'मुखेन्दुः' इत्यत्रापीन्दुपदं मुखेन्दूभयानुगतं कान्ति- मस्वादिस्ताधारणधर्म लक्षयित्वा तन्मुखेन मुखे वर्तमानं मुखत्वप्रकारिकामेव धियं कि जनयत्याहोस्विदुभयसाधारण- क्रान्तिमत्वप्रकारिकाम्? नाद्यः, तथा सति मुखपदेन पौन- रक्त्यापत्तेः। न द्वितीयः, तथा हि 'मुखेन्दुः' इन्यनेन कान्तिमन्मुखमिति प्रतीति: स्यात् ; तथा च 'कान्तिमान्मु- खचन्द्रः' इति प्रयोगो न स्यात, चन्द्रपदस्य कान्तिमत्पदेन पौनरुक्त्यात्। न च, चन्द्रसाटृश्यमात्रं लक्षयित्वा तद्ति मुखे प्रवर्तते, ततश्र चन्द्रसटशं मुखमिति मुखेन्दुपदेन प्रतीतिर्भवति 'चन्द्रमदृशो मुखचन्द्रः' इति तुन प्रयोग इति वाच्यम्; तथा सति सादृश्यम्यापि शब्दोपात्ततयोपमा- त्वापत्या तत्र रूपकव्यवहारविरोधात्। न हि सादृश्यस्य वाच्यत्व एवोपमा, 'चन्द्रसुहनमुखम्' इत्यादौ सुददादिप- देन तल्लक्षणायामप्युपमासंप्रतिपत्तेः । अपि च 'पदाम्बुजम्'

६४ काव्यदर्पणे

इत्यन्र 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इत्यम्बुज- मिव पद्मिति पूर्वपदार्थप्राधान्येन व्याघ्रादिममासेनोपमायाः, मयूरव्यंसकादिसमासेनोत्तर पदार्थप्राधान्येन पदमेवाम्बुज्- मिति रूपकस्य च मंभवेन सर्वत्ञानवधारणे प्राप्ते; 'मञजु शिखानमखजीरं पातु गौर्या: पदाम्बुजम' इति यत्र पढ़े संभवत्रपुरादिकं निबध्यते तत्र पूर्वपदार्थप्राधान्येनोपमा, यत्र पुनः 'उत्तंसितं विरिश्वायैः' इति पद्मसाध्यमुत्तंमना दिकं निबध्यते तवोत्तरपदार्थप्राधान्येन रूपकमित्यालंकारि- कव्यवस्था भज्येत। पदाम्बुजमित्यत्राम्बुजसादृश्यमात्रस्य प्रतीतौ तस्योत्तंसनानुगुणत्वाभावेन 'उत्तसित विरिञ्वायैः' इत्यत्राप्यु त्तरपदार्थ प्राधान्यव्यवस्थापकाभावेन रूपकनिर्णाय- काभावात्। कि च 'विद्वन्मानसहंसस्त्वं विजयख विशा पते' इत्यत्र श्लिष्टपरम्परितरूपके हंस्रपदृश्य राजनि प्रसि द्वसादश्याभावाल्लक्षणा न स्यात्। न च विदुषा मानसर हृदयमेव मानसाख्यं सर इत्यभेदाध्यवसायलभ्यमानसरवा- सित्वरूपसाधारणधर्मनिवन्धनं सादश्यं तत्राप्यस्त्विति वा च्यम्, तत्र सादृश्यलम्भकस्य शलेषस्य रूपकोत्थाध्यतय। लक्षणोदयात्प्राक्तस्य बुद्धिपथानारोहात्। न च श्लेषस्यैव प्राथम्यं किं न स्यादिति वाच्यम्, रूपकं विना कवेरर्थद्वय- विवक्षायामिह गमकाभावेन श्लेषानिर्वृत्तेरभिधाया: प्रकरण

द्वितीय उल्लासः । ६५

नियम्यत्वेन रूपकआागप्राकरणिकस सरसो मानसपदेनानु- पस्थित्यवश्यंभावाच्च। किं बहुना 'मुखं चन्द्रः' 'राजा हंसः' इत्यादौ सर्वत्रैव लक्षणैव नाङ्गीकर्तव्या। मुखादिगत- चन्द्रादित्ाद्ूप्यस्य मामानाधिकरण्यबलेन वाक्यार्थविधयैव प्रतीत्युपपत्त्या लक्षणाफलम्यान्यथापि सिद्धेर्लक्षणावैय्थ्यात् -इत्याहुः । तचिचिन्त्यम्। चन्द्रािपदं मादृश्यसामान्यमेव पुरम्कृत्य मुखादौ प्रवर्तते। न चैवं सादृश्यस्यापि प्रत्तिपा- द्यत्व उपमा स्यादित्युक्तमिति वाच्यम्, उपमानवाचकपदा- दन्येन पदेन सादृश्यप्रतिपादन एवोपमाङ्गीकारात्। 'प- द्ाक्षी' इत्यादिलुमोपमायामपि यथा 'द्धि पश्य' इत्यत्र लुमाया विभक्तरेव कर्मत्वप्रत्यायकता तथा ममासशाख्त्वशेन लुप्रस्येवादेरेव सादृश्यप्रत्यायकत्वमिति नोपमानवाचकपद्म

रान्तरत्वोक्तिरयुक्तेति वाच्यम्, प्रकृताप्रकृतयोरेकधर्मन्वये दीपकं प्रकृतयोरेव तदन्त्रये तुल्ययोगितेत्यङ्गीकारेण यर्हिक-

'चन्द्र इत्र मुखं मुखमिव चन्द्रः' इत्यत्र तृतीयसदृशव्यव- च्छेद रूपफल भेदा नुरोधे नोपमाप्रतीपद्वय संसृष्ट्यतिरेकेणो पमे योपमा पृथगङ्गीक्रियते तथात्रापि मुख्यप्रयोगलभ्येडये लाक्ष- णिकप्रयोगवैयर्थ्यपरिहाराय सादृश्यलक्षणया तादूप्यप्रतिप- K. 5

काव्यदर्पणे

त्तिरूपफलभेदसत्वादृपि नालंकारान्तरत्वविरोधः । यदप्युक्त मेवं सति 'पदाम्बुजम्' इत्यत्रोत्तंसनानुरोधेन रूपकव्यवस्था अज्येतेति, तदपि न; तत्रापि सादृश्यलक्षणया ताद्रूप्यप्रती- त्योत्तंस न रूप कार्योपपत्तेरु त्तंस न रुप का र्यथ ब ले न रूपकव्य वस्थो - पपत्तेः । यदप्युक्तम् 'विद्वन्मानमहंसस्त्वम्-' इत्यत्र प्रसि दूसादृश्याभावाल्लक्षणया सहृदयस्य प्रथमं सादश्यप्रतीतिर्न स्यादिति, तदपि न युक्तम्। न हि प्रमिद्धसादृश्यमत्र लक्ष्य- मित्युक्तम्, किं तु सादृश्यमाल्रम्। ततश्च तत्रापि मामाना धिकरण्यबलाद्वक्तुराप्तत्वनिश्चयवान्सहृदय: सादृश्यविवक्षयैव राजनि हंसपद प्रयुक्तमिति प्रथमं निश्चिनोति,। पश्चात्कं तत्सादृश्यमिति गवेषमाणः श्रेषभित्तिकाभेदाध्यवसायलभ्य- मानसवासित्वनिबन्धनं तत्साटश्यमिति निश्चिनोतीति किम- नुपपन्नम् ! यदप्युक्तं लक्षणां विनैव सामानाधिकरण्यबलेन ताद्रूप्यप्रतीति संभवाल्लक्षणावैयथर्यमिति, तदृपि न ; चन्द्रादि सादृश्ये वक्तृतात्पये सति तत्प्रकारकप्रतीत्यर्थ लक्षणावशयं- भावात्। वस्तुतस्तु, 'मुखं चन्द्रः' इत्यत्र चन्द्रताद्रूप्यप्रती- तिर्मुख इति सर्वानुभवसिद्धम्। ततश्र चन्द्रपदस्य चन्द्रता- द्रूष्य एव लक्षणा। सादृश्यप्रतीति: फलम्। अत एव रूप- कादिूपमा व्यङ्रचेति सांप्रदायिकाः। निरतिशयसौन्दर्य- वश्वं वा व्यङ्गचम। न च चन्द्रतादूप्यस्य मुखगतत्वाभा-

द्वितीय उल्लासः । ६७

वेन तत्कथं प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य चन्द्रपदस्य मुखे प्रवृत्तिरन्य- धर्मस्यान्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तत्व्रायोगादिति वाच्यम; सत्यम्, लक्षणया चन्द्रपदेन चन्द्रतादूप्ये प्रतिपादिते शाब्दसामाना धिकरण्यबलान्मुखे चन्द्रताद्रूप्यप्रतीत्वविरोधात् । न चैवं लक्षणां विनैव वाक्यार्थविधया समभिव्याहारात्तादूप्यप्रती- तिरस्त्विति वाच्यम्, तत्प्रकारकप्रतीतेरतुभवसिद्धत्वेन लक्ष- णां विना तदनिर्वाहात्; किंच 'नीलमुत्पलम्' इत्यादा- विव शाब्दसामानाधिकरण्येनाभेदस्य वाक्यार्थविधया सिद्धा- वपि तादरूप्यस्य तथात्वायोगात्। तदेव च विषयिविषय- वाचकपदसामानाधिकरण्यस्थले सर्वत्र विवक्षितम्, अन्यथा पद्द्वयवैयर्थ्यादभेदप्रतीतेरतिशयोक्ताविव चन्द्रादिविषयिवा- चकपदोपादानादव सिद्धर्विषयवाचकमुखादिपदानर्थक्यात्। न च 'साक्षाच्चन्द्र एवेदं मुखम्' इत्यत्र विषयविषयिवाच- कपद्द्वयोपादानेडप्येवकारसाक्षात्पदाभ्यां चन्द्राभेदप्रतीतिर विकलेति वाच्यम्, तादृशस्थले तथात्वेडप्युत्सर्गतः पद्द्वयो- पादाने ताद्रूव्यप्रतीतेरेवानुभविकत्वादिति ध्येयम् ॥ ३२॥

अथ साध्यवसानामाह-

निगीर्य विषयं यत्र विषय्येव निबध्यते। तत्र साध्यवसाना स्याद्गौणी शुद्धेति सा द्विधा॥

६८ काव्यदर्पणे

सरोजकाहलीरम्भासैकताका शभूघरैः शङ्खेन्दुतिमिरैः सृभा वल्ली कामिजनोत्सव।

यत्रारोपविषयं मुखादिकं निगीर्यात्मपरिशेषीकृत्य स्थितो विषय्यारोव्यमाणश्चन्द्रादिरेव निबध्यते तत्र साध्यव- खाना। अध्यवसानमेकांश उत्कट ज्ञानम्। ज्ञानस्योत्कट- त्वं च तत्कोटिसह चारितानेकधर्मवद्धर्मविषयकत्वादिकम् ॥ साच साध्यवसाना सादृश्यतदन्यसंबन्धमूलतया गौणी शुद्धेति द्विविधा। यथा 'सरोजकाहली-' इत्यत्न गौणी, अत्र पदजङ्गादिप्रतीत्यर्थे सादृश्यं पुरस्कृत्य विषायेपदमालो- पादानान्। अत्र चाभेदधीस्तया च लावण्यातिशयधीश्च फलम्। कामिजनोत्सव इत्यत्र साटश्यान्यकार्यकारणभावसं बन्धं पुरस्कृत्य विषयिपदमात्रोपादानेन शुद्धसाध्यवसाना। अत्ाव्यभेद्धीस्तया चाव्यभिचारेण तत्कार्यकारित्वधीश्र फलम्, क्वचित्ताद्रूप्यधीरपि फलम्, 'अनाकाशे कोऽयं गलितहरिण: शीतकिरणः' इत्यत्र शीतकिरण इति विषाय- वाचकपदमान्नोपादानेऽपि 'गलितहरिणः' इति प्रसिद्ध- चन्द्राव्यतिरेकप्रती्या ताद्रूप्यमात्रप्रतीतेरिति ध्येयम् । इयं चातिशयोक्तेर्बीजम्। यद्यपीयमपि जहल्लक्षणैव, तथापि

द्वितीय उल्लासः । ६९

दप्रतातिरूपफलभेदान्च पृथगुपात्ता । इयं चाजहल्लक्षणापि संभवति ; यथा चन्द्रमुखोभयविषये 'चन्द्रौ पश्य' इति प्रयोगे: वृत्तिवार्ततिककृतस्तु- मुख्यार्थसादृश्येन लक्षणा हि गौणी। न च तत्रैव तत्सादृश्यमास्ति येन मुखुयेऽपि गौणी वृत्ति: स्यात् । शुद्धा त्वजहल्लक्षणा विशेषणवाचिनो विशिष्टे संभवति, विशिष्टविशेषणयोरकदेश्येकदेशरूपमंबन्ध सत्त्वात्। तम्मात् 'चन्द्रौ पश्य' इत्यताभिधालक्षणाभ्या- मेवार्थद्वयप्रतीति: 'गङ्गायां मत्स्यघोषौ' इत्यत्रेव वृत्ति- द्वय विरोधम्यादोषत्वात्। अतो न गौण्यामजहल्लक्षणा- इत्याहुः। तञ्चिन्त्यम् 'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यादावपि कुन्तांशस्य शक्तयैवोपस्थितिसंभवात्तत्र न लक्षणा कलपया। क तु पुरुषांश एव तत्कल्पना। तत्राजहल्वक्षणाव्यवहारस्तु

पश्य' इत्यत्राप शक्त्यत्यागेन सादृश्यसंबन्धेन मुखे लक्षणा- कल्पनादजहल्लक्षणा गौणसाध्यवसानाप्यक्री कार्येति दिकू। इद- मत्रावधातव्यम्-लक्षणास्थले लक्षकपदेन लक्षकपदवाच्य- तावच्छेदक प्रकारेण लक्ष्यप्रतीतिरिति मते- 'कुन्ताः प्रविश- न्ति' इत्यजहल्लक्षणायां कुन्तकुन्तिनो: कुन्तत्वेन रूपेण प्रतीतिः, 'गङ्गायां घोषः' इत्यादिजहल्वक्षणायां तीरादेर्गङ्गात्वादिनैव प्रतीतिः । तथा 'मुखं चन्द्रः' ' इन्द्रा: स्थूणा:' इत्यादि-

७० काव्यदर्पणे

सारोपायां चन्द्रत्वादिना मुखादिप्रतीतिः तथा 'चन्द्रः' 'इन्द्रा:' इत्यादिसाध्यवसानायामपि मुखादेश्चन्द्रत्वादिनैव प्र. तीतिः। अजहल्लक्षणाजहल्लक्षणयोवाच्यस्य कार्यान्वयानन्वया- भ्यां भेदः। सारोपायां विषयिविषयवाचकपदद्वयोपादाना- द्वेद:। साध्यवसानायां विषयनिगरणाद्गेदः। विषयनिगरणं च विषयिविषयवाचकपद्द्वयोपादाने यत्र विषयख विषयि- त्वेन प्रतीतिस्तत्र विषयस् विषयिणात्ममान्नपरिशेषीकरणम । इदं च विषयनिगरणम् 'गक्गायाम-' इत्यत्र नाम्त्येव, तत्न 'गङ्गातीरे-' इति विषयिविषयवाचकषद्द्वयोपादाने तीरस्य गङ्गात्वेन प्रतीत्यभावात्। मतान्तरे तु-'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यजहल्लक्षणायां कुन्तकुन्तिनोः कुन्तसंयोगा श्रयत्वेन साधारणरूपेण प्रतीतिः । 'गक्गायाम्-' इति जहल्वक्षणायां तीरस्य तीरत्वेनैव प्रतीतिः । गौणसागेप- साध्यवसानयोश्चन्द्रादिसदृशत्वेन मुखादेः, शुद्धसारोपसा- ध्यवसानयोस्तादर्थ्यादिना प्रतीतिरित्येकं मतम्। सारोपायां चन्द्रादिता द्रूप्येण मुखादिप्रतीति: साध्यवसानायां चन्द्राद्य- भेदेन मुखादिप्रतीतिरित्यपरं मतम्। भेदस्तु पूर्ववदूद्य इति दिकू॥ ३३ ॥

उपसंहरति-

द्वितीय उल्लासः ।

एवं निरूपिते रूढिलक्षणाफललक्षणे॥

स्फुटम् ॥ ३४ ॥

प्रकारन्तरेण फललक्षणाया भेदं वक्तुमर्थसिद्धमर्थ कथ- यति-

तत्राद्या व्यङ्गयरहिता सव्यङ्गया फललक्षणा।।

तत्राद्या रूढिलक्षणा व्यङ्गधरहिता। फललक्षणा तु प्रयोज- नस्य व्यश्जनैकगम्यत्वनियमेन व्यक्कचसहितैव! ततश्र रूढिलक्षणाफललक्षणाभ्यामन्या लक्षणा न विधेया, नेयार्थ- त्वरूपदोषांपातादित्यवधेयम् ॥ ३५॥

अर्थसिद्धार्थकथनफलमाह-

तच्च व्यङ्ग्यं क्वचिद्गदमगूढं च कचिद्धवेत् । विकासिहासा निर्यान्ति चुम्बत्यैन्द्रीमिने स्त्रिय:।।

तथा च सप्रविधापि फललक्षणा गूढव्यङ्गय्ागूढव्यङ्गच्भे- देन प्रत्येकं द्विविधा सती चतुर्दशधा भिद्यत इति ध्येयम्। अत्र गूढत्वं सहदयैकवेद्यत्वम्, न तु सहृदयैरपि दुःखेन प्रतीयमानत्वम्, तथा सति वक्ष्यमाणास्फुटत्व लक्षणगुणी- भूतव्यङ्गथरूपतया लक्षणामूलप्रधानव्यक्धध्वनिभेदाभावा-

७२ काव्यदर्पणे

पत्तेः। अगूढत्वं च सहृदयासहृदयोभयवेद्यत्वम्। अगूढ- व्यङ्गथं च वक्ष्यमाणगुणीभूतव्यङ्गत्ान्तर्गतमेवेति ध्येयम्। तत्र गूढं यथा विकासिहासा इति। अत्र विकास: पुष्पधर्मः। स चान्तरभागद्योतकत्वसादृश्येन स्मित्ते समारोप्यते। सौ- रभवतत्वादि व्यङ्गचम्। तच्च सहृदयैकवेद्यमिति गूढम्। अगूढं यथा चुम्बत्यैन्द्रीमिति। चुम्बनपदं मिथुनयो: कपो- लादिम्थले वक्रमंयोगवाचकमित्यत्यन्ततिरस्कृत वाच्य तया सं - बन्धमावं लक्षयत्प्रत्यूषस्य तादात्विकतां व्यज्जयति। अत्र च व्यप्यं सहृदयासहृदयवेद्यमित्यगूढम्। गूढ यथा वा- 'मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिम प्रेक्षणं समुच्चलितवि अ्रमा गतिरपास्तसं्था मतिः उरो मुकुलितस्तनं जघनमं- सबन्धोद्धुरं बतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोदगमो मोदते ॥'-अब विकास: पुष्पधर्मः । स चान्तरभागद्योतकत्वादिसाहश्येन स्मिते समारोध्यते सौरभवत्वादि व्यङ्गयम्। वशितो वशी- कृतो वक्रिमा येन प्रेक्षणेन तद्वशितवक्रिम। अत् वशितत्वं चेतनगतम्। तदचेतने व क्रिम्ण्यधीनत्वसादश्येन समारोष्यते। तेन च न सार्वत्रिको लोचनस्य वक्रिमा, किं त्वभिमतपुरु- षविषय एवेत्युचितपुरुषानुरागो व्यक्रचः । समुचचलनं मूर्त- धर्मः। स चातिशयितत्वसादृश्येन विभ्रमेषु समारोध्यते। विभ्रमाणामयत्नसाध्यत्वं व्यङ्गथम्। संस्था यथावस्थितविष-

द्वितीय उल्लासः । ७३

यप्रकाशीकरणम्। तदपासनं चेतनधर्मः । स चोचितविषय- त्वसादृश्येन मतौ समारोप्यते। गुरुजनादिसमीपे भावगो- पनं व्यङ्गथम्। मुकुलनमपि पुष्पधर्मः । स चोज्जुम्भणौन्मु- ख्यलक्षणसादृश्येन स्तनयोः समारोप्यते। परिरम्भणयो ग्यत्वं व्यङ्गचम्। असंबन्धेनोद्धुरत्वं देहधर्मः, न तु तद्वय- वस्य जघनमात्रस्य। स च मांसलत्वसादृश्येन जघने समारो्यते। तेनोपभोगयोग्यवयस्कत्वं व्यक्रथम्। अंस- बन्धवदुद्ुरं मांसलमिति तत्रोपभैव न समारोप इत्यपि केचित्। उद्गमो मूर्तधर्मः । स चोद्धूतत्व सादृश्येन तरुणिम्रि समारोष्यते। विभक्तावयवकत्वं व्यङ्गथम्। तेन च सौन्दर्या- तिशयः । मोदत इति चेतनधर्मः । स च तरुणिमोद्गमे समुल्लसितत्वसादृश्येन समारोप्यते। तरुणिम्नः परा काष्ठा व्यङ्गथा। तदेतत्सर्व सहृद्येकवेद्यमिति गूढम्॥ अगूढ यथा वा-"स्त्रीपरिचयाज्जडा अपि अवन्त्यभिज्ञा विद- ग्धचरितानाम्। उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि ॥"-इय च नायिकायाः शिक्षाग्रहणसामथ्य कथमिति राज्ञा पृष्टस्य नायिकामध्यापयतो नाट्याचार्य स्योक्तिः। जडा अपि स्त्रीणामुपदेश विनापि तत्परिचयादेव विद्ग्धचरितानामभिज्ञा भवन्ति: अस्त्वेवम्; स्त्रीणां विद- ग्धचरिताभिज्ञता तु कुत इत्याकाड्यामुक्तमुपदिशतीति ।

७४ काव्यदर्पणे

स्त्रीणां तु तारुण्यदर्ष एव विलासानुपदिशतीति। अत्रोप- देशो नामाज्ञातज्ञापक आचर्योच्चार्यमाणः शब्दविशेषः । स च सामान्यविशेषभावसंबन्धेनाज्ञातज्ञापकमात्रे वर्तते। अनायासेन नायिकाया: शिक्षाग्रहणं व्यङ्गचम्। तञ्ञ व्यक्गथमभिधेयवत्स्फुटमित्यगृढम्। इदं च गुणीभूतव्यङ्गध- मेव। गूढव्यङ्गयं तूत्तमं काव्यमिति ध्येयम् ॥ ३६ ॥

पूर्वोक्तरीत्या बहुविधामपि लक्षणां विवक्षाविशेषेण पुन- स्रधा संकलयति-

तदव्यङ्गया तथा गूढागूढव्यङ्गयेति सा त्रिधा॥

यतो रूढिलक्षणायां न फलं व्यङ्रथं फललक्षणा च गूढ- व्यङ्रयागूढव्यङ्गथा चेति द्विविधा, तस्मात्सा पूर्वोक्ता लक्षणा सर्वाध्यव्यङ्गचा गूढव्यङ्गयागूदव्यङ्गत्न। चेति त्रिधा भवति ॥ ३७॥

एवं लक्षणां निरूप्य तद्दारा लाक्षणिकं लक्षयति- भवेल्लाक्षणिक: शब्दो लक्षणायाः समाश्रयः॥ यद्यपि वाचकत्वदशायामपि लक्षणासमाश्रयत्वमस्ति, तथापि यदा लक्षणया प्रतिपादकत्वं तदा लाक्षणिकत्वं विवक्षित- मिति ध्येयम् ॥३८ ॥

द्वितीय उल्लासः ।

अथ व्यञ्जकं लक्षयितुं व्यञ्जनां संभावयति-

फले लाक्षणिकस्यास्य व्यापारो व्यञ्ञनोच्यते।।

अस्य लाक्षणिकस्य शब्दस्य फले प्रतिपादे यो व्यापारः स व्यश्जनेत्युच्यते। इदं च व्यञजनाया न लक्षणपरं वचनम्, फल प्रतीत्यनुकूललाक्षणिकशब्दगतव्यापारत्व स्ा भभिधामूलव्य- जनायामर्थगतव्यञ्जनायां चाव्याप्नेः। कि तु वृत्तिद्वयव्यति- रेकेण व्यख्नैव नास्तीति वदन्तं प्रति कचिव्य ज्जनाङ्गी- कार्येति तत्मद्धावप्रदर्शनपरम्। यदि व्यञ्जनैव नाङ्गीक्रियेत तदा लाक्षणिकस्थले फलप्रतीतिरेव न स्यात्। अतस्तत्र व्यञ्जना समाश्रयणीयेति भावः ॥। ३९ ।। स्यादेवं यदि लक्षणास्थले फलमावश्यिकं स्यात्, तदेव मास्तु; फलावश्यंभावेऽप्यनुमानादेव तत्प्रतीतिरस्तु; किं व्यञ्जनयेत्यत आह- यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते। फले शब्दैकगम्येऽत्र व्यञ्जनान्नापरा क्रिया॥ न हि 'गङ्गातीरे घोषः' इति वक्तुं प्रतिपादको न जानाति न वा तत्प्रयोगे तीराधारकघोषाधेयकप्रतीतिरेव न भवति। येनैवं स्वायल्तेडपि शब्दप्रयोगे लाक्षणिकमेव प्रयुङ्के तेन प्रयोजनप्रतिपिपाद्यिषयैव लाक्षणिकं प्रयुङ्क इति लक्ष-

७६ काव्यदर्पणे

णास्थले फलमवश्यमेषितव्यम्। तत्प्रतीतिश्च शब्दादेव नानुमानात, व्याप्त्याद्यप्रतिसंधानेऽपि जायमानत्वात् । शब्दस्य च व्यञ्जनां विना तत्र नान्यो व्यापारः समस्तीति

नन्वेवमपि शब्दादभिधया लक्षणया वा तत्र फलधी- रस्त्वित्यत आह- नाभिधा समयाभावाद्वेत्वभावान्न लक्षणा।।

पावनत्वादौ हि प्रयोजने गङ्गादिशब्दानां साक्षादाप्ताभिप्राय- विषयत्वाभावात्साक्षात्मंकेतितार्थ प्रतीत्यनुकूलव्यापारात्माभि- धा तत्र न संभवति। नापि तत्र लक्षणा, मुख्यार्थबाधादि- रूपलक्षणाहेत्वभावात् ॥ ४१ ॥

हेत्वभावमेव विशदयति-

लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योग: फलेन न। नापि प्रयोजनं तत्र न च शब्द: रखलद्गतिः॥

लक्षणायां हि मुख्यार्थबाधो मुख्येन लक्ष्यख संबन्धः प्रयो- जनं च हेतुः । तथा चात्र लक्षणया लक्ष्यप्रतीत्यनन्तरं पुनश्च लक्षणया फलप्रतीतिरभिमता, किं वा लक्ष्यफलयो- र्युगपदेव लक्षणया प्रतीतिः । नाद्यः । तदा हि लक्ष्यतट-

द्वितीय उल्लासः । ७७

प्रतीत्यनन्तरं फले प्रवर्तमाना लक्षणा तटे बाधादेव प्रवर्तत इति वाच्यम ; पूर्वप्रतीतेऽर्थे बाधं विना लक्षणाया अप्रवृत्तेः, अन्यथा गङ्गाशब्दस्य स्रातसि बाधाभावेऽि तीरलक्षणा- पत्तेः। न च तीरे बाधादेव फले लक्षणास्त्व्रिति वाच्यम्। तथापि मुख्यार्थबाधरूपहेत्वभावान्न फले लक्षणा युक्ता। न च तटमेव मुख्यार्थोडम्त्विति वाच्यम्, तस्य लक्ष्यत्वेन मु- ख्यत्वाभावात् । - इत्याशयेनोक्तम्- लक्ष्यं न मुख्यमिति। ननु मुख्यार्थबाघो न लक्षणाहेतुः किंतु ज्ञाप्यबाध एवेत्यत उक्तम- नाप्यत्र बाध इति। नतु न बाधो लक्षणाबीजं किं तु तात्पर्यानुपपत्तिरेवेत्यत उक्तम्- योग: फलेन नेति। पा- वनत्वादयो हि स्रोतःसंबन्धिन एव न तीरसंबन्धिन इति ज्ञाप्यार्थमंबन्धाभावाच्च न फले लक्षणा। ननु साक्षात्संब न्धाभावेऽपि तीरेण पावनत्वादेः स्रोतोरपैकार्थसंबन्धित्वा- त्मकः परस्परासंबन्धोSस्तीत्यत उक्तम्- नापि प्रयोजनं तन्नेति। तत्र फले लक्ष्ये सति प्रयोजनान्तरं वाच्यम्। न च तदस्ति। किं च गङ्गाशब्दो लक्षणया तटं प्रतिपाद्य पुनश्च लक्षणया फलमपि प्रतिपादयितुं न समर्थो यतः शब्दो हि लोके न रखलद्वतिर्विरम्य व्यापारवान्न भवती- त्यर्थः। यद्वा, ननु लक्षणास्थले फलप्रतीतिरेव नास्ति येन तदर्थ व्यञना समाश्रयणीया स्यादित्यत उक्तम्- न च

७८ काव्यदर्पणे

शब्द: रखलद्गतिरिति: अत्र तन्नेतति पदं काकाक्षिन्यायेन संवध्यते। तथा च तत्र फले शब्दो लाक्षणिकः शब्दः हखलद्गतिः प्रतिहतबोधनशक्तिश्च न भवति। ततो न फल- प्रतीत्यपलापः कर्तु शक्यत इति भाव: । ४२ ॥।

ननु यदुक्तं नापि प्रयोजनं तत्रेति तदयुक्तं प्रयोजनान्त- रकल्पनसंभवादित्यत आह-

फलान्तरस्य तत्रापि कल्प्यत्वे त्वनवस्थितिः॥

तत्रापि प्रयोजनस्य लक्ष्यत्वपक्षेऽपि यदि प्रयोजनान्तरं क ल््यते, ताहि किं तत्फलान्तरं व्यञ्ञजनागम्यं लक्षणागम्यं वा! आध्येSस्मदिष्टसिद्धिः । द्वितीये तस्यापि फलस्य लक्ष्यत्वे फलान्तरं कल्प्यम्। एवं तस्य तस्यापीत्यनवस्था ।। ४३ H

ननु- अस्तु तर्हि लक्ष्यसमकालमेव विशिष्टलक्षणया प्रतीतिरिति द्वितीय:ः पक्षः। नच प्रयोजनविशिष्ठतया तटादिलक्षणायामपि प्रयोजनान्तरेण भाव्यमिति वाच्यम्, 'गङ्गायास्तटे घोषः' इति मुख्यात्प्रयोगात् 'गङ्गायां घोषः' इति लाक्षणिकप्रयोगस्य पावनत्वादिविशिष्टतीरप्रतीतिरेव फल- मिति न फलान्तरकल्पनादोष इति विशिष्टलक्षणैवास्तु- इत्यत आह-

द्वितीय उल्लासः । ७९

प्रयोजनविशिष्टस लक्षणा तुन युज्यते। ज्ञानस्य विषयादन्यदृतो वाच्यं प्रयोजनम्॥ 'अयं घटः' इत्यादिप्रत्यक्षज्ञानस्य हि विषय भूताद्वटादेरन्यदेव ज्ञातताख्यं घटादिविषयगतं प्राकट्यं फलमिति भाटैरङ्गी- कृतम्। नैयायिकैरपि हानोपादानादिसंवित्तिर्विषयादन्यैव फलमिति स्वीकृतम्। तथा च लाक्षणिकशब्द जन्यज्ञानस्यापि स्वविषयभिन्नमेव फलं.वाच्यम्। तच्च फलविशिष्टलक्षणायां न संभवति, पावनत्वादेरपि शब्दजन्यज्ञानविषयतया तद्दि- न्नत्वाभावात्। अतो न फलविशिष्टलक्षणा युक्ता। किं च गङ्गायां घोषान्वयान्यथानुपपत्या हि कल्प्यमाना वृत्तिस्त- दुपपादकतीरमात्र एव कल्पयितुं युक्ता न फलविशिष्ठे। न च तात्पर्यानुपपत्त्या फलविशिष्ट वृत्तिकल्पनमिति वाच्यम् । तथापि लक्षणयाध्यव गङ्गापदेन शक्यप्रवाहसंबन्धिपावन त्वादेरेव प्रतीति: स्यान्न तु तीरगतस्य। स्रोतोगतस्य पाव- नत्वादेस्तीरगतत्वप्रतीतिव्ञात्र फलमिति विशिष्टलक्षणयापि कथं तत्सिद्धि: ? अतिरिक्तव्यजजनाङ्गीकारे तु धर्मिग्राहक- मानेन तस्यास्तथाविधप्रतीतिजनकत्वेनैव सिद्धिरिति न कि. चिद्वाधकमिति ध्येयम्। यद्यपि पावनत्वादिप्रतीतिरेव फलं न पावनत्वादिकम्, तथापि फलीभूतप्रतीतिपरिचायकतया

८० काव्य दर्पणे

क्तिः। वस्तुतस्तु पावनत्वादिविशिष्टलक्षणायां पावनत्वादि- घी: शाब्दज्ञानान्नातिरिक्तेति न तस्या: फलत्वं युक्तमिति डयेयम् ॥ ४४ ॥

उपसंहरति- तस्माल्लक्ष्ये प्रतीने तु पावनत्वादिधीर्मेता। अभिधालक्षणाभिन्ना व्यञ्जनैवात्र कारणम्।।

न च गङ्गाशब्दस्य लक्षणया तीरप्रतिपादनेन व्यापारविरा मात्कथं व्यञ्जनयापि पुनः पावनत्वादिप्रतीतिजनकतेति वाच्यम्, लक्ष्योपस्थित्यनन्तरं व्यञ्जनया वाक्यैकवाक्यता- वत्प्रयोजनमादायान्वयवोधसंभवेन विरामाभावाद्यङ्गपरूपा-

अथाभिधामूलामपि व्यञ्जनां संभावयति-

अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते।

अनेकार्थस्य हरिरामादिशब्दस्य संयोगधैर्वक्ष्यमाणैरवाचक त्वेऽन्वयप्रतियोगिस्मारकत्वे नियन्त्रिते नियमिते सति, अ- र्थान्तरस्मृतिजननप्रतिबन्धेनैकार्थस्मृतिजनकत्वे कृत इति यावत्। अवाच्यार्थस्यार्थान्तरस्य धीहेतुर्या व्यापृतिर्व्यापारः

द्वितीय उल्लासः । ८१

सोऽञ्जनमित्यभिधीयते। अलापि यदि व्यज्जनैव नाङ्गीक्रि येत तदानेकार्थशब्दप्रयोगे शक्तः प्रकृतमाव्स्मृतौ नियमित- त्वादप्रकृतार्थस्मृतिरनुभवसिद्धा न स्यात्। अतस्तदन्यथानु पपच्या व्यञ्जना समाश्रयणीयेत्यर्थापत्तिरुपदर्शितेति ध्ये- यम् ॥ ४६ ॥

संयोगादीनां नियन्तृत्वं हरिणोक्तमनुवदति-

संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधि:॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्ति: स्वरादयः। शब्दार्थस्थानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः॥

शब्दार्थस्य हरिरामादिनानार्थशब्दार्थस्य सर्वस्याप्यनवच्छेदे सत्यविशेषेण स्मरणे प्रसक्ते सति संयोगादयो विशेषस्मृता- वेकमात्रस्मृतौ हेतव इति योजना ॥४७ ॥

अथ संयोगं लक्षयति- संयोगस्तु स्ववाच्यैकनिष्ठार्थान्तरसंगतिः। पुङ्सयत्वधिकां भूर्ति शङ्खचक्रधरो हरिः॥

संयोगो नाम स्ववाच्येष्वर्थेष्वेकार्थनिष्ठार्थान्तरसंबन्धः । तेन च संयोगेन क्वचिदभिधा नियम्यते। यथा-शङ्गचक्र- .K 6

८२ काव्यदर्पणे

घरो हरिरिति। अत्र शङ्गचक्रसंयोगेन हरिशब्दस्य शक्रा- दिसाधारणस्य श्रीपतावभिधा नियम्यते॥ ४८ ॥

विप्रयोगमाह-

विप्रयोगस्तु संयोगाभाव एव निगद्यते। अशङ्वचक्रः स हरिरपिनाको भवो भवान्॥

संयोगाभावरूपेण विप्रयोगेणाभिधा क्वषित्नियम्यते। यथा-अशङ्गचक्र इति। अत्र शङ्गचक्रसरयोगाभावेन इरिशब्दस्येन्द्रादिवाधारणस्य नारायणेडभिषा नियम्यते, प्रतिषेधस्य प्रसनक्तिपूर्वकत्वेनान्यत्र शङ्कादिप्रसक्तेरभावेन प्र. तिषेधासंभवात्। एवम्- अपिनाक इति। अत्र पि. नाकसंयोगाभावेन भवशब्दृस्य संसारसाधारणस्य शंकरे- डभिधा नियम्यते। विप्रयोगो विभाग इत्यपरे ॥ ४९ ॥

स्राह्चर्य लक्षयति-

साहचर्य स्ववाच्यैकवस्तुना सहचारिता। वन्दारुजनमन्दारौ वन्देऽहं रामलक्ष्मणौ ।५०। स्ववाच्यभूतेषु वस्तुष्वेकेन वस्तुना पदार्थान्तरस्य प्रायशः सहचरितत्वं साहचर्यम्। तेन रामलक्ष्मणावित्यत्र सौमि-

द्वितीय उल्लासः । ८३

त्रिसाह चर्यादव लभद्रादिसाधारणस्य रामपदस्य दाशरथावभि- घा नियम्यते॥ ५० ॥ विरोधितामाह- सहानवस्थितिर्वध्यहन्तृत्वं च विरोधिता। दिनं निशां च संयुध्य रामोऽजैषीद्दशाननम्।। विरोधिना नाम सहानवस्थितिर्वध्यघातकभावश्च। तत्र दिनं निशामित्यत्र निशापदस्य हरिद्रासाधारणस्य दिनेन सहान वस्थानलक्षणविरोधाद्रान्रावभिधा नियम्यते। रामपदस्य भार्गवादिस्ाधारणस्य दशाननेन सह वध्यघातकभावलक्षण- विरोधाद्दाशरथावभिधा नियम्यते। प्राभ्ास्तु-'बभूव भी- मबकयो रामार्जुनगतिस्तयोः' इति विरोधित्वसाधर्म्योपमायां प्रयुक्ते रामार्जुनगतिरित्यत्र रामार्जुनपदयोर्वध्यघातकभाववि- रोधेन भार्गवकार्तवीर्ययोरभिधा नियम्यते- इत्याहुः। अत्र वृत्तिवार्त्तिककृत :- भार्गवे रामपदस्याभिधानियमने सत्रति तद्वि- रोधप्रतिसंधानेनार्जुनपदस्य कार्तवीर्येडभिधानियमनम्, त- हिमश्च सति तद्विरोधप्रतिसंधानेन रामपदस्येत्यन्योन्याश्रया पत्तिः। तस्मादन्यतरपदस्य व्यवस्थितार्थत्व्र एव स्मृततद्वि- रोध प्रतिसंधानान्नानार्थपदस्याभिधानियमनमिति प्रागुक्तमे- वात्रोदाहरणम्- इत्याहुः। अत्रापि दार्ष्टान्तिकयोर्भीमस्ेन-

८४ काव्यदर्पणे

बकासुरयोरविरोधात्तदृष्टान्तयो रामार्जुनपदवाच्ययोरपि वि- रोधं सामान्यतो निश्चित्य पश्चाद्रामपदस्य भार्गवेर्ऽर्जुनपदस्य कार्तवीये चाभिधानियमनसंभवाञ्रान्योन्याश्रय इति नव्याः ॥ अथार्थ लक्षयति-

अर्थः प्रयोजनं स्थाणुं संसारच्छित्तये नुमः॥ अत संसारच्छेदनरूपेण प्रयोजनेन स्थाणुशन्दस्य स्कन्घ- शून्यवृक्षसाधारणस्य शंकरेभिधा नियम्यते। चतुर्थ्या प्रयोजननिर्देश रवार्थो नियामकः । 'स्थाणुं भज भवच्छि दम्' इति द्वितीयानिर्देशे त्वौचित्यं नियामकमिति विवेक इत्याहुः ॥ ५२। अथ प्रकरणं लक्षयति= विद्ुः प्रकरणं वक्तृश्रोतृवुद्धिस्थतां विदः। जानाति सकलं देव: प्रश्नोऽयं वितथोऽधुना॥ जानातीत्यत्र वक्तृश्रोतृबुद्धिस्थतारूपप्रकरणेन देवपदस्य सं- बोध्येडभिधा नियम्यते ॥ ५३॥ अथ लिङ्गं निरूपयति -- लिङ्गं स्ववाच्यान्तरेभ्यो व्यावृत्तो धर्म इष्यते। जय्यो जगति केनैष कुपितो मकरध्वजः ॥

द्वितीय उल्लासः । ८५

अत्र सागररूपवाच्यान्तरव्यावृत्तेन कोपरूपलिङ्गेन मकर- ध्वजशब्दस्य मन्मथेडभिधा नियम्यत इत्येके। मकरध्वज- शब्दस्य मन्मथे प्रस्िद्धैव नियमनम्, न तु कोपरूपलिङ्रेन। अत एव मकरध्वजशब्दस्य सागरपरतया प्रयोगे निहतार्थ- त्वं वक्ष्यति। तम्मात्कुपितशब्देन यावत्कुपितोपस्थितिप्रसक्तौ मकरध्वजरूपचिह्वेन कुपितशब्दः कामदेवे नियम्यते। न च कुपितशब्द्ो नानेकार्थ इति वाच्यम, अनेकव्यक्त्युपस्थापन समर्थ स्वैवान्रानेकार्थत्वेनाभिमतत्वत्। अत एव 'जानाति सकलं देवः' इत्यत्रानेकव्यक्त्युपस्थापकतयैवानेकार्थत्वं देव- शब्दस्यानिप्रेत्याभिधाया नियमनमुक्तमिति मधुमतीकृतः । वम्तुतस्तु 'कुपितो भूभृत्' इत्यत्र कोपलिङ्गेन भूभृत्पद्म्य पर्वतसाधारणस्य राज्यभिधा नियम्यत इति नव्याः । संयो- गोदाहरणे द्रव्यसंयोगात्, इह गुणादिसंबन्धादिति भेदः ॥ अथ शब्दान्तरसंनिधिमाह- सामानाधिकरण्यं यन्नियतार्थपदेन तत्। शब्दान्तरस्य सांनिध्यं देवोऽव्यात्रिपुराहित:।

अत्र नियतार्थकत्रिपुराहितपदसामानाधिकरण्य रूपेण शब्दा- न्तरसंनिधिना देवपदस्य विरिब्च्यादिसाधारणस्य शंकरेभि- धा नियम्यते। अत्र वृत्तिवार्तिककृत :- स्रमभिव्याहृत-

८६ काव्यदर्पणे

शब्दस्य नियतार्थकत्वे तत्प्रतिपादितलिक्गादिनैव तन्नियमनम्, अन्यथा लिङ्कायुदाहरणेडपि शब्दान्तरसंनिधेरेव नियामक- त्वापत्तेः । अतो न नियतार्थशब्दसामानाधिकरण्यं शब्दा- न्तरसंनिधिः। कि तु नानार्थपदवाच्यैकार्थसंबन्ध्यर्थान्तर- गृहीत संकेतकनानार्थशब्दसमभिव्याहार एव। तस्य च 'निष- धं पश्य भूभृतम्' इत्याद्युदाहरणम्। अत्र च जनपद्विशे- षसाधारणस्य निषधपदस्य पर्वतवाचिभूभृत्पदसंनिधिना प- रवतविशेषेऽभिधा नियम्यते। भूभृत्पदस्य च राजस्राधारणस्य पर्वतविशेषवाचिनिषधपदसंनिधिना पर्वतेडभिधा नियम्यते। न चान्योन्याश्रय इति वाच्यम्। न ह्यन्न समभिव्याहतश- व्देन तदर्थप्रतिपादनमभिधानियमनायापेक्ष्यते। किं तु स्वा- र्थेन गृहीतसंसर्गकेऽर्थे व्युत्पन्नो यः शब्दस्तत्समभिव्याहार- मात्रम्। तथा घ यथा मंबन्धिदर्शनात्संबन्ध्यन्तरस्मृतिस्थले गृहीतसरबन्धस्य वस्तुनो दर्शनमात्रं संबन्ध्यन्तरस्मरणायापे- क्ष्यते, न तु तद्दर्शनानन्तरं तत्संबन्धस्मरणमपीति नाम्यो- न्याश्रयः; तथेहापि निषधभूभृत्पदयोरभिधानियमनाय गृ.

रमात्रमपेक्ष्यत इति तत्तदर्थप्रतिपादनस्यानपेक्षितत्वान्नान्यो- न्याश्रयः । नन्वेवम् 'शङ्गचक्रधरो हरिः' इत्यादावपि शङ्गच करादिशब्दान्तर संनिधिनैवाभिधानियम नं भविष्यतीति

द्वितीय उल्लासः । ८७

व्यर्थे पृथकसंयोगाद्युदाहरणमिति चेन्मैवम्; तत्र शङ्गचक्रा- दिशब्दानां नियतार्थतया श्रवणमात्रादर्थप्रतिपादकतया त- त्प्रतिपादितार्थ संयोगादिभिरभिधानियमनसंभवात् । न च शबदान्तरसंनिधिरपि तत्रास्तीति वाच्यम्। अस्तु, तथापि हरिशब्दाद्यभिधानियमनसमर्थे तदर्थस्रंयोगादिरूपसंनिहित- संबन्धेनान्तरक्के शङ्गचक्रादावुपस्थिते तस्यापि वाचकतया व्यवहितसंबन्धेन बहिरक्रभूतः शब्दान्तरसंनिधिर्नोदाहरण- त्वमरहति। तस्मात् 'निषधं पश्य भूभृनम्' इत्यादौ यत्रोभ- यनानार्थतया न कश्याध्यर्थस्थ प्रथममुपस्थितिस्तत्रैव बहिर ङ्रश्यापि तस्य नियामकत्वेनोदाहरणत्वमिति न कश्िचित्संकरः। एवं च 'रामार्जुनगतिस्तयोः' इत्यत्रापि शव्दान्तरसरनिधिरेव नियामकः। तथा 'कयालो दानेन राजते' इत्यत्रापि शब्दान्तर संनिधिनैव व्यालदानपदयोरहिखण्डनदुष्टगजमदजलसाधा- रणयोर्दुष्टगजमदजलयोरभिधा नियम्यते -इय्याहुः । तथि- न्त्यम। एवं सति निषधपदवाच्य जनपद्विशेषसंबन्धिनि राजन्यपि भूभृच्छद्दस्य गृह्ीतव्युत्पत्तिकत्वाद्गभृत्पदस्य नि० षचपदेन जनपद्विशेषस्मृतावपि नियामकता तुल्येति न कुत्राप्यभिधानियमनं स्यात्। न च सामानाधिकरण्यनिर्देश- नुपपत्तिज्ञानसहायेन शब्दानतरसरंनिधिनात्राभिधानियमनमि- ति वाच्यम्, तर्ह्यावश्य का दौचित्या देवाभिधानियमनसंभवेन

८८ काव्यदर्पणे

'उपालो दानेन राजते' इत्यत्र व्यालपदवाच्यार्थन्तिरसंब नधिन्यपि दानपदस्य गृहीतपरंकेतत्वामावेनौचित्यानपेक्षणा- च्छव्दान्तरसंनिधिनैव विशेषस्मृतिरिति वाच्यम्। तत्रापि व्यालपदस्य स्व्रार्थप्रतिपादनं बिना न दानपदेभिधानियम नसंभव: पदान्तराभिधानियमनस्य तदर्थसंबन्ध्यर्थप्रतिपाद कत्वज्ञानं विनानुपपत्तेः, एवं दानपदस्यापीत्यन्योन्याश्रयः ।

संभवतीत्युक्तमिति वाच्यम; तर्हि 'गङ्गायां घोषः' इति लक्षणास्थलेऽपि तीर रूपार्थसंचन्धिपूर गृहीतशक्तिक गङ्गापदा- त्पूरस्मृर्ति विनैव तीरस्मृत्यापत्तः, तथा हसस्तिपदाद्ग नरमृति विनैव हस्तिपकस्मृत्यापत्तेश्च। न चैवं संबन्धिदर्शनात्संव न्ध्यन्तरस्मृतिम्थलेडपि तत्संबन्धित्व्रज्ञानं संवन्ध्यन्तरस्मृति समयेऽप्यपेक्ष्यं स्याहिति वाच्यम, परम्परासंबन्धिसमृत तद्पेक्षायामपि साक्षात्संबन्धित्मृतौ न तदपेक्षेति कार्यानुरो- वेन कल्पनात। अत एव पदेन शक्यस्मृतौ न शक्तिस्मृत्य- पेक्षा, लक्ष्यस्मृतौ तु लक्ष्यस्य शक्यसंवन्धज्ञानापेक्षा च

नियमनम्। 'देवोऽव्यात्रिपुराहितिः' इत्यादावेव शब्दान्तर संनिधिना तन्नियमनम्। न च पदान्तरस्य नियतार्थत्वे त-

द्वितीय उल्लासः । ८९

स्प्रतिपादितलिङ्गेनैव तन्नियमनमित्युक्तमिति वाच्यम्, तद्गत- गुणक्रिययोरेव लिङ्गत्वेन विवक्षितत्वात्। न च तद्गतासा- धारणधर्ममात्रस्यैव लिङ्गत्वमपि विवक्ष्यतामिति वाच्यम्; स्वतत्रेच्छानां प्राचा नियोगपर्यनुयोगान्ईत्वात्, अन्यथा सदर्थसंवन्धिमात्रस्य लिङ्गत्वं विवक्षित्वा संयोगसाहचर्ादी नामपि लिङ्गान्तर्भावपर्यनुयोगस्य दुष्परिहरत्वादिति दिकू।। अथ सामर्थ्य लक्षयति-

मामर्थ्य स्यात्कारणत्वं मत्तोऽयं मधुना पिकः॥। अत्र कोकिलमदकारणत्वरूपसामर्थ्येन मकरन्दादिसाधारण- स्य मघुशब्दस्य वसन्तैकदेशे चैत्रमासेडभिधा नियम्यते। न चात्रार्थाभेदः । तत्र प्रयोजनेनाभिधानियमनम्। अत्र तु कार्येण। कार्य चानिष्टरूपमपि संभवतीति महान्भेदः । यत्र हेतुत्वमार्थ तत्रार्थः, यत्र तच्छाव्दं तत्र सामथ्यमिति वा भेद इत्याहुः ॥ ५६ ॥ अथौचितीमाह-

औचित्यन्वययोग्यत्वं पातु वो दयितामुखम् ।

मत्र पात्विति शब्दस्य सुखसमर्पणदुःखनिर्हरणतदुभयानु कूलव्यापारादिसाधारणस्य दयितामुखे स्वरूपेण सुखसमर्प-

९० काव्यदर्पणे

कत्वाद्ययोगात्तदनुकूळव्यापारात्मनि सांमुख्ये समभिव्याहृत- पदार्थान्वययोग्यतारूपेणौचित्येनाभिधा नियम्यते ॥ ५७॥

अथ देशमाह-

देशः पुरादिर्भात्यन्न नगरे परमेश्वरः॥ अत्र नगररूपदेशेन परमेश्वरशब्दस्य शंकरादिसाधारणस्य राजन्यभिधा नियम्पते। यद्यप्यत्र नगरभानरूपलिङ्गेनापि तन्नियमनं संभवति, तथापि तदस्फुरणदशायां देशस्य पि नियामकतेति ध्येयम्। नगरस्य राजनिष्ठत्वाभावेन तन्निष्ठ- द्रव्यसंबन्धरूपेण संयोगेन नात्र नियमनशङ्गेत्याहुः ॥५८॥

अथ कालमाह-

कालो निशादिस्तामस्यां चित्रभानुर्विराजते॥

अत्र निशारूपकालेन रविस्ाधारणस्य चित्रभानुशब्डस्य वह्नावभिधा नियम्यते। आदिपदाद्दिवसवसन्तादिपरिग्रहः । ततश्च 'दिवसे चित्रभानुर्विभाति' इत्यत्र रवौ, 'वस्न्ते पुंनागो भाति' इत्यत्र पुंगजसाधारणस्य पुंनागपदस्य नमेरौ

अथ व्यक्तिमाह-

द्वितीय उल्लासः । ९१

व्यक्ति: पुंलिङ्गमुख्या स्यान्मित्रं मित्रश्च राजतः।। अत्र रविसुहृत्साधारणस्य मितशब्दस्य नपुंसकलिक्रेन सुहृदि पुंलिङ्गेन रवौ चाभिधा नियम्यते ॥ ६० ॥ उदात्तादि: खरः स स्यादिन्द्रशत्रुरिति श्रुतौ।। उदात्तानुदात्तादि: स्वरः । स च 'साहेन्द्रशत्रुर्वर्धस्व' इत्यादिश्रुतावेवाभिधानियामको न तु काव्ये। तथा हि- शत्रुशब्द: शातयतेरुपजनितः। ततश्चेन्द्रशत्रुपदे यद्यादेरि- कारस्योदात्तत्वं तदा बहुव्रीहिः; बहुव्रीहिपक्षे चेन्द्रः शत्रुः शातयिता यस्येतीन्द्रस्य शातयेतृत्वम ; यदि चान्त्यस्य श. त्रुशब्दवर्तिन उकारस्योदात्तत्वं तदा षष्ठीतत्पुरुष: ; तथात्वे चेन्द्रस्य शत्रु: शातयितेति वृत्रस्य शातयितृत्वं लभ्यत इती न्द्रशत्रुपदस्य स्वरभेदेनार्थद्वये प्रसक्ते, आद्युदात्तस्वरेणेन्द्रस्य शातयितृत्वेऽभिधा नियम्यते। ननु- 'सुभ्रु त्वं कुितेत्य- पास्तमशनं त्यक्ता कथा योषितां दूरादेव विवर्जिता: सुरभय: स्त्रग्गन्धधूपादयः। कोरप रागिणि मुख्च मरयवनते दृष्टे प्र. सीदाधुना सत्यं त्वद्विरहाद्गवन्ति दयिते सर्बा ममान्धा दिशः ॥' इत्यत्र 'दृष्टे' इति पदस्य प्रुतस्वरेण सप्तम्थन्त- त्वभ्रमव्युदासद्वारा मयीत्येतद्विशेषणत्व्रव्यावर्तनेन दयितायां दृष्टित्वारोपेण तत्संबोधनान्तत्वसूचनद्वारा चक्षुरूपार्थविशषे-

९२ काव्यदर्पणे

डभिधानियमनं दृश्यते-इति चेन्न; तथापि तत्र दृष्टिदृष्टश- व्दयोर्भिन्नत्वेनानेकार्थ प्रतिपादनसमर्थैकशब्दत्वरूपनानार्थश नदत्वाभावेन प्लुतस्वरस्य नाभिधानियामकत्वं किं तु प्रकृ- त्यन्तरसूचकत्वमेव। वस्तुतस्तु, उदात्तादिस्वराणां यद्पि काव्येषु नाभिधानियामकत्वं तथापि काकुस्वरस्य काव्येष्व- व्यभिधानियामकत्वमस्तयेव। तथा हि- 'तरुणतातरण- द्युतिसंभृतद्रदिम तत्कुचकुम्भयुगं तथा। अनलसंगतितापमु- वैतु नो कुसुमचापकुलालविलासजम् ।' मन्मथकुम्भकार- चातुर्यजनितं यौवनदिनकरकिरणसंपादितदाढ्ये दमयन्वी- स्तनघटदवूयं नलसंगत्यभाव एवानलस्य वह्नेः संगतिस्तया तापमुपैतु नो- इत्यत्र ननो निषेध वाधारणस्य काक्का विधा- वभिधा नियम्यते। न च ननो निषेधार्थत्वमेव, न विध्यर्थ त्व्मपीति कथं नवो विधावभिधानियमनमिति वाच्यम्,

न्यथोक्तस्थले विधिप्रतीतिरन स्यात्काकोरपदत्वेनार्थवत्त्वाभा वात्। न चैतरं काकुं विनापि नव्ा विधिप्रतीति: कदाचि- द्गवेदिति वाच्यम्, केषांचित्पदानां द्योतकाभावेडर्थविशेषप्र- त्यायकत्वाभावस्य स्त्रभावषिद्धत्वात्। अन एव धातूनामने- कार्थत्व्रेऽपि तिष्ठतिधातोः प्रोपसर्गाभावे गमनरूपार्थविशेष प्रत्यायकत्वाभावः सर्वसिद्ध इति ध्येयम् । वस्तुतस्तु, 'ब्रा.

द्वितीय उलासः । ९३

ह्मण ३ आगच्छ' इति वाक्ये संनिकृष्टविप्रकृष्टत्राह्मणसाधा- रणस्य ब्राह्मणपदस्य तुतस्वरेण दूरस्थ ब्राह्मणेडभिधा लोके नियम्यत इति द्रष्ठव्यम् ॥६१॥

'स्वराद्यः' इत्यत्ादिशब्देनाभिनयापदेशादयो गृह्यन्ते। तत्राभिनयो विवक्षितार्थस्व्रूपप्रदर्शको हस्तादिव्यापारः यथा- 'एहहमेत्तत्थणिआ एद्दहमेत्तेहि अच्छिपत्तेहिं। एद्दहमेत्तावत्था एहहमेत्तेहि हिअसेहिं ॥'- एतावन्मात्रस्त-

त्रैर्दिवसैः॥इदं च शैशव एव प्रणयिनी परित्यज्य देशान्तरं गतस्य कालान्तरे तां स्मृतवतः कस्यचित्कामिनो वचनम्। अव्नाक्षिपत्राभ्यां तामरसपत्रम्द्दशाभ्यामक्षिभ्याम्। उपलक्ष छतृतीयेयम्। अत्र स्थौल्यवैशाल्यावस्थाविशेषकालविशेषप्र-

नियम्यते॥ अपदेशो नाम विवक्षितार्थस्य शृङ्गभाहिकया निर्देश: । यथा- 'इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीर्नेत एवाईति क्ष- यम्। विषवृक्षोऽषि संवर्ध्य स्वयं च्छेत्तुमस्रांप्रतम् ॥'- इदं हि सुरजनाभ्यर्थततारकासुरनित्रहस्य चतुर्मुखस्य वचनम्। अत्र 'इतः' इति स्वात्मनिर्देशेन तस्य वक्तरि परमेष्ठिन्य- भिधा नियम्यते॥ इदमत्रावधातव्यम्- यत्र तु नानार्थ-

९४ काव्यदर्पणे

हिमअ्रभिधा नियम्यते, नियामकाभावात्। यथा 'सर्वदो- माधवः पायाद्योगङ्गां समधीधरत्' इत्यत्र हरिहरयोर्द्वयो रपि स्तुत्यतया प्रकरणमविशिष्टमिति। योऽगं गोवर्धनं कृष्णावतारे, गां भूमि च वराहावतारे समदीघरत्सर्वदः स माधवः श्रीपतिः पायादित्यर्थे, यो गङ्गां जाहवीं समदीधर- त्स उमाधवः पार्वतीपतिः सर्वदा पायादित्यर्थे चाभिधैव व्यापारः; अत एव तत्र शेषालंकार इत्यधमक्राव्यत्वमाहु:।

शब्दादर्थान्तर प्रतीतिस्तत्र नाभिधा तस्या अन्यत्र नियमित त्वात, नापि लक्षणा मुख्यार्थबाघाद्यभावात्। अपि तु व्यञ्जनैव तत्र व्यापारः। न चाभिधाया इव व्यख्जनाया अपि प्रकरणादिना नियमनेन तयापि न तन्निर्वाह इति वाच्यम्, तस्या धर्मिग्राहकमानेन प्रकरणाद्यनियम्यतयैव ्रिद्धेः। अत एव काव्यान्तर्निविष्टस्य प्राक्रणिकाकेचिदर्थ-

दस्य हेयत्वम् ! अन्यथा तत्राभिधाया इव व्यञ्जनाया भपि प्रकरणादिना नियन्त्रणे सत्यसभ्यार्थान्तरप्रत्ययासंभवात् 'यस्याननं योनिरुदारवाचाम् -- ' इत्यादावश्लीळाख्यदोषो न स्यात्। तस्मात्, 'संयोगादिभिरभिधा शृङ्धलिता यत्र

द्वितीय उल्लासः । ९५

कुण्ठनामेति। भर्थान्तरावगमने व्यख्जनमेव क्षमं तब ।।' इति। अत्र वृत्तिवार्त्तिककृत :-- 'असावुदयमारूढः का- न्तिमानरक्तमण्डलः । राजा हरति लोकानां हृदयं मृदुभिः करै: ॥' इत्यादौ प्राकरणिकऽर्थे प्रकरणवद प्राकरणिकेSपि राजकरमण्डलादिशब्दानां परस्परान्वययोग्यनृपतितद्राह्यघ- नदेशादिवाचिना समभिव्याहाररूपमभधानियामकमस्तीत्य- र्थद्वयस्यापि प्राकरणिकत्व इव प्राकरणिकाप्राकरणिकरूपत्वेऽ- प्युभयत्राप्यभिषैत व्यापारः, यथोक्तपद्समभिव्याहारस्यापि नानार्थप दवाच्यै कार्थसंबन्ध्यर्थान्तरगहीतसंके तकनानार्थशब्द समभिव्याहाररूपशब्दान्तरसरनिधित्वेन प्रकरणवदभिधानि- यामकत्वसत्वात्। यैस्तु नियतारथपदसंनिधिरेव शब्दान्तरसं निधिरित्युच्यते तैरप्युक्तस्थलेडर्थान्तर प्रतीतेरनुभवस्तिरिद्धित्वे- नार्थ द्वयानुकूलानेकपदसंघट नात्मकं नियामकान्तरमवश्यमा स्थेयम्। न चाप्राकरणिकेऽर्थ उक्तरूपमेकमेव नियामकं प्राकर- णिकेऽर्थे तु तच्च प्रकरणं चति नियामकाधिक्यात्तत्रैवाभिधा स्यादिति वाच्यम्। प्रकरणादीनां प्रत्येकमभिधानियमनस्मर्थ तया तेषु कस्यचिदृपि सरमवधाने स्मृतिस्ामश्री पुष्कलेति कि तद्व।हुल्येन? यत्राप्येकमेव पदं नानार्थमप्राकरणिकेऽपि तात्प र्यवत, यथा 'अन्धकद्विरद्ध्वंत्ी देयात्पञ्चाननः श्रियम्' इत्यादौ, तत्रापि सरमभिव्याहतद्विरदपदप्रतीतगजविरोधादिक

९६ काव्यदर्पणे

मप्राकरणिके सिंहेपि पश्चाननपदस्याभिधानियामकमरत्येव। यत्र तु 'यखाननं योनिरुदारवाचाम' इय्यादावक्लीले नैतादशं नियामकं तत्रापि बुभुत्सिवार्थतयासक्तस्य मनमस्तमुल्लङ्घया- सहे दुर्गन्धादौ प्रवृत्तिवत्प्रकरणनियन्त्रितस्यापि शवदस्य त- दुलङ्गनेन विषयस्वामाव्यादश्कीलेऽषि प्रवृत्तिरिति न कापि शक्तिविषये व्यक्तिरक्गीकार्या। यदि चैवरंविधानि नियामका नि नाद्रियेरंस्तदोदाहतस्थलेषु व्यञ्ञनाव्यापारोडपि दुर्घटः। तथा हि-प्रकरणादिक मुल्लद्व्य व्यज्ञजनाव्यापारेणाव्यर्थान्तर- प्रत्ययोन सर्वत्र वक्तुं शक्यते, प्रकरणादीनामभिधानियाम कत्वकल्पनस्य वैयर्थ्यापत्तेः । तद्धि नादृष्टार्थम्। किं तु 'सैन्धवमानय' इत्यादावेकार्थमात्रपरनानार्थशब्दस्थलेऽर्थ- विशेषस्मृतिव्यवस्थार्थ तत्। यदि तत्रापि व्यख्जनाव्यापारे णार्थान्तरप्रत्ययः स्ात्तदा कथमेषा व्यवस्था सिध्येत् ? न ह्यभिमतानभिमतक्षेत्रस्ाधारणस् जलाशयस्याभभिमतक्षेत्रगा मिनीमेकां कुल्यां विधायानभिमतक्षेत्रगामिनः कुल्यान्तरस्या- पि कल्पने जलस्याभिमतक्षेत्रैकगामित्वव्यवस्था कृता भवति। तथा च यत्र कवयतुश्चमत्कारायाप्राकरणिकेडपयर्थे वात्पर्य यत्र चाश्कीलदोषस्तत्रैव व्यज्जनाव्यपारोन्मेषो न सर्वत्र।

भवाद्वयर्थस्तत्र व्यक्तिकल्पनापरिश्रमः । कि च, दुर्वारश्च

द्वितीय उल्लासः ।

तत्र व्यक्तिवादिमतेडव्यभिघाव्यापारः। तथा हि- यदि शक्तिरभिधा तदानीमप्राकरणिकेपि सा दुर्नि- वारा। यदि च काव्यप्रकाशिकाकारोक्तरीत्या शक्यार्थ- प्रतिपादकत्वरूप: शब्दनिष्ठो व्यापारः सोऽव्यर्त्येव। न हि तत्राप्राकरणिकशक्यप्रतिपत्तेः शव्दादन्यज्जनकम्। न च शब्दस्येव तत्प्रतिपादकत्वेपि न तत्र शक्तिग्रह।पेक्षेति

त्यापत्तेः। ननु-शक्त्या स्ाक्षात्प्रतिपादकत्वमभिधा। साक्षा दित्यविशेषणे मुख्यार्थशक्तिप्रहमपेक्ष्य मुख्यार्थप्रतिपादनव्यव धानेन तत्संबन्ध्यर्थान्दरप्रतिपादनरूपाया लक्षणाया अप्य- भिघात्वप्रसङ्गात्। तथा च प्रागेवानुवर्तमानेन प्रकरणेन प्राकरणिकार्थोपस्थापनं शघ्रभावीति तव्यवधानेनार्थान्तरप्र- तिपादनं नाभिधा-इति चेन्न; 'तद्विषयकशक्तिग्रहमपेक्ष्य तत्प्रतिपादनमभिधा' इति विशेषणे विनैव साक्षास्वविशेषण- मनतिप्रसङ्गात्तत्पद रूपेण तत्पद्भक्रकृतपदान्तररूपेण वार्था- न्तर प्रतिपादनव्यवधानराहित्य रूपसाक्षात्व विशेषणस्य् गुरु त्वात्। तथा विशेषणे 'सर्वदो-माधवः पायाद्यो-गङ्गां सम- दीधरत्' इत्यत्र शंकरपक्षे एकपदत्वेन गङ्गामित्यत्र झटित्य- र्थ प्रतीतिः, वैकुण्ठपक्षे तु अगं गोवर्धनं गां भूमिमिति पद- भङ्गक्वेशेन गोपदस्य भूमौ प्रसिद्धिप्राचुर्याभावाच विलम्बे K. 7

९८ काव्यदर्पणे

नार्थ रतीतिरित्यनुभवस्तििद्धत्वरेन तत्राभिधाविषयेऽवि तदभा- बापत्तेः। किं च, 'कलापभूषणं सेवे नीलकण्ठं गुहाश्रगम्' इत्यादौ प्रकृताप्रकृतोभयपरे यत्र प्रकृतशंकरपक्षे चन्द्रमस्यप्र. सिद्धतरम प्रकृतबर्हिणपक्षे तु बहे प्रतिद्धतरं कलापपद्षम, तत्र प्रसिद्धि प्राचुर्येणाप्रकृतार्थ प्रतीतेरेव प्राथमि कत्वेनाप्रकृतेऽभ्रिध। प्रकृते व्यक्तिरिति वैपरीत्यापत्तिः, प्रकरणमुल्लक्यापि प्रमिद्ध- तरार्थस्यैव प्रथमं स्मृतेः । अत एव 'द्वयार्थमप्रसिद्धेडर्ये प्रयुक्तं निहतार्थकम्' इत्युक्तलक्षणस्य निहतार्थस्य काव्यदो. घत्वमभ्युपगम्यते, प्रसिद्धतराप्रकृतार्थप्रतीत्या प्रकृतार्थप्रती तिव्यवधानात्। न च निहतार्थस्य दोषत्वात्तत्प्रयोगोऽर्थद्व- यविवक्षास्थलेऽपि काव्येषु न सरंभवतीति वाच्यम्; श्रेषय मकादिषु वृद्धैनिर्शेषत्वस्योपपादितस्वात्, 'देवोऽन्धकक्षय- करो बर्हिपत्रप्रियोऽवतात्।'- अन्धकासुरस्य क्षयं नाशं करोतीत्यन्धकक्षयकरः, बर्ही शिखी पवरं वाहनं यस्य स वर्हिपत्रो गुहः स्न प्रियो यस्य स तथा, ताहशो देवः शंक- रोऽवतात्। तथान्धकानां वृष्णिप्रभेदानां क्षयं गृहं करोतीति स तथा, बर्हिणः शिखिनः पत्रं पिञ्छं प्रिय यस्य म् तथा, तादशो देवः कृष्णोऽषतात् - इत्यन्न शंकरपक्षे निहतार्थस्य वर्हिपत्रपदस्य कृष्णपक्षे निहतार्थस्या- न्धकक्षयपदस्य च प्रयोगदर्शनाच्च। तस्माच्छब्दस्यार्थप-

द्वितीय उल्लासः । ९९

तिपादनोप योगितत्प्रत्यास्रत्तिरूपधर्मभेद एव वृत्तिभेदप्रयोजको न तु तद्वेदाभावे प्रतिपाषनगतसाक्षात्वव्यवहितत्वभेद: । श- क्तिशक्य सरंबन्ध रूप प्रतिपाद्यप्रत्यासत्तिमे देनैवाभिधालक्षणयोमे ददर्शनात्, तद्धेदाभावे च प्रसिद्धाप्रसिद्धार्थगोचरशव्यश्लेषस्थ- ले व्यङ्गचाव्यङ्गधस्थले चार्थद्वय प्रतीत्यो: साक्षात्वव्यवहितत्व भेदे सत्यप्यभि वालक्षणावृत्त्य तिरि क्तवृत्त्य दर्शनाच्चेत्यप्रयोजक

यकशक्तित्र हमपेक्ष्य तत्प्रतिपादकत्वमेवाभिधा' इत्यप्रकृतेऽ्य थेडभिधाव्यापारो दुर्वारः तस्मात्प्रस्तुताप्रस्तुतोभयपरेऽपि प्रस्तुतोभयपर इवाभिधैव वृत्तिः । तदुपस्थितेषु च पदार्थे- व्वाक।ङादिसह कारिवशादुभयविधवाक्यार्थप्रत्यय इताप्रस्तुत- विषये न पदार्थप्रतीतये नापि वाक्यार्थप्रतीतये व्यथ्नो पगन्तव्या। यत्तु प्राचामप्रस्तुते शब्दशक्तिमूळव्यञानावृत्त्य- भिधानम्, तदप्रस्तुतार्थप्रतीतिमूलके यथा 'उदयमारूढः' इत्यादिविशेषणविशिष्टः पृथिवीपतिः स्वल्पैर्प्राह्यधनैलोकस्य हृदयं रखयति, एवं तथाविधश्चन्द्रमा मृदुलैः फिरणैरित्या- दिरूपेण प्रतीयमान उपमाद्यर्थालंकारे व्यञ्ञजनावश्यंभावट- ढीकरणाभिप्रायेण, न तु तत्रापि वस्तुतो व्यञ्जनास्तत्वा- मिप्रापेण। 'आच्छादितायतदिगम्बरमुनकैर्गामाक्म्य च स्थितमुदप्रविशालशृक्तम्। मूर्पि रखलत्तहिनदीधितिकोटिमेन

१०० काव्यदर्पणे

मुद्वीक्ष्य को भुवि न विस्मयते गिरीशम् ॥' इत्यादीनां शब्दशक्तिमू लोप मालंकारध्वनेरेवोदाहरणत्वेन तैरपि लिखि- तत्वात्। 'उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्' इति श्रेषापादितविशेषण प्ाधारण्यनिभित्तक समासोक्तय लंकारोदाहरणे रागादिशब्दानाम प्रस्तुतेडव्यभिधा- वृत्तेरेव श्रंषव्यवहारेण स्फुटीकरणाश्च। न च तत्र स्वतो- Sप्रस्तुतयोरपि कामिनो: प्रस्तुतशशिनिशयोरवच्छेदकत्वेना न्वयान तन्र तयो: सर्वथैव प्रकरणासंभव इति वाच्यम्, 'विशेषणसाम्याइप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः' इति ल- क्षणानुरोधेनाप्रस्तुतप्रतिपत्तेविशेषण साम्याधीनत्वेनाप्रस्तुतस्य प्रकरणसंबन्धावगमात्प्रागेव तद्विशेषणे्वभिधाया वाच्यत्वा- त्, प्रस्तुतोपमानत्वादिना यथाकर्थचिद्धाविप्रकरणसंबन्ध स्याश्रापि संभवाञ्च, सर्वथा प्रस्तुतासरबद्धस्याप्रस्तुतख क्कापि कविविवक्षागोचरत्वाभावात्। नन्वेवं शब्दशक्तिमूलालंकार- ध्वने: 'आच्छादितायतदिगम्बरम्-' इत्यादुदाहरणस हवेडपि तन्मूलो वस्तुध्वनिर्लुप्येत निरलंकारेSप्रस्तुतार्थ एव वस्तुध्वनेरुदाहरणीयत्वात्, तत् च त्वयाभिधाङ्गीकारा- दिति चंन्न; यत्राप्रस्तुतेऽर्थेडभिधयैव प्रतिपाद्यमाने तन्मूळ- मनभिधयं वस्तु प्रतीयते तत्र तद्ङ्गीकारािति। यथा 'शनिरशनिश्च तमुच्चैरनिहन्ति कुप्यस्तिर नरेन्द्र यस्मै त्वम्'

द्वितीय उल्लासः । १०१

इति। अत्र ह्यशनिशब्देन प्रस्तुताद्वञ्रादन्यस्मिन्समभिव्या हृतशनिविरुद्धाशनिरुपेडप्यर्थेडभिधयैव प्रतिपाद्यमाने विरु- द्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इत्युपश्ोक्यस्य प्रभावातिशयः प्रतीयते। इस्थमेव च प्राचीनैरपि शव्दश- क्तिमूलो वस्तुध्वनिरुदाहतः। नन्वेवं प्रस्तुतार्थपर्यालोचन- लभ्ययोरेव वस्त्वलंकारयोव्यक्त्युपगमे तत्रार्थशकक्तिमूलैव व्यक्तिभवेदिति प्रथगर्थशक्तिमूलध्वनेः शब्दशक्तिमूलो ध्व- निर्न स्यादिति चेन्मैवम्; तथात्वेदपि प्रस्तुताप्रस्तुतोभयसा- धारणशव्दसापेक्षतया प्रस्तुतमात्रपरपर्यायशब्दान्तरपरिवृ- त्य प्रहिष्णुत्वेन च ततस्तस्य पृथक्त्वव्यवस्थितेः । एवमन्ये- Sपयप्रस्तुतशक्ये व्यक्त्यनुपगमे संभाविता: क्षुद्रोपद्रवा निर सनीयाः ।- इत्याहुः। अत्र त्रूम :- यदुक्तम् 'असावुद- यमारूढ :- ' इत्यादो प्राकरणिकार्ये प्रकरणवदप्राकरणि- कार्थेडपि नानार्थपदवाच्यैकार्थ संबन्ध्यर्थान्तरगृहीतसंकेतक- नानार्थशब्दसममिव्याहारलक्षणः शब्द्ान्तरसंनिधिरभिधा- नियामको ऽस्तीत्य प्राकरणिकार्थस्मृतिरप्यभिधयैव स्यादिति त- दुयुक्कम; नियतार्थपदस्मभिव्याहार एव शब्धान्तरसंनिधि: न तूक्तरूप: इत्युक्ततया शब्दान्तरसंनिधेरेव तत्राभावात्। अस्तु वा तादृशनानार्थशब्दसमभिव्याहार एव शब्दान्तर- संनिधिः। तथाप्युक्तस्य शव्दान्तरसरनिधे: प्राकरणिकाप्रा-

१०२ काव्यदर्पणे

करणिकार्थद्वय प्राधारणतवेनाप्राकरणिकार्थेडभिधानियम नहेतु त्वासंभवेनासंजातप्रतिपक्षेण प्रकरणेन प्रकृतार्थ एवाभिधाया नियमनान्राभिधयार्थान्तरस्मृतिसंभवः । न चैवमप्युक्तस्थ-

नात्मकस्य शब्दान्तरसंनिधेरेव तत्र प्रयोजकत्वमास्थेयमित्यु- क्तमिति वाच्यम्, सत्यम्; तस्य व्यञ्जनासहकारितयैव तत्प्र- योजकत्वं युक्तं न त्वभिधासहकारितया, तस्या: प्रकृतार्थ एव प्रकरणेन शृङ्धलिितत्वात्। नन्वेवमपि 'अन्धकद्विरदध्वंसी देयात्पश्वाननः श्रियम्' इत्यादौ यत्र द्विरदादिपद प्रतोतग

गतिरिति चेत्; तत्रापि प्रकरणस्य नियामकान्तरापेक्षया बळवत्वेन तद्विरोधे सत्युक्तनियामकान्तरस्याप्यभिधानिय- मनहेतुत्वासंभवात्। अत एव यमलार्जुनवृक्षभङ्प्रकरणे 'कृष्णार्जुनालोकनजातविस्मयाः' इत्यत्र प्रतनिद्धिप्राचुर्यसाह- चार्ययो: पदार्थस्मृतिप्रयोजकयोः सत्वेऽपि प्रकरणाद्टृक्ष- विशेषस्मृतिरेव जायते। न च प्रकरणस्य विशेषस्मृतिनि यामकत्वे व्यञ्ञनया वा कथ पदार्थान्तरस्मृतिः म्यादिति वाच्यम्, प्रकरणस्याभिधामात्रनियमहेतुत्वेन प्रकारान्नरेण तत्स्मृतौ बाधकाभावात्। न च प्रकरणस्याभिधानियामक- त्वकल्पनं नादृष्टार्थ कि तु नानार्थकशब्दस्थलेऽर्थविशेषरमृ-

द्वितीय उल्लासः । १०३

तिव्यवस्थार्थम्, तद्यदि तत्रापि व्यज्जनयार्थान्तरस्मरणं तहा कृतं तस्य नियामकत्वकल्पनयेति वाच्यम्, एकार्थपर- नानार्थस्थले 'सैन्धवमानय' इत्यादावेवार्थान्तरस्मृतिप्रतिब- न्धार्थत्वेन तत्कल्पनस्यार्थवतत्वात्। तत्र च नानार्थस्थलत्वा- वच्छेदेन सामान्यतोडभिधानियामकत्वेन क्लपस्य प्रकरण-

वश्यंभावात। एतेन, यदप्युक्तम्-शब्दान्तरसंनिध्यादेरपि विशेषस्मृतिनियामकत्वानक्गीकारे 'सैन्धवमानय' इत्येकार्थ- परनानार्थस्थले व्यश्जनयापि नार्थान्तरप्रतीतिः, 'भसावुद्य मारूढ :- ' इत्यादयनेकपरनानार्थस्थले तु व्यञ्जनयार्थान्तर- प्रतीतिरिति व्यवस्था न स्यादविशेषात्। ततश्च शब्दान्तर- संनिध्यादेरभावादेकार्थपरस्थले नार्थान्तरप्रतीतिरनेकार्थपर स्थले तु तत्सद्धावादर्थान्तरप्रतीतिरिति तेषां व्यखनानिया मकत्वं भवताप्यास्थेयम्। तद्वूरं तत्रापि तेषामभिधानियाम- कत्वकल्पनमेवेति,- तदपि परास्तम्; एकार्थपरनानार्थस्थले नानार्थस्थलत्व्रावच्छेदेन प्रकरणस्याभिधानियामकत्वेन कल प्तयानेकार्थपरनानार्थस्थलेडपि प्रकरणेनाभिधानियमनाव- श्यंभावाचछव्दान्तर संनिध्यादेरव्य अनासहकारित्वकल्पनस्या प्रामाणिकत्वात्। एवं चाश्ीलस्थलेऽपि व्यञजनयैवाश्ली

१०४ काव्यदर्पणे

लार्थप्रतीति संभवे प्रकरणस्थाभिधानियामकत्वसंकोचकल्पन मयुक्तम्। यदप्युक्तं तद्विषयकशक्तित्रह मपेक्ष्य तत्प्रतिपादनम- मिधा, सा चाप्रकृतार्थप्रतिपादनेऽप्यस्त्येवेति; तदपि न। तद्विषयकशक्तिम्रहस्य तत्प्रतिपादने किं साक्षादपेक्षात्र विव- क्षिता, किं वा परम्परया, आहोस्वित्साआत्परम्परौदासीन्ये नापेक्षामात्रं वा? नादः, तद्विषयकशक्तित्रहस्याप्रकृतार्थप्रति पादने साक्षदपेक्षाऽभावात्। न च तत्र तद्विषयकशक्तेरन

इति वाध्यम्; यत्र हि प्रकरणेनाभिधा नियम्यते तत्रैव शक्त्य- न्तरस्मृतौ व्यञ नोन्मेषात्, अर्थान्तरगृहीतशक्तिकस्य चार्थान्त रस्मृतिप्रसक्त्य भावेन प्रकरणस्य तत्र निया मकत्वाप्रसकत्या व्य अनानुन्मेषात्। तस्मात्तत्र तद्विषयकशक्तिप्रहस्य प्रकरण- नियामकत्वप्रयोजकत्वेऽपि तत्पतिपादने साक्षादपेक्षा ना- स्त्येव। नापि द्वितीयः, घटादिपदस्य घटादर्थप्रतिपादने तद्विषय कशक्ति्रहस्य माक्षादेवापेक्षितत्वेनाभिधा न स्यात्। नापि तृतीयः, 'छत्व्रिणो गच्छन्ति' इयत्र लक्षणया च्छत्चछत्त्र प्रावारण्येन कछत्त्र प्रतिपादनेऽ्यभिवैव स्यात्। न च तद्विषयकशक्तिप्रहमपेक्ष्य शक्यतावच्छेदकप्रकारेण तत्प्रतिपाद्नमभिधा, 'छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्र चोभय- साधारणेनैकसार्थगन्तृत्वेनैव लक्षणया च्छत्त्रप्रतीतिर्न तु

द्वितीय उल्ासः । १०९

चछतित्रत्वेनेति लक्षणया च्छत्त्रिप्रतिपादनेऽपि नाभिवाप्र- सङ्क इति वाच्यम; प्राचां मते गङ्गादिपदेन गङ्गात्वादिनैव तीरप्रतीतिरित्यभ्युपगमाच्छतित्रत्वेनैवान्रापि च्छत्त्रि प्रतीतेः । यदि चैकसार्थगन्तृत्वेनैव तत्प्रतीतिरित्याश्रीयते तथाध्यव-

प्रकारेणति विशेषणापेक्षया साक्षात्व्रविशेषणस्यैव लघुत्वात्। यदि च 'छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्राभिधया च्छत्त्रिप्रतीति- र्लक्षणया त्वच्छत्त्रिमात्रप्रतीतिः, अजहल्लक्षणा तु नास्त्येवेति मतम् ; तद्वानीमपि 'सैन्धवमानय' इत्यादेकार्थपरनानार्थ- स्थले लाघवेन नानार्थपदत्वावच्छेदेनैव प्रकरणादेः प्रकृता- थेंडभिधामालनिय मन प्रयोजकत्वकल्पनात्, अप्रकृतार्थे व्य- जनाया एवावश्यं वाच्यत्वेन व्यप्जनाव्युदासार्थमेव तद्विष- यकशक्तिप्रहं साक्षादपेक्ष्य तहप्रतिपादनमभिधेत्यवश्यवाच्य- त्वात्। तद्विषयकशक्तिग्रहस्य साक्षादपेक्ष्यत्वं च तदर्थस्मृत्य- नुकूलसिद्धधर्थमनपेक्ष्यत्वे मति तदर्थस्मृत्यर्थमपेक्ष्यत्वम । ततश्च 'छतत्रिणो रच्छन्ति' इतयन्न लक्षणया चछत्त्रयच्छ-

तार्थे प्रकरणेनाभिधानियमन एवोपयोगित्वेन तदर्थस्मृतिहे-

१०६ काव्यदर्पणे

साक्षादपेक्ष्यत्वमिति न तत्राप्यभिधावकाशः । एवं च प्रा क्षात्वविशेषणेऽपि 'यो.गङ्गां समदीधरत्' इत्यत्र वैकुण्ठपक्षे डगं गोवर्धनं गां भूमिमिति पदभङ्गक्ेशेन गोपदस्य भूमौ प्रसिद्धिप्राचुर्याभावेन च विलम्बेनार्थप्रतीतावपि नाभिधाS भावापत्तिः, तत्र तद्विषयकशक्तित्रहस्य तदर्थस्मृत्यर्थमेवापेक्षि तत्वात्। तथा च प्रकृताप्रकृतोभयपरेऽप्यप्रक्वते प्रसिद्धिप्र।चु र्याज्झटित्यर्थप्रतीतावपि प्रकृतार्थे न व्यञ्जनापत्तिः, तत्रापि तद्विषयकशक्तिम्रहस्य तदर्थम्मृत्यर्थमेवापेक्षितत्वात्। वस्तुतस्तु, प्रकृतार्थे प्रसिद्धिप्राचुर्यविधुरस्य पद्स्य प्रयोगो निहतार्थत्व- दोषापत्या काव्येषु न युक्त एव; श्लेषयमकादिषु निहता- र्थत्वस्य वृद्धैनिर्दोषत्वोपपादनं चाप्रकृतार्थे प्रसतिद्धिविधुरप्रयो. ग एव। अत एव प्रकृतार्थे प्रसिद्धिविधुरप्रयोगे यमकादि- ष्त्पि क्विष्टत्वव्यवहारो लोकस्िद्धः। यदप्युक्तं प्राचामप्रस्तुते शब्दशक्तिमूलव्यञ्ज नाख्य व्यापाराभिधानम प्रस्तुतार्थ प्रतीति- मूलकोपमाद्यलंकारे व्यञजनाव्यापारावश्यंभावपर न त्वप्र- स्तुतार्थेऽपि व्यव्जनास्तित्व्परमिति, तदृपि न युक्तम्; 'भ्रमिमरतिमळस्हृदयता प्रलयं मूच्छी तमः शरीरसादम् । मरणं च जलदभुजगजं प्रसद्य कुरुने विषं वियोगिनीनाम् ।' इत्यत्र विषशब्दृव्यङ्यं गरलं जलदस्य भुजगत्वरूपणरूपस्य

द्वितीय उल्लासः । १०७

वाच्यस्य सिद्धिकृदिति काव्यप्रकाशिकायां कण्ठत एव गरलस्य विषशब्दव्यङ्गयत्वाभिधानेन प्राचामप्रस्तुतार्थे व्यञ्जनास्तित्वा भिप्राय निरासा संभवात्। समासोक्त्यादिस्थले श्रेषव्यवहारोS- पि रागादिशब्दानां नानार्थत्व्ाभिप्रायेण, न त्वप्रस्तुतेऽप्याभे- धास्तित्वाभिप्रायेण। नन्वरेवमपि 'शनिरशनिश्च तमुच्ैर्नि हन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम्' इत्यत्राशनिशब्देन प्रस्तु- ताद्वआ्दन्यस्य समभिव्याहृतशनिविरुद्धार्थस्य व्यखनया प्रतीते: शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनिरिति वक्तुं शक्यतया विरु- द्वावपि शनितद्विरुद्धौ द्वावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्ये कुरुत इत्युपश्लोक्यस्य प्रभावातिशयप्रतीतेरत् शब्दशक्तिमू- लवस्तुध्वनिरिति प्राचां तावत्पर्यन्तधावनमयुक्तं स्यादिति चन्न। विरुद्धावपि द्वौ त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इत्य. स्थापि वस्तुनोऽर्थपर्यालोचनालभ्यत्वेऽपि नार्थशक्तिमूलध्व- निविषयता, किंतु प्रकृताप्रकृतोभयसाधारणशब्दसापेक्ष- तया शब्दशक्तिमूलध्वनित्रिषयतैव्रेत्यभि प्रायेण प्राचां तथोकि रिति संक्षेप: ॥ न्यायमतानुसारिणस्तु- शक्तित्रहजनित-

त्वेन प्रकरणादीनां नाभिधानियामकत्वम्, किंतु लिक्रवि- धया तेषां तात्पर्यश्राहकत्वमात्रम्। ततश्च्ाप्रकरणिकाद्यर्थानां

१०८ काव्यदर्पणे

निवार्या।-इत्याहुः ॥ एवं व्यज्जनाया अङ्गीकार्यतां प्रमाध्य तां लक्षयति-

वाच्यलक्ष्य विभिन्नार्थधीकृद्वयापृतिरञ्जनम्॥

इदं च शब्दार्थोभयनिष्ठव्यञ्जनास्राधारणं लक्षणम्। तादशी शब्दव्यापृतिः शब्दव्यञ्ञना। अर्थान्तरधीहेतुरर्थ-

वेनार्थान्तरे वाच्यलक्ष्यविभिन्नत्वविशेषणाभावेऽप्यदोषादिति ध्येयम् ॥ ६२ ॥

एवमभिधालक्षणाविलक्षणां व्यञजनां निरुष्य यल्लक्षणा- थमियं निरूपिता तं व्यवजकं शब्दं लक्षयति-

व्यन्जनेनार्थधीहेतुः शब्दो व्यन्जक इष्यते। सामोदसुमनोजातजुष्टो जयति माधवः॥ अन्र शब्दपद काकाक्षिन्यायेन लक्षणे लक्ष्ये च संबध्यते । तेन लक्ष्यमात्रान्वये व्यञजकेडर्थेSतिव्याप्तिः, लक्षणमात्रा- न्वये व्यञ्जकमात्रस्य लक्ष्यत्वापत्या व्यञजकेऽर्थेS्याप्ति रिति निरस्तम्। अत्र व्यञजनयार्थधीहेतुत्वं फलोपधानं विवक्षितम, अतो न वाचकेऽतिव्याप्तिः। यथा सामोदै- रानन्दसहितै: सुमनोजातैर्देवसमूह्दर्जुष्टः सेव्यो माधवो मु-

द्वितीय उल्लासः । १०९

कुन्दो जयतीत्यत्र 'ससौरभपुष्पकदम्बभव्यो वसन्तः' इत्य र्थान्तराणां व्यञ्जनया प्रतीतिहेतत्रः सामोदादिशच्दा व्य. रजका: ॥ यथा वा 'मद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशालवं शोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य यध्यानुपपुतगतेः परवार- मस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोडभूत् ।'- अ्रत्र भद्रा-

बहुलसंतानमहत्ताशालिनः कृतशिलीमुखसंप्रहस्य संगृहीतश रस्यानुपप्रुतगतेरनुपद्रुतज्ञानस्य परवारणस्य शत्रुनिवारकस्य यस्य राज्ञ: करो हस्तः स्रततं दानाम्बुसेकेन प्रतिपादनार्थ- मुपात्तजलप्ेचनेन सुभगोडभूदित्यभिधया प्रतिपाद्यमाने, मन्दमृगजाति द्वयातिरिक्तात्युत्कृष्टभद्रजाति प्रभवाकृतेरत्युन्नतत- या दुरारोहतनोर वविशालपृष्ठास्थि समुच्छायस्य कृतभ्रमरसंग्रहस्य निष्प्रत्यूहगमनस्य यस्य परस्योत्कृष्टस्य गजस्य शुण्डादण्डो मद्जल सेकसुभगोSभूदित्य प्रस्तुतार्थः शब्द शक्तिमूलव्य ख्व न या भद्रादिपदैः प्रतिपाद्यते॥ ६३ ॥

नन्वत्राप्रकृतार्थेषु शब्दशक्तिमूलया व्यज्जनया प्रतिपा- दितेषु, प्रकृतार्थस्याप्रकृतार्थेन प्रतीयमानमौपम्यं किं शब्द- शक्तिमूलध्वनेरेव विषयः किं वार्थशक्तिमूलध्वनेरित्याका- झायामाह-

११० काव्यदर्पणे

अन्नार्थप्रत्ययद्वारेणोपमादेस्तु या मतिः। तस्यां च शब्दशक्त्युत्था व्यञ्जनैषैव कारणम्।

प्रकृताप्रकृतयोरुपमालंकारस्य, 'शनिरशनिश्च तमुदैः-' इत्यत्र 'विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेंकं कार्य कुर्तति, अहो ने प्रभावातिशयः' इत्येवंभूतस्य वस्तुनश्च या प्रतीतिस्तस्यामपि प्रतीतौ शब्दशक्तिमूला व्यश्नैव हेतुः। ननु तत्रोपमादेः प्रस्तुता प्रस्तुतार्थपर्यालोचनालभ्यत्व्ादर्थशक्तिमू लध्वनिविषय- तैव युक्तेति चेत्र; तथात्व्रेऽपि प्रकृतांप्रकृतीभयस्राधारणश चदसापेक्षतया प्रकृतमात्रपरपर्यायशब्दासहिष्णुत्वेन च शब्द- शक्तिमूलध्वनिविषयताया एव तत्रौचित्यादिति ध्येयम् ॥ नन्वेवमुक्तरीत्योपमादौ व्यज्यमाने प्रकृताप्रकृतार्थयो: किमजागलस्तनायमा नतैव ? नेत्याह-

यतोऽर्थधियमुत्पाद्य शब्दोरऽर्थान्तरवुद्धिकृत्। ततोर्ऽर्थो व्यञ्जकः शब्दसहकारितया मतः॥ अत्र यतोडर्थप्रतीतिमाधायैव शब्द उपमाहिप्रतीर्ति जनय- ति, ततोऽर्थोऽपि शब्दसहकारितया व्यख्को मतः। न चैवमर्थस्यापि व्यश्जकत्वे तत्र शब्दशक्तिमूळव्यश्ानैव हेतु- रिति कथमुक्तमिति वाच्यम्, शब्दस्यैव तत्र प्राधान्यान्

द्वितीय उल्लासः । १११

'प्रधानेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायेन तथोक्तमिति ध्येयम् ॥ ६५ ॥

सत्यमङ्गलरत्नखेटश्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भ- संभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजता- लब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे शब्दार्थस्वरूपनिर्णयः द्वितीय उल्लास: ॥

तृतीय उल्लासः।

अवसरलक्षणां संग्ति दर्शयन्तुङ्धासप्रतिपाद्यमाह- वांच्यलक्ष्यव्यङ्गयभेदादर्था ये प्रतिपादिताः। तेषामिह व्यञ्जकत्वमधुना प्रतिपाद्यते। पूर्वत्रोल्लासे वाचकलक्षकव्यञ्जकभेदेन त्रिविधानामपि शब्दानां प्राधान्याव्यक्जकत्वं प्रतिपादितम। प्रसङ्गात्तु तेषां वाचकादिशब्दानां वाच्यलक्ष्यव्यङ्गच्भैदेन त्रिविधा अथाश्च निरूपिताः। संप्रत्यवसरप्राप्तत्वादिह तृतीयोल्लासे त्रिविधानामपि तेषामर्थानां व्यश्जकत्वं प्रतिपाद्यते। यद्यपि पूर्वत्रैव त्रिविधानामर्थानामपि व्यश्जकत्वमुक्तम्, तथापि तत्रासंभावनानिरासायाप्राधान्येन दिय्मन्नं प्रदर्शितम्। ६ह तु प्राधान्येन सप्रपश्चमुच्यते। ग्रद्वा सहकारिविशेषप्रदर्श- नार्थमर्य पुनरारम्भ इति ध्येयम् ॥ ६६ ॥ नन्वर्थानामपि व्यश्जकत्वे सर्वेषामपि सर्वत्र तत्तव्य अचार्थप्रतीतिः स्यान्न तु केषाचित्कचिदेव; अतो नार्थाना व्य जकवेत्यत भाह-

तृतीय उलासः । ११३

वक्तृबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधे:। प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्ट्यात्प्रतिभाजुषाम्। योरऽर्थ स्यान्यार्थधी हेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा।

अत्र बोद्धव्यपद्मन्तर्भावितणिजर्थतया बोधयितव्यपरम्, न तु वाच्यपरम्। अतो न पौनरुक्त्यम्। काकुर्ध्वनिवि कारः। प्रस्तावः प्रकरणम्। अर्थस्य वाच्यलक्ष्यव्यङ्रय- भदेन त्रिविधस्य। अत्र वाक्यार्थज्ञानानन्तरं वक्त्रादिवेशि- प्रच्ज्ञानवतां पहदयानां यार्थान्तरधीस्तदनुकूलोऽर्थस्य व्या- पारो व्यक्तिरेव व्यख्जनैव। अत्रैवकारेण व्याप्त्यादिनिरासः। तत्प्रकारश्चाग्रे वक्ष्यते। न त्वभिधालक्षणयोर्निरासः, तयो- रथें प्रसक्तभावात्। एवं च- यद्यर्थानां व्यज्जकता ्ा ने - षयते तदा वाक्यार्थप्रतीत्यनन्तरमर्थान्तरधीर्न स्यात्। न चैवं सर्वेषां सर्वत्र व्यक्रयप्रतीति: स्यादित्युक्तमिति वाच्यम्, वक्त्रादिवैशिष्ठषज्ञानं नवनवोन्मेषशािप्रज्ञात्मक प्रतिभोत्था- पकतयार्थानां व्यञ्जकत्वे सहकारीत्यभ्युपगमात्- इति ध्येयम् ॥ ६७ ॥

अस्तं गतोऽय सविता पथिक क प्रयास्यसि।

K,8

११४ काव्यदर्पणे

अत्र विदितस्वैरचारवक्तृवैशिष्टयज्ञानवर्तां प्रतीयमानेनार्थेन नायिकाया रत्यभिलाषो व्यज्यते ॥ यथा वा- 'अइपि- हुलं जलकुम्भं घेत्तूण समागअस्हि सहि तुरिअं। समसे- असलिलणीसासणीसहा वीसमामि खर्ण ।' - अतिप्रथुलं जलकुम्भं गृहीत्वा समागतास्मि सखि त्वरितम। श्रमस्वेद- सलिलनिःश्वासनिःसहा विश्राम्यामि क्षणम्॥ इत्यत्नाति- पृथुलमिति दुर्वहत्वम्, जलकुम्भमिति जलपूर्णत्वेन दुर्वह- तरत्वम, गृहीत्वेत्यनेन मयैत गृहीतो नान्यया साहायकमा- चरितमित्यायासाधिक्यं च व्यज्यते। त्वरितमिति श्रमरा- विर्भावे निदानोपन्यासः। इयमुपपलिना नदीतीरे सद्योभु- क्तमुक्ताया: कस्याश्चिदुक्तिः । अत्र तादृशवक्तृवैशिष्टयज्ञा नवतां प्रतीयमानेनार्थेन चौर्यरतगोपनं व्यज्यते ॥ ६८

बोधयितव्यवैशिष्टपज्ञानस्य सहकारितामाह-

प्रातश्चेन्नाथ को दोष: श्रन्तोऽसि स्वपिहि क्षणम् अत्र बोद्धव्यवैशिष्टयाद्वक्तृकोप: प्रतीयते मे

इदं हि रात्रावन्यासुपभुज्य प्रातरागतं नायकं प्रति प्रच्छन्नकोपाया नायिकाया वचनम। अत्र तादृशसंबोध्य- वैशिष्टयज्ञानवतां प्रतीयमानार्थेन नायिकाया: कोपो व्यज्यते॥ यथा वा-"ओणिहं दोब्बहं चिन्ताअलसत्तणं सणीसत्तिभं।

तृतीय उल्लासः । ११५

मह मन्दभाइणीए केरं सहि तुह वि अहह परिभवइ।" अन्निद्रं दौर्बल्यं चिन्तालमत्वं सनिःश्वसतिितम्। मम मन्द भागिन्या: कृते सखि त्वामध्यहह परिभवति॥ उन्निद्रमुद्भूत दोर्बल्यं निःश्वाससहितं चिन्ताजनितमलसत्वं च मन्दभा- ग्याया मम कृते मन्निमित्तं हे सखित्र, त्वामपि परिभवति बाधते। अह्हेति खेदे। इयं खनायकाभिलाषिणी दूर्ती प्रति नायिकाया उक्तिः अत्र प्रस्िद्धनायकाभिलाषदूतीरूपबोध- यितव्यवैशिष्ट्य ज्ञानवरतां प्रतीयमानार्थेन दूत्या नायकोपभो- गो व्याज्यते ॥ ६९ ।।

अथ काकुवैशिष्ट्या्य जनामाह-

साख श्रुत्वापि मामेवं नानुतापमुपैति सः। इत्यादौ काकुवैशिष्ट्यज्ञानाद्यङ्षयार्थधीर्मता।।

इदं नायकसमीपं गत्वागतवर्तीं दूतीं प्रति नायिकाया वच- नम। अत्र नविति काकुवैशिष्ट्यज्ञानवरतां मामेवमीदशदशाव. त्वेनेत्यादिपदार्थेनानुतापाभावो न युक्त इति व्यज्यते॥। यथा वा- 'तथाभूतां दृष्ट्ा नृपसदसि पाश्चालतनयां वने उ्याधैः साध सुचिरमुषितं वल्कलधरैः। विराटस्यावासे स्थितमनुचचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु ॥'- इइ संर्धस्य भीमस्ेनस्य ववनम्।

११६ काव्यदर्पणे

नृपसद्सि, न तु यत्र कुत्रापि विविक्तस्थले। पाश्चालराज- तनयाम्, न त्वज्ञातकुलगोत्राम्। तथाभूतां केशत्रहणादिप- रिभववतीं दृष्टा। अपीत्यध्याहारः। वल्कलधरैः । अस्माभि- रिति शेषः । व्याधैः किरातैः सह। सुचिरम्, न तु कि- यन्तंचित्कालम्। वन उषितं स्थितम्। न केवलमेतावन्मा- त्रम्। अपि तु, विराटस्य गृहे पाकाद्यनुचितारम्भेण निभृ- तमज्ञातं यथा भवति तथा स्थितम एवमपि, गुरुर्युघिष्ठिरः। उक्तविधया खिभने। अपीत्यध्याहारः । मयि खेदं खिद्य तेडनेनेति खेदो मन्युः। तं भजति। कुरुषु दुर्यो- धनादिष्वद्यापि न भजति । - इत्यत्र मयीति कुरुष्विति च सप्तम्यन्तं पदद्वयं काकुस्थानम्। ततश्चोभयत्रापि प्रश्नमभिव्यज्य काकौ विश्रान्तायां तद्वैशिष्ट्यज्ञानवतः सहृदयस्य खिन्ने कोपस्यायोग्यत्वात्खिन्न इति पदार्थेन मयि न कोपो युक्त इत्ययमर्थः, तथापकारिषु कोपस्योचितत्वा दनेकापराध कर्तृत्वाभि प्रायक कुरुष्विति पदार्थेन कुरुषु कोपो युक्त इत्ययमर्थश्च व्यज्यते। ननु-अस्य कुपितोद्धतनाय- कबक्तृकत्वाद्विपर्य यपर्यव सायित्वमवश्यवाच्यम्। तच्च का- कुव्यङ्गधेन प्रश्नरूपार्थेन बिना न संभवतीति काकुव्य-

नध्वनिप्रस्ताषेस्योदाहरणत्वं युक्तम्। -इति चेन्न; अल-

तृतीय उलासः । ११७

द्वनीयशासनस्य गुरो: कोपाविषयत्वेनात्र विपर्ययपर्यवसा- नाभावात्। अत एवात्र न्यूनपदताख्यं दोषं वक्ष्यति। अन्यथा कोपाविष्ठवक्तृकत्वेन न्यूनपदताया दोषता न स्यात्। अतोऽन्र काको: प्रश्नमात्र एव विश्रान्तिरित्याहुः । अन्र काकोरेव स्राक्षाव्यक्षकत्वाभावान्न काकाक्षिप्त्वरूपं गु. णीभूतव्यङ्गयत्वमपीति ध्येयम् ॥ ७०॥

वाक्यवैशिष्ट्यादाह-

स्वप्रेऽपि नास्मरः प्राझांभाग्येनाद्यागतोऽसि मे। इत्यादौ वाक्यवैशिष्ट्य ज्ञानाझ्यङ्गयार्थधीर्मता।

इदं प्रणयकोपेन स्रपत्न्यावधूतं स्वसमीपमागतं नायकं प्रति नायिकाया वचनम्। प्राक्तत्प्रसाददशायाम्। अद्य तत्को- पदशायाम्। अन्न प्रागधेति वाक्यवैशिष्टयज्ञानात्वततानुकू लामपि मां परित्यजता भवता सदः फलमनुभूतमित्युप- हास: प्रकृतवाक्यार्थेन व्यज्पते॥ यथा वा-'तहआ मह गण्डत्थलणिहिअं दिद्विं ण णोस अण्णत्तो। एण्हिं सा चेभ अहूं ते अ कवोला ण सा दिट्ठी :'-तदा मम गण्डस्थलनिहितां दृष्टिं नानैषीरन्यतः । इदानीं सैवाहं तौ च कपोलौ न सा दृष्टिः॥ इयं प्रत्यक्षदष्टस्वकपोलप्रति- बिम्बितसखीदर्शनौत्सुक्यं नायकं प्रति नायिकोक्तिः। तदा

११८ काव्यदर्पणे

सख्या मम गण्डस्थले प्रतिबिम्वितत्वदशायां महीयकपोल- तलासक्तां दशमन्यत्न न नीतवानसि। इदानीं सखीप्रतिबि- म्बाभावदशायामहं सैव कपोलौ च तावेव। तव दृष्टिस्तु न स्रा पूर्ववत्कपोलतलासक्ता न भवति।-इत्यत्र तदेदानी-

मत्सखीं कपोलतलप्रतिबिम्चितां पश्यतस्ते दृष्टिरन्यादृश्यनु- रागशालिनी जाता, चलितायां च तख्ामन्यादृशी ताटस्थ्य- शाळिनी जातेत्यहो ते प्रच्छन्नकामुकतेति व्यज्यते ॥ ७१॥।

अथ वाच्यवैशिष्टयाद्यङ्गधप्रतीति दर्शयति-

शून्या प्रपेयमेकाकिन्यस्मि पान्थास्यतां क्षणम्। इत्यत्र वाच्यवैशिष्ट्यात्संभोगेच्छावगम्यते।

यथा वा- 'उद्देशोडयं सरसकदलीश्रेणिशोभातिशायी कुओ्. त्कर्षाङ्करितरमणीविभ्वमो नर्मदायाः । किं चैतस्मिनसुरतसु- हदो वान्ति ते तन्वि वाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्ड- कोपो मनोभूः ॥'- इयं रिरंसोनायकस्य नायिकां प्रत्युक्तिः। नर्मदाया अयमुद्देशः । उद्दिश्यत इत्युद्देशः । तेन दूरादेवायं प्रदेशो जनैनिर्िश्यते न तु निकटादिति जनराहित्यं व्यज्यते। सरसरम्भापक्कीनां शोभाभिरतिशायी देशान्तरातिशयन शीळः। तेनोहीपकता व्यज्यते। कुञ्जानामुत्कर्षेणाधिक्येना-

तृतीय उल्लास । ११९

कुरिता उद्धूता रमणीनां विभ्रमा: संभोगसंधमा यस्मिस्तथा। तेन कुश्जन्तरेषु रमण्यो रमन्त इत्यतिशयेनोह्दीपकता व्य. ज्यते। कि चात्र हे तन्वि, ते सुरतसुहृदः सुरतजनितश्रमा- पनयनेन सुहृत्कार्यकारिणः। तेन चिरकालसंभोगसौरूयं व्यज्यते। वाता वान्तीत्यत्र वर्तमानापदेशेन प्रारब्घासमाप्तिः प्रतीयते। येषां वातानामग्रे कलितास्थानकोपः। तेनात्मनो • रिरंसातिशयो व्यज्यते। मनोभूः सरति गच्छति।- इत्यत्रै वंविधवाच्यवैशिष्ट्यज्ञानादत्र रतार्थ प्रविशेति व्याज्यते॥

अथान्य संनिधिवैशिष्ट्याद्यङ्यं दर्शयति-

एकाकिन्येव यास्यामि जलार्थ कथमापगाम्। इत्यादिषु व्यङ्ग्यवुद्धिवैशिष्ट्यादन्यसंनिधेः॥ अत्रोपपतिसंनिधिवैशिष्ट्यज्ञानवतां प्रकृतवाक्यार्थेन नदी तारं संकेतस्थानमिति व्यज्यते। यथा वा -- 'णोल्लेइ अणुल्लमणा अत्ता में घरभरम्मि सअलम्मि। खणमेत्तं जइ सड्झाइ णवर होइ ण व होइ वीसामो ।' -- नोदयत्य- नार्द्रमना: श्वश्रर्मी गृहभरे सकले। क्षणमात्रं यदि संध्यायां केवलं भवति न वा भवति विश्रामः ॥ इयं तटस्थं कामु कमुद्दिश्य कस्याश्च्ित्स्वैरिण्यास्ताटस्थ्येनोकिः। अब् तट- स्थोपपत्तिसंनिधिवैशिष्ठ्यज्ञानवतां निर्धृणा श्वश्र: सर्वस्मि-

१२० काव्यदर्पणे

न्गृह कृत्ये मां नोदयति प्रेरयति। तद्विश्रान्विरेव न भवति। यदि भवति तदा संध्यायामेत केवलं कदाचिद्गदति। त- त्रापि क्षणमात्रम्। कदाचित्तु न वा भवति। -इति वाक्यार्थेन संध्या संकेतकाल इति व्यज्यते॥ ७३ ।।

प्रस्ताववैशिष््चादाह-

वयस्य प्रतिवेशिन्या: पतिरय्य समागतः।

क्षन्न प्रतिवेशिन्यभिसरणप्रवृत्तिप्रकरणज्ञानवता प्रकृतवाक्या र्धेन तदभिसरणनिषेधो व्यज्यते॥ यथा वा- 'सुव्वइ प्रमागमिस्सइ तुज्झ पिओ भज्ज पहरमेत्तेण। एमेअ किं त्ति चिट्ठसि ता सहि सज्जेहि करणिज्जं ।'- श्रूयते समागमिष्यति तव प्रियोऽय प्रहरमात्रेण। एवमेव किमिति तिष्ठसि तस्मात्साख सज्जय करणीयम। -- अ्राध्यभि- खरणप्रवृत्तिप्रकरणज्ञानवतां प्रकृतवाक्यार्थेनाभिसरणप्रवृत्ताया निवारणं व्याज्यते। ७४ ।

देशवैशिष्ट्यादाह-

सख्यो दूरं गता गन्तुमक्षमाहमिह स्थिता। इत्यत्र देशवैशिष्ट्यज्ञानेन व्यङ्गयधीर्मेता।

तृतीय उल्लासः । १२१

व्यत्रेहेति देशवैशिष्ट्यज्ञानवर्तां विजनोडयं देशस्ततः संके- तयोग्य इति व्याज्यते ॥ यथा वा- 'अन्यत्र यूयं कुसु- मावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः । नाहं विदूरं भ्रमितुं समर्था प्रस्नीदतायं रचितोऽज्जलिर्वः ।'- अन्रास्मी- त्यहमर्थेऽव्ययम्। सख्यो निवारिता अहमेकैवात्र स्थितेति समाश्वस्तां पखीं प्रति कसाश्च्िदुक्तिरियम्। अत्र वा च्यार्थः साधारणसहचरीमात्रविषयः । व्यङ्गयसत्वस्ाधार णसइचरीविषयः। तथा च देशविशेषवैशिष्ट्यावगमात्म्रा- धान्येन प्रच्छन्नकामुको निःशङ्क भुज्यतामिति वा प्र्छन्न- कामुकोऽत्र प्रेषणीय इति वा व्यज्यते ॥ ७५ ॥

कालवैशिष्ट्य।दाह --

गृहकृत्यव्यापृताया विश्रमोऽघ्यैव मे सखि। इत्यादौ कालवैशिष्ठ्य ज्ञानाद्यङ्गयार्थनिर्णयः।

अब्ाद्येति कालवैशिष्ट्यावगमादयं सायंसमय एव संकेत- योग्यस्तत्प्रच्छन्नकामुको झटिति प्रेषणीय इति वयज्यते। यथा वा-'गुरुअणपरवस पिअ कि भणामि तुह मन्द- भाइणी अ अहं। अज्ज पवासं वच्चसि वच्च सभ चेअ मुणसि करणिज्जं I' - गुरुजनपरवश प्रिय किं भणामि तव मन्दभागिनी चाहम् अद्य प्रवासं व्रजसि व्रज स्वयमेत्र

१२२ कान्यदर्पणे

जानासि करणीयम् ॥ अत्र गुरुजनपरवशेति विपरीतल क्षणा. ततश्च गुरुजनपारवश्याभावेऽ्यद्य गच्छसिी, अहो ते निःस्नेहतेति व्यज्यते। प्रियेत्यनेन ममैव त्वं प्रियो न तु तवाप्यहं प्रियेति, किं भणामीत्युपालम्भाप्रयोजकत्वम्, मन्दभागिनीत्येव मुदासीनेऽपि त्वय्यनुरक्क्काइमसमीक्ष्यकारि णीति, व्रजसि व्रजेति कोपातिशयः, स्वयमेवेति स्वस्य मरणोत्साहश्च व्यज्यते। अत्राद्यपद्प्रतिपाद्यमधुसमयवैशि षठ्यावगमाद्यदि मघुसमये व्रजमति तदाहं क्षणमपि न जीवामीति व्यज्यते ॥ ७६ ।।

यथा -- 'द्वारोपान्तनिरन्तरे मथि तया सौन्दर्यसारश्रिया प्रोल्लास्योरुयुगं परस्परसमासक्तं समापादितम्। आनीतं पुरतः शिरोंशुकमधः क्षिप्त चले लोचने वाचस्तच्च निवारितं प्रसरणं संकोचिते दोर्लते ॥' - द्वारसमीपे मयि निर- नउरे ठयवधानरहिते सति। संनिहित इति यावत्। लाव- ण्यसारलक्ष्म्या तयोरुद्वयं विसार्य पश्चान्मिथ: श्रिष्टं कृतम्। अनेनोरुभ्यां गाढनिपीडनं करिष्यमाणं व्यज्यते। यद्दा कदलीसदशोरुसमा क्लेषेण कदलीनैविड्यवान्प्रदेशः संकेत- स्थानमिति व्यज्यते। शिरःप्रावरणीकृतं वासः पुरत आनी-

तृतीय उल्लासः । १२३

नम। शिशेशुकेन मुखं किंचिदावृतमिति यावत्। अत्र चन्द्रसदशस्य मुखस्यावरणेन चन्द्रास्तमयः संकेतकाल इति व्यज्यते। चले लोचने अधः क्षितौ श्षिप्ते। भूमिमवलोकि- तवतीति यावत् अब चकोरसटशयोर्नयनयोरध:स्षेपरू पया चेष्टया चन्द्रास्तमयानन्तरमेव नागन्तव्यम्, किंतु वियति चटुलाश्चकोर यदा निराशा भूमौ प्रतिष्ठिता भवन्ति तदानीमेवागन्तव्यमिति व्याज्यते। वाचस्तच्च पूर्व निरकुशमपि प्रसरणं निवारितम्। अत्र तदापि जनकल- कलोपशमे सत्यागन्तव्यमिति व्यज्यते। दोर्लते संकोचिते इत्यनेनागतस्य तवालिङ्रनमेव पारितोषिकं ददामीति व्य. ज्य ते। तथानुभावरूपामिराभिश्चेष्टाभिः प्रच्छन्नकामुकविषयो- डनुरागोडपि व्यज्यत इति ध्येयम्॥ ननु द्वितीयोल्लास एवार्थानां व्यक्कत्वमुदाहनमिति पुनरिहोदाहरणं पौनरु- क्त्यप्रस्तमिति चेन्न; तत्र सामान्यत उदाहरणेडपि वक्त्रा दिवैशिष्टचेन विशिष्यानुदाहरणादाकाङ्काशान्त्यभावेन नैरा- काङ्क्य प्रतिपत्तये पुनरिहोदाहरणम्। न च तत्रैव विशि- ध्याप्युदाहहियतामिति वाच्यम, तत्र शब्दव्यश्जकत्वस्येव्व प्र. कृतत्वेनालैव प्राप्तावसरतयार्थव्य ्जकत्वस्य सप्रपञचमुदाहर णौचित्यादित्युक्तं प्राक् । तन्न विस्मर्तव्यम् । ननु वक्त्रादिवैशिष्ट्यस्य प्रत्येकं व्यप्जकत्वेऽपि क्वचिहूयो

१२४ काव्यदर्पणे

स्त्रयाणां वार्थसमाजे द्वित्रादीनामपि संहत्य कि व्यञ्जक- त्वमस्ति न वेत्याकाङ्कायां शिष्याणां निराकाङ्कप्रतिपत्तये प्राप्तावसरतया तेषां मिथो योगेऽपि संहत्य व्यव्जकत्वम- स्तीत्याह --

वक्कादीनां मिथो योगेऽप्यर्थव्यञ्जकतेष्यते। शेते श्वश्रूरिहात्राहं रात्र्यन्धादयैव लोकय।।

शाय्यायामावयोर्मोहात्वं वैदेशिक मा पत। वक्तृबोद्धव्यदेशानां वैशिष्ट्याद्यङ्गयधीरिह॥

अत्र श्रश्शय्यास्त्राधारण्येन स्वशय्यामुपदर्शयन्त्या परस्यो- द्वेदो निवार्यते। अत्र प्रमिद्धातिचारयोर्वक्तृबोद्धव्ययोरवेति देशस्य च वैशिष्ट्यावगमात्प्रकृतवाक्यार्थेन मदीयशय्याया- मागन्तव्यमिति व्यज्यते ॥ यथा वा -- 'दृष्टिं हे प्रतिवे- शिनि क्षणमिहाप्यस्मद्गृहे दास्यसति प्रायेणास्य शिशोः पिता न विरसा: कौपीरपः पास्यति। एकाकिर्न्याप यामि तद्वन- मितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्रास्तनुमालिखन्तु जरठच्छेदा नलग्रन्थयः ॥'- हे प्रतिवेशिनि समीपगृहमेधिनि, अर्म- द्रृहेऽपि क्षणमात्रं दृष्टि कुरु। अस्य शिशोः पिता। मम पतिरिति यावत्। विरसानि कूपजलानि प्रायेण नियमेन न

तृतीय उल्लासः । १२५

पास्यति। अत एवैकाकिन्यप्यहं स्रोनोभि: प्रवाहैस्तमालैश्रा- कुलं तद्वनं गच्छामि। तत्र च नीरन्ध्रा निबिडा जरठच्छे- दाश्षिरकालच्छिन्ना नलानां तृणविशेषाणां ग्रन्थयस्तनुमालि खन्तु नाम। नदीजलाहरणम्यावश्यिक त्वादेवंविध बहूपप्रवे सत्यपि यामीति यावत्। अत्र प्रसिद्धातिचाराया वक्त्या:, क्षणमिति कालस्य, एकाकिनीति वाच्यस्य, तद्वनमिति

शिष्ट्यावगमात्संकेतकालदेशजिज्ञासुं कामुकं प्रतीदानीमेव तस्मिन्वने समागन्तव्यम्, तत्र नलग्रन्थिलिखनेनान्यथासि- द्विसंभवान्नखक्षतादिकरणपूर्वक स्वैरमुपभोगः कर्तु शक्यत इति व्यज्यते॥। ७७ ॥।

लक्ष्यध्य यथा-

वत्स मा गच्छ सहसा हालिकस्य निवेशनम्। तत्र दृष्टिविषा कापि फणिन्यास्त इति श्रुतम्।

अत्र हालिकबालिकायां फणिनीति साध्यवसानलक्षणा। ततश्च तस्याः सर्वथा परिहरणीयत्वं व्यक्रयम् ताद्ृशव्य ञचप्रतीतौ च मातुर्वक्तर्याः पुत्रस्य बोधयितव्यस्य तद्भि-

१२६ काव्यदर्पणे

सर्णप्रवृत्तिप्रस्तावस्य व वैशिष्ठ्यावगमः महकारीति ध्ये- यम॥७८॥

व्यक्षचश्य व्यञ्जकता यथा-

फलानि दिश भव्यानि निवेश्य मणिबन्धने। बिम्वोष्ठि चुम्बनेनैवमालि लालय मा शुकम्॥

अत्र बिम्बफलभ्रान्त्या शुकस्तवाधरं खण्डयिष्यतीति व्य. ज्यते। ततश्च 'कस्स व ण होइ रोसो' इत्यत्र वक्ष्यमाण- रीत्या पत्युरन्यथाप्रतीतिर्भविष्यतीत्यादिकमनेकधा व्यक्रय- मुज्जुम्भते। अत्रापि सख्या वक््या नायिकाया बोद्धव्याया बिम्बोष्ठीति वाच्यस्य च वैशिष्ट्यावगमो हेतुरिति ध्येयम् ।

नन्वत शब्दार्थयोर्व्यञजकत्वमविशिष्टम; तत्कथमत्रार्थ. मात्रस्य व्यञ्जकतेत्युच्यत इत्यत भह-

शब्दप्रमाणवेद्योर्ऽर्थो व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः। अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तच्छव्दस्य सहकारिता॥

यद्यपि शब्दबोध्य एवार्थो व्यञ्जकः, तथाप्यस्य शब्दस्य पर्यायसहत्वेनार्थस्य प्राधान्यात्तथा व्यपदेशः । शब्दस्य

तृतीय उल्लासः । १२७

त्ववच्छेदकत्वेनाप्राधान्यान्न तेन व्यपदेशः, 'प्रधानेन वयप. देशा भवन्ति' इति न्यायादिति ध्येयम्॥ ८० ॥

सत्यमङ्कलरत्नखेटश्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भ- संभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजता- लब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे अर्थव्यञ्जकतानिर्णयः तृतीय उल्लासः ॥

चतुर्थ उल्लासः॥

यद्यपि निर्दोषसगुणालंकारशव्दार्थयुगळं काव्यमित्युक्त लक्षणे काव्ये विशेष्यभूतयोः शब्दार्थयोनिरूपणे कृते तद्वि शेषणज्ञानार्थ गुणालंकारयोः, निर्दोषत्वस्य प्रतियोगिज्ञाना- वीनत्वेन तत्प्रतियोगितया दोषाणां च निरूपणमुचितम्; तथापि तत्तदवान्तरभेदविशिष्वतया धार्मणि काव्ये साकल्येन

योगिनो दोषास्तद्धर्मभूता गुणा अलंकाराश्च् निरूपणीया इति प्रथमं काव्यभेदनिरूपणमेवोचितम्। तन्नापि प्राधान्या- दुत्तमकाव्यस्य तद्गेद एव प्रथमं निरूपणाईः। किं च-रस- हानिकरत्वं दोषत्वम्, साक्षाद्रसघर्मत्वं गुणत्वम्, अङ्रद्वारेण रसोपकार कत्वमलंकारत्वम्- इति दोषादीनां रसनिरूपण- धीननिरूपणत्वेन प्रथमं रसस्यैव स्वरूपं निरूपणीयमित्यभि- प्रेत्य प्रथमं ध्वनिकाव्यं विभजते-

ध्वनिर्हि लक्षणामूलाभिधामूलविभेदतः। सामान्यतो द्विधा प्रोक्तो ध्वन्यध्वन्यैर्मनीषिभि:

चतुर्थ उल्लासः। १२९

तत्नाद्ये लक्षणामूले वाच्यं स्पादविवक्षितम्। विवक्षितं चान्यपर मभिधामूलकध्वनौ॥

ध्वनिकाव्यं लप्तणामूलमभिधामूलं चेनि सामान्यतो द्विति- धम्। तत्र लक्षणामूलध्वनौ वाच्यमविवक्षितं भवति। तं चाविवक्षितवाच्यमित्याचक्षते। अभिधमूलध्वनौ तु वाच्यं विवक्षितमपि व्यङ्यनिष्ठं भ्वति। तं च विवक्षितान्यपर- वाच्यमित्याहुः। यद्यप्यत्राभिधामूलध्वनिरेव प्रथममुद्देशाई- स्तथापि सूचीकटाहन्यायेन लक्षणामूलमेव प्रथमं निरूपयितुं तदुद्ेशस्य प्राथम्यमिति ध्येयम् ॥ ८१ ॥

तत्र प्रथमोहिष्ठं लक्षणामूलध्व्नि लक्षयति-

तत्राद्यो लक्षणामूलो गूढव्यड्ग्यप्रधानकः॥

लभ्षणामूलत्वे सति गूढ यद्वयक्षचं तत्प्रधानो यः स्रोऽवि- वक्षितवाच्यध्वनिः। अत्राभिधामूलेऽतिव्याप्तिनिरासाय ल. क्षणामूल इति। 'अगूढनपराङगं च-' इति वक्ष्यमाणयो

प्रवानक इत्युक्तम्॥ ८२ ॥

अथ तमेवानिवक्षितवाच्यं विभजते- K.9

१३० काव्यदर्पणे

अर्थान्तरे संक्मितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतः। द्विविधो लक्षणामूल: सामान्येन समीरित: ।

चयभेदेन सामान्यतो द्विविध: । ८३ ॥

वाच्यस्यार्थान्तरत्वेन परिणामो यदा भवेत्। अर्थान्तरे संक्रमितवाच्यमाहुस्तदा ध्वनिम्॥ शृणु मे वचनं वत्स कुरु भक्ति वृषध्वजे।

यदा वाच्योऽर्थोडनुपयुज्यमानोडर्थान्तरत्वेन परिणतस्तदा- र्थान्तरसंक्रमितवाच्यनामा ध्वरनिः । यथा शृणु मे वचनमि- त्यत्र तथानुक्त्वापि वृषध्वजे भक्ति कुर्विति कथनसंभवेन शृण्त्रित्यनुपयुक्तमाकाङ्काविरहात्। अतो योग्यताविरहवदा काङ्काविरहेऽप्यन्वयानुपपत्तेः श्रद्धापूर्व कश्रवणविशेषरूपतया परिणमति। तथा शृण्वित्यनेनैव वचनस्यानुक्तसिद्धत्वाद्वच नमित्ये तदप्यनुप युज्यमानं वच नविशेषात्मकोपदेशरूपतया प- रिणमति। ततश्च मदुपदेश श्रद्धापूर्वकं शृण्तिति लभ्यते। तेन मद्वचनमत्रश्यमनुष्ठेयमिति लभ्यते ॥ यथा वा- 'त्वामस्मि वच्मि विदुषां समवायोडब तिष्ठति। आत्मीया मतिमादाय स्थितिमत्र विधेहि तत् ॥'- अत्नास्मीत्यह मर्थे-

चतुर्थ उल्लासः। १३१

डन्ययम्। अहं त्वां वदामि । विद्वूत्समाजः सभायामासते। तदात्मीयां मतिमादाय त्वयात्र स्थातव्यम् ।- इति नटीं प्रति सूत्रधारवाक्ये त्वामहं वदामीत्यनुक्त्वापि कथनसंभ- वाद्वदामीत्यनुपयुक्तं वचनविशेषात्मकोपदेशरूपतया परिण- मति। तथा त्वामित्यस्याप्यर्थादेव सिद्धेस्त्वामित्यप्यनुपयु- ज्यमानं तस्या नित्यं सावधानतां लक्षयति। तथाहमित्यपि वच्मीत्यनेनैत्र सिद्धत्वादनुपयुज्यमानं तस्याल्पकार्येष्वनियो- क्तृत्वं लक्षयति। तथात्मीयामिति गुरूपदेशं विनाप्यतिगह- नेष्वप्यर्थेष्वकुण्ठितप्रसरता लक्ष्यते। मतिमिति नाट्यशास्तर परिशीलनशालिनी मतिर्लक्ष्यते। ततश्च त्वामस्मि वच्मीत्ये- तदल्पकार्येष्वनियोजकोऽहं स्वतः सावधानामपि त्वामुपदि- शामीति परिणमति। तेन मद्ूचनमवश्यमनुष्ठेयमिति व्य. ज्यते। आत्मीयां मतिमित्येतच्चातिगहनेष्वप्यर्थेष्वकुण्ठितप्र. सरां नाट्यशास्त्र परिशीलनशालिनीं मतिमिति परिणमति। तेन ताहशमत्यादानेनैव विद्वव्जनानुरजनं भवेन्नान्यथेति व्यज्यते। अत्र मूर्तद्रव्यस्यैवादानयोग्यत्वान्मतौ तदसंभवे- नादानपद्मत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्यं सत्पाप्ति लक्षयति। तेन च प्राप्तस्य त्यागायोगात्सर्वथा स्ावधानतयैवावस्थातव्यमिति व्यज्यत इत्याहुः। इयं चाजहत्स्ार्था। न च 'छत्व्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्र न परिणामः, तत्कथमियमजहत्स्वार्थेत्यु-

१३२ काव्यदर्पणे

च्यत इति वाच्यम्। वाच्यस्यार्थान्तरत्वेन परिणामो नाम वाच्यतावच्छेदकादन्येन प्रकारेण पद्जन्योपस्थितिविषय त्वम्। तच्व चछत्त्रिणामति च्छत्त्रयच्छत्त्रि प्ताधारणेनैकसार्थ गन्तृत्वेनैवोपस्थितेरस्तीति ध्येयम । इदमुभयं च वाक्यस्या- र्थान्तरसंक्रमितत्व उदाहरणम्। पदस्य तथात्वे त्वग्र उद्ा- हरिष्यते। एवमुत्तरत्रापीति ध्येयम् ॥८४ ॥

अथात्यन्ततिरस्कृतवाच्यं लक्षयति --

वाच्यार्थे त्वन्वयायोग्ये स्यादत्यन्ततिरस्कृतम्। प्रिय त्वय्येव दाक्षिण्यं पुण्यैर्लब्धोऽसि किं परम्।

त्यन्ततिरसकृतवाच्यो नाम ध्वनिः । यथा प्रिय त्वय्येवेत्यत्र शठे दक्षिणनाय कत्वस्यायोगाद्विपरीतलक्षणया तदभावः प्रति- पाधते। तथा पुण्यपदेनापि तद्विरोधी लक्ष्यते। तेन चैव शाठ्यकारिण्यपि स्वयि मया सान्त्वमेवोच्यते। तदितः परमपि वा नैवं शाठ्यमनुष्ठेयमिति व्यव्यते ॥ यथा वा- "उपकृतं बहु यत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विद्धदीदशमेव सदा सखे सुखितमास्त्व ततः शरदां शतम् ॥"- इदमत्यन्तापकारिणं प्रति कस्यचिद्वीरो- दात्तनायकस्य वचनम्। बहूपकृतमुपकार: कृतः । यत्रोप-

चतुर्थ उल्लासः। १३३

कारे। बहु वक्ष्यामीति विस्तरसंरम्भेण यत्रेति भणितिः । किमुच्यत इति वक्तुधीरदात्ततयाक्षेपालंकाररी त्योपकान्तस्य वचनस्य निषेधः। भवता सुजनता परं सौजन्यमेव प्रथिता प्रथूकता। हे सखे, तत ईदशमुपकारमेव सदा वितन्वन्सं- वरधराणां शतं सुखितं यथा भवति तथाSडरस्व् ।- इत्यन्न विरोधिलक्षणयोपकारेणानुपकारः, सौजन्येन दौर्जन्यम्, विधानेनाविधानम्, सख्येन शात्रवम्, सौखयेन दुःखिता, संवत्सरशतावस्थानेन तद्वैपरीतयं च लक्ष्यते। तेन चैवमप- कारिण्यपि त्वयि मया सान्त्वमेवोच्यत इति स्वस्य महा- शयत्वम्, एवमपकारे कृतेऽपि मया सोढमतोऽपकर्तुस्तव सपदि विपदुत्पतस्यत इति वा व्यज्यते। अत्र विरोधिन्युप- कारबाधानमुख्यार्थगन्धोऽपि नेति जहलक्षणा। यद्यपि सारोपसाध्यवसानमूलाश्च केचिदविवक्षितवाच्यभेदाः संभ-

वाच्ययोरेव यथायथमन्तर्भावसंभवान्न पृथगुक्ता इति ध्येयम ॥ ८५ ॥

एवं लक्षणामूलध्वनिमभिघायाभिधामूलध्वनिं निरूप- यति- यस्तु वाच्यविवक्षायां गूढव्यङ्गयप्रधानक:।

१३४ काव्यदर्पणे

स विज्ञेयोऽभिधामूलो द्विविधश्चैष कथ्यते।

यत्र वाच्यस्य विवक्षितत्वे सति गूढव्यक्गघप्राधान्यं तत्राभि- धामूलो ध्वनिः। अत्र वाच्यसिद्धयक्गादिगुणीभूतव्यङ्जये- डतिव्याप्तिवारणाय व्यङ्गच्प्रधानक इति। अगूढरूपगुणी- भूतव्यब्ञये तद्वारणाय गूढेति। लक्षणामूलध्वनौ तद्वार- गाय वाच्यविवक्षायामित्युक्तम्। ननु- अत्र वाच्यस्य विवक्षितत्वं न वक्तुमिष्ठत्वम्; अविवक्षितवाच्येडवि गत- त्वात्, तत्रापि पद़ाद्वाच्यं वाच्याल्लक्ष्यमुपतिष्ठत इति वाच्ये डपि विवक्षासत्वात्। नापि स्व्रमात्रविश्रान्ततात्पर्यकत्त्रम्,

त्वमेव वाच्यस्य विवक्षितत्वम्। 'त्वामस्मि वच्मि-' इत्यादा- वनुपयोगाद्वाच्यस्य नाकाङ्का 'उपकृतं बहु-' इत्यत्र न योग्य- तेति भवति वाच्यविवक्षायामित्यनेन लक्षणामूलध्वनिव्युदास इति ध्येयम्। भयं चाभिधामूलो ध्त्रनिरसंलक्ष्यक्रमव्यक्यल- क्ष्यव्यङ्गचक्रमभेदेन द्विविधः। लक्ष्यव्यङ्गयक्रम एव संलक्ष्य क्रमव्यक्गय इत्यप्युच्यते। अत्र रसस्य प्राधान्यमाविष्कर्तु प्रथममसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ञयस्य निर्देश इति केचित्। अन्ये तु-सूचीकटाहन्यायादस्य प्राङनिर्देशः। न चैकस्यैव शृङ्गा-

चतुर्थ उल्लासः । १३५

रस्यानेके भेदा इति वक्ष्यमाणत्वेन तद्भिव्य शाकानामसं- लक्ष्य क्रमव्यङ्गच्यानामप्यनेकविधत्वमविशिष्टमिति वाच्यम्, तथाप्य संलक्ष्यक्रमव्यङ्गच्त्वेन रूपेणैक्यस्य वक्ष्यमाणत्वात्। न चैवमध्यसंलक्ष्यकमस्य लक्ष्यकरमाभावरूपतया तभिरूपणा- धीननिरूपणत्वेन प्राङुनिर्देशो न युक्त इति वाच्यम्; असंलक्ष्यक्रमत्वं हि न लक्ष्यक्रमाभावः, किंतु नीलपीतयो- रिव तयो: परस्परविरहव्याध्यत्वमेव न तु प्रतियोग्यनुयो- गिभाव :- इत्याहुः । ननु प्रथमं शव्दस्य श्रवण ततो विभा- वादिप्रतीतिरिति क्रमस्य लक्ष्यत्वादलक्ष्यक्रमत्वमत्र कथमिति चेत्; सत्यम्। तथापि विभावादिप्रतीते रसाभिव्यक्ेश् क्रमो न लक्ष्यत इत्यलक्ष्यक्रमत्वम्। न च शब्द्श्रवणान- न्तरं विभावादय एव प्रतीयन्ते न तु तदतिरिक्त्तो रस््रोडभि- उयज्यत इति वाच्यम्, तत्र विभावादिप्रतीतिवद्रस्ाभिव्य क्त्करप्यपहोतुमशक्यत्वात्। तथा हि-'शिथिलशिथिलं न्यस्य स्वैरं धनुः शिखरे शिरो नयनसरललिलै: कुर्बन्मौर्वील- तामपरामिव। अहह विकल: श्रावं श्रावं घनस्तनितध्वनि किमपि किमपि ध्यायन्नार्यो न याति न तिष्ठति ॥'-भत्र ये घनस्तनिताद्य उद्दीपनविभावा ये च शिथिलशिरोन्या- सनयनसलिलवैकल्यनिरु द्देशध्यानगतिस्थि त्यादयोडनुभावा ये च तदभिव्य क्ताश्चििन्तावेगदैन्यादयो व्यभिचारिणस्व एवात्र

१६ काव्यदर्पणे

नानुभूयन्ते, किं तु विप्रळम्भशृङ्गाररसोऽप्यभिव्यज्यत एत्रेति सहृद्यहृद्दयमेव प्रमाणम्। न च तथापि विभावादिप्रतीते रसामिव्यक्तेश्ष यौगपद्यात्क्रमो न विद्यत इत्यविद्यमानक्रम इत्येव वक्तुमुचितं न त्वलक्ष्यक्रमव्यड्य इति, क्मस्यैवा- भावादिति वाच्यम्। निरहेतुकरसाभिव्यक्तौ सर्वदा तदभि व्यक्तिप्रसङ्गः। शब्दश्रवणमात्रस्य हेतुत्वेऽपि शब्दश्रवणान न्तरं सर्वत्र तदभिव्यक्त्यापत्ति: । विभावादिव्य ्जकशब्दस्य हेतुत्वे च विभावादीनामेव लाघवात्तत्र हेतुत्वमित्यस्ति क्रमः। स्र तु व्युत्पन्नतमायाः प्रतिपत्तप्रतीतेस्तीत्रप्रवृत्तितया शतपत्र पत्रशत भेदनक्रमव द्वर्जि तश्रवणघनानुमितिक्रमवच्च न संल- क्ष्यत इत्यसंलक्ष्यकमव्डूय इत्येव वक्तुमुचितम- इत्याहुः ॥८६॥

तत्र प्रथमोहिष्ठमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयं लक्षयति-

रसभावतदाभासभावशान्त्यादयो यदा। प्राधान्येन स्फुरन्त्येषोऽलक्ष्यव्य ङग्यक्रमस्तद्ा।

रसाः शृक्गाराद्यः, भावा देवादिविषया रतिनिर्वेदादयो व्यभिचारिणश्च, तहाभासो रसाभासो भावाभासश्च, भावा नां निर्वेदादीनां शान्तिः, आदिपदग्राह्या भावोदयभावसंधि-

चतुर्थ उल्लासः । १३७

भावशबलता वा यदा प्राधान्येन व्यज्यन्ते तदानीममंल- क्ष्य क्रमव्यद्गचध्वनिः ! अत्र तदाभासशान्त्यादय इति वक्तुं शक्यत्वेऽपि भावशान्त्यादय इति मध्ये भावपदनिवेशो रसशान्त्यादिप्रतिषेधार्थः । तथा हिरसस्य हि न शान्त्यु- दयौ सरंभवतः, तस्य नित्यत्वेन वक्ष्यमाणत्वात्। नापि संधिशबलते संभवतः, स्थायिभावस्य विभावाद्संवलने रसतयानभिव्युक्तेस्तत्संवलने तु रसतापर्यवसानेन बिगलि- तवेद्यान्तरत्वादित्याहुः। केचित्तु भावशव्दस्य मध्ये ग्रहणं व्यभिचारिभावानामेत्रात्र भावशब्दप्रतिपाद्यत्वमिति द्योत- यितुमित्याहुः ॥८७॥

ननु रसादीनां व्यङ्गयत्वे रसवत्प्रेय ऊर्जस्विसमाहि तादयोडलंकारा एव, ते च गुणीभूतव्यक्कयप्रस्ताव एव वक्तुमुचिता न तु ध्वनिप्रस्ताव इत्यत आह --

भिन्ना रसाद्यलंकारादलंकार्या इमे स्थिता:।

इमे प्राधान्येनाभिव्यज्यमाना रसादयः । तथा च रसादी- नां यत्राप्राधान्यं तत्र रमवदाइयोSलंकाराः । ते च गुणी- भूतव्यक्च्यप्रस्ताव एव वक्ष्यन्ते। यत्र तु तेषां प्राधान्यं तत्रालंकार्या एव त इतीह तदभिधानं युक्तम्। रस्भावा

१३८ काव्यदर्पणे

दिध्वनीनामुदाहरणं तु रसनिरूपणप्रस्तावे स्फुटतरं लक्ष्यत इति नेह प्रपञिचतमिति ध्येयम्॥ ८८ ॥

यदा रसादयो व्यज्यन्ते तदानीमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गच इत्युक्तम्। तत्र प्रसक्गाद्रम्नादिस्वरूपं लिलक्षयिषुरादौ रस- स्त्र रूप माह् -

कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च। रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाव्यकाव्ययोः॥

विभावा अनुभावास्तत्कथ्यन्ते व्यभिचारिण: व्यक्तः स तैर्विभावादैःस्थायी भावो रस:स्मृतः

लोके हि यौवनोद्विन्नचित्तवृत्तर्यूनः सुदृशश्च मिथो दर्शनेन श्रवणेन वा प्रीतिरुत्पद्यते। ततश्च तदीयलावण्यालंकारादि-

रुत्कण्ठापरनामधेयाभिलाषाकारेण परिणमते। तथाभूतां च प्रीति रतिमाचक्षते। ततश्च मिथः संगत्युपायं जिज्ञासमानयो- यूनोश्चिन्ताग्लानिशङ्काविषादादय: प्रादुर्भवन्ति। तदनु च प्रत्यिा चिन्तादिभिश्च तदुभयव्यञ्जिकाश्र्ेष्टा जायन्ते। तदनन्तरं स्वयं वा दूतीप्रेषणेन वा संगमे जाते स्रा प्रीति- कत्तरोत्तरसुज्जुम्भते। चिन्तादयः पुनरपगच्छन्तीति स्थितिः ।

चतुर्थ उल्लासः । १३९

एवं रसान्तरेष्वप्युन्नेयम्। तथा च लोके काव्यनाट्यव्यति- रिक्तनायिकानायकव्यवहारस्थले स्थायी यो रत्यादिस्तस्य यानि कारणानि नायिकानायकरूपाणि तदीयलावण्यालंकर- णोद्यानमन्दसमीरणादीनि च यानि च रत्यादेश्षिन्तादेश् कार्याणि कटाक्षभुजाक्षेपस्तम्भप्रलयरोमाश्बादीनि यानि च रत्यादेः सहकारीणि परिपोषहेतुभूतानि निर्वेदचिन्तादी- नि, तानीमानि कारणादीनि नाट्येडभिनयप्रधाने नटव्यापारे साक्षात्कारयोग्ये काव्ये गुणालंकारादिविशिष्टे श्राव्ये संदर्भ- विशेष च यदि स्युस्तत्तदा कारणानि विभावा इति कथ्यन्ते, विशेषेण रत्यादयोऽमीभिर्भाव्यन्त इति व्युत्पत्तेः । यानि तु कार्याणि तान्यनुभावा इत्युच्यन्ते रत्यादिकं चिन्ता- दिकं चानुभावयन्त्यनुमापयन्तीति व्युत्पत्ते: । यानि तु सहकारिकारणानि तानि व्यभिचारिण इति कथ्यन्ते, विवि- धमाभिमुख्येन चरन्तीति व्युत्पत्ते: एतैरुक्तरूपैर्विभावाद्ै- वर्यक्तो विशेषेणाक्त: पानकरसन्यायेन मिश्रणेनैवास्वादनी- यतां प्राप्तः स्थायी चिन्तादिवदनपायितया स्थायी भावो रत्यादिको रस इति रसतत्त्वविद्धि: स्मृतः। उक्तं हि भर-

अत्र च सूत्रे संयोगपदं निष्पत्तिपद चान्यथान्यथा तद्याख्या- तारो व्याचक्षते। तत भट्टलोल्लटप्रभृतय :- द्विविधो विभाव

१४० काव्यदर्पणे

आलम्बनविभाव उद्दीपनविभावश्चेति। तत्र यानालम्व्य विषयीकृत्य रत्यादयो जायन्ते ते नायिकानायकादय आल- म्बनविभावाः। तदीयलावण्याद्यश्रन्द्र मन्दसमीर णादयश्च्च जातं रत्यादिक मुद्दीपयन्त्यभिलषाद्याकारेण परिणमयन्तीति व्युत्पत्तेरुद्दीपनविभावाः। ताभ्यामुभाभ्यां रत्यादिको भावो जायते। यद्यप्युद्दीपनानां न रत्यादिजनकत्वं तथापि विशे- पाकारपरिणामजनकत्वात्तेषामपि कारणत्वमिति ध्येयम् । अनुभावा: कटाक्षभुजाक्षेपादयः स्तम्भप्रलयरोमाश्स्वेदवे पधुवैवर्ण्या भ्रुवैस्वर्याद्यश्च। तैरनुभावैः कार्यभूतैरप्रत्यक्षो- डपि रत्यादिभावः प्रतीतियोग्यतां नीयते, व्यभिचारिभि-

विभावयो: कार्यकारणभावः, स्थाय्यनुभावयोर्ज्ञाप्य ज्ञापक- भावः, स्थायिव्यभिचारिणोः पोष्यपोषकभावश्च संवन्धः संयोगशब्दार्थः । उत्पत्तिर्ज्ञप्तिः पुष्टिश्च् निष्पत्तिशब्दार्थः । ततश्च विभावैर्जनितोऽनुभावैः प्रतीतो व्यभिचारिभिः पुष्टो रत्यादिभावो मुख्यो रसः । स च वस्तुतः सीतादिगोचरो रामादावेव वर्तते। स एव रसः काव्येषु विभावादिप्रतिपादकैः पदैरभिधाख्यया मुख्ययैव वृत्त्या सहृदयैः प्रतीयमानो रस इत्युच्यते। यथा च रसप्रतीति: काव्येष्वभिघयैव तथा पञ्चमोल्लासे भट्ट-

चतुर्थ उल्लासः । १४१

लोलटमतोपन्यासप्रस्तावे वक्ष्यते। नाट्ये तु रामादावनु कार्य एव स्थितो रत्यादिको मात्रो रामाद्यनुकर्तरि नटे रामताद्ूप्यारोपात्तत्रासन्नपि सामाजिकैः प्रतीयमानो रस इत्युच्यते। तथा च विभावादिजम्यो रसो रामादावनुकार्य एव। अधुना तुन कुलापि रखो जन्यते। कितु नटे केवलं सामाजिकैरारोप्यते।-इत्याहुः ॥ श्रीशङुकाद्यस्तु- भवतु तावत्कावपेष्वभिधयैत्र रस्प्रतीतिः । नाट्ये तु किंचि द्वेदसहिष्णोरभेदस्यैव तादूप्यत्वेन भेदावगाहिन्यास्तादूप्य प्र- तीते रसप्रतीतिविरोधितया तत्प्रतीत्यङ्गत्वकथनमतिसाहसम्। किं च संयोगनिष्पत्तिपदयोरर्थत्रयपरताकल्पनं चायुक्तम्। तस्मादेवं व्याख्येयम्-लोके हि चतुर्विधा प्रतीतिः सम्य- डिम्रथ्यासंशयसादृश्यप्रतीतिभेदात्। तत्र या 'राम एवायम्' इति रामत्वायोगव्यवच्छेदिका प्रतीतिः, या च 'अयमेव राम:' इत्यन्ययोगव्यवच्छेदिका, या च 'रामो भवत्येव' इत्यत्यन्तायोगव्यवच्छेदिका, या च 'न रामोऽयम्' इति रामभेदावगाहिनी प्रतीतिः, ताः सर्वाः सम्यकप्रतीतयः । 'न रामोडयम्' इति बाधशिरस्का तु 'रामोऽयम' इति धीर्मिध्याप्रतीतिः । 'अयं रामो न वा' इति धीस्तु संशयः । 'रामस्दशोऽयम्' इति प्रतीतिः सादृश्यधीः । एताभ्यश्चत्ु -. विघाभ्यः प्रतीतिभ्यो विलक्षणा 'रामोऽयम्' इति निर्गलिता-

१४२ काव्यदर्पणे

वधारणरूपा प्रतीतिरतुकर्तरि नटे जायते यथा चित्रतुरगे 'तुरग एवायम्' इत्यादिप्रतीतिविलक्षणा 'तुरगोऽयम्' इति प्रतीतिस्तद्वत् । न च, प्रतीतेः सम्यकत्वं मिथ्यात्वं चेति द्वैविध्यमेव, तत्कथं तदुभयविलक्षणा प्रतीतिरुच्यते कथं च नटे रामत्वप्रतीतिरमिध्याप्रतीतेविलक्षणा चेति वा- च्यम्। सत्यम्; व्यवच्छेदादिविषयकत्वमिह सम्यकत्वं वाधशिरस्कत्वं च मिध्यात्वमभिमतमित्युक्तरूपनटविषयक- प्रतीतेर्व्यवच्छेदादिविषय कत्त्राभावाद्वाधिरस्कत्वाभावाञ् त दुभयवैलक्षण्यमविरुद्धम्। न च रामभेदावगाहिप्रतीते रस- प्रतीत्यनङ्गतया तद्वैलक्षण्यावश्यंभावेSवि सावधारणप्रतीति वैलक्षण्यकथनमसंगतमिति वाच्यम्, अतिरिक्कस व्यव- चछेद्भानेन तादृशप्रतीतीनामपि विगलितवेद्यान्तररसप्रती- त्यनङ्गतया तद्वैलक्षण्यस्यावि रस्प्रतीत्यनुकूळप्रतीताववश्य- वाच्यत्वात्। एवं च तादृशप्रतीत्या नटे विषयीकृते सरति, तेनैव नटेन यदा कारणकार्यसहकारिणोडभिनयेन प्रकाश्यन्ते तदा कारणादयो विभावानुभावव्यभिचारिपद्व्यपदेश्या भ- वन्ति। ननु कथं नटेन विभावप्रकाशनं कथं वा तेन तत्कार्यस्वेदादिप्रकटनम्, तस्मस्तत्कारणविभावाद्यभावा दिति चेन्न 1'सेय ममाङ्गेषु सुधारसच्छटा सुपूरकर्पूरश लाकिका दशो:। मनोरथश्रीरमैनसः शरीरिणी प्राणेश्वरी

चतुर्थ उल्दासः। १४३

लोचनगोचरं गता ।'- अत्र सेयमिति यद्विरहात्ताद्दशानि दुःखानि मयानुभूतानीति प्रत्याय्यते। ममाङ्गेष्व्रिति बहुव. चनेन दर्शनमात्रेण सर्वावयव संतापनिर्वापणक्षमनिरतिशय- निर्वृतिजनकत्त्रम्। सुपूरा सुखेन दृशि पूरयितुं शक्या । तेन कर्पूरशलाकिकायाः पृथुलस्त्िग्वशीतलत्वादयः प्रत्या ट्यन्ते। ताटशकर्पूरशलाकिकाSमेदारोपणेन नायिकाया लोचनानन्दकन्दलनक्षमत्व्रं प्रत्याख्यते। मनसो ये मनोर- थाश्चुम्बनालिङ्गनादिविषया इच्छाविशेषास्तेषां शरीरिणी श्रीरक्षय्या संपत्। अत्र मनोरथानां मनोमात्रधर्मत्वेऽपि मनस इति ्रहणं तद्विषयकमनोरथैर्मैनसः सर्वदाध्ययोग. व्यवच्छेदार्थम्। अनेन निरन्तरमनोरथविषयता प्रत्याख्यते। प्राणेश्वरीत्यनेन प्राणानां प्रत्यापत्तिकरत्वं व्यज्यत इति ध्येयम्। एतादृशानां संभोगशृङ्गारविषयाणामालम्बनवि- भात्रविषयाणां काव्यानामनुसंधानबलात्, तथा 'दैवादह- मत्र तया चालायतनेत्रया वियुक्तश्च। भविरलबिलोलज- लद: काल: समुपागतश्चायम् ।'-अत्र चटुलदीर्घलोचनया तयाहमत्र देवाहुरद्ष्टवशाद्वियुक्तश्च निबिडवलमानवलाहको- 5यं कालश्च समुपागत इति चकाराभ्यां वियोगजलद्कालस- मागमत्रिययोरयगपद्याहुरुत्तरोSनर्थः प्रत्याय्यते। एतादशा-

१४४ काव्यदर्पणे

व्यानामनुसंधानान्निपुणत मसूत्रधारशिक्षागृही तार्थ गुणनिका सधरचीनाद्विभावानां ताहश्या गुगनिकयैत्र स्व्रस्मिन्स्थाय्य भावेदपि तत्कार्याणां रोमाश्चादीनां च नटेन प्रकाशनमुपप न्नम। एवं च काव्यानु संधानाद्विभावस्य प्रत्यभ्षाद्रोमाभ्वादीना रोमाश्चादिलिक्गाद्यभिचारिणां चोपस्थितौ, तत्त्रभतसंस्कार जन्यतावद्गोचरस्मृतिः, तत्तत्सह कृतेन व्याप्तिम्मृतिमता मनस्ा

भावोऽनुमीयते। न च विभावाहीनां नटे कृत्रिमत्वात्कर्थं तै रत्याद्यनुमितिरिति वाच्यम्। न हि स्वरूपसन्तस्ते स्था- यिनमनुमापयितुमीशते, किं तु ज्ञाताः। तज्ज्ञानं च भ्रम- रूपं विशेषादर्शनदशायामिहापि न विरुद्धम्, नटे रामत्वा- रोपेण भ्रमस्य सुश्िष्वत्वात्। न चवर स्थायिनोऽनुमेयत्वे बहयादिवच्चमतकारकारिता न स्यादिति वाच्यम्। चमत्कार- कारित्वं तदभावो वा नानुमेयत्वनिबन्धनम्, किंतु वस्तु- स्वभावायत्तम्। अत एवानुमीयमानावि कामिनी हदयाहा- दाय प्रभवति। ततश्चानुमीयमानस्यापि रत्यादेरानन्दजनने प्रकर्षकाष्ठागतत्वाच्यमतकारकारित्व मविरुद्धम्। अनुमानं तु- 'रामोऽयं सीतालम्बनप्रीतिप्रकर्षविशेषाश्रयस्तद्विभावादिम- स्व्राद्वयतिरेकेणाइमिव ' इति। यदा तु 'स्वकान्ताविषय- कप्रीनिप्रकर्षाश्रयः' इति साध्यं तदा 'अहमिव' इत्य-

चतुर्थ उल्लासः। १४५

न्वयीति द्रष्टव्यम। अयमत्र निष्कर्ष :- चतुर्विधप्रतीतिविलक्ष- णया 'रामोऽयम्' इति प्रतीत्या विषयीक्रियमाणेन नटेन का

मानोडपि रत्यादिर नुमीयमानः सामाजिकैश्चर्व्यमाणोरस इति। ततश्च सूत्रगतं संयोगपदं व्याप्तिरूपसंबन्धपरम्, निष्पत्ति- पदं चानुमितिरूपसामाजिक चर्वणापरम् ।- इत्याहुः ॥ भट्टनायकादयस्तु तटस्थीभूतनटगतत्वेन रत्याद्यनुमितौ चम. त्कारो न स्यात्। यदि च वस्तुसौन्दर्यवलाद्यथातथाप्युपस्थितौ चमत्कारस्तदा शृङ्गारादिपदादपि तदुपस्थितौ चमत्कारः स्यात्। कि च रसस्य पूर्वमनुपस्थितेव्यतिरेकव्याप्ति्रहस्याव्य संभवात्नानुमितिसरभवः । न च 'रामोऽयं सीताल- म्बनरत्याश्रयस्ताद्विषय कविभावादिमत्वात्' इति रत्याश्रय- त्वमेव साध्यम्, रतिश्चोपस्थितैवेति न व्याप्तिप्रहानुपपत्तिः, लिङ्गोपहित लैङ्रिकभानाभ्युपगमेन विभावादिरित्याुभयविष यत्वेनानुमिते रसविषयत्वपर्यत्रस्ानमिति वाच्यम्; एव- मपि रस्नास्वादनस्य धारावाहनरूपता न स्यात्सिद्धसाधनेन पक्षतावच्छेदकावच्छे देनानुमित्यन्तरानुदयावश्यंभावात्। न चान्तरानुमित्वया पुनः पक्षतासंभव इति वाच्यम्, रसस्य विगलितवेद्यान्तरतया तदास्वादे मध्ये तदनुदयात्। न च तर्हि नटे तादृशरत्याद्यनुमित्यनन्वरं स्रामाजिकात्मनि रस K.10

१४६ कान्यदर्पणे

उत्पद्यत इति वाच्यम, सामाजिके तज्जनकविभावादिस्ाम- श्रीविरहात्। अत एत्र सामाजिकात्मनि रसोडभिव्यज्यत इत्यप्यपास्तम्, तत्र तदभिव्य कविभावादिसामत्रीविरद्दात्। किं तु विभावानुभावादीनां रामाद्यपेक्षया पूर्वमस्ाधारणानां महदयेषु यत्साधारणीकरणं तदनुकूलोडभिघालक्षणाभ्यां भिन्नः काव्ये नाट्ये च भावकत्वाख्यो व्यापारोऽवश्यम- क्ीकर्त्यः । इतरथा रामाद्यसाधारणानां विभावादीनां साधारण्येन प्रतीतिर्न स्यात्। तेन च व्यापारेण साधारणी क्रिकयमाण: स्थायी रत्यादिको रजस्तमोनभिभूतसत्वाख्यगु- गोत्कर्षात्प्रकाशमानो य आनन्दस्वदात्मिकायाः संविदो या विगलितवेद्यान्तरता तत्तुल्येन भोगाख्येन व्यापारेण भुज्यमानो रस इत्युचपते। तदयं निष्कर्ष :- काव्ये नाट्ये चाभिधालक्षणाद्वयभिन्नेन भावकत्व्राख्यव्यापारेण साधार- णीकृतो भोगार्येन व्यापारान्तरेण सहदयैर्भुज्यमानो इत्यादिक: स्थायी रस इति। ततश्र सूत्रे संयोगपदं स्राधा- रणीकरणपरं निष्पत्तिपदं भोगपरम्। -इत्याहुः ॥ श्रीम- दभिनवगुप्ताचार्यपादास्तु- वक्ष्यमाणरीत्या विभावादिसा धारणीकरणर प्भोग योरूपपत्तावतिरिक्तव्यापार ट यकल्प न म -र युक्तम्। किं चास्मिन्पक्षे रसो विभावाद्िभिर्जन्यते ज्ञाप्यते. डभिव्यज्यते वा। नाथौ, दूष्यत्वात्। नान्त्यः, अभिव्यक्ते-

चतुर्थ उल्लासः । १४७

स्त्वयैव दूषितत्वात्। तस्मादेवं व्याख्येयम्-स्र्वेषां हि श्रतृणां प्रेक्षकाणां वा नित्यसुखातमको रत्यादिक: स्थायी वासनारूपेणात्मनि तिष्ठति। ततश्र ये काव्यनाट्यव्यति- रिक्तस्थले नायिकानायकादिभि: कारणैस्तचेष्टादिभि: कार्ये- स्तदनुमितैश्चिन्तौत्सुक्यादिभिः सहकारिभिश्च स्थायीभूतर- त्याद्यनुमाने पुनः पुनः शीलनेन प्रज्ञातिश यवन्तस्ताददशानां सामाजिकानां काव्येषु संहब्धैर्नाट्येष्वभिनीतैवां कारणैर्वा सनात्मना स्थितस्य रत्यादेः स्थायिनो विभावनमङ्कुरदशा र्पणं क्रियते, ताहशैः कार्यैरनुभावनमनुभवविषययोग्यता क्रियते, सहकारिभिर्व्यभिचरणं विशेषेणाभिमुख्येन च चरणं ज्ञानं सुप्रकटत्वं कियते। अत एव काव्ये नाटबे च कारणादयो विभावादिशब्द्ैव्यपदिश्यन्ते। ते च विभावा- दय: काव्येषु नाट्येधु च साधारण्येनैव प्रतीयन्ते, न तु 'ममैवैते' 'शत्रोरेवैते' 'तटस्थस्यैवैते' इति संबन्धिविशे- षह्वीकारेण नापि 'न ममैवैते' 'न शत्रोरेवैते' 'न तट- स्थस्यैवैते' इति संबन्धितिशेषपरिहारेण वा प्रतीयन्ते। तथा हि-'पुष्पोद्वेदमत्राप्य केलिशयनादुत्थाय दूरस्थया कान्तेन स्फुरिताधरेण निभृतं भ्रूंज्ञया याचिते। आच्छाद स्मितपूर्णगण्डफलकं चेलाश्वलेनाननं मन्दान्दोलितकुण्डल- स्तवकया तन्व्या विधूतं शिरः ॥' इत्यादिकाव्येषु य एके

१४८ काव्यदर्पणे

नायिकादय आलम्बनविभावा से च पुष्पोद्धेदादय उद्दीप नविभावा ये चाधरस्फुरणादयोऽनुभावा ये च तदभिव्य जिता औत्सुक्यादयो व्यभिचारिणश्च, न हि ते 'ममैवैते' इत्यादिसंबन्धिविशेषस्वीकारनियमम् 'न ममैवैते' इत्यादि- संबन्धििशेषपरिहारनियमं वा पुरस्कृत्य प्रतीयन्ते, किं तु साधारण्येनैव। ततश्च काव्ये शब्देन नाट्ये- डमिनयेन विभावादीनां साधारण्येनोपस्थितौ तदू- लात्तत्काले सामाजिकानाम् 'अहम्' इति परि- मिता प्रमातृता विगलितवेद्यान्तरसंपर्कशून्यः साधारणरूपः प्रमातृभावश्चोन्मिषति: तथोन्मिषितप्रमातृभावैश्च सामा- जिकैः स्वस्त्रात्मनि सूक्ष्मरूपेणावस्थितो ज्ञानानन्दस्वरूपो रत्यादिकः स्थायी विभावादिप्रतीतिसंवलनेन समाविर्भूतः साधारण्येन गोघरीक्रियते। न चान्यस्य विभावादेः साधा- रण्यात्कथमन्यस्य स्थायिनः साधारण्यमिति वाच्यम्, व्या- व्यसाधारण्याव्यापकप्ाधारण्यवदुपपत्तेः। न च साधारण्येन तत्प्रतीतौ न मानमिति वाच्यम, सकलस्हृदयहृदयसंवाद- स्यैव मानत्वात्। न च ज्ञानाभिन्नस्य स्थायिनः कथं ज्ञान- गोचरता विषयविषयभावस्य भेदगर्भत्वादिति वाच्यम्, ज्ञानाभिन्नस्याप्यात्मन इव स्थायिनोऽपि प्रकाशमानत्वावि- रोधेन विषयत्वोपचारात्। न चैताहशस्थायिनि कि मान-

चतुर्थ उल्ासः । १४९

मिति वाच्यम्, चर्वणैत्र मानम् । न चैवमभिव्यक्तः स्थायी सर्वदा चर्व्येतेति वाच्यम्, विभावादिज्ञानसं वलनदशायामेव तस्याभिव्यक्त्यभ्युपगमेन तज्ज्ञानविर हदशायां तस्य तिरोभावाभ्युपगमात्। न चैवं वि. भावादीनां तदभिव्यक्तिहेतुत्वे स्थायिनस्ते पृथगनुभूयेरन्, ततश्च रसस्यासंलक्ष्यकमव्यक्गयत्वविरोधो विभावसंवलितत- यैव स्थाय्यनुभवस्ीकारे च विभावादीनां व्यज्जकत्वानुपपत्ति- रिति वाच्यम्। यद्यपि विभावाद्यः प्रथमं शब्देनाभिनयेन वा प्रत्येक ज्ञायन्ते पश्चाच्च यथा पानकरसे शर्करामाघुर्य लिकुचफलरसाम्लता कर्पूरादिगतसौरभादिकं चानपह्नतमि थश्चमत्कारातिशयमनुभूयन्ते तथा ते विभावादयः स्थायिना संवलिता अनपहतमिथश्चमत्कारमनुभूयन्त इत्या्ति क्रमः,

क्मसस्वेऽपि व्युत्पन्नमतीनां झटित्यनुमित्युदयात्क्रमो न लक्ष्यते तथात्रापि विभावादिप्रतीतीनां विभावादिसंवलित- स्थाय्यनुभवस्य च झाटित्यात्क्रमो न लक्ष्यत इत्यसंलक्ष्यक्र. मत्वं रसस्य न विरुद्धम्। एवं पानकरसन्यायेन विभावादि- संवलिततया चर्व्यमाण: स्थायी नटे रामादिप्रतीतिदाढर्या- दपुर इव परिस्फुरन्यथा यथा चर्वणाधारावाहिकतया प्रक- व्यते तथा तथा हृदयं प्रविशन्निव सर्वाङ्गमभिव्याप्यालिन्र-

१५० काव्यदर्पणे

प्निव स्वव्यतिरिक्तं वस्त्वन्तरं तिरोदधदिवाखण्डाद्वयव्रह्मान- न्दमनुभावयभनिवालौकिक चमत्कारविष्कारकारी शृङ्गारादि- को रस इत्युच्यते। न चैवं करुणादिरसस्थायिनां नित्यदुः- सात्मकत्वमप्यभ्युपगन्तव्यं स्यादिति वाच्यम्, तत्रापि नि- त्यसुखस्यैव स्थायित्वात्। अत एव तत्र प्रवृत्तिः । तत्रापि

चैवमेक एव रबः स्यात्सुखात्मकस्य स्थायिन एकत्वादिति वाच्यम्, विभावादिभेदेन भेदव्यवस्थितेः । न चैवं करुणादावश्रुप्रभृत्यनुपपत्तिरिति वाच्यम्; लोके हि

र्वस्तुस्व्राभाव्यादित्यविरोधः । तदयं निष्कर्ष :- सामाजि केषु नित्यसुखात्मकः सूक्ष्मरूपेण स्थितः स्थायी शब्देना- भिनयेन वा विभावादिषु प्रत्येकं प्रत्येकं प्रतीयमानेष्वककुरा- द्यवस्थां प्राप्तः शब्दाहिना साधारणतयैव प्रतीतैस्तैर्विभावा दिभिरभिव्यक्ततया स्वयमपि साधारणतयैव पानकरस. न्यायेन विभावादिमंवलितनया चर्व्यमाणश्रमतकारैकघनः शृक्गारादिको रस इति। ननु विभावाद्यन्वयव्यतिरेकानुवि धायिनो रसख तत्कार्यतैव युक्तेति चेन्न; तथा सति विभावादिनाशेऽपि तस्य सद्धावप्रसङ्गात्। न चास्य द्वित्वा- दिवन्निमित्तनाशनाश्यतेति वाध्यम्, तत्रापि संख्याया

चतुर्थ उल्लासः। १५१

नित्यतयापेक्षा बुद्धेर्व्य जकत्वमात्रत्वाभ्युपगमान्नित्यसु खातिरि- क्स्य रसस्यानङ्गीकारेण तस्य कार्यत्वायोगाचच। न च तार्है ज्ञाप्योडस्त्वति वाच्यम्, सूक्ष्मरूपेण स्थितस्य स्थायिनो रसात्मकतयाभिव्यक्तौ विभावादेरुपयोगेन पूर्व सिद्धस्य तस्य वहथादिवद्भावेन ज्ञाप्यत्वानुपपत्तेः । न चैवं सिद्धस्यैव घटादेर्दीपादिव्यङ््यतेति प्रागसिद्धस्य तस्य कथं विभावादिव्यङ्यतेति वाच्यम्, विभावाहिमंवलित तया चर्वणैव तस्य व्यक्तिरित्यलौकिकस्यैव व्यङू्यत्व्रस्येह सीकाराच्चर्वणीयतया रसस्य दुरपह्नवत्वात्। न च कार- कत्वज्ञापकत्वाभ्यामन्यदिदं व्य कत्वं न क्वापि दष्टचरमिति वाच्यम; अन्यत्रादर्शनेऽपि रसस्वरूपस्य कार्यत्वज्ञाप्यत्वानु- पपत्ते रसप्रतीतेश्च सर्वानुभवसिद्धनया दुरपह्यवत्वेनात्रैव तथाविधव्य कत्वकल्पनेSप्यदोषात्, प्रत्युतान्यत्रादर्शनस्या- लौकिकत्वसिद्वेर्भूषणत्वात् न च तई रसस्य कार्यत्वव्यव- हारानुपपत्तिरिति वाच्यम, चर्व्यमाणतया रसस्याभिव्यक्ति निष्पत्या कार्यत्वव्यवहारोपपत्तेः। इयं च रसपतीति: प्रत्यक्षादिप्रमितर्वरिलक्षणैव, तस्या घटपटादिवाह्यपदार्थवि- षयतया लौकिकत्वादस्याश्चान्तरनित्यसुखप्रकाशरूपत्वात्। तथा ये परिमिततया स्वात्मभिन्नतया जगदभ्यक्षयन्ति योगिनस्तज्ज्ञानादपीय विलक्षणा, तादृशयोगिज्ञानस्य ताट-

१५२ काव्यदर्पणे

स्थ्येनैव जगद्वभासकत्वादस्याश्च स्थायपभिन्नतयैत्र विभा- वादिविषयत्वात्। एवमपरिमिताद्विती यात्ममात्रपर्यवसितयो गिज्ञानादपि विलक्षणेयम्, ताद्ृशयोगिज्ञानस्य वेद्यसंस्पर्श रहितत्वादस्याश्च विभावादिपरामर्शप्रधानत्वात्। अतो ळोकविलक्षणेयं रसप्रतीति: । एवं चैतादृश्यामलौकिक्प्र- तीतौ प्रकाशमानत्वेन रसस्य ज्ञाप्यत्वव्यवहारोडप्यौपचारिक एव। न च तस्य मुख्यमेव ज्ञाप्यत्वरमास्तामिति वाच्यम्। किं तज्ज्ञापकं निर्विकल्पकं सविकल्पकं वा। नादः, रस प्रतीतेरविभावादिसंवलनावगाहितया निर्विकल्पकत्वानुपपत्तेः। नान्त्यः, सविकल्पकविषयत्वे रसस्य सविकल्पकान्तरवि- षयघटादिवच्चवणैकसारता लोकोत्तरानन्दरूपता स्वसंवेदन- मात्रसिद्धता च नस्यात्। न चैवमितरनिषेध त्येतरविधिना नतरीयकतया रसप्रतीतेनिर्विकल्पकभिन्नतया सविकल्पकत्वं सविकल्पकभिन्नतया निर्विकल्पकत्वं चेत्युभयात्मकत्वं विरु- द्धमापद्येतेति वाच्यम्, उभयात्मकत्वमपि पूर्ववल्लोकोत्तरता- मेव तस्या अभिव्यनक्ति न विरोधम्। वस्तुनः स्वप्रकाशा:म- स्वरूप संविदस्तृतीय कोटेरपि सत्त्वादुभयभेदेऽपि नोभयात्म कत्व्रमित्यनवद्यम् ततश्च सूत्रगतं संयोगपदं संवलनपरं निष्प प्तिपदं चाभिव्यक्तिपरम्। यद्यपि काव्ये नाट्येSपि विभावाद्य तुमंधानवशात्व्रामाजिकानां यः सुखविशेषो जन्यते स एव

चतुर्थ उल्लासः। १५३

रस इत्यपि वक्तुं शक्यम्, तथापि परमप्रेमास्पदृत्वेनातमनः सुवात्मकत्वमवश्यं वाच्यम्। ततश्च तद्तिरिक्तजन्यसुख- कल्पनायां गौरवाद्विभावादिसंवलिततयाभिव्य क्तमात्मस्वरूपं सुंखमेव रस इत्युक्तम्।- इत्याहुः॥ ननु सूत्ने विभावादीनां मिलितानां निर्देशो न युक्त: प्रतोकमेव तेषां रसाभिव्यक्ति समर्थत्वात्, अतो त्रिभावैर्वानुभावैवा व्यभिचारिभिर्वा संयोगाद्रसननिष्पत्तिरित्येव वक्तव्यमिति चेन्न; तेषामेकैक- खानकरससाधारणतयानैकान्तिकत्वेन मिलितानामेव रस्ा- भिव्य जकत्वात्। तथा हि-व्याघ्रादयो हि भयानकस्येव वीरादुतरौद्राणामपि विभावाः । कश्चित्किल व्याघ्रादिकं हिंस् मालोक्य कातर्याद्विभेति, कश्ित्पुनर्विक्रमादुत्सहते, अन्यः कुतूहलेन विस्मयते; इतरः कुध्यतीति विभावानामनैकान्त्यम्। तथाश्रुपातादयः शृक्कारस्येव करुणभयानकयोरप्यनुभावाः । तथा हि- यथा कश्िद्रतिमनुभवत्रानन्देनाश्रु सुञ्चति तथा परः परदुःखेन शोचन्नश्रु मुश्बति, तथान्यः

चिन्तादय: शङ्गारस्येव वीरकरुणभयानकानाम्। तथा हि- यथा विप्रलम्भेन चिन्ता तथोत्साहेन शोकेन भयेनापीति व्यभिचारिणामनैकान्त्यम्। ततश्च विभावा- दीनां प्रत्येक पनेकरसस्ाधारण्यान्नैकैकमात्रादेकस्यापि रस-

१५४ काव्यदर्पणे

स्याभिव्यक्तिरिति मिळिता निर्दिष्टः । ननु-मिलिताना मपि यत्र साधारण्यं यथा शान्तिशृङ्गारयोः, तत्र ह्येकस्या एव कामिन्या: कुणपत्वेन च कान्तात्वेन च परिव्राट्कामु- कयो: प्रतीतिविषयत्वादुभयरसविभावत्वम्, अश्रुपातत्यो- भयानुभावत्वम्, चिन्ताया उभयव्यभिचारत्वरं च, तत्र ककिं विनिगमकम- इति चेत्; उच्यते-तत्न केषांचि- त्साधारण्येऽप्यस्ताधारणमन्यं व्यभिचारिणमनुभावं चादाय रसविशेषाभिव्यक्तिरित्याहुः । ननु- विभावादीनां प्रत्येक- मपि रसाभिव्य जकता दृश्यते। तथा हि -- 'वियद्लिम- लिनाम्बुगर्भमेघं मधुकरकोकिलकूजितैर्दिशां श्रीः। धरणि रभिनवाङ्कुराङ्कटक्का प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे ॥'- इयं धारारूढमानतया प्रसादकालानभिज्ञां कामप मुग्धां प्रति प्रसादं नेतुकामायाः सख्या उक्तिः। मुग्धेऽवसरानभिज्ञे, प्रसीद। अयमेव प्रसादवसरः । कृतः? नभो मधुपश्या मलजलगर्भमेघदन्तुरितिम्। मेघस्य विशेषणद्वयनोद्दीपक ताधिक्यं द्योत्यते। तथा भ्रमराणां कोकिलानां च कूजितै- दिंशां श्रीः शोभातिशयेन जुम्भते। वसन्त इव वर्षास्वपि कोकिउरुतं कविसंमतमेवेति न कालविरोध इति ध्येयम्।

दिक्षु भुवि वा चक्षुषी अपि निधातुं न शक्यते, दूरेतरां

चतुर्थ उल्लासः । १५५

प्राणधारणकथेति त्र्यज्यते ! यदि च 'प्राणा गच्छन्तु नाम, मानोन्नतं प्रियं न द्रष्टुमप्युत्सहे' इति मन्यसे तदवि नास्ति, यतोडयं प्रणतिपर :- इति। अन्र केवलं दयित इत्यालम्बनविभावो वियदित्यादिनोद्दीपनविभावश्र निवद्धो न त्वनुभावव्यभिचारिणौ। पुष्कला चात्र रसाभि- व्यक्तिः । अतोSत्र विभावमात्रस्य रसाभिव्यज्जकता दृश्यते। तथा 'परिमृदितमृणालम्लानमङ्गं प्रवृत्तिः कथमपि परिवार- प्रार्थनाभि: क्रियासु : कलयनि च हिमांशोर्निष्कलक्कध्य लक्ष्मीमभिनवकरिदन्तच्छेदपाणडुः कपोलः ॥'- शरीरमवि- रतसंतापवशेन परितोमृ दितबिसवन्म्लानम्। अनेन वैवर्ण्य- रूपोडनुभावो व्यज्यते। आहाराद्युचितक्रियासपि परि- वारप्रार्थनाभिरेव प्रवृत्तिरन तु सत इति प्रवृत्त्यभावेन स्तम्भरूप: प्रलयरूपो वानुभावो द्योत्यते; व्यभिचारिणा. मान्तरेत्वनाप्रत्यक्षत्वात्। क्रियामान्द्यस्य च प्रत्यक्षतया व्यभिचार्यन्तर्भावामंभवेनानुभावान्तरत्वं वेत्याहुः। सद् :- कृत्तदन्तिदन्तखण्डघवलो गण्डो निष्कल क्कहिमकरशोभा कल यतीत्यनेनापि वैवर्ण्य निवद्धम्। एवमत्रानुभावमात्रनिबन्ध- नेडपि रसाभिव्यक्तिरविकला। तथा 'दूरादुरसुकमागते विवलितं संभाषिणि स्फारितं संश्िष्यत्यरुणं गृहीतवसने संकुश्चितभ्रूलतम्। मानिन्याश्च्रणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बु-

१५६ काव्यदर्पणे

पूर्ण क्षणाच्चक्षुर्जातमहो प्रपश्चचतुरं जातागप्ति प्रेयसि ॥'- दूरे प्रिये दृष्टे सत्युत्सुकम्। यद्यप्यौतसुक्यं चेतनधर्मस्तथापि तदभिव्य जकव्यापारवज्जातमिति यावत्। अत्रौत्सुक्यं स्फुटम्। आगते विवलितमिति लज्जा, संभाषिणि स्फारित- मुत्फुल्लमिति हर्षः, आश्लि्यत्यरुणमिति कोप:, भ्रूसंकोच नेनासूया, वाष्पाम्बुपूर्णतया प्रसाद इति व्यभिचारिणामे- वात्र निबन्धनम्। यद्यपि प्रसादो न व्यभिचारिषु परि- गणितस्तथापि तेन सवहेतुभूता मतिरुपलक्ष्यते। शाखा र्थानुसंधानेनार्थनिर्धारणा हि मतिः, अत्रापि 'प्रणा- मान्तो मानः' इति मदनशास्त्रानुसनधानेन प्रियश्चर जानतो यतस्ततः प्रसाद एवोचित इत्यर्थनिर्धारणवश्यं भावादित्याहुः। एवं चात्र व्यभिचारिणामेव व्यखजकत्वं दृश्यते। ततः कथं मिलितानामेव व्यञ्जकतेति सूत्रकारोक्तं संगच्छते ?- इति चेत् ; सत्यम्। तथाप्येतेषां विभावा-

याक्षेपेणैव रसव्य्जकता, न तु प्रत्येकं रसप्रतीतेर्विभावदि- त्रितयसंवलितस्थायिविषयत्वस्वाभाव्यात्। नन्वेवं कार्यो- भेयधर्माणां यथाकार्यमुन्नयनाद्रसप्रतीयनुरोधेनानुपात्ता अपि विभावादयोऽनुमित्याSडश्षेपेण वोपनीता रसचर्वणाविषया इत्युक्तं स्यात्, ततश्च 'कष्टकल्पनया व्यक्ति :- ' इत्यम्रे

चतुर्थ उल्ासः । २५७

वक्ष्यमाणो दोषः प्रसज्यतेति चेन्न; यत्र ह्यनुभावविभाव- योरुपात्तयोरपि प्रणिधानगम्यत्वं तत्र प्रतीतिविलम्बेन दोषख वक्ष्यमाणत्वात, अत्र चानुमितेराक्षेपस्य वा संभृतसामग्रीत्वेन प्रतीत्यवविलम्बादित्याहुः। अन्ये तु-विभावादीनामसाधारण्ये प्रत्येकमेव व्य ्जकत्वसरंभवादितराक्षेपकल्पना न युक्ता, व्यथकाननुगमस्य व्यक्रयभेदानापादकत्वेनादोषत्वात्। अत एव सूर्यालोकदीपप्रकाशादिव्य ्जक भेदेऽपि न व्यक्कय घटादिभेदः। रसाभिव्यक्तिषु तु तृणारणिमण्यादिजन्यव- हविष्विव वैजात्यकल्पनं न दोषावहम्। - इत्याहुः । रस्. सामान्यलक्षणं तु रसत्वमेव । न च तत्र मानाभावः, रसपदशक्यतावच्छेदकत्वेन तत्सिद्वेः। तथ् बाधकाभावा- ज्जातिरखण्डोपाधिर्वेत्याहुः १८९ ४

अथ प्राप्तावसरतया रसं विभजते-

श्रृङ्गारहास्यक रुणारौद्रवीरभयानकाः । बीभत्सानुतसंज्ञौ चेत्यष्टी नाट्ये रसा: स्मृता:॥

अत्राष्टी रसा इति वाच्ये यन्नाठ्यग्रहणं तत्काव्येष्वपरोऽपि रसोऽस्तीति द्योतयितुम। तथा च नाट्येडभिनयेन चम- त्कारिणोऽष्टावेव रसाः। शान्ताभिनयस्य तुन चमत्का

१५८ काव्यदर्पणे

'रित्वम्। अतः स काव्य एगेपनिबद्धः खदत इति तात्प र्यमू। शान्तो रसो नाट्येऽपीत्यन्ये॥। ९० ॥

तत्र शृङ्गारं लक्षयति-

स्थायी रतिर्यत्र मतः स शृङ्गाररसः स्मृतः॥

रतिर्नाम यूनोरन्योन्यविषया प्रीतिः। एक एव नित्यः सुखविशेषः सर्वेषु रसेषु स्थायीति पक्षे तु तत्तद्विभावादि- भिरङ्कुरादिदशां नीयमानं नित्यं सुखमेकमेव रतिहासादि- संज्ञां लभते। तत्तद्विभावादिसंवलिततया चर्व्यमाणं तु तदेव शृङ्गारहास्यादिरससंज्ञां लभत इति ध्येयम् ॥ ९१ ॥

तमेव शृङ्गारं विभजते-

संभोगविप्रलम्भात्मा शृङ्गारो द्विविधो भवेत्। तत्र संभोगं विभजते-

तथापि कामिनीकान्तार्धभेदाद्विधा मतः ॥

यथा यथा किरत्येषा कटाक्षविशिखान्प्रिये। तथा तथा वहत्येष सान्द्ररोमाश्चकञ्चुकम्॥

चतुर्थ उल्लासः । ११९

तत्र संभोगो यद्यपि नायिकानायकयो: परस्परालोकनसंभाष गालिङ्गनचुम्बनादिभे हादनेकविध: संभवति, तथापि तदवा- न्तरभे दानामानन्यात्परिगणयितुमशक्यतया सामान्यतो ना यिकारब्चोनायकारब्धश्चेति द्विविघः। तत्र यथा यथे त्यर्धे ना- यिकारब्धः, तथा तथेत्यर्षे नायकारब्धश्च संभोगो द्रष्टव्यः। तत्र नायिकारव्धे नायक आलम्बनविभावः, कटाक्षवीक्षण- मनुभावः, तदनुमितमौरसुक्यं व्यभिचारि। नायकारब्धे तु नाथिकालम्बनविभावः, रोमाच्चोऽनुभावः, तदनुमितमौतसु- क्यं व्यभिचारीति द्रष्टत्यम्॥ यथा वा- 'शून्यं वास्रगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनैर्निद्राव्याजमुपागतख् सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम्। विस्नब्धं परिचुम्वय जातपुल- कामालोक्य गण्डस्थलीं लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥'- अत्र वासगृहं शून्यं विलोक्य शयनाच्छनैः किंचिदुत्थाय प्रेयस्यनुरागशोधनाय कपटनि द्रामुपागतस्य पत्युर्मुखं सुचिरं निराक्ष्य विस्रन्धं परिचुम्ध्य जातपुलकां पत्युर्गण्डस्थलीमालोक्य नम्रमुखी बाला इसता प्रियेण चिरं चु्नितेति वाच्यार्थकक्ष्या शब्दार्थानुशासन मात्रविदां गोचरः। शून्यवासरगृहतिलोकनमुत्थानस्य, उत्थानं मुखनिर्वर्ण नस्य, तच्च परिचुम्बनस्य, तच्च पुलकोद्गमस्य, तद्वलोकनं च लज्जायाः, सराच सुखावननेः, सराच प्रिय-

१६० काव्यदर्पणे

चुम्बनस्य कारणभावमालम्बत इत्यर्थवैचित्र्यकक्ष्या त्वालं- कारिकाणां गोचरः। ध्वन्यध्वनीनानां तु संभोगशङ्गारश्रवणै- कपथमध्यास्ते। तथा हि-शून्यमिति विजनतया चुम्व- नयोग्यता, वासगृहमिति स्रक्चन्दनादिसामप्रीद्मप्रत्यो- दीपकता, विलोक्येति विलोकनस्य पौन.पुन्यलक्षणो विशे- वस्तेन च मौग्ध्यातिशयः, किचिद्ुत्थायेति पूर्वकायमात्रेण शाग्यापरित्यागस्तेन च नायकोरुसंदानितोरुकाण्डता, शनै- रिति मिथःसंदानितोरुसंक्षोभेण पत्युरुत्थानभीरता, उपा- गतस्येति व्याजनिद्रायास्तदानीमेव प्राप्तिस्तया च व्याज- निद्रोपक्रमसमय एव तया चुम्बितुमुपक्ान्तमिति तस्या अनुरागातिशयः, सुचिरमिति सुचिरनिर्वर्णनेऽपि व्याजनि- द्रानेश्चयाभावात्तस्या मौग्ध्यातिशयस्तस्य व्याजनिद्रागोपन- नैपुण्यं च, पत्युरिति विवोढृत्वमात्रं नतु पूर्वमुपभोक्तृत्वम्, विस्नब्धमित्यविमृश्यकारिताया: परा काष्ठा, परिचुम्न्येति चुम्बनस्य परितः स्ाच्छन्देन प्रवृत्तिः, जातपुलकामिति पुलकानामवशादाविर्भाव, आलोक्येतीषदवलोकन मा ल्ने णेत्य यमर्थः, नम्रमुखीति न तु नमितमुखीत्ययमर्थहतेन च लज्जातिशयादस्या मुखानमनेपि न स्वातन्त्रयं तत्तु लज्जयैव स्वयं नतमित्पर्थः, पत्युरिति प्राङनिर्दिशय प्रियेणेति प्रति- निर्देशात्तदानी तस्याधिकप्रेमविषयत्वम्, इसतेति तद्नुराग

चतुर्थ उल्लासः । १६१

परिज्ञानेन तस्य हर्षातिशयः, बालेति चुम्बनचर्याचातुर्यम्, चिरमिति यावता समयेन लज्जामवधूय संभोगप्रस्तावाङ्गी- कारस्तावत्कालं चुम्बितेति च व्यज्यते। अत्र विस्नब्धपरि- चुम्बनान्तं शुङ्गारस्थ नायिकारब्धत्वम्, प्रियेण हसते- त्यादौ नायकारब्धत्वं च, तेन संभोगशृक्गारद्वयमपीह व्यज्यते। अत्र नायकविषयकरतेर्नायक एवालम्बनविभावः, शून्यवासगृहादिकमुद्दीपनविभावः किंचिदुत्थानादिकमनुभा- व:, तदनुमितात्सुक्यादयो व्यभिचारिणः । नायिकावि- षयकरतेर्नायिकैवालम्वनविभावः, हासोऽनुभावः, तदनुमि- तहर्षादयो व्यभिचारिण इति ध्येयम्। अत्र संभोगस्य द्वयारब्धत्वेऽपि प्राधान्येन नायिकारब्धत्वाञ्रायिकारब्धस्यै- वेदमुदाहरणमिति केचित्। तन्मते नायकारब्धो यथा- 'तवं मुग्धाश्षि विनैव कञ्चलिकया धत्से मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकासंस्पृशि। शय्यो- पान्तनिविष्ठसस्मितसखी नेत्रोत्सव नन्दितो निर्यातः शनकै- रलीकवचनोपन्यासमालीजनः ।'-हे मुग्धाक्षि, त्वं कश्चुलिकया निचोलेन विनैव, न तु विनापि, मनोहारिणीं लक्ष्मी धत्स इत्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकां निचोल- बन्धनप्रन्थि संस्पृशति सति, रिरंधाविर्भावेन शय्योपान्ते निविष्टा सस्मिता च या सखी नायिका, तस्या नेत्रोत्सबेन K.11

१६२ काव्यदर्पणे

नेत्रोल्लासेनानन्दित आलीजनोSलीकवचनोपन्यास्रम् 'दश- त्यसौ परभृतः सहकारस्य मख्जरीम्। तमहं वारायष्यामि युवाभ्यां खैरमास्यताम् ॥' इत्यादिरलीको मिथ्याभूतो वचनोपन्यासरो यत्र क्रियायां सा यथा भवति तथा शनकै- रेकैकशो युगपदपगमस्य शङ्कावहत्वात्, निर्यातः ।- इत्न्न नायिकाविषय करतेर्नायिकालम्बनम्, तद्वीटिकास्पर्शनाददिक- मनुभावः, अभिधायिनि संस्पृशीत्यभिधानसंस्पर्शनयोरेकका लत्वप्रतीतेस्तदनुमितं कालाक्षमत्वलक्षणमौतसुक्यं व्यभिचा रीति संभोगो व्यज्यते ॥ ९३ ॥।

विप्रलम्भं विभजते-

अभिलाषवियोगेरष्याविप्रवासैश्व शापतः। समुत्पन्नो विप्रलम्भः पश्चधा परिकीर्तितः॥

स्पष्टोऽर्थः ॥ ९४ ॥

तस्ाभिळाषहेतुकं लक्षयति-

प्रागसंगतयोर्यूनोरतुरागेऽपि जाग्रति।

भूयोऽपि किं तु पश्यामि प्रियं मन्मथमन्मथम्।।

चतुर्थ उल्लासः । १६३

पूर्वसंगतिविधुरयोर्नायिकानायकयोरतुरागे समप्रेऽपि पार- तन्त्याह्दैवाद्वा कुतोऽपि हेतोरसमागमोऽभिलाषहेतुको विप्र लम्भः । अयं च पूर्ववह्धा नायिकारब्धो नायकारब्धश्चेति । तत्राद्यस्य भूयोऽपीत्युदाहरणम्। द्वितीयो यथा-'प्रेमार्ट्राः प्रणयस्पृश: परिचयादुद्गाढरागोदयास्तास्ता मुग्धशो निसर्ग मधुराश्षेष्टा भवेयुमयि। यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापार- रोधी क्षणादाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः।।' अभिलाषहेतुके विप्रलम्भे चक्षुःप्रीतिमनःसङ्रसंकल्पाद्या दशावस्था भवन्तीति वक्ष्यते। तत्र संकल्पदशामापन्नस्य माधवस्येयमाशंसा। मुग्धद्दशोऽनति प्रोढयौवनतया मुग्धा विलासचेष्टानभिज्ञा दग्यस्यास्तस्या मालत्या निसर्गमधुराः स्वभावसुन्दरास्तास्ता वाडयनसागोचराश्चेष्टा विलासविशेषा मयि प्रेम्णार्द्रा आनुकूल्यशालिनः किं भवेयुः। प्रेम च दर्शनाद्वा श्रवणाद्वाविर्भूता प्रीतिः। तदुक्तम्- 'संदर्शनादिजनिता प्रीतिः प्रेम निगद्यते' इति। तथा प्रणयस्पृशश्च किं भवेयुः। प्रणयश्च प्रकुष्ट प्रेमैव । तदाह-'प्रेम नीतं प्रकर्ष चेघदा प्रणय उच्यते' इति। तथा परिचयादुद्गाढरागोदयाश्च किं भवेयुः। प्रणय एव नित्यानुरञनक्षमो राग इत्युच्यते। तदुक्तम्- 'रागोऽभिधीयते गाढः प्रणयो रखनक्षमः' इति। यासु चेष्टास्वाशंसापरिकल्पितास्वपि मनोरथमात्र-

१६४ काव्यदर्पणे

विषयास्वपि मनसो वाह्येन्द्रियप्रवृत्तिविरोधी लयो निर्व्या- पारता क्षणाद्गवति। नन्वियमवस्था मूच्छासाधारणीत्यत उक्तमानन्दसान्द्र इति। अयमभिलाषविप्रलम्भशृक्कारः ।।

चक्षु:प्रीतिर्मन:सङ्ग: संकल्पोऽथ प्रजागरः। अरतिः संज्वरः काश्य लज्जात्यागो भ्रमो मृतिः। दशावस्था भवन्त्येता विप्रलम्भेऽभिलाषजे॥

स्पष्टोऽर्थः ॥ ९६॥

तत्र चक्षुःप्रीति लक्षयति-

चक्षुःप्रीतिस्तु कथिता तदेकालोकने रतिः। पशयन्त्यनिभिषं कान्तमासीचचित्ार्पितेव सा॥

यथा वा- 'चित्रे भवन्तं लिखितं चिराय निध्याय निध्याय नितम्बवत्याः। प्राप्ता दृगाकार इवानिमेषभावेऽपि मीनप्रतिमानमुद्राम् ॥' इति। इयं चक्षुःप्रीतिः श्रवणप्रीते- रप्युपलक्षणम् । यथा -- 'सखीजनानां सरसोक्तिगुम्भेष्व- नुत्तराया हरिणेक्षणायाः। त्वदूर्णनाकर्णनसौमनस्यमकुण्ठतायां श्रवसः प्रमाणम् ॥' इति ॥ ९७ ॥

अथ मनःसङ्ग :-

चतुर्थ उल्लासः । १६५

मनःसङ्गस्तु मनसस्तदेकायत्तता सदा॥ नपुंसकमिति ज्ञात्वा तां प्रति प्रेषितं मन:। तत्तु तत्रैव रमते हताः पाणिनिना वयम्॥

यथा वा- 'चिराय चिन्तोपधिदूतिकामुखात्समेत्य संके- तगृहं मनो विभो:। अस्ौ परावेक्षणशङ्डयाबला बहिरन गन्तुं चकमे बलादृपि ।।' इति ॥ ९८ ॥

अथ संकल्प :-

सततं तदगतां चिन्तां संकल्पं संपचक्षते।। दुलेभा वल्लभा नूनं रागोऽपि मम कोऽप्यसौ। नेक्षे च दूतीं निपुणां न जाने भवितव्यताम्॥

यथा वा- 'चिन्तामृषादूतिकगैव चेतश्चोरेण योगं सुलभं लभेय। आभि: किमित्याहितबुद्धिरद्धा सखीरशेषाः समु- पेक्षते सा ॥' इति ॥ ९९॥

अथ प्रजागर :-

प्रजागरस्तु चिन्ताभिर्निद्राक्षतिरहर्निशम्। निभेषसंकथाशून्यं निशि नीलोत्पलश्रियम्। अपनिद्वं दिवाम्भोजशोभामेति तदीक्षणम्।।

१६६ काव्यदर्पणे

यथा वा-'तन्तन्यमाने तनुमध्यमायाः संकल्पतस्ताव- कसंप्रयोगे। कृतस्य किं कल्पनयेति मन्ये स्वप्रोऽपि नाप्नोति कदापि चैनाम् ।।' इति ॥ १०० ॥

अथारति :-

अरतिस्तु भवेद्वेषो हद्येष्वपि च वस्तुषु। चन्द्रं कलयते तन्वी चक्रवाकीव पावकम्।

यथा वा -- 'निमीलयत्यक्षि निशाधिनाथं तमीचरं वीक्ष्य तलोदरी सा। समीरणात्त्रस्यति जीवितेशसमीपतो हन्त सरमागतात्किम् ॥' इति १०१॥ अथ संज्वर :--

संज्वरस्तनुसंतापभर: सरशरोद्रव:। तापस्तस्या यदि रविश्चन्दनादृपि शीतलः ।।

यथा वा- 'चन्द्रातपालेपचमत्कृतोऽपि चन्द्रोपलश्चनदन- पक्कुलिप्तः । तद्ङ्गसङ्गाद्वत तत्क्षणेन तप्तायस्त्रो रीतिमुरी- करोति ॥' इति ॥ १०२ ॥ अथ कारश्यम्- काइर्य तु स्मरसंतापविहिता तनुता तनो:। ऊर्मिकां कङ्कणं तच्च तनुतेऽङ्गदमद्य सा॥

चतुर्थ उल्लास:। १६७

यथा वा -- 'आक्रम्य तारुण्यबलेन कार्श्यमादौ सुदत्याः किल मध्यदेशम्। आसाद्य संप्रत्यतनुप्रतापमखण्डमाक्रामति चाङ्गदेशम् ।' इति ॥१०३ ॥

अथ लज्जात्याग :-

लज्जात्यागस्तु कंदर्पसंतापेन त्रपाक्षतिः।। स्वप्रेषय् तेन पृष्ठापि भूयो नावोचमुत्तरम्। किंनु कुप्येत मय्येष इति पृच्छति सा सखीम्॥ यथा वा- 'भवत्प्रशनमें रहसि प्रसके स्ाक्षेपमैक्षिष्ट सखीः पुरा या। सैव स्वयं गायति सांप्रतं तु यशोडनिशं ते यदु- वंशकेतो ॥' इति ॥ १०४ ॥

अथ भ्रम :-

भ्रम: स्यादथाज्ञानं त्वन्मयं वेत्ति सा जगत्॥

यथा वा- 'हरिः समेतीत्यभिगम्य कीरं विधुर्विभातीत्यव- लोक्य चन्द्रम्। पत्मानुरागी स्फुरतीति भातुं प्रेक्ष्य भ्रमं गोपयते निजं सा ॥' इति॥ १०५॥

अथ मृति :--

मृतिस्तु मरणोद्योगः पशयतीन्दुं ससाहसा॥

१६८ काव्यदर्पणे

साक्षान्मरणत्याशोभनत्वात्तदुदोग एव मृतिः । प्रत्युज्जीव नसंभावनायां मरणमपि केचिन्निबध्चन्ति। तदयुक्तम्; अन्यतरमरणेडप्यन्यतरजीवने का तत्र स्नेहगणना? तदुभ यमृतौ न समागम इत्याहुः । यथा वा- 'दत्ते चक्षुर्मुकु- छितरणत्कोकिले बालचूते मार्गे गात्रं क्षिपति वकुलामोदग र्भस्य वायोः। दाहप्रेम्णा सरसबिसिनीपत्रमात्रान्तरीया ताम्यम्मूर्तिः श्रयति बहुशो मृत्यवे चन्द्रपादान् ।।' इति। एता दशावस्था वक्ष्यमाणविप्रलम्भएक्कारान्तरेष्वप्ये- वमुदाहार्याः ॥ १०६॥

अथ विरहं लक्षयति --

यूनो: कुतोऽपि विश्लेषो युक्तयोर्विरहो मतः। नास्ति किं तत्र चन्द्रोऽयं येनाद्यापि सनागत।।

प्रथमं परस्परानुरागेण संयुक्तयोर्मानप्रवासशापातिरिक्तातकु- तोऽपि हेतोरविश्लेषो विरहः । यथा वा- 'अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य तादक्सुहृद्यो मां नेच्छति नागतश्च ह ह हा कोऽयं विधे: प्रक्रमः। इत्यल्पेतरकल्पनाकबलित- स्वान्ता निशान्तान्तरे बाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्रां निशि ॥'- अन्यत्र विपक्षरमणीगृहे गच्छतीति का कथा ? तच्छङ्कैव नास्ति। तर्हि सुहृदो गृहे विलम्बत

चतुर्थ उल्लासः । १६९

इत्यपि न शङ्का युक्ता। यो मां नेच्छति ताद्ृगस्य सुहृदपि नास्ति। इयमेव सुहदो मय्यनिच्छा यत्प्रियं स्त्रगृहेऽवस्था. व्य क्षणमपि मां विरह्यतीति। तथापि नागतः । तस्मा द्विधेरेवायमपराध इत्यनल्पविकल्पनानिरन्तरहृदया गृहान्त- रेव प्रवृत्तविलुठनातिशया बाला निशि निद्रां नाप्नोति।- इत्यत्र 'चिरयत्यधिकं कान्ते विरहोत्कण्ठिता मता' इत्यु क्तलक्षणविरहोत्कण्ठिताविषयतयात् विप्रलम्भस्य विरह- हेतुकत्वं ज्ञेयम। अत्र नायिकारतेर्नायक आलम्बनम्, विवर्तनादिरनुभावः, चिन्तादिर्व्यभिचारीति ध्येयम्। अत्र केचित्- रतिप्रलापादि: करुणोडपि विरह एवान्तर्भवति। न च करुणो न शङ्गारस्तस्य शोकस्थाधिकत्वादिति वाच्यम्; पत्युः पुनर्जीवनेन तत्रान्यतरस्यापि रतेरनपा- यात्, तत्प्रकृतिकस्य शृक्गारस्यैवौचित्यात्, अतथाभूतस्थले त्वजप्रलापादौ करुणरसस्य सौलभ्यात्। कादम्बरीप्रलापा- दिस्तु तस्या: पूर्वमसंयोगादभिलाषजविप्रलम्भ एवान्तर्भ वति।-इत्याहुः ॥१०७॥

ईष्याहेतुमाह-

ईर्ष्याहेतुर्विप्रलम्भो विश्लेषः सागसि प्रिये। धन्याहं त्वत्प्रियानाम प्रापितास्मि शठाद् यत्।।

१७० काव्यदर्पणे

प्रिये गोत्रस्खलनान्यासंभोगादिना कृतापराधे सति यो विश्लेष: स ईर्ष्याहेतुको विप्रलम्भः । यथा धन्याहमिति । इयं गोत्रहखलनात्कृतापराधं शर्ठ प्रति नायिकोक्तिः ॥ यथा वा-'सा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति स्रविभ्रमाऊ्जबलनं वक्रोक्तिसंसूचनम्। स्वच्छै- रच्छकपोलमूलगलितै: पर्यस्तनेत्राम्बुजा बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलाल कैरश्रुमिः ॥' - सख्या कृतमुपदेशं विना सविभ्रमं सव्याजमज्जानां वलनं पराखुखीकरणं वक्रो- क्तीनां सोश्लुण्ठोक्तीनां सूचनं च न जानाति। किं तु खच्छैर जनकालुष्यरहितैः। तेन मानात्प्रसाधनवैमुख्यं व्यज्यते। अच्छेति मानकृतेन क्षणविप्रलम्भेनापि वैवण्य जातमिति व्यज्यते। कपोलमूलं कर्णजाहप्रान्तदेशः, तत्र गलितैरित्य- नेन विप्रलम्भकततापासहतया स्थातुमशकता शख्यायामेव लुठतीति व्यज्यते, अन्यथा वाष्पाणां कपोलमूलगलनासंभ- वात्। अत एव लुठल्लोलालकैरश्रुभिः पर्यस्ते परितोडस्ते निरुद्धे, न तु प्रान्तमात्रे, नेत्राम्बुजे यस्या: स्ा बाला मानोपायानभिज्ञा केवलं रोदिति।- अन्न नायिकागतविप्र उम्भस्य नायक आलम्बनम्, अश्रुपाताद्योऽनुभावाः, मानो व्यभिचारीति ध्येयम। अन्र यद्यपि 'स्त्रीणामीर्ष्या कृतो मान: कार्योऽन्यासङ्गिनि प्रिये' इत्युक्त्या मानस्य

चतुर्थ उल्लासः । १७१

नायिकाकर्तृकतैव, तथापि 'तत्र प्रणयमानः स्यात्कोपोपहत- योर्द्वयोः' इत्युक्त्या प्रणयात्रायककर्तृकतापि मानस्य क्वि- द्रवति। यथा- 'अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवसत्वन्मार्गदत्ते- क्षणा स्रा हंसै: कृतकौतुका चिरमभूद्गोदावरीखैकते। आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्या- दरविन्दुकुट्मलनिभो मुग्धः प्रणामाख्जलिः ।'-इदं हि संकेतलतागृहे चिरादागतां श्वश्रप्रतिबन्धादिना विलम्ब्य समायान्तीं नायिकां प्रति कृतप्रणयकोरप नायकं प्रति दूती- वचनम्। अत्र नायककृता मानः। एवमुभयकृतो मानो यथा- 'हृदि मम रमणीया काचिदित्यर्धवाक्ये त्वमिव न जगनीति स्तातुकामस्य पत्युः । सुतनुरधितं केपि स्रोऽपि चास्थानमानादिति समजनि यूनोरेकशय्यावरियोगः ।' इति ॥ १८८॥

अथ प्रवासहेतुकं लक्षयति-

प्रवासजो विप्रलम्भः मिये देशान्तरोन्मुखे॥ यामीति दयितेनोक्ते कामिन्या: कनकाङ्गदम्। जिज्ञासितुं जीवनाडीं करमूलं किमाश्रितम्। प्रिये देशान्तरोनमुखेडपि प्रवासजो विप्रलम्भः, किमुत देशान्तरस्थित इति कैमुत्यद्योतनायात्रोन्मुख इत्युक्तम् ।

१७२ काव्यदर्पणे

यथा वा- 'प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखैरस्तनैरजस्ं गत धृत्या न क्षणमासतितं व्यव्ितं चित्तेन गन्तुं पुरः। यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वैः समं प्रस्थितं गन्तव्ये सति जीवित प्रियसुहृत्सार्थः किमुत्सृज्यते ॥' -नायके प्रया- गोन्मुखे सति तत्क्षणसंजातकाश्यादिकाया: कस्याश्चिज्जीयितं प्रति सोपालम्भोक्तिरियम्। हे जीवित, प्रियतमे न तु प्रियमात्रे, गन्तुं निश्चितचेतसि चेतस्येव निश्चयं कृतवति न पुनर्मा प्रति यामीत्युक्तवति, वलयैः प्रस्थानं कृतम्, न तु क्रियते। तेन शरीरस्ादो व्यज्यते। प्रियसखैः । सर्वो हि रुदित्वैव जीवितं जहाति । ततश्च जीविते निर्गच्छति नियमेन सहनिर्गमादस्राणामश्रणं जीवितं प्रति प्रियसखत्वम्। यमेन निर्गम्यते तेष्वस्नेषु गतेष्वपि रर्षं न गच्छसि, घिक्ते ततश्च त्वयि गच्छति यैर्नि- र्लज्जतामिति व्यज्यते। गतम्, न तु गम्यते। तेन प्रियतमस्य गमननिश्चयक्षण एव यथा क्षणान्तरे लेशोऽपि न निर्गच्छति तथा निःशेषमस्त्नैर्युगषद्रतमिति व्यज्यते। तथा च बाह्येन्द्रियसादः । तथा धृत्या क्षणमपि न स्थित- मित्यन्त:करणधर्माणाम्, चित्तेन प्रियतमस्य पुरो गन्तुमु- द्योग: कृत इत्यन्तःकरणस्य च सादो व्यज्यते। एवं सरवैं- वलयादिभि: समं युगपत्प्रस्थितम्। तद्वलयादिरूपः प्रिय-

चतुर्थ उल्लासः । १७३

सुहत्सार्थः । तेषामेकशरीरसहवासात्प्रियसुहत्त्वम्। किमु- तसृज्यत? तान्विहायकाकितया गमने को हेतुः! अगमनं च नास्त्येवेत्याह-गन्तव्ये सतीति। धिकत्वां निर्ळज्जं यः प्रियतमे गन्तुमुद्यते न गच्छसीति भावः । अत् प्रवासहे- तुको विप्रलम्भः॥ १०९ ॥

अथ शापहेतुकं लक्षयति-

मुन्यादिकोपतोऽश्लेषो विप्रलम्भस्तु शापजः। माद्रीं दृष्टा रहः शापमपि स्मृत्वा स विव्यथे॥ मुनिदेवस्वाम्यादिकोपजोऽसंभोगः शापहेतको विप्रलम्भः । यथा पाण्डोरमाद्रीसंनिधानेऽपि शापवशादसंप्रयोगेण विप्रल म्भ: शापहेतुकः ॥ यथा वा- 'त्वामालिख्य प्रणयककुपितां धातुरागैः शिलायामात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम्। अस्न्नैस्तावन्मुहुरुपचितैर्द्टष्टिरालिप्यते मे क्रूरस्तरिम- अपि न सहते संगम नौ कृतान्तः ।'- गैरिकैः शिलायां त्वां प्रणयकुपितामालिख्य ममात्मानं त्वच्चरणानतं लिखितुं यावदिच्छामि तावन्मुहुरभिवृद्वैरश्रुभिमें दृष्टिराच्छाद्यते । तस्मिश्रालेख्येडपि क्रूर: सर्वप्रकारेण दुःखकारी कृतान्तो मन्मथो दैवं वावयो: संगम न सहते ।- इत्यन्न 'शापेनास्तं गमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः' इत्युपक्रमवशेन शापहेतु-

१७४ काव्यदर्पणे

कता। यद्यप्ययं प्रवासस्यैव भेद: संभवति, तथापि किंचि- द्वेदमवलम्व्य पृथगुक्तिः, अन्यथा विश्लेषत्वरेन संभोग- भिभ्नानामेक्यापत्ते: । पाण्डोः शापहेतुको विप्रलम्भस्तु प्रवासासंकीर्ण इत्याहुः ॥ ११०॥

अथ हास्य लक्षयति-

हास: स्थायी भवेद्यस्य स हास्यरस इष्यते। विकटास्थिमयी माला वस्त्रं चर्माङ्गदं फणी। उचितोऽहं वरो गौर्या इतीश: सस्मितोऽभवत्।।

यथा वा- 'आकुञ्च्य पाणिमशुि मम मूम्नि वेश्या मन्त्राम्भसां प्रतिपद पृषतैः पवित्रे। तारस्वनं प्रहितशूत्क- मदात्प्रहारं हा हा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ॥'- विष्णुशर्माभिधानः कश्चन श्रोत्नियो हा हा हतोऽसमीति रोदिति। कुतः! अशुचि प्राणिमाकुञ्च्याकुश्निताङ्कलिच- तुष्टयीघटिताङ्कुष्ट कृत्वा वेश्या प्रतिपदं प्रोक्षितैर्मन्त्रपूताना- मम्भप्ां शीकरै: पवित्रे मम शिर्ति तारस्वनमुब्तस्वनं यथा भवति तथा प्रहितशुत्कं कुश्वितेनाधरोष्ठपंपुटेनासभ्यः शूत्कारोडपि यथा भवति तथा प्रहारमदात्, पश्बाङ्लीप्र- योगं कृतवतीति यावत्।-इत्यभ्र विष्णुशर्मालम्बनम्,

चतुर्थ उल्ासः । १७५

रोदनादिक मुद्दीपनम् ; अवलोककानां हासादिकमनुभाव:, लज्जादिव्यभिचारी। काव्यनिबद्वैरेतैः संवलिततया हासाख्य: स्थायी सहदयैश्चर्व्यमाणो हास्यो रख् इति ध्येयम्। पूर्वो- दाहरणे हास्यो न आम्य आत्मस्थश्च। अरत्र ग्राम्यः परस्थश्चेति भेदः ॥ १११।

अथ करुणं लक्षयति-

शोक: स्थायी भवेद्यस्य तमाहु: करुणं रसम्। म्रिये प्रियेण चेदेष कि करोतु स्तनंधयः। न चेदसहयं वैधव्यमिति मोहमियाय सा ।

अत्र प्रियमरणं विभाव:, प्रलापोऽनुभावः, दैन्यविषादादयो व्यभिचारिण:, शोक: स्थायी एभिः काव्यनिबद्धैरभि नीतैवा संबलितत्तया सहृदयैः करुणरश्श्चर्व्यते॥ यथा वा- 'हा मातरत्वरितासि कुत्र किमिदं हा देवताः काशिषो धिक्श्रणान्पतितोऽशनिर्ुतवहस्तेSक्रेषु दग्धे हशौ। इत्थं बर्बरमर्धरुद्धकरुणाः पौराङ्गनानां गिरश्षित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि ॥' -- प्रमीतां मातरं प्रत्यनुशोचन्तीः पौराक्रनाः प्रेक्ष्य शोचतः कस्याचिदुक्रिरि- यम्। हा मातः, कुत्र त्वरितासि हा देवताः, किमिदं कृतम्: ब्राह्मणानामाशिष: क गता :? प्राणान्धिग्ये मातरि

१७६ काव्यदर्पणे

गतेऽपि तिष्ठन्ति। अकाण्ड एवाशनि: पतितः । दुःखमेवा- शनित्वेनाध्यवसीयते। हे मातः, यतस्तेऽक्रेषु हुतवहः प्रज्व- लति। दशौ च दग्धे। इत्थं बर्बर गद्गदं यथा भवाति तथा। अत एवार्ध एव रुद्धा अत एव करुणा: शोकावहाः पौर- सीणां प्रलापाश्चित्रगतानपि जनान्रोदयन्ति, चित्रभित्तीरपि शतधा कुर्वन्ति। -- इत्यत्र मृता मातालम्बनविभावः, हुत-

जिजिता दैन्यचिन्तादयो व्यभिचारिणः, शोक: स्थायी । एभिः काव्ये निबद्वैरभिनीतैवां संवलिततया सहृदयैः करुणरसञ्चतर्यंते॥ ११२॥

अथ रौद्रं लक्षयति-

क्रोधः स्थायी भवेद्यस्य स तु रौद्ररस: स्मृतः॥ कुठारोऽयं कठोरास्थिखण्डनोद्यत्खणात्कृतिः। भिन्द्ादङ्गानि भूपानां यैधृथा मे पिता हतः॥

अत्र परशुरामगतः क्रोधः स्थायी, भत्निया आलम्बन- विभावाः, पितृहननमुद्दीपनम्, परुषभाषणादिरनुभावः, तदनुमिता औउयामर्षादयो व्यभिचारिणः ॥! यथा वा- 'कृतमनुमतं दष्टं वा यैरिदं गुरु पातकं मनुजपशुभिर्निर्मरयाँदै-

चतुर्थ उल्लासः । १७७

भवद्भिरुदायुधैः । नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिरीटि- नामयमहमसृडूमेदोमासै: करोमि दिशा बलिम् ।।'- इदं हि द्रोणवधक्रुद्धस्याश्वत्थाम्रो वचनम्। इंदं द्रोणवध रूपं गुरु महत्पातकं यैर्मनुजपशुभि: पशुप्रायेर्धृष्रद्युन्नादिभि: कृतम्। पशुवदविवेकी न चेत्को वा संन्यस्तशस्त्रमाचार्य हन्यादिति भावः । यैनिर्मर्यादैरतिक्रान्तधर्मसेतुभिर्नरकरि- पुप्रभृतिभिरनुमतं वा यैर्भवद्धिरन्यैः क्षत्नियैर्दष्ठं वा ! नन्वस्माकं धृष्ठह्नुन्ननिवारणे न सामर्थ्यमतस्तूष्णी दृष्टमिति नास्मास्पराध इत्यत उक्तमुदायुधैरिति। तेन तन्निवारण- सामथर्येऽप्युपेक्षितमिति व्यज्यते। तेषां भीमार्जुनसहितानां नरकरिपुणा संमं भंवतामसृखवशोमांसैर्दिशां बलिं करोमि।- इत्यत्र धृष्टद्युम्नादय आलम्बनविभावाः, गुरुवधादय उद्दीप- नविभावा:, साटोपलापोडनुभावः, उम्रतादयो व्यभिचा- रिणः, क्रोध: स्थायीति ध्येयम् ॥ ११३ ॥

वीररधं लक्षयति --

स्थाय्युत्साहो भवेद्यस स वीररस इष्यते। चापमानय सौमिते शरांश्चाशीविषोपमान्। सागरं शोषयिष्यामि पज्ां यान्तु ल्लबंगमा:।। K, 12

१७८ काव्यदर्पणे

अत्र सागर आलम्बनविभावः, ससरम्भालापादिरतु- भाव:, तदनुमिता गर्वादयो व्यभिचारिणः, उत्साहः स्थायी। यथा वा-'क्षुद्राः संत्राममेनं विजहित हरयो भिन्नशक्रेभकुम्भा युष्मद्रात्रेधु लर्ज्जा दधति परममी सायकाः संपतन्तः । सौमिनने तिष्ठ पात्रं त्वमसि नहि रुषां नन्वहं मे- घनादः किंचिद्दमङ्गलीलानियमितजलधि राममन्वेषयामि।' -हे क्षुद्रा: पराक्रमगन्धानभिज्ञा हरयः कपयः, एनं संत्रासं मुञ्चत। कुतः? भिन्नेरावतकुम्भा मदीयाः शरा भवदझ्ेषु संपतन्तो लज्जां वहन्ति। अत्र युष्मदिति गात्रे व्व्रित्युक्त्या भवतां सर्वेषामखिलाङ्जानां युगपल्लक्ष्यत्व्रेडपीति व्यज्यते। सौमित्रे सुमित्रापुन्नेत्यतिबालत्वम्। तिष्ठ निर्भय मारस्व । कुतः ? मम रुषां त्वं न पात्रभसि । यतोऽयं मघनादः। यः शक्रमपि बद्धवानस्मि सोऽइमिति व्यज्यते। नन्विति प्रसिद्धौ। ननु त्ि कस्ते शौर्यस्य विषय इत्यत आह- रामं किंचिदन्वेषयामि, तस्य शूरंमन्यत्वात्। शूरताभिमानमेव तस्य संभावयति- भ्रूभक्गेति। अत्र राम आलम्भनविभावः, जळधि. नियमनादिरुद्दीपनविभावः, रामान्वेषणादिरनुभावः, तद्नु- मिता गर्वादयो व्यभिचारिणः, उत्साहः स्थायी। अयं च वीररसो रणवीरो दयावीरो दानवीरश्रेति त्रिविधः । तत्राद्य

चतुर्थ उल्लासः । १७९

उदाहतः ॥ द्वितीयो यथा- 'सिरामुखे स्यन्दत एव रक्त- मद्यापि देहे मम मांसमस्ति। तृप्ति न पश्यामि तवापि तावर्िक भक्षणात्वं विरतो गरुत्मन् ।I' -इयं हि नागा- नन्दे गरडोपहारीकृतशङ्गचूडार्थे स्वंदहं गरुडाहारतया कृत. वतो जीमू तवाहनस्य स्त्रधैर्यावलोकनवित्मयस्तिमितं गरुत्मन्तं प्रत्युक्तिः । दानवीरो यथा- 'कर्णश्वत्कवचं ददीत हरये शक्ति मृहीत्वा स्वयं जन्मारभ्य समार्जिताय यशसे दत्तो निवापाश्जलिः। स्वामिश्जीवनदायिनोऽपि भुबने सन्त्येव तेषां पुनः प्रस्तावे कतमस्तवास्तु तनयो यो विक्रये पण्डितः ।'- यदि कवचं देयं तदा शक्तिं गृहीत्वा देय- मिति वदन्त भानुं प्रति कर्णवचनमिदम् ॥ ११४।

अथ भयानकं लक्षयति-

स्थायी भावो भयं यख भयानकरसस्तु सः॥ घनगर्जितमाकरण्य विशन्तो गिरिकन्दराः। ताभ्यः प्रतिध्वनेर्भीता निवर्तन्ते मृगार्भकाः॥

अब घनरवादिरालम्बनविभावः, गिरिकन्दराप्रवेशादिरनु- भावः, तद्नुमितो वेगादिर्व्यभिचारी, भयं स्थायी भावः। यथा वा-'श्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्ध-

१८० काव्यदर्पणे

दृष्टि: पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाड्गयसा पूर्वकायम्। दर्भैरधावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभि: कीर्णवर्त्मा पश्योद- अप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुव्या प्रयाति ॥' - अनु- पतति पश्चादागच्छति स्यन्दने रथे श्रीवाभङ्गेण कण्ठकाण्ड विवलनेनाभिरामं यथा भवति तथा मुहुर्बद्धदृष्टिः, शरः पश्चा- द्वागे पतिष्यतीति भयात्पश्चाद्धागं सर्वमाधिक्येन पूर्वकाय प्रविष्ठं

रयं मृगः सरमधिकप्रुतिमत्तया नभरधिकं प्रयाति भूमावल्पं प्रयाति। -इत्यत्र स्यन्दन आलम्वनविभावः, तद्नुपतनमु- द्ीपनम्, पूर्वकाय प्रवेशश्रमविवृतमुखत्वादयोऽनुभावाः, तद- नुमिताः शङ्कात्रासादयो व्यभिचारिणः । एतैर्भयाख्यस्य स्थायिनः परिपोषाद्धयानकरसः । यद्यप्यत् त्रासस्य व्यभि चारिण: स्वशब्देनोपादानमयुक्तं तथाप्यनुभावस्य पूर्वका यप्रवेशादेः कुमसाधारण्यादत त्रासस्य स्वशब्देनोपादाने ड्यदोष इत्याहुः ॥११५ ॥

अथ बीभत्सं लक्षयति-

स्थायी जुगुप्मा यत्र स्था- त्स बीभत्सरस: स्मृतः॥

चतुर्थ उल्लासः। १८१

अन्लप्रोत्तकपालालीभूषणारावभीषणा। पीतोच्छर्दितरक्ताक्तस्तना तिष्ठति ताटका॥

अत्र ताटकालम्बनविभावः, तदीयान्त्र प्रोतकपालालीभूषण- त्वादिरुद्दीपनविभावः, तदीक्षणजनितवक्त्रकूणनाज्संहत्या- दयोऽनुभावाः, तदनुमिताः शङ्कादयो व्यभिचारिणः । एभि: परिपुष्टो जुगुप्साख्यः स्थायी बीभत्परसः ॥ यथा वा-'उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति प्रथममथ पृथूत्सेधभूयासित्रि मांसा-

स्नाय्वन्त्रनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्कादङ्कस्थादस्थि- संधिस्थपुटगत मपि क्रव्यमव्यप्रमत्ति ।'- गजादीनां निह- तानां कृत्तिं चर्म प्रथममुत्कत्योत्कृत्य पृथून्युत्सेधभूयांस्युप- चयभूयिष्ठान्यंस्योः स्फिचोरूरुसंधिप्रदेशयोः पृष्ठपीठाद्यव यवेषु च सुलभान्यु्रपूतीनि दुःपहदुर्गन्धानि मांसानि जग्ध्ा भक्षययित्वा स्नायवोडस्थिबन्धनसिरा अन्न्नाणि सिरा- न्तराणि नेत्राणि चात्तानि भक्षितानि येन स तथाभूतः प्रेतरङ्कः प्रेतेषु पिशाचविशेषेषु दरिद्रः शिशुर्वा, अङ्कस्थातक- रक्काच्छरीरादस्थिसंधिषु स्थपुटतया निम्नोन्नततया गतं स्थितं ऋव्यं मांसमव्यप्रमत्वरं प्रकटितदशनः सन्नत्ति भक्षयति। - इत्यत्र प्रेतरङ्क आलम्बनविभावः, तदीयं कृत्युत्कुन्तनादिकमु-

१८२ काव्यदर्पणे

हीपनम्, तदवलोकनजनितो माधवस् मुखविकारादिरनुभाव:, तदनुमितास्त्रासादयो व्यभिचारिण: । एभिर्जुगुप्साख्यस्था- यिनः परिपोषाद्वीभत्सरसश्चर्व्यते ॥ ११६॥

अद्भुतं लक्षयति- यत्र स्थायी विस्मय: स्या- त्सोऽद्धताख्यो रस: स्मृतः ।।

अहो महो महदहं महयाम्यधिमानसम् ॥

अय चाद्गुवरसो दिव्यो मानुषश्चेति द्विविधः । तत्र दिव्यविभावकत्वे दिव्यः, मनुष्यविभावकत्वे तु मा- नुषः। तव्नाद् उदाहृतः। तत्र महेश्वर आल. म्बनविभावः, तदनुस्मरणजनिता नेत्रविकासादयोऽनु- भावाः, तदनुमिता हर्षादयो व्यभिचारिणः । एभिर्विस्मय- स्य परिपोषादद्भुतरसश्च्व्यते॥ मानुषो यथा- 'चित्रं महानेष वताविकार: क कान्तिरेषाभिनवैव भङ्गी। लोकोत्तरं धैर्य- महो प्रभाव: काप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः '- युद्धसंनद्धं कुशमवेक्ष्य रामभद्रस्य वचनमिदम्। एष बालोडपि महा- निव भाति चित्रम्, अस्याविकारो बताश्चर्यम्, एषा कान्तिः

चतुर्थ उल्लासः। १८३

धैर्य लोकोत्तरम, अस्य प्रभावः प्रभुत्वमहो, अस्याकृतिरवय- व संस्थानविशेषः कापि वाङ्मनसातीता, तस्मादस्यैष एता- हश: सर्गः सृष्टिर्नूतन एव लोकसृष्टिविलक्षण एव ।- इत्यत्र कुश आलम्बनविभावः, तदीयमहत्त्वादय उद्दीपनविभावाः, नदवलोकनजनिता रामस्य नेत्रविकासादयोऽनुभावाः, तद्- नुमिता हर्षादयो व्यभिचारिणः । एभिर्विस्मयस्य स्थायिनः

एषां स्थायिभावानां लक्षणमुच्यत इति प्रतिजानीते- रतिहासिश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा। जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिनां लक्ष्म कथ्यते॥

स्पष्टम् ॥। ११८॥

तत्र सामान्यलक्षणमाह --

चिरं चिस्तेऽवतिष्ठन्ते संबध्यन्तेऽनुबन्धिभिः। रसत्वं प्रतिपद्यन्ते प्रवृद्धा: स्थायिनस्तु ते॥

ये चित्ते चिरं वासनात्मनावतिष्ठन्ते, अनुबन्धिभिर्विभा- वािभि: संबध्यन्ते, ततः प्रवृद्धाः सन्तो रसत्वं प्रतिपद्यन्ते, ते स्थायिन इत्युच्यन्ते ॥ ११९ ॥

१८४ काव्यदर्पणे

लक्षणान्तरमाह-

विरुद्वैरविरुद्वैवा भावैर्विच्छिद्यते न यः। आत्मभावं नयत्यन्यान्स स्थायी लवणाकरः ॥

विरुद्वैः स्थाय्यन्तरैरविरुद्वैध्यभिचारिभिर्वा यो न विचिछि- द्यते। अत एव मालतीपरिणयार्थ महामांसविक्रय प्रसक्रेन इमशानवाटं गतस्य माधवस्य प्रेतरक्कादिदर्शनेन जुगुप्साया समुद्भूतायामपि न रतेर्विच्छेद इति द्रष्टव्यम्। अन्यान्वि- भावरादीनात्मभावमात्मना सहास्वादविषयतां नयति स सथायीत्याहुः ॥ १२० ॥

एतेषां प्राधान्यमाह --

भावान्तरोपकार्यत्वात्प्धानत्वेन ते मता।॥

प्राधान्यं भजन्ते। तदुक्तम् -- 'स्थायिनामेव भावानामुप- काराय सर्वदा। वर्तन्ते पात्विका भावा भावाश्च व्यभि- चारिण: ।' इति ॥ १२१ ।

विशेषलक्षणानि रत्यादीनामाह --

मनोनुकूलेष्वर्थेषु सुखसंवेदनं रतिः।

चतुर्थ उलासः । १८५

इष्टार्थस्य त्वमंत्रास्ती सैवोत्कण्ठा निगद्यते।

इष्टार्थविषयकः सुखाकारो मानासिको वृत्तिविशेषो रतिः । सैव रतिरिष्ठार्थस्यासंप्राप्तावुत्कण्ठेत्युच्यते । १२२॥

हासं लक्षयति- हासो विकृतवेषादिदर्शनान्मानसी क्रिया॥

विकृतत्रेषतागादिदर्शनश्रवणादिना यश्चेतसो वृत्तिविशेष: स हास: ॥ १२३॥

शोकें लक्षयति- शोकश्चित्तस्य वैधुर्यमभीष्टविरहादिभिः।

इष्टविरहादनिश्ठप्राप्ता परदुःखदर्शनादिना वा यच्चित्तस्य वैधुर्य शून्यता स शोक: । १२४ ।।

क्रोध लक्षयति- प्रतिकूलेषु चित्तस्य वैरस्यं क्रोध उच्यते॥

प्रतिकूलत्रिषय कचित्तवैरस्यं क्रोध: । १२५ ।

उत्साहं लक्षयति- चित्तस्थ स्थिरता सर्वकार्येषूत्साह इष्यते।।

१८६ काव्यदर्पणे

महति संकटे प्रप्तऽपि यच्वित्तस्य प्रार्धकार्यनिर्वहणोनमुख्य स उत्साह: ॥ १२६॥

भयं लक्षयति- भयं चित्तस्य वैक्कव्यं व्याघ्रादिजनितं विद्ुः। व्याघ्राहिहिंस्दर्शनादिभयहेतूपनिपाते तत्परिहारापरिज्ञाने नेतिकर्तव्यतानभिज्ञता भयम् ॥ १२७ ॥

जुगुप्सां लक्षयति- जुगुप्सा निन्द्यताज्ञानं दोषसंदर्शनादिभिः।। अर्थेषु दोषदर्शनादिना या निन्दताधीः सा जुगुप्सा॥

विस्मयं लक्षयति- अपूर्वदर्शनाच्चित्तविस्तारो विस्मयो मतः ॥ लोकोत्तरवस्तुदर्शनाद्यश्चित्तम्य विस्तारः स विस्मयः ॥

अथानुभावाललक्षयति- अनुभावा विभावादिजन्यास्तव्यज्जिका: क्रिया।॥ विभावैत्र्यभि चारिभिश्च जन्या विभावानुभावव्याज्जका भुजा- क्षेपकटाक्षविक्षपादिकाश्चेष्ठा अनुभावाः ॥१२०॥

चतुर्थ उल्लासः । १८७

यद्यप्यनुभावभेदा एव स्तम्भप्रलयादयस्तथापि 'विभा- वैरनुभावैश्च सात्विकैर्व्यभिचारिभिः। आनीयमानः स्वादु- त्वं स्थायी भावो रसः समृतः १' इति दशरूपके सात्व कानामनुभावाद्गेदेन निर्देशात्तान्पृथङ्निर्रिशति-

स्तम्भः प्रलयरोमाश्ची स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू। अश्रु वैख्र्यमित्यष्टौ सास्विकाः परिकीर्तिताः।

स्पष्टोडर्थः ॥ १३१॥

तेषां सामान्यलक्षणमाह- सान्विका। परदुःखादिभावनाभावितात्मजा:।।

परगतसुखदुःखभावनाभावितात्मत्वं सत्वम्। ततो भवाः सास्तिरिका: ॥ १३२ ॥

तत्र स्तम्भं लक्षयति- स्तम्भो रागादिसंभूतं निष्क्रियाङ्गत्वमुच्यते। कीलिता कामबाणैः किं निश्चलासीत्तमेक्ष्य सा।

यथा वा-'चित्ते निघत्ते सुदती यदा त्वां निःस्पन्दतामेति तदा नितान्तम्। कथ क्षमा स्पन्दितुमाशयस्थे विश्वंभराभार भृति त्वयीयम् ॥' इति ॥१३३ 4

१८८ काव्यदर्पणे

अथ प्रलय :-

हरिणाक्षी तमालक्ष्य मग्ना मोहमहार्णवे। यथा त्ा -- 'ध्यानावधानावसरागतत्त्रदालिङ्गनानन्दजमोह- भाजः। परिस्फुरन्तः पुलकप्ररोहाः प्राणेषु तन्व्याः प्रतिभू- भवन्ति ॥' इति ॥ १३४ ह

रोमाळ्च सेदौ लक्षयति- रोमाश्चः पुलकोद्गेदः सवेदस्त्वङ्गाज्जलोद्गमः ॥

समरराज्याभिषिक्तेन स्विन्नाङ्गी कामिनी बभौ।।

यथा वा-'स्वेदाम्बुस्िक्ते हृदये सुदत्या रतीशिता संप्रति रागबीजम्। अङ्करयर्न्कि पुलकापदेशात्पुनःपुनः सिञ्चति बाष्पपूरै: i' इति ॥ १३५॥

अथ वैवर्ण्यम्- वैवर्ण्य रागरोषादेजनिताङ्गविवर्णता। आसीत्प्रियङ्गुइयामापि शरकाण्डविपाण्डरा।।

यथा वा -- 'असावपूर्वः स्मरधातुवादी संताप्य संताप्य

चतुर्थ उल्लासः । १८९

रसानुवेधात्। सुवर्णमस्या: सुददशः शरीरं दुर्वर्णमेव द्रुत- मातनोति ॥' इति ॥१३६॥

अथ वेपथु :- रागभीत्यादिज़नितं वेपधुर्गात्रकम्पनम्। कदलीव चकम्पे सा यामीति प्रेथसोदिता।

यथा वा -- 'मधुद्रवैर्मन्मथसायकानां स्वेदाम्बुभिः सिक्त- शरीश्यष्ठिः। तत्पक्षवातैस्तरला तदीयपुङ्गैः म्फुरद्ि: पुल- कैर्वृता सा ॥' इति ॥१३७॥

अथाश्रु लक्षयति- अश्रु नेत्रोङ्गवं वारि दुःखरोषप्रहर्षजम्। तस्या: प्रियेक्षणोत्काया नेत्रे बाष्पपरिपुते॥

यथा वा -- 'मध्ये नभो मन्दसमीरमस्याः श्वासे सुधादी- घितिधाम हासे। भुवं नितम्बे च पुरा निधाय नेत्रे विधा- त्राद्य निधीयतेऽम्भः ॥' इति ॥१३८॥

अथ वैस्वर्यम् -- भवेद्दभाषित्वं वैस्र्य प्रमदादिजम्। बाष्पोपरुद्कण्ठा सा शठं नो वक्ति किंचन ।

१९० काव्य दर्पणे

यथा वा- 'किमत्र चित्रं वद कीरवाणी विलाषिनी साजनि विस्वरेति। इदं तु चित्रं यदुनाथ यत्ते सूक्तिस्तथास श्रुति- संगतापि ॥' इति ॥ १३९॥

अथ व्यभिचारिणो निर्दिशति-

आलस्यं चैव दैन्यं च चिनत मोह: स्मृतिर्धृति:॥ त्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता नथा। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च। सुपं विबोधोSमर्षश्चाप्यवहित्था तथोग्रता। मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च॥ त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिण: । त्रयस्त्रिंशदमी भावा: समाख्यातास्तु नामतः॥

स्पष्टम् । १४०।

एषां सामान्यलक्षणमाह- विशेषेणाभिमुरुयेन स्थायिनं ज्ञापयन्ति ये। अनुभावादिहेतूंस्तान्वदन्ति व्यभिचारिण: । स्पष्टम्॥।१४१।।

चतुर्थ उल्लासः । १९१

तत्र निर्वेदं लक्षयति- दुःखेरष्यातत्वबोधादेर्निरवेदो निष्फलत्वधीः। फलं किमेतैः सखि मे पझैश्चण्डकरप्रियैः ॥

यथा वा-'कृतं मृणालै: किसलैरलं मे प्रयोजनं किं प्रसवा- स्तरेण। हिताय नेयं हिमवालुकेति सेयं निरुन्द्े शिशिरोप- चाराम् ।' इति . १४२ :

अथ ग्लानि :- बलस्यापचयो ग्लानिर्वैवर्ण्यारतिकारणम्। धराधरादृपि गुरुं वेत्ति सा मणिकन्दुकम्॥ यथा वा-'अहार्यभारादिव हन्त हाराहूनाधुना हप्र- गजेन्द्रयाना। महीभृतं त्वां हृदये बिभ्ति मनोभवाज्ञाम- हिमा स एष: ॥' इति ॥ १४३ ॥

अथ शङ्क :-- अनिष्ठाभ्यागमोत्प्रेक्षा शङ्का लज्जादिसंभवा। ज्ञास्यत्यन्य इतीश त्वां हदा साप रिरंसया। सवांङ्गीणैस्तु पुलकैरथापि प्रापि लक्ष्यताम्। यथा वा -- 'जानाति यावज्नतेति शौरे परिस्फुरत्पाण्डि-

१९२ काव्यदर्पणे

मगोपनाय। अजानती मानसजाग्निदीमिं करोति मुग्वा घनसारमक्गे॥ १४४॥

अथासूया -- परोत्कर्षासहिष्णुत्वमसूया परिकीर्तिता। वीक्ष्य प्रियान्वितामन्यां बालासीदरुणेक्षणा।

यथा वा- 'महयिते माधवसंगतेयं वल्ली भवत्या पुषिता वराक्गी। आलोकयेत्याळिमुद्ीरयन्तीमालोकते माधव नर्तित. भ्रूः ॥' -- माधवं प्रति रुककमिणीदूतीवचनमिदम्। अत्र श्रेषमहिम्रा वल्ल्या माधवस्ङ्गति वदन्तीमाली प्रति रु- कमिण्या असूया नर्तितचूरित्यनेन व्यज्यते ॥ १४५॥

अथ मद :- संमोहानन्दसंभेदो मदिरादिकृतो मद:। वदत्यसंगतार्थ सा पियचिन्तैकतत्परा ॥

स्पष्टम् ॥ १४६ ॥

अथ श्रम :--

श्रमः खेदोऽध्वरत्यादिजातः खेदादिकारणम्। मुहुस्त्वदागतिभ्रान्त्या खिद्यते सा गतागतैंः ।

चतुर्थ उल्लासः। १९१

मदश्रमौ यथा वा-'हसत्यकाण्डे हरिणेक्षणा सा फूत्कृत्य रोदित्यथ साश्रुपूरा। गतागतैः स्विद्यति केवलैस्त्व्चिन्ता सवास्वादनमत्तचित्ता ।I' इत्यत्र पूर्वाधें मद उत्तरार्धे श्रमशच उयज्यते॥ १४७॥

अथालश्यम्-

क्रियासु मान्कमालस्यं सुखदु:खमदादिभि:। का वार्त्ता गृहकृत्येषु त्यक्ताहारविधेस्तनोः॥

स्पष्टम् B १४८ ।

अथ दैन्यम्-

सत्वत्यागादनौद्वत्यं दैन्यं कार्पण्यसंभवम्। क्षण पिधेहि शीतांशुं सखि ते शतशोऽञ्जलिः॥

आलस्यदैन्ये यथा वा-'आळीजनादेशमपारयन्ती कतु कटाभ्षेरचितक्रियासु। त्वदन्तिकं प्रेषायतुं प्रियोक्ती्त्रवीति भूय: परिचारिकासु॥' इत्यत्रार्धद्वयेन क्रमादाउस्यदैन्य योरव्यकि: ॥ १६९ ॥

अथ चिन्ता- K.13

१९४ काव्यदर्पणे

इष्टानभिगमाडयानं चिन्ता शून्यत्वतापकृत्। किमप्युन्नमितैकभूर्ध्यायति त्वयमेव सा।

सपष्टम्॥ १५०।। अथ मोह :-

मोहस्तु मूच्छेनं भीतिदु:खावेशानुचिन्तनैः। निरीक्ष्येन्दुं रथाङ्गीव निरीहास्ते निशासु सा। चिन्तामोहौ यथा वा-'स्वयं किमप्यस्फुट मालपन्ती पृष्ा पुनर्न प्रतिवक्ति किंचित्। समाधिलीनेव ततः क्षणेन स्ा सामिसंमालितलोचनास्ते।।' इत्यत्रापि क्रमाच्चिन्तामोहयो- रर्धाभ्यामभिव्यक्ि:॥१५१॥।

अथ स्मृति :- स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थविषयं ज्ञानमुच्यते। पुरा तथानुरक्तस्त्वं जातोऽय्य कथमीदृशः॥

स्पष्टम् ॥ १५२ ॥

अथ धृति :- वृतिश्चित्तस्य नै।स्पृहं ज्ञानाभीष्ठागमादिभिः। तदेकसक्तं मच्चित्तमसारं सनुतेऽखिलम्।।

चतुर्थ उल्लासः । १९५

स्मृतिधृती यथा वा- 'कर्णातिथित्वं गमिता पुरा यत्कथा तथानन्दममन्दमाधात्। कीर्ति तदीयां सख कीर्तय त्वं गीर्भि: किमन्याभिरिति बवीति ॥' इत्यन्राष्यर्धाभ्यां स्मृ- तिधृती क्रमाव्यज्यते । १५३।

अथ व्रीडा-

चेतःसंकोचनं व्रीडा स्तुतिरागादिसंभवम्। तमालोक्याभवत्तन्व्या मीलितं नयनदयम्।। यथा श- 'आहूय लीलाशुकमादरेण बाहूपरि न्यख बहूपलाल्य। त्वदन्तिकं प्रेषयितुं कृतेच्छा न वाचिकं वक्ति न जोषमास्ते ॥' इति ॥ १५४ ॥

अथ चपलता-

भावप्रकाशनपरा चेष्टा चपलतोच्यते। हारं स्पृशत्युत्तरीयं स्त्रंसयत्येक्ष्य सा प्रियम्। यथा वा- 'दृष्ट्रा तमग्रे तरुणी स्पृशन्ती कर्णान्तलोला- नलकान्करेण क्षणं प्रवालश्रवणावतसमधत्त वैतथ्यपदे- डभिषिक्म् ।' इति ॥ १५५ ॥

अथ हर्ष :-

१९६ काव्यदर्पणे

मनःप्रसादो हर्षः स्यादिष्टावाप्त्यादिसंभवः। दृष्टे प्रियेऽभजत्तन्वी वर्षानीपलतोपमाम्। स्पष्टम् ॥ १५६ ॥।

अथावेग :-

इष्टानिष्ठागमाजात आवेगश्चित्तविभ्रम:। निशम्य स्तनितं सद: सस्वजे मानिनी शठम् ॥

हर्षवेगौ यथा वा-'पञ्चायुधाप्तो विधुरश्चतीति चन्द्रं समुद्दिश्य सखीभिरुक्ते। प्र्रा किंचिदुत्फुल्लविलोचनाबजा स्रस्तोत्तरीयाभरणोज्जिहाते ।' इति। इदं कृष्णं प्रति रुक्मिणीदूतीवचनम्। अत्र तृतीयचतुर्थपादाभ्यां क्रमेण हर्षावेगाभिव्यक्ति: ।। १५७।।

अथ जाड्यम्- जाउयमप्रतिपत्ति: स्यादिष्ठानिष्टागमादिभि:। प्रिये समागते तन्वी न किंचिहुवुधे क्षणम् ॥ अत्र प्रिय सभागमेनाप्रतिपत्तिवर्णनाज्जाड्यं व्यज्यते। यथा वा-'संचारिकाप्रेषणसाहसिक्यं कन्याजनानां न कदापि भव्यम्। कामोऽपि मोहं कुरुते बतेति कर्तव्यमेषा न किम- व्यवैति ।' इति ॥१५८॥

चतुर्थ उल्लासः । १९७

अथ गर्व :-

आत्मोत्कर्षोऽन्यधिक्कारपूर्वो गर्वो बलाददिजः। तुल्या मया किं सा धूर्त रूपेण तव या ग्रिया। अन्न सपलीनिन्दापूर्वकमात्मोत्कर्षप्रतीतेर्गवों व्यज्यते। यथा वा-'ततस्तु तेभ्यस्तरुणीमतल्ली श्रुत्वा तवात्मन्यनुराग- शैलीम्। अन्यावनीनायककन्यकाभ्यो धन्याह मेवेत्यभिमन्यते सा ॥' इति ॥१५९ ॥ अथ विषाद :- विषादश्चेतसो भङ्ग उपायापायचिन्तनैः॥ गतं तेनैव मे चेतो मदनो मां न सुश्चति। दूतीमपि न पश्यामि किमत्र करवाण्यहम्॥ अश्रोपायचिन्तनेन मनसो भङ्गकथनाद्विषादो व्यज्यते। यथा वा-'शृणोमि चेत्तस्य गुणाननङ्गगुणध्वनिरमा बधि- रीकरोति। पश्यामि चित्रे यदि पातकी मे बाष्पो विरोधीति बताकुला सा ।' इति ॥ १६० ॥ अथौत्सुक्यम् -- कालाक्षमत्वमौत्सुक्यमभिलाषादिहेतुभि:। न परं प्रहरत्यद्य पञ्चवाण: क्षणोऽपि हा।।

१९८ काव्यदर्पणे

अन्न क्षणोऽपि प्रहरवदाचरतीत्यनेन कालाक्षमत्वप्रतिपादना. दौत्सुक्यं व्यज्यते। यथा वा-'दूती मनोवेगवती दुरापा दूरेतरां द्वारवती पुरी च। क्षणोऽपि हा कल्पशतायते मे करोमि किं वेति करोति चिन्ताम् ॥' इति ॥ १६१ ॥ अथ निद्रा- बाह्येन्द्रियाणां बैकल्यं निद्रा दुःखश्रमादिभिः। स्वमे दृष्टा प्रियं बाहू प्रसारयति सा मुधा॥ अत्र स्वप्नदर्शनेन बाह्येन्द्रियव्यापारोपरमप्रतीतेनिद्रा व्यज्यते॥

अथापस्मार :-

अपस्मरोऽतिभीत्यादेरकुलीभाव इष्यते। खन्ने प्रयान्तं त्वां मत्वा मा याहीत्याकुला भृशम् अन्न भृशमाकुलीभावेनापस्मारो व्यज्यते। निद्रापस्मारौ यथा वा-'निमीलयत्यक्षि निशासु नैव निभेषमेषाथ नि. मीलयेश्वेत्। धनुर्धरं वीक्ष्य पुरः सुमास्त्ं घावत्यविश्रान्त- मितस्ततश्च i' इति ॥ १६३ ॥

अथ सुप्म्-

चिरं निद्राति निश्चिन्तं त्वदाश्लेषसुखादियम्॥

चतुर्थ उल्लासः। १९९

अञ् निश्चिन्तमित्यन्तरिन्द्रियोपरमप्रतीतेः सुप्तं व्यज्यते।

चिताः। भुजान्तरे तस्य सुखं शयाना रुजां विनेष्येडहमि- तीहते सा ॥' इति ॥ १६४ ॥

अथ विबोध :--

चिरादुत्स्वप्नतां याता विद्धेवोन्मिषति क्षणात्। अन्नोन्मिषतीति विबोधो व्यज्यते ॥ १६५ ।

अथामर्ष :--

क्ोध: कृतापराधेषु स्थिरोऽमर्षत्वमश्नुते। घाहि याहि प्रिया यत्र कदर्थयसि किं वृथा॥ अश्नातुनेतर्यपि प्रिये कोपाविष्करणेन क्राधस्य स्थैर्धादमर्षो जयज्यते। विबोधामर्षी यथा वा -- 'राधा न चाहं रति- वललमा ते पथ स्खलर्न्कि पतितोऽसि यद्वा। यावद्ृया कुष्यति साशु याहि याहीत्युशन्ती मिषतीयमर्धे ।' इति। अन्न पादत्रयेणामर्षस्तुर्यपादेन विबोधश्च व्यज्यते॥ १६६ ॥

अथावहित्था-

२०० काव्यदर्पणे

अवहित्थाकारगुप्तिभवल्लज्वादिसंभवा। निह्नोति सत्वरागत्य निःश्वासं कम्पितस्तनम्॥ अत्र सुरतश्रमजनितश्चासतत्य सत्वरागत्या निद्धवेनावहित्था व्यक्यते। यथा वा -- 'तमालमग्रे तरुणं समीक्ष्य तन्वी भवद्रावनया तदैव। स्विभाखिलाङ्गी स्रवितुः करेण खिन्ना इमस्मीति सलज्जमाह ॥' इति ॥ १६ ॥ अथोग्रता- अपकारिषु पारुष्यमुग्रता तर्जनादिकृत्। जितोऽसि मन्द कंदर्प त्वज्जेतास्ति हृदि प्रियः। अत्रापकारिणि समरे पारुष्यादुप्रता व्यज्यते। यथा व- 'माकन्द मन्दोडस्ति यतो मुकुन्दं ज्रूषे न मे हन्त यदि त्रवीषि। पुष्पाणि पुष्पायुधपराधनानि भूषा तवैव स्युरिति त्रवीमि ॥' इति। अत्र मुकुन्दप्रवृत्त्यकथनेनापकारिि चूते मन्दोऽसीति पारुष्यादुग्रता व्यज्यते।: १६८ ।।

अथ मति :- विमृश्य युक्तिभि: शश्वदर्थनिर्धारणं मनिः। और्वाभ्निर्जुम्भते नेन्दुर्यतो दहति मामसौ ॥ अत्र स्वदाहकत्वयुक्त्या चन्द्रस्यौर्वत्वानश्चयान्मतिर्व्यज्यते।

चतुर्थ उल्लासः । २०१

यथा वा-'विनिन्धते हन्त वृथा रसालः समीपमीशोडस्य समागतश्चेत् निरन्तरं तन्मुरलीनिनादैरक्करितः स्यादयमि- त्यवैति।' इति अत्र निरन्तरपल्लवितत्वाभावेन भगवतो रसाल ममीपानागमन निर्धारणान्मतिः। शास्त्रा वधारणं मति- रित्यन्ये ॥ १६९।।

अथ व्याधि :-

व्याधि: शरीरसंतापो विरहादिकृती भषेत्। तस्या: शरीरसंतापो यद्यौर्वो हिमशीतलः। अत्र शरीरतापेन व्याधिवर्यज्यते। यथा वा- 'कृतापृवा सा हिमवालुकाभि: सवालुकार्या हिमवापिकायाम्। दशानन- द्रोहि शरानलाचिर्देन्दह्यमानाव्घिदशा विधसे ॥' इति॥

अथोन्माद :-

आगतेयं प्रियतमेत्यालिङ्गति लतामसौ।

अत्र लतायां प्रियतमाभ्रान्त्युक्त्योन्मादो व्यज्यते। यथा वा-'प्रवीषि चेद्र्हिण वल्लभं मे तदा समादाय तवैव पिळ्छम्। कर्णावतंसं कलयेऽस्य नान्यद्यशस्तवास्मादिति याचते सा॥' इति। अन्नाचेतने प्रार्थनयोन्मादो व्य्यते ॥

२०२ काव्यदर्पणे

अथ मरणम्- मरणं मरणोद्योगो विरहादिभवो मतः। चन्द्रमुद्वीक्षते बाला निजजीवितनिःसपृहा॥ अत्र चन्द्रवीक्षणरूपमरणोद्योगेन मरणं व्यज्यते। यथा वा-'चन्द्रांशुलीलावनचन्दनादिवार्त्तासु चार्ता वरवर्णिनी सा। आरामभूमावनुलिप्तगात्री चन्द्रातपं संप्रति सेवते सा ॥' इति ॥१७२ ॥

अथ त्राप्त :--

त्रासश्चिस्तस्य संक्षोभ आकस्मिकभयादिभिः। मानिनी स्तनितं श्रुत्वा हठादालिङ्कति प्रियम्॥ अत्र मानिन्या हठालिङ्गनेनाकस्मिकभ यप्रतीतेख्त्रासो व्यज्यते।

कुलीभाव इति भेदः ॥ यथा वा-'आशङ्कय भृङ्गारव- मक्जातमौर्बीलताटककततिमेव गुर्वीम। ध्यानागतत्वत्परिरम्भ- णाय दीना मुधासाश्यति स्वबाहू ॥' इति ॥ १७३॥ अथ वितर्क :- संदेहात्कल्पनानन्त्यं वितर्क: परिकीर्तितः। प्रेषयामि सखीं यद्ा स्वयं यामि तदन्तिकम् ॥

चतुर्थ उल्लासः । २०१

ज्यते॥। यथा वा-'पश्याम्यलिश्यामलमालि कंचित्स्वप्नो नु नाप्नोमि सदैव निद्राम्। भ्रमो नु नोदेति कदापि बाधा मायैव मारस्य तदित्यवैति ॥' इति ॥ एवं रसान्तरेध्वकि व्यभिचारिणो यथासरंभवमुदाहार्याः।। १७४। एवं काव्यनाट्यसाधारणानष्टौ रस्षाभ्निरुप्य काव्यमात्रा- साधारणं नवमं रसं निरूषयति- निर्वेदस्थायिक: काव्ये शान्तोऽपि नवमो रस:। संसारे किमसारेऽस्मिन्भक्तिं कुरु भवे मनः॥ यत्र तत्वज्ञानादिजनितनिष्फलत्वधीरूपो निर्वेद: स्थायी शान्ताख्यो नवमो रसोऽपि काव्येष्वस्ति। अत एव व्यभि- चारिषु हर्षोत्मुक्यादिषु विद्यमानेषु निर्वेदस्यामङ्गलप्रायत्वेन प्रथम मनुपादेयत्वेडप्युपादानं व्यभिचारित्वेऽपि तम्य शान्तरसं प्रति स्थायित्वसूचनार्थम्। न चैवममर्षस्यापि क्रोधरूपस्य रौद्ररसे स्थायित्वात्तस्य वा प्रथममुपादानं कि न स्यादिति वाच्यम, स्थायिप्रकरणे तस्य स्थाययित्वेनांक्ततया पुनस्तस्य स्थायित्वसूचनावैयर्ध्यादित्याहुः। अन्ये तु-सर्वचित्तवृत्ति- प्रविलयरूप: शम एव तभ्र स्थायी, अत एव 'जुगुप्सा- विस्मयशमा: स्थायिभावा, प्रकीर्तिताः' इत्युद्धटेनोक्मित्याहुः।

२०४ काव्य दर्पणे

अभावरूपस्य तस्य चेतोवृत्तिरूपत्वाभावेन भावत्वा योगादित्यन्ये। न चात्र काव्यग्रहणं व्यर्थमिति वाच्यम्, 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचि- दिच्छा। रसः स शान्तः कथितो रसज्ञैः सर्वेषु भावेषु स्र- मप्रमाण: ॥' इत्युक्ततया समस्तव्यापारप्रविलयलक्षणस्या. भिनेतुमशक्यतया तस्य नाट्यरसत्वायोगादित्याहुः । तत्रापि वनप्रवेशविविक्तदेश सेवितादेस्तदभिव्य जकस्या भिनययोग्यत- या नाट्यरसत्त्रमपि तस्याविरुद्धमित्यन्ये। न चानादिषिद्ध रागद्वेषवासनानामयं न चर्वणीय इति कथमस्य रसतेति वाच्यम्, तर्हिं वतिरागादिभिः शृङ्गारादीनामध्यचर्वणीय- तया रसत्वं न स्यात्। न चैवमपि भरतेन तस्य विभावा ध्यनुपदेशात्कथं रसत्वमिति वराच्यम्, तस्य विभावाद्यप्र तिपादनं परमपुरुषार्थतया लोकयात्रातिक्रान्तत्वात्। शक्यं च तत्र विचक्षणैः स्वयमुत्प्रेक्षितुम्। तथा हि-अध्यात्म- शास्त्राभ्याप्सत्पुरुषसेवादयो विभावाः, यमनियमादयोऽनु- भावाः, मतिस्मृतिधृतिचिन्तावितर्कादयो व्यभिचारिण: ।- इत्याहुः॥ यथा वा-'अहौ वा हारे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा मणौ वा लोष्टे वा कुसुमशयने वा दषदि वा। तृणे वा खतरैणे वा भम समदशो यान्तु दिवसा: कचित्पुण्येड रण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥' इति। अत्र भुजक्गहा.

चतुर्थ उल्लासः । २०५

रसमट क्या परिकर्मनि:सपृहता, पुष्पास्तरणशिलातलयोः समदृष्टितया भोगोपकरणनिःस्पृहता, रिपुसुहदोः समटट- ष्टितया पुत्रैषणाराहित्यं तत्र सुहृत्पदस्य पुत्राद्युपलक्षणत्वात्, मणिलोष्टयोः समदृष्टितयार्थेषणाराहित्यम, तृणस्ैणयोः समदृष्टितया दारैषणाराहित्यं चेत्येषणात्रयराहित्यं च व्यज्य- ते। तेन च शान्तरसाभिव्यक्तिः सहदयहृदयसाक्षिका समेधत इति ध्येयम् ॥ १७५ ॥ रसभावतदाभासादीनां व्यक्तावसंलक्ष्यकमव्यक्य इत्यु- कम्। तत रसो निरूपितः। इदानीं प्राप्तावसरतया भावं निरूषयति-

रतिर्देवादिविषया व्यक्तिता भाव उ्यते। इ्यामा दूर्वेव वामाङ्गे पाटला देवतावतात्॥ आदिशब्देन मुनिपुत्रगुरुनृपमित्रादयो गृह्यन्ते। नन्वेवं पा- र्वत्या: परमेश्वरविषया रतिरपि देवविषयत्वाद्धावः स्यादिति चेन्न; अत्र रतिशब्देन मन्मथानुद्दीपनीयप्रीतिविशेषस्यैव विवक्षितत्वात्। ततश्च पर्वत्या: परमेश्वरविषया रतिरभि- व्यक्ता मन्मथोद्दीप्यतया शुक्गाररस एवेत्याहुः॥ यथा वा -- 'कृण्ठकोणविनिविष्टमीश ते कालकूटमपि मे महामृतम्। अध्युपात्तममृतं भवद्वपुर्भेदवृत्ति यदि रोचते न मे॥।'-

२०६ काव्यदर्पणे

कालकूट मपि कण्ठकोणविनिविष्टतया भतद्वपुरभिभ्रवृत्तीति मे महामृतं परमप्रेमास्पदम्, 'दुःखान्यपि सुखायन्ते विष मध्यमृतायते। मोक्षायते च संसारो यत्र मार्गः स शांक- रः ॥' इत्युक्तत्वादिति भावः । अमृतं पुनरुपात्तमप्यनाया- सलब्धमपि भवद्वपुषः स्रकाशाद्गेदेन वर्तेत यदि तदा तन्न मे रोचत इति भक्तस्य कस्यचिदुक्तिः। अत्र देवताविषया रति- व्यज्यमाना भाव इत्युच्यते मुनिविषया यथा-'हरत्यघं संप्रति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः । शरीर. भाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम् ।' -संप्रतीदानीमघं पापं हरति। न हि भूते भाविनि वा ता- दशी प्रीतिर्यादशी वर्तमान इति रीत्या वर्तमानस्य प्रथमं निर्देशः। तदनन्तरं भूतापेक्षया भाविनि प्रीत्यतिशयादाह- षष्यतो भविष्यतः शुभम्य हेतुः: नैतद्भवद्दर्शनमकृतपुण्यैर्ल भ्य मित्याह - पूर्वमाचरितैः शुभैः कृतं संपादितं भवदीयदर्शनं शरीरिणां कालत्रितयेऽपि योग्यताम् 'योगोऽभीष्टार्थसंपत्ति- ध्यानसंगतियुक्तिषु' इत्युक्ततयाभीष्ठार्थसंपत्त्य्हतां व्यनाकि। -इति नारदं प्रति कृष्णवाक्ये कृष्णस्य नारदविषया रतिर्व्य- ज्यते। पुत्रविषया यथा- 'एह्ेहि वत्स रघुनन्दन राम- चन्द्र चुम्बाभि मूर्धनि चिरं च परिष्वजामि। आरोप्प वा हदि दिवानिशमुद्वहाभि वन्देऽथ वा चरणपुष्करकद्वयं ते।'

चतुर्थ उल्लासः। २०७

इति। यद्यपीयं महावीरचरिते रामभद्रं प्रति जनकस्योक्तिः, तथापि जामातुरपि पुत्रप्रायत्वाहत्र पुत्रविषया रतिर्व्यज्य ते। साक्षात्पुत्रविषया यथा-'आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमि

स्तनयान्वहन्तो धन्यास्तदब्वरजसा मलिनीभवन्ति ॥' इति॥ गुरुविषया यथा -- 'संसारार्त्या विधुरविधुरो ब्रह्म यत्तद्वि चिन्वन्नानारूपं जगविदमहं दृष्टवानेव पूर्वम् । इस्ते न्यस्ते सति तव गुरो सांप्रतं मस्तके मे ब्रह्मैवेदं सकलमभवत्नो जग नैव चाहम ॥' इति ॥ राजविषया यथा-'वीर श्रीरघु- नाथभूप भवतो गाम्भीर्यतस्तादृशाद्राधीभूतमपां निधि न बुबुधे प्रालेयभूमीधरः। वैर्येणैष जितो निमङ्क्तुमिह यन्म- न्ये निपत्य हिया श्वेतद्वीपति कि जडप्रकृतयो जानन्ति भावस्थितिम् "' इति ॥ मित्रविषया यथा-'रेरे कापुरु- बापवादपटवः पथयं कटु श्रूयतामित्थं हन्त पलायितुं किमु वयं पत्या प्रतिष्ठापिताः । अप्यन्यत्कपयः प्रियापरिभवप्रक्षा- लनाधूर्वहो राम: क्रूरधनुर्धरो यदि वृथा वैक्कुव्यमालम्व्यते।।' -कापुरुषाणां कुत्सितपुरुषाणां योडयमपवादस्तद्गहणे पटवो रे रे कपयोऽस्थानभीरवः, कटुभूतमपि पथ्यं श्रयताम्। व- यमित्थं पलायितुं किं पत्या रामभद्रेण प्रतिष्ठापिता वालि- इननानन्तर स्वस्वाधिकारे स्थापिता: ! तस्मान्न युक्तं पला-

१०८ काव्यदर्पणे

यनम। किं चान्यदप्युच्यते-रामः प्रियापहरणपरिभवप्र क्षालनोद्युक्तो यदि। 'यढि वेदा: प्रमाणम्' इतिवदसंदिग्धे संदिग्धवद्वचनमिदम् । तथा च रामभद्र एव सर्वै कार्य साधयिष्यति। तद्टथा बैक्कच्यमालम्व्यते। न च तस्यासा मथ्यमित्याह-ऋरधनुर्धर इति। वालिहननसमुद्रशोषणा दिना दष्टसारता क्रूरशब्देन द्योत्यते। -इत्यन्र पलायमाना न्कपीन्प्रति सुग्रीववाक्ये सुत्रीवस्य रामभद्रं प्रति मैत्रीरूपर- तिभावो व्यज्यते॥ एवमन्यदप्युदाहार्यम। एतेन नवैव रसा इत्यनुपपन्नं देवादिविषयाणां रतीनामप्यभिव्यक्तौ रसान्तर- त्वावश्यंभावादित्यप्यपास्तं वेदितव्यम् ॥ १७६॥। नन्वेवमपि व्यभिचारिणां व्यक्ञचानां क्रान्तर्भाव इत्या. काहायामाह- एवं भावतया वेद्या व्यक्जिता व्यभिचारिण:। क्षणोऽपि विरहे तन्व्या: कल्पकोटिशतायते॥ देवादिविषयरतिव्याश्जता व्यभिचारिणोडपि भावा एव वेद्या: उत्तरार्धमुदाहरणम। तत्न कालाक्षमत्वरूपमौतसुक्यं व्यज्यते। यथा वा-'जाने कोपपराखुखी प्रियतमा स्न्नेऽद दष्टा मया मा मा संस्पृश पाणिनेति रदती गन्तुं प्रवृत्ता ततः। नो यावत्परिरभ्य चाटुशतकैराश्वाम्रयामि प्रियां भ्रातस्तावदहं

चतुर्थ उल्लासः । २०९

शठन विघिना निद्रादरिद्रीकृतः ।' इति। इदं विरहातुरस्य वयत्यं प्रति वचनम्। अन्र 'जाने' इति वाक्योपन्यासेड व्यगमित्ये के। वक्ष्यमाणवाक्यार्थकर्मकमाख्या तमेव तदित्यन्ये। हे भ्रातः सखे, अद्य रप्ने प्रियतमा कोपपराखुखी मया दृष्चा। ततो मयि स्प्रष्टुमुद्युक्ते सति पाणिना मा मा स्पृशेति रुदती सती गन्तुं प्रवृत्ता च दष्टा। तथा गच्छन्तीं प्रियां परिरभ्य चाटुशतकैर्थावत्राश्वासयामि तावदेवाहं शठेन विधिना निर्निद्रः कृत इति :- अत्र झटिति निद्राविघातकं विधि प्रत्यसूया वयज्यते। ननु -- 'त्वामालिर्य प्रणयकु- पिता धातुरागैः शिलायामात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छा मि कर्तुम। अस्त्रैस्तावनमुहुरुपचि तैर्दैष्टिरालिप्यते मे क्रूरस्त स्म्रिअ्नपि न सहते संगमं नौ कृतान्तः ॥।' इत्यत्र विप्रलम्भ- शुद्गारो व्यज्यत इत्युकम। इह त्वसूयाख्यव्यभिचारिभा- वाभिव्यक्तिरित्युच्यते। कः पुनरनयोरविशेषः १-इति चेत्स- त्यम ; रसध्वन्यसूयाख्यभावध्वन्यरेकव्य ज्कानुप्रवेशलक्षण- संकरस्वीकारेणोभयस्नाम अ्जस्यात्, वैपरीत्येनोदाहरणानुयो गस्याशोकवनिकानिदेशतुल्यत्वादित्येके। विप्रलम्भशृङ्गारस्य रवप्रवृत्तान्तात्मकस्य प्रबोधेन वाघितत्वाव्यभभिचारिभावस्यै- वेह साम्राज्यमित्यन्ये। १७॥ अथ रसाभासमाह -- K. 14

११० काव्यदर्पणे

रसाभासस्तु रत्यादेरनौचित्यप्रवर्तने। स्मृत्वा दन्दह्यते चेतो दृशाप्यस्पृशतीं सतीम्। यत्र रत्यादेरनौचित्येन प्रवृत्तिस्तत्र रसाभासः। यथा स्मृत्वे- त्यत्राननुरक्तायां रतेः प्रवृत्तेरनौचित्यप्रवृत्ततया रसाभासः । यत्र परस्परानुरगस्तत्र रसः, यत्र त्वन्यतरानुराग एव तत्र न रसः किं तु रसवदाभासमानत्वाद्रसाभास शवेति ध्ये- यम् । यथा वा -- 'त्रह्मन्नध्ययनस्य नैष समयस्तूष्णी बहिः स्थीयतां स्वल्पं जल्प बृहस्पते जडमते नैषा सभा वञ्िणः। वीणां संहर नारद स्तुतिकथालापैरलं तुम्बुरो सीतायल्लकभल्लविद्धहृदयः स्वस्थो न लङ्केश्वरः ॥' इति। आयल्लको विरहः, स एव भल्लः, तेन विद्धहृदयः । अन्र सीतायामनौचित्येन रावणस्य रतिः प्रवृत्तेत्याभासः ॥ एवमे- कस्या युगपदनेकेषु रतिप्रवृत्तिरप्याभास एव । यथा-'स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमसे विलेमे यः प्राणा- नरणमुखमखे यं मृगयसे। सुलगने को जातः शशिमुखि यमालिङ्कसति वलात्तपःश्रीः कस्यैषा मदननगरि ध्यायास तु यम्।'- हे वामाक्षि, कंस्तुमो येन बिना क्षणमपि न रमसे। को वा रणमुखयज्ञे प्राणान्विलेभे विमुक्तवान। को वा रणाभिसुखमरणजनितपुण्यविभवेन जात इति यावत्। यं त्वं मृगयसे। को वा सुलगने जातो यं त्वमेव

चतुर्थ उल्लासः। २११

बलादालिङ्गसि। कस्य वैषा तपःश्रीर्य तु ध्यायसित्रि।- इत्येकस्या अनेकविषयकरागप्रतीते रसाभासः । न च वेश्याया अनेकविषयकरागेडपि नानौचित्यमिति नाव रसा- भासतेति वाच्यम् ; तस्या अपि युगपदनेकानुरागस्यानौचि- त्यात्, 'उत्तमप्रकृतिरुज्ज्लवरेषात्मकः' इति शृक्गारलक्षणा- द्वेश्याविषयत्वे शृङ्गारस्य सुनरामाभासत्वाच्च। न थ स्तुति- विषयत्वादिनानाविधव्यापारवानेक एव नायकः कुतो न स्यादिति वाच्यम; ध्यायसि तु यमित्यत्र तुशब्दोपादाने- नान्यव्यवच्छेदलाभाद्वभिन्नपरत्वम्य व्यक्तत्वात्, मदननगरीति संबोधनेनानेकोपभोग्यत्वप्रतीतेश्चेत्याहुः। यद्पि काव्यश्र- वणनास्यदर्शनाभ्यां विभावादीनां साधारण्येन ज्ञाने सति सामाजिकानां स्वीयस्थाय्यभिव्यक्तिरित्यलौकिको रसः स्त्रतो नाभासः, तथापि साधारण्य प्रतीतिप्रयोजककाव्यव- णनादिविषये तत्रानौचित्यप्रतिसंधानात्तव्यब्ये रसेडप्बाभा- सत्वव्यवहार इति ध्येयम्॥ केचित्त तिर्यगादिषु रसाभा- समाचक्षते। तदयुक्तम्, तेष्ववि विभावादिसंभवात्। न च विभावादिज्ञानशन्यास्तिर्यथ्चो रसभाजनं भवितुं नाई- न्तीति वाच्यम्। विभावादिसद्धावो हि रसप्रयोजको न विभावादिज्ञानम्। ततश्व 'ददौ रहः पक्कुजरेणुगन्धि गजाय गण्डूषजलं करेणुः। अर्धोपयुक्त्तेन बिसेन जायां संभावया-

२१२ काव्यदर्पणे

मास रथाङ्गनामा &' इत्यत्र गजेनालम्बनविभावेन जनिता वस्न्तादिभिरुद्दीपनविभावैरुद्दीपिता सुरभिगण्डूषजलदाना धनुभावप्रकाशिता हर्षादिभिर्व्यभिचारिभिरुपचिता करेणो रतिः शक्गाररसतां प्रतिपद्यते। एवं रथाङ्गरतिरपि। अत एव काव्यप्रकाशिकायाम् 'श्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टि :- ' इति श्रोकेन भयानकरसस्तिर्यग्वि- षयतयोदाहत इत्याहुः ॥१७८ ॥ अथ भावाभासं लक्षयति -- भावाभासस्तु भावानामनौचित्य प्रवर्तने। कटाक्षयेर्त्क सा बाला पुरा या मां निराकरोत् अन्नाननुरकायामौतमुक्यप्रतीतेर्भावाभासता यथा वा- 'राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सा स्मेरयौवनतरङ्गित- विभ्रमा स्यात्। तर्तिक करोमि विद्धे कथमत्र मैत्रीं तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपायः ।' -- भतिशैशव एव कांिद्वलोक्य कालान्तरे तां स्मरतः कस्यचिदुक्ति रियम्। अत्र यौवनं संभाव्य तत्संगमे चिन्ताप्रवृत्तेरनौ. चित्यमित्येके। स्व्रीकृत्युपायत्वेन मैत्रीमनुचिन्तयतीत्यनौचि- त्याच्चिन्ताया भावाभासतेत्यपरे। स्ेत्यनेनाननुरक्ता प्रति- संदितेत्य नौचित्यं चिन्ताया इत्यन्ये। अत्र यद्यपि रसाभा-

चतुर्थ उलासः ।

सताप्यस्ति, तथापि व्यभिचार्याद्यसंवळनदशायां भावाभा- स्रतेति ध्येयम्। एवं रसान्तराणं भावान्तराणां चाभासा उदाहार्याः। तत्र वीररसस्याभासो यथा -- 'गुरोरप्य- वलिप्रस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपत्नस्य कार्य भवति शासनम् ॥' इत्यादिना उक्ष्मणोत्वाहस्य दशरथे प्रवृत्तेरनौचित्यप्रवृत्तिः। भावान्तरख्ाभासरो यथा- 'कि त्वामन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः । राम जामातरं प्रा्य स्तिरियं पुरुषविभ्रहम् v' इति। अब सीताया रामभद्रे वाक्पारुध्यरूपोग्रताप्रयृत्तेर नौचित्य मित्याद्यूहाम्।। १७९।। अथ भावशान्तिमाह -- भावशान्तिस्त्वभिव्य क्े प्रशमे व्यभिचारिणाम्। विनते विमते तखा दक्क्कोणं शोणिमात्यजत्।। यत्र निर्वेदादीनां व्यभिचारिणां प्रशमो व्यज्यते तत्र भाव- शान्तिः । उत्तरार्वेडमर्षरूपभाव प्रशमाभिव्य क्कर्भा वशान्ति: । यथा वा-'तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनयुगप्श्लेषमुद्राक्कितं ककिं वक्षश्चरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते। इत्युक्ते रु तदित्युदीर्य सहसा तत्संप्रमार्ष्ट मया साश्लिष्टा रभसेन

२१४ काव्यदर्पणे

तत्सुखवशात्तन्व्या च तद्विस्मृतम् ।' -- मां कथमपनीत- इति पृष्टवन्तं वयस्यं प्रति नायकोक्तिरिय। तस्याः सपतन्या: सान्द्रविलेपनयोः स्तनयोर्युगस्ाश्लेषेणस्तनयुग- मुद्राङ्कितम्। मुद्राक्कितत्वसिद्धये स्ान्द्रविलेपनेति शेषण- मुक्तम्। वक्षः पादानमनसंभ्रमच्छलेन किं गूह्यत ति मानिन्या भणिते, तन्मुद्राङकनं क्वेत्युदीर्य सहसा निगूहन पायान्तराभावेन साहसं केवलमवलम्व्य तन्मुद्राङनं संप्र. मार्ड्डै रभसेन किं भविष्यतीति भीत्या झटिति वा सा मानिनी समालिङ्गिता। तत्सुखवशादालिङ्गनजन्यसुखपा- रवश्यात्तन्व्या च तन्मया च्छलेन कृतं गोपनं विस्मृतम् । -- इत्यत्रामर्षस्य शान्तिर्व्यज्यत इति भावशान्तिः । यद- प्यत्र तत्सुखवशादिति मोहोदयव्यक्तर्भावोदयस्यापीदमुदा- हरणम्, तथापि भावोदयस्य भावशान्त्यक्गतया प्राधान्या-

भावोदयमाह- भावोदय: स्यादुत्पत्तौ व्यङ्गयायां व्यभिचारिणाम्। किभिदं कुचयोराली- त्युक्ता मुग्धाभवन्नता।

चतुर्थ उलासः। २१५

यत्र ठयभिचारिभावानामुत्पत्तिर्व्यज्यते तत्र भावोदयः। यथोत्तरार्धे कुचयोनखाङ्कनमवलोक्य सख्या कुचयो: किमिति सपरिहासमुक्ताया मुग्धाया लज्जाख्यभावोदयव्य क्ेर्भावो. दयः ॥ यथा वा-'एकस्मियने तिपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सद्ः कोपपराङूमुखग्लपितया चाटूनि कुर्वत्ञपि। आवेगादवधीरितः प्रियतमस्तूष्णीं स्थितस्तत्क्षणं मा भूत्सुप् इवेत्यमन्इवलितम्रीवं पुनर्वीक्षितः ॥'-एकस्मिकशयन इत्य नेन सपत्रीनामग्रइणस्यात्यन्तानौचित्यं व्यज्यते। चाटुकरण- समयेSवधीर्य स्वयं प्रसन्नतया मुग्धयेत्युक्तम्। कोपन परा- ङमुखतया ग्लपितया मानवशेन म्लानया। आवेगान्मानो- तकर्षात्। कालेनैवायं कोप: शमयितव्य इति तत्क्षण तूष्णी स्थितः, 'सामादौ तु परिक्षीणे स्यादुपेक्षावधीरणम्' इति न्यायादिति भावः । वस्तुतो न स्वपिति, किंतु मदाशयप- रिज्ञानाय सुप्र इव च मा भूदिति वीक्षित.। पुनःशब्देन प्रथमं किंचिद्वलितग्रीवं वीक्षितः तथापि नायकेन तदाशय- शोधनार्थ तदज्ञात्वेव स्थिते पुनरमन्दवलितग्रीवं वीक्षित इति द्योत्यते। तवश्चात्र कालाक्षमत्वलक्षणस्यौतसुक्यस्योदयो व्यज्यत इति भावोदयः । यद्यप्यत् कोपम्य शान्तेर्भीवशा न्तितापि, तथापि भावोदयख प्राधान्यात्तदुदाहरणमिति येयम् ॥ १८१ ॥

२१६ काव्यदर्पणे

भाव संधिमाह-

भावसंधिस्तु भावानां तुल्यानां व्यङ्गयता यदि: सीताकपोलमुकुरे पश्यन्नुत्पुलकं मुखम्। रक्ष:कलकलं शृण्वञ्जटां बभ्नाति राघव:॥

यत्र तुल्यचलतया परस्परानुपमर्दकानां भावानां भावयोरवा विरुद्वूरसव्यभिचारिभूतयोर्व्यङ्ग्यता तत्र भावसंधि: । यथा स्त्रीताकपोलेत्यत्रोत्पुलकमिति पुलकरूपानुभावेन शृक्गाररस व्यभिचारिणो हर्षस्य, जटाबन्धनरूपानुभावेन वीररसव्य भिचारिण आवेगामर्षादेश्व व्यञ्ञनाद्वावमंधिः। अत्र चो- त्पुलकमित्यनेनैत्र रसद्वयठपभिचारिणो हर्षामर्षाहेर्व्यख्नासं

प्रकार: संभवतीति ध्येयम्। यथा वा- 'उतिमिक्तस्य तपःपराकमनिधेरभ्यागमादेकतः सत्पङ्गप्रियता च वीररभ- सोन्माथश्च मां कर्षतः । वैदेहीपरिरम्भ एष च मुहुश्चैतन्य- मामीलयमानन्दी इरिचन्दनेन्दुशिशिर: स्त्निग्वो रुणद्धयन्य तः ।' -- भार्गवागमनं श्रुतवतोऽन्तःपुरगतस्य रामभ- दरस्य वचनमिदम्। उत्सिक्तस्य दप्तस्य तपसां पराक्रमाणां च निधेः। भार्गवस्येति शेषः। एकतो बहिर्वीराणां योऽयं रभस आवेगस्तस्योन्माथ उन्मथनम्। उन्माथप्रिय्रतेति यावत्।

चतुर्थ उल्लासः । २१७

तपोनिधित्वात्सत्सक्कब्रियता कर्षति, उत्सिक्तत्वे सति परा- क्मनिधित्वाद्वीररभसोन्माथश्च बहिः कर्षतीति विभागः । आनन्धाननदहेतुः। अन्यतोऽन्तःपुरे।- अत्र सत्सक्गप्रिय- तेत्यनेन मुननिविषयकभावव्यभिचारिणो हर्षस्य, वीररभसेत्य नेन वीररसत्यभिचारिण आवेगस्य, वैदेहीत्यादिना शक्जार- रमव्यभिचारिणो हर्षस्य च व्यञ्जनाद्गावसंधि: ॥ १८२ ।

भावशबलतामाह -- पूर्वपूर्वोपमर्दे तु तेषां शबलता मता ॥ फलं किं बन्धुसंक्षोभात्कातर्य किं वदेज्जनः। का हानिः किंवदन्त्या मे द्रष्टव्या द्रौपदी कथम्।। यत्र भावानां पूर्वपूर्वोपमर्दकतया व्यक्तिसत्र भावशबलता। यथा फलं किमित्यादि। युद्धार्थ भीष्मादिषु बन्धुषु स्रमुप. स्थितेष्व र्जुनवक्यमिदम्- 'अरयो यांन पश्यन्ति बन्धुभिर्या न भुज्यते। किं तया वढ़ राजेन्द्र विदेशगतया श्रिया॥' इति न्यायेन बन्धून्संहत्य लब्धया श्रिया मम किं फलमिति प्रथमपादेन निष्फलत्वधीरूपो निर्वेदो व्यज्यते। यदि बन्धु स्नेहादुपेक्षा क्रियेत तदा जनः कातर्य वदेत्किमिति जना- पवादरूपानिष्टोत्प्रेक्षणन द्वितीयपादे शङ्का व्यज्पते। लोका- पवादेन मम कि हीयते? ततो न बन्धुपंभोभ: कार्य इति

२१८ काव्यदर्पणे

निर्धारणप्रतीतेस्तृतीयपादेन मतिर्व्य्यते। बन्धुषु दया कृता चैद्यावसुयोधनादिवधं विमुक्तवेणी द्रौपदी कथं द्रष्ट- व्येति तुरीयपादेन चिन्ता व्यज्यते। ततश्वात्र भावानां निर्वेदशङ्कामतिचिन्तानां पूर्वपूर्वोपमर्देन व्यक्तेर्भावशबलता।। यथा वा- 'काकार्ये शशलक्ष्मणः क् नु कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय नः श्रुतमहो कोपेडपि कान्तं मुखम्। किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपेहि कः खलु युवा धन्योऽघरं पास्यति ॥'- इदं शकुन्तलादर्शनोत्कण्ठितस्य दुष्यन्तस्य वाक्यम्। अत्र मुनिकन्यकाभिलषरूपमिदमकार्ये क निर पवादं चन्द्रस्थ कुलं क्केति युक्तायुक्तविचारणात्मको वितर्कः, सा भूयोडपि दृश्येतेत्यातसुक्यम, दोषाणां प्रशमाय परि- हाराय नोडस्माकं श्रुतं शास्त्रश्रवणमतो दोषवहत्वादभि- लाषो न युक्त इति युक्त्यार्थनिर्धारणान्मतिः, कोपेडपि तस्या मुखं कान्तमित्यनुभूतार्थस्मरणाहस्मृतिः, कृतधियः स्थिरबुद्धयोऽत एवापकल्भषाः सत्पुरुषाः किं वक्ष्यन्तीति सज्जननिन्दारूपानिष्ठागमोत्प्रेक्षणेन शङ्का, सा स्वप्नेऽपि दुर्लभेति कृपणतारूपं दैन्यम, हे चेतः स्वास्थ्यं धैर्यमुपेहीति धृतिः, धन्यः को वा युवाधरं पास्यतीति चिन्ता च व्य ज्यते। ततश्च पूर्वपूर्वोपमर्देन वितर्कौत्सुक्यमतिस्मृतिशङ्का-

चतुर्थ उल्लासः । २१९

दैन्यधृतिचिन्तानां व्यक्तर्भवशबलता। ननु भावस्योदयय च्छान्तिवच्च मध्ये स्थितिरपि किमिति नोक्ता नोदाहता चेति चेन्न; भावस्थितेर्भावस्वरूपाव्य तिरकाद्धाव स्वरूपनिरुपणनव सा निरूपिता। 'जाने कोपपराङ्मुखीम्-' इत्यादितदुदा- हरणेनैव साप्युदाहृतेति न पृथगुच्यत इति ध्येयम् । १८३।। ननूक्तोदाहरणेषु रसस्यापि संभवात्कथमेषां भावोदाह- रणत्तेत्यत आह - मुख्ये रसेऽपि तेऽङ्गित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन। यथैव राजानुगता भृत्या: परिणयोन्मुखाः॥ ते भावशान्त्यादयो रसे मुख्येऽ्य्गित्वं प्राधान्यं प्रःप्रुवन्ति कडाचन तादशचमत्कारे लब्धे न तु सर्वदा। न च कथमिद्मुच्यते रसोपि मुख्यो भावशान्त्यादयोडप्यङ्रिन इति यस्मादेकतर प्राधान्य मन्यतरगुणीभावव्याप्तमिति वाच्यम्, यथा राजानुगतो विवाहप्रवृत्तो भृत्यो राजनि मुख्ये Sपि कदाचित्प्राधान्यमवलम्बते तद्वदविरोधात। ततश्च विभा- वादिसंवलनात्पूर्वे भावशान्त्यादीनां प्राधान्यम्, तत्संवलने तु रसस्यैवेति तात्पर्यमित्यनवद्यम् ॥ १८४ # एवमसंलक्ष्यकरमव्यङ्गयं निरूष्य क्रमप्राप्तं संलक्ष्यक्रम- व्यङ्गचनिरूपणं शिष्यावधानार्थ प्रतिजानीते-

२२० काव्य दर्पणे

असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः सप्रपश्चमितीरितः । निरुप्यतेऽथ संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः प्रपश्चतः। स्पष्टम् ॥ १८५ ।

तमेव लक्षयति-

उक्तो वुघैः स संलक्ष्यक्रमोऽनुरणनोपमः॥ घण्टावाद्नानन्तरं प्रथमस्वनपृष्ठभावी यः खवनस्तक्नुरण- नम्। तदुपमस्तत्सदशः । वाच्यार्थप्रतीत्यव्यवाहितप्रतीतिवि- षयव्यक्रथक इति यावत्। तादृशः संलक्ष्यक्मव्यक्चच इति बुधैरुक्त। अत्रानुरणनोपम इत्यविवक्षितवाच्याद्वेदः, तत्र बाधप्रतिसंधानादिना वाच्यार्थप्रतीतिविच्छेदादत्र च तद- भावात्। असंलक्ष्यक्रमस्यापि नानुरणनोपमत्वम्, तत्र विभावादिसंवलिततयैव प्रतीयमानत्वेन क्रमस्यालक्ष्यतया- तुरणनौपम्याभावादित्याहुः ॥ १८६॥ तमेव विभजते- शब्दार्थोभयशत्तयुत्थस्त्रिधायं कथितो ध्वनि:॥ शक्ति: स्रामर्थ्यम्। तच्च प्रत्येकं संबध्यते। ततश्चायं संल.

शक्त्युद्धवश्चेति त्रिविधः । १८।

चतुर्थ उल्लासः । २२१

तत्राद्यं लक्षयति -- स्यात्पर्यायासहिष्णुत्वे शब्दशत्तयुद्धवो ध्वनि: यत्र पर्यायपदान्तरप्रयोगासहिष्णुता तत्र शब्दशक्त्युद्गाः शब्दशक्त्युद्गवं विभ जते -- अलंकृतेवेस्तुनो वा प्राधान्याच्छव्दशक्तितः । यत् व्यक्तिर्भवेत्सोडयं शब्दशक्त्युद्धवो द्विधा। अलंकारस्य वस्तुनो वा शब्दशक्ता प्राधान्येन व्यक्रचत्वे शब्दशक्त्युद्धवो द्विधा ॥ १८९॥ तत्र शब्दशक्त्यालंकारस्य व्यङ्गयतामुदाहरति- प्रतापवानिनो भाति भजन्तुदयमुच्चकैः। इत्यत्र शब्दशक्त्युत्थः स्याद्वाक्येऽलंकृतिध्वनिः अत्र प्रतापवानिनो नृपतिरुद्यमभिवृद्धि भजन्भातीत्यभि- धया प्राकरणिकार्थः प्रकाश्यते। व्यखनया तु प्रतापवाना तपवानिनः सूर्य उदयाचलं भजन्भातीत्यप्राकरणिकः सूर्य- विषयोऽर्थः प्रतिपाधते। तदनन्तरं च यथा सूर्य उदयाद्रिं भजन्नातपवान्भाति तथा राजाप्यभिवृद्धिं भजन्प्रतापशीलो भातीत्युपमालंकारो व्यज्यते। अत्र प्रतापादिपदैरातपादि- वस्तुध्वनेर्वाक्येनालंकारध्वनिः । न च वर्णनीयवृत्तान्ते वाच्ये सूर्यवृत्तान्तप्रतीतिरिहेति वस्तुमात्रध्वनिरेव नालंकार-

२२२ काव्यदर्पणे

ध्त्रनिरिति वाच्यम्, तथा सति कबेरसंबद्धाभिधायितापा- तात्। न हि कश्चिदनुन्मत्तो तृपतिरभिवृद्धि प्राप्य भातीति प्रस्तावे मानुरुश्याद्रिं प्राप्य भातीति ब्रयात्। तस्मादसं बद्धाभिधायित्वं मा प्रसाङ्कीदित्युपमाध्वनौ कवेस्तात्पर्या वश्यंभावात्। न च 'अब्जेन त्वन्मुखं तुल्यं हरिणाहि- तसक्तिना' इतयादाविव श्रेषालंकारतयैव नानार्थपदोपादा ननैष्फल्यपरिहारात्रोपमाध्वनिरावश्यिक इति वाच्यम; 'अब्जेन-' इत्यत्राषि पद्मचन्द्रोभयसाम्यप्रतिपादनेन मुखे कान्त्यतिशयस्य व्यङ्गचत्व्राङ्गीकारावश्यंभावात्, प्राचां मतेडभिधाया: प्रकरणान्नियन्त्रणेन प्रक्ृते श्लेषालंकारत्वासं भवाच्चेति दिक्॥ यथा वा- 'उल्लास्य कालकरवालमहाम्बु वाहं देवेन येन जरठोर्जितगर्जितेन। निर्वापितः सकल एव रणे रिपूर्णां धाराजलैख्तिजगति उतलित: प्रतापः ॥'-अत्र गम्भीरस्थिरक्ष्वेलितेन येन देवेन राज्ञा काल: श्यामलो यः करवालः खङ्गस्तस्य यो महानम्बुवाहोऽम्बु वहतीति व्युत्पत्या धाराप्रदेशस्तमुल्लास्य प्रकटय्य धाराजलैर्धाराप्र देशगलितैर्जलै रिपूर्णां ज्वलिन: प्रतापो निर्धापितः प्रशमित इति प्राकरणिकार्थोडभिधया प्रकाश्यते। व्यञ्जनया तुश्रव. णपरुषविकटस्तनितेन येन पर्जन्यदेवेन कालकर: श्यामल कान्तिरथ चबाल: प्रवृद्धच्युन्मुखो यो महानम्बुवाहस्तमुल्लास्य

चतुर्थ उल्लासः । २११

धारारूपैजेले रिपूर्णा दावानलानाम्। पर्जन्यनाशयत्वेन तेषां तद्रिपुत्वम्। प्रतापः संतापः शमित इत्यप्राक्ररणिकपर्जन्यवि पयोऽर्थः प्रतीयते। तदनन्तरं च यथा पर्जन्येन मेघमुद्धाव्य दवानलादिताप: परिहियते, एवं राज्ञा खङ्गमुत्कृष्य शत्रुप्र ताप: परिह्वियत इंत्युपमालंकारो व्यज्यते। अत्र करवाला- दिपदैः कान्त्यादिवस्तुध्वनेर्वाक्येनालंकारध्वनिः॥ यथा वा- 'तिग्मरुचिर प्रतापो विधुरनिशाकृद्विभो मधुरलीलः । मति- मानतत्ववृत्ति: प्रतिपदपक्षाग्रणीर्विभाति भवान् ।' तिग्मः शत्रुषु तीक्ष्णो रुचिर: सुहृत्सु हृद्यश्च प्रतापो यस्य स तथा, विधुराणां शत्रूणां निशां मृर्ति करोतीति स्र तथा, मधुरा मनो- हारिणी लीला यस्य स तथा, मतिमानयोर्बुद्धिचित्तसमुन्नत्यो- स्तत्वे सारांशे वृत्तिर्वर्तनं यस्य स तथा, प्रतिपद पदे पदे पक्षस्य वलस्याग्रणीनिर्वोदेति प्राकरणिकार्थेडभिधया प्रतीयमाने, पद- भङ्गमवलम्ब्य तिग्मरुचिश्रण्डभानुरव्यप्रताप भातपशून्यः,

तिमानप्यतत्ववृत्तिरपरमार्थे प्रवृत्तिमान्, प्रतिपत्प्रथमा ति थिरव्यपआ्ञाग्रणी: पक्षस्यादिन भवतीति विरोधाभाष व्य- ज्यते। न चात्र विरोधाभासो वाच्य एवास्त्विति वाच्यम्, ऐकपद्य प्रतिभासदशार्यां प्राकरणिकार्थ एवाभिधाया नियन्त्र- णाव्यज्जनयैव तत्प्रतीतेर्वक्तव्यत्त्रात्। न चात्राप्रकृतादि-

१२४ काव्यदर्पणे

व्यादिप्रतीते: प्रकृतोपयोगाभावाद्विरोधप्रतीत्यपेक्षैव नेति वाच्यम्, तथा सति तदनुकूलनानार्थशब्दरचनाप्रयासानु- पपत्तेः, तिग्मरुचिरव्ययमप्रताप इति तिग्मरुच्यादिनिरूपणेन तदभेदप्रतीत्यातिशयित प्रतापशालित्व्राद्यभिव्यक्तेः फलत्वक- ल्पनादिति ध्येयम्। अत्रापि वाक्येनालंकारध्वनिः । यथा वा- 'अमितः समितः प्राप्तैरुत्कर्षैर्हर्षदः प्रभो। अहितः सहित: साधुयशोभिरसतामसि।'- अमितोऽनल्पः समितः संग्रामाज्जयेन प्राप्तैरुत्कषैर्द्षदः प्रीतिप्रदः, अपतां खलाना महितोऽननुकूल, साधुयशोभिः सहितोऽसीत्यर्थे प्रतीयमाने, मितरहितोऽपि मितसहितः, हितरहितोऽपि हितयुक्त इति विरोधाभासो व्यज्यते। अत्रापि विरोधप्रतिपादकानामपि शब्दानां भावात्तस्य व्यङ्ग्यत्वम्। अत्र न पदभङ्ग इति पूर्वोदाहरणाद्वेद इति ध्येयम् ॥ यथा वा- 'निरुपादानसं भारमभित्तावेव तन्वते। जगचचित्रं नमस्तसमै कलाश्राध्याय शूलिने ।।'- निरुपादानसंभारं सवव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य सृज्यत्वेन सहकारिकारणनिरपेक्षमेव। यद्यप्यविद्यापेक्षणम- स्ति, तथापि तस्या: केवलमवच्छेदकत्वमतेनेदमुक्तम्। चिश्रं विविरधं जगदभित्तौ! स्वव्यतिरिक्तािष्ठानान्तराभावादिति भावः। कला सर्वविषयकज्ञानशक्तिश्चन्द्रकळा वा। अत्र चित्रकारापेक्षया शूलिनो व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते। अत्र

चतुर्थ उल्लासः । २२५

चित्रकलादिशब्दनां श्रिष्टत्वेन पर्यायासहत्वाच्छव्दशक्तिमूल- त्वमिति ध्येयम्। ननूपमाद्ीनां व्यड््यत्वे प्राधान्यावश्यं- भावादलंकार्यत्वेन कथमलंकारता प्राधान्याप्राधान्ययोर्वि रोधाहिति चेत; सत्यमलंकार्या एवोपमादयः, परं तु पूर्वप्र- त्यभिज्ञावलादलंकारत्वव्यपदेशः। यथा कश्िद्वाह्मणः श्रमणो बौद्धसंन्यासी जातस्तस्मिन्पूर्वप्रत्यभिज्ञया ब्राझ्मण इति व्यप- देशस्तद्वदिति ध्येयम् ॥१९० ॥।

अथ शब्द्शक्त्या वस्तुध्वनिमुदाहरति-

अवनी च वनी च त्वाट्टिषां न दिशति स्थितिम्। इत्यत्र शब्दशत्त्युत्थो वाक्ये वस्तुध्वनिर्भवेत्। अत्र भूमिररण्यानी च त्वहिषां वासं न दिशतात्यभिधया प्रतीतौ, अवनी च वनी चेत्यनेन विरुद्धयोरपि त्वदनुवर्त नार्थमेककार्यकारित्वं दृश्यत इति वस्तु व्यज्यते। न चात्र विरोधालंकृतिध्व्रनिरेव कुतो नेति वाच्यम्, अवनीतवनी त्वयो: सामानाधिकरण्याभावाद्विरोधस्य तस्मिन्सत्येवोद्गवात्।। यथा वा- 'पन्थअ ण एत्थ सत्थरमस्थि मणा पत्थरत्थले गामे। उण्णअपओोहरं पेक्खिऊण जइ वससि ता वससु॥'- पान्थ नाव संस्तरोडस्ति मनाक्प्रस्तरस्थले आरामे। उन्नतपयो- K,15

२१६ काव्यदर्पणे

धरं प्रेक्ष्य यदि वसति तदा वस॥ इयं वर्षतौ रात्रौ निद्राथै शयनीयार्थिनं युवानं प्रति स्वैरिण्या: कस्याश्चिदुक्तिः । प्रस्त- रस्ले पाषाणमय प्रदेशेऽस्मिन्प्रमे मनाक्कदायिद्वि संस्तरः शयनीयं नास्ति : पाषाण एव सुखेन शयितुं शक्यत्वात्र शयनीयापेक्षेति भावः। उभ्रतं वर्षान्मुखं मेघं दृष्ट्ा यदि वासेच्छा तदा वसेत्यस्मिन्नर्थेडभिधया प्रतीयमाने, व्यञ्ज नयारसिकजनबहुलेड्मिन्प्रामे संभोगयोग्य: कदाचिदाप न लभ्यते, मदीयमुन्नतं कुचं रष्ट्रा यदि संभोगेच्छा तदाSS- रस्वेति वस्तु प्रतिपाद्यते। अत्र पयोधरमिति पदद्वयश्ेषम- हिम्रास्य लाभाद्वाक्ये शब्दशक्तिमूलता। यद्वा प्योधरपदस्यै- कपद्येऽपि तत्पदगतश्लेषमहिपसहकृतेन प्रकृतवाक्येनेव्रास्या- र्थस्य लाभाद्वाक्ये शब्दशक्तिमूलता। यथा वा- 'शनिर- शनिश्च तमुच्चैर्निहन्ति कुध्यास्रि नरेन्द्र यस्मै त्वम्। यत्र प्रस्ीदम्ि पुनः स भात्युदारोडनुदारश्र ॥'- हे नरेन्द्र, यस्मै त्वं कुप्यस्ति तं शनिः शनैश्चरोऽशनिर्वञ्ं च निहन्ति। त्वत्कोपविषयस्य अ्रहपीडाशनिपातादिर्दैविकी विपत्तिर्भवतीति यावत्। यस्मिन्पुनः प्रसीदसि सर उदार औदार्यवाननुदारो- डनुकूकलत्रश्च भातीत्यभिधया प्रतीयमाने, शनिरशनिश्चे- त्यनेन विरुद्धावपि त्वदतुवर्तनार्थमेकें कार्य कुरुत इति वस्तु वयज्यते। द्वितीयार्ध तु नोदाहरणम्, तत्र चशव्दृस्याप्यर्थत्वे

चतुर्थ उल्लासः। १२७

विरोधस्य वाच्यत्वात् ; समुच्चयार्थत्व्रेऽपि विरोधालंकार- स्येव व्यङ्गयत्वेन वम्तुध्वनेरुदाहरणत्वायोगादिति ध्येयम् ।। अथार्थशक्तिमूलं विभजते- अर्थशत्तयुद्गवोऽन्यो यो लक्ष्यव्यङ्गयक्रमस्त्वसौ। अर्थस्य हि स्वतःसिद्धया कविप्रौडोक्तिकल्पनात् वक्तुः कविनिबद्स प्रौढोत्त्या कल्पनात्तथा ! त्रैविध्यात्त्रिविधस्तत्राप्यर्थस्य त्रिविधस्य च। वस्त्वलंकारभेदेन द्वैविध्ये षड्धो भवेत्। वस्त्वलंकारभेदेन व्यङ्गयद्वैविध्यतः पुनः। षड्िधो द्विविधीभूय भवेद्वादश भेदवान्॥। अर्थशक्त्युद्धवः संलक्ष्यक्रमच्यङ्गचोऽर्थस्य स्वत एव बहिः प्रसिद्धत्वेन, वहिरसत्वेऽपि कविप्रतिभामात्रकल्पितत्ववेन, कवि कल्पितवक्तृ प्रौडोक्तिकल्पतत्वेन च त्रैविध्यात्प्रथमं त्रिवि- धखिप्रकार: स्पात्। त्रिप्रकारस्याप्यर्थस्य प्रत्येकं वरत्वलंका- रात्मकतया द्वैविध्ये पुनः पडियः। एवं व्यख्कीभूतानाम- र्थानां षडिधानामपि वस्त्वलंकारात्मकव्यङ्गय द्वेविध्याद्वादश- विधत्वम् ॥ १९२ ।।

तत्र वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति-

२२८ काव्यदर्पणे

अविदूरे निशायाति किमित्यालि विलम्व्यते। इत्यादौ वस्तुना वस्तुध्निर्वाक्येऽर्थशक्तिज:॥ इयं समीपे समायान्तीमन्यामवेक्ष्य जारेण चिरं रममाणां सखी प्रति सख्या: कस्याश्चिदुंक्तिः। अत्रान्यापीयं ज्ञास्यति, तदुपपतिर्मुच्यतामिति वस्तु प्रकृतवाक्यार्थेन वस्तुना व्यउय व इति वाक्ये वरतुना वस्तुध्वनिः । यथा वा-'अलससि रोमणि घुत्ताणमग्गिमो पुत्ति वणसमिद्धिमओ। इभ भण- एण णभङ्गी प्फुल्लबिलोअणा जाआ ॥'- अलसिरोम- णिर्धूर्तानामप्रिमः पुत्रि धनसरमृद्धिमयः । इति भणितेन नताङ्गी प्रफुल्लविलोचना जाता।। अत्ाळसत्वेन प्रामान्तरा- गमनं धूर्ताग्रिमत्वेन रतिकलासु वैदग्ध्यं धनसमृद्धिमयत्वेन बहुप्रदानयोग्यत्वं च व्यज्यते। तदुपश्रुत्य यत्प्रफुल्लविलोचन त्वं तेन वस्तुना ममैतादृशः कामुको लब्ध इति वेश्यापुत्रया हर्षाख्यं वस्तु व्यज्यते ॥। १९३ ॥ वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति- अपुरश्चरणायासं राममन्न: फलत्यसौ। इत्यादावर्थशत्त्या स्यादस्तुनालंकृतिध्वनिः। अत्र प्रकृतवाक्यार्थेन वस्तुना राममन्त्रस्य मन्त्रान्तरेभ्यो व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते॥ यथा वा-घन्यासि या

चतुर्थ उल्ासः । १२९

कथयसि प्रियसंगमेऽपि विस्ब्धचाटुकश्षतानि रतान्तरेषु। नीवीं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किचिदृपि स्मरामि ॥'-इयं रात्रिकृतप्रियसंगमवृत्तान्तं कथयन्ती सखीं प्रति कस्याश्च्चिदुकिः। अन्र या त्वं त्रियस्य प्रेमास्पदस्य न तु भर्तृमात्रत्य संगमे तत्रापि रतान्तरेषु रतिप्रभेदेषु विस्रब्धानि चाटुकशतानि कथयसि, सा त्वं धन्यासि। अहं तु प्रेयसा नीवीं प्रति करे व्यापारिते तत्क्षण एव न किंचिदृपि म्मरामि, हे सख्यो यदि स्मरामि तदा शपामि- इति वाक्यार्थेन वस्तुना त्वमधन्या रसपा- रवश्याभावात्, अहं तु धन्या रसाब्धिमग्नत्वादिति सख्य• पेक्षया व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते। यदप्युपमानोपमेयतया प्रत्निद्ध पोरेवान्यतरत्र व्यतिरेकप्रतीतौ व्यतिरेकाळंकार:, त- थापि सखीनायिक योरप्युपमानोषमेयभावाविरोधादित्युदाह- तमिति ध्येयम् ॥ १९४ ॥ अलंकारेण वस्तुध्वनिमुदाहरति-

मन्वते वज्रनिर्धोषं त्वन्मौर्वीटङ्कतिं द्विषः। इत्यलंकारतो वस्तुध्वनिर्वाक्येऽर्थशक्तितः॥ अत्र भ्रान्तिमदलंकारेण प्रकृतवाक्यप्रतिपाध्येन त्वन्मोवीटड र्वीटतिश्रवणादेव द्विषस्त्रस्ता भवन्तीति वस्तु व्यज्यते। यथा

२३० काव्यदर्पणे

वा- 'दर्पान्धगन्धगजकुम्भकवाटकूट संक्रान्तिनिघ्नघनशोणि तशोणरोचि: । वीरैव्यलोकि युधि रोषकषायकान्तिः काली कटाक्ष इव यस्य करे कृपाण: ।'- दर्पान्धानां मत्तेभानां कुम्भा एव कवाटान्यरराणि, तेषां कूटेषु समूहेषु या संक्रान्ति रन्तःप्रवेशः, तत्र निव्नत्वेनायत्तत्वेन घनैः शोणितैररुणा रचिर्यस्य स तथा, तादशावस्थायां कोपारुणशोभकालीक- टाक्षप्रतिमः कृपाणो यस्य करे वीरैर्युधि व्यलोकीति योज- नायां कालीकटाक्ष इवेत्युपमया सकलरिपुक्षयः क्षणात्क रिष्यत इति वस्तु व्यज्यते। कालीकटाक्ष इव व्यलोकि व्यतर्कीति योजनायां कालीकटाक्षत्वेन संभावनादुत्प्रेक्ष योक्तं वस्तु व्यज्यते। १९५ ।।

अलंकारेणालंकारध्वनिमुशहरति- मुश्चन्ति जीवान्निशितैस्त्वद्वाणैः सह वैरिण:। इत्यलंकारतो वाक्ये विज्ञेयोऽलंकृतिध्वनिः॥ अन्न बहोक्तलंकारेण यस्मिन्क्षणे त्वद्वाणा (जीवाम्) मौर्वी सुश्यन्ति तदैव द्विषोडपि (जीवान) प्राणान्मुश्बन्तीति का- यंकारणयौगपद्यरूपातिशयोक्तिर्व्यज्यते : यथा वा-गाढ कान्तदशनक्षतव्यथासंकटादरिवधूजनस्य यः। भोष्ठविद्रुमद- लान्यमोचयश्रिर्दशन्युधि रुषा निजाधरम् :'- अत्र स्वाधर-

चतुर्थ उल्लासः । २११

निर्देशनरूपकारणस्य दयितदन्तक्षतव्यथामोचनरूपकार्यस्य च मिन्नदेशत्व कथनाद्विरोधमूलसंगतिः, क्षतव्यथाजनकादघर- निर्देशनास्तदभाव रूप कार्यजनननिबन्धनाद्विरोघमूल स्तद्विजा- तीयकार्यसमर्थस्य तज्जनकत्वलक्षणश्चित्रालंकारो वा। ताभ्या- मधरनिर्देशनसमकालमेव शत्रशरो व्यापादिता इति कार्यका- रणयोम्तुल्यकालताप्रतीतेरतिशयोक्तिः, मम क्षत्याप्यन्यस्य क्रुतिर्निवर्ततामिति राज्ञो बुद्धिरुत्प्रेक्ष्यत इत्युत्प्रेक्षा च व्य.

न संघटते, तथापि 'अन्यथैव स्थिता वृत्तिश्च्ेतनस्येतरख वा। अन्यथोत्प्रेक्ष्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां विदुर्बुधाः ॥' इत्युत्प्रे- क्षालक्षणयोगादुत्प्रेक्षात्वमविरुद्धमिति ध्येयम्।। एषु चतुर्षू दाहरणेषु स्वतःसरंभविनोडर्था व्यजकाः ॥ १९६॥

अथ कविकल्पितेष्वर्थेषु वम्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति- वैरिस्नरैणस्मितज्योत्लां निर्धुनीते भवन्महः। इत्यादौ कल्पितार्थेन वाक्ये वस्तुध्वनिर्मतः॥ अत्र कविकल्पितेन प्रतापकर्तृकरिपुत्तीस्मितनिर्धूननरूप- वग्तुना भतता रिपवो व्यापादिता इति वम्तु व्यज्यते।। यथा वा- कैलासश्य प्रथमशिखरे वेणुसंमूर्च्छना- भिः श्रुत्वा कीति विबुधरमणीगीयमानां त्वदीयाम्

२३२ काव्यदर्पणे

स्रस्तापाक: सरसविसिनीकाण्डसंजातशक्का दिख्ातक्गाः श्रवणपुलिने हस्तमावर्जयन्ति ।' प्रथमशिखर इति दि्पात ब्रानां नेदिष्ठतासूचनार्थम्। वेणुशब्देन वेणुनादो लक्ष्यते । संमूच्छना संभेदः। तानकल्पवेणुनादसंभेदोपलक्षिततया गीयमानामिति यावत्। यद्वा वेणुषु संमूर्च्छनाभिर्व्याप्ति- भिरुपलक्षिताम्। वेणुप्रतिध्वनितामिति यावत्। कीर्ति श्रुरवा स्रस्तापाइ: पतितकटाक्षाः । श्रवणपुलिन इति पद- मत्रापि काकाक्षिन्यायेन संबध्यते। अत एव कीर्तो बिस काण्डशक्कावन्तो दिग्गजा: श्रवणपुलिने। श्रवणस्य पुलिि- नश्वनिरूपणं शक्कितबिसकाण्डसंबन्धयोग्यताभिप्रायम्। ह- स्तमावर्जयन्तीति जातिस्वाभाव्याद्विसगृध्नुता तेषामावि रकृता। अन्न कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धेन धवलतमकीर्तिसंदर्श- नजनितह स्तावर्जन रूपेण वस्तुना येवां वित्ञयादिगुणप्रशंघा रूपा कीर्तिरित्यर्थावगमो नास्ति तेषां तिरश्च्ामप्येवं बुद्धि जननेन चमत्कारकारिणी कीर्ततिरिति वस्तु व्यज्यते। यद- प्यत्र बिसिनीकाण्डसंजातशङ्का इति भ्रान्तिमान्ससंदेहो वालंकारो व्यक्षकः संभवति, तथापि तदशव्यतिरेकेणापि वाच्यार्थस्य प्रकृतव्यङ्गथोपस्कारकत्वमस्त्येवेति वस्तुना व स्तुध्व ने रुदाह रणत्वमविरुद्धम् ॥ १९ ।। अथ वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति-

चतुर्थ उल्ासः। २३३

जयश्रीस्त्वां भजत्याजौ सेनाधूल्यन्धकारिते। अलंकारध्वनिर्वाक्ये कल्पितेनाल वस्तुना ॥

अत्र कविकल्पितेन जयश्रीभजनरूपार्थेन जयश्रियोडभिसा रिण्योपमा व्यज्यते ॥ यथा वा-'केपरेसु बलामोडिअ तह तेण रणम्मि जअसविरी गहिआ। जह कन्दराहि बिहुर तस्स दिढं कण्ठअम्मि संठविआ।' केशेषु बला- त्कृत्य तथा तेन रणे जयश्रीर्गृहीता यथा कन्दराभिर्विधुरा• स्तस्य दढ कण्ठ संस्थापिताः ॥ समरे जयश्रीस्तेन राज्षा केशेषु बलात्कृत्य तथा गृहीता। शत्रुकेशग्रहणमेव जयश्री- के शग्रहणत्वेनाध्यवसीयते। यथा तस्य राजो विधुराः शत्रवः कन्दराभिर्गुहाभि: कण्ठे दूढं संस्थापिताः संस्थापितप्राण जाताः। शत्रवः कनदराः समभिगम्य कण्ठे संस्थापितप्राण जाता इति यावत्, अत्र सत्रीलिक्रेन जयश्रियः कंदराणां च नायिकात्वं प्रतीयते। ततश्च जयश्रीरूपनायिकाकेशग्रहणं राजकृतमवेक्ष्य मदनोह्दीपितमनस्न इव कन्दुरा: शत्रूणां क- ण्ठालिङ्गनं कुर्वन्तीत्युत्प्रेक्षा कविप्रौढोक्तिसिद्वेन जयश्रीकेश प्रहणादिरूपवन्तुना व्यज्यते। तथैकस्मिन्संग्रामे तस्य विज- यदर्शनादन्ये तदरयः पलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति काव्य- लिङ्गं च व्यज्यते : गुहासु शत्रूणामवस्थानं प्रति तस्यैकन्र

२३४ काव्यदर्पणे

विजयदर्शनं हेतुरिति काव्यलिङ्गता। तथा तद्वैरिण: स्वय- मरेव पलाय्य न गुहासु निष्ठन्ति, किंतुततः परिभवं सं. भाव्य कन्दराभिरेव संस्थापिता इत्यपहनुतिश्च व्यज्यते। अथालंकारेण वम्तुध्वनिमुदाहरति- सख्यु: सृजति पुष्पषोः प्रीत्यै बाणान्बहून्मधु:। इत्यलंकारतो वाक्ये ध्वनिः कल्पितवस्तुनः। अत्र कवि प्रौढोक्तिसिद्धमदनप्रीतिरूपफलविषयोत्प्रेक्षया जग- दखिलं मदनो जेष्यतीति कल्पितस्स वस्तुनो ध्वनिः ।। यथा वा-'गाढालिङ्गणरहसुज्जअम्मि दइअम्मि लहु समो- सरइ। माणंसतिणीइ माणो पीलणभीओ व्व हिअआदो।' गाढालिक्गनरभसोदयते दयिते लघु समपसरति। मनस्विन्या मान: पीडनभीत इव हृदयात्। अत्र कान्ते परिरम्भणो- नमुखे हृदयस्थितस्य स्वस्य पीडनशङ्कयेव मनस्विनीहृदया- न्मानो झटिति निःशेषमपसरतीति कविप्रौढोक्तिसिद्धमान- गतभीत्युत्प्रेक्षया नायिकायाः पत्यालिक्गनस्वच्छन्दसंभोगा- नुमत्यादिरूपं वम्तु व्यज्यते ।: १९९ ।। अथालंकारेणालंकारध्वनिमुदाहरति- हसन्त्या किल गङ्गां त्वत्कीर्त्या धवलितं जगत्। इत्यलंकारतो वाक्ये विज्ञेयोऽलंकृतिध्वनिः ॥

चतुर्थ उल्लासः । २३५

अन्र कविप्रौढोक्तिसिद्धकीर्त्तिगतगङ्गाहासोत्प्रेक्षया गङ्गापे क्षया कीत्तेर्जगन्मान्नधवलकत्वरूपो व्यतिरेको व्यज्यते॥ यथा वा-'जा थेरं व हसन्ती कइवअणम्बुरुह्बद्धविणि- वेसा। दंसेइ भुवणमण्डलमण्णं विअ जअइ सा वाणी॥'- या स्थविरमिव हसन्ती कविवद्नाम्बुरुहबद्धविनिवेशा। दर्शयति भुवनमण्डलमन्यदिव जयति सा वाणी॥ अत्र स्थविरं म्रह्माणं हसन्तीवेति कविप्रौढोक्तिसिद्धवाणीगतहा- सोत्प्रेक्षया ब्रह्मापेक्षया वाण्या अपङ्कजासनस्थत्वरूपो नव. नवचमतकारैककारण शब्दार्थ प्रपश्वस्रष्टृत्वरूपोडवि व्यतिरेको व्यज्यते। यद्यप्यत्रोत्प्रेक्षां विनापि व्यतिरेकम्फूर्तिः संभवति, तथाप्युत्प्रेक्षाया अपि तद्वयश्जकता न विह्न्यत इति ध्येयम्॥ एूदाहरणेषु कविप्रौढोक्तिसिद्धा एवर्था व्यजजका: ॥२००॥ अथ कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धानामर्थानां मध्ये व स्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति- प्रेमातिमानतो नशयेत्पसीद प्रणते मिये। इति वक्तृवच:सिद्धवस्तुना वस्तुनो ध्वनिः । अत्र कविनिबद्धमखीरूपवक्तृप्रौढोक्तिमिद्धेनातिमान: प्रेम- क्षयहेतुरिति वस्तुना त्वयैवमवधीरितश्चेदयं सपत्नीष्वेवाभि- रतो भविष्यतीति वस्तु व्यज्यते। यथा वा-'जे लङ्टा

२३१ काव्यदर्पणे

गिरिमेहलासु चलिआ संभोगखिण्णोरईफारुष्फुल्लफणावली- कबलणा पत्ता दरिद्दत्तणं। एण्हिं ते मलआणिला विरहि- गीणीसाससंपक्किणो जाआ झत्ति सिसुत्तणे वि बहुला तारुण्णपुण्णा विअ ॥'- ये लङ्कागिरिमेखलासु चकिताः संभोगखिन्नोरगीस्फारोतफुल्लफणावली कबल ना टप्राप्ता दरिद्र त्वम्। इदानीं ते मलयानिला विरहिणीनिःश्वाससंपरकिणो जाता झटिति शिशुत्वेऽपि बहुलास्तारुण्यपूर्णा इव॥ इदं सट्टके (कर्पूरमश्जरीनाम्नि) विचक्षणावाक्यम्। ये लक्का- गिरेर्लङ्काधारभूवशैलस्य विकूटस्य नितम्बादुत्पन्नाः सुरत-

यानिला विरहिणीनिःश्वास्संपर्केण शैशवेऽपि संपूर्णयौ- वना इव बहुला जाता:। - इत्यत्र कबिनिबद्धवक्तप्रौढोक्ति सिद्धेन बहुला जाता इत्यनेन वस्तुना पूर्वमेव स्वबाहुल्यसंपा- दनपर्याप्रविरहिणोनिःश्वासकारिण एत इदानीं बहुला: सन्तो विराहिणीनां कि कि न करिष्यन्तीति वस्तु व्यज्यते। न च तारुण्यपूर्णा इवेत्युत्प्रेक्षात्र व्यञ्जिका, सस्या: प्रकृतव्य- ङधप्रतीतावनुपयोगात् निःश्वासमंपर्कस्य हेतुत्वप्रतिपाद- कविभक्तिं विनैव बाहुल्यहेतुत्वप्रतीते: काव्यलिक्मिह व्यक्त मिति तदेव व्यश्जकमित्यपि न युक्तम्, तदप्रतीतावपि

चतुर्थ उल्लासः । २३७

दाहरति-

मीलिते स्मरतापेन शठ तस्या दृगम्बुजे। ho कविकल्पित दूती रूपवक्तृ प्रौढोक्तिसिद्धेन हगम्बुजमील न रूप - वस्तुना स्मरतापस्य सूर्यतापाव्यतिरेको व्यज्यते।। यथा वा- 6सहि विरइऊण माणस्स मज्झ धीरत्तणेण ओआसं। पिभ- दंसणमहंवीहलखणम्मि सहस्तत्ति तेण ओसरिभं॥ -सखि विरचय्य मानस्य मम धैर्येणावकाशम्। प्रियदर्शनमहवि- ह्वलक्षणे सहसेति तेनापसृतम् ॥ हे साख, मानश्यावकाशं कथावेद्धैर्येण विरचय्य स्थिताया इति शेषः । मम प्रिय दर्शनोतसवविवशक्षणे तेन मानेन सहसेत्यनुभूतप्रकारेणाप- सृतं गतम्। -इत्यत्न सखीं प्रति नायिकावाक्ये कविनि- बद्धवक्तृकल्पितेन मानपळायनरूपवस्तुना प्रियानुनयरूपं कारणं विनापि मानपलायनरूपकार्योतपत्तिप्रतीतेर्विभावना लंकारो व्यज्यते। तथा प्रियदर्शनसौभाग्यबलं धैर्येणापि स्रोदुं न शक्यत इत्युत्प्रेक्षा च व्यज्यते॥ २०२ ॥ अथ कविनिषद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धालंकारेण वस्तुष्वनि- मुदाहरति-

२३८ काव्यदर्पणे

नाहं दूती क्षणं चास्या न विषह्य: स्रज्वरः। इति वक्तृवचासिद्धालंकृत्या वस्तुनो ध्वनि:॥ अत्र कविनिबद्धदूतीरूपवकतृप्रौढोक्तिसिद्धेन नाहं दूतीत्याक्षे- पालंकारेण दूत्या: सत्यवाचित्वम, तेन च क्षणमपि विलम्ब स्यायं नावसर इति वस्तु व्यज्यते ॥। यथा वा- 'ओल्लोह्लक रभरअणक्खएहि तुह लोअणेसु मह दिण्णो। रत्तंसुभप्प- म्राओ कोवेण पुणो इमे ण अक्कमिआ -आर्द्रा्रकरजरदन- क्षतैस्तव लोचनयोर्मम दत्तः। रक्तांशुकप्रसाद: कोपेन पुन- रिमे नाक्रान्ते। तव सपन्नीकृतानि यान्यार्द्राद्रण्यभिनवानि नखदन्तक्षतानि, तैर्मम लोचनयो रक्त्ोडरुणोशुकः प्रभैव रक्तपटः, तद्रूपः प्रसादो दत्तः: तत्परिधानवशादेवानयोरा हण्यं न पुनः कोपवशात् !- इति नायिकाया उत्तरेण कि. मिति कोपेनारुणे लोचने वहसीति नायकप्रश्नस्योन्नयनावत्रो- तरालंकारः। तेनालंकारेण कोपेन नाक्रान्ते इत्यपह्तुतिस- हितेन कविनिबद्धवक्तृवच:सिद्धेन न केवलं त्वं शाठ्यमाच रितवानपि त्वार्द्राणि नखक्षतानि च न गोपयसीति वस्तु व्यज्यते १२०३ १- अथ कविनिषद्धव क्तृतच:सिद्धालंकरेणालंकारध्वनिमुदा हरति --

चतुर्थ उल्लासः । २३९

प्रवातकदलीवास्ते तमालं वीक्ष्य सा हरे।

अत्र कविनिबद्धदूतीरूपवक्तृतचःसिद्धिेन प्रवातकदलीवेत्युप- मानेन तस्या: कम्परूपसात्विकभावप्रतीतिजननद्वारा त. माले भवद्धान्तिर्जायत इति भ्रान्तिमदलंकारो ठगज्यते॥। यथा वा- 'महिलासहस्सभरिए तुह हिअए सुहअ सा अमाअन्ती। दिअहं अणण्णकम्मा अङ्गं तणुअं वि तणु एदि ।'- महिलासहस्त्रभरिते तव हृदये सुभग सा- मान्ती। दिवसमनन्यकर्माक्ं तन्त्रपि तनयति। महिला- म्हस्रभरितत्वात्तव हृदयस्य तत्रावकाशं सान लभते, ततः स्वतः कृशमप्यङ्गमनन्यव्यापारा सती सर्वहिमित्रपि दिवसे तनूकरोति। -इत्यत्र महिलासहस्रभरितत्वस्यावकाशाभावे तस्य च तनूकरणे पञ्म्यन्तादिपदं विनापि हेतुत्वप्रतीतेः काव्यलिङ्रमलंकारः । तेन च कविनिबद्धदूतीरूपवक्तृवच :- सिद्धेन शरीरतनूकरणरूपे कारणे पूर्णेडप्यवकाशलाभरूप.

द्वादशापि भेदा उदाहता: । २०४ ।।

अथ शब्दार्थोभयशक्तिजं विवृणोति- भवेदेकविधस्तत्र शब्दार्थोभयशक्तिजः।

२४० काव्यदर्पणे

मनोहद्विजराजोऽयं भाति सर्वज्ञशेखरः ।

उक्तः, स पुनरेकविध एव। यथा सर्वज्ञस्येश्वरस्य शेखरीभूते। मनोहारी द्विजराजश्चन्द्रो भातीत्यभिधया प्रतिपाद्यमाने,

प्रतीयते। वाक्येन श्राह्मणोत्तमौपम्यं चन्द्रे व्याज्यते। तन्र द्विजराजसर्वज्ञपदयो: पर्यायासहत्वाच्छद्दशक्तिमूलत्वम्, म- नोहृच्छेखर पदयो: पर्यायसहत्वादर्थ श्तिमूलत्वं चत्युभयश किमूलता॥ यथा वा-'अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितम न्मथा। तारकातरला श्यामा स्ानन्दं न करोति किम्।'- तन्द्रा जाड्यम्। तदभावेनौज्ल्यं लक्ष्यते। उउ्ज्लचन्द्र- भूषणा समुद्दीपितमदना। रात्र्या उद्दीपनविभावत्वान्मन्म थोह्दीपकत्वम्। तारकामिर्नक्षत्रैस्तरला स्रा श्यामा रात्रिरा नन्दं न करोति किमित्यभिधया प्रतिपाद्यते। व्यञ्जनया तूग्ज्वल चन्द्राख्य शिरोभूषण भूषिता, आलम्बनविभावतया स सुद्दीपितमन्मथा, तारकया कनीनिकया तरला श्यामा यौवनमध्यस्था सानन्दं न करोति किमिति चन्द्रादिपदै: शिरोभूषणविशेषाद्यः प्रतिपाद्यन्ते। वाक्येन कामिन्यौपम्यं रात्रो प्रतिपादयते। अन्र चन्द्रादिपदानां श्रिष्टतया शब्दश-

चतुर्थ उल्लासः । २४१

किमूलता, समुद्दीपितादिपदानां पर्यायसहिष्णुत्वादर्थशक्तिमू- लता चेत्युभयशक्तिमूलत्वम्। यद्यप्युभयशक्तिमूलेऽपि व्य- क्रयानां वस्त्वलंकारादिभेदेन व्यञ्कानामर्थानां स्वतःसिद्ध- त्वादिमेदेन बहवो भेदा: संभवन्ति, तथापि शब्दार्थोभयश- क्तिमूलत्वोपाधिनैकी कृत्यैकविध इत्यु क्तमित्याहुः ॥ २०५ ॥

निगमयति- अष्टादश प्रभेदाश्च ध्वनेरेवमुदाहताः ॥

तिरस्कृतवाच्यभेदेन द्विविधः। अभिधामूले तु विवश्षिता- न्यपरवाच्ये रसादिव्यञ्जकोSसंलक्ष्यकरमव्यङ्ग्य एकविध एव। संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्तु शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरलं- कारध्वनिश्चेति द्विविधः । अर्थशाक्तमूलस्त्वर्थस्य स्वतःसिरद्ध-

तत्वेन च त्रैविध्ये, विविधानां चार्थानां वस्त्वलंकारभेदेन द्वैविध्ये पुनः षड़धः, एवं व्यक्ञकीभूतानां पडधानामव्य-

शक्तिमूलो द्वादशबिधः। उभयशक्तिमूलस्त्वेकविधः - इत्यष्टादश ध्वनिप्रभेदा एवमुक्तरीत्योदाहताः ॥२०६॥ नन्वसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य रसादिव्यङ््श्य भेदादूहवो K,16

१४२ काव्यदर्पणे

भेदा: संभवेयुः, अतः कथमष्ठादशेत्युक्तमित्यत आह- व्यङ्गयानां हि रसादीनां यद्यप्यानन्त्यमिष्यते।

रसो हि शृङ्गारादिभेदेन नवविधः। तत्रापि संभोगविप्रलम्भ- भेदेन शृक्गारद्वैविध्यम्। तत्र सरंभोगस्यैव परस्परदर्शना लिङ्ग नचुम्बनकुसुमावचय जलकेलिसूर्यास्तमय चन्द्रोदयर्तुवर्ण- नादयो बहवो भेदा: । विप्रलम्भश्च पञ्चविध उक्तः । तत्रा- व्यभिलाषादयो भेदा उक्ताः। तयोरपि विभावानुभावव्यभि- चारिभेदाः। तन्नापि नायिकानायकयोरुत्तममध्यमाधमप्र- भेदाः। तत्रापि देशकालावस्थाभेदाः । इत्येकस्यैव रसस्या- नन्त्यम्। का गणना त्वन्येषामपि संकलन इति। यद्यपि उपञ्रचभेदादनेकभेदाः संभवन्ति, तथापि तेषां परिगण-

स्रादिध्वनिरिति गण्यते ॥ २०७ ।। अथोभयशक्तिसमुत्थो वाक्य एव भवति, पदे शक्ति- द्वयस्यापि तुलाधृतवदवस्थानासरंभवात्; अन्ये स्प्तदशापि भेदा वाक्य इव पदेडपि संभवन्तीत्याह- वाक्य एव भवेदेष शब्दार्थोभयशक्तिजः । भेदा: सप्तद्शान्ये ये वाक्यवत्ते पदेऽपि च॥

चतुर्थ उल्लासः। २४

वाक्य एवेत्ययुक्तम्, तथाप्यतिशयितत्वाभावेन ध्वनित्वा- भावादिति भावः। न च कथमेकदेशभूतपदविषयो श््वनि- महावाक्योपयोगी स्यादिति वाच्यम्, कर्णाद्येकावयवस्थित- ताटङ्कादिमात्रेण कामिन्या भूषितत्ववत्पदविषयेण व्यङ्गघे- नापि वाक्यख चारुत्वोपपत्तेः ॥ २०८ ॥।

तत्र प्रथमं लक्षणामूलध्वनौ पदेऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्य- मुदाहरति-

यस्मिस्चीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवति। अर्थान्तरे संक्रमितवाच्यतेहावगम्यताम्॥

अत्र जीवतीति पदं स्वोदरपूरणैकपरजीवनवैलक्षण्ये संक्र- मितवाच्यम्। धन्यत्वप्रतीतिश्च फलम्॥ यथा वा- यस्य मित्राणि मिताणि शत्रवः शत्रवस्तथा। अनुकम्प्यो- डनुकम््यश्र स जातः स च जीवति ॥'- अत्र रूपभेदं विना सामानाधिकरण्यायोगाह्वितीयमित्रादिपदान्यर्थान्तरसं क्रमितानि। तत्र द्वितीयमित्रपदं विस्नब्धत्वसंकमितयाच्यम्। द्वितीयशत्रुपदं च सर्वथानाश्चस्तत्वपरम्। द्वितीयानुकम्प्य- पदं सर्वथा निरपराधत्वपरम्। महृदयत्वनिरस्यत्वसंपत्तिम

२४४ काव्यदर्पणे

त्वप्रतीतयश्च यथाक्रमं प्रयोजनानि। मित्रादिशब्दा: प्रत्ये- कमुदाहरणम्, प्रतिस्वं वाक्यपरिसमाप्तेः। अतो न पदप्रका- श्योदाहरणत्वविरोधो वाक्यत्रयेऽपि। राज्ञो महापुरुषत्वं व्यक्गथम्। चतुर्थपादवाक्यद्वयेन त्वन्यवैलक्ष्येण धन्यता व्यअ्थेत्याहुः ॥२०९॥

अथात्यन्ततिरस्कृतवाच्यं पदगतमुदाहरति-

धवलिम्ना विलिम्पन्ति यशांसि तव दिक्तटान्। इत्यादिषु पढे वाच्यं स्यादृत्यन्ततिरस्कृतम् । अत्र विलेपनस्य मूर्तद्रव्यसाधनकत्वेन धवलिमसाधनकत्वा- संभवाद्विलिम्पन्तीति पद्मत्यन्ततिरस्कृतवाच्यं सत्संबन्ध- मात्रं लक्षयति। यशसामितरयशोवैलक्षण्येन व्यापनं प्रयो- जनम्॥ यथा वा- 'खलववहारा दीसन्ति दारुणा जइ वि तह वि धीराणं। हिअअवअर्सबहुमआ ण हु ववसाआ विमुज्झन्ति ॥'- खलव्यवहारा दृश्यन्ते दारुणा यद्यपि तथापि धीराणाम्। हृदयवयध्यबहुमता न खलु व्यवसाया विमुद्यन्ति॥ धीरेषु करिमश्चित्कार्ये प्रवर्तमानेषु तत्प्रवृत्ति- दूषणपरा: खलव्यवहारा यद्यपि भवन्ति, तथापि हृदयमेव वयस्यः सुहृत्, तेन बहुमता: सम्यगालोच्य निर्धारिता- स्तेषां प्रवृत्तयो न विमुह्यन्ति न मध्ये प्रतिदता भवन्ति । -

चतुर्थ उल्लासः । २१५

इत्यत्र चेतनधर्मस्य मोहस्य व्यवसायेष्वसंभवादत्यन्ततिरस्कृ- तवाच्यतया विमुह्यन्तीति पदं प्रतिहति लक्षयति। सर्वथा व्य वसतित कार्यनिर्वेहणं व्यङ्गथम् ॥ २१०॥

एवं लक्षणामूलौ पदप्रकाश्यतयोदाहत्याभिधामूलेष्वसं- लक्ष्यक्रमव्यङ्गयं पद्गतमुदाहरति- संनिधन्ते सदा चित्ते तद्क्तं तरुणीमणेः। असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनिरत्र पढ़े भवेत्॥ अत्र तदिति सर्वनामपदेनानुभवैकगोचरा विशेषा: प्रका- श्यन्ते। तेन च लोकोत्तरचमत्कारकारिता व्यज्यते। तथा च विप्रलम्भ: प्राधान्येन तत्पदेन व्यज्यते ॥! यथा वा- 'लावण्यं तद्सौ कान्तिस्तदवूप सर वचःक्रमः । तदा सुखा- स्पद्मभूदधुना तु ज्वरो महान् ।' तदा तत्संनिधौ सुखहेतुरभूत्। अधुना तद्विरहे ज्वरः साध्यवसानलक्षणया संतापहेतुरित्यत्र तदादिसर्वनामपदैः पूर्वोक्तरीत्या प्राधा- न्येन विप्रलम्भो व्यज्यते। यदि च सर्वनामपदानां बुद्धि- स्थवाचकतैवेति न व्यञ्जकत्वमिति मतम्, तदान्यदुदाहि- यते- 'मुग्धे मुग्धतयैत नेतुमखिलः कालः किमारभ्यते मानं धत्स् धृति बधान ऋजुतां दूरीकुरु प्रेयसि। सरख्यैवं प्रतिबोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना नीचैः शंस हृदि-

२४६ काव्यदर्पणे

स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति ॥'- हे मुग्घे स्वहितसाधनज्ञानशून्ये, मुग्धतयैव स्वेष्टसाधनज्ञानशून्यत यैव सर्वमायुर्नेतुं किमुद्युक्ताषि! इदं न युक्तम्। मान वत्स्व। कथं मानधारणमित्याकाङ्कयामाह-प्रेयसि प्रिये ऋजुतामार्जवं दूरीकुरु। प्रेयसति परमप्रेमास्पदे कथमनार्जवं कर्तु शक्यमित्यत उक्तं धृर्ति बधानेति। एवं सख्योपदिष्टा भीतानना भीत्यभिव्य जकहस्तापिधानादिचेष्टाश्यानना नित्यं हृदयसंनिहित: प्रियः श्रोष्यति, तन्नीचैर्मन्दं शंस्षेति सखी प्रत्यवद्त्। -- इत्यत्र भीताननेत्यनेन नीचैःशंसनख युक्तता व्यज्यते। न च युक्तताया वस्तुरूपत्वात्तद्वयञ्जनेऽपि रस्ा-

प्रेयखि रागातिशयस्य चानुरणनन्यायेन व्यज्यमानत्वाञ्र दोष इति ध्येयम् ॥ 'एवंवादिनि देवर्षो पार्श्चे पितुरधो- मुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती।'- अन्नाधोमुखीति पदेन उज्जाखयभावो व्यज्यते। एवमन्येषां भावादीनां रसाभासादीनां च पदव्यञ्रचत्वमुदाहार्यम्। रसाभासादयो हि वाक्यप्रकाश्या अपि रसापेक्षया निकृष्ट- चमत्कारा इति पदप्रकाश्यानां तुतेषां निकृष्टतमचमत्का- रकारितैवेति पृथङनोदाहरणमाद्ृतमस्माभिरिति ध्येयम् ॥

चतुर्थ उल्लासः। २४७

अथ संलक्ष्यक्रमव्यङ्रयभेदेषु शब्दशक्त्ा पदेडलंकार ध्वनिमुदाहरति-

चित्ते स्फुरतु तद्रपं हरेदैत्याद्विपद्विषः। इत्यादौ शब्दशक्त्युत्थ: स्यात्पदेऽलंकृतिध्वनिः अब् हरिपदेन व्यखजनया सिंहप्रतिपादनद्वारा भगवतस्त- दौपम्यं व्यज्यते॥ यथा वा- 'रुधिरविसरप्रसाधितक- रालकरवालरुचिरभुजपरिघः। झटिति भ्रुकुटिविटढ्कितल- लाटपट्टो विभाति नृप भीम: I' -- हे नृप, रक्तप्रसरालं- कृतभीषणखङ्गमनोक्षबाहुपरिघातनः सदो भ्रूक्षेपसंजातवि टङ्कफालफलकः । भवानिति शेष: । भीमो भयंकरो विभाति। -इत्यत्र भीमपदेन नृपस्य भीमसेनौपम्यं व्यज्यते। 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' इति विशेषणस्यापि पश्चान्निर्देशो नानुपपत्न इति नृपभीम इत्येकमेव पदम्, तथा च भवानिति नाध्याहर्तव्यम् : एकपद्ये च न रूपकम्। तथा सत्यलंकारेणैवालंकारध्वनिप्रसक्त्या शब्दशक्त्ालंका- रध्वनित्वविरोधात्। नाप्युपमितसमासः, उपमाया व्यङ्गय- त्वानापत्तेः । -इत्यप्याहुः ॥ २१२ !

शब्दशक्त्या पढ़े वस्तुध्वनिमुदाहरति-

२४८ काव्य दर्पणे

समरे त्वद्भुजाशौर्य पशयन्त्यनिमिषा द्विषः। इत्यत्र शब्दशक्युत्थः पदे वस्तुध्वनिर्भवेत्॥ अत्र निमेषरहितवाचकेनानिमिषपदेन त्वदिषो देवत्वं प्राप्ता इति वस्तु व्यज्यते ॥ यथा वा -- 'भुक्तिमुक्तिकृदे- कान्तसमादेशनतत्परः । कस्य नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सदागम: !' -- भुक्ति सुरतोपभोगमनन्तरं मुर्क्ति च करोतीति तथा, एकान्त उपहूरे यत्ममादेशनमाहानं तत्प्र- वणः, सतः प्रियस्यागमः कस्य स्त्रीजनस्यानन्दातिशयं न तनोति। -इति संकेतदायिनं कामुकं काचिन्मुख्यया वृत्त्या स्तौति, तस्यैव प्रकृतत्वात्। तत्र च भुक्तिमैदिकभोगं मुक्तिमपवर्ग च कुर्वन, एकान्तसमादेशने निर्विचित्सोपदे- शने प्रवणः, सन्नागमो वेद इति सदागमपदेन वेदो व्य- ज्यते। समीपम्थवञ्चनार्थ तत्रापि तात्पर्यादित्येके। केचि- त्त्वप्रस्तुतप्रशंपया मुख्यया वृत्त्या वेद एवात्र स्तूयते, संकेतदायिन: स्तुतिस्तु व्यञ्ञजनयेत्याहुः ॥ २१३ ॥

अथार्थशक्तिमूलध्त्रनिषु स्वतःसंभविपदार्थप्रयुक्तमेदेषु चतुर्षु पदे वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति- अद्य खङ्गममुच्छेदात्सफलस्तद्विषां वने। पदे स्यादर्थशक्त्यात्र वस्तुना वस्तुनो ध्वनिः॥

चतुर्थ उल्लासः। १४९

अत्र प्रकृतवाक्यार्थेन वस्तुना तव शत्रूणां पूर्व समरे खड्गो निष्फलोडभूदिति वम्त्वद्येति पदेन व्यज्यते॥। यथा वा- सायं स्नानमुपासितं मलयजेनाङ्गं समाळेपितं यातो

सौकुमार्यमभित: क्लान्तासि येनाधुना नेत्रद्वन्दवूममीलनव्य- तिकरं शक्कोति तेनासितुम्। '-सायं मज्जन मुपासितमादरेण शीलितम, चन्दनेन च शरीर सम्यगालिप्रम्, भानुमान- नव्यस्ताद्रिशिखरं गतशान्, अत्रागमनं च विस्रब्धं मन्दम्, अथाप्यभितः क्ान्तासि यतस्ते नयनयुगं मीलनव्यतिकर- रहितमासितुं स्थातुं न शक्कोति, अहो तव सौकुमार्यम्! -इत्यत्र सायमित्यादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैः क्लमस्य घर्माति शय प्रयुक्तत्वशङ्का निवार्यते: विस्रब्धमित्यनेन सत्वरागमन- प्रयुक्तत्वशङ्का च निरस्यते। एवं कुमहेत्व्रभावेऽपि क्लान्ता- सीत्यहेतुकक्लमरूपेण वस्तुना स्व्रतःसंभावनाद्यैव परपुरुष- सुपभुज्य स्नातास्यनुलिप्रासि चेति वस्त्वधुनापदेन प्राधान्येन व्यज्यते। यद्यपीयं सरखीं प्रति कस्याश्चिदुक्तिरिति कवि- एवेदमुदाहर्तुमु- चितम्, तथापि वस्तुना वस्तुध्वनित्वमात्रं पुरस्कृत्येदमुदा- हतमिति ध्येयम् ॥ २१४ अथात्रैव वस्तुनालंकारण्वनिमुदाहरति-

२५० काव्यदर्पणे

सदा त्वदर्थिनामाशां पूरयस्यवनीपते। पढ़े स्यादर्थशक्त्यात्र वस्तुनालंकृतिध्वनिः॥

अत्र प्रस्तुतवाक्यार्थरूपेण वस्तुना राजो दाने मेघाद्वयति- रेक: सदेति पदेन प्राधान्येन ध्वन्यते ॥ यथा वा-'तद्- प्राप्तिमहादुःखविली नाशेषपातका। तच्चिन्ताविमलाह्वादक्षी- णपुण्यचया सती। चिन्तयन्ती जगत्सू्ति परत्रह्मस्वरूपि- णम्। निरुच्छवासतया मुक्ति गतान्या गोपगन्यका।'- तद्विरहदुःखानुभवक्षपितसमस्तपातका, तच्चिन्तानुभवजनि- तानन्दानुभवक्षीणनिखिलपुण्यनिचया कापि गोपकन्यका निरुच्छासतया भगवन्तं चिन्तयन्ती मुक्ति गता। शास्त्रेषु

नाशो न तु पापान्तरपुण्यान्तरजन्यदुःखसुखानुभवाभ्यां दुःखान्तरसुखान्तरजनकयोः पापपुण्ययोरपीति स्थितिः । तथा चात्र तद्विरह दुःखानुभवेनाशेषपातकविलय प्रतिपादना- दिदमवगम्यते -तद्विरहदुःखमेव समस्तपातकजन्यदुःस्वत्वे- नाध्यवसीयते, तथा ताद्दशदुःखजनकपातकविलय एव समस्तपातकविलयत्वेनाध्यवसीयत इति। ततश्चेदमतिशयो- क्िद्वयमशेषपदेन प्राधान्येन द्योत्यते, तदभावे तद्विरहदुःख- जनकपातकस्यैव तहुःखानुभवेन नाशप्रतीत्यापत्त्यातिशयो-

चतुर्थ उल्लासः । २५१

कत्यनुन्मेषात्। एवमुत्तरार्घेडपि तच्चिन्तासुखस्य सकल- पुण्य जन्य सुखत्वेनाध्यवसानात्तथा तच्चिन्तासुखनुभवेन त ज्ज नक पुण्यनाशस्याशेषपुण्यनाशत्व्रे नाध्यवसानादतिशयोक्ति द्वयम्। तच्च चयपदेन प्राधान्येन द्योत्यते।।

अथालंकारेण पदे वस्तुध्वनिमुदाहरति-

शुचादोहि पय: स्वःस्त्रीगोभिस्तेऽरौ तृणादरे। इत्यलंकृतितो वस्तुध्वनिरूह्य: पदे बुधैः॥

अन्न तृणचर्वणरूपं कारणं शत्रौ, पयोदोहनरूपं कार्यमप्सरो- नेत्रेष्वित्य लंकारेण तृणचर्वणकृतं रिपुं दयया त्वं विसृजसीति वस्तु शुचेति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा- 'क्षण- दासावक्षणदा वनमवन व्यसनमव्यसनम्। बत वीर तव द्विषतां पराङ्मुखे त्वय पराङ्मुखं सर्वम् ॥'-क्षणदा रात्रिरक्षणदा रातिरन भवतीति विरोधः । उत्स्वदायिनी न भवतीति तत्परिहारः । वनं काननमवनं वन न भवतीति विरोधः । रक्षणमिति तत्परिहारः। व्यधनं व्यवसवितिर- व्यसनं व्यस्नं न भवतीति विरोधः । अवीनामूर्णायूनामसनं कालनमिति तत्परिहारः । पशुपालनमेव जीवनमिति यावत्। अत्र क्षणदादिशब्दशक्तिमूलो यो विरोधालंकारस्तत्समर्थ-

२५२ काव्यदर्पणे

केन त्वयि पराखुखे सर्वे परा्मुखमित्यर्थान्तरन्यासेन विधिरपि त्वामनुवतते यतस्त्वयि पराङ्मुखे सर्व पराङ्मुखं विपरीतस्वभावं जातमिति वस्तु व्यज्यते। तत्र सर्वमिति पदं प्राधान्येन व्यज्जकम् २१६॥

अथालंकारेण पदेडलंकारध्वनिमुदाहरति --

दैन्यं सहजमेक्ष्य त्वद्विषि नूनं दरिद्रता। तमेव श्रयतीत्यात्रलंकृत्यालंकृतिध्वनिः॥

अत्र दरिद्रता स्वसहनं दैन्यं तव रिपौ दृष्ट्रा नूनं तमेव स्वयमपि भजतीत्युत्प्रेक्षया तव शत्रावेव दारिद्रं नान्यव्ेति परिसंख्यालंकार एवकारेण व्यज्यते ५ यथा वा-'तुह वल्लहस्स गोसम्मि आसि अहरो मिलानकमलदलं। इअ णववहुआ सोऊण कुणइ वअणं महीसंमुहं ।l'- तव वल्ल- भस्य विभात आस्रीदधरो म्लानकमलदलम्। इति नव- वधू: श्रुत्वा करोति वदनं महीसंसुखम्॥ महीसंमुख्ीकरणं लज्जया विनमनम्। अन्राधरो म्लानकमलदलमिति रूपकेण नववधूकर्तृकचुम्बनस्याधरम्लानताहेतुत्वप्रतीतेः काव्यलिक़ं व्यज्यते। तत्र च म्लानपद प्राधान्येन व्यशाकम् ॥२१७॥

एवं स्वतःसंभविनामर्थानां व्यश्कतां पदगतत्वेनोदा-

चतुर्थ उल्लासः । २५३

हत्य कवि प्रौढोकिसिद्धार्थशक्तिमूलध्वनिषु वस्तुना वस्तुध्व- निमुदाहरति --

नानावर्ण जगत्पूर्व त्वत्कीर्त्तेरवद्ञ्जनाः। इत्यादौ कल्पितार्थेन कल्पितार्थध्वनिः पदे॥

अत्र त्वत्कीते: पूर्व जगन्नीलपीतादिनानावर्णविशिष्टं जना अवदन्निति कविकल्पितेन वस्तुना सांप्रतं त्वत्कीर्त्या धव- लधवलायमानमेकवर्णमेव जगदास्त इति कल्पितं वस्तु पूर्व- मिति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा- 'रत्तीसु चन्द्धवलासु ललिअमप्फालिऊण जो चावं। एकच्छचं विभ कुणइ भुवणरज्जं विइम्भन्तो ॥' -- रात्रीषु चन्द्र- धवलासु ललितमास्फाल्य यश्चापम्। एकच्छत्रमिव कुरुते सुवनराज्यं विजुम्भमाणः ॥ यो मदनश्न्द्रधवलासु निशासु विजुम्भमाण: सन्, लळितमिक्षुमयमिति यावत्। आस्फा- उनक्रियाविशेषणं वा। चापमास्फाल्य भुवनमेव राज्यमे- कच्छत्रमिव, स्वैकवशंवद्मिति यावत्। कुरुत इत्यत्र मद- नषृत्तान्तेन कविप्रौढोक्तिसिद्धेन वम्तुना ये कामिनो ये च विरक्ता ये च पक्षिमृगादयो ये चाचेतनास्ते सर्वेडपि रात्रिषु मदनाज्ञां नोलड्धन्ति, किं तु जागरूकाः सकलामवि रात्रिमुपभोगपरा एवातिवाह्यन्तीति वस्तु सुवनराज्यपदेन

२५४ काव्य दर्पणे

प्राधान्येन व्यज्यते, भुवनपदस्य चेतनाचेतनात्मकसकल- प्रपश्ववाचित्वात्॥ २१८।। अथ कविप्रोढोक्तिसिद्वेन वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति -- मधुः प्रसूनमाध्वीभिः ससर्ज सरितो नवा:। इत्यादौ तु पढ़े क्लप्तवस्तुनालंकृतिध्वनि:। अत्र कविकल्पितेन वसन्तवृत्तान्तरूपेण वस्तुना माध्वीन।- मतिशयोक्तिः सरित इति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते।। यथा वा-'निशितशरधियार्पयत्यनङ्गो दशि सुदृशः सबलं वयस्यराले। दिशि निपतति यत्र सा च तत्र व्यतिकर- मेत्य समुन्मिषन्त्यवस्थाः ॥ ' अनब्ः सुदृशोऽराले वक्रे वयधति, यौवन इति यावत। दशि निशितशरबुद्या सवबलं खकीयं विश्वविजयस्ामर्थ्यमर्पयति। सा च दक्च यत्र दिशि निपतति तत्र दशावस्था व्यतिकर संमर्दमेत्य समु- न्मिषन्ति।- इत्यन्न प्रकृतवाक्यार्थरूपेण कविकल्पितवस्तुना परस्परविरुद्धा अपि दशावस्था युगपद्धवन्तीति विरोधो- डतिशयोकिर्वा व्यतिकरपदेन प्राधान्येन व्यज्यते ॥२१९॥ अथालंकारेण कविप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुध्वनिमुदाहरति- स्मर: कुक्कुटकाहल्या निवर्तयति किं रणात्। द्वन्द्वमद्येत्यलंकृत्या क्लप्वस्तुध्वनिः पदे॥

चतुर्थ उल्लासः । २५५

अद्य प्रभाते स्मरस्ताम्रचूडच्छद्मकाहलीमुद्धोष्य मिथुनं रणा. त्निवर्तयति किमित्युत्प्रेक्षया स्मरो रात्रिमखिलां द्वन्दवं संभोगजागरूकमेव करोति स्मेति कविकल्पित स्मर- वृत्तान्तरूप वस्त्वद्येति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते । यथा वा-'वारिज्जन्तो वि पुणो संदावकअट्विएण हिभरण। थणभरवअस्सएणं विसुद्धजाई ण चलइ से हारो ॥'- वार्यमाणोऽपि पुनः संतापकदथितन हृदयेन। स्तनभर- वयस्येन विशुद्धजातिर्न चलत्यख्ा हारः॥ संतापकदर्थि- तेन हारेण सह गाढालिङ्गने स्तनयो: पीडा भविष्यतीत्य- नुशयवतेत्युत्प्रेक्षा। स्तनयो: पीडया कुतोऽस्य संताप इत्यत उक्तं स्तनभरवयस्येनेति। स्तनभरस्राहित्यमेव् तत्सखव्यत्वे - नाध्यवसीयते। तादशेन हृदयेन पुनः पुनर्वार्यमाणोऽप्यस्या हारो विशुद्धजातितया। निर्मलोत्पत्तिमत्तया। स्वाश्रयपरि- त्यागदोषशून्यजातिमत्तया चेति ध्वन्यते। न चलति स्वाश्रयं परित्यज्यान्यत्र न गच्छति। कम्पमान एवास्त इति यावत्। एवं च विपरीतरतावस्थेयमिति बोध्यम्। अत्र च विशुद्धजातित्वल्क्षणेन काव्यलिक्गालंकारेण हारोऽनवरतं कम्पमान एवास्त इति वस्तु न चलतीति पदेन प्राधान्येन व्यज्यवे॥ २२० ॥ अथालंकारेणाळंकारध्वनिः पदे यथा-

२५६ काव्यदर्पणे

जयत्यस्या: कटाक्षेऽद्धा स्वशरान्क्षिपति स्मरः। इत्यादिषु पदे ज्ञेयोऽलंकृत्यालंकृतिध्वनि:॥ अस्या: कटाक्षे जयति पति स्मरः खशरान्नूनं क्षिपतीति कविकल्पितस्मरशरत्यागोत्प्रेक्षया स्मरशरापेक्षयादसीयकटा- क्षस्य व्यतिरेको जयतीति पदेन प्राधान्येन व्याज्यते ॥ यथा वा-'सो मुद्धसामलङ्गो धम्मिल्लो कलिअललिअ- णिभदेहो। तीए खन्धाहि बलं लहिअ सरो सुरअस्यंगरे जभइ ।' -- स मुग्धश्यामलाङ्गो धम्मिल्लः कलितललि- तनिजदेहः। तस्या: स्कन्धादवूलं लब्ध्वा स्मरः सुरतसंगरे जयति॥ मुग्धः सुन्दरः श्यामलाङ्गः कलितमनोहरदेहो धम्मिल्लः स्मरस्तस्या: स्कन्धादपप्रदेशात्सेनासंनिवेशमूलाच बलं लब्ध्वा सुरतसंगरे जयति। -इत्यत्र सुरतरभसेनां- सप्रदेशे गलितं धम्मिल्लमवलोक्य रतिविरतिसमयेडपि पुन- रक़ुरिताभिलाषः कामुकोडभूदिति तात्पर्यम्। ततश्वात्र धम्मिल्ल: स्मर इति रूपकेण सुरतसंगर इति रूपकेण च चिरकालरतिपरिशान्तोऽषि कामुको रत्यारम्भ इवाक़कुरिता- भिळाषोडभूदित्यभिलाषकारणाभावेडप्यभिलाष प्रतीतिरविभाव- नालंकार: स्कम्धपदेन प्राधान्येन व्यज्यते ॥ २२१॥

एवं कविप्रौढोक्तिसिद्धानामर्थानां व्यज्जकत्वमुदाहृत्य

चतुर्थ उल्लासः । २५७

कविनिबद्धवक्तृ प्रौढोकक्तिसिद्धेष्वर्थेषु पद्गतं वस्तुना वस्तु- धवनिमुदाहरति- शठाधुना सा तनुते साहसं शशिवीक्षणे ! इति वक्तृवच:सिद्धवस्तुना वस्तुधी: पदे। अत्र कविनिबद्धदूतीरूपवक्तृवचःमिद्धेन शशिवीक्षणशाह- सकरणरूपत्रस्तुना तस्या निजजीवितनैराश्यरूपं वस्तु साह- समिति पदेन प्राधान्येन व्याज्यते॥ यथा वान 'णव. पुण्णिमामिअक्कस्स सुहअ को प्वि त्ति भणसु मह सबं। का सोहग्गसमग्णा पओसरआण व्त तुह भज्ज ।' -- नवपूर्णिमामृगाङ्कस्य सुभग कोऽसरीति भण मम सत्यम्। का सौभाग्यसमप्रा प्रदोषरजनीव तवाद्य॥ अन्यानुरक्ततं नायकं प्रति नायिकाया वचनमिदम्। हे सुभग, त्वं नव- पर्वचन्द्रस्य। अत्र नवपदं रागातिलत्वद्योतनाय। कोडसि कि ज्येष्ठः कि वा कनिष्ठोऽसीडति सत्यं मम भण। पूर्व मयि तथानुरक्तोऽपीदानीं नानुरक्तोडषि, अतहत्वं हरिद्रा रागोऽसीति यावत्। सौभाग्यशालिनी का वा ववाध प्रदोषर जनीवानुरागकारिणीति यावत्। अत्र कविनिबद्धनाथि- कारूपवक्तृ प्रौढोकिसिद्वेन प्रकृतवाक्यार्थरूपेण वस्तुना मयी. वान्यस्यामपि क्षणादननुरक्तो भविष्यसीति वस्तु नवपदेन K.17

२५८ काव्यदर्पणे

प्रदोषपदेन च प्राधान्येन द्योत्यते ॥ २२२ ।। अथात्रैव वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति- न श्रोतास्यशुभं यावत्तावदेव व्रज प्रिय। इति वक्तृवच:सिद्धवस्तुनालंकृतिध्वनिः॥ हे प्रिय, अश्ुभं स्वमरणवारत्ती यावत्र श्रोतामि तावदेव गन्तव्यं चेद्रष्छेति प्रकृतवाक्यार्थरूपेण कविनिबद्धनायिका- रूपवक्तृवच:सिद्धेनाक्षेपालंकारो व्रजेति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा -- 'सहि णवणिहुष्णसमरम्मि अङ्कपा- लीसहीइ णिबिडाए। हारो णिवारिओ चिअ उच्चेरन्तो तदो कहं रमिअं ।।' -सखि नवनिधुवनसमरेडककपालीसख्या निबिडया। हारो निवारित एवोषरंस्ततः क्थं रमितम्॥ इदं नवोढां रातिवृत्तान्तं पृच्छन्त्याः सरूया वचनम्। हे सखि, नवसुरतसमय उच्परत्नुल्ललन्। निर्भरसुरतप्रतिबन्धक इति यावत्। तादूशो हारो निबिडया दृढया, अक्कपाल्येवालिङ्ग- नमेव सखी निर्भरसुरतसौलभ्योपयोगित्वादङ्कपाल्या: सखी- त्वेन निरूपणम्। तया निवारितो विच्छिन्न एव भवति। ततो हारविच्छेदानन्तरं कथं रमितम्।-इत्यत्र कविनिबद्ध सखीरूपवक्तवचःसिद्धिन प्रकृतवाक्यार्थरूपवस्तुना हारवि च्छेदानन्तरं प्रौढाक्गनाया इव नवोढाया अपि तवारम्भस-

चतुर्थ उल्लासः । २५९

मयसुरताद्विलक्षणभेवावश्यं रतमभूत्। तत्कथं कीदृगिति कथयेति व्यतिरेकालंकार: कथंपदेन प्राधान्येन व्याज्यते॥

अथात्रैवालंकारेण वस्तुध्वनिमुदाहरति- कुमुद्वतीव जाताद्य वीक्ष्येन्दुं त्वदुता सखी। इति वक्तृवच:सिद्धालंकृत्या वस्तुनो ध्वनि:॥

अत्र त्वया युता सखी चन्द्रं वीक्ष्याद्य कुमुद्वतीव जातेति

चन्द्रदर्शनेऽस्या मोहोडभवदिति वस्त्वद्यति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते।। यथा वा- 'पविसन्ती घरदारं विवलिअवअणा पुलोइऊण पहं। खन्धे धेत्तण घड हा हा णट्ठो त्ति रुअसि सहि कि त्ति ॥'- प्रविशन्ती गृहद्वारं बिवलितव- दना विलोक्य पन्थानम्। स्कन्धे गृहीत्वा घटं हा हा नष्ट इति रोदिषि सखि किमिति॥ अश्र मार्गावलोकनस्य द्वारप्रवेशसमये स्कन्धे ग्रहणस्य च घटनाशं प्रति हेतु- त्वप्रतीतेः, घटनाशस्य वा रोदनं प्रति हेतुत्वप्रतीतेः काव्यलिक्रमलंकारः । तेन च संकेतनिकेतनं गच्छन्तं द्यितं दृष्टा यदि तत्र गन्तुमिच्छससि तदापरं घटं गृहीत्वा गच्छेति वस्तु किमितीति पदेन प्राधा न्येन व्यज्यंत ।। यथा वा-'विहलं खर्ण सहि तुम

२६० काव्यदर्पणे

दट्ठूण घंडण तरलतरदिट्टिं। दारप्फंसमिसेण अप्पा गरुओ त्ति पाडिअ विभिण्णो ।।'- विह्वला क्षण सखि त्वां रष्ट्रा घटेन तरलतरदृष्टिम् द्वारसपर्शमिषेणात्मा गुरुरिति पातयित्वा विभिन्नः ॥ हे सखि, स्वभारेण बिह्वलामत एव तरलतरदृष्टिं त्वां दृष्ट्ा घटेनैव स्वात्मा गुरुरिति मत्वा द्वारस्पर्शव्याजेन पातयित्वा विभिन्नो न तु त्वमेव द्वारस्पर्श ग्याजेन घटस्य भङं कृतवती। - इत्यत्र नदीकूल- लतागृहे कृतसंकेतं त्वद्गमनसमये तत्राप्राप्तं गृहप्रवेशसमये तन्न गच्छन्तं कामुकं दृष्टा पुनर्जलाहरणव्याजेन नदीगम- नाय द्वारोपघातव्याजेन बुद्धिपूर्वकमेव त्वया घटो भग्न इति मया विदितमेव। तत्किमिति नाश्वसिषि! तत्समीहि- तसिद्धये पुनर्नदी प्रयाहि। अहं ते श्वथूनिकटे सर्वे समर्थ- विष्य इति वस्तु द्वारस्पर्शमिषेणेति कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्ति सिद्धयापहुत्या व्यज्यते। तन्र मिषेणेति पदं प्राधान्येन उयअक्म ॥ २२४ ॥

अथात्रवालंकारेणालंकारध्वनिमुदाहरति-

मेरो कैलास किं भूभृत्प्रतापैस्त्वत्समोऽस्म्यहम्। इति वक्तृवच:सिद्धालंकृत्यालंकृतिध्वनिः। अन्न 'मेरो' इति कैलासेन संबोधने कृते 'कैलास किम्'

चतुर्थ उल्लासः। २६१

इति मेरोरुकिः । भूभृदित्यादि कैलासस्य प्रतिवचनम्। अत्र त्वत्सम इत्युपमया प्रतापेष्वतिशयोक्तिर्व्यज्तते। तत्र रजतात्मकत्वाभिप्रायमहमिति पदं प्राधान्येन व्यक्षकम् ॥ यथा वा- 'जो्हाइ महुरसेण अ विइण्णतारुण्णऊसुअ- मणा स्रा। बुड्ढा वि णवोढ व्व परवहू अहहा हरेइ तुह हिअअं ।।' -ज्योत्स्रया मधुरसेन च वितीर्णतारुण्यो- त्सुकमनाः सा। वृद्धापि नवोढेव परवधूरहहा हरति तव हृदयम्॥ ज्योत्स्नया पलिितधीतिरोधायिकया दत्ततारुण्या मधुरसेन केवलमुत्सुकमनाः सा वृद्धापि परवधूरित्येव तव हृदयं नवोढेव हरति। -इत्यत्न परवधूस्तव हइयं हरतीति काव्यलिक्रेन मामुज्झित्वा वृद्धामप्यभिलषसि, त्वदीयमा- चरितं किं वक्ष्यामीति वक्तुमिष्टस्याप्यर्थस्य विशेषाधित्सया निषेधरूप आक्षेपालंकारः परवधूपदेन प्राधान्येन व्यज्यते ॥ एवं कविनिबद्धवक्तृ गौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीराश्चत्वारोSफि भेदा: पदगतत्वेनाप्युदाहनाः • एवं च पूर्वोदाहता वाक्य- प्रकाश्या अष्टादश भेदाः, शब्दार्थोभयशक्त्युद्धवस्तु पद्- प्रकाश्यो न मंभवतीति पदप्रकाश्याः सप्तदश भेदाः, एव- माहत्य पञ्चत्रिशद्धेदा उदाहता इति ध्येयम् ॥ २२५॥

अथार्थशक्त्युद्गवानां प्रकारान्तरेण कतिचिद्धेदानाह-

२ काव्यदर्पणे

प्रबन्धेऽपि द्वादश स्युरर्थेशक्त्युद्धवा भिदाः।

वाक्यपदयोरिव प्रबन्धेडप्यर्थशक्त्युद्धवा द्वादशापि भेदा: संभवन्ति। यथा गृधगोमायुमवादे-'अलं म्थित्वा इमशाने डस्मिन्गृघ्रगोमायुसंकुले। कक्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे। न चेह जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी । '- एतावानेकः प्रबन्धः । इमशाने श्वं निक्षिप्य बहुकालं रुदतस्तद्वन्धूनुद्दिश्य सूर्ये. Sस्तमिते स्वस्य तत्र स्थित्यसंभवेन शवभक्षणं न संघटेत, किं तु गोमायोरेव स्यादिति मत्वा सूर्यास्तमयात्प्रागेव शवं विसृज्य भवद्विर्गन्तव्यमित्यभिप्रायवतो गृधस्य वाक्यमिदम्। अत्र गृधगोमायुसंकुलत्वादि इमशानविशेषणं स्थितिनिव तने हेतुः । कक्कालो मांसविशेषः । इह भूलोके। जीवितः प्रत्युज्जीवितः। कालधर्म मरणम्।- अत्र बन्धुषु निवृत्तेषु ममोपभोगाय भवत्वयं शव इति दिवाबलवतो गृधरस्य गोमायुवव्नाभिलाषरूपं वस्तु वम्तुनैव प्रबन्धेन प्रका- इयते। अथ दिवैव शवं विसृज्य बन्धुभिर्गतं चेत्स्वव्य न भविध्यति, किं तु गृध्रम्यैव भविष्यतीति मत्वा बन्धुस्थि तिपर उत्तर: प्रबन्धो गोमायो :- 'आदित्योऽयं स्थितो मूढा: स्नेहं कुरुत सांप्रतम्। बहुविन्नो मुहूर्तोडयं जीवेदपि

चतुर्थ उल्लासः । २६३

कदाचन। अमुं कनकवर्णामं बालमप्राप्तयौवनम्। गृध्रवाक्या- तकथं मूढास्त्य जध्वमविशङ्किताः ॥'- आदित्योऽद्यापि तिष्ठ- ति। ततो नात्रापि भीतिप्रसक्तिः । तन्न गन्तव्यम्। बहुविन्न इष्ट प्राप्ती यथा विन्नबाहुल्यं तथानिष्ट प्राप्तावर्पाति दैवाज्जीवेद्वि। कनकवर्णाभमित्याद्यत्यागे हेतुः । गृध्रवाक्यादित्यनेन गृध्रस्तु स्वयं भक्षितुमेवं वदति, नैतद्वाक्ये विश्वासः कार्य इत्या- शयः। अत्रापि रात्रौ ममैवोपभोगाय संपत्स्यत इति पुरु- षव्यावर्तनपरस्य गोमायोरगृधरप्रतारणाभिलाषरूपं वस्तु स्वतः- संभविना वस्तुना प्रबन्धेन द्योत्यते। युगविशेषाणां दिव्या- नुभावशालित्वाव्गृध्रगोमायुसंवादः स्वतःसंभवी, न त्ु कवि प्रौढोक्तिमात्रान्निष्पन्न इत्याहुः ॥ अलंकारेण वस्तुध्वनि र्यथा-'एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तमिदं वपुश्च। अल्पस्य हेतोबहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभाषि मे त्वम् ।।' इति रघुवंशे सिंहवाक्यानन्तरम् 'क्षतात्किल त्रायत इत्युदग्रः अत्त्रस्य शब्दो भुवनेधु रूढः । राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः प्राणैरुपक्रोशमलीमसैर्वा ।' इति राजवाक्य- प्रबन्धे क्षतत्राणाभावस्य राज्यादिकैमर्थक्यहेतुत्वप्रतीतेः का- व्यलिङ्रमलंकारः । तेन क्षतसररक्षणमेव मम मुख्यं प्रयोज- नम, पुत्रादिकं प्रयोजनं त्वानुषङ्गिकमिति वस्तु व्यज्यते। एवमन्येडप्यूहाः ॥ वाक्यसमूहः प्रवन्धः । स चाशन्तरप्रब-

२६४ काव्यदर्पणे

न्धो महाप्रबन्धश्चेति द्विधा। तत्राद्य इदमुदाहरणम्। अन्त्ये- डप्यूह्यम् ॥२२६॥ अथासंलक्ष्यक्रमव्यइनयस्य प्रबन्धवाक्यपद्गतत्ववत्पदैक- देशादिगतत्वेनाषि केचन भेदा: संभवन्तीत्याह-

पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः। जगत्सु स जयत्येक: कृशासि सखि यत्कृते।।

तिङ्न्तं सुबन्तं च पदम्। तदेकदेशास्तद्वयवाः प्रकृतिप्रत्य- यादयः । रचना संघटना । वर्णान्यक्षराणि। तेष्वपि रसा: शृङ्गाराद्यः, आदिशब्दाद्गावादयश्च व्यज्यन्ते। यथा जग- वस्वत्यत्र जगदिति प्रातिपदिकेन क्वचिद्देशविशेषमात्र एवायं न जयति, किं तु सर्वस्मिन्नपि देश इति व्यज्यते । तद्गतेन बहुवचनेन भूलोकमात्रेडयं न केवलं जयति, रसातलस्व रगयोरपीति व्यज्यते। तथा जयतीति तिङ्प्रकृत्या तस्य सर्वातिशायित्वम्। एवं जगदादिपदैकदेशैर्वि प्रलम्भशृङ्गार- साम्राज्यमभिव्यज्यते॥ यथा वा तिङनतप्रकतेर्व्यख्कता- 'रइकेलीहि अणिव सणकर जुअलणिरुद्धणअणजुअलस्स। रुद्द- रस तइ्अणअणं पव्वइपरिचुम्धिअं जअइ ।' -रतिकेलीहत- निवसनकरयुगलनिरुद्धनयनयुगलस्य। रुद्रस्य तृतीयनयनं पार्वतीपरिचुम्वितं जयति ॥ रतिकेलीहतं देवीनिवसनं येन

चतुर्थ उल्लासः । २६५

स तथा, देव्या: करयुगलेन पिहितं नयनयुगलं यस्य स् तथा। रतिकेलीहृत निवसनश्चाप्तरौ करयुगलनिरुद्धनयनयुग- लश्च तथा, सस्येति विग्रहः । भगवति वस्ननं हरति सति तद्वलोकनेन सळज्जा देवी करद्वूयेन तदीयं नयनद्वयं पिधाय यत्तृतीयं नयनं चुम्बनेन मुकुलीचकार, तन्नयनं जयतीतरनय नापेक्षयोत्कर्षेण वर्तते।-इत्यत्र करतलपिहि- तनयनद्वयापेक्षया चुम्बनपिहितस्योत्कर्षपरतया जयतीति तिङ्प्रकृत्या चु्बितस्य नयनश्य लोकातिशायित्वं व्यज्यते। तेन च संभोगशक्काररसस्य साम्राज्यं व्यज्यते। अत्र चोत्त- मदेवताविषय संभोगवर्णनस्यानौचित्यादाभासत्वमित्यप्याहुः। सुबन्तप्रकृत्या यथा वा-'प्रेयान्सायमपाकृनः सशपर्थं पा- दानतः कान्तया द्विन्राण्येव पदानि वासभवनाद्यावभ्र यात्या- तमना। तावत्प्रत्युत पाणिसंपुटलसन्नीवीनिबन्धं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः ।'-प्रेयान्परम- प्रेमविषयः, न भर्तृमात्रम्। सायमुद्दीपनसमये पादानतोऽपि सशपथम्, न केवलं वाचा, अपाकृतः सन्वासगृहाड्िला- ण्येव पदानि यावत्र याति तावदेव न केवलं प्रसन्ना, प्रत्युत नीवीविश्रथनभिया करतलधृतनीवीबन्धं यथा भवति तथा धावित्वा, न तु मन्दं गत्वा, स्प्रणामम, न त्वनुनय- मात्रेण, आत्मना स्वयमेव, न तु दूतीमुखेन, धृतः पुनः

२६६ काव्यदर्पणे

पदान्तरचलनमपि यथा न करोति तथा धृतः, न तु केद. लं वारितः ।-इत्यन्न पदानीति प्रकृत्या कालाक्षमत्वलक्षण मौतसुक्यं व्यजयते। न हि तादशमौहसुक्यं द्वित्राणि द्वाराणीति द्वारपदोपादाने व्यज्यत इति ध्येयम्॥। तिङ्सुपोः प्रत्यययोर्यथा -'पथ पथथि शुकचन्चूचारुरगाङ्कुराणां दिि दिशि पव- मानो वीरुधां लासकश्च। नरि नरि किरति द्राक्सायका- न्युष्वधन्वा पुरि पुरि च निवृत्ता मानिनीमानचर्चा ॥ -- दिशि दिशि पथ पथि च पवमानो मारुतः शुकमुखव. चचारू रागो येषां ते तथा, तादृशा अङ्कुरा उद्रमोन्मुखाः पल्लना यासां तास्तथा, तादशीनां वीरुधां लतानां लासको नर्तकः, चालयितेति यावत्। पुष्पधन्वा नरि नरि पुंस्ति पुंमि द्रागझटिति सायकान्किरति क्षिपति। पुरि पुरि नगरे नगरे मानिनीनां मानकथा च निवृत्ता। -इत्यत्न किर- सीति लटा किरणव्यापाररूपघात्वर्थस्य साध्यमानता ग. म्यते। तथा निवृत्तेत्यत्र क्प्रत्ययेन किरणव्यापारकार्यभू- तमाननिवृत्तेश्च्िरकालविद्धता व्यक्यते। यद्यप्यत्राख्यातस मभिव्याह।राद्धात्वर्थस्य साध्यमानता व्युत्पत्तिबलादेव विध्यतीति न व्यखजनापेक्षा, तथाप्याख्यातस्य व्यापारे यन्ने वा शक्तिर्लटोऽपि वर्तमानत्व एवेत्युभयथापि साध्य- मानताप्रतीतिस्ततो व्यश्जनयैवेत्याहुः। न चैवमपि भूताधि

चतुर्थ उल्लासः। २६७

कारविहितेन क्तप्रत्ययेनातीतत्वं शक्तैव प्रतिपाद्यंन व्यज्जन- येति वाच्यम; तथाप्यतीतत्वप्रतिपादनमुखेन कारणीभूत- शरविकिरणापेक्षया कार्यभूतमाननिवृत्तेश्चिर कालसिद्धताप्र तिपादनेनातिशयेोक्तिरुपेण मानरूपभावशान्तिद्वारा रस्ोत्क र्षाभिव्यक्तिः क्तप्रत्ययाधीनेत्याहुः ॥ यथा वा- 'लिखभासते भूमि बहिरवनतः प्राणदयितो निराहाराः सख्यः सततरु- दितोच्छूननयनाः । परित्यक्तं सर्वै हमितपठितं पछारशु- कैस्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ॥' -- प्राण इव दयित इष्टो बहिर्गृहद्वार्थवनतमुखः सन्भूमि विलिख- भ्रास्ते सख्यश्च सततरोदनेनोच्छूनानि नयनानि याख्ां तास्तथा, तादृश्यश्च निराहाराश्च तिष्ठन्ति। पञ्रशुकैः सर्वे हष्जितपठितं हासकारि वचनम्, हस्तिनं पठितं च वा परित्यक्तम्। तव चावस्थेयं कण्ठगतप्राणता। तत्कठठिने, मानमधुना विसृज -इत्यत्र लिखननिति शतृप्रत्ययेन लेखनस्य वर्तमानत्वमात्रं प्रतीयते न तु कृतिसाध्यत्वमपि,

वौचित्यात्। तथा च यथा लिखतीत्याख्यातप्रयोगे कृति- साध्यताया अप्यार्यातेन प्रतीते: कृतिसमनियता बुद्धिपू र्वकतापि प्रतीयते, तथात्र न बुद्धिपूर्वकताप्रतीतिरिति शतृ- प्रत्ययेन लेखनस्याबुद्धिपूर्वकता व्यज्यने : तथा लेखनस्य

२६८ काव्यदर्पणे

तन्तन्यमानताप्रतीतेः प्रस्नादपर्यन्तता च व्यज्यते। एव- मास्त इति प्रकृत्या सत्तामात्रं प्रतीयते। तेन च व्यापा- रान्तरवश्वाप्रतीतेः प्रसादैकप्रयोजनकता सत्तायाः प्रती- यते। लटा च सत्ताया भूतता व्यावत्यते। तेन च न तु गत इति व्यज्यते। भूमिमिति द्वितीयया भूमि- मात्रं लेखनक्रियाकर्मेति प्रतीयते। ततश्च चिन्ताकु लतया बुद्धिपूर्वकतां विनैव लिखतीति व्यज्यते। भूमौ लिखन्नित्युक्तो तु सप्तम्याधिकरणत्वप्रतीतेरन्य- ्िंकचित्तत्र लिखतीति बुद्धिपूर्वकता व्यज्येत, तचचाुचितं नैश्चिन्त्यद्योतकत्वाहिति ध्येयम। अत्र सुप्तिाङ्केभक्तीनां व्य जकत्वम् ॥ सुन्विभक्तिषु षष्ठया यथा-'गामारुहम्हि गामे वसामि णअरट्ठिइ ण जाणामि। णाअरिआणं पइणो हंरामि जा होमि सा होमि ॥'-ग्राम्यास्मि प्रामे वसामि नगरस्ितिं न जानामि: नागरिकाणा पतीन्हरामि या भवामि सा भवामि। सकामुकोपभोगकुपितया नागरिकया कयापि आ्राम्याध्ीति सनिन्दमुपलब्धाया: कस्यारिचिङ्राम्याय। उक्तिरियम्। ग्राम्या ग्रमे भवा। हरामि वशीकरोमि/- इत्यत्र या नागरिका: सुरततन्त्रकुशलास्तत्संबन्धिनोऽपि विटान्वशीकरोमीति स्वस्य रतितन्त्रकौशलातिशयः परस्या- स्तत्राकुशलत्वं च नागरिकाणामिति षष्ठया प्राधान्येन व्यज्ये-

चतुर्थ उल्लासः । २६९

ते॥ तिङप्रत्ययेन कालविशेषप्रतिपादनद्वारा व्यश्जकता यथा-'रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत्' इति। एषा हि भग्नमाहेश्वरकार्मुकं दाशरथि प्रति कुपितस्य भार्गवस्योक्तिः । अत्रातीतकालानुशिष्टेनासीदिति लङ्त्ययेन भग्नभवधनुषो राघवस्य विद्यमानस्याप्यतीततां प्रतिपादयता तदीयमतीत त्व्रमचिरसरपादनीयमिति व्यज्यते। तेन च तस्य रौद्ररस स्याभिव्यक्तिरिति ध्येयम् सु्तिभ क्ते: संख्याप्रतिपादनद्वूा- रा यथा-'ताणँ गुणग्गहणाणं ताणुकण्ठाणँ तस्स पेम्मरस। ताणँ भणिआणँ सुन्दर ईरि्तिअं जाअमवसाणं।'-तेषां गुणप्रहणानां ताप्तामुत्कण्ठानां तस्य प्रेम्णः । तेषां भणितानां सुन्दरेदशं जातमवसानम् पूर्वमत्यन्तमनुरक्तं कदाचिदप- राद्व नायकं प्रति नायिकोक्तिरियम्। तेषां गुणग्रहणादीना- मवसानं पर्यवसानमीदशमन्यानुरागपर्यवसायि जातमित्यत्र गुणग्रहणादीनां बहुत्वप्रतिपादनद्वारा षष्टीविभक्तिभिरेकैक- स्थापि तत्तद्रुणस्थ बह्ुप्रकारेण ग्रहणं द्योत्यते : तथा प्रेम्ण इति षष्ठ्या तद्तैकत्वप्रतिपादिकया प्रेम्णः सर्वकालमेकरू पता द्योत्यते। तेन चानुरागातिशयो व्यज्पते॥ व्यत्ययेना- नुशिष्टयोर्मध्यमोत्तमपुरुषयोर्यंथा-रे रे चब्ललोचना शिवितरुचे चतः प्रमुच्य स्थिरप्रेमाणं महिमानमेणनयनामा लोक्य कि नृत्यसति। किं मन्ये विहरिष्यसे बत हतां

१७० काव्यदर्पणे

मुश्वान्तराशाभिमामेषा कण्ठतटे कृता खलु शिला संसार वारांनिधौ :'- चश्चललोचनायां कान्तायामश्चितरुचे रे रे चेतः, स्थिरप्रेमाणं भक्तेष्वक्षय्यानुग्रहं महिमान हरं हरिं वा विमुच्यैणनयनां मृगाक्षीमालोक्य किं नृत्यसति, तुष्यसीति यावत्। विहरिष्यसे विह्विष्यामीति कि मन्ये मन्यसे किम्? इमामन्तरात्मन्याशा मुश्ब। कुतः? एषा कान्ता संसारवा- रिषौ प्रवमानानां कण्ठतटे निबद्धा शिला यतः । - इत्यन्न प्रहासे प्रतिपाद्य उत्तमपुरुषस्थाने मध्यमपुरुषस् मध्यमपुरु- वस्थाने चोत्तमपुरुषस्य विहिततया मन्ये विहरिष्यस इति व्यत्यस्तपुरुषाभ्यां प्रहासप्रतिपादनद्वारा वक्तुः शान्तिरसो व्यज्यते । पूर्वनिपातस्य यथा -- 'येषां दोर्बलमेव दुर्बलतया ते संमतास्तैरपि प्रायः केवलमेव नीतिशरणैः कार्य किमुर्वी- श्वरैः। ये क्ष्माशक्र पुनः पराक्रमनयस्वीकारकान्तक्रमास्ते स्युर्नैव भवादृशास्त्रिजगति द्वित्राः पवित्राः परम्।'-ये दोर्बलमातशालिनस्ते दुर्बला एव। ये नीतिमात्रशरणास्तैरपि कि कार्यम्! तेडव्यप्रयोजका इति यावत। हे क्ष्माशक भूमीन्द्र, ये पराक्रमनयोभयशालिनस्ते भवादृशा नैव स्यु: । यदि स्युस्तथापि पवित्रा द्वित्रा एव परं स्युरिति योजना। यद्वा पराक्रमनयोभयशालिनो ये द्वित्राः पवित्रास्तेSपि भवादृशा न स्युरिति योजना। अन्न पराक्रमनयपदयो:

चतुर्थ उल्लासः । २७१

'अल्पाच्तरम्' इति नयपदस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते, 'अभ्यार्हतं च' इति पराक्रमस्य पूर्वनिपातात्तदुभयमध्ये पराक्रमस्य प्राधान्यं गम्यते, तेन च नायकस्य वीररसो व्यज्यते। ननु पूर्वनिपातस्य पद्धर्मत्वेन कथमत्र पदैकदेशत्वमिति चदुपचारादित्याहुः॥ अर्थविशेषे विहितस्य विभक्तिविशेषस्य यथा-प्रधनाध्वनि धीरधनुर्ध्वनिभृति विधुरैरयोधि तव दिवसम्। दिवसेन तु भूप भवानयुद्ध विधििद्धसाधुवाद- पदम् ।'-गम्भीरचापटक्कारभरिते रणवर्त्मनि तव विधुरैः शत्रुभिर्दिबसं सर्वस्मित्नपि दिवसे क्षणमप्यविरम्यायोधि युद्धं कृतम्। भ्वांस्तु विधिना युद्धशास्त्रोक्तमार्गेण सिद्धतया कृतत्वेन साधुवादस्य श्राघाया: पदं यथा भवति तथा दिवसेनायुद्ध युद्धं कृतवान्। -इत्यत्र दिवसमित्यत्यन्तसं- योगे विहितया द्वितीयया शत्रूणां युद्धस्य नैष्फल्यं व्यज्यते, फललाभे युद्धविरामप्रसक्जात्। तेन च तेषामयुद्धकुशलत्वं व्यज्यते। तथा दिवस्ेनेति तृतीयया क्रियापरिसमापिरुपे- 5पवर्गे विहितिया फलप्राप्तिः, तां विना क्रियापरिसमाप्त्य- योगात्। फलप्राप्त्या च वर्ण्यस्य युद्धकौशलं व्यज्यते॥ तद्धितख यथा- 'भूयो भूयः सविधनगरीरध्यया पर्य- टन्तं दृष्टा दृष्टा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था। स्रराक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालती माधवं यद्राढोत्कण्ठा लुलितलु-

२७२ काव्यदर्पणे

लितैरङ्गकैस्ताम्यतीति ॥' -संनिहितेन नगरराजमा- गेण चरन्तं नवं वपुष्मन्तं साक्षान्मदनभिव स्थितं माधवं दर्श दर्श गाढाभिलाषा रतिरिव स्थिता मालती लुलितलुलिनैलुंठनलु ठनैरङ्ककेस्ताम्यतीति यत् । -इत्यव्नाल्पार्थविहितेन कप्रत्ययरूपेण तद्धितनानुकम्पा व्य ज्यत इत्येके। कप्रत्ययोऽनुकम्पायमेव विहितः, ततश्चानु- कम्पार्थकेन तेनानुकम्पनीयैरक्रैस्ताम्यतीतिप्रतीतिद्वारा मा- लत्याश्च्िरकालविरहासहिष्णुता व्यज्यत इत्यन्ये॥ उपसर्गस्य यथा- 'परिचछेदातीतः सकलवचनानामविषयः पुनर्ज- न्मन्यस्मिन्ननुभवप्थं यो न गतवान्। विवेक प्रध्वंसादुप- चितमहामोहगहनो विकार: कोडप्यन्तर्जडयति च तापं च तनुते।'- ईदक्तयेयत्तया च परिच्छेत्तमशक्यो वाचा- मगोचरोडस्मिक्जन्मनि जन्मसंताने पुनः कदाप्यननुभूत- पूर्वो विवेकस्य प्रध्वंसादुपचितमहामोहतया गहनः किं अविष्यतीति भीतिकरः कोऽपि मनसाध्यनुल्लेख्यो विकारो उन्तर्जडयतीतिकर्तव्यतामूढं करोति तापं च विस्तारयति -इत्यत्र प्रध्वंस्तादिति प्रशब्दरूपोपसर्गेण विवेकस्य संस्का- सत्मना भावो व्यज्यते। न चायं प्रशब्दवाच्य एवास्त्वति वाच्यम्, उपसर्गाणां केवलं द्योतकत्वेन वाचकत्वाभावात्। वाचकत्वेऽपि वा तत्प्रतिपादनद्वारा विप्रलम्भातिशयो व्य-

चतुर्थ उल्लासः। २७३

कय इत्याहुः ॥ निपातस्य यथा- 'कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया किमन्यदेवं निहताश्च नो द्विषः । तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमान्न यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम्॥' -- इदं भगवन्तं प्रति सुराणां वचनम्। त्वया गर्वाभिमुखं दैत्यहननं कियदस्तीत्यहंकाराभिमुखं मनः कृतं च । एव- मेवं सति किमन्द्वहूच्यते: नोऽस्माकं द्विषो निहताश्च। यावदुइयाचलशेखरमंशुमान्नायाति तावदेव हि तमांसि तिष्ठन्ति। -- इत्यन्न कृतं च निहताश्चेति चकारद्वयेन समु- चयद्योतकेन मनसो गर्वािमुखीकरणस्य द्विषां निह्ननस्य घ तुल्यकालताप्रतीतेर्भगवतः शौर्योत्कर्षो व्यज्यते । यद्- प्युपसतर्गा निपाताश्च पदान्येव न तु पदैकदेशाः, तथाषि सतन्त्रप्रयोगाविषयत्वरेन पदैकदेशत्वव्यपदेश इति ध्येयम।। बहनामेकवाक्यानुप्रवेशेन व्यखकता यथा- 'रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धि परामस्मद्धाग्यविपर्यया दयदि परं देवो न जानाति सम्। बन्दीवैष यशासि गायति मरुद्यस्यैकवाणह ति श्रेणीभू तविशाल सालविवरोद्रीणः खरैः सप्तभिः ।' -- सुवेलकृतसंरनिवेशं कपिबलमवलोक्यात्र को वा राम इति कृतप्रश्नं रावणं प्रति चारस्योक्तिरियम्। सुवनेषु भूर्भुबः स्वलोंकेषु विक्रमगुगैर्विक्रमेण तत्परमुखैरन्यैर्र क्षिण्यादिगुणैश्च परां प्रसिद्धिं प्राप्तो रामोऽसावङ्गुल्या निर्दि- K.18

२७४ काव्यदर्पणे

श्यमान एव। त्रिभुवनप्रसिद्ध इति कथमुच्यते मयैवाज्ञा- तत्वादिति वदन्तं प्रत्याह -- तं त्रिजगत्प्रसिद्धं देवः परं भवानेत केवलं न जानाति यदि तदस्माकं भाग्यविपर्यया- दुरदृष्टवशादेव। यदि भवानपि जानीयात्तदा मैथिलीं नाह- रेदस्माकमप्येवं विपत्तिर्न स्यादिति भावः । तस्य प्रस्तिद्धि- मेव स्मारयति-यस्यैकस्यैव बाणस्यैकयैवाहत्या श्रेणीभू- तान्येकरेखान्तःपातितया कृतानि विज्ञाळानि यानि सप्ानां सालानां विवराणि तेषूद्रीणैरुद्धूतैः सप्नभिः स्वरैः। विवर- सप्तकसद्गावात्स्वरसप्तकाविर्भाव इति भावः । विवरसप्का- विर्भूताः सप्र खरा एव बड्जादिसप्सरा इत्यभेदाध्यवसा यः। तैरुपलक्षिततया यस्य यशास्ति मरुद्वन्दीव वैतालिक इव गायति।- इत्यत्रास्ताविति सर्वनाम्रा लोकोत्तरमहिमश- छिताप्रतिपादनद्वारा तवायमजय्य इति व्यज्यते। तद्रते-

व्येकरूपतयावस्थानं व्य्यते। भुवनेष्विति प्रातिपद्िकेन भूमौ न कचिद्देशविशेष एवायं प्रसिद्धः किंतु सर्वस्मिअ्रषि देश इति व्यज्यते। तद्गसेन बहुवचनेन न भूलोकमात्रेडयं प्रसिद्धः किं तु त्रिष्वपि लोकेष्विति व्यज्यते। विक्रमगुणै- रित्यत्रापि विक्रमरूपप्रातिपदिकेन विक्रमैः प्रसिद्धिर्लभ्यते, तेन च भवद्विजयिशालिनिहन्तृत्वं तथा भवद्विजयिकार्तवी

चतुर्थ उल्लासः । १७५

यनिहन्तृभार्गवविजयित्वं च व्यज्यते! गुणरूपप्रातिपदिकेन दाश्षिण्यादिगुणैः प्रसिद्धिः, तेन चान्त:पुरद्रोहिणमपि शर- णागत काकमयमरक्षीत्, तद्वानपि शरणागतश्ेद्भपन्तमपि रक्षिष्यतीति व्यज्यते। तद्गतेन बहुवचनेन चैकेकस्य गुणस्य बहुप्रकारता व्यज्यते। परामित्यनेन चैवाटशी प्रस्तिद्धिर्ना- न्यसुलभेति व्यज्यते। अस्मदित्यनेन तव तदज्ञानं न केवलं त्वद्भाग्यमात्राआपि मदभाग्यमात्रार्हि्क त्वस्माकं सर्वेषां राक्षमानामभाग्यादिति व्यज्यते। तं न जानातीत्यहो तवै- श्वर्यमत्ततेति व्यज्यते। ऐश्वर्थमदान्न जानातीत्यनुक्त्वार्म- द्वाग्य विपर्ययादित्युक्ता निरपराधिनामस्माकमपि त्वदविन- यादापतप्राप्तेति व्यज्यते। अभाग्यादित्य भावमुखेनानभिधाय भाग्यतिपर्ययादित्यभिधानेन भाग्यस्य पुण्यस्य विपर्ययो विपरीतफलदायित्वमिति पुण्यस्यापि विपरीतफलदायित्वं त्वदविनयाज्जातम्, अधर्मस्य तु किमु वक्तव्यमिति लभ्यते। यद्यभाग्यादित्येवोच्येत तद़ा दुरदश्चाद्विषद्धवत्ु भाग्यातु संपद्पि खादित्यपि लभ्येतेत्यन्ये॥। उपग्रहस्य यथा-'अभु- खत भुवं प्राश्चो भवानेको भुनक्ति ताम्। राजत्रत्य क्था- न्येषां राजन्वत्यस्तव प्रजा: !'- प्राबचो राजानो भुवम भुब्जत; न पालितवन्तः किं तु करादानेन केवलमभ्यवह- रन्ति स्मेति व्यज्यते, 'भुजोऽनवने' इत्यर्थविशेष श्वात्म-

२७६ काव्यदर्पणे

नेपद्विधानात्। भवान्भुनक्ति केवलं रक्षति। अन्येषां राक्षा प्रजा: केवलं राजवत्यः, त्वद्विषयवासिन्यम्तु प्रजा राजन्व- त्यः सुराजवत्यः, 'राजन्वान्साराज्ये' इत्यनुशासनादिति व्येयम्। अन्न वर्णनीयस्यातिशयो व्यज्यते ।। ननु वाचक- त्वाविशेषेऽपि कस्यचिदेव व्यञ्जकत्वं कस्यचिन्नेति विशेषा- वधारणं कथमिति चेत्; उच्यते- 'तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्ध्रुवोः पठत्यमे। अधिवसति सकलललना- मौलिमियं चकितहरिणचलनयना ।'- तरुणिमनि तारुण्ये कलामेकांशं कलयति सति । किंचिदयौवने सतीति यावत्। भ्रुवोरमे प्रान्ते कर्तरि, अनुमद्नधनुर्मदनधनुषः समीपे। अन्नापि काकाक्षिन्यायेन कलामित्यनुषज्यते। अर्थाद्वक्रिम्ण इति लभ्यते। वक्किमैकदेशं पठति सरति, इयं त्रस्तमृगेक्षणा सर्वासां कान्तानां मौलिमधिवसति मौलौ वतते। इयं यौ- वनारम्भ एव सर्वातिशायिनी जाता, यौवनोत्कर्षे तु कथं स्यादिति भावः । अन्र तरुणत्व इति त्वप्रत्ययापेक्षया तरु- णिमनीतीमनिचः, तथा मद्नधनुषः समीप इति वाक्यापे- क्षयानुमदनधनुरित्यव्ययीभावस्य, तथा मौलौ वसतीत्याधार- "निर्देशापक्षया मौलिमधिवसतीति कर्मभूताधारनिर्देशस्य च पदबन्धसौकुमार्येण सहदयहृदयैकवेद्यश्चमत्कारकारी कोडपि विशेष: प्रथत इत्यविवादम्। एवं व्यञ्जकतायामपि कोऽपि

चतुर्थ उल्लासः । २७७

विशेष: सहृदयहृदयैकसाक्षिक इति नाव कथंतावकाश इत्येके। अन्ये तु तरुणत्व इत्यनेन त्वप्रत्ययेन द्रव्यगुणक०

स्थाप्यते, इमनिचा तु गुणवचनमात्रादनुशिष्टया गुणमात्रा स्ाधारणधर्म एवोपस्थाप्यते। अयमेव च तरुणिमशब्दस्य विशेषो यत्तरुणत्वशब्दापेक्षया विशेषधर्मप्रतिपादकत्वम्। एवं च तरुणिमशब्देनाभिनवोद्धिद्यमानं वयः प्रतीयते। तरुणत्व्रशब्देन तु प्रौढ़ं वय एव। एवं मदनधनुषः समीपे पठतीति वाक्यादुपाध्यायतापर्यन्तं मदनधनुषो न लभ्यते, किंतु सामीप्योपलक्षणत्वमात्रम्। अव्ययीभावे त्वनुपदस्य प्रथमप्रयोगावश्यंभावेनोपसर्जनतया तदर्थभूत- सामीप्यविशिष्टतया मद्नधनुषः प्राधान्येन भाननियमादु- पाध्यायतापर्यन्तं व्यज्यते। तथा मौलौ वसतीत्याधारता- मात्रं प्रतीयते। मौलिमधिवसतीति कर्मभूताधारानर्देशे व्या- व्यावस्थानं व्यज्यते। तथा कर्मत्वोपस्थितावीपिसितत्वप्रतीते- मौलर्मुख्याधारत्वं निवासरकर्तुरधिशब्दसंबन्धात्तवीश्वरत्वं च व्यज्पते। एवं सर्वत्रापि व्यख्जकानां विशेषो विद्वद्धिरूहनीय इत्याहुः ॥ २७॥ रचनावर्णयोस्तु व्यश्जकत्वं गुणनिरूपप्रस्ताव एोदाहरि- यमाणत्वान्नेह्दोदाहियत इत्याह-

२७८ काव्यदर्पणे

रचनावर्णयोर्व्यकिं त्रूमो गुणनिरूपणे । स्पष्टम् ॥ २२८ ॥। अथ वाक्यपदपदैकदेशवर्णरचनादिष्विव प्रबन्धेष्वपि रघाद्यो व्यङग्या इत्याह-

एवं रसादयो व्यङ्गया: प्रबन्धेष्वपि भूयसा॥ रत्नावल्यादौ शृक्गारः प्राधान्येन व्यक्चः। वेणीसंहारादौ वरिरसः। नागानन्दादौ करुणरसः । वीरभद्रविजयादिडिम प्रबन्धेषु रौद्ररसः। प्रह्सनेषु हास्यरसः । प्रबोधचन्द्रोद- यादौ शान्तरसः प्राधान्येन व्यक्षथ इत्याद्यूह्यम् ॥२२९।

उक्तरीत्यैकपञ्चाशद्गेदा: शुद्धा ध्वनेर्मताः ॥

तथा हि- लक्षणामूलाविवक्षितवाध्यष्वनेरर्थान्तरसंक्र. मितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यरूपयोर्भेदयोः प्रत्येकं पदवा- क्यप्रकाश्यत्वे चत्वारो भेदा:। अभिधामूलविवक्षितान्यप-

पदपदैकदेशवर्णरच नागतत्वेन षडू भेदा:। संलक्ष्यक्रमव्य अथाकयभेदे तु शब्दशक्तिमूले वस्त्वलंकाररूपयोर्व्यञ्ञचयोः

चतुर्थ उल्लासः । २७९

प्रत्येकं पदवाक्यप्रकाश्यत्वेन चत्वारो भेदा: । अर्थशक्ति मूले तु स्वतःसंभविन्यर्थे वस्तुना वस्तुष्वनिर्वस्तुनालंकार- ्वनिरलंकारेण वस्तुध्वनिर लंकारेणालंकारध्वनिरिति चतुणो भेदानां प्रत्येकं पदवाक्यप्रबन्धगतत्वेन त्रैविध्याह्वादश भेदा :; एवमर्थस्य कविप्रौढोक्तिसिद्धत्वेडपि द्वादश भेदा :; तथार्थस्य कविनिबद्धवक्तृप्रोढोक्तिसिद्धत्वेडपि द्वादश भेदा:, एवमाह०

वस्तु वाक्य एवेत्येकविधः। एवं शुद्धा ध्वनिभेदा एकप- आशदिति ज्ञेया: ॥ २३० ॥

अथ मिश्रभेदान्विविच्य संकलयति- संकरेण त्रिरूपण संसृष्टया चैकरूपया। तेषां योगे मिथो भेदा वेदखाम्बुधिखेन्दवः।।

संकरः। तद्धिभरूपा संसृष्टिरेकविधा। एतेषु चतुर्षु संबन्ध- प्रकारेध्वन्यतमेन संबन्धप्रकारेणैकम्यैकपभाश्ता भैयोंगे सत्येकपश्वाशद्गेदा भवन्ति। एवमेकपश्चाशतो भेदानामे केन संबन्धप्रकारेणैकपश्वाशता भेदै्योंगे मेदाना मेकोत्तरषद्- शत्यधिका द्विसहस्त्री भवति। पुनरेवमन्यैरवि विभि: संवन्धप्रकारै: स्र्वेषामेवं योजने चतुरधिकचतुःशत्यधिका

२८० काव्यदर्पणे

दशसहस्त्री भेदानां भवति। तदाह- वदखाम्बुधिखेन्दव इति। प्रथमस्थानगताः संख्यासंकेतिताः शब्दा एकद्वच।- दिसंख्यां वदन्ति। द्वितीयस्थानगतास्तु दशविंशतित्रिशदा दिसंख्याम्। तृतीयम्थानगतास्तु शतद्विशत्यादिसंख्याम्। चतुर्थस्थानगतास्तु सहस्ररद्विमहत्त्रयादिसंख्याम्। पथ्चमस्थान गतास्तु दशशहस्त्रीविंशतिमहस्रयादिसंख्याम्। षष्ठस्थानग- ताम्तु लक्षादिमंख्याम्। यग्मिन्स्थाने वक्तव्या संख्या नास्ति तत्र स्थाने नवाकशवाचकपदादयः प्रयुज्यनत इति ज्यौति- षिकाणां संप्रदायः। तथा चात्र प्रथमस्थानगतेन वेदशब्देन यतुष्टमंख्योध्यते, वेदानां चतुःसंख्यकत्वात। द्वितीयम्थाने व क्तव्यसंख्या भावा-खशब्द: प्रयुक्तः। तृतीयम्थानस्थेनाम्बु- विशब्देन चतुःशती प्रतिपाद्यते। चतुर्थम्थाने वक्तव्यसं.

दशसहस्री प्रतिपाद्यते, इन्दोरेकत्वादिति ध्येयम् ॥ २३१॥

शुद्ध भेदैर्मिलित्व्रा तु शरेषुयुगखेन्दवः ।

शुद्धभेदानां मिश्राणां चाहत्य गणनायां पश्चपश्ाशदुत्तर- चतुःशत्यधिकदशसहस्त्री भेदानां सवति। नन्वेकश्य पभ्बा- श्ञतैव योग: संभवति न तु स्वेनैव स्त्रस्य, अतः कथमिय गणनेति चेन्न; स्वसजातीयेन भेनेन स्व्स्य संबन्धसंभवात्।

चतुर्थ उल्लासः । २८१

न च पदैकदेशव्यङ््यध्वनीनां पूर्वोक्तरीत्यानेकविधत्वान्नेयं गणना युक्तति वाच्यम, पदैकदेशानां प्रकृतिप्रत्ययादिभेदे- नानेकविधत्वेपि तव्यङ्ग्यानां पदैकदेशव्यङ्गयत्वेनैकीकर-

नैकीकरणसंभवाद्विभागन्यूनता स्यादिति वाच्यम्, स्वतन्त्रे - च्छानां प्राचां नियोगपर्यनुयोगानर्हत्वात्। एतेन स्व्तःसंभ. विना वस्तुना स्वतःसंभविवमतुध्वनिः, तथा स्वतःसंभविना वस्तुना कविकल्पितवस्तुध्वनिः, तथा कविकलपतवस्तुना कविकल्पितवम्तुध्वनिः, तथा कविकल्पितवस्तुना स्वतःसंभ. विवस्तुध्वनिः, तथा कत्रिनिबद्धवरक्तृप्रोढोक्तिसिद्धानामर्थानां च स्वतःसंभवित्वेन कविकल्पितत्वेन च द्वैविध्यं संभवती त्यर्थ शक्तिमूलध्वनिषु पुनरन्येऽपि भेदा: संभवन्तीति विभा. गन्यू नतेव्यपास्तम्, स्वतःसंभविवस्तुव्यङ्गयत्वेन तद्वेदानां कविकल्पितवम्तुव्यक्ञच्यत्वेन च तद्धेदानां कविनिबद्धवक्तृ-

कृत्य तथा विभागकरणादित्याहुः। विद्यानाथाम्तु-शुद्धा एकपञ्चाशद्गेदाः । तेषां प्रत्येकमेकैकस्येकैकेन संबन्धे प्रथ- मभेदस्यैकपञ्चाशद्वेदाः, द्विनीयम्य पञरचाशद्वेदाः, तृतीय- स्यैकोनपळचाशद्धेदा इत्यनेनैव कमेणोत्तरोत्तरस्यैकेकमेदपरि- त्यागे षड़िंशत्युत्तरशतत्रयाधिकसहत्त्रसंख्याका मिश्रभेदा: ।

२८१ काव्यदर्पणे

अविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्ययो: संबन्धे यो े वुस्तस्मित्नेवान्तर्भूतो विवक्षितान्यपरवाच्यस्याविवक्षितवाच्य संबन्धकृतोऽपि भेदो न पृथग्भूत इत्यनेनैव क्रमेण वस्तुध्व-

कृतान पृथग्भूत इति पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तर संबन्ध एकैकभेद- न्यूनता जेया। अत एव विरोधालंकारे जाति गुणक्रियाद्र न्याणां मिथो विरोधे, जातिविरोधे चत्वारो भेदा गुणवि- रोधे त्रयः क्रियाविरोधे द्वौ द्रव्यविरोधे त्वेक इति दशविधो विरोध इति वक्ष्यते। अन्यथा तन्नापि प्रत्येकं चत्वारो भेदा: स्युः । तत्रापि मिश्रणस्य त्रिरूपेण संकरणैकरूपया संसृष्ट्या च पुनश्चतुर्धा योजने चतुरुत्तरशतत्रयाधिकपभ्र- सहस्त्रमिता मेदाः। 'शुद्धाश्चन्द्रशरा मिश्रा ऋतुनेत्रानलेन्दवः। संसृष्टिसंकरायत्तास्त्वब्धिखाम्निशरा भिद्ा: ।'- इत्याहुः । अत्रास्मत्पितामहचरण भवस्वामिभट्टाः- इयमपि गणना न युक्कता; अङ्गाङ्गिभावरूपसंकरे विवक्षितान्यपरवाच्यस्य कदा- चिदअ्वेन कदाचिद श्ित्वनेतरैः संबन्धः, एवमितरेषामपीति भेदान्तराणामपि सुवचत्वात, एवमेकस्याऊत्वेन द्वयोरङ्वि- त्वेन, द्वयोरअत्वेनैकस्याङ्गित्वेनेत्येवंप्रकारेण चानेकेषां भेदानां

संशयास्पदृत्वेनेतरस्य संसृष्ट्या च योजने पुनरनेके भेदा:

चतुर्थ उल्लासः । २८१

संभवन्तीत्यास्ता तावत्।- इत्याहुः ॥ २३२॥

तत्र दिब्यात्रमुदाहरति-

वक्ष्ये साकशिमाश्रिष्टा शठोच्छसिति सांप्रतम् संसृष्टिः संकरश्चात्र ध्वनीनामूह्यतां मिथः॥ अत्र वक्ष्य इत्यनुक्त्वा वचनसंभवाद्वक्ष्य इत्येतदनुपयुक्तं सदुपदेशरूपतया परिणमद्वचनस्य विश्वसनीयतामभिव्यन- कीति वक्ष्य इत्यत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यता। ऋशिमाश्लिष्टे त्यत्राश्केषस्य चेतनकर्तृकत्वेन क्रशित्नि तदसंभवेन मुख्यार्थ- बाधात्कशिम्नः संबन्धातिशयो लक्ष्यते। तेन च तध्याश्च- लितुमध्यक्षमत्वं व्यज्यते। अत्र सा सांपरतं चलितुमप्यक्षमा नात्राविश्वासः कार्य इत्यत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनि प्रत्यर्था. न्तरसंक्रमितवाच्यध्वनेरङ्गत्वेन सामानाधिकरण्यात्संकर: । तथा सा सांप्रतमुच्छृसितीत्यत्र कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसि- द्वेन वस्तुना अणान्तरे न जीविष्यतीति सांप्रतमिति पदेन व्यज्यते। ततश्च कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुनिमित्त कवस्तुध्वनेः क्रशिमाश्रिष्ठेत्यत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनेश्र मिथो नैरपेक्ष्येण सामानाधिकरण्यात्संसृष्टिः। तथोक्तवस्तुध्वनेर्वक्ष्य इत्यर्थान्तर संक्रमितवाच्यध्वनेश्चाङ्गाङ्गिभावात्संकरः । एवमत्र विप्रलम्भातिशयाभिव्य क्तेरुक्तध्वनीनां रसध्वनेश्रक्गाङ्गिभा-

२८४ काव्यदर्पणे

वात्संकर इत्याद्यूह्यम।। यथा वा- 'क्षणपाहुणिआ देवर जाआए सुहअ ककिं वि दे भणिभा। रुअइ पुरो घरवलहीघरम्मि अणुणिज्जउ वराई।' क्षणप्राहुणिका देवर जायया सुभग किमपि ते भ णिता। रोदिति पुरोगृहवलभीगृहेऽनुनीयतां वराकी॥ उत्स. वार्थमागतायां कस्यांचिदनुरक्तं देवरं प्रत्युत्सवव्याजेन प्रजा- वत्या: परिहासरोक्तिरियम। हे देवर पतिसहोदर, तव जायय। क्षण प्राहुणिका क्षण उत्सवस्तदर्थमागता किमप्यनुचितं भणि- ता सती पुरःस्थितगृहवलभीगृहे रोदिति। सा वराक्यनुनी- यताम ।- इत्यत्र जायया ते किमपि भणितेत्यनुचितभणनस्य प्रजावती कल्पनामाव्रत्वेनानुनीयतामिति पदं मुख्यार्थायोग- दुपभोगरूपार्थान्तरे संक्रमितं सत्तम्यां तवानुगगो मया ज्ञात इत्यमुमर्थ व्यञ्जयतीति किमयमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः कि वाविवक्षितवाच्य एव सन्ननुग्णनन्यायोदब्चितेन व्यखना- व्यापारेणोपभोगमेव प्रतिपादयनीति विवक्षितान्यपरवाच्य- लया वस्तुना वस्तुध्वनिरिति संशयरूपेण संकरेणार्थान्तर संक्मितवाच्यस्य विवक्षितान्यपरवाच्येषु वस्तुना वस्तुध्वनेश्र संबन्धः संसृष्टेरङ्गाङ्गिभावेन संकरम्यैकव्य ्जकानुप्रवेशेन संकरस्य च यथा- 'स्त्निग्धश्यामलकान्तिलिप्रवियतो वेल्ल- दूहाका घना वाता: शीकरिणः पयोदसुहदामानन्दकेकाः

चतुर्थ उल्लासः। २८५

कलाः। कामं सन्तु दढं कठोरहृदयो रामोडस्मि सर्वे पहे वैदेही तु कथं भविष्यति ह हा हा देवि धीरा भव।।'- वना: स्निग्धाभिर्निबिडाभिः श्यामलाभि: कान्तिभिलिंप्ता काशा: सविधवलमानबकसंहतयश्च काम सन्तु। वाताश्च शीकरिणः सन्तु : पयोदा: सुहदो मिलाणि येषां तेषां मयू- राणां निजसुद्दद्वनावलोकनानन्दजनिता: केका: स्वरविशे- षाश्च कला अव्यक्तमधुरा: काम सन्तु। एवं विरहिणां चरमावस्थासामग्रीपौषकल्य्ेडपि सर्वे दुखजातं सहे सोढ़ा तिष्ठामि यतोऽहं कठोरहृदयो रामोडस्मि। सीताविरहक्षण एवान्यथाभावमप्राप्यैतावन्तं कालं जीवन्नस्मि। वैदेही तु मां विनान्यदापि क्षणमपि जीवितुमशक्ता घनाघुद्ीपकसम वधाने कथ भविष्यति सर्वथा विपद्यत एवं। ह हेति दुःखातिशये। वैदेही तु कथमिति चिन्तयोपनीयमानतया पुरः स्थितामिव तां मत्वा हा देवीति संबोधनम्। धीरा भव कर्थचिद्वैर्यमवलम्ब्य प्णान्धारय। यद्वा घनादयः कामं सन्तु। तथाप्यहं रामोडस्मि। बहुदुःखसहिष्णुतया कथचिजीवामीति यावत्। हे सर्वैसहे वसुंधरे, वैदेही तु कथं भविष्यति! सर्वथा विपद्यत एव। हा देवि, त्वमपि सर्वैसश यतः, ततः पुत्रिकाशोकेना-

२८६ काव्यदर्पणे

न्यथाभावं मा भज, घीरा भव धैयेमवलम्बस्व।-इत्यत्र लेपो मूर्तस्यैव न त्वमूर्तस्य गगनस्येति मुख्यार्थबाधाल्लिपप- देनोपरखनातिशयो लक्ष्यते। तेन च वियतश्छायाधिक्यं व्यज्यते। सुहृत्वं चेतनस्यैव न त्वचेतनस्य घनस्येति मुख्यार्थबाधात्सुहृत्पदेनेष्टत्वं व्यज्यते। तेन चेष्टसंदर्शनज- नितानां केकानामधिकोदीपकत्वं व्यज्यते। एवमत्यन्तति. रस्कृतवाच्य योरन्योन्यनिरपेक्षयोरैकाधिकरण्यात्संसृष्टिः। एवं रामोऽस्मीति रामभावस्य स्वतः सिद्धतया विधेयत्वानुपपत्ते रामपदं सकलदुःखमहत्वं लक्षयत्सीतां विना जीवनव्यख. नद्वारा विप्रलम्भातिशयं व्यखयति। ततश्च पूर्वोक्ताभ्या- मत्यन्ततिरस्कृतवाच्याभ्यां सह राम इत्यर्थान्तरसंक्रमितवा

वनात्। एवमपि केचिद्वेदाः संभवन्तीति ध्येयम्। तथा रामोऽस्मीति योडयमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यो यश्च रामोऽसमी- त्यनेनैव व्यय्जितो विप्रळम्भश्च, तयोरेक्स्मिनरामपद एवानु- प्रवेशादर्थान्तरसंक्रमितवाच्यरसध्वन्योः संकरः । यद्यपि रामपदस्यार्थान्तरसंक्रमं विनापि कठोरहृदयत्वविशेषणवळा. देव प्रकृतार्थसिद्धिः, तथापि कठोरहृदयत्वमात्रेण प्योदादि- जनितपीडातिशयसहनसमर्थनस्य चमत्कार कारित्वाभावाद्रा

चतुर्थ उल्लासः। २८७

मपदस्यार्थान्तरसंक्रकमितवाच्यत्वमवशयं वाच्यमिति सर्वेमन- वध्यम्॥ २३३ ॥

सत्यमङ्गलरत्नखेटश्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भ- संभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजता- लब्धविद्यावैशदस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे ध्वनिभेदनिर्णयः चतुर्थ उल्लासः॥

पञ्चम उल्लास: ॥

अवसरलक्षणां संगर्ति दर्शयति- उक्तमित्युत्तमं काव्यं मध्यमं काव्यमुच्यते।। अथ मध्यमं काव्यमुच्यते। २३४ ॥

तस्य विशषलक्षणं वक्तु विस्मरणशीलं प्रति सामान्यल- क्षणमुक्तं स्मारयति - प्रथमोल्लास एवोक्तं तस्य सामान्यलक्षणम् । तस्य मध्यमकाव्यस्य। 'काव्यं तु मध्यमं व्यब्रधे वाच्या- दनतिशायिनि। तदेव च गुणीभूतन्ङ्गथमित्युच्यते बुधैः ॥' इत्यनेन प्रथमोल्लास एव तस्य सामान्यलक्षणमुक्तम् 1

अथ तद्विभजते- अगूढ मपराङ: च वाच्यसिद्धघङ्गमसफुटम्। संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्ाक्षिप्तमसुन्दरम्। कयङ्गयमेवं गुणीभूतव्यङ्गयस्याष्टी भिदा: स्मृता। व्यङ्गचमिति पदं सर्वत्रान्वेति। तथा चागूढव्य्गयमपरा

पश्चम उळ्ास: । २८९

न्यव्यङ्गं तुल्यप्राधान्यव्यप्रचं काकाक्षिप्रव्यअ्च्यमसुन्दरव्य- कयं चेति गुणीभूतव्यक्रचमष्टविधम् ॥२३६ ।

तन्नागूढं लक्षयति- अगूढता सहदयैरिवान्यैरपि वेद्यता। सोऽयं विजयते राजा सुमनोजनरञ्जनः॥

सह्दयासहृदयवेद्यत्वमगूढत्वम । यथा सोडयमित्यत्र भूपे चन्द्रौपम्यं व्यज्यमानं वाच्यवतफुटमित्यगूढम्। एतचच शब्दशक्तिमूलानुरणनध्वनेर गूढ तायामुदाहरणम् । अर्थान्तर-

सिरेत्य तप्रसूचीव्यथाव्यतिकरेण युनक्ति कर्णौ। काळची- गुणप्रथनभाजनमेष सोडस्मि जीवन्न संप्रति भवामि किमा- लपामि ॥'- कीचककृतपरिभवया द्रौपदा कीचकवधार्थ प्रेर्यमाणस्यार्जुनस्योक्तिरियम्। असुहृदा कीचकेन कृता तिरस्कृतिर्यस्य कर्णावेत्य तप्तसूचीव्यथाया व्यतिकरेणातिश- सेन युनक्ति स एषोडई स्त्रीवेषधारितया काब्चीगुणप्रथन- पात्रमस्मि। ततश्च संप्रंति न जीवामि : ततः किं त्वां प्रत्यालपामि ।- इत्यन्न जीवत एव न जीवामीति वचनं मुर्यार्थबाधान्मरणोन्मुखजीवनसटश्जीवन रूपार्थान्तरे सं- ऋमितं प्रकृतकार्याक्षमत्वं व्यनक्ति। तच्च वाच्यायमानमि- K. 19

१९० काव्यदर्पणे

सन्नागूढता। यत्पुनरगूढ तन्न चमत्कारकारि, किंतुका- मिनीकुच कलझ्वतिकिचिदूढ मेव तथा तदुक्तम्- 'चोली- पयोधर इव प्रकटो न काम नो घूर्जरीस्तन इवातितगं नि. गूढ। अर्थो गिरामपिहितः पिहितश्च किचिदान्ध्रीपयोधर शवातितरां समिन्द्वे।' इति ॥ अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्यागूढ- ता यथा- 'उश्निद्रकोक नदरेणुपिशङङ्गिताङ्गा गायन्ति मसु मधुपा गृहदीघिंकासु। एनचचकास्ति च रवेनवबन्धुजीव पुष्पच्छटाभ मुदयाप्चलचुम्बि विम्बम् ॥'- उन्निद्राणां विक्र- वानां रक्तमरसिजानां रेणुभि: पाटलिताङ्गा मधुपा गृहस- वसीषु मब्जु मधुरं गार्यान्त। उदयाचलचुम्बि रवेरेताद्विम्बं व नवबन्धूककुसुमसमूहशोभं चकासिति ।- इत्यत्र चुम्बन-

तयेषत्संबन्धमात्रं लक्षयत्प्रत्यूषस्य तादात्विकतां व्यञ्जयति॥ अर्थ शक्तिमू लानु रणनध्व नेर गूढता यथा- 'अन्नासरीत्फणि- पाशबन्धनविधि: शक्त्या भवहदेवरे गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्रिरव्ाहृतः । दिव्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरैलों- कान्तरं प्रापितः केनाप्यत्र मृगाक्षि राक्षसपतेः कृता च कण्ठाटवी ॥'- इदं प्रतिप्रयाणे सीतां प्रति रामचन्द्रवध- नम्। नागास्त्रेणात्र बन्धनविधानमासीत्। भवत्या देवरे लक्ष्मणे : देशरः पत्युर्भ्राता। सर्वनात्रो वृत्तिमात्रे पुंवद्गावा-

पन्चम उल्ासः । २९१

द्रवहेवर इत्यविरुद्धम्। रावणस्य शक्त्या वक्षत्ति दढ प्रहृते सति हनुमता द्रोणाद्रिरोषधिपर्वतोऽत्राहृतः । एवमावाभ्यां भवत्कृते महत्कृच्छमनुभूतमित्युक्त्वोभयोः शौर्यमप्याह- अत्र दिव्यैर्लेक्ष्मणशरैरिन्द्रजितस्वर्ग गमितः। अत्र रावणस्य कण्ठाटवी च केनापि कृत्ता।-इत्यत्र रावणशिरश्छेत्त- तयाभिहितम्य रामत्वेनोपस्थितिव्यञ्जनया स्फुटैवेति केना- पीत्य त्रार्थशक्तिमूळानुरणनध्वनेर गूढता। इदं च किंपदा- दिना बुद्धिस्थस्य सामान्येनैव रूपेणोपस्थितिरिति पक्ष- मवलम्ब्योक्तम् । सर्वनाम्ना येन रूपेण बुद्धिस्थता तेनैव रामत्वादिविशेषरूपेणोपस्थितिरिति पक्षे किपदेन रामपदा- र्थस्य व्यङ्गयत्वासंभवात् 'तस्या्यत्र' इति पाठो द्रष्टव्य इत्याहुः॥२३७॥ अथापराङं लक्षयति- अपराङ्ग नैरपेक्ष्याल्ब्धसिद्धधुपकारकम्॥ स्वनैरपेक्ष्येण लब्धसिद्धेर्यदुपकारकं तद्पराङ्गम ॥ २३८।। तदेतद्विभजते- रसवत्प्रेय ऊर्जस्व्रि तथैव च समाहितम्। भावोदयो भावसंधिशबलत्वे इति क्रमात्। अपराङ्गं सप्तविधं प्रवदन्ति मनीषिण: ।

२९२ काव्यदर्पणे

तच्चापराहं रखवत्पेयऊर्जस्विसमाहितभा वो दय भा व संधि भा वशबलताभेदेन पप्नविषमाचक्षते : २३९। तत्र रसवदपरा लक्षयति- रसे रसाङ्गे भावाङ्गेऽप्येषु स्याद्रसवद्विधा॥

पघु. सप्विधेष्वपराझ्ेषु रमस्य रमाङ्कत्वे भावाक्ृत्वे वा रख. वदाखयमपराङं द्विधा भवति। इदमेव रसवदलंकारमाच क्षते॥ २४० ॥ तत्र रसस्य रसाकतायामपराङ्कमुदाहरति- क्षणध्वस्तखरानीकं जानकी सस्वजे प्रियम्। अत्र संभोगशृङ्गारस्याङ्गं वीररस: स्मृतः॥

अन्र जानक्या राघवविषयकसंभोगशङ्गारस्य वीररसोऽङ्गम्। यथा वा-'अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । ना- भ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥'- अर्जुनेन कृत्तं भूरिश्रवसो भुजमवलोक्य तत्पत्न्याः प्रलापोड्यम्। अन्र करुणरसस्य शुक्काररसोडङ्गम् । एवमूह्यम् । २४१ ।। अथ रसस्य भावाङ्कतायामपराङ्गमुदाहरति- लक्ष्मीविलोकनोत्फुल्ललोचनं शीलये विभुम्। इत्यादौ रतिभावस्य शृङ्गारोऽद्ृत्वमश्नुते ॥

पन्चम उल्लासः । १९१

अत्र भगवतो लक्ष्मीविषयकशृङ्गाररसो भगवद्विषयकराते- आवस्याङ्रम् : यद्यपि रसभाव्रमापन्रस्याङ्गता न संभवति, तथापि रसस्थायिभावस्याङ्कतया रसात्वोपचार इत्याङ्कः ॥

व्यक्तिः पादनखद्युतिर्गिरिभुतः स्रा वः सदा तायताम्। स्पर्धाबन्धसमिद्धयेव सुदृढं रूढा यया नेत्रयोः कान्तिः कोकनदानुसारसरसा मद्यः समुत्सार्यते॥'- कैलासा- उयस्य शंभोर्यद्धाललोचनमग्निमयं तस्य रचा निर्व्तिता यावकै्विशेषेणाक्तिरखनं यम्या: सा पार्वत्याः पद्षनखका- न्तिर्वः पातु। यया भालनेत्ररुचिरच्जितया पादनखकान्त्या स्पर्धाबन्धसमिद्धयेवाम्बिकाया नेत्रकान्तिरपि मत्सदशी रागेण वर्तत इति तन्नेत्रकान्त्या असूयन्त्येव, यद्वा हरनेश्नं मदीयां रुचमरपाकगेदहमपि तज्जातीयरुचमपाकरोमीति खासू- यमेष देव्या नेत्रयोर्ह्टढं रूढा कोकनदस्य रक्तोत्पलस्यानुस- रणे सरसा चतुरा कान्तिः मधः समुत्सार्यते। भगवति प्रणते देव्या: प्रस्तन्नायाः कोपजनितारु्यं नेत्रयोर्निवृत्तमिति तात्पर्यम् :- अन्र मानोपब्ृंहितो देवयोः संभोगशृद्गारो देवीविष्यकरतिभावस्याङ्कम्। यद्यप्यमर्षरूपभावशान्तेरिह देवीविषयकरतिभावाङ्गत्वं तथापि तदभिव्यक्यरसस्थायिनो- उप्यक्कत्वमस्तीत्युपधेय संकरेडप्युपाधेरसंकर इल्याङ्ु: ॥२४२।

२९४ काव्यदर्पणे

अथ प्रेयोभिधानं द्वितीयमपराव्ं लक्षयति-

प्रेयोपराङ्गं भावस्य यदि भावरसाङ्गता॥

भावस्य भावाऊत्वे रसाङगत्वे च प्रेय इत्यपराङमपि द्विविधं भवति। तदेव च प्रेयोलंकारमध्याचक्षते: २४३॥।

तत्र भावस्य भावाङ्कतायां प्रेयोपराङ्मुद़ाहरति- वन्देय महतस्तान्ये रामपादावलम्बिनः। इत्यादिषु तु भावस्य भावाङ्गत्वं प्रतीयताम्॥। अत्र महद्विषयकरतिभावस्य रामविषयकरतिभावोऽङ्गम् । यथा वा- 'अत्युच्चाः परितः म्फुरन्ति गिरयः स्फारास्त- थाम्भोधयस्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न क्रान्तासि तुभ्यं नमः। आश्चर्येण मुहुर्मुह्ुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्धवस्ता- वद्विध्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः ॥'- परितः समन्तादत्युन्नताः शैला: म्फुरन्ति। स्फारा विस्तीर्णा अम्भोधयश्च तथा परितः स्फुरन्तीत्यर्थः। तान्गिरीनेतान- म्भोघी नपि वहन्ती किरमप किचिदृपि न श्रान्ताषि। तुभ्यं नमः । इत्याश्चर्येण मुहुर्मुहुरुपलक्षितः सन्यावद्धवः स्तुतिं प्रस्तौमि, तावदिमां मशैलसागरां भुवं बिभ्रत्तव भुज: स्मृतः । ततस्तदनन्तरमेव भूस्तुत्यर्थप्रवृत्ता वाचो मुद्रिता :-

पन्चम उल्ासः । २९५

इत्यत्र कवेयों भूविषयको रतिभावः स राजविषयकरति. भावस्य कविगतस्यैवाङ्कम् यद्यप्यत्ञापि भूराजोभयविषय-

प्युपधेयसंकरडप्युपाधेरसंकर इत्येव थ्येयम् ॥ २४४ ।।

अथ भावस्य रसाऊताया प्रेयोपराअमुदाहरति-

वस्से जानकि हा हन्त कथं वत्स्यसति कानने। इत्यादिषु रमाङगत्वं भावस्य परिकीर्तितम्॥ अत्र जानकीविषयकरतिभावम्य करुणरसं प्रत्यङ्गत्वम् ।8 सथा वा-'वं मुग्धाक्षि विनैव कञ्चुलिकया वत्खे मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकासं-

रयात: शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः ।I'- अत्र सरखीनां नायिकाविषयकरतिभावः शुक्गाररसस्यानम् ॥ इत्थं भावस्य भावाऋ्ृत्वे रसाङ्गत्वे च द्विविधमपि प्रेयो० लंकाराख्यमपराक्मुदाहृतम् ॥२४५। अथोजस्विनामकमपराओं लक्षयति-

रसाभासोऽय वा भावाभामो भावाङ्गनां यदि। अशनुवीत तदोर्जेस्विनाम स्यादपराङ्गकम्।

२९६ कान्यदर्पणे

यन्न रसाभास्ो भावाभासरो वा भावाङ्गतां प्रतिपद्यते तत्रो भयन्नाप्यू जेस्वि नामकमपराऊमाहु :: इदमेवोर्जख्यलंकारमा- चक्षते ॥ २४६ ६ तत्र रसाभासस्य भावाङ्नामुदाहरति- हन्त द्रुहति देव्यै च खङ्गमुत्कृष्य रावणः। मारुत्युक्ताविह रसाभासी भावाङ्गतां व्रजेत् ॥ अत्र रावणस्य सीतालम्बनो रौद्रो रसोऽनुचितविषयत्वादा. आसः । स च देवीविषयकरतिभावस्याङ्रम ॥ २४७ ।।

अथ भावाभासश्य भावाङ्गतामुदाहरति- जितेन्द्रख कियान्रमो ममेत्युक्ता तृणाय तम्। मेने देवीत्यत्र भावाभासो भावाङ्गतां भजेत् ।

अत्र रावणम्य गर्वारूयो भाव आभासः।स च सीतागत व्ृतिरूपभावस्याङ्गम। रसाभामख भावाभासस्य च भावा- ज्ता यथा वा-'बन्दीकृत्य नृप द्विषां मृगहशस्ताः पश्यना प्रेयसां श्रिष्यन्ति प्रणमन्ति यान्ति परितश्चुम्बन्त्यमी सन- काः। अस्माकं सुकृतैर्ईशोर्निरतिनोऽस्यौचित्यवारांनिधे वि. ध्वस्ता विपदोऽखिलासदिति तैः प्रत्यर्थथिभि: म्तूयमे॥'-हे नृप, भवत्सेनाभटा रिपूर्णा प्रेयश्ीर्बन्दीकृत्य : पश्यता प्रेथ-

प्चम उल्लासः ।

सामित्यनादरे षष्ठी। पश्यत एव तत्प्रेय मोऽनादृत्येत्यर्थः । ताः शत्रुवधूः श्लिष्यन्ति। ततस्ताभिरवधूता: प्रणमन्ति। पुन- स्तावन्यत्र यान्तीषु स्वयमपि परितो यान्ति। ततः सर्वा- त्मनानिचछन्तीर्बलास्म्बन्ति। तै: प्रत्यर्थिभिस्तु हे औचि. त्यवारांनिधे, त्वमस्मत्पुण्यर्टष्टोऽचि। ताद्विपदो वधूपरिभवा- दिरूपा विध्वस्ता इति स्तूयमे ।-ध्यत्र प्रथमार्षे शुक्गारोऽन-

रतिभाव्रख्ाक्तम्उत्तरारधें द्विषनां राजविषयको रातेभाव आभासः। ्र तु कबे राजविषयकरतिभावस्याङ्कमिति रख्षा. भासस्य भावाभासस्य च भावाकत्वमिति ध्येयम्। एवमू- जस्वय लंकारा एयं द्विविधमप्यपराङ्कव्यङ्गयमुदाहृतम्।। अथ समाहिताख्यमपगङ्ग लक्षयति-

भावाङ्गत्वे भावशान्तेः ममाहितमुदाहृतम्। त्वद्दानभ्रवणे जाता स्वर्गवी भग्रमानसा॥

मेव समाहिताख्यमलंकारमाचक्षते। यथा त्वह्ानेत्यत्र स्वर्ग- वीगतगर्शख्यभावशान्ति: कविगनराजविषय करतिभावम्या-

नैमुहुः। ददशे तव वैरिणां मदः स गतः काषि तवेक्षण

१९८ काव्यदर्पणे

क्षणे ॥'-अत्न विषमयोः प्रथमतृतीयपादयोर्माल्ाषट्कान-

णस्य लघोर्गुरोश्च दर्शनाद्वैतालारूयं वृत्तामदम्। यद्यपि 'यु. गयुजोरष्टौ षडनिरन्तरा: कला रलगाश्च' इति वैताललक्षणे निरन्तरा: सवें गुरवः सर्वें लघवो वादौ न प्रयोज्या इत्यु- क्तत्वात् 'अविरलकरवाल-' इत्यत्र निरन्तरलघुप्रयोगो न युक्त:, तथापि कवीनां निरक्कुशत्वाददोष इत्याहुः। भविरल- मविरतं करवालस्य खङ्गस्य कम्पनैर्म्कुट भ्ूक्षेपेण तर्जनेन गर्जनेन च मुहुरुपलक्षितो यो मदस्तव वैरिणां ददशे स मदस्त्वर्द्वीक्षणक्षण एव कापि गतः ।-इत्यत्न मदरूपभावशा न्ते राजविषयकरतिभावाङगत्वम्। भावाभासस्य भावाऊत्वे स्रमाहितम; इह् तु भावशान्त्यलंकाराख्यं भावशान्त्यपरा- अमित्यन्ये । १४९ ॥ अथ भावोदयास्यमपराङ लक्षयति-

भावोदयश्रेद्धावाङ्गं तदा भावोदयं विद्ुः। त्वदानश्रवणादेति कामधेनुर्विनम्रताम्॥ अत्र कामधेनोर्लज्जार्यभावोदयस्य राजविषयकरतिभावाङ्ग- त्वम। अमुमेव भावोदयालंकारमाचक्षते ॥ यथा वा- "साकं कुरङ्गकद्टशा मधुपानलीलां कर्तु सुहृाद्विरपि

पश्चम उल्लास: । २९९

वैरिण ते प्रवृत्ते : अन्याभिधायि तव नाम विभो गृहीतं केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम् ॥'- मृगदशा सुहृद्धि- रपि सह तव वैशिण मधुपानोदयने सति त्वत्सनाम्नोऽन्य स्वाह्वानाय त्वन्नामधेयं केनचिदुक्तं सत्तत वैरिणि दुःसहाप. वस्थामकरोत्।- इतत्र त्रासाख्यभावोदयस्य राजविषयकर- तिभावाङ्गत्वम् ॥ २५० ॥ अथ भावसंध्याख्यमपराङ्ं क्षयति-

नञ्रस्मेरमुखी पाणिं गृहती सेव्यतामुमा॥

भावसंध्याख्यमलंक्ारम चक्षते। यथा नम्र्मरेतत ्भ्या व्यक्तयोर्लज्जाहर्षयोः संभूय वृत्तेर्भीवसंधिः ।व च देवीवि- घयकरतिभावस्याङ्गम्। यथा वा- 'अधोढा तत्कालो- क्वसदसहभावस्य तपसः कथानां विस्रम्भे्वथ च रसिकः झलदुहितुः। प्रमोदं वो दिश्यात्कपटव टुवेषापनयनत्वरा- शैथिल्याभ्यां युगपद्भियुक्त: स्मरहर: 4'- शैलदुहितु- सत्कालमुह्सन्ती या सोदुमशक्यता तद्वतम्तपसोडसोढा- म्हिष्णुः । देवीं तथा शरीरनिरपेक्षमुम्रं तपश्चरन्ती क्षण. मध्युपेक्षितुमक्षम इति यावत्। अनेन कपटव्रह्मचारिवेषा

३०० काव्यदर्पणे

पनयने हेतुरुक्तः तथा देव्या: कथानां विस्त्रम्भेषु सरवि- सम्भकथाश्रवणेषु च रसिक इत्यनेन तादशवेषापनयनमान्धे हेतुरुक्:। एवं कपटवेषापनयने त्वरया मान्येन चाभि- युक्त: स्मरहर: प्रमोदं वो दिश्यात्। -- इत्यत्न त्वराभियों- गेनावेग: शैथिल्याभियोगेन धैर्य च व्यक्गषमित्यावेगवैर्यथोः संभूय वृत्तेर्भावमंधिः । म च देवविषयकरतिभावस्याङ्गम्॥। अथ भावशबलताख्यमपराङं लक्षयति -- भावाङ्गे भावशायल्ये भावशावल्यमिष्यते। द्विष्टे दृष्टेडरुणं नग्रे फुल्लमक्षि तवेक्ष्यते॥

यत्र भावशबलताया भावाऊृत्वं तत्र भावशबलताख्यमपरा क्रम। अमुमेव भावशबलतालंकारमाचक्षते। भावानां शब- लता नाम पूर्वपूर्वोपमर्देन वृत्ति:। यथा द्विष्ट इत्यन्नारुणपद द्योत्यकोपोपमर्देन फुल्लपदद्योत्यम्य हर्षम्य वृत्तेर्भवशबलता। तस्याश्च राजविषयकरतिभावाङ्गतया भावशबलताख्य मपरा क्रम। यथा वा-'पशयेत्कश्विच्चपल चल रे का त्वराह कुमारी हस्तालम्बं वितर इ इ हा व्युत्क्रमः कामि यामि। इत्थं पृथ्वीपरिवृद् भवद्वृषिणोऽरण्यवृत्ते: कन्या कंचित्फल- किस लयान्याददानाभिघत्त ।' - हे पुथ्वीबृढ, अर- व्यवासिनो भर्वद्रिपोः कन्या कंचिदभदत्ते वक्ष्यमाणरी

पञ्चम उल्लासः। ३०१

त्योक्तिप्रत्युक्तिपरिपाटीमारचयति-मया सह रममार्णा त्वां कशित्पश्येदित्युपहासपरेण कामुकेन संत्रासार्थमुक्ता तं प्रत्याह- रे चपल, त्हिं चळ विविक्तं देश गच्छ । अहमपि तत्रागच्छमीति भावः । अथ तस्योपहास्परस्यो कि :- का त्वरेति। अहो ते भीकतेति यावत्। अथ कन्याया उक्ति :-- अहं कुमारीति कुमार्या भीरूता सहजा किमत्रोपहासेनेति यावत्। अथ तस्योपहासरपरस्योक्ति :-- इस्ताळम्बं वितरेति। यदि भीरुतया विविक्तदेशे गन्तव्यं ताई मम स्वयं गन्तुं न पाटवम्, अतः करावलम्बनं देहीति। अथ तस्या उक्ति :- ह ह हा व्युत्कम इति। युवतया मम हस्तावलम्बनं दातुं शक्तोडपि हन्त मां तत्र नियोजयसीति यावत्। अथ चलिते तस्मिन्सैवाह-कावि याध्ीति। असीति त्वमर्थेऽव्ययम्।-इत्यर्थ इत्याहुः । अस्मत्पिता- महचरणा भवस्वामिभट्टास्तु -- कन्याभिधत्त इति पदस्वा रस्येन पश्येत्कश्चि्िदित्यादि सर्वे कन्याया एव वचनम्। तथा हि- भवह्िषः कन्या कंचित्कामयमानं प्रत्याह -- रे चपल, कश्वित्पश्येत्, भतश्चळ गच्छेति। अथ तस्मिअ्रपस- रत्याह-का त्वरेति। चलेत्यर्धोक्तिमात एव कि चलसीति यावत्। अथ तस्मिन्नागते सव्याह-अहं कुमारीति अतः पितृपराधीना न स्वेच्छया त्वया मह रन्तुमुद्युख इति

३०२ काव्यदर्पणे

यावत्। अथ तस्मिन्नप्याति पुनराह-हस्तालम्बं वितरे ति। पुनस्तस्मिन्करावलम्बनायोपमर्पति सत्याह-ह ह हा उ्युत्क्रम इति। पुनस्तस्मिन्नपगच्छत्याह -- काि यामीति योजना। -- इत्याहुः। अत्र पश्येत्कश्चिदिति शक्का, का त्वरेत्यसूया, अहं कुमारीति स्वगतकुमारीभावस्मृतेः स्मृतिः, इस्तालम्बं वितरेति श्रमः, हहहा व्युत्कम इति कार्पण्यो- केदैन्यम्, क्वासि यास्ीत्योत्सुक्यं च व्यज्यत इति पूर्व पूर्वो- पमदेन भावानामुपनिबन्धनाङ्गावशबलता। मा च राजवि षयकरतिभावस्याप्रम्। एवं च ये पूर्व मसंलक्ष्यक्रमव्यक्चच प्रस्तावे रसादीनामक्गत्वे रसव्रदादयोडलंकारा गुणीभूतव्य अचप्रस्ताव उदाहरिष्यन्त इत्युक्तास्त इहोदाहताः । यद्यपि भावोदयभाव संधिभावशबलत्वानि नालंकारतया पूर्वैरुक्तानि वथापि युक्तिसाम्यात्पर्यालोचनकुशलः कश्चिद्वूयादित्यस्मा- भिस्तान्यप्य लंकार तयोक्तानि। त्स्तुतस्तु, उक्तोद हरणेषु गुणी सूतव्यङ्गत्वे मध्यमकाव्यता रसवदाद्यलंकारवत्वे त्वधम काव्यता च स्यात्, अतो रसवदृादयो नालंकारा भवि- तुमईन्तीति नव्याः । ननु रसादीनां रसादयङ्गत्वे गुणीभू-

गुणाभूतव्यङ्गधान्तर्भावापावादिति चेत्, इष्टत्वदित्येके।

पश्चम उल्लास: । ३०३

यत्र साक्षादङ्ता तत्र गुणीभूतव्यक्चता। यथा -- 'अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः' इत्यादौ। यत्र परम्पर- याक्गता तत्र तु रसादिमंकरध्त्रनिः । अत एव 'स्त्निग्व श्यामलकान्तिलिप्तत्नियतो वेल्लेदूआका घना वाता: शीकरिणः पयोदसुहदामानन्दकेका: कलाः। काम स्रन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोडस्मि सर्वे सहे वैदही तु कथं भविष्यति ह हा हा देवि धार। भव ।' इति पूर्वसंकरप्रस्तामोदाहतश्रोके रामोडस्मीति रामभावस्य स्वतः सिद्धतया बिधेयत्वानुपपत्त रामपदं सकलदुःखसह. त्वं लक्षयत्सीतां विनापि जीवनस्तामथ्ये जयच्याद्विप्रलम्भा- तिशयं च व्यक्जयति। ततश्च श्यामलकान्तिलिप्तेति पयोद- सुदृदामिति चात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययो राम इत्यर्थान्तरसंक्र- मितवाच्यस्य चाङ्गाङ्गिभावेन संकरः, तयोरद्ीपकत्वेनाअ- त्वादिति परम्परायाङ्गत्व एव संकर उदाहृत इति तत्त्वम् ।- इत्यन्ये। यद्यपि ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गधयोः स्वप्रभेदादिभि: सह संसृष्टिः संकरो वा सर्वत्र संभवति, तथापि 'प्रधानेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायेन यत्र येन चमत्कारः पुरः- स्फूर्तिकस्तत्र तेन ठयपदेश इति ध्येयम् ॥ एवं सप्तविधमप्य पराङ्मुदाहृतम् ! २५२॥

३०४. काव्यदर्पणे

अथापराकेऽष्टममपि प्रकारं लक्षयति --

शब्दार्थोभयशत्तयुत्थास्त्रयस्ते ध्वनयो यदा। वाच्याद्गतां भजेयु: स्यादपराङ्ं तदाष्टमम्।।

शब्दशक्तिमूलस्थार्थ शक्तिमूलस्योभयशक्तिमूलस्य वाणुरणन-

तत्र हरति- नलिनीयमिनालोकादामोदं भजतेतराम् इत्यादौ शब्दशक्त्युत्थध्वनेर्वाच्याङ्गता मता॥ अत्र कमलिनीनस्य सूर्यस्यालोकात्प्रकाशादामोदं सौरभं भजतेतरामिति प्रम्तुतेऽर्ये शक्त्या प्रतीयमाने नलिनीति सोलिङ्रेन प्रतीयमाना नायिकेनस्य दयितस्यालोकाइर्शना- दामोदमानन्दं भजत इतीनालोकादिपदानां पर्यायासहिष्णु- तया शब्दशक्तिमूलध्वनिविषयो यो नायिकानायकवृत्तान्तः स रविकमलिनीवृत्तान्तरूपे वाक्यार्थे समारोप्यमाणतया वाक्यार्थाङ्तां नीयते, सर्वत्र समासोक्तौ प्रतीयमानाप्रस्तु- तवृत्तान्तसमारोपोषस्कृतस्यैव प्रकृतवाक्यार्थस्य प्राधान्येन प्रतीतेः। अत्र च रविकमलिनीवृत्तान्तस्य प्रतीयमानना

पञ्चम उल्ासः । ३०५

वाच्यसिद्धयङ्गाद्वेद इति ध्येयम्। यथा वा- 'जनम्थाने आ्रनतं कनकमृगतृष्णाकुलधिया बचो वै.देहीति प्रतिपद- मुदश्ु प्रलपितम्। कतालंकाभर्तुर्वदनपरिपाटीषु घटना मयापं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ।I' जनम्थाने जनसंनिवेशे। नगर इति यावत्। जनस्थानाख्यदण्डका- रण्य प्रदेशविशेषे च कनकमेव मृगतृष्णा मरुमरीचिका, वयाकुलघिया कनकमयो यो मारीचमायामृगस्तम्मिन्या तृष्णा वाळ्छा तदाकुलधिया च भ्रन्तं सर्वतः पर्यटितम् । वै प्रसिद्धौ निपातः। देहि वितरेनि वैदाह हे जानकीति च वच: प्रतिपदं प्रतिवर्णसमूहं प्रतिचरणन्यासं चोदक्रु प्रलपितम्। काभर्तुः कुत्सितनृपतेर्वदनम् 'वद व्यक्तायां वाि' इति स्तोत्ररूपं वचनम, तत्परिपाटीषु तत्प्रकारेशु घटना यत्नः, अथ वा वदनपरिपाटीषु वचनसंदर्भेंधु घट- नाघटितांशसमर्थनालमधिकं कृता लङ्काभर्तुर्दशास्यस्य मुख्- परिपाटयितृशरसंधानं कृतं च: अतो मया रामधर्माचर- जाद्रामत्वं प्राप्तम्। कुशलवसुतता क्षेमहेतुधनवत्ता कुशश्र ळवश्च सुतौ यस्या: स्रा सीता च न त्वधिगता।- इत्यत्र जनस्थान इत्यादिपदानां परिवृ्त्त्यसहतया शब्दश- कितिमूलध्वनिविषयो रामेण सहोपमानोपमेयभावो मयाहां K. 20

काव्यदर्पणे

रामत्वमिति वाच्याङ्गम्। नन्वत्र व्यज्यमानं रामौपम्यं विना अयाप्तं रामत्वमिति वाच्यस्िद्दसंभवाद्वक्ष्यमाणवाच्यसि- द्धयङ्गस्यैवेदमुदाहरणं युक्तमिति चेत् ; सत्यम, 'मयाथाषि प्राप्ता कुशलवसुता नैव ह ह हा' इति पाठे व्यज्यमान- रामवृत्तान्तसमारोपोपस्कृतस्यैव प्रस्तुतवाक्यार्थस्य प्राधान्येन प्रतीते: प्रकृतोशहरणत्वमविरुद्धमिति ध्येयम् २५४ ॥

आलिङ्गत्यंशुमानैन्द्रीमुल्लासयति चाब्जिनीम्। इत्यादावर्थशक्त्युत्थध्वनेर्वाच्याङ्गता मता॥

अत्र प्रतीयमानदक्षिणनायकवृत्तान्तसमारोपोपस्कृतस्य प्रस्तु- तरविवृत्तान्तस्य प्रतीतिः ऐन्द्रथादिपदानां परिवृत्तिसि-

यथा वा-'आगत्य संप्रति वियोगविसंष्ठुलान्गीमम्भोजिनी कचिद्पि क्षपितत्नियामः। एतां प्रसादयति पश्य शनैः प्रभाते तन्वङ्धि पादपतनेन सहस्त्ररशिमिः ।' -कचिदृपि मेरोरपरभागे नायिकान्तरसंनिधौ च रात्रि नीत्वा रवि- र्नायकक्ष संप्रत्यागत्य वियोगेन विह्वलाक्गीमम्भोजिनी जळिनी नायिकां च पादपतनेन किरणावतरणेन चरणश्र- णामेन च शनैः शनैः प्रस्नादयति विकचयति गतरोषां

पञ्चम उल्ासः । ३०७

करोति च।-इत्यत्र क्वचिदादिपदानां पर्यायसहिष्णु- तयार्थशक्तिमूलवस्तुध्वनिविषयो यो नायिकानायकवृत्तान्तः प रविकमलिनीवृत्तान्तरूपे वाक्यार्थे समारोप्यमाणतया वाच्याङ्गतां नीयते। न चात्र पादपतनेनेति श्लष्टपदसक्वा च्छन्दशक्तिमू लताप्यस्तीत्यु भयशक्तिमूलध्वनिविषयस्यैव अन वाच्याङ्गतेतति वाच्यम्, 'भूत्रा व्यपदेशः' इत्यर्थशक्तिमृ- उत्वव्यपदेशात्। न चैवमषि 'झटिति भ्रुकुटिविटक्कित- ललाटपट्टो विभाति नृपभीमः' इत्यत्न भीमपद्वद्न्नाषि पादपदं श्रिष्ठमिति पदप्रकाश्यशब्दशक्तिमूलध्वनित्वव्यप- देशः किंन स्यादिति वाच्यम्; भीमपद्स्येव पादपदस्य विशेष्यानुपस्थापकत्वात्, किं तु सापराधत्वमात्रं पादपद- सुपस्थापयतीत्याहुः। वस्तुतस्तु, उभयशक्तिमूलध्वनिविष- यस्य वाच्याऋ्त्व एवेदमुदाहरणं युक्तम। 'पाथोजिनीपरि- बृढोडयमधीरनेत्रे' इति तुरीयपादपाठेडर्थशक्तिमूलध्वनिवि षयस्य वाच्याङ्गत्वमिति ध्येयम् ॥२५५ ॥

दाहरति-

३०८ काव्यदर्पणे

अन्र रक्तपदस्य शिलिष्टत्वादब्जिनीनाथादिपदस्य तदभावाच्चो भयशक्तिमूलध्वनिविषयता। प्रतीयमानस्य नायिकानायकवृ- त्तान्तश्य घ वाक्यार्थे रविकमलिनीवृत्तान्ते समारोपाद्वाच्या- दत्वम् । एव मुदाहरणान्तरमप्यूह्यम् ॥ २५६ ।

अथ क्रमप्राप्तं वाच्यमिद्धच्यक्क लक्षयति-

वाच्यसिद्धयङ्गमेतद्यद्विना वाच्यं न सिध्यति। भूभृदाभाति काइमीरपङ्कगैरिकपाटल:॥

व्यक्गपेन येन बिना वाच्यं न सिध्यति तद्वाच्यसिद्धषङ्गम्। निरपेक्षवाच्योपस्कारकमपराङ्गम, सापेक्षवाच्यार्थोपस्कारकं वाच्यसिद्धयङ्गमिति विवेकः । अन्न काशमीरख गैरिकत्वेन निरूपणं वाच्यम। तत्सिद्धौ भूभृत्पदे शब्दशक्तिमूलध्वनि- महिम्रा प्रतीयमानो भूधरोडङ्गम । यथा वा- 'भ्रमिमरति- मलसहृदयतां प्रलयं मूच्छौ तमः शरीरसादम्। मरणं चजल- जभुजगजं प्रसह्य कुरुते विष वियोगिनीनाम् ॥'- भ्रमि शि- रोभ्रमणमराति विषयेष्वरुचिमलसहृदयता मालस्यं प्रलयं निश्चे- प्टतां मूच्छो बाह्यज्ञानोपरमं तम आन्तरज्ञानोपरमं शरीरसाद ग्लानि मरणं च घनभुजगजन्यं विषं जलं वियोगिनां कुरुते। - इत्यव् जलदस्य भुजगत्वानिरूपणलक्षणं वाच्यं विषपदे भ्रम्यादिकारणगरलप्रतीतिमन्तरेण न सिध्यतीति वाच्यसि

पञ्चम उल्ास: ३०९

द्वयङ्गम। इदमुदाहरणद्वयमपि कविवाक्यार्थस्यैव कविवाक्या- र्थसिद्धऋ्त्वादेकवक्तृगतत्वेन वाच्यसिद्दक्कम् । कविनिब- द्वक्तृवाक्यार्थस्य कविवाक्यार्थसिद्धषक्कना यथा-'गच्छा- म्वच्युत दर्शनेन भवतः कि तृप्तिरुत्पद्यते कि त्वेवं विजन- स्थयोर्हतजनः संभावयत्यन्यथा। इत्यामन्त्रणभङ्गिसूचितवृ-

पातु वः ॥'-हे अच्युत, तव दर्शनेन तृप्तिरुत्पन्नेति न गच्छामि। कि त्वेवं दृष्टैव विजनस्थयोरावयोः सतोः, इतो दोषैकहग्जनोऽन्यथावयोः संभोगं संभावयेदित्यन्यत्रगमना- भ्यनुज्ञाप्रार्थनव्याजेन सूचितं यद्थावस्थानं संभोगमन्तरेण विफलावस्थितिस्तन्निबन्धनेन खेहेनालमां गोपीमालिक्रच पुलकितो हरियुष्मानवतु। -इयत्राच्युतादिपदव्यङ्धाना- मस्खलितत्वादीनां कविनिचद्धवक्तृव्ाक्यार्थानां वृथावस्था- नेत्यादिकविवाक्यार्थसिद्धिं प्रति हेतुत्वाद्वक्त्नन्तरवाक्यार्थस्य

शक्त्ाक्षिप्रोऽपि व्यञ्चोर्थ: कविना पुनः । यत्राविष्क्रियते स्वोक्त्या नाम्त्येशलंकृनिध्वनि: "' इत्युक्कतयात्र न ध्वनित्व- मित्यप्याहुः ॥ २५७॥ अम्फुटं लक्षयति- स्याद्यत्सहृदयस्यापि दुःखबेद्यं तद्स्फुटम्।

३१० काव्यदर्पणे

भूपो गुणाहितप्रीतिर्भुनत्तयम्बुधिमेखलाम् यत्र पोटास्तनसनिवेशवदनुन्मिषिततया सहदयानामव्यति. दुःखवेद्यो व्यङ्गयस्तन्ास्फुट नाम गुणीभूतव्यप्रचम्। यथा गुणहितिप्रीतिरिति भीमषेनेनातिप्रसिद्धेन युधिष्ठिरौपम्यं राजि दुःखन व्यज्पत इत्यस्फुटम्। यथा वा-'अटृष्ट् दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विश्लेषभीरुता। नादूष्टेन न दष्टेन भवता लभ्यते सुखम् ।' -- नायकस्य सौभाग्यं चापलं च प्रकाश- यन्त्या: कस्याश्चिदुक्तिरियम्। भवत्यद्ृष्टे सत्युत्कण्ठोद याभ सुखं लभ्यते, दृष्टेऽपि झटिति विश्लेषभिया न सुखम्। तदुभयथापि भवता न सुखमिति वाच्योऽर्थः स्फुटः । प्रतीयमानस्तु, अदष्टश्र यथा न भवसि दष्टश्र क्षणादेवा- न्यत्र गत्वा वियोगभयं यथा न जनयसि तथा मत्संनिधा- वेव सर्वदा स्थातव्यमित्येवंरूप: स्फुटं न प्रतीयते। पूर्वो- दाहरणे शब्दशक्तिमूलालंकारध्वनेरस्फुटत्वम्, इछ त्वर्थ- शक्तिमूलवस्तुध्वनेरस्फुटत्वमिति भेदः । इदमेव क्विष्टमित्य- ध्याचक्षते २५८ ॥।

अथ संदिग्धप्राधान्यं लक्षयति --

स्यात्संदिग्धप्रधानत्वं वाच्यात्माधान्यसंशये। त्वामालोक्य रणे वैरी वीक्षते जविनं हयम्।

पञ्चम उल्लास: ३११

सत्र वाच्यापेक्षया व्यङ्गवश्य प्राधान्यं संदिग्धं तत्र संदि- ग्धप्राधान्यम्। यथा वेगवत्तरगावलोकनेन व्यक्रया पला- यनेच्छा प्रधानं किं वा भयानकर सस्थायिभूतभयानुभाव- रूपं वाच्यमेव प्रधानमिति संदेहात्सदिग्धप्राधान्यम्। यथा वा-'हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ शवाम्बुराशिः । उमामुखे बिम्बफलाघरोष्ठे व्यापारयामास् विलोचनानि।'- चन्द्रोदयसमये यथा जलधिः किंचित्प्रशिथिलधैयों भवति तथा मदने गृहीतचापे स्ति किंचित्प्रशिथलघैर्यों हरो बि. म्बफल सद्शाधरे गौरीमुखे त्रीण्यपि विलोचनानि व्यापार- यामास :-- इत्यत्र विलोचनव्यापारेण बिम्बफलाघरोछु इत्युमामुखविशेषणमहिम्रा परिचुम्बतुमैच्छदिति व्यङ्गयं रत्यनुभावरूपं विलोचनव्यापरणं वाच्यम्। उभयो: साधक बाधकप्रमाणाभावात्प्राधान्यं संदिग्धम्। येनैव लोचनेन भगवानिक्षुधन्वानं दिघक्षति तेनापि देवीमुखावलोकनमहो- त्सवं भावयामासेति वाच्यस्पोक्तव्य पच्ात्प्राधान्य संदेहातवं दिग्धप्राधाम्यमित्यन्ये ।। २५९॥

अथ तुल्यप्राधान्यं लक्षयति --

वाच्यात्प्राधान्यतौल्ये तु तुल्यप्राधान्यमिष्यते। जातास्त्वद्वैरिसुदृशां स्मरणीयाञ्जना हशः।:

११२ काव्यदर्पणे

यत्र वाच्यस्य व्यञ्ञचस्य च प्राधान्यं तुलाधृतवत्तुल्यमव- तिष्ठुते तत्र तुल्यप्राधान्यम यथा वैरिस्ीणां दशः स्मर- गीयाखना जाता इति वाच्यस्य वैरिणः सर्वे निपातिता इति व्यप्रचस्य च तुल्यं प्राधान्यम्, स्मरणीयाखना इठि वाच्यस्यापि विदग्धोक्तितया चमत्कारजनने व्यप्रचसमशीर्षं- कस्वात् ॥ यथा वा -- 'ब्राह्मणाभिभवत्यागो भवतामेव भूतये। जामदग्न्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥' -- इंद रावणदूतं प्रति भार्गवस्य प्रतिसंदेशवाक्यम। ब्राह्म- णानां परिभवस्य प्रस्तुतस्य यस्त्याग: परिवर्जनं स भवतां वक्षसामेव श्रेयसे। अन्यथा ब्राह्मणपरिभवात्यागे युष्माकं साहेश्वरत्वप्रत्यासस्या मित्रं भवत्रयं जामदग्न्यो दुर्मनाथते कुद्धो भवतीति वाच्यं विद्ग्धोक्तिरूपतया ब्राह्मणपरिभवा त्यागे जामदग्न्यः श्त्त्रियाणामिव रक्षसां सर्वेषामपि अ्यं करिष्यतीति व्यङ्गयेन चमत्कारजनने समशीर्षिकामारोह- ताति तुल्यप्राधान्यम। केचित्तु रक्षक्षयलक्षण व्यङ्गयं ब्राह्मणानुमरणं श्रेयस इति वाच्यं च तुल्यमिति तुल्यप्रा- धान्यमत्रेत्यप्यह्हुः। अत्र प्राधान्यम्य मंदेहसाम्ययोः सह्दया एव प्रमाणम्, व्युत्थितैग्न्यथा वक्तुं शक्यत्व।" दिव्याहुः।२६० ॥ अथ काक्वाक्षिप्त लक्षयति-

पष्चम उल्लास: ३१३

काक्ाक्षिसं यत्र माक्षात्काक्का व्यक्ञकनेष्यने। मन्ये सा सुभगा मत्तो यां त्वमेवानुधावसि॥। यत्र काकुः स्ाक्षादेव व्यञ्जका तत्र काक्काक्षिप्रम्। प्रती यमानो विधिर्वा निषेधीं वा काकाभ्विप्यते प्रतिक्षिप्यत इत्य न्वर्थता। यथा स्रा सुभगेत्यन्न काक्ा वाच्यसौभाग्य- निषेधेन नैव मा सुभगेति व्यज्यते ननु 'तथाभूतां दृष्ट्रा नृपसदसि पाश्चालतनयां वने व्याधेः सार्ध सुचिरमुषितं वल्कलधरैः । विराटम्याव्ासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मांय भजति नाद्यापि कुरुषु ॥' - इत्य-

तृतीयोल्लास इति चन्र; तत्र प्रश्नमभिव्यज्य काका विश्रा- न्तायां तद्वशिष्टचज्ञानवतां सहदयानां खिन्ने कोपस्याथो- उयत्वात्खिन्न इति पदेन मयि न कोपो युज्यते कि त्वप- कारिषु कुरुष्वेव स युक्त इति व्यज्यत इति तत्त न काको: साक्षाद्वयक्षकत्वम, इह तु तथेति ततो भेदः। न च सा सुभगेति शक्यान्वयस्यायोग्यतया विपरीतलक्ष- णया न स्रा सुभगेति प्रतीतिसंभवात्किमित्यत्र काक्वा व्यप्जकताSडश्रीयत इति वाच्यम, लक्षणया न मा सुळ- भेत्यंशलाभेडपि न सुभगैवेत्यवधाग्णांशो व्यखनाविषय एवेत्याहुः। नन्वेवम् 'निःशंषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृ-

३१४ काव्यदर्पणे

शरागोऽघरो नेत्रे दूरमनखने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिध्यावादिनि दूत्ि बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापी स्नातुमितो गताभ्ति न पुनस्तस्याधमस्ान्तिकम् ॥' इत्य- न्रापि वापी नैव गताष्ि, किं तु तस्याधमस्यान्तिकमेव गतासत्रीति काक्वा व्यखनसंभवादुत्तमकाव्यता न स्यादिति चेन्र; तत्राधमपदेनैव विवक्षितार्थव्यञ्ञनसंभवे काक्वा व्यञ्जकत्वानङ्गीकरात्। यदि च तत्रापि काकोर्व्यञञकता कवेविवक्षिता स्यात्तदा मध्यमकाव्यतैवेत्याहुः॥ यथा वा- 'मथ्नामि कौरवशतं समरे न रोषाहुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । सचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू संधि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ।'- संरब्घस्य भीमसेनस्य वाक्यमिदम्। कौरवशतं कोपेन युद्धे न मध्नामि, दुःशा- सनश्य वक्षधो रुधिरं न पिबामि, सुयोधनस्योरु गदया न संचूर्णयामि, भवतां न तु मम नृपतिर्युधिं्ठिरः पणेन। पथ्षप्राममान्नं प्रतिम्राह्यतया स्वीकृत्येति यावत्। दुर्योध- नेन संधि करोतु -- इत्यत्र प्रतिनकारं काकुः। तया मध्नाम्येवेत्यादि व्यक्रयं वाच्यो यः प्रतिषेधस्तन्निषेधशि- रस्कतयैव प्रतीयते ॥ २६१ ४

अथासुन्दरं लक्षयति --

पञ्चम उल्लासः । ३१५

वाच्यान्निकृष्टं व्यङ्गयं चेदसुन्दरमितीरितम्। अतपःक्लेशसुलभं सुकृतं तव दर्शनम्॥२६२॥

यत्र व्यङ्रचं वाच्यापेक्षया निकर्षशालि, तत्रासुन्दरम् । यथा भवदर्शन तपःक्लेशं विनैव सुलभं सुकृतमिति वाच्या- पेक्षया निरतिशयानन्दकरत्वरूपं व्यक्रयं चमत्कारातिशय जनकत्वाभावाभिकर्षशालीत्य सुन्दरम् ।। यथा वा- 'वा मोरकुडुङ्गुड्वीणसउणिकोलोहं सुणन्तीए। घरकम्मवावु- डाए वहूइ सीअन्ति अङ्गाइँ ॥'- वानीरकुओड्गीनश- कुनिकालाहलं शृण्तत्या: । गृहकर्मव्यापृताया वष्वाः सीदन्त्यङ्गानि !! वेतसनिकुश्े दत्तसंकेता काचित्त्रत्यश कुन्तकोलाहलेन तब कामुकस्य गमनमनुमाय कार्या- क्षमावयवा जातेति वाच्यं कामुको लतागृहं गत इति व्यक्याथमत्काराय कल्पते। अन्र वाच्यस्येव चमत्कार- कारित्वे सहदया एव प्रमाणम। अन्ये तु- वाच्यस्याङ्ग- सादस्यानुभावतया साक्षाद्रसव्यप्जकतया चमत्कारकारि- त्वम, व्यक्खचस्य तु वाच्यं द्वारीकृत्य विलम्बेन रसव्य- खकतेति वाच्यापेक्षया निकर्षशालिता -- इत्याहुः ॥२६२॥

एवं गुणीभूतव्यक्गयान्युद्ाहत्यामीषामपि ध्वनिवद्यथा- संभवं भेदा ऊह्या इत्याह-

३११ काव्यदर्पणे

एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्च पूर्ववत्।

चकार एषामित्यनेनान्वेति। एषं गुणीभूतव्यूयानां च मेदा: शुद्धा: संकरसंसृआयत्ताश्च मेदा: पूर्ववद्धनिवदेव यथा- संभवं वेदितव्याः । तत्रागूढप्रस्तावे 'जीवन्र भवाभि' इत्प- र्न्तरसंक्रमितवाच्यः, 'उदयाचलचु्बि' इत्यन्नात्यन्तिर- स्कृतवाच्यः, 'केनाप्यत्र मृगाध्षि' इत्यत्रार्थशक्तिमूलो वम्तुध्य- निश्चोदाहतः । अपराङ्कप्रस्तावे रसभावरसाभासभावाभाङ- भावशान्तिभावोशयभावसंधिभावशबलता असंलक्ष्यक्र्मव्य- अचप्रभेदा उदाहताः । तथा 'जनस्थाने भ्रान्तम्-' इत्यत्न

रूगप्रस्तावे 'विषम' इत्यत्र शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिश्चोदा हनः। एवमन्येषां शुद्धभेदानां संकरसंसृष्चायन्तभेदानां चोदाहरणान्यूद्यानि। यत्र वम्तुमात्रेणालंकारो व्यज्यते तक्ष न गुणीभूतव्यङ्ग्य तेत्यभिप्रेत्यात्र यथायोगसित्युक्तम। तदुक्क ध्वनिकृता -- 'व्यज्यन्ते वम्तुभावेण यदालंकृतयस्तदा। ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात्।' इति। शब्दशक्तिमू लतयार्थ शक्तिमूलतया वा वस्तुमान्रेण यदालंकृतय उपमाद्या व्यज्यन्ते तदा तासामलंकृतीनां ध्वन्यङ्गता धवनिप्रभेदतैव न गुणीभूतव्यङ्श्यता सतो वाच्यकक्ष्याया-

पञ्चम उल्लास: । ३१७

मपि प्रायेण काव्यवृत्तेः काव्यतात्पर्यस्य तदाश्रयता तद्वि- वयतेति कारिकार्थः । अयं भावः-दयमिह चमत्कारप्रयो- जकं चित्रत्वं व्यजुनयत्वं चेति। ततश्चालंकारेण वस्तुध्वनी व्यजग्यत्वविवक्षया ध्वनित्वेडपि चित्रत्वविवक्षया द्वयोस्तुल्य- प्राधान्याद्गुणीभूतव्यङग्यतापि संभवति। तथा वस्तुना वस्तुध्वनौ व्यङ्ग्यत्वविवक्षया ध्वनित्वेडप्युभयोश्त्रत्वविव- भ्षया तुल्यप्राधान्याद्गुणाभूतव्यङ््यतापि सरंभवति। तथा- लं कारेणालंकारध्वनौ व्यङ्च्यत्वविवक्षया ध्वनित्वेडप्युभयोश्चि वत्वविवक्षया तुल्यप्राधान्याद्गुणीभूतव्यङ्गयतापि संभवति। वस्तुनालंकारध्वनौ तु व्यञ्जकस्य वस्तुनोSचित्रत्वादव्यङ्गय- त्वाच तुल्यप्राधान्यविवक्षा न संभवतीति न गुणाभूतव्य ङ्गय- तासंभवः, किं तु ध्वनित्वमेवेत्याहुः । शब्दशक्तिमूलानुर-

चयाङ्गताद्यप्राधान्यप्रयोजकसद्धावे गुणाभूतव्यङ््यता संभव- त्येवेत्यप्यन्ये।. ३६३।

नुक्स्वा तेषामुपमाद्यलंकारैयोगेडपि बहवो भेदा भवन्ती- व्याह- एषां योगेऽप्यलंकारैर्भेदा: स्युर्बहवस्तथा॥

३१८ काव्यदर्पणे

यथा स्वप्रभेदैयोंगे बहवो भेदास्तथालंकारैयोंगेऽपि बहवो भेदा भवन्ति २६४ ।। अथालंकारैरलंकारयु क्तर्गुणीभूतव्यङ्गचैश्च त्रिविधेन संक- रेण संसृष्टा च पूर्वोक्तानां ध्वनिभेदानां योगे तवनन्ता भेदा भवन्तीत्याह- अलंकारैर्गुणीभूतव्यङ्गयैश्चालंक्रियान्वितैः। संसष्टिसंकरैर्योगे न गण्यन्ते ध्वनर्भिदाः॥ उपमाध्यलंकारैः प्रत्येकं ध्वनिभेदानां योगे तथा शुद्धैः स्वप्रभेदयुक्तैर लंकारयुक्तश्च गुणीभूतव्यङ्गधैखितिरूपेण संकरेण संसृषट्या च योगे धवनेमेंदा न गणनापथमवतरन्ति। तदुक्तं ध्वनिकृता-'सगुणीभूतव्यङ्गयैः सालंकारैः, सह प्रभेदैः खैः। संकरसंसृष्टिभ्यां पुनरप्युद्त्योतते बहुषा ॥' इति। स ध्वनिर्बहुघोद्दयोतत इत्यन्वयः ॥ २६५॥। एवमनन्तभेदभिन्नस्यापि ध्वनेव्यक्रयत्रैविध्येन लैविध्यं संग्रहेण दर्शयति- वस्तुध्वनिरलंकारध्वनिर्वाच्येतरध्वनिः। इति त्रिधोदितोऽनन्तभेदभिन्नोऽप्ययं ध्वनिः॥ वाच्येतरे रसभावादयो यद्यपि वर्त्वलंकारयोरवस्त्वलंकारश- कदवाच्यत्ववद्रसभावादीनामपि तत्तत्पद्वाच्यत्वमस्ति, तथा-

पञ्चम उल्हासः । ३१९

पि वस्त्वलंकारी व्यङ्गयावपि कदाचिद्वाक्यार्थप्रतीतिकक्ष्या- मधिरोहतः, रसभावादयस्तु कदापि न वाक्यार्थप्रतीतिक. क्ष्यामधिरोहन्तीति वाच्यभिन्ना इत्युच्यन्ते। ननु 'गतस्ते मश्चत्वं द्रुहिणहरिरुद्रेश्वरभृतः शिव: सच्छच्छायाकपटघटि- तप्रच्छदपटः । त्वदीयानां भासां प्रतिफळनरागारुणतया शरीरी शृङ्गारो रस इव हशां दोग्धि कुतुकम् ॥' -- हे शिवे विधिविष्णुरुद्रेश्वररूपेश्चतुर्भिः पादैर्भृतः स्वच्छस्वकीय- प्रभाव्याजपच्छदपटाच्छादितस्तव मथ्यतां गतः शि- वहत्वदी यप्रभाप्रतिबिम्बनजनितरागारुणतया मूर्तिमानिव शृङ्गाररसो नयनोत्सवं विधत्ते। -इत्यादो शृङ्गारपद प्रयोगे वाक्यार्थप्रतीतिविषयतापि रसादीनां दृश्यत इति कथं तेषां व्यख्जनैकविषयतोच्यत इति चेन्न, तन्नापि देवी. रूपविभावादिभिरेव रसाभिव्यक्तिः, विभावाद्यभिव्यक्त

वाद:। तदुक्तं ध्वनिकृता- 'स्वशव्देन केवलमनूद्यत

'शृङ्कारहास्यकरुण-' इत्यादिश्लोकपाठादेव सकलरपच र्वणाप्रसङ्गः स्यात्। अतः शृङ्गाराद्विपद्प्रयोगेऽपि विभा- वाद्यप्रयोगे रसचर्वणानिष्पतत्यभावात्तदप्रयोगेऽपि विभा. वादिप्रयोगे तदुत्पत्तेरन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावाडिव्य ड्ग्या

३२० काव्यदर्पणे

एव रसायः। नन्वेवमपि विभावादिवाचकपदैर्लश्षणयैव रसप्रतीतिरस्तु, कृतमतिरिक्तव्य ज्ञजनाख्यव्यापार कल्पन पेत्ति चेन्न; मुख्यार्थबाधाभावास्प्रयोजनाभावाच्च लक्षणायास्तन्ना प्रवृत्तेगौरवश्य प्रामाणिकतया व्यजनाकल्पनायामदोषात्। कि च न केवलं रसादिप्रतीत्यनुसारेणव व्यख्नाकल्पनम्, कि तु वस्त्वलंकारप्रतीत्यर्थमपि सा कल्पनीया। तथा हि- लक्षणानूलयोरर्थान्तर संक्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोः 'त्वा मस्मि वच्मि विदुषां-' 'उपकृतं बहु यत्र किमुच्यते-' इत्यादिकयो: स्वायत्ते शब्दप्रयोगे प्रयोजनमन्तरेणावाचक- पद्प्रयोगानुपपत्या प्रयोजनमवश्यं वाच्यम् तच्च प्रयोज नरूपं वस्तु व्यश्नां विना न प्रतीयेतेति द्वितीयाल्लास एव प्रतिपादितम्। तथा शब्दशक्तिमूलस्थले 'भद्रात्मनो दुरधि- रोहननो :- ' इत्यादावप्रकृतं यद्गजादि वस्तु तेन यः प्रकृत- स्योपमालंकारश्च ते व्यञ्जनां बिना न प्रतीयेते, तत्राभिधाया: प्रकरणेन प्राकरणिकार्थ एव नियन्त्रितत्वेनाप्राकरणिकार्थस्य तेनोपमादेश्वान्यतः प्रतीत्यसंभवात्। अर्थशक्तिमूलस्थलेSपि व्यखनां विना न गतिः। तथा हि-ये तावदभिहितानां पदार्थानासन्वयमभिद्धति भाट्टास्ते किल व्यक्तीनामानन्त्य- व्यभिचाराभ्यां न संकेतग्रहविषयता, किंतुजात्ादीनां चतुर्णामेव तद्विषयता, सामान्ये गृहीतशक्तिकानामपि

पञ्चम उल्लास: ३२१

पदानां समभिव्याहारे सत्याकाङ्कायोग्यतासत्तिवशादपदार्थाड व्यपूर्व एव वाक्यार्थः प्रतीयत इति वदनिति। तन्मते हि वाक्या- र्थस्य घटानयनादिसंसर्गरूपम्यैव नाभिधयता, का वार्त्ता व्य ङयस्याभिधेयतायाम्: प्राभाकरास्तु-'देवदत्त गामानय' इत्युत्तमवृद्धवाक्यप्रयोगसमनन्तरं मास्त्ादिमन्तं पदार्थ प्रयोज्यवृद्धे समानयति सति तटस्थो व्युत्पित्सुस्तदानयन- रूपया तश्चेष्ठया तस्माद्वाक्याद्यमर्थोडनेनावगत इत्यनुमा- याखण्डय्य तस्य वाक्यस्वाखण्डे तस्मिन्गवानयनसंसर्गरूपे वाक्यार्थे वाच्यवाचकभावलप्रणं मंबन्धमवधारयति । पश्चात् 'चैत गां बधान' 'देवदत्ताश्चमातय' इत्यादिप्र- योगेष्वावापोद्वापाभ्यां गवादिपदम्यानयनाद्यन्विते तत्तदर्थे शक्तिमवधासयति। ततश्चान्त्रयव्यनिरेकाभ्यां प्रवृत्तिनिकृ- स्यन्यतरपरमेव वाक्यं प्रयोगारईम्, न तु पदमात्रमर्थप्रती- त्यनुपयोगादिति वाक्यगतानामेव पदानामानयनादिपदा-

बन्धेनान्वितानामेत्र संकेतो गृह्यन इनीतरान्वयविशिष्ट एव पदार्थो वाक्यार्थ, न तु पदार्थानां वैशिष्ट्यम्। ननु 'गामानय' इति वाक्ये गोपदस्यानयनान्विते स््ास्त्ादि- मत्पिण्डे शक्तिम्रहः, 'गां बधान' इति वाक्ये वन्षना न्विते वादशि पिण्डे शक्तिग्रह इति नानार्थतापत्तेः सामा- K 21

३२२ काव्यदर्पण

न्यत इतरान्वितस्वार्थे शक्तिप्रहो वाच्य:, तथा च गोकर्म- कानयनप्रतीतिर्न स्याद्गेत्वभावादिति चेन्न; सामा्यत इत शान्विते शक्तिग्रहेऽपि वाक्यार्थबोधदशायामानयनादिविशे- षान्वित एव पदार्थोऽवबुध्यते, अन्वितानां पदार्थानां विशे- वरूपत्वात् उदाहरन्ति च - 'शब्वृद्धाभिधेयांश्च प्रत्य- क्षेणात्र पश्यति। श्रोतुश्र प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया। अन्यथानुपपस्या तु बुध्येच्छक्ति द्वयाश्रिताम्। अर्थापतत्येति दुध्येत संबन्धं त्रिप्रमाणकम ॥' इति शब्दम् 'गामानय' इत्याधुत्तमवृद्धवाक्यम्, वृद्धं तद्वाक्य श्रवणनन्तरं प्रवर्तमानं प्रयोज्यवृद्धम्, अभिधयं तदानीतं गवादिपदार्थ च प्रत्यक्षप्रमाणेन श्रोत्रेण च- क्षुषा च व्युत्पित्सुः पश्यति जानाति। ततश्र श्रीतुः प्रयोज्यवृद्धस्य चेष्टारूपेणानुमानेन लिङ्गेन तद्वाक्यजन्यग वानयनसंसर्गप्रतीतिमत्वं बुध्येत्, संबन्धं विना तस्य वा कयस्य ताहगर्थप्रतीतिजनकत्वानुपपत्तेः। अर्थापतत्यात्मिकया- ज्यथानुपपत्या द्वयाश्रिता वाच्यवाचकोभयनिष्ठां शक्ति बुध्येत्। इत्युक्तप्रकारेण त्रिप्रमाणकं प्रत्यक्षानुमानार्थापत्ति- रूपप्रमाणलयसापेक्षं शब्दार्थयोः संबन्ध बुध्येतेति कारि कार्थः। तस्मादितरान्विते पदार्थे शक्तिः। - इत्याहुः। तेषामपि मते सामान्यरूपेतरपदार्थान्वितो विशेषभूतः स्ार्थ

पञ्चम उल्लासः । ३२१

एत्र संकेतविषय इत्यानयनादिविशेषरूपेतरपदार्थान्वितो गवादिपदार्थोडतिविशेषभूनो यो वाक्यार्थः स्र पुनरवाच्य एव, उत्तमवृद्धवाक्यानन्तर्गनत्वरेन संकेताविषयत्वात्। व्य- अ्चार्थमतु सुतरामवाच्य एत्र। यत्र तु 'वापीं स्नातुमितो गतासि न पुनम्तस्याधमम्यान्तिकम्' इत्यादौ तस्यान्तिकं न गतासीति निषेधरूपो वाक्यार्थः प्रतीयते तत्र व्यक्रथस्य विधेर्धाचयत्ववात्ता दूरेतराम। एवं चाभिहितान्वयवादेSन- न्वितः पदार्थो वाच्यः, अन्विताभिंधानवादे सामान्यत इत- रान्वितस्त्रार्थविशेषो वाच्यः । मतद्वयेडवि वाक्यार्थरत्ववा चय एवरेति उनङ्गचस्य वाक्यत्वकथा स्वप्नपि न संगता। प्राभाकरैकदेशिनम्तु- व्यङ्गयोरडर्यो नैभित्तिकः । शब्दस्तु ततन निमित्तम्। निमित्तं च नैमित्तिकप्रतीतिमनुत्पाद्य न मध्ये विरनति, नैमित्तिकार्थानुसारेण निभित्तस्य कल्प्यत्वात्। अतः कि वृत्त्यन्तरकल्पनया ?- इत्याहुः। तदयुक्तम्। शब्द- स्य व्यङ्गयार्थ प्रति न तावत्कारकत्वेन निमित्तत्वम्, शब्दस्य घटादर्थ प्रत्यकारकत्वात्। नापिज्ञापकत्वेन; यद्धि येन नि० यत संबन्धवत्तया ज्ञातं तत्तस्य ज्ञापकं भवति, यथा धूमो वहेः, न चात्र शब्दस्य व्यक्येन नियतः संबन्धोडस्ति । न च संकेत एव ताहशः संबन्ध इति वाच्यम्, तस्य त्वन्मतेऽपी- तरान्वितस्वार्थमात्रविषयत्वात्। अतो नियतसंबन्धाग्रह-

३२४ काव्यदर्पणे

श्रैमित्तिक प्रतीतिरेव दुलभेति नैमित्तिकार्थानुमारेण निमि त्तानि कल्प्यानीताविचारिताभियानम्। भट्टलोल्लटप्रभृत- यस्तु- यथा किल सक्देव प्रयुक्त: सायको नोदना्क्रिया विष्वः क्रियावशाद्वेगाविष्टो वेगवजात्पुनश्च क्रियाविष्टः सन्प- रम्परया शत्रोरुरश्छद मुरश्च भित्त्रा प्राणानपहरतीति ताव- त्पर्यन्तमिषोर्व्यापारः, तथा शब्दोऽपि सकृत्प्रयुक्त: पदार्थ स्मृत्यादिद्वारा परम्परया स्वार्थपनिपत्तिमर्थान्तरप्रतीर्ति च करोतीति तात्रत्पर्यन्तः शब्दस्य तात्पर्यरूपो व्यापारोडस्ती- व्यविवादम्, अर्थान्तरे तात्पर्याभावे व्यज्जनाया अप्यकलपय त्वात्। एवं च 'यत्परः शब्दः सर शब्दार्थः' इति न्यायात् 'न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्' इत्यादौ तदन्तिक- मेव गतासीति विध्यादिरपि वाच्य एव। - इत्याहुः । तेऽपि 'यत्परः शब्द :- ' इति न्यायस्य तात्पर्यानभिज्ञ तया देवानांप्रियाः। तथा हि- मायकस्य व्यापारः प्रत्य क्षसिद्धतया न पर्यनुयोज्यः । शब्दस्य तु व्यापारः संके. ताद्यौपाधिक इति यत्रैवोपात्तस्य शब्दस्य व्यापारस्तत्रैव तस्य शब्दस्य तात्पर्ये वाच्यम्। अत एव 'लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यत्र ऋत्विक्प्रचरणस्य चोष्णीषस्य चान्यतः प्राप्तत्वाददग्घदह्नन्यायेनाप्राप्तं लौहित्यमात्रं विधे- यमिति तत्रैव विधेस्तात्पर्यमित्युपात्तशब्दगताभिधारूपव्या

पञ्चम उ्लासः । ३२५

पारविषय एव तात्पर्यमित्युपात्तशब्दार्थ एव तात्पर्यमुक्तम। अत एव 'दध्ा जुहोति' इत्यन्न होमस्य 'अभ्रिहोत्रं जुहोति' इत्यनेन प्राप्तत्वाद्दघ्रश्च लोकतः प्राप्तेः कारक- त्वमात्रं विधेयमिति तत्रैत विधेस्तात्पयेमित्युपात्तशब्दार्थ एव कारकत्वे तात्पर्यमुक्तम्। अत एव च लोकेSपि 'रक्तं पटं वय' इत्यत्र त्रयाणामप्राप्ती त्रिविधिर्वयनमा- त्रप्राप्तौ द्विविधि: पटवयनोभयप्राप्तावेकमात्रविधिरित्युपात्त- शब्दार्थ एव तत्र तत्र तात्पर्गमुक्तम। न च लौहि- व्यादयः सिद्धरूपाः पुरुषप्रवृत्यविषयत्वात्कथं विधेया इत्युच्यन्त इति वाच्यम। मूनानां सिद्धविषयाणां भ- व्यानां साध्यविषयाणां च शव्दानामुख्कारणे 'भूनं भव्या- थंतयैवोपदिश्यते' इति दध्याहिकारकपदार्थाः क्रियापदा- थैरन्वीयमाना अर्किचित्कुर्वतः कारकत्वासंभवात्प्रधानक्रि

संबन्धातपाध्यमानतां प्राप्तुतन्तीति सिद्धानामपि न विधे- यत्व्विरोधः। तस्मादुपात्तशब्दव्यापारविषय एवारथे तात्पर्ये वाच्यम, अन्यथा पतीतमात्र एव तात्पर्यवर्णने 'पूर्वो भाति' इत्यत्रापरस्मित्रपि तात्पर्ये स्यात्, पूर्वत्वापरत्वयोईम्वत्वदीर्घ- त्ववदन्योन्यसापेक्षत्वरेन पूर्वत्वप्रतीतावपरत्वपरतीत्यवश्यंभा- जात्। न चैवं तत्र तात्पर्याभावे व्यञ्जनापि न स्यादि-

३२६ काव्यदर्पणे

त्युक्तमिति वाच्यम्। न हि तत्र तात्पर्यमेव नेत्युच्यते। किं तु तात्पर्यमहत्येव। तच्च वृतति विना न निर्वहतीति व्यञजनावश्यवाच्येत्येवोच्यते न च तर्हि तात्पर्यननिर्वाहाय तत्राभिधैव कल्प्यतामिति वाच्यम्, व्यक्रचार्थे संकेताम्र हेडपि सहृदयस्य तदर्थप्रतीतेरभिधाया असंभवात्। नन्वे- वमुपात्तशब्दार्थ एव तात्पर्ये 'विषं भुङ्क्ष्व, मा चास्य गृहे भुक्थाः' इत्यत्र 'विषं भुङ्क्ष्व' इति वाक्यस्य सुह- द्वाक्यतया विषभक्षणविधिपरत्वासंभवाद्रिपुगृहे न भोक्त- व्यमित्यत्र तात्पर्यमिति प्रवादो न स्यात, रिपुगृहभोजन- स्योपात्तशब्दार्थत्वाभावादिनि चेभ्न तत्र हि 'मा चास्य-' इति चकारो वाक्यद्वयस्थाप्येकव्राक्यतामापाद्यति, अन्यथा चकारवैयर्थ्यात्। एकवाक्यतायां चैकार्थ्यमावश्यिकम्। न चाख्यातान्तपदवाच्ययोर्भक्षणभोजनयोरद्वयोरपि प्रधान- तयाङ्रा क्रिभावेनान्वयासंभवात्कथ मर्थैकत्वमिति वाच्यम्, तयो: कृदन्तपदवाच्यताकल्पनेन द्विषद्रहभोजनं विषभक्ष- णमिति द्विषद्गृहभोजने विषभक्षणत्व्रारोपेणैकार्थत्वमंभवात्। न च 'मास्य गृहे भुक्थाः' इत्येतावतैव निवृत्तिखिद्धौ विषभक्षणवाक्यं व्यर्थमिति वाच्यम, द्विशव्रह्भोजनस्या- धिकानिष्टसाधनत्व्रावगमस्यैव तत्फलत्व्रात्। अतस्तत्राप्ये- कवाक्यतापन्रपदार्थ एव तात्पर्यमिति न दोषः । यत्र त

पञ्चम उल्लासः । १२७

'विषं भुङ्क्ष्व' इत्येतावदेवोच्यते तत्रापि सुहृद्वाक्यस्य विषभक्षणत्रिधायकत्व्रानुपपत्या विषभक्षणाद्वि द्विषद्ृह- भोजनं दुष्टमित्यभिप्रायस्थं वाक्यं कल्प्यत इत्युपस्थितपदार्थ एव तात्पर्यम्। यद्वा विषपदस्य द्विषदत्े भुङ्क्ष्वेत्यस्य च मा भुक्था इयर्थे च लक्षणैव कल्यत इति नानुपपत्तिः । पृकते च मुख्यार्थबाधाद्यभावान्न लक्षणा युक्तेत्युक्तम् यहि चैवमपि शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्थोऽवगम्यते तावति शब्दस्याभिधैत व्यापार इत्युकपते नदा 'ब्राह्मण पुत्रसते जातः' 'ब्राह्मण कन्या ने गर्भिणी' इति वाक्यश्रवणान- न्तरं त्राह्मगे हर्षशोकयारपि तटम्थेनावगम्यमानत्व्रात्तयोरवे शब्दम्याभिधाव्यापारः स्यात्। नतु तत्र मुखपमादादिलिक्र- प्रतिसधाने सति सुखादिपतीतेर्नाभिधा, प्रकते तुन तथेति चेन्न; त्हि लल्नणाप न स्यात्, लक्षणीयार्थस्यापे दीर्घ- दीर्घयाभिधयैत प्रतीतिसिद्धेः। नतु नत्न मुरूयार्थबाधादि- प्रतिमंधानेनाभिधाया विच्छदान दीघदीरघतग्याभिघया ल- क्षणीयोपस्थितिमंभव इति लक्षणावश्यकीति चेन्न; तर्हि लक्षणामूळव्यक्रयम्थले व्यज्ञजना दुरपह्रवरैव स्यादिति क्लप- त्वात्मैव सर्वत्र व्यक्रयप्रतीतो हेतुग्म्तु, कृतं दीर्घदीर्घाभिधा-, कल्पनया। कि चैवम् 'श्रुतिललक्कत्राक्यप्रकरणस्थानसमा ख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमथविप्रकर्षात्' इति सूत्रे कथं

३२८ काव्यदर्पणे

परम्य परस्य दौर्बल्येऽर्थविप्रकर्षस्य विलम्बेन बिनियोजक त्वम्य हेतुत्वपाह भगवाश्तैमिनिः, आभेधाया: सर्वत्राविशे- बात् श्रुत्यादीनां पारदौबल्यप्रकारस्तु शास्त्रदीपिकाव्याखया- यामम्माभि प्रपश््चितः ग्रन्थविस्तरभयन्नंह प्रपरच्यने।

शास्त्रदीपिकायां बलाबलाधिकरणम्। श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमारूपानां समवाये पारदौर्ब- ल्य मर्थविपकर्षात् ॥ ज. ३।३। १४।। इड़ानी श्रत्यादीनामेक- विषय ममवायेन विरोधे सति बलाबल विचार्यते। प्रथम नाव- च्छू ति लिय् योश्चिन्तयते। एवं श्रूयते-'ऐन्द्रया गाईपत्यमुपति पुते' इते। तत्र मंशयः- किमिन्द्रम्यवोपस्थानं कर्नव्यम्, अस्याधिकरणस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितविरचिताया: शास्त्रदीपिकाव्याख्याया भाग: ।। 'श्रुतिलिववाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौबल्यमर्थ विप्रकर्षात्।' (जै. ३ । ३ : १४।) उक्तेषु शेषत्वप्रमाणेषु प्रस- ङ्वात्तेषां बलाबल चिन्त्यत इति संगतिमभिप्रेत्याह-इद्ानीमिति। विरोधेऽपि भिन्नविषयत्वे बलाबलचिन्तानवकाशादेकविषयसमवायेन विरोधे सतीत्युक्तम। 'व्रीहीन्प्रोक्षति' इत्यत्र व्रीहिस्त्रूपार्थे प्रयो जनानवासे: श्रुतेः प्रकरणसापेक्षत्वान्न विरोध इति व्येयम् । प्रथममिति। तयोरितरप्रमाणोपजीव्यत्वेन प्रथमोपस्थितिसत्वादिति भाव: । तत्नेति। 'वचनात्वयथार्थमैन्द्री स्यात्' (जै. ३/२। ३।) इत्यधिकरणे श्रुत्या गाईपत्ये विनियोगस्य सिद्धत्वादिह लिन्न-

रचम चहासः ! ३२९

उतेन्द्रस्य वा गाह्पत्यस्य वा, अथवा ममुच्चयः, अथ वा गा्ईप- त्यम्यवेति। यदि लिङ्ग वलीयस्तत इन्द्रम्यवोपस्थानम्। अथ तुल्यबलत्वं ततो विकल्पः । अथ तुल्यबलत्त्रेऽप्यविरोवस्ततः समुच्यः । श्रुतिवलीयस्त्वे तु गार्ईवत्यम्यैवरति। यः शव्दस्य श्रत्र णादेव विनियोग: प्रतीयते स श्रौत इत्युच्यते। श्रव्णं श्रुतिः । 'गाईपत्यम' इति च व्रह्मणगनद्वितीयान्तशव्दश्रवणादेव गा- ईपत्यस्य प्राधान्यमुपस्थान प्रतति गम्यते, ऐन्द्राश्च तृतीया- न्ताया: कग्णत्वमति श्रनोऽयं िनियोगः । मन्त्रगतानन्द्र- पदादिन्द्रस्वरूपमात्र श्रृत्यावगस्थते नतु मन्त्र प्रतीन्द्रस्य प्राधान्य मन्त्रस्य वा करणत्व केनाचिक्देनोकयने, किं तु मन्त्रस्ये- स्यांप बिकल्पेन समुच्येन वा िनियोजकत्त्रमस्ति न वेत्येतावदेव विचार्यम् अत एत तस्मिन्रधिकरणे 'तदिहगस्त तावद्राईपये विनियोग इति स्थितम्। सति च ता्मिलिय ड्रादिन्द्रार्थतापि भवति नेति बलाबलाधिकरणे विन्तायेष्यते।' इन्याकर एवोक्तमिति व्येयम्। ननु श्रीतत्रिनियोगेऽपि 'गार्हपत्यम्' इन्यादिद्वितीयादिगताभिधानमा- मर्थ्यपिक्षास्ति, तथा लैङ्गिकविनियागेऽपि मन्त्रगतेन्द्रादिशब्दगताभि- धानश्रत्यपेक्षास्तीति श्रीतलैक्गिकविनियोगविभागायोगात्कर्य तन्मूल- बलावलचिन्तत्यत आह-यः शद्दस्येति। यत्र प्राधान्यमप्राधान्यं वा शब्दगतसामर्थ्यादाहत्यैव प्रतीयते तत्र श्रौतो विनियोग:, यत्र तु शब्दगतसामर्थ्यात्पदार्थमत्रबुध्य पश्चात्तत्सामर्थ्यालोचनेन शेषत्व- बुदद्धस्तत्र लैं्गिकविनियोग इति विभागसंभवान्न तन्मूलबलाबलचि न्तानवकाश इति भावः। ननु नेद श्रुतिालङ्गविरोधस्योदाहरणम्,

३३० काव्यदर्पणे

न्द्राभिधानसामर्थ्यमालोच्य नूनमनेन मन्त्रेणेन्द्र उपस्थेय इति कल्प्यत इति लङ्गिकोडयं विनियोगः । गृह्गीम एतमिन्द्रार्थ लिङ्गादिति। ननु गाईपत्यार्थत्वं मन्त्रस्य श्रनम्। कथम्! शेषशेषित्वमात्रं हि श्रत्येन्द्रीगाईपत्ययोरुक्तम्। अन्योन्य- विषयनियमस्त्वेकवाक्यतः । 'गार्हपत्यम' इति हि शेषिनामात्र- मनिर्धारितशेषविशेष श्रुत्योक्तम, ऐन्द्रीविषयं तु तादति वा- क्यादेवावगन्तव्यम्। तथा 'ऐन्द्रा' इत्यनवगतशषिविशेषं शेषत्वमात्रं श्रतम, वाक्याद्राईपत्यवषयं भवति। यत्तु श्रुत्युपात्तं सामान्यरूपं न तल्लिंङ्गन विरुध्यते। संभवति हि गाईनत्यस्य कां- चिदाग्ेयीं प्रति प्राधान्यमेन्द्राश्षेन्द्र प्रति शेषत्व्रम्। अन्योन्या- न्वयस्तु वाक्यावगतो लिङ्गेन विरुध्यते। तेन लिङ्गवाक्ययोरेव विरोधो न श्रुतिलिङ्गयोः । अव्ाभधीयते-नत्यं वाक्यविरोघो डस्ति श्रुतिश्चापि विरुध्यते। सािते हि विरुध्येते न तु लिङ्गेन के- वले॥ यथत्र हि श्रुततिमात्रमविरुद्धमेवं वाक्यमषि श्रुतेमनाहृत्या- कि तु लिङ्गवाक्यविरोधस्यैवेदमुदाहरणमित्याशयेन शङ्कते-गृह्लीम एतदिति। शेषेति। 'ऐन्द्रया' इति तृतीयाश्रुत्या मन्त्रस्य शेषत्वमात्रम् 'गारहपत्यम्' इति द्वितीयाश्रुत्या गार्दपत्यस्य शेषि- त्वमात्रं चोक्तम्। गार्ईपत्यं प्रत्यैन्द्रथाः शेषत्वमैन्द्री च प्रति गाई- पत्यस्य शेषित्वित्यन्योन्यविषयनयमस्तु पदद्वयस्मभिव्याहाररूपा- द्वाक्यादेवावगन्तव्य इत्यर्थः। एवमपि लिङ्गवाक्यविरोध एवेद- मुदाहरणमिति परमतावधारणं निरस्यति-मत्यमिति। श्रुत्यनादरे लिङ्गस्य वाक्याविरोधमेवोपपादयति- यदीति। गारईपत्यशब्द-

पञ्चम उल्लास: ३३१

लोच्यमानमविरुद्धमेव। यदि हि गाईपत्यशब्द इन्द्रं लक्षयेद्टि- तीया वा सप्तम्यर्थ ततो लिङ्गाविगेधेन गार्हपत्यपदम 'ऐन्द्र्ो- पतिष्ठते इत्येतेनैकवाक्यतां गच्छति। यस्तु द्वितीयान्तगार्ह- पत्यशब्दश्रत्रणादेवार्थः प्रतीयते गार्हपत्यप्राधान्यम, स लिङ्गेन विरुध्यते। अतो न केवलं वाक्यं न केवला श्रुतिर्लिङ्गेन विरु- व्यते, वाक्यसहिता तु श्रुतिर्निरुध्यते। कथं पुनरेवमुभयविरो- वः सन्नयं श्रुतिविरोध एव व्यव्ह्नियते, न वाक्यविरोधः ? श्रुतेः पाधान्यात्। विनियोगो हि प्रमेयः। स च साध्यसाध नभावरूपः श्रुत्यवोक्तः । वाक्यं तु प्रतिविशेषममर्पणेन श्रुति- स्येन्द्रलक्षकत्व एन्द्रयन्द्रमुपतिष्ठत इत्यर्थ: पर्यवस्थति, द्वितीयायाः सप्तम्यर्थत्वे च गाहंपत्ये स्थित्वैन्द्रयेन्द्रमुपतिष्ठत इत्यर्थः पर्यवस्य- तीत्युभयथापि श्रुन्यनादरे मन्त्रव्राह्मणयोरविरोधान्न लिङ्गवाक्ययोर्वि- रोध: सिध्यतीत्यर्थः । नन्वेवमपि कर्थं श्रुतिलि्गविरोधोदाहरणत्वनि- र्वारणमिति शङ्कते-कथं पुनरिति। सत्यप्युभयविरोधे श्रुतेः प्राधान्याच्छूतिविरोध इत्युच्यते, 'प्रधानेन हि व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायात्; अत एव दीक्षोपमत्सुय्याभि: पक्चदिनसाध्यस्य पि ज्योतिष्टोमाद: सोम्यस्याह्नः प्रधानत्वादेकाह इति व्यपदेश इत्यमिशे त्य परिहरति- श्रतरिति । प्राधान्यमेवाह- विनियोगो हीति । श्रुत्यादिविनियोजकप्रमाणानामिति शेषः । नन्वेवं पदान्तरानर्थक्यमित्यत आह- वाक्यं त्विति । 'गाईपत्यम्' इति द्वितीयाश्रुत्या शेषित्वे बोधिते क शेषं प्रतीति प्रतियोगिविशेषा- काङ्क्षायां पदान्तरस्य तत्समर्पकतया नानर्थक्यममिति भावः ।

३३२ काव्यदर्पणे

मनुगृहदुणभूतम। प्रधानेन च विरोधो लक्ष्यते, न गुणेन ! अयं चापरो विशेषो येन श्रुतेरेवात्र लिङ्गन विरोधो न वा- क्यम्य। यस्य हि लिङ्गे बलीयसि बाधस्तलिङ्गेन विरुध्यते। न हन्र लिङ्गे बलीयसि वाक्य शक्यते बाधितुम्। तद्वाधे हि पृथक्कते गार्हपत्यन्द्रीदे न कंिदर्थ प्रतिपादयतः, पदमात्रस्या- प्रामाण्यात्। तत्र श्रुतेग्प्यत्यन्तबाधो वाक्यख च। यत्र तु लक्ष्यत इति। व्यपादश्यत इत्यर्थः। इदंच वाक्यविरोधमभ्यु- पेत्योक्तम, वस्तुतस्तु स एव नेत्याह-अगं चोत । यत्र हि लिब्गेन बाधितस्य वाक्यस्य पृथग्वाक्यतामासाद्य भिन्नभिन्नार्थप्रति- पादकतया प्रामाण्य न व्रिहन्यते, यथा 'स्योन ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेव कल्पयामि' इति मन्त्रस्य लिज्त्सद नकर- णार्थता प्रतीयते तदुत्तरस्य च 'तस्मिन्सीदामृने प्रतितिष्ठ व्रीद्दीणां मेध सुमनस्यमानः' इति मन्त्रम्य लिङ्गात्पुरोडाशप्रतिष्ठापनार्थता 'तस्मिन्' इति प्रकृतसापेक्षेण सर्वनाम्रा च पूर्ववाक्यैकवाक्यता च प्रतीयते, तत्र लिङ्गादकवाक्यत्वे बाधितेऽपि कल्य्याम्यन्तस्य सद- नकरणपतिपादकत्वमुत्तरांशस्य च प्रतिष्ठापनप्रतिपादकत्वं च संभ- वतीति न प्रामाण्यविघातः, तत्र परं लिङ्गाद्वाक्यभेदो न तु लिङ्ग बाधिनस्य वाक्यस्याप्रामाण्यमपि। प्रकृते च लिङ्गाद्वाक्यबाधे विभ-

तु श्रुतिलिङ्गवरिरोघस्यैव्रेत्यर्थः । यस्येति। अत्र बाध इत्यनन्तरं नाप्रामाण्यमिति शेषः । नन्वशब्दात्मकस्य श्रुतिवन्न स्वतः प्रामा-

पश्चम उल्ासः । ३३३

प्ृथग्भूनस्ाप्यर्थप्रतिपाद्कत्वरं न विहन्यते यथा स्योनादिषु तत्रैव वाक्यवाधो नैवंजातीयकेपु। ततश्चासरमव्रति वाक्यस्य बाधे श्रुतिरेव बाध्येनेति श्रुतिलिङ्गयोरेव्ैष विरोध इति युक्तो विचार: कि वलीय इति, तदर्थ च किं श्रुतिवल्लिङ्गाद्यपि स्वतः प्रमाणमुन श्रुतिकल्पनेनेति। तत्न स्वतः प्रमाणत्वं लि- ङ्गादेः श्रुतिवन्मतम्। सामर्थ्यालोचनादेव तादर्थ्य हि प्रतीयते॥ गार्हपत्याथता श्रुत्येत्युभयोस्तुल्यकक्षता। तेन दयोरुपस्थानं विकल्पेन भविष्यति॥ समुच्चयेन वा मन्त्रः प्रयुज्येत द्वयोरपि। प्रति प्रधानमावृत्तिर्गुणानां न विरुध्यते। यद्यपि स्यादूलीयरतवं ण्यम्, किं तु श्रुतिकस्पनेनैवेन्यत आह-साम्ध्यालोचनादेवेति। यथा शब्दश्रवणमात्राद्वाईपन्यार्थता तथा सामर्थ्यालोचनमात्रादेवेन्द्र- शेषता्यवगम्यत इति न लिङ्गस्य शेषत्वबोधने श्रुतिकल्पनमपेक्षि- तमनुपयोगात्; अतस्तुत्यप्रत्ृत्तिकत्वेन द्वयोरुपजीव्योपजीवकभा- वासंभवेन तुल्यबलतया गार्ईपत्यन्द्रयोर्विकल्पेनोपस्थानं भविष्यती- त्यर्थः। नन्वेकस्मिन्कार्ये द्वयाः प्रतृत्तावेव विकल्पः, न चेह तथा- स्तीत्यरुचेराइ- समुच्चयेनेति नन्वेवं सकृच्छतस्य मन्त्रस्यावृत्ति- प्रसन्ञ इत्यत आह-प्रतिप्रधानमिति। एवं च सकृच्छृतस्य मन्त्रस्य गौणमुख्यार्थद्वयपरत्वे व्ृत्तिद्वयविरोध इति निरस्तम्, सकृ- च्छूनस्यापि विनियोगबलेन प्रयोगवेलायामुच्चारणद्वयाङ्गीकारेणार्थद्वय- परत्वाविरोधादिति ध्येयम् : ननु 'चोदनालक्षणोSयों धर्मः' (जै.१। १।२।) इत्युक्ते शन्दोपस्थापित एवार्थ उपादेयो लिङ्गें तु न शब्द इति शाब्दतासिद्वयर्थ विनियोजकश्रुतिकल्पनमाव-

३३४ काव्यदर्पणे

श्रुनेर्लिङ्गात्तथापि तु। अविरोधादवाधः स्यात्संभवी हि समु- चगः ॥ यद्वा सामर्थर्यरूपत्वाल्लिङ्गं स्यात्प्रवल श्रुतेः। वस्तुश- क्त्यनुसारी हि सर्वः शब्द: प्रवर्तते॥ अत्राभधीयते सत्यं यद्यत्यन्तमशक्यता। गाहपत्ये तु सामर्थ्य गौणं मन्त्रस्य विद्य- ते। गुणाद्वाप्यभिधानं म्यादित्यत्रैनाद्धि साितम। तन्न ताव- श्यिकमिति स्वतः प्रामाण्याभावात्कर्थं तुल्यबलतेन्यरुचेराह-चद्य- पीति। श्रतेर्वलीयस्त्वेऽपि न लिङ्वबाधकता युक्ता भिन्नविषयत्वेना- विरोधात्, अतो जघन्यादपि लिङ्गाच्छेष्यन्तरशेषतापि स्यात्। अ- न्यथा 'बर्हिर्देवसदनं दामि' इत्यादावपि लिन्वस्य प्रामाण्यं न स्यातू। न हि किचित्कचित्प्रमाणं क्वनिन्नेति संभवति, प्रमाजननशक्तरौत्प- त्तिकत्वेन कदाचित्क्कचित्तदपायस्य शङ्गितुमशक्यत्वादिति भावः । यद्वेति। सामर्थ्यानुसारेणैव विनियोगस्य वाच्यतया श्रुति प्रत्युप जीव्यत्वेन लिङ्गमेव बलवादेत्यर्थः । स्यादेतदेवं यदि सामर्थ्यकल्प नानन्तरमेव श्रुतेर्विनियोजकता स्थात्। किं तु विनियोगोत्तरका- लमेव कथमेतत्साघयिष्यतीत्याकाङ्क्षायां सामर्थ्य कल्प्यते। न च कथं प्रागविद्यमानस्य सामर्थ्यस्य विनियोगोत्तरकालं कल्पनेति वाच्यम्। प्रागपि विद्यत एव सामर्थ्यम्। तच्चानुपयोगात्प्रागनव- गतम्। पश्चात्तु श्रीतविनियोगनिर्वाहार्थ तस्याविभीवः कल्प्यते। तदुक्तम् 'वचनात्व्रयथार्थम्-' (जै. ३।२।३।) इत्यघि • करणे गुणसूत्रे 'गुणाद्वाप्याधानं स्यात्-' (जै. ३ । २। ४।) इत्यत्र। अतो न लिक्कबलीयस्त्वमिति सिद्धान्तयति-अत्राभिधी- यत इति। नन्वेवं श्रुतिलिङ्गयोरप्रत्यक्षकल्पनासाम्यात्तौल्यमेवेत्यत

पञ्चम उल्लासः । ३३५

दलीयहत्वं लिङ्गस्य न च तुल्यता॥ विनियोग: श्रुतेः पाश्वे लिङ्गन्याराइसौ स्थितः ॥ यावदेव हि मन्त्रार्थो मन्त्रेण प्रति- पौदते। तातदेव श्रुतिर्मन्त्रं गार्ईपत्याहनां नयेत्॥ मन्त्रार्थ मन्त्रतो बुद्धा पश्चाच्छक्तिं निरुपय च। मन्त्राकाङूत्तावशेनेन्द्र आह-न च तुल्येति। येन हि कल्पनेन सह प्रस्थितयोः प्रमाणयोः प्रमेयदेशप्राप्तौ विलम्बो भवति तदेव दौर्बल्यापादकं नान्यत्। ततश्र लिङ्गन हि श्रुत्यनुमानं बिना विनियोगासंभवा- त्प्रागेव प्रवर्तमानमनुमानं प्रमाणस्य प्रमेयभूतविनियोगबोधने विप्र कर्षमापादयति, श्रतौ त्ववगते विनियोगे पश्चात्पवर्तमानं सामर्थ्या- नुमानं स्वप्रमेयबोधने न विप्कर्ष करिष्यतीति न तौल्यमिति भावः। पाश्े सभीे। आरात् दूर इत्यर्थः । ननु श्रतिलिङ्गयोर्वि- नियोगेऽपि तौल्यमित्युक्तमियत आह- यावदिति। श्रुतेः संनि- कर्ष प्रतिपाद्य लिङ्गस्य विप्रकर्षमुपपादयति-मन्त्रार्थमिति। न हि मन्त्रवर्णमात्रेणैवैन्धा इन्द्रशेषता प्रतीयते, किं तु मन्त्रेण मन्त्रार्थमवबुध्य मन्त्रस्य कैमर्थक्याकाङ्क्षायामिन्द्रप्रकाशनसमर्थोडयं मन्त्र इन्द्रोपस्थाने विनियोगयोग्य इति मन्त्रसामर्थ्ये निरूप्य पश्चा- दिन्द्रशेषत्वस्य बोधनायैन्द्रयेन्द्रमुपतिष्ठत इति श्रतिकल्पनमित्यर्थः । न चैवमपि शेषत्वस्थैव कल्पनमस्तु न श्रुतेरिति वाच्यम्, 'चोद- नालक्षणोडर्यो धर्मः (जै. १।१२॥) इति धर्मस्य शब्दैक. प्रमाणत्वोक्या श्रतिकल्पनावश््यंभावात्। न च तथापि लैङ्गिकस्य शेषत्वस्य प्रयोगविधिविधेयतया शाव्दतासिद्धिः, अत एत्र पूर्वा- धिकरणे 'समाख्यया च मिथः पर्युपस्थापितानां योग्यतया क्रिया

३३६ काव्यदर्पणे

कर्तृसबन्धमेव प्रयोगविधिविधने' इल्याकर एव समाख्यानिमि- त्तस्य शेषत्वस्य प्रयोगविधिविधेयतायै शब्दतोक्ता, तथा च विनियोजकश्रुत्यनुमानेनानुमितायामपि श्रुयां प्रयोगविध्यनुभवेश- व्यांतरेकेण प्रवर्तकत्वायोगात्तस्यैव सर्वत्र प्रवर्तकत्वमिति वाच्यम; तथापि वाक्यार्थप्रतीतिदशायामेव श्रीतविनियोगप्रतीतिः, इद तु म- न्त्रेण मन्त्रार्थ बुद्धा मन्त्रस्य कैमर्थक्याकाङ्क्षायां सामर्थ्यालोचनेन विनियोगविधिरित्यस्ति विप्रकर्ष इत्येके। प्रातिस्विकविधिकल्पने ते- नैवाज्ञात ज्ञापने कृते प्रयोगविधिनानुष्ठापनमात्रसंभवाल्लाघवम् अ- न्यथा प्रयोगविधेरवाज्ञातज्ञापने, अनुष्ठापने च व्यापारो वाच्य इति गौरवम्। अत एव विशिष्टविधिस्थले विशेषणविधिकल्पनम्। अन्यथा विशिष्टविध्याक्षिप्तस्य विशेषणस्य प्रयोगविध्यनुप्रवेशादेवा- नुष्ठानोपपत्तेर्विशेषणविधिन पृथकल्प्येतेत्यन्ये। साङ्गे कर्भण्यनुष्ठा- पको विधि: प्रयोगविधि :; ततश्चाङ्गस्य सत एव प्रयोगविध्यनुप्र- वेशः । अङ्गत्वं च 'नाविहितमङ्गं भवति' इति न्यायाद्विधानसा- पेक्षमित्यञ्जत्वसिद्धयर्थ लैद्धिकस्य शेषत्वस्य कल्पितश्रुतिविधेयत्व- माश्रयणीयमित्यपरे। नन्वेवमपि श्रुतप्रवृत्तिदशायां लिङ्गस्याप्रत्ृ- त्तत्वेन न श्रुतेर्लिक्गबाधकत्त्रम्, प्रत्युत लिङ्गस्यैव प्रथमप्रवृत्तश्रुत्य- नुपमर्दे स्वात्मलाभासंभवाच्छतिबाधकत्वमित्याशङ्कय, लिक्कस्य श्रुत्या बाधो हि 'नेदं रजतम्' इत्यादाविव न विषयापह्दारः, किंतु कल्पनामूलभूताकाछूक्षोच्छेदनेन कल्प्यप्रमाणप्रवृत्तिप्रतिबन्ध एवेति लिअ्स्याप्रवृत्तावपि तत्प्रवृत्तिप्रतिबन्धकतया श्रुतेस्तद्वाघकत्वं विरोधः ; नापि वैपरीत्यशङ्का, श्रुतिप्रवृत्तिदशायां लिङ्गप्रत्ृत्तेरेवाभावादित्य-

पञ्चम उल्लास: । ३३७

शेषत्वे श्रुतिकल्पना ॥ श्रुत्या प्रत्यक्षया पूर्व गाईपत्याङ्गतां गते। निराकाङ्क्षीकृते मन्त्रे निर्मूला श्रुतिकल्पना ॥ तेन शीघ्र- प्रवर्तिन्या श्रुत्या लिङ्गस्य वाधनम् ॥ प्रत्यक्षे चानुमाने च यथा लोके वलावलम्। शीघ्रमन्थरवृत्तित्वात्तथेह श्रुतिलिङ्गयोः ॥ अविरोधादवाधो यो वर्णितः स न युड्यते। लिङ्गस्य हि प्रमा- णत्वं मन्त्राकाङ्कानिबन्धनम। तां च श्रुतिर्निकृन्तन्ती नाविरो- धेन गच्छति॥ विरोधे च श्रुतेर्लिङ्गं बलीयस्त्वेन बाध्यते।। भित्रेत्याह-श्रुत्या प्रत्यक्षयेति। श्रुतिलिज्ञयोः शीघ्रमन्दप्रवृत्तिक- तयोक्ते प्रावल्यदौर्बल्ये दृष्टान्तकथनेन द्रढयति-प्रत्यक्षे चेति। यदपि भिन्नविषयत्वादविरोधेन लिज्वस्यापि विनियोजकत्वमुक्तं तद- प्यत एव निरस्तमित्याह-अविरोधादिति। विषयापहार इव मूलोच्छेदनेऽपि विरोधस्यावर्जनीयत्वादिति भावः । उपसहरति- विरोधे चेति। एवं शब्दसामर्थ्यात्मकस्य लिङ्गस्य श्रुत्या विरोधे श्रुतिप्राचल्यमुक्तम्। अर्थसामर्थ्यात्मकस्य श्रुतिविरोधे श्रुतिप्राबल्यमू 'विहारो लौकिकानामर्थे साधयेत्प्रभुत्वात्' (जै. १२॥२। १ इति द्वादशाधिकरणे स्थापितम्। तत्र हि गाईपत्यादयः सामर्थ्या- त्पाकादिलौकिककार्याणामप्यङ्गमिति प्रापय्य 'गाईपत्ये हर्वींषि श्रपयति' इत्यादिवचनेनैव प्रयोजनाकाड्क्षाशान्तेलोंकिककार्यार्थता सामर्थ्यान्न कल्पयितुं युक्तति सिद्धान्तितम्। तथा स्कयाधिकरणेऽपि 'स्पयेन वेदिमुद्धन्ति' इत्यादिवचनैः स्कयादीनामाकाङक्षाशा- न्तेर्नार्थसामर्थ्याद्यवच्छिन्नार्थतेति सिद्धान्तितत्वात्तदप्यर्थसामर्थ्याच्छूते: प्राबल्य उदाहार्यम्। एवं श्रुतेर्वाक्याद्यपेक्षया प्राबल्येऽप्युदाहार्यम्। K 22

३३८ काव्यदर्पणे

तत्र 'अरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या सोमं क्रीणाति' इत्यत्र सामा नाधिकरण्य रूपवाक्येनारुण्यस्यैकहायनीशेषत्व प्रास्तौ तृतीयाश्रुत्या त- द्वाघेन क्रयशेषताSडपादयते। तथा 'तिस्र एव साहस्योपसदो द्वादशाहीनस्य' इत्यत्र द्वादशोपसत्तायाः प्रकरणाज्ज्योतिष्टोमाङ्ग त्वप्राप्तावहीनश्रुत्या प्रकरणबाधेन द्वादशाहाद्यम्मतावसीयते। तथा ज्योतिष्टोमेSग्रीषोमीयपश्चुस्थाने रशना तद्धर्माश्राम्माताः 'त्रिवृद्भ्वति' 'दर्भमयी भवति' इत्यादिना। तेषां च स्थानप्रमाणादग्रीषोमी- याअत्वे प्राप्ते, 'रशनया यूप परिव्ययति' इति श्रुत्या रशनाया

न्घित्वातद्वारा सवनीयार्थतापीति श्रुत्या समाख्याबाध इत्यादूह्यम्। इदं च श्रुतेः प्राबल्यमौतसर्गिकम्। तदपवादश्च तत्र तत्र दृश्यते । तथा हि- 'तुवेणावद्यति' इत्यादौ तृतीयाश्रुत्या सुवादेरवदान- सामान्यार्थत्वप्राप्तावपि सुवादीनां मांसाद्यवदाने करथचिदपि साम रथ्याभावात्सामर्थ्य रूपलिश्ञानुरोघेन द्रवद्रव्याद्यवदानविषयतया श्रुतेः संकोची दृश्यते। तथा 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्न पुरुषार्थभाव्या- काङूक्षिण्यां भावनायां समानपदशुत्युपात्तस्यापि यागस्यान्वयायोग्य न्याद्भिन्नपदोपात्ततया वाक्यप्रमाणकस्य स्वर्गस्यैव भाव्यतयान्वय इति वाक्याच्छूतिबाधो दृश्यते। तथा 'आग्नेय्याग्नीध्रमुपिष्ठते' इत्यत्र श्रुत्याSSगेयीमात्रस्योपस्थानाङगत्वप्राप्ताव प्रकृतानामाग्नेयीनां प्हणे श्रुतिसिद्धमान्नीध्रोपस्थानाङ्गत्वं प्रकरणकल्पितं च क्रतूपकार. कत्वमुभयमप्याग्नेय्या करतुं प्रत्याग्नीध्रोपस्थानव्यापारं कुर्यादित्यनेनैव विधिना विधेयमिति विधिगौरवात्प्रकृतानामेव ग्रहणमू। तथा सति

पञ्चम उल्लासः । ३३९

लिङ्गवाक्यविरोधे- 'स्योनं ते सदनं करोमि, घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि, तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ, व्रीहीणां मेव सुमनश्यमानः' इति। तत्र संदेहः- किं सकलोऽयं सदनकरणे पुरोडाशप्रतिष्ठापने च विकल्पेन समुच्चयेन वा प्रयोक्तव्यः, उत सकलो वा विभज्य वा, अथ वा विभज्यैव प्रागेव क्रतुगतो व्यापारः कर्तव्यत्वेनावधारित इति तस्य व्यापार त्याग्नीध्रोपस्थानात्मकविशेषरूपत्वमेव, य आग्नेय्या कतौ व्यापार: कर्तव्यः स आग्नीधरोपस्थानरूप इति विधीयत इति विधिलाघवात्। अतस्तत्र प्रकरणानुरोधेन श्रुतेः संकोचो दृश्यते। तथा 'एका देया षड्देया द्वादश देयाश्चतुर्विशतिर्देयाः शर्तं देयं सहसत्रं देयमप• रिमितं देयम्' इत्याधाने दक्षिणाकल्पभेदश्रुतावपिमितशब्दस्य बहुत्वसामान्ये शक्तस्याविशेषेण यत्कंचिद्वहुत्वपरत्वप्राप्तावपरिमित- ध्रुतेः प्रतियोगिसव्यपेक्षार्थकत्वात्सहस्रसंनिधानेन सहस्राविकबहुत्व- परतया संकोचो दृश्यते। तथा यजमानचमसादी समाख्यया यज- मानस्य भक्षणशेषता प्राप्ता। 'वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः' इति षष्ठी- श्रुत्या वषट्कर्तुर्होतुरपि प्राथम्यविशिष्टभक्षणशेषता प्राप्ता। तत्र समाख्याया: स्वतो दुर्बलत्वेऽपि निरवकाशत्वात्समाख्यानिमित्तकभ- क्षणानुरोधेन वषट्कारनिमित्तकभक्षणस्यैकदेशविषयत्वं वाच्यमिति समाख्यानुरोधेन श्रुतेः संकोचो हृश्यत इत्याद्यन्यत्र विस्तरः । स्योनं त इति। हे पुरोडाश, ते स्योनं समीचीनं सदनमाश्रयं करोमि, घृतस्य धारया सुशेवं सुखसेव्यं च कल्पयामि, हेत्रीहीणां मेघ सारभूत, सुमनस्यमानः सुमना भूत्वामृते विनाशरहिते तस्मि-

३४० काव्यदर्पणे

स्योनादि: कल्पयाम्यन्तः सदनकरणे 'तस्मिन्सीद-' इति प्रतिष्ठापन इति। तत्र यदि वाक्यं बलीयः सकल एवोभयत्र। तुल्यबलत्वे सकलो वा विभज्य वा। लिङ्गबलीयस्त्वे तु विभ- ज्यैवेति। तत्र, यावन्ति हि प्रयुज्यन्ते पदानि सति संभवे। तेषां स्यादेकवाक्यत्वं वाक्यभेदो न युज्यते॥ तस्मिन्सीदेति पूर्वोक्तसापेक्षत्वाच् गम्यते। वाक्यैकत्वमतः सर्व उभयत्न प्रयु- नसदने सीदोपविश प्रतितिष्ठ स्थिरश्च भवेत्यर्थः । उत सकलो वेति। उभयत्र सकल एव प्रयोक्तव्य इति न नियमः, किं तूभयत्र सकलो वा प्रयोक्तव्यः, कल्पयाम्यन्तः सदनकरण उत्त- रोंशः प्रतिष्ठापन इति विभज्य वा प्रयोज्य इत्यनियमो वेत्यर्थः । किं वाक्यं बलीयः किं वा लिङ्गवाक्ययोस्तुल्यवलत्वमथ वा लिन्ग मेव बलीय इति तदर्थसंशयं मनसि निधाय फलफलिभावमाह- यदि वाक्यमिति। एकवाक्यत्वमिति। संभूयैकार्थप्रतिपादकत्व- मित्यर्थः। ततश्चानुष्ठेयार्थप्रकाशनसाम्थ्यमालोच्य लिङ्गात्पश्चान्व- न्विनियोग: प्रथमप्रतीतैकवाक्यतानुरोधादेव भवतीति सर्वमुभयत्रैव प्रयोज्यम्। न चैवमन्यविषयलिअ्कस्य मन्त्रस्यान्यत्रासामर्थ्यात्कथं विनियोग इति वाच्यम्; अन्यलिङ्रकस्यापि स्वार्थविशिष्टतयार्थान्त- रप्रकाशने लाक्षणिकसामर्थ्यसत्वात्, अन्यथा साक्षादनुष्ठेयार्थप्रका- शनासमर्थस्य 'स्योनं ते-' इत्यादिपदजातस्य विनियोगो न स्थादिति भावः । तस्मिन्निति। 'तस्मिन्' इति सर्वनाम्रो विशे- षपर्यवसानाय पूर्वप्रकृतसदनसापेक्षत्वाच्च तदेकवाक्यत्वं गम्यत इत्यर्थः । ननु लिक्वस्य भ्रत्येव वाक्येनापि बाघ एव युक्त इति

पञ्चम उल्लासः । ३४१

जयते॥ यद्वा तुल्यवलत्वं स्यादुभयोर्लिङ्गवाक्ययोः । श्रुत्या प्रत्यक्षया लिङ्गं कल््यश्रुतिनिराकृतम्॥ कल्व्यश्रुतित्वमिह तु समानमुभयोरपि। तेन तुल्यवलत्वं स्यादिति प्राप्तेऽभिधीयते॥ सत्यं कल्प्या श्रुतिः किं तु लिङ्गादह्वाय कल्प्यते। वाक्येन प्रथमं लिङ्गं कल्पयित्वा ततः श्रतिः। कल्पनीयेत्यतो वाक्या च्छत्यर्थो विप्रकृष्यते।। संनिकृष्टस्तु लिङ्गस्य तेनैतत्प्रबलं ततः II 'स्योनं ते सदनं करोमि' इत्यस्य हि सदनकरणसाम- धर्यमन्यानपेक्षं स्वरूपत एव प्रत्यक्षमवगम्यते। ततश्च तन्र कथं तुल्यबलतेत्यत आह-श्रुत्येति । कल्प्यश्रुतीति च्छेद: । न हि विनियोगे विप्रकृष्टं लिङ्गं संनिकृष्टया श्रुत्या बाधितमिति विप्रकर्षसाम्ये वाक्येनापि तस्य बाधो युक्त इति भावः। स्यादेवं वाक्यस्य लिङ्गापेक्षया प्राबल्यं तुल्यबलत्वं वा यदि वाक्यं लिङ्गान- पेक्षमेव श्रुति कल्पयेत्। न चैवम्। न ह्यकवाक्यतामात्रेण ततप्र- काशनसामर्थ्ये परिकल्प्य श्रुतिकल्पनं शक्यम् तत्श्च यावद्धि वाक्यमेकत्र लिङ्गं कल्पयेत्तावदपरत्र विद्यमानं लिङ्गं श्रुति कल्पयेत्, यावच्चैकत्र कल्पितं लिङ्ग श्रुतिं कल्पयेत्तावदपरत्र श्रुति- विनियुञ्जीत। ततश्र विनियोगे जाते कल्पितापि श्रुतिर्मन्त्रस्य नैराकाङश्ष्यान्न विनियुआतेति लिङ्गकल्पितश्रुत्येवैकांशस्य विनियोगे सति मन्त्रस्य प्रकरणाम्नानकेमर्थक्याकाङ्क्षाशान्तेर्न वाक्यकल्पित- लिङ्गकल्पिता श्रतिर्विनियोजिका । ततश्र प्रथमोत्पन्नाप्येक- वाक्यताधीराभामीभवतीति लिङ्गेन वाक्यबाघ इत्यभिप्रेत्य सिद्धान्तयति- सत्यमिति। श्रुत्यर्थ इति। विनियोग

३४२ काव्यदर्पणे

श्रुविमनुमाय शीघ्र विनियुज्यते। पुरोडाशप्रतिष्ठापने त्वस्य न स्वरूपतः सामथ्य गम्यते। 'तस्मिन्सीद' इत्यनेन प्रतिष्ठापन- मुच्यते। तदेकवाक्यतापेक्षया तु पूत्रधस्यापि स्वार्थविशिष्टपुरो डाश प्रतिष्ठापनसाम्थ्ये लाक्षणिकं कल्पयित्वा ततः श्रुतिक- ल्पनमिति विप्रकर्षान्न तत्न विनियुज्यते। एवम् 'तस्मिन्सीद' इत्यस्यापि स्वार्थे सामर्थ्य क्लप्तमिति तत्रैव विनियोगो न सदनकरणे, कल्प्यसामर्थ्यत्वात्। एवमर्थभेदेन नानावाक्यत्वोप-

इत्यर्थः । अन्यानपेक्षमिति। एकवाक्यतानपेक्षमित्यर्थः । यद- प्याकाङ्क्षावशादेकवाक्यत्वमुक्तं तदपि निरस्यति- एवमर्थभेदे- नेति। एवं चार्यकत्वे सति विभज्यमानसाकाङूक्षत्वमेवैकवाक्य- ताप्रयोजकं न त्वाकाङ्क्षामात्रमिति भावः । नन्वेवं सति 'देवस्य त्वा सवितु: प्रसवेऽश्रिनोर्बाहुम्यां पूष्णो इस्ताभ्यामग्नये जुष्ट निर्व- पामि' इत्यादौ 'अग्नये जुष्ट निर्वपामि' इत्यंशस्यैव निर्वापप्रका- शने क्तृप्तसामर्थ्यत्वेन निर्वापे शीघ्रं विनियोगात् 'देवस्य त्वा-' इत्यादिपदानां दृश्यमानैकवाक्यताबलेन स्वार्थविशिष्टनिर्वाप प्रकाशन- सामर्थ्य कल्पयित्वा तत्रैव निर्वापे विनियोगो न स्यादिति चेन्न । यदि ह्यसमवेतार्थवचनानि 'देवस्य त्वा-' इत्यादिपदानि पृथ- विक्रियन्ते तदानर्थकानि स्युः, ततश्च क्लप्तसामथ्यैंः 'अग्नये जुष्टम्-' इत्यादिपदैरव निर्वापस्यानुष्ठीयमानस्य स्मारकाकाङ्क्षा- निवृत्तावपि 'देवस्य त्वा- इत्यादिपदानां साकाङ्क्षत्वातस्वार्थवि- शिष्टनिर्वापप्रकाशनसामर्थ्यकल्पनया प्रतीयमानैकवाक्यत्वसमर्थनमेव युक्तम, न तु तद्वाघनम्, 'आनर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बला-

पञ्चम उल्लास: ३४३

बलम्' इति न्यायात्। अत एव 'व्रीहीन्प्रोक्षति' इत्यादौ प्रोक्षणादीनां श्रतिप्रतिपन्नव्रीह्याद्यर्थत्वमतिलङ्गय प्रकरणलभ्यापूर्वसा- धनविशेषार्थत्वमाश्रीयते। प्रकुते तु स्वार्थविशिष्टार्थप्रकाशनसाम- थ्याकल्पनेऽपि सदनकरणप्रतिष्ठापन रूपप्रत्येकार्थप्रकाशकत्वेनैवार्थव- रवोपपत्तेरनर्थक्याभांवान्न लाक्षणिकसामर्थ्यकल्पनेनैकवाक्यतासमर्थ- नं युक्तमिति ध्येयम्। इदं च शब्दसामर्थ्यरूपस्य लिश्वस्य वाक्य विरोध उदाहरणम्। अर्थसामर्थ्यरूपलिङ्गविरोधे तु 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इति वाक्यादन्धादिसाधारण्येन स्वर्गकामनाया- मस्याधिकारप्रतीतावपि साङ्गस्य क्रतोः पुरुषैः संबन्धाद्दीक्षणीयाद्य-

कार इति वाक्यसंकोचः षष्ठे दर्शित इति दिक्। एवं लिङ्गस्थ प्रकरणादिविरोधेपि प्राबल्यमुदाहार्यम् । तत्र 'पूष्णोऽइं देवय- ज्यया-' इत्यादिपूषानुवचनमन्त्रस्य प्रकरणावगतं दर्शपूर्णमासार्थ- त्वं बाधित्वा लिङ्गादुत्कर्षेण पूषदेवत्ययागार्थतावसीयत इति लिङ्गा त्प्रकरणबाधः । तथा 'नानुपहूतेन सोमः पातव्यः' इति वचना- दनुज्ञातेनैव सोमस्य पातव्यत्वात्पूर्वभाविन्यनुज्ञापने प्रथमपठितस्य 'उपहूत-' इति मन्त्रस्य पश्चात्तन्यामनुज्ञायां पश्चात्पठितस्य 'उप- ह्यस्त्र-' इति मन्त्रस्य स्थानप्रमाणादऋत्वप्राप्तौ लिङ्गात्तद्वाघेन वैपरीत्येन विनियोगाल्लिक्कातस्थानबाघः । तथा 'अग्नीदग्नीन्विहर' इत्यादिप्रेषार्था अग्निविहरणादयः समाख्याबलादध्वर्युणैव कर्तव्या इति प्राप्तौ 'अग्नीतू' इति संबोधनस्य 'विह्र' इति मध्यम- पुरुषस्य च प्रैषकर्तुरध्वयोंः स्वात्मन्यसंभवालिस्ञेन समाख्यां बाधि-

३४४ काव्यदर्पण

गमान्नैकवाक्यतासंभवः। तस्माद्विभज्य विनियोगः ॥ वाक्य- प्रकरणविनियोगे चिन्त्यते- दर्शपूर्णमासे सूक्तवाकनिगदः। तत्र 'अग्नीषोमाविद हविरजुषेतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽका- ताम्, इन्द्राम्री इदं हविरजुषेतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽक्रा त्वाSडग्नीध्रण कर्तव्या इति व्यवस्थापनाल्लिङ्गेन समाख्याबाधो डप्युदाहार्य इति दिक्। लिक्कम्यापि वाक्याद्यपक्षया प्राबल्यमौत्स- र्गिकमेव। तत्न वाक्यस्य लिज्कात्प्राबल्यम् 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे-' इति निर्वापमन्त्रे प्रदर्शितम्। एवमेकपाशुकाग्नीषोमीय- प्रकरणाम्नातस्य 'अदितिः पाशान्प्रमुमोक्तु' इति भन्त्रस्य बहुव- चर्नालङ्गाद्वहुपाशुकेषूत्कर्षप्राप्तौ प्रथमश्रुतप्रकृत्यर्थस्य पाशस्य विभ- क्त्यर्थस्य च कारकस्य प्रकृता संभवादप्रधानबहुत्वलिङ्गमात्रादुत्कर्षो नं युक्त इति लिक्गात्प्रकरणस्य प्राबल्यम्। तथा दर्शपूर्णमासयोः 'अग्निर्वृत्राणि जङ्घनत्' इति मन्त्रस्य 'अग्निर्मूर्धा-' इति मन्त्रस्य चाऽडज्यभागभूताग्निये प्रधानभूतानेये च लिङ्गाविशेषादनियमेन प्राप्ती कमान्नियमः क्रियत इति क्रमालिङ्गसंकोचः । तथा काम्येष्टियाज्या- नुवाक्याकाण्डे पठितानामानेयमन्त्राणं समाख्यानुरोधेन काम्येष्टि काण्डाम्नाताग्नेययागे याज्यानुवाक्ययैव विनियोगो न तु लिङ्गादपि सामिधेन्यादाविति समाख्यानुरोधेन लिङ्गसंकोचश्चेत्याद्यन्यत्र विस्तरः । सूक्तवाकाधिकरणेडपि 'अग्नीषोमाविदं इविरजुषेताम' इत्यस्यैव मन्त्रस्य विषयत्वात्पौनरुक्त्यमाशक्कय, तत्र हि 'अग्नीषोमौ' इत्य- यमंशः पौर्णमास्यां प्रयोक्तव्यः 'इन्द्राग्नी' इत्ययमंशोऽमावास्या- यामित्युक्तम; अत्र त्वन्नीषोमादिपदयोर्यावुत्तरांशौ 'इदं हविरजु-

पन्चम उल्लासः । ३४५

ताम्' इत्यादि श्रुतम्। तत्राग्नीषोमादिदेवतापदं लिङ्गात्पर्वद्वये विनिष्कृष्य प्रयोक्तव्यमिति स्थितम। तदेकवाक्यभूतानि 'इदं ह्विरजुषेता-इत्यादीनि यानि तानि ततो वि्छिद्यान्य- त्रापि किं प्रकरणाविशेषात्प्रयोज्येरन्, उत देवतापदेनैकवाक्य- तया तद्वदेव व्यवस्थितानीति। नन्वारादुपकारकाणामेव प्रक रणं विनियोजकं न तु संनिपातिनाम। असंयुक्तं प्रकरणा- दिति ह्युक्तम्। संनिपातिनश्च सर्वें श्रुत्यादीनामन्यतमेन संयु- क्ता भवन्ति। संनिपाती च सूक्तवाकः, श्रुत्या प्रहरणसाघन- त्वाहिङ्रेन च देवतास्मरणार्थत्वात्। तदन्तर्गताश्च 'इद हविरजु• षेताम-' इत्यादयः। संयुक्तत्वान्न प्रकरणं तेषां विनियोज- कम्। सरंभवति च विनियोजकत्वे विरोधो नास्ति। तस्मान्नात्र घेताम्' इत्येतौ तौ किं पर्वद्वयेSपि प्रये।क्तव्यावुताग्नीषोमपदस्योत्त- रोंश: पौर्णमास्याम्, इन्द्राग्निपदस्योत्तरोंशोSमावास्यायामिति विभ- ज्यैव प्रयोक्तव्य इति विचार्यत हत्यपौनरुक्त्यमित्यभिप्रेत्याह-तत्रा प्रीषोमादीति। व्यवस्थितानीनीति। विचार्यत इति शेषः । अत् च किं वाक्यप्रकरणयोस्तुल्यबलत्वमुत प्रकरणं बलीयः किं वा वाक्यमिति तदर्थसंशयो द्रष्टव्यः। ननु 'असंयुक्तं प्रकरणात्-'(जै. ३।३ । ११।) इत्यत्र श्रुयाद्यविनियुक्तं प्रयाजाद्यदष्टोपकारकमेव प्रकरणेन विनियुज्यत इत्युक्तम ; 'इदं हविः' इत्यंशश्च 'सूक्त- वाकेन प्रस्तरं प्रहरति' इति श्रुतिविनियुक्तसूक्तवाकान्तर्गतत्वेन श्रुतिविनियुक्त एवति तस्य प्रकरणविनियोज्यत्वाभावाद्विरोधाप्रसके: कथं वाक्यप्रकरणविरोधोदाहरणत्वेनोच्यत इत्याशङते-नन्विति।

३४६ काव्यदर्पणे

वाक्यप्रकरणयोर्विरोध इत्यनुदाहरणत्वम्। स्यादेतदेवं यदि संनिपातिनां प्रकरणं न विनियोजकं स्यात्। न तु तथा। अवघातादीनामपि प्रकरणादेव क्रतुभावनेतिकर्तव्यताभूतानां ऋत्वर्थत्वम्। असंयुक्त्तमिति तु न प्रकरणग्राह्यस्य विशेषणम्। किं तु पूर्वपक्षवादी-श्रुत्यादीनामेव विनियोजकत्वम्, तदसंयु- कस्य नास्ति विनियोग :- इति मन्यते, तं प्रत्युच्यते श्रुत्याद्यसं- युक्तमपि प्रकरणेन विनियुज्यत इति। यद्वा प्रकरणविरोध्यर्थासं योगाभि प्रायम संयुक्तमहणम्। तदप्येतदधिकरणसिद्ध बलाबला प्रकरणविनियोज्यत्वे हि न श्रुत्याद्यसंयुक्तत्वं तन्त्रम्, 'व्रीहीनवह- न्ति' इति श्रुतिविनियुक्तानामवघातादीनामपि प्रकरणेन कत्वर्थ- तया विनियोगात्, किं तु कैमर्थक्याकाङक्षा; साच प्रकृतेऽ्प्य- स्तीति युक्तमुदाहरणत्वमिति परिहरति-स्यादेतदिति। ननु तईि 'असंयुक्तं प्रकरणात्-' (जै. ३।३। ११) इत्यत्रासंयुक्तग्रह- णस्य का गतिरित्यत आह-असंयुक्तमिति। असंयुक्तमेव प्रक- रणाद्गह्यत इति न सूत्रार्थः, किं त्वसयुक्तमपि प्रकरणाद्गह्यत इत्ये- तावत एव पूर्वपक्षनिरासोपयोगित्वादिति भावः । नन्वेवमपि सूक्त- वाकगतपदानामिहोदाहरणत्वमयुक्तं तेषामपि प्रकरणविरोधीभूतवा- क्यप्रमाणविनियुक्तत्वादित्यत आह-तदप्येतदिति। ये त्वेकदेशि- नः-त्रिविधमैदमर्थ्य ग्राइकैदमर्थ्य करणैदमर्थ्य द्वारैदमर्थ्ये चेति। तत्रारादुपकारकाणां प्रयाजादीनां ग्राहकैदमर्थ्ये ग्राहकग्रहणाख्येन प्रमाणेन बोष्यते। तच्च ग्राहकैदमर्थ्य नियोगापरपर्यायस्य ग्राहकस्य य जिरूपकरणान्तरावरुद्धत्वात्करणत्वेन न संभवतीति करणोपकारद्वार

पञ्चम उल्लासः । ३४७

ड्रीकारेणोक्तम्। अतो युक्तमुक्तमुदाहरणम्। ये त्वारादुपकार- केष्वेव प्रकरणस्य व्यापारः, संनिपातिनां तु ग्राहकग्रहणाख्येन प्रमाणेन तार्तीयश्तत्याद्यतिरिक्तेनापूर्वार्थत्वम्, द्वारैदमर्थ्ये श्रुत्या- दिभिः, औपादानिकं ऋत्वर्थत्वम्, प्रकरणस्य तुन कश्चि- व्यापार इति मन्यन्ते, तेषामेत्रायं सूक्तवाकपदानां श्रुत्या प्रहर- णविनियुक्तानां प्रकरणाविषयत्वान्नेदं वाक्यप्रकरणविरोधोदाह- रणं युक्तमित्युपालम्भः; नास्माकम। तत्र द्वयोरवि वाक्यप्रक- रणयो: प्रमाणत्वाच्छतिकल्पनाधीनत्वसाम्यादन्यस्य विप्रकर्ष कारणस्याद्याप्यकथितत्व्रात्तुल्यबलतां मन्यन्ते। यद्वा प्रधाना- काड्क्षा प्रकरणम्, प्रधानार्थ च सर्वमिति तन्निबन्धन एव निर्बाह्यमित्यनुपपत्त्यात्मकेनौपादानिकप्रमाणेन करणैदमर्थ्य तेषां बोध्यते। तच् करणैदमर्थ्ये दृष्टद्वारासंभवाददृष्टद्वारा निर्वाह्यमिति तेषामदृष्टरूपद्वारैदमर्थ्य प्रकरणेन कल्प्यत इति प्रकरणस्यारादुपका- रकविनियोग एवोपयोगः। संनिपातिनां तु विनियोगे प्रकरणस्य नोपयोगः, तेषां ग्राहकैदमर्थ्यस्य ग्राहकग्रहणाख्येन प्रमाणेन करणै- दमर्थ्यस्य चौपादानिकप्रमाणेन द्वारैदमर्थ्यस्य श्रुत्यादिभिश्च सिद्ध- तया प्रकरणस्य विषयाभावात्-इत्याहुः। तन्मत एव नेदं वाक्य- प्रकरणविरोधोदाइरणमिति दूषणम्, नान्यमतेऽपीत्याइ-ये त्वििति। यद्यपि सर्वस्य प्रधानार्थत्वं तथापि यावत्प्रकरणबलात् 'इदं हविरजु षेताम्' इत्यस्य दर्शपूर्णमासयोरनेनोपकुर्यादिति प्रधानवाक्यैकवा- क्यता कल्प्यते तावदग्रीषोमपदेन प्रत्यक्षमेकवाक्यत्वं तस्याग्रीषोम- प्रकाशनसामथ्ये कल्पयेत्, यावच्च कल्पितं प्रधानैकवाक्यत्वं कथम-

३४८ काव्यदर्पणे

विनियोगो बलीयानिति प्रप्ते; अभिधीयते- येनैकवा- क्यता तत सामथ्यै गम्यते मनाक्। सामर्थ्यात्च श्रुतिः श्रुत्या विनियोगोऽपरत्र तु।। पूर्वयोरेकवाक्यत्वं कल्प्यं स्यात्प्रक्रिया- वशात्। ततो लिङ्गं श्रुतिः पश्चाद्विनियोगस्ततः परः ॥ 'अग्री- षोमाविदं ह्विग्जुषेताम्' इत्यग्नीषोमपदस्य 'इदं हविः' इत्यादेश्चैकवाक्यत्वं क्लृप्तम्। एकवाक्यतयाग्नीषोमप्रकाशनसा- मर्थ्यम् 'इदं हविः' इत्यादेः शीघ्रं कल्प्यते, ततश्च श्रुतिः, तया विनियोग इति संनिकर्षः । इन्द्राग्निपदेन त्वत्रत्यस्य 'इद हविः' इत्यादेरेकवाक्यत्वं न प्रत्यक्षतो गम्यते, किंतु प्रकरणात्। तावद्द- शपूर्णमासाभ्याम 'इदं हविः' इत्यादेरेकवाक्यता कल्प्यते-अनेन नेन प्रधानस्योपकर्तव्यममिति द्वारविशेषाकाङ्क्षायां तदीयदेवतापदै- कवाक्यतां कल्पयति तावत्प्रत्यक्षैकवाक्यतामूला श्रुतिर्विनियुङ्क इति नैराकाड़क्ष्यात्प्रकरणमूलं लिङ्गे न श्रुतिकल्पन एव प्रभवतीति प्रकर· णमतिविप्रकर्षाहुर्बलमिति सिद्धान्तयति-येनैकवाक्यतेत्यादिना। एवं वाक्यस्य कमसमाख्याभ्यामपि प्राबल्यमुदाहार्यम्। 'परिवी- रसि-' 'परि त्वा-' इति मन्त्रगतानां साक्षात्परिव्याणप्रकाशक

त्वप्राप्ती तद्धिन 'पारवीरसि- इति मन्त्रैकवाक्यताबलात्सव- नीयपरिव्याणार्थतापि कल्प्यत इति क्रमाद्वाक्यस्य प्राबल्यम्। तथा भक्षानुवाकगते ग्रहणमन्त्र 'सध्यासम्' इति ग्रहणप्रकाशकपदव्य तिरिक्तानां पदानां समाख्यया भक्षार्थवत्प्रातौ ग्रहणमन्त्रैकवा- समाख्यातो वाक्यस्य प्राबल्यमि-

पञ्चम उद्ासः । ३४९

दर्शपूर्ण माच्योरुपकुर्यादिति। ततः कोऽस्योपकार इति तदीय- देवतापदैकवाक्यतया तत्प्रकाशनसामथ्यै चिरेण कल्पयित्वा ततः श्रुतिकल्पनेन विनियोग इति विप्रकर्षाहुर्बलं वाक्यात्प्रक- रणम् ॥ अथ स्थानप्रकरणयोर्विरोधे चिन्त्यते- राजसूये बहतः पश्चिष्टिसोमयागाः सर्वे फलवन्तः समप्रधानाः। तत्राभि षेवनीयो नाम सोमयागः । तत्मंनिधौ विदेवनादयः समाम्रा ताः। ते किं सर्वस्य राजसूयस्याङ्गम्, उताभिषेचनीयस्यैवेति। यदि संनिधिर्वलीयांस्तदाभिषेचनीयस्याङ्गम, अथ प्रकग्णं ततो राजसूयस्यैवेति। तत्र संनिधिविशेषादभिषेचनीयाङ्गत्वे प्राप्ते; उच्यते-प्रकरणाविशेषात्सवार्थता। नन्त्रभिषेचनीयस्याप्यस्त्येव फलवत्त्वात्प्रकरणम्। यद्यप्यस्ति, तथाप्यन्येषामप्यस्तीति ताद- त्याद्ूह्यम् ! चिन्त्यत इति। बलाबलमिति शेषः समप्रधाना इति भावप्रधानो निर्देशः। समप्रधानभावा इत्यर्थः । सर्वेषां समप्राधान्य च चतुर्ये वक्ष्यते । तत्संनिधाविति। विदेवनादयः 'अक्षैर्दीव्यति' 'शौनःशेपमाख्यापयति' इत्यादिवा- क्यविहिता विदेवनशौनःशेपाख्यापनादय इत्यर्थः । आकाङ्क्षाया अपि संबन्धघटकत्वस्य संनिध्यधीनत्वातवंनिधिरेव बलीयानिति पूर्व- पक्षयति- संनिधीति। अत्यन्तसंनिधेरित्यर्थः। आकाङ्क्षा, पदार्थोपस्थितिरूपः संनिधिश्च संबन्धकारणम्; न तु पाठसादेश्यल- क्षण: संनिधिरपि, व्यवहितपाठेSप्यन्वयबोधदर्शनादित्यभिप्रेत्य सि० द्वान्तयति-प्रकरणेति। नन्विति। ततश्च प्रकरणस्याविशिष्टत्वा कल्प्यत

३५० काव्यदर्पणे

थर्यमपि युक्तम्। यदि परमविशेषतः सर्वेषामाकाङ्श्वायामपि पाठसंनिधिविशेषादभिषेचनीयस्य विशेषत आकाङूक्ां कल्प- यित्वा तादध्य खात्, ततश्च विप्रकर्षः । सर्वार्थता क्लप्ताका- दूक्षातः सुखं गम्यते, अभिषेचनीयाङ्गत्वं त्वकाड्क्षाकल्पनयेति। एतेनाझेयाडीनां धर्मसाधारण्यं व्याख्यातम्। अपि च, नास्त्य- भिषेचनीयस्य शकरणम, प्राकृतेनेत्थंभावेन कथंभावाकाङत्ता पूरणात्! नन्वन्येषामपीष्टिपशुसोमानां विकृतित्वान्नास्त्येव प्र. करणम्। सत्यं प्रातिस्त्रिकेन रूपेण नासति, राजसूयात्मना त्वस्त्येत्र। कथम् ? श्रृत्यदिविहिताङ्गसंदंशनात्। तद्वशेन हि इति भावः। तथापीत्युक्तमेव विव्ृणोति -यदि परमित्यादिना।

प्रधानार्थताप्यवधेयत्याह-एतेनेति। नन्विति। ततश्च प्रकरणा विशेषात्सर्वार्थताया वक्तुमशक्यत्वेन सनिघिबलादाकाङक्षोत्थापनेना भिषेचनीयाव्गत्वकल्पनमप्रत्यूहमिति भावः । तत्तदिष्टिपशुसोमजन्या-

निवृत्ताकाड्क्षत्वेSपि स्वाराज्यभाव्यकफलभावनाया इतिकर्तव्यता- काङक्षासत्वात्तादर्थ्यमेव युक्तमिति परिहारे सत्येवाह-सत्यमिति। ननु प्रत्येकमेव तेषां राजसूयत्वातप्रातिस्विकरूपेणाकाडक्षानिवृत्तौ कथं राजसूयत्वाकारेण वाकाङक्षेति शष्ठते-कथमिति। विदेवना- दीनां राजसूयत्वपुरस्कारेण विदिताङ्गमध्यपातित्वात्प्रातिस्विकाकरेण निवृत्ताप्याकाङ्क्षा तेषामवेष््यादीनां पुनरुत्थाप्यत इति समा- वत्ते-अुत्यादीति। विदेवनादीनां राजसूयत्वपुरस्कारेण विहि-

परचम उल्लासः । ३५१

निवृत्ताप्याकाड्क्षा पुनरुत्पतयते, पवित्रादारभ्य क्षत्रस्य धृर्ति यावदङ्गविधिषु प्रायेण 'राजसूयाय हेना उत्पुनाति' 'राजसू- येनेजान: सर्वमायुरेति' इति राजसूयपरामर्शात्, तावन्तं देश- मनुवृत्तो राजसूयकर्थंभावः शक्कोति तन्मध्यपतितानि विदेव- नादीनि ग्रहीतुम्। अथ प्रकरणाद्राजसूयार्था विदेवनादयः ।। ताब्षसंदंशमेव दर्शयति-पवित्राद्विति। पवित्रनामकसोमयागादि त्यर्थः । क्षत्रस्य धृतिरपि यागविशेषः । नन्वेवं क्रमस्य क्वापि प्रामाण्यं न स्यात् 'दब्धिरसि-' इत्यादावपि प्रकरणविशेषेण सर्वप्रधानार्थत्वापातादिति चेन्न; लिङ्गविनियुक्तानुमन्त्रणमन्तान्तरेषु दब्घिमन्त्रस्यापि विनियोगकल्पने विकल्पदोषभिया प्रकरणस्यौदा- तीन्ये क्रमस्य निष्प्त्यूहत्वादित्याहुः। यद्यपि पक्षद्वयेऽपि राजसूयेऽ- नुष्ठानविशेषो नास्ति तथापि राजसूयान्तर्गतावष्टेः पृथक्षृथक्प्रयोगे पूर्वपक्षे न विदेवनादिकमनुष्ठेयं सिद्धान्ते त्वनुष्ठेयमिति प्रयोजनं द्रष्टव्यम्। इदं च पाठसदेश्यलक्षणस्य क्रमस्य प्रकरणबाध उदाहर- काम्। अनुष्ठानसादेश्यलक्षणस्य तु क्र्मस्य प्रकरणेन बाधस्तु 'दोहयोः कालभेदादसयुक्तं शृतं स्यात्' (जै. ३।६।२८।) इत्यधिकरणे दर्शितम्। तत्र ह्येवं चिन्तितम्-'ऐन्द्रं दध्यमावा- स्यायाम्' 'ऐन्द्रं पयोऽमावास्यायाम्' इति दधिपयसारारम्भदिन

दय: पूर्वेहुरेव क्रियन्ते। तत्रानुष्ठानसादेश्याच्छाखाहरणादीना दधिधर्मत्वं प्रापथ्य प्रकरणाविशेषादुभयार्थत्वं स्थापितम्। प्रकरणा- -समाख्याया दौवल्यं तु 'तपश्र फलसिद्धत्वाल्लोकवत्' (जै. ३।

३५२ काव्यदर्पणे

कमसमाखययोर्विरोधे-पौरोडाशिकसमाख्याते दर्शपूर्णमासका- णडे सांनाय्यपात्रशुन्धनक्रमे समाम्नातः 'शुन्ध्वम्' इति मन्र् उदाहरणम्। स किं पुरोडाशपात्राज्जम्, उत सांनाय्यपात्राङ्गम, उतोभयाङ्गमिति विचारः। यदि समाख्या बलीयसी पुरोडा- शपात्राङ्गम्। अथ तुल्यबलत्वमुभयार्थता। क्रमबलीयस्त्वे तु सांनाय्यपात्रार्थता। तत्र, विशेषाग्रहणात्तुल्यवलत्वमुभयोर्भवेत्। संबन्धवाचिनीत्वेन समाख्या वा बलीयसी॥ नैतदेवं समाखूया हि न संबन्धाभिधायिनी। यद्यपि त्वभिधात्री स्यात्प्रमाणं न तु तत्र खा ॥ न हि यौगिकैः शब्दैः संचन्धोऽभिधीयते। 'दण्डी' इति प्रकृत्या दण्डस्वरूपमुक्तम्। प्रत्ययेनापि पुरुषः । ८।९।) इत्यधिकरणे दर्शितम्। तत्र हि ज्योतिष्टोमे 'त्र्यहं नाश्नाति' इत्यादिवाक्यैराध्वर्यवकाण्डे विहितस्य कायशोषणात्मकस्य तपसः समाख्ययाध्वर्युकर्तृकत्वं प्रापय्य तपसो दुःखफलकत्वाहुःखस्य च पापक्षयहेतुत्वात्प्रकरणाच्च ऋतुफलप्रतिबन्धकपापक्षयहेतुत्वावगमा- दयत्न यजमाने फलं तत्रैव प्रकरणावगतक्रतुफलप्रतिबन्धकनिवृ्त्त्यापि माव्यमिति समाख्याबाधेन प्रकरणवलाद्याजमानमेव तप इति स्थापितमिति दिक्। सांनाय्येति। सांनाय्यणत्रप्रकाशकानाम् 'मातरिश्वनो घर्मोंडसि' इत्यादिमन्त्राणां संनिधौ समाम्रातः शुन्धन- प्रकाशकः 'शुन्धध्वम्-' इति मन्त्र उदाहरणमित्यर्थः । वस्तुतस्तु समाख्याया यौगगिकत्वेन संबन्घवाचितया संबन्धरूपविनियोगवोघने श्रुतिवत्प्रमाणान्वरानपेक्षत्वेन क्रमापक्षया बलीयस्त्वमेवेत्याह- संबन्धवाचिनीति। प्रत्ययेनापीति। 'अत इनिठनौ' (पा. ५।

पञ्चम उल्लासः । ३५३

दण्डयुक्तस्तु पुरुषो न कस्यचिद्वाच्यः । तयोः समभिव्याहारा- देव परस्परयोगो वाक्यार्थ इत पद़ार्थानां लभ्यमानो नाभिधानं प्रयोजयति। तथा पाचकादिष्वपि। आह च- 'पार्कं हि पचिरेवाह कर्तारं प्रत्ययोऽव्यकः। पाकयुक्तः पुनः कर्ता वाच्यो नैकस्य कस्यचित् ।I' इति। एवं पौरोडाशिकशब्देऽपि प्रकृति- प्रत्ययाभ्यां पुरोडाशरूप काण्डस्व्ररूपं चोक्तम। तयोश्च सबन्धो- डनभिहित एव कल्पयतव्यः। ऋमे तु देशसामान्यलक्षणः संबन्धः प्रत्यक्ष इति बलीयस्त्वम्। अथापि समाख्या संतन्धमभिदध्या- त्तथापि न सा तत्र प्रमाणम्, पदस्य पदार्थे प्रामाण्याभावात्। अतः संबन्धनिमित्तां समाख्यामुद्चरन्तीमुपलभ्य नूनमस्त्यनयोः कश्चित्संबन्ध इति संबन्धसामान्यं कल्प्यम्; ततोऽपेक्षा, तत एकत्राक्यत्तम, ततः सामर्थ्यम, तनः श्रुतिः, ततो विनियोगः। क्रमस्तु संबन्धमात्रस्य प्रत्यक्षक्लृप्तत्वात्तत आरभ्य श्रुत्यर्थ गच्छ- २। ११५।) इति विहितस्य मत्वर्थीयेनिप्र्ययस्य पुरुषवाचित्वा- दिति भावः । नन्वेव यौगिकशब्दात्सबन्ध्रप्रतीतिरेव न स्यादित्यत आह-तयोरिति। यथा पदानां समभिव्याहारात्पदार्थाना संसर्गो विनैवाभिधानं वाक्यात्प्रतीयते तथा प्रकृततिप्रत्यययोः सम- भिव्याहारादेव दण्डपुरुषसंबन्धः प्रतीयते; न च तावता तत्र शक्ति: सिध्यति, अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वादिति भावः । तभ वार्ततिकसंमतिमाह-आह चेति। कल्पयितव्य इति । तदकल्पने संबन्धनिमित्तकसमाख्यानुपपत्तेरिति भावः । प्रामाण्याभावादिति। पदमात्रस्य स्मारकत्वेन प्रमितिजनकत्वाभावादित्यर्थः । श्रुत्यर्थ- K. 23

३५४ काव्य दर्पणे

ञ्ेकं पदमगतां समाखयां जयति॥ तदेवं श्रत्यादीनां पूर्वपूर्व- जोत्तरोत्तरं श्रुत्यर्थ यावदगतमलव्धप्रामाण्यावस्थमेव मूलच्छे- मिति। विनियोगमित्यर्थः । अगतामिति। अप्राप्ताम्, एकपद- व्यवहितामिति यावत्। नन्वेवं श्रत्यादिष्वप्राप्तबाधत्वेऽपि 'शरमयं बर्हिर्भवति' इति विहितेन वैकृतेन शरमयेन बर्हिषा प्राकृतं कुश- मयं बर्हिर्बाध्यते, 'पदे जुहोति' इति विशेषशास्त्रविहितेन पदेन "यदाहवनीये जुहोति' इति सामान्यशास्त्रविहित आहवनीयो वाध्यते, 'गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्' इति विहितेन गोदो. हनेन 'चमसेनापः प्रणयेत्' इति विहितो नित्यश्चमसो बाध्यत इत्यादिषु किं प्रासबाघ उताप्राप्बाधो वा? न तावच्छूत्यादिस्थल इवाप्राप्तबाधः संभवति, तथा सति प्रकते लिङ्गादेरिव तत्नापि प्राकृत कुशादिप्रापकप्रमाणस्य चौदकस्य प्रवृत्तिप्रतिबन्धरूपो बाघोड- न्रीकर्तव्यः ; न च तथा युक्तम, तथा सति प्रत्येकपदार्थातिदेशस्य दशमे निरस्यत्वेन चोदकस्यैकत्वात्कुशेष्विवाङ्गान्तरेष्वपि चोदको

कारे पदहोम इव होमान्तरेष्वप्याहवनीयो न प्राप्ुयात्; न च तहि प्राप्तमेव तत्र बाध्यतामिति वाच्यम्, श्रुत्यादिष्वप्राप्तवाघस्तत्र तु प्राप्तबाघ इति वैरूप्यप्रसज्ञात; यदि च प्रमाणवैचित्र्यान्न बाधवैचि- न्रयं दोषावहमिति मन्यसे तथापि तत्र प्राप्तस्य बाघोऽशक्यः प्रापकशास्त्रस्याप्रामाण्यप्रसङ्गादिति प्रसङ्गादाशङ्कय; प्राप्तमपि ऋक्यमेव बाधितुम्, न ह्वतिदेशेन विकृतिषु प्रत्येकमिदमिदं च कर्तव्यमिति पदार्थाः प्राप्यन्ते, कि तु कर्थंभावाकाङक्षिण्यां विकृति-

पञ्चम उल्लासः ३५५

दान्निराक्रियते। स्रोडयमप्राप्तवाघः। शास्त्रप्रदेशेपुतत्र तत्रो चयत इदमनेन वाध्यत इतमनेन बाध्यते, प्राकृतं वेकृतेन, सामान्यं विशेषेणेत्यादि. तद्धाघकविषयं प्राप्तं वाध्यत उताप्राप्त- मिति; न तावत्तत्र श्रुतिलिङ्गादिवदप्राप्तवाधसंभवः । तथा च तद्देव प्रापकस् शास्त्रस्याभावोऽ्भ्युपगन्तव्यः । ततश्च तस्यैकत्वात्कुशेष्त्रिवाङ्गान्तरे्वपि चोदकोन स्यात्, पदहोमवच्व होमान्तरेष्वाह्वनीयो न स्यात्। अथ प्राप्तम; तन्न, तत्र श्रत्यादिवैषम्यप्रमङ्गात्। एकरूपेण हि वाधेन भवितु युक्तं न विचित्रेण। न च शक्यं शास्तेण प्राप्तं वाधितुम। उच्यते- भावनायां चोदकेन 'प्रकृतिवत्कुर्यात्' इति प्रकृतिवद्द्ावः प्राप्यते ;

वतीति प्रकृतिवद्भावसाधनत्वं सर्वपदार्थानामविशेषेण प्रथमं प्रती- यते; साच प्रतीतिः पश्चात्पदार्थविशेषनिरूपणावसरेऽवहन्त्यादेः कृष्णलेषु प्रक्ृतिवद्वितुषीकरणद्वारा विशेषणत्वासंभवपर्यालोचनया श्येनयागे कुशकार्यस्य शरैरेव सिद्धिपर्यालोचनया च मिथ्या क्रियते; न चापवादादर्शनरूपदोषजनिता सर्वविषयताप्रतीतिरपवाददर्शने सति निवर्तत इत्येतावता शास्त्रस्याप्रामाण्यम्, तस्य विशेषविषयता- मात्रपरिकल्पनात्; एवं सामान्यशास्त्रात्प्रथमं सर्वविषयतयोत्पन्नायाः प्रतीतेर्विशेषशास्त्रवशेन मिथ्याकरणेऽपि सामान्यशास्त्रस्य विशेषशा- स्नानालिङ्गितिषयत्वपरिकल्पनान्नाप्रामाण्यम्; अतः प्रथमं प्राप्तैव सर्वविषयताबुद्धिर्बाध्यते मिथ्यात्वेनाध्यवसीयत इति दशमाद्ये वक्ष्यत इत्यभिप्रेत्य समाधत्ते- यत्तु शाख्त्रप्रदेशेष्वित्यादिना। नन्वत्र

३५६ काव्यदर्पणे

प्राप्तस्यैव तेषु बाधः । नावशयमेकरूपेणैव तेन भवितव्यम्। वैचित्र्यमेव प्रमाणबलेन युक्ततरं स्यात्। प्राप्तमपि शक्यमेव वाधितुमिति दशमाधे वक्ष्यते। 'अथ यत्तत्र तत्र-' इत्यादि- भाष्यस्य श्रुत्यादिविषयत्वम् "स्थिते चाप्राप्तवाधत्वे प्राप्तवा 'अथ यत्तत्र तत्राभिधीयत इदमनेन बाध्यत इदमनेनेति तत्र यद्वाध्यते तत्कि बाधकविषयं प्रास्तमुताप्राप्तम्१ किं चातः ? यद्य. प्राप्तं कि बाध्यते? अथ प्राप्तं कर्थं शक्यते बाघितुम्?' इति बाधस्य प्राप्तविषयत्वं च न संभवतीति प्रापय्य 'प्राप्तं बाधकविषयं पूर्वविज्ञानमिति त्रूमः' इति प्राप्तमेव पूर्वविज्ञानं बाधकविषयमिति सिद्धान्तीकृत्य पुनः 'कथम् ?' इति बाघप्रकारप्रश्नमवतार्य 'सा- मान्यस्य कारणस्य विद्यमानत्वात्' इत्यनुमानेनोत्तरमुक्त्वा 'अथ कथं निवर्तत?' इत्यनेन प्राप्तस्य कर्थं निवृत्तिरित्याशङ्कय 'नैव हि तन्निवर्तते। क्थं तहि? मिथ्याविज्ञानमेतदिति प्रत्ययान्तरं भवति' इत्युत्तरं चोक्तं भाष्ये। ततश्र श्रुत्यादिस्थलेSपि बाधस्य प्राप्त- विषयकत्वमेव भाष्यकृदभमतमिति तद्विरुद्धामेदं प्राप्तबाघत्वाभि- धानमित्याशङ्कय '-अर्थविप्रकर्षात्' इत सूत्रावयवन बाघ प्रकारस्य दर्शितत्वात् 'कथम?' इति प्रश्नोऽनुपपत्रः, तथा विनियोगकारणभूतायाः श्वतर्मूलोच्छेदनेनाकल्पितत्वेनावि-

वन्न युज्यते। स्थिते चाप्राप्तबाधत्व प्राप्तबाधोऽपि नोत्तरम् !" इत्यनेन वार्तिकेन भाष्यस्य दूषितत्वान्न तद्विरोधो दोष इत्यभि- प्रेत्याह-अथ यत्तत्र तत्नेत्यादीति। अतैकदेशिनो लिङ्गादेरवि- रोधस्थले विनियोजकत्वस्यानुभवाद्विरोधस्थलडपि वस्तुतो विनियो-

पञ्चम उल्लास: ३५७

बोडांपे नोत्तरम् ॥' इत्यनेन वार्तिकेन दूषितम्। 1केचनास्य दूषणस्य 'सामान्यतः प्राप्तिं मन्त्राना विशेषमपश्यन्तः स्मृति- प्रमोषनिमित्तं पाप्तिज्ञानं व्यपादशन्ति, विशेषावगमात्तेषां नि वर्तते' इति। अनेन न कश्चिदपि परिहारलेशोऽभिहितः । न हि विप्रकृष्ठप्रमाणं संनिकृष्ठप्रमाणात्ाक्प्राप्त व्यवहारमपि निर्वर्नयात, यनस्तन्निवर्तकता संनिकष्ठस्य स्यात्। अतो नेदमु- 1 न चास्य दूषणस्य 'सामान्यतः प्रामति मन्वाना विशेष- मपश्यन्तः स्मृतिप्मोषनिमित्तं प्राप्तिज्ञानं व्यपदिशन्ति, विशेषा- वगमात्तेप्रां निवर्तते' इत्यनेन कश्चिदपि परिहारलेशोऽभिहितः ।- इति पाठान्तरम् ।

जकत्वाभावेऽपि साधारणस्य प्रकश्यशेषभूनमन्त्राघारत्वादेरनुभवेन प्रात्ति विनियोजकत्वं मन्वानाः स्मरन्तः स्मृतिप्रमोषानमित्त दोषव- शात्तत्तानुल्लखेन स्मृतिप्रमोषाद्विशेषमवश्यन्तः स्मरणग्रहणयोः स्मर्य- माणगृह्यमाणयोश्च भेदमगृह्वन्तः स्मरणभेव प्राप्तिज्ञानमिति व्यप- दिश्य व्यवहरन्ति ; सच व्यवहारः प्राप्त एत्र विशेषावगमान्नि- वर्तत इति वार्त्तिकोक्तस्य दूषणस्य परिहारं वदन्तीत्याह-केचनेति। अत्र निवर्तत इतीत्यनन्तर परिहारं वदन्तीयध्याहार्यम्। परिहरत- अनेन न कश्चिदिति। क्वचित्तु 'न चास्य दूषणस्य' इत्यादौ पानः, अन्ते च 'अनेन काश्चत्-' इति नञ्त्रिनाकृतश्च पाठो दृश्यते। तत्र तु नाध्याहारक्केशः। 'दूषणस्य' इत्येतत्तु 'परिहार- लेश:' इत्यनन संबध्यत इति ध्येयम्। न हीति। संनिकृष्टप्रमा- गस्य प्रत्यक्षतया विशेषासंभवादर्शनादिति भावः । उपदेशेति।

३५८ काव्यदर्पणे

मेकार्थोपनिपातिनाम्। पूर्व पूर्व बलीयः स्याहुर्वलं चोत्तरोत्तरम् ॥ उपदेशाध्यायषट्कोक्तवाधविदामित्यर्थः । सूत्रार्थस्तु - श्रत्यादीनां समवाये परं पर दुर्बलम्, अर्थ प्रति विनियोगं प्रति विषयवि- पकर्षादिति ॥ ननु यावानर्थः शव्दश्रवणानन्तर प्रतीयते तावानस्य युगप. दभिधया प्रतीयत इति न ब्रूम: कि तु तत्तत्सहकारिलाभे अ्वति क्रमेणैवरेति न जैमिनिसूत्रविरोध इति चेत्; तथापि 'रूर्चि कुरु' इत्यत्र चिङ्कुशव्दस्य देशान्तरे स्त्रीत्त्रव्यश्का वयवविशेषवाचकतया प्रसिद्धत्वेनासभ्यार्थ प्रतीतेर्दुष्टस्वमिति वक्ष्यते तद्युक्तं स्यात्, अन्विताभिधानवादे सस्यार्थस्य

प्रतीत्यविषयत्व प्रसङ्गेनापरित्याज्यत्वात्। न चैवमभिद्विनान्व यवादे तस्य दोषत्वमविरुद्धमिति वाच्यम्, तन्मतेऽपि प्रक- रणादिनाभभिधानियमनाव्यञजनां बिना तद्प्रतीते. । कि च यदि व्यखना न स्यात्तदानीमसाधुत्वादीनां क्वचिदप्यननुकू- लत्वेन नित्यदोषता, श्रुतिकदुत्वादेस्तु शृद्गाराननुगुणस्यापि रौद्रानुगुणत्वादनित्यदोषतेति विभागकरणमनुपपत्र स्यात्, रसादीनामभिधेयत्वे सर्वताभिधायास्तुल्यत्वात्। न च तथा विभागोडनुपपन्न एवेति वाच्यम्, श्रृद्धारे श्रुतिकदुश-

पन्चम उल्लासः । ३५९

कदप्रयोगे सर्वेषासुद्वेगस्यानुभवसिद्धत्वात्। व्यख्षनाङ्गीकारे तु शद्गारो माधुर्यरूपस्त्रगुणाभिव्यक्तिद्वारैवाभिव्य ञ्नीयः । माधु्य च सुकुमारवर्णाभिव्यङ्ग्यामेति भवति तत्र श्रुतिकटु- त्वस्य दोषत्वम्। रौद्रे त्वोजोगुणः । स च दीध्यात्मक इति तव्यञ्जकानां शब्दानां श्रतिकटुता न दोष इति भवति तस्यानित्यदोषना, चमत्कारजननकाहाचित्कताया एवानिय- दोषताप्रयोजकत्वात्। किंच, 'द्वय गत संप्रति शोचनी यतां समागमप्रार्थनया पिनाकिनः । कला च सा कान्ति- मती कलानिधेसत्वमम्य लोकम्य च नेत्रकौमुदी ॥'- तपश्च- रन्तीं गिरिजां प्रति कुहनाब्रह्मचारिणो भगवतस्तद्मिराय- परिज्ञानार्थेय मुक्ति: पिनाकिनः समागमाभ्यर्थनया सा मकलानन्दकरी काननिमती चन्द्रम्य कला च सकल- लोकलोचनचन्द्रिका त्वं चेत्युभयमपि संप्रति शोचनीयतां गतम्। पूर्व तु चन्द्रकलैकैव, इदानीं त्वमपि :- इत्यत्र्र गूढाकारस्य भगवतो देव्याशयपरिज्ञानाव स्वात्मगईणाप्र स्तावे 'कपालिनः' इति पदमेव सर्वाकारेणामाङ्गल्य गीलत्व्ो न्मीलकतया शोभावहं न तु 'पिनाकिनः' इति पदम, तथा सति शौर्यप्रकाशनेन समधिगम्यत्वस्यैयोन्भीलनेन प्र. स्तुताननुगुणत्वादित्यक्ष्ीलाख्यार्थदोषस्यापि कचिदनुगुणत्वे- नानित्य दोषते त्यालं कारिकरीतिर्व्य ञ्जनानभ्युपगमे विरुध्येत,

३६० काव्यदर्पणे

विशेषाभा वात्। न च कपालमंबन्धबोधकत्वमेव विशेष इति वाच्यम, व्यख्जनानभ्युपगमे तद्धोधनम्याप्रयोजकत्त्रात्। अन्यथा पिनाकपंबन्घबोधनेनात्रापि विशेष, कि न स्यात् ? अत्र कपालिपदन धर्मिणो भगवत एवोपस्थिने: कपालमंब- न्धवोधो न स्यात्, अनः 'द्वयं गनं मंप्रति तस्य शोच्य- ताम-' इति 'तस्य' इत्यन्यद्विश्यरह निधायैव पठो युक्त इति यन्महिमभट्टेनोक्तं तदयुक्त्म्, अवयत्रममुदायश क्तिभ्यां व्यखनाममुदायशक्तिभ्यामित धर्मधर्म्युभयोपस्थि- तिसंभवादियाहुः। किंच वाच्योऽर्थः सर्वान्प्रतिपत्तन्प्र त्येकरूप एत्र, व्यप्रयोऽर्थम्तु प्रकरणवक्तृप्रतिपत्त्रादिभेदेन भिन्नमिन्नरूप एत्रति विरुद्धन माध्यामात्तयोर्भेदेन तत्प्रती- त्युपयोगिनोरव्यापारयोरपि भेद आश्रयणीय इत्यभिधातो व्यञना मिन्नैन। तथा हि-'अ्म्तं गनः सविता' इत्यत्र सूर्यास्तमयरूपो वाच्योऽर्थः सर्वान्प्रत्यविशष्ट एवं। उयङ्गथोऽर्थम्तु चौर्यप्रकरणे संप्रत्यवम्कन्दनात्रपर इति, अ- भिसारिकाविषये त्वभिमग्णमुपक्रम्यतामिति, सायं कृत- संकेननायकविषये प्राप्रस्ते प्रयानिति, कर्मकरवक्तृकत्वे कर्मकरणात्निवतामहा इति, माणवकानां प्रतिपत्तृत्वे सांध्यो विधिरुपक्रम्यतामिति, दूरगमनोन्मुखविषये दूरं मा गा

पश्नम उल्लास: । ३६१

इति, गोपालविषये सुरधयो गृहं प्रवेश्यन्तामिति, तापा- तविषये संतापोडघुना न भवतीति, वणिं्विषये विक्रेयन स्तूनि संियन्ताम्तिति, विरहोत्कण्ठितावक्तृकत्वे नागतो- डद्यापि मे प्रेयानिति नानाविध एत्र प्रतीयते : अत एव वाच्यव्यक्षथगोः संख्यामेदादपि भेदः । किंध 'गच्छ गच्छसि चेत्कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तत्रैव भूयाधत्र गतो भवान् 2' इय्यन्र विधिर्वाच्यः, गदि गच्छमि तदा मरणं मे भावि तन्न गन्तव्यमिति निषेधो व्यङ्ग्यः । तथा 'न पुन- सखाधमस्यान्तिकम' इत्यत्र निषधो वाच्यः, व्यङ्ग्यस्तु विधिरिति स्वरूपभेदादृपि वाच्यव्यङूग्यौ मिन्नौ। किं च 'मात्मर्य मुत्मार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमिदं वदन्तु। सेव्या नितम्बा: किमु भूधराणामुत न्मरसमेरविलासिनी- नाम् k' इन्यत्र संशञयरूव वाकगरतीति :; व्यङग्यप्रतीतिष्तु यदि बिरक्तो वक्ता तदा भूधरसंबन्धिनां सानूनां सेव्यत्वम्, यदि शृङ्गारी वक्ता तदा कामिनीमंबन्धिनां जघनानामिति निर्णयात्मिकेनि प्रतीतिवैचितयादपि तयोर्भेदः । किं च 'कथमवनिप दर्पोडयं निआातासिधारादलनगलितमूधी विदधि- षां म्वीकृता श्रीः। ननु तव निहतारेर्यसौ किं न नीता त्रिदिवमपगताङैर्वल्लभा कीर्ततिरमिः ॥'- ह नृप, निशित.

३६२ काव्यदर्पणे

खङ्गधाराखण्डितमू्ध्ना विद्विषां लकष्नी: स्वीकृतेत्ययं दर्पः कथम्, किमिति दप्यभि? यतस्तव वल्लभा कीर्तिरगताङ्ग- रपि तैर्दिवं नीता :- इत्यत्र निन्दा वाच्या स्तुतिर्व्यङ्ग्येति स्वरूपभेदादपि तौ भिन्नौ। कि च प्रथमं वाच्यप्रतीतिः । पश्चाव्य्ञयप्रतीतिरिति प्रतीत्योः काळमेदादषि तयोर्भेदः । तथा शब्दैकाश्रयाभिधा शब्दैकदेशतदर्थवर्णरचनाश्रया व्य अनेत्याश्रयभेदादभिधातो मिन्ना व्यख्जना: तथा शब्दा- र्थानुशासनज्ञानमात्रेण वाच्यप्रतीनिः, प्रकरणादिसहायप्र- तिभाविशेषसध्रीचीनेन तादृशज्ञानेन व्यक्कयप्रतीतिरिति प्रतीनकारणभेदादपि तयोर्भेदः । कि च वाचकशब्दः प्रतिपत्तरि प्रतीतिमात्रमाधाय तस्मिन्बोद्धत्ववयवहारमात्रे निमित्तम्, व्यञजकम्तु चमत्कृतिमाधाय निदग्धत्वव्यपढ़े- शहेतुर्भवतीति कार्यभेदादपि मेहः। तथा 'कम्म व ण होइ रोसो दट्ठूग पिआइ सव्वणं अहरं। सभमरपदुम- ग्घाइणि वारिअव्रामे सहतु ए्हि i'- कम्य वा न भवति रोषो दृष्ट्ा प्रियाया: सव्रभमधरम्। सभ्रमरपग्मा घ्राणशीले वारितवामे सहम्वेदानीम् । उपपतिना खण्डि- ताधरां कांचित्पति भर्तरि समीपप्ागच्छति मति तदजान-

याया: सत्रणमधरं दृष्ट्वा कस्य वा रोषो न भवेत् जडस्यापि

पश्चम उल्लासः । ३६१

भवेदेव। वारिते निवारणायामपि वामे प्रतिकूलशालिनि, संप्रति भर्तुरुपालम्भपरम्परां सहत्व ।- इत्यन्न वाच्यं नायि- काविषयमेव। व्यक्रयार्थस्तु नास्या अपराधोऽस्तीति नाय- कविषयः। तथा प्रियाया एवाधरं दृष्टा रोषो भवति न त्वप्रियायाः, तथा चन च त्वयानन्दो विधेय इति सप्नी- विषयः । तथा भ्रमरेण दष्ठाधरेयं न ते प्रियेण, अतो न त्वया मन्युः कार्य इति मपन्नीविषय एव। तथा यत इयं प्रिया ततोऽनया बिना नायं जीविष्यतीति ज्ञात्व्रा मया समाहितम, तन्न त्वयान्यथा कार्या मतिरिति प्रतिवेशिनी विषयः तथाद्य मया यथाकथंचित्तवायमपराधः समाहितिः, इतः परं सापराधया न भवितव्यमिति सखीविषयः । तथा स्फुटोऽप्ययमपराधः समाहितः, इतः परमपि यथेच्छमविनये कृतेऽपि परिहरामीति सखीविषय एव । तथा मयायमपराधः समाहितः, भवतीभिस्तूष्णीं स्थित- मिति सख्यन्तरविषयः । तथा कर्थचिदधुना समा- हितम्, इतः परमेवं प्रकटतरमविनयो न कार्य इत्युपप- तिविषयः। तथा युक्त्यैव मयायमपराधः समाहित इति स्ववैदग्ध्यख्यापनं सख्यादिविषयः ।- इत्यादिविषय भेदादपि तयोर्भेदः । यदि चैवं विषयभेदादिविरुद्धकारणे सत्यपि वा- कयव्यक्गययोरभेद: स्यात्तदा नीलपीतादावपि भेदो न स्यात्।

३६४ काव्यदर्पणे

उक्तं च- 'अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्यासः कारणभेदश्च' इति कि चार्थवतामेव शव्दानां वाचकत्वं निरर्थकानां वर्णरचनादीनामपि व्यञ्जकतेति न वाचकत्व- मेव व्यख्खकत्वम्। किं च 'यत्परः शब्दः म शब्दार्थः' इति न्यायादयन्र तात्पर्यविश्रान्तिः स शब्दवाच्य इति हि व्यदनथम्याध्यभिधेयता भवतोडभिमता। तथा सति 'वाणीरकुडुङ्गुड्गीण -- ' इत्याद्यचुन्दरोदाहरणे वाच्यो पस्कारार्थ व्यक्चचमर्थमभित्पज्य पुनश्चमत्कारकारिणि वाच्यार्थ एव तात्पर्य विश्राम्यतीति तव व्यङ्गच्या

वाद्गवतापि व्यञ्जनाविषयत्व्मङ्गीकार्यमिति सिद्धा व्य. जना। ननु- एवमपि लक्षणाविषय एव व्यक्रचार्थोडस्तु। तथा हि-'प्रत्याख्यानरुचेः कृतं समुचितं भीमेन ते रक्षपा सोढं तच्च तथा त्वया कुलतधूर्धत्ते यथा चौचितीम्। व्यर्थ संप्रति बित्रता धनुरिदं त्वव्यापदः साक्षिणो रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्ण: प्रिये नोचितम् ":'- इदं मायामीताहननं श्रतवतो भगवतः प्रलापवचनम्। हे प्रिये जानकि, प्रत्याख्यानपरायास्ते भीमेन स्रीवधेऽप्यकरुणेन रावणेन ममुचितं कृतम्। तच्च निहननमपि तथा त्वया सोढं यथान्या कुलयधूरीचितीं धत्ते: भहो जानकी म्मु-

पञ्चम उल्लास: २६५

चितमाचरिवतीति श्राधत इनि यावत् त्वदापद: माक्षिणा वृथैव धनुर्बिभ्रता प्रियजीवितेन प्राणरक्षणमात्रपरेण रामेण तु प्रेम्णस्तव मयि यत्प्रेम तस्योचितं न कृतम्। - इत्यन्नर रामपदेन कैतवस्नहवत्वं पुरुषकारपराङ्मुखत्वं च लक्षणया गम्यते। तथा 'कामं सन्तु हढ कठोरहृदयो रामोडस्मि सर्व सहे' इत्यत्र तु रामपदेन राज्यभ्रंशादिकेशसहतया पयोदादयुद्दीपनकृतवाधासहिष्णुत्वम्। 'रामोडमौ भुबनेषु विक्रमगुणै: प्राप्तः प्रसिद्धिं पराम्' इत्यन्न लोकाततिशायि- पराक्रमनिधित्वं रामपदेन लक्षणया गम्यते। तथा च रामपदलक्षणीयार्थौडपि नानात्वं भजते। तथा तादशल- क्षणीयार्थावबोद्धरि विदग्ध इति व्यपदेशश्च भवति। ताह- शलक्ष्यावगमश्च वाच्यवत्र केवलं शब्दायत्तः, किंतु व्ध- क्थत्वाभिमतवदर्थायत्तश्च, शक्यार्थप्रतीत्यनन्तरमेव तदु त्पत्ते: प्रकरणादिस््रापेक्षश्चेति लक्ष्यमाणातिरेकेण व्यङ्गपार्था- श्रीकारो न युक: ।- इति चेन्न। रामपदेऽपि व्यख्नयैव तत्तदर्थप्रतीतिरित्युक्तम् अस्तु वा लक्षणया प्रतीतिः। तथा- पि यथा नानार्थशब्दस्थलेडभिधेयस्य नानात्वेडपि संकेतग्रह- विषय एवार्थो नियसेन प्रतीयते नान्यः, तथा लक्षणीयार्थस्य नानात्वेऽपि मुख्यार्थनियतसंचन्ध्येव प्रतीयते, न त्वनियत संवन्ध्यपि। प्रतीयमानस्तु नियतस्रबन्धांडनियत संबन्धः

३६६ काव्यदर्पणे

संबद्धसंबन्धश्च प्रकरणादिविशेषवशेन द्योत्यत इति व्यङ्गयस्य सर्वस्य न लक्ष्यता। यद्यपि चाविवक्षितवाच्यध्वनी कथ चिल्लक्ष्यत्वशङ्कावतरति, तथापि विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनौ कथं लक्षणाशङ्का मुख्यार्थबावाभावात् ? यथा- 'अत्ता एत्थ णुमज्जइ एत्थ अहं दिअहअं पुलोएहि। मा पाहिअ रत्तिअन्धअ सेजाए मह णुमज्जिहिि ।-'श्वश्रूरत्र शेते- 5त्राहं दिवसं विलोकय। मा पथिक रात््यन्धक शय्याया मावयो: शयिष्यसे॥ अत्र 'मह' इत्यावयोरित्यर्थे, ममे- त्येकवचनत्वे शङ्कावहत्वात्। हे रात्यन्धक, आवयोः शय्यायां रात्रौ शयिष्यसे। तच्छुश्ररत्र शेते। अहमत्र। दिवसमित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया। सर्वे दिवसं पश्य। अनेन दिवस्ेऽव्यन्यत्र न गन्तव्यम्, मिथो मुखावलोकनेन दिनमतिवाह्यावेति द्योत्यते। आवयोः शय्यायां शयिष्यम इतनेन मम शय्यायामेवागन्तव्यमिति व्यज्यते।-अत्र मुख्यार्थबाधाभावात्कथं लक्षणा? न चात्रापि तात्पर्यानुप- पत्या लक्षणा स्यादिति वाच्यम्। न हवन निरूढलक्षणा येन फलं न कल्प्येत। क तु फललक्षणा। फलंच व्यखनां विना न प्रतीयेतेति प्राक्प्रतिपादितम्। किं च यथाभिधा संकेतप्रहसापेक्षार्थ मवबोधपति तथा लक्षणापि मुर्यार्थबाध मुख्यार्थ संबन्धप्रयोजनसापेक्षैवार्थमवबोधयति। यत एव सा

पश्चम उल्लासः । ३६७

पेक्षतयाभिधाप्राया, अत एवाभिधापुच्छभूता सेत्युच्यते। व्यख्जना तुन तथेति न लभ्रणया तम्या अन्यथासिद्धिः । अविवक्षितवाच्यध्वनावपि लक्षणात्मकमेव ध्वननम् । तत्रार्थान्तरमंक्मितवाच्ये 'त्वामस्मि वच्मि' इत्यत्र वच्मिपदस्योपदेशे लक्षणा। व्यङ्गयं त्ववश्यानुष्ठेयत्व- मित्युक्तम्। 'उपकृतं बहु नाम-' इत्यत्यन्ततिरस्कृत वाच्ये प्युपकृतमित्यादेरनुपकृतत्वादौ लक्षणा। एवमपका. रिण्यपि मया परुष नोच्यत इति स्वस्य महत्त्वं व्यक्षय- मित्युक्तम। किं च विवक्षितान्यपरवाच्येऽप्यभिधामूलत्वे नापि व्यश्जनाप्रवृत्तेर्लक्षणानुगतत्वमेव तस्या न संभवतीति कुतो लक्षणान्तर्भावः? कि चावाचकवर्णानुसारेणापि व्य. जनाया दर्शनात, किं बहुना, नेत्रत्रिभागावलोकनचेष्ठादि. गतत्वेनापि प्रसिद्धेवर्णानुसारितैव नास्ति; दूरेडभिधानुसा- रितानियम :; दूरेतरां लक्षणानुसारितानियमः; दूरेतमां लक्षणान्तर्भावः। तस्मादभिधालक्षणात्मकव्यापार दवयाति - रिक्तो ध्वननव्यञनादिपर्यायो व्यापारो नापह्नवनीय एव। ननु -- व्यङ्गयत्वाभिमते सर्वत्र त्वयापि तात्पर्य वाच्यम्। न च 'वाणीरकुडुङ्ग-' इत्याद्यसुन्दर स्थले व्यङ्गये न तात्पर्यमित्युक्तमिति वाच्यम्, त. त्रापि तात्पर्यविश्रान्त्यभावेऽपि तात्पर्यस्यावश्याभ्युपेयत्वात्,

३६८ काव्यदर्पणे

अन्यथा वृत्त्यन्तरकल्पनानुपपत्तेः। अतस्तात्पर्थमेव त्यापारो स्तु, कृतं व्यखनया।- इति चेन्न। तात्पर्यस्य वृत्तिसह- कारितैव न तु सतो वृत्तिकार्यकारिता, तथा सति लक्षणो० च्छेदप्रसङ्गात्। तस्मात्तात्पर्यभिन्नापि व्यज्ञजना नापहवनीया। किं चैवमभिधायां नान्तर्भवति, 'अत्ता एत्थ-' इत्यादौ वाच्यसंबन्धिप्रत्यायकत्वात्। नापि लक्षणायाम्। तथा हि- 'विवरीअरए लच्छी बम्हं दट्टन णाहिकमलत्थं। हरिणो दाहिणणअणं रसाउला झत्ति थक्केइ।'-विपरीतरते लक्ष्मीर्व्र- द्याणं दृष्टा नाभिकमलस्थम् हरेर्दक्षिणनयनं रसाकुला झटिति स्थगयति॥ लक्ष्मीर्हरेरनाभिकमलस्थं त्रम्माणं दृष्ट विपरीतरते रसाकुलाभिळाषाकुला लज्जाकुला वा हरर्दक्षिणनयनं झटिति पिधत्ते।- इत्यत्न हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्यता प्रतीयते। न दि लक्षणायां पदान्तरेण पदान्तरेऽर्थान्तरप्रतीतिर्भवति। तथा दक्षिणनयनं पिघत्त इत्यनेन सूर्यस्यास्फुरणम्, तेन च नाभीपद्मसंकोच:, तेन च ब्रह्मण: स्थगनम्; तेन च संभोगस्वाच्छन्दयमिति परम्परासंबन्धिनोऽपि प्रतीयन्ते। न हि लक्षणायां तत्संभवतीत्यभिघालक्षणाभ्यां मिन्ना व्यज्जनाङ्गीकार्या। येऽपि 'सत्यं ज्ञानम्-' इत्यादि- वाक्यमेव वाचकम्, अखण्डाकारवृत्तिवेद्यमद्वितीयं व्रह्ैव वक्यार्थ इति वदन्ति, तैरव्यविद्यादशायां लौकिकवाक्येषु

पञ्चम उल्लासः । ३६९

पदपदार्थव्युत्पत्तिर्वाच्या, अन्यथा व्यवहारमात्रोच्छेदप्रस- आादिति तत्पक्षेऽपि 'निःशेषच्युतचन्दनम्' इत्यादौ विध्यादिव्यङ्गय एवेत्यक्गीकार्यम्। येडप्यखण्डया बुद्धया माह्यो वाक्यस्फोट एव वाक्यार्थो वाक्यमेव वाचकं न पद्मिति वदन्ति तेषामज्ञानविजम्भितमेव तथा कल्प- नम्, पदपदार्थव्युत्पत्तेरनुभवसिद्धत्वेन पदस्यावाचकत्वो- कत्यसंभवात्। अतस्तैरपि 'निःशेष-' इत्यादावधमादि- पढानां व्यञ्जकत्वमकामैरप्यङ्गीकार्यम्। तद्यमत्र निष्कर्ष; - व्यक्रय्ोपस्थितिर्हि न लक्षणया संभवति, मुख्यार्थवा- घाद्यभावेऽपि तदुपस्थितेः, मुख्यार्थवाधस्थलेऽपि प्रयोजनं विना लक्षणाया असंभवेन प्रयोजनस्य व्यञ्जनाविषयत्वाव- श्यंभावात्; प्रयोजनस्यापि लक्ष्यत्वे प्रयोजनान्तरकल्पना- पत्तिरित्यनवस्थेत्युक्तं प्राकू; परम्परासंबन्धिनि व्यङ्गये लक्षणानुपपत्तेश्र। नाव्यभिधया व्यक्कयोपस्थितिः, स्वरूप- काळाश्रयविषय संख्यादिविरुद्धधर्मंत्रत्वेन वाच्यव्यङ्चयोरै- क्यायोगात्। 'भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोः-' इत्या- दिशन्दश क्तिमूल ्वनावभिधाया नियमनादप्राकरणिकपदा- र्येनोपमादौ संकेताम्रहाद्रस्वादेश्वापूर्वत्वेन प्रागनुपस्थितेः संकेतग्रहाविषयत्वात्प्रकरणादिसहायापेक्षानियमाच्च नाभि- धया व्यक्योपस्थितिर्युक्ता। न च प्रकरणादीनामक्लप्तवृ-

K. 24

३७० काव्यदर्पणे

ह्यन्तर सह कारित्व कल्पनाद्वरं क्लपाभिधासहकारित्वकल्पन मिति वाच्यम्; अभिधाया अथोपस्थापकत्वकल्पनादशायां प्रकरणादीनां तत्सहकारित्वं न क्लपतमित्यत्रापि तत्सह कारित्वकल्पनं न युक्तं स्वभावभेदप्रसङ्गात्, अन्यथा मुख्यार्थबाधादीनामपि तत्सहकारित्वकल्पनेन लक्ष्योप- स्थितिसंभवे लक्षणाषि न स्यादिति दिक। अत्न व्यक्तिविवेककृत :- अनन्यलभ्य एवार्थे वृत्त्यन्तरकल्पनं युक्तम्। प्रकृते चानुमानादेव व्यङ्गयोपस्थितिसंभवान्न यृत्त्यन्तरकल्पना युक्ता। तथा हि-न तावदिहासंवद्धो डर्थो व्यज्यतेडतिप्रसङ्गात्। अत एवानियतसरबन्धोऽपि न व्यज्यते। अपि तु नियतसंबन्घवत एव व्यक्तिरिति त्वयापि वाच्यम्। ततश्र नियतसंबन्धरूपव्याप्तिमता पक्ष-

अथार्थानुमितिरुत्पद्यते। यथा- 'भम धम्मिअ वीसदूं सो सुणओ अज्ज मारिओ तेण। गोलावरिकच्छकुडुब्र. वास्तिणा दरिभस्नीहेण ॥' भ्रम धार्मिक विस्रब्धं स शुनको- डद्य मारितस्तेन। गोदावरीकच्छकुडुब्रवासतिता दुस्सिंहेन।। इयं संकेतनिकृखे कुसुमाद्यर्थिनो धार्मिकस्य भ्रमणनिवार णपराया: स्वैरिण्या उक्तिः । हे धार्मिक, यस्ते भीत्युत्कर्ष- मकार्धीत्स शुनकस्तेन यः पूर्व कर्णाकर्णिकया श्रुतस्तेव

नश्चम उल्लासः । २७१

गोदावरीनिकुञ्े गूढ वर्तमानेन हप्सिंहेन भारितः। तद्वि- सच्धं शङ्कां बिना भ्रम। प्राप्तकाले लोटू। विस्र्ध भ्रमणस् प्राप्तः काल इति यावत्। -अत्र गोदावरीतीरे न भ्रमि- तव्यमिति यत्तव व्यङ्गचत्वेनाभिमतं तद्हे शुनकनिवृत्त्या विधीयमानेन भ्रमणेनानुमानादेव सिध्यति। न च सृहे भ्रमणं गोदावरीतीरे भ्रमणाभावं कथमनुमापयेद्वैयधिकर- न्यादिति वाक्यम्। गोदावरीतीरवासिसिंह कृतशुनकनिवृत्त्या गृहे भ्रमणप्रतिपादकेनानेन वाक्येन गृहे शुनकनिवृत्तिवद्रो- दावरीतारे सिंहसद्धात्ोऽपि प्रतिपाधते। ततश्च गोदावरी- निकुओो भीरुभ्रमणायोग्यो भयकारणवस्वात्, श्वभीरुत्र- मणायोग्यो वा मिंहाक्रान्तत्वाहिति वानुमानम् : अत्र सारमेयभयादृपि भ्रमितुमप्रभवन्कर्थ पश्चास्यसंचारो चिते देशे परिभ्रमेदिति सिंहवत्त्व्रस्य श्वभीरुभ्रमण- योग्यत्वसाधकत्वं संभवतीति ध्येयम्। यद्द्गीरुभ्रमण योग्यं तत्तद्मयकारणरहितं यथा गृहमिति व्यतिरेकव्या प्रिप्रदर्शनपरं पूर्वार्धम्। गोदावरीनिकुख्जश्च भीरुधमणयो ग्यताव्यापकभयकारणराहित्य विरुद्धभयकारणवान्, अतो न भीरुभ्रमणयोग्य इत्यनुमानाद्गोदावरीतीरे न भ्रमितव्यमिति सिद्धे: क व्यखनया? -इत्याहुः। तद्युक्तम। भीरुरपि गुरो: प्रभोवा निदेशेन कान्तानुरागेण निधिलाभनिश्चयेन

३७२ काव्यदर्पणे

वा सत्यपि भयकारणे भ्रमत्येव। ततश्रोत्कटभ्रमणकारण- राहित्यमत्रोपाधिरित्यनैकान्तिको हेतुः। शुनकस्पर्शादेर्नि. षिद्धतया शुनकाद्विभ्यदपि कश्चिद्वीरत्वेन सिंहान्न बिभेति। अतश्च गोदावरीकुश्जश्च भीरुभ्रमणायोग्यः सिंहवत्त्वादिति हेतुरपि व्यभिचारी यदि च शुनकाद्विभ्यतोऽपि धार्मि- कस्य वीरत्वेन सिंहमृगयौत्सुक्ये निश्चिते गोदावरीकच्छो नैतद्धमणयोग्यः सिंहवस्वाहिति प्रयुज्यते तदा साध्याभाव- व्याप्ततया विरुद्धता। ननु गोदावरीकच्छभ्रमणं भयसाधनं भयकारणवद्देशाधिकरण कभ्रमणत्वादित्येव साध्यते, तथा च नोक्तदोष इति चेत् ; तथापि गोदावरीतीरे सिंहसद्भावः प्रत्यक्षादनुमानाद्वा न निश्चितः कि तु वचनादेव। वचनजन्य क्षानस्य च वक्तुराप्तत्व संदे हे ना प्रामाण्यश क्कास्कन्ध्तित्वेन संदिग्धासिद्धो हेतुः । वस्तुतस्तु तत्र सिंहाभावे निश्चितेऽप्येतादृशविदृग्घवाक्यात्तव न भ्रमितव्य मित्येतदाशय इति विदग्धैरनुभूयमानत्वेन नानुमानशङ्काव काशः । तथा 'निःशेषच्युतचन्दनम्-' इत्यादौ यानि

रणान्तरसाधारणान्येवेति व्याप्त्यभावादनैकान्तिकतया न कर्थचिदपि लिङ्गविधया दूतीसंभोगमदवोधयन्ति। यदप्यत्न चन्दनच्यवनादेः संभोगासाधारण्यं प्राक्प्रतिपादितं तथापि

पञ्चम उल्लास: । ३७३

प्रकृतवाक्यात्तस्य संभोगव्याप्यतावच्छेदकरूपेणानुपस्थिते- र्नानुमापकत्वसंभव न चैवं नियतसंबन्धापरिज्ञाने व्यथ- कत्वमध्यनुपपत्नमतिप्रसक्कादित्युक्तमिति वाच्यम्, अधमप- दसहायतयैव तेषां व्यञ्लकत्वाक्कीकारेण नियतसंबन्धाभावेड. व्यतिप्रसक्गाभावात्। अत एव वाक्यार्थानां सर्वत्र वक्त्रादि- वैशिष्ट्यज्ञानोपहितानामेव व्यञ्जकत्वमुक्तम्। ननु तहिं यथाधमपदार्थसहकारण चन्दनच्यवनादीनां व्यख्कत्वं त. थानुमापकत्वमपि स्यादिति चेन्न; अधमत्वस्यात्रानिश्षया तप्रकृतवाक्यस्य कुपितकामिनीवक्तृकत्वेनार्थाव्यभिचारित्वा- निश्चयात्। न चैवं संदिग्धव्याप्तिपक्षधर्मताकेनाधमपदाथनें व्यज्जनमपि कथमिति वाच्यम्, व्यक्तिवादिना संभाव्यमा- नादेव तादृशादर्थादर्थान्तरप्रतीतेरनुभवबलेन स्वीकारादनि- श्चितत्वं व्यञनायां साधकत्वमेवावलम्बत इत्यनवद्यम्।।

सत्यमङ्गलरत्नखेटश्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भ- संभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजतालब्घ- विद्यावैशदस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे ध्वनिगुणीभूतव्यक्गयसंकीर्णनिर्णयः पञ्चम उल्लास: ।।

षष्ठ उल्लास: ।

अथावसरसंगत्या चित्रभेदान्दर्शयन्पूर्वोक्तमनुभाषते- अव्यङ्गयमपि यच्चारु तत्काव्यमधमं मतमू। शब्दार्थचित्रभेदेन तद्विधेति पुरोदितम्॥ यदव्यङ्गथमपि चारु गुणालंकारयुक्तं तत्काव्यमधमम्। तब्न काव्यं शब्दचित्रमर्थचित्रं चेति द्विविधमिति प्रथमो- ल्लासत्र एव प्रतिपादितम्॥ २६७ । नन्वेवं पुनरारम्भवैयथ्यमित्यत आह- शब्दस्य तत्र प्राधान्ये शब्दचित्रमुदाहतम्। अर्थस्य तत्र प्राधान्ये त्वर्थचित्रमिति स्थिति:॥ तत्र शब्दार्थयोर्मध्ये शब्दस्य शब्दालंकारस्य प्राधान्ये शब्द- चित्रमर्थस्यार्थालंकारस्य प्राधान्ये त्वर्थचित्रमिति स्थितिः । एवं च प्रथमोल्लासे 'स्वच्छन्दोच्छलत्-' इत्यादौ यत्र ना- र्थालंकारस्तत्र शब्दचित्रम्, तथा यत्र 'विनिर्गतं मानदम्-' इत्यादौ न शब्दालंकारस्तत्रार्थचित्रमुदाहृतम्। इह तु यत्रो अयोरपि चावस्थितिस्तत्र कर्थ व्यवस्थेत्याकाङ्कायां प्राधान्या- प्राधान्याभ्यां व्यवस्थेति प्रतिपादनार्थ पुनरारम्भः ।

षठ्ठ उल्लास: ३७५

न चेयं व्यवस्थापि पूर्वमेव क्रियतामिति वाच्यम्, तत्र काव्यत्रैविध्यकथनमान्नस्यैव प्रस्तुतत्वेन तद्गेदप्रदर्शनस्य तत्र

प्राप्तावसरतया पूर्वोक्तमनूद्य व्यवस्था क्रियत इति न पुन- रारम्भवैयर्थ्यमिति भाव: ४ २६८ ।। किं च रूपकादयोडर्थालंकारा एव काव्यशोभावहा इति केचित्, अनुप्रास्ताद्यः शब्दालंकारा एव तथेत्यपरे।

'स्वच्छन्दोच्छलत्-' इत्यत्र न कदाचिदर्थालंकारशङ्का, 'विनिर्गतम्-' इत्यत्र च न शब्दालंकारशङ्का। एवं च मतद्वूयेडपि पूर्वोक्तो द्विधा विभागोऽनुपपत्न इति शङ्कानिरा- सार्थ: पुनरारम्भ इत्यभिप्रेत्याह- अलंकारानर्थगतानेके शब्दगतान्परे। प्राहुर्नियामकाभावात्ते भवन्त्युभयाश्रिता:। अर्थवत एव शब्दस्य काव्यत्वं न तु शब्दमात्रस्य, मर्दल- शब्दादेरपि काव्यत्वप्रसङ्गात् अतोर्ऽर्यमुखानवेक्षिणः श. दृस्य न काव्यत्वं कि त्वर्थस्यैव। ततश्च काव्यशोभाकरा अलंकारा अर्थगता एव वाच्या इति रूपकादय एवालंकारा नानुप्रास्ादय इत्येके प्राहुः। अपरे तु शब्दानुपस्थापितस्या-

३७६ काव्यदर्पणे

र्थस्य चमत्कारकारित्वाभावेनावश्यकत्वाछब्द एव काव्य- मिति शब्दाश्चिता अनुप्रासादय एवाछंकारा न त्वर्थगता रूप- कादया इत्याहुः। वस्तुतस्तु शब्दावच्छिन्नोरऽर्थोडर्थावच्छिन्नः शब्दश्ष काव्यम्, न त्वेकैकमात्रं विनिगमनाविव्हात्। किं· च व्यङश्यप्रतीत्यनुकूलमेव काव्यम। व्यङ्ग्यप्रर्तीत्यनुकूलता च शब्दार्थयोस्तुल्येति शब्दार्थावेव काव्यमिति प्रतिपादितं प्राकू ततश्च शब्दाश्रिता अनुप्रास्तादयोऽर्थाश्रिता रूपका दयश्चालंकारा इति तत्वम। तदुक्तम्- 'रूपकादिरलंका- रस्तस्यान्यैर्बहुधोदितम। न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम् ।। रूपकादिमलंकारं बाह्यमाचक्षते परे। सुपां तिडां च व्युत्पत्ति वाचां वाळ्छन्त्यलंकतिम॥ तदेतदाहु: सौशव्धं नार्थव्युत्पत्तिरीदशी। शब्दाभिधेयालंकारभेदादिष्टं द्वयं तु नः ॥' इति : अयमर्थः- तस्य काव्यस्य रूपका दिरेवालंकारो नानुप्रासादिरित्यन्येबहुधा कथितम्। ननु व्यङ्गच्यभूतरसानुगुण्ययुक्तस्य शब्दस्य किमलंकारैरित्यत उक्तम्-न कान्तमपीति। यथा स्व्रतः कान्तमपि ताटक्कादि- भूषणाभावे कान्तामुखं नातीव शोभते तद्वन्निरलंकारं काव्य- मपीति काव्यशोभातिशयार्थमलंकारादर इति भावः । अथ शब्दालंकारवादिनां मतमाह- रूपकादिमर्थालंकारं बाह्यं काव्यबहिर्भूतमेव परे वदन्ति, शब्दस्यैव काव्यत्वा-

षठ्ठ उलास: ३७७

दिति भावः । सुबन्तानां तिङन्तानां च विशेषेणोत्पतति तत्तद्विच्छित्यनुगुणतया निवेशनम्, अनुपरासादिकमिति यावत्। वाचां शब्दात्मकानां काव्यानामलंकृतिमाचक्षते। स्वमतमाह-तदेतदिति। तदेनतसुपां तिडां घ निवेशनं सौशब्धं सुशब्दत्वम्। शब्दालंकारमेवेति यावत्। आहुः। अर्थानां रूपकादीनां विनिवेशनं तु नेहशं न शब्दालंका- रात्मकम्। अतो विनिगमनाविरहाच्छव्दालंकारोडर्थालंका- रक्षेति द्वयमध्यस्माकं काव्यशोभाकरत्वनेष्टमिति। तस्मा द्योरपि काव्यशोभाकरत्वेनावश्यिकत्वान् विभागानुपप- त्तिरिति भावः । शब्दचित्र यथा- 'प्रथममरुणच्छाय- स्तावत्ततः कनकप्रभस्तद्नु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतल- द्युतिः। उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरस- बििनीफन्दच्छेदच्छ विर्मृगलाञ्छनः ॥' -अत्रोत्तराधे तव इति पदं सरसबिसिनीत्यनेन संबध्यते। अत्र केवलं व्यञ नसाम्याद्वृत्यनुप्रासः प्रधानम्, तस्याद्यन्तनिर्वाहात् ! उप- मालकारस्त्वप्रधानम, तस्य कचित्कचिद्विच्छेदात्।। अत्रा- र्थचित्रं यथा -- 'ते दृष्टिमान्नपतिता अपि कस्य नान्तः- क्षोभाय पक्ष्मलददशामलकाः खलाश्च। नीचाः सदैव सविलासमलीकलग्ना ये कालतां कुटिलतामपि न त्यजन्ति ।I' -ये नीघा भर्वाकस्व्भावास्तुच्छशीलाश्च स्रविलासं ससंभ्रमं

३७८ काव्यदर्पणे

चालीकलग्ना ललाटलग्रा: सौजन्यनटनेनानृतलग्राश्च ये कालतां नीलतां मलिनहृदयतां च कुटिलतां वक्रतां गूढविप्रियकारितां चन त्यजन्ति, ते पक्ष्मलह- शामलका : खलाश्र हष्टमात्रा अपि कस्यान्त :- ओभाय न भवन्ति।- इत्यत्न द्वयोर्नीचत्वाद्येक- गुणान्वयात्क्षोभकरणरूपैकक्रियान्वयाचच श्रेषपरिपोषितः समुच्चयालंकार: प्रधानम्, आधयन्तनिर्वाहात्। अनुप्रासस्तु कचित्कचत्सन्नप्यनिर्वाहादप्रधानम। ननु शब्दचित्रे चन्द्रो दयस्यादीपनस्यार्थचित्रे च कामिनीलक्षणस्यालम्वनस्य च वर्ष्यतया शृङ्गारो व्यङ्ग्य इत्यव्यङ्ग्यत्वाभावात्कथमत्राध मकाव्यत्व्रमिति चेत्; तथापि स्फुटं रसस्यानुपलम्भादव्यङ. ग्यत्वम्, अस्फुटव्यङ्ग्यत्वमेवाव्यङ्ग्यत्वमिति प्रागेव प्रति- पादितत्वात्। अस्फुटत्वं च विवक्षानारूढत्वम्। यदाह- 'रसभवा,दिविषयविवक्षादिरहे सति। अलंकारनिवन्धो यः सन चित्रविषयो मतः ॥' इति। अत्र व्यङ्गचख विवक्षावि- षयत्वे तु नाधमकताव्यत्वम्। यदाह- 'रसादिषु विवक्षा तु स्यात्तात्पर्यवती यदा। तदा नास्त्येव तत्काव्यं ध्वनेर्यत्त न गोचर: ॥' इति। अन्ततः सर्वत्न वर्णनीयविषयकरति मावस्यैव व्यङ्गचख सत्वादविवक्षयैव निर्वाह्यम्। विवक्षा घ कवे: सहृद्यस्य वा, कविविवक्षापथागोचरस्यापि व्य

पष्ठ उल्लासः । ३७९

अ्धस्य सहृदयैरतुभूयमानत्वात्। वस्तुतस्तु व्यभ्रये सहद- यानुभूतिरेवोत्तमत्वादिप्रयोजिकेत्याहुः। अत्र शब्दचित्रार्थ- चित्भेदेन द्वैविध्यकथनं न्यूनताव्यवच्छेदार्थमेव, न त्वधि- कव्यवच्छेदार्थमपि। ततश्च शब्दार्थचित्रयोद्वयोरपि प्राधा न्ये विनिगमनाविरहादुभयचित्नं यथा- 'भद्रं पक्ष्मलितं करोतु भवतां पाटल्यमाबिभ्रती पार्वत्या: पदयावकेन जगता पत्युर्जटामण्डली। या नाट्यारभटीषु संभ्रमिभुजादण्डप्रका·

अत्रानुप्रासः, पार्वतीपद्यावकेन पाटल्यमाबिभ्रतीति गूढहे- तूत्प्रेक्षा, तटिद्वाटीरुचं टीकत इति निदर्शना च प्रधानान्ये- वेत्युभयचित्रता। अत्र काव्यरूपधार्मप्रप्तावाह्दिङ्मात्रमुक्तम्। तद्वान्तरभेदाश्च शब्दार्थालंकारात्मकधर्मनिरूपणात्स्वावसरे करिष्यमाणादेव निरूपिता भवेयुरिति नेह निरूप्यन्ते

संभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजतालब्ध विद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडामणिदीश्षितत्य कृतौ काव्यदर्पणे शब्दार्थचित्रनिरूपणं षष्ट उल्लास: ॥

पृष्ठम् पृष्ठम्

अ असावुदयमा १५ अइपिहुल ११४ असोढा तत्कालो २९९

अतन्द्र चन्द्रा २४० अस्मिन्नेव लता १७१

अत्ता एत्थ ३६६ अहार्यभारादिव १९१ अत्युच्चा: परितः २९४ अहौ वा हारे २०४ अत्रासीत्फणि २९० आ अदृष्टे दर्शनो ३१० आकुञ्च्य पाणि १७४ अन्यत्र यूयं १२१ आक्रम्य तारुण्य १६७ अन्यत्र व्रजतीति १६८ आगत्य संप्रति ३०६

अभुञ्जत भुवं २७५ आच्छादितायत १९ अमितः समितः २२४ आदित्योऽयं स्थितो २६२ अमुं कनक २६३ आलक्ष्यदन्त २०० अयं स रशनो २९२ आलीजनादेश १९३ अलं स्थित्वा २६२ आशकक्य भृत्ता २०२ अलससिरोमणि २२८ आहूय लीलाशुक १९५ अविरलकरवा २९७ इ असावपूर्व: १८८ इतः स दैत्यः ९३

(३८२ )

पृष्ठम् पृष्टम् उ कर्णश्चेत्कवच १७९ उअ णिच्चल ३२ कर्णातिथित्वं १९१

उत्कृत्योत्कृत्य १८१ कस्स व ण होइ ३६२ उत्सि कस्य तप: २१६ किं त्वामन्यत २१३ उद्देशोडयं ११८ किमत्र चित्रं वद १९० उन्निद्रकोकनद २९० कृत च गर्वाभि २७३

उपकृत बहु २१, १३२ कृतं मृणालै: १९१

उल्लास्य काल २२२ कृतमनुमतं १७६

ए कृताप्लवा सा २०१ एकस्मिक्शयने २१५ केसेसु बला २३३ एकातपत्रं २६३ कैलासस्य २३१

एद्दहमेत्त ९३ कैलासालय २९३ एवं वादिनि २४६ क्वाकार्ये शश २१८

एह्येहि वत्स २०६ क्षणदासावक्षणदा २५१ ओ क्षतात्किल त्रायत २६३ ओणिद्दं दोब्बलं ११४ क्षुद्रा: संत्रास १७८

ओलोलकर २३८ ख

क खणपाहुणिआ २८४

कण्ठ कोणविनि २०५ खलववहारा २४४

कृथमवनिप ३६१ ग

कदा तदालिङ्न १९९ गच्छ गच्छसि ३६१

(३८३ )

पृष्ठम् टृष्ठम् गच्छाम्यच्युत ३०९ जानाति यावत् १९१ गतस्ते मञ्चत्वं ३१९ जाने कोप २०८ गाढ कान्तदशन २३० जे लक्कागिरि २३५ गाढालिङ्गणरह २३४ जोण्हाइ महु २६१ गामारुहम्हि २६४ ण

गुरुअणपर १२१ णवपुण्णिमा २५७ गुरोरप्यवलि २१३ णोलेइ ११९ ग्रामतरुणं २३ त ग्रीवाभङ्गाभि १७९ तइआ मह ११७

च ततस्तु तेभ्यस्त १९७ चन्द्रांशुलीला २०२ तथाभूतां दृष्ट्ा ११५, ३१३ चन्द्रातपालेप १६६ तदप्राप्तिमहा २५० चित्ते निधत्ते १८७ तन्तन्यमाने तनु १६६ चित्रं महानेष १८२ तमालमग्रे २०० चित्रे भवन्तं १६४ तरुणतातरणि ९२ चिन्तयन्ती २५० तरुणिमनि कल २७६ चिन्तामृषादूति १६५ तस्या: सान्द्र २१३ चिराय चित्तोप १६५ ताण गुणग्गह २६९

ज तिग्मरुचिप्र २२३ जनस्थाने भ्रान्तं ३०५ तुह वल्लहस्स २५२ जा थेरं व २३५ तेज:स्फूर्तिरसा ४६

(३८४ )

पृष्ठम् पृष्ठम् ते दृष्टिमात्र ३७७ निःशेषच्युत १९; ३१३ त्वं मुग्धाक्षि १६१, २९५ निर्मीलयत्यक्षि त्वामस्मि वष्मि १३० निशाधि १६६ त्वामालिख्य १७३, २०९ निमीलयत्यक्षि नि-

द शासु १९८ दत्ते चक्षुर्म १६८ निरुपादानसंभार २२४ ददौ रह: पङ्कज २११ निशितशरघिया २५४ दर्पान्धगन्ध २३० प दशत्यसौ १६२ पञ्चायुधासो १९६ दूती मनोवेग १९८ पाथ पथि शुक २६६ दूरादुत्सुकमागते १५५ पन्थ अ ण एत्थ २२५ द्ष्टि हे प्रति १२४ परिच्छेदातीतः २७२ हष्टा तमग्रे १९५ परिमृदित १५५ दैवादहमत्र १४३ पविसन्ती घर २५९ द्वयं गतं संप्रति ३५९ पश्याम्यलिश्याम २०३ द्वारोपान्त १२२ पश्येत्कश्चित् ३०० पुष्पोन्नेदम १४७ घन्यासि या २२८ प्रत्यर्थिक्षिति ४४

ध्यानावधाना १८८ प्रत्याख्यानरुचेः ३६४

न प्रथममरुण ३७७ न चेह जीवितः २६२ प्रधनाध्वनि २७१

(७) पृष्ठम् पांङ्क : शुद्धपाढ: ३४८ २० सध्यास २१ र्थत्व प्रास्तौ ३५० ९ श्रत्यादि ३५३ ६ रूप ३५८ ४ परं ३६० 9० वाच्योऽर्थः ३६९ २० क्लृततृ- ३७० १ क्लसा ३ कलप " ३७३ ७ कारेण 9० पदार्थेन "9 ३७६ ३ कादय ३७८ ९ दयस्योदी १४ निबन्धो

( ६ ) पृष्ठम् पङ्कि: शुद्धपाठ: ३२९ ६ ब्राह्मण ७ मुपस्थानं मातरं ... मन्त्रं १० कारणत्वं ११ विनियो १६ योगेऽपि ३३० २ लेञिको ९० श्रन्द्रं ३३ १ श्रुत्येयोक्त: १० ऐन्द्रयेन्द्र १६ साध्यस्यापि ३३२ ५ 9त्यै=्द्रीपदे ७ व्यपदिश्यत १० स्योनं ٩٩ सुशेवं २० नेदं ३३३ ३ रव ३३४ ३ अश्राभि ३३६ १ इत्याकर ३३८ १५ संकोचो ३४३ २१ अग्नीत्

(५) पृष्ठम् पाङ्कि: शुद्धपाठ: २९३ २० त्युपाघय २९९ ४ स्याहानाय ३०१ २० सह ३ ० २ १५ भूतव्यक्कयरवे ३०३ ६ सहे विधेय १४ परम्परया ३०४ ४ वानुरण न " ६ शब्द ३ १० व्यश्नय ४ गुणह व ३१२ १७ त्यप्याहु: ३१३ ४ निषेधो चेन्न ३१५ ७ कोलाहलं ३१६ ३ संसृष्टया ३१७ १७ नुक्त्वा ३२१ याखण्डस्य 2 ३२८ २ इतुत्व " बलाबलं ३२९ २ इन्द्रस्येवो

( ४ ) पाङ्धि: शुद्धपाठ: २११ ५ उत्तमयुव प्रकृति २१५ २० ध्येयम् २१९ ४ मुखी-' २२४ ९ डननुकूल: २२९ १८-१९ मौरवाटङकृतिश्रवणादेव २३६ १४ विरिणी २४७ १४ ऐकपद्ये २४८ १८ खड़: समिच्छेदात्सफल- स्त्वद्टिषां २४९ ७ भानुमा- २५२ ७ तात्यत्रालं ११ मिलाण १२ महसमुहं २७७ १९ निरूपण प्रस्ताव एवों २७९ १९ संबन्ध २८० १ वेदखाम्बुधि २८२ संकरेणैक २८३ १ त्याहतां तावत् । १० सांप्रत २८८ १६ ङ्गव्यङ्गयं २९३ ७ सग्:

( ३ ) पउ म् पाङ्क शुद्धपाठ: १६७ १२ स्यादयथाज्ञानं १६ ९ १९ त्वत्प्रिया नाम . ११ स्तातुकामस्य पत्युः । सु- तनुरधित कोपं १७२ १२-१४ प्रियसखत्वम्। ततश्च त्वयि निर्गच्छति यैर्नि- यमेन निर्गम्यते तेष्वस्रेषु गंतष्वपि त्वं न गच्छसि, घिक्ते निर्लजतामिति व्यज्यते। १७४ १३ पाणिमाकुञ्च्य १७६ १ गतायामपि तिष्ठन्ति १७७ ٩٩ समं १७९ ४ स्वद हं १८९ १६ भवेद्रद्रद १९० ६ चिन्ता मोह: १९४ २ स्वयमेव १९५ ४ कमादयज्येते १९८ १० अपस्मारोडति २०० १३ त्रवीति २०२ १८ एत तत्र

( २ ) पृष्ठम् शुद्धपाठ : ४७ तद्वैयथ्या ५६ ६ छत्रिणा वस्ार्थायां १६ क्षणामाह ५७ ८ च्छत्रिसमुदाये ७७ १४ परम्परा १०१ १७ दयुक्तम् १०४ १७ चछन्यच्छत्रि ११७ १४ तइआ १२२ १५ न्तरे १२६ बिम्बोष्ठि १२८ काव्यभेद १२९ आभेधामूल १४४ १३ वहयादि १४ मान्तरत्वेना १५ व्यमिचा " १५६ १३ र्विभावादि- १५७ प्रसज्येतेति १५८ एवोपनिबद्ध: १६० पौन: पुन्य १६ दाविर्भाव:

शोधन पत्रम् पृष्ठम् पक्कि: शुद्ध पाठ: ८ १५ संभवादि ९ १८ तथा १३ १३ प्रतीयमानच्छायेषा २७ ९ काव्येऽव्यापति २१ न्यग्भावितवाच्यतया यत्र किमुच्यते २७ ७ दोषाज्ञाने व्यङ्गय २९ व्यङ्गयभेदात् ३२ पत्तम्मि रेहइ बलाआ निश्चल निःस्पन्दा " " १४ निःस्पन्दत्वेन ३४ २० अन्यथा शक्तय- ३७ ११ वत द्वेषये-इति ४१ १४ इ त्ये के १७ १८ इ त्या हु: ४२ १० घोष: १४ तदरथप्रतीतों

(३८७ ) ृष्ठम् हरस्तु किंचित् २११ हसत्यकाण्डे १९३ हरि: समेतीत्य १६७ हा मातस्त्वरितासि १७५ हृदि मम रमणीया १७३

(३८६ ) पृष्टम् पृष्वम् रे रे चञ्चललो २६९ संसारात्या विधुर १०७ ल सखीजनानां १६४ लावण्यं तदसौ २४५ सहि णवणिहुवण २५८ लिखन्नास्ते २६७ सहि विरइऊण २३७ व साकं कुरङ्गक २९८ वाणीरकुडुङ्ु ३१५ सा पत्यु: प्रथमाप १७० वारिजन्तो वि २५५ सायं सनानमुपा २४९ विनिन्द्ते इन्त २० १ साहेन्ती सहि ३१ विनिर्गत मानद २६ सिरामुखे स्यन्दत १७९ वियदलिमलिना १५४ सुभ्रु त्वं ९१ विवरीअरए ३६८ सुव्बइ समागमि १२० विहलं खणं २५९ सयं ममाङ्गेषु १४२ वीर श्ररिघुनाथ १०७ सो मुद्धसामलभ्गो २५६ श स्तुमः कं वामाक्षि २१० शनिरशनिश्र २२६ स्त्रीपरिचयाजडा ७३ शाखाभृतां ४५ स्निग्धश्यामल २८४; ३०३ शिथिलशिथिलं १३५ स्वच्छन्दोच्छल २५ शून्यं वासगृहं १५९ स्वयं किमप्यस्फुट १९४ शृणोमि चेत्तस्य १९७ स्व्रेदाम्बुसिक्ते १८८ स ह संचारिकप्रेषण १९६ हरत्यघं संप्रति २०६

(३८५ ) शृष्ठम् पृष्ठम् प्रस्थानं वलयै: १७२ महीयते माधव १९२ प्रेमार्द्रा: १६३ माए घरोव ३० प्रेयान्सायम २६५ माकन्द मन्दोSसि २०० ब मात्सय मुत्सार्य ३६१ बन्दीकृत्य नृप २९६ मुख विकसित ७२ त्रवीषि चेद्वर्हिण २०१ मुग्धे मुग्धतयैव २४५ त्रह्मन्नध्ययनस्य २ १० मुनिर्जयति योगी- ब्राह्मणाभिभव ३१२ न्द्रो १६ भ य मद्रं पक्ष्मलितं ३७९ यः कौमारहरः १३ भद्रात्मनो दुरघि १०९ यस्य मित्राणि २४३ भम घम्मिअ ३७० यस्यासुहत्कृत २४९ भवतप्रसक्गे १६७ येषां दोर्बल २७० भुक्तिसुक्तिक २४८ भूयो भूय: सविध २७१ रइकेलीहिअ २६४ भ्रमिमरतिमलस १०६; ३०८ रत्तीसु चन्द २५३ म राकासुघाकर २१२ मश्रामि कौरव ३१४ राधा न चाह १९९ मधुद्रवैर्मन्मथ १८९ रामोऽसौ भुवनेषु २७३ मध्येनभो मन्द १८९ रुधिरविसरप्रसा २४७ महिला सइस्स २३९ रे रे कापुरुषा २०७

PK Rājacudāmaņi Dīkșita, son of 4131 Srinivasa, of Satyamangalam R36 Kavyadarpana

PLEASE DO NOT REMOVE CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY