1. Kavya Darsa Dandin Chapters 1 and 2 Reinhold Gruenendahl (Mula) (Incomplete. Devanagari eText)
Page 1
काव्यादर्शः
Kāvyādarśa
Chapters One and Two
(Incomplete)
दण्डिविरचितः
by
Dandin1
April 28, 2002
1Based on the edition by S.K. Belvalkar, Poona 1924. Input by Reinhold Grue-nendahl.
Page 2
1
प्रथमपरिच्छेदः
1 प्रथमपरिच्छेदः 2
2
द्वितीयपरिच्छेदः
2 द्वितीयपरिच्छेदः 11
Page 3
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
अथ काव्यादर्शः
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
चतुर्मुखमुखाम्भोज वनहंसवधूर्मम ।
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
मानस रमतां दीर्घं सर्वशुक्ला सरस्वती ॥ १ ॥
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
पूर्वशास्त्राणि संहृत्य यथासामर्थ्यमस्माभिः ।
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
क्रियते काव्यलक्षणम् ॥ २ ॥
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
इह शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानामपि सर्वथा ।
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
वाचामेव प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्त्तते ॥ ३ ॥
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायते भुवनत्रयम् ।
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
यदि शब्दाह्न्यजोतीरासंसारं न दीप्यते ॥ ४ ॥
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
आदिराजयशोभिम्बादर्शं प्राप्य वाङ्मयम् ।
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
तेषामसन्निधाने ऽपि न सयं पश्यति नश्यति ॥ ५ ॥
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
गौर्गौः कामदुघा सम्यक्प्रयुक्ता स्मर्यते बुधैः ।
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
दुष्प्रयुक्ता पुनर्गौःस्त्व प्रयोक्तुः सेव शंसति ॥ ६ ॥
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
तदत्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्टं कथं च न ।
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम् ॥ ७ ॥
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
गुणदोषानशास्त्राद्वा: कथं विभजते नरः ।
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
किमन्धस्याधिकारो ऽस्ति रूपभेदोपलब्धिषु ॥ ८ ॥
1
प्रथमपरिच्छेदः
Chapter 1
अतः प्रजानां व्युत्पत्तिमभिसंधाय सूरयः ।
Page 4
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
वाचां विचित्रमार्गाणां निवबन्धुः क्रियाविधिम् ।९।
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
तैः शरीरं च काव्यानामलङ्काराश्र दर्शिता: । शरीरं तावदिष्टार्थ व्यवच्छिन्ना पदावली ॥१०॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
पदं गद्यं च मिश्रं च तत्त्रिधैव व्यवस्थितम् । पदं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा ॥११॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
छन्दोविचित्यां सकलसस्तत्प्रबन्धो निदर्शितः । सा विद्या नोस्तिविक्षुणां गभीरं काव्यसागरम् ॥१२॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
मुक्तकं कुलकं कोष: संघात इति तादृशः । सर्गबन्धाश्रुपत्लवदनुकः पद्यविस्तरः ॥१३॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
सर्गबन्धो महाकाव्यमुख्यतये तस्य लक्षणम् । आशीर्नमस्क्रिया वस्तु निर्देशो वापि तन्मुखम् ॥१४॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
इतिहासकथोद्दूतमितरद्वा सदाश्रयम् । चतुर्वर्गफलायत्तं चतुरोदात्तनायकम् ॥१५॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
नगराणांवशीलतां चन्द्राकोदयवर्णनैः । उद्यानसलिलक्रीडा मधुपानरतोत्सवैः ॥१६॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
विप्रलम्भैरिवाहैर्हि कुमारोदयवर्णनैः । मन्त्रदूतप्रयाणादिज नायकाभ्युदयैरपि ॥१७॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
अलङ्कृतमसंक्षिप्तं रसभावनिरन्तरम् । सर्गैररनतिविस्तीर्णैः श्रवयवृत्तेः सुसंधिभिः ॥१८॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
सर्वत्र भिन्नवृत्तान्तैरुपेतं लोकरञ्जनम् । काव्यं कल्पोत्तरस्थायी जायते सदलकृतिः ॥१९॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
न युनमप्यत्र यैः कैश्चिद्धदैः काव्यं न दुष्यति । यदुपात्तेषु संपत्तिराधयति तद्विदः ॥२०॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
गुणतः प्रागुणस्य नायकं तेन विद्धिषाम । निराकरणमित्येष मार्गः प्रकृतिसुन्दरः ॥२१॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
वंशवृत्तानुरादीनि वर्णयित्वा रिपोैरपि । तज्जयात्रान्तकोत्कर्ष वर्णनं च धिनोति नः ॥२२॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
अपादः पदसंतानो गद्यमाख्यायिका कथा । इति तस्य प्रभेदौ द्वौ तयोराख्यायिका किल ॥२३॥
1
नायकभेदादिविचारः
Description of the Hero and Other Topics
नायकैनैव वाच्यान्या नायकनेतेरण वा ।
Page 5
स्वगुणाविष्क्रियादोषो नात्र भूतार्थशंसिनः ॥ २४ ॥
अपि त्वनियमो दृष्टस्त्राप्यन्यैरुदीरणात् ।
अन्यो वक्ता स्वयं वेत्ति कीदृग्वा भेदलक्षणम् ॥ २५ ॥
वक्तृं चापरवक्तृं च सोच्छ्वासत्वं च भेदकम् ।
चिह्नं वाक्यार्थयोः श्लेषात्संधानं कथयास्वपि ॥ २६ ॥
आर्यादिवत्प्रवेशः किं न वक्तृपरवक्तृयोः ।
भेदेऽपि दृष्टे लम्बादिरुच्छ्वासो वासो किं ततः ॥ २७ ॥
तत्कथाश्रयायिकेत्येका जातिः संज्ञाद्रयाश्रिता ।
अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति श्रेषाश्रयान्जातयः ॥ २८ ॥
कन्याहरणसंग्राम विप्रलम्भोदयादयः ।
सर्गबन्धसमा एवं नैते वैशेषिका गुणाः ॥ २९ ॥
कविभावकृतं चित्रन्यत्रापि न दुष्यति ।
मुखमिष्टार्थसंश्रयात् किं हि न स्यात्कृतात्मनाम् ॥ ३० ॥
मिश्राणि नाटकादीनि तेषामन्यत्र विस्तारः ।
गद्यपद्यमयी काचित्स्वपरित्याभिधीयते ॥ ३१ ॥
तदेतद्रयादयं भूयः संस्कृतं प्राकृतं तथा ।
अपभ्रंशाश्रयं मिश्रं चेत्याहुरार्याश्चतुर्विधम् ॥ ३२ ॥
संस्कृतं नाम दैवीं वागन्वश्याता महर्षिभिः ।
तद्वस्तत्समो देशीयनेकः प्राकृतक्रमः ॥ ३३ ॥
महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः ।
सागरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥ ३४ ॥
शौरसेनी च गौडी च लाटी चान्या च तादृशी ।
याति प्राकृतमित्येवं व्यवहारेषु सन्निधिम् ॥ ३५ ॥
आभीरादिगिरः काव्येष्वपभ्रंश इति स्मृताः ।
शास्त्रेषु संस्कृतादन्यदपभ्रंशतयोदितम् ॥ ३६ ॥
संस्कृतं सर्गबन्धादि प्राकृतं स्कन्धकादिकम् ।
ओसरादीन्यपभंशो नाटकादि तु मिश्रकम् ॥ ३७ ॥
कथापि सर्वभाषाभिः संस्कृतेन च बध्यते ।
भूतभाषामयी प्राहुरुरुतार्था वृहकथाम् ॥ ३८ ॥
लास्यच्छलितशम्यादि प्रेक्षार्थमितरत्पुनः ।
Page 6
श्रव्यमेवेति सैषापि द्वयी गतिरुदाहता। ३९।
अस्त्यनेको गिरां मार्गः सूक्ष्मभेदः परस्परम् ।
तत्र वैदर्भगौडीयौ वर्ण्येते प्रस्पुटान्तरौ॥ ४०॥
शेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता ।
अर्थव्यक्तिरुदारत्वं ओजः कान्तिसमाधयः॥ ४१॥
इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृता: ।
एषां विपर्ययः प्रायो लक्ष्यते गौडवर्त्मनि॥ ४२॥
[श्लेष - शिथिलन]
श्लेषः शिथिलमृष्टश्लेष्ठशैथिल्यमलप्राणाक्षरोत्तरम् ।
शिथिलं मालतीमाला लोलालिकलिला यथा॥ ४३॥
अनुप्रासधिया गौडैस्तदिष्टं वन्धगौरवात् ।
वैदर्भीमालतीदाम लड्डितं भ्रमरैरिरिति॥ ४४॥
[प्रसाद - व्युत्पन्न]
प्रसादवत्प्रसिद्धार्थमभिनोदीरिन्दीवरद्युति ।
लक्ष्मी लक्ष्मीं तनोतीति प्रतीतिसुभगं वचः॥ ४५॥
व्युत्पन्नमिति गौडीयैर्नातिरूढमपोष्यते ।
यथान्त्यर्जुनाब्जन्म सदृक्षाङ्को बलक्शगुः॥ ४६॥
[समता - वैशम्प्य]
सं वन्येष्वविषमं ते मृदुस्फुटटमध्यमा: ।
बन्धा मृदुस्फुटोन्नम्र वर्णविन्यासयोनयः॥ ४७॥
कोकिलालापवावालो मामेति मलयानिल: ।
उच्छलच्छीराच्छाच्छु निःशङ्कारम्भःकणोक्षितः॥ ४८॥
चन्दनप्रणयोद्रनिधान्दो मलयमारुतः ।
स्पर्धते रुद्रमद्वैर्यों वररामामुखानिलैः॥ ४९॥
इत्यनोलोच्य वेध्म्यमथोलकारडम्बरौ ।
अपेक्षमाणा ववृधे पौरस्त्या काव्यपद्धतिः॥ ५०॥
[माधुर्य]
मधुरं रसवद्वाचि वस्तुन्यपि रसस्थितिः ।
Page 7
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
येन माध्यान्त धीमान्तो मधुनेव मधुव्रता:॥ ५१॥
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
[अनुप्रास (शब्दालङ्कार) — वर्णावृत्ति]
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
यया कयाचिच्छृत्या यत्समानमनुभूयते ।
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
तद्रूपा हि प्रतास्नि: सानुप्रासा रसावहा॥ ५२॥
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
एष राजा यदा लक्ष्मीं प्राप्तवान्ब्रह्माणप्रिय: ।
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
तत: प्रभृति धर्मस्य लोके डस्मिन्कुत्सवो डभवत्॥ ५३॥
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
इतीदं नादतं गौडैरुपास्मु तत्प्रिय: ।
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
अनुप्रासादपि प्रयो वैदर्भैरिदमिष्यते॥ ५४॥
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
वर्णावृत्तिरनुप्रास: पादेषु च पदेषु च ।
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
पूर्वानुभवसंस्कार बोधिनी यददूरता॥ ५५॥
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
चन्द्रे शरत्निशोत्तमसे कुन्दस्तवकविभ्रमे ।
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
इन्द्रनीलनिभं लल्ष्यं संदधात्यनिल: श्रियं॥ ५६॥
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
चारु चन्द्रसमं भीरु विम्वं पश्येत्तदम्बरे ।
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
मन्मनो मन्मथाकान्तं निर्दयं हन्तुमुद्यतम्॥ ५७॥
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
इत्यनुप्रासोऽच्छन्ति नातिदूरेरान्तरश्रुतिम् ।
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
न तु रामामुखाम्भोज सदृशश्वेतद्रुमा इति॥ ५८॥
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
स्मर: खर: खलत: कान्त: काय: कोपष न: कृष्ण:।
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
च्युतो मानो डधिको रागो मोहो जातो डसवो गता:॥ ५९॥
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
इत्यादि बन्धपारुष्यं शैथिल्यं च निगच्छति ।
2
वर्णावृत्ति
Alliteration
अतो नैवमनुप्रासं दाक्षिणात्या: प्रयुञ्जते॥ ६०॥
2
यमक
Yamak
[यमक (शब्दालङ्कार)]
2
यमक
Yamak
आवृत्ति वर्णसङ्घात गोचरां यमकं विदु: ।
2
यमक
Yamak
तत्ु नै कान्तमधुरमत् पश्याद्विधास्यते॥ ६१॥
2
ग्राम्यता
Coarseness
[अग्राम्यता (अर्थालङ्कार) — ग्राम्यता]
2
ग्राम्यता
Coarseness
कामं सर्वो डप्यलङ्कारो रससमर्थे निषिध्यते ।
2
ग्राम्यता
Coarseness
तथाप्यग्राम्यतेवै तं भारं वहति भूसरा॥ ६२॥
2
ग्राम्यता
Coarseness
कन्ये कामयमानां मां न त्वं कामयसे कथं ।
2
ग्राम्यता
Coarseness
इति ग्राम्यो डयमार्थात्मा वैरसप्याय प्रकल्पते॥ ६३॥
Page 8
कामं कन्दर्पचाण्डालो मथि वामाक्षि निर्दय: ।
त्वयि निर्मत्सरो दिव्येत्यग्राम्यो डर्थो रसावह:॥ ६८ ॥
शब्दे डपि ग्राम्यतास्त्येव सा सभ्येतरकोर्त्तनात् ।
यथा यकारादिपदं रत्युत्सवनिरूपणे॥ ६९ ॥
पदसंदानवृत्त्या वा वाक्यार्थात्वेन वा पुन: ।
दुष्प्रतीतकरं ग्राम्यं यथा या भवतः प्रिया॥ ६६ ॥
खरं प्रहृत्य विख्यात: पुरुषो वीर्यवानिति ।
एवमादि न शंसन्ति मार्गयोरुभयोरपि॥ ६७ ॥
भगिनीभगवत्यादि सर्वत्रैवानुमन्यते ।
विभक्तमिति माधुर्यमुच्यते सुकुमारता॥ ६५ ॥
[सुकुमारता – दीप्त]
अनिष्टराक्षरप्राये सुकुमारमिहेष्यते ।
बन्धशैथिल्यदोषस्तु दर्शिंस्तु सर्वकोमले॥ ६९ ॥
मण्डलोकृत्य बहुलां कण्ठभङ्गुरगातिभि: ।
कलापिन: प्रणृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि॥ ७० ॥
इत्यनूर्जिंत एवंार्थो नालंकारो डपि तादृश: ।
सुकुमारतयैवेतदारोहति सततां मन:॥ ७१ ॥
दीप्तमित्यपैरभूषा कुचक्रोद्धयमपि बध्यते ।
न्यक्षेपण क्षित: पक्ष: क्षत्रियाणां क्षणादिति॥ ७२ ॥
[अर्थव्यक्त - नियतव]
अर्थव्यक्तिरनेयत्वमरथस्य हरिणोद्भूता ।
भू: सुरक्षुणनागासुं लोहितादुदभेरिति॥ ७३ ॥
मही महावाराहेण लोहितादुदूदधे: ।
इतीयत्येव निर्दिष्टे नियतत्वमरगासज:॥ ७८ ॥
नेदृशं बहु मन्यते मार्गयोरुभयोरपि ।
न हि प्रतीति: सुभगा शब्दन्या यविलड्विनी॥ ७५ ॥
[उदारत्वम्]
Page 9
उत्कर्षवान्गुणः कश्चिद्यस्मिन्नुक्ते प्रतীয়ते ।
तदुदाराह्य तेन सनाथा काव्यपद्धतिः॥ ७६ ॥
अर्थिनां कृपणा दृष्टिस्वन्मुखे पतिता सकृत् ।
तदवस्था पुनर्दैन नान्यस्य मुखमीक्षते॥ ७७ ॥
इति त्यागस्य वाक्ये ऽस्मिन्गुणत्कर्षः साधु लक्ष्यते ।
अनेनैव पथान्यच्च समानान्यामुह्यताम॥ ७५ ॥
स्वाध्यैर्विशेषणैर्युक्तमुदारं कैश्चिदिश्यते ।
यथा लीलाम्बुजक्रोडा सरोहेमाझदादयः॥ ७९ ॥
[ओजस्]
ओजः समासभूयस्त्वमेतद्गद्यस्य जीवितम् ।
पद्ये ऽप्यदाक्षिणात्यानामिदमेकं परायणम्॥ ५० ॥
तद्रूणां लघूनां च वाहुल्याल्पत्वमिश्रणैः ।
उच्चावचप्रकारं तद्रूष्यमाख्यायिकादिषु॥ ५१ ॥
अस्तमस्तकपर्यस्तं समस्ताक्षरशुसंस्तरा ।
पदिस्तनोऽस्थितितालत्रैः कम्प्रवस्थैव वारुणी॥ ५२ ॥
इति पद्ये ऽपि पौरस्त्या बन्धनत्योजस्विनीगिरः ।
अन्ये त्वनाकुलं हृद्यमिच्छन्त्योजो गिरां यथा ॥ ५३ ॥
पयोधरटोटसदृक् लग्नसंध्यातपांशुका ।
कस्य कामातुरं चेता वारुणी न करिष्यति॥ ५४ ॥
[कान्ति - अतियुक्ति]
कान्तं सर्वगतकान्तं लौकिकार्थानतिक्रमात् ।
तच्च वाक्याभिधानेपु वर्णनास्वपि दृश्यते॥ ५५ ॥
गृहाणि नाम तान्येव तपोराशिभवादृशः ।
संभावयति यान्येव पावनैः पादपांसुभिः॥ ५६ ॥
अन्योरनवद्यादृक् स्तनयोरुज्भमानणैः ।
अवकाशो न पर्याप्तस्तव बाहुलतान्तरे॥ ५७ ॥
इति संभाव्यमेवैतद्दिशेषाख्यानसंस्कृतम् ।
कान्तं भवति सर्वस्य लोकयात्रानुवर्तिनः॥ ५५ ॥
लोकातीत इवार्थमध्यारोप्य विवक्षितः ।
Page 10
यो डर्थस्तेनाति तुष्यन्ति विदग्धा नेतरेजना:॥ ५९ ॥
देवधिष्ण्यमिवाराध्यकप्रभृति नो गृहम् ।
युष्मत्पादरज:पात धौतनि:शेषकिल्बिषम्॥ ९० ॥
अत्यं निर्मितमाकाशमनालोच्यैव वेधसा ।
इदमेवविधं भावि भवत्य: स्तनझुम्भणम्॥ ९१ ॥
इदमत्युक्तिरित्युक्तमेतदौडोपलालितम् ।
प्रस्थानं प्राक्प्रणीतं तु सारमन्यस्य वर्त्मन:॥ ९२ ॥
[समाधि]
अन्यधर्मंस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना ।
सम्यगाधीयते यत्र स समाधि: स्मृतो यथा॥ ९३ ॥
कुमुदानि निमीलानि कमलानयुनिमिषन्ति च ।
इति नेत्रक्रियाध्वासालम्ब्या तद्वाचिनी श्रुति:॥ ९८ ॥
नि:श्रुयतोद्गीर्र्णवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम् ।
अतिसुन्दरमन्यच्च ग्राम्यकक्षां विगाहते॥ ९५ ॥
पदान्यकार्शयन्: श्रुत्वा: पातवो पविकावपुः ।
भूयो वमन्तीव सुखैरुद्गीर्र्णारुणरेणुभि:॥ ९६ ॥
इति हृद्यमहद्यं तु नि:श्रवति वधू:रति ।
युगपत्नेकधर्माणामध्याससृ स्मृतो यथा॥ ९७ ॥
गुरुगर्भभरक्रान्ता: स्तननत्यो मेघपड्डय: ।
अचलाधित्यकोत्सड्डिमा: समाधिशिरते॥ ९५ ॥
उत्सड्डशयनं सक्ल्या: स्तननं गौरवं क्रम: ।
इतीमे गर्भिणीधर्मा बहवो डप्यत्र दर्शिता:॥ ९९ ॥
तदेतत्काव्यसवंस्वं समाधिनां यो गुण: ।
कविसार्थे: समग्रो डपि तमेकमनुगच्छति॥ १०० ॥
इति मार्गद्रय भिन्नं तत्वस्वरुपनिरुपणात ।
तड्डे दास्तु न शक्यन्ते वकुं प्रतिकवि स्थिता:॥ १०१ ॥
इक्षक्षीरगुडादीनां माधुर्येस्यान्तरं महत् ।
तथापि न तदाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते॥ १०२ ॥
नैसर्गिकी च प्रतिभा श्रुतं च बहु निर्मलम् ।
Page 11
1
मार्गविभाग
Division of Path
अमनन्दस्वाभियोगेऽस्याः कारणं काव्यसंपदः॥ १०३ ॥
1
मार्गविभाग
Division of Path
न विद्यते यद्यपि पूर्ववासना-गुणानुबन्धि प्रतिभानमङ्गुतम् ।
1
मार्गविभाग
Division of Path
श्रुतेन यत्नेन च वागुपासिता ध्रुवं करोत्येव कमप्यनुग्रहं॥ १०४ ॥
1
मार्गविभाग
Division of Path
तदस्ततन्द्रैरनिरीक्ष्य सरस्वती-श्रमादुपास्या खलु कीर्तिमौपुभिः ।
1
मार्गविभाग
Division of Path
कृशे कवित्वे डिपि जना: कृतश्रमाः विदग्धगोष्ठीषु विहतुंमीशते॥ १०५ ॥
1
मार्गविभाग
Division of Path
॥ इति काव्यादर्शे मार्गविभागो नाम प्रथमः परिच्छेदः॥
Page 12
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
काव्यशोभाकरान् धर्मान् अलङ्कारान् प्रचक्षते ।
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
ते चाद्यापि विकल्प्यन्ते कस्तान् कात्स्न्येन वक्ष्यति॥ १॥
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
किंतु बीजं विकल्पानां पूर्वाचार्यैः प्रदर्शितम् ।
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
तदेव प्रतिसंस्कृत्यनुस्मृत्योपात्तनिर्णयमः॥ २॥
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
काश्चिन्न मार्गविभागार्थमुक्ताः प्राग् प्रयलक्त्रया: ।
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
साधारणमलङ्कार जातमन्यत् प्रदर्श्यते॥ ३॥
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
स्वभावोक्त्यनुममा रूपकं दीपकावृत्ति: ।
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
आक्षेपोऽर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना॥ ४॥
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
समासोक्तिश्च योत्क्षा हेतु: सूक्ष्मो लव: क्रम: ।
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
प्रेयो रसवद् अर्जस्व पर्यायोक्तं समाहितम्॥ ५॥
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
उदात्तापह्नुतिश्लेष विशेषोऽस्तुल्ययोगिता ।
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
विरोधाप्रस्तुतस्तोत्रे व्याजस्तुतिनिदर्शन॥ ६॥
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
सहोक्ति: परिवृत्त्याशि: संकीर्णमथ भाविकम् ।
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
इति वाचामलङ्कारा दर्शिताः पूर्वसूरिभिः॥ ७॥
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
[स्वभावोक्ति (= स्वभावाख्यान = जाति)]
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षाद् द्वृणवती ।
2
द्वितीयपरिच्छेदः
Chapter 2
स्वभावोक्तिश्च जातिश्चेत्याद्या सालङ्कृतियंथा॥ ५॥
Page 13
[ स्वभावोक्ति : जाति ]
तुणडै राताम्रकृटिलैः पक्षैर्हरितकोमलैः ।
त्रिवर्णराजिभिः कण्ठैरते मञ्जुगिरः शुका: ॥ ९॥
[ स्वभावोक्ति : क्रिया ]
कलकण्ठितगर्भेण कण्ठेनाघूर्णितेक्षणः ।
पारावतः परिभ्रम्य रिरंसुसुम्वति प्रियाम् ॥ १० ॥
[ स्वभावोक्ति : गुण ]
वन्ध्याग्रऋषु रोमाच्चकुर्वन्तमनसि नि वृंतिम् ।
नेत्रे चामीलयनेपि प्रियास्पर्शः प्रवर्तते ॥ ११ ॥
[ स्वभावोक्ति : द्रव्य ]
कण्ठेकालः करस्थेन कपालेनेंदुशेखरः ।
जटाभिः सृग्धताम्राभिराविरासीदूषध्वजः ॥ १२ ॥
जातिक्रियागुणद्रव्य स्वभावाख्यानमीदृशम् ।
शास्त्रेष्वस्यैव साम्राज्यं काव्येष्वप्येतदीप्सितम् ॥ १३ ॥
[ उपमा ]
यथा कथंचिद्दृश्यं यत्नोऽपुतं प्रतीयते ।
उपमा नाम सा तस्याः प्रपञ्चो डयं निदर्श्यते ॥ १४ ॥
[ धर्मोपमा ]
अम्भोरुहमिवाताम्रं मुग्धे करतलं तव ।
इति धर्मोपमा साक्षात्तुल्यधर्मप्रदर्शनात् ॥ १५ ॥
[ वस्तूपमा ]
राजीवमिव ते कं नेत्रे नीलोत्पले इव ।
इयं प्रतायमानिकै धर्मैर्वस्तूपमेव सा ॥ १६ ॥
[ विपर्य्यसोपमा ]
तवाननमिवोन्निद्रमरविन्दमभूदिति ।
सा प्रसिद्धिविपर्य्यासाद्विपयांसोपमेष्यते ॥ १७ ॥
Page 14
[ अन्योपमा ]
तवाननमिवाम्बोजमम्बोजमिव ते मुखम् ।
इतन्योडन्योपमा सायमन्योडन्योत्कर्षश्रेऽसिनी ॥ १५ ॥
[ नियमोपमा ]
त्वन्मुखं कमलेनैव तुल्यं नान्येन केनचित् ।
इतन्यसाम्यव्यात्तेरियं सा नियमोपमा ॥ १९ ॥
[ अनियमोपमा ]
पदं तावत्तवान्वेति मुखमन्यच्च तादृशम् ।
अस्ति चेदस्तु तत्कारीत्यसावनियमोपमा ॥ २० ॥
[ समुच्चयोपमा ]
समुच्चयोपमाप्यिस्थ न कान्त्यैव मुखं तव ।
ह्लादनाख्येन चान्वेति कर्मणेन्दुमितीदृशी ॥ २१ ॥
[ अतिशयोपमा ]
त्वय्येव त्वन्मुखं दृष्टं दृश्यते दिवि चन्द्रमाः ।
इत्येव भिदा नान्येत्यसावतिशयोपमा ॥ २२ ॥
[ उत्प्रेक्षितोपमा ]
मद्येवास्या मुखश्रीरित्यलमिन्दौविकत्थनैः ।
पसे डपि सा यदस्त्येवेत्यासावुत्प्रेक्षितोपमा ॥ २३ ॥
[ अङुतोपमा ]
यदि किंचिद्वयत्पं शुभ्रु विभान्तलोचनम् ।
तत्ते मुखश्रियं धत्तामित्यासावङुतोपमा ॥ २४ ॥
[ मोहोपमा ]
शशोत्युत्प्रेक्ष्य तन्वङि त्वन्मुखं त्वन्मुखाशया ।
इन्दुमप्यनुभावामीत्येषा मोहोपमा स्मृता ॥ २५ ॥
[ संशयोपमा ]
किं पदमनुत्रभान्तालि किं ते लोलेक्षणं मुखम् ।
Page 15
2
उपमा
Upama
मम दोलायते चित्तमितीयं संशयोपमा॥ २६ ॥
2
उपमा
Upama
[ निर्णयोपमा ]
2
उपमा
Upama
न पत्स्येन्नदुनिग्राह्यास्य् नन्दुलज्जाकरी धृति: ।
2
उपमा
Upama
अतस्तन्निगमे वध्यमित्यसौ निर्णयोपमा॥ २७ ॥
2
उपमा
Upama
[ ऋषोपमा ]
2
उपमा
Upama
शिशिरांशुप्रतिस्पर्धि श्रीमस्तुरभिगन्ध च ।
2
उपमा
Upama
अम्भोजमिव ते वक्त्रमिति ऋषोपमा स्मृता॥ २८ ॥
2
उपमा
Upama
[ समानोपमा ]
2
उपमा
Upama
सरूपशब्दवाच्यत्वात्सा समानोपमा यथा ।
2
उपमा
Upama
बालेवोद्यानमालेयं सालकाननशोभिनी ॥ २९ ॥
2
उपमा
Upama
[ निन्दोपमा ]
2
उपमा
Upama
पदं बहुरजस्नद्र: क्षयी ताभ्यां तवानेनम् ।
2
उपमा
Upama
समानमपि सोत्पेक्षमिति निन्दोपमा स्मृता॥ ३० ॥
2
उपमा
Upama
[ प्रशंसोपमा ]
2
उपमा
Upama
ब्रह्माणोऽप्यूद्गव: पदं चन्द्र: शंभुशिरोधृत: ।
2
उपमा
Upama
तौ तुल्यौ त्वन्मुखेनेति सा प्रशंसोपमोच्यते॥ ३१ ॥
2
उपमा
Upama
[ आचिख्यासोपमा ]
2
उपमा
Upama
चन्द्रेण त्वन्मुखं तुल्यमित्याचिख्यासु मे मन: ।
2
उपमा
Upama
स गुणो वस्तु दोषो वेत्याचिख्यासोपमां विदु:॥ ३२ ॥
2
उपमा
Upama
[ विरोधोपमा ]
2
उपमा
Upama
शतपत्रं शरच्चन्द्रस्त्वदननमिति त्रयम् ।
2
उपमा
Upama
परस्परविरोधीति सा विरोधोपमा मता॥ ३३ ॥
2
उपमा
Upama
[ प्रतिषेधोपमा ]
2
उपमा
Upama
न जातु शक्तिरिन्दोस्ते मुखेन प्रतिगर्जितुम् ।
2
उपमा
Upama
कलङ्किनो जडस्येति प्रतिषेधोपमैव सा॥ ३४ ॥
Page 16
[ चटूपमा ]
मृगक्षणाडं ते वक्रमृगेणैवाडित: शशी ।
तथापि समं एवासौ नोत्कर्षीति चटूपमा॥ ३५ ॥
[ तत्वाध्यानोपमा ]
न पदं मुखमेवंदं न भृङ्गौ चक्षुषी इमे ।
इति विस्पष्टसादृश्यादत्त्वाद्वाध्यानोपमैव सा॥ ३६ ॥
[ असाधारणोपमा ]
चन्द्रारविन्दयो: कान्तिमतिक्रम्य मुखं तव ।
आत्मनैवाभवतुल्यमित्यसाधारणोपमा॥ ३७ ॥
[ अभूतोपमा ]
सर्वपदप्रभासार: समाहुत इव ऋचि: ।
त्वदाननं विभाति इति तामभूतोपमां विदु:॥ ३८ ॥
[ असंभावितोपमा ]
चन्द्राबिम्बादिव विषयं चन्दनादिव पावक: ।
परुषा वागितो वक्रादित्यसंभावितोपमा॥ ३९ ॥
[ बहूपमा ]
चन्दनोदकचन्द्रांशु चन्द्रकान्तादिशीतल: ।
स्पर्शस्तवेत्यतिशय बोधयन्नी बहूपमा॥ ४० ॥
[ विक्रियोपमा ]
चन्द्रविम्बादिवोत्कीर्णं पद्मगर्भादिवोद्भूतम् ।
तव तन्वङ्गि वदनमित्यसौ विक्रियोपमा॥ ४१ ॥
[ मालोपमा ]
पुष्णीयातप इवाहहं पुष्णा व्योम्नीव वासर: ।
विक्रमस्वव्ययधाक्ष्मींमिति मालोपमा मता॥ ४२ ॥
[ वाक्यार्थोपमा ]
वाक्यार्थेणैव वाक्यार्थ: कोऽपि यदुपमीयते ।
Page 17
एकानेकशब्दत्वात्सा वाक्यार्थोपमा द्विधा॥ ८३ ॥
[ (१) वाक्यार्थोपमा मितेऽनेनैव]
त्वदाननमधीराक्ष्माविर्दशनदीधिति ।
भ्रमड्डुमितालक्ष्या केसरं भाति पङ्कजम्॥ ८४ ॥
[ (२) वाक्यार्थोपमा मितेहरेनैव]
नलिन्या इव तन्वङ्गास्त्या: पसमिवाननं ।
मया मधुव्रतनेव पायं पायमरमयत॥ ८५ ॥
[ प्रतिवस्तूपमा]
वस्तु किंचिदुपन्यस्य न्यसनात्तत्सधर्मण: ।
साम्यप्रतीतिरस्तीति प्रतिवस्तूपमा यथा॥ ८६ ॥
नैको डपि त्वादृशो ड्यापि जायमानेऽपि राजसु ।
ननु द्वितीयो नास्त्येव पारिजातस्य पादप:॥ ८७ ॥
[ तुल्ययोगोपमा]
अधिकेन समीकृत्य हीनमेकत्रक्रियाविधौ ।
यदूचुवन्ति स्मृता सेयं तुल्ययोगोपमा यथा॥ ८८ ॥
दिवो जगतिं रक्षयै पुलोमारिम्भुवो भवान् ।
असुरास्तेन हन्यन्ते सावलेपास्त्वया नृपा:॥ ८९ ॥
[ हेतूपमा]
कान्त्या चन्द्रमसं धाम्ना सूर्यं धैर্যेण चार्णवम् ।
राजत्ननुकारोषीत सैषा हेतूपमा मता॥ ९० ॥
न लिङ्गवचने भिन्ने न हीनाधिकतापि वा ।
उपमादूषणायालं यत्नोदृङ्गो न धीमताम्॥ ९१ ॥
स्त्रीव गच्छति षण्ढो डयं वक्त्रेषा स्त्री पुमानिव ।
प्राणा इव प्रियो डयमे विद्या धनमिवार्जितम्॥ ९२ ॥
भवानिव महीपाल देवराजो विराजते ।
अलमशुमत: कक्षामरोदयं तेजसा नृप:॥ ९३ ॥
Page 18
इत्येवमादौ सौभाग्यं न जहात्येव जातुचित् ।
अस्त्येव काचिदुप्रेगः प्रयोगे वाग्वदां यथा॥ ५४ ॥
हंसीव धवलश्रन्थिः सरांसीवामलं नभः ।
भर्तृभक्तो भटः श्रेष्ठः खड्गोतो भाति भानुवत्॥ ५५ ॥
इन्द्रुशं वज्र्यन्ते सङ्गिः कारणं तत्र चिन्त्यताम् ।
गुणदोषविचाराय स्वयमेव मनीषिभिः॥ ५६ ॥
इवद्वद्रायथाशब्दाः सममाननिभर्सनिभाः ।
तुल्यसंकाशनिकाश प्रकाशप्रतिरूपकाः॥ ५७ ॥
प्रतिपक्षप्रतिद्वन्द्वी प्रत्यनीकविरोधिनः ।
सदृक्सदृशसंबन्ध सजातीयानुवादिनः॥ ५८ ॥
प्रतिविम्बप्रतिच्छन्द सरूपसमसम्स्मिता: ।
सलक्षणसदृक्षाभ सपक्षोपमितोपमा॥ ५९ ॥
कल्पदेशीयदेशयादिः प्रख्यप्रतिनिर्धी अपि ।
सवर्णंतुलतौ शब्दौ ये चान्यूनार्थवादिनः॥ ६० ॥
समासम बहुग्रामे तु: श्लेषोऽनुपदमादृशु ।
स्पर्धन्ते जयतै दृष्टि दृश्यतै प्रतिगर्जति॥ ६१ ॥
आक्रोशत्यवजानाति कदर्थयति निन्दति ।
विडम्बयति संहते हसतीर्यत्यत्यसूयति॥ ६२ ॥
तस्य मुष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्तं विलुम्पति ।
तेन साधं विगृह्णाति तुलां तेनाधिरोहति॥ ६३ ॥
तत्पदव्यास्पद धत्ते तस्य कक्षां विगाहते ।
तमन्वे त्यनुबध्नाति तच्छीलं तत्रिषेधति॥ ६४ ॥
तस्य चानुकारोतीति शब्दाः साधृश्यमूचकाः ।
उपमायामिमे प्रोक्ताः कवीनां बुद्धिसौख्यदाः॥ ६५ ॥
[ रूपक ]
[ समस्तरुपक ]
उपमैव तिरोभूत भेदा रूपकमुच्यते ।
यथा बाहुलता पाणि पदं चरणपल्लवः॥ ६६ ॥
Page 19
[ असमस्तरूपक ]
अङुल्य: पल्लवान्यासङ्कुसुमानि नखार्चिष: ।
बाहू लते वसन्तश्रीस्त्वं न: प्रत्यक्षचारिणी ॥ ६७ ॥
[ समस्तवस्तुरूपक ]
इत्येतदसमस्तार्यं समस्तं पूर्वरूपकम् ।
स्मितं मुखेन्दोज्योत्स्नेतिसमस्तवस्तुरूपकम् ॥ ६८ ॥
[ सकलरूपक ]
ताम्राङ्गुलिदलश्रेणि नखदीधितिकेसरम् ।
श्रियते मूर्धि भूपालैर्भवचरणपङ्कजम् ॥ ६९ ॥
अङुल्यादौ दला दिव त्वं पादे चारोप्य पङ्कजम् ।
तद्योग्यस्थानविन्यासादेतत्सकलरूपकम् ॥ ७० ॥
[ अवयवरूपक ]
अकस्मादेव ते वाणी स्फुरिताधरपल्लवम् ।
मुखे मुक्ताफलोच्चैर्धत्ते घमाग्नेःकणमझरीः ॥ ७१ ॥
मझरीकृत्य घमाग्नेः पल्लववीकृत्य चाधरम् ।
नान्यथा कृतमत्रास्यमतो डयवरूपकम् ॥ ७२ ॥
[ अवयविरूपक ]
वल्ल्यातभूगुलद्रुमे जलमालाहितेतक्षणम् ।
विवर्णाति (!) मदावस्यामिदम्वदनपङ्कजम् ॥ ७३ ॥
अविकृत्य मुखाङ्गानि मुखमेवारविन्दताम् ।
आसीद्रामितमत्रेदमतो डयविरूपकम् ॥ ७४ ॥
[ एकाड़रूपक ]
मदपाटलगण्डेन रकनेत्रोत्पलेन ते ।
मुखेन मुग्ध: सो डप्येष जनो रागमय: कृत: ॥ ७५ ॥
एकाड़रूपकं चैतदेव द्विप्रभृतीन्यपि ।
अज्ञानी रूपयन्नत्यन्तं योगायोगौ भिदाकरौ ॥ ७६ ॥
Page 20
[ युक्तरूपक ] स्मितपुष्पोज्ज्वलं लोल नेत्रभृङ्गमिदं मुखम् । इति पुष्पद्विरेफाणां संगत्या युक्तरूपकम्॥ ७९ ॥
[ अयुक्तरूपक ] इदमादौ स्मितज्योत्स्नं सिग्धनेत्रोत्पलं मुखम् । इति ज्योत्स्नोत्पलयोगादयुक्तं नाम रूपकम्॥ ७५ ॥
[ विषमरूपक ] रूपणादृशिनो दृश्यानां रूपणारूपणाश्रयात् । रूपकं विषमं नाम ललितं जायते यथा॥ ७९॥ मदरक्तकपोलेन मनःस्थस्निग्धेनदुना । नर्तितभृङ्गतेनालं मर्दितं भुवनत्रयम्॥ ५० ॥
[ सविशेषणरूपक ] हरिपादः शिरोलग्न जिह्वकन्यकाजलांशुकः । जयेत्यिसुराणि:श्रीदः सुरनिन्दात्सवन्धवजः॥ ५१॥ विशेषणसमग्रस्य रूप केतोर्दीदृशम् । पादे तदप्णादतत्सविशेषणरूपकम्॥ ५२ ॥
[ विरुद्धरूपक ] न मीलयति पत्तानि न भवो डप्यवगाहते । त्वन्मुखेन्दुमहासूनां हरणायैव कल्पते॥ ५३ ॥ अक्रिया चन्द्रकान्त्याणाममन्यक्रियास्य च क्रिया । अत्र संदर्श्यते यस्माद्विरुद्धं नाम रूपकम्॥ ५४ ॥
[ हेतुरूपक ] गाम्भीर्येण समुद्रोऽसि गौरवेणासि पर्वतः । कामदत्वाच्च लोकानामसि त्व कल्पपादपः॥ ५५ ॥ गाम्भीर्यंप्रभुखैैत्र हेतुभिः सागरो गिरिः । कल्पद्रुमश्च क्रियते तदिदं हेतुरूपकम्॥ ५६ ॥
[ शिष्टरूपक ]
Page 21
राजहंसोपभोगार्थं भ्रमरप्रार्थ्यसौरभम् । सखि वक्त्राम्बुजामिदं तवेतिं क्रिष्टरूपकम् ॥ ५७ ॥
इष्टं साधर्म्यवैधर्म्यं दर्शनाद्दणमुख्ययोः । उपमाव्यतिरेकारव्यं रूपकदितयं यथा ॥ ५८ ॥
[ उपमारूपक ] अयमालोहितच्छायो मदने मुखचन्द्रमा: । सन्नद्धोदयरागस्य चन्द्रस्य प्रतिगर्जति ॥ ५९ ॥
[ व्यतिरेकरूपक ] चन्द्रमाः पीयते देवैर्मेया तन्मुखचन्द्रमा: । असमग्रोऽप्यसौ शश्वदयमापूर्णमण्डलः ॥ ९० ॥
[ आक्षेपरूपक ] मुखचन्द्रस्य चन्द्रत्वमिथंमन्योपतापिनः । न ते सुन्दरि सवादीयेतदाक्षेपरूपकम् ॥ ९१ ॥
[ समाधारूपक ] मुखेन्दुरपि ते चण्डि मां निर्दहति निर्दयम् । भाग्यदोषान्ममैवेतिं तत्समाधानरूपकम् ॥ ९२ ॥
[ रूपकरूपक ] मुखपङ्कजरजोऽस्मिन्मूर्तलतानर्तकी तव । लीलानृत्यं करोतीति मयं रूपकरूपकम् ॥ ९३ ॥
[ आपह्वरूपक ] नैतन्मुखमिदं पद्मं न नेत्रे भ्रमराविमौ । एतानी केसराण्येव नैता दन्ताच्चिषसस्तव ॥ ९४ ॥
मुखादित्त्वं निवर्त्यैव पञ्चादित्येन रूपणात् । उद्भावितगुणोत्कर्षं तत्स्यापह्वरूपकम् ॥ ९५ ॥
न पर्यन्तो विकल्पानां रूपकान्तमयोरतः । दिङ्मात्रं दर्शितं धीरैरनुक्तमनुभीयताम् ॥ ९६ ॥
Page 22
जातिक्रियागुणद्रव्यवाचिनैकत्र वर्त्तिना । सर्ववाक्योपकारश्वेतदाहर्दीपकं यथा॥ ९७ ॥
[ आदिदीपक: जाति] पवनो दक्षिणः पर्णां जीर्णं हरति वीरुधां । स एवंवनताङ्गीनां मानभङ्गाय कल्पते॥ ९५ ॥
[ आदिदीपक: क्रिया] चरन्ति चतुरम्भोधि वेलोद्यानेपु दन्तिनः । चक्रवालाद्रिकुञ्जेषु कुन्तभासो गुणाश्र्व ते॥ ९९ ॥
[ आदिदीपक: गुण] श्यामला: प्रावृषण्याभिरिदंशो जीमूतपङ्क्तिभिः । भुवश्शुकुमाराभिनवशाद्वलरलरज्जिभिः॥ १०० ॥
[ आदिदीपक: द्रव्य] विष्णुना विक्रमस्थेन दानवानां विभूतयः । कृपि नीता: कुतो डप्यस्त्राननीता देवतर्द्दयः॥ ९०१ ॥
इत्यादिदीपकान्युक्तान्येवं मध्यान्तयोरपि । वाक्ययोदर्शनंयिष्यामः कानि चित्तानि तद्यथा॥ ९०२ ॥
[ मध्यदीपक: जाति] नृत्यन्ति निचुलोत्सङ्गे गायन्ति च कलापिनः । बध्रन्ति च पयोनेषु दूशो हर्षाश्रुगर्भिणीः॥ ९०३ ॥
[ मध्यदीपक: क्रिया] मन्दो गन्धवहः क्षारो वधिरिन्दुषु जायते । वच्चाचन्दनपोतैश्व शस्त्रपातः प्रवासिनाम्॥ ९०४ ॥
[ अन्तदीपक द्रव्य (व्याख्या - जाति)] जलं जलधरोद्रीणि कुलं गृहशिखण्डिनाम् । चलं च तडितां दाम बलं कुसुमधन्वनः॥ ९०५ ॥
Page 23
[ अन्तदीपकः क्रिया]
त्वया नीलोत्पलं कर्णे स्मरणास्त्रं शरासने ।
मयापि मरणे चेतस्रयमेतत्समं कृतम्॥ १०६ ॥
[ (आदिदीपकः) मालादीपक]
शुकः श्वेताचिंशो वृद्धौ पक्षः पञ्छशरस्य सः ।
स च रागस्य रगां डपि यूनां रत्युत्सवश्रियः॥ १०७ ॥
इत्यादिदीपकत्वे डपि पूर्वपूर्वव्यपेक्षिणी ।
वाक्यमाला प्रयुहेति तन्मालादीपकं मतम्॥ १०५ ॥
[ विरुद्धार्थदीपक]
अवलेपमनडूष्य वर्धयन्ति बलाहका: ।
करष्यन्ति तु घर्मस्य मारुतोद्दूतशिकरा:॥ १०९ ॥
अवलेपदेनात्र बलाहकपदेन च ।
क्रिये विरुद्धे संयुक्ते तद्विरुद्धार्थ दीपकम्॥ ११० ॥
[ एकार्थदीपक ]
हरत्याभोगमाश्रानां गृदृकाति ज्योतिषां गणम् ।
आदत्ते चाद्या मे प्राणानसौ जलधरावली॥ १११ ॥
अनेकशब्दोपादानात्क्रियैकैवात्र दीप्यते ।
यतो जलधरावल्या तस्मादेकार्थदीपकम्॥ ११२ ॥
[ सृष्टार्थदीपक ]
हृदयगन्धवहास्तुजास्तमालश्यामलत्विषः ।
दिवि भ्रमन्ति जीविता भुवि चैते मतङ्गजा:॥ ११३ ॥
अत्र धर्मैरभिन्नानाम्भ्रानां दन्तिनां तथा ।
भ्रमणैनैव संबन्ध इति सृष्टार्थदीपकम्॥ ११४ ॥
अन्नैनैव प्रकारेण श्रेणीभेदे डपि दीपक ।
विकल्पानामवर्गतिविधातव्या विचक्षणैः॥ ११५ ॥
[ आवृत्ति ]
अर्थावृत्ति: पदावृत्तिरुभयावृत्तिरेव च ।
Page 24
दीपकस्थान एवेष्टमलंकारत्रयं यथा॥ ११६॥
[अर्थावृत्ति]
[Arthāvṛtti]
विकसन्ति कदमवानी स्फुटन्ति कुटजद्रुमाः । उन्मीलन्ति च कतक्लयो दलन्ति कवितानन च॥ ११७॥
[पदावृत्ति]
[Padāvṛtti]
उत्कण्ठयाति मेघानां माला वृन्दं कलापिनाम् । यूना चोत्कण्ठयत्येव मानस मकरध्वजः॥ ११८॥
[उभयावृत्ति (अर्थ पद)]
[Ubhayāvṛtti (Artha Pada)]
जित्त्वा विश्वं भवानत्र विहरत्यपररोधनैः । विहरत्यप्सरोभिस्ते रिपुवर्गो दिवं गतः॥ ११९॥
[आक्षेप]
[Ākṣepa]
प्रतिषेधोक्तिराक्षेपस्त्रैकाल्यापेक्षया त्रिधा । अथास्य पुनराक्षेप्य भेदानन्यान्न तादनन्तता॥ १२०॥
[वृत्ताक्षेप]
[Vṛttākṣepa]
अनड्वः पद्मभिः पुष्पैर्विश्वं व्यजयतेशुभिः । इत्यसंभाव्यमथ वा विचित्रा वस्तुशकृतयः॥ १२१॥ इत्यानडजयायोगा बुद्धिहेतुतुलादिह । प्रवृत्तैव यदाक्षिप्ता वृत्ताक्षेपः स ईदृशः॥ १२२॥
[वर्तमानाक्षेप]
[Vartamānākṣepa]
कुतः कुवलयं कर्णे करो षि कलभाषिणि । किमपाङ्गमपयास्मिन्कर्मणि मन्यसे॥ १२३॥ स वर्तमानाक्षेपो डयं कुरुत्येवासितोत्पल । कर्ण काचित्प्रियैव चाटुकारेण रुद्यते॥ १२४॥
[भविष्यदाक्षेप]
[Bhāvyadākṣepa]
सत्यं ब्रवीमि न त्वं मां दृश्ं वल्लभ लप्स्यसे । अन्यचुम्बनसक्रान्त लाक्षारक्तेन चक्षुषा॥ १२५॥
Page 25
1
सो ऽयं भविष्यात्क्षेपः प्रागेवातिमनस्विनी । कदाचिदपराधो ऽस्य भावीत्येवमरोचयत्॥ १२६ ॥
1
धर्माक्षेप
तव तन्त्रडि मिथ्यैव रुद्रदेवे मुखु मार्दवं । यदि सत्यं मृडून्नैव किमकाण्डे रुजन्ति माम्॥ १२७ ॥ धर्माक्षेपो ऽयमाक्षिप्तमड्नागात्रमर्दवम् । कामुकेन यदत्रैवं कर्मणा तद्विरोधिना ॥ १२८ ॥
1
धर्म्याक्षेप
सुन्दरी सा भवत्येवं विवेकः केन जायते । प्रभामात्रं हि तत्रैव दृश्यते न तदाश्रयः॥ १२९ ॥ धर्म्याक्षेपो ऽयमाक्षिप्तो धर्मी धर्मं प्रभाहयम् । अनुज्ञायैव यदूपमत्याश्रयं विवक्षता ॥ १३० ॥
1
कारणाक्षेप
चक्षुषी तव रज्येत स्फुटतद्घरपक्वैः । भुवौ च भुग्ने भुगने तथाप्यदृष्टस्यास्ति मे भयम्॥ १३१ ॥ स एष कारणाक्षेपः प्रधानं कारणं भियः । स्वापराधो निषिद्धो ऽत्र यत्प्रयेण पटीयसा॥ १३२ ॥
1
कार्याक्षेप
दूरे प्रियतमः सो ऽयमागतो जलदागमः । दृष्टाश्र फुल्ला निचुला न मृताः चास्मि किं द्विदम्॥ १३३ ॥ कार्याक्षेपः स कार्यस्य मरणस्य निवर्त्तनात् । तत्कारणमुपन्यास्य दारुणं जलदागमम्॥ १३४ ॥
1
अनुज्ञाक्षेप
न चिरं मम तापाय तव यात्रा भविष्यति । यदि यास्यसि यातव्यमलमशङ्कूयात्र ते ॥ १३५ ॥ इत्यनुज्ञामुखेनैव कान्तस्याक्षिप्यते गति : । मरणं सूच्यनैव सो ऽनुज्ञाक्षेप उच्यते ॥ १३६ ॥
Page 26
[ प्रभुत्वाक्षेप ]
धनं च बहु लभ्यं ते सुखं क्षेमं च वर्त्मनि ।
न च मे प्राणसंदेहस्तथापि प्रिय मा स्म गा:॥ १३७ ॥
इत्याचक्षाणया हेतून्प्रिययात्रानुबन्धिन: ।
प्रभुत्वनैव रूद्धस्तत्प्रभुत्वाक्षेप उच्यते॥ १३५ ॥
[ अनादराक्षेप ]
जीविताशा बलवती धनाशा दुर्बला मम ।
गच्छ वा तिष्ठ वा कान्त स्वस्थस्वस्था तु निवेदिता॥ १३९ ॥
असावनादराक्षेपो यदनादरवद्वच: ।
प्रियप्रणयं रुन्थ्या प्रयुक्तमिह रक्षया॥ १४० ॥
[ आशीर्वचनाक्षेप ]
गच्छ गच्छुสิ चेत्कान्त पन्थान: सन्तु ते शिवा: ।
ममापि जन्म तत्रैव भुयाद्वयात्र गतौ भवान्॥ १४१ ॥
इत्याशीर्वचनाक्षेपो यदाशीर्वादवर्त्मना ।
स्ववस्थां सूचयन्त्यैव कान्तयात्र निषिध्यते॥ १४२ ॥
[ परुषाक्षेप ]
यदि सत्यैव यातां ते काप्यन्या मृग्यता त्वया ।
अहमदैव रुद्दास्मि रन्ध्रापेक्षरण मृत्युना॥ १४३ ॥
इत्येष परुषाक्षेप: परुषाक्षरपूर्वकम ।
कान्तस्याक्षिप्यते यस्मात्प्रस्थानं प्रेमनिद्घ्रया॥ १४८ ॥
[ साचिव्याक्षेप ]
॥ १४५ ॥ ... ॥ ३०९ ॥
[ शेष (सृष्ट) ]
सृष्टमिष्टमनेकार्थमेकरुपान्वितं वच: ।
तदभिन्नपदं भिन्नं पदप्रायमिति द्विधा॥ ३१० ॥
Page 27
3
[ अभिन्नपददोष ] असावुदयमारूढ: कान्तिमान्प्रकमण्डल: । राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुभि: करै:॥ ३११ ॥
3
[ भिन्नपददोष ] दोषाकरेण संबंधे नक्षत्रपथवर्तिना । रज्ञा प्रदोषो ममित्थमप्रियं किं न बाधते ॥ ३१२ ॥
3
उपमारूपकाक्षेप व्यतिरेकादिगोचरा: । प्रागेव दर्शिता: शेषा दर्श्यन्ते केचनापरे ॥ ३१३ ॥
3
अस्त्यभिन्नक्रिय: कश्चिदविरुद्धक्रियो ऽपर: । विरुद्धक्रमो चास्त्यन्य: शेषो नियमवानपि ॥ ३१८ ॥ नियमाक्षेपरोपोक्तिरविरोधी विरोध्यपि । तेषां निर्देशे ऽपि रूपमाविर्भविष्यति ॥ ३१५ ॥
3
[ अभिन्नक्रियादोष ] वक्रा: स्वभावमधुरा: शासन्त्यो रागमूल्वणम् । दृशो हृत्यस्य कर्षन्ति कान्ताभि: प्रेषिता: प्रियान् ॥ ३?६ ॥
3
[ अविरुद्धक्रियादोष ] मधुरा रागवर्धिन्य: कोमला: कोकिलागिर: । आकर्ण्यन्ते मदकला: शृण्वन्ते चासितेक्षणा: ॥ ३१७ ॥
3
[ विरुद्धकर्मदोष ] रागमादर्शयन्नेष वारुणीयोगवर्धितम । तिरोधत्ते धर्मांशुरङ्गजस्तु विजृम्भते ॥ ३१५ ॥
3
[ नियमवच्युलेष ] नित्यं श्लेषवमासक्तं वनेष्ववस्थं वक्तृता । शरेष्वेव नरेन्द्रस्य मार्गणत्वं च वर्तते ॥ ३१९ ॥
3
[ नियमाक्षेपरोपोक्तिदोष ] पद्यानामेव दण्डेषु कण्टकस्त्वयि रक्षति ।
Page 28
अथवा दृश्यते रागि मिथुनालिङ्गनेष्वपि॥ ३२०॥
[ अविरोधिश्लेष ]
महीभूड़रि कटकस्तेजस्वी नियतोदयः ।
वद्र्ः: पञ्जापतिरामासीत्स्वामी शक्तिधरः सः॥ ३२१॥
[ विरोधिश्लेष ]
अच्युतो डप्यवृश्च्छेदी राजाप्यविदितत्क्षय: ।
देवो डप्यविबुधो जडो शङ्करो डप्यभुजङ्गवान॥ ३२२॥
[विशेषोक्ति]
गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यदर्शनम् ।
विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरिष्यते॥ ३२३॥
[ विशेषोक्ति: गुण ]
न कठोरं न वा तीक्ष्णमायुधं पुष्पधन्वनः ।
तथापि जितमेवासीद्मुना भुवनत्रयम्॥ ३२८॥
[ विशेषोक्ति: जाति ]
न देवकन्यका नापि गन्धर्वकुलसम्भवा ।
तथाप्येषा तपोभ्रष्टं विधातुं वेधसो डप्यलम्॥ ३२५॥
[ विशेषोक्ति: क्रिया ]
न बद्धा भुकुट्टिनापि स्फुरितो दशनच्छदः ।
न च रक्ताभवह्रीष्टिर्जंत च द्विषतां बलम्॥ ३२६॥
[ विशेषोक्ति: द्रव्य ]
न रथो न च मातङ्गो न हयो न च पत्नयः ।
स्त्रीणामपां दुरूहेपि जीयते जगतां त्रयम्॥ ३२७॥
[ विशेषोक्ति: हेतु ]
एकचक्रो रथो यन्ता विकलो विषमा हया: ।
आक्रमात्येव तेजस्वी तथाप्यकों नभस्तलम्॥ ३२८॥
सैषा हेतुविशेषोक्तिस्तेजस्वीति विशेषणात् ।
Page 29
अयं एव क्रमो डन्येषा भेदानामपि कल्पते ॥ ३२९ ॥
[तुल्ययोगिता]
विवक्षितगुणोत्कृष्टैर्यत्समीकृत्य कस्यचित् ।
कीर्तनं स्तुतिनिन्दार्थं सा मता तुल्ययोगिता ॥ ३३० ॥
यमः कुबेरो वरुणः सहस्राक्षो भवानपि ।
विभृत्यानन्वविष्यां लोकपाल इति स्मृतिम् ॥ ३३१ ॥
संगतानि मृगाक्षीणां तडिद्दिलसितानि च ।
क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति घनार्ध्याऽन्वपि स्वयम् ॥ ३३२ ॥
[विरोधचक्र]
विरुद्धानां पदार्थानां यत्र संसर्गदर्शनम् ।
विशेषदर्शनायैव स विरोधः स्मृतो यथा ॥ ३३३ ॥
कूजितं राजहंसानां वर्धते मदमञ्जुलम् ।
क्षीयते च मयूराणां रुतमुक्तान्तसौष्ठवम् ॥ ३३४ ॥
प्राप्योष्ण्योज्ज्वलभोगान्तं वर्षर्तुं हृदयान्विते ।
रागेण पुनराक्रान्तं जायते जगताममनः ॥ ३३५ ॥
तनुमध्ये पृथुश्रोणि रक्तौष्ठमसितेक्षणम् ।
नतनाभि वपुः स्त्रीणां कं न हन्युः स्तनस्तनम् ॥ ३३६ ॥
मृणालवाहू रम्भोरु पयोधरपल्वलक्षणम् ।
अपि ते रूपमस्माकं तन्वि तापाय कल्पते ॥ ३३७ ॥
उद्यानमारुतोद्वूताश्वतचम्पकरेणवः ।
उदश्रयन्ति पान्थानामसृश्रतो डपि लोचने ॥ ३३८ ॥
कृष्णार्जुनानुरक्तापि दृष्टिः कर्णावलम्बिनी ।
याति विश्वसनीयत्वं कस्य ते कलभाषिणि ॥ ३३९ ॥
इत्यनेकप्रकारो डयमलंकारः प्रतीयते ।
[अप्रस्तुतप्रशंसा]
अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादप्रकान्तेषु या स्तुतिः ॥ ३४० ॥
सुखं जीवन्नि हरिणा वनेष्वपरसेविनः ।
Page 30
अथैरयत्सुलभैर्जलद्भांटुरादिभिः ॥ ३८१ ॥
सेयमप्रस्तुतैवात्र मृगवृत्तिः प्रशस्यते ।
राजानुवर्तन्केश निर्हीणेन मनस्विना ॥ ३८२ ॥
[व्याजस्तुति]
यदि निन्दन्त्रिव स्तौति व्याजस्तुतिरसौ स्तुता ।
दोषाभासा गुणा एकलभन्ते यत्र सन्निधिम् ॥ ३८३ ॥
तापसेनापि रामेण जितेयं भूतधारिणी ।
त्वया राज्ञापि सेवेयं जिता मा भूद्मदस्तव ॥ ३८८ ॥
पुंसः पुराणादिच्छुद्धया श्रीस्त्वया परिभुज्यते ।
राजत्रिक्ष्वाकुवंशस्य किमिदं तव युज्यते ॥ ३८५ ॥
भुजङ्गभोगसक्ता कलत्रं तव मेदिनी ।
अहंकारः परां कोटिमरोहति कुतस्तव ॥ ३८६ ॥
इति श्रेषानुविद्धानामन्येषां चोपलक्ष्यतां ।
व्याजस्तुतिप्रकाराणामपर्यन्तं प्रविष्ठरः ॥ ३८७ ॥
[निदर्शन]
अर्थान्तरप्रवृत्तेन किंचित्तत्सदृशं फलम् ।
सदसद्वा निदर्श्येत यदि तत्स्यात्निदर्शनम् ॥ ३८५ ॥
उदयन्नेव सविता पञ्चेष्वरपंयति श्रियं ।
विभावयितुमृद्धीनां फलं सुहृदनुग्रहम् ॥ ३८९ ॥
याति चन्द्रांशुभिः स्पष्टा ध्वान्तराजी पराभवम् ।
सद्यो राजविरुद्धानां सूचयन्ति दुरन्तताम् ॥ ३९० ॥
[सहोक्ति]
सहोक्तिः सहभावस्य कथनं गुणकर्मणाम ।
अर्थानां यो विनिमयः परिवृत्तिस् तु सा यथा ॥ ३९१ ॥
सह दीर्घा मम श्वासैरिमा: सप्रति रात्रयः ।
पाण्डुराश्रु ममैवाझ्झैः सह ताम्रन्द्भूषणा ॥ ३९२ ॥
वर्धते सग पान्थानां मूर्छय्या चूतमञ्जरी ।
पतन्ति च समं तेषामसुभिर्मलयानिला: ॥ ३९३ ॥
Page 31
3
कोकिलालापसुभगा: सुगन्धिध्वनवायव: । यान्ति साधं जनानन्दैवृद्धिं सुरभिवासरा:॥ ३५८ ॥ इत्युदाहृतयो दतां: सहोक्तिरत्र काश्यन ।
3
[परिवृत्ति]
[Repetition]
क्रियते परिवृत्तेषु किंचिदूपनिरूपणम्॥ ३५९ ॥ शस्त्रप्रहारं ददता भुजे तव भूभुजाम् । चिरार्जितं हतं तेषां यश: कुमुदपाण्डुरम्॥ ३५६ ॥
3
[आशी:स]
[Blessing]
आशीर्नामाभिलाषिते वस्तुन्याशासनं यथा । पातु व: परमं ज्योतिरवाड्ढनसगोचरम्॥ ३५७ ॥
3
[संसृष्टि]
[Combination]
अनन्वयससदेहावुपमास्वेव दर्शितौ । उपमारूपकेश्चैव दर्शिततम्॥ ३५८ ॥ उत्कर्षोक्तौ चैवोत्कर्षोक्ताविवोधौ च । नानालंकारसंश्रृष्टि: संसृष्टिस्तु निगद्यते॥ ३५९ ॥ अज्ञाऽऽद्रिभावावस्थानं सर्वेषां समकक्षता । इत्यलंकारसंशृष्टिलक्षणीया दूयी गति:॥ ३६० ॥ आक्षिपन्त्यरविन्दानि तव मुग्धे मुखश्रियं । कोशदण्डसमग्राणां किमेषामस्ति दुष्करम्॥ ३६? ॥ (लिम्पतीव तमो डडानी वर्षतीवाञ्जनं नभ: । असत्पुरुषसेवेव दृस्टिनिष्फलतां गता॥ ३६२ ॥) ऋष: सर्वांसु पुष्णाति प्रियो वक्रोक्तिप्रियं श्रियं । भिन्नं द्विधा स्वभावोक्तिरवक्रोक्तिश्च वाड्मयम्॥ ३६३ ॥
3
[भाविक]
[Poetic Imagination]
भाविकत्वमिति प्राहुः प्रवन्धविषयं गुणम् । भाव: कवेरभिप्राय: काव्येष्वसिद्धो य: स्थित:॥ ३६४ ॥ परस्परोपकारित्वं सर्वेषां वस्तुपर्वणाम् । विशेषणानं व्यवस्थानमेक्रिया स्थानवर्णना॥ ३६५ ॥
Page 32
2
अलङ्कारविभाग
Alankara Vibhaga
व्यक्तिरुक्तिक्रमवलाद्रभोरस्यापि वस्तुनः । भावायत्तमिदं सर्वमिति तज्ज्ञाविकं विदुः ॥ ३६६ ॥
2
अलङ्कारविभाग
Alankara Vibhaga
यच्च संध्यङ्वृत्त्यादीनां लक्षणाद्यागमान्तरे । व्यावर्णितमिदं चेष्टंमलंकारतयैव नः ॥ ३६७ ॥
2
अलङ्कारविभाग
Alankara Vibhaga
पन्था स एष विवृतः परिमाणवृत्या संक्षिप्य विस्तारमनन्तमलक्रियाणां । वाचामतीत्य विषयं परिवर्तमान-नभ्यास एव विररीतुमलं विशेषान् ॥ ३६५ ॥
2
अलङ्कारविभाग
Alankara Vibhaga
इत्याचार्यदण्डिनः कृतौ काव्यादर्शेऽर्थालंकारविभागो नाम द्वितीयः परिच्छेदः ॥