1. Kavya Darsa Dandin Commentary Jivanand Vidyasagar Translated Sastrulu V.V. Ed. Panda R.K

KĀVYĀDARŚAH OF DAŅŅIN

.....

KĀVYĀDARŚAH OF

DAŅDIN Text with the Commentary Jibānand Vidyāsāgar

Translation in English by V. V. Sastrulu

Edited by R. K. Panda

2009/499 1.09.09

UNIVERSITAT WIEN

BKP NO-6-3009- 499

BHARATIYA KALA PRAKASHAN Delhi : : (India)

Revised Edition : 2008

cBKP ।। काव्यादर्श: विषयानुक्रमणिका॥

प्रथमपरिच्छेदे श्लोका: (1-105) विषया: श्लो-सं पृ० सं० All rights reserved, no part of this Publication may be reproduced in any form or by any means without permission of the publisher. ग्रन्थप्रस्ताव: 1-9 1-5

काव्यलक्षणम् 10 6

काव्यभेदाः 11-13 6-7

महाकाव्यलक्षणम् 14-22 8-12

गद्यभेदा: 23 12

Published by C.P. Gautam कथाख्यायिकयौः अभेदः 24-30 12-15 BHARATIYA KALA PRAKASHAN 3421-A, IInd Floor, Narang Colony, Tri Nagar, मिश्रकाव्यम् 31 15

Delhi-110035. Phone : 32967505 Telefax: 27393083 काव्यस्य भाषाकृत-प्रभेदाः 32-39 16-20

E-mail:[email protected] वैदर्भगौडीयमार्गौ 40 21

वैदर्भगुणा दश 41-101 21-54

कवित्वोत्पत्तिः 103-104 54-55

उपसंहार: 105 56

द्वितीयपरिच्छेदे श्लोका:( 1-368)

ISBN : 978-81-8090-184-3 विषया: श्लो-सं० पृ० सं०

अलङ्कारलक्षणम् 1-3 57-58

अर्थालङ्काराणा मुद्देश: 4-7 59

स्वभावोक्ति: 8-13 59-62

Printed by : उपमा 14-65 62-83

BDH Printer at Salasar Imaging Systems रूपकम् 66'96 74-95

Delhi दीपकम् 97-115 96-103

vi vii आवृत्ति: 116-119 103-105 संसृष्टिः 360-363 209-211 आक्षेपः 120-168 105-122 भाविकम् 364-366 211-212 अर्थान्तरन्यासः 169-179 122-127 213-214 व्यतिरेक: 180-198 उपसंहार: 367-368 128-135 विभावना 199-204 135-134 तृतीयपरिच्छेदे श्लोका: (1-187) समासोक्ति: 205-213 138-142 शब्दालङ्कारा: (2-124) 117-257. अतिशयोक्तिः 214-220 142-145 विषया: श्लो० सं० पृ०सं० उत्प्रेक्षा 221-234 145-151 यमकम् 1-76 215-251 हेतुः 235-260 151-163 गोमूत्रिका 78-79 251-252 सूक्ष्म: 260-264 163-164 वर्णभ्रमम् 80-81 253-254 लेश: 265-272 165-168 सर्वतोभद्गम् 82 255 क्रम: 273-274 168-169 स्वरनियम: 83-87 246-247 प्रेय: 274-279 169-171 स्थाननियम: 88-91 258-259 रसवत् 280-292 171-177 वर्णनियमः 92-95 260-261 ऊर्जस्वि 293-294 177-178 प्रहेलिका 96-124 262-276 पर्यायोक्तिः 295-297 178-179 उपसंहार: 125-187 276-305 समाहितम् 298-299 179-180 Index 306 उदात्तम् 300-303 180-182 अपह्वतिः 304-309 182-184 श्लेष: 310-322 185-192 विशेषोक्तिः 323-329 192-195 तुल्ययोगिता 330-332 195-197 विरोध: 333-340 197-200 अप्रस्तुतप्रशंसा 340-342 200-201 व्याजस्तुतिः 343-347 201-203 निदर्शनम् 348-350 203-204 सहोक्ति: 351-355 205-207 परिवृत्ति: 355-356 207 आशी: 357 207-208 उद्देशपरिपूर्ति: 358-359 208-209

Introduction

The author of Kävyadarsah, one of the earliest works on Alankāra, is Ācārya Daņdin. From a verse of Rājaśekhara in Sarangadhana Paddhati, we learn that Dandin was the author of three prabandhas. Attempts have been made by scholars to identify these three prabandhas. Disutsched thinks that Daśakumāra-carita, Kāvyadarśa and Mrcchakațika are the three books. Others substitute for Mrcchakatika, the poem, Dvisandhānakāvya prescribed by Bhojadeva to Dandin. Others again consider that Chandovichiti and Kala paricched are the two other works of Dandin. These are referred to in Kāvyādarsa; but it is not clear from the context that they are the names of books and not names of the sectional topics. Some modern researchers are of opinion that the two other works of Dandin are Dasakumāracarita and Avantisundarī- kathā. Opinion is similarly very undecided as to the comparative dates of Bhamaha and Dandin. Mr. Fice's "Inscriptions from Sravana Belgola" contains a verse in praise of Srivarddha-deva which is attributed to Dandin. Mr. M. T. Narasimha Ayyangar in his pamphlet on "Bhāmaha, the rhetorician" points out the references to Dandin. In Bhamaha's work and places Bhāmaha after Dandin and in the latter half of the seventh century. Other scholars are of opinion that Dandin was later than Bhamaha and criticised Bhāmaha's opinions. From the introductory portion to Avanti-sundarī-kathā- sära, we find that Dandin was the great grandson of one Damodara whom Dandin refers to as Bhāravi. This Bhāravi is said to have been a friend to Prince Visnu Vardhana and

xi ×

the Pallava Simha-visnu. In all probability he became famous poetics when some of the doctrines were steadily advancing is Bhäravi after the respectful ascription of that name by his towards development; some of them were trying for winning descendant Dandin; in which case Dandin must have lived recognition and stell some others were making their first before the date of Aihole inscription (634 A. D.). In this view appearance in conscious or sub-conscious form. As one of he would be earlier than Bhamaha. Dandin, according to the earliest exponents of the poetical doctrines, he richly Avnatisundarī-katha-sāra, lived at the Pallava court at deserves a prominent place in the history of Sanskrit Poetics. Kanchipuram and when that city was invested by the armies A study of his work on Poetics is imperative not only for of Chalukya Vikramäditya, he went about travelling all over having an enright into the beginnings and early development India; and he returned only when peace was restored at of the poetical theories, but also for a correct appraised of

Kanchipuram. the various doctrines which developed after him. Dandin

Kāvyādarśa, occupies a prominent place among the has dealt with almost all the topics of the science of kāvya,

Alankara Sastras, both on account of the clarity of exposition prevalent in his time and has given one of the most elaborate

and on account of its own undoubted merits of style. The treatments to some of them.

book was intended as a guide to aspirants to literary fame The main contents or topics of the Kāvyādarsa are as and not as an exhaustive thesis on literary criticism. That follows :

was the object of Acaraya Dandin is seen from the concluding 1. Benediction, and introductory remarks verse of each Pariccheda. The intrinsic value of the book is 2. Purposes and sources of poetry attested by its being translated very early in the vernaculars. 3. In this connection it may not be out of place to refer to what Definition and classification of Kāvya.

appears to be a contemporary appreciation of Kāvyādarśa : 4. The poetic dictions (margas) and their constituent

जाते जगति वाल्मीकौ कविरित्यभिधाऽभवत्। excellences (guna) 5. Defects (doșas) कवी इति ततो व्यासे कवयस्त्वयि दण्डिनि।। 6. Poetic bigures (i) Ideal figures (ii) Verbal figures and There have been several commentaries on the literary feats Kāvyādarsah. The earliest appears to be Srutanupalini of Vadi Ghangala. Two other commentaries, one of Tarunavācaspati 7. Concluding remarks

and another, (Hrdayangama) by an unknown author have Dandin makes a passing reference to the purpose of

been published in 1910 by Rao Bahadur Prof. M. poetry. He casually mentions delight and fame as gains of

*Rangachariar, then Curator of the Government Oriental poetry to the poet and describes mahākāvya as a poetic

Manuscripts Library, Madras. A fourth commentary of composition which delights the world, implying thereby that

Jibānanda Vidyāsāgara has been adopted in this edition. the esthetic pleasure belongs to the reader also. Dandin also

Ācārya Dandin belongs to the Daksinatya school of writers refers to the attainment of the fruit of the four objects of life

and was a lover of Vaidarbhī style; he brings out the (caturvarga) when he describes a mahākāvya as possessed of

distinction between the two extreme of the Vaidarbhī and the goal of the four objects. Dandin also deals incidentally

the Gouda styles very clearly in this book. with the sources of poetry or equipments of a poet, which,

Dandin belongs to the formative period of Sanskrit according to him, are (i) poetic imagination (pratibha), (ii)

xii xiii

pure and vast learning (nirmala bahuśruta) and (iii) assiduous application (ānanda abhiyoga). kävya as distinguished from the scientific writings where it

Dandin is perhaps the first known writer who gives us a is the name given to all languages other than Sanskrit.

definition of Kāvya. He defines kāvya, or rather Dandin occupies a prominent place in the development

metaphorically its body, as a series of words characterised of the märga theory. According to Dandin, the path of speech

by agreeable sense. In this definition, he apparently puts is multifold, since every poet possesses a distinct way of

greater stress on the words which, when possessed of the expressing a thing. It is difficult to draw a clear line of

intended sense, constitute the body of the kāvya. Dandin distinction between the various paths or dictions which differ

classifies kāvya, on the basis of various factors, into numerous from poet to poet, the mutual difference among them being varieties of poetic composition. On the basis of form, he too subtle to be defined. The two margas, viz, the Vaidarbha

divides it into prose, verse and miśra or a mixture of the two and the Gauda, are however clearly distinguishable, the

forms. The metrical variety has been divided into two classes, points of difference in them being easily discernible. vrtta and jati, according as the metres employed are regulated Although Dandin considers the Gauda mārga to be a by syllables or moras (matra) respectively, while structarally diction of second degree, he accords it due recognition as a it is sub-divided into muktaka (a single verse), kulaka (a group literary path. His predilection for the Vaidarbha diction is of five verses), Kośa (unconnected verses) and samghāta (short more than evident. He regards the marga as a standard diction poem with a story). These forms are said to be included the which favours the classical and the refined manner of main variety namely, the mahākāvya. expression. The märga, according to him, insists on The prose form has been normally divided into ākhyāyikā tenderness, compactness and force, in the arrangement of

and katha, though Dandin definitely knows its other words and on evenness of diction, and with regard to sense,

numerous species as well. Dandin however, does not admit it demands limpidity and explicitness as also sublimitya and the rigid distinction made between the two varieties which, spontaneity of emotions and ornateness in expression, and according to him, form one class under two different above all, emphasises sweetness both of word and sense.

designations. He emphatically rebutes the theory of The Gauda marga, on the other hand, prefers fervidity and distinction. The miśa or mixed variety of kāvya includes drama harshness and alliteration, and allows therefore laxity and

(nätaka) etc. for the elaborate treatment of which Dandin unevenness of diction to creep in.

refers his readers to other specialised works. Dandin considers the gunas to be the basic elements of

The medium of expression forms the basis of another poetic diction. He accepts ten gunas viz., Slesa (compactness), classification which divides kāvya into four sets, namely, Prasāda (lucidity), Samatā (evenness), Mādhurya (sweetness), Sanskrit, Prakrit, Apabhramśa and miśra. Of Prakrit, Dandin Sukumāralā (softness), Arthavyakti, udāratā, Ojas, Kānti and notices various forms, viz. Mahārāștrī, Saurasenī, Gaudī, and Samādhi. Lați as also Paiśā (referred to as bhūtabhāșā), the first of which Dandin does not define dosa perhaps due to its being too is typified as the best. He divides the Prakrit vocables into clear concept to explain. According to him, anything that is tadbhava (loan-words assuming a different form), tatsama employed emproperly or indecently and, for that reason, (those in identical form) and in (local word). By Apabhramśa, perturbs the mind of a man of taste constitutes a defect. Dandin means the language of the Ābhīras and others in Dandin has dealt with the ten dosas viz., Apārtha, Vyartha,

XV xiv

Ekārtha, Samsaya, Apakrama, sabdahīna, yatibhrasta, Bhinnavrtta, Viśeşokti, Tulyayogita, Virodha, Aprastutaprasamsā, Vyājastute,

Visamdhika, Deśakālakalālokanyāyāgamavirodhi. Besides the Nidarśanā, Sahokti Parivrtti, Āśis, Bhāvika, Yamaka, citrab and

traditional dosas which may be termed external ones, Dandin has.

has indirectly referred to some dosas in the first chapter of Dandin recognises the importance of rasa in poetry or in

his Kāvyādarśa as negative forms of the gunas excepting a mahākāvya which, according to him, should be abounding

udāratva, ojas and samādhi the opposites of which have not in sentiments and emotions, He enumerates and illustrates

been alluded to by him. The dosas refered to are: Sithila the traditionally recognised eight rasas. Dandin implies the

(looseness), Vyutpanna, Vişama, Grāmya, Dīpta or Nișthura, idea of propriety in various spheres of his concepts and gives

Neyatva, Atyukti. Besides the positive and negative dosas, a general form of the doctrine in the making. The principle

Dandin refers to the flaws of simile which he regards as of propriety is at work when he puts special stress on proper defects only it they perturb the mind of a reader. In case, employment of words, and condemns a speech improperly however, they do not wound the cultivated sensibility, they formed. Thus we see that Dandin made a rich contribution

cease to be dosas. Since Dandin a great advocate of the to the study of poetics by giving scientific interpretation and

alamkāra theory, considers the generic concept of alamkāra to analysis to the concepts that he inherited from earlier

be the principal element of poetic embellishment, he defines tradition making his own assessment of them and by

it as the characteristic attributes which produces charm in presenting at places his own ideas, in a precise manners and poetry and encorporates, in its vast scope, besides the specific in the most convincing way.

alamkaras, the excellences, the various forms of dramatic joints and manners and the laksanas. A striking features of Dandin's conception of alamkāras is that he stamps the gunas as special alamkāras which constitute the essential elements of particular poetic dictions and form the basis of their classification, while the poetic figures are termed by him as the alamkaras which are common to all the dictions or, in other words, which characterise all poetic compositions. Great credit goes to the writer for giving the concept.a lucid and bright exposition by defining, as precisely as possible, the scope of various poetic figures along with their varieties, and his claim in this respect is justified to a considerable extent. The elaborate treatment he has given to the concept clearly implies that he regarded the alamkāras as the principal elements of poetry. He deals with the following alamkāras. Svabhāvokti, Upamā, Rūpaka, Dīpika, Akșepa, Arthāntaranyāsa, Vyatireka, Vibhāvanā, Samāsokti, Atiśayokti, Utpreksā, Hetu, Sūkșma, Leśa, Yathāsamkhya, Preyas, Rasavat, Urjasvin, Samāhita, Paryāyokta, Udātta, Apahnuti, Ślișta,

।।श्रीः।। ॥। काव्यादर्शः।। KĀVYĀDARŚA

प्रथम: परिच्छेद:

चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंसवधूर्मम I मानसे रमतां नित्यं सर्वशुक्ला सरस्वती।।1॥

Section I May the lovely lady swan that sports among the lotus- mouths of Brahma, the all-white Sarasvatī roam for ever in delight in the lotus-pool of my heart.

प्रणम्य कमलाकान्तं भक्ताभीष्टफलप्रदम्। काव्यादर्शस्य विवृतिं वितनोमि सतां मुदे॥। किंवदन्तीयं 'यत् महामहोपाध्यायः श्रीमान् दण्डीनाम कवि: ग्रन्थमिमं स्वयं विरच्य कमपि राजपुराम् अध्यापयामास' इति। ग्रन्थारम्भे निर्विघ्नेन प्रारिप्सितपरिसमाप्तिकामनया कविर्ग्रन्थाधिष्ठातृतया वाग्देवतायाः स्मरणरूपमङ्गलमाचरन्नाह-चतुर्मुखेति।। चतुर्मुखस्य ब्रह्मणः मुखान्येव अम्भोजवनानि पद्मवृन्दानि तेषु हंसवधू: हंसीस्वरूपा सर्वतः सर्वावयवेन सर्वप्रकारेण च शुक्ला श्वेतवर्णा परिशुद्धा, च सरस्वती बागधिष्ठात्री देवी नित्यं सततं मम मानसे चेतसि तदाख्यसरसि च रमतां विहरतु मानसे सरसि पद्मवनेषु हंसीव या ब्रह्मणो मुखकमलेषु श्रुतिरूपेण सततं विहरति सा सर्वशुद्धा वाग्देवी मम हृदये सततं वसतु इति निष्कर्षः। नित्यमित्यत्र दीर्घमिति पाठे दीर्घं सुचिरमित्यर्थः ।।1।।

2 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 3

पूर्वशास्त्राणि संहृत्य प्रयोगानुपलभ्य च। इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम्। यथासामर्थ्यमस्माभिः क्रियते काव्यलक्षणम्॥2॥ यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥4॥

इह शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानामपि सर्वथा। आदिराजयशोबिम्बमादर्शं प्राप्य वाङ्मयम्। वाचामेव प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्तते॥3॥ तेषामसन्निधानेऽपि न स्वयं पश्य नश्यति।।5॥

Condensing the earlier works and examining the These three worlds would be entirely dark and blind

applications (in poetry) (this) Kāvyalaksanam (grammar of had not the light called "word" lit them up from the

poetry) is prepared by us to the best of our ability. beginning.

Here, the progress of the world is maintained by the Behold! the embodied fame of the first kings which

grace of words which have been recommended by having the aid of the mirror of 'literature' does not itself

authoritative writers as well as of words which are outside disappear (even) when their presence is gone.

(such recommendation). इदमिति।। यदि शब्द: आह्वयः अभिधानं यस्य तत् शब्दनामकं वाङ्मयमित्यर्थः। ज्योतिः तेज:प्रकाशकस्वरूपधर्मबलेन वाङ्मये तथात्वारोपः। सम्प्रति ग्रन्थस्य अभिधेयं निर्दिशन् प्रतिजानीते-पूर्वशास्त्राणीति।।पूर्वेषां आसंसारं जगत् अभिव्याप्य न दीप्यते न विराजते तदा इदं कृत्स्नं सर्वं भुवनानां कवीनां भरतादीनां शास्त्राणि काव्यग्रन्थान् संहृत्य संक्षेपेण तेभ्यः सारमाकृष्य स्वर्गमर्त्त्यरसातलानां त्रयम् अन्धं तमः गाढान्धकारव्याप्तमिति यावत् जायेत प्रयोगान् महाकाव्यादिषु प्रयुक्तान् विषयान् उपलभ्य समालोच्य च अस्माभिः सूर्योदयाभावे इव वागभावे जगत् अन्धकारमयमेव स्यात् वागि्भिेरव सर्वेषां यथासामर्थ्यं यथाशक्ति यथाज्ञानमिति यावत्। काव्यस्य लक्षणं स्वरूपं लक्ष्यते ज्ञानलाभादिति भाव:। एतेन अस्य प्रयोजनं वागव्यवहाररूपमेव कथितम्। अनेनेति व्युत्पत्त्या लक्षणम् इतरव्यवच्छेदकः असामान्यधर्म इति यावत् क्रियते अभिधेयप्रयोजनयोश्च परस्परं ज्ञाप्यज्ञापकत्वादिरूपः सम्बन्धः निर्णीयते। एतेन काव्यमेव ग्रन्थस्य अभिधेयं दर्शितम्।।2॥ यथायथमवगन्तव्यः। एषाञ्च ग्रन्थादौ अवश्यवक्तव्यातोक्ता यथा-'ज्ञातार्थं

इदानीं ग्रन्थस्य प्रयोजनकथनाय वाचां व्यवहारोपयोगित्वम् अन्वयव्यति- ज्ञातसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्त्तते। ग्रन्थादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजनः॥'

रेकाभ्यामाह-इहेति इदमिति च।। इह संसारे शिष्टैः धीरैः। तदुक्तं महाभारते-'न इति।।4॥

पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः। न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य लक्षणम्।।' इदानीं वाचामुपादेयत्वं दर्शयति-आदिराजेति।। आदिराजानां इति। महेश्वरादिभि: अनुशिष्टानां साधितानां प्रकृतिप्रत्ययादिविभागेन संस्कृतानां मन्विक्ष्वाकुप्रभृतीनां यशोबिम्बं कीर्तिरूपं प्रतिबिम्बं कर्तृ वाङ्मयं कविगणनिबद्धं तथा शिष्टानां जातिदेशादिविभागेन सिद्धानां प्रचलितानां प्राकृतदेशीयानां वाचामेव काव्यप्रबन्धरूपमादर्शं दर्पणं प्राप्य तेषामादिराजानां असन्निधानेऽपि असत्तायामपि प्रसादेन अनुकम्पया साहाय्येनेति यावत्। सर्वथा सर्वैः प्रकारैः लोकानां न नश्यति न विलीयते इति स्वयं पश्य अवलोकयेति राजपुत्रं प्रयुक्तिः। दर्पणे उत्तममध्यमाधमभेदेन त्रिविधानां यात्रा व्यवहारः प्रवर्तते प्रचलति तत्रोत्तमाः बिम्बपतनं सन्निहितानामेव इह तु वाङ्मयरूपे दर्पणे असन्निहितानामपीति संस्कृतयैव वाचा व्यवहरन्ति मध्यमाः ततो निकृष्टयां साधुभाषया, अधमा उपमेयाधिक्यवर्णनव्यतिरेकालङ्कारः। इदञ्च पुरावृत्तवर्णितानां यशःकीर्तनं नीचभाषया इति। देशजातिभेदेन एवमेव भाषाव्यवहार इति फलितार्थः॥3॥ प्रयोजनान्तरमनुसन्धेयम्।।5॥

4 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 5

गौ्गोंः कामदुधा सम्यक् प्रयुक्ता स्मर्यते बुधैः। गुणदोषानशास्त्रज्ञः कथं विभजते जनः। दुष्प्रयुक्ता पुनर्गोत्वं प्रयोक्तुः सैव शंसति।।6।। किमन्धस्याधिकारोऽस्ति रूपभेदोपलब्धिषु।।8॥ तदल्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्टं कथञ्चन। अतः प्रजानां व्युत्पत्तिमभिसन्धाय सूरयः। स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम्।7॥ वाचां विचित्रमार्गाणां निबबन्धुः क्रियाविधिम्।9॥

"Word" properly used is considered by the wise to be the milch-cow which yields whatever one desired; but How can one ignorant of grammar distinguish merits

improperly used that itself reveals the ignorance of the and flaws (from one another); has the blind man ability to

user. (The pun on 'Go' and 'Gotva' is untranslatable). appreciate the varieties of form (colour)?

Therefore, in a poem, no sort of blemish however Therefore wise men, intending the proper use (of

trivial, should be allowed; even a lovely body may become words) by the people have laid down the grammar of

loathesome because of a single defect (or leprous composition in words of varied purpose and scope.

discoloration). एकेन एकाङ्गवर्तिना क्षुद्रेणापि श्वित्रेण धवलरोगेण दुर्भगं घृणितं स्यात् अत्र

वाचामुपादेयत्वं सामान्येनोक्त्वा वाग्विशेषस्य कविप्रणीतप्रबन्धस्य दृष्टान्तालङ्कारः। तदुक्तं साहित्यदर्पणे, 'दृष्टान्तस्तु सधर्मस्य वस्तुनः प्रतिबिम्बनम्' विशेषोपादेयत्वं कीर्तयन्नाह-गौरिति।। सम्यक् प्रयुक्ता गुणालङ्कारादिवत्वेन इति।। 7।1

दोषराहित्येन सुनिबद्धा गौः 'वाक् स्वर्गेषु पशुवाग्वज्रदिङ्नेत्रघृणिभूजले। गुणेति।। अशास्त्रज्ञ: अविद्वान् जनः गुणदोषान् काव्यस्य उपादेयत्वव्यञ्जका लक्ष्यदृष्ट्यां स्त्रियां पुंसि गौरि 'त्यमरः। बुधैः बिद्वद्भिः सहृदयैः सुधीभिरित्यर्थः। धर्मा गुणा: तान् हेयत्वव्यञ्जका धर्मा दोषा: तांश्च कथं विभजते विशेषेण बुध्यते कामदुघा कामदोहिनी यथाभिलषितपूरणी गौः धेनुः स्मर्यते मन्यते। 'एक: नैवेत्यर्थः। ओज: प्रसादादिगुणानां श्रुतिकट्वादिदोषाणाञ्च काव्यपाठश्रवणमात्रेण शब्दः सुप्रयुक्तः सम्यक् ज्ञातः स्वर्गे लोके च कामधुक् भवति' इति श्रुतेः। सामान्यतः परिज्ञानेऽपि शास्त्राविज्ञाने विशेषज्ञानासम्भवादिति भावः। तथाहि अपरञ्च, 'धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च। करोति कीर्ति प्रीतिञ्च रूपाणां सौन्दर्यादीनां भेदोपलब्धिषु विशेषज्ञानेषु अन्धस्य अधिकारः शक्ति: साधुकाव्य-निषेवणम्।।' इति। पुनः किन्तु सा एव गौः दुष्प्रयुक्ता सदोषत्वेन किम् अस्ति। नैवेत्यर्थः। अत्रापि दृष्टान्तालङ्कारः।।8।। गुणालङ्कारादि- राहित्येन च प्रयुक्ता निबद्धा सती प्रयोक्तुः प्रयोगं कुर्वतः कवेरिति अत इति।। अतः कारणात् गुणदोषाणां विभागादेः शास्त्रगम्यत्वात् हेतोः यावत् गोत्वं वृषमज्ञत्वमिति भावः शंसति सूचयति ।।6।। सूरय: पूर्वपण्डिताः भरतादयः प्रजानां लोकानां व्युत्पत्तिं वाग्वैचित्र्यज्ञानम् तत् तस्मात् प्रयोजकस्य गोत्वख्यापनात् काव्ये अल्पमपि दुष्टं दोष: भावे अभिसन्धाय अभिप्रेत्य उद्दिश्य इत्यर्थः विचित्रमार्गाणां विचित्रा विविधा मार्गा: क्तप्रत्ययः। कथञ्चन केनापि प्रकारेण न उपेक्ष्यं न क्षन्तव्यं। सर्वथा दोषः परित्याज्य पन्थान: रीतयः गौडीप्रभृतयः यासां तथाभूतानां वाचां काव्यप्रबन्धास्ताम् इत्यर्थः। इत्यर्थः। ननु गुणालङ्कारादिसद्भावे सामान्यदोषेण का क्षतिरिति चेत् क्रियाविधिं रचनाविधानं निबबन्धुः चक्रुः इत्यर्थः। काव्यग्रन्थान् रचयामासुः तत्राह-स्यादिति।। वपुः शरीरं सुन्दरमपि स्वभावतः गुणादिवत्तया वा सुदर्शनमपि इति यावत्।।9।।

काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 7 6

तैः शरीरञ्च काव्यानामलंकाराश्च दर्शिताः। छन्दोविचित्यां सकलस्तत्प्रपञ्चो निदर्शितः।

शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली।।10। सा विद्या नौस्तितीर्षूणां गम्भीरं काव्यसागरम्।।12।।

गद्यं पद्यं च मिश्रं च तत् त्रिधैव व्यवस्थितम्। मुक्तकं कुलकं कोषः सङ्गात इति तादृशः।

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा।।11।। सर्गबन्धाङ्गरूपत्वादनुक्त: पद्यविस्तरः।।13।।

The entire range of this subject is expounded in the

By them have been pointed out what the body of the Chando-Viciti, that lore is the boat for those who desire to

poem is and what its embellishments (beauties) are. The cross the deep ocean of poetry.

body is the string of words which indicate the aim or The vast range of verse classification,-such as

purpose intended (by the author). Muktaka, Kulaka and Sanghāta-is not referred to (here)

This (body) is classified threefold, as Padya, as Gadya, because of their being parts of a Sarga-bandha.

as Miśra (i.e. as verse, as prose and as a mixture of prose and verse). Verse has four feet; and (again) it is divided छन्द इति।। छन्दांसि विचीयन्ते विज्ञायन्ते अनयेति छन्दोविचित्यां

into two classes Vrttam and Jāti (according to Varna and पिङ्गलादिकृतच्छन्दोग्रन्थे तेषां वृत्तजातिप्रभृतीनां प्रपञ्चः विस्तारः निदर्शितः

Matra respectively). निरूपितः सा विद्या छन्दोज्ञानमित्यर्थः गम्भीरम् अगाधं दुर्गममित्यर्थः काव्यसागरं काव्यरूपमर्णवं तितीर्षूणां तरितुमिच्छूनां गौः तरणिस्वरूपा इत्यर्थः काव्यानां प्रायेण छन्दोबद्धतया तत्पाठार्थिभिः छन्दोज्ञाने अवश्यमेव यतितव्यमिति इदानीं प्राचीनसंवादनिर्देशपुरःसरं काव्यशरीरं निरूपयति-तैरिति।। भाव: ॥।12॥। तैः पूर्वपण्डितैः काव्यानां शरीरम् अलङ्काराश्च अलङक्रियते एभिरिति इदानीं महाकाव्यं निरूपयिष्यन् तदवान्तरभेदकथनस्य तदन्तःपाति- व्युत्पत्त्या अलङ्काराः काव्यशरीरशोभका गुणालङ्कारादयश्च दर्शिताः। स्वादनुपयोगित्वं दर्शयति-मुक्तकमिति। अत्र इतिपदम् एवमर्थकम्। काव्यानामिति। बहुत्वं प्रकारभेदविवक्षयोक्तमवगन्तव्यम्। किं तत् मुक्तकश्लोकान्तरनिरपेक्षमेकमेव पद्यम्। तदुक्तम् अग्निपुराणे, 'मुक्तकं श्लोक शरीरमित्याकाङ्काया स्वमतमुद्घाटयति-शरीरमिति। तावच्छब्दो एवैंकश्चमत्कारक्षमः' सताम् इति। कुलकं पञ्चश्लोकात्मकं पद्यम्। तदुक्तं, वाक्यालङ्कारार्थः। इष्टाः हृद्याः रसाद्यनुगमेन मनोहरा इत्यर्थः। ये 'द्वाभ्यान्तु युग्मकं ज्ञेयं त्रिभिः श्लोकैः विशेषकम्। चतुर्भिस्तु कलापं स्यात् वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयभेदेन विविधा अर्थाः तैः व्यवच्छित्रा विभूषिता पदावळी पञ्चभि: कुलकं मतम्'।। इति कोषः अन्योन्यनिरपेक्षः पद्यसमूहः। उक्तं च पदसमष्टिः काव्यस्य शरीरमिति वर्तुलार्थः।।10। 'कोष: श्लोकसमूहस्तु स्यादन्योन्यानवेक्षकः' इति। सङ्घातः प्रत्येकपरि- इदानीं काव्यभेदान् दर्शयति-गद्यमिति।। तत् काव्यं त्रिधैव त्रिप्रकारेणैव समाप्तार्थकपद्ैः कथासमाप्तिः। तदुक्तं, 'यत्र कविरेकमर्थ वृत्तेनैकेन वर्णयति व्यवस्थितं सिद्धान्तितं प्राचीनैरिति शेष:। गद्यं छन्दोरहितं पद्यं छन्दोबद्धं काव्ये। सङ्गातः समिगदितो वृन्दावनमेघदूतादिरि 'ति एवं यादृशः तथाविधः मिश्रं गद्यपद्योभयात्मकम् इत्यर्थः। तत्र पद्यं चतुश्चरणनिबद्धं तदपि वृत्तं युग्मकादिश्च पद्यविस्तरः पद्यानां विस्तारः सर्गबन्धस्य महाकाव्यस्य अङ्गरूपत्वात् जातिरिति द्विविधम् अक्षरसंख्यया निबद्धं वृत्तं मात्रया निबद्धा जातिरिति अवयवस्वरूपत्वात् अनुक्तः न प्रदर्शित इत्यर्थः ग्रन्थविस्तारभिया इति

ज्ञेयम्।।11।। भावः।। 13॥।

8 काव्यादर्शः प्रथमः परिच्छेदः 9 सर्गबन्धो महाकाव्यमुच्यते तस्य लक्षणम्। 1 आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्।।14। नगरार्णवशैलर्त्तुचन्द्रार्कोदयवर्णनैः उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः 11 16 11 इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा - चतुर्वर्गफलोपेतं सदाश्रयम्। चतुरोदात्तनायकम्॥15। विप्रलम्भैर्विवाहैश्च कुमारोदयवर्णनैः मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाभ्युदयैरपि 11 17 11

A 'Sarga-bandha' is a 'Mahākāvya'. Its characteristics are told (here). Its beginning (mouth) or preface is with descriptions of cities, oceans, hills, the seasons, the either a blessing or a dedication or an indication of the moonrise, the sunrise, of sport in the garden and of sport contents. in the waters, of drinking scenes, of festivals, of enjoyment It has its source either in a story told in the Itihāsa or (love), of separation (of lovers), of (their) marriage and other good (true) material. It deals with the fruit (or goal) of the four kinds (Dharma, Artha, Kāma and Moksa). It has a केवलं नायकवर्णनेन कवीनां न चरितार्थता इतिहासादेः एव तज्ज्ञानस्य great and generous person as the hero. It is embellished सिद्धत्वात् अतः नायकवर्णनमाश्रित्य तदानुषङ्गिकनगरादिकमपि वर्णनीयं तथात्वे काव्यशोभाजननात् श्रोतृणामुन्मुखीकरणं स्यादित्याशयेनाह्न-नगरेत्यादि।। नगरं सम्प्रति महाकाव्यं निरूपयति-सर्गबन्ध इत्यादिना। सर्गेण बन्धो यस्य सः बहुसमृद्धजनाकीर्णः प्रदेशः अर्णवः समुद्रः शैलः पर्वतः चन्द्रार्कोदयः श्लोकसङ्घातः महाकाव्ये तस्य महाकाव्यस्य लक्षणं स्वरूपम् उच्यते आशी: चन्द्रसूर्ययोरुदयः उपलक्षणमेतत् अस्तमनमपि, एतेषां वर्णनैः उद्यानसलिलयोः शुभाशंसन नमस्क्रिया नमस्कारः स्वापकर्षबोधकवचनं वापि अथवा वस्तुनः कीडा मधुपानं रतोत्सवः सम्भोगशृङ्गारः तैः विप्रलम्भैः सम्भोगशृङ्गारात् प्रकृतस्य तदंशस्य वा निर्देशः कथनं तस्य महाकाव्यस्य मुखम् आदि पूर्ववर्तिभि: पूर्वरागप्रभृतिभि: चतुर्विधभावैः विवाहैः परिणयव्यापारैः कुमारोदयस्य आशी:प्रभृतीनामन्यतमं प्रथमं वर्णनीयमिति निष्कर्षः। तत्र कीचकवधादावाशीः पुत्रोत्पत्तेर्वर्णनैः तथा मन्त्र: परामर्श: दूतप्रयाणम् आजि: युद्धं नायकस्य अभ्युदयः रघुवंशादौ नमस्कारः शिशुपालवधादौ वस्तुनिर्देश इति॥। 14॥। जयलाभ: तैः अलंकृतं शोभितं नगरादयो महाकाव्ये वर्णनीया इत्यर्थः। उक्तञ्च

इतिहासेति।। इतिहासानां रामायणभारतादीनां कथया उद्भूतं निबद्धं 'सन्ध्यासूर्येन्दुरजनीप्रदोषध्वान्तवासराः। प्रातर्मध्याह्नमृगया शैलर्तुवनसागराः।

भवेत् महाकाव्यमिति शेषः। सर्वत्र वा अथवा सन् सत्यभूतः वृत्तान्तः आश्रयो सम्भोगविप्रलम्भौ च मुनिस्वर्गपुराध्वराः। रणप्रयाणोपयममन्त्रपुत्रोदयादयः।

यस्य तादृशम् इतरत् रामायणमहाभारतादिव्यतिरिक्तमपि एतेन असत्यवृत्तं वर्णनीया यथायोगं साङ्गोपाङ्गा अमी इह'॥ 16॥

महाकाव्ये न वर्णनीयमिति प्रदर्शितम्। चतुर्णा धर्मार्थकाममोक्षणां वर्गः चतुर्वर्गः अलमिति।। असंक्षिप्तं संक्षेपेण न वर्णनीयं सविस्तरमित्यर्थः तथा सति स एव फलं तेन उपेतं युक्तम्। चतुरः कार्यकुशलः उदात्तः महान् नायकः सहृदयहृदयङ्गमं भवतीति भावः। रसैः शृङ्गारादिभिः भावैः प्राधान्येनाभिव्यक्तैः प्रधानपुरुष: यस्मिन् तथाभूतम्। नायकलक्षणमुक्तं दर्पणे यथा 'त्यागी कृती व्यभिचारिभि: उद्बुद्धमात्रैः स्थायिभि: रत्यादिभि: तथा देवादिविषयकैः अनरागैश्च कुलीनः शुश्रीको रूपयौवनोत्साही। दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजोवैदग्ध्यशीलवान् निरन्तरं सङ्कलं पूर्णम् इति यावत्। अनतिविस्तीर्णैः शास्त्रनियमिताष्टादिभिः नेता' इति।। 15॥ तदुक्तमीशानसंहितायाम्।'अष्टसर्गान्न तु न्यूनं त्रिंशत्सर्गाच्च नाधिकम्। महाकाव्यं प्रयोक्तव्यं महापुरुषकीर्तियुगि'ति। एतच्च प्रायिकम् आधिक्यस्यापि तत्रैव

10 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेदः 11

अलंकृतमसंक्षिप्तं रसभावनिरन्तरम्। सर्गेरनतिविस्तीर्णैः श्रव्यवृत्तैः सुसन्धिभिः।।18॥ न्यूनमप्यत्र यैः कैश्चिदङ्गैः काव्यं न दुष्यति।

सर्वत्रभिन्नवृत्तान्तैरुपेतं यद्युपात्तेषु सम्पत्तिराराधयति तद्विदः।20॥ लोकरञ्जकम्। काव्यं कल्पान्तरस्थायि जायेत सदलंकृति।।19।। गुणतः प्रागुपन्यस्य नायकं तेन विद्विषाम्। निराकरणमित्येष मार्गः प्रकृतिसुन्दरः॥21॥

(their) nuptials and birth of princes, likewise, of consultation with the ministers of sending messengers or A poem does not become unacceptable even when ambassadors, of journeys (royal progress), of war and the some of these parts are wanting if the structure of the parts hero's victories; dealing with these at length and being incorporated the poem is pleasing to those who know how full of Rasa (flavour) and Bhāva (suggestion) : with sargas to judge. (chapters) which are not very lengthy and which are well- At first describing the hero by his good qualities and formed with verse measures pleasing to the ear; by that very description despising his enemies this method everywhere dealing with a variety of topics (in each case is naturally beautiful. ending each chapter in a different metre). Such a poem being well-embellished will be pleasing to the world at large and will survive several epochs (kalpas). सत्य: विद्यमाना: अथवा शोभना: अलंकृतयः अनुप्रासोपमादयः यस्मिन् तादृशं काव्यं लोकानां रञ्जकं सहृदयमनोहरं सत् कल्पान्तरस्थायि चिरकीर्तिकरमिति

कीर्त्तनात् यथा, "नात्यन्तविस्तरः सर्गस्त्रिंशतो वा न चोनता। द्विशत्या नाधिकं भावः। जायेत भवेत्॥ 19॥

कार्यमेतत् पद्यस्य लक्षणमिति"ति। श्रव्यवृत्तैः दोषपरिहारेण गुणालङ्कारसंयोगेन इत्थं महाकाव्यलक्षणमुक्त्वा खण्डकाव्यमपि निरूपयति-न्यूनमिति॥।अत्र

च श्रुतिसुखावहपद्यैरित्यर्थः। सुसन्धिभिः परस्परसापेक्षैरित्यर्थः। यच्च कैश्चित् महाकाव्ये उक्तेष्विति शेष: यैः कैश्चित् अङ्गैः न्यूनं हीनमपि काव्यं न दुष्यति

"सन्धयो नाटकलक्षणोक्ताः मुखप्रतिमुखगर्भविमर्शनिर्वहणाख्याः पञ्च" इति यदि उपात्तेषु वर्णितेषु विषयेषु सम्पत्ति: रचनामाधुर्यं तद्विदः काव्याभिज्ञान्

व्याख्यातं तद्भ्रान्तं महाकाव्यलक्षणे नाटकीयलक्षणयोगस्य असम्भवात् आराधयति रसादिसद्भावेन। प्रीणाति। तदुक्तं, 'नावर्णनं नगर्यादेर्दोषाय विदुषां

इति।। 17-18॥। मनः। यदि शैलर्त्तु रात्र्यादेर्वर्णनेनैव तुष्यति।। इति यद्युपात्तार्थसम्पत्तिरिति पाठे

सर्वत्रेति।। सर्वत्र भिन्नाः वृत्तान्त येषु तैः सर्वेषु एव सर्गेषु वर्णनीयविषयाणां स एवार्थः॥ 20॥

प्रभेदादिति भाव:। अथवा भिन्नं पृथक्छन्दसा रचितं वृत्तं पद्यम् अन्ते येषां तैः सम्प्रति काव्ये नायकप्रतिनायकथोर्वर्णनप्रकारमाह-गुणत इति॥। वंशेति

प्रत्येकं सर्गान्ते प्रायशस्तथा दर्शनात् 'एकवृत्तमयैः पद्यैः अवसानेऽन्यवृत्तकैरि 'ति द्वाभ्याम्। प्राक् प्रथमं नायकं गुणतः उपन्यस्थ गुणवत्त्वेन कीर्त्तयित्वा तेन नायकेन

वचनाच्च यद्वा भिन्नानि पृथक्च्छन्दोभिर्बद्धानि तैः अन्ता:रम्याः तादृशैः। तदुक्त, विद्विषां शत्रूणां प्रतिनायकानामित्यर्थः। निराकरणं पराजयः, इत्येषः मार्ग:

'नानावृत्तमयः क्वापि सर्गः कश्चन दृश्यत' इति। उपेतं युक्तम्। सदलंकृति वर्णनरीतिः प्रकृतिसुन्दरः स्वभावरम्यः यथा रामायणे, रामारावणयोर्गुणदोषान् वर्णयित्वा रावणवधवर्णनम्।।21॥

12 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 13 वंशवीर्यश्रुतादिनि वर्णयित्वा रिपोरपि। स्वगुणाविष्क्रिया दोषो नात्र भूतार्थशंसिनः।।24।। तज्जयान्नायकोत्कर्षवर्णनञ्च धिनोति नः।22। अपि त्वनियमो दृष्टस्तत्राप्यन्यैरुदीरणात्। अपाद: पदसन्तानो गद्यमाख्यायिका कथा। अन्यो वक्ता स्वयं वेति कीदृग्वा भेदकारणम्।।25॥ इति तस्य प्रभेदौ द्वौ तयोराख्यायिका किल।23॥ वक्त्रञ्चापरवक्त्रञ्च सोच्छ्वासत्त्वञ्च भेदकम्। नायकेनैव वाच्यान्या नायकेनेतरेण वा। चिह्नमाख्यायिकायाश्चेत् प्रसङ्गेन कथास्वपि।26॥

But no uniformity is noticeable; for other persons (than After describing the lineage, prowess and scholarship the hero) have spoken in the Akyāyika form. And how can etc., of even the enemy, depiction of the excellences of the the fact that the same person is the speaker or another be hero by his victory over such an enemy is in our opinion the basis of any classification? also pleasing. If the distinct feature of an Akyāyika be the same Sequence of words which do not fall into (metrical) feet is Gadyam (prose). Its sub-divisions are two, Akhyāyikā 7. speaker or another speaker, the metres vaktra or apavaktra and Katha; of the two, one is put in the mouth of the hero or being divided into Ucchvasas then in Kathas also is found alone; the other may be put in the mouths of others also. Praise of one's own virtues in this mode (Ākhyāyikā) being यस्यां नायकेन स्वचेष्टितम्' इति। अन्या कथानायकेन तदितरेण वा वाच्या यथा only a narration of what really existed is no blemish. कादम्बर्यां चन्द्रापीडस्य नायकस्य महाश्वेतया संलापः। ननु नायकस्य वक्तृत्वे तस्य स्वगुणाविष्करणं दोषायेति। शङ्कां वारयन्नाह-स्वगुणेति। भूतार्थशंसिनः वंशेति।। रिपोः शत्रोरपि वंशः कौलीन्यं वीर्यं पराक्रमः श्रुतं शास्त्रज्ञानम् यथार्थवादिनः नायकस्य अत्र वक्तृत्वे स्वगुणाविष्क्रिया निजगुणख्यापनं दोषः आदि। दयादाक्षिण्यादि यथायथमवगन्तव्यम्। एतानि वर्णयित्वा कीर्तयित्वा न भवतीति शेषः॥ असत्यकथनस्यैव दोषत्वात् इति भाव:।23-24।। तज्जयात् तस्य रिपोः जयात् नायकस्य उत्कर्षवर्णनं नः अस्मान् धिनोति तोषयति। पूर्वोक्तं प्राचीनमतं दूषयन्नाह-अपीति।। अपितु किन्तु तत्रापि यथा किराते दुर्योधनस्य प्रजारञ्जनम्।।22॥ आख्यायिकायामपि अन्यैः नायकभिन्नैः उदीरणात् कथनात् नायकादन्येषामपि पद्यं निरूपयन्नाह-अपाद इति।। अपाद: पादः छन्दोबद्धः श्लोकचतुर्धांशः वक्तृत्वादिति यावत् अनियम: पूर्वमतेन विरोधः दृष्टः। कथायाञ्च अन्यः नायकभिन्नः स्वयं नायको वा वक्ता इति भेदलक्षणम् आख्यायिकाया भेदकरणं तद्रहित: पदसन्तानः पदसमूहः गद्यं तस्य गद्यस्य द्वौ प्रभेदौ आख्यायिका कथा च। तदुक्तं 'कथायां सरसं वस्तु गद्यैरेव विनिर्मितम्। क्वचिदत्र भवेदार्या वा कीदृक् अकिञ्चित्करमिति भावः। आख्यायिकाया वक्ता नायकः अस्याश्च क्वचिद्वक्त्रापवक्त्रके। आदौ पद्यैर्नमस्कारः खलादेर्वृत्तकीर्त्तनम्।।' इति। यथा यदा स एव वक्ता तदानयोः अभेदत्वस्य दुर्वारत्वादित्यनुसन्धेयम्।।25। कादम्बर्यादि:।'आख्यायिका कथावत् स्यात् कवेर्वंशादिकीर्तनम्। अस्यामन्यक- अपरञ्च भेदकारणं दूषयति-वक्त्रमिति।। वक्त्रम् अपरवक्त्रञ्च छन्दसी, वीनाञ्च वृत्तं गद्यं क्वचित्।।' इति। तयोर्मध्ये आख्यायिका नायकेनैव वाच्या तदुक्तं 'वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यातामब्धेर्योऽनुष्टुभि ख्यातमि 'ति 'अयुजि ननरला नायक एव अस्या वक्ता इत्यर्थः। एवकारादन्यवयवच्छेदः। उक्तञ्च 'वृत्तामाख्याये गुरु: समे तदपरवक्त्रमिदं नजौ जरौ' इति। 'वैतालीयं पुष्पिताग्रञ्चेच्छन्त्य-

14 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 15

आर्यादिवत् प्रवेशः किं न वक्त्रापरवक्त्रयोः। 1 भेदश्च दृष्टो लम्भादिरुच्छ्वासो वास्तु किं ततः।।27।। कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भोदयादयः सर्गबन्धसमा एव नैते वैशेषिका गुणाः।।29।। तत् कथाख्यायिकेत्येका जातिः संज्ञाद्वयाङ्किता। कविभावकृतं चिह्नमन्यत्रापि न दुष्यति। अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति शेषाश्चाख्यानजातयः।।28। मुखमिष्टार्थसंसिद्धयै किं हि न स्यात्कृतात्मना।।30।। the introduction of metres like the Arya; then why not the Taking away a girl in marriage, war, separation, victory introduction without meaning the difference of the same and other topics-these are not special characteristics but speak for another speaker. If the difference be considered are common to all Sargabandhas. to be in 'Lamba' etc. or in Ucchvāsa, what of that? A mode or device created by the poet's imagination, Therefore, Kathā and Akhyāyika form one class though even if it be not within the enumerated kinds does not stamped with two different names. Other forms of mar the poem. To those who have trained themselves in Akhyāyikā all fall within this class. the art, what is there that cannot become the means of accomplishing the desired object? परवक्त्रकमि'ति च। उच्छ्वासः कथांशव्यवच्छेदः आश्वासापरपर्यायः तदुक्तं कथाख्यायिकयोर्भेदान्तरमपि दूषयति-कन्येति।। कन्याया हरणं युद्धादिना 'कथाशानां व्यवच्छेद: आश्वास इति कथ्यते'। तत्साहित्यञ्च भेदकं कथाया इति बलात् ग्रहणं राक्षसोद्वाह इत्यर्थः। तदुक्तं, 'हत्वा छित्त्वा च भित्वा च क्रोशन्तीं शेषः। एतत् त्रयम् आख्यायिकायाः चिह्नं लक्षणं चेत् कथासु अपि प्रसङ्गेन रुदतीं गृहात्। प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते।।' इति। संग्रामो युद्धं प्रस्ताव क्रमेण आर्यादिवत् वक्त्रपरवक्त्रयोः छन्दसोः प्रवेशः किंन भवेत् इति विप्रलम्भ: सम्भोगशृङ्गारस्य पूर्वभावः स च पूर्वरागमानप्रवासकरुणात्मकश्चतुर्विध शेष:। अपितु भवेदेव। उक्तञ्च कथालक्षणाधिकारे 'आर्यावक्त्रापवक्त्राणां छन्दसा इति. दर्पणकारः। उदयः सूर्यचन्द्रयोः अभ्युन्नतिर्वा नायकस्य, आदिना येन केनचिदि'ति। तस्मादुक्तभेदकरणं भ्रमविजृम्भितमेवेति भावः। लम्भः उद्याननगरादयो गृह्यन्ते। एते गुणाः आख्यायिकाया इति शेषः। यथा कथापरिच्छेदस्य संज्ञाभेदः आदिपदेन उल्लासादीनां ग्रहणं लम्भादि उच्छ्वासो आख्यायिकामुपक्रम्य कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भोदयान्वितेति सर्गबन्धसमाः वा भेदश्च दृष्टः कुत्रचित् कथायां लम्भपदेन परिच्छेदः कृतः आख्यायिकायां महाकाव्यसामान्या एव कथायां किमु वक्तव्यमिति भावः। अतः एते वैशेषिकाः मुच्छ्ासपदेन वा उल्लासपदेन कृत इत्यनयोर्भेद: वा अस्तु ततः किं संज्ञामात्रं भेदका: धर्मा न। उक्तञ्च 'अयमेव हि भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्याय' इति॥29॥ भेदौ न किञ्चित्कर इत्यर्थ: स्वरूपवैलक्षण्यस्यैव भेदकत्वेन कीर्तनात्।। 26-27।। ननु कथायां कवेर्भावविशेषो लक्ष्यते आख्यायिकायान्तु न तथेत्याशङ्क्

इदानीं स्वमतमाविष्करोति-तदिति।। तत् तस्मात् कथा आख्यायिका च तदपि निरस्यति-कवीति।। कविभावकृतं कवे: भावकृतम् अभिप्रायाचितं

इति संज्ञाद्वयेन नामम्याम् अङ्किता न तु स्वरूपत इति भाव:। एका अभिन्ना चिह्नं लक्षणम् अन्यत्रापि कथायाम् इति शेषः न दुष्यति यथा शिशुपालवधे

जातिः उभयोरपि गद्यमयत्वात् इति भावः। अत्रैव कथाख्यायिकयोः इत्यर्थः सर्गशेषश्लोकेषु श्रीशब्दः किराते न लक्ष्मीशब्दः प्रयुक्तः। एवम् आख्यायिकायां

शेषाः अवशिष्टाः आख्यानजातयः खण्डकथादयश्च अन्तर्भविष्यन्ति एतयोः प्रयुक्तं तत् न दूष्यं भवति तथाहि इष्टार्थसंसिद्धये अभिप्रेतार्थसाधनाय कृतात्मनां

प्रकारभेदा इति भाव:। तदुक्त आग्नेये, 'आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा सुधियां किं हि मुखं प्रारम्भ :- न स्यात् अपितु सर्वमेव तेषाम् इच्छाधीनत्वात्

तथा। कथालिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा' इति॥। 28॥ निरङ्कशाः कवयः इति भावः॥30॥

16 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 17

मिश्राणि नाटकादीनि तेषामन्यत्र विस्तरः। संस्कृतं नाम दैवी वागन्वाख्याता महर्षिभिः। गद्यपद्यमयी काचिच्चम्पूरित्यभिधीयते॥।31॥ तद्भवस्तत्समो देशीत्यनेकः प्राकृतक्रमः॥33॥ तदेतद्वाङ्मयं भूयः संस्कृतं प्राकृतं तथा। महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः। अपभ्रंशश्च मिश्रञ्चेत्याहुरार्याश्चतुर्विधम्।।32॥ सागरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम्।।34॥

The mixtures (Miśras) are Nāțakas and the rest; their elaborate treatment is elsewhere; a variety of mixed prose Samskrtam is the name of the celestial language which and verse is called 'Campū.' has been used by great sages; Prākrtam is divided into And again (all) this literature, the great men say, is many ways as Tadbhava, Tatsama and Desi. divisible into four classes-Samskritam, Prākrtam, They consider the language pertaining to the Apabhramśa, and Miśra. Mahārāsțra as the Prākrtam. In such language is the ocean of gemlike sayings Setubandha and other works. सम्प्रति मिश्रकाव्यमाह-मिश्राणीति।। नाटकादीनि दृश्यकाव्यानि मिश्राणि गद्यपद्योभयमिश्रितानि आदिपदेन प्रकरणादीनां परिग्रहः। उक्तञ्च 'नाटकमथ प्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः। ईहामृगाङ्कवीथ्यः प्रहसनमिति रूपकाणि प्राकृतेनैव चापरः। शक्यो वाचयितुं कश्चित् अपभ्रंशेन वा पुनः। पैशाच्या दश'। तथा। 'नाटिका त्रोटकं गोष्ठी सठ्ठकं नाट्यरासकं। प्रस्थानोल्लाप्यकाव्यानि शौरसेन्या च मागध्यान्यो निबध्यते। द्वित्राभिः भाषाभिः सर्वाभिरपि कश्चन' प्रेङ्गनं रासकं तथा। संलापकं श्रीगदितं शिल्पकञ्च विलासिका। दुर्मल्लिका इति॥ 32॥ प्रकरणी हल्लोशो भाणिकेत्यपि। अष्टादश प्राहुरुपरूपकाणि मनीषिणः।।' इति। संस्कृतादिकं विवृणोति-संस्कृमिति।। दैवी देवसम्बन्धिनी देवव्यवहार्या तेषां नाटकादीनाम् अन्यत्र भरतादिग्रन्थे विस्तरः बाहुल्येन प्रकाशः वा वाक् महर्षिभिः संस्कृतम् अन्वाख्याता कथिता, प्राकृतानां नीचानामिदं प्राकृतं तद्विजिज्ञासुभिस्तत्रैव यतितव्यं ग्रन्थबाहुल्यभिया न ममात्र प्रयास इति भावः।न तस्य क्रमः नियम: अनेकः बहुविधः तथा तद्भवः तस्मात् संस्कृतात् भवः केवलं दृश्यकाव्य मिश्रत्वं श्रव्यकाव्यस्यापि कदाचित् मिश्रत्वमस्तीत्याह-गद्येति। उत्पन्न: तत्समः संस्कृतसदृशः तथा देशी तत्तदेशप्रचलित इत्यर्थः। देशीनामपि गद्यपद्यमयी कचित् वाणी इति शेषः चम्पूरिति अभीधीयते आख्यायिकादौ संस्कृतसादृश्यात् द्वावेव भेदाविति केचित्। उक्तञ्च 'आर्षोत्थमार्षतुल्यञ्च द्विविधं गद्यस्यैवाधिक्यं पद्यमल्पमेव इह तु उभयोरेव प्राधान्यमित्यनयोर्भेदः। काचित् प्राकृतं विदुः' इति ॥33॥ इत्यनेन विरुदाख्यकाव्यव्यवच्छेदः तस्य राजस्तुतिविषयत्वेन विभिन्न विषयत्वात् महाराष्ट्रेति।। महाराष्ट्राश्रयां महाराष्ट्रो नाम दक्षिणापथवर्ती जनपदविशेषः तदुक्तं 'गद्यपद्यमयी राजस्तुतिर्विरुदमुच्यते' इति।। 31॥ तदाश्रयां तत्सम्बन्धिनीं तत्रत्यैर्व्यवहृतामित्यर्थः। भाषां प्रकृष्टम् उत्कृष्टं प्राकृतं तदिति।। तत् तस्मात् एतत् वाङ्मयं वागात्मकं काव्यशास्त्रं संस्कृतं देवभाषया रचितं प्राकृतं तदाख्यभाषया रचितम् अपभ्रंशः वक्ष्यमाणोक्त- विदुः जानन्ति बुधा इति शेषः। सूक्तिरत्नानां सूक्तयः सुवचनानि एव रत्नानि सहृदयानन्दजननात् रत्नस्वरूपाणि तेषां सागरः सेतुबन्धादि सेतुबन्धः भाषाविशेषनिबद्धं तथा मिश्रञ्च नानाभाषामयमित्यर्थः। इति एवंरूपेण आर्याः तदाख्यकाव्यग्रन्थविशेषः आदिपदेन दशमुखवधादीनां परिग्रहः यन्मयः यदात्मकः विद्वांस: चतुर्विधम् आहुः वर्णयन्ति। उक्तञ्च भोजेन, 'संस्कृतेनैव कोऽप्यर्थः महाराष्ट्रीयभाषया रचित इत्यर्थः॥ 34॥

18 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 19 शौरसेनी च गौडी च लाटी चान्या च तादृशी। याति प्राकृतमित्येवं व्यवहारेषु सन्निधिम्॥35॥ आसारादिरपभ्रंशो नाटकादि तु मिश्रकम्॥37॥

आभीरादिगिरः काव्येष्वपभ्रंश इति स्मृताः। कथा हि सर्वभाषाभिः संस्कृतेन च बध्यते।

शास्त्रेषु संस्कृतादन्यदपभ्रंशतयोदितम्।।36।। भूतभाषामयीं प्राहुरद्भुतार्थां बृहत्कथाम्।।38।

संस्कृतं सर्गबन्धादि प्राकृतं स्कन्धकादिकम्। and other such are Prakrtam; Asâra and other such are Apabhramśa; Nātaka and other such are Miśrakam. Similar languages are Śaurasenī, Gaudī, Lāțī and the rest. In discussions, these are treated as Prakrtam itself. Kathā may be composed in all languages as well as in

In poems, languages, like the Abhīra and the like are Sanskrit; they say that the Brhatkatha which is in the Bhūta

considered as Apabhramśa; but in the śāstras (grammars) language is of wonderful merit.

any language other than Samskrtam is considered as Apabhramśical. महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत्। तद्भवं न विशेत्तत्र तत्समं नापि किञ्चन'। Sarga-bandha and other such are Samskrtam; Skandha इति। स्कन्धकादिकं स्कन्धकं छन्दोभेदः आदिपदेन गलितकादीनां ग्रहणम्। तदुक्तं 'छन्दसा स्कन्धकेनैव तथा गलितकैरपि' इति। स्कन्धकादिच्छन्दोरचितं शौरसेनीति।। शूरसेनो नाम मथुरासन्निहितजनपदभेदः गौडः देशविशेषः काव्यं प्राकृतं प्राकृतभाषामयमित्यर्थः। आसारादीनि आसारादिभिः छन्दोभिः लाटीच कश्चित् देशभेदः तत्तदेशप्रचलिता तथा तादृशी तत्सदृशी अन्या च देशीया निबद्धमित्यर्थः काव्यं अपभ्रंशः। नाटकादि तु नाटकम् आदि यस्य तत् आदिना भाषा प्राकृतमिति एनं व्यवहारेषु प्राकृतनामव्याहारेषु सन्निधिं याति प्राप्नोति प्रकरणनाटिकादिपरिग्रहः मिश्रकं नानाभाषामयमित्यर्थः। तथाचोक्तं अन्या च तादृशीत्यनेन सर्वदेशीया एव प्राकृतनाम्ना कविभिर्निबध्यन्ते इत्यपि नाटकादिप्रस्तावे, 'पुरुषाणामनीचानां संस्कृतं स्यात् कृतात्मनाम्। शौरसेनी सूचितम्॥35॥ प्रयोक्तव्या तादृशीनाञ्च योषिताम्।। आसामेव तु गाथासु महाराष्ट्री प्रयोजयेत्।

आभीरेति।। काव्येषु आभीरो गोपजातिविशेषः आदिपदेन अत्रोक्ता मागधी भाषा राजान्तःपुरचारिणाम्।। चेटानां राजपुत्राणां कैवर्तचाण्डालादीनां ग्रहणं तेषां गिरः वाच: अपभ्रंशः इति स्मृताः अपभ्रंशनाम्ना श्रेष्ठिनाञ्चार्धमागधी। प्राच्या विदूषकादीनां धूर्तानां स्यादवन्तिका।। योधना-

कथिता: शास्त्रेषु काव्यातिरिक्तेषु वेदादिषु तु संस्कृतात् अन्यत् सर्वं प्राकृतम् गरिकादीनां दाक्षिणात्याहि दीव्यताम्। शकाराणां शकादीनां शाकरी संप्रयोजयेत्'॥

उल्लिखितमाभीरादिवचनञ्च इत्यर्थः अपभ्रंशतया उदितं कथितम्।36॥ इति।।37।

संस्कृतादिक्रं निरूप्य तत्तल्लक्ष्याणि निरूपयति-संस्कृतमिति।। सर्गबन्ध कथेति।। कथा पूर्वोक्तः काव्यभेदः सर्वभाषाभिः संस्कृतेन च बध्यते

पूर्वमुक्त: प्रबन्धविशेष महाकाव्यमित्यर्थः आदिपेदन खण्डकाव्यादीनां परिग्रहः विरच्यते हिशब्दोऽवधारणे। तथाहि कथा द्विविधा-मिश्रभाषामयी संस्कृतमयी

संस्कृतं संस्कृतभाषाया रचितम्। तथा च अग्निपुराणम्, 'सर्गबन्धो च इति भाव:। बृहत्कथां तदाख्यकाव्यन्तु भूतभाषा पैशाची भाषा तन्मयीं तद्रचिताम् अद्भुतार्थां विस्मयरसपूर्णां प्राहुः विद्वांस इति शेषः।। 38।।

20 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 21

लास्यच्छलित(क)शल्यादि प्रेक्ष्यार्थमितरत्पुनः। अस्त्यनेको गिरां मार्ग: सूक्ष्मभेदः परस्परम्। श्रव्यमेवेति सैवेषा द्वयी गतिरुदाहृता॥39॥ तत्र वैदर्भगौडीयौ वर्ण्येते प्रस्फुटान्तरौ॥40॥ श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता। The two fold classification that Preksyartham and अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिसमाधयः।।41।। Śravyam is illustrated by Lāsya, Chalika and Śalya and such like (one the one hand) and (on the other hand) by the इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः। rest. Manifold is the path of words. And their mutual distinctions are very fine; therefore these two alone,-the सम्प्रति दृश्यश्रव्यत्वभेदेन काव्यस्य द्वैविध्यमाह-लास्येति।। लास्यं path of Vidarbha and the path of Gouda are (here) described, शृङ्गाररसाविद्धस्त्रीजननृत्यम्। तदुक्तं, 'लास: स्त्रीपुंसयोर्भावस्तदर्हं तत्र साधु as they have radical differences. वा। लास्यं मनसिजोल्लासकरं मृदङ्गहाववत्। देव्यै देवोपदिष्टत्वात् प्रायः स्त्रीभिः Śleșa (compact), prasāda (charity), Samatā (evenness), प्रयुज्यते'। इति। अन्यच्च, 'कोमलं मधुरं लास्यं शृङ्गाररससंयुतम्। Mādhuryam (sweetness), Sukumāratā (elegance), Artha-

गौरीतोषकरञ्चापि स्त्रीनृत्यन्तु तदुच्यते'।। इति। छलितं पुरुषनर्तनम्। तदुक्तं, vyakti (expressiveness), Udāratvam (excellence), Ojas (vigour), Kānti and Samādhi (structure)-these ten 'पुंनृत्यं छलितं विदुः' इति। शल्या कपालदेशे करविन्यासपूर्वकं नृत्यं तदाह, 'भाले हस्तं समावेश्य नृत्यं शल्येति कीर्तितम्' इति। शल्येत्यत्र साम्येति क्वचित् एवं काव्यभेदं निरूप्य तस्य रीतिर्निरूपयति-अस्तीति।। अनेकः विविधः पाठ: तथात्वे साम्यं गीतवादित्रादिसमन्वितं नृत्यं रासापरपर्यायमभिहितम्। गिरां वाचां मार्ग: रचनापद्धतिः रीतिः इति यावत् अस्ति। तथाच, गौडी वैदर्भी आदिपदेन ताण्डवादिपरिग्रहः। तथोक्तं, 'तल्लास्यं ताण्डवञ्चेति छलितं शल्यया पाञ्चाली इति वामनः अतिरिक्ता लाटीति दर्पणकारः। 'वैदर्भी चाथ पाञ्चाली सह। हल्लीशकञ्च रासञ्च षट्प्रकारं विदुर्बुधाः'। इति ताण्डवमुद्धतनृत्यं यथा गौडी चावन्तिका तथा लाटीया मागधी चेति षोढा रीतिर्निगद्यत' इति भोजराजादयः। 'उद्धतन्तु महेशस्य शासनात् तण्डुनोदितम्। भरताय ततः ख्यातं लोके स च परस्परं सूक्ष्मभेदः स्वल्पमात्रभेदः अतः तन्निरूपणेन ग्रन्थबाहुल्यकरणं ताण्डवसंज्ञया'।। इति।। हल्लीशं स्त्रीणां मण्डलाकारेण नृत्यम्। यदुक्तं, 'मण्डलेन वृथेति भाव:। तत्र विविधेषु मार्गेषु मन्ये वैदर्भगौडीयो वर्ण्येते यतः तौ प्रस्फुटम् तु यत् स्त्रीणां नृत्यं हल्लीसकं विदुः। तत्र नेता भवेदेको गोपस्त्रीणां यथा हरिः'। अन्तरं ययो: तादृशौ एकस्य सुकुमारत्वेन अपरस्य उत्कटत्वेन अत्यन्तवैसादृश्यात् तदेवं लास्यादिसङ्घटितं काव्यं प्रेक्ष्यार्थं प्रेक्ष्यः दृश्यः अर्थः प्रतिपाद्यं वस्तु यस्मिन् इति भाव: । 40।। तत् नटैः नामाद्यवस्थानुकरणस्य दर्शनविषयत्वात् इतरत् अन्यत् दृश्यकाव्याद्भिन्नं के ते वैदर्भीगौड्यौ? इत्याह-श्लेष इति।। श्लेषादयः दशगुणाः मुक्तकादि श्रव्यमेव श्रवणमात्रविषयत्वात्। उक्तञ्च भोजराजेन, 'श्रव्यं तत् शब्दार्थोत्कर्षविधायिनो धर्मविशेषाः वैदर्भमार्गस्य वैदर्भीयरीत्याः प्राणाः जीवनानि काव्यमाहुर्यन्नेक्ष्यते नाभिधीयते। श्रोत्रयोरेव सुखदं भवेत्तदपि षड्विधम्'।। इति। एतेन श्लेषादिमत्पदरचनावत्त्वं वैदर्भीत्वमित्युक्तम्। स्मृताः पण्डितैः इति शेषः। इत्थं सा प्रसिद्धा एषा उक्तरूप: द्वयी द्विविधा गतिः काव्यभेदप्रवर्तकः पन्थाः दर्पणकारादयस्तु आत्मनः शौर्यादय इव रसस्य काव्यात्मभूतस्य धर्मा माधुर्यौजः उदाहता प्राचीनैरिति शेषः। 39॥ प्रसादादय एव गुणा इत्याहुः। गौडीवर्त्मनि तु गौडीयरीत्यान्तु एषां श्लेषादीनां

22 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 23

एषां विपर्ययः प्रायो दृश्यते गौडवर्त्मनि॥42॥ शिथिलं मालतीमाला लोलालिकलिला यथा।।43। श्लिष्टमस्पृष्टशैथिल्यमल्पप्राणाक्षरोत्तरम्। अनुप्रासधिया गौडैस्तदिष्टं बन्धगौरवात्। वैदर्भैर्मालतीदाम लङ्खितं भ्रमरैरिति।।44।।

characteristics are considered to belong to the Vidarbha प्रसादवत्प्रसिद्धार्थमिन्दोरिन्दीवरद्युति 1

path. In the Gauda path, the opposite of these characteristics is often found. and where the letters are not of small breath-value; Sithilam (looseness) of) letters is like मालतीमाला लोलालिकलिता। Ślistam is when the letters (cohere, and) are not loose But it (sithilam) is desired by the Gaudas as adding to the dignity of the composition, being considered as

प्रायः बाहुल्येन विपर्ययः वैपरीत्यं दृश्यते विपर्ययश्च क्वचित् सर्वथा, क्वचित् Anuprāsa. But by the Vaidarbhas the same idea is thus

केनचित् अंशेनेति बोध्यम्। उक्तञ्च, 'असमस्तैकसमस्ता युक्ता दशभिर्गुणैश्च expressed मालतीदाम लङ्कितं भ्रामरैः।

वैदर्भी। वर्गद्वितीयबहुला स्वल्पप्राणाक्षरा च सुविधेया' इति बहुतरसमासयुक्ता Having Prasada is where the meaning is well-known

सुमहाप्राणाक्षरा च गौडीया। रीतिरनुप्रासमहिमपरतन्त्रा स्तोभवाक्या च as इन्दोरिन्दीवरद्युतिःलक्ष्म लक्ष्मीं तनोति words of which are easy of

इति॥।41-42॥ comprehension.

इदानीं श्लेषादीनां लक्षणानि निरूपयति-श्लिष्टमित्यादि।। अल्पः प्राणः विन्यासोऽप्यन्तरान्तरा। महाप्राणस्य च श्लेषो यथायं भ्रमरध्वनिः'। इति

सार: उच्चारणप्रयास: येषां तानि अक्षराणि उत्तराणि प्रधानानि प्रचुराणि यस्मिन् क्रमादीश्वरोक्तमेव समीचीनम् अनुप्रासस्य लक्षणघटकत्वे तद्घटितमाधुर्यादौ

तादृशम् अल्पप्राणाक्षराश्च ह्रस्वस्वरा वर्गीया विषमवर्णा यरलवाश्चेति। शिथिलम् अतिव्याप्तिरिति ज्ञेयम्।।43।।

अपिरत्राघ्याहार्यः अतीव्रमपीत्यर्थः। अस्पृष्टं शैथिल्यं येन तत् विन्यासवशात् अनुप्रासेति।। गौडैः गौडदेशनिवासिमि: कविभिः अनुप्रासधिया अनुप्रासो

शिथिलत्वेन अलक्ष्यमाणे वाक्यं श्लिष्टं श्लेषगुणयुक्तमित्यर्थः। तथाच, वर्णावृत्तिरूप: शब्दालङ्कारः तस्य धिया बोधेन तथा बन्धगौरवात् रचनाया गाढत्वात्

तादृशाक्षरघटितरचना श्लेष इति फलितम्। दृष्टान्तमाह-मालतीति। यथा लोलैः तत् मालतीमालेत्यादि। श्लेषोदाहरणम् इष्टम् अभिलषितं ते तादृशीमेव रचनां

चपलैः अलिभि: भ्रमरैः कलिला व्याप्ता मालती माला। एतच्च मकारादिभिः प्रायश्च इच्छन्तीति भावः वैदर्भैः विदर्भदेशीयैः कविभिः भ्रमरैः। अत्र

अल्पप्राणाक्षरैर्घटितम् अनुप्रासवशात् गाढमिव प्रतिभासते इत्यत्र श्लेषाख्यगुणो इवशब्दोऽध्याहार्यः मालतीदामेति वाक्यं मालतीमालेत्यनभिधाय इति भावः।

बोद्धव्यः। केचित्तु 'यत्किञ्चनवर्णघटितानां पदानां बहूनां विन्यासमहिम्ना लक्षितम्। आक्रान्तं श्लेषघटितत्वेन अङ्गीकृतमिति यावत्। तेषां कुत्रचित्

एकपदवत् अवभासनं श्लेषः' इति वदन्ति उदाहरन्ति च यथा। अनुप्रासासद्भावेऽपि श्लेषत्वकीर्तनादिति भावः। अयञ्च श्लेषः शब्दमात्रगुणः।

'उन्मज्जज्जलकुञ्जरेन्द्ररभसारफालानुबन्धोद्धतः सर्वा पर्वतकन्दरोपरभुवः कुर्वन् अर्थगुणस्तु दर्पणकारादिभिः उक्तस्तत्र तत्र द्रष्टव्यः ॥ 44॥

प्रतिध्वानिनीः। उच्चैरुच्चरति ध्वनिः श्रुतिपथोन्माथी यथायं तथा प्रायः प्रसादं निरूपयति-प्रसादवदिति।। प्रसिद्धः अर्थः प्रतिपाद्यवस्तु यस्य

प्रेङ्ढदसङ्घयशङ्गधबला वेलेयमुद्रच्छति' इति। वस्तुतस्तु 'अल्पप्राणेषु वर्णेषु तत् उभयार्थकशब्दानाम् अप्रसिद्धार्थे प्रयोगो निहतार्थतारूपदोष: तद्रहितमित्यर्थः प्रतीत्याम् अर्थपरिज्ञाने सुभगं सरलं झटित्यर्थबोधकं वचः वचनं प्रसादवत्

24 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 25

लक्ष्म लक्ष्मीं तनोतीति प्रतीतिसुभगं वचः॥45॥ समं बन्धेष्वविषमं ते मृदुस्फुटमध्यमाः। व्युत्पन्नमिति गौडीयैर्नातिरूढमपीष्यते। बन्धा मृदुस्फुटोन्मिश्रवर्णविन्यासयोनयः।।47।। यथानत्यर्जुनाब्जन्मसदृक्षाङ्को वलर्क्षगुः॥46॥ कोकिलालापवाचालो मामेति मलयानिलः।

Samam is evenness of composition. They are Mrdu, उच्छलच्छीकराच्छाच्छनिर्झराम्भः कणोक्षितः।।48।

Sphuta and Madhyamam, (soft, hard and medium or mixed, चन्दनप्रणयोद्गन्धिर्मन्दो मलयमारुतः। evenness in composition) and are formed by sequences of Mrdu, Sphuta and Miśra letters (respectively). (Soft sequence as in) कोकिलालापवाचालोमामेति मलयानिलः। प्रसादगुणयुक्तं तथाच निर्दोषत्वे सति परिस्फुटार्थवत्त्वं प्रसाद इति भावः। तत्र (Hard sequence as in) उच्चच्छीकराच्छाच्छानिर्झराम्भ: कणोक्षित: land उदाहरणम् इन्दोरिति। इन्दीवैरं नीलोत्पलं तद्वत् द्युतिर्यस्य तादृशं श्यामवर्णं लक्ष्म कलङ्कः इन्दोः चन्द्रस्य लक्ष्मीं श्रियं तनोति विस्तारयति। अत्र इन्द्वादिशब्दाः समतां निरूपयति-सममिति।। बन्धेषु रचनासु अविषमम् अविलक्षणम् प्रसिद्धचन्द्राद्यर्थेषु प्रयुक्ता झटित्यर्थबोधकाश्चेति ज्ञेयम्।।45। उपक्रमोपसंहारयोः सदृशमित्यर्थः समं समताख्यगुणयुक्तं तथाच उपक्रमेषु यादृशी

गौडीयानां मतं दर्शयति-व्युत्पन्नमिति।। गौडीयैः तद्देशवासिभिः पण्डितैः रचना, उपसंहारेषु तादृश्येव एवं गुणः समता इत्यर्थः, ते बन्धाः त्रिविधाः मृदुः

न अतिरूढमपि अनतिप्रसिद्धमपि निहतार्थत्वदोषकालितमपीत्यर्थः। व्युत्पन्नं कोमलः, स्फुटः तीव्रः, मध्यमः उभयात्मक इति। बन्धानां

व्युत्पत्तियुक्तं योगार्थघटितमित्यर्थः॥ वाक्यं प्रसादवदिति शेषः इष्यते मृदुत्वादेर्हेतुमाह-मृद्विति। मृदुवर्णानां ह्रस्वस्वरादीनां स्फुटानां दीर्घस्वरादीनां तथा

बन्धगाढतावशात् वैचित्र्याधायकत्वादिति भावः। उदाहरति-यथेति।। उन्मिश्राणाम् उभयात्मकानां वर्णानां विन्यास: योनि: कारणं येषां तादृशाः। अयञ्च

अनत्यर्जुनाब्जन्मसदृक्षाङ्कः अनत्यर्जुनं नातिधवलं यत् अब्जन्म उत्पलं तस्य गुण: शब्दगत एव अर्थगुणस्तु समताप्रक्रान्तप्रकृतिप्रत्ययाद्यविपर्यासेन अर्थस्य

सदृक्ष: सदृशः अङ्कः कलङ्कः यस्य तथोक्तः वलर्क्षः धवलः गौः किरणो यस्य अविसंवादिता स च प्रक्रमभङ्गो दोषाभाव एव दार्पणकारेणोक्तः यथा 'उदेति

सः चन्द्र इति अत्र अर्जुनशब्दः कार्तवीर्यार्जुनपाण्डवयोः प्रसिद्धः श्वेतवर्णो सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति चे' त्यदि॥47॥

अप्रसिद्ध इति निहतार्थत्वदोषदुष्टः अब्जन्मशब्दश्च अप्रसिद्ध सदृक्षशब्दश्च उक्ताया समतायाः त्रैविध्यं दर्शयति-कोकिलेत्यादि। कोकिलानाम् उपमागर्भबहुव्रीहिणैवार्थबोधनात् अधिकः प्रयुक्त इति अधिकपदतादोषदुष्ट एव आलापेन वाचाल: मुखरः मलयानिल: माम् इति पीडयितुं सुखयितुं वा इति तथा वलर्क्षशब्दोऽपि अप्रयुक्ततादोषकलितः। श्रुतिकटू च सदृक्षवलर्क्षशब्दौ। शेष:। मृदुनोपक्रान्तस्य तेनैव समापनमिति मृदुबन्धगा समता। उच्छलन्तः इत्थञ्च बहुदोषमपि काव्यं विन्यासत्त्व गाढत्वात् गौडा: काव्यत्वेनाद्रियन्ते। अयञ्च उद्गच्छन्तः शीकरा जलकणा यस्य तादृशम् अच्छाच्छम् अतिस्वच्छं यन्निर्झराम्भः प्रसादाख्यगुण: अर्थगत एव शब्दगस्तु ओजोमिश्रितशैथिल्यात्मा इति दर्पणकारः। तस्य कणैः बिन्दुभिः उक्षितः अभिषिक्तः सुशीतल इति यावत् मलयानिलः उदाहृतञ्च तेनैव यथा-'यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदात् पाण्डवीनां चमूनाम् मामेति। अत्र स्फुटबन्धेन उपक्रान्तस्य सन्दर्भस्य तेनैव उपसंहार इति स्फुटबन्धगता

यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा। यो यः तत्कर्मसाक्षी समता। चन्दनेन प्रणयः संसर्गः चन्दनप्रणयः तेन उदन्धिः उद्गतगन्धः मन्दः चरति मयि रणे यश्च प्रतीपः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमिह मृदुल: तथा रुद्धं निरीकृतं मम धैर्यं येन तथाभूतः मम धैर्यं नाशयन्नित्यर्थ। जगतामन्तकस्यान्तकोऽहमि 'ति।।46।। वररामाणाम् उत्तमाङ्गनानां मुखानिलैः मुखनिःसृतसुगन्धिमारुतैः। स्पर्द्धते सादृश्यं

26 काव्यादर्श: प्रथम: परिच्छेदः 27 स्पर्धते रुद्धमद्धैर्यो वररामाननानिलैः॥49॥ मधुरं रसवद्वाचि वस्तुन्यपि रसस्थितिः। इत्यनालोच्य वैषम्यमर्थालंकारडम्बरम्। येन माद्यन्ति धीमन्तो मधुनेव मधुव्रताः।।51॥ अपे( वे)क्षमाणा ववृधे(ते)पौरस्त्या काव्यपद्धतिः।।50।। यया कयाचिच्छृत्या यत्समानमनुभूयते।

(mixed sequence as in) चन्दनप्रणयोद्गन्धिर्मन्ढोम-अयमारुतः (want Sweetness (Madhurya) is the flavour in words as well of evenness as in) स्पर्धते रुद्धभद्धैर्योवररामाननानिलैः। as the existence of flavour in the sentiment expressed; because of that (quality) the wise are intoxicated as bees Thus (in the last example) ignoring the unevenness with honey. and desiring the display of pompous embellishments, the When in a sequence of words an evenness is felt with series of Kāvyas of the Paurastyās (easterners) have developed. any previous word or words in form, etc., that word- sequence with Anuprāsa conveys flavour (Rasa).

लभते इति यावत्। सौगन्ध्यसाम्यादिति भावः। अत्र उपक्रमोपसंहारयोर्मिश्र- माधुर्यं निरूपयति-मधुरमिति।। रसवत् रसाः शृङ्गारादयः तद्गुणयोगात् बन्धवशात् मध्यमबन्धगता समता।48-49॥ भावतदाभासा अपि रसशब्दवाच्याः ते विद्यन्ते यत्रेति तत् वाक्यं मधुरं

उक्तायां समतायां गौडीयानामनादरं दर्शयति-इतीति।। इति उक्तप्रकारं माधुर्यगुणयुक्तम्। तर्हि रस एव माधुर्यमित्यर्थत एव आयातं परं गुणानां साक्षात्

वैषम्यं बन्धगतं मार्दवादिकम् अनालोच्य अविचार्य अर्थानां काव्यार्थानाम् परम्परया वा रसोपकारकत्वं सर्वैरेव कविभिः अङ्गीकृतमित्याशङ्कयाह-वाचीति। वाचि तादृशगुणयुक्तवाक्ये वस्तुन्यपि प्रतिपाद्यभूते अर्थेऽपि रसस्थितिः अलङ्काराणाम् अनुप्रासोपमादीनाञ्च डम्बरौ आडम्बरौ उत्कर्षौ इत्यर्थः। अपेक्षमाणा अनुसरन्तीत्यर्थः पौरस्त्याः पूर्वदेशीयाः गौडीया इत्यर्थः काव्यानां पद्धतिः ववृधे। शृङ्गाराद्यवस्थानम्। येन रसेन धीमन्तः सामाजिका न तु कुधिय इत्यर्थः मधुव्रता

ते हि अर्थानुसारेण अलङ्कारानुसारेण च कदाचित् बन्धस्य मार्दवं कदाचित् भ्रमरा मधुनेव माद्यन्ति मत्ता भवन्ति तथाच सुधियां मादहेतुः तादृशकाव्यार्थानु-

वैकठ्यं कुत्रचिद्वा मित्रीभावमाद्रियन्ते न तु गुणपक्षपातेन पूर्वोक्तरूपां समताम्। शीलनजन्मा भावविशेष एव रसः। माधुर्यादिगुणास्तु तद्व्यञ्जकवर्णादिमित्वेन विन्यासमहिम्ना च तत्पोषका एवेति विभावनीयम्। केचित्तु पृथक्पदत्वं माधुर्यं अयं भाव:। यत्रार्थस्य मृदुत्वं तत्र मृदुलो बन्धः यत्र तु अर्थस्य वैकट्यं तत्र विकटो बन्ध: यत्र च अर्थस्य मिश्रीभाव: तत्र मध्यमो बन्धः न तु येनैवारम्भस्तेनैव शब्दगुण एव उक्तिवैचित्र्यमात्रन्तु अर्थगुण इति वदन्ति उदाहरन्ति च क्रमेण

समापनमिति। युक्तञ्चैतत् तथाहि, 'सारङ्गाः किमु वल्गितैः यथा-'श्वासान् मुञ्चति भूतले विलुठति त्वन्मार्गमालोकते' इत्यादि। 'भानुः सकृद्युक्ततुरङ्ग एव रात्रिन्दिवं गन्धवहः प्रयाति' इत्यादि। वस्तुतस्तु उभयमेव किमफलैराडम्बरैर्जम्बुका मातङ्गा महिषा मदं व्रजत किं शून्याऽथ शूरा न के। एकरूपं न तु कश्चित् प्रभेदो लक्ष्यते उदाहरणयोरिति चिन्तनीयम्।।51॥ कोपाटोपसमुद्भटोत्कटशटाकोटेरिभारे: शनैः सिन्धुध्वानिनि हूंकृते स्फुरति यत् तद्गर्जितं तर्जितम्'। इत्यत्रोत्तरार्धे कुपितसिंहवर्णनरूपार्थस्य वैकट्यात् श्रुत्यनुप्रासवर्णसंहतेः रसव्यञ्जकतां दर्शयति-ययेति।। यया कयाचित्

उपक्रान्तमृदुबन्धत्यागो गुण एवेति अनुसन्धेयम्।।50।। कण्ठताल्वादिरूपया इत्यर्थः श्रुत्या श्रवणसाधनीभूतेन उच्चारणेन यत् समानम् अनुभूयते तद्रूपा तादृशानुभवविषयिणो सानुप्रासा रसव्यञ्जकप्रकृष्टविन्यासवती

28 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेदः 29 तदूपा हि पदासत्तिः सानुप्रासा रसावहा।।52॥ एष राजा यदा लक्ष्मीं प्राप्तवान्ब्राह्मणप्रियः। अनुप्रासादपि प्रायो वैदर्भैरिदमिष्यते॥54॥

तदाप्रभृति धर्मस्य लोकेऽस्मिन्रुत्सवोऽभवत्।।53॥ वर्णावृत्तिरनुप्रासः पादेषु च पदेषु च। यद्यदूरता।।55।। इतीदं नादृतं गौडैरनुप्रासस्तु तत्प्रियः। पूर्वानुभवसंस्कारबोधिनी An Anuprasa in metrical feet and in words alike is the As in recurrence of varnas or classes (of sounds) not too far removed from one another and whereby one is reminded एष राजा यदा लक्ष्मीं प्राप्तवान्ब्राह्मणप्रियः। of the impression (on the reader) produced by similar तदाप्रभृति धर्मस्य लोकेस्मिन्नुत्सवोऽभवत्।। previous sequences of sounds.

But this is not accepted by the Gaudas; for they love आदृतः। वैदर्भैस्तु अनुप्रासात् पूर्वोक्तात् श्रुत्यनुप्रासादपि प्रायः बाहुल्येन इदम् Anuprasa; while this is preferred by the Vaidarbhas 'एष राजे'त्यादि पद्यम् इष्यते आद्रियते इत्थञ्च वैदर्भाणां श्रुत्यनुप्रास generally even to Anuprāsa. वर्णावृत्तिरूपानुप्रासयोरुभयोरेव प्रियता गौडानान्तु केवलं वर्णावृत्तिरूपे इति अनयोर्मतभेद इति दिक्।। 54॥ पदासत्तिः पदानाम् आसत्तिः अव्यवधानेन अवस्थिति: रसम् आवहतीति रसवहा हिरवधारणार्थः निश्चितमेव रसपोषिकेत्यर्थः। एतेन कण्ठताल्वादिस्थानैक्येन अनुप्रासमाह-वर्णावृत्तिरिति।। वर्णानां व्यञ्जनानाम् आवृत्तिः पुनरुच्चार-

व्यञ्जनवर्णानां सादृश्यं श्रुत्यनुप्रास इत्यर्थात् अथायातम्। उक्तञ्च दर्पणकारेण णम्। अनुप्रासः। उक्तच्च प्रकाशकारेण 'वर्णसाम्यमनुप्रास' इति। वर्णानामिति एकशेषद्वन्द्ववशात् वर्णस्य वर्णयोरपीति बोध्यम्। स च द्विविधः पादेषु पदेषु च यथा, 'उच्चार्यत्वात् यदैकत्र स्थाने तालुरदादिके। सादृश्यं व्यञ्जनस्यैष श्रुत्यनुप्रास पादाः पद्यचतुर्थभागाः तेषे पदेषु तत्तत्पादस्थसुप्तिङन्तेषु च पादगत पदगत उच्यते'।। इति अस्य च अलङ्कारप्रकारणीयत्वेऽपि इह गुणप्रसङ्गात्। लक्षणमुक्तं इत्यर्थः। पादेषु चेति बहुवचनेन सर्वपादेषु अनुप्रासस्थितिर्विशेषेण मनोरमेति वक्ष्यते च काश्चिन्मार्गविभागार्थयुक्ता: प्रागप्यलंक्रिया इति।52॥ सूचितम्। आवृत्तिश्च स्वरवैषम्येऽपि वैचित्र्यमावहति। तथाचोक्तं दर्पणकारेण, उदाहरणं दर्शयति-एष इति।। ब्राह्मणाः प्रिया यस्य अथवा ब्राह्मणानां 'अनुप्रासः शब्दसार्म्यं वैषम्येऽपि स्वरस्य यत्' इति। आवृत्तिश्च अव्यवहिता प्रिय एष राजा यदा लक्ष्मीं राजश्रियं प्राप्तवान् ततः प्रभृति लोके जगति धर्मस्य मुख्या, व्यवधानेऽपि पूर्वसंस्कारस्थित्यवधिकेत्याह-पूर्वेति। पूर्वमुच्चरितस्य उत्सव: अभवत्। असौ धर्मेण प्रजाः पालयामास इत्यर्थः। इह षकारवकारयोः वर्णस्य यः अनुभवः श्रावणज्ञानं तज्जनितः संस्कारः भावनाविशेषः। तस्य

एकस्मात् मूर्ध्नः जकारयकारयोस्तालुतः दकारलकारयोश्च दन्तादुच्चरितत्वेन बोधिनी पालनी अदूरता द्वितीयादिवर्णस्य सान्निध्यं यदि वर्तते इति शेषः

सादृश्यमित्यतः श्रुत्यनुप्रासात् माधुर्यगुणपुष्टो राजविषयकरतिभाव इति तदैवानुप्रास इत्यन्वयः। अयं भाव: संस्कारस्य प्रथमक्षणे उत्पत्तिः, द्वितीयक्षणे

विभावनीयम्॥।53। स्थितिः, तृतीयक्षणे निवृत्तिः इति नियमेन अव्यवधानेन किञ्चित्व्यवधानेन वा सादृश्यप्रतीतिजननात् वैचित्र्यजनकतादृशवर्णावृत्तिरनुप्रास इति निष्कर्षः। अयञ्च अत्र वैदर्भीगौड्योर्मतभेदं दर्शयन्नाह-इतीति।। इतिपदं पूर्वोक्तद्योतकम् इति द्विविध: छेकानुप्रासः वृत्यनुप्रासश्च तदुक्तं दर्पणकारेण, 'छेको व्यञ्जनसङ्घस्य पूर्वोक्तमिदं पद्यं गौडैः गौडवासिभिः कविभिः न आदृतं माधुर्यगुणवत्तया न सकृत्साम्यमनेकधा। अनेकस्यैकधासाम्यमसकृद्वाप्यनेकधा। एकस्य सकृदप्येष स्वीकृतं विभिन्नवर्णानामेकस्थानोच्चरितत्वेऽपि रसानुगुण्यस्याननुभवादिति भावः। वृत्त्यनुप्रास उच्यते'।इति। अपरश्च दर्पणकृतोक्त: यथा, 'शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं अनुप्रासस्तु वक्ष्यमाणवर्णावृत्तिरूपः तत्प्रियः तेषां गौडानां प्रियः रसानुकूल्यतया भेदे तात्पर्यमात्रतः। लाटानुप्रास इत्युक्त' इति। उदाहृतञ्च तेनैव यथा, 'स्मेरराजीवनयने! नयने किं निमीलिते। पश्य निर्जितकन्दर्पं कन्दर्पवशगं प्रियम्'।।55॥

30 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 31

चन्द्रे शरन्निशोत्तंसे कुन्दस्तबकसंनिभे। इत्यनुप्रासमिच्छन्ति नातिदूरान्तरश्रुतिम्। इन्द्रनीलनिभं लक्ष्म संदधात्यलिनः श्रियम्।।56॥ न तु रामामुखाम्भोजसदृशश्चन्द्रमा इति।।58॥ चारु चान्द्रमसं भीरु! बिम्बं पश्यैतदम्बरे। स्मरः खरः खलः कान्तः कायः कोपश्च नः कृशः। मन्मनो मन्मथाक्रान्तं निर्दयं हन्तुमुद्यतम्।।57॥ च्युतो मानोऽधिको रागो मोहो जातोऽसवो गताः।।59॥

(Anuprāsa in feet is like). Anupräsa like the above is desired where the space चन्द्रे शरन्निशोत्तंसे कुन्दस्तबकसन्निभे। between Śruti (sequences of similar sounds) is not far; and इन्द्रनीलनिभं लक्ष्म सन्दधात्यलिनः श्रियम्। not (Anuprāsa) like. (Anuprāsa in words is like). रामामुखाम्भोजसदृशश्चन्द्रमाः। चारु चन्द्रमसं भीरु बिम्बं पश्यैतदम्बरे। Passages like. मन्मनो मन्मथाक्रान्तं निर्दयं हन्तुमुद्यतम्।। स्मरः खरः खलः कान्तः कायः कोपश्च नः कृशः। च्युतो मानोऽ्धिको रागो मोहो जातोऽसवो गताः। उदाहरति-चन्द्रे इति।। शरन्निशायाः शारदीयरजन्या उत्तंसे शिरोभूषणरूपे कुन्दस्तबकसन्निभे माध्यकुसुमगुच्छसदृशे चन्द्र इन्द्रनीलनिभं श्यामलम् इत्यर्थः and the rest of them produce saithilya (want of coherence in sounds) and are of rugged build. Therefore, the लक्ष्म कलङ्कः अलिनः भ्रमरस्य श्रियं शोभां सन्दधाति धारयति। अत्र प्रथमद्वितीयतृतीयेषु पादेषु शकार-ककार-वकार-कारलवकाराणां वर्णानां अदूरतैवानुप्रासस्य प्रयोजकमित्याह-इतीति।। अतिदूरं समधिकम् अन्तरं पुनरावृत्तिवशात् साम्यप्रतीतिरिति वृत्त्यनुप्रासः। चतुर्थे च व्यवधानं यस्याः सा अतिदूरान्तरा न अतिदूरान्तरा नातिदूरान्तरा, तादृशी श्रुतिः दकार-धकर-तकार-नकाराणां दन्तरूपैकस्थानोच्चार्यत्वात् श्रुत्यनुप्रास इति अनेन श्रवणं यस्य तादृशम् इति पूर्वोक्तप्रकारम् अनुप्रासम् इच्छन्ति कवय इति च अलङ्कारद्वयेन व्यञ्ञजितं माधुर्यं शृङ्गाररसं पद्यनिष्ठं परिपुष्णाति। अत्र शेष: रामामुखाम्भोजसदृशः चन्द्रमा इति एवं विधं तृतीयचतुर्थयोः पादयोः रूपकोपमाभ्यामनुप्राणिता निदर्शनानाम अलंकृतिः सुधीभिर्विभावनीया।।56॥ माकारदयोः साम्येऽपि अतिदूरान्तरश्रुतिम् अनुप्रासमिति शेषः न तु इच्छन्तीति स्वरवैषम्येण अनुप्रासो दर्शितः इदानीं तत्सादृश्येन दर्शयति-चार्विति॥ च शेषः ।। 58॥। हे भीरु! भयशीले! अम्बरे आकाशे एतत् परिदृश्यमानम् इत्यर्थ: चारु मनोज्ञं अनुप्रासस्य रसावह्नत्वकीर्तनात् यत्र वाक्यस्य सदोषत्वेन रसस्य अपरिपुष्टता मन्मथाक्रान्तं कामार्तं मन्मनः मम मानसं निर्दयं यथा तथा हन्तुमुद्यतं चान्द्रमसं तत्र न माधुर्यसद्भाव इत्याह-स्मर इति।। स्मरः कामः खरः अतितीक्ष्णः कान्तः बिम्बं चन्द्रमण्डलं पश्येत्यन्वयः। मानिनी कामिनीं प्रति कस्यचित् नायकस्य प्रियः, खल: निष्ठुरः, नः अस्माकं कायः शरीरं कोपश्च कान्तं प्रतीति शेष: उक्तिरियम्। इह प्रथमे पादे खकाररकारयोः स्वरसहितयोः सादृश्यात्। क्षीण: नष्टश्च मानः गौरवं च्युतः विनष्टः, रागः कान्तप्राप्त्यभिलाषः अधिकः। वृत्त्यनुप्रासः। द्वितीयतृतीययोश्च यथाक्रमं म्बकारयोर्मन्ममन्मयोश्च साम्यात् छेकानुप्रासोऽपि। तथा चतुर्थे दकारयोस्तकारयोश्च स्वरवैषम्येण सादृश्यात् मोहः मूर्च्छा जातः क्षणे क्षणे इति शेषः, असवः प्राणा गताः प्रायेणेति शेषः, इदं

अन्यविधो वृत्यनुप्रासश्च। माधुर्यगुणोऽप्यत्र शब्दार्थोभयनिष्ठत्वेन चमत्कारजननात् नायकं निराकृतवत्याः गलितमानायाः कस्याश्चित् कामिन्याः पश्चात्तापवचनम्।

विप्रलम्भाख्यं शृङ्गारं परिपुष्णाति।।57। अत्र प्रथमे पादे रकारयो: खकारयोश्च द्वितीये ककाराणां साम्यात्। वृत्यनुप्रासस्य

32 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 33

इत्यादि बन्धपारुष्यं शैथिल्यं च नियच्छति। कामं सर्वोजप्यलङ्कारो रसमर्थे निषिञ्चतु। अतो नैवमनुप्रासं दाक्षिणात्याः प्रयुञ्जते॥60॥ तथाप्यग्राम्यतैवैनं भारं वहति भूयसा।।62।।

आवृत्तिं वर्णसंघातगोचरां यमकं विदुः। तत्तु नैकान्तमधुरमतः पश्चाद्विधास्यते॥61॥ Granting that all arts of speech (Alankāra), and delectableness to the idea (conveyed) it is the absence of

Southerners (Dāksiņātyās) do not use this (kind of) vulgarity of expression alone that is mostly responsible for delectableness. Anuprāsa. They call the recurrence of the same sequence (assemblage) of sounds, Yamaka; the (Yamaka) is not always conductive to sweetness, and therefore, it is dealt with पृथगर्थायाः स्वरव्यञ्जनसंहतेः। क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्यते।।' इति।

later on. तत् तु सयमकं पद्यं न एकान्तमधुरं न अतिशयेन माधुर्यवत् तथाहि तथाविधे वाक्ये प्रथमम् अर्थानुसन्धानव्यग्रतया रसप्रतीतेर्व्यवहितत्वात् इति अनुप्रासे तु

तथा उत्तरार्धे तकारादिदन्त्यवर्णानां साम्यात् छेकानुप्रासस्य दोषाकुलतयः अर्थानुसन्धानव्यग्रताया अभावात् रसप्रतीते: अव्यवहितत्वमिति सानुप्रासे वाक्ये

तादृशविप्रलम्भशृङ्गारस्य न अतिपरिपोषकता इति बोध्यम्।।59॥ माधुर्यमस्तीति च भाव:। एकान्तेति पदेन यमकेऽपि रसावहं माधुर्यमस्त्येव परम् अनुप्रासवत् सम्यक् न इति वक्तव्यम् अन्यथा अस्य पूर्वोक्ते पद्ये दोषमाह-इत्यादिति।। इत्यादि एवमादिकं सानुप्रासमपि पद्यं अनलङ्कारत्वापत्तिरापद्येत शब्दार्थशोभाजननेन काव्यात्मभूतरसोपकारित्वस्य एव बन्धपारुष्यं बन्धे रचनायां पारुष्यं दुःश्रवत्वं शैथिल्यं पतत्प्रकर्षतादिकञ्च नियच्छति अलङ्कारत्वात् इति ध्येयम्। अतः पश्चात् अलङ्कारप्रस्तावे इत्यर्थः विधास्यते ज्ञापयति। अत्र पूर्वार्धे बहुविसर्गसत्तया पारुष्यम्। तदुक्तम्, 'अनुस्वारविसर्गौ तु वक्ष्यते यमकमिति शेषः॥61॥ पारुष्याय निरन्तरौ' इति। पूर्वाऽर्धे यादृशी तीव्ररचना उत्तरार्धे तथा नेति पतत्प्रकर्षता। अतः कारणात् एवं सदोषमित्यर्थः अनुप्रासं दाक्षिणात्याः पण्डिताः शब्दगतं माधुर्यं दिर्शितमिदानीम् अर्थगं माधुर्यं दर्शयन्नाह काममिति।।

न प्रयुञ्जते न व्यवहरन्ति माधुर्यस्य असद्भावादिति भाव:। यत्र तु पारुष्यादिके सर्वोऽपि शब्दगतः अर्थगतः उभयगतश्च अलङ्कारः अनुप्रासोपमा पुनरुक्तवत् आभासादि: अर्थे वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयरूपे प्रतिपाद्ये कामं यथेष्टं यथा तथा रसं रसानुकूलतया माधुर्यमस्ति तत्र पारुष्यादिकं न दोष: प्रत्युत गुण एव। तथोचोक्तं वक्तरि क्रोधसंयुक्ते तथा वाच्ये समुद्धते। रौद्रादौ च रसेऽत्यन्तं दुःश्रवत्वं गुणो निषिञ्चति पुष्णाति उद्धोधयतीत्यर्थः तथापि अग्राम्यता ग्राम्यः इतरजनव्यवहृतः

भवेत्' इति ॥। 60॥ शब्दोऽर्थश्च स न भवतीति अग्राम्यः तस्य भाव: भूयसा बाहुल्येन एनं भारं रसनिषेकरूपं वहति तथा च अग्राम्यतापरिहृतानाम् एव अलङ्काराणां रसपोषकत्वं ननु अनुप्रासवत् यमकमपि कथमत्र न निरूप्यत इत्याह-आवृत्तिमिति।। सालङ्कारस्य रसव्यञ्जकस्य एव अर्थस्य माधुर्यञ्चेति प्रतिपादितम्। भूयसा इति वर्णसङ्घातः वर्णसमूह एव गोचर: विषयो यस्याः तथोक्ताम् आवृत्तिं पुनरुच्चारणं ग्रहणात् इतरजनकथनेषु ग्राम्यता न दोष: प्रत्युत गुण एव तदुक्तं 'गुण इत्यनुवृत्तौ यमकं विदुः जानन्ति कवय इति शेष:। तदुक्तं दर्पणकारेण यथा, 'सत्यर्थे ग्राम्यत्वमधमोक्तिषु' इति ॥62॥

34 काव्यादर्श: प्रथम: परिच्छेद: 35

कन्ये कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथम्। त्वयि निर्मत्सरो दिष्टयेत्यग्राम्योऽर्थों रसावहः ॥64॥

इति ग्राम्योऽयमर्थात्मा वैरस्यायैव कल्पते॥63॥ शब्देऽपि ग्राम्यतास्त्येव सा सभ्येतरकीर्तनात्।

कामं कन्दर्पचाण्डालो मयि वामाक्षि निर्दयः। यथा यकारादिपदं रत्युत्सवनिरूपणे।।65॥

Girl, why do you not desire me who desire you? This पदसंधानवृत्त्या वा वाक्यार्थत्वेन वा पुनः।

is a vulgar expression of the idea and is deemed quite undelectable. This expression is free from vulgarity and conveys

"Let that base-born Cupid be unkind to me; fair- delectation.

eyed lady, happily, he bears no malice towards you." Even in sounds there is vulgarity; that (vulgarity) is because of use by persons other than respectable people (in assemblies). For example, the word beginning with ya

ग्राम्यताया उदाहरणं दर्शयति-कन्ये इति।। विदग्धजनोक्तिरियम्। हे कन्ये! (i.e. yabha) in describing sexual enjoyment.

त्वं कामयमानं मां कथं न कामयसे इत्यत्र कन्ये इति सम्बोधनं दुहितृस्थानीयानामेव What gives a vulgar meaning because of the lie of

सम्भवति नायिकासम्बोधने तु प्रिये सुन्दरि इत्यादि प्रयोग एव साधुः, तस्मादत्र sequence of syllables or because of the purport of the

अर्थस्य ग्राम्यताएव न तु कन्याशब्दस्य विदग्धानामपि भूरिशस्तत्प्रयोगदर्शनात् यथा 'कन्येयं कलधौतकोमलरुचिः कीर्तिस्तु नातःपरे'त्यादि। प्राचीनैस्तु तां प्रति चाटूक्तिं व्यञ्जयति, कन्दर्पो मयि निर्दयः त्वयि तु निर्मत्सरं इत्यनेन अहं

ग्राम्यजनमात्रव्यवहृतानां कट्यादिशब्दानामेव ग्राम्यत्वमुक्तम्। इत्ययं ग्राम्य अर्थस्य त्वां कामये त्वन्तु मां न कामयसे इति पूर्वोक्तपद्यार्थ एव भङ्गया सूचित इति

आत्मा प्रतिपाद्यवस्तु वैरस्याय रसोद्वोधव्याघाताय प्रकल्पते प्रभवति। अयं भावः अग्राम्यता सहृदयहृदयङ्गमतया रस व्यञ्जयन्ती माधुर्यगुणं आवहति इति॥।64।

कामो नाम कामिनां सुरतेच्छारूपः कामिनीकुचकलशवत् गूढमतिचमत्करोति, ग्राम्यतायाः शब्दगतत्वमपि दर्शयति-शब्देऽपीति।। शब्देऽपि ग्राम्यता

अगूढस्तु लज्जाजनकत्वेन वैरस्यमावहतीति न अत्र माधुर्यसद्भाव इति। अत्र च अस्ति एव, सा सभ्यं साधु तदितरम् असम्यं ग्रामीणहालिकादिप्रयोज्यं वचनं

नायककामरूपकारणे सत्यपि नायिकाकामरूपस्य कार्यस्याभावात् तस्य कीर्तनात् विदग्धजनैः इति शेष: कथनात् भवतीति शेषः। यथा रत्युत्सवस्य

विशेषोक्तिरलङ्कारः। तदुक्तं दर्पणकारेण, 'सति हेतौ फलाभावो विशेषोक्तिस्तथा निरूपणे यकारादिपदं यकार आदिर्यस्य तत् पदं यभ मैथुने इत्यस्मात् निष्पन्नं

द्विधा' इति।।63॥ पदं यम्भनादिकमित्यर्थः। तादृशपदप्रयोक्तुः ग्राम्यतया उपहसनीयत्वं श्रोतुश्च

अग्राम्यतां दर्शयति-काममिति।। हे वामाक्षि! वामे सुन्दरे कुटिले वा लज्जितत्वमेव जायते सुतरां रसास्वादस्य तिरोहितत्वात् न अत्र माधुर्यगुणप्रसर

अक्षिणी यस्याः तत्सम्बुद्धौ। कन्दर्पचाण्डालः मयि निर्दयः, दिष्ठ्या भाग्येनः इति भाव:॥65॥

त्वयि निर्मत्सर इति अग्राम्यः अर्थ: विदग्धजनवाक्यार्थ: रसम् आवहति पुष्णातीति अश्लीलताया ग्राम्यतायामन्तर्भावमाह-पदेति।। पदानां सन्धानं सम्प्रवेशो

रसावहः। अयं भाव: वामाक्षीति सम्बोधनपदं नायिकाया: सौन्दर्यं नायकस्य च यस्मिन् तत् पदसन्धानं वाक्यसङ्गातेति पाठे स एवार्थः। तद्ृत्त्या तद्गतत्वेन वा अथवा वाक्यार्थत्वेन तदर्थगतत्वेन वा इत्यर्थः। दुर्दुष्टा प्रतीतिः दृष्टप्रतीतिः तत्करं

36 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 37 दुष्प्रतीतिकरं ग्राम्यं यथा या भवतः प्रिया।66॥ खरं प्रहृत्य विश्रान्तः पुरुषो वीर्यवानिति। भगिनीभगवत्यादि सर्वत्रैवानुमन्यते।

एवमादि न शंसन्ति मार्गयोरुभयोरपि।।67॥ विभक्तमिति माधुर्यमुच्यते सुकुमारता।।68॥

sentence as a whole is also Grāmya (vulgarity in expression) as in. Words like Bhagini and Bhagavati are accepted 1. या भवतः प्रिया (she who is your favourite) and which everywhere. So far, Mādhurya (sweetness) has been analysed; Sukumāratä (tenderness) will now be may be read as या भवतः प्रिया (she who is the favourite of discussed. one in cointion). 2. खरं प्रहृत्य विश्रान्तः पुरुषो वीर्यवान् (which means that "The strong man (Räma) was tired after killing Khara and प्रतीतेऽपि वक्त्रादिवैशिष्ट्यात् अपरोऽपि अर्थो व्यञ्जनया वृत्त्या प्रतीयते। तथोचोक्तं secondarily that lusty fellow is tired after plying hard in दर्पणकारेण यथा, 'अनेकार्थस्य शब्दस्य संयोगाद्यैर्नियन्त्रिते। एकत्रार्थेऽन्यधी- coition." These and the like are not accepted by either Märga for school (of rhetoric). हेतुर्व्यञ्जना साभिधाश्रयाः।।' इति। न च अत्र वीर्यपदं विभिन्नयोर्बलशुक्र- योर्वाचकमिति वाच्यं बलस्य शुक्रजत्वेन एकमात्रपदार्थत्वात् इति। एवमादि दोषदूषितं काव्यम् उभयोरपि गोडवैदर्भयोर्मार्गयोः न शंसन्ति न आद्रियन्ते विद्वांस लज्जा जुगुप्सामङ्गलादिव्यञ्जकम् अश्लीलत्वमित्यर्थः अपि ग्राम्यतायामन्तर्भूतं तदपि माधुर्यव्याघातकमिति भावः। यथा या भवतः प्रियेति ग्राम्यं इति शेषः। 67॥

अत्र या भवत इत्यंशे याभ: मैथुने इत्यस्मात् घति निष्पन्नः स विद्यते अस्येति ग्राम्यतायाः प्रतिप्रसवमाह-भगिनीति।। भगिनी भगवती आदिपदग्राह्यं याभवान् तस्येति प्रतीतौ व्रीडाव्यञ्जकत्वात् वाक्यमिदमश्लीलत्वदोषदूषितम्। योनिलिङ्गादिकञ्च सर्वत्र काव्येषु व्यवहारेषु च अनुमन्यते अदुष्टतया लोकैः अतोऽत्र न माधुर्यसङ्गतिरिति भावः॥। 66॥ अङ्गीक्रियते तत्तच्छब्दप्रयोगे दोषानुसन्धानविरहेण साधारणानां वैरस्यानुदयात् इति भाव:। उक्तञ्च, 'संवीतस्य हि लोकेऽस्मिन्न दोषान्वेषणं क्षमम्। शिवलिङ्गस्य वाक्यगतामश्लीलतामुक्त्वा तदर्थगतां निर्दिशति-खरमिति।। कश्चित् वीर्यवान् पराक्रमशाली पुरुष: खरम् अतितीक्ष्णं यथा तथा प्रहृत्य शत्रूनिति शेष: संस्थाने कस्यासभ्यत्वभावनम्।।' इति संवीतं हि अदुष्टतया सर्वजनव्यवहृतम्। विश्रान्त इति प्रकरणसङ्गतोऽर्थः, परं वीर्यवान् शुक्रल: कश्चित् पुरुषः खरं गाढं अन्यच्च, 'ग्राम्यं घृणावदश्लीलामङ्गलार्थं यदीरितम्। तत् संवीतेषु गुप्तेषु लक्षितेषु

यथा तथा प्रहृत्य मैथुनं कृत्वा विश्रान्त इत्यपि असभ्यार्थो वक्त्रादिवैलक्षण्येन न दुष्यति।।' इति। गुप्तेषु असभ्यार्थेषु असिद्धेषु अपि भावेन तदर्थबोधकेषु

प्रतीयते। न च अत्र वाक्यगतमश्लीलत्वमिति मन्तव्यं शब्दपरिवृत्ति- यथा, 'करिहस्तेन सम्बाधे प्रविश्यान्तर्विलोडिते। उपसर्पन् ध्वजः पुंसः

सहत्वासहत्वाभ्या तद्व्यवस्थापनात्। तथाहि यत्र शब्दपरिवृत्तावपि तदर्थप्रतीतिस्तत्र साधनान्तर्विराजते।।' इत्यत्र सम्बाधपदेन सङ्गटार्थप्रसिद्धेनापि भावेन अप्रसिद्धस्य

न शब्दगतत्वं यत्र तु तथात्वे न तदर्थसम्भवस्तत्रैव शब्दगतनियमः, अत्र तु स्त्रीलिङ्गस्य बोधनम्। लक्षितेषु लक्षणया असभ्यार्थपतिपादकेषु यथा खरमित्यादिवाक्यस्थपदानाम् एकार्थमात्रप्रतिपादकानां प्रकरणबलात् प्रथमेऽर्थे जन्मभूमिपदेन कुत्रचित् भावेन योनिबोधनम्। इति उक्तप्रकारेण माधुर्यं विभक्तं विभज्य दर्शितम् अधुना सुकुमारता उच्यते॥68॥

38 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 39

अनिष्ठुराक्षरप्रायं सुकुमारमिहेष्यते। बन्धशैथिल्यदोषस्तु दर्शितः सर्वकोमले॥69॥ इत्यनूर्जित एवार्थो नालंकारोऽपि तादृशः। सुकुमारतयैवैतदारोहति सतां मनः॥71॥ मण्डलीकृत्य बर्हाणि कण्ठैर्मधुरगीतिभिः। कलापिनः प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि।70॥ दीप्तमित्यपरैर्भूम्ना कृच्छ्रोद्यमपि बध्यते। न्यक्षेण क्षपितः पक्षः क्षत्रियाणां क्षणादिति।।72॥

Abundance of non-harsh letters is here known as The meaning here is not striking nor is there any Sukumäram; and the fault of non-coherence of word- striking Alankāra embellishment. It is only by Sukumāratā structure in entirely soft-lettered words has been pointed this gets into (i.e. is approved by) the minds of the good. out. By others are composed passage like यक्षेण क्षपितः पक्षः As in क्षत्त्रियाणां क्षणात् which are difficult to pronounce under the मण्डलीकृत्य बर्हाणि कण्ठैर्मधुरगीतिभिः। impression that they constitute grandeur. कलापिनः प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि।। उक्तरूपसौकुमार्यस्य गुणत्वमनङ्गीकुर्वतो नव्यान् प्रत्याह-इतीति।। इति अनिष्ठुराणीति।। अनिष्ठुराणि अपरुषाणि अक्षराणि प्रायो बाहुल्येन यत्र उक्तविध: अर्थः मण्डलीकृत्येति पद्यप्रतिपाद्य इत्यर्थः न ऊर्जितः न तेजस्वल तादृशं पद्यं सुकुमारं सौकुमार्यगुणयुक्तमित्यर्थः। प्रायःपदेन अन्तरान्तरा एव न अतिमनोरम इत्यर्थः, अलङ्कारश्च समासोक्तिरूपः तादृशः वैचित्र्यजनकः परुषाक्षराण्यपि निवेशनीयानीति सूचितम्। तुशब्दोऽत्र हेतुवाचकः। यतः न, तथापि एतत् पद्यं सुकुमारतया तादृशसौकुमार्यगुणयुक्ताक्षरविन्यासेन सतां सर्वकोमले केवलसुकुमाराक्षरप्रयोगे बन्धस्य रचनायाः शैथिल्यदोषः श्लथत्व- सामाजिकानां न तु साधारणानामिति ध्वनिः मनः आरोहति आश्रयति मोहयतीति

रूपदोष: अगाढता इति यावत् दर्शितः पूर्वोक्ते मयैव मालतीमालया- यावत्। अयं भाव: अर्थालङ्कारौ हि अन्यविधौ पदार्थौ गुणस्तु न तथा, यतः

लोलालिकलिला यथा इति शेषः। तथाच कोमलाक्षराणां बहूनां मध्ये अर्थस्य अलङ्कारस्य च बोधनात् पूर्वमेव गुणकृतवैशिष्टयं प्रतीयते गुणस्य

परुषाक्षरविन्यासेन बन्धस्य गाढतया यत् सहृदयहृद्यत्वं तदेव सौकुमार्यपदवाच्यं विन्यासविशेषरूपत्वात्। उक्तञ्च, 'तया कवितया किं वा तया वनितया तथा।

माणिक्यखचितमुक्तादामवत् इति सुधीभिर्विभाव्यम्।।69।। पदविन्यासमात्रेण यया न ह्ियते मनः' ॥ इति। 'असति गुणवैचित्रये अर्थालङ्कारौ न शोभेते अतएवोक्तं भोजराजेन, 'अलंकृतमपि श्रव्यं न कायं गुणवर्जितम्'। अस्य उदाहरणमाह-मण्डलीति।। कलापिनः मयूराः जीमूतमालिनि काले अन्यच्च, 'यदि भवति 'वचश्च्युतं गुणेभ्यो वपुरिव यौवनबन्ध्यमङ्गनायाः। वर्षासु बर्हाणि पुच्छानि मण्डलीकृत्य विस्तार्य मधुरगीतिभिः मधुरगीतिसदृशस्वनैः अपि जनदयितानि दुर्भगत्वं नियतमलङ्करणानि संश्रयन्ते' इति॥71॥ इत्यर्थः कण्ठैः उपलक्षिताः सन्तः विशेषणे तृतीया। प्रनृत्यन्ति। अत्र रसविशेषे सौकुमार्यमनङ्गीकुर्वता मतं दर्शयति-दीप्तमिति॥। अपरैः मकारककारादीनां कोमलाक्षराणां मध्ये डकार-रकारादियुक्ताक्षराणां परुषाणां निवेशात् रचनेयं सौकुमार्यमाश्रयति। अत्र च कलापिषु नर्तकव्यवहारसमारोपात् गोडीयव विभि: वीरादिषु रसेषु दीप्तिरौज्ज्वल्यं तद्युक्तं तद्ध्यञ्जकमित्यर्थः दीप्तं समुत्तेजनमिति यावत् पदं कृ्छ्रेण कष्टेन उद्यम् उच्चार्यमपि भूम्ना बाहुल्येन समासोक्तिरलङ्कारः। तदुक्तं दर्पणकारेण, 'समासोक्तिः समैर्यत्र कार्यलिङ्ग- बध्यते विरच्यते। गौडीया हि वीररसादिध्वनौ परुषाक्षरविन्थान तद्व्यञ्जनस्य विशेषणैः। व्यवहारसमारोपः प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुनः॥' इति॥70॥ हृद्यतया सौकुमार्यं न अङ्गीकुर्वते इति भावः। यथा न्यक्षेण नेत्रहीनेन अन्येनेत्यर्थ: धृतराष्ट्रेण क्षणात् अल्पेनैव कालेन क्षत्रियाणां पक्षः समूहः

40 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेदः 41

अंर्थव्यक्तिरनेयत्वमर्थस्य हरिणोद्धता। नेदृशं बहु मन्यन्ते मार्गयोरुभयोरपि। भू: खुरक्षुण्णनागासृंग्लोहितादुदधेरिति।।73। न हि प्रतीतिः सुभगा शब्दन्यायविलङ्गिनी॥।73। मही महावराहेण लोहितादुद्धृतोदधेः। उत्कर्षवान् गुणः कश्चित् यस्मिन्रुक्त्े प्रतीयते। इतीयत्येव निर्दिष्टे नेयत्वमुरगासृजः ।।74।। तदुदाराह्वयं तेन सनाथा काव्य (सर्व) पद्धतिः।।76।।

Explicitness of sense is where there is no need to bring Such (bringing in) is not liked by either school (Mārga). in other words; as in हरिणीद्धता भू: खुरक्षुण्णनागासृग्लो हितादुदधः। For, the meaning is not clear and the laws of words are

But where this alone is expressed मही महावराहेण transgressed.

लोहितादुद्धृतोदधे: them उरगासृज: has not to be brought in. What is called Udära by which all sequence (of words) find their excellence where when the sequence (of word)

समग्रक्षत्रियकुलमित्यर्थः। क्षपितः नाशितः कुरुक्षेत्रयुद्धे इति शेषः। अत्र is uttered its excellent quality is clear.

वीररसवर्णनायां तादृशश्रुतिकटुपरुषवर्णप्रयोग एव चमत्कारमातनोतीत्येवंविधे प्रयोगे सौकुमार्यत्यागो गुण एवेति ध्येयम्। वैदर्भास्तु ईदृशेऽपि प्रयोगे उरगासृजः पन्नगशोणितात् हेतो: लोहितात् उदधे: महीं उद्दता, इतीयति एवं

सौकुमार्यमाद्रियन्ते यथा 'कुतमनुमतं दृष्टं व यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिः प्रकारे निर्दिष्टे प्रयुक्ते सति नेयत्वं भवति। तथाहि उरगासृज इत्युक्ते कथमिति

निर्भर्यादैः भवद्भ्िरुदायुधैः। नरकरिपुणा सार्धं तेषां हेतो: आकाङ्गणीयत्वात् खुरक्षुण्णेत्यंशस्य अध्याहार: कर्तव्यः अन्यथा आर्थस्य

समीककिरीटिनामयमहमसृङ्मांसैः करोमि दिशां बलि 'मिति। अत्र रोद्रेऽपि स्फुटता न स्यात् इति भाव:।। 74।।

रसे न अतिपरुषाक्षराणि विन्यस्तानि॥72॥ अत्र उभयोरपि मार्गयो: वैमर्त्य दर्शयति-नेति।। उभयोरपि वैदर्भीगौड्योः

अर्थव्यक्तिं नाम गुणं सोदाहरणमाह-अर्थव्यक्तिरिति।। अर्थस्य अनेयत्वम् मार्गयो: रीतिविशेषयो: कवय इति शेष: ईदृशं पूर्वोक्तरूपं नेयत्वयुक्तं वाक्यं न

अध्याहारादिकष्टकल्पनामन्तरेण प्रयुक्तपदेभ्य एवोपस्थितिरित्यर्थः अर्थव्यक्तिः। बहु मन्यन्ते न आद्रियन्ते। हि यतः शब्दन्यायः शाब्दबोधनियमः तस्य विलङ्गिनी उक्तञ्च क्रमदीश्वरेण, 'यावद्वाच्याभिधानं यत्तदर्थव्यक्तिलक्षणम्'। इति। इयञ्च व्यतिक्रमसाधनी प्रतीति: अध्याहारादिकष्टकल्पनेन ज्ञानमित्यर्थः। नु सुभगा न

शब्दमात्रगा अर्थगायास्तु स्वभावोक्त्यलङ्कारेण परिगृहौतत्वात् न पृथगुक्तिः। तदुक्त साध्वीत्यर्थः॥75॥ दर्पणकारेण, 'अर्थव्यक्तिः स्वभावोक्त्यलङ्कारेण तथा पुनः' इति। अपरे तु पदानां औदार्यं गुणं निरूपयति-उत्कर्षेति।। यस्मिन् वाक्ये उक्ते कथिते सति झटित्यर्थबोधकत्वं शाब्दीमर्थव्यक्तिमाहुः। यदुक्तम् 'अर्थव्यक्तिः पदानां हि झटित्यर्थसमर्पणम्' इति। यथा हरिणा वराहरूपिणा विष्णुना खुरैः स्वीयैः इति कश्चित् उत्कर्षवान् वर्णनीयस्य विषयस्य उत्कर्षप्रतिपादको लोकोत्तरचमत्कारकः गुण: धर्मविशेष: प्रतीयते बुध्यते तत् उदाराह्वयम्। औदार्यगुणयुक्तं तेन भाव: क्षुण्णानां नागानां पन्नगानां रसातलवासिनाम् असृग्भिः शोणितैः लोहितात् उदारत्वगुणेन काव्यपद्धतिः गौडवैदर्भीया काव्यरीतिः सनाथा पूर्णा उत्कर्षवतीति रक्तत् उदधे: समुद्रात् भू: पृथ्वी उद्धता ऊर्ध्व नीता। अत्र यावन्त एव शब्दास्तावतामेव अर्थाः विना कष्टकल्पनां प्रतीयन्ते इति॥73॥ भाव:। इदञ्च अर्थगतम्। शब्दगतन्तु विकटत्वलक्षणं विकटत्वञ्च पदानां

अनेयत्वमर्थव्यक्तिमुक्त्वा तद्विपरीतं नेयत्वं दर्शयति-महीति।। महावराहेण नृत्यत्प्रायत्वं यथा 'स्वचरणविनिविष्टैः नूपुरैः नर्तकीनां भणिति रणितमासीत् तन्न चित्रं कलञ्च' इति विश्वनाथः॥76॥

42 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 43

अर्थिनां कृपणा दृष्टिस्त्वन्मुखे पतिता सकृत्। तदवस्था पुनर्देव नान्यस्य मुखमीक्षते।77॥ यथा लीलाम्बुजक्रीडासरोहेमाङ्गदादयः।।79।

इति त्यागस्य वाक्येऽस्मिन्रुत्कर्षः साधु लक्ष्यते। ओज: समासभूयस्त्वमेतद्रद्यस्य जीवितम्।

अनेनैव पथान्यत्र समानन्यायमूह्यताम्।।78॥ पद्येऽप्यदाक्षिणात्यानामिदमेकं परायणम्।।80।

श्लाघ्यैर्विशेषणैर्युक्तमुदारं कैश्चिदिष्यते। Ojas is in abundance of compound words. This is the soul of Gadya (prose;) in verse Padya also for the non- (As in) Southerners this alone is the goal. अर्थिनां कृपणा दृष्टिस्त्वन्मुखे पतिता सकृत्। तदवस्था पुनर्देव नान्यस्य मुखमीहते।। कैश्चित् कविभिरिष्यते स्वमते तु अपुष्टार्थतादोषपरिहारेण परिकरालङ्कारस्य कीर्तनेन

In this sentence, the excellence of Tyga (giving) is well च अस्य ग्रहणात् न पृथगुक्तिरिति भावः। यथा लीलाम्बुजक्रीडासरो हेमाङ्गदादयः। seen. In this same manner, the rules or law (of words) can लीलाम्बुज इत्यत्र लीलेति विशेषणेन तदुपयोगिनो वर्णकारसौरभ्यातिशयस्य, be guessed. क्रीडासर इति कथिते तत्र क्रीडार्थककमलकैरवादिजनितशोभादिकस्य तथा By some is desired Udāra by the conjunction of हेमाङ्गदेत्युक्ते अङ्गदस्य हेमनिर्मितत्वेन सुदृश्यत्वादिकस्य प्रतीतिः सहृदय- excellent adjectives, e.g. लीलाम्बुजं, क्रीडासरः, हेमाङ्गद: etc., मनोहारिणीति विभावनीया।।79।।

उदारत्वस्य उदारहणं दर्शयति-अर्थिनामिति।। हे देव! अर्थनां कृपणा ओजोगुणं निरूपयति-ओज इति।। समासः द्वयोर्बहूनां वा पदानाम् दीना दृष्टिः त्वन्मुखे असकृत् वारंवारं पतिता पुनः किन्तु तदवस्था दीनेत्यर्थः एकीकरणं तस्य भूयस्त्वं बाहुल्यं दीर्घता इत्यर्थः बहुभिः पदैः समास इति अन्यस्य मुखं न ईक्षते। एतेन राज्ञ एतादृशी प्रभूतदानशक्तिर्यत् यावत् ओज: एतत् गद्यस्य पूर्वोक्तस्य प्रबन्धविशेषस्य जीवितं प्राणभूतम्। इदञ्च दात्रन्तरोपसर्पणमर्थिनां नास्तीति सूचितं सहृदयानाम् अतिशयेन चमत्कारीति उभयोरपि मार्गयो: सामान्यम्। अदाक्षिणात्यानां दाक्षिणात्यव्यतिरिक्तानां गोडानाम्

हृदयमिति।।77॥ इत्यर्थः पद्येऽपि इदम् एकम् अद्वितीयं परायणं परमा गतिः तेषां

इतीति।। इति उक्तरूपे त्यागस्य दानस्य अस्मिन् वाक्ये उत्कर्ष: राजकीय बन्धगाढताप्रियत्वादिति भावः। इदञ्च शब्दगतं समासस्य शब्दमात्रगतत्वात्।

दानस्य इति शेष: साधुः सम्यक् लक्ष्यते प्रतीयते। साधु इत्यत्र खल्विति पाठे केचित्तु ओज: प्रौढि: सा च पञ्चविधा यथा 'पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे च

खलु निश्चितमित्यर्थः। अन्यत्रापि पद्ये अनेन एव पथा रीत्या समानः सदृशः पदाभिधा। प्रौढिर्व्याससमासौ च साभिप्रायत्वमस्य चे 'ति। तत्र पदार्थे वाक्यरचनं

न्याय: नियम: यत्र तत् यथा तथा ऊह्यतां विभाव्यताम् एताम् एव रीतिमवलभ्ब्य यथा चन्द्र इत्येकस्मिन् पदार्थे वक्तव्ये अत्रेर्नयनसमुत्थं ज्योतिरिति वाक्यरचनम्।

पद्यं विरच्यतामित्यर्थः ॥78॥ वाक्यार्थे पदाभिधा यथा निदाघशीतलहिमकालोष्णशरीरा सुकुमारी वस्योपिदिति

मतभेदं दर्शयति-श्लाघ्येरिति।। श्लाघ्यैः विशेष्यस्य उत्कर्षाधायकत्वेन वाक्यार्थे वक्तव्ये वरवर्णिनीति पदाभिघानम्। एवमेकस्य वाक्यार्थस्य

सामाजिकमनोरमैः विशेषणैः बहुवचनात् एकस्य द्वयोः वा विशेषणयोः सद्भावे किञ्चिद्विशेषाभिधित्सया बहुवाक्यैरभिधानं व्यासः बहुवाक्यप्रतिपाद्यस्य

न अयं गुण इति सूचितम्। युक्तं समन्वितं वाक्यम् उदारम् औदार्यगुणयुक्तं एकवाक्येन प्रतिपादनं समासः, एतत् चतुर्विधं प्रौढिरूपमोजः शब्दगुणः, साभिप्रायन्तु अर्थगुण इत्याहुः । 80॥

44 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 45

तद्गुरूणां लघूनां च बाहुल्याल्पत्वमिश्रणैः। अन्ये( प्य)त्वनाकुलं ह्ृद्यमिच्छन्त्योजो गिरां यथा।।83।। उच्चावचप्रकारं तद्दृश्यमाख्यायिकादिषु।।81॥ पयोधरतटोत्सङ्गलग्नसंध्यातपांशुका अस्तमस्तकपर्यस्तसमस्तार्कांशुसंस्तरा 1 कस्य कामातुरं चेतो वारुणी न करिष्यति।।84।। पीनस्तनस्थिताताम्रवस्त्रेवाभाति वारुणी।।82॥ कान्तं सर्वजगत्कान्तं लौकिकार्थानतिक्रमात्। इति पद्येऽपि पौरस्त्या बध्नन्त्योजस्विनीर्गिरः।

It (Ojas) is of different varieties according to compound do not lead to confusion and which are charming; as in

words being many or a few or neither this can be seen in पयोधरतटोत्संगलग्नसन्ध्यातंपांशुका।

Ākhyāyikās. कस्य कामातुरं चेतो वारुणी न करिष्यति।।

अस्तमस्तकपर्यस्तसमस्तार्कांशुसंस्तरा। Käntam is what attracts the entire world by not straying

पीनस्तनस्थिताताम्रवस्तेवाभाति वारुणी।। beyond the ordinary meanings of words. And it exists in dialogues as well as in descriptions. Thus, even in verse do the Easterners compose, words which have Ojas. Others desire the Ojas of words which तद्राहित्यरूपमिति यावत् हृद्यं सहृदयमनोहारि च ओज: इच्छन्ति तथा च समासस्य तदिति।। तत् समासभूयरत्वरूपम् ओज: गुरूणां महाप्राणाक्षराणां लघूनाम् दीर्घत्वम् अल्पत्वम् अभावो वा तु श्रोतृणां बुद्धेरनागुलत्वसम्पादनेन तन्मनोहारित्वम् अल्पप्राणाक्षराणाञ्च बाहुल्येन क्वचित् अल्पत्वेन क्वचित् मिश्रणेन च क्वचित् ओज:पदार्थ इति निष्कर्षः। । 83॥। उच्चावचप्रकारं बहुविधं तत् आख्यायिकादिषु गद्यग्रन्थेषु दृश्यं लक्षणीयम्। अत्र उदाहरति-यथेति।। पयोधरो मेघ एव स्तनः स एव तटः प्रदेश: तस्य गौडीयानान्तु पद्यग्रन्थेऽपि सूर्यशतकादौ समासबाहुल्यं पूर्वमुक्तमवधेयम् उत्सङ्गे लग्नं सन्ध्यातपः सायंकालीनसौरकिरण एवं अंशुकं यस्याः तादृशी इति।। 81।। वारुणी कस्य चेतः कामातुरं न करिष्यति इत्यन्वयः। अत्र पूर्वार्धे समासबाहुल्यमपि गौडाभिमतं पद्येऽपि समासभूयस्त्वप्रकारं दर्शयति-अस्तमिति॥ पूर्ववत् न श्रोतृबुद्धिमाकलयति परं श्रोत्रमनोहरत्वेन चमत्कारातिशयमुग्धां करोतीति अस्तमस्तके अस्ताचलशृङ्गे पर्यन्ताः पतिताः समस्ता ये अर्कांशवः सूर्यकिरणाः विभावनीयम्।।84। तैः संस्तरः आच्छादनं यस्याः तादृशी वारुणी वरुणाधिष्ठिता दिगिति शेषः। कान्तिगुणं निरूपयति-कान्तमिति।। लौकिकस्थ लोकसिद्धस्य अर्थस्य पीनस्तने स्थितम् आताम्रम् ईषत् लोहितं सायंकालीनसौरकिरणस्य तथात्वात् अनतिक्रमात् अत्यागात् तन्मात्रस्यैव वर्णनात् इत्यर्थः सर्वजगतां कान्तं इति भाव: कम्रं कमनीयं वस्त्रं यस्याः तथाभूता कामिनीव राजते इति शेषः। साधारणमनोरममित्यर्थः। पद्यं कान्तं कान्तिगुणविशिष्टं तथाच अत्र द्वयो अप्यर्धयोः समासबाहुल्यम्।।82॥ सहृदयमनोरञ्जकलोकसिद्धवस्तुवर्णनमेव कान्तिगुण इति। उक्तञ्च क्रमदीश्वरेण इतीति।। पौरस्त्या: गौडवासिनः इति पूर्वोक्तप्रकारे पद्येऽपि ओजस्विनीः यथा, 'वर्णनात्युक्तिशून्या या सा कान्तिरभिधीयते' इति। इयमर्थगा विना समासबहुला: गिरः बध्नन्ति। अन्ये तु पण्डिताः गिरां वाचाम् अनाकुलाम् अत्र अर्थानुसन्धानमस्याः प्रतीतिविरहात्। तच्च कान्तिमत् वाक्यं वार्ता भावनिर्देशः, अनाकुलत्वमित्यर्थः दीर्घसमासादीनां झटिति प्रतीतेरन्तरायत्वात्

46 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 47

तच्च वार्ताभिधानेषु वर्णनास्वपि दृश्यते।।85॥ इति संभाव्यमेवैतद्विशेषाख्यानसंस्कृतम्। गृहाणि नाम तान्येव तपोराशिर्भवादृशः। कान्तं भवति सर्वस्य लोकयात्रानुवर्तिनः।।88।। संभावयति यान्यैवं पावनैः पादपांसुभिः।।86।। लोकातीत इवात्यर्थमध्यारोप्य विवक्षितः। अनयोरनवद्याङ्गि स्तनयोर्जृम्भमाणयोः। योऽर्थस्तेनातितुष्यन्ति विदग्धा नेतरे जनाः।89॥ अवकाशो न पर्याप्तस्तव बाहुलतान्तरे।।87। देवधिष्ण्यमिवाराध्यमद्यप्रभृति नो गृहम्।

"Those alone are homes which sages like you, whose Fools, not other people, delight in what is composed treasure is penance, honour by the holy dust of their feet." by using extreme exaggeration beyond the scope of world "Lady of faultless features, to these expanding breasts usage. there is no space left (for expansion) between these two "From today onwards our house is to be worshipped creepers of your arms." as a temple as all sin has been entirely washed away by dust falling from your feet." अनामयप्रियालापः 'अनामयप्रियालापो वर्तिर्वार्ता च कथ्यते' इति वचनात् तस्या "By Brahma, Ākāśa has been created small without अभिधानेषु कथनेषु तथा वर्णनासु वस्तुस्वरूपमात्रनिरूपणेषु दृश्यते अनामय- प्रियालापेषु वर्णनासु च यथावत् सत्यनिरूपणस्यैव औचित्यात् अयथावर्णने उक्तयो: पद्ययो: कान्तिं सङ्गटयति-इतीति।। इति पूर्वोक्तश्लोकद्वयप्रतिपाद्यं

लौकिकव्यवहारविसंवाद: स्यादिति भावः। केचित्तु वार्ताभिधानेषु इतिहासवर्णनेषु, वस्तु सम्भाव्यमेव भवितुमर्हति एव न तु प्रौढोक्त्या कल्पनीयम्। एतच्च

इतिहासानां यथावद्वर्णनस्य एव औचित्यात् अयथावर्णने असत्यताप्रतिभासनेन विशेषाख्यनेन विशेषस्य उत्कर्षस्य आख्यनेन कथनेन संस्कृतं शोभितं सत्

विनेयानां प्रवृत्त्यसम्भवात् प्रबन्धस्य रामादिवत् प्रवर्तितव्यं न रावणादिवत् लोकयात्रानुवर्तिनः लौकिकाचारपरायणस्य सर्वस्य जनस्य कान्तं मनोरमं भवति।

इत्युपदेशपर्यवसायित्वानुपपत्तेरित्याहुः।। 85॥ कान्तत्वमेव गुणपदार्थः न तु लोकसिद्धवस्तुवर्णनमात्रं कान्तिः तथात्वे सूर्योऽस्तं याति गौः शेते इत्यादेरपि कान्तिमतत्त्वात् काव्यात्वापत्तिः गुणालङ्कारादिमत्त्वस्यैव वार्ताभिधाने कान्तिं दर्शयति-गृहाणीति।। तानि एव गृहाणि गृहपदवाच्यानि काव्यत्वादिति सुधीभिर्विभाव्यम्।। 88।। प्रशंसनीयानि गृहाणि इत्यर्थः, तपोराशिः भवादृशः पावनैः पादपांसुभिः निरुक्तकान्तौ गौडानां वैमत्यमाह-लोकेति।। इवशब्दोऽत्र अप्यर्थकः। चरणरजोभि: यानि सम्भावयति संशोधयति। अत्र गृहपदेन लक्षणया प्रशस्तगृहं महात्मजनपदस्पर्शेन च स्थानस्य प्राशस्त्यञ्च लोकसिद्धमेव प्रतीयत इति अत्यर्थम् अतिशयेन लोकातीतः अलौकिकः अपि योऽत्यर्थः अध्यारोप्य कल्पयित्वा विवक्षितः वक्तुमिच्छया प्रयुक्त इत्यर्थः। तेन विदग्धाः अवधेयम्।। 86।। सहृदयाभिमानिन इति सोल्लुण्ठनोक्ति: गौडीया इत्यर्थः अतितुष्यन्ति तेषां वर्णनायां कान्तिं दर्शयति-अनयोरिति।। हे अनवद्याङ्गि सुन्दरि जृम्भमाणयोः प्रौढोक्तिप्रियत्वात् इति भावः। इतरे जनाः वैदर्भीयाः कवयः न तेषां वर्धमानयोः अनयोः स्तनयोः तव बाहुलतान्तरे वक्षसि अवकाशः स्थानं न यथावद्वर्णनप्रियत्वादिति भावः। सुतरामुक्तलक्षणा कान्तिर्गौडैः न अङ्गीक्रियते पर्याप्तः न प्रभूतः स्तनयोरतिपीनोन्नततया वक्षसश्च क्षुद्रतया यथेष्टस्थानालाभात् इति फलितार्थः।।89॥ इति भाव:। अत्र स्तनयोरतिपीनत्ववर्णनं लोकसिद्धमिति विभावनीयम्।।87॥ वार्तायां निरुक्तकान्तेवैंपरीत्यं वर्णयति-देवेति।। अद्यप्रभृति नोऽस्माकं गृहं युष्माकं पादरज:पातेन चरणरेणुपातेन धौतं निश्शेषं समस्तं किल्बिषं पातकं

48 काव्यादर्श: प्रथम: परिच्छेद: 49

युष्मत्पादरजः पातधौतनिःशेषकिल्बिषम्।।90॥ अन्यधर्मस्ततोऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना। अल्पं निर्मितमाकाशमनालोच्यैव वेधसा। सम्यगाधीयते यत्र स समाधिः स्मृतो यथा॥।93॥ इदमेवंविधं भावि भवत्याः स्तनजृम्भणम्।।91॥ कुमुदानि निमीलन्ति कमलान्युन्मिषन्ति च। इदमत्युक्तिरित्युक्तमेतद्रौडोपलालितम् - प्रस्थानं प्राक्प्रणीतं तु सारमन्यस्य वर्त्मनः।92॥ Where the characteristic of one object is applicable to other objects without offending world usage, and is so

taking into his consideration that the expansion of your applied thereto, that (embellishment) is Samādhi; as in "The

breasts would be like this." water lies (Kumudas) slumber" "the lotuses wake up." In these (sentences) by using verbs apt for the action (of the These are indeed proper on the special occasions; and lotuses and lilies) the action (of the eyes) is conveyed to in those cases they become kanlum for all who follow the the hearer. world usage. (Otherwise), this is called Atyukti and it is in vogue समाधिं सोदाहरणं निरूपयति-अन्यधर्म इत्यादि।। लोकसीमानुरोधिना among the Gaudas; the former mode of composition is the basis of the other school. लोकस्थितिमनुवर्तमाननेन जनेन अन्यस्य अपरस्य अप्रकृतस्य यो धर्मः गुणाक्रियादि: ततः तस्मात् अन्यत्र तद्भिन्ने प्रकृते इत्यर्थः यत्रेति अव्ययं यत्

यस्य तथाभूतं सत् देवधिष्ण्यं देवतास्थानमिव आराध्यं सेवनीयं भविष्यति इति इत्यर्थ: सम्यक् आधीयते आरोप्यते स समाधिः सम्यगाधानरूपत्वात् तदाख्यो

शेष:। अत्र महात्मनां चरणरजः स्पर्शे गृहस्य पावनत्वं लोकसिद्धमपि गुण इत्यन्वयः। तथाच प्रकृते वस्तुनि अप्रकृतस्य धर्मारोपो लोकसिद्ध:

देवावासस्येव आराध्यकीर्तनमारोपितमिति कान्तिविपर्ययोऽवगन्तव्यः।।90॥ सहृदयचमत्कारको गुणः समाधिरिति फलितार्थः। धर्मः इत्यनेन धर्मिणः समारोपे

वर्णनायां निरुक्तकान्तेवैपरीत्यं वर्णयति-अल्पमिति।। भवत्याः स्तनयो- न अयं गुणस्तत्रातिशयोक्तिरलङ्कार एवेति सूच्यते॥93॥

रजृम्भणं वृद्धि: एवंविधं व्यापकमित्यर्थः भावि भविष्यति इदम् अनालोच्यैव कुमुदेति।। यथा कुमुदानि उत्पलानि निमीलन्ति कमलानि उन्मिषन्ति

वेधसा विधात्रा आकाशम् अल्पं निर्मितम्। अत्र विधातुरनालोचनपूर्विका विकासन्ते च प्रभातवर्णनमिदं दिवाकुमुदनिमीलनस्य कमलोन्मेषस्य च

आकाशनिर्मितिरतिशयोक्तिविजृम्भितैव न तु लोकप्रसिद्धेति विभाव्यम्।।91।। कविसमयप्रसिद्धत्वात्। अत्र निमीलनोन्मेषौ अप्रकृतस्य नेत्रस्य धर्मौ

इदमिति।। इदम् ईदृशं काव्यम् अत्युक्तिः इति उक्तं कथितं कविभिः इति कुमुदकमलयोः सङ्कोचविकासतादात्म्येन आरोपितौ सादृश्यातिशयमहिम्ना

शेष:। उक्तञ्च भोजराजेन यथा, 'लौकिकार्थमतिक्रम्य प्रस्थानं यत्र वर्ण्यते। लोकसिद्धौ च। एतदेव स्वयं निर्दिशति-इतीति। इति उक्ताभ्यां नेत्रक्रियाभ्यां

तदत्युक्तिरिति प्रोक्तं गौडानां मनसो मुदे।।' इति। एतत् पद्यं गौडैः कविभिः निमीली नोन्मेषाभ्यां सह अध्यासात् अभिन्नत्वे इति शेषः सङ्कोचविकासाभ्यां

उपलालितं हृद्यतया गृहीतं। प्राक् पूर्वं कथितं प्रस्थानं लोकसिद्धवस्तुवर्णनरूपं तद्वाचिनतयोः निमीलनोन्मेषयोः वाचिनी प्रतिपादिका श्रुतिः निमीलन्तीत्यादि

प्रकृष्टं स्थानं स्थितिर्मर्यादा इति यावत् अन्यस्य वर्त्मनः वैदर्भीयस्य मार्गस्य सारं तत्तत्-क्रियावाचक: शब्द इत्यर्थः। लब्धा प्राप्ता। अयञ्च अर्थगत एव प्रकृतेऽर्थे

मनोहरम्। अयमेव गौडवैदर्भयोर्भेद इति भाव:।। 92 ॥ अप्रकृतस्यार्थस्यैव आरोपादिति। अन्ये तु समाधिरर्थदृष्टिरूपोऽर्थगुण एव स च द्विविध: अयोनिरन्यच्छायायोनिश्च। तत्र अयोनिरर्थः कविप्रसिद्धिमन्तरेणापि

50 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेद: 51 इति नेत्रक्रियाध्यासाल्लब्धा तद्वाचिनी श्रुतिः।।94।। निष्ठ्यूतोद्गीर्णवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम्। पद्मान्यर्कांशुनिष्ठ्यूताः पीत्वा पावकविप्रुषः। भूयो वमन्तीव मुखैरुद्गीर्णारुणरेणुभिः।96॥ अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षां. विगाहते।95॥ इति हृद्यमह्ृद्यं तु निष्ठीवति वधूरिति। युगपन्नैकधर्माणामध्यासश्च स्मृतो यथा॥97॥ Words like 'spit,' 'belch' and 'vomit' and the like are very pleasing when they are applied to other objects (i.e., as suggestive) only; otherwise they plunge into Lotus flowers having drunk of the sparks of fire spit vulgarity. by solar rays seem to vomit them again from their open mouths as red dust (pollen).

स्वकपोलकल्पितः यथा सद्यो मुण्डितमत्तहूनचिबुकप्रस्पर्द्धिनारङ्गकमिति अत्र The above is agreeable ; not so to say " the bride spits." हूनचिबुकेन सह नारङ्गकस्य औपम्यभावः केनापि न प्रदर्शितः। केवलं स्वबुद्ध्या The simultaneous application of many characteristics

उद्भावितः। अन्यच्छायायोनिः कविसमयप्रसिद्धोऽपि किञ्चित् वैचित्र्यभावेन is likewise considered (to constitute Samādhi) for

रचितः। यथा 'निजनयनप्रतिबिम्बैरम्बुनि बहुशा प्रतारिता कापि। नीलोत्पलेऽपि example.

विमृशति करमर्पयितुं कुसुमलावी' इति अत्र नयननीलोत्पलयोः साम्यं कवि प्रसिद्धमपि किञ्चिद्वैचित्र्येण विरचितम् इत्याहुः। अन्यैस्तु शब्दगुणोऽपि उक्तमर्थमुदाहरति-पद्मानीति।। पद्मानि अर्कांशुनिष्ठयूताः सूर्यमयूखनिक्षिप्ताः

समाथिरुक्तः स च आरोहावरोहक्रमरूप एव आरोहस्तु अनुप्रासादिना पावकविप्रुषः अग्निस्फुलिङ्गान् पीत्वा उद्गीर्णा अरुणा रेणवः परागाः यैः तादृशैः

वाचामुत्कर्षः, अवरोहस्तदसद्भावादपकर्षः तयोः क्रमः वैरस्यानावहो विन्यासः मुखैः विशेषणे तृतीया। भूयः पुनःपुनः वमन्तीव। सायंकालीनपवनासङ्गेन

यथा 'चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघातसंचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य। स्खलत्परागाणां पद्मानां वर्णनमिदम्। अत्र निष्ठ्यूतोद्गार्णशब्दौ देहिककफादिनिक्षेपे

स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणपाणिस्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि! भीमः'॥ इत्यत्र शक्तौ अपि सामान्यनिक्षेपरूपेऽर्थे लाक्षणिकौ सन्तौ सहृदयहृदयङ्गमतां

पादत्रये बन्धस्य गाढता, चतुर्थपादे तु अपकर्षः सोऽपि तीव्रप्रयत्नोच्चार्यतया न प्राप्ताविति समाधिरव्याहतः। वमन्ति इवेत्युतवेक्षायामपि न ग्राम्यता प्रत्युत

वैरस्यमावहतीति समाहितश्च ॥ 94॥ समाधिगुणयोगात् गुण एवेति पूर्वोक्तगौणवृत्तिपदस्य उत्प्रेक्षोपलक्षकत्वमव-

समाधिं गौणलक्षणाक्रान्तं दर्शयति-निष्ठ्यूतेति।। निष्ठ्यूतम् उद्गीर्णं वान्तम् गन्तव्यम्।। 96।।

इत्यादिपदं गौणी या वृत्तिर्लक्षणा गुणयोगात् इति भाव:, सैव व्यपाश्रयः विशिष्टः इतीति।। इति पूर्वोक्तं निष्ठ्यूतादिपदं हृद्यं गोणलक्षणयोगेन समाधिसत्त्वादिति आश्रयो यस्य तत् मुख्यार्थसदृशेऽर्थे प्रयुक्तमित्यर्थः अतिसुन्दरम् अतिमनोरमं भाव:। वधू : निष्ठीवति कफादिकं त्यजतीति वाक्यन्तु अहृद्यं ग्राम्यतादोषकलुषितया तदेव समाधिस्थानमिति भाव:। अन्यत्र तदभावे गौणवृत्त्याश्रयाभावे इत्यर्थः सहृदयानाम् अप्रियम्। तत्र नैकधर्माणां बहूनाम् अस्यधर्माणां युगपत् समकालमेव ग्राम्यकक्षां ग्राम्यतादोषकालुष्यं विगाहते लभते, तथाच मुख्यार्थे प्रयुक्त न तु कालभेदेन अन्यत्र अध्यासः समारोपश्च स्मृतः। तथाच एकस्य अन्यधर्मस्य निष्ठ्यूतादिपदं ग्राम्यमेव लाक्षणिकेऽर्थे तु तादात्म्यारोपात् गुणवदिति फलितार्थः। अन्यस्मिन्, तथा बहूनामपि अन्यधर्माणामन्यत्र समारोपः समाधिरिति फलितार्थः ।।97॥

52 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेदः 53

गुरुगर्भभरक्लान्ताः स्तनन्त्यो मेघपङ्गयः। तदेतत्काव्य सर्वस्वं समाधिर्नाम यो गुणः।

अचलाधित्यकोत्सङ्गमिमाः समधिशेरते।98॥ कविसार्थः समग्रोऽपि तमेनमनुगच्छति॥100॥

उत्सङ्गशयनं सख्याः स्तननं गौरवं क्लमः। इति मार्गद्वयं भिन्नं तत्स्वरूपनिरूपणात्।

इतीमे गर्भिणीधर्मा बहवोप्य( न्य)त्र दर्शिताः।।99॥ The guna or characteristic of poetry called samādhi is

The ranges of clouds slept on the laps (the slopes) of the very treasure-house and constitutes the entire wealth

the mountain, weary with the weight of advanced of poetry. The entire group of poets follows (and uses)

pregnancy and moaning (from pain). this characteristic.

Sleeping on the lap of a friend, moaning, weight and Thus, the schools are divided in the demonstration of

weariness all these many characteristic attributes of a the nature of truth. Their subdivisions as established by

pregnant woman are suggested here. individual poets, it is not possible to state.

उक्तमर्थमुदाहरति-गुर्विति।। गुरवः महत्यः स्थूलकलेबरा इत्यर्थः उभयत्र सिद्धायामपि कथं स्तनन्त्य इति पदेन गर्भिण्या असाधारणशब्दविशेषस्य

समानम्। तथा गभर्रस्य अन्तवर्तिजलपूरस्य अन्यत्र कुक्षिस्थजीवस्य भरेण क्लान्ताः उपपत्तिरिति गर्भिण्या अन्येषाम् असाधारणधर्माणाम् अन्तःपातात् अस्यापि

मन्थराः स्तनन्त्यः गर्जन्त्यः अन्यत्र क्लान्तिजनितशब्दविशेषं कुर्वत्यः इमा अस्यापि गर्भिणीधर्मत्वस्य युक्तत्वात् वैचित्र्यजनकत्वेन अतीव हृद्यत्वात् इति

मेघपङ्डयः अचलस्थ पर्वतस्य अधित्यका ऊर्ध्वभूमिः, 'उपत्यकाद्रेरासन्ना विवेचनीयम्।।99॥

भूमिरुर्ध्वमधित्यका' इत्यमरः। तस्या उत्सङ्गं मध्यभागम् अन्वत्र सख्याः क्रोद्धं उपसंहरति-तदिति।। तत् तस्मात् उक्तप्रकारेण अतीववैचित्र्यावहत्वात् समधिशेरते। अन्यत्र मेघपङ्गिधर्मेषु गर्भिणरीधर्माणां बहूनां युगपदव्यासात् समाधिर्नाम यो गुण: एतत् काव्यस्य सर्वस्वं वनं सारभूतमित्यर्थः । समग्र: अपि वैचित्र्यातिशयः सहृदयहृदयहारीति भाव्यम् अलङ्कारश्च समासोक्तिरिति।।98।। सकल: कविसार्थः कविसम्प्रदायः गौडीयः वैदर्भीयो वा इत्यर्थः तं तथाभूतम्

उक्तश्लोके गर्भिणीधर्मं दर्शयति-उत्सङ्गेति।। अत्र उक्ते श्लोके सख्या एनं समाधिम् अनुगच्छति एतदनुसारेण काव्ये प्रवर्तते इत्यर्थः। यदि च एतेषां

उत्सङ्गशयनं स्तनंन गौरवं क्लम इति उक्तरूपा इमे बहवः गर्भिणीधर्माः दर्शिताः गुणानां दशानां मध्ये केचित् तत्तद्दोषाभावरूपतया केचिच्च अलंकृतिरूपतया

आरोपितत्वेनेति शेष:। यदि च 'स्तनितं गर्जितं मेघनिर्घोषे' इत्याद्यमरोक्त्या नव्यैः अनादृताः केवलं त्रय एव गुणा दर्शिताः यथा, माधुर्यौजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते

स्तननशब्देन मेघगर्जितमेव बुध्यते तथापि शब्दमात्रार्थकस्तनधातुनिष्पन्नत्वेन न पुनर्दश इति तथापि प्राचां मतमनुसृत्य ग्रन्थकृतोक्ता इति अवधेयम्।।100।।

स्तनन्त्य इति पदस्य गर्भिण्यास्तादृशेऽपि शब्दप्रयोगो युज्यते। अन्यच्च मञ्जीरादिषु इत्थं गौडवैदर्भयोर्भेदं वर्णयित्वा उपसंहरति-इतीति।। इति उक्तप्रकारेण रणितप्रायं पक्षिषु च कूजितप्रभृति स्तनितमणितादि सुरते मेघादिषु गर्जितप्रमुखमिति तयोः गौडवैदर्भयोः स्वरूपनिरूपणात् लक्षणकीर्तनात् मार्गद्वयम् वचनान्तरेण स्तनितशब्दस्य सुरतवाचकत्वमपि सिद्धं तस्मात्। स्तनधातोः केवलं उल्लिखितरीतिद्वयं भिन्नं परस्परविलक्षणम्। तद्भेदाः ताभ्यां मार्गाभ्यां भेदाः मेघगर्जित्मेवार्थो न अपितु सामान्यशब्दमात्रमपि। ननु शब्दमात्रार्थकतायां भिन्ना इत्यर्थः 'कृदभिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशते' इति न्यायात्। लाटपाञ्चालादयः

54 काव्यादर्शः प्रथम: परिच्छेदः 55

तद्भेदास्तु न शक्यन्ते वक्तुं प्रतिकविस्थिताः।।101।। न विद्यते यद्यपि पूर्ववासना- इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत्। गुणानुबन्धि प्रतिभानमद्भुतम्। तथपि न तदाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते।।102॥ नैसर्गिकी च प्रतिभा श्रुतं च बहु निर्मलम्। श्रुतेन यतनेन च वागुपासिता

अमन्दश्चाभियोगोऽस्याः कारणं काव्यसंपदः॥103॥ ध्रुवं करोत्येव कमप्यनुग्रहम्।।104॥

There are great differences between the sweetness of Even though the wonderful Pratibhā, (the intuitive sugarcane and of milk and of sugar and of such things, faculty of intelligence, which flows from earlier latent even so, it is not possible even for Sarasvatī to describe the vāsanās (impressions ) be known not to exist at all, the differences between them. Lady of Speech certainly bestows a sort of Anugraha Inborn intuitive intellectual power, listening to many (favour) on her votary who woos her with learning and pure compositions and assiduous application, all this is assiduity. the cause of this wealth of poetry.

प्रतिकवि तत्तद्देशीयकविषु स्थिता: तु किन्तु ते वक्तुं न शक्यन्ते अतिविस्तारादिति इति हेतुस्तदुद्भवे।।' इति त्रयः समुदिता न तु व्यवस्ताः तस्य काव्यस्य उद्भवे भावः। अथवा तद्भेदाः तयोः गौडवैदर्भयोः भेदाः अन्तर्गतविशेषा इत्यर्थः॥ निर्माणे समुल्लासे च हेतुर्न तु हेतव इति। केचित् तु प्रतिभा एव काव्यकरणं

10111 व्युत्पत्तिस्तु तस्य चारुत्वे हेतुः, अभ्यासो वृद्धिहेतुश्च प्रतिभा च क्वचित् स्वतः

उक्तमर्थं दृष्टान्तेन समर्थयति-इक्ष्विति।। इक्षुक्षीरगुडादीनामपि माधुर्यस्य प्रसरति क्वचित् वा देवानुग्रहात् भाविकवीनां बालानां सत्यामपि प्रतिभायां

अन्तरं भेदः तथा महत् अतिविस्तरमित्यर्थः यथा सरस्वत्यांपि किमु काव्यानुदयात् कालस्य तत्सहकारित्वमङ्गीकार्यमित्याहुः। उक्तञ्च, 'कवित्वं जायते

वक्तव्यमन्येषामिति भावः। वाग्देव्यापि तत् आख्यातुं कथयितुं न शक्यते। एवं शक्तेर्वर्धतेऽभ्यासयोगतः। तस्य चारुत्वनिष्पत्तौ व्युत्पत्तिस्तु गरीयसी।।' इति

काव्यमार्गाणां मधुरिम्णः आनन्त्यात् अनिर्वचनीयतया भेदद्वयमेव विशिष्य सर्वमनवद्यम्।।103।।

निरूपितमिति तात्पर्यार्थः।।102। उक्तकारणानां सर्वेषामभावेऽपि यत्नवतां शास्त्रानुशीलनपराणां कथञ्चित्

इत्थं काव्यस्वरूपं निरूप्य तत्कारणमाह-नैसर्गिकीति। नैसर्गिकी फलसिद्धिरित्याशयेनाह-नेति।। यद्यपि पूर्ववासना प्राक्तनसंस्कारः स्वाभाविकी

स्वभावसिद्धा प्रतिभा स्फुरन्ती मतिः बहु नानाविधं निर्मलं विशुद्धं श्रुतं शास्त्रज्ञानं शक्तिरित्यर्थः तथा अद्भुतम् अलौकिकं गुणानुबन्धि वैचित्र्यावहं प्रतिभानं

लोकाचारादिज्ञानञ्च तथा अमन्दः प्रगाढ: अभियोग: अभिनिवेशश्च एतत् त्रयम् सुचिक्कणा बुद्धि: न विद्यते, तथापि श्रुतेन शास्त्रानुशीलनेन काव्यज्ञोपदेशेन वा

अस्याः काव्यसम्पदः काव्यरूपायाः सम्पत्तेः कारणं हेतुः, कारणमिति यत्नेन अभिनिवेशेन उपासिता सेविता वाक् ध्रुवं निश्चितं कमपि अनुग्रहं करोति

एकवचननिर्देशेन समस्तस्यैव कारणता न तु प्रत्येकस्य इति सूचितम्। उक्तञ्च एव अवश्यमेव काव्यनिर्माणे किञ्चित् सामर्थ्यमातनोति इत्यर्थः। सम्यक् सामर्थ्ये

प्रकाशकारेण, "शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात्। काव्यज्ञशिक्षयाभ्यास तु उक्तत्रितयमेव हेतुरिति न परस्परं विरोध इति॥। 104।।

56 काव्यादर्शः

तदस्ततन्द्रैरनिशं सरस्वती श्रमादुपास्या खलु कीर्तिमीप्सुभिः। कृशे कवित्वेऽपि जनाः कृतश्रमाः ।।श्री:।। विदग्धगोष्ठीषु विहर्तुमीशते।।105॥ ॥ काव्यादर्शः॥ ।। इति आचार्यदण्डिनः कृतौ काव्यादर्शे मार्गविभागो नाम प्रथम: परिच्छेदः।। KĀVYĀDARŚA

Therefore indeed by those who seek Fame has Sarasvatī द्वितीय: परिच्छेदः to be perpetually appeased with great attention and care setting aside (all) sloth; for to those who have thus toiled, काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्गारान् प्रचक्षते। it is possible to commingle in delight in assemblies of ते चाद्यापि विकल्प्यन्ते कस्तान् कार्त्स्न्येन वक्ष्यति।।1।। scholars, although their poetic merits are little. Section II उपसंहरति-तदिति।। तत् तस्मात् अस्ततन्द्रैः अस्ता तन्द्रा येषां तैः आलस्यरहितैः इत्यर्थः कीर्ति कवित्वजनितयशः ईप्सुभिः जनैः इति शेषः श्रमात् They give the names of Alankaras to the characteristics, which render kāvyas attractive. These characteristics are परिश्रमेण अनिशं सरस्वती खलु निश्चयेन उपास्या सेव्या, अवश्यमेव शास्त्रं even to-day diversified anew; who then can treat of them परिशीलितव्यमिति भावः। कथमित्याह-कृश इति। कवित्वेन काव्यकरणसामर्थ्ये exhaustively? कृशे अल्पेऽपि कृतश्रमाः कृतशास्त्रपरिशीलनप्रयासा जनाः विदग्धगोष्ठीषु कविसमाजेषु विहर्तुम् ईशते प्रभवन्ति। अल्पस्यापि अस्य ज्ञाने करणे च परिच्छेदेऽस्मिन् अलङ्कारान् निरूपयिष्यन् प्रथमं तेषां सामान्यलक्षणं

ऐहिकामुत्रिकफलसिद्धिर्भवति, 'एक: सुप्रयुक्तः सम्यक् ज्ञातः स्वर्गे लोके च निरूपयति-काव्यशोभाकरानिति।। काव्यस्य पूर्वोक्तलक्षणस्य शोभा सौन्दर्यं

कामधुग् भवती 'ति श्रुतिः।। 105।। तत्तद्विशेषकृतचमत्कारजनकवैचित्र्यमित्यर्थः तत्करान् तत्साधनानि धर्मान्

इति श्रीजीवानन्दविद्यासागर भट्टाचार्यविरचितायां काव्यादर्शटीकायां गुणविशेषान् अलङ्कारान् प्रचक्षते वदन्ति कवय इति शेषः। यथा हारकुण्डलादयः शरीरं शोभयन्ति तथा अनुप्रासोपमादयः काव्यशरीरभूतौ शब्दार्थौ शोभ्यन्तीति प्रथम: परिच्छेदः। भाव:। पूर्वोक्तगुणास्तु काव्यस्यान्तःशोभाधायकाः अलङ्कारास्तु बाह्यशोभाकरा इति गुणालङ्कारपदार्थयोर्भेद इति ध्येयम्। ते च अलङ्कारा अद्यापि विकल्प्यन्ते विविधरूपेण उद्भाव्यन्ते कविभिरिति शेषः, अतः कः पण्डितः तान् कात्स्न्येन साकल्येन वक्ष्यति निरूपयिष्यति न कोऽपि निरूपयितुं शक्ष्यतीत्यर्थः, उक्तिवैचित्र्यस्यैवालङ्कारत्वात् तस्य च कल्पनैकमूलत्वात् कल्पनायाश्च कदाप्यविरामात् इति भाव:। 1॥

58 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 59

किन्तु बीजं विकल्पानां पूर्वाचार्यैः प्रदर्शितम्। आक्षेपोरऽर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना॥4॥ तदेव परिसंस्कर्तुमयमस्मत्परिश्रमः।।2॥ समासातिशयोत्प्रेक्षा हेतुः सूक्ष्मो लवः क्रमः। काश्चिन्मार्गविभागार्थमुक्ता: प्रागप्यलङ्क्रियाः। प्रेयो रसवदूर्जस्वि पर्यायोक्तं समाहितम्।।5॥ साधारणमलङ्कारजातमन्यत् प्रदर्श्यते।3॥ उदात्तापह्नुतिश्लेषविशेषास्तुल्ययोगिता स्वभावाख्यानमुपमा रूपकं दीपकावृती। विरोधाप्रस्तुतस्तोत्रे व्याजस्तुतिनिदर्शने।6। सहोक्ति: परिवृत्त्याशीः सङ्कीर्णमथ भाविकम्। But the rudiments of these divergent characteristics इति वाचामलङ्कारा दर्शिताः पूर्वसूरिभिः॥7॥ have been indicated by the old masters. This effort is merely to formulate those rudiments again. नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षात् विवृण्वती।

Some alankaras have already been mentioned (by स्वभावोक्तिश्च जातिश्चेत्याद्या सालङ्कृतिर्यथा।।8।। us) for the purpose do distinguishing between the mārgas (schools). The entirety of the (remaining) metaphor, light, repetition, objection, illustrative citation, alankāras which are common (to all the schools) is now differentiation, cause terseness, hyperbole, conceit, reason, expounded). subtlety, minuteness, sequence, felicity, provoking The old masters have shown the following alankaras sentiment, vigour, paraphrase, unison, sublimity, denial, (figures of speech :- Realistic expression, simile, paronomasia, speciality, equation, direct praise, concealed praise, conjunctive expression, exchange, benediction, confusion and expressiveness. किन्त्विति।। किन्तु विकल्पानां विविधकल्पनानां बीजं मूलं सादृश्यम् Realistic expression also called Jati or group description उपमेत्यादिसामान्यलक्षणं पूर्वाचार्यैः प्रदर्शितं निरूपितं यत् उपजीव्य नव्यानां is the first alankāra and describes the actual forms of वैचित्र्यभेदेन नानाकल्पना इति भाव:। तदेव पूर्वाचार्यप्रदर्शितबीजीभूतम् different conditions of objects : as in.

अलङ्कारलक्षणम् इत्यर्थः परिसंस्कर्तुं सम्यक् स्फुटीकर्तुम् अयम् अस्माकं परिश्रमः अतिशयोक्तिः, समाहितं समाधिः, अप्रस्तुतस्तोत्रम् अप्रस्तुतप्रशंसा, इति

प्रयासः।।12।। उक्तप्रकारेण नामतो निर्दिष्टाः स्वभावोक्त्यादिभाविकपर्यन्ताः पञ्चत्रिंशत्संख्यकाः

काश्चिदिति। कश्चित् अलंक्रिया: अलङ्कारा श्रुत्यनुप्रासादय: मार्गविभागार्थं वाचां वाक्यानाम् अलङ्कारा पूर्वसूरिभि: प्राचीनकविभिः दर्शिताः, वाचाम् इत्यनेन

रीतिविभेददर्शनार्थं प्रागपि पूर्वमेव उक्ताः, इदानीमन्यत् साधारणं सामान्यं वाक्यगता एवैते अलङ्कारा इति सूचितम्॥।4-7॥

सर्वसम्मतमित्यर्थः अलङ्कारजातं प्रदर्श्यते निरूप्यते॥13॥ स्वभावोक्ति निरूपयति-नानेति।। स्वभावोक्तिश्च जातिश्च इति नामद्वयवती

अलङ्कारान् निर्दिशति-स्वभावेत्यादि।। स्वभावाख्यानं स्वभावोक्तिः, आद्या प्रथमा सर्वाग्रा वा यथार्थनिरूपणसारत्वादिति भावः। पदार्थानां

दीपकञ्च आवृतिरावृत्तिश्च ते दीपकावृती, समासः समासोक्तिः, अतिशयः जातिगुणक्रियाद्रव्याणां नाना अवस्था दशा यस्य तादृशं रूपं प्रकारं साक्षात् प्रत्यक्षमिव विवृण्वती प्रदर्शयन्ती सा प्रसिद्धा अलंकृतिः अलङ्कारः, तथाच

60 काव्यादर्शः द्वितीय: परिच्छेद: 61

तुण्डैराताम्रकृटिलैः पक्षैर्हरितकोमलैः। त्रिवर्णराजिभिः कण्ठैरेते मञ्जुगिरः शुकाः॥9॥ बध्नन्नङ्गेषु रोमाञ्चं कुर्वन् मनसि निर्वृतिम्। नेत्रे चामीलयन्नेष प्रियास्पर्शः प्रवर्तते॥11॥ कलक्वणितगर्भेण कण्ठेनाघूर्णितेक्षणः। पारावतः परिभ्रम्य रिरंसुश्चुम्बति प्रियाम्।।10॥ कण्ठे काल: करस्थेन कपालेनेन्दुशेखरः। जटाभि: स्निग्धताम्राभिराविरासीत् वृषध्वजः।।12।।

"Here are these parrots of sweet speech, with red जातिक्रियागुणद्रव्यस्वभावाख्यानमीदृशम्। curved beaks, with feathers of tender green hue and with shining tri-coloured throats." "The pigeon, desirous of sporting (with its beloved) "I am having the touch of my beloved now which

and rolling its eyes (in passion) and with its throat full of makes my hair stand on end, caused, happiness in my mind and makes my eyes close (in happiness)." tremulous cooing kisses its beloved." "Śiva, whose banner is the bull, appeared with the

पदार्थानां नानावस्थस्वरूपस्य वैचित्र्येण वर्णनं स्वभावोक्तिरिति निष्कर्षः। black spot on his throat, holding the skull in his hand, wearing the moon as his crest and with matted hair, dark एकरूपाया अवस्थायाः कीर्तने न अयमलङ्गारः वैचित्र्याभावात्। वैचित्र्यस्य and tawny." एव अलङ्कारत्वात् इति सूच्यते। यथा 'अम्भोदमुदितं दृष्टा मुदा नृत्यन्ति बर्हिण' Such is realistic expression of species (Jati), of action इत्यत्र वस्तु स्वरूपनिरूपणेऽपि वैचित्र्याभावात् न अलङ्कारता। उक्तञ्च (Kriyā), of characteristic (Guna) and of substance (Dravya). प्रकाशकारेण यथा- 'स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादैः स्वक्रियारूपवर्णनम्' इति। यथेति परोक्तस्य उदाहरणस्य सूचकम्॥8॥ गुणोदाहरणं दर्शयति-बध्नन्निति।। एष प्रियायाः स्पर्श: अङ्गेषु रोमाञ्चं प्रथमं जातौ उदाहरति-तुण्डैरिति॥। एते मञ्जुगिरः मधुरप्रलापिनः शुकाः बध्नन् जनयन् मनसि निर्वृतिं सातिशयानन्दं कुर्वन् तथा नेत्रे निमीलयन् मुद्रयंश्च आताम्राणि आलोहितानि कुटिलानि च तैः तुण्डैः मुखैः, हरिताः पालाशवर्णाः प्रवर्तते प्रसरति। अत्र स्पर्शो गुणः।।11।। कोमलाश्चतैः पक्षैः तथा त्रयाणां वर्णानां हरितरक्तधूसराणां राजयः रेखाः येषु तादृशैः कण्ठैः सर्वत्र विशेषणे तृतीया। उपलक्षिता इत्यर्थः। अत्र शुकजातेः द्रव्योदाहरणं दर्शयति-कण्ठे इति।। कण्ठे कण्ठदेशे काल: नील: कण्ठे

तादृशतुण्डत्वादिकम् असाधारणधर्मः वर्णनावैचित्र्येण साक्षादिव प्रतीयते इति कालशब्दः अलुक्तत्पुरुषनिष्पन्नः। करस्थेन कपालेन स्निग्धताम्राभिः जटाभिरिति च विशेषणे तृतीया। इन्दुशेखरः चन्द्रचूडः वृषध्वज आविरासीदित्यन्वयः। अन्न जातिगता स्वभावोक्तिः ।।9।। वृषध्वजशब्दो द्रव्यवाचकः संज्ञाशब्दस्य द्रव्यवाचकत्वात् इति वृषध्वजगता- क्रियायामुदाहरति-कलेति।। कलं मधुरं क्वणितं गर्भे यस्य तादृशेन कण्ठेन साधारणधर्मस्य कीर्तनात् द्रव्यगता स्वभावोक्तिरिति।।12।। विशेषणे तृतीया, पारावतः आघूर्णिते ईक्षणे नेत्रे यस्य तथाभूतः रिरंसु: रन्तुमिच्छु सन् परिभ्रम्य प्रियां चुम्बति। पारावतानामुक्तविधचुम्बनं स्वाभाविकमिति क्रियागता स्वभावोक्तिमुपसंहरन्नाह-जातीति।। अत्र द्रव्यपदेन संज्ञावाचकचैत्र-

स्वभावोक्तिरिति अवगन्तव्यम्।। 10।। मैत्रादीनां ग्रहणं न तु क्षित्यादेः तस्य जातिपदेन एव उपादानात्। जातिक्रियागुणद्रव्याणां स्वभावाख्यानं स्वभावोक्तिः ईदृशम् एवम्प्रकारम् अनयैव

62 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 63

शास्त्रेष्वस्यैव साम्राज्यं काव्येष्वप्येतदीप्सितम्।।13।। इति धर्मोपमा साक्षात् तुल्यधर्मप्रदर्शनात्।15॥ यथा कथञ्चित् सादृश्यं यत्रोद्भूतं प्रतीयते। राजीवमिव ते वक्त्रं नेत्रे नीलोत्पले इव। उपमा नाम सा तस्याः प्रपञ्चोऽयं निदर्श्यते॥14॥ इयं प्रतीयमानैकधर्मा वस्तूपमैव सा।।16।। अम्भोरुहमिवाताम्रं मुग्धे! करतलं तव। तवाननमिवोन्निद्रमरविन्दमभूदिति 1 सा प्रसिद्धेर्विपर्यासात् विपर्यासोपमेष्यते॥17॥ It (realistic expression) alone is supreme in the field of sciences (sāstras); and it is desired even in literature lotus." This is exactly the simile of quality (Dharmopamā); (kāvyas). for it plainly indicates the quality which is similar. Where any kind of similarity is felt in anything that "Your face is like a lotus; (your) two eyes blue lilies." alankāra is called smile (upamā). Its full scope is here This is simile of object (Vastupama); for the common quality illustrated. is to be inferred (from the object compared with). "Innocent girl! the palm of your hand is red like the "The lotus bloomed like your face" is a transposed simile (Viparyāsopama); for, the well-known order is here reversed. रीत्या स्वभावो वर्णनीय इति भाव। अस्यैव अलङ्कारस्य शास्त्रेषु काव्यतन्त्रेषु साम्राज्यम् आधिपत्यं काव्यशास्त्रेषु अस्यैव बहुलप्रचार इत्यर्थः एतच्च काव्येषु आताम्रमिति पदोपात्तस्य तुल्यधर्मस्य साधारणधर्मस्य आतम्रात्वस्य प्रदर्शनात् ईप्सितं प्रियं कवीनामिति शेषः, कवयः स्वभावोक्तिमेव विशेषेण आद्रियन्ते कीर्तनात् धर्मोपमा।।15॥

इति भाव: ॥ 13॥। वस्तूपमां लक्षयति-राजीवमिति।। ते तव वक्त्रं मुखं राजीवं पद्ममिव

उपमां निरूपयति-यथेति।। यत्र काव्यधर्मे यथाकथञ्चित् येन केनापि तथा नेत्रे नीलोत्पले इव। प्रतीयमान: गम्यमानः न तु अभिधीयमानः एक:

प्रकारेण उद्भूतं सादृश्यं प्रतीयते सा उपमा नाम, तथाच काव्यनिविष्टम- सामान्य: धर्मः यस्यां सा तथाविधा इयम् अलंकृतिः वस्तूपमा इव

लौकिकचमत्कारजनकं सादृश्यमुपसेति तात्पर्यं चमत्कारित्वाद्धावे नायमलङ्कारः वस्तुनारूपमानोपमेययोः एवोपादानात्। एवञ्च सामान्यधर्माप्रयोगेऽपि

यथा गौरिव गवय इत्यादि। उक्तञ्च रसगङ्गाधरे, 'सादृश्यं सुन्दरं वाक्यार्थो- स्फुटमौपम्यप्रतीतौ एव इयमलंकृतिः न तु स्फुटप्रतीतौ इति बोद्धव्यम्।। 16।।

पस्कारकम् उपमालंकृतिरि 'ति। व्याख्यातञ्च तत्रैव सुन्दरमिति सादृश्यविशेषणं विपर्यासोपमां लक्षयति-तवेति।। उन्निद्रम् अरविन्दं तवाननमिव उन्निद्रं सौन्दर्यचमत्कृत्याधायकत्वं चमत्कृतिश्च आनन्दविशेष इति। तस्याः प्रपञ्चः विकसितमभूत्। इत्यत्र प्रसिद्धे: विपर्यासात् वैपरीत्यात् सा प्रसिद्धा विपर्यासोपमा विस्तरः विविधभेदः अयं वक्ष्यमाणरूपः निदर्श्यते प्रदर्श्यते॥14॥ इष्यते कविभिरिति शेषः। तथाच प्रस्तुतानां मुखादीनाम् उपमेयत्वम् अप्रस्तुतानां

धर्मोपमाख्यभेदमुदाहरति-अम्भोरुहीमति।। हे मुग्धे! तव करतलम् चन्द्रादीनाम् उपमानत्वमेव प्रसिद्धि:। तां विहाय प्रस्तुतानां मुखादीनाम्

अम्भोरुहमिव कोकनदमिव आताम्रम् आलोहितम्। इति उक्तवाक्ये साक्षात् अत्युत्कर्षप्रतिपादनाय उपमानत्वस्य चन्द्रादीनाञ्च उपमेयत्वस्य च कल्पनं विपर्यासोपमा इति बोद्धव्यम्। दर्पणकारस्तु इयं प्रतीपालङ्कार इत्याह। यथा,

64 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 65

तवाननमिवाम्भोजमम्भोजमिव ते मुखम्। इत्यन्योन्योपमा सेयमन्योन्योत्कर्षशंसिनी॥18॥ पद्मं तावत् तवान्वेति मुखमन्यच्च तादृशम्। अस्ति चेदस्तु तत्कारीत्यसावनियमोपमा।।20॥ त्वन्मुखं कमलेनैव तुल्यं नान्येन केनचित्। इत्यन्यसाम्यव्यावृत्तेरियं सा नियमोपमा॥19॥ समुच्चयोपमाप्यस्ति न कान्त्यैव मुखं तव। ह्वादनाख्येन चान्वेति कर्मणेन्दुमितीदृशी।।21।।

"Like your face is the lotus; like the lotus is your face." त्वय्येव त्वन्मुखं दृष्टं दृश्यते दिवि चन्द्रमाः। This is the simile of mutuality (Annyonyopamā) and it expresses the excellences each of the other. "The lotus, it imitates your face; it another similar face "Your face is equalled only by the lotus and by nothing there be, it also does likewise." This is the simile of else." Thus is the simile of exclusive determination indetermination (Aniyamopamā). (Niyamopama); for this excludes the similarity of other There is what is called Samuccayopama, (the multiple things. simile) such is "Your face emulates the moon not merely

प्रसिद्धस्योपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम्। निष्फलल्वाभिधानं वा प्रतीपमिति by its splendour but also by its work of causing delight."

कथ्यते'।। इति। उदाहृतञ्च तेनैव, यत्त्वन्नेत्रसमानकान्ति सलिले मग्नं तदिन्दीवरं This is (an example of) the Hyperbolic simile

मेघैरन्तरितः प्रिये! तव मुखच्छायानुकारी शशी। सेऽपि त्वद्गमनानुकारिगतयस्ते (Atisayopamā)! "Your face is seen only in you; the moon is

राजहंसा गतास्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षम्यते॥17॥ अनियमोपमां निरूपयति-पद्ममिति।। पद्मं तावत् तव मुखम् अन्वेति अन्योन्योपमां निरूपयति-तवेति।। अम्भोजं तव आननमिव ते मुखम् अनुकरोति, अन्थच्च तादृशं पद्मवत् सुन्दरं वस्तु चन्द्रादि तत्कारि तव मुखानुकारि अम्भोजमिव। इत्यत्र अन्योन्यस्य परस्परस्य अम्भोजोपमानत्वेन मुख्यस्य मुखोपमानत्वेन अम्भोजस्य इत्यर्थ: य उत्कर्ष: वैचित्र्यं तस्यं शंसिनी सूचयित्री अस्ति चेत् अस्तु। इत्यत्र असौ अनियमोपमा पद्मस्य तदन्यस्य च यस्य कस्यचित् अपि उपमेयत्वकल्पनात् कल्पनायाश्च नियमाभावात् इति॥20॥ सा प्रसिद्धा इयम् अन्योन्योपमा, एतेन पर्यायेण उपमानोपमेयभावस्य एव एतत् अलङ्कारविषयत्वमवधेयं तस्यैव वैचित्र्यजनकत्वात् मुखमम्भोजञ्च तुल्यमित्यादौ समुच्चयोपमामाह-समुच्चय इति।। तव मुखं कान्त्यैव केवलया कान्त्या

तथाप्रतीतौ अपि वैचित्र्याभावात् न अयमलङ्कारः। दर्पणकारस्तु एतामेव न, ह्रादनाख्येन प्रह्लादनजनकेन कर्मणा च चकार: समुच्चयद्योतकः, इन्दुं चन्द्रम्

उपमेयोपमामाह-यथा, 'पर्यायेण द्वयोरेतत् उपमेयोपमा मता 'इति॥ 18॥ अन्वेति अनुगच्छति अनुकरोतीत्यर्थः। इति ईदृशी एवम्प्रकार: समुच्चयोपमा

नियमोपमां लक्षयति-त्वदिति।। त्वन्मुखं कमलेन एव तुल्यम् अन्येन अपि अस्ति, ईदृशीत्यनेन केवलगुणकेवलक्रियासमुच्चये वा

केनापि नेति अत्र अन्यस्य साम्यं सादृश्यं तस्य व्यावृत्तिः निरासः तस्याः हेतोः साधारणसमुच्चयेऽपि वा अयमलङ्कारो बोद्धव्यः।।21।।

इयं सा प्रसिद्धा नियमोपमा, उपमानबाहुल्यम् उपमेयस्यापकर्षं गमयति तद्व्यावृत्या अतिशयोपमां निरूपयति-त्वयीति।। तव मुखं त्वयि एव दृष्ट, चन्द्रमाः

एकेन प्रकृष्टतमेन सादृश्यकल्पनात् उत्कर्षातिशयः समधिकवैचित्र्यम् आवहतीति दिवि आकाशे दृश्यते, इयती आश्रयनिबन्धना एव भिदा प्रभेदः मुखचन्द्रमसोरिति

ध्येयम्।। 19।। शेषः, न अन्या न गुणक्रियादिकृता इति भावः, असौ अतिशयोपमा, भिन्नाश्रयत्वेन

66 काव्यादर्श: द्वितीयः परिच्छेदः 67

इयत्येव भिदा नान्येत्यसावतिशयोपमा।22॥ शशीत्युत्प्रेक्ष्य तन्वङ्गि! त्वन्मुखं त्वन्मुखाशया।

मय्येवास्या मुखश्रीरित्यलमिन्दोव्रिकत्थनैः। इन्दुमप्यनुधावामीत्येषा मोहोपमा स्मृता।।25।।

पद्मेऽपि सा यदस्त्येवेत्यसावुत्प्रोक्षतोपमा।।23॥ किं पद्ममन्तर्भ्रान्तालि किं ते लोलेक्षणं मुखम्?।

यदि किञ्चित् भवेत् पद्मं सुभ्रु! विभ्रान्तलोचनम्। मम दोलायते चित्तमितीयं संशयोपमा।।26।

तत् ते मुखश्रियं धत्तामित्यसावद्भुतोपमा।।24॥ has somewhat of (your) rolling eyes, then it will have the splendour of your face."

seen in the sky. This is the only difference and there is no "O lady of slender limbs! Fancying your face to be the

other (difference)." moon and eager to reach your face, I ran even after the

This is (an example of) the simile of conceit moon."-This is considered to be (an example) of the

(Utpreksopama)! "Enough of the vaunts of the moon; in me simile of delusion (Mohopamā).

alone is the splendour of her face; for that (splendour) is "Which is the lotus with bees rolling inside? Which is

(seen) certainly even in the lotus." your face with the rolling eyes? My mind is extremely

This is (an example of) the simile of wonder; wavering between the two." This is (an example of) the

(Adbhutopama) 'Lady with beautiful eyelashes! If the lotus simile of doubt (Samsayopamā).

प्रकाशकारस्तु एनामतिशयोक्तिमाह-यथा, 'निगीर्याघ्यवसानन्तु प्रकृतस्य परेण

औपम्यस्य सातिशयचमत्कारित्वात्। अत्र साम्यमिव आदिशब्दाप्रयोगात् व्यङ्गयं यत्। प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम्'।। इति। उदाहृतञ्च विश्वनाथेन

न च अत्र रूपकध्वनिः, आश्रयभेदेन अभेदप्रतीतेरभावादिति ध्येयम्।।22। यथा, यदि स्यान्मण्डले सक्तमिन्दोरिन्दीवरद्वयम्। तदोपमीयते तस्या वदनं

उत्प्रेक्षितोपमां लक्षयति-मयीति।। अस्या मुखश्रीः मुखकान्तिः चारुलोचनम्'॥ 24॥

मुखसदृशकान्तिरित्यर्थः मयि एव न अन्यत्र, इन्दोः चन्द्रस्य इति एवं विकत्थनैः मोहोपमां निरूप्यति-शशीति।। हे तन्वङ्गि कृशाङ्गि! तव तव मुखं शशीति

आत्मश्लाघनैः अलं, यत् यस्मात् सा कान्तिः पद्मेऽपि अस्ति पद्ममपि उत्प्रेक्ष्य सम्भाव्य भ्रान्त्या अभिन्नं बुध्वा इत्यर्थः तव मुखाशया वदनस्पृहया

तत्सदृशकान्तीत्यर्थः असौ उत्प्रेक्षितोपमा, इन्दौ आत्मश्लाघाया अतात्त्विकत्वेन इन्दुमपि अनुधावामि। इत्यत्र मोहोपमा स्मृता कविभिरिति शेष: मोहेन इन्दोर्मुखत्वेन

नायकस्य चाटूक्त्या तथा सम्भावितत्वात् सम्भावनायाश्च उत्प्रेक्षात्वात् इति। साम्यञ्च ज्ञानात्। तथोचोक्तं, 'प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम्। उपमेयस्य

अत्र व्यङ्ग्यम्।।23।। यन्मोहोपमासौ भ्रान्तिमद्वचः'। इति। दर्पणकारस्तु एनां भ्रान्ति मदलङ्कारमाह-यथा,

अद्भुतोपमामाह-यदीति।। हे सुभ्रु! यदि पद्मं विभ्रान्तलोचनं विघूर्णितनयनं साम्यादतस्मिंस्तद्बुद्धिर्भ्रान्तिमान् प्रतिमोत्थितः' इति। साम्यञ्चात्र

भवेत्, तत् तदा ते तव मुखश्रियं वदनकान्तिं धत्तां धारयतु। इत्यत्र असौ अद्भुतोपमा, यद्यर्थवलेन सादृश्यस्य समधिकचमत्कारद्योतनात् उक्तञ्च 'यत्रोपमेयधर्माः संशयोपमां निरूपयति-किमिति। अन्तर्भ्रान्ते अली यस्य तत् पद्मं किम्?

स्युरुपमानेऽधिरोपिताः। चमत्कारविधानार्थं तामाहुरद्भुतोपमाम्'।। इति। ते तव लोले चञ्चले ईक्षणे नेत्रे यस्मिन् तत् मुखं किम्? मम चित्तम् इति इत्थं

68 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 69 न पद्मस्येन्दुनिग्राह्यस्येन्दुलज्जाकरी द्युतिः। अतस्त्वन्मुखमेवेदमित्यसौ निर्णयोपमा।।27॥ सरूपशब्दवाच्यत्वात् सा समानोपमा यथा। शिशिरांशुप्रतिस्पर्धि श्रीमत् सुरभिगन्धि च। बालेवोद्यानमालेयं सालकाननशोभिनी।।29। अम्भोजमिव ते वक्त्रमिति श्लेषोपमा स्मृता।।28॥ पद्मं बहुरजश्चन्द्रः क्षयी ताभ्यां तवाननम्। समानमपि सोत्सेकमिति निन्दोपमा स्मृता।।30॥ This is (an example of) the simile of certainty; (Nirnayopamā). "The splendour which puts the moon to The simile of exactness (Samānopama) is where the same shame is not in the lotus which is afraid of the moon; therefore, this is certainly your face." collocation of letters is applicable (to both the objects). Such is :- "Your face is like the lotus, excelling the moon (in being "This girl is like a circle of groves which we attractive opposed to the moon) and having splendour (having the with plantations of Sala trees (who is attractive with her face goddess Sri) and emitting a fragrant smell (fragrant with and dark tresses of hair). pollen)"-This is considered as (an example of) the "The lotus is full of many faults (pollens). The moon is paronomasiac simile (Śleșopamā). consumptive (wanes); although your face is similar to दोलायते संशेते। इयं संशयोपमा संशयस्य औपम्यपर्यवसायित्वात्। दर्पणकारस्तु them, yet it is proud (of its freedom from faults)." This is एनां सन्देहालङ्कारमाह-यथा, 'सन्देहः प्रकृतेऽन्यस्य संशयः प्रतिभोत्थित' इति। considered Nindopama (or the simile involving contempt). अत्रापि साम्यं व्यञ्जनया गम्यते॥ 26॥ समानोपमां लक्षयति-सरूपेति।। सरूपशब्दैः समानरूपैः श्लेषात् भिन्नैरपि निर्णयोपमां निरूपयति-नेति।। इन्दुना निग्राह्यस्य निगृहीतस्य तिरस्कृतस्य अभिन्नवत् प्रतीयमानैः शब्दैः वाच्यत्वात् साधर्म्यस्य प्रतिपाद्यत्वात् सा प्रसिद्धा इत्यर्थः पद्मस्य द्युतिः इन्दुलज्जाकरी न पराजितस्य पराजेतृलज्जाजनकत्वादिति समानोपमा, यथाशब्दः उदाहरणप्रदर्शनार्थः। इयम् उद्यानमाला उपवन्राजिः भावः। अतः इदं तव मुखमेव न पद्मं तव मुखस्यैव इन्दुपराजेतृत्वात् इति बाला कामिनीव सालकाननशोभिनी सालानां वृक्षभेदानां काननेन वनेन समूहेन भावः। असौ निर्णयोपमा निर्णयेन उपमानोपमेययोः सादृश्यावगमात्। मुखं वा इत्यर्थः शोभते इति तथोक्ता, अन्यत्र सालकम् अलकालंकृतं यत् आननं तेन पद्मं वा इत्यादिसंशयात् पर निश्चयज्ञान एवायमलङ्कारो बोद्धव्यः। उक्तञ्च, शोभते इति अत्र साधारणधर्मस्य सालकाननशोभित्वस्य शब्दश्लेषेण द्योतनात् 'उपमेयस्यं 'उपमेयस्य संशय्य निश्चयान्निश्चयोपमा' इति ॥27॥ शब्दश्लेषमूलैवेयं दोषगुणालंकाराणां शब्दार्थगतत्वव्यवस्थितेः शब्द- श्लेषोपमां निरूपयति-शिशिरेति।। ते वक्त्रं वदनम् अम्भोजमिव परिवृत्तिसहत्वासहत्वमेव मूलम् अत्र सालकाननेत्यत्र सर्जकाननेति परिवृत्तौ न शिशिरांशुप्रतिस्पर्धि शिशिरांशुः चन्द्रः प्रतिस्पर्धी विरोधी यस्य तत् श्रीमत् सुश्रीकं श्लेष:, पूर्वत्र शिशिरांशु इत्यत्र शीतगु इति परिवृत्तावपि न क्षतिरिति तथा सुरभिगन्धि च विशेषणत्रयम् उभयत्र समानम्। अथवा वक्त्रपक्षे सुधीभिर्भाव्यम्।। 29॥ शिशिरांशुप्रतिस्पर्धिनी या श्रीः शोभा तद्वत्। इत्यत्र श्लेषोपमा स्मृता कविभिरिति निन्दोपमां लक्षयति-पद्ममिति।। पद्मं बहुरजः परागपूर्णं रजोगुणबहुलञ्च, शेष:' श्लेषेण उपमानोपमेयगततत्तत्साधर्म्यस्य द्योतनात् श्लेषश्च अत्र अर्धश्लेष चन्द्रश्च क्षयी क्षयरोगी, पक्षान्तरे क्षयशीलश्च, अतः आननं समानमपि साधर्म्यान्तरेण एव समानोपमायाः शब्दश्लेषविषयत्वादिति।28।। तुल्यमपि ताभ्यामिति शेषः सोत्सेकं समधिकोत्कर्षशालि। इत्यत्र निन्दोपमा

70 द्वितीय: परिच्छेदः 71 काव्यादर्श:

ब्रह्मणोऽप्युद्भवः पद्मश्चन्द्रः शम्भुशिरोधृतः। शतपत्रं शरच्चन्द्रस्त्वदाननमिति त्रयम्।

तौ तुल्यौ त्वन्मुखेनेति सा प्रशंसोपमोच्यते॥31॥ परस्परविरोधीति सा विरोधोपमा मता॥33॥

चन्द्रेण त्वन्मुञं तुल्यमित्याचिख्यासु मे मनः। न जातु शक्तिरिन्दोस्ते मुखेन प्रतिगर्जितुम्।

स गुणो वास्तु दोषो वेत्याचिख्यासोपमां विदुः॥।32॥ कलङ्किनो जडस्येति प्रतिषेधोपमैव सा।।34॥ मृगेक्षणाङ्कं ते वक्तूं मृगेणैवाङ्कितः शशी। "The lotus is the birth-place of Brahmā; the moon is worn on the head by Sambhu. They two are (however "The lotus the autumnal moon and your face,-these only) equal to your face"-this is known as Prasamsopamā (or the simile involving praise). are mutually opposed to one another". This is considered Virodhopamā (or the simile involving opposition). "My mind is desirous of saying 'Your face equals the moon; be it praise or blame'." This they consider is "The moon has never the power to compete with your

Acikhyasopama (or the simile involving a desire to express). face; because of its faults (spots) and its being insensible (of its being inert matter),-this is certainly Pratisedhopamā (or an example of the simile involving exclusion).

स्मृता, उपमाननिन्दया साम्यस्य कीर्तनात्। साम्यमात्रपर्यवसायित्वादस्य Your face is marked by the eyes of the deer; the moon

व्यतिरेकात् भेद: व्यतिरेके तु भेद एव पर्यवसानमिति बोध्यम्।।30॥ is marked by the deer itself; Even so, this (moon) is only

प्रशंसोपमां निरूपयति-ब्रह्मण इति।। पद्मः ब्रह्मणोऽपि उद्भवः उत्पत्तिस्थानं नारायणस्य नाभिकमलजातत्वात्, तथा चन्द्रः शम्भुशिरोधृतः तौ पद्मचन्द्रौ विरोधोपमां निरूपयति-शतपत्रमिति।। शतपत्रं पद्मं शरच्चन्द्रः

त्वन्मुखेन तुल्यौ इति पद्मचन्द्रयोः प्रशंसितयोरपि त्वन्मुखसादृश्येन प्रशंसातिशयात् शारदीयचन्द्र: तव आननञ्च एतत् त्रयं परस्परविरोधि अन्योन्यस्पर्धि शतपत्रे

मुखस्य च समधिकोत्कर्षव्यञ्जनात् प्रशंसोपमा उच्यते। अत्र मुखस्य उपमेयत्व- शोभिते चन्द्रस्य मालिन्यं चन्द्रे च शोभिते शतपत्रस्य मालिन्यं प्रसिद्धं तवानने

प्रसिद्धावपि, उपमानत्वकल्पनात् प्रतीपालङ्कारोऽपि। यदुक्तं, 'प्रसिद्धस्योपमान- शोभिते च द्वयोरेव मालिन्यं स्यादिति वाग्वैचित्र्यशालिनी। सा प्रसिद्धा

स्योपमेयत्वप्रकल्पनम्। निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपमिति कथ्यते'।। इत्यनयोः विरोधोपमा॥33॥

सङ्करः। स्वमते विपर्यासोपमा च मुखस्योपमानतया प्रसिद्धोपमेयखण्डनादिति प्रतिषेधोपमामाह-नेति।। इन्दोः चन्द्रस्य ते तव मुखेन जातु कदाचित् तयोः सङ्कर इति, पद्म इति पुंस्त्वनिर्देशेन अप्रयुक्ततादोषश्चेति बोध्यम्॥31॥ प्रतिगर्जितुं प्रतिस्पर्धितुं सदृशीभवितुम् इत्यर्थः। शक्तिः सामर्थ्यं नास्ति, यतः आचिख्यासोपमां लक्षयति-चन्द्रेणेति।। त्वन्मुखं चन्द्रेण तुल्यम् इति कलङ्किन: तथा जडस्य, इत्यत्र प्रतिषेधोपमा सादृश्यप्रतिषेधेन अधिकवैचित्र्य- आचिख्यासु आख्यातुमिच्छु मे मनः। स आख्यानाभिलाषः गुणो वा दोषो वा प्रकटनात् निन्दोपमायां निन्दया, इह तु प्रतिषेधेन इत्यनयोर्भेदः॥34॥ अस्तु इत्यत्र आचिख्यासोपमां विदुः। आख्यानकामनाविषयत्वेन मुखस्य चन्द्रेण चटूपमां निरूपयति-मृगेक्षणेति।। ते वक्तूं मृगस्य ईक्षणाभ्याम् उपमितत्वेऽपि गुणो वा दोषो वा इति कथनम् अधिकचमत्कारित्वं द्योतयतीति अवयवविशेषाभ्याम् अङ्कं चिह्नितं, शशी तु मृगेण सर्वावयवसम्पन्नेनेति भाव:। बोध्यम्॥32॥

72 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 73

तथापि सम एवासौ नोत्कर्षीति चटूपमा।।35॥ सर्वपद्मप्रभासारः समाहृत इव क्वचित्। न पद्मं मुखमेवेदं न भृङ्गौ चक्षुषी इमे। त्वदाननं विभातीति तामभूतोपमां विदुः॥38॥ इति विस्पष्टसादृश्यात् तत्त्वाख्यानोपमैव सा।।36। चन्द्रबिम्बादिव विषं चन्दनादिव पावकः। चन्द्रारविन्दयोः कान्तिमतिक्रम्य मुखं तव। परुषा वागितो वक्त्रादित्यसम्भावितोपमा॥39॥ आत्मनैवाभवत्तुल्यमित्यसाधारणोपमा 113711 "Your face shines as if in a certain place us focussed equal (to your face) and not surpassing it." This is catupamā the splendour of all the lotuses." They, consider this (or the simile involving witty expression). Adbhūtopamā (or the simile involving impossibility). "This is not a lotus, but really a face; these two are not bees but eyes." This is certainly (an example of) "Like poison (issuing) from the moon's disc like lotuses

Tattvakhyānopamā (or the simile of truthful expression, issuing from sandalwood tree, from this face issues harsh

because of the similarity being expressed.) language". This is asambhāvitopama (or the simile involving statements contrary to Nature). "Your face transcending the regions of the moon and of the lotus was equalled only by itself." This is asādhāranopamā (or the simile of transcendence.) कान्त्यतिक्रमेण प्रकृतस्य मुखस्य आत्मनैव साम्यकीर्तनेन च औपम्यस्य असाधारणत्वात्। दर्पणकारस्तु एनामनन्वयाख्यमलङ्कारमाह। यथा, 'उपमानो- अङ्कितः। तथापि अधिकसामग्रीसत्त्वेऽपि असौ सम एव तव मुखेनेति शेषः न पमेयत्वमेकस्यैव त्वनत्वयः, इति। एवञ्च द्वयोः साम्यमुपमा न तु एकस्य इति उत्कर्षी नाधिकवैचित्र्यजनकः। इत्यत्र चटुः प्रियोक्तिः तद्घटितत्वात् चटूपमा बोद्धव्यम्।।37।। अत्र सत्यपि उत्कर्षकारणे न उत्कर्ष इति प्रतिपादनात् विशेषोक्तिः। तदुक्तं दर्पणकारेण, 'सति हेतौ फलाभावो विशेषोक्तिस्तथा द्विधा' इति तन्मूला च। इयं अभूतोपमां निरूपयति-सर्वेति।। त्वदाननं क्वचित् सर्वेषां पद्मानां प्रभासारः

समधिकवैचित्रयं द्योतयति नान्यथा, सर्वत्रैवोपमाभेदेषु चाटूक्तिसद्भावादिति कान्तिपुञ्जः समाहृत इव विभाति, इत्यत्र ताम् अभूतोपमां विदुः,

ध्येयम्।।35।। प्रभासारसमाहरणस्य तत्त्वतः अभूतत्वात् सम्भावनया औपम्यस्य कीर्तनाच्च।

तत्त्वाख्यानोपमां लक्षयति-नेति।। इदं पद्मं न मुखमेव भृङ्गौ भ्रमरौ न इमे दर्पणकारस्तु इमाम् उत्प्रेक्षालङ्कारमाह-यथा, 'भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य

चक्षुषी नेत्रे, इत्थं विशेषेण सादृश्यस्य स्पष्टत्वात् सुव्यक्तत्वात् सा प्रसिद्धा परात्मना' इति। प्रापञ्चस्तु प्रकृते अप्रकृतस्य धर्मिणः सम्भावनमुत्प्रेक्षां, इह तु धर्मस्य सम्भावनया द्वयोः साम्यमित्यनयोः भेदः॥38॥ तत्त्वाख्यानोपमा इयमिति शेष: भ्रमनिरासेन तत्त्वस्य आख्यानात् निर्णयोपमायां तत्त्वाख्यानस्य संशयपूर्वकत्वं इह तु भ्रान्तिपूर्वकत्वं इत्यनयोर्भेदः॥36॥ असम्भावितोपमां निरूपयति-चन्द्रेति।। इतः अस्मात् वक्तात् परुषा वाक्

असाधारणोपमां लक्षयति-चन्द्रेति।। तव मुखं चन्द्रारविन्दयोः कान्तिं चन्द्रबिम्बात् विषमिव, चन्दनात् पावक इव, इति अत्र उपमाभ्यां विष-

शोभाम् अतिक्रम्य आत्मनैव तुल्यम् अभवत् इति असाधरणोपमा, चन्द्रपद्मयोः पावकनि:सरणमिव वदनात् परुषवाङनिःसरणस्य असम्भावितत्वात् असम्भावितोपमा॥39॥

74 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 75 चन्दनोदकचन्द्रांशुचन्द्रकान्तादिशीतलः स्पर्शस्तवेत्यतिशयं बोधयन्ती बहूपमा।।40॥ पूष्ण्यातप इवाह्नीव पूषा व्योम्नीव वासरः।

चन्द्रबिम्बादिवोत्कीर्णं पद्मगर्भादिवोद्धृतम्। विक्रमस्त्वय्यधाल्लक्ष्मीमिति मालोपमा मता॥42॥

तव तन्वङ्गि! वदनमित्यसौ विक्रियोपमा।41॥ वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थः कोऽपि यद्युपमीयते। एकानेकेवशब्दत्वात् सा वाक्यार्थोपमा द्विधा।।43॥

"The touch of your body has the coolness of sandal, of त्वदाननमधीराक्षमाविर्दशनदीधिति 1

water, of the lunar ray, of the moonstone and the rest". This is bahūpamā (or the multiple simile) suggesting (as it does) the super-excellence (of the object). "Victory has bestowed grace on you, as the rays on the sun, the sun on the day, and the day on the sky." This "O Lady of slender limbs! your face is as it were is considered Mālopamā (or the simile in series). piled up or as it were drawn out from the core of the lotus." This is vikriyopama (or the simile of alteration from Where a certain thing is compared by the meaning of Nature). one sentence being compared with the meaning of another sentence, then it is vākyārthopama into two forms according as the word Eva occurs once only or often.

बहूपमां लक्षयति-चन्दनेति।। तव स्पर्श: चन्दनवत् उदकवत् चन्द्रांशुवत् "Your face, with the tender eyes and displaying shining

चन्द्रकान्तवत् आदिपदेन एंवविधपदार्थवत् शीतल इति अतिशयम् अधिकशैत्यम् अधिकवैचित्र्यं वा बीधयन्ती द्योतयन्ती बहूपमा। एकस्य उपमानबाहुल्यकीर्तनात् बहुपदेन। द्वयोरप्युपमानयोः सद्भावे न इयमुपमा वैचित्र्याणाम् अबाहुल्यात् इति मालोपमां निरूपयति-पूष्णीति।। पूष्णि सूर्ये आतप इव, अह्नि दिवसे

बोध्यम्। दर्पणकारस्तु इमां मालोपमामाह-यथा, 'मालोपमा यदेकस्योपमानं पूषा सूर्यं इव, ज्योम्नि आकाशे वासरः दिवसः इव विक्रमः त्वयि लक्ष्मीं

बहु दृश्यते' इति॥। 40॥ अधात्। इत्यत्र मालायां यथा एकेन पुष्पेण अपरस्य पुष्पस्य योगः, तथा उपमानानां। परस्परसम्बन्धात् मालोपमा, एवंविधवैचित्र्ये एव अस्याः सत्त्वात्, बहूपमायाञ्च विक्रियोपमां लक्षयति-चन्द्रेति।। हे तन्वङ्गि। तव वदनं चन्द्रबिम्बात् केवलमुपमानबाहुल्यात् अनयोर्भेदः॥42॥ उतकीर्णमिव, अथवा पद्मगर्भात् उद्धतमिव इति अत्र चन्द्रबिम्बपद्मगर्भौ प्रकृतीभूतौ वदनस्य प्रस्तुतस्य ताभ्याम् उत्कीर्णत्वात् उद्धृतत्वात् वा विकृतिभाव प्रतिपादनात् वाक्यार्थोपमां लक्षयति-वाक्यार्थेनेति।। वाक्यं पदसमुदायः तस्यार्थः

विक्रियोपमा। उक्तञ्च, 'उपमेयस्य यत्र स्यादुपमानविकारता। प्रकृतेर्विकृतेः साम्यात् वाक्यार्थ: तेन कोऽपि अपरो वाक्यार्थः यदि अनुमीयते सा वाक्यार्थोपमा-

तामाहुर्विक्रियोपमाम्।। इति। अत्र च उत्कीर्णत्वोद्धृतत्वयोः धर्मयोः उत्प्रेक्षणात् वाक्यार्थयोरुपमानोपमेयत्व कीर्तनात्, सा द्विधा एकानेकेवशब्दत्वात् क्वचिदकेव-

धर्मिणोश्च साम्यप्रतीतेरुपमैव न तु उत्प्रेक्षा तस्याः धर्मिगतत्वेन कीर्तनात् इति शब्दघटिता, क्वचिच्च अनेकेवशब्दघटिता इति॥।43॥

बोध्यम्।।41॥ एकेवशब्दां वाक्यार्थोपमामुदाहरति-त्वदिति।। अधीरे चञ्चले अक्षिणी यत्र तत्, आविर्भवन्त्यः दशनानां दीधितयो यत्र तादृशं तव आननं भ्रमन्तरौ भृङ्गौ

76 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 77

भ्रमद्भृङ्गमिवालक्ष्यकेसरं भाति पङ्कजम्।।44। नैकोऽपि त्वादृशोऽधापि जायमानेषु राजसु। WIEN S UNIVERSITAT

नलिन्या इव तन्वङ्ग्यास्तस्याः पद्ममिवाननम्। ननु द्वितीयो नास्त्येव पारिजातस्य पादपः॥47॥-

मया मधुव्रतेनेव पायं पायमरम्यत।।45॥ अधिकेन समीकृत्य हीनमेकक्रियाविधौ।

वस्तु किञ्ञिदुपन्यस्य न्यसनात् तत्सधर्मणः। यत् ब्रुवन्ति स्मृता सेयं तुल्ययोगोपमा यथा॥48॥

साम्यप्रतीतिरस्तीति प्रतिवस्तूपमा यथा॥।46॥

brilliance of teeth, shines like a lotus flower which displays "Not even one among the kings that are taking birth (shining) filaments and wherein bees hover." now is like you; certainly there is no second thing "I, like a honey-bee again and again enjoy the face, comparable with the pārijāta tree." which resembled a lotus, of the lady of the slender limbs, who was like a lotus pond." What they (the poets) say, making an inferior thing equal to a superior thing in the performance of the same Having made in regard to one thing a statement, act, is considered Tulyayogopamā (or the simile of expressing the similarity in another thing which has the same quality so that there is a recognition of the similarity equalising); which is as follows :-

between the two is Prativastūpama (or the simile stating the object compared), for example :-

यत्र तत् तथा आलक्ष्या ईषल्लक्ष्याः केसरा: किञ्जल्काः यस्य तादृशं पङ्कजमिव उदारहणं दर्शयति-नेति।। जायमानेषु राजसु मध्ये अद्यापि त्वादृशः तव

भाति। अत्र पूर्वार्धवाक्यं परार्धेन एकेवशब्दघटितेन उपमीयते॥44॥ सदृशः एकोऽपि नास्ति, ननु भोः पारिजातस्य पादपः वृक्षः द्वितीयो नास्त्येव।

अनेकेवशब्दामुदाहरति-नलिन्या इति।। नलिन्या इव तस्याः तन्वङ्गयाः अत्र सदृशो नास्ति द्वितीयो नास्तीति साधारणधर्म एव पुनरुक्तिभिया शब्दान्तरेण

पद्ममिव आननं मधुव्रतेनेव मया पायं पायं पुनः पुनः पीत्वा अरम्यत। अत्र उपन्यस्तः, साम्यञ्चात्र गम्यमिति दर्पणकारेण अस्या वैधर्म्येणापि उदाहरणं

नलिन्या पद्ममिव इति वाक्येन तन्वङ्ग्या आननमिवेति वाक्यार्थस्य उपमितत्वात् दर्शितम्। यथा, 'चकोर्य एव चतुराश्चन्द्रिकापानकर्मणि। विनावन्तीर्न निपुणाः

अनेकेवशब्दघटितत्वाच्च अनेकेवशब्दा वाक्यार्थोपमा इति बोध्यम्।45॥ सुदृशो रतनर्मणि'।। अत्र चातुर्यानैपुण्याभ्यामपि वाक्यद्वयस्य साम्प्रततिरस्तीति बोध्यम्।।47॥ प्रतिवस्तूपमां निरूपयति-वस्त्विति।। किञ्चित् वस्तु किमपि प्रकृतम् उपन्यस्य तस्य सधर्मणः समानधर्मस्य कस्यचित् अप्रकृतस्य न्यसनात् प्रकृतस्य तुल्ययोगोपमां लक्षयति-अधिकेनेति।। एकक्रियाविधौ एकजातीय-

समर्थनाय उपादानात् साम्प्रतीतिः सादृश्यबोधो भवति इति इत्थं या साम्यप्रतीति: क्रियाविधाने हीनं न्यूनं वस्तु अधिकेन अधिकगुणेन समीकृत्य यत् ब्रुवन्ति सा

प्रतिवस्तूपमा इत्यन्वयः। दर्पणकारस्तु इमाम् अलङ्कारान्तरमाह-यथा, इयं तुल्ययोगोपमा क्रियायामधिकहीनगुणयोः समीकरणादित्यर्थः। तथाच एक

'प्रतिवस्तूपमा सा स्यात् वाक्ययोर्गम्यसाम्ययोः। एकोऽपि धर्म सामान्यो यत्र जातीयक्रियया प्रस्तुताप्रस्तुतयोः साम्यकीर्तनं तुल्ययोगोपमा इति लक्षणम्। यथेति

निर्दिश्यते पृथक्'।। इति। यथेति वक्ष्यमाणोदाहरणप्रदर्शनार्थम्।।46।। उदाहरणप्रदर्शनार्थम्।।48।।

78 * काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 79

दिवो जागर्ति रक्षायै पुलोमारिर्भवान् भुवः। असुरास्तेन हन्यन्ते सावलेपास्त्वया नृपाः॥49॥ उपमादूषणायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम्।।41।। स्त्रीव गच्छति षण्डोऽयं वक्तयेषा स्त्री पुमानिव। कान्त्या चन्द्रमसं धाम्ना सूर्यं धैर्येण चार्णवम्। प्राणा इव प्रियोऽयं मे विद्या धनमिवार्जिता।।52॥ राजन्ननुकरोषीति सैषा हेतूपमा मता।।50॥ त लिङ्गवचने भिन्ने न हीनाधिकतापि वा। superiority (in the comparison) is not sufficient for the condemnation of a simile.

"Indra (the enemy of Puloma) is alert for the sake of "This eunuch walks like a woman; this woman talks protecting Heaven; and you for (the sake of protecting) like a man; this person is dear to me like my vital breaths; the Earth; by him Asuras are killed; by you the turbulent learning has been acquired by me as if it were wealth."

king.” लिङ्गवचनव्यत्यासे साधर्म्यस्य उभयान्वयाभावेन साम्यस्य साम्यप्रतीतिः, O, prince, you emulate by your splendour the moon; by your glory the sun; by your Majesty the ocean"-such हीनतायाम् उपमानस्य अपकृष्टत्ववबोधात् प्रस्तुतस्य उपमेयस्य अनुत्कर्षः, a thing is considered hetūpamā (or the simile involving a अधिकपदत्वे च उपमेयस्य निकृष्टत्व्प्रतीतिरेतदेव दोषकारणं, यत्र तु एतानि statement of the reasons). कारणानि न सन्ति तत्र एतेषां न दोषावहत्वमिति भाव:। केचित् तु कालपुरुष- Where wise men are not displeased thereby, difference विध्यादिभेदानपि उपमादोषानाहुः उदाहरन्ति च क्रमेण। यथा, 'काप्यभिख्यात- in linga (or gender) or vacana (or number) or inferiority or योरासीत् व्रजतोः शुद्धवेश्ययोः। हिमनिर्मुक्तयोर्योंगे चित्राचन्द्रमसोरिव।। अत्र

तुल्ययोगोपमामाह-दिव इति।। पुलोमारि: इन्द्रः दिवः स्वर्गस्य रक्षायै, चित्राचन्द्रमसोरभिख्याया न अतीतत्वम् अपितु सार्वकालिकत्वम्। लतेव राजसे

भवान् भुवः पृथिव्याः रक्षायै जागर्ति, तेन इन्द्रेण असुराः हन्यन्ते, त्वया सखलेपाः तन्वि! अत्र लतापक्षे राजते इति योज्यम्। 'चिरं जीवतु ते सूनुर्मार्कण्डेयमुनिर्यथा' गर्वितः नृपाः हन्यन्ते। अत्र हीनस्य प्रस्तुतस्य राज्ञः गुणाधिकेन इन्द्रेण इति। अत्र मार्कझडेयमुनिर्यथा जीवतीति प्रयोज्यम्। एते दोषाश्च प्रायशः

एकजातीयक्रियाकरणेन समीकरणात् तुल्ययोगोपमा इति॥। 49॥ कविभिरगणिता इति बोध्यम्।।51।

हेतूपमां उदाहरति-कान्त्येति।। सुगभम्। अत्र राज्ञः चन्द्रादिभिः सादृश्यस्य लिङ्गवचनभेदस्य अदूषकत्वं दर्शयति-स्त्रीति॥। अयं षण्ड: स्त्रीव गच्छति,

कान्त्यादिहेतुकत्वात् एषा हेतूपमा इति॥।50॥ एषा स्त्री पुमानिव वक्ति। अत्र क्रियाद्वयस्य साधारणघर्मस्य उभयत्रान्वयात्

इत्थमुपमां तद्भेदांश्च निरूप्य प्रसङ्गतस्तद्गतान् दोषान् विवक्षुः तेषाञ्च कदाचित् लिङ्गभेदेऽपि न दोष:। अयं जनः मे प्राणा इव प्रियः, तथा विद्या धनमिव

अदूषकत्वमाह-नेति।। यत्र धीमतां सामाजिकानाम् उद्वेगः प्रतीतिविघात, न आर्जिता। इत्येतयोरुपमानयो: वचनभेदेऽपि साधारणधर्मद्वयस्य वचनविपरिणामेन

भवसि तादृशे भिन्ने पृथग्भूते लिङ्गवचने तथा हीनाधिकता हीनपदत्वम् अन्वये धीमतां न प्रतीतिव्याघात इति न दोषावसरः। एवमुभयत्र अन्वययोग्य-

अधिकपदत्वं वा उपमादोषाय न अलं न प्रभवन्तीत्यर्थः। दोषाश्च प्राचीनैरुक्तः। क्रियया वचनभेदेऽपि न दोषः। यथा, 'तद्वेशोऽसदृशोऽन्याभिः स्त्रीभिर्मधुरताभृतः।

यथा 'हीनाधिकत्वं वचनलिङ्गभेदो विपर्ययः। असादृश्यासम्भवौ च दोषाः दधते स्म परां शोभां तदीया विभ्रमा इव'।। अत्र दधते इति क्रियापदं

सप्तोपमागता' इति। हीनाधिकता च उपमानस्य उपमेयापेक्षया इति बोध्यम्। धाधातोर्बहुवचननिष्पन्नं तथा दधधातोरेकवचननिष्पन्नञ्चेति उभयत्रान्वये न कश्चिद्बाधः। एवमन्यान्यपि महाकविप्रयुक्तानि सन्तीति अवधेयम्।। 52।

80 काव्यादर्शः : पंरिच्छेद: 81 .-

भवानिव महीपाल! देवराजो विराजते। हंसीव धवलश्चन्द्रः सरांसीवामलं नभः। अलमंशुमतः कक्षामारोढुं तेजसा नृपः।53॥ भर्त्तृभक्तो भटः श्वेव खद्योतो भाति भानुवत्।।55।। इत्येवमादौ सौभाग्यं न जहात्येव जातुचित्। ईदृशं वर्ज्यते सद्भिः कारणं तत्र चिन्त्यताम्। अस्त्येव क्कचिदुद्वेगः प्रयोगे वाग्विदां यथा।।54॥ गुणदोषविचाराय स्वयमेव मनीषिभिः॥56॥ इववत् वा यथाशब्दाः समाननिभसन्निभाः।

"O, protector of the earth, like you shines the king of तुल्यसङ्काशनीकाशप्रकाशप्रतिरूपकाः 1157 11

the gods. (Or) The king on account of his glory is able to ascend to the (high) rank of the sun." "The moon is white like a lady swan; the sky is clear

Things like this never lose in charm. But there is like the lakes; the servant is devoted like a dog to his

certainly somewhat of displeasure (caused) to those who master, the glow-worm shines like the sun."

know the language, by such statements as these : Such statements are avoided by the wise. You may yourself find out the reason therefore; for in the case of the wise, an inquiry about excellences and errors of the

हीनतायामधिकातायाञ्च दोषाभावं दर्शयति-भवानिति।। हे महीपाल! language is by their own selves.

देवराज: भवानिव विराजते। अत्र उपमानस्य राज्ञः मनुष्यत्वात् उपमेयदेव- The words. iva, vat, vā, yathā, samāna, nibha, sannibhā, tulya, sankāśa, nīkāśa, prakāśa, pratirūpaka, pratipakșa, राजापेक्षया न्यूनत्वं स्वतः सिद्धमपि राज्ञः लोकपालांशसम्भूतया न अत्यन्तं pratidvandvin, pratyanīka, virodhin, sadrk, sadrśa, samvādi, वैरस्यम् आवहतीति न दोषः, राज्ञश्च लोकपालांशसम्भूतत्वे प्रमाणं यथा 'अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः' इति। इयन्तु विपर्यासोपमालंकृतिः अस्याञ्च प्रायशः उदाहरणति-हंसीवेति।। चन्द्रः हंसीव धवलः, नभः सरांसीव अमलं,

एवं दोष: सम्भवतीति बोध्यम्। अपिच, 'उत्सङ्गितकुरङ्गोऽयमृक्षमण्डलमध्यगः। भटः सैनिक: श्वा इव भर्त्तृभक्तः, स्वाम्यनुरक्तः तथा खद्योतः भानुवत् भाति।

विधुर्व्याघ्र इवाभाति हन्तुं विरहदुर्बलान्'।। इति। अत्र श्लिषविशेषणेन निकृष्टस्यापि अत्र याथक्रमम् उपमानानां लिङ्गभेदः वचनभेदः न्यूनत्वम् अधिकत्वञ्च

व्याघ्रस्य उपमानत्वं न दोषायेति। नृपः तेजसा अंशुमतः सूर्यस्य कक्षां सादृश्यमिति सामाजिकानां वैरस्यमावहतीति एतेषां दूषकत्वं नैयायिकमिति भाव:॥ 55॥

यावत् आरोदुम् अलं समर्थः। अत्र नृपस्य उपमानम् अंशुमान् देवत्वादधिक उपसंहरति-ईदृशमिति।। सद्भिः सुधीभिः ईदृशं काव्यं वर्ज्यते त्यज्यते न

इति। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। 53। प्रयुज्यते नाद्रियते च इति भाव:। मनीषिभिः सहृदयैः स्वयमेव तत्र वर्जने

इतीति।। इत्येवमादौ उत्कर्षं एवमादिप्रयोगे जातुचित् कदाचित् सौभाग्यम् गुणदोषविचाराय चिन्त्यताम्।।56॥

न जहाति एव, क्वचित् प्रयोगे तु वाग्विदां विदुषाम् उद्वेगः प्रतीति व्याघातः उपमाप्रतीतिरभिधया लक्षणया व्यञ्जना च भवतीति तस्या। वाचकादीनि

अस्ति। यथेति उदाहरणार्थम्।। 54॥ निरूपयति-इवेत्यादि।। इवाद्युपमान्ताः शब्दाः वाचकाः, वदिति, कल्पदेश्य देशीया इति च तद्धितप्रत्ययाश्च वाचकेषु अन्तर्भवन्ति। वा इत्यस्योपलक्षणत्वात्

82 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 83

प्रतिपक्षप्रतिद्वन्द्विप्रत्यनीकविरोधिनः आक्रोशत्यवजानाति 'कदर्थयति निन्दति। - सदृक्सदृशसंवादिसजातीयानुवादिन: 115811 विडम्बयति सन्धत्ते हसतीर्ष्यत्यसूयति।।62॥ प्रतिबिम्बप्रतिच्छन्दसरूपसमसम्मिताः I तस्य मुष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्तिं विलुम्पति। सलक्षणसदृक्षाभसपक्षोपमितोपमाः 115911 तेन सार्धं विगृह्नाति तुलां तेनाधिरोहति।।63॥ कल्पदेशीयदेश्यादिप्रख्यप्रतिनिधी अपि। तत्पदव्यां पदं धत्ते तस्य कक्षां विगाहते। सवर्णतुलितौ शब्दौ ये चान्यूनार्थवादिनः।।60।। तमन्वेत्यनुबध्नाति तच्छीलं तन्निषेधति।।64॥ समासश्च बहुव्रीहिः शशाङ्कवदनादिषु। तस्य चानुकरोतीति शब्दाः सादृश्यसूचकाः। स्पर्धते जयति द्वेष्टि दुह्यति प्रतिगर्जति।।61।। उपमायामिमे प्रोक्ताः कवीनां बुद्धिसौख्यदाः॥65॥ इत्युपमाचक्रम्।

sajātīyā, anuvādin, pratibimbat, praticchanda, sarūpa, sama, sammitā, salaksaņa, sadrkșabha, sapakșa, upamita, upamā, kalpa, dešīya, deśya etc., prakhya and pratinidhī also ; and 'steels his grace from','deprives of its splendour','shares

the two words savarna and tulita and all those words which with him', 'is raised in the balance against,' 'steps into its

express the idea that there is nothing wanting (to equalise) place', 'enters into its sphere', 'follows it', 'is bound up

and the Bahuvrīhi samāsa or compound word as in śaśānka- with it', 'is made up of its quality', 'repudiates it', 'imitates

vadanā and verbs like, 'emulates,' 'conquers', 'hates,' 'is it',-these words are indicative of similarity; these are

malicious towards', is opposed to', 'is vexed towards,' stated under the section on simile in order to delight the

'looks down in disdain', 'troubles','despises','redicules,' intellect of the poets.

'mixes with', 'laughs at', 'is jealous of', 'is envious of', Here ends the sub-section on simile.

च शब्दोऽपि तस्यापि औपम्यवाचित्वात्। निभादयः शब्दाः समासान्तर्गता एव निर्दिश्यन्ते। अन्यूनार्थवादिन: औहनार्थ वाचकाः। समासश्च बहुव्रीहिः, स्वभावमित्यर्थः अनुबध्नाति अनुकरोति इत्यर्थः। तत् तच्छीलमित्यर्थः निषेधति

कर्मधारयश्चेति वक्तव्यम्, यथा, पुरुषव्याघ्र इत्यादि। शशाङ्क इव वदनं यस्या तद्वत् आचरितुं वारयति इत्यर्थः। इमे कवीनां बुद्धिसौख्यदा मनःसौख्यविधायिनः

इति बहुव्रीहौ मध्यमपदलोपः। स्पर्धते इत्याद्यसूयतीत्यन्ताः शब्दाः लक्षकाः सादृश्यसूचका: सादृश्यबोधका: शब्दाः उपमायां प्रोक्ता: निर्दिष्टाः औपम्यद्योतनाय

तस्या मुष्णातीत्यादिनिषेधतीत्यन्ताः व्यञ्जकाः। तच्छीलमिति, तस्य शीलं प्रयुज्यन्ते इत्यर्थः ॥ 57-64॥ ।। इति उक्तरूपम् उपमायाश्चक्रं प्रकरणमित्यर्थः।

84 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 85

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते। बाहू लते वसन्तश्रीस्त्वं नः प्रत्यक्षचारिणी॥67॥ यथा बाहुलता पाणिपद्मं चरणपल्लवः।।66॥ इत्येतदसमस्ताख्यं समस्तं पूर्वरूपकम्। अङ्गल्यः पल्ल्वान्यासन् कुसुमानि नखार्चिषः। स्मितं मुखेन्दोर्ज्योत्स्नेति समस्तव्यस्तरूपकम्।।68॥

Simile itself where the difference is implicit is called ताम्राङ्गलिदलश्रेणि नखदीधितिकेसरम्।

the metaphor, for example, arm-creeper, palm-lotus, foot- tendrill. This is called asamasta or separate-words metaphor. "The fingers were tendrils; the radiant finger nails were The metaphors given before i.e. in 66 are samasta or the flowers; the two arms were two creepers and you, compound-word metaphors, yours smile is the moonlight actually moving before us, are the Vernal Grace." of the face-moon. This is samasta-vyasta-rūpakam, or compound-word-separate-words metaphor.

सम्प्रति रूपकं निरूप्यते-उपमेति।। तिरोभूत अन्तर्भूतः भेदः प्रकृताप्रकृतयोः Your-foot-lotus with its row of petals of red toes and

विशेषज्ञानं यत्र तादृशी उपमा एव रूपकम् उच्यते कविभिः इति शेषः। तथाच with the filaments of the radiations of the toe nail is worn

उपमानोपमेययो: अभेदप्रतीतिपूर्वकसाम्यं रूपकमिति लक्षणम् उपमायान्तु on the head by kings.

अभेदप्रतीतिर्नास्तीत्यनयोर्भेदः। इह तु अभेदप्रतीतिः साध्यरूपा, अतिशयोक्तौ च सिद्धरूपेति अनयोर्भेदश्च बोद्धव्यः। यथा, बाहुलतेत्यादि बाहुरेव लता बाहुलता, दोषावह इति सूच्यते। कदाचित् वचनभेदोऽपि न दोषाय। यथा, शास्त्राणि पाणिरेव पद्मं पणिपद्यं, चरण एव पल्लवः चरणपल्लवः। अत्र रूपककर्मधारयः चक्षुर्नवमित्यादि। अत्र शास्त्राणि इत्यनेन सर्वशास्त्रज्ञानस्य लाभात् ज्ञानस्य च व्यासे यथा, बाहुरेव लतेत्यादि। अत्र बाहौ लतात्वारोपः बाहुलता एकजातीयत्वात् बहुवचनान्तमपि एकवचनान्तवत् भासते। अनीदृशस्थाने तु इवेत्याद्युपमापेक्षया समधिकं वैचित्र्यम् आवहति इति बोध्यम्। मुखचन्द्रं दोषाय। यथा, मुखं पद्मानीत्यादि॥।67॥ पश्यामीत्यादौ मुखं चन्द्र इव इत्युपमितसमासस्य तथा मुखमेव चन्द्र इति रूपकसमासस्यापि सम्भवात् उभयोः सङ्कर इति। यत्र तु साधर्म्यं उपमेये मुख्यतया, इतीति।। इतिपूर्वोक्तमेतत् अङ्गल्य इत्यादि असमस्ताख्यम् असमस्तरूपकम्

उपमाने तु उपचरितत्वेन स्थितं तत्र उपमायाः प्राधान्यं यत्र च उपमाने मुख्यतया, इत्यर्थ:, तत्पूर्वरूपकन्तु बाहू लतेत्यादि। समस्तरूपकम्। स्मितं मृदुहास्यं मुखेन्दोः

उपमेये च उपचारेण स्थितं तत्र रूपकस्य प्राधान्यं यथा, मुखचन्द्रं चुम्बतीत्यादौ मुखमेव इन्दुः तस्य ज्योस्ना इति। समस्तव्यस्तरूपकम् उभयमिश्ररूपकम् इत्यर्थः।

उपमा एव तथा मुखचन्द्रः प्रकाशते इत्यादौ रूपकमेव न तु उभयोः सङ्कर इति तथाच, स्मिंतं ज्योस्ना इति व्यस्तं मुखेन्दोरिति समस्तम्॥। 68।

बोध्यम्।। 66।। सकलरूपकं निरूपयति-ताम्रेति।। ताम्राङ्गुलय एव दलश्रेणयः यस्य तथा व्यस्तरूपकस्य उदाहरणमाह-अङ्गल्य इति।। त्वं नः अस्माकं नखानां दीधितयः किरणा एव केसरा यस्य तादृशं भवच्चरण एव पङ्कजं तत्

प्रत्यक्षचारिणी परिदृश्यमाना वसन्तश्रीः। तथाहि, ते अङ्गल्यः पल्लवानि, भूपालैः मूध्नि ध्रियते। अत्र अङ्गुल्यादौ दलादित्वं दलश्रेणित्वं तथा पादे चरणे नखार्चिषः कुसुमानि, बाहू लते। अत्र लिङ्गभेदप्रदर्शनेन। रूपके लिङ्गभेदो न पद्मतां पङ्कजत्वम् आरोप्य तस्य पङ्कजस्य योग्ये स्थाने शिरसि इत्यर्थः विन्यासात्

86 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 87

ध्रियते मूर्ध्नि भूपालैर्भवच्चरणपङ्कजम्।69॥ नान्यथाकृतमत्रास्यमतोऽवयवरूपकम् 117311

अङ्गल्यादौ दलादित्वं पादे चारोप्य पद्मताम्। वल्गितभ्रु गलद्घर्म जलमालोहितेक्षणम्। तद्योग्यस्थानविन्यासादेतत् सकलरूपकम्।।70। विवृणोति मदावस्थामिदं वदनपङ्कजम्।।73॥ अकस्मादेव ते चण्डि! स्फुरिताधरपल्लवम्। अविकृत्य मुखाङ्गानि मुखमेवारविन्दताम्। मुखं मुक्तारुचो धत्ते घर्माम्भ:कणमञ्जरीः।।71। आसीत् गमितमत्रेदमतोऽवयविरूपकम्॥74॥

मञ्जरीकृत्य घर्माम्भः पल्लवीकृत्य चाधरम्। avayava-rupakam (or metaphor in the component parts or This is a complete metaphor because of the attribution .limbs).

of petal etc., to finger etc., and of lotus to the foot and "Flashing eyebrows and trickling drops of perspiration because of the indication of the place fit for it. and with red eyes,-this face-lotus bespeaks state of

"For no reason whatsoever, O irate lady! Your face intoxication."

with its lower-lip-petal quivering, bears flower Here without convertion parts of the face (by bunches of drops of perspiration which have the sheen of metaphors) the face alone has been converted into a lotus. pearls." This therefore is Avayavi-rupakam (or metaphor in the Hereafter converting the drops of perspiration into whole object and not in the component parts). bunches of flowers and the lower-lip into a petal, the face has not been converted into anything and hence this is मञ्जरीत्वेन आरोप्य तथा अधरं पल्लवीकृत्य पल्लवत्वेन आरोप्य आस्यं मुखं न अन्यथाकृतं पद्मत्येन न आरोपितम्। अतः अवयवमात्ररूपणात् अवयवरूपकम्। धारणात् एतत् सकलरूपकं सम्पूर्णरूपकं सर्वावयवस्य रूपणात्। अत्र मूर्ध्नि मुखे पद्मत्वारोपस्तु अर्थवशात् उन्नेयः। दर्पणकारस्तु इदमेवदेशविवर्तिरूपक धारणरूपस्य साधारणधर्मस्य उपमाने पङ्कज एव औचित्यात् रूपकसमासः न माह-यथा, 'यत्र कस्यचिदार्थत्वमेकदेशविवर्ति तत्' इति॥71-72॥ तु उपमितसमास: उपमेयस्य चरणस्य मूध्नि धारणायोग्यत्वात् इत्युक्तमेव प्राक्। दर्पणकारन्तु इदं साङ्गरूपकमाह-यथा 'अङ्गिनो यदि साङ्गस्य रूपणं साङ्गमेव अवयविरूपकं निरूपयति-वल्गितेति।। वल्गिते भ्रुवौ यत्र तत्

तत्' यथा, 'रावणावग्रहक्लान्तमिति वागमृतेन सः। अभिवृष्य मरुच्छस्य चलितभ्रूयुगलं गलन्ति धर्मजलानि यस्मात् तादृशं तथा अलोहिते आरक्ते ईक्षणे

कृष्णमेधस्तिरोदधे'। इति॥। 69-70॥ यस्य तथाभूतम् इदं वदनमेव पङ्कजं मदावस्थां मद्यपानजनितां दशां विवृणोति-अत्र मुखानि अविकृत्य पङ्कजाङ्गत्वेन अनारोप्य मुखमेव अरविन्दतां गमितं पङ्कजत्वेन अवयवरूपकं निरूपयति-अकस्मादित्यादि।। हे चण्डि अतिकोपने! आरोपितम्, अतः अवयविमात्रस्य रूपणात् अवयविरूपकमिदम्। अत्र उपमा 'चण्डस्त्वत्यन्तकोपन' इत्यमरः। ते तव मुखम् अकस्मादेव स्फुरितः कम्पितः एव साधीयसी न रूपकं साधारणधर्मस्य भ्रूवल्गनादिकस्य उपमेये सवदने एव अधर एव पल्लवः यत्र तादृशं सत् मुक्तानां रुच इव रुच: कान्तयो यासां मुख्यतया वर्तनात् पङ्कजे च उपचरितत्वात् अतः वदनमम्बुजम् इति पाठ एव तादृशी: घर्माम्भसां कणा इव मञ्जर्यः ताः धत्ते धारयति।। अत्र घर्माम्भः मञ्जरीकृत्य साधीयानिति सुधीभि: विचार्यम्। दर्पणकारस्तु इदं निरङ्गरूपकमाह।73-44॥

88 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 89 मदपाटलगण्डेन रक्तनेत्रोत्पलेन ते। मुखेन मुग्धः सोऽप्येष जनो रागमयः कृतः।75॥ इदमार्द्रस्मितज्योत्स्नं स्निग्धनेत्रोत्पलं मुखम्। इति ज्योत्स्नोत्पलायोगादयुक्तं नाम रूपकम्।।78॥ एकाङ्गरूपकञ्चैतदेवं द्विप्रभृतीन्यपि। रूपणादङ्गिनोऽङ्गानां रूपणारूपणाश्रयात्। अङ्गानि रूपयन्त्यत्र योगायोगौ भिदाकरौ।76॥ रूपकं विषमं नाम ललितं जायते यथा।।79॥ .. . स्मितपुष्पोज्वलं लोलनेत्र भृङ्गमिदं मुखम्। मन्मथस्त्वन्मुखेन्दुना। इति पुष्पद्विरेफाणां सङ्गत्या युक्तरूपकम्।77॥ मदरक्तकपोलेन नर्तितभ्रूलतेनालं मर्दितुं भुवनत्रयम्॥।80॥ "By your face which has red eye-blue-lotuses, and which has cheeks red with intoxication even this person "This face has cooling smile-moonlight and has dark has been attracted and made full of colour (love)." eye-blue lotuses". This is known as the Ayuktam-rūpakam This is ekānga-rupakam or metaphor in one of the (or metaphor of disjunction or mixed metaphor), because component parts; thus, we have metaphor in two moonlight and the Utpala do not fit in with each other. component parts, etc., and in this matter, (yoga) conjunc- By metaphor in the total object and metaphor in some tion and (Ayoga) disjunction are causes of further of the component parts and no metaphor in other parts, a differentiation). delightful form of metaphor known as Vişamam rūpakam "This is resplendent with smile-flowers and has rolling (or incomplete metaphor) is got; as in this. eye-bees." This is yukta-rupakam (or metaphor of "With your face-moon which has cheeks red with conjunction), because of the bringing together of the intoxication and dancing eye-brow-creepers the God of flowers and the bees. : Love is able to put to rout the three worlds."

अवयवरूपकस्य विशेषान् दर्शयति-मदेत्यादि।। स एष जनोऽपि ते तव अयुक्तरूपकमाह-इदमिति॥ सार्द्रं स्मितमेव ज्योत्स्ना यत्र तत् तथा स्निग्धे मदेन पाटलै गण्डौ यस्य तेन तथा रक्ते नेत्रे एव उत्पले यस्य तादृशेन मुखेन नेत्रे एव उत्पले पद्मे यत्र तादृशं मुखं इत्यत्र ज्योस्नोत्पलायोगात् ज्योत्स्नया मुग्ध: तथा रागमयः अनुरागपूर्ण इत्यर्थः कृत इत्यन्वयः। अत्र रक्तनेत्रोत्पलेनेति उत्पलस्य अयोगात् भिन्नकालीनत्वादुभयोरिति भावः, अयुक्तं नाम एकाङ्गमात्ररूपणात् एकाङ्गरूपकमिदम्। एवं यत्र अङ्गद्वयेन रूपणं तत्र रूपकम् ॥ 78॥ द्व्यङ्गरूपकम्। एवं त्र्यङ्गरूंपकादि। अत्र अवयवरूपके अङ्गानि रूपयन्ति विषमरूपकमुदाहरति-रूपणादिति।। अङ्गिनः रूपणात् तथा अङ्गानां अप्रस्तुतत्वेन आरोपयन्ति न तु अङ्गिनम् इति शेषः, अतः अङ्गस्य अङ्गयोः तदवयवानां रूपणारूपणात् कस्यचिदङ्गस्य रूपणात् कस्यचित् वा अरूपणात् अङ्गानां वा योग: अयोगश्च भिदाकरौ भेदकौ।।75-76॥ ललितं सुन्दरं वैचित्र्यजनकमित्यर्थः विषमं नाम रूपणं जायते, यथा मदेन रक्तौ अथ युक्तरूपकं निरूपयति-स्मितेति।। स्मितमेव पुष्पं स्मितपुष्पं तेन कपोलौ यस्य येन तथ नर्तिते भ्रुवौ एव लते यत्र तादृशेन त्वन्मुखमेव इन्दुस्तेन, उज्वलं लोले नेत्रे एव भृङ्गौ यत्र तादृशम् इदं मुखमित्यत्र पुष्पद्विरेफाणां सङ्गत्य। मन्मथः भुवनत्रयं मर्दितुं जेतुम् अलं समर्थः। अङ्गिनि मुखे इन्दुत्वारोपः तथा योगेन स्मिते पुष्पत्वस्य नेत्रे भ्रमरस्य समारोपेणेत्यर्थः युक्तरूपकमिदम्।77॥ तदङ्गीभूतयोर्भ्रुवोः लतात्वारोपः कपोलयोस्तु नारोप इति वैषम्यम्।।79-80।

90 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 91

हरिपादः शिरोलग्नजहुकन्याजलांशुकः। जयत्यरनिःशङ्कसुरानन्दोत्सवध्वजः अत्र सन्दर्श्यते यस्माद् विरुद्धं नाम रूपकम्।।84।। 118111 विशेषणसमग्रस्य रूपं केतोर्यदीदृशम्। गाम्भीर्येण समुद्रोऽसि गौरवेणासि पर्वतः।

पादे तदर्पणादेतत् सविशेषणरूपकम्॥।82॥ कामदत्वाच्च लोकानामसि त्वं कल्पपादपः।।85।।

न मीलयति पद्मानि न नभोऽप्यवगाहते। गाम्भीर्यप्रमुखैरत्र हेतुभिः सागरो गिरिः।

त्वन्मुखेन्दुर्ममासूनां हरणायैव कल्पते।83॥ कल्पदुमाश्च क्रियते तदिदं हेतुरूपकम्।।86॥

अक्रिया चन्द्रकार्याणामन्यकार्यस्य च क्रिया। is indicated here, this is known as Viruddham (or metaphor

"The foot of Hari is the banner of the festival of joy of expressing difference or opposition). the Devas who are no longer afraid of Asuras and which "You are in depth (of character) an ocean; you are in has, at its top as pennon, the waters of Jähnavi (the stability, a mountain; and because you give whatever is Ganges)." desired by the people you are the Kalpaka tree." Where the appearance of the banner is thus described The ocean, the mountain and the kalpaka tree are here completely by an adjective and that metaphor applied to in this illustration made metaphors by stating the reason, the foot (of Hari) it is known as Savisesana-rūpakam (or as depth, etc. So, this is hetu-rūpakam (or metaphor with a metaphor with an adjective). statement of the reason). "It does not cause the lotuses to close nor does it pass through the heavens. Your face-moon appears therefore to have been intended only for taking away my life." अवनतत्वात् इति भाव:। केवलं मम असूनां प्राणनां हरणाय एव कल्पते यतते। Because the non-performance of the functions of the मानिनीं प्रत्युक्तिरियम्। अत्र चन्द्रस्य आरोप्यमाणस्य कार्याणां moon and performance of the function of another object पद्मनिमीलनादीनामक्रिया अननुष्ठानं प्रत्युत अन्यस्य यमस्य कार्यस्य प्राणहरणरूपस्य क्रिया यस्मात् सन्दर्श्यते तस्मात् इदं विरुद्धं नाम रूपकम् सविशेषणरूपकं निर्दिशति-हरीति।। शिरसि अग्रभागे लग्नं जद्दुकन्याया उपमेयस्य मुखस्य उपमानाभिन्नतया उपमानकार्यकारित्वस्य एवौचित्यात् गङ्गाया जलमेव अंशुकं श्वेतवसनाञ्चलं यस्य सः तथा असुरेभ्यः निःशङ्का ये तदन्यकार्यंकरणाच्च विरोधावभास इति बोध्यम्।।83-84॥ सुराः देवाः बलिदीमनात् इति भावः तेषामानन्दोत्सवस्य ध्वजः हरिपादः हेतुरूपकं निरूपयति-गाम्भीर्येणेत्यादि।। गाम्भीर्येण दुरवगाहाशयत्वेन वामनचरण: जयति। विशेषणसमग्रस्य सविशेषणस्य केतोर्ध्वजस्य यत् ईदृशम् समुद्रः असि, गौरवेण सारवत्तया पर्वतः असि, तथा लोकानां कामतत्वात् उक्तरूपं रूपं, पादे चरणे अर्पणात् आरोपात् सविशेषणरूपकमिदम्।।81-82।। कल्पपादपः असि, सर्वत्र हेतौ तृतीया। अत्र गाम्भीर्यप्रमुखैः हेतुभिः उपमेये विरुद्धरूपकं निरूपयति-नेत्यादि।। तव मुखमेव इन्दुः पद्मानि न मीलयति सागर: गिरि: तथा कल्पद्रुमः क्रियते आरोप्यते तत् तस्मात् हेतुनिबन्धनारोपणात् न सङ्कोचयति अप्रकाशादिति भावः, नभश्च आकाशञ्च न अवगाहते न उत्तिष्ठति हेतुरूपकमिदम्।। 85-86।।

92 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 93

राजहंसोपभोगाहं भ्रमरप्रार्थ्यसौरभम्। सन्नद्धोदयरागस्य प्रतिगर्जति॥89॥ सखि! वक्ताम्बुजमिदं तवेति श्लिष्टरूपकम्।।87॥ चन्द्रस्य

इष्टं साधर्म्यवैधर्म्यदर्शनद् गौणमुख्ययोः। चन्द्रमाः पीयते देवैर्मया त्वन्मुखचन्द्रमाः।

उपमाव्यतिरेकाख्यं रूपकद्वितयं असमग्रोऽप्यसौ शश्वदयमापूर्वमण्डलः।।90।। यथा।।88। अयमालोहितच्छायो मदेन मुखचन्द्रमाः। मुखचन्द्रस्य चन्द्रत्वमित्थमन्योपतापिनः। न ते सुन्दरि! संवादीत्येतदाक्षेपरूपकम्॥91॥

"Friend, this your face-lotus is worthy of being enjoyed by royal swans (excellent kings) and has a fragrance of intoxication outrivals the moon red at moonrise."

desired by bees (lovers)." This is ślista-rūpakam (or "The moon is drunk by the gods by me your face-moon

panoromasiac metaphor). (is drunk). This (moon) is never full, but this is ever a full

There are two classes of metaphors desired (by poets) circle."

which are known as metaphor stating similarity and "O, lovely lady! to your face-moon, moonness does metaphor stating contrast because they indicate not fit in, for it scorches others thus"-This is āksepa- respectively the similarity and the contrast between the rūpakam (or metaphor with an objection). principal and the secondary objects, thus. "This face-moon which bears a red shadow on account उदयकालीनलौहित्यं यस्य तथाभूतस्य चन्द्रस्य प्रतिगर्जति, चन्द्रस्येति कर्मणि षष्ठी। तथाभूतं चन्द्रं स्पर्धते न तु अनुकरोतीत्यर्थः। अत्र चन्द्राभिन्नतया श्लिष्टरूपकं निरूपयति-राजेति।। हे सखि! तव इदं वक्तूमेव अम्बुजं आरोपविषयस्य मुखस्य औपम्यसूचकप्रतिगर्जनरूपसाधर्म्यसम्बन्धात् राजहंस: राजश्रेष्ठः हंसविशेषश्च तस्य उपभोगार्हं सम्भोगयोग्यं भ्रमरः कामुकः उपमारूपकममिदम्।।89।। षट्पदश्च तस्य प्रार्थ्यं स्पृहणीयं सौरभं यस्य तादृशं, 'राजहंसस्तु कादम्बे कलहंसे व्यतिरेकरूपकमुदाहरति-चन्द्रमा इति।। देवैः असमग्रोऽपि असौ चन्द्रमाः नृपोत्तमे। भ्रमर: कामुके भृङ्गे' इति च मेदिनी। इत्यत्र श्लिष्टरूपकं साधारणधर्मस्य शश्वत् पीयते, मया तु आपूर्णमण्डलः सम्पूर्णप्रकाशः अयं तव मुखमेव चन्द्रमाः राजहंसोपभोगार्हत्वादिरूपस्य श्लेषमूलकत्वात्।।87। पीयते। अत्र मुख्यगौणयोर्मुखचन्द्रयोः सम्पूर्णत्वासम्पर्णत्वरूपवैधर्म्ययोगात् उपमानरूपकं व्यचतिरेकरूपकञ्च निरूपयति-इष्टमिति॥। गुणयोगात् व्यतिरेकरूपकमिदम्। अयञ्च व्यतिरेक: उपमेयस्य उपमानात् समाधिकमुत्कर्षं आरोप्यमाण: चन्द्रादिर्गौणः आरोपविषयः मुखादिश्च मुख्यः तयोः साधर्म्यदर्शनात्। वयञ्जयति।। 90॥ साधारणधर्मयोगात् उपमारूपकं वैधर्म्ययोगात् व्यतिरेकरूपकम् इष्ट कविभिः आक्षेपरूपकं निरूपयति-मुखेति।। हे सुन्दरि! अन्योपतापिनः इति शेषः। यथेति इति शेषः। यथेति उदाहरणार्थम्। 88।। कमलसन्तापकस्य अथवा विरहिजनपीडकस्य चन्द्रस्य इति शेषः, चन्द्रत्वं ते उपमारूपकमुदाहरति-अयमिति।। मदेन मद्यपानेन आलोहितः आरक्ता तव मुखमेव चन्द्रः तस्य संवादि नानुकारकं न सदृशमित्यर्थः। चन्द्रः परोपतापकरः छाया यस्य तादृशः अयं मुखमेव चन्द्रमाः सन्नद्धः समुज्जबलः उदयरागः त्वन्मुखन्तु सर्वाह्लादकमिति भावः। एतत् आक्षेपो निन्दा, चन्द्रस्य उपमान भूतस्य परपीडकत्वेन निन्दापकटनात् आक्षेपाख्यं रूपकम्॥91॥

94 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 95

मुखेन्दुरपि ते चण्डि! मां निर्दहति निर्दयम्। मुखादित्वं निवर्त्त्यैव पद्मादित्वेन रूपणात्। भाग्यदोषात् गमैवेति तत्समाधानरूपकम्।92॥ उद्भावितगुणोत्कर्षं तत्त्वापह्नवरूपकम्।।95॥ मुखपङ्कजरङ्गेडस्मिन् भ्रूलता नर्तकी तव। न पर्यन्तो विकल्पानां रूपकोपमयोरतः। लीलानृत्यं करोतीति रम्यं रूपकरूपकम्।।93।। दिङ्मात्रं दर्शितं धीरैरनुक्तमनुमीयताम्।।96॥ नैतन्मुखमिदं पद्मं न नेत्रे भ्रमराविमौ। रूपकचक्रम्। एतानि केसराण्येव नैता दन्तार्चिषस्तव।।94॥

"O cruel lady! even your face-moon scorches me eyes, these are two bees; these are not the radiations of

pitilessly on account of my ill-fortunes alone."-This is your teeth; they are certainly filaments (of flowers)."

samādhāna-rūpakam (or metaphor with the objection Because "face" and the rest are denied and lotus and

answered). the rest are used as metaphor, this is (an example of)

"In this face-lotus-theatre, your eye-brow-creeper Tattvapahnava-rūpakam (or metaphor with a denial of

dense use performs a playful dance." This is the delightful truths) which serves to heighten the quality indicated.

rūpaka-rūpakam (or metaphor on metaphor). There is no end to the varieties of metaphor and simile;

"This is not a face, this is a lotus. These are not two therefore only the direction has been indicated; what is left unsaid may be inferred by the able (poets). Thus, ends the sub-section on metaphor. समाधानरूपकं निर्दिशति-मुखेन्दुरिति।। हे चण्डि! कोपने ममैव भाग्यदोषात् ते मुखमेव इन्दुरपि मां निर्दयं निर्दहति तापयति। इति अत्र समाधानात् मुखत्वादिकं निवर्त्य प्रतिषिध्य एव पद्मादित्वेन पद्मत्वादित्वेन रूपणात् मुखादिषु भाग्यदोषान्ममेति स्वयं हेतुवादप्रदर्शनात् एतत् सामाधानरूपकम्।।92॥ पद्मत्वादिभिरध्यासात् एतत् उद्भावितः व्यञ्जितः गुणस्य उपमेयगतस्य उत्कर्षः रूपकरूपकं लक्षयति-मुखेति।। अस्मिन् तव मुखमेव पङ्कजं तदेव रङ्ग: वैचित्र्यातिशयः यत्र तत् तत्त्वापह्नवरूपकं तत्त्वस्य याथार्थ्यस्य मुखत्वादिकस्य नृत्यशाला तस्मिन् भ्रूरेव लता सा एव नर्तकी लीलानृत्यं करोति एतत् रम्यम् अपह्रवमूलकत्वादित्यर्थः। दर्पणकारस्तु इदमपद्दुतिमेवाह-यथा-प्रकृतं अतिमनोहरं रूपकरूपकं रूपितस्यापि रूपणात्, तथा च प्रथमं मुखे पङ्कजत्वा- प्रतिषिध्यान्यस्थापनं स्यादपह्रुतिरि 'ति। रूपकलक्षणञ्च निरपह्ठुतिरेवाह। यथा, रोप: तदनन्तरञ्च मुखपङ्कजे रङ्गत्वारोप: एवं भ्रुवि लतात्वारोपः: तदनन्तरं लतायां 'रूपकं रूपितारोपो विषये निरपह्नवे' इति॥।94-95।। नर्तकीत्वारोप इति। इदञ्च समासे एव बोध्यम्, असमासे तु एकस्मिन् बहूनामारोपे रूपकं संहरति-नेति।। रूपकस्य उपमायाश्च विकल्पानां विशेषाणां पर्यन्तः हेतुमति हेतुरूपकम् अहेतुके मालावयविरूपकमिति।93॥ शेष: न अस्तीति शेषः, अतः दिङ्मात्रं प्रदर्शनमात्रं मया इति शेषः, अनुक्तम् तत्वापह्नवरूपकं निरूपयति-नेत्यादि।। एतत् तव मुखं न पद्मं, न नेत्रे अकथितं धीरे: धीमद्भिः अनुमीयताम् अनुमानेन ज्ञायताम्॥96॥ इमौ भ्रमरौ, एतानि केसराणि किञ्जल्का: एता दन्तार्चिषः न अत्र मुखादित्वं रूपकाणां चक्रं संहति: इदमिति शेष:।

96 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 97

जातिक्रियागुणद्रव्यवाचिनैकत्र वर्तिना। सर्ववाक्योपचारश्चेत् तमाहुर्दीपकं यथा।।97॥ चरन्ति चतुरम्भोधिवेलोद्यानेषु दन्तिनः। चक्रवाकाद्रिकुञ्जेषु कुन्दभासो गुणाश्च ते।।99।। पवनो दक्षिणः पर्णं जीर्णं हरति वीरुधाम्। स एवावनताङ्गीनां मानभङ्गाय कल्पते।98॥ श्यामला: प्रावृषेण्याभिर्दिशो जीमूतपङ्किभिः। भुवश्च सुकुमाराभिर्नवशाद्वलराजिभिः॥।100।। विष्णुना विक्रमस्तेन दानवानां विभूतयः। If by remaining in one place, a word, indicating jāti, (the genus), kiryā (action), guna (quality) or dravya (the subject-matter), can help the entire sentence, then it is "The elephants traverse the gardens on the shores of

called Dīpakam (Light). the four ocean as your excellences which shine like kunda flowers traverse the bowers on the cakravaka hill." (This "The southern breeze carries (before it) the faded leaf is an example of kriyā-dipakam at the beginning). of creepers. That same (breeze) serves to destroy the pride of ladies with tender limbs." This is (an example of Jāti- "The regions of the quarters are dark with rows of

dīpakam at the beginning). clouds of the rainy season, and the regions of the earth ((are dark) with patches of soft meadows of tender grass." This is (an example of) guna-dipakam at the beginning).

अथ दीपकमाह-जातीति।। एकत्र प्रबन्धस्य यस्मिन् कस्मिंश्चित् अंशे By Visnu placing His foot the glories of the dānavas (demons) were driven away somewhere and from आदावन्ते मध्ये वा इत्यर्थः वर्तिना स्थितेन जातिवाचकेन क्रियावाचकेन गुणवाचकेन वा द्रव्यवाचकेन एकेन पदेन यदि सर्वस्य वाक्यस्य प्रबन्धघटकस्य उपचार: उपकार: अन्वयोपपत्तिरित्यर्थः। यदि भवति तं दीपकम् आहुः दीपस्य क्रियादीपकमाह-चरन्तीति।। दन्तिनः दिग्गजाः ते तव कुन्दभास शुभ्राः

एकदेशस्थितस्य अपि देशान्तरीयपदार्थप्रकाशनवत् अस्य सर्वोपकारक- गुणाश्च चतुरम्भोधिवेलोद्यानेषु तथा चक्रवाकाद्रिकुञ्जेषु चरन्ति, तव यशांसि

पदमूलकत्वात् इति भाव:। दर्पणकारस्तु 'अप्रस्तुतप्रस्तुतयोर्दीपकन्तु निगद्यते। विश्वव्यापकानेतिभावः। अत्र एकेन चरन्तीति क्रियापदेन चकारबलयोगात्

अथ कारकमेकं स्यादनेकासु क्रियासु 'चे ति लक्षणमाह॥97॥ उभयार्धयोः वाक्यान्वयोपपत्तेः क्रियादीपकमिदम्॥99॥

तत्र जातिगतदीपकमुदाहरति-पवन इति।। दक्षिणः पवनः वीरुधां लतानां गुणदीपकमाह-श्यामला इति।। दिशः प्रावृषेण्याभिः वार्षिकीभिः

जीर्णं पर्णं पत्रं हरति। स एव पवनः अवनताङ्गीनां मानभङ्गाय कल्पते प्रभवति जीमूतपङ्किभिः मेघराजिभिः भुवश्च सुकुमाराभिः कोमलाभिः नवशाद्वलराजिभिः

तस्य अतीवोद्दीपकत्वात् इति भाव:। अत्र पूर्वार्धवाक्ये पवन इति जातिवाचकं श्यामलाः। अत्र श्यामला इति गुणवाचकेन दिश इति पदस्य तथा चाकारबलयोगात्

पदम् उत्तरार्धवाक्ये च स एवेति तच्छब्दपरामर्शात् पवन एव अवगम्यते अतः भुव इति पदस्य समन्वयात् गुणदीपकमिदम्।। 100।।

एकेन पवनेन पद्यस्थसर्वपादैरेव समन्वयात् जातिगतं दीपकमिदम्।।98॥ द्रव्यदीपकमाह-विष्णुनेति।। विक्रमस्थेन त्रिविक्रमेण विष्णुना दानवानां बलिप्रभृतीनां विभूतयः क्वापि नीताः, तथा दैवतानाम् इन्द्रादीनाम् ऋद्धयः

98 काव्यादर्श: द्वितीय: परिच्छेद: 99

क्वापि नीता: कुतोऽप्यासन्नानीता दैवतर्धयः॥।101। मन्दो गन्धवहः क्षारो वह्निरिन्दुश्च जायते। इत्यादिदीपकान्युक्तान्येवं मध्यान्तयोरपि। चर्चाचन्दनपातश्च शस्त्रपातः प्रवासिनाम्।।104।

वाक्ययोर्दर्शयिष्यामः कानिचित्तानि तद्यथा।।102।। जलं जलधरोद्गीर्णं कुलं गृहशिखण्डिनाम्।

नृत्यन्ति निचुलोत्सङ्गे गायन्ति च कलापिनः। चलञ्च तडितां दाम बलं कुसुमधन्वनः।105।

बध्नन्ति च पयोदेषु दृशो हर्षाश्रुगर्भिणीः।103।। त्वया नीलोत्पलं कर्णे स्मरेणास्त्रं शरासने।

somewhere the good fortunes of the Devatas (gods) were Fragrant breeze becomes unpleasant and the moon

brought back. (This is an example of dravya-rūpakam at (becomes) fire and throwing sandal-paste on the body

the beginning). (becomes) the throwing of weapon, in the case of persons

": Thus, have been stated the adi-dipakam (or Lights at in exile. This is an example of kriyā-dīpakam in the middle.

the beginning of sentences). Similarly in the middles and Water raining from the clouds, crowd of the domestic

ends of sentences also, we will show a few instances. They peacocks and the quivering streak of lightning are (form)

are as follows :- the forces of Cupid. (This is an example of guna-dīpakam at

In the neighbourhood of the Nicula trees, peacocks dance the end).

and sing and fix their eyes full of tears of joy on the clouds. By you, the blue lotus flower in the ear, by Cupid the

(This is an example of Jāti-dipakam in the middle). arrow in his bow and by me, my mind on death, these

कुतोऽपि आनीता आसन्निति। अत्र विष्णुनेति एकव्यक्तिवाचितया द्रव्येण पूर्ववाक्ये क्रियागतमध्यदीपकमाह-मन्द इति।। मन्दः मृदुः गन्धवहः वायुः क्षारः

अन्वितेऽपि पुनरुत्तरवाक्येन अन्वयात् द्रव्यरूपकमिदम्।।101॥ तीक्ष्णः असह्य इत्यर्थः, इन्दुश्च वह्निः अग्निः चर्चा शैत्यक्रिया, तद्रूपः चन्दनपातः चन्दनानुलेपनं च शस्त्रपातः जायते, प्रवासिनां विरहिणामिति सर्वत्र योज्यम्। इत्थमादिदीपकान्युक्त्वा मध्यान्तयोरपि दीपकानि वक्तुं प्रतिजानीते- अत्र मध्यवाक्यगतेन जायते इति क्रियापदेन सर्ववाक्यान्वयात् क्रियागत- इतीति।। इति उक्तप्रकारेण आदिदीपकानि आदिपदगतानि जात्यादिदीपकानि मध्यदीपकमिदम्। गुणद्रव्यगते मध्यदीपके यथायथमूहनीये इति।। 104॥ उक्तानि, एवं आदिदीपकवत् मध्यान्तयोरपि वाक्ययोः कानिचित् तानि दीपकानि जातिगतमन्तदीपकमाह-जलमिति।। जलधरोद्गीर्णं जलं वृष्टिरित्यर्थः दर्शयिष्यामः यथेति वक्ष्यमाणोदाहरणार्थम्।।102।। गृहशिखण्डिनां गृहमयूराणां कुलं तथा चलं चञ्चलं तडितां दाम एतत् त्रयं जातिमतमध्यदीपकमाह-नृत्यन्तीति।। कलापिनः मयूराः निचुलस्य कुसुमधन्वनः कामस्य बलं सैन्यम् उद्दीपकत्वात् एतेषाम् इति भावः। अत्र स्थलवेतसस्य उत्सङ्गे अधोभागे नृत्यन्ति, गायन्ति केकाध्वनिं कुर्वन्ति तथा बलमिति जातिवाचकेन अन्तवाक्यस्थेन पदेन सर्ववाक्यसमन्वयात् जातिरस्तान्त- पयोदेषु मेघेषु हर्षाश्चुगर्भिणी: आनन्दबाष्पवाहिनीः दृश: चक्षूंषि बघ्नन्ति। अत्र दीपकमिदम्।।105।। मध्यवाक्यगतेन कलापिन इति पदेन चकारबलात् वाक्यान्तरान्ययात् कलापिन क्रियागतान्तदीपकमाह-त्वयेति॥। त्वया कर्णे नीलोत्पलं स्मरेण कामेन इत्यस्य जातिवाचकत्वाच्च जातिगतमध्यदीपकमिदम्॥103॥ शरासने अस्त्रं, मयापि मरणे चेतः चित्तम् एतत् त्रयं समं युगपत् कृतम्। मानिनीं

100 काव्यादर्शः द्वितीय: परिच्छेद: 101 मयापि मरणे चेतस्त्रयमेतत् समं कृतम्।।106। शुक्ल: श्वेतार्चिषो वृद्ध्यै पक्षः पञ्चशरस्य सः। अवलेपमनङ्गस्य वर्धयन्ति बलाहकाः।

स च रागस्य रागोऽपि यूनां रत्युत्सवश्रियः।107। कर्शयन्ति तु धर्मस्य मारुताद्धूतशीकराः।।109।।

इत्यादिदीपकत्वेऽञपि पूर्वपूर्वव्यपेक्षिणी। अवलेपपदेनात्र बलाहकपदेन च।

वाक्यमाला प्रयुक्तेति तन्मालादीपकं मतम्।।108॥ क्रिये विरुद्धे संयुक्ते तद्विरुद्धार्थदीपकम्।110॥ हरत्याभोगमाशानां गृह्णाति ज्योतिषां गणम्। three have been simultaneously fixed. (This is an example आदत्ते चाद्य मे प्राणानसौ जलधरावली।।111।। of kriyā-dīpakam at the end). The bright fortnight is for the increase of the moon; that (moon) is for (the increase of) Love; that (Love) is for The pride of Cupid, the clouds add to; and with (the increase of) love; and love is for (the increase of) the particles of moisture wafted by the wind (they) keep down festive joy of young people. the (pride of) heat.

Thus even in ādi-dīpakam (Light in the beginning) a Here, by the word pride and by the word cloud two series of sentences each of which refers to the previous contrary actions are joined together; therefore it is one is given. This is considered mālā-dīpakam (or Light in viruddhārtha-dīpakam (or Light with contrary meanings). series). It deprives the regions of the quarters of their vastness; (it) captures (within itself) the multitude of stars, and (it) takes away to-day my vital breaths-this series of clouds. प्रति नायकस्य उक्तिरियं। अन्तवाक्यस्थेन कृतमति क्रियापदेन सर्ववाक्यसमन्वयात् क्रियागतान्तदीपकमिदम्। गुणद्रव्यगते अन्तदीपके तु स्वयमूहनीये।। 106।। विरुद्धार्थदीपकं निरूपयति-अवलेपमिति।। बलाहका मेघाः अनङ्गस्य

अथ मालादीपकमाह-शुक्ल इत्यादि।। शुक्ल: पक्षः श्वेतार्चिषः कामस्य अवलेपं वर्धयन्ति, धर्मस्य ग्रीष्मस्य तु अवलेपं कर्शयन्ति ग्रीष्मं

श्वेतकिरणस्य चन्द्रस्य वृद्ध्यै भवति, सः पक्षः पञ्चशरस्य कामस्य वृद्धयै, सच कृशीकुर्वन्तीत्यर्थः। मरुतोद्धूतशीकरा इति बलाहका इति पदस्य विशेषणम्।

काम: रागस्य अनुरागस्य वृद्ध्यै रागोऽपि यूनां तरुणानां रत्युत्सवे श्रियः वृद्ध्यै। अत्र अवलेपपदेन बलाहकपदेन च वर्धनकर्शनरूपक्रिययोः कर्मभूतेन कर्मभूतेन

इति अत्र आदिदीपकत्वेऽपि आदिवाक्यस्थेन शुक्ल: पक्षः इति जातिगुणवाचकेन कर्मभूतेन च विरुद्धे वर्धनकर्शनरूपे क्रिये संयुक्ते अन्विते, तत् तस्मात्

सर्ववाक्यान्वयेऽपीत्यर्थ: पूर्वपूर्वव्यपेक्षिणी पूर्वपूर्ववाक्यमपेक्षमाणा पूर्वपूर्व- विरुद्धार्थदीपकमिदम्। एतच्च आदिवाक्येन अवलेपमिति पदेन बलाहका इति

वाक्यमपेक्षमाणा वाक्यमाला वाक्यसमूहः प्रयुक्ता इति वैचित्र्यातिशयात् इति पदेन च सर्ववाक्यान्वयात् बलाहकस्य जातिवाचकत्वात् अवलेपस्य च गुणवाचि-

भाव: मालादीपकं मतम्। तथाच उक्तदीपकस्य पूर्वपूर्वसापेक्षोत्तरोत्तरवाक्यगतत्वं त्वात् आदिगतजातिदीपकयोः सङ्करः इति ध्येयम्॥। 109-110।।

मालादीपकमिति तात्पर्यम्।।107-108।। एकार्थदीपकमुदाहरति-हरतीत्यादि।। असौ जलधरावली आशानां दिशाम् आभोगं विस्तारं हरति, ज्योतिषां गणं गृह्लाति, अद्य मे मम प्राणांश्च आदत्ते। अत्र

102 काव्यादर्श: द्वितीय: परिच्छेदः 103

अनेकशब्दोपादानात् क्रियैकैवात्र दीप्यते। भ्रमणेनैव सम्बन्ध इति श्लिष्टार्थदीपकम्॥114॥

यतो जलधरावल्या तस्मादेकार्थदीपकम्॥112॥ अनेनैव प्रकारेण शेषाणामपि दीपके।

हृद्यगन्धवहास्तुङ्गास्तमालश्यामलत्विषः I विकल्पानामवगतिर्विधातव्या विचक्षणैः॥115॥

दिवि भ्रमन्ति जीमूता भुवि चैते मतङ्गजाः॥113॥ इति दीपकचक्रम्।

अत्र धर्मैरभिन्नानामभ्राणां दन्तिनां तथा। अर्थावृत्ति: पदावृत्तिरुभयावृत्तिरेव च। दीपकस्थान एवेष्टमलङ्कारत्रयं यथा।।116।।

Because by the use of different words, (viz., deprives, captures, takes away) one and the same action of the series about. This is called ślistārtha-dīpakam (or Light with of clouds is here made bright (illumined); therefore (this panoromasia). is) Ekärtha-dīpakam (or Light with one sense with the In this manner the distinctions about the remaining dipakam word at the end). varieties also of dipakam are to be made by the wise. The clouds which carry pleasant fragrances and which Thus, ends the sub-section on Dīpakam or Light. despise the dark colour of tamala roam about high in the sky; The repetition in meaning, the repetition in word, the and also these elephants (which have the pleasant odour of rut, which are tall and which outvie the dark colour of repetition in both,-these three alankāras are desired in the

tamāla) roam about on the earth. place of dīpakam : Thus :

Here, the connection between the clouds and the elephants both of which are not different from each other साधारणैः हृद्यगन्धवहत्वादिभिः अभिन्नानाम् अभ्राणां तथा दन्तिनाम् एकया

in their dharmas (characteristics) is because of their roaming भ्रमणक्रियया एव वाक्यद्वये सम्बन्ध इति श्लिष्टार्थदीपकं हृद्यगन्धवहत्वं- रूपश्लिष्टार्थस्य प्रकटनात् इति भाव:॥113-114।।

अनेकेषां शब्दानां हरति गृह्णाति आदत्ते इति क्रियावाचकानाम् उपादानात् ग्रहणात् दीपकं संहरति-अनेनेति।। अनेन एव प्रकारेण वैचित्र्यविशेषवशेन दीपके

अपिरत्र ऊहनीयः। यतः जलधरावल्याः एका एव क्रिया एकार्थकत्वात् त्रयाणामेव शेषाणाम् उक्तावशिष्टानां विकल्पानां भेदानाम् अवगतिः ज्ञानं विचक्षणैः सुधीरैः

क्रियावाचकपदानामिति भावः दीप्यते, तस्मात् एकार्थदीपकमिदम्।। विधातव्या।।115।।

111-11211 इति उक्तविधं दीपकानां चक्रं समूहः।

श्लिष्टार्थदीपकमुदाहरति-हृद्येति।। हृद्यः शीतलत्वात् मनोरमः गन्धवहो अथ आवृत्तिं निरूपयति-अर्थावृत्तिरिति।। दीपकस्थाने दीपकस्य सम्भवे

येषु ते, इति जीमूतविशेषणम्। हृद्यं गन्धं मदजनितं वहन्तीति तथोक्ता इति अर्थावृत्ति: पदावृत्ति: उभयावृत्तिश्च इदम् अलङ्कारत्रयम् इष्ट कविभिरिति शेष: ।

मतङ्गजविशेषणम्। हृद्यगन्धवहाः तमालवत् श्यामलाः त्विषः कान्तयः येषां अर्थस्य एकस्य वाक्यार्थस्य आवृत्तिः वाक्यान्तरे पुनरुपस्थितिः पदावृत्तिः

तादृशा: जीमूताः दिवि आकाशे, एते मतङ्गजाश्च भुवि भ्रमन्ति। अत्र धर्मैः वाक्यान्तरीयपदस्य वाक्यान्तरे पुनरुपस्थितिः, उभयावृत्तिः वाक्यार्थस्य पदस्य

104 काव्यादर्श: द्वितीय: परिच्छेदः 105

विकसन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजदुमाः। जित्वा विश्वं भवानत्र विहरत्यवरोधनैः। उन्मीलन्ति च कन्दल्यो दलन्ति ककुभानि च।।117 ॥ विहरत्यप्सरोभिस्ते रिपुवर्गो दिवं गतः॥119॥ उत्कण्ठयति मेघानां माला बृन्दं कलापिनाम्। इत्यावृत्तिगण:। यूनाञ्चोत्कण्ठयत्येषः मानसं मकरध्वजः॥118॥ प्रतिषेधोक्तिराक्षेपस्त्रैकाल्यापेक्षया त्रिधा।

The kadamba trees are putting forth flowers, the kutaja अथास्य पुनराक्षेप्यभेदानन्त्यादनन्तता।।120।।

trees are blossoming; the kandalis are opening their eyes; the kakubhas are sprouting. This is (an example of repetition "Having conquered the Universe, your honour sports in meaning). here with the ladies of the harem and the entirety of your The serried cloud make the crowd of peacocks stretch their enemies have gone to Heaven to sport with the apsarās.

necks (in expectation) and Cupid (who has fish as banner) (This is an example of ubhayavrtti or repetition in both creates a longing in the minds of the young people. (This is word and meaning). an illustration of repetition in Word as utkanthayati is Thus, ends the subsection on Avrtti or repetition. repeated with different meanings). Ākșepa (or objection) is a statement of denial and according to the three divisions of time (past, present and च वाक्यान्तरे पुनरुपस्थितिः। दीपके तु वाक्यान्तरे तत्पदस्यानुपादानेऽपि future) it is divided three-fold; and again its variety is वाक्यान्तरीयपदस्य अनुषङ्गादिना अन्वयनिर्वाह: इह तु तदर्थकपदान्तरस्य endless, if the difference in the objection is considered.

तत्पदस्यैव वा पुनरुपादानमित्यनयोर्भेदः। भोजराजेन तु आवृत्तित्रयं दीपकस्यैव भेद इत्युक्तम्। यथा दीपकनिरूपणे-'अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरुभयावृत्तिरावली। उभयावृत्तिमाह-जित्वेति।। अत्र भुवि भवान् विश्वं जित्वा अवरोधनैः

सम्पुटं रसना माला चक्रवालञ्च तद्भिदा'।। इति॥116॥ अन्तःपुरिकाभिः विहरति, ते तव रिपुवर्मः दिवं गतः सन् अप्सरोभिर्विहरति

अर्थावृत्तिमुदाहरति-विकसन्तीति।। कदम्बानि विकसन्ति कुटजद्गुमाः युद्धमरणे स्वर्गलाभादप्सरःप्राप्तिरिति भावः। अत्र विहरतीति पदस्य तदर्थस्य

स्फुटन्ति, कन्दल्यः उन्मीलन्ति ककुभानि दलन्ति। वर्षावर्णनमिदम्। अत्र च उत्तरवाक्ये पुनरावृत्तेः उभयावृत्तिरिति बोध्यम्।।119।।

विकसन्तीत्यादिपदं भिन्नप्रकृतिकमपि एकार्थत्वेनेति अर्थस्य पुनरावर्तनात् इति उक्तप्रकारः आवृत्त्यलङ्कारस्य गणः प्रभेद इत्यर्थः।

अर्थावृत्तिरियम्।।117।। आक्षेपं निरूपयति-प्रतिषेधेति।। प्रतिषेधस्य उक्तिः कथनं न तु तत्त्वतः

पदावृत्तिमाह-उत्कण्ठयतीति।। मेघानां माला कलापिनां वृन्दम् उत्कण्ठ- प्रतिषेध:, तात्त्विकत्वे वैचित्र्याभावात् अलङ्कारत्वाभवप्रसङ्गात् इति भावः। आक्षेपः

यति, एषः यूनां मानसम् उत्कण्ठयति च मेघानाम् उद्दीपकत्यात् इति भाव:। प्रतिषेधाभास इत्यर्थः। उक्तञ्च आग्नेयपुराणे, 'प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषा-

अत्र प्रथमम् उत्कण्ठयति इति पदस्य आनन्दोदयात् दिदृक्षया उद्ग्रीवकरण- भिधित्सया, तमाक्षेपं ब्रवुन्ती 'ति। स च त्रैकाल्यापेक्षया त्रैकालिकवस्तुगतत्वेन

रूपोऽर्थः, अपरम् उत्कण्ठयतीति पदस्य औत्सुक्यवशीकरणरूपोऽर्थः तस्मात् त्रिधा वर्तमानाक्षेपः अतीताक्षेपः भविष्यदाक्षेप इति अस्य च त्रिविधस्यापि

उत्कण्ठयतीति पदमात्रस्य पुनरावृत्तिः न तु अर्थस्येति पदावृत्तिः॥।118।। आक्षेपस्य पुनः आक्षेपस्य आक्षेपविषयस्य भेदात् अनन्तता अनन्तप्रभेद इत्यर्थः।।120॥

106 काव्यादर्श: द्वितीयः परिच्छेद: 107 अनङ्ग: पञ्चभिः पुष्पैर्विश्वं व्यजयतेषुभिः। इत्यसम्भाव्यमथवा विचित्रा वस्तुशक्तयः।।121।। स वर्तमानाक्षेपोऽयं कुर्वत्येवासितोत्पलम्।

इत्यनङ्गजयायोगबुद्धिर्हेतुबलादिह कर्णे काचित् प्रियेणैवं चाटुकारेण रुध्यते।।124॥

प्रवृत्तैव यदाक्षिप्ता वृत्ताक्षेपः स ईदृशः॥122॥ सत्यं ब्रवीमि न त्वं मां दष्टं वल्लभ! लप्स्यसे।

कुतः कुवलयं कर्णे करोषि कलभाषिणि!। अन्यचुम्बनसंक्रान्तलाक्षारक्तेन चक्षुषा।।125।।

किमपाङ्गमपर्याप्तमस्मिन् कर्मणि मन्यसे?॥123॥ सोऽयं भविष्यदाक्षेपः प्रागेवातिमनस्विनी। कदाचिदपराधोऽस्य भावीत्येवमरुन्ध यत्।।126।। "The God of Love conquers the Universe with (only) kuvalaya in the ear? In this work (of destroying me) do five flowers as arrows; this is impossible; or why the you consider a mere side glance of your eyes not enough?" powers of things are wonderful." This is vartamānākșepa (or objection about the present); In the above, the idea of the impossibility for reasons for a lady who is placing the blue utpala flower in her ear given or the victory of Love which has taken place is is thus cleverly obstructed by her lover. objected to; vrttāksepa (or objection about the past) is like this. "I speak the truth; you will not be able, my lord, to see

"Lady of the sweet voice! why do you place the me with your eye, red like lac, because of having kissed another (lady)." This is bhavişyadākșepa (or objection about the future); वृत्ताक्षेपं निर्दिशति-अनङ्ग इत्यादि।। अनङ्ग काम: इषुभिर्बाणभूतैः पञ्चभिः for a sensitive woman thus prevents in advance her lover's पुष्पैः अरविन्दादिभिः। उक्तञ्च, 'अरविन्दमशोकञ्च चूतञ्च नवमल्लिका। transgression at some future time. नीलोत्पलञ्च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः'। इति विश्वं व्यजयत विजितवान् इति असम्भाव्यम् अविश्वास्यमित्यर्थः। तथाच विजेतुस्तावदनङ्गत्वं बाणानाञ्च अपाङ्गं किम् अपर्याप्तम् अक्षमं मन्यसे? अपाङ्गेनैव कर्णशोभासम्पादनात्

पञ्चसंख्यता तेषाञ्च पुष्पमयत्वं न तु दृढत्वं जेतव्यञ्च प्रकाण्डपदार्थो विश्वमिति कुवलयधारणं व्यर्थमिति भाव:। सः अयं वर्तमानाक्षेपः, यतः असितोत्पलं

विजयोऽश्रद्धेय ऐवति भावः। अथवा वस्तूनां पदार्थानां शक्तयः विचित्राः नीलोत्पलं कर्णे कुर्वती एव न तु कृतवती वा करिष्यन्ती काचित् नायिका चाटुकारेण प्रियेण एवं रुध्यते प्रतिषिध्यते। अतोऽत्र वर्तमानस्य असितोत्पल- अचिन्त्यस्वरूपाः, वस्तुशक्त्या सर्वमेव सम्भाव्यते इति तत्त्वम्। इत्यत्र प्रवृत्ता धारणस्य आक्षेपात् वर्तमानाक्षेप इति भावः॥123-124॥ जाता अनङ्गस्य विश्वळ्यासम्भाव्यत्वबुद्धिः हेतुबलात् वस्तुशक्ते: यत् आक्षिप्ता प्रतिषिद्धा, अतः ईदृशः एष इत्यर्थः सः प्रसिद्धः वृत्ताक्षेपः वृत्तस्य अतीतस्य भविष्यदाक्षेपमाह-सत्यमित्यादि।। हे वल्लभ! सत्यं ब्रवीमि, त्वम् अन्यस्या नायिकायाः चुम्बनेन संक्रान्तया लाक्षया रक्तेन चक्षुषा मां द्रष्टुं न सञ्जातस्य इत्यर्थः असम्भवबुद्धिरूपस्य आक्षेप इति।।121-122॥ लप्स्यसे मद्दशेनं न प्राप्स्यसीत्यर्थः। अत्र अतिमनस्विनी अतिमानवती काचित् वर्तमानाक्षेपमुदाहरति-कुत इत्यादि।। हे कलभाषिणि! कर्णे कुवलयं नीलोत्पलं करोषि धारयसि कुतः कस्मात् अस्मिन् कर्मणि कर्णशोभाकर्मणि नायिका कदाचित् अस्य नायकस्य अपराधो भावो भविष्यतीति आशङ्कय यत् एवं नायकम् अरुन्ध नायिकान्तरप्रसक्तौ निषिद्धवती अतः अयं स प्रसिद्ध: भविष्यतः नायिकान्तरानुरागस्य आक्षेपात् प्रतिषेधात् भविष्यदाक्षेप इति निष्कर्षः । 125-126॥

108 काव्यादर्श: द्वितीय: परिच्छेदः 109

तव तन्वङ्गि! मिथ्यैव रूढमङ्गेषु मार्दवम्। धर्म्याक्षेपोऽयमाक्षिप्तो धर्मी धर्मं प्रभाह्वयम्। यदि सत्यं मृदून्येव किमकाण्डे रुजन्ति माम्।127 ॥ अनुज्ञायैव यदूपमत्याश्चर्यं विवक्षता॥130॥ धर्मा क्षेपो Sयमाक्षिप्तमङ्गनागात्रमार्दवम्। चक्षुषी तव रज्येते स्फुरत्यधरपल्लवः। कामुकेन यदत्रैवं कर्मणा तर्द्विरोधिना।।128।। भ्रुवौ च भुग्नौ न तथाप्यदुष्टस्यास्ति मे भयम्॥131॥ सुन्दरी सा न वेत्येष विवेकः केन जायते। स एष कारणाक्षेपः प्रधानं कारणं भियः। प्रभामात्रं हि तरलं दृश्यते न तदाश्रयः।129॥ This is dharmyāksepa (or objection to the object which "O, lady of slender limbs! Softness is falsely attributed has the attribute); because mentioning the attribute of to your limbs; if it be true that they are soft, then why do "splendour" the object of the attribute is objected to with they cause me pain all over?" a view to point out the wonder of its form. This is dharmākșepa (or objection to the attribute); for "Your two eyes are red (with passion); the tendril of here the softness of the limbs of a girl is objected to by a your lower lip quivers; and the two eye-brows are knit (in lover, because of the contrary action (towards him). anger); and even then there is no fear for me who am

"Whether she is a beautiful woman or not, how could blameless."

the truth about this be born? For, only a quivering streak This is kāraņākșepa (or objection about the cause); for of splendour is seen and not the object of which it is an attribute." आश्रय: आधारभूता नायिका न अत्र अत्याश्चर्यं रूपं विवक्षता नायकेन प्रभाह्वयं प्रभारूपं धर्मम् अनुज्ञाय एव संस्थाप्यैव धर्मी तदाश्रयभूता नायिका आक्षिप्तः आक्षेपस्य भेदानामानन्त्येऽपि कतिचित् भेदान् दर्शयिष्यन् प्रथमं प्रतिषिद्ध इति अयं धर्म्याक्षेपः॥129-130॥ धर्माक्षेपमाह-तवेत्यादि।। हे तन्वङ्गि! तव अङ्गेषु मार्दवं रूढं स्थितं मिथ्यैव, यदि सत्यं तव अङ्गानि मृदूनि एव, तदा अकाण्डे अकारणं मां किं रुजन्ति कारणाक्षेपमुदाहरति-चक्षुषी इत्यादि।। तव चक्षुषी रज्यते आरक्ते भवतः,

तापयन्ति। अत्र कामुकेन एवम् उक्तिनैपुण्येन इत्यर्थः तद्विरोधिना मार्दवविरोधिना अधरः पल्लव इव स्फुरति, भ्रुवौ च भुग्नौ वक्रीकृतौ, तथापि भयकारणे

कर्मणा तापनरूपेण अङ्गनाया गात्रस्य मार्दवम् आक्षिप्तं प्रतिषिद्धं तस्मात् अयं सत्यपीत्यर्थः अदुष्टस्य निरपराधस्य मे भय नास्ति। अत्र पटीयसा सुनिपुणेन

धर्मस्य मार्दवरूपस्य आक्षेपात् धर्माक्षेपः।127-128॥ प्रियेण मिथ: प्रधानं कारणं स्वापराध: निजकृतदोषः यत् यस्मात् निषिद्धः अतः एषः स प्रसिद्ध: कारणाक्षेपः। अत्र न भयम् अस्तीति कथनेन भयरूपकार्यस्य धर्म्याक्षेपमुदाहरति-सुन्दरीत्यादि।। अत्र सा सुन्दरी नायिका वर्तते इति प्रतिषेधात् अयं कार्याक्षेपश्चैत्यनयोः सङ्करः। विभावना च स्फुटतया लक्ष्यते, शेष: न वा इत्येषः विवेक: निश्चयज्ञानं केन कथं जायते न कथमपीत्यर्थः, हि 'विभावना विना हेतुं कार्योत्पत्तिर्यदुच्यते' इति तल्लक्षणात् अतस्त्रयाणामेव यत: तरलं चञ्चलम् इतस्ततः विसृमरमित्यर्थः प्रभामात्रं दृश्यते, तस्य प्रभामात्रस्य सङ्कर इति ज्ञेयम्।।131-132॥।

110 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 111

स्वापराधो निषिद्धोऽत्र यत् प्रियेण पटीयसा।।132।। यदि यास्यसि यातव्यमलमाशङ्कयाऽत्र ते।।135॥ दूरे प्रियतमः सोऽयमागतो जलदागमः। इत्यनुज्ञामुखेनैव कान्तस्याक्षिप्यते गतिः। दृष्टाश्च फुल्ला निचुला न मृता चास्मि किन्विदम्।।133।। मरणं सूचयन्त्यैव सोऽनुज्ञाक्षेप उच्यते।136॥ कार्याक्षेपः स कार्यस्य मरणस्य निवर्तनात्। धनञ्च बहु लभ्यं ते सुखं क्षेमञ्च वर्त्मनि। तत्कारणमुपन्यस्य दारुणं जलदागमम्।134॥ न च मे प्राणसन्देहस्तथापि प्रिय! मास्म गाः।137॥ न चिरं मम तापाय तव यात्रा भविष्यति। इत्याचक्षाणया हेतून् प्रिययात्रानुबन्धिनः।

the chief cause of fear, viz., one's own guilt is here objected long; if you are going, you must go; but enough of any to by the clever lover. fear of yours about (what will happen) here."

"My dearest lover is far away and this rainy season is Thus by means of an anujñā (or permission) the arrived; the nicula flowers are seen blossoming and yet I departure of the lover is objected to by the lady (indicating) am not dead. How is this ?" her death; so this is called anujnāksepa (or objection in the

This is kāryākșepa (or objection as to result) because of form of apparent permission).

the denial of the result, viz. death, after stating its cause, "Much wealth will be obtainable by you and on the the cruel rainy season. way both happiness and safety (will attend you); and there

"Your journey (hence) will not be for my sorrow for is no doubt about my life (i.e. I will certainly die if you depart). Even so, my dear, please do not go away." कार्याक्षेपं दर्शयति-दूरे इत्यादि।। प्रियतमः दूरे तिष्ठति इति शेषः, सः अयं जलदागम: वर्षासमयः आगतः, यतः फुल्लाः निचुलाः स्थलवेतसाः दृष्टाश्च, एव कान्तस्य गतिः विदेशगमनम् आक्षिप्यते निषिध्यते, अतः सः अनुज्ञाक्षेप

तथापि न मृता च अस्मि, न वितर्के, किमिदम् अत्यसम्भाव्यमिदम् इति भावः, इत्युच्यते॥135-136॥

विरहिण्युक्तिरियम्। अत्र तस्य कारणं दारुणं जलदागमम् उपन्यस्य कार्यस्य प्रभुत्वाक्षेपमुदाहरति-धनञ्चेत्यादि।। हे प्रिय! ते विदेशगमने इति अध्याहार्यं

मरणस्य निवर्तनात् प्रतिषेधात् सः प्रसिद्धः कार्याक्षेपोऽयम्। अत्र सति कारणे बहु धनं सुखञ्च तथा वर्त्मनि पथि क्षेमं कुशलञ्च लभ्यम्, अत्र च मे प्राणसन्देहः

फलस्य मरणस्य अभावकीर्तनात् विशेषोक्तिरपि। तदुक्तं दर्पणकारेण, 'सति न तव शीघ्रप्रत्यसागमनस्य बहुधनलाभस्य च सम्भवादिति भावः, तथापि मा

हेतौ फलाभावो विशेषोक्तिस्तथा द्विधा' इति तदनयोः सङ्करः इति स्मागा: मा गच्छ अत्र प्रिययात्रायाः प्रियस्य विदेशगमनस्य अनुबन्धिनः पोषकान्

बोध्यम्।।133-134॥ हेतून् आचक्षाणया कीर्तयन्त्या कयाचित् स्वाधीनपतिकया इति शेषः प्रभुत्वेन

अनुज्ञाक्षेपमुदाहरति-नेत्यादि।। तव यात्रां प्रवासगमनं मम चिरं तापाय न स्वाधीनतया एव पतिः रुद्ध: विदेशगमनात् निवर्तितः तस्मात् एषः प्रभुत्वाक्षेप

भविष्यति, विरहेण मम झटिति प्राणात्ययस्य अवश्यम्भावादिति भावः। यदि उच्यते॥ 137-138॥

त्वं यास्यसि तदा यातव्यं याहीत्यर्थः, ते तव अन्न मद्विषये आशङ्कया अलम्। अनादराक्षेपमुदाहरति-जीवितेत्यादि।। हे कान्त! मम जीविताशा जीवनेच्छा

अत्र विरहवेदनया मरणं सूचयन्त्या कयाचित् अनुज्ञामुखेन विदेशागमनानुमत्या बलवती दीर्घकालं जीवितुमिच्छामि इत्यर्थः धनाशा मम दुर्बला तव विदेशगमने

112 काव्यादर्श: द्वितीयः परिच्छेदः 113

प्रभुत्वेनैव रुद्धस्तत् प्रभुत्वाक्षेप उच्यते॥138॥ ममापि जन्म तत्रैव भूयाद् यत्र गतो भवान्॥।141।। जीविताशा बलवती धनाशा दुर्बला मम। इत्याशीर्वचनाक्षेपो यदाशीर्वादवर्त्मना। गच्छ वा तिष्ठ वा कान्त! स्वावस्था तु निवेदिता।।139।। स्वावस्थां सूचयन्त्यैव कान्तयात्रा निषिध्यते॥142॥ असावनादराक्षेपो यदनादरवद्वचः। यदि सत्यैव यात्रा ते काप्यन्या मृग्यतां त्वया। प्रियप्रयाणं रुन्धत्या प्रयुक्तमिह रक्तया।।140।। अहमद्यैव रुद्धास्मि रन्ध्रापेक्षेण मृत्युना।।143।। गच्छ गच्छसि चेत् कान्त! पन्थानः सन्तु ते शिवाः। इत्येष परुषाक्षेपः परुषाक्षरपूर्वकम्।

Thus by a lady stating the reasons which do not prevent her lover's departure, he is prevented by a mere word of pleasant; and my birth be only in that place whither you

command; this is called prabhutvāksepa (or objection by way are going."

of command). Thus is asirvacanākșepa (or objection in the form of a

"Desire to live is strong in me and desire for riches is blessing); for, by way of blessing the lover his departure weak in me; beloved! either go or stay (as you choose); is objected to by the lady indicating the condition of her

the condition (of my mind) has been represented (to . mind.

you).” "If your journey must indeed be, then let some other

This is anādarākșepa (or objection involving sullen lady be sought out by you; I am even now caught by

indifference) because words are here used by a loving lady mrtyu (death) who is ever on the look-out for an in sullen indifference for preventing the departure of her opportunity." lover. This is parusāksepa (or objection by means of

"Beloved! if you are going, go; and may your path be cruel words) because the departure of the lover is objected

धनलाभो भविष्यति इत्येषा आकाङ्गा मम नास्तीत्यर्थः अतः गच्छः वा तिष्ठ, जन्म भविता तत्तु तव सन्निधौ भवति चेत् पुनस्त्वद्दर्शनं लप्स्ये इति। अत्र

स्वस्य अवस्था अभिप्राय इत्यर्थः निवेदिता कथिता। इह रक्तया अनुरागिण्या आशीर्वादवर्त्मना आशीर्वचनरीत्या स्वावस्थां सूचयन्त्या कान्तया यत् यस्यात्

प्रियप्रयाणं पत्युर्विदेशगमनं रुन्धत्या वारयन्त्या कयाचित् यत् यस्मात् अनादरवत् कान्तस्य यात्रा विदेशगमनं निषिध्यते अतः अयम् आशीर्वचनाक्षेपः॥141-142॥ अनास्थाव्यञ्जकं वचः प्रयुक्तम् अतः असौ अनादराक्षेप इति॥139-140॥ आशीर्वचनाक्षेपमुदाहरति-गच्छेत्यादि।। हे कान्त! गच्छसि चेत् गच्छ, ते परुषाक्षेपमुदाहरति-यदीत्यादि।। यदि ते तव यात्रा विदेशगमनं सत्यैव,

तव पन्थानः शिवाः निर्विघ्नाः सन्तु, किन्तु, यत्र भवान् गतः तत्रैव ममापि जन्म तदा त्वया अन्या कापि प्रियतमा मृग्यताम् अन्विष्यताम्। अहं रन्ध्रापेक्षेण

भूयात्, अयं भाव: तव गमनानन्तरमेव मम मरणं भविष्यति मृतायाश्च अवश्यं छिद्रानुसन्धायिना मृत्युना अद्यैव न तु कालान्तरे, रुद्धा आक्रान्ता अस्मि, अद्यैव मम मृत्युर्भविष्यति इति भाव:। इत्यत्र प्रेमनिघ्नया अनुरागवशवर्तिन्य कयाचित्

114 काव्यादर्श: द्वितीयः परिच्छेदः 115 कान्तस्याक्षिप्यते यस्मात् प्रस्थानं प्रेमनिघ्नया।।144।। गन्ता चेत् गच्छ तूर्णं ते कर्णौ यान्ति पुरारवाः। निर्गच्छति मुखाद्वाणी मागा इति करोमि किम्।। 147 ।। आर्तबन्धुमुखोद्गीर्णाः प्रयाणपरिपन्थिनः ॥145।। यत्नाक्षेपः स, यत्नस्य कृतस्यानिष्टवस्तुनि। साचिव्याक्षेप एवैष यदत्र प्रतिषिध्यते। विपरीतफलोत्पत्तेरानर्थक्योपदर्शनात् 1|14811

प्रियपयाणं साचिव्यं कुर्वत्येवानुरक्तया।।146।। क्षणं दर्शनविघ्नाय पक्ष्मस्पन्दाय कुप्यतः। गच्छेति वक्तुमिच्छामि त्वत्प्रियं मत्प्रियैषिणी। प्रेम्णः प्रयाणं त्वं ब्रूहि मया तस्येष्टमिष्यते।149॥ सोऽयं परवशाक्षेपो यत्प्रेमपरतन्त्रया। to by a lady, overwhelmed by love, by means of harsh words. "Anxious to utter what will please you I desire to say "If you are going, go quickly, before the wailings, go'; but out of my mouth the word comes which seeks to proceeding from the mouths of bereaved relations which please me,-'don't go'; what can I do?" will obstruct your departure, reach your ears." This is yatnāksepa (or objection involving an effort) This is sācivyākșepa (or objection by way of advice); for because of its exhibiting the futility by producing contrary here the departure of the lover is objected to by the beloved result when effort is made about an undesired object. under the guise of giving advice. "Inform my feeling of love, which gets angry even if the winking of the eye prevents ray seeing you for a परुषाक्षरपूर्वकं निष्ठुरवचनमुक्त्वा इत्यन्न यस्मात् कान्तस्य प्रस्थानं विदेशगमनम् moment, of your departure : what is liked by it (the feeling आक्षिप्यते निषिध्यते अतः एष परुषाक्षेपः॥143-144॥ of love) is also liked by me."

साचिन्याक्षेपमुदाहरति-गन्तेत्यादि।। हे कान्त! गन्ता गामी चेत गमिष्यसि यदीत्यर्थ: भविष्यदर्थे तृन्। तूर्णं गच्छ आर्तानां शोकाकुलानां 'मन्मरणेनेति भावः, किं करोमि तव गृहे अवस्थानस्यैव मत्प्रियत्वात् इति भावः। अत्र अनिष्टवस्तुनि बन्धूनां मुखोद्गीर्णा मुखोच्चरिताः प्रयाणपरिपन्थिनः विदेशयात्राप्रतिरोधिनः रवाः गच्छेति गमनविधाने कृतस्यापि यत्नस्य विपरीतस्य फलस्य मा गा इति मन्मृत्युसूचका वर्णाः ते कर्णौ पुरा यान्ति श्रवणगोचरीभविष्यन्ति इत्यर्थः। पुरायोगे वाणीनिःसरणरूपस्य उत्पत्ते: जातत्वात् आनर्थक्योपदर्शनात् अनर्थसम्भवद्योतनात् भविष्यदर्थे लट्। अत्र अनुरक्तया कयाचित् साचिव्यं सहायतां तूर्णं गच्छेत्यनेनेति विदेशगमनमाक्षिप्ये इति अयं यत्नाक्षेपः॥147-148॥ भाव:। कुर्वत्या यत् यस्मात् प्रियप्रयाणं प्रियस्य विदेशयात्रा प्रतिषिध्यते अत परवशाक्षेपमुदाहरति-क्षणमित्यादि।। हे कान्त! त्वं क्षणं व्याप्य एव साचिव्याक्षेपः॥145-146॥ दर्शनविघ्नाय दर्शनप्रतिबन्धकाय पक्ष्मस्पन्दाय कुप्यतः पक्ष्माणं यात्रानुमतिं ब्रूहि यत्नाक्षेपं निरूपयति-गच्छेत्यादि।। त्वत्प्रियं तव अनुकूलं गच्छ इति प्रार्थय, मया तस्य प्रेम्ण, इव इष्टम् इष्यते। प्रेमाधीनाया मम अनुज्ञया अलं वच: वक्तुम् इच्छामि, किन्तु मुखात् मा गा इति मत्प्रियैषिणी वाणी निर्गच्छति प्रेम्ण: अभिमतञ्चेत् तव गमनं तर्हि गच्छेति भावः। प्रयाणानुमतिं कामयमानं पतिं प्रति कस्याश्चिदुक्तिरियम्। यन्न पेमपरतन्त्रतया नायिकया अत्यार्थस्य प्रेमानु-

116 काव्यादर्शः द्वितीय: परिच्छेद: 117

तया निषिध्यते यात्रेत्यन्यार्थस्योपदर्शनात्।।150। प्रवृत्तैव प्रयामीति वाणी वल्लभ! ते मुखात्। सहिष्ये विरहं नाथ! देह्यदृश्याञ्जनं यथा। अयतापि त्वयेदानीं मन्दप्रेम्णा ममास्ति किम्।।153 ।। यदक्तनेत्रां कन्दर्पः प्रहर्तु मां न पश्यति।।151॥। रोषाक्षेपोऽयमुद्रिक्तस्नेहनिर्यन्त्रितात्मना

दुष्करं जीवनोपायमुपन्यस्योपरुध्यते। संरब्धया प्रियारब्धं प्रयाणं यन्निषिध्यते॥154॥

पत्युः प्रस्थानमित्याहुरुपायाक्षेपमीदृशम्।।152। मुग्धा कान्तस्य यात्रोक्तिश्रवणादेव मूर्च्छिता। बुध्वा वक्ति प्रियं दृष्टा किं चिरेणागतो भवान्।।155।

This is paravasāksepa (or objection involving a statement. of being overpowered); because the journey is prevented "My lord, from your mouth has issued the word 'I go';

by a lady overpowered by love indicating the object (by even if you do not go what have I to do now with one

which she is overpowered). whose love is so dull?"

"Lord, I will endure the separation; give me the This is roşākșepa (or objection involving anger); because

unguent which makes one invisible; by smearing which the journey begun by the lover is objected to by a lady

in my eyes, Cupid who smiles (me with arrows) may not who is upset by overwhelming love and thrown into a

see me." passion.

By stating an impossible remedy for sustaining life, "A simple maiden falls into a swoon on merely hearing

the departure of the husband is prevented; this they say, word about the departure of her lover; and awakening

will be upāyāksepa (or objection stating a remedy). रोषाक्षेपमुदाहरति-प्रवृत्तैवेत्यादि।। हे वल्लभ! ते तव मुखात् प्रयामि गच्छामि इति वाणी प्रवृत्ता उच्चरिता एव ईदृशे प्रेम्णि तव प्रयाणं दूरापास्तं, मतिग्रहणरूपस्य उपदर्शनात् उपदेशात् यात्रा कान्तस्य विदेशगमनं निषिध्यते तदर्थकवाणीनिःसरणमपि असम्भवमिति भावः, अतः अनुरागस्तादृशोऽपि त्वया इति अयं सः प्रसिद्धः परवशाक्षेपः॥।149-150।। शिथिलीकृत इत्याशयेनाह-अयतेति। इदानीं मन्दप्रेम्णा शिथिलितानुरागेण अयता उपायाक्षेपमाह-साहित्ये इत्यादि।। हे नाथ! तव विरहं सहिष्ये, मम गच्छतापि त्वया मम किम् अस्ति न किमपि प्रयोजनमस्तीत्यर्थः। अयतेति इण् अदृश्याञ्जनम् आदर्शनजनकं कज्जलविशेषं देहि, किं तत इत्याह-यदिति। कन्दर्प: गतावित्यस्मात् भौवादिकात् निष्पन्नम्। अत्र उद्रिक्तेन अतिरिक्तेन स्नेहेन प्रेम्णा येन कज्जलेन अक्ते लिप्ते नेत्रे यस्याः तादृर्शी मां प्रहर्तु न पश्यति, तव विरहे नियन्त्रितः आक्रान्तः आत्मा यस्यास्तादृश्या संरब्धया कुपितया कयाचित् प्रियेण कन्दर्पो मां व्यथयिष्यति, यदि तस्याशङ्का न स्यात् तदा तव प्रयाणे न हानिरिति आरब्धम् उद्युक्तं प्रयाणं प्रियकृतविदेशगमनोद्योग इत्यर्थः यत् यस्मात् निपिध्यते भाव:। अत्र दुष्करं जीवनोपायं कामादर्शनजनकसिद्धाञ्जनविशेषदानरूपं अतः अयं रोषाक्षेपः॥143-154॥ जीवनोपायमुपन्यस्य तदसम्भवात् पत्युः प्रस्थानं विदेशयात्रा उपरुध्यते प्रतिषिध्यते मूर्च्छाक्षेपं निरूपयति-मुग्धेत्यादि।। काचित् मुग्धा कान्तस्य यात्राया इति ईदृशम् उपायाक्षेपम् आहुः कवय इति शेष: ।151-152॥ विदेशगमनस्य उक्तिश्रवणात् एव न तुं विदेशगमनात् मूर्च्छिता मोहं प्राप्ता, अथ

118 काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेद: 119

इति तत्कालसम्भूतमूर्च्छयाक्षिप्यते गतिः। कान्तस्य कातराक्ष्या यन्मूर्च्छाक्षेपः स ईदृशः॥156॥ व्यावर्त्यं कर्म तद्योग्यं शोच्यावस्थोपदर्शनात्।।158॥

नाघ्रातं न कृतं कर्णे स्त्रीभिर्मधुनि नार्पितम्। अमृतात्मनि पद्मानां द्वेष्टरि स्निग्धतारके।

त्वद्द्विषां दीर्घिकास्वेव विशीर्णं नीलमुत्पलम्।।157।। मुखेन्दौ तव सत्यस्मिन्नपरेण किमिन्दुना।।159॥

असावनुक्रोशाक्षेप: सानुक्रोशमिवोत्पले। इति मुख्येन्दुराक्षिप्तो गुणान् गौणेन्दुवर्तिनः। तत्समान् दर्शयित्वेह श्लिष्टाक्षेपस्तथाविधः॥160।।

(from the swoon) she sees her lover and says 'Have you at least come back?" because of the pitiful description of the piteous condition

Thus, the departure of the lover is objected by the of the utpala flower after stating its proper functions.

swooning on the occasion by the lady of timid eyes; "When there is your face-moon which is nectarine,

murcchāksepa (or objection involving a swoon) is like (which has nectar) which outvies the lotuses (which makes

this. the lotuses shrink away) and which has soft eyes (which

"The blue utpala flower has not been smelt; has not has the stars as beloved objects), of what use is this other

been placed in the ear by women nor has it been put in moon?"

honey; it has merely wasted itself in the long utpala ponds Here the principal moon is objected to by showing the

of (your) enemies." similar characteristics which the secondary moon has;

This is anukrośāksepa (or objection involving pity); śliştāksepa is in this manner.

बुद्वा संज्ञां लब्ध्वा बुध्वेति पाठे सञ्जातचैतन्या प्रियं दृष्ा वक्ति भवान् किं कथं वापीषु विशीर्णतारूपाया उपदर्शनात् प्रदर्शनात् असौ अनुक्रोशाक्षेपः।।

चिरेण आगतः, एतादृशं विलम्बं कृत्वा कथमागतोऽसीत्यर्थः। इत्यत्र तत्काले 157-158 11

गमनश्रवणकाले सम्भूता मूर्च्छा यस्याः तया कातराक्ष्या मुग्धया कान्तस्य गतिः श्लिष्टत्काक्षेपमुदाहरति-अमृतात्मनीत्यादि।। अमृतस्येव आत्मा स्वभावो

यत् आक्षिप्यते निषिध्यते स ईदृशः मूर्च्छाक्षेपः॥ 155-156॥ यस्य तादृशे परमाह्लादके इत्यर्थः अन्यत्र अमृतं जलं तदात्मके, पद्मानां द्वेष्टरि

अनुक्रोशाक्षेपं निरूपयति-नेत्यादि।। तव द्विषां शत्रूणां स्त्रीभिः नीलम् पराजयकारिणि, अन्यत्र सङ्कोचकत्वात् शत्रौ तथा स्निग्धे तारके अक्षिकनीनिके

उत्पलं न आघ्रातं न कर्णे कृतं च, न अर्पितं सुतरां दीर्घिकासु एव विशीर्ण यस्य तस्मिन् तव अस्मिन् मुखेन्दौ सति अपरेण इन्दुना किं न किमपि

विशुष्कम्। अत्र राजविषया रतिर्ध्वन्यते, तेषां पराजयेन मरणात् पलायनाञ्चेति प्रयोजनमस्तीत्यर्थः। इत्यत्र तत्समान् तस्य मुखेन्दोः सदृशान् गौणम् आरोपितं

भाव:। अत्र उत्पले सानुक्रोशमिव सदयमिव तस्य उत्पलस्य योग्यं वर्म यत् इन्दुः मुखमित्यर्थः तद्वर्तिनः तदीयान् गुणान् दर्शयित्वा मुख्यः इन्दुः आक्षिप्तः

स्त्रीजनकर्तृकाघ्राणादिकं व्यावर्त्य निषिध्य शोच्याया अवस्थायाः अनुपभोगेन प्रतिषिद्धः इत्यतः तथाविध: तादृशः श्लिष्टाक्षेपः अयम् अस्य श्लेषमूलकत्वात् इति भाव: ।। 159-160।।

120 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 121

अर्थो न सम्भृतः कश्चिन्न विद्या काचिदर्जिता। धर्मेण हंससुलभेनास्पृष्टघनजातिना।।164।। न तप: सञ्चितं किञ्चिद् गतञ्च सकलं वयः॥161॥ चित्रमाक्रान्तविश्वोऽपि विक्रमस्ते न शाम्यति। असावनुशयाक्षेपो यस्मादनुशयोत्तरम्। अर्थार्जनादेर्व्यावृत्तिर्दर्शितेह कदा वा दृश्यते तृप्तिरुदीर्णस्य हविर्भुजः॥165॥ गतायुषा।।162।। अयमर्थान्तराक्षेपः प्रक्रान्तो यन्निवार्यते। किमयं शरदम्भोदः किंवा हंसकदम्बकम्। रुतं नूपुरसंवादि श्रूयते तन्न तोयदः।163॥ विस्मयोऽर्थान्तरस्येह दर्शनात् तत् सधर्मणः ।166।।

इत्ययं संशयाक्षेपः संशयो यन्निवर्त्त्यते। This is samsāyāksepa (or objection involving an expression of doubt); for the doubt is removed by stating

"No wealth has been amassed; no branch of learning a characteristic which is in a swan but which has no

has been acquired; on power (of penance) has been connection with clouds.

accumulated and all the years have gone." "It is a wonder that your prowess is not satisfied

This is anuśayākșepa (or objection involving remorse) although it has traversed beyond the Universe, or why,

because here the denial of amassing wealth, etc., has been when is satisfaction seen of the growing fire."

indicated by an aged person with an expression of This is arthāntarākșepa (or objection by stating

remorse. another example) because the wonder caused by valour

"Is this an autumnal could? Or is it a herd of swans? A is denied by showing another example with a similar

cry resembling the tinkling of the anklet is heard; therefore characteristic.

it is not a cloud." तादृशेन हंससुलभेन केवलहंससम्बन्धिना धर्मेण तादृशरुत्तेन यत् यस्मात् संशयः निवर्त्त्यते तस्मात् अयं संशयाक्षेपः॥163-164॥ अनुशयाक्षेपमुद्दिशति-अर्थ इति।। कश्चित् अर्थः धनं न सम्भृतः, काचित् अर्थान्तराक्षेपमुद्दिशति-चित्रमिति।। ते तव विक्रमः आक्रान्तं विश्वं येन विद्या च न अर्जिता, किञ्चित् तपः न सञ्चितं सकलं वयश्च गतम्। अत्र यस्मात् अनुशयोत्तरं पश्चात्तापबहुलं यथा तथा गतायुषा जनेन अर्थार्जनादेः व्यावृत्तिः तादृशोऽपि न शाम्यति एतत् चित्रमाश्चर्यम्। वा अथवा उदीर्णस्य उदीप्तस्य

अभाव: दर्शिता तस्मात् अयन् अनुशयाक्षेपः॥161-162॥ हविर्भुजः अग्नेः तृप्तिः कदा दृश्येत न कदापि इत्यर्थः। इह अत्र तत्सधर्मणः तस्य विक्रमस्य धर्मणः समानधर्मस्य अर्थान्तरस्य हविर्मुक्तृप्त्यभा व रूपस्य संशयाक्षेपमुदाहरति-किमित्यादि।। अयं किं शरदम्भोदः, शरत्कालीनः दर्शनात् प्रदर्शनात् प्रकान्तः चित्रमिति पादेन प्रस्तुतः विस्मयः। यत् निवार्यते, जलापगमात् शुभ्रः मेघः, किंवा हंसानां कदम्बकं समूहः किन्तु नूपुरसंवादि अयम् अर्थान्तराक्षेपः अर्थान्तरेण प्रस्तुतस्याक्षेपात्। अत्र राजविषयिणी नूपुरध्वनिसदृशं रुतं श्रूयते, तस्मात् तोयदः मेघः न। अत्र अस्पृष्टा घनजातिर्येन रतिर्ध्वन्यते॥165-166॥

122 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 123

न स्तूयसे नरेन्द्र! त्वं ददासीति कदाचन। तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योऽन्यस्य वस्तुनः॥169॥ स्वमेव मत्वा गृह्नन्ति यतस्त्वद्धनमर्थिनः।167। विश्वव्यापी विशेषस्थः श्लेषाविद्धोविरोधवान्। इत्येवमादिराक्षेपः हेत्वाक्षेप इति स्मृतः। अयुक्तकारी युक्तात्मा युक्तायुक्तो विपर्ययः॥170। अनयैव दिशान्योऽपि विकल्पः शक्य ऊहितुम्॥168॥ इत्येवमादयो भेदाः प्रयोगेष्वस्य लक्षिताः। इति आक्षेपचक्रम्।। ज्ञेयः सोरऽर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किञ्चन। (as the original object) must be considered arthāntara-nyāsa (or Illustrative Citation).

"Oh king, you are not praised at any time that you In the use of this (figure of speech), varieties beginning

give; because mendicants take your wealth thinking it their with the following are to be seen viśvavyāpī (universally applicable), viśeșastha (special) śleșaviddha (panoro-masiac), own". This and the like āksepa (or objection) are considered virodhavān (having opposition), ayuktakārī (incongruous),

hetvākșepa (or objection with a reason). In this manner other yuktātmā (fitting), yuktāyukta (partly incongruous and

varieties can also be inferred. partly fitting), and viparyaya (contrary).

Here ends the sub-section on Objection. In describing a certain object, the citation of another विषयस्य कीर्तनं सः अर्थान्तरन्यास ज्ञेयः। अत्र प्रस्तुत्य इति क्त्वाप्रत्ययेन प्रथमं object which is capable of conveying the same meaning प्रकृतस्य कीर्तनं ततस्तत्समर्थकस्य उपन्यास इति सूचितम्। कदाचित् वैपरीत्यमपि दृश्यते। भोजराजेन स विपरीतार्थान्तरन्यासोऽभिहितः। यथा, 'प्रतिकूलतामुपगते हेत्वाक्षेपमुद्दिशति-नेत्यादि।। हे नरेन्द्र! त्वं ददांसीति कृत्वा कदाचन न हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता। अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः स्तूयसे, यतः अर्थिनः तव धनं स्वं निजस्वत्वास्पदीभूतमेव बुध्वा इति शेषः करसहस्रमपी 'ति। अत्र पूर्वार्धवाक्यं परार्धस्य समर्थकमपि प्रागुपन्यस्तम्। वस्तु गृह्नन्ति। एतेन राज्ञोऽतीव दानशीलत्वं सूचितम्। इत्यत्र स्वमेवेति हेतुवशात् तस्तु पूर्वोक्तस्य परोक्तस्य वा अप्रस्तुतेन समर्थनमर्थान्तरन्यास इति निष्कर्षः। प्रस्तुतराजस्तवस्य आक्षेपात् हेत्वाक्षेपः अयम् आक्षेपस्य हेतुसाध्यत्वात्। अनया अत्र समर्थ्यसमर्थकयोः सामान्यविशेषभावः कार्यकारणभावश्च साधर्म्येण वैधर्म्येण एव दिशा रीत्या अन्योऽपि विकल्पः आक्षेपस्य भेदः ऊहितुं निरूपयितुं शक्यः वा भवतीति दर्पणकारः। यथा, 'सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। धीमद्भिरिति शेष:। कारणाक्षेपे तु कारणस्यैव आक्षेप इह तु कारणेन आक्षेप कार्यञ्च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते। साधर्म्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः'॥ इत्यनयोर्भेद इति बोध्यम्।।167-168।। इति। उदाहरणन्तु यथायथमूहनीयम् इति।। 169॥ इति उक्तरूपम् आक्षेपालङ्काराणां चक्रं समूहः। अर्थान्तरन्यासस्य भेदानाह-विश्वव्यापीत्यादि।। विश्वव्यापी सर्वतः अर्थान्तरन्यासमाह-ज्ञेय इति।। किञ्चन किमपि वस्तु प्रकृतं प्रस्तुत्य सम्भवशील:, विशेषस्यः असर्वगः श्लेषाविद्धः श्लिष्टपदान्वितः, विरोधवान् उपन्यस्य तस्य साधने प्रमाणीकरणे समर्थस्य अन्यस्य अप्रकृतस्य वस्तुनः प्रकृतविरोधी, अयुक्तकारी अनुचितकार्यकर्त्ता युक्तात्मा औचित्ययुक्त:, युक्तायुक्तः

124 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 125

उदाहरणमालैषां रूपव्यक्तौ निदर्श्यते॥171॥ उत्पादयित लोकस्य प्रीतिं मलयमारुतः। भगवन्तौ जगन्नेत्रे सूर्याचन्द्रमसावपि। ननु दाक्षिण्यसम्पन्नः सर्वस्य भवति प्रियः॥174॥ पश्य गच्छत एवास्तं नियतिः केन लङ्ड्यते॥172॥ जगदानन्दयत्येष मलिनोऽपि निशाकरः। पयोमुचः परीतापं हरन्त्येव शरीरिणाम्। अनुगृह्णाति हि परान् सदोषोऽपि द्विजेश्वरः।175॥ नन्वात्मलाभो महतां परदुःखोपशान्तये।।173॥

A series of illustrations of these is given below for "The southern breeze causes delight to the world; one understanding their different forms. who is with dāksinya (or sympathy) becomes certainly the

"Behold; the sun and the moon, the two great ones friend of all. (This is an example of ślesaviddha). who are the eyes of the world, even they set; who indeed "This moon although it has spots pleases the world; can transgress the Law"; (This is an example of Universal for the Lord of Dvijas (the twice-born) the moon, although Applicable citation or visvavyāpi). he has faults, does good to others". (This is an example of "The clouds certainly take away the fatigue of (all) men; virodhavān). what is gained by great men is always for relieving the sorrows of other." (This is an example visesastha). दुःखस्य उपशान्तये नाशाय ननु निश्चितम्। अत्र महताम् इत्युक्तेर्न कियदंशेन युक्त: कियता वा अयुक्तः, तथा विपर्ययः वैपरीत्यगुणयुक्तः। अस्य साधारणप्राणिनामिति विशेषलाभात् उत्तरवाक्यरूपेण सामान्येन पूर्ववाक्यरूपस्य अर्थान्तरन्यासस्य प्रयोगेषु इत्येवमादयः एवम्प्रकाराः भेदाः विशेषाः लक्षिता: विशेषस्य समर्थनात् विशेषस्थनामार्थान्तरन्यास॥।173॥ अनुभूता: एषाम् उक्तभेदानां तादृशानाम् अन्येषाञ्च रूपस्य स्वरूपस्य व्यक्तौ श्लेषाविद्धमुदाहरति-उत्पादयतीति।। मलयमारुतः लोकस्य प्रीतिम् व्यक्तीकरणे वक्ष्यमाणा उदाहरणमाला निदर्श्यते॥170-171॥ उत्पादयति। तथाहि, दाक्षिण्यसम्पन्नः दाक्षिण्येन दक्षिणदिक् सम्पर्केण मलयस्य विश्वव्यापिनमुदाहरति-भगवन्ताविति।। भगवन्तौ षडैश्वर्यशालिनौ जगतां दाक्षिणात्यत्वात् इति भाव:। अन्यत्र औदार्येण सम्पन्नः युक्तः लोकः सर्वस्य नेत्रे नयनस्वरूर्पो सूर्याचन्द्रमसौ अपि का कथा अन्येषामिति अपिना सूच्यते। प्रियो भवति ननु। अत्र श्लेषमूलत्वेनैव उत्तरवाक्यस्य पूर्ववाक्यसमर्थनात् अस्तं गच्छत एव, पश्य। इममर्थं समर्थयति नियतिरिति-। केन नियतिर्भाग्यं श्लेषाविद्धनामार्थान्तरन्यासः।174।। लङ्डयते अतिक्रम्यते न केनापीत्यर्थः। अत्र चतुर्थपादवाक्यरूपस्य समर्थकस्य विश्वव्यापित्वं ब्रह्मादिकीटपर्यन्तानां सर्वेषामेव नियत्यधीनत्वात् इति सामान्येन विरोधवन्तमुदाहरति-जगदिति।। एष निशाकर: मलिनोऽपि सकलङ्गोऽपि जगत् आनन्दयति। तथाहि। द्विजेश्वरः ब्राह्मणश्रेष्ठः सदोषोऽपि परान् अन्यान् पूर्वोक्तन्निपादगतवाक्यस्य विशेषस्य समर्थनात् विश्वव्यापिनामर्थान्तरन्यासः। अनुगृह्नाति उपदेशदानदिना इति भाव:। अत्र निशाकरस्यापि द्विजराजत्वेन 72 11 द्विजेश्वरानुग्रहरूपेण सामान्येन विशेषस्य समर्थनं तच्च सदोषत्वानु- विशेषस्थमुदाहरति-पयोमुच इति।। पयोमुच: जलदाः शरीरिणां परीतापं ग्राहकत्वरूपयोर्विरुद्धधर्मयोः सामनाधिकरण्यात् विरोधयुक्तमिति विरोधवद- हरन्त्येव। उक्तमर्थं समर्थयति-नन्विति महताम्, आत्मलाभः जन्मग्रहणं परेषां र्थान्तरन्यासः।।175।।

126 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 127

मधुपानकलात् कण्ठान्निर्गतोऽप्यलिनां ध्वनिः। मलिनाचरितं कर्म सुरभेर्नन्वसाम्प्रतम्।।178॥ कटुर्भवति कर्णस्य कामिनां पापमीदृशम्।।176॥ कुमुदान्यपि दाहाय किमयं कमलाकरः। अयं मम दहत्यङ्गमम्भोजदलसंस्तरः। न हीन्दुगृह्येषूग्रेषु सूर्यगृह्यो मृदुर्भवेत्।।179।। हुताशनप्रतिनिधिर्दाहात्मा ननु युज्यते।177॥ इत्यर्थान्तरन्यासचक्रम्।। क्षिणोतु कामं शीतांशुः किं वसन्तो दुनोति माम्। by people with blemishes (spots) does not fit in with "The sound proceeding from the throats of the bees persons who shed fragrance around them." (This is an softened by their drinking honey yet becomes harsh to example of yuktāyukta). the ear of lovers; for their sin is such." (This is an example "Even the night lotuses are for burning me. How much of ayuktakārī). more this pond of lotuses? When the friends of the moon "This bed of lotus petals burns my body; it is certainly are burning hot, will the friends of the sun be soft and fitting that one who resembles the fire should burn". (This cool?" (This is an example of viparyāya). is an example of yuktātmā). Here ends this sub-section on arthāntara-nyāsa "Let the (cool-rayed) moon, if he please, torment me; (of Illustrative Citation). why does the Spring also cause me pain? The work done तापयति। तथाहि, सुरभेः सुविख्यातनामधेयस्य अथच वसन्तस्य, मधौ काम अयुक्तकारिणमुदाहरति-मध्विति।। मधुपानेन कलात् मधुरात् अलिनां दधायाञ्च 'विख्याते सुरभिर्द्वयोरि'ति कोषः। मलिनेन पापिना आचरितं कर्म भ्रमराणां कण्ठात् निर्गतोऽपि ध्वनिः कामिनां कर्णस्य कटुर्भवति। तथाहि, पापम् परपीडनरूपम् असाम्प्रतम् जपु रव रन््य अपकर्मकरणेन अयु- ईदृशं दुःखदमित्यर्थः। एतेन कामित्वस्य पापत्वमुक्तम्। अत्र पापस्य दुःखकर क्तत्वं अपकृष्टस्य अपकर्मकरणेन युक्तत्वम् इति युक्तायुक्तनामार्थान्तरन्यासः। रूपसामान्येनार्थेन मधुरस्यापि भ्रमरध्वनिरूपविशेषस्य समर्थनात् तस्य अयुक्तत्वात् सुरभेरित्यस्य श्लिष्टत्वेन च श्लेषाविद्धोऽपीऽत्यनयोः सङ्करः ॥ 178॥ अयुक्तकारिनामार्थान्तरन्यासः।।176।। विपर्ययमुदाहरति-कुमुदानीति।। कुमुदान्यपि अतिशीतलान्यपीत्यर्थः, युक्तात्मानमुदाहरति-अयमिति।। अयं हुताशनप्रतिनिधिः अग्निसदृशः दाहाय, दाहकानीत्यर्थः, अयं कमलानामकाः पद्मानीत्यर्थः किं का कथा पद्मेषु अम्भोजानां पद्मानां दलैः संस्तरः शय्या मम अङ्गं दहति। तथाहि, दाहः दाहकता सूर्यगृह्यत्वात् नातिशीतेषु इत्यर्थः, इन्दुगृह्येषु चन्द्रपक्षेषु उग्रेषु दाहकेषु इत्यर्थः आत्मा स्वभावः दाहकत्वरूपा प्रकृतिरित्यर्थः अग्नेरिति शेषः युज्यते, अत्र. सूर्यगृह्यः सूर्यपक्ष: न हिमृदुः भवेत् यस्य इन्दुपक्षोऽपि क्लेशावहः तस्य सूर्यपक्षस्य पद्मदलरूपशय्यायाः हुताशनप्रतिनिधित्वेन अङ्गदाहकत्वं युक्तम् इति सामान्येन क्लेशावहत्वं किमु वक्तव्यमिति भावः। अत्र अयुक्तस्य कुमुदस्यापि अयुक्तकरणात् विशेषस्य समर्थनात् युक्तात्मनार्थान्तरन्यासः।।177।। विपर्ययनामायमर्थान्तरन्यासः। स च इन्दुगृह्यसूर्यगृह्यपदघटितवाक्यरूपसामान्येन युक्तायुक्तमुदाहरति-क्षिणोत्वित्यादि।। शीतांशुः कामं क्षिणोतु पीडयतु, पूर्वार्धवाक्यरूपविशेषः, समर्थित इत्यवधेयम्।।179। तस्य कलङ्कित्वात् परपीडनं युक्तमिति भावः, वसन्तः किं कथं मां दुनोति इति उक्तरूपम् अर्थान्तरन्यासस्य चक्रं समूहः।

128 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 129

शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनोर्द्वयोः। तत्र यद् भेदकथनं व्यतिरेकः स कथ्यते।180॥ इत्येकव्यतिरेकोऽयं धर्मेणैकत्र वर्तिना। प्रतीतिविषयप्राप्तेर्भेदस्योभयवर्तिनः 11182 11 धैर्यलावण्यगाम्भीर्यप्रमुखैस्त्वमुदन्वतः - गुणैस्तुल्योऽसि भेदस्तु वपुषैवेदृशेन ते।।181।। अभिन्नवेलौ गम्भीरावम्बुराशिर्भवानपि। असावञ्जनसङ्काशस्त्वन्तु When the similarity between two objects has been उभयव्यतिरेकोऽयमुभयोर्भेदकौ गुणौ। suggested or expressed in words, a statement of the difference between them is called vyatireka (or कार्ष्ण्यं पिशङ्गता चोभौ यत् पृथग्दर्शिताविह।।184॥ differentiation). It is expounded hereunder : "You equal the sun by the qualities of courage, splendour, majesty, etc .; the only difference is your having This is eka vyatireka (or a single differentiation); for by a body like this." a single attribute being shown to be in only one of the objects, the difference between the two objects is made व्यतिरेकमाह-शब्दोपात्ते इति।। द्वयोर्वस्तुनोः उपमानोपमेययोः सादृश्ये Fobvious. शब्दोपात्ते साधारणधर्मप्रतिपादकशब्दप्रयोगेण बोधिते वा प्रतीते साधारणधर्म- "Your honour and the Ocean keep the bounds intact वाचकशब्दानुपादानात् व्यञ्जनया सूचिते सति तत्र तयोरित्यर्थः षष्ठ्यर्थे सप्तमी। (not passing beyond the limits set, as shore) and majestic यत् भेदकथनं विशेषप्रतिपादनं स व्यतिरेक: कथ्यते। तथाच उपमानोपमेययोः (deep); but this (ocean) shines like black unguent, whereas उत्कर्षापकर्षद्योतकवैशिष्ट्यकथनं व्यतिरेक: इत्युक्तम् अत एवोक्तं विश्वनाथेन you shine like gold".

यथा, 'आधिक्यमुपमेयस्योपमानान्यूनताथवा। व्यतिरेकः' इति। तत्र उत्कर्षोदा- This is ubhaya-vyatireka (or mutual differentiation); for,

हरणानि वक्ष्यमाणानि, अपकर्षोदाहरणं दर्पणकारेणोक्तम्। यथा, 'क्षीण: क्षीणोऽपि the qualities which cause the difference in both the objects

शशी भूयोभूयोऽभिवर्धते नित्यम्। विरम प्रसीद सुन्दरि यौवनमनिवर्ति यातन्तु'॥ (viz., the darkness and golden colour) have been separately pointed out here. अत्र उपमेयस्य यौवनस्य उपमानात् चन्द्रादचिरस्थायित्वेनापकर्षः।।180।। तत्रैकव्यतिरेकमाह-धैर्येत्यादि।। धैर्यम् अनौद्धत्यम् अनतिक्रान्तवेलत्वञ्च, लावण्य सौन्दर्यं लवणममत्वञ्च गाम्भीर्यं दुखगाहस्वभावत्वम्। अगाधत्वञ्च। उभयव्यतिरेकमुदाहरति-अभिन्नेत्यादि।। अम्बुराशिः भवान् अपि उभौ इत्यादिभिर्गुणैः त्वम् उदन्वतः समुद्रस्य तुल्योऽसि केवलम् ईदृशेन अतिमनोहरेण अभिन्नवेलौ अनतिक्रान्तमर्यादौ तथा गम्भीरौ दुरवगाहस्वभावः अगाधश्च इत्यर्थः। इत्यर्थः वपुषा शरीरेण ते तव भेदः उदन्वत इति शेषः। अत्र एकत्र उपमेये एव किन्तु असौ अम्बुराशिः अञ्जनसङ्काशः सामुद्रिकजलस्य कृष्णत्वादिति भावः, वर्तिना स्थितेन धर्मेण अतिमनोहरवपुष्मत्त्वरूपेण उभयवर्तिनः उपमेयोप- त्वं तु चामीकरद्युतिः काञ्चनवर्ण: अतिसुन्दर इत्यर्थः। इह उभयोः उपमानोपमेययोः मानस्थितस्य भेदस्य उपमेयोत्कर्षस्य उपमानापकर्षस्य चेत्यर्थः प्रतीतिविषयप्राप्ते कार्ष्ण्यं पिशङ्गता च इमौ उभौ भेदकौ भेदसाधने गुणौ यत् पृथक् दर्शितौ, अतः प्रतीतत्वात् इत्यर्थ: अयम् एकव्यतिरेक:, एकमात्रगतधर्मस्य एव उभयोर्भेदकत्वात् अयम् उभयव्यतिरेक: उभयनिष्ठत्वादनयोर्भेदकयोरिति भाव:। 183-184॥ इति भाव:।। 181।।

130 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 131

त्वं समुद्रश्च दुर्वारौ महासत्त्वौ सतेजसौ। स्थितिमानपि धीरोऽपि रत्नानामाकरोऽपि सन्। अयन्तु युवयोर्भेदः स जडात्मा पटुर्भवान्।।185॥ तव कक्षां न यात्येव मलिनो मकरालयः।187॥ स एव श्लेषरूपत्वात् सश्लेष इति गृह्यताम्। वहन्नपि महीं कृतस्नां सशैलद्वीपसागराम्। साक्षेपश्च सहेतुश्च दर्श्यते तदपि द्वयम्।।186॥ भर्तृभावाद् भुजङ्गानां शेष त्वत्तो निकृष्यते॥188॥ शब्दोपादानसादृश्यव्यविरेकोऽयमीदृशः -

"You and the ocean are both irresistible (difficult to cross) and of great courage (have great animals living in "Although it has a status (a fixed position) and is it), and splendour (has the badava fire); this only is the unperturbed and is the treasure-house of precious things, difference between you two; he is dull of spirit (an the dirtful (full of faults) ocean cannot rise to your height." inanimate object) whereas you are clever." "Although he bears the entire world with the hills and

This is to be understood as saśleșa (or panoromasiac) the islands and the ocean (on his head), the serpent Sesa is

vyatireka; because it has the panoromasiac form; then there inferior to you because of his being lord of Bhujangas

is sāksepa vyatireka (differentiation with objection) (serpents or the licentious).

and sahetu vyatireka (differentiation with reason). Expressed Sādrsya-vyatireka is like the above; there is These two also will be illustrated (in verses (187-188 respectively). साक्षेपव्यतिरेकमुदाहरति-स्थितिमानिति॥ मकरालयः समुद्रः यतः मलिन:,अतः स्थितिमान् अनुल्लङ्वितमर्यादः अपि, धीरोऽपि गभीरोऽपि अत्यत्र

सश्लेषव्यतिरेकमुदाहरति-त्वमित्यादि।। त्वं समुद्रश्च दुर्वारौ दुर्धर्षः दुरवगाहस्वभावोऽपि तथा रत्नानाम् आकरः उत्पत्तिस्थानमपि अन्यत्र गुणरत्नानाम्

अवार्यवेगश्च, महासत्त्वौ सत्त्वगुणाधिक: प्रबलजलजन्तुश्च, सतेजसौ महाप्रतापः आधारोऽपि इत्यर्थः तव कक्षां सादृश्यं न यात्येव न प्राप्नोति एव। अत्र उपमानगतेन

सवाडवानलश्च प्रत्यर्थः, अयन्तु युवयोः भेदः स समुद्रः जडात्मा जलमयस्वरूपः मालिन्यरूपधर्मेण साम्यप्राप्तेराक्षेपात् साक्षेपव्यतिरेकः। 187॥

अन्यत्र शीतलस्वभावः, भवांस्तु पटुः सुनिपुणः अन्यत्र अतिवेगवान्। अत्र सहेतुव्यतिरेकमाह-वहन्निति।। सशैलद्वीपसागरां कृत्स्नां समग्रां महीं

भेदकयोः धर्मयोः श्लेषरूपत्वात् श्लिष्टत्वात् इत्यर्थः एषः सश्लेषव्यतिरेक इति वहन्नपि शेष: अनन्तः भुजङ्गानां पन्नगानाम् अथच विटानां, 'भुजङ्गो विटसर्पयोः'

न च अत्र साधारणधर्माणां श्लिष्टत्वे सश्लेषव्यतिरेक इति वाच्यं तथात्वे सर्वत्रैव इति कोषः। भर्तृभावात् स्वामित्वात् त्वत्तः निकृष्यते निकृष्टो भवति। अत्र

सश्लेषव्यतिरेकत्वप्रसङ्गात् क्वचित् शब्दश्लेषस्य क्वचिद्वा अर्थश्लेषस्य भुजङ्गपतित्वरूपधर्मस्य त्वदपेक्षया उपमानभूतानन्तापकर्षे हेतुत्वकीर्तनात्

सद्भावस्य दुर्वारत्वात् इति सुधीभिर्भाव्यम्' पुनश्च अस्य भेदद्वयं दर्श्यते साक्षेपः सहेतुव्यतिरेकः।। 188।।

सहेतुश्च, उदाहरणे तु अनयोर्वक्ष्यमाणे इति।। 185-186॥। इत्थं शब्दोपात्तसादृश्यव्यतिरेकमुक्त्वा प्रतीयमानसादृश्यं निरूपयति- शब्दोपादानेति। शब्दस्य साधारणधर्मवाचकस्य उपादानेन यत् सादृश्यं तस्य

द्वितीय: परिच्छेद: 132 133 काव्यादर्शः

प्रीतयमानसादृश्योऽप्यस्ति सोऽप्यभिधीयते॥189॥ पूर्वस्मिन् भेदमात्रोक्तिरस्मिन्नाधिक्यदर्शनम्।

त्वन्मुखं कमलञ्चेति द्वयोरप्यनयोर्भिदा। सदृशव्यतिरेकश्च पुनरन्यः प्रदर्श्यते॥192॥

कमलं जलसंरोहि त्वन्मुखं त्वदुपाश्रयम्।।190। त्वन्मुखं पुण्डरीकञ्च फुल्ले सुरभिगन्धिनी। भ्रमद्भ्रमरमम्भोजं लोलनेत्रं मुखन्तु ते।।193।। अभ्रूविलासमस्पृष्टमदरागं मृगेक्षणम्। चन्द्रोऽयमम्बरोत्तंसो हंसोऽयं तोयभूषणम्। इदन्तु नयनद्वन्द्वं तव तद्गुणभूषितम्।।191॥ In the earlier illustration (verse 190) the difference alone is stated; in this illustration (verse 191) the additional

also inferential sādrsya-vyatireka which will be illustrated. attribute is pointed out; yet another variety of sādrsya-

"Your face and the lotus-the difference between the vyatireka will be described.

two is that the lotus grows in water and your face is in "Your face and the lotus, both are in bloom and both

you." have fragrance; but the lotus has bees which move about;

"The eye of the deer is not adorned with an eye-brow your face has eyes that roll about."

(like yours); and it is not tinged red with passion (of love). This moon is the cret ornament of the sky; this swan is

This pair of your eyes is adorned with these attributes." an ornament of the waters; this sky has the stars as garland;

उक्तोदाहरणयोः फलं दर्शयति-पूर्वस्मिन्निति।। पूर्वस्मिन् उदाहरणे त्वन्मुखमित्यत्र भेदमात्रस्य उपमानोपमेययोर्भेदकधर्ममात्रस्य उक्तिः, न तु उत्कर्षस्य व्यतिरेक: अयं पूर्वोक्तप्रकारः। प्रतीयमानं सादृश्यं यत्र तादृशोऽपि व्यतिरेकोऽस्ति अपकर्षस्य वा, भेदश्च द्विधा विरुद्वधर्माध्यास: कारणभेदश्च, अत्र तु कारणभेद अधुना सः अभिधीयते इत्यन्वयः ॥ 189॥ एवेति बोध्यम्। अस्मिन् अव्यवहिते उदाहरणे अभ्रूविलासमियत्र आधिक्यस्य

त्वन्मुरामिति।। तव मुखं कमलञ्च, अनयोर्द्वयोः भिदा भेदः, कमलं उपमानोपमेययोर्निकर्षोत्कर्षरूपस्य दर्शनम् अत्र तु विरुद्धधर्माव्यास एव

जलसंरोहि जलजं त्वन्मुखन्तु त्वुदपाश्रयं त्वदेकाधानम्। अत्र साधर्म्यस्य भेदकारणमित्यवधेयम्। अन्यश्च सदृशव्यतिरेकः प्रदर्श्यते उदाह्नियते॥192॥

अप्रयोगेऽपि मुखकमलयोः साम्यं प्रसिद्धिवशात् प्रतीयते इति प्रतीयमान- सदृशव्यतिरेकं शाब्दमुदाहरति-त्वन्मुखमिति।। तव मुखं पुण्डरीकं पद्मञ्च

व्यतिरेकः । 190॥ फुल्ले विकसिते, फुल्लत्वमेकत्र स्मितशोभितत्वम् अन्यत्र प्रकाशमात्रं, तथा

अभ्रूविलासेति।। मृगस्य ईक्षणं नयनम् अभ्रूविलासं भ्रूविलासरहितं तथा सुरभिगन्धिनी, अत्र फुल्लत्वसुरभिगन्धित्वयोः साधारण्यात् सादृश्यमत्र शाब्दम्।

अस्पृष्टः मदरागो येन तादृशम् अप्राप्तमष्पानजनितलौहितत्यमित्यर्थः, तव इदं अम्भोजं भ्रमन्तः भ्रमरा यस्मिन् तत्, ते मुखन्तु लोले नेत्रे यस्मिन् तादृशम्। अत्र

नयनद्वयन्तु तद्गुणभूषितं भ्रूविलासयुक्तं स्पृष्टमदरागञ्च इत्यर्थः। अत्र उप्रमान असामान्यमपि भ्रमद्भ्रमरवत्त्वं लोलनेत्रत्वञ्च प्रायशः सदृशमेव न तु विरुद्धमिति

मृगेक्षणोपमेयनयनद्वयानां विरुद्धधर्मवत्त्वमेव दर्शितं सादृश्यं प्रतीयमान- सदृशव्यतिरेकोऽयं शाब्द:॥ 193॥

व्यतिरेकः ।। 191॥। सदृशव्यतिरेकमार्थमुदाहरति-चन्द्र इति।। अयम् अम्बरोत्तंस: आकाशभूषणं

134 काव्यादर्शः द्वितीय: परिच्छेद: 135

नभो नक्षत्रमालीदमुत्फुल्लकुमुदं पयः।194।। अरत्ालोकसंहार्यमवार्य सूर्यरश्मिभिः। प्रतीयमानशौक्ल्यादिसाम्ययोश्चन्द्रहंसयोः। दृष्टिरोधकरं यूनां यौवनप्रभवं तमः॥197॥ कृत: प्रतीतशुद्धयोश्च भेदोऽस्मिन् वियदम्भसोः।।195॥ पूर्वत्र शब्दवत् साम्यमुभयत्रापि भेदकम्। सजातिव्यतिरेकोऽयं तमोजातेरिदं तमः।

भृङ्गनेत्रादितुल्यं तत् सृदशव्यतिरेकता।196॥ दृष्टिरोधितया तुल्यं भिन्नमन्यैरदिर्श यत्।।198।। व्यतिरेकचक्रम्।

this expanse of water has blossoming kumuda flowers." प्रसिद्धहेतुव्यावृत्त्या यत् किञ्चित् कारणान्तरम्। In this (verse 194) distinction is made between the moon and the swan both of which are inferred to be pure "The darkness born of youth in young men blinds their

as well as between the sky and the expanse of water, eyes and cannot be removed by solar rays; nor can it be

similarity between which in the matter of sauksma (or removed by a heap of resplendent jewels."

pervasiveness) is inferred. This is sajāti-vyatireka (or differentiation from its class);

In the earlier verse (verse 193) the similarity is for this darkness is similar with the other darknesses in

expressed as well as the difference in regard to both the blinding the eyes, and its difference from the other

objects; and because the similarity exists between the bee darknesses has been shown,

and the eye, etc., this is sadrsa-vyatireka. Here ends the sub-section on vyatireka (or differentiation).

चन्द्रः, अयं हंस: तोयस्य भूषणम्, इदं नभ: आकाशं नक्षत्रमालि ताराविराजिर्त, Where after denying the generally accepted causes,

पयश्च उत्फुल्लानि कुमुदानि यस्मिन् तादृशम्। नभो नक्षत्रमांलीदमिदमुत्कुमुदं another cause is stated. Whether that cause is stated as

पथ इति च पाठ: क्वचित् दृश्यते। अत्र चन्द्रहंसयोराकाशपयसोश्च उपमानोपमेययोः सजातिव्यतिरेकं दर्शयति-अरत्नेति।। यूनां यौवनप्रभवं तमः मोहः सादृश्यमर्थतः प्रतीयते इति सदृशव्यतिरेक आर्थः ॥। 194॥। अन्धकारश्च अरत्नालोकसंहार्यं रत्नानाम् आलोकेन असंहार्यं हर्तुमशक्यं प्रतीयमानेति।। अस्मिन् चन्द्रोऽयमित्यत्र उदाहरणे प्रतीयमानं वाचकशब्दा- सूर्यरश्मिभि: अवार्यम् तथा दृष्टिः चक्षुः ज्ञानञ्च तस्या रोधः आवरणं तत्करम्। प्रयोगात् आर्थं शौक्ल्यादिसाम्यं ययोः तादृशयोः चन्द्रहंसयोः प्रतीता प्रसिद्धा अत्र श्लेषेण तमः पदोपात्तयोर्मोहान्धकारयोर्विरुद्धधर्मत्वकीर्तनेऽपि दृष्टिरोधकत्व- शुद्धिर्ययोस्तथाभूतयोः वियदम्भसोः आकाशजलयोः उपमानोपमेययोः भेदः कृतः साम्यात् सजातिव्यतिरेकः।। 197॥ दर्शित इति सादृशस्य शब्दानुपात्तत्वात् सदृशव्यतिरेक आर्थ इति भावः।। पूर्वत्रेति।। पूर्वत्र पूर्वस्मिन् त्वन्मुखमित्यत्र उदाहरणे उभयत्रापि सजातिव्यतिरेकं घटयति-सजातीति।। यत् यस्मात् दृष्टिरोधितया तुल्यम्.

उपमानोपमेययोरुभयोरपीत्यर्थः शब्दवत् शब्दोपात्तं साम्यं भेदकं, भृङ्गनेत्रादि- इदं तमः मोहरूपम् अन्यैः साधारणधर्मैः रत्नालोकहार्यत्वादिभिः तमोजातेः

भ्रमद्भ्रमरत्वं लोलनेत्रत्वञ्च तुल्यं बिम्बानुबिम्बतया सादृश्यबोधकं, तत् तस्मात् अन्धकारजातितः भिन्नम् अदर्शि प्रदर्शितम्, अतः अयं सजातिव्यतिरेकः।। 198॥

सदृशव्यतिरेकः शाब्द इति भावः॥196॥ विभावनां निरूयति-प्रसिद्धेति।। यत्र वैचित्र्ये प्रसिद्धस्य विख्यातस्य हेतोः कारणस्य व्यावृत्त्या अभावप्रदर्शनेन यत् किञ्चित् कारणान्तरं वा स्वाभाविकत्वं

136 काव्यादर्श: द्वितीयः परिच्छेद: 137

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना।।199।। अरज्ञितोऽरुणश्चायमधरस्तव सुन्दरि!।।201।। अपीतक्षीबकादम्बमसंमृष्टामलाम्बरम् 1 यदपीतादिजन्यं स्थात् क्षीबत्वाद्यन्यहेतुजम्। अप्रसादितशुद्धाम्बु जगदासीन्मनोहरम्।।200।। अहेतुकञ्च तस्येह विवक्षेत्यविरुद्धता॥203॥ अनज्ञिताऽसिता दृष्टिभ्रूरनावर्जिता नता। वक्त्रं निसर्गसुरभि वपुरव्याजसुन्दरम्।

natural or whether it is attributed, then that (alankāra) is black unguent; and your eye-brow is curved although it called vibhāvanā (or Attributed Cause). is not bent (by anybody)." The world was captivating, with pure water not Not caused by drinking, etc., exuberance of spirits, etc., allowed to become clear (by artificial means) and with are due to other causes or are without causes; as other kadamba swans in exuberant spirits although they have causes are intended to be pointed out no contradiction is not drunk (wine) and with the sky spotlessly clear intended. although it has not been wiped clean. "Your face naturally smells fragrant; your body is "Beautiful lady! this your lower lip is red though not without any special cause beautiful, the moon is (my) enemy painted; your eye is dark although it is not smeared with अयमधरश्च अरञ्ञितोऽपि अरुण: अत्र प्रसिद्धमसितत्वकारणम् अञ्जनं वक्रताकारणं स्वतस्सिद्धत्वं विभाव्यं विशेषेण अभिनिवेशेन भाव्यं चिन्तनीयं सा विभावना। मार्जनम् अरुणताकारणं रञ्जनं तदभावेऽपि तत्तत्फलोपपत्तिः स्वाभाविकत्वमेव तथाच, प्रसिद्धं हेतुमन्तरेण फलोत्पत्तिदर्शनात् तस्य यत् किञ्चित् गूढ कारणान्तरस्य भावयतीति स्वाभाविकत्वविभावना।।201।। वा तदनुपपत्त्या स्वाभाविकत्वस्य वा भावनावैचित्र्यं विभावनेति बोध्यम्। उक्तयोरुदाहरणयोर्लक्षणं सङ्गमयन् विरोधं परिहरति-यदिति।। पूर्वोदाहरणे दर्पणकारस्तु, 'विभावना विना हेतुं कार्योत्पत्तिर्यदुच्यते' इत्याह॥ 199॥ अपीतादिजन्यं पानाद्यजन्यमित्यर्थः क्षीबत्वादि अन्तहेतुजं शरत्कालरूप- कारणान्तरविभावनामाह-अपीतेति।। जगत् अपीताः अकृतमधुपानाः कारणान्तरजन्यं, द्वितीयोदाहरणे अञ्ञितत्वाद्यजन्यम् असितत्वादि अहेतुकं अथच क्षीबाः मत्ताः कादम्बाः हंसविशेषा यस्मिन् तत्, असंमृष्टं मार्जन्या स्वाभाविकम्। इह उदाहरणद्वये तस्य अन्यहेतुजत्वस्य अहेतुकत्वस्य च विवक्षा अपरिष्कृतम् अथच अमलं निर्मलम् अम्बरम् आकाशं यस्मिन् तत्, तथा वक्तुमिच्छा इत्यतः अविरुद्धता विरोधाभावः। अयं भावः कारणाभावे कथं अप्रसादितं केनाप्यपरिष्कृतम् अथच शुद्धम् अम्बु जलं यस्मिन् तथाभूतम् अतः कार्योत्पत्तिः, कारणत्वस्य कार्याव्यवहितपूर्ववर्तित्वनियमात् कार्यत्वस्य एव अतिमनोहरम् आसीदित्यन्वयः। अत्र प्रसिद्धस्य क्षीबत्वकारणस्य पानस्य, कारणाव्यवहितोत्तरवर्तित्वनियमाच्च अतः आपाततः विरोधावगतावपि अमलत्वकारणस्य मार्जनस्य, शुद्धिकारणस्य प्रसादनस्य असद्भावेऽपि वक्तुरिच्छावशात् कारणान्तरस्य स्वभावरूपालौकिककारणस्य चानुसन्धानात् तत्तत्फलोत्पत्तिः शरत्कालरूपं कारणान्तरं विभावयतीति कारणान्तर- वैचित्र्यजनकत्वाच्च विरोध इति सुधीभिर्विवेच्यम्।।202।। विभावना॥।200।। पूर्वं स्वभावस्यार्थत्वमुक्तं सम्प्रति शाब्दं स्वाभाविकत्वमुदाहरति- स्वाभाविकत्वे विभावनामाह-अनञ्जितेति।। हे सुन्दरि! तव दृष्टिः अनज्जिता वक्त्रमित्यादि।। वक्त्रं मुखं निसर्गेण स्वभावेन सुरभि सुगन्धि, वपुः शरीरम् अञ्जनेन अननुलिप्तापि श्यामला, भ्रूः अनावर्जिता अनाकृष्टापि नता वक्रीकृता,

138 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 139

अकारणरिपुश्चन्द्रो निर्निमित्तासुहृत् स्मरः॥203॥ पिबन्मधु यथाकामं भ्रमरः फुल्लपङ्कजे। निसर्गादिपदैस्त्र हेतुः साक्षान्निवर्तितः। अप्यसन्नद्धसौरभ्यं पश्य चुम्बति कुट्मलम्।।206।। उक्तञ्च सुरभित्वादि फलं तत् सा विभावना।।204।। इति प्रौढाङ्गनाबद्धरतिलीलस्य रागिणः। इति विभावनाचक्रम्। कस्याञ्चिदपि बालायामिच्छज्ञवृत्तिर्विभाव्यते।।207॥

वस्तु किञ्चिदभ्रिपेत्य तत्तुल्यस्यान्यवस्तुनः। विशेष्यमात्रभिन्नापि तुल्याकारविशेषणा। उक्तिः संक्षेपरूपत्वत् सा समासोक्तिरिष्यते॥205॥ "Drinking honey from the blossomed lotus to its heart's without any reason; and without any excuse. Cupid takes content, lo, the bee proceeds to kiss the opening bud away my life." although it has as yet no fragrance." Here, by the word; Nisarga (naturally), etc. actual Here, the suggestion is that a certain lover, engaged in causes are denied; but the effects fragrance, etc., are stated; sporting with a grown-up lady entertains a desire for so this is also vibhāvana (attributed cause). another very young girl also. Here ends the sub-section on vibhāvanā Tulyakaraviseșana (or having a similar attribute) is a (or attributed cause). variety of samasokti where the objects of the attributes alone Having in mind a certain object, the statement about mother object which is similar (to it) is because of its making for terse expression called "terseness in एकस्याप्रस्तुतस्य शब्देन प्रतिपादने व्यञ्जनया प्रस्तुतार्थस्य बोधनमती- expression" or samāsokti. वचमत्कारपदवीमारोहतीति संक्षेपोक्तिरिति। उक्तञ्च ध्वनिकृता, 'वाच्योऽर्थो न तथा स्वदते प्रतीयमानः स यथे'ति। दर्पणकारस्तु 'समासोक्तिः समैर्यत्र अव्याजेन अकपटेन सुन्दरं स्वभावसुन्दरं न तु आहार्यशोभयेत्यर्थः, चन्द्रः अकारणरिपुः अहेतुकशत्रुः तथा स्मरः कामः निर्निमित्तासुहृत् अकारणशत्रुः कार्यलिङ्गविशेषणैः। व्यवहारसमारोपः प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुनः'इत्याह॥205॥

अत्र निसर्गादिपदैः साक्षात्प्रत्यक्षीभूतः लौकिक इत्यर्थः हेतुः निवर्तितः, समासोक्ते: कार्यलिङ्गविशेषणघटितत्वात् प्रथमं कार्यघटितां समासोक्ति-

सुरभित्वादिरूपं फलञ्च उक्तं, तत् तस्मात् सा प्रसिद्धा शब्दगतस्वाभाविकत्वलक्षणा मुदाहरति-पिबन्नित्यादि।। भ्रमर: फुल्लपङ्कजे विकसितारविन्दे यथाकामं मधु

विभावना इति॥ 203-204॥ पिबन् असन्नद्धसौरभ्यम् अजातमधुगन्धम् अपि कुटूमलं चुम्बति पश्य। इत्यत्र प्रौढायाम् अङ्गनायाम् आबद्धा रतिलीला येन तादृशस्य रागिणः अनुरागवतः इति उक्तरूपं विभावनाचक्रं विभावनासमूहः। कामिन: कस्याञ्चित् बालायां मुग्धायाम् इच्छावृत्तिः अभिलाषोदयः विभाव्यते समासोक्तिमाह-वस्तु इति।। किञ्चित् किमपि वस्तु अभिप्रेत्य संकल्प्य ध्वन्यते इति अप्रस्तुतात् भ्रमरकार्यात् प्रस्तुतस्य कामुककार्यस्य तत्तुल्यस्य तत्सदृशस्य अन्यस्य वस्तुनः उक्तिः कथनं सा संक्षेपरूपत्वात् संक्षेपेण प्रतीतिः।।206-207।। उक्तत्वात् समासोक्तिरिष्यते संक्षेपस्यैव समासत्वादिति। अयं भावः, द्वयोः विशेषणघटितभेदं दर्शयति-विशेष्येति।। विशेष्यमात्रं विशेष्यपदमात्रं भिन्नं प्रस्तुताप्रस्तुतयोः शब्देन प्रतिपादने भूयान् विस्तारः, स च न वैचित्र्यमावहतीति श्लेषाभावात् एकमात्रबोधकं यत्र सा तुल्याकारविशेषणा तुल्याकारं श्लेषवशात्

140 काव्यादर्श:

अस्त्यसावपराप्यस्ति भिन्नाभिन्नविशेषणा।।208। द्वितीयः परिच्छेद: 141

रूढमूलः फलभरैः पुष्णन्नशिमर्थिनः। उभयत्र पुमान् कश्चिद् वृक्षत्वेनोपवर्णितः।

सान्द्रच्छायो महावृक्षः सोऽयमासादितो मया॥209॥ सर्वे साधारणा धर्मा: पूर्वत्रान्यत्र तु द्वयम्।।211।।

अनल्पविटपाभोगः फलपुष्पसमृद्धिमान्। निवृत्तव्यालसंसर्गो निसर्गमधुराशयः।

सुच्छायः स्थैर्यवान् दैवादेष लब्धो मया दुमः॥210॥ अयमम्भोनिधिः कष्टं कालेन परिशुष्यते॥212॥ इत्यपूर्वसमासोक्ति: पूर्वधर्मनिवर्तनात्। are different. There is another variety which is known as bhinnābhinnaviseșana (or where the attributes are partly the same and partly different). In both the above instances, a certain person is "There has been reached by me, this great tree which described as a tree; in the earlier illustration all the has its roots firm in the ground and which day and night attributes are common; in the latter only two of them are pleases the mendicants with its burden of fruits and which common (viz., having shade and being fixed to the ground) gives a cool shade." to all trees.

"Having a large expanse of branches and being full of "Alas, this ocean which is free from the association fruits and floors and giving good shade and being firmly fixed from serpents (of wicked men) and which is naturally to the ground, this tree has by me been obtained by good sweet (sweet at heart) is gradually drying up as time luck." passes." This is apūrva-samāsokti (or terseness in expression वाच्यव्यङ्गयोभयधर्मबोधकं विशेषणं यत्र सा इत्येकविधा अस्ति, अपरा च indicating a thing different from what it is compared with भिन्नश्च विशेषणं यत्र तादृशी इति द्वितीयाऽपि अस्ति।।208।। before); because it denies the attribute already existing (in

यथाक्रममुदाहरणे दर्शयति-रूढ इति।। रूढं प्रवृद्धं मूलं शिफा मूलधनञ्च यस्य सः, फलानां भरैः समूहैः बहुभिर्धनैश्च अर्थिनः पुष्णन् प्रतिपालयन्, तथा उभयत्र लक्षणं सङ्गमयति-उभयत्रेति। उभयत्र पद्ययोः कश्चित् पुमान् सान्द्रा घना छाया अनातपप्रदेशः कान्तिश्च यस्य तादृशः सः प्रसिद्ध अयं महान् वृक्षत्वेन उपवर्णितः, पूर्वत्र उदाहरणे सर्वे धर्माः साधारणा श्लेषमूलत्वात् वृक्षः मया आसादितः प्राप्तः॥209॥ विशेष्यपदमात्रं श्लेषस्पर्शाभावात् भिन्नमिति। परत्रोदाहरणे तु द्वयम् आद्याद्वितीये अनल्पेति।। अनल्पः, बहुलः विटपानां शाखानाम् आभोगः विस्तारः यस्य विशेषणे श्लेषाभावात् भिन्ने, तृतीयचतुर्थे श्लेषोपष्टम्भात् अभिन्ने इति सः, फलानां पुष्पाणाञ्च समृद्धिः विद्यते यस्य सः शोभना छाया अनातपप्रदेशः भिन्नाभिन्नविशेषणत्वम्।।211।। कान्तिश्च यस्य सः, तथा स्थैर्यवान् स्थैर्यं सारवत्त्वं तद्वान् दृढप्रतिज्ञश्च। उक्तञ्च, 'व्यवसायादचलनं स्थैर्यं विघ्ने महत्यपी 'ति। एवम्भूतः एषः द्रुमः मया दैवात् अपूर्वसमासोक्तिमुदाहरति-निवृत्तेत्यादि। निवृत्त: व्यलानां सर्पाणां खलानाञ्च संसर्ग: यस्मात् सः निसर्गेण स्वभावतः मधुराणां सुमिष्टजलानामाशयः आधारः 'लब्धः ॥ 210 ॥। अन्यत्र मधुरः मनोरमः आशयो यस्य सः, अयम् अम्भोनिधि: कालेन समयेन

142 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 143

समुद्रेण समानस्य पुंसो व्यापत्तिसूचनात्।।213।। क्षौमव्रत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः॥215॥ इति समासोक्तिचक्रम्।। चन्द्रातपस्य बाहुल्यमुक्तमुत्कर्षवत्तया। विवक्षा या विशेषस्य लोकसीमातिवर्तिनी। संशयातिशयादीनां व्यक्तौ किञ्चिन्निदर्श्यते॥216॥ असावतिशयोक्तिः स्यादलङ्गरोत्तमा यथा।214॥ स्तनयोर्जघनस्यापि मध्ये मध्यं प्रिये! तव। मल्लिकामालधारिण्यः सर्वाङ्गीणार्द्रचन्दनाः। अस्ति नास्तीति सन्देहो न मेऽद्यापि निवर्तते॥217॥

the ocean, and because it indicates the straitened condition all over with fresh sandal and wearing wreaths of mallikā of a person who is comparable to the ocean (in majesty). flowers." Here ends the sub-section on samāsokti (or terse Here the abundance of moonlight is indicated by a expression). statement of its excellence (over the whiteness of silk etc.) Expression, transgressing the limits of usage, about a Somewhat will be pointed out here about the distinctions particular thing is atisayokti (or hyperbole) the best of like samśayātiśaya (or hyperbole involving doubt, etc.) alankāras; it is thus. "Oh my beloved! between your breasts and your hips, "The abhisarikas (or lovers who go out to meet each whether your waist exists or not-this my doubt is not other) are not to be seen in the moonlight, wearing as they cleared even to-day." do, white silk garments and having their body smeared पद्वसनं विद्यते यासां ताः परिहितश्वेतपट्टवसना इत्यर्थः अतएव ज्योत्स्नानां न यमेन च परिशुष्यते शोषं नीयते विनाशते च कष्टं कष्टकरमेतदित्यर्थः। इत्यत्र लक्ष्यन्ते। अत्र ज्योत्स्नावर्णनस्य प्रस्तुतत्वात् तस्याः श्वेतत्वं मल्लिकामालादि- पूर्वधर्मयो: व्यालसंसर्गित्वलवणजलत्वयोः निवर्तनात् अनुपादानेन तद्वैपरीत्य- कृतनायिकाश्वेतत्वाभिन्नतया वर्णनात् समधिकत्वेन प्रतीयते, अथवा तादृशरजन्याम् धर्मयोः कीर्तनादित्यर्थः समुद्रेण समानस्य पुंसः व्यापत्तिसूचनात् विनाशद्योतनात् अभिसारिकाणामलक्ष्यत्वासम्भवेऽपि अलक्ष्यत्वकथनात् प्रस्तुतायाः ज्योत्स्नायाः अपूर्वा पूर्वविपरीता समासोक्तिरियमित्यन्वयः॥212-213। श्वेतत्वस्य सम्यगुत्कर्षः प्रतीयते॥215॥

अतिशयोक्तिमाह-विवक्षेति।। विशेषस्य प्रस्तुतवस्तुगतस्य उत्कर्षस्य उक्तोदाहरणे लक्षणं योजयति-चन्द्रातपस्येति।। अत्र चन्द्रातपस्य लोकसीमा लोकमर्यादा तस्या अतिवर्तिनी अलौकिकचमत्कारशालिनी या विवक्षा ज्योत्स्नाया: उत्कर्षवत्त्या बाहुल्यं गाढत्वमुक्तम्। इदानी संशयातिशयादीनां व्यक्तौ उक्तिः, अत्र स्वार्धे सन्प्रत्ययो बोद्धव्यः। असौ अलङ्कारेषु उत्तमा सर्वालङ्कारश्रेष्ठा व्यक्तीकरणे किञ्चित् निदर्श्यते इत्यन्वयः॥ 216॥ इत्यर्थः, अतिशयोक्तिः स्यादित्यन्वयः। उक्तञ्चाग्निपुराणे, 'लोकसीमातिवृत्तस्य संशयातिशयोक्तिमुदाहरति-स्तनयोरिति।। हे प्रिये! तव मध्यं स्तनयोः वस्तुधर्मस्य कीर्तनम्। भवेदतिशयो नाम सम्भवोऽसम्भवो द्विधे 'ति।।214।। विपुलयोरिति शेषः, जघनस्यापि विपुलस्येति शेषः मध्ये अस्ति वा नास्ति इति अतिशयोक्तिमुदाहरति-मल्लिकेति।। अभिसारिकाः कान्तार्थिन्यः, सन्देहः मे मम अद्यापि अस्तीति ज्ञाने सत्यपीत्यर्थः न निवर्तते। अत्र तथा 'कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साभिसारिके 'ति। मल्लिकानां माला मल्लिकामालं विधसंशयस्य अभावनीयत्वेऽपि तत्कल्पनात् मध्यदेशस्यातिक्षीणत्वं ध्वन्यन्ते तस्य धारिण्यः, सर्वाङ्गीणं सर्वाङ्गव्याप्तम् आर्द्रं चन्दनं यासां ताः, तथा क्षौमं इति संशयमूलातिशयोक्तिः।। 217।।

144 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 145

निर्णेतुं शक्यमस्तीति मध्यं तव नितम्बिनि!। वागीशमहितामुक्तिमिमामतिशयाह्वयाम्।।220।। अन्यथा नोपपद्येत पयोधरभरस्थितिः॥218॥। अहो विशालं भूपाल! भुवनत्रितयोदरम्। इति अतिशयोक्तिचक्रम्।

माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते।।219।। अन्यथैव स्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य वा। अन्यथोत्प्रेक्ष्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां विदुर्यथा।।221।। अलङ्कारान्तराणामप्येकमाहुः परायणम्। called hyperbole and which is honoured by all masters of speech. "Lady with large hips, it is possible to conclude that Here ends the sub-section on atisayokti you have a waist; otherwise your heavy breasts cannot (or hyperbole). remain where they are." When the condition or action Ran animate or inanimate "Oh, king, it is a wonder; the expanse of the three object is in a particular manner and it is fancied (by the worlds is so wide as to measure your fame which cannot poet) in a different manner they call that (figure of speech) (ordinarily) be measured." Utprekșā (or Conceit) : It is as follows : Among the many alankäras, they say that this one is the most important,-the statement which is अलङ्कारान्तराणाम् अन्येषाम् अलङ्काराणाम् अपि एकं परायणम् परमाश्रयम् आहुः कवय इति शेषः, अस्य एव वैचित्र्यातिशयामहिम्ना सर्वेषामलङ्काराणां

निर्णयातिशयोक्तिमुदाहरति-निर्णेतुमिति।। हे नितम्बिनि! तव मध्यं निर्णेतुं प्रादुर्भावादिति भाव:, वैचित्र्यातिशयाभावे विद्यमानानामपि उपमादीनां नालङ्कारता

शक्यम् अस्ति अन्या पयोधरयोः स्तनयोः भरतस्य स्थितिः न उपपद्येत मध्यं यथा गौरिव गवय इत्यादि। उक्तञ्च, 'कस्याप्यतिशयास्योक्तिरित्यन्वर्थविचारणात्।

नास्ति चेत् कथं पयोधरौ तदुपरि वर्तेताम्। अत्र प्रायेणामी अलङ्कारा भिन्ना नातिशयोक्तितः' इति॥220॥

पयोधरयोर्निरवलम्बनस्थित्यनुपपत्तेः मध्यदेशस्य अस्तित्वनिर्णयासम्बन्धेऽपि अथोत्प्रेक्षां निरूपयति-अन्यथेति।। चेतनस्य इतरस्य अचेतनस्य वा

तत्कल्पनेन अतिक्षीणत्वनिर्णयात् निर्णयातिशयोक्तिरियम्।।218।। प्रस्तुतस्य अन्यथा अन्येन प्रकारेण स्थिता वृत्तिः स्वाभाविकी वृत्ति: गुणक्रियादिश्च

आश्रयाधिक्ये अतिशयोक्ति दर्शयति-अहो इति।। हे भूपाल! भुवन यत्र वैचित्र्ये अन्यथा अन्यप्रकारेण अपस्तुतस्वरूपत्वेन उत्प्रेक्ष्यते सम्भाव्यते

त्रितयोदरं त्रिभुवनाभोग इत्यर्थः विशालम् अहो इति आश्चर्यसूचकमव्ययम्। यद् तामुत्प्रेक्षां विदुः। यत्रेत्यत्र यत्त्विति पाठे क्रियाविशेषणम्। यदुत्प्रेक्षणमित्यर्थः।

यस्मात् अत्र त्रिभुवनोदरे मातुमशक्योऽपि ते यशोराशिः माति पर्याप्ततां गच्छति। उक्तञ्च प्रकाशकारेण, 'सम्भावनमथोत्प्रेक्षा' इति। सम्भावनं हि उत्कटकोटिक:

अत्र आश्रयस्य त्रिभुवनोदरस्य विशालत्वप्रतिपादनेन आश्रितस्य संशयः, तच्च प्रस्तुतस्य निगरणेन भवति, निगरणञ्च क्वचित् प्रस्तुतस्य अनुपादानं

यशोराशेराधिक्यवर्णनात् आश्रयाधिक्यातिशयोक्तिः॥ 219।। क्वचिदुपात्तस्यापि अध:करणम्। यथा, 'विषयस्यानुपादानेऽप्युपादानेऽपि सूरयः।

अस्या अलङ्कारोत्तमत्त्वं दर्शयति-अलङ्कारेति।। वाशीशमहितां वाक् अध:करणमात्रेण निगीर्णत्वं प्रचक्षते' इति। दर्पणकारस्तु 'भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा

पतिपूजिताम् इमाम् अतिशयाह्वयाम् अतिशयाख्याम् उक्तिम् अतिशयोक्तिमित्यर्थः प्रकृतस्य परात्मना। वाच्या प्रतीयमाना से 'ति लक्षणं कृत्वा जातिगततया चास्या विविधभेदानाह॥221।।

146 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 147

मध्यन्दिनार्कसन्तप्तः सरसीं गाहते गजः। मन्ये मार्तण्डगृह्याणि पद्मान्युद्धर्तुमुद्यतः।।222।। इति कर्णोत्पलं प्रायस्तत्व हृष्टया विलङ्ड्यते।224॥ अपाङ्गभागपातिन्या स्नातुं पातुं बिसान्यत्तुं करिणो जलगाहनम्। दृष्टेरंशुभिरुत्पलम्।

तद्गैरनिष्क्रयायेति कविनोत्प्रेक्ष्य वर्ण्यते॥223॥ स्पृश्यते वा न वेत्येवं कविनोत्प्रेक्ष्य वर्ण्यते॥225॥

कर्णस्य भूषणमिदं ममायतिविरोधिनः। लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। इतीदमपि भूयिष्ठमुत्प्रेक्षालक्षणान्वितम्।।226।। "The elephant gets down to the pond, fatigued by the hot mid-day sun; I think that it is to attempt to pluck off the lotuses who are wives of the sun." Thus is it described by the poet by way of conceit that The poet describes the elephant descending to the the utpala flower is touched almost by the glances of the water for bathing, drinking and eating the tendrils, by eye which fall from out of its corners. poetically conceiving it as due to its enemical attitude. "The darkness spreads as it were over my limbs like "This decoration of the ear stands in the way of an unguent; the sky, as it were, rains unguent." This also expansion (of the eye). Thus, (thinking) probably, by your is full of the qualities of utpreksā." eye the utpala flower in your ear is besieged."

चेतनगतामुत्प्रेक्षामुदाहरति-मध्येति।। मध्यन्दिनार्केण मध्याह्नसूर्येण सन्तप्तः गज: सरसीं गाहते अवतरति। अत्रोत्प्रेक्ष्यते मन्ये इति, मार्तण्ड गृह्यानि सूर्यपक्षान् प्रायः निजांशुभिः ताड्यते इव, प्राय इति उत्प्रेक्षाव्यञ्जकम्। अत्र पद्मानि उद्धर्तुम् उन्मूलयितुम् उद्यतः इति मन्ये सम्भावयामीत्यर्थः। अत्र सन्तप्तस्य अपाङ्गभागपातिन्याः आकर्णायतायाः दृष्टेः अंशुभि: उत्पलं स्पृश्यते वा न वा चेतनस्य गजस्य स्नानपानाद्यर्थकतया स्थितं सरोऽवगाहनं इति। असन्नति विषयश्चमत्कारजनकत्वेन कविना उत्प्रेक्ष्य सम्भाव्य वर्ण्यते। शत्रुपक्षोद्धरणार्थत्वेनोत्प्रेक्षितम्। मन्ये इति पदमुत्प्रेक्षाव्यञ्जकम्। अत्र च उत्प्रेक्षाद्योतकेवादिप्रयोगाभावेऽपि क्वचित् प्रतीयमानोत्प्रेक्षा भवतीत्युक्तं सन्तापकस्य प्रतीकाराक्षमेण गजेन तत्पक्षस्योद्धरणात् प्रत्यनीकालङ्कारः। तदुक्तं, दर्पणकारेण। उदाहृतञ्च तेनैव। यथा, तन्वङ्गयाः स्तनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम्। 'प्रत्यनीकमशक्तेन प्रतीकारे रिपोर्यदि। तदीयस्य तिरस्कारस्तस्यैवोत्कर्षसाधक' हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लज्जयेति। अत्र स्तनयोरचेतनत्वेन लज्जाया इति। तदनयोः सङ्कर इति कैश्चिदुक्तं तन्न मनोरमं। तत्पक्षोद्धरणस्य असम्भवात् लज्जयेवेत्युत्प्रेक्षा।।224-225।। सम्भावनामात्रविषयत्वेन अतात्विकत्वात्, यत्र तत्पक्षापकारस्तात्विकस्तत्रैव लिम्पतीति।। श्लोकार्धमिदम् : 'असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां तदलङ्कार इति सुधीभिश्चिन्तनीयम्।।222।। गतो 'त्यपरार्धं मृच्छकटिकनाटके वर्षावर्णनप्रकरणोक्तम्। तमः अन्धकारम् अङ्गानि लक्षणं घटयति-स्नातुमिति।। करिणः स्नातुं पातुं बिसानि च अत्तुं। भक्षयितुं शरीराणि लिम्पतीव, नभ: आकाशम् अञ्जनं वर्षतीव। इतीदमपि पद्यार्धं भूयिष्ठं जलगाहनं कविना तस्य वैरनिष्क्रयाय इति उत्प्रेक्ष्य सम्भाव्य वर्ण्यते॥ 223॥ सम्यक् उत्प्रेक्षाया लक्षणेन अन्वितं युक्तम्। अत्र अचेतनस्य तमसः व्यापनरूपो अचेतनगतामुत्प्रेक्षामुदाहरति-कर्णस्येत्यादि।। तव दृष््या मम आयतिः धर्म: लेपनत्वेन तथा तादृशस्य तमसः सम्पातरूपो धर्मो नमःकर्तृकाञ्जन- दैर्घ्यं तस्य विरोधिन: बाधकस्य कर्णस्य इदं भूषणम् इति कर्णोत्पलंविलङ्घयते वर्षणरूपत्वेन सम्भावित इति उभयन्नैव विषयस्यानुपादानम्।।226।।

148 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 149

केषाञ्चिदुपमाभ्रान्तिरिव श्रुत्येव जायते। यदि लेपनमेवेष्टं लिम्पतिनमि कोऽपरः। नोपमानं तिङन्तेनेत्यतिक्रस्याप्तभाषितम्।।227। स एव धर्मो धर्मी चेत्युन्मत्तोऽपि न भाषते॥229॥

उपमानोपमेयत्वं तुल्यधर्मव्यपेक्षया। कर्ता यद्युपमानं स्यात् न्यग्भूतोऽसौ क्रियापदे। लिम्पतेस्तमसश्चासौ धर्मः कोऽत्र समीक्ष्यते॥228॥ If the anointing is considered the common attribute,

By some (writers), the statement is made under the how is 'limpati' different from it?

delusion that this is upama or simile, ignoring the "That the same (act) of anointing is considered both as statements of aptas (or authoritative writers) that a simile the attribute and the object which has that attribute, not

cannot be in verbs. even a madcap will say.

Between the object compared and the object with which If the agent is considered to be the object of comparison, it is compared (in a simile) there must be a similar dharma (or attribute): whereas it is seen here (in the above पुनश्चापत्तिमुद्भावयन् खण्डयति-यदीति।। यदि लेपनमेव इष्ट

illustration) this (common) attribute between the words साधारणधर्मतया अभिलषितं तदा लिम्पतिः नाम अपरः साधारणधर्मवान् "लिम्पति and तमः" उपमानरूपो धर्मीत्यर्थ: कः न कोऽपीत्यर्थः। वैयाकरणैर्व्यापारस्यैव विशेष्यतया तिङन्तपदप्रतिपाद्यत्वेनोक्तत्वात्। तदुक्तं, 'फलव्यापारयोर्धातुराश्रये तु तिङ स्मृताः।

मन्ये शङ्के इत्यादि पदप्रयोगे एवोत्प्रेक्षा इव प्रयोगेतूपमैवेति केषाञ्चिन्मतं फले प्रधानं व्यापारस्तिङर्थस्तु विशेषण' मिति। तथाच, लिपनस्यैव धर्मित्वं न

दूषयति-केषाञ्चिदिति।। इह लिम्पतीति पद्ये इवश्रुत्या इवशब्दप्रयोगेण तिङन्तेन तु धर्मत्वमिति व्यक्तीकृतम्। लिम्पतिरित्यत्र अनुकरणे प्रथमेति बोध्यम्। ननु

उपमानं न इति आप्तानां प्राभाणिकानां सुधियां भाषितं वचनम् अतिक्रम्य अनादृत्य एकस्यैव लेपनस्य धर्मित्वं धर्मत्वन्नास्तु इत्याशङ्गयाह-स एवेति। स एव

केषाञ्चित् अज्ञानामित्यर्थः उपमाभ्रान्तिः उपमालङ्कारः एवात्रेति भ्रमः जायते लिम्पतिरेव धर्मो धर्मी चेति उन्मत्तोऽपि वातुलोऽपि न भाषते, उन्मत्तेनापि एकस्य

इत्यन्वयः। अयं भाव: उपमानस्य सिद्धत्वं उत्प्रेक्षायाः साध्यत्वञ्च उभयोर्भेदकम्। धर्मित्वं धर्मत्वं नोच्यते का कथा सुधियामिति भावः॥229॥

उपमायाम् उपमानस्य सिद्धत्वमावश्यकम् इह तु साध्यत्वम्। तथाच तिङन्त- पुनरप्यापत्तिं खण्डयति-कर्तेति।। यदि कर्ता तिडा प्रतिपाद्यः लेपनरूप- पदप्रतिपाद्यस्य लेपनस्य वर्षणस्य च साध्यत्वान्नात्रोपमाशङ्केति। उक्तञ्च 'सिद्धमेव व्यापाराश्रयः उपमानं स्यात् तमस उपमानत्वेन मन्येत, तदपि न इति शेषः, यतः समानार्थमुपमानं विधीयते। तिङन्तार्थन्तु साध्यत्वादुपमानं न जायते' इति। असौ कर्ता क्रियापदे व्यापाररूपे न्यग्भूतः विशेषणत्वात् तिरस्कृतः, तिङर्थस्य

उपमाशङ्कानिरासाय युक्तिमपि दर्शयति-उपमानोपमेयत्वमिति।। विशेषणत्वं पूर्वमुक्तम्। न हि विशेषणमुपमानं भवति विशेषणस्य साध्यतया

तुल्यधर्मस्य समानगुणादिरूपसाधारणधर्मस्य व्यपेक्षया अनुरोधेन उपमानोपमेयत्वं उपमानस्य सिद्धतया सर्वसम्मतत्वादिति भावः। तथाहि, स्वक्रियायाः

भवतीति शेषः। अत्र लिम्पतेः लिम्पतीति क्रियावाचकस्य पदस्य, नामत्वानु लेपनरूपायाः साधने। व्यग्र: व्यापृतः असौ कर्ता अन्यत् कार्यान्तरम् अपेक्षितुं

करणात् षष्टीति बोध्यम्। तमसश्च असौ धर्मः साधारण इत्यर्थः। कः समीक्ष्यते द्रष्टं साधयितुमित्यर्थः न अलं न समर्थः। अयं भावः, एकस्याधीनो यथा अन्यस्य

लक्ष्यते न कोऽपीत्यर्थः तस्तात् साधर्म्याभावाच्च नोपमाशङ्केति भाव:॥228॥ कार्यं न कर्तुं शक्नोति तथा एकस्य विशेषणतया अधीनः, कर्ता अन्यस्य उपमान- रूपविशेषणतामाप्तुं न प्रभवतीति। उक्तञ्च दीधितिकारेण, 'इतरविशेषण-

150 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 151

स्वक्रियासाधनव्यग्रो नालमन्यदपेक्षितुम्।।230।। तदुपश्लेषणार्थोऽयं लिम्पतिर्ध्वान्तकर्तृकः। यो लिम्पत्यमुना तुल्यं तम इत्यपि शंसतः। अङ्गकर्मा च पुंसैवमुत्प्रेक्ष्यत इतीष्यताम्।।233॥ अङ्गानीति न सम्बद्धं सोऽपि मृगयः समो गुणः।।231।। मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः। यथेन्दुरिव ते वक्त्रमिति कान्तिः प्रतीयते। उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोऽपि तादृशः॥234॥ न तथा लिम्पतौ लेपादन्यदत्र प्रतीयते॥232॥ इति उत्प्रेक्षाचक्रम्।

that (agent) is only implied in the verb and is not sufficient हेतुश्च सूक्ष्मलेशौ च वाचामुत्तमभूषणम्। for doing the other task (of simile) assigned to it. If it be stated that with this limpati darkness is Therefore let it be understood that this limpati,

compared, even then there is no connection with the conveying the meaning of smearing and causing darkness

'limbs'; and the common quality has to be searched out. (thereby), is fancied to be the act (of smearing) on the body

In the statement "your face is like the moon," of a person.

splendour is inferred; not so from the word limpati; by The word manye (I consider), sanke (I imagine), dhruvam

anointing, some other quality alone is here inferable. (decidedly), prāyāḥ (mostly) nūnam (certainly)-by-such like words is utpreksa indicated .; the word iva is also such

त्वेनोपस्थितस्यान्यत्र विशेषणत्वेनान्वयायोगादि 'ति। अतो नात्र कर्तुरुपमानत्वं a word.

सङ्गच्छत इति॥230।। Thus ends the sub-section on utpreksā (or Conceit).

तिङर्थप्राधान्यवादिनैयायिकमतानुसारिणीमपि आपत्तिं खण्डयति-य इतिः।। Reason (hetu) and subtlety and minuteness (sūksma and leśa) constitute the best alankāras of words; the hetu is यो लिम्पति, तमः अमुना तुल्यम्, अत्र यददः शब्दप्रयोग उपमानोपमेयत्वसूचकः इत्यपि शंसतः कथयतः वादिनः मते इति शेषः, अङ्गानि इति कर्मपदं न सम्बद्धं उपसंहरति-तदिति।। तत् तस्मात् उपश्लेषणं व्यापनमेव अर्थो यस्य व सङ्गतम् उपमेयतमःकर्तृकतदन्वययोग्यक्रियान्तराभावात् उपमेयांशे अनन्व- तथाभूतः ध्वान्तकर्तृकः तमःकर्तृकः तथा अङ्गकर्मा अयं लिम्पतिः लेपनक्रिया याच्चेति। ननु अङ्गकर्मकलेपनकर्तृ तम इत्येवं शाब्दबोधे का क्षतिरिति चेत् पुंसा कविनिबन्धनवक्ता उत्प्रेक्ष्यते सम्भाव्यते इति इष्यताम् इष्टत्वेन गृह्यताम्। तत्राह-स इति। सः समः साधारण: गुणोऽपि मृग्यः अन्वेष्टव्यः अवश्यं वाच्य तथाच, तमःकर्तृकमङ्गष्यापनम् उत्प्रेक्षाया विषयः लेपनञ्च विषयि, ततश्च इत्यर्थः तदप्रयोगे उपमाया असम्भवादिति भाव:॥231॥ प्रस्तुतस्तमोव्यापनरूपो विषयः अप्रस्तुततादृशलेपनरूपविषयित्वेन उत्प्रेक्ष्यते न

ननु साधारणधर्माप्रयोगे लुप्तोपमापि भवतीति चेत् तत्राह-यथेति।। ते तूपमानभूतेन तेन उपमीयते इति भाव्यम्।।233।।

वक्तूम् इन्दुरिव इत्यत्र यथाकान्तिः सौन्दर्यं साधारणधर्मतया प्रतीयते अत्रलिम्पतौ इवशब्दस्य उत्प्रेक्षाया व्यञ्जकत्वमाह-मन्ये इति।। मन्ये इत्यादिभिः शब्दैः लेपात् अन्यत् किमपि तथा तद्वत् न प्रतीयते तथाच, साधारणधर्मा प्रयोगेऽपि उत्प्रेक्षा व्यज्यते, इवशब्दोऽपि तादृश उत्प्रेक्षाव्यञ्जक इत्यर्थः॥234॥ यत्र सादृश्यस्य प्रसिद्धतया साधारणधर्मस्य स्फुटत्वं तत्रैव लुप्तोपमा, अत्र तु हेतुसूक्ष्मलवाक्ष्यानलङ्कारानुद्दिशति-हेतुरिति। हेतुः सूक्ष्म: तथा लेशः लवः तमसः लेपनकर्तुश्च न तथात्वमिति न काचित् विप्रतिपत्तिरिति भाव:।232।। इत्युद्देशवाक्येनोक्तः एते त्रयः वाचाम् उत्तमभूषणम् उत्कृष्टालङ्काराः

152 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 153

कारकज्ञापकौ हेतू तौ चानेकविधौ यथा।235॥ अलङ्कारतयोद्दिष्टं निवृत्तावपि तत्समम्।।237। अयमान्दोलितप्रौढवन्दनदुमपल्लवः - उत्पादयति सर्वस्य प्रीतिं मलयमारुतः।236॥ चन्दनारण्यमाधूय स्पृष्टा मलयनिर्झरान्। .... पथिकानामभावाय ...-..-- प्रीत्युत्पादनयोग्यस्य रूपस्यात्रोपबृंहणम्। पवनोऽयमुपस्थित:॥238॥। अभावसाधनायालमेवम्भूतो हि मारुतः। twofold, kāraka and jñāpaka (or Causal Reason and Reason which helps to know). These two classes are again divided विरहज्वरसम्भूतमदनाग्न्यातुरे जने॥।239॥

into many; for example : "This southern breeze which wafts to and from the the same holds good with respect to a cause which destroys. tender leaves of the full grown sandal trees causes delight "This breeze has started blowing, for putting an end to all." to the existence of the travellers, after touching the water- Here by a figure of speech the idea is elaborated of falls of the Malaya hill and after having blown through in the statement which enables the causing of delight; a sandal-wood forest."

एतेषामलङ्कारत्वमनङ्गीकुर्वतो भामहादीन् प्रति कटाक्षोक्तिरियम्। तत्र हेतू द्विविधौ With regard to a person who does not like the

कारकः ज्ञापकश्च हेतुत्वञ्च, सिषाधयिषितार्थसाधकत्वम्। उक्तञ्च delightful breeze because of the fatigue caused by the

'सिषाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः। कारको ज्ञापक इति द्विधा सोऽप्युप- feverishness or separation (from his beloved), such a breeze is capable of accomplishing his destruction. जायते। प्रवर्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्यजन्मतः। पूर्वः शेष इति ख्यातस्त- योरेव विशेष्यता। कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात्। अविनाभाव- विशेषणवत्तया समधिकं वैचित्र्यमावहति सहृदयानामिति। अत्र प्रीत्युत्पादन- नियमादविनाभावदर्शनात्। ज्ञापकस्य च भेदोक्तिर्वेद्या पूर्वोक्तिदर्शनात्' इति। योग्यस्य रूपस्य वैचित्र्यजनकतया कीर्तनम् अलङ्कारतया उद्दिष्टं कथितं तत् भोजराजेनाप्युक्तं, 'यः प्रवृत्तिं निवृत्तिञ्च प्रयुक्तिञ्चान्तराविशन्। उदासीनोऽपि वा उपबृंहणं निवृत्तावपि निषेधेऽपि समं तुल्यम्। यथा, 'मुग्धे! तव मुखामोदलोलुपो कुर्यात् कारकं तं प्रचक्षते। द्वितीया च तृतीया च चतुर्थी सप्तमी च यम्। मधुपो मधुपो भ्रमन्। कर्णिकाकमलं फुल्लमपि नाभिसरत्यय 'मिति। अत्र क्रियानाविष्टमाचष्टे लक्षणं ज्ञापकञ्च सः'इति। तौ च कारकज्ञापको अनेकविधौ अभिसरणक्रियाया निषेधः। 236-237।। बहुप्रकारौ उदाहरणेषु ज्ञातव्यौ इति शेष: अस्मिंश्च हेत्वलङ्कारे मतान्तरोक्तस्य पूर्वं भावसाधने उदाहरणं दर्शयित्वा इदानीम् अभावसाधनाय उदाहरति- काव्यलिङ्गस्य कार्यकारणभावोक्तार्थान्तरन्यासस्य तथा अनुमानस्य अन्तर्भावात् चन्दनेति।। अयं पवनः चन्दनारण्यं चन्दनवनम् आधूय कम्पयित्वा, तथा न पृथगुक्तिरिति बोध्यम्। दर्पणकारस्तु 'अभेदेनाभिधा हेतुर्हेतोर्हेतुमता सहे 'ति मलयनिर्झरान् स्पृष्टा पथिकानाम् अभावाय नाशाय उपस्थित: तादृशस्य पवनस्य लक्षणमाह। स चास्मिन् मते अतिशयोक्तिरेवेति ध्येयम्।।235।। विरहिणामतीव दुःसहत्वादिति भाव:। 238।। कारकहेतुमुदाहरन्नाह-अयमित्यादि।। अयम् आन्दोलिता: आधूताः प्रौढाः अभावेति।। एवम्भूतः उक्तगुणसमन्वितः मारुतः विरहज्वरेण सम्भूताः परिणताः चन्दनद्रुमस्य पल्लवा येन तादृशः मलयमारुतः सव्रस्य प्रीतिम् यः मदनाग्निः तेन आतुरे जने यत्र षष्ठ्यर्थे सप्तमी। तादृशस्य जनस्य इत्यर्थः उत्पादयति। अत्र मलयमारुतस्य प्रीत्युत्पादने कारकत्वम् आन्दोलितेत्यादि- अभावसाधनाय अलं समर्थः, अत्र अभावसाधको हेतुरिति भाव:। 239।।

154 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 155

निर्वर्त्ये च विकार्ये च हेतुत्वं तदपेक्षया। उत्प्रवालान्यरण्यानि वाप्यः संफुल्लपङ्कजाः। प्राप्ये तु कर्मणि प्रायः क्रियापेक्षैव हेतुता।।240।। चन्द्रः पूर्णश्च कामेन पान्थदृष्टेर्विषं कृतम्।।242।। हेतुर्निर्वर्त्तनीयस्य दर्शितः शेषयोर्द्वयोः। मानयोग्यां करोमीति प्रियस्थानस्थितां सखीम्। दत्त्वोदाहरणद्वन्वं ज्ञापको वर्णयिष्यते।241॥ बाला भ्रूभङ्गजिह्माक्षी पश्यति स्फुरिताधरा।।243।।

In regard to the object which is caused and in regard "The groves have the leaves of trees sprouting the wells to an object which is affected and modified by the cause, and ponds have full-grown lotuses and the moon is full; Reason is obvious. In regard to the action which is to be but by (adverse) fate all these are converted into poison to reached (inferred by the cause), the Reason is inferred and the eye of the traveller." (This is an example of vikārya generally the figure of speech, Reason, is merely in the Hetu or Reason which causes a modification or inference of action. conversion). Examples of a hetu which causes (a result) have been "The young maiden, thinking of training herself so that shown; of the remaining two forms of hetu we shall give a she may be fit to show her anger towards her lover) looks pair of examples and then the jñāpaka will be described. with quivering lower lip and with eyes severe on account of the knitting of the eyebrows at her (lady) companion हेतुत्वस्य क्रियाकर्मोभयापेक्षिता, तत्र क्रियापेक्षित्वे उदाहृतं सम्प्रति who stands in the palace of a lover." (This is an example कर्मापेक्षित्वमाह-निर्वर्त्ये चेति।। निर्वर्त्ये च विकार्ये च कर्मणि तदपेक्षयाः of kriyāpekșā Hetu).

हेतुत्वं तत्तत्कर्मापेक्षी हेतुरित्यर्थः, प्राप्ये तु कर्मणि प्रायः बाहुल्येन हेतुता क्रियापेक्षैव दत्वा दर्शयित्वा ज्ञापको हेतुः वर्णयिष्यते। प्रतिज्ञेयं शिष्याणामुत्कण्ठावारणायेति क्रियापेक्षी हेतुरित्यर्थः। तत्र निर्वत्तर्यं पूर्वमसदेव क्रियया जन्यम् अथवा पूर्वं बोध्यम्।।241॥ सदेव क्रियया प्रकाश्यमानमिति द्विविधम्। यथा, कटं करोति, पुत्रं प्रसूते इत्यादि। विकार्यहेतुं दर्शयति-उत्प्रवालानीति।। अरण्यानि उत्प्रवालानि उद्गत- विकार्यं क्रियया रूपान्तरमापाद्यमानम्। यथा, काष्टं दहति सुवर्णं कुण्डलं करोति पल्लवानि, वाप्यः दीर्घिकाः संफुल्लानि पङ्कजानि यासु ताः, तथा चन्द्रः पूर्णश्च, इत्यादि। दहति भस्मीकरोतीति भस्मैव काष्ठस्य रूपान्तरं बोध्यम्। उक्तञ्च अतः कामेन पान्थदृष्टे: पथिकनयनस्य विषं कृतम् उक्तानामेव त्रयाणामतीवो- यदसज्जायते पूर्वं जन्मनां यत् प्रकाशते। तन्निर्वर्त्त्यं विकार्यञ्च कर्म द्वेधा द्दीपकतया सन्तापकत्वादिति भावः। अत्र उक्तत्रयं विषं कृतं विषीभावरूपं व्यवस्थितम्। प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं किञ्चित् काषठादिभस्मवत्। किञ्चिद् गुणान्त- विकारमापादितमिति आरोपरूपवैचित्र्यस्यैव हेत्वलङ्कारत्वम् अनेवंविधे सुवर्णं रोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत् इति।। प्राप्यन्तु क्रियाव्याप्तमेव न तु विकृत्यादि- कुण्डलं करोतीत्यादौ विकारस्य सत्यतया वैचित्र्याभावान्नालङ्कारतेति गुणान्तरितम्। तदुक्तं 'क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न गम्यते। दर्शनादनुमानाद्वा बोध्यम्।।242॥ तत् प्राप्यमिति कथ्यते' इति। जैमरास्तु अनीप्सितमपि कर्मेच्छन्ति यथा, दुःसंसर्गं प्राप्यहेतुं दर्शयति-मानयोग्यामिति।। बाला मुग्धा काचित् भ्रुवोर्भङ्गेन परिहरतीत्यादि। अत्रापि क्रियापेक्षो हेतुरिति बोध्यम्।।240।। जिह्ले अक्षिणी यस्याः साः तथा स्फुरितः कम्पितः अधरो यस्यास्तादृशो सती हेतुरिति।। निर्वर्तनीयस्य कर्मण: हेतु: दर्शितः अयमान्दोलितेत्याद्युदाहरणे मानयोग्यां मानाभ्यासम् 'अभ्यास: खुरली योग्ये' त्यमरमाला। करोमीत्यभिप्रेत्येति इति शेष:। शेषयोः उक्तवशिष्टयोः द्वयोः विकार्यप्राप्ययोरित्यर्थः उदाहरणद्वन्द्वं शेष: प्रियस्य स्थाने सकाशे स्थितां सखीं पश्यति निरीक्षते। अत्र सखीमिति प्राप्यकर्मापेक्षी बालायास्तादृशसकोपनिरीक्षणे हेतुरिति बोध्यम्।।243।।

156 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 157 गतोऽस्तमर्को भातीन्दुर्यान्ति वासाय पक्षिणः। इतीदमपि साध्वेव कालावस्थानिवेदने।।244। अभावहेतवः केचिद् व्याहियन्ते मनोहराः॥246॥

अवध्यैरिन्दुपादानामसाध्यैश्चन्दनाम्भसाम् । अनभ्यासेन विद्यानामसंसर्गेण धीमताम्।

देहोष्मभिः सुबोधं ते सखि! कामातुरं मनः॥245॥ अनिग्रहेण चाक्षाणां जायते व्यसनं नृणाम्।।247।

इति लक्ष्याः प्रयोगेषु रथ्या ज्ञापकहेतवः। गतः कामकथोन्मादो गलितो यौवनज्वरः।

"The sun has set; the moon shines (in the heavens) the birds have gone to their nest." This too is a good example "By non-practice of different branches of knowledge,

of Hetu as it indicates the time (of day). by no commingling with learned people and by not controlling the sense, sorrow is born to men". (This is an "From the feverishness of your limbs which is not example of Prāgabhava or Previous Non-existence). removed by the rays of the moon and which is not allayed "Gone is the infatuation for tales of love; the fever of by sandal-water, my dear friend, it is obvious that your mind is afflicted by love." youth has slipped away; delusion is destroyed completely and the thirst of the senses has left; the mind is set on holy Thus used, the reasons for inference (the Jñāpaka Hetu) living (or on the holy stage of life). (Here the non-existences and delightful; examples will be given of Reasons of non- existence (Abhāva Hetu). कवीनां निबन्धेषु लक्ष्याः ज्ञातव्याः अभावरूपाः मनोहराः केचित् हेतवश्च ज्ञापकहेतुमुदाहरति-गत इति।। अर्कः अस्तं गतः, इन्दुः भाति, पक्षिणः व्याह्ियन्ते उच्यन्ते॥246॥ वासाय वासस्थानाय यान्ति गमनार्थयोगे कर्मणि चतुर्थी। इति उक्तरूपम् इदं गतोऽस्तमर्क इत्यादिकं कालावस्थायाः कालविशेषस्य सन्ध्या इत्यर्थः निवेदने अभावरूपाश्च हेतवश्चतुर्विधाः प्रागभावः ध्वंसाभावः अन्योन्याभावः

ज्ञापने साधु एव वैचित्र्यजनकत्वात् उत्कृष्टोपाय इत्यर्थः, अर्कस्यास्तमितत्वादिः अत्यन्ताभावश्चेति मनसि कृत्वा क्रमेण उदाहरिष्यन् प्रथमं प्रागभावमाह-

ज्ञापको हेतुः, ज्ञाप्या च सन्ध्या अत्र तु ज्ञाप्यस्य अशब्दत्वात् प्रतीयमानत्वम्। अनभ्यासेनेति।। विद्यानाम् अनभ्यासेन अशिक्षया, धीमतां साधूनाम् असंसर्गेण

सन्ध्या वर्तते इत्यादौ तु नालङ्कारता वैचित्र्याभावादिति बोध्यम्।244॥ तथा अक्षाणाम् इन्द्रियाणाम् अनिग्रहेण असंयमेन हेतुना नृणां व्यसनं स्त्रीपानाद्यष्टादशविधं दुष्प्रवृत्तिरिति यावत् जायते। उक्तञ्च मनुना व्यसनप्रस्तावे, ज्ञाप्यस्य शाब्दत्वे उदाहरति-अवध्यैरिति।। हे सखि! ते तव कामातुरं 'मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परीवादः स्त्रियो मदः। तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो विरहाकुलं मनः इन्दुपादानां चन्द्रकिरणानाम अवध्यैः अनाश्यैः, तथा चन्दनाम्भसां दशको गण:। पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम्। वाग्दण्डजञ्च पारुष्यं चन्दनाक्तजलानाम् असाध्यैः अप्रतिकार्यैः देहस्य उष्मभिः सन्तापैः सुबोधं सुखेन क्रोधजोऽपि गणोऽष्टक' इति। अत्र पूर्वं विद्याभ्यासाद्यभावे व्यसनोत्पत्तिरिति ज्ञेयम्। अत्र कामतुरं मनोरूपं ज्ञाप्यं शब्दं देहतापाश्च ज्ञापकाः। अत्र च विद्याभ्यासादीनां व्यसनं प्रति प्रागभावरूपहेतुत्वम्।।247।। वैचित्र्यविशेषवत्त्वमेवास्यालङ्कारस्य विषय इति।245।। प्रध्वंसमुदाहरति-गत इति।। कामकथया उन्मादः उन्मत्तता गतः, इतीति।। इति एवंरूपाः ज्ञापकहेतवः रम्याः सहृदयचमत्कारकाः प्रयोगेषु यौवनज्वर: गलितः, मोहः अज्ञानं गतः तृष्णा वासना च्युता, अतः पुण्याश्रमे

158 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 159

गतो मोहश्चयुता तृष्णा कृतं पुण्याश्रमे मनः।248॥ उद्यानसहकाराणामनुद्भिन्ना न मञ्जरी। वनान्यमूनि व गृहाण्येता नद्यो न योषितः। देयः पथिकनारीणां सतिल: सलिलाञ्जलिः।251॥ मृगा इमे न दायादांस्तन्मे नन्दति मानसम्॥249॥ प्रागमावादिरूपस्य हेतुत्वमिह वस्तुनः। अत्यन्तमसदार्याणामनालोचितचेष्टितम् 1 भावाभावस्वरूपस्य कार्यस्योत्पादनं प्रति।।252॥ अतस्तेषां विवर्धन्ते सततं सर्वसम्पदः॥250।। दूरकार्यस्तत्सहजः कार्यानन्नरजस्तथा।

of infatuation, etc., are simultaneously set out along with "Bunches of blossoms have not remained without the setting of the mind on holy life. Therefore, this is an blossoming on the mango trees of pleasure garden;

example of Present Non-existence (Hetu). handfuls of water with sesame seeds may therefore be

"There are forests, not houses; these are rivers, not offered to the wives of travellers (who have not returned).

women; these are antelopes, not gannets; therefore my This is an example of Abhāvabhava or non-existence of non-

mind is happy." This is an example of Etaretarābhāva or existence (or Double Negation).

Mutual (Non-existence). Here (in the above axample) Reason lies in the

'"Acting without thinking is absolutely non-existent in accomplishing of the effect (viz., the death of the wives of

Aryas hence it is that all good fortunes increase for ever travellers) by an object which was previously non-existent

for them." (This is an example of Atyantābhava or Absolute and which non-existence has become non-existence.

Non-existence). The Hetus or Reasons are innumerable and varied like Durakārya or where the effect is produced at a distant place;

संन्यासाश्रमे मनः कृतम् अर्पितम्। अत्र कामकथादीनां ध्वंसरूपस्य अभावस्य सम्प्रति अभावाभावरूपं हेतुं दर्शयति-उद्यानेति।। उद्यानसहकाराणाम् पुण्याश्रमगमने हेतुत्वम्।। 248।। उपवनचूतानां मञ्जरी न अनुद्भित्रा अपितु उद्भित्रा, अतः पथिकनारीणां अन्योन्याभावमुदाहरति-वनानीति।। अमूनि वनानि, गृहाणि न, एता नद्यः प्रोषितभर्त्तृकाणां सतिल: सलिलाञ्जलि: देयः, चूतमञ्जर्युद्भेदेन वसन्तोदयात् तस्य योषितः न, इमे मृगाः, दायादाः न, तत् तस्मात् मे मम मानसं नन्दति, गृहाश्रमाद् च सातिशयोद्दीपकत्वात् तादृशीनां मरणमुपस्थितमिति ध्वन्यते। अत्र वानप्रस्थाश्रमं गतस्योक्तिरियम् अत्र वनगृहादीनाम् अन्योन्यभेदेन मानसनन्दने मञ्जरीणामुद्भेदाभावस्य अभावरूपो हेतुरिति अभावाभावस्य हेतुत्वम्।।251।। अन्योन्याभावरूपहेतुत्वम्।।249।। अभावहेतुमुपसंहरति-प्राणिति।। इह उदाहरणेषु इत्यर्थः। भावाभाव- अत्यन्ताभावमुदाहरति-अत्यन्तमिति।। आर्याणां साधूनाम्, अनालोचित- स्वरूपस्य भावरूपस्य अभावरूपस्य च कार्यस्य उत्पादनं प्रति प्रागभावादिरूपस्य चेष्टितम् अविमृश्यकारित्वम् अत्यन्तम् असत् अविद्यमानं नास्तीत्यर्थः, अतस्तेषां वस्तुनः विषयस्य हेतुत्वं दर्शितमिति शेषः॥252। सर्वसम्पदः सततं विवर्धन्ते। अत्र अविमृश्यकारिताया अत्यन्ताभावः सर्वसम्पद्वृद्धौ हेतुरिति।।250।। अधुना चित्राख्यहेतुभेदान् निर्दिशति-दूरकार्य इति।। दूरे कार्यं यस्य सः, तत्सहज: तेन कार्येण सह जातः, कार्यान्तरजः कार्यान्तरं जातः, अयुक्तकार्यः

160 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 161

अयुक्तयुक्तकार्यो वेत्यसंख्याश्चित्रहेतवः।।253। आविर्भवति नारीणां वयः पर्यस्तशैशवम्।

तेज््मी प्रयोगमार्गेषु गौणवृत्तिव्यपाश्रयाः। सहैव विधिधैः पुंसामङ्गजोन्मादविभ्रमैः॥256॥

अत्यन्तसुन्दरा दृष्टास्तदुदाहृतयो यथा॥254॥ पश्चात् पर्यस्य किरणानुदीर्णं चन्द्रमण्डलम्।

त्वदपाङ्गाह्वयं जैत्रमनङ्गास्त्रं यदङ्गने! प्रागेव हरिणाक्षीणामुदीर्णो रागसागरः।257॥

मुक्तं तदन्यतस्तेन सोऽप्यहं मनसि क्षतः।255॥

sahaja, or where the effect is produced alongside the object; (Proper) age of women comes after the passing of

kāryānantaraja where different effect is produced; childhood, along with the various confusion caused by

ayuktakārya, or producing contrary effect; yuktakārya where the agitation of love in the minds of men. (This is an

a proper effect is produced. example of sahaja).

All these which are dependent upon the nature of the "The rising of the mandala (or disc) of the moon

qualities are in their applications found to be very afterwards spreading its rays all around; even before that,

beautiful: therefore examples are given below : the ocean of love of fawneyed maiden has begun to ebb

"Oh maiden, the conquering arrow of Cupid, which is (to rise). This is an example of kāryānantaraja).

called the side-glance of your eye is let go; by reason of that at another place, this person is (i.e. I am) wounded heart. (This is an example of Dūrakārya). जन: तथा अहमपि अलक्ष्यभूत इत्यर्थः मनसि क्षतः विद्धः। अत्र अस्त्रस्य लक्ष्यवेधरूपं कार्यं सन्निहितम् अलक्ष्यवेधरूपन्तु दूरवर्ति, इति हेतोरस्त्रस्य

व्युक्तम् अनुचितं कार्यं यस्य सः, तथा युक्तकार्यः युक्तम् उचितं कार्यं यस्य सः, दूरकार्यर्त्वं तस्य चासम्भवाच्चित्रमिति।255॥

इति एवंप्रकारा: असंख्याः संख्यातीता: बहुविधा इत्यर्थः चित्रहेतवः चित्राख्याः तत्सहजमुदाहरति-आविर्भवतीति।। नारीणां पर्यस्तं निराकृतं शैशवं हेतवः। उक्तञ्च भोजराजेन, 'क्रियायाः कारणं हेतुः कारको ज्ञापकस्तथा। अभाव येन तादृशं वयः यौवनमित्यर्थः पुंसां विविधैः अङ्गजेन कामेन यः उन्मादः श्रियहेतुश्च चतुर्विध इहेष्यते' इति॥253॥ तस्य विभ्रमैः सहैव आविर्भवति। अत्र नारीणां यौवनरूपस्य

तेऽ्र्मीति।। ते पूर्वोक्ता अमी चित्रहेतवः गौणी या वृत्तिः सादृश्यनिबन्धना हेतोस्तत्कार्यभूतपुरुषविभ्रमैः सहाविर्भावात् तत्सहजत्वं तच्च

लक्षणा सैव व्यपाश्रयः अवलम्बनं येषां तादृशाः तादृशलक्षणा वृत्तिनिबन्धनाः कार्यकारणयोयौंगपद्यन वैचित्र्यातिशयसूचनात् चित्रम्।। 256।।

प्रयोगाणां निबन्धानां मार्गेषु रीतिषु अत्यन्तसुन्दराः अतिमनोहराः दृष्टाः, यथा कार्यानन्तरजमुदाहरति-पश्चादिति।। हरिणाक्षीणां रागसागरः प्रेमानुराग- तेषामुदाहृतयः उदाहरणानि वक्ष्यमाणानीत्यर्थः॥245॥ समुद्रः प्रागेव उदीर्ण: उच्छलितः स्फीत इत्यर्थः, पश्चात् किरणान् पर्यस्य उत्क्षिप्य

दूरकार्यमुदाहरति-त्वदपाङ्गाह्वयमिति॥ हे अङ्गने! चार्वङ्गि! यत् तत् चन्द्रमण्डलम् उदीर्णम् उदीरितम्। अत्र चन्द्रोदयस्य रागोद्दीपकत्वात् कारणस्य

प्रसिद्धं जैत्रं जयसाधनं तव अपाङ्गाख्यम् अपाङ्गरूपम् अनङ्गस्य कामस्य अस्त्रम् सत्कार्यस्य च रागस्य पश्चाज्जातत्वेन कार्यानन्तरजत्वं तच्च कार्यकारण-

अन्यतः अन्यस्मिन् जने मुक्तं पातितं त्वयेति शेष: तेन अस्त्रेण सः लक्ष्यभूतः योरग्रपश्चाद्भावप्रतिपादनेन समधिकं वैचित्र्यमावहतीति चित्रम्।।257 ।।

162 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 163 राज्ञां हस्तारविन्दानि कुट्मलीकुरुते कुतः। देव! त्वच्चरणद्वन्द्वरविबालातपः स्पृशन्।258॥ इति हेतुविकल्पानां दर्शित गतिरीदृशी।

पाणिपद्मानि भूपानां सङ्कोचयितुमीशते। इति हेतुचक्रम्।

त्वत्पादनखचन्द्राणामर्चिषः कुन्दनिर्मलाः।259॥ इङ्गिताकारलक्ष्योऽर्थः सौक्ष्म्यात् सूक्ष्म इति स्मृतः॥260। कदा नौ सङ्गमो भावीत्याकीर्णे वक्तुमक्षमम्। अवेक्ष्य कान्तमबला लीलापद्मं न्यमीलयत्।।261।। पद्मसम्मीलनादत्र सूचितो निशि सङ्गमः। "How is it, oh Lord, that the hand-lotuses of kings close up at the touch of the red young suns of your feet." This is Thus is shown the path of diversities of Hetu. an example of ayukta). Thus, ends the sub-section on Hetu. "The hand-lotuses of kings are closing their petals Where the meaning is indicated delicately by ingita because of the rays of the moons of your toe-nails which (or facial gesture) and akāra (or the condition of the body) are pure and white like kunda flowers. (This is an example then it is considered to be sūksma (or subtlety). of yukta). Unable to ask amidst the crowd of people "when will our union be," the delicate lady looked at her lover and closed the petals of the lotus (which she carried in her hand) in sport. अयुक्तकार्यमुदाहरति-राज्ञामिति।। हे देव! तव चरणद्वन्द्वमेव रवि: तस्य बालातपः नवोदितार्कमयूखः अत्र चरणरागे बालातपत्वारोपात् हेतुमुपसंहरति-इतीति।। हेतोर्विकल्पानां प्रभेदानाम् इति पूर्वोक्तप्रकारा अतिशयोक्तिरूपालङ्कारो व्यज्यते। राज्ञां हस्ता एव अरविन्दानि तानि स्पृशन् गतिः दर्शिता। अनयैव रीत्या अन्येऽपि प्रभेदाः ज्ञातव्या इति भाव:। कुतः कुटूमलीकुरुते मुकुलीकरोतीत्यर्थः बालातपस्पर्शात् अरविन्दानां विकास इति हेतुचक्रम्। एव भवति न तु सङ्कोचः, अत्र कारणस्य तस्य तत्सङ्कोचरूपकार्यमयुक्तमिति अथ सूक्ष्मं निरूपयति-इङ्गितेति।। अभिप्रायप्रकाशकचेष्टाविष्कारः 'इङ्गितं अयुक्तकार्यत्वं तच्च राजविषयकरतिभावस्य सातिशयचमत्कारविषयत्वात् हृद्गतो भावः' इति विश्वः। आकारः अवस्थाविशेषव्यञ्जकमुखरागादिः अतिमनोरममिति चित्रम्।। 258।। 'स्यादाकारोऽङ्गवैकृत 'मिति वोपालितः। एताभ्यां लक्ष्यः अनुमेयः अर्थः विषयः युक्तकार्यमुदाहरति-पाणिपद्मानीति।। कुन्दनिर्मला: कुन्दपुष्पधवला: तव सौक्ष्म्यात् दुर्ज्ञेयत्वात् सूक्ष्म इति स्मृतः। प्रकाशकारस्तु, कुतोऽपि लक्षितः पादनखरूपचन्द्राणाम् अर्चिषः भूपानां पाणिरूपाणि पद्मानि सरोचयितुम् ईशते सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते। धर्मेण केनचित् यत्र तत् सूक्ष्मं परिचक्षते।। प्रभवन्ति। अत्र चन्द्रकिरणरूपकारणस्य पद्मनिमीलनकार्यं युक्तं तच्च इत्याह। 'संलक्षितस्तु सूक्ष्मोऽर्थ आकारेणेङ्गितेन वा। कयापि सूच्यते भङ्गया राजविषयिणो रतिभावस्य व्यञ्जकतया सातिशयां चमत्कृतिपदवीमारीहतीति यत्र सूक्ष्मं तदुच्यत' इति दर्पणकारः॥ 260।। चित्रम्॥। 259।। इङ्गितलक्ष्यं सूक्ष्ममुदाहरति-कदेत्यादि।। कदा कस्मिन् समये नौ आवयोः सङ्गमो भावी इति आकीर्णे जनबहुले स्थाने वक्तुमक्षमं कान्तम् अवेक्ष्य अबला

164 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 165 आश्वासयितुमिच्छन्त्या प्रियमङ्गजपीडितम्।।262॥ मदर्पितदृशस्तस्या गीतगोष्ठ्यामवर्धत। लेशो लेशेन निर्भिन्नवस्तुरूपनिगूहनाम्। उदाहरणमेवास्य रूप्माविर्भविष्यति।265।। उद्दामरागतरला छाया कापि मुखाम्बुजे।।263॥ इत्यनुद्भिन्नरूपत्वात् रत्युत्सवमनोरथः। राजकन्यानुरक्तं मां रोमोद्भेदेन रक्षकाः।

अनुल्लङ्ग्यैव सूक्ष्मत्वमभूदत्र व्यवस्थितः।264॥ अवगच्छेयुराज्ञातमहो शीतानिलं वनम्।।266॥

इति सूक्ष्मम्।। Leśa (or Minuteness) is a delicate veiling by a slight reference to a thing disclosed. Its form will be clearly seen Here (in the above example) by the closing of the petals of the lotus is delicately indicated 'meeting at night' by a by citing examples.

lady who desired to assure happiness to her lover who "The warders will find out from my hairs standing on end my love for the Princess; ah, I see; how cold is the was tormented by love. breeze from the grove." "In her face-lotus a sort of hue, brimming with rising feelings of love spread as she sang in the music-hall her प्रतीयमानत्वाभावात् सूक्ष्गत्वम् अनुल्लङ्गयैव अपरित्यज्यैव व्यवस्थितः वर्णितः eye (turned towards you.) अभूदित्यन्वयः। तथाच तादृशी मुखच्छाया अवश्यमेव रत्युत्सवमनोरथं Here (in the above example) the desire for sexual व्यञ्जयतीति न तावन्नियमः अन्यविधमनोरथेऽपि तत् सम्भवात् अतोऽत्र enjoyment is not expressed in transgression (of modesty) विशेषपर्यालोचनया तादृशसुनिपुणो लक्षयिता कथञ्चित् इममर्थं लक्षयितुं and hence its Subtlety is established. शक्नोतीति सूक्ष्मालङ्कारस्यावकाश इति बोध्यम्।।264। Thus, ends the sub-section on Subtlety. इदानीमुद्देशवाक्यप्राप्तलवापरपर्यायं लेशं निरूपयति-लेश इति॥ लेशेन कामिनी लीलापद्मं क्रीडाकमलं न्यमीलयत् समक्रोचयत्। अत्र अङ्गजपीडितं किञ्चिन्मात्रतया निर्भिन्नस्य प्रकटितस्य वस्तुनः यद् रूपं तस्य निगूहनं गोपनं कामार्तं प्रियम् आश्वासयितुम् इच्छन्त्या अनया कामिन्या पद्मसम्मीलनात् निशि लेशः, उदाहरणम् एव अस्य अलङ्कारस्य रूपं स्वरूपम् आविर्भविष्यति रात्रौ सङ्गमो भावीति शेष: सूचितः। पद्मनिमीलनमिह इङ्गितं निशि प्रियसङ्गम- प्रकाशिष्यते। इममेव व्याजोक्तिं वदन्ति केचित्। यथा, 'व्याजोक्तिश्छद्म- रूपसूक्ष्मोऽर्थ बोध्यम्, अस्य च सहृदयचमत्कारितया अलङ्कारत्वमवगन्तव्यम्। नोद्भिन्नवस्तुरूपनिगूहनम्' इति। अपह्वुतौ लेशनिर्भिन्नावस्तुन, मापह्नवः, इह तु आकारलक्ष्यं सूक्ष्मं दर्शयति-मदर्पितदृश इति।। गीतगोष्ठ्यां सङ्गीतसंसदि तथेत्यनयोर्भेदः॥265॥ मयि अर्पिते दृशौ यया तादृश्याः तस्याः मुखाम्बुजे उद्दामः अतिप्रवृद्धः यः रायः अनिष्टसम्भावनायां लेशमुदाहरति-राजकन्येति।। रोमोद्भेदेन रोमहर्षेण, रमणाभिलाष: तेन तरला विकस्वरा कापि अनिर्वचनीया छाया कान्तिः अवर्धत, राजकन्याया दर्शनजनितेनेति भाव:। मां राजकन्यायाम् अनुरक्तंम् अभिलाषुकं अत्र मुखच्छायावैलक्षण्येन नायिकाया रत्युत्सवाभिलाषस्य लक्षितत्वात् रक्षका: राजान्तःपुररक्षिणः अवगच्छेषुः, सम्भावनायां विधिलिङ्। आ ज्ञातम्, सूक्ष्मत्वम्॥ 263। आ इति सम्भ्रमद्योतकमव्ययम्। ज्ञातं विदितं निगूहनप्रकारो ज्ञायत इत्यर्थः। नन्वत्र तादृशमनोरथस्य सुध्यक्ततैव कथं तर्हि सूक्ष्मत्वमित्याशङ्गयाह- ज्ञातमिति वर्तमाने क्तप्रत्ययः। अहो वनं शीतः अनिलः यत्र तत्, शीतानिलस्पर्शेन इतीति।। अत्र रत्युत्सवमनोरथ: अनुद्भिन्नरूपत्वात् आकारलक्षितत्वेन स्फुटतया रोमाञ्चोदय इति भाव:। अत्र रोमोद्भेदस्य शीतानिलजत्वेन अनुरागनिगूहनं वैचित्र्यमावहतीति अस्यालङ्कारत्वम्।।266।।

166 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 167

आनन्दाश्रु प्रवृत्तं मे कथं दृष्टैव कन्यकाम्। अक्षि में पुष्परजसा वातोद्धूतेन दूषितम्।।267।। रणोत्सवे मनः सक्तं यस्य कामोत्सवादपि।।269॥

इत्येवमादिस्थानेऽयमलङ्गारोऽतिशोभते वीर्योत्कर्षस्तुतिर्निन्दैवास्मिन् भावनिवृत्तये। 1 कन्याया: कल्पते भोगान्निर्विविक्षोर्निरन्तरम्।।270।। लेशमेके विदुर्निन्दां स्तुतिं वा लेशतः कृताम्।268॥ चपलो निर्दयश्चासौ जनः किन्तेन मे सखि!। युवैष गुणवान् राजा योग्यस्ते पतिरूर्जितः। आगःप्रमार्जनायैव चाटवो येन शिक्षिताः।।271।।

"How is it that even on merely seeing the girl, tears of gladness (issue from my eyes). My eye is irritated by the and proper Lord for you; his mind is set on the pleasures pollen of flowers wrafted by the breeze." of battle even more than on the pleasures of love."

"In such like examples this alankāra is exceedingly This praise of the excessive valour (of the king in this graceful; one set of people think of Leśa as two-fold; Nindā verse) is intended to indicate despise only for his turning (or despise) and Stuti (or praise) slightly made. away (from the idea of love) and is addressed to a maiden This king is young, is full of good qualities and a fit (his beloved) desirous of endless enjoyment. "This person is fickle and heartless; my friend, why

लज्जायां लेशमुदाहरति-आनन्दाश्रु इति।। कन्यकां दृष्टैव मे मम कथम् do you have anything to do with him, whose clever words

आनन्दाश्रु प्रवृत्तम् अत्र कन्यादर्शनेन अनुरागोदयात् आनन्दाश्रुप्रवृत्तिर्लज्जाकरीति are designed merely to wipe off faults (of his)."

भाव:। अत्र निगूहनप्रकारमाह-अक्षीति। वातोद्धूतेन पवनचालितेन पुष्परजसा कुसुमपरागेण मे अक्षि दूषितम्। अत्र आनन्दाश्रुणोSक्षिदूषणजत्वप्रतिपादनेन स्तुतिर्बोधितापि कामोत्सवे अनासक्तत्वप्रतिपादनव्याजेन तव सम्भोगसुखं दुर्लभम्

अनुराग: संवृत्त इति॥। 267॥। अतो नायं वरणीय इति द्योतयतीति स्तुत्या निन्दावगमात् व्याजस्तुतिः।।269।।

अस्यालङ्कारत्वं प्रतिपादयन्नाह-इतीति।। इत्येवमादिस्थाने एवमाद्युदाहरणे अत्रालङ्गारं सङ्गमयति-वीर्येति।। अस्मिन् उदाहरणे निरन्तरं भोगान्

अयम् अलङ्कारः अतिशोभते सहृदयचमत्कारितया समुल्लसति। एके पण्डिताः रतोत्सवान् निर्विविक्षोः भोक्तुमिच्छो:, 'निर्वेशो भृतिभोगयो' रिति कोशः। कन्यायाः

लेशं लेशतः छलेन कृतां निन्दां वा स्तुतिं व्याजस्तुतिमित्यर्थः विदुः। तदुक्तं, भावस्य वरणाभिप्रायस्य निवृत्तये वीर्योत्कर्षस्य वीर्याधिक्यस्य स्तुतिः निन्दैव

'दोषस्य यो गुणीभावो दोषीभादो गुणस्य यः। स लेशः स्यात् ततो नान्या कल्पते, निन्दारूपेणैव पर्यवस्यतीत्यर्थः।270।।

व्याजस्तुतिरपीष्यत' इति। अनेनैव व्याजस्तुत्यलङ्कारोऽभिहित इति निन्दाव्याजेन स्तुतिमाह-चपल इति।। हे सखि! असौ जनः चपलः . . भावः। 268॥ अस्थिरः, निर्दयः परपीडानभिज्ञतया दयारहितश्च, येन आगःप्रमार्जनाय

स्तुतिव्याजेन निन्दामाह-युवेति।। एष राजा युवा गुणवान् तथा ऊर्जितः अपराधक्षालनाय चाटव: प्रियवादाः शिक्षिताः, अतस्तेन युष्माभिरुपदिष्टेन मानेन

विक्रान्तः, अतः ते तव योग्यः पतिः। यस्य मनः कामोत्सवादपि रणोत्सवे किम्प्रेयसि मानो गौरवजनकत्वेन विधेय इत्युपदिशन्तीं सखीं प्रति

सक्तम्। स्वयंवरां कन्यां प्रति तत्सख्या उक्तिरियम्। अत्र द्वितीयार्धे महावीरत्वेन कस्याश्चिन्नायिकाया उक्तिरियम्।।271।

168 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 169

दोषाभासो गुणः कोऽपि दर्शितश्चाटुकारिता। स्नातुमम्भः प्रविष्टायाः कुमुदोत्पलपङ्कजैः॥274॥ मानं सखीजनोद्दिष्टं कर्तुं रागादशक्तया।।272।। प्रेयः प्रियतराख्यानं रसवद्रसपेशलम्। उद्दिष्टानां पदार्थानामनूद्देशो यथाक्रमम्। यथासंख्यमिति प्रोक्तं संख्यानं क्रम इत्यपि।।273॥ Utpala and Pankaja flowers when you plunged in the waters to bathe." ध्रुतं ते चोरिता तन्वि! स्मितेक्षणमुखद्युतिः। Thus, ends the sub-section on Sequence. Preya, (or felicity) is felicitous expression and Rasavat Here a certain good quality which looks like a fault is (or provoking sentiment) where Rasa (sentiment abounds; shown by clever speech by one who is unable because of love to maintain the dignity desired by a companion तत्र स्मितद्युतिः कुमुदेन, ईक्षणद्युतिः उत्पलेन, मुखद्युतिः पङ्कजेनेति (Verses 269 and 271 are examples of Lesa in Stuti and Nindā यथाक्रममुक्तपदार्थानां यथाक्रमं पश्चादुक्तपदार्थैः समन्वयश्चारुत्वातिशय- forms). मापादयतीति अस्यालङ्कारत्वम्।।274।। Here ends the sub-section on Lesa, Sankhyānam 8r Krama (or Sequence) is where the सम्प्रति प्रेयोरसवदूर्जस्विनामकमलङ्कारत्रितयं निरूपयति-प्रेय इति।।

intended words follow in their proper order, It is also प्रियतरं भावाभिव्यक्त्या अतिप्रीतिकरम् आख्यानं प्रेयः अतिप्रियत्वादन्वर्थसंज्ञेयम्

called Yathāsamkhyam. तथा रसपेशलं रसेन रत्यादिस्थायिभावरूपेण पेशलं सहृदयानन्दजननं रसवत्। "Certainly O, lady of slight build, the radiance of your भावरसपदार्थौ विश्वनाथेनोक्तौ। यथा, 'सञ्चारिणः प्रधानामि देवादिविषया रतिः। smile and eyes and face has been stolen by the Kumuda, उद्बुद्धमात्र: स्थायी च भाव इत्यभिधीयते।। विभावैरनुभावैश्च सात्विकैर्व्यभि -: चारिभिः। रसतामेति रत्यादि: स्थायी भावः सचेतसामि 'ति। अनयोर्विस्तारश्च दोषाभास इति।। रागात् प्रियानुरागाधिक्यात् सखीजनेन उद्दिष्टम् उपदिष्टं ग्रन्थबाहुल्यभिया न लिखितः विस्तारदर्शनार्थिभिस्तत्तद्ग्रन्थेषु अनुसन्धेय इति। मानं कर्तुम् अशक्त्या नायिकया चाटुकारितारूपः कोऽपि स्त्रीजनहृद्यः गुण:० तथा रूढ: अभिव्यक्त: अहङ्कारः गर्वः यत्र तयोक्तम् आख्यानं गर्वप्रधानमाख्यानम् दोष इव आभासते इति तथोक्तः दर्शितः दोषरूपेण कथित इत्यर्थः॥ अत्र ऊर्जस्वि, ऊर्ज्जो बलं तदस्यास्तीति योगबलात् अहङ्कारस्य च ऊर्जोधर्मरूपत्वात् निन्दाव्यार्जेन स्तुतिर्गम्यते इति व्याजस्तुतिः।।272।। तथा व्यपदेश इति। तेषाम् उक्तानां प्रेय:प्रभृतीनाम् अलङ्काराणां त्रयं युक्त समुचितः

क्रमालङ्कारं निरूपयत्ति-उद्दिष्टानामिति।। उद्दिष्टानाम् उक्तानां पदार्थानां उत्कर्षो यस्मिन् तादृशम् अतएवैषामलङ्कारत्वकीर्तनं न दोषावहमिति भावः।

यथाकमम् अनु पश्चात् उद्देशः पश्चादुक्तपदार्थः सङ्गतिः यथासङ्खयम् इति, उल्लिखितेषु भावेषु च देवादिविषयकरतिभावस्यैव प्रेयोनामालङ्कारव्यपदेशः,

सङ्गयानमतिक्रम्य इत्यपि प्रोक्तं, यथासंख्यं क्रम इति पर्यायशब्द इत्यर्थः। अन्येषां भावानां रसाभासभावाभासभावशान्तिभावोदयभावशबलतानाञ्च रस्यमान-

क्रममुदाहरति-ध्रुवमिति।। हे तन्वि! स्नातुम् अम्भ: जलं प्रविष्टायाः ते पदार्थत्वेन रसवदलङ्कारत्वम्। उक्तञ्च विश्वनाथेन, 'रसभावौ तदाभासौ भावस्य

तव स्मितेक्षणमुखद्युतिः कुमुदोत्पलपङ्कजैः ध्रुवं निश्चितं चोरिता अपहृतां' प्रशमोदयौ। सन्धिः शबलता चेति सर्वेऽपि रसनाद्रसाः' इति। पूर्वाख्यभावस्य

कियदंशेनेति शेषः। समग्रहरणे नायिकायां तदसत्त्वे चारुत्वापायादिति भावः। तु ऊर्जस्विनामालङ्कारत्वमिति विशेषः। ध्वनिकारादयस्तु अङ्गिनो रसादेरलङ्कार्य- त्वम् अङ्गस्य तु अलङ्कारत्वमाहुः। यथा, 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गन्तु

170 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 171

ऊर्जस्वि रूढाहङ्कारं युक्तोत्कर्षञ्च तत्रयम्।।275।। सोम: सूर्यो मरुद् भूमिर्व्योम होतानलो जलम्। अद्य या मम गोविन्द! जाता त्वयि गृहागते। इति रूपाण्यतिक्रम्य त्वां द्रष्टं देव! के वयम्।278।। कालेनैषा भवेत् प्रीतिस्तवैवागमनात् पुनः।276।। इति साक्षात्कृते देवे राज्ञो यद्राजवर्मणः। इत्याह युक्तं विदुरो नान्यतस्तादृशी धृतिः। प्रीतिप्रकाशनं तच्च प्रेय इत्यवगम्यताम्।।279॥ भक्तिमात्रसमाराध्यः सुप्रीतश्च ततो हरिः।277॥ मृतेति प्रेत्य सङ्गन्तुं यया मे मरणं मतम्।

urjasvi is where pride dominates or where vigour or "Who are we O, Lord, to see you beyond the forms excellence is appropriate; these three are (as follow). Soma (the moon), Sūrya (the sun), Marut (the winds), Bhūmi "O Govinda, the feeling of satisfaction that I have to- (the earth), Vyoma (the sky), Hota (the sacrificer), Anala day by your coming to my house-may this satisfaction (the fire) and Jalam (water). be for me again are long by your coming here again." Thus the king Rājavarmā expressed his joy when he Thus Vidura spoke appropriately stating that from no saw God actually before him; let it be understood that this other source such happiness could be derived; and Hari, also is Preya. who is propitiated by devotion alone, was well pleased. "Thinking whom to be dead I wanted to die and rejoin-how is it that same lady of slight build has now रसादयः। काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः'। विश्वनाथस्तु, 'रसभावौ been got back by me even here in this birth." तदाभासौ भावस्य प्रशमस्तथा। गुणीभूतत्वमायान्ति यदालंकृतयस्तदा। रसवत् प्रेय ऊर्जस्वि समाहितमिति क्रमात्। भावस्य चोदये सन्धौ मिश्रत्वे च तदाख्यका' पूर्वं वक्तृबोद्धव्ययोः प्रीतावुदाहृतम् इदानीं केवलं वक्तुः प्रीतावुदाहरति-सोम इत्याह॥275॥ इत्यादि।। हे देव! सोमः चन्द्रः सूर्यः मरुत् वायुः, भूमिः, व्योम आकाशं होता प्रेय उदाहरति-अद्येति।। गोविन्द! अद्य त्वयि गृहागते या मम प्रीतिः यजमान:, अनल: अग्निः तथा जलम् इति ते रूपाणि अष्टौ मूर्तीः अतिक्रम्य जाता, कालेन समयान्तरेण तवैव नान्यस्य कस्यचित् साधोरित्येवकारेण ध्वन्यते। अतीत्य स्थितं परमात्मस्वरूपं त्वां द्रष्टं वयं के? न वयं योग्या इत्यर्थः, तथापि पुनरागमनात् एषा प्रीतिः भवेत् भविष्यतीत्यर्थः। अत्र भगवद्विषयकरतिभावो यद् दृष्टोऽसि स केवलं भक्तानुग्रह एवेति। देवे महेश्वरे साक्षात्कृते तपसा वाक्यभङ्गया सहृदयानां सातिशयचमत्कृतिमादधातीति प्रेयोऽलङ्कारः।।276।। प्रत्यक्षगोचरीकृते सति राजवर्मणः राजवर्माख्यस्य राज्ञः इति उक्तरूपं यत्

एतदेव सङ्गमयत्ति-इतीति।। विदुर इति युक्तम् आह यतस्तस्य अन्यतः प्रीतिप्रकाशनं तदपि प्रेय इति अवगम्यताम्, अत्रापि भगवद्विषयकरति-

अन्यस्मात् आगन्तुकात् तादृशी धृतिः सन्तोषः न आसीदिति शेषः, ततः भक्तिमात्रेण भावव्यञ्जकस्य प्रियाख्यानस्य सत्त्वादिति।।278-279।।

न तु केनाप्यन्येनोपचारेणेत्यर्थः समाराध्यः हरिः तस्य सुप्रीतश्च अभवत् इति अथ रसवदलङ्कारं दर्शयन् रसानाञ्च शृङ्गारादीनां प्राथम्येन सर्वजनहृद्यत्वेन वाक्यशेषः। उद्योगपर्वीयश्लोकश्च अस्य प्रतिरूपो यथा, 'या प्रीतिः पुण्डरीकाक्ष! च प्रथमं शृङ्गारमुदाहरति-मृतेति।। मृता इति निश्चित्य इत्यध्याहार्यं प्रेत्य परलोके तवागमनकारणात्। सा किमाख्यायते तुभ्यमन्तरात्मासि देहिनामि 'ति।।277।। यया कान्तया सङ्गन्तुं सङ्गमे कर्त्तुं मे मरणं मतम् इष्टं मरणावधारणं कृतमित्यर्थः, एषा सा तन्वी अत्रैव जन्मनि मरणं विनेत्यर्थः कथं मया लब्धा प्राप्ता मृतां

172 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 173

सैषा तन्वी मया लब्धा कथमत्रैव जन्मनि।।280॥ सोऽयं दुःशासन: पापो लब्धः किं जीवति क्षणं।282॥।

प्राकप्रीतिर्दर्शिता सेयं रतिः शृङ्गारतां गता। इत्यारुह्य परां कोटि क्रोधो रौद्रात्म्तां गतः। रूपबाहुल्ययोगेन तदिदं रसवद्वचः॥281॥ भीमस्य पश्यतः शत्रुमित्येतद्रसवद्वचः॥283॥

निगृह्य केशेष्वाकृष्ठा कृष्णा येनाग्रतो मम। अजित्वा सार्णवामुर्वीमनिष्टा विविधैर्मखैः। अदत्त्वा चार्थमर्थिभ्यो भवेयं पार्थिवः कथम्।।284॥ In the former (Verses 276 and 278) felicity has been illustrated; in this (verse 280) love (srngāra) is expressed intensively. This is therefore Rasavat (or full of sentiment). and dragged along in my presence; will he live one

"This sinful person Duhsasana has been caught by me; moment (longer)?"

he by whom Krsna (Draupadi) was caught by her tresses Thus Bhima, seeing the enemy became awe-inspiring reaching the limit of anger. This also is Rasavat. मदालसां नागानां प्रसादेन पुनः प्रत्युज्जीवितां प्राप्य तत्पत्युः कुवलया- "Without conquering the earth surrounded by the श्वस्योक्तिरियम्। सैषा तन्वीत्यत्र सैवावन्तीति पाठोऽपि दृश्यते। तथात्वे आवन्ती ocean and without performing the various sacrifices and

अवन्तिदेशभवा वासवदत्तेत्यर्थः, तस्याश्च दाहप्रवादेन मरणनिश्चयात् दुःखितस्य without giving the (entire) wealth to the mendicants, how do I become a king." वत्सराजस्य पुनस्तां प्राप्यानन्दोक्तिरियम्। अत्र सम्भोगशृङ्गाररसः। तल्लक्षणं तूक्तं विश्वनाथेन। यथा, 'दर्शनस्पर्शनादीनि निषवेते विलासिनौ। यत्रानुरक्तावन्यान्यं सम्भोगोऽयमुदाहृत' इति। अथञ्च विप्रलम्भानन्तर्यात् परां पुष्टिं नीतः। उक्तञ्च द्रौपदी केशेषु अवच्छेदे सप्तमी। आकृष्टा, सः अयं पाप: दुःशासनः मया प्राप्तः विश्वनाथेन, 'न विना विप्रलम्भेन सम्भोगः पुष्टिमश्नुते। कषायिते हि वस्त्रादौ क्षणं जीवति किम्? नैव जीवतीत्यर्थः।282।

भूयान् रागो विवर्धते' इति। विप्रलम्भश्च तेनैवोक्तः। यथा, 'यत्र तु रतिः प्रकृष्टा इतीति।। शत्रुं दुःशासनं पश्यतः भीमस्य क्रोधः इति उक्तप्रकारेण परां नाभीष्टमुपैति विप्रलम्भोऽसात्रि 'ति।। 280।। कोटिम् आरुह्य विभावादिभिः परिपोषं प्राप्य इत्यर्थः रौद्रतां रौद्रभावं गतः नन्व्रत्रापि नायिकाविषयकरतिभावो व्यज्यते तत् प्रेयोऽलङ्कार एव कथमत्र रौद्ररसत्वेन परिणत इत्यर्थः। तथाच शत्रुरत्र आलम्बनविभावः कृष्णाकेशा- न स्यादित्याशङ्गयाह-प्रागिति। प्राक् पूर्वोक्तयोरुदाहरणयोः प्रीतिः भगवद्विषय- कर्षणादिकमुद्दीपनविभावः, पाप इत्यधिक्षेपवाक्यमनुभावः, गर्वाद्रयश्च प्रतीयमाना करतिव्यञ्जिका एव न तु विभावादिपरिपुष्टा दर्शिता। उक्तञ्च, 'मनोऽनुकूलेष्वर्थेषु व्यभिचारिण: एतैः पुष्टिं नीतः क्रोधस्थायिभावः रौद्ररसत्वमापन्न इति एतत् सुखसंवेदनं वच:। असंप्रयोगविषया सैव प्रीतिर्निगद्यत' इति। इह तु सा रतिः वच: रसवत् रसवदलङ्कारेणालङ्कृतमिति।।283॥ कान्ताविषयकोऽनुराग इत्यर्थः। उक्तञ्च, रतिर्मनोऽनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायित- वोररसमुदाहरति-अजित्वेति।। सार्णवं ससागराम् उर्वीम् अजित्वा जयेत मि'ति। रूपाणां विभावानुभावव्यभिचारिणां बाहुल्यं विस्तारः तस्य योगेन शृङ्गारतां अलब्ध्वा, विविधैः मखैः अश्वमेधादिभिः अनिष्टा देवान् अपरितोष्य, तथा अर्थिभ्य गता, तस्मात् इदं मृतेत्युकं वच: रसवत् रसवदलङ्गारेणालंकृतमित्यर्थः। अर्थम् अदत्त्वा कथं पार्थिवः भवेयम् अनेवंधस्य पार्थिवत्वं विडम्बनैवेति भावः। रौद्ररसमुदाहरजि-निगृह्येति।। येन मम अग्रतः मामनादृत्य इत्यर्थः। कृष्णा एतेनास्य युद्धवीरत्वं धर्मवीरत्वं दानवीरत्वञ्च सूचितम्।। 284।

174 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 175

इत्युत्साह: प्रकृष्टात्मा तिष्ठन् वीररसात्मना। तथा परेऽपि बीभत्सहास्याद्भुतभयानकाः।।287॥ रसवत्वं गिरामासां समर्थयितुमीश्वरः।।285॥ पायं पायं तवारीणां शोणितं पाणिसम्पुटैः। यस्या: कुसुमशय्यामि कोमलाङ्गया रुजाकरी। कौणपाः सह नृत्यन्ति कबन्धैरन्त्रभूषणाः।।288।। साधिशेते कथं तन्वी हुताशनवतीं चिताम्।।286। इदमम्लानमानाया लग्नं स्तनतटे तव। इति कारुण्यमुद्रिक्तमलङ्कारतया स्मृतम्। namely, Bībhatsa (terrible) hāsya (comic), Adbhuta Thus, the enthusiasm which is pre-eminently (in the (wonderful) and Bhayānaka (fearful).

king) being full of heroic sentiment is capable of fully "Having again and again drunk of the blood of your expressing through these words the alankāra Rasavat. enemies by handfuls the devils dance along with trucated bodies wearing entrails as ornaments." (This is an example "That lady of slender build to whose delicate body of Bibhatsa). even a bed of flowers caused pain, how does she sleep on the pyre which is lit with (cremation) fire?" "My friend, hide by your upper garment these recent marks of finger nails which remain on your expansive Thus excess of kāruņya; (or pity) is stated in manner full of alankāra; then there are other forms (of Rasavat) प्रतीयमानाश्चिन्तादयो व्यभिचारिण इति ज्ञेयं, तथा परे अन्ये बीभत्सहास्या- इतीति।। उक्तरूप: प्रकृष्टः आत्मा यस्य सः विभावादिभिः परिपुष्ट इत्यर्थः द्धुतभयानका अपि रसा वेदितव्या इति शेषः।।286-287 ।। उत्साह: कार्यारम्भेषु संरम्भ: स्थेयानुत्साह इत्यत इत्युक्तलक्षणः संरम्भ इत्यर्थः तत्र बीभत्समुदाहरन्नाह-पायमिति।। कौणपाः राक्षसाः कबन्धैः वीररसात्मना तिष्ठन् वीररसरूपेण परिणमन् आसां गिरां वाचां रसवत्त्वं अशिरस्कक्रियायुक्तकलेबरैः सह, 'कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेबर- रसवदलङ्कारयुक्तत्वं समर्थयितुं दृढीकर्तुम् ईश्वरः समर्थः। अत्र युद्धे जेतव्याः मि'त्यमरः। अन्त्रं पुरीतत् भूषणं येषां तादृशाः सन्तः पाणिसम्पुटैः तव अरीणां शत्रवः, धर्मे धर्मः दाने याचका: आलम्बनविभावाः सहायान्वेषणादयः प्रतीयमानाः शोणितं पायं पायं पुनः पुनः पीत्वा नृत्यन्ति। अत्र जुगुप्सारूपत्यायिभावः। अनुभावाः, हर्षधृत्यादयो व्यभिचारिण: एतैरभिव्यक्तः उत्साहरूपस्थायिभावः जुगुप्सालक्षणन्तूक्तं यथा, 'दोषेक्षणादिभिर्गर्हा जुगुप्सा विषयोद्भवे 'ति तस्य च वीररसतां लभते इति॥।285॥ शोणितपायिन: अन्त्रभूषणाः राक्षसाः आलम्बनविभावाः, अन्ये च अनुभाव- करुणरसमुदाहरति-यस्या इत्यादि।। यस्याः कोमलाङ्गयाः कुसुमशय्यापि व्यभिचारिण आक्षिप्ताः तैश्च परिपुष्टः बीभत्सरसत्वं भजते। अत्र राजविषय- रुजाकरी पीडाकरी, सा तन्वी कथं हुताशनवरतीं ज्वलन्तमित्यर्थः चिताम् अधिशेते। करतिभावस्य प्राधान्यात् बीभत्सपरिपुष्टतया तस्यैव चमत्कारित्वात् प्रेयोऽलङ्कार- इत्यत्र उद्रिक्तं विभावादिभिः परिपुष्टं कारुण्यं करुणरसस्थायिभावः शोकः त्वमेव युक्तमिति बोध्यम्। रसवत्प्रेयसोः सङ्कर इति केचित्॥288॥ चित्तवैक्लब्यविशेष इत्यर्थ: इष्टनाशादिभिश्चेतोवैक्लब्यं शोकशब्दभागिति लक्षणात्। हास्यमुदाहरन्नाह-इदमिति।। हे सखि; अम्लानः अखण्डितः मानो यस्याः अलङ्कारतया रसवदलङ्कारत्वेन स्मृतम्। अत्र गतप्राणा तन्वी आलम्बनविभावः, तादृश्याः अस्माकं पुनः पुनराग्रहेणापि अविगतमानाया इत्यर्थः तव स्तनतटे इदं कुसुमशय्यादिस्मरणम् उद्दीपनविभाव: तादृशकरुणवचनम् अनुभावः कथमित्यनेन नवं न तु प्राचीनं नखपदं नखाघातचिह्नं लग्नम् उत्तरीयेण छाद्यताम्। सखी-

176 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 177

छाद्यतामुत्तरीयेण नवं नखपदं सखि!।।289। स्मरणं यस्य दैत्यस्त्रीगर्भपाताय कल्पते।12914VSITA अंशुकानि प्रवालानि पुष्पं हारादिभूषणम्। वाक्यस्याग्राम्यता योनिर्माधुर्ये दर्शितो रसः। शाखाश्च मन्दिराण्येषां चित्रं नन्दनशाखिनाम्।।290।। इह त्वष्टरसायत्ता रसवत्ता स्मृता गिराम्।।292। इदं मघोनः कुलिशं धारासन्निहितानलम्। इति रसवच्चक्रम्।

bosom, you who are now angry with your lover." (This is अपकर्ताहमस्मीति हृदि ते मास्म भूद् भयम्।

an example of hāsya). "It is wonderful that for these the Nandana trees their Bhayānaka). miscarriage in the Daitya ladies." (This is an example of sprouts are upper garments, their flowers are ornaments like the neckace, and their branches are houses. (This is It has already been pointed out in (section I verse 62) an example of Adbhuta). that the sentiment of sweetness (Mādhurya) arises out of "This is Indra's thunderbolt whose sharp edge is full the absence of vulgarity in the words (used). Here the of fire and the thought of which is sufficient for causing Rasavat (or quality of sentiment) in words has been shown · in the eight Rasas (or Sentiments). समिधौ मानवर्तीं रहसि कान्तेन सह कृतविहारां काञ्चित् प्रति तत्सख्या (Thus, ends the sub-section on Rasavat). उपहासोक्तिरियम्। अत्र हास: स्थायिभावः। तल्लक्षणन्तूक्तम्। यथा, 'वागादि- "Don't be afraid in your heart that I will attack you; वैकृतैश्चेतोविकासो हास उच्यत' इति। तदृशी मानवती नायिका आलम्बनविभावः, नखक्षतमुद्दीपनविभावः, तादृशवचनानि अनुभावाः व्यभिचारिणश्च यथायथं तादृशकुलिशेन उद्दीपनविभावेन गर्भपातेन च अनुभावेन अन्यैश्च प्रतीयमानै: प्रतीयमाना: एतैश्च परिषुष्टः अयं हास हास्यरसत्वेन परिणमति॥289॥ तत्तत्कालिकचित्तव्यापारैः परिपुष्टः भयानकरसत्त्वं प्राप्नोतीति॥291। अद्भुतरसमुदाहरति-अंशुकानीति।। एषां नन्दनशाखिनां प्रवालानि ननु माधुर्यनिरूपणे मधुरं रसवदित्युके रसवत्त्वस्य माधुर्यगुणवत्वेन अंशुकानि वसनानि, पुष्पं हारादिभूषणं, शाखाश्च मन्दिराणि गृहाणि, चित्रं अभिहितम् अत्र तु अलङ्कारत्वं कथं सङ्गच्छत इत्याह-वाक्यस्येति।। माधुर्ये किमाश्चर्यमित्यर्थः। अत्र स्थायिभावो विस्मयः। तल्लक्षणं यथा, 'विविधेषु पदार्थेषु माधुर्यनिरूपणे वाक्यस्य अग्राम्यता ग्राम्यत्वदोषाभाव एव योनि: कारणं यस्य लोकसीमातिवर्तिषु। विस्फारश्वेतसो यस्तु स विस्मय उदाहृत' इति। तादृशः रसः दर्शितः अग्राम्यता एव रसत्वेन उपचारतः कीर्तनमिति भावः। इह अलौकिकानन्दनशाखिभिरालम्बनविभावैः तेषाञ्च तत्तद्गुणैरुद्दीपनविभावैः अन्यैश्च तु गिरां वाचां रसवत्ता रसवदलङ्कारत्वम् अष्टसु रसेषु शृङ्गारादिषु आयत्ता स्मृता। प्रतीयभावैरनुभावैः सञ्चारिभिश्च परिपुष्टः अद्भुतरसतया पर्यवस्यतीति॥290।। तथाच, रसव्यञ्जकग्राम्यत्वदोषाभावसहकृतालङ्कारादिनत्त्वं माधुर्यगुणत्वं . भयानकरसमुदाहरति-इदमिति।। इदं मघोन इन्द्रस्य कुलिशं वज्रं धारासु रसवदलङ्कारस्तु रस एवेति भेदः। 292॥। सन्निहित: अनल: यस्य तादृशं, यस्य स्मरणं दैत्यस्त्रीणाम् असुस्कामिनीनां ऊर्जस्वयलङ्कारमुदाहरति-अपकर्तेति।। अहं ते अपकर्ता शत्रुरस्मि इति गर्भपाताय कल्पते प्रभवति। अत्र दैत्यस्त्रीणां भयमेव स्थायिभावः। तल्लक्षणं हेतो: ते भयं मास्म भूत् न भवतु, मे मम खड्गः विमुखेषु प्रहर्तु जातु कदाचिदपि यथा, 'रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैक्लब्यदं भयमि 'ति। मघोना आलम्बनविभावेन न वाञ्छति। तथाचोक्तं हन्यादित्यनुवृत्तौ मनुना। यथा, 'नायुधव्यसनप्राप्तं नार्तं

178 काव्यादर्शः द्वितीय: परिच्छेदः 179 विमुखेषु न मे खड्गः प्रहर्तुं जातु वाञ्छति।।293 II एवमुक्त्वा परो युद्धे निरुद्धो दर्पशालिना। दशत्यसौ परभृतः सहकारस्य मञ्जरीम्।

पुंसा केनापि तज्ज्ञेयमूर्जस्वीत्येवमादिकम्।।294॥ तमहं वारयिष्यामि युवाभ्यां स्वैरमास्यताम्।।296।

अर्थमिष्टमनाख्याय साक्षात् तस्यैव सिद्धयै। सङ्गमय्य सखीं यूना सङ्केते तद्रतोत्सवम्। निर्वर्तयितुमिच्छन्त्या कयाप्यपसृतं ततः।।297॥ यत् प्रकारान्तराख्यानं पर्यायोक्तं तदष्यिते।295॥ इति पर्यायोक्तम्। किञ्चिदारभमाणस्य कार्यं दैववशात् पुनः। my sword never likes to attack a person whose face is turned away from battle." Thus addressed, the enemy was not opposed by a "This bee, bites the bunch of mango blossom; I will go proud warrior in battle; this therefore must be considered and drive him away; you two may remain freely." as urjasvī (vigour) and others like that also. Thus after bringing together her companion with the

Without stating directly a particular meaning, for the youthful lover at the rendezvous desiring to stand in the accomplishment of that very meaning what is told in way of their enjoyment a certain lady went away from another manner is considered to be Paryāyoktam (or that place.

Paraphrase). Thus, ends the sub-section on ūrjasvī and Paryāyoktam. When a person is about to commence a piece of work, he gets an additional ally for the accomplishment of that नातिपरिक्षतम्। न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन्नि 'ति। युद्धे पलायनपरं शत्रुं प्रति कस्यचित् वीरस्योक्तिः। अत्र गर्वरूपो व्यभिचारिभावः स्थायिभावादपि उत्साहादुद्रिक्त इति ऊर्जस्विनामालङ्कारः। यस्य तु तादृशोद्रेकाभावः तत्र वीरो पर्यायोक्तमुदाहरति-दशतीति।। असौ परभृतः कोकिलः सहकारस्य

रस एव रसवदलङ्कारतया परिणमतीति बोध्यम्।।293।। कुञ्जबहिः स्थिरतस्येति शेषः मञ्जरीं दशति, अहं तं निवारयिष्यामि युवाभ्यां स्वैरं स्वच्छन्दम् आस्यतां स्थीयतामिति कान्तकामिन्योः सुरतोत्सवस्य व्याधातो एवमुक्त्वेति।। दर्पशालिना अहङ्कारवता केनापि पुंसा एवम् उक्तरूपं वचनम् उक्त्वा युद्धे परः शत्रुः निरुद्धः। तस्मात् इत्येवमादिकं रसान्तरेऽपि तादृशो गर्वः मा भूदिति विविच्य सख्यास्ततोऽपसरणस्यौचित्ये इतोऽहं गमिष्यामीति वाचकपदेनाभिधाने वैचित्र्यातिशयस्याभावो जायते इति परभृतवारणव्याजेन ऊर्जस्वीत्यर्थः॥294॥ तदपसरणं व्यक्तीकृतमिति पर्यायोक्तम्।। 296।। पर्यायोक्तं लक्षयति-अर्थमिति।। इष्टम् अभिलषितम् अर्थ साक्षात् वाचकशब्देन अनाख्याय अकथयित्वा तस्यैव इष्टार्थस्य सिद्धये प्रतिपत्तये यत् सङ्गमय्येति॥। सङ्केते सङ्केतस्थाने यूना सह सङ्गमय्य तयोः रतोत्सवं

प्रकारान्तरेण भङ्गिविशेषेण आख्यानं व्यञ्जनया द्योतनं तत् पर्यायोक्तम् इष्यते। निर्वर्तयितुं सम्पादयितुमिच्छन्त्या कयापि सख्या ततः अपसृतमित्यन्वयः।297॥

समानार्थकशब्दान्तरस्यैव पर्यायत्वात् अन्वर्थसंज्ञेयमिति बोध्यम्।।295। समाहितं निरूपयति-किञ्चिदिति।। किञ्चित् कार्यम् आरम्भमाणस्य कर्तृमुद्युक्तस्य दैववशात् अकस्मात् पुनः तस्य साधनस्य समाधानस्य या समापत्तिः

180 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 181

तत्साधनसमापत्तिर्या तदाहुः समाहितम्।।298।। गुरोः शासनमत्येतुं न शशाक स राघवः। मानमस्या निराकर्तुं पादयोर्मे पतिष्यतः। यो रावणशिरश्छेदकार्यभारेऽप्यविक्लबः।।301। उपकाराय दिष्टयैतदुदीर्णं घनगर्जितम्।।299॥ रत्नभित्तिषु संक्रान्तैः प्रतिबिम्बशतैर्वृतः। आशयस्य विभूतेर्वा यन्महत्त्वमनुत्तमम्। ज्ञातो लङ्केश्वरः कृच्छ्रादाञ्जनेयेन तत्त्वतः।।302। उदात्तं नाम तं प्राहुरलङ्कारं मनीषिणः।।300।।

object by Good Fortune; that they say is samāhitam (or That Räghava was not able to transgress an Elder's

Union). order, who was not perturbed in the least even in the task

"When I was falling at her feet in order to turn her of cutting off the head of Rāvana. (This is an example of

away from her petulance, fortunately there arose a Āśayodattam (or sublimity of heart).

rumbling of the clouds for my help." "It was with great difficulty that Añjaneya found out rightly the Lord of Lanka, surrounded as he was, by Thus, ends samāhitam. hundreds of images cast upon the bejewelled walls (of Wise men call that alankāra Udattam (Sublimity) which the audience hall)." This is an example of Vibhutyudāttam expresses the pre-eminent greatness (of a person) either (or sublimity in riches). in the qualities of his heart or in his riches.

संयोग: तत् समाहितम् आहुः। समाधानरूपत्वात् अन्वर्थसंज्ञेयमिति। दैववशादिति महतां चरितं भवेदिति आहुः। तन्मते प्रस्तुतस्य अङ्गत्वेन महतां चरित्रवर्णनमपि तु न नियमपरं बुद्धिपूर्वककारणान्तरालम्बनेन कार्यसमाधानेऽपि अस्य सद्भावात्। तदुक्तं भोजराजेन, 'कार्यारम्भे साहायाप्तिर्दैवात् दैवाकृते च या। आकस्मिकी उदात्तालङ्कार इति बोध्यम्।।300।।

बुद्धिपूर्वोभयी वा तत् समाहितम्' इति ॥। 298॥। आशयमहत्त्वे उदाहरति-गुरोरिति।। यः रावणस्य शिरश्छेदः कार्यं तस्य भारः तस्मिन्नपि सविक्लतः अव्याकुलः, स राघवः गुरोः पितुः शासनं समाहितमुदाहरति-मानमिति।। अस्याः मानिन्याः मानं निराकर्तुं पादयोः पतिष्यतः मे मम उपकाराय दिष्ट्या दैवेन एतत् घनगर्जितम् उदीर्णम्। अत्र राज्यत्यागपूर्वकवनगमनादेशम् अत्येतुम् अतिक्रमितुं न शशाक। अत्र रावणवध- रूपासाध्यसाधनक्षमस्य तादृशगुरुनिदेशवर्तित्वेन अलौकिकं माहात्म्यं प्रतीयते मानभङ्गाय पादपतनप्रवृत्तस्य दैवादुदीर्णेन घनगर्जितेन तस्यातीवोद्दीपकत्वात् अक्लेशेन तत्समाधानमिति समाहितमलङ्कारः।।299।। इत्युदात्तत्वम्।।301।।

उदात्तं निरूपयति-आशयस्येति।। आशयस्य सभिप्रायस्य विभूतेः सम्पत्ते: विभूतिमहत्वे उदाहरति-रत्नभित्तिष्विति।। आञ्जनेयेन अञ्जनासुतेन हनुमता

वा यत् अनुत्तमम् अलौकिकं महत्त्वम् आधिक्यं, मनीषिणः तम् उदात्तं नाम कृच्छ्रात् अतिकष्टेन बहुपर्यालोचनया इत्यर्थः रत्नभित्तिषु संक्रान्तैः प्रतिफलितैः प्रतिबिम्बानां शतैः वृतः लङ्केश्वरः रावणः तत्त्वतः ज्ञातः ईदृशैश्वर्यशाली नास्तीति अलङ्कारं प्राहुः। तथाच, प्रस्तुतस्य उदाराशयत्ववर्णनेन लोकातिशयसम्पद्वर्णनेन अयमेव लङ्केश्वर इति विदित इत्यर्थः। अत्र लङ्केश्वरस्य तादृशैश्वर्यमहत्त्वकीर्तनमेव च यद् वैचित्र्यं स एव उदात्तालङ्कार इति निष्कर्षः। केचित् तु, यद्वापि प्रस्तुतस्याङ्गं उदात्तालङ्कार इति॥

182 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 183 पूर्वत्राशयमाहात्म्यमत्राभ्युदयगौरवम् सुवयञ्जितमिति प्रोक्तमुदात्तद्वयमप्यदः॥303॥ चन्दनं चन्द्रिका मन्दो गन्धवाहश्च दक्षिणः। सेयमग्निमयी सृष्टिर्मयि शीता परान् प्रति॥।305॥ उदात्तम्। शैशिर्यमभ्युपेत्यैव परेष्वत्मनि कामिना। अपह्ुतिरपहुत्य किञ्चिदन्यार्थदर्शनम्। औष्ण्यप्रकाशनात्तस्य सेयं विषयनिहुतिः॥306। न पञ्चेषुः स्मरस्तस्य सहस्रं पत्रिणामिति।।304।। अमृतस्यन्दिकिरणश्चन्द्रमा नामतो मतः।

In the former, the greatness of the heart, and here the "Sandal, moonshine and the soft southern breeze greatness of wealth are clearly indicated; thus the two which carries fragrance-their nature, so far as I am Udāttamas are made clear. concerned, is full of fire; so far as others are concerned, it Thus ends Udāttam. is cool."

Where something is denied and another meaning After stating the coolness with respect to others, is made clear, then it is Apahnuti : "Cupid is not a making clear the burning heat towards himself, the person in love, this (alankāra) is Vișaya-nihnuti (or denial of the person with five arrows; his arrows are a thousand." (This is an example of Samkhyāpahnuti or denial of quality extending to all cases).

number). विषयापह्ुतिमुदाहरति-चन्दनमित्यादि।। चन्दनं चन्द्रिका तथा मन्दः दक्षिणः गन्धवाहः सा इयं मयि विरहिणीत्यर्थः अग्निमयी सृष्टिः अग्निवत् द्वैविध्यमुपसंहरति-पूर्वत्रेति।। पूर्वत्र गुरोरित्युदाहरणे आशयस्य माहात्म्यम्, मया प्रतीयते इत्यर्थः परान् अन्यान् अविरहिण इत्यर्थः प्रति शीता शीतला अत्र रत्नभित्तिष्वित्युदाहरणे अभ्युदयस्य गौरवं सुव्यञ्जितं सुप्रतीतमिति अदः सृष्टिः तेषामतीव सुखकरत्वादिति भाव:। अत्र कामिना परेषु शैशिर्यं उदात्तद्वयं प्रोक्तम् उभयत्रापि वैचित्र्यस्य सद्भावादिति भावः॥303॥ शीतलत्वमभ्युपेत्य आरोप्य आत्मनि औष्टौष्ण्यप्रकाशनात् अग्निमयत्वधर्मारोपणेन चन्दनादीनां शैत्यदाहकत्वयोर्विषयभेदस्य कीर्तनात् विषयापह्दुतिरियमित्यन्वयः।। अपह्रुतिं निरूपयति-अपह्नुतिरिति।। किञ्चित् किमपि प्रकृतम् अपह्ठुत्य 305-306|1 अपलप्य अन्यस्य अर्थस्य दर्शनं व्यवस्थापनम् अपह्नुतिः। अत्र धर्मापह्नवेन धर्मान्तरारोपणं तत्त्वापह्नवरूपके धर्मिनिषेधेन धर्म्यन्तरारोप इत्यनयोर्भेदः। स्वरूपापह्दुतिमाह-अमृतेत्यादि।। चन्द्रमाः अमृतस्यन्दिनः किरणा यस्य सः नामतः नाम्नैव मतः ख्यातः न तु अर्थत इत्यर्थः तस्य किरणानाम् उदाहरति-नेति। स्मरः काम: पञ्चेषुर्न तन्मात्रेषुभिः समग्रजगतामेतादृशपीडना- सम्भवादिति भाव:, अतस्तस्य पत्रिणां सहस्रम् अस्तीति शेषः। अत्र स्मरस्य अमृतस्यन्दित्वस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्ववदिति भावः। विरहिण उक्तिरियम्। विरह

पञ्चेषुत्वधर्मं प्रतिषिध्य सहस्रेषुत्वरूपधर्मान्तरारोपरूपापहुतिरिति बोध्यम्।।304। चन्द्रकिरणस्य अतीवोद्दीपकत्वादसह्यत्वमिति बोध्यम्। अयं चन्द्रमाः अन्यः अर्थात्मा वस्तुस्वरूप एव, 'अर्थोऽभिधेयरै वस्तुप्रयोजननिवृत्तिष्वि 'त्यमरः। चन्दति आह्लादयतीति व्युत्पत्तिलभ्यार्थात् अन्यपदार्थ एवेत्यर्थः। यथा,

184 काव्यादर्श: द्वितीयः परिच्छेद: 185

अन्य एवायमर्थात्मा विषनिष्यन्दिदीघितिः।307॥ श्लिष्टमिष्टमनेकार्थमेकरूपान्वितं वचः। इति चन्द्रत्वमेवेन्दौ निवर्त्यार्थान्तरात्मता। तदभिन्नपदं भिन्नपदप्रायमिति द्विधा।।310।। उक्ता स्मरार्तेनेत्येषा स्वरूपापह्ुतिर्मत॥308॥ उपमापह्ुतिः पूर्वमुपमास्वेव दर्शित। Ślistam (or paronomasia) is defined as a group of words which have one form but many meanings. It is two-fold इत्यपह्नुतिभेदानां लक्ष्यो लक्ष्येषु विस्तरः॥309॥ viz., Abhinnapadam and Bhinnapadaprāyam (where words

अपह्ुतिचक्रम्। are not to be split and where words have mostly to be split).

It is only in reputation that the moon possesses rays which shed nectar; at the core, he is different and has rays श्लेषं लक्षयति-श्लिष्टमिति॥। अनेकार्थम् अभिधया

which shed poison profusely." युगपदनेकार्थप्रतिपादकम् एकेन अभिन्नेन रूपेण आकारेण अन्वितं युक्तं वच:

Here the moonness of the moon is denied and some श्लिष्टं श्लेषालङ्कार युक्तम् इष्टं कविभिरभिलषितम्। तथाच, other quality is attributed to him by a person afflicted by शब्दार्थयोरेकतावभासहेतुः सम्बन्धविशेषः श्लेषः, स चात्र Love; this is considered Svarūpāpahnuti (or denial of शब्दयोरेकप्रयत्नोच्चार्यत्वरूपः अर्थयोस्तु एकप्रयत्नोच्चार्यमाणशब्देन identity). ऐककालिकत्वबोधरूपः। अन्ये तु शब्दयोर्जतुकाष्ठन्यायेन अर्थयोश्च Upamāpahnuti (or denial in simile) has already been एकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन श्लेष इत्याहुः। यत्र अभिन्नया वृत्त्या शब्दस्य illustrated among the Similes. Thus, the varieties of Apahnuti (or Denial) can be elaborately seen in books अनेकार्थत्वं तत्रैव श्लेषः, यत्र तु अनेकार्थत्वेऽपि शक्तिसङ्कोचकानां संयोगादीनां

(literature). सद्भावः। यदुक्तं विश्वनाथेन, 'संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता। अर्थः

Thus ends Apahnuti (or Denial). प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः। सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः। शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः॥यथा, 'सशङ्गचक्रो हरिरित्यत्र मण्डपादिशब्दा व्युत्पत्तिलभ्येषु मण्डपानकर्तृरूपेषु अर्थेषु अशक्ता शङ्गचक्रसंयोगेन हरिशब्दो विष्णुमेवाभिधत्ते' इत्यादि। तत्र न श्लेषः अभिधया गृहादिरूपार्थवाचकास्तद्वदिति भावः, अतः विषनिष्यन्दिन्यो दीधितयो यस्य युगपदर्थद्वयप्रतीतेरभावात्, तादृशस्थले संयोगादिना एकार्थबोधनात् अभिधायां

तथोक्तः। इत्यत्र स्मरार्तेन विरहिणा इत्यर्थः इन्दौ चन्द्रत्वम् आह्लादकत्वस्वरूपत्वं विरतायां पश्चात् व्यञ्जनया अर्थान्तरप्रतीतौ ध्वनित्वमेव। यथा, 'भद्रात्मनो

निवर्त्य निषिध्य अपह्वुत्य इत्यर्थः अर्थान्तरात्मता वस्त्वन्तरस्वरूपत्वम् उक्ता दुरधिरोहतनोर्विशालवंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य। यस्यानुपप्लुतगतेः आरोपिता, अतः एषा स्वरूपापह्दुर्तिमता।। परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभग: सततं करोऽभू 'दित्यत्र प्रकरणेन प्रथमं प्रकृतः

उपमापह्नुतिरिति।। उपमायाः सादृश्येन अपह्ठुतिः-पूर्वम् उपमासु पुरुष: प्रतीयते पश्चात् व्यञ्जनया हस्तीति। तत्र अर्थस्य अनेकत्वं क्वचिद् वस्तुतः,

उपमालङ्कारभेदेषु एव मध्ये दर्शिता प्रतिषेधोपमाख्या वर्णिता इत्यर्थः। इति क्वचिदेकरूपत्वेऽपि सम्बन्धिभेदेन इति बोध्यम्। आद्यस्तावत् शब्दश्लेषः

उक्तरूपाया अपह्ुत्या भेदानां विस्तरः लक्ष्येषु यथायथं लभ्येषु उदाहरणेषु लक्ष्यः द्वितीयस्तु अर्थश्लेष इति विश्वनाथादयः। तस्य द्वैविध्यमाह-तदिति। तत् वचः

अमुसन्धेय इत्यर्थः ।। 309।। अभिन्नपदं शक्यतावच्छेदकस्य विभिन्नत्वेऽपि एकप्रकृतिप्रत्ययसमासादिघटितत्वेन अभिन्नानि पदानि यस्मिन् तत्, तथा भिन्नानाम् अनेकप्रकृतिप्रत्ययादिघटितत्वेन

186 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 187

असावुदयमारूढः कान्तिमान् रक्तमण्डलः। राज्ञा प्रदोषो मामित्थमप्रियं किं न बाधते॥312। राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुभिः करैः।।311॥ उपमारूपकाक्षेपव्यति रेकादिगोचरा:।

दोषाकरेण सम्बध्नन् नक्षत्रपथवर्तिना। प्रागेव दर्शिताः श्लेषा दर्श्यन्ते केचनापरे॥313॥

"This person has ascended the region of prosperity and अस्त्यभिन्नक्रियः कश्चिदविरुद्धक्रियोऽपरः।

is full of splendour; and the mandalas of districts are veritable mine of faults. (Here many words have to be split attached to him; and he the king captivates the hearts of in different ways for getting at the two meanings and this the people by light taxes (this resplendent moon has is therefore an example of Bhinnapadaprāya). ascended the heavens and is full of splendour and is Varieties of panoromasia which also show Upamā reddish (as he newly rises) and the captivates the people (Simile), Rūpaka (metaphor), Ākșepa (Objection), Vyatikreka by soft rays). (Differentiation) etc., have already been illustrated (under Why will he not thus torment me who am not his the respective subsections). A few others will be shown friend-he, this evening (who is full of faults) and who is here. attached to the moon (who is a mine of faults) who has his path among the stars (who is attached to a king who does पुरुष: दोषाकरेण दोषायाः करः तेन निशाकरेण दोषस्य आकरेण च तथा not remain in the path of the Ksatriyas) and who is a नक्षत्रपथे आकाशपथे वर्तत इति तथोक्तेन क्षत्रपथे क्षत्रोचिताचारे न वर्तमानेन च

विलक्षणानां पदानां प्रायो बाहुल्यं यत्र तत्। तथाच अभिन्नपदवाक्ये अभङ्गश्लेषः राज्ञा चन्द्रेण नृपेण च सम्बध्नन् संयोगं प्राप्नुवन् सन् अप्रियम् प्रियारहितं

भिन्नपदवाक्ये सभङ्गश्लेष इति द्विविधत्वं शेषस्तु समधिकचमत्कारितया द्वेष्यञ्च माम् इत्थम् एवंप्रकारेण किं कथं बाधते पीडयति। अत्र

कविभिर्बाहुल्ये प्रयुज्यत इति प्रायपदाभिप्रायः। विश्वनाथस्तु, 'श्लिष्टैः दोषाकरेणेत्यादिपदानि प्रकृतिप्रत्ययसमासैर्भिन्नानीति सभङ्गश्लेषः। राज्ञेत्यत्र तु

पदैरनैकार्थाभिधाने श्लेष इष्यते। वर्णप्रत्ययलिङ्गानां प्रकृत्योः पदयोरपि। अभङ्ग:। तदत्र सभङ्गाभङ्गश्लेष इति त्रैविध्यम्। उक्तञ्च, पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथ

श्लेषाद्विभक्तिवचनभाषाणामष्टधा च सः'। तत्र वर्णश्लेषो यथा, 'प्रतिकूलतामुपगते भङ्गस्तदुभयात्मकः' इति। केवलसभङ्गोदाहरणं विश्वनाथेन दर्शितम्। यथा,

हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता। अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः 'पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिश्शेषपरिजनं देव!। विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति

करसहस्रमपी 'त्यत्र विधाविति विधिविधुशब्दयोरिकारोकारयोर्वर्णयोः श्लेष सममावयोः सदन 'मिति॥312॥

इत्याद्यष्टधाभेदमाह॥310॥ श्लेषस्य प्राधान्यं दर्शयित्वा अलङ्कारविशेषेषु अस्याङ्गत्वं दर्शयिष्यन्नाह- तत्राभिन्नपदमुदाहरति-असाविति।। उदयमुन्नतिम् उदयाचलञ्च आरूढ: उपमेति।। प्रागेव उपमानरूपकाक्षेपव्यतिरेकादिः गोचरो येषां तादृशाः श्लेषाः कान्तिमान् कमनीयमूर्तिः किरणमाली च रक्तमण्डलः अनुरक्तः प्रकृतिः दर्शिता: अपरे केचन अपरालङ्काराङ्गभूता इत्यर्थः दर्श्यन्ते। तत्र साधारणधर्मप्रयोगे लोहितबिम्बश्च राजा नृपः शशी च मृदुभिः अल्पैः शीतलैश्च करैः राजस्वैः धर्मोपमायां श्लेषोपमायाञ्च अर्थश्लेषः, समानोपमायान्तु शब्दश्चेषः, एवमन्यत्रापि किरणैश्च लोकस्य हृदयं हरति। अत्र संयोगिनियमाभावात् राजचन्द्रौ द्वावपि बोध्यम्। वाच्यौ, उदयादिपदान्यपि एकप्रकृतिप्रत्ययसाधितत्वादभिन्नानीति अभङ्गश्लेषः। दर्शयिष्यमाणानां भेदानाह-अस्तीति।। कश्चित् श्लेष: अभिन्नक्रियः, कश्चित् भिन्नपदमुदाहरति-दोषाकरेणेति।। प्रदोष: रजनीमुखं प्रकृष्ठदोषश्च कश्चित् अविरुद्धक्रियः अपरः विरुद्धकर्माः, अन्यः अनियमवान्, नियमाक्षेपरूपोक्ति,

188 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 189

विरुद्धकर्मा चास्त्यन्यः श्लेषो नियमवानपि॥314॥ मधुरा रागवर्धिन्यः कोमला: कोकिलागिरः। नियमाक्षेपरूपोक्तिरविरोधी विरोध्यपि। आकर्ण्यन्ते मदकलाः श्लिष्यन्ते चासितेक्षणाः।।317। तेषां निदर्शनेष्वेव रूपमाविर्भविष्यति॥315। रागमादर्शयन्नेष वारुणीयोगवर्धितम्।

वक्त्र: स्वभावमुधराः शंसन्त्यो रागमुल्बणम्। दृशो दूत्यश्च कर्षन्ति कान्ताभिः प्रेषिताः प्रियान्॥316॥ The voices of the kokilas which are sweet and delightful and tender with passion and serve to promote love are There is a variety Abhinnakriya (where the predicate is heard. Dark-eyed ladies who are sweet and delightful and not different), there is another, Aviruddhakriya (where the who have voices like the kokilas tender with passion and predicates are not contrary), Viruddhakarma is a third who serve to promote Love are embraced. Here the verbs (where the predicates are contrary) and another variety are different and therefore it is Bhinnakriya. of paronomasia, Niyamavān (where there is a restrictive "This sun shines red (shows his feeling of love), the statement). redness (feeling of love) being increased by contact with (Another is) Niyamākşeparūpokti (where a statement objecting to a restriction is implied), and Avirodhi (where शंसन्त्यः सूचयन्त्यः प्रकाशयन्त्यश्च दृशः नयनानि दूत्यश्च प्रियान् कर्षन्ति। अत्र there is no contradiction) and Virodhi also (where there is a contradiction). Their form will be apparent from the वक्रादीनां श्लिष्टता, कर्षणक्रिया तु उभयत्रैकैव इति अभिन्नक्रियः

illustrations. श्लेषस्तुल्ययोगितालङ्कारस्य पोषकत्वात् तदङ्गम्। केचित् तु एकया क्रियया

"Eyes like lady-messengers drag the lovers after them; वाक्यद्वयस्य दीपनात् प्रधानस्य दीपकस्य अङ्गमित्याहुः॥ 316॥

eyes which are glistening and which are naturally sweet अविरुद्धक्रियमुदाहरति-मधुरा इति।। मधुराः मनोहारिण्यः माधुर्याख्य- and which indicate the exuberance of love and eyes which are directed by the beloved (ladies); like lady-messengers स्वाभाविकाङ्गनालङ्कारवत्यश्च। माधुर्यलक्षणन्तु उक्तं यथा 'सर्वावस्थाविशेषेषु

who are sent by the beloved (ladies) and who are friendly माधुर्यं रमणीयते 'ति। रागवर्धिन्यः उद्दीपकत्वात् प्रणयाविष्करणाच्च अनुरागं

and sweet-tempered and who declared the surging love वर्धयन्त्यः कोमलाः सुखश्रवाः मृद्वङ्ग्यश्च तथा मदकलाः मदोन्मत्ताः (of the beloved ladies). This is an example of Abhinnakriya. सौभाग्यादिजनितगर्वान्विताश्च। मदलक्षणन्तूक्तं यथा 'मदो विकारः सौभाग्य- यौवनाद्यवलेपज' इति। कोकिलानां गिरः वाच: असितेक्षणाश्च आकर्ण्यन्ते तथा

अविरोधी, तथा विरोधी निदर्शनेषु वक्ष्यमाणेषु उदाहरणेषु तेषां भेदानां रूपं श्लिष्यन्ते आलिङ्गयन्ते च। इत्यत्र आकर्णनश्लेषणक्रिययोरेककालीनत्वसम्भवात्

स्वरूपम् आविर्भविष्यति प्रकाशिष्यते॥314-315॥ अविरुद्धक्रियोऽयमभङ्गश्लेषः पूर्ववत् तुल्ययोगितामेव पुष्णातीति

तत्र अभिन्नक्रियमुदाहरति-वक्रा इति।। कान्ताभिः प्रेषिताः प्रक्षिप्ताः आनेतुं तदङ्गम्।।317।।

प्रेरिताश्च वक्राः स्वभावकुटिला कुटिलमार्गदर्शयित्र्यश्च, स्वभावेन मधुराः विरुद्धक्रियामुदाहरति-रागमिति।। एष धर्मांशुः सूर्यः वारुण्याः

मनोहारिण्य: मिष्टभाषिण्यश्च तथा उल्बणम् अतिप्रबुद्धं रागं लौहित्यं प्रेमानुरागञ्च पाश्चिमाशायाः सुरायाश्च योगेन समाश्रयेण पानेन च वर्धितं रागं लौहित्यम् अनुरागञ्च आदर्शयन् प्रकटयन् वर्धयंश्च तिरो भवति अस्तं गच्छति, अङ्गजस्तु कामस्तु

190 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः .191

तिरोभवति घर्मांशुरङ्गजस्तु विजृम्भते॥318॥ अथवा दृश्यते रागिमिथुनालिङ्गनेष्वपि।।320॥

निस्त्रिंशत्वमसावेव धनुष्येवास्य वक्रता। महीभृद् भूरिकटकस्तेजस्वी नियतोदयः।?

शरेष्वेव नरेन्द्रस्य मार्गणत्वञ्च वर्तते॥319॥ दक्षः प्रजापतिश्चासीत् स्वामी शक्तिधरश्च सः।।321॥

पद्मानामेव दण्डेषु कण्टकस्त्वयि रक्षति।

the Ocean (by attachment to drink) and he is sitting; while doer) is seen only in the stems of lotuses; or perhaps it is

Cupid increases in prowess. (Here the predicates are seen in the embraces of loving couples." This is an example

contrary and therefore it is Viruddhakarma). of Niyamākșeparupokti.

"Only the king's sword has heartlessness (has This Lord was a Ruler of the World (a mountain) and

sharpness of edge) : only his bow has crookedness (has a a large capital city (wore a big armlet) was full of splendour

bent form); only his arrows have mendicancy (have the (was valorous) and stable prosperity (his rising was

quality of reaching the aim). This is an example of unaltered by setting), he was clever and a Ruler of the

Niyamavān. people (was Daksa Prajāpati himself) and he wielded considerable power (he was Subrahmanya also),-this is "When you are protecting (the World), thorn (evil- an example of Virodhi.

विजृम्भते उद्योतते। अत्र तिरोभवनजृम्भणक्रिये परस्परं विरुद्धे इति विरुद्धक्रिय- श्लेषस्तथैव तुल्ययोगितां परिपुष्णातीति तदङ्गम्।।318।। दण्डेषु नालेषु न तु दण्डनामकोपायेषु अथवा रागिणः अनुरक्तस्य मिथुनस्य नियमवन्तमुदाहरति-निस्त्रिंशत्वमिति।। अस्य नरेन्द्रस्य असौ खड्गौ एव स्त्रीपुंसयोरालिङ्गनेषु अपि कण्टकः तीक्ष्णाग्रावयवः रोमाञ्चः क्षुद्रशत्रुश्च, 'रोमाञ्चे न तु अन्यत्र निस्त्रिंशत्वं निर्गतस्त्रिंशतोऽङ्गलिभ्य इति व्युत्पत्त्या त्रिंशदङ्गल्य- क्षुद्रशत्रौ च तरोरङ्गे च कण्टक' इति कोशः। दृश्यते। अत्र पद्मानामेवेति नियमस्य धिकपरिमाणवत्त्वं निर्दयत्वञ्च, 'अथ निस्त्रिंशः खड्गो ना निर्दये त्रिषु' इति अथवेत्यादिना आक्षेपरूपा उक्तिरिति नियमाक्षेपरूपोक्तिः पूर्वार्धे स्थितायाः मेदिनी। वक्रता कौटिल्यं प्रतिकूलता च धनुष्येव नान्यत्र मार्गणत्वं बाणत्वं शरेषु परिसंख्यायाः द्वितीयार्धे च एकत्र निहितकण्टकस्य वाक्यद्वयोद्दीपनात् प्राधान्येन एव न तु आत्मनि इत्यर्थः, वर्तते इति सर्वत्रान्वेतव्यम्। अत्र प्रत्येकमेवकारेण स्थितस्य दीपकस्य अङ्गमित्यवधेयम्॥320। द्वितीयार्थानां व्यवच्छिन्रत्वात् नियमवानर्थश्लेषः परिसङ्गयाऽलङ्कारं पुष्णातीति अविरोधिनमुदाहरति-महीभृदिति।। सः महीभृत् राजा पर्वतश्च तदङ्गम्। परिसंख्यालङ्कारश्च ग्रन्थकृतानुक्तः परं वैचित्र्यासद्भावात् अपरैरुक्तः। भूरिकटकः बहुस्कन्धावारः विशालनितम्बश्च, तेजस्वी प्रतापवान् मयुखमाली यथा, 'प्रश्नादप्रश्नतो वापि कथितात् वस्तुनो भवेत्। तादृगन्यव्यपोहश्चेच्छाब्द च, नियतोदयः सततोन्नतिशाली प्रतिदिवसं जातोद्गमश्च, दक्षः निपुणः आर्थोऽथवा तदा।। परिसंख्ये 'ति। यदि च, 'विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियम: पाक्षिके ऋषिविशेषश्च, प्रजापतिः प्रजापालः सृष्टिकर्ता च, स्वामी प्रभुः विशाखश्च, 'स्वामी सति। अत्र चान्यत्र च प्राप्ते परिसंख्येति गीयते'।। इति नियमपरिसंख्ययोर्भेदः प्रभुविशाखयोरि'ति मेदिनी। शक्तिधरः प्रभावोत्साहमन्त्रजशक्तिसम्पन्नः प्रतीयते, किन्तु अत्र परिसङ्गय्या अन्यव्यपोहमात्रप्रतीतिरेव न तु तादृग्लक्षणेति अविरोध इति बोध्यम्।।319। अस्त्रविशेषवांश्च आसीत्। अत्र महीभृदादिश्लिष्टपदार्थानां परस्परसम्बन्धे अविरोधात् अविरोधी श्लेष: । 321।। नियमापेक्षपरूपोक्तिमुदाहरति-पद्मानामिति।। त्वयि रक्षति सति पद्मानामेव

192 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 193

अच्युतोऽप्यवृषच्छेदी राजाप्यविदितक्षयः। विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरिष्यते॥323॥

देवोऽप्यविबुधो जज्ञे शङ्करोप्यभुजङ्गवान्।322॥ न कठोरं न वा तीक्ष्णमायुधं पुष्पधन्वनः।

श्लेषचक्रम्। तथापि जितमेवासीदमुना भुवनत्रयम्।।324॥

गुणजातिक्रियादीनां यत् तु वैकल्यदर्शनम्। न देवकन्यका नापि गन्धर्वकुलसम्भवा। तथाप्येषा तपोभङ्गं विधातुं वेधसोऽप्यलम्।।325।

He was Acyuta (Krsna), but he was not the vanquisher of bulls; he was king the (moon), but he did not know of pointing out of its speciality and is known as Viśesokti (or consumption (waning), he was resplendent (Deva), but Speciality). he was not a Vibhudha (Deva), he was the doer of good (to "The weapon of Cupid (Wielder of the bow of flowers) the people) (Sankara), but he had no serpents (he had not is neither strong nor sharp; even so, by him the three the companionship of rakes). worlds have been conquered." This is an example of Guna Thus, ends the sub-section on paronomasia. (or quality).

When in the quality, genus, predicate etc., an This is not a daughter of a God nor is she born of the alternation or variation is shown, that makes for the family of the Gandharvas; even so she is able to cause destruction of the penance of even Brahma. This is an

विरोधिनमुदाहरति-अच्युत इति।। अच्युतः सत्पथादभ्रष्टः, विष्णुश्च अपि example of jāti (or Genus).

अवृषच्छेदी वृषः धर्मः तदाख्योसुरश्च तस्य छेदी न भवतीति तथोक्तः, राजा ध्वनितम्। विश्वनाथादयस्तु, 'सति हेतौ फलाभावो विशेषोक्तिस्तथा द्विधे 'ति नरपतिः चन्द्रश्च अपि अविदितः अज्ञातः क्षयः क्षीणता दुर्बलता इत्यर्थः लक्षणमाहुः॥323॥ रोगविशेषश्च येन तादृशः, देवः राजा अमरश्च अपि अविबुधः विगतपण्डितः देवश्च न भवतीति तथोक्तः, शङ्करः शुभकृत हरश्च अपि अभुजङ्गवान् दुर्जनरहितः अत्र गुणवैकल्ये विशेषोक्तिमुदाहरति-नेति।। पुष्पधन्वनः आयुधम् अरत्रं

सर्परहितश्च जज्ञे, स इति कर्तृपदमध्याहार्यम्। अत्र अच्युतादिपदानां द्वितीयार्थे न कठोरं न वा तीक्ष्णं, पुष्पमयत्वादिति भावः, तथापि अमुना भुवनत्रयं जितमेव

विष्ण्वादौ वृषच्छेद्यादिपदार्थान्वयो विरुद्धो इति विरोधवान् अयं श्लेषः आसीत्। अत्र कामस्य वीर्योत्कर्षरूपविशेषप्रदर्शनाय आयुधस्य कठोरत्वतीक्ष्ण-

विरोधाभासस्याङ्गम्।।322।। त्वरूपयोर्गुणयोर्वैकल्यदर्शनरूपा विशेषोक्तिः। विभावनायां गूढकारणस्य स्वाभाविकत्वस्य वा विभावने तात्पर्यमस्ति अत्र तु विलोपकरणं कार्यनिष्पादकतया विशेषोक्तिं निरूपयति-गुणेति।। विशेषस्य प्रस्तुतस्य वीर्याद्यतिशयः तस्य वर्णना यस्य उत्कर्षप्रतिपादने तात्पर्यमस्तीत्यनयोर्भेदः॥324॥ दर्शनाय प्रतिपत्तये गुणजातिक्रियाणाम् आदिपदेन द्रव्याणाश्च यत् तु वैकल्पदर्शनं कार्यासिद्धावनुपयोगित्वप्रतिपादनं सा विशेषोक्तिर्नाम अलङ्कार इष्यते इत्यन्वयः। जातिवैकल्ये विशेषोक्तिं दशयति-नेति।। एषा देवकन्यका न, गन्धर्वकुल-

अतिशयोक्तौ, प्रस्तुतस्य विशेषदर्शनसद्भावेऽपि गुणादीनां वैकल्यप्रति- सम्भवापि न, तथापि वेधसः ब्रह्मणोऽपि तपोभङ्गं विधातुम् अलं शक्ता। अत्र

पादनं नास्तीत्ययोर्भेदः। एवकारेण विशेषदर्शनाभावे नायमलङ्कारः इति देवत्वगन्धर्वत्वरूपजातिनैरपेक्ष्येण तपोभङ्गसामर्थ्यवर्णनात् नायिकायाः मनोमोहित्वातिशयरूपविशेष: प्रतिपादित इति जातिवैकल्ये विशेषोक्तिः ।325॥

194 काव्यादर्शः द्वितीय: परिच्छेदः 195 न बद्धा भ्रुकुटिर्नापि स्फुरितो दशनच्छदः। न च रक्ताऽभवदृष्टिर्जितञ्च द्विषतां बलम्।326॥ आक्रामत्येव तेजस्वी तथाप्यर्कों नभस्तलम्।।328।

न रथा न च मातङ्गा न हया न च पत्तयः। सैषा हेतुविशेषोक्तिस्तेजस्वीति विशेषणात्।

स्त्रीणामपाङ्गदृष्टयैव जीयते जगतां त्रयम्।।327॥ अयमेव क्रमोऽन्येषां भेदानामपि कल्पने॥329॥

एकचक्रो रथो यन्ता विकलो विषमा हयाः। विशेषोक्तिचक्रम्। विवक्षितगुणोत्कृष्टैर्यत्समीकृत्य कस्यचित्।

"The brow is knit, the lip is not quivering, the eye is not reddened; and yet the army of the enemies has in limbs and the horses are odd; still the sun in his been vanquished." This is an example of Kriyā (or splendour traverses the region of the sky." predicate). This is Hetu-visesokti because of the adjective or "Not war-chariots, nor elephants, nor horses, nor the attribute Tejasvī (possessing splendour). This same manner serried ranks of foot-soldiers, it is only by the side glance (applies) for making out the other different varieties. of ladies' eyes that he three worlds are conquered." (This Thus, ends the sub-section on speciality. is an example of alteration in Dravya or object). "The chariot has only one wheel; the driver is wanting That is considered Tulyayogitā (or Equation) where, for the sake of praising or blaming a thing, statement is made

क्रियावैकल्ये विशेषोक्तिं दर्शयति-नेति।। भ्रुकुटिः न बद्धा, दशनच्छदः यतः सः तेजस्वीत्यन्वयः। अत्रापि रथादीनां द्रव्याणां वैकल्यप्रतिपादन- अधरक्ष न स्फुरितः, न कल्पितः दृष्टिश्च न रक्ता अभवत्, तथापि द्विषतां रूपविशेषोक्तिस्तेजस्वित्वरूपहेतुकथनेन समधिकं वैचित्र्यमादधातीति हेत्व- शत्रूणां बलं जितञ्च। अत्र बन्धनं स्फुरणं रञ्जनञ्च क्रिया, तेषाञ्च वैकल्य- लङ्कारानुप्राणिता इति बोध्यम्।।328।। प्रतिपादनं वर्णनीयस्य वीरस्य उत्कर्षद्योतनाय, अतस्तत् क्रियावैकल्ये सैषेति।। तेजस्वीति विशेषणात् हेतुगर्भादिति भावः सा एषा विशेषोक्तिः विशेषोक्तिरिति।।326।। हेतुविशेषोक्तिः सहेतुका इत्यर्थ: अन्येषामपि भेदानां विशेषाणां कल्पने अयमेव द्रव्यवैकल्ये विशेषोक्तिं दर्शयति-नेति।। स्त्रीणाम् अपाङ्गदृष्ट्या एव कर्त्र्या क्रम: नियम: यथा हेत्वलङ्कारसद्भावेनास्या भेदः तथान्येषामपि अलङ्काराणां जगतां त्रयं जीयते, रथा न, मातङ्गा न, हया न, पत्तयश्च न उपयोगिन इति सद्भावेनेति भाव: ॥ 329॥। शेषः। अत्र रथादीनां द्रव्याणां वैकल्यप्रतिपादनरूपविशेषोक्तिः।। 327॥ तुल्ययोगितां निरूपयति-विवक्षितेति।। विवक्षिताः प्रस्तुतगतत्वेन इष्टा हेतुविशेषोक्तिं दर्शयति-एकचक्र इति।। रथः एकचक्रः, यन्ता सारथिः ते गुणाः तैरुत्कृष्टैः विख्यातैः अप्रस्तुतैः समीकृत्य तुल्यपक्षीकृत्य कस्यचित् विकल: अङ्गहीनः अनूरुत्वादिति भाव: हयाः अश्वाः विषमाः अयुग्माः प्रस्तुतस्य स्तुतिनिन्दार्थं स्तुत्यर्थं निन्दार्थं वा कीर्तनं सा तुल्ययोगिता मता इत्यन्वयः। सप्तसंख्यकत्वादिति भाव:, तथापि अर्कः सूर्यः नभस्तलम् आक्रामति एव विवक्षितगुणोत्कृष्टैरिति बहुत्वमविवक्षितं द्वाभ्यामेकेन वा समीकरणेऽपि अस्याः सद्भावादिति बोध्यम्। दीपके वाक्यान्तरीयपदस्य अनुषङ्गादिनावाक्यान्तरा-

196 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 197

कीर्तनं स्तुतिनिन्दार्थं सा मता तुल्ययोगिता।।330। क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति घनारब्धान्यपि स्वयम्।332॥ यम: कुबेरो वरुणः सहस्राक्षो भवानपि। बिभ्रत्यनन्यविषयां लोकपाल इति श्रुतिम्॥।331॥ तुल्ययोगिता।

सङ्गतानि मृगाक्षीणां तडिद्विलसितानि च। विरुद्धानां पदार्थानां यत्र संसर्गदर्शनम्। विशेषदर्शनायैव सविरोधः स्मृतो यथा॥333॥

making it equal with things possessing the particular कूजितं राजहंसानां वर्धते मदमञ्जुलम्।

quality pre-eminently. "Yama, Kubera, Varuna, Indra and yourself bear the although they have weighty beginnings (they begin with

title Lokapāla (the Protector of the people) which does not the clouds). (This is an example of Nindā or blame.)

apply to any body else." This is an example of Stuti (or Thus, ends the sub-section on Equation.

praise). Where opposed objects are mentioned together with a

"Sportings of the fawn-eyed women and the view to emphasise their specialities, then it is considered

splendours of the lightning do not last two seconds, Savirodha (or Opposition); thus : "The cooing of the royal swans, sweet on account of

र्थोद्दीपकत्वम् इह तु स्तुतिनिन्दार्थसमीकरणमित्यनयोर्भेदः। उपमायां वाच्यार्थस्य व्यङ्ग्यार्थस्य वा साम्यप्रतीतिः शाब्दी इह तु सर्वेषां समकक्षतया अप्रस्तुततडिद्विलसितस्य समकक्षतया वर्णनेन निन्दाप्रतीयमाना तुल्ययोगिता,

शाब्दबोधविषयत्वात् पर्यवसाने सादृश्यप्रतीतिरित्यनयोर्भेदः। तथाच सा च घनारब्धानीति श्लेषानुप्राणिततया समधिकां चारुतां पुष्णातीति बोध्यम्।

विवक्षितगुणशालित्वेन अप्रस्तुतैः सह प्रस्तुतस्य समकक्षतया तादृग्गुणवत्वकीर्तनेन विरोधं लक्षयति-विरुद्धानामिति।। विशेषस्य प्रस्तुतगतोत्कर्षस्य दर्शनाय

स्तुतिनिन्दा वा तुल्ययोगितेति निष्कर्षः ।। 330॥। प्रतिपादनाय एव विरुद्धानां परस्परविरोधिनां पदार्थानां यत्र वैचित्र्ये संसर्गदर्शनं

तत्र स्तुतावुदाहरति-यम इति।। यमः कुबेरः वरुणः सहस्राक्ष: इन्द्रः तथा सम्बन्धप्रतिपादनं सामानाधिकरण्यकीर्तनमित्यर्थः सः विरोधः स्मृतः। यथेति

भवान् अनन्यविषयाम् अनन्यसक्तां लोकपाल इति श्रुतिम् आख्यां बिभर्ति। अत्र उदाहरणार्थम्। तथाच प्रस्तुतोत्कर्षप्रतिपत्तये आपाततः विरुद्धत्वेन प्रतीयमानानां

लोकपालत्वरूपो गुण: प्रस्तुते राज्ञि विवक्षितः, तेन च गुणेन उत्कृष्टैः यमादिभिः पदार्थानां सामानाधिकरण्यप्रतिपादनरूपं वैचित्र्यं विरोध इति निष्कर्षः। स च

सह समकक्षतया कीर्तनेन स्तुतिरूपा तुल्ययोगिता॥331॥ जात्यादिभिर्जातेरिति चतुर्विध: गुणादिभिर्गुणस्येति त्रिविधाः, क्रियाद्रव्याभ्यां क्रियाया इति द्विविधः, द्रव्यस्य द्रव्येणेति एकविध इति मिलित्वा दशविधो निन्दायामुदाहरतति-सङ्गतानीति॥। मृगाक्षीणां सङ्गतानि सङ्गमाः बोद्धव्यम् इति॥।333॥ तडिद्विलसितानि च घनारब्धानि घनं निबिडं गाढं यथा तथा अन्यत्र धनैमेघैरारब्धानि अपि क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति क्षणमात्रस्थायित्वात्तेषामिति भावः॥ अत्र कूजितमिति॥ राजहंसानां मदमञ्जुलं मदमनोहरं कूजितं वर्धते वृद्धिं

क्षणस्थायित्वरूपो गुणो वर्णनीये मृगाक्षीसङ्गमे विवक्षितः, तेन च गच्छतीति, मयूराणाञ्च उत्क्रान्तं सौष्ठवं मनोहारित्वं यस्मात् तादृशं सत् क्षीयते च।अत्र एकस्मिन्नेव कूजिते रुते च शब्दरूपे कर्तरि विरुद्धयोरपि वृद्धिक्षययोः

198 काव्यादर्श: द्वितीय: परिच्छेद: 199 क्षीयते च मयूराणां रुतमुत्क्रान्तसौष्ठवम्॥।334। प्रावृषेण्यैर्जलधरैरम्बरं दुर्दिनायते। मृणालबाहु रम्भोरु पद्मोत्पलमुखेक्षणम्। अपि ते रूपमस्माकं तन्वि! तापाय कल्पते॥337॥ रागेण पुनराक्रन्तं जायते जगतां मनः॥335॥ तनुमध्यं पृथुश्रोणि रक्तौष्ठमसितेक्षणम्। उद्यानमारुतोद्धूताश्चूतचम्पकरेणवः

नतनाभि वपुः स्त्रीणां कं न हन्त्युन्नतस्तनम्।।336। उदश्रयन्ति पान्थानामस्पृशन्तोऽपि लोचने॥338॥ कृष्णार्जुनानुरक्तापि दृष्टिः कर्णावलम्बिनी।

passion, increases; and the noise of peacocks which is harsh decreases." "O, lady of slender limbs! though your form has hands like lotus stems and thighs like the plantain and face and "The sky is dark with the clouds of the rainy season; eyes like the lotus and the Utpala flowers, still, it causes and the mind of the people is transfused by love (by red pain to us." colour)." "Wafted by the breezes in the garden, particles of A woman's body which is bent at the navel and which pollen from the mango and the Campaka flowers bring tears has upright bosom, which has a slender middle and large to the eyes of passers-by although they do not come into hips, which has red lower lip and dark eyes-whom does contact (with those eyes)." it not kill?" "Lady of charming speech! your eye which stretches from your ear although it has the colour of black and white- संसर्गदर्शनेन विरोधः सम्बन्धिभेदेन च तत्प्रशमनम् अनेन च प्रस्तुतस्य in whom does it induce any faith? (Your eye which शरत्कालस्य एकजातीययोरपि बलाबलकारित्वेन वैशिष्ट्यं प्रतीयते इति॥।334॥ मृणालेति।। हे तन्वि! ते रूपं मृणालवतृ शीतलौ बाहू यस्य तत्, रम्भे इव प्रावृषेण्यैरिति।। प्रावृषेण्यैः वार्षिकैः जलधरैः अम्बरम् आकाशं दर्दिनायते ऊरू यस्य तत्, पद्ममिव उत्पले इव मुखम् ईक्षणे च यस्य तादृशमपि अस्माकं आच्छन्ां श्यामलमित्यर्थः भवति, जगतां मनः पुनः रागेण अनुरागेण लौहित्येन तापाय कल्पते। अत्र पूर्वोक्ते उपमितिगर्भबहुब्रीहौ शीतलत्वादिकं गुण: तस्य च : च आक्रान्तं जायते। अत्र श्यामलत्वलौहित्ययोरेकजलधरसम्भवत्व- तापक्रियया विरोधः। मृणाले एव बाहू यस्य इत्यादिरूपकसमासे तु रूपसंसर्गकीर्तनं विरोधः, तस्य श्लेषेण प्रशमनम्। अनेन च प्रस्तुतस्य वर्षासमयस्य मृणालत्वरम्भात्वादिभिस्तापक्रियोः विरोधः वक्तुर्विरहित्वेन च तस्य वैशिष्टयं प्रतीयते॥335॥ परिहारः ।। 337।। तनुमध्यमिति। स्त्रीणां तनुमध्यं पृथुश्रोणि विशालनितम्बं रक्तौष्ठम् उद्यानेति।। उद्यानमारुतेन उपवनवायुना उद्धूता: चूतचम्पकानां रेणवः परागाः असितेक्षणं कृष्णनयनं नतनाभि गभीरनाभि तथा उन्नतस्तनं वपुः कं जनं न हन्ति पान्थानां पथिकानां लोचने नेत्रे अस्पृशन्तोऽपि उदश्रयन्ति उद्गतबाष्पे कुर्वन्ति न तापयति अपितु सर्वमेवेत्यर्थः। अत्र तनुत्वपृथुत्वयोः रक्तत्वासि तत्वयोः विरहित्वादिति भावः।अत्र स्पर्शनाभावेपि उदयश्रयणक्रियेति विरोध: तत्परिहारश्च नतत्वोन्नतत्वयोर्गुणयोर्विरोधेन प्रस्तुतानां स्त्रीणां वैचित्र्यं प्रतीयते आश्रयभेदाच्च परागाणामुद्दीपकत्वादिति।।338।। तेषां विरोधपरिहारः।। कृष्णेति।। हे कलभाषिणी मधुरवचने! ते दृष्टिः कृष्णार्जुनानुरक्ता अपि कर्णावलम्बिनी कस्य विश्वसनीयत्वं याति, न कोऽपि विश्वसितीत्यर्थः। अत्र

200 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 201

याति विश्वसनीयत्वं कस्य ते कलभाषिणि?।।339। सेयमप्रस्तुतैवात्र मृगवृत्तिः प्रशस्यते।

इत्यनेकपकारोऽयमलङ्गारः प्रतीयते। राजानुवर्तनक्लेशनिर्विण्णेन मनस्विना।।342॥

विरोधचक्रम्। अप्रस्तुतप्रशंसा। अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादप्रक्रान्तेषु या स्तुतिः।।340।। यदि निन्दन्निव स्तौति व्याजस्तुतिरसौ स्मृता। सुखं जीवन्ति हरिणा वनेष्वपरसेविनः। दोषाभासा गुणा एव लभन्ते ह्यत्र सन्निधिम्॥343॥ अन्नैरयत्नसुलभैस्तृणदर्भाङ्करादिभिः 1341I1 in the forests on food like grass, darbha, seedlings, tendrils

depends upon Karna, although it is devoted to Krsna and which are easily obtained without any effort." Arjuna in whom does it induce any confidence?)" In this, the life of an antelope with which one is not

Thus, this alankāra is found to have many forms. concerned is praised by a sensitive person who is hurt by

Thus, ends the subsection on Virodha. the strain of attending upon the king.

Where the praise of an object with which one is not If there be praise in the form of despise, it is considered

concerned is made, then it is Aprastuta-Prasamsā (or to be Vyājastuti (or concealed praise); here virtues appear

indirect praise). in the form of vices.

"The antelopes which do not serve others live happy अन्नैः सुखं जीवन्ति। प्रभुसेवाविरक्तस्य भृत्यस्योक्तिरियम्। अत्र राजानुवर्तने

कृष्णार्जुनयोरनुरक्तिकर्णावलम्बनमिति क्रिययोरापाततः प्रतीयमानोऽपि विरोधः राजसेवायां यः क्लेश: तेन निर्विण्णेन प्राप्तनिवेदेन केनचित् मनस्मिना

श्लेषेण शाम्यति तद् यथा, कृष्णा श्यामला अर्जुना धवला अनु पश्चाद्भागे प्रान्ते प्रशस्तमनसा इयम् अप्रस्तुता सा मृगवृत्तिः प्रशस्यते इति अप्रस्तुतप्रशंसा

इत्यर्थ: रक्ता कर्णावलम्बिनी आकर्णविश्रान्तेति च।। 339।। अप्रस्तुतस्य मृगस्य स्तुत्या स्वस्य निन्दासूचनात्। एवकारेण अप्रस्तुतप्रस्तुत-

इतीति।। इति एवं प्रकारेण अयम् अलङ्कारः विरोध इत्यर्थः अनेकप्रकारः योरुभयो: प्रशंसायां नायमलङ्कार इति सूचितम्॥।341-342॥

बहुविध: प्रतीयते। प्रतीयते इत्यत्र अतिशोभते इत्यपि पाठः॥ सम्प्रति व्याजस्तुतिं निर्दिशति-यदीति।। यदीति यदित्यर्थे, निन्दन इव

इदानीम् अप्रस्तुतप्रशंसां लक्षयति-अप्रस्तुतेति।।'अप्रक्रान्तेषु' अप्रस्तुतेषु यत् स्तौति असौ व्याजस्तुतिः स्मृता। अत्र दोषा इव आभाम्यन्ते आपाततः

षष्ठ्यर्थे सप्तमी बोध्या, बहुवचनमविवक्षितं द्वयोरेकस्य वा अप्रस्तुतत्वेऽपि अस्याः प्रतीयन्ते इति दोषाभासा गुणा एव वस्तुतः अत्र सन्निधिं लभन्ते गुणस्वरूपेणैव

सम्भवात्। या स्तुति: प्रस्तुतस्य निन्दार्थमित्यध्याहार्यम्। तथाच, अप्रस्तुतस्तवेन परिणमन्तीत्यर्थः। निन्दन्निव स्तौतीय यत्र स्तुवन्निव निन्दतीत्यपिप्रत्ययविपरिणा

प्रस्तुतस्य निन्दासूचनमप्रस्तुतप्रशंसेति।।340।। मेनान्वेतव्यं निन्दाव्याजेन स्तुतिः स्तुतिव्याजेन च निन्दा व्याजस्तुतिरिति निष्कर्षः।

अप्रस्तुतप्रशंसां दर्शयति-सुखमित्यादि।। अपरसेविनः परसेवानभिज्ञा उक्तञ्च प्रकाशकारेण, 'व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दास्तुतिर्वा रूढिरन्यथे 'ति। उदाहृतञ्च

इत्यर्थ: हरिणाः वनेषु अयत्नसुलभैः अनायासलभ्यैरित्यर्थः तृणदर्भाङ्करादिभिः तेनैव। स्तुत्या निन्दायां यथा, 'हे हे लाजितबोधिसत्त्व! वचसां किं विस्तरैस्तूयसे! नास्ति त्वत्सदृशः परः परहिताधाने गृहीतव्रतः। तृष्यत्पान्थजनीपकारघटनावैमुख्य!

202 काव्यादर्शः द्वितीय: परिच्छेद: 203

तापसेनापि रामेण जितेयं भूतधारिणी। भुजङ्गभोगसंसक्ता कलत्रं तव मेदिनी। त्वया राज्ञापि सैवेयं जिता मा भून्मदस्तव ॥।344॥ अहङ्कारः परां कोटिमारोहति कुतस्तव?॥346॥ पुंसः पुराणादाच्छिद्य श्रीस्त्वया परिभुज्यते। इति श्लेषानुविद्धानामन्येषाञ्चोपलक्ष्यताम्। राजन्निक्ष्वाकुवंशस्य किमिदं तव युज्यते?॥345॥ व्याजस्तुतिप्रकाराणामपर्यन्तस्तु विस्तरः।।347।।

"This world has been conquered by a mere dweller in व्याजस्तुतिः।

the forest, Rama; this same world has now been conquered अर्थान्तरप्रवृत्तेन किञ्चित् तत् सदृशं फलम्। by you who are a king; therefore let there be no boast on your part." Snatched from the Ancient Person (your elder or God) "Your wife, Medini (the earth) is infatuated with Laksmī (Wealth or the goddess Sri) is enjoyed by you; does the enjoyment of rakes (is placed on the hood of a this befit you, O King, who is born in the family of the Serpent); how then does your pride mount to its farthest Ikșvākus? limit?" Thus, the extent of the varieties of Vyājastuti is . - unlimited,-varieties which are tinged with paronomasia लब्ध्वा यशो भारस्योद्वहने करोषि कृपया साहायकं यन्मरो 'रिति। अत्र समुद्रस्य and which indicate other figures of speech. स्तुतिव्याजेन निन्दाप्रतिपादनं चारुतातिशयं दर्शयति॥343॥ Thus, ends the sub-section on Vyājastuti. व्याजस्तुतिमुदाहरति-तापसेनेति।। रामेण परशुरामेण तापसेनापि Where a similar good or bad consequence is exhibited जयसाधनसामग्रीरहितेनापीति भाव:, इयं भूतधारिणी पृथ्वी जिता, त्वया राज्ञाऽपि प्रभूतजयसाधनसामग्रीमताऽपि सैव पृथ्वी न त्वतिरिक्ता जिता अतः तव मदः शब्दश्लेषमूलामुदाहरति-भुजङ्गेति। भुजङ्गानां भोगाः शरीराणि तैः संसक्ता गर्वः मा भूत्। अत्र प्रस्तुतस्य राज्ञः आपाततः निन्दा प्रतीयत एव परं साक्षाद् अन्यत्र भुजङ्गानां जाराणां भोगे संसक्ता मेदिनी तव कलत्रं भार्या पाल्या च, भगवदंशावतारेण परशुरामेण महादेवप्रसादलब्धपरशुना या पृथ्वी जिता, त्वया तथापि तव अहङ्कारः परां कोटिम् आरोहति कुतः? अत्र मानवेनापि सा ज़ितेति पर्यवसानात् महती स्तुतिर्गम्यत इति॥। 344॥ भुजङ्गादिशब्दानामनेकार्थत्वात् शब्दश्लेषमूला व्याजस्तुतिरियम्॥। 346।। अर्थश्लेषमूलां व्याजस्तुतिं दर्शयति-पुंस इति।। हे राजन्! त्वया पुराणात् व्याजस्तुतिमुपसंहरति-इतीति।। उक्तरूपाणां श्लेषानुविद्धानां तथा अन्येषाञ्च आद्यात् वृद्धाच्च पुंसः आच्छिद्य आकृष्य श्रीर्लक्ष्मीः सम्पत्तिश्च परिभुज्यते। अलङ्कारमूलानां व्याजस्तुतिप्रकाराणाम् अपर्यन्तः अशेषः विस्तरः उपलक्ष्यतां इक्ष्वाकुवंशस्य इक्ष्वाकुवंशीयस्य तव इदं किं युज्यते? आदिपुरुषादाच्छित्रायाः ज्ञायताम्।।347।। लक्ष्म्या सम्भोग: इक्षवाकुवंशीयस्य तव न योग्य इति निन्दया अति प्रते सम्पद सम्प्रति निदर्शनं लक्षयति-अर्थान्तरेति।। अर्थान्तरे कार्यान्तरे प्रवृत्तेन जनेन इति स्तुतिर्गम्यते अत्र पुराणपदे श्रीपदे च अर्थगतश्लेषवशात् समधिकचारुता तस्य अर्थान्तरस्य सदृशं सत् उत्कृष्टम् असत् अपकृष्टं किञ्चित् फलं निदर्श्येत स्फुटं प्रतीयत इति बोध्यम्। 345।। प्रदर्श्येत यत्, तन्निदर्शनमित्यर्थः यदीत्यस्य यदित्यर्थः। निदर्शनेत्यपि पाठः।

204 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 205

सदसद् वा निदर्श्येत यदि तत् स्यान्निदर्शनम्।।348॥ सहोक्ति: सहभावेन कथनं गुणकर्मणाम्। उदयन्नेष सविता पद्मेष्वर्पयति श्रियम्। अर्थानां यो विनिभयः परिवृत्तिस्तु सा स्मृता।351॥ विभावयितुमृद्धीनां फलं सुह्रदनुग्रहम्।।349॥ सह दीर्घा मम श्वासैरिमा: सम्प्रति रात्रयः। याति चन्द्रांशुभि: स्पृष्टा ध्वान्तराजी पराभवम्। पाण्डुराश्च भमैवाड्गै सह ताश्चन्द्रभूषणाः।।352।। सद्यो राजविरुद्धानां सूचयन्ती दुरन्तताम्।।350। निदर्शनम्। Sahokti is the statement conjunctively of the qualities and actions of things; where there is an exchange of things, that (figure of speech) is Parivrtti (or Exchange). by connecting a thing with another object, then it is "Along with my sighs, these nights are now long Nidarśanam (or Illustrative example). drawn out; and along with my limbs, these (nights) which This sun, even as he rises, endows the lotuses with have the moon as an adornment are grown pale." (This is splendour (riches), in order to make clear that the fruit of 'an example of Guna Sahokti). prosperity is the favouring of one's friends. The dense phalanx of darkness is routed by the mere सहोक्तिपरिवृत्यलङ्कारौ लक्षयति-सहोक्तिरिति।। गुणकर्मणाम् इति touch of the rays of the moon showing that those who are कर्मशब्देनात्र क्रियेति बोध्यं, सहभावेन कथनं सहोक्तिः, गुणकर्मणामित्युपलक्षणं opposed to the king (moon) are immediately destroyed. द्रव्यादीनामपि सहभावस्य कीर्तनादिति बोध्यम्। उक्तञ्च दर्पणकारेण यथा Thus, ends the sub-section on illustrative example. 'सहार्थस्य बलादेकं यत्र स्याद्वाचकं द्वयोः। सा सहोक्तिरि 'ति। सा च वैचित्र्या

दर्पणकारस्तु 'सम्भवन्वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवन् वापि कश्चन। यत्र बिम्बानुबिम्बत्वं वहा चेत् तदैवालङ्करत्वं तस्याः नान्यथा। तथाहि, लक्ष्मणेन समं रामः काननं

दर्शयेत् सा निदर्शने 'त्याह॥।384॥ गहनं ययावित्यत्र वैचित्र्याभावात् नायमलङ्कार इति बोध्यम्। तुल्ययोगितायां यौगपद्यं नास्ति, अत्र तु तथेत्ययोर्भेद इति। अर्थानां वस्तूनां विनिमयः प्रतिदानं सत्फलनिदर्शनं दर्शयति-उदयन्निति।। एषः सविता सूर्यः उदयम् उद्गच्छन् सा परिवृत्ति: स्मृता। सा त्रिधा क्वचित् समेन समस्य क्वचिदधिकेन न्यूनस्य, उन्नतिं प्राप्नुवंश्च ऋद्धीनां फलं सुहृदनुग्रहं विभावयितुं सत्याम् ऋद्धौ सुहृदामानुकूल्यं क्वचित् न्यूनेन अधिकस्य इति। अत्रापि वैचित्र्यस्य आवश्यकत्वं बोध्यम्। कार्यमिति ज्ञापयितुं पद्मेषु श्रियम् अर्पयति। अत्र पद्मेषु श्रीदानप्रवृत्तेन उदयशालिना भोजदेवस्तु व्यत्ययमपि परिवृत्तिमाह। यथा, 'व्यत्ययो वस्तुनोर्यस्तु यो वा विनिमयो सूर्येण सुहृदपकाररूपमुदयफलं किञ्चित् निदर्श्यते इति फलञ्चात्र उत्कृष्टमेव। मिथ' इति। व्यत्ययस्तु एकस्थानात् कस्यचिद्वस्तुनः अन्यत्र स्थापनम्। यथा, असत्फलनिदर्शनं दर्शयति-यातीति।। चन्द्रस्य अंशुभि: स्पृष्ठा ध्वान्तराजी 'कुमुदवनमपश्रि श्रीमदम्भोजखण्डमि 'त्यादि॥। 351॥ राजविरुद्धानां सद्यः दुरन्ततां दुःखजनकमवसानं सूचयन्ती प्रकटयन्ती सती पराभवं गुणसहोक्तिं दर्शयति-सहेति।। सम्प्रति विरहे इत्यर्थः इमा रात्रयः मम याति। अत्र चन्द्रांशुपरिभूयमाना तमस्ततिः राजविरोधिनां परिणामदुःखरूपमपकृष्टं श्वासैः सह दीर्घाः, चन्द्रभूषणा: ताश्च रात्रयः ममैव अङ्गैः सह पाण्डुराः। विरहिण्या फलं निदर्शयतीति।।350।। उक्तिरियम्। अत्र दीर्घत्वं पाण्डुरत्वं गुणपदार्थौ एककालीनतया उक्तौ। न च

206 काव्यादर्शः द्वितीय: परिच्छेद: 207

वर्धते सह पान्थानां मूर्च्छया चूतमञ्जरी। इत्युदाहृतयो दत्ताः सहोक्ेरत्र काश्चन। पतन्ति च समं तेषामसुभिर्मलयानिलाः।।353। सहोक्तिः।

कोकिलालापसुभगाः सुगन्धिवनवायवः। क्रियते परिवृत्तेश्च किञ्चिदूपनिदर्शनम्॥355॥ यान्ति सार्धं जनानन्दैर्वृद्धिं सुरभिवासराः।।354।। शस्त्रप्रहारं ददता भुजेन तव भूभुजाम्। चिरार्जितं हृतं तेषां यशः कुमुदपाण्डुरम्॥356॥ "The cluster of mango flowers increases (in fragrance) परिवृत्तिः। with the swooning of the passers-by; and the malaya आशीर्नामाभिलषिते वस्तुन्याशंसनं यथा। breezes blow along with the breathing out of their vital breaths." (This is an example of Kiryā Sahokti). "The fragrant days grow with the happiness of the Thus a few examples have been here given of sahokti. people, days which are delightful with the voices of kokilas, (Here ends the sub-section on Sahokti). when breezes blow from the fragrant groves." And the form of Parivrtti will be somewhat illustrated. "By your arm dealing out blows of weapons on the kings , has been taken away from them their long-earned glory 'आविर्भवति नारीणां वयः पर्यस्तशैशवम्। सहैव विविधैः पुंसामङ्गजोन्माद- white as Kumuda flowers." Here ends the sub-section on विभ्रमै'रिति पूर्वोक्तकार्यसहजचित्रहेतूदाहरणेऽपि क्रिययोः सहभावोऽस्ति Parivrtti.

तदनयोरभेद एवेति वाच्यं सहभावसाधारण्येऽपि कार्यकारणभावस्यैव Āsīh (or Benediction) is where the desired object is चित्रनियामकत्वात् अत्र तु दीर्घश्वासदीर्घरात्र्योर्न कार्यकारणभाव इति बोध्यम्। क्रियासहोक्तिं दर्शयति-वर्धते इति।। पान्थानां विरहिणामित्यर्थः मूर्च्छया इतीति।। इति उक्तरूपा: सहोक्तेः काश्चन उदाहृतयः उदाहरणानि अत्र सह चूतमञ्जरी वर्धते मलयानिलाश्च तेषाम् असुभिः प्राणैः समं पतन्ति च। दत्ता :: दर्शिता अनयैव रीत्या अन्यविधापि सहोक्तिरनुसन्धेया इत्यर्थः। परिवृत्तेश्च असुभिरित्यत्र अश्रुभिरिति च पाठः। अत्र वर्धनं पतनञ्च क्रिये सहभावेनोक्ते कञ्चित् अल्पमात्रं रूपनिदर्शनं स्वरूपप्रकाशनं क्रियते इत्यन्वयः॥355॥ वैचित्र्यविशेषभावहत इति अत्रापि यदि च चूतमञ्जरीविकासमलयपवन- शस्त्रप्रहारमिति।। शस्त्रप्रहारं ददता तव भुजेन तेषां भूभुजां चिरार्जितं पतनाम्यामेव पान्थानां मूर्च्छाप्राणनाशश्च ध्वन्यते तथाप्यसौ न विवक्षित इति कुमुदपाण्डुरं यश: हृतमित्यन्वयः। अत्र न्यूनेन अधिकस्य ग्रहणरूपो विनिमयः चित्रहेतुत्वशङ्काया अनवकाशः ।। 353।। कृत इति। समेन समस्य अधिकेन न्यूनस्य यथायथमुदाहरणानि कोकिलेति।। कोकिलानाम् आलापेन रवेण सुभगा: सुरभ्याः, सुगन्धिनः मृग्याणीति॥।356।।

वनवायव: येषु तादृशाः सुरभिवासराः वसन्तदिवसाः जनानामानन्दैः सार्धं वृद्धिं आशीरलङ्कारं निर्दिशति-आशीरिति।। अभिलषिते वस्तुनि आशंसनं यान्ति। सहशब्दप्रयोग एवायमलङ्कार इति भ्रमनिरासार्थमिदमुदाहरणम्। अत्र प्राप्तीच्छाप्रकटनम् अथवा शुभप्रार्थनम् आशीर्नाम अलङ्कारः। अयमलङ्कारो यानम् आनन्दनञ्च क्रिये सहभावेन उक्ते वैचित्र्यातिशयमुत्पादयत इति।। वैचित्र्यविशेषावहत्वाभावान्न बहुभिरादृतः, अपरे तु तादृशाशंसनेन वैचित्र्य-

208 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेद: 209

पातु वः परमं ज्योतिरवाङ्मनसगोत्तरम्।।357॥ उपमारूपकञ्चापि रूपकेष्वेव दर्शितम्।।358।। आशीः। अनन्वयससन्देहावुपमास्वेव दर्शितौ। उत्प्रेक्षाभेद एवासावुत्प्रेक्षावयवोऽपि च। नानालङ्कारसंसृष्टिः सङ्कीर्णन्तु निगद्यते॥359॥ extolled; thus : May the transcendent Splendour that is अङ्काङ्गिभावावस्थानं सर्वेषां समकक्षता। beyond thought and word save us! Thus, ends the sub-section on Benediction. have been illustrated in Upamās only; and Upamā-rūpakam Ananvaya (or non-sequence) and Sandeha (or Doubt) has been illustrated in Rūpakas already.

वमस्तीत्याहुः। उक्तञ्च, 'आशीरिति च केषाञ्चिदलङ्कारतया मता। This is what is only a mere part of the Utpreksa and a variety of Utpreksā. A mixture of different alankāras is said सौहृद्यस्याविरोधोक्तौ प्रयोगोऽत्याश्च तादृश' इति। कैश्चित्तु नाट्ये to be Samkīrņam (or Confusion). एवास्याश्चमत्कारित्वात् नाट्यालङ्कारतया गण्यते। यथा, 'आशीरास्कन्दकपटा Of the alankārasamsrsti (or Confusion of alankāras) there क्षमा गर्वोद्यमाश्रया' इति। उदाहृतञ्च। यथा, 'ययातेरिव शर्मिष्ठा पत्युर्बहुमता are two modes to be seen; (1) where there is a relationship ... भव। पुत्रं त्वमपि सम्राजं सेव पुरुमवाप्नुहि' इति। अन्ये तु प्रेयोऽलङ्कारस्य भेद एवायमित्याहुः। यथेति उदाहरणार्थम्। अवाङ्मनसगोचरं परमं ज्योतिः परमात्मा. स्पर्शादुदयाद्रेः पयोधरात्। नीलांशुकमिव प्राच्यां यो गलति सम्प्रति'॥ अत्र

इत्यर्थः 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहे'ति श्रवणात् वः युष्मान् पातु नीलांशुकमिवेत्युपमया सहितमुदयाद्रेः पयोधरादिति रूपकमाचक्षते। रूपकेषु

रक्षतु ॥।357।। रूपकभेदेषु एव दर्शितम्। यथा, 'इष्टं साधर्म्यवैधर्म्यदर्शनाद् गौणमुख्ययोः।

सम्प्रति उद्देशक्रमप्राप्तानलङ्कारान् निरूप्य प्राप्तावसरतया मतान्तरोक्तानां उपमाव्यतिरेकाख्यं रूपकद्वितयं पथे 'ति। तस्मादेतेषां न पृथगुक्तिरिति

केषाञ्चित् अलङ्काराणां स्वोक्तेष्वन्तर्भावं दर्शयति-अनन्वयेति।। अनन्वयः भाव:।। 358।।

उपमानोपमेयत्वमेकस्यैव त्वनन्वय इत्युक्तलक्षणः, तथा ससन्देहः सन्देहः उत्प्रेक्षेति।। असौ अन्यैरुक्तं इत्यर्थ: उत्प्रेक्षावयव: तन्नामालङ्कारभेदः अपि

प्रकृतेऽन्यस्य संशयः प्रतिभोत्थित इत्युक्तप्रकारः, उपमासु उपाभेदेषु एव दर्शितौ उत्प्रेक्षाया भेद: विशेष एव। तल्लक्षणं यथा 'श्लिष्टेनार्थेन संस्पृष्टः किञ्चिच्चोप-

तथाच, 'चन्द्रारविन्दयोः कान्तिमतिक्रम्य मुखं तव। आत्मनैवाभवत् मयान्वितः। रूपकार्थेन वा युक्त उत्प्रेक्षावयवो यथा' इति अयं च श्लेषादि-

तुल्यमित्यसाधारणोपमा' इत्युक्तरूपायामसाधारणोपमायामनन्वयस्यान्तर्भावः। सम्बन्धोत्प्रेक्षामात्रमतो नात्र प्रयास इति भावः। एवं नव्यैः परिगृहीतानामन्येषाच्च

'किं पद्ममन्तर्भ्रान्तालि किं ते लोलेक्षणं मुखम्। मम दोलायते चित्तमितीयं अलङ्काराणामनयैव रीत्या उक्तालङ्कारभेदेष्वन्तर्भावो वेदितव्य इति।।

संशयोपमा' इत्युक्तायां संशयोपमायां ससन्देहस्य अन्तर्भावः। उपमारूपकञ्चापि अथ सङ्कीर्णं निरूपयति-नानेति।। नानालङ्काराणां बहूनामलङ्काराणां संसृष्टिः

यदुक्तं वामनेन यथा, 'उपमाजन्यं रूपकमुपमारूपकमि 'ति। उदाहृतञ्च तेनैव एकत्र समावेश: सङ्कीर्णं निगद्यते वैचित्र्यविशेषवत्तया पृथक् निबध्यते यथा,

यथा, 'जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्द' इति। केचिदिदं परम्परितरूपकमाहुः। लौकिकानां हारकुण्डलादीनां प्रत्येकस्य यादृशी शोभा यादृशी च समष्टिः, तथा

अपरे तु उपमासहितं रूपकम् उपमारूपकं यदुक्तम्, 'उपमानेन तद्भावमुपमेयस्य काव्यालङ्काराणामपि प्रत्येकस्य यादृशं वैचित्र्यं सङ्कीर्णस्य तदपेक्षया समधिकमिति

रूपयन्। यद् वदन्त्युपमाभेदमुपारूपकं यथे 'ति। अस्योदाहरणं 'यथा दिवाकर पृथग्व्यपदेश इति भाव: ।। 351 ।। सङ्कीर्णस्य भेदावाह-अङ्गेति।। क्वचित् अङ्गाङ्गिभावेन प्रधानगुणभावेन

210 काव्यादर्शः द्वितीयः परिच्छेदः 211

इत्यलङ्कारसंसृष्टेर्लक्षणीया द्वयी गतिः।360॥ असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता।।362॥।

आक्षिपन्त्यरविन्दानि मुग्धे! तव मुखश्रियम्। कोपदण्डसमग्राणां किमेषामस्ति दुष्करम्॥।361॥ सङ्गीर्णम्।

लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीकाञ्जनं नभः। श्लेष: सर्वासु पुष्णाति प्रायो वक्रोक्तिषु श्रियम्। भिन्नं द्विधा स्वभावोक्तिर्वक्रोक्तिश्चेति वाङ्मयम्।।363॥ तद् भाविकमिति प्राहुः प्रबन्धविषयं गुणम्। of part (anga) and whole (angi) (between the alankāras) and (2) where there is no inter-dependence among the भाव: कवेरभिप्रायः काव्येष्वासिद्धि संस्थितः।।364।।

alankāras. "O, simple girl, the splendour of your face is put to the two alankāras Utpreksā and Upamā which are not

shame by the lotuses; what is difficult to be done by these interdependent.

(lotuses) which are full of kośa (treasure or buds) and anga Thus, ends the sub-section on Samkīrnam.

or part of Arthāntara-nyāsa). Śleșa (or paronomasia, enriches generally all varieties "The darkness as it were spread over (my) limbs; (like of poetic compositions (or vakroktis) and all (words) literary an unguent); the sky as it were rains unguent-and the composition is divided into two classes Svabhāvokti and vision has become useless, like service under a wicked Vakrokti (or natural description and poetic or quaint person." This is an example of samkīrnam (or confusion of description). They call that bhävikam (or expressiveness) which is

अवस्थानं, क्वचित् सर्वेषां समकक्षता तुल्यबलत्वम्। इति अलङ्कारसंसृष्टेः the characteristic quality of prabandhas; bhäva is the idea

सङ्कीर्णालङ्कारस्य द्वयी गतिः द्वौ भेदौ लखणीया ज्ञातव्या इत्यर्थः। अपरे तु or conceit of the poet which fully pervades the poems to the very end. एकानुप्रवेशे सन्दिग्धत्वे अङ्गाङ्गिभावे च सङ्करसंज्ञा समकक्षतायान्तु संसृष्टिसंज्ञेत्याहुः।।360।। पूर्वार्धे उत्प्रेक्षायाः उत्तरार्धे उपमायाश्च निरपेक्षतया परस्परं प्राधान्येनावस्थानात् अङ्गाङ्गिभावसङ्कीर्णमुदाहरति-आक्षिपन्तीति। हे मुग्धे! अरविन्दानि तव समकक्षतेति बोध्यम्।।362॥ मुखश्रियम् साक्षिपन्ति तिरस्कुर्वन्ति जिगीषन्तीत्यर्थः तथापि, कोषदण्डसमग्राणां कोषो धनसमूह: कुट्म्लश्च दण्डः चतुर्थोपायः नालञ्च ताभ्यां समग्राणां श्लेषस्य बहुषु सद्भावं दर्शयति-श्लेष इति।। श्लेषः सर्वासु वक्रोक्तिषु

पूर्णानामित्यर्थः एषां दुष्करं किम्? अत्र श्लेषः अर्थान्तरन्यासस्याङ्गम् वचनभङ्गिरूपासु अलङ्कृतिषु श्रियं शोभां पुष्णाति। अतः वाङ्मयं काव्यं

अर्थान्तरन्यासश्च पूर्वार्धस्थिताया उपमाया इत्यङ्गाङ्गिभावो बोध्यः॥36]। स्वभावोक्तिर्वस्तुस्वभाववर्णनरूपा वक्रोक्तिश् इति भेदद्वयात् द्विधा भिन्नं द्विविधं स्वभावोक्तिमत् वक्रोक्तिमच्चेति।।363।। समकक्षतायां सङ्कीर्णं निदर्शयति-लिम्पतीति।। तमः अङ्गानि लिम्पतीव, नभ: अञ्जनं वर्षतीव, दृष्टि: असत्पुरुषस्य नीचस्य सेवेव विफलतां गता। अत्र इदानीं सर्वालङ्कारसंग्राहकं भाविकं निरूपयति-तदिति।। प्रबन्धाः महाकाव्यादय: तद्विषर्यं तद्गतं गुणं चमत्कारजनकधर्मविशेषं तत् प्रसिद्धं भाविकं

212 काव्यादर्शः द्वितीय: परिच्छेदः 213

परस्परोपकारित्वं सर्वेषां वस्तुपर्वणाम्। यच्च विशेषणानां व्यर्थानामक्रिया स्थानवर्णना।।365। सन्ध्यङ्गवृत्त्यङ्गलक्षणाद्यागमान्तरे। व्यावर्णितमिदञ्चेष्टमलङ्कारतयैव नः।367॥

व्यक्तिरुक्तिक्रमबलाद् गम्भीरस्यापि वस्तुनः। भाविकम्। भावायत्तमिदं सर्वमिति तद् भाविकं विदुः॥।366।। पन्थाः स एष विवृतः परिमाणवृत्त्या

The interdependence and mutual help of all the several संहृत्य विस्तरमनन्तमलङ्क्रियाणाम्। sections (parvas), theme (vastu), non-use of purposeless adjectival descriptions, description (Varnana) of the appropriate situations (sthānas); What is described elaborately in other āgamas or And the embodiment (visualising) of even a gambhīra treatises, including sandhyanga and vrttyanga (the five vastu (or a majestic theme) by force of the collocation and sandhis or context with their sixty-four angas and the four sequence of words, all this is due to bhava and it is therefore vrttis with their sixteen angas) and the laksanas (in their

known as bhāvikam. thirty-six varieties), etc.,-that also is desired by us because of their constituting alankāras.

तदाख्यमलङ्गारं प्राहुः। तथाहि कवेरभिप्रायः भाव: तत्सम्बन्धितया भाविकमित्य- Thus, ends the sub-section on Bhāvikam.

न्वर्थसंज्ञा। स च भावः काव्येषु असिद्धि समाप्तिपर्यन्तं स्थितः। एतेनास्य Thus, this path has been described in a succinct . केवलं पदवाक्यगतत्वं न, महावाक्यघटितप्रबन्धगतत्वमपीति बोध्यम्।।364। manner, gathering together and condensing the endless

कवेरभिप्रायस्य प्रबन्धगतत्वे उदाहरति-परस्परेत्यादि।। सर्वेषां वस्तूनाम् आधिकारिकेतिवृत्तानां पर्वणां तदुपयोगिनां प्रासङ्गिकेतिवृत्तानाञ्च। उक्तञ्, यच्चेति।। किञ्चेति चार्थः। सन्धयः मुखादयः पञ्च, तदङ्गानि उपक्षेपादीनि नखकुट्टेन, 'इदं पुनर्वस्तु बुधैर्द्विविधं परिकल्प्यते। आधिकारिकमेकं स्यात् चतुः षष्टिप्रकाराणि, वृत्तयः कोशिकीत्यादयश्चतस्त्रः तदङ्गानि नर्मादीनि षोडश, प्रासङ्गिकमथापरमि 'ति। परस्परोपकारित्वम् अस्तीति शेषः। यथा, रामायणे लक्षणानि भूषणादीनि षट्त्रिंशत् प्रकाराणि आदिपदेन नाट्यालङ्कारादीनां ग्रहणं ....... रामचरितम् आधिकारिकं सुग्रीवादिचरितं प्रासङ्गिकं तयोश्च अङ्गाङ्गिभावेन ते च आशीरादयस्त्रयस्त्रिंशत्, वीथ्यङ्गानि उद्धात्यकादीनि त्रयोदश, लास्याङ्गानि परस्परोपकारित्वम्। एवमन्यत्रापि साक्षात् परम्परया वा वेदितव्यम्। तथा व्यर्थानां गेयादीनि दश। एतत् सर्वं यत् आगमान्तरे ग्रन्थान्तरे व्यावर्णित विशेषेण व्याख्यातं प्रकृतानुपयोगिनां विशेषणानाम् अक्रिया अननुष्ठानम् अप्रयोग इत्यर्थः तदिदं नः अस्माकम् अलङ्कारतयैव दृष्टम् अभिलषितम् अलङ्कारनाम्नैव साभिप्रायविशेषणोपन्यास इत्यर्थः अयञ्च परिकर इति प्रकाशकारः यथा कथितमित्यर्थः तेषां च यथायथमुक्तेष्वन्तर्भाव इति भावः॥367॥ 'विशेषणैर्यत् साकूतैरुक्तिः परिकरो मत' इति। तथा स्थानानां उपसंहरति-पन्था इति।। अलंक्रियाणां स्वभावोक्त्याद्यलङ्काराणाम् अनन्तम् प्रकृतोपयोगिविषयाणां वर्णना। किञ्च, उक्तिक्रमबलात् वचनपरिपाट्या अशेषं विस्तरं प्रपञ्चं संहृत्य संगृह्य परिमाणवृंत्त्या परिमतत्वेन एषः सः प्रसिद्ध गम्भीरस्यापि वस्तुनः व्यक्तिः प्रस्फुटत्वं या हि नव्यैरलङ्कारभेदरूपेण निर्दिष्टेति पन्थाः मार्ग: विवृतः। अननैव पथा अनुसरणे अपरेऽपि ज्ञातव्य- इत्याह- भावः। तत् इदं सर्वं भावायत्तम् अभिप्रायाधीनमिति भाविकं विदुः। भाविकालङ्कार वाचामिति। वाचां विषयम् अतीत्य परिवर्तमानाम् वक्तुमशक्यानित्यर्थः तान् एव तेषामन्तर्भाव इति भाव:॥ 365-366॥

214 काव्यादर्शः

वाचामतीत्य विषयं परिवर्तमानान् अभ्यास एव विवरीतुमलं विशेषान्।।368।। इति आचार्यदण्डिनः कृतौ काव्यादर्शे अर्थालङ्गार विभागो नाम द्वितीयः परिच्छेदः। ।। श्री:।। ॥ काव्यादर्शः॥ vastness of the alankāras; practice alone is capable of discovering the special qualities which pass beyond the KĀVAYĀDARŚA words used and embellish the objects described. Thus, ends the Second Section of Kāvyādarśa. तृतीयः परिच्छेदः

विशेषान् भेदान् विवरीतुं प्रकाशयितुम् अभ्यास एव अलं वक्तः। पुनः अव्यपेतव्यपेतात्मा व्यावृत्तिर्वर्णसंहते:। पुनरभ्यासेनैव अपरेऽपि वेदितव्या इति भाव:। 368॥ यमकं तच्च पादानांमादिमध्यान्तगोचरम्।।1॥ इति श्री जीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यविरचितायां काव्यादर्शटीकायां द्वितीयः परिच्छेदः। Section III The recurrence of groups of letters either mediately or immediately (in a verse) is (Yamaka or) Recurrence; and it may be seen as initial, middle or final (Recurrence). Varieties of Yamaka of the one foot, the two-feet, the

सम्प्रति अर्थालङ्कारेषु निरूपितेषु प्रथमपरिच्छेदे सामान्यतो निरूपितेष्वपि शब्दालङ्कारेषु प्राप्तावसरतया तद्विशेषान् निरूपयिष्यन् प्रथमं यमकमनुवदति- अव्यपेतेति।। अव्यपेतः अव्यवहितः व्यपेतः व्यवहितश्च आत्मा स्वरूपं यस्यास्तथाभूताया वर्णसंहते: स्वरव्यञ्जनसङ्घातस्य व्यावृत्तिः विशेषेण पुनरावृत्तिः यमकमित्यर्थः। अस्य विशेषेषु पूर्वोक्तेष्वपि अव्यवहितत्वव्यवहितत्वभेदेन पुनद्वैंविध्यं पूर्वोच्चारितवर्णसङ्घस्य क्वचिदव्यवधानेन, क्वचिद् व्यवधानेन पुनरावृत्तिरिति। तच्च पादानाम् आदिगतं मध्यगतम् अन्तगतञ्च। एतदुपलक्षणं पादगतमपि बोध्यम्। उक्तञ्च वामनेन, पादः 'पादस्यादिमध्यान्तभागाः स्थानानी 'ति। अत्रापि पाद इत्युपलक्षणं तेन पादः पादखण्डाः पद्यार्धं समस्तपद्यञ्च यमकस्य स्थानानीति बोध्यम्।।1।

216 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 217 एकद्वित्रिचतुष्पादयमकानां विकल्पना:। आदिमध्यान्तमध्यान्तमध्याद्याद्यन्तसर्वतः खण्डिता कण्ठमाश्लिष्य तमेव कुरु सत्रपम्।।4।। 11211 मेघनादेन हंसानां मदनो मदनोदिना। अत्यन्तबहवस्तेषां भेदाः सम्भेदयोनयः। सुकरा दुष्कराश्चैव दर्श्यन्ते तेऽनु केचन।3॥ नुन्नमानं मनः स्त्रीणां सह रत्या विगाहते।।5॥

मानेन मानेन सखि! प्रणयोऽभूत् प्रिये जने। राजन्वत्यः प्रजा जाता भवन्तं प्राप्य सत्पतिम्। चतुरं चतुरम्भोधिरसनोर्वीकरग्रहे॥6॥

three-feet and the four-feet classes are (classified) according as the recurrence is initial or middle or final or of the immediate recurrence in the first foot). mid-final, mid-initial or initial final or throughout. मेघ etc. (मदनो मदनो is an illustration of similar Yamaka in Very many are the varieties of the Recurrences arising the second foot). out of (such) causes of differentiation (as the above); some राजन्वत्यः etc. (चतुरं चतुरं is an illustration of a similar easy, some difficult; a few of them are given here as Yamaka in the third foot). illustrations. मानेन मानेन etc. (is an illustration of initial one foot Yamaka आलिङ्ग्य तं प्रियमेव सत्रपं सलज्जं कुरु, अपकारिणि प्रणयदर्शनमेव तस्य क्रमेण तत्तद्भेदान् निर्दिशति-एकेत्यादि।। एकद्वित्रिचतुष्पादयमकानां लज्जा करत्वात् गुरुशासनमिति भाव: अतिमानिनीं खण्डितां प्रति तत्सख्या विकल्पना: प्रभेदाः पद्यस्य प्रतिपादं चत्वारश्चत्वारः भेदा इत्यर्थः ते च अमिश्रयमके उक्तिरियम्। अत्र मानेन मानेन इति अव्यवहितमादिपादमादिभागयमकम्॥4॥ एव वेदितव्याः। तथाहि, अमिश्रितमादिभागयमकं प्रथमादिपादगतत्वात् द्वितीयपादगतं निर्दिकशति-मेघनादेनेति।। मदनः कामः रत्या कामपत््या चतुर्विधम्। तथा मध्यादिभागयमकमपि। अयञ्च भेदः अव्यपेतव्यपेतसाधारणः। सम्भेदः संमिश्रणं योनिर्येषां तादृशाः विमिश्रा इत्यर्थः तेषां यमकानां भेदाः अनुरागेण च सह हंसानां मदनोदिना मदमपनयता मेघानादेन मेघगर्जितेन नुन्नः अपनीतः मानो यस्मात् तथोक्तं स्त्रीणां मनः विगाहते आलोडयति व्याकुल- आदिमध्यान्तमध्याद्याद्यन्तसर्वतः स्थितत्वेन अत्यन्तबहवः अतिविस्तराः ज्ञेया इत्यर्थः, पदच्छेदस्तु आदिमध्यान्तेषु मध्यान्तेषु मध्याद्येषु आद्यन्तेषु सर्वेषु चेति। यतीत्यर्थः, मेघगर्जनस्य उद्दीपकत्वात् वर्षातु प्रमदानां मनः सानुरागं सकामञ्च

ते च सुकराः सुसाध्याः सुबोधाश्च, दुष्कराः दुःसाध्याः दुर्बोधाश्च कविबोद्धणामिति भवतीति भावः। अत्र मदनो मदनो इति द्वितीयपादगतमव्यवहितमादिभाग- यमकम्॥। 5॥ शेषः। अत्र केचन दर्श्यन्ते उदाह्ियन्ते इत्यर्थः॥।2-3॥ सानेति।। तत्र प्रथमपादस्थमव्यवहितममिश्रमादिभागयमकं निर्दिशति। हे तृतीयपादगतमुदाहरति-राजन्वत्य इति।। चतुरम्भोधिरसनाया: चतुःसागर-

सखि। प्रिये जने अनेन ईदृशेन मानेन प्रणयः माभूत्। प्रियजनं प्रति एतादृशं परिच्छिन्राया उर्व्याः पृथिव्याः करग्रहे स्वप्राप्यांशग्रहणे पाणिग्रहे च चतुरम्

मानं मा कुरु इत्यर्थः। खण्डिता, 'पार्श्वमेति प्रियो यस्या अन्यसम्भोगचिह्नितः। आसमुद्रकरग्राहिणमित्यर्थः भवन्तं सत्पतिं प्राप्य प्रजाः राजन्वत्यः जाताः"सुराज्ञि

सा खण्डितेति कथिता धीरैरीर्ष्याकषायिते 'त्युक्तलक्षणापि त्वं कण्ठमाश्लिष्य देशे राजन्वान् स्यात् ततोऽन्यत्र राजवानि 'त्यमरः। अत्र चतुरं चतुरमिति तृतीयपादगतमव्यवहितमादिभागयमकम्।।6।।

218 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: 219

अरण्यं कैश्चिदाक्रान्तं कैश्चित् सद्य दिवौकसाम्। वारणो वा रणोद्दामो हयो वा स्मर! दुर्धरः। पदातिरथनागाश्वरहितैरहितैस्तव 11711 न यतो नयतोऽन्तं नस्तदहो विक्रमस्तव।9॥ मधुरं मधुरम्भोजवदने! वद नेत्रयोः। राजितैराजितैक्ष्ण्येन जीयते त्वादृशैर्नृपैः। विभ्रमं भ्रमरभ्रान्त्या विडम्बयति किं नु ते।।8।। नीयते च पुनस्तृप्तिं वसुधा वसुधारया।।10।। करोति सहकारस्य कलिकोत्कलिकोत्तरम्।

अरण्यं etc. (रहितै रहितै is an illustration of a similar Yamaka मन्मनो मन्मनोऽप्येष मत्तकोकिलनिस्वनः।11॥

in the fourth foot. वारणो etc. (वारणो वारणो and न यतो नयतो form an illustration मधुरं etc. (मधुरं मधुरं and वदने वदने form an illustration of a of a similar Yamaka in the first and third feet). two feet Yamaka of the immediate recurrence in the first राजितै etc. (राजितै राजितै and वसुधा वसुधा form an illustration two feet). of a similar Yamaka in the first and fourth feet. करोति etc. (कलिको कलिको and मन्मनो मन्मनो form an चतुर्थपादगतं निर्दिशति-अरण्यमिति।। तव कैश्चित् अहितैः शत्रुभिः illustration of a similar Yamaka in the second and third

पदातिरथनागाश्वरहितैः चतुरङ्गबलविहीनैरित्यर्थः सद्भिः अरण्यम् आक्रान्तं feet).

पलायितत्वादिति भावः, कैश्चित् तथाभूतैः दिवौकसां सद्म सुरलोकः आक्रान्तं वारण इति।। हे स्मर! यतः यस्मात् तव रणोद्दामो युद्धदुर्मदः वारणः युद्धमरणादिति भावः, 'जितो वा प्राप्स्यसे स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीमि 'ति हस्ती वा दुर्धरः दुर्धर्षः हयः अश्वो वा न अस्तीति शेषः, तत् तस्मात् महाभारतीयगीताध्याये भगवदुक्तेः। अत्र रहितैरहितैरिति चतुर्थपादनम- युद्धोपकरणाभावादपीत्यर्थः नः अस्मान् विरहिणः इत्यर्थः: अन्तं नाशं नयतः व्यवहितमादिभागयमकम्।।7॥ प्रापयतः तव विक्रमः अहो आश्चर्यभूत इत्यर्थः। अत्र प्रथमतृतीयपादगतमिश्रम- अथ सम्भेदयोनीन् यमकभेदान् दर्शयन् तद्भेदान् क्रमेण दर्शयति- व्यवहितमादिभागयमकम्॥।9॥ मधुरमिति।। हे अम्भोजनवदने! पद्ममुखि! मधुर्वसन्तः भ्रमरभ्रान्त्या भ्रमराविमौ राजितैरिति।। त्वादृशैः राजितैः शोभितैः नृपैः आजितैक्ष्ण्येन युद्धदुर्मदत्वेन इति भ्रमेण ते तव नेत्रयोः मधुरं विभ्रमं विडम्बयति अनुकरोति किम्? वद वसुधा पृथिवी जायते, वसुधारया वसूनां धनानां धारया धारावर्षणेन पुनस्तृप्तिं कथय। वसन्तोदये समुत्पन्ने अम्भोजे भ्रमरविलाससम्भवात् नु इति वतर्कबोधकं नीयते च। अत्र प्रथमचतुर्थपादगतमिश्रमष्यवहितमादिभागयमकम्।। 10॥ पदमत्र युज्यत एव। वसन्तस्तव मुखपद्मं नेत्रभ्रमरविलसितं दृष्टा निजमुख- भूतमम्भोजं भ्रमरविलासेन शोभयतीति तर्कयामीति भावः। केचित् तु अम्भोजवदने करोतीति।। सहकारस्य आम्रस्य कलिका तथा एष मन्मनः 'सुरते कर्णमूलेतु

इति सप्तम्यन्तं पदमुक्त्वा तत्र वर्तमनयोर्नेत्रयोरिति योजयन्ति। नु इत्यत्र नेति च निजदेशीयभाषया। दम्पत्योः कथनं यत् तु मन्मनं तं प्रचक्षते इत्युक्तरहस्यालापरूपः

पााठः तदा न विडम्बयति किम् अपितु विडम्बयत्येवेत्यर्थः। अत्र मधुरं मधुरमिति मत्तानां कोकिलानां निस्वनश्च मन्मनः मम मानसम् उत्कलिकोत्तरम्

वदने वदने इति च प्रथमद्वितीयपादगतमव्यवहितमादिभागयकम्।। उत्कण्ठाकुलमित्यर्थः करोति। विरहिण उक्तिरियम्। आम्रकलिकायाः कोकिलालापस्य च अतीवोद्दीपकत्वादिति भावः। अत्र द्वितीयतृतीयपादगतं

220 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: 221

कथं त्वदुपलम्भाशाविहताविह तादृशी। कुरुते कुरुतेनेयं हंसी मामन्तकामिषम्।।14॥ अवस्था नालमारोदुमङ्गनामङ्गनाशिनी॥12॥ विषमं विषमन्वेति मदनं मदनन्दनः। निगृह्य नेत्रे कर्षन्ति बालपल्लवशोभिना। सहेन्दुकलयापोढमलया मलयानिलः।15॥ तरुणा तरुणान् कृष्टानलिनो नलिनोन्मुखाः।।13।। मानिनी मा निनीषुस्ते निषङ्गत्वमनङ्ग! मे। विशदा विशदामत्त सारसे सारसे जले। हारिणी हारिणी शर्म तनुतां तनुतां यतः।।16।।

कथं etc. (विहता विहता and मङ्गना मङ्गना form an illustration illustration of a three feet Yamaka of immediate recurrence

of a similar Yamaka in the second and fourth feet). in the first three feet). विषमं etc. (विषमं विषमं, मदनं मदनं and मलया मलया form an निगृह्य etc. तरुणा तरुणा and नलिनी नलिनी form an illustration illustration of a similar Yamaka in the first, second and of a similar Yamaka in the third and fourth feet). fourth feet). विशदा etc. विशदा विशदा, सारसे सारसे and कुरुते कुरुते form an मानिनी etc. मानिनी (मानिनी मानिनी हारिणी हारिणी and तनुतां तनुतां form an illustration of a similar Yamaka in the first, third मिश्रमध्यरहितमादिभागयमकम्। अत्र उत्कलिकोत्कलिकेति तकारस्य मध्यपाति- and fourth feet).

त्वेऽपि स्वरशून्यत्वात् व्यवधानमध्ये अगणनं स्स्वरस्यैव व्यञ्जनस्य व्यवधायक- तवाभ्युपगमात् इति बोध्यम्।11॥ कुत्सितरवेण रवस्य कुत्सितत्वमुद्दीपकत्वेन विरहिणामसह्यत्वात् इति भावः, मां

कथमिति।। इह अस्मिन् प्रदेशे तव उपलम्भः प्राप्तिः तस्य आशा प्रत्याशा विरहिणमिति यावत् अन्तकस्य यमस्य आमिषं भोग्यवस्तु कुरुते॥। अत्र

तस्या: विहतौ अभावे इत्यर्थः अङ्गनाशिनी शरीरनिकृन्तनी तादृशी अवस्था प्रभमद्वितीयपादगतं मिश्रमव्यवहितमादिभागयमकम्॥। 14॥

अङ्गनाम् अबलां माम् आरोदुम् आक्रमितुं न अलं न समर्था? अपितु समर्था विषममिति।। मलयानिल: अपोढमलया परित्यक्तमालिन्यया हिमात्ययादिति

एव, त्वद्विरहे अहं मृतप्राया जातास्मीति तात्पर्यार्थः। अत्र द्वितीयचतुर्थपादगतं भाव:, इन्दुकलया सह मदननन्दनः मां न नन्दयतीति तथोक्तः मदप्रीतिजनन

मिश्रमव्यवहितमादिभागयमकम्॥।12॥ इत्यर्थः सन् विषमः असह्यं विषं विषरूपं मदनं कामम् अन्वेति अनुगच्छति

निगृह्येति।। नलिनेषु पद्मेषु उन्मुखाः पतनाभिमुखाः भ्रमराः बालपल्लवैः उद्दीपयतीत्यर्थः। अत्र प्रथमद्वितीयचतुर्थपादगतं मिश्रमव्यवहितमादि भागयमकम्। 15।। नवपल्लवैः शोभते इति तथोक्तेन तरुणा वृक्षेण कृष्टान् आकृष्टान् तद्दर्शनोत्सुकान् इत्यर्थ: तरुणान् यूनः नेत्रे निगृह्य कर्षन्ति निजदर्शनोत्सुकनयनान् कुर्वन्तीत्यर्थः। मानिनीति।। हे अनङ्ग! मा मां ते तव निषङ्गत्वं तूणत्वम् अनवरत

अत्र तृतीयचतुर्थपादगतं मिश्रमव्यवहितादिभागयमकम्॥।13॥ शरसम्पातेन तदाधारत्वं निनीषुः प्रापयितुमिच्छुः सती हारिणी हारालङ्कारशोभिनी

विशदेति।। विशन्तः आमत्ताः सारसाः जलपक्षिविशेषा यस्मिन् तादृशे हारिणी मनोहारिणी इयं मानिनी मानवती नारी तनुतां क्षीणताम् अस्याः

सारसे जले सरोवरजले इयं विशदा शुभ्रवर्णा हंसी राजहंसीत्यर्थः कुरुतेन प्रत्याख्यानादिति भाव:, यतः गच्छतः प्राप्नुवतः मे मम शर्म तनुतां यथेयं मानिनी मानं विहाय मामाश्रयति तथानुग्रहः कार्य इति भावः। अत्र प्रथम तृतीयचतुर्थपादगतं मिश्रभव्यवहितमादिभागयमकम्॥ 16॥

222 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 223

जयता त्वन्मुखेनास्मानकथं न कथं जितम्। व्यपेतस्यापि वर्ण्यन्ते विकल्पस्तस्य केचन।19॥ कमलं कमलं कुर्वदलिमद्दालमत्प्रिये!॥17॥ मधुरेण दृशां मानं मधुरणे सुगन्धिना। रमणी रमणीया मे पाटलापाटलांशुका। सहकारोद्गमेनैव शब्दशेषं करिष्यति।।20॥ वारुणीवारुणीभूतसौरभा सौरभास्पदम्।।18।। करोऽतिताम्रो रामाणां तन्त्रीताडनविभ्रमम्। इति पादादियमकमव्यपेतं विकल्पितम्। करोति सेरष्यं कान्ते च श्रवणोत्पलताडनम्।।21॥

जयता etc. (नकथं न कथं, कमलं कमलं दलिमद्दलिमत् form an Yamakas of the immediate recurrence; of the illustration of a similar Yamaka in the second, third and mediate recurrences also a few varieties will be now fourth feet). illustrated.

रमणी etc. (रमणी रमणी, पाटला पाटला, वारुणी वारुणी and सोरभा In मधुरेण etc. मधुरेण and मधुरेण constitute Yamaka of the सौरभा form an illustration of a fourth Yamaka of the mediate type in the first two feet at the beginnings. immediate recurrence in all the four feet.) In करोति etc., करोति and करोति constitute Yamaka of Thus have been illustrated the varieties of the initial the mediate type in the first and third feet at their beginnings.

जयतेति।। हे मत्प्रिये! मम प्रेयसि! अस्मान् जयता वशीकुर्वता तव मुखेन कं जलम् अलङ्कूर्वत् शोभयत् तथा अलिमन्ति भ्रमरयुक्तनि दलानि विकल्पितं सप्रभेदम् उदाहृतम्, इदानीं तस्य पूर्वोक्तस्य व्यपेतस्य व्यवह्नितस्य अस्य सन्तीति तथाभूतं कमलम् अकथं कथारहितं यथा तथा कथं न जितम्? केचन विकल्पा भेदाः वर्ण्यन्ते॥ 19॥ अपितु जितमवेत्यथः, अस्माकं चेतनानामपि जयिना ते मुखेन अचेतनानि तादृशानि मधुरिति।। मधुर्वसन्तः मधुरेण मनोहरेण सुगन्धिना सहकारोद्गमेनैव कथनानि जितानीति का कथेति भाव:। अत्र द्वितीयतृतीयचतुर्थपादगतं आम्रमुकुलोदयेनैव एणदृशां हरिणाक्षीणां मानम् ईर्ष्याकोपं शब्दशेषं मानेति मिश्रमव्यवहितमादिभागयमकम्॥ 17॥ शब्दमात्रावशिष्टे करिष्यति न त्वर्थतः रक्षिष्यतीति भावः।अत्र प्रथमद्वितीयपादगतं रमणीति।। पाटलावत् तदाख्यतरुकुसुमवत् पाटलम् आरक्तश्वेतम् अंशुकं व्यवहितं मिश्रमादिभागयमकम्।।20॥ यस्या: तादृशी सौरभास्पदं शोभनगन्धि सा रमणी अरुणीभूता सौरी सूर्यसम्बन्धिनी कर इति।। रामाणां रमणीनाम् अतिताम्रः अतिरक्त: कर: तन्त्रीताडनविभ्रमं भा दीप्तिर्यस्याः तथाभूता वारुणीव सुरेव मे मम रमणीया रतिप्रिया भवत्विति वीणावादनविलासं तथा कान्ते सेरष्यं सप्रणयकीपं यथा तथा श्रवणोत्पलताडनं शेषः। प्रथमद्वितीयचतुर्थपादगतं मिश्रमव्यवहितमादिभागयमकम्। 18॥ कर्णोत्पलाभ्यां प्रहारं करोति। अत्र प्रथमतृतीयपादगतं व्यवहितं इतीति।। इति उक्तरूपेण पादादिगतम् अव्यपेतम् अव्यवह्ितं यमकं मिश्रममादिभागयमकम्॥।21॥

224 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: 225

सकलापोल्लसनया कलापिन्यानु नृत्यते। उद्धृत्य राजकादुर्वी ध्रियतेऽद्य भुजेन ते। मेघाली नर्तिता वातैः सकलापो विमुञ्चति।।22॥ वराहेणोद्धृता यासौ वराहेरुपरि स्थिता।।25॥ स्वयमेव गलन्मानकलि कामिनि! ते मनः। करेण ते रणेष्वन्तकरेण द्विषतां हताः। कालिकामिह नीपस्य दृष्ट्ा कां न स्पृशेद्दशाम्।।23। करेणवः क्षरद्रक्ता भान्ति सन्ध्याघना इव।26॥ आरुह्याक्रीडशैलस्य चन्द्रकान्तस्थलीमिमाम्। परागतरुराजीव वातैर्ध्वस्ता भटैश्चमूः। नृत्यत्येष चलच्चारुचन्द्रकान्तः शिखावलः।।24।। परागतमिव क्वापि परागततमम्बरम्।।27॥ In सकल etc., सकल and सकल constitute Yamaka of the mediate type in the first and fourth feet at their beginnings. In उद्धता etc. वराह and वराहे constitute Yamaka of the In स्वयमेव etc., कलिका and कलिका constitute Yamaka of mediate type in the third and fourth feet at their the mediate type in the second and third feet at their , beginnings.

beginnings. In करेण etc., करेण करेण and करेण constitute Yamaka of the In आरुह्य etc., चन्द्रकान्ता and चन्द्रकान्ता constitute Yamaka of mediate type in the first, second and third feet, at their the mediate type in the second and fourth feet at their beginnings.

beginnings. In परागत etc., परागत परागत and परागत constitute Yoi the mediate type in the first, third and fourih feet, at their सकलेति।। वातैः नर्तिता सकला मेघाली घनश्रेणी अपः जलानि विमुञ्चति beginnings. वर्षति, अनु पश्चात् अनन्तरमेव कलापस्य पिच्छस्य उल्लसनेन वर्तमानया कलापिन्या मयूर्या नृत्यते। वर्षावर्णनमिदम्। अत्र प्रथमचतुर्थपादगतं मिश्रं उद्धृत्येति। हे राजन्! या असौ उर्वी वराहेण सूकरमूर्तिना भगवता उद्धता व्यवहितमादिभागयमकम्।।22।। सती वराहे: श्रेष्ठनागस्य वासुके: उपरि स्थिता, अद्य ते तव भुजेन सा उर्वी स्वयमिति।। हे कामिनि! स्वयमेव कान्तानुनयं विनैव गलन् मानरूपः राजकात् राजसमूहात् उद्धत्य ध्रियते अत्र तृतीयचतुर्थपादगतं मिश्रं व्यवहित- कलि: कलहः यस्मात् तादृशं तव मनः इह वर्षासु इत्यर्थः नीपस्य कलिकां मादिभागयमकम्।। 25॥ कोरकं दृष्टा कां दशाम् अवस्थां न स्पृशेत्? अपितु सर्वामेवेत्यर्थः। वर्षासु करेणेति।। हे राजन्! रणेषु द्विषताम् अन्तकरेण विनाशकेन ते तव करेण अतिकोमलं मनः विरहे कथं सान्त्वयिष्यसीति भावः। अत्र द्वितीयतृतीयपादगतं हस्तेन हताः, अतएव क्षरद्रक्ताः रक्तस्त्राविणः करेणवः गजेन्द्राः 'करेणुरिम्यां मिश्रं व्यवहितमादिभाग्यमकम्॥।23॥ स्त्री नेभे' इत्यमरः, सन्ध्याघना इव सन्ध्याकालनमेघा इव भान्ति। अत्र आरुह्यति।। आक्रीडशैलस्य क्रीडापर्वतस्य इमां चन्द्रकान्तमणिविशेष- प्रथमद्वितीयतृतीयपादगतं मिश्रं व्यवह्ितमादिभागयमकम्॥ 26॥ निर्मितां स्थलीं स्थानम् आरुश्च एष शिखावलः मयूरः चलत् चारु मनोज्ञं यत् परागेति।। हे राजन्! वातैः ध्वस्ताः पाटिताः अगस्य पर्वतस्य तरुराजीव चन्द्रकं मेचकं तेन अन्तः रमणीयः मनोहरः सन् नृत्यति। अत्र द्वितीयचतुर्थपादगतं वृखक्षेणीव परा शत्रुपक्षीया चमू: सेना भटैः तव सैनिकैः ध्वस्ता नाशिता, मिश्रं व्यवहितमादिभागयमकम्॥ 24॥ अतश्च परागैः पलायनपराणां शुत्रैसैनिकानां पादरेणुभि: ततं व्याप्तम् अम्बरमाकाशं

226 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 227

पातु वो भगवान् विष्णुः सदा नवघनद्युतिः। स दानवकुलध्वंसी सदानवरदन्तिहा।।28। मदभ्रमदृशः कर्तुमदभ्रजघनाः क्षमाः।।30॥

कमले: समकोशान्ते कमलेर्ष्याकरं मुखम्। उदितैरन्यपुष्टानामारुतैर्मे हतं मनः।

कमलेख्यं करोषि त्वं कमलेवोन्मदिष्णुषु॥29॥ उदितैरपि ते दूति! मारुतैरपि दक्षिणैः॥।31॥ सुराजितह्नियो यूनां तनुमध्यासते स्त्रियः। मुदा रमणमन्वीतमुदारमणिभूषणाः। तनुमध्याः क्षरत्स्वेदसुराजितमुखेन्दवः।32॥

In पातु etc., स सदानव, सदानव and सदानव constitute Yamaka constitute one kind of Yamaka in all the four feet at their

of the mediate type, in the second, third and fourth feet at beginnings, (in pairs 1 and 2, 3 and 4.) their beginnings. In उदितै etc. we have उदितै at the beginnings of the first In कमले etc., कमले occurring at the commencement of and third feet and मारुत at the beginnings of the second all the four feet constitutes Yamaka of the mediate type in and fourth feet; and this constitutes Yamaka in four feet at all the four feet at their beginnings. their beginnings and in pairs of a different kind (1 and 3,

In मुदा etc., we have मुदारम and मुदारम in the first two feet 2 and 4).

and मदभ्र and मदभ्र in the third and fourth feet. These In सुराजित etc., we have सुराजित at the beginnings of the first and fourth feet and तनुमध्या at the beginnings of the

क्वापि परागतमिव पलायितमिव धूलिभिरम्बरतलस्यादृश्यत्वादिति भावः। अत्र second and third feet; and this constitutes Yamaka in four

प्रथमतृतीयचतुर्थपादगतं मिश्रं व्यवह्ितमादिभागयमकम्।27॥ feet at their beginnings and in pairs of a third (1 and 4, 2 and 3). पात्विति।। सदानः समदः यः वरदन्ती श्रेष्ठहस्ती कुवलयापीडाख्यः तं हतवान् इति.तथोक्तः सः प्रसिद्ध: दानवकुलध्वंसी नवघनद्युतिः भगवान् विष्णुः रमणं प्रियम् अन्वीतम् अनुगतम् अधीनमित्यर्थः कर्तुं क्षमाः शक्ताः। अत्र

वः युष्मान् सदा पातु। अत्र द्वितीयतृतीयचतुर्थपादगतं मिश्रं व्यवहितमादि- प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुर्थयोश्च मिश्रं व्यवहितमादिभागयमकम्॥। 30॥

भागयमकम्।। 28।। उदितैरिति।। हे दूति! अन्यपुष्टानां कोकिलानाम् आरुतैः समन्तात् झङ्कारैः,

कमिति।। हे प्रिये! ते तव कं शिरः अले: भ्रमरस्य समा: केशा यत्र ते तव उदितैः कथितैः प्रियाक्लेशसूचकैर्वचनैरित्यर्थः, तथा दक्षिणैः मारुतैरपि

तादृशं, तथा मुखं कमलेरष्याकरं कमलस्य द्वेषकरम् अतस्त्वं कमलेव लक्ष्मीरिव मे मम मनः हतं व्यथितम्। अत्र प्रथमतृतीययोर्द्वितीयचतुर्थयोश्च मिश्र

कं जलम् उन्मदिष्णुषु उन्मत्तेषु मध्ये अलेख्यम् अगण्यं करोषि? अपितु सर्वानेव व्यवहितमादिभागयमकम्॥।31॥

उन्मादयसीत्यर्थः। अत्र सर्वपादगतं मिश्रं व्यवह्नितमादिभागयकम्। 29॥ सुरेति।। तनु क्षीणं मध्यं यासां ताः, क्षरद्भिः गलद्भि स्वेदैः सुराजिताः

मुदेति।। उदारा मणयः रत्नानि भूषणं यासां ताः, भदेन भ्रमतन्त्यः घूर्णन्त्यः सुशोभिता मुखेन्दवः मुखचन्द्रा यासां तादृश्यः, तथा सुरया मद्यपानेन जिता

दृशो यासां तथोक्ताः, तथा अदभ्रं विशालं जघनं यासां तथाभूताः प्रमदाः मुदा हीर्लज्जा यासां तथाभूताः, स्त्रियः कामिन्यः यूनां तरुणानां तनुं शरीरम् अध्यासते अत्र प्रथमचतुर्थयोर्द्वितीयतृतीययोश्च मिश्रं व्यवहितमादिभागयमकम्॥32॥

228 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: 229

इति व्यपेतयमकप्रभेदोऽप्येष दर्शितः। कालं कालमनालक्ष्यतारातारकमीक्षितुम्। अव्यपेतव्यपेतात्मा विकल्पेऽप्यस्ति तद्यथा॥33॥ तारतारम्यरसितं कालं कालमहाघनम्।35॥

सालं सालंबकलिकासालं सालं न वीक्षितुम्। याम यामत्रयाधीनायामया मरणं निशा। नालीनालीनवकुलानाली नालीकिनीरपि।।34। यामयाम धियाऽस्वर्त्या या मया मथितैव सा।।36।।

Thus Vyapeta-Yamaka (or mediate Recurrence) in its varieties have been illustrated here; there is a variety which In कालं etc., we have a recurrence or Yamaka similar to is Avyapeta-Vyapeta (or mixed Recurrence combining both that in verse 34, but with the pairs (1 and 4, 2 and 3). mediate and immediate; which is as follows. In याम etc., we have Yamaka at the beginnings of feet of सालं etc.(Here सालं and सालं is an immediate recurrence; the immediate variety in each of the four feet and a four at the beginning in the first foot; similarly सालं and सालं in feet Yamaka of the mediate type at the beginnings of the the second foot; but the two recurrences सालं सालं and सालं feet; together constituting a variety of Avyapeta vyapetam

सालं occurring in the first two feet are mediate; similarly (or recurrence both mediate and immediate).

we have the immediate recurrences at the beginnings of the feet in the third and fourth feet thus; नाली and नाली नाली and नाली and the two recurrences नाली नाली and नाली नाली विदेशस्थं नायकं प्रति नायिकाप्रेरिताया दूत्या उक्तिरियम्। अत्र सर्वेषु पदेषु

constitute a mediate recurrence at the beginnings of the मिश्रमव्यवहितमादिभागयमकं परं प्रथमद्वितीययोस्तथा तृतीयचतुर्थयोः

third and fourth feet; the whole verse is a mediate व्यवहितमपीति अव्यपेतव्यपेतत्वं बोध्यम्।।34॥ recurrence at the beginning of feet, in four feet in pairs (1 कालमिति।। का विरहिणीति शेष: अनालक्ष्या मेघाच्छमत्वाददृश्याः तारा and 2, 3 and 4) and with immediate recurrences at the beginning in each of the four feet. महत्यः समुज्ज्वला इत्यर्थः तारका नक्षत्राणि यत्र तथोक्तं तारतया अत्युच्चत्वेन रम्याणि रसितानि मेघगर्जितानि यस्मिन् तादृशं तथा काला: कृष्णवर्णाः महान्तः इतीति।। इति उक्तप्रकारेण एषः व्यपेतानां व्यवहितानां यमकानां प्रभेदः घना मेघा यस्मिन् तथाभूतं कालं विरहिणां प्राणनाशकत्वात् यमस्वरूपं कालं दर्शित: उदाहृतः। अव्यपेत: अव्यवहितः व्यपेतः व्यवहितश्च आत्मा यस्य तादृशः वर्षाकालम् ईक्षितुं द्रष्टम् अलं समर्था न कापीत्यर्थः। अत्र सर्वेषु पादेषु मिश्रं उभयमिश्र इत्यर्थ: विकल्पः प्रभेदः अपि अस्ति, तत् यथेति उदहरणार्थम्। व्यवहितं तथा प्रथमचतुर्थयोर्द्वितीयतृतीययोश्च व्यवह्ितमादिभागयमकम्॥35॥ सेति।। सा मम आली सखी सालम्बा लम्बमाना या कलिका कोरक: तया यामेति।। यामत्रयस्य प्रहरत्रितयस्य अधीन: आयामो दैर्घ्यं रजन्या तादृश्या सलति शोभते इति तथोक्तं, सालं वृक्षभेदं वीक्षितुं द्रुष्ट न अलं न शक्ता, 'त्रियामां रजनीं प्राहुस्त्यक्त्वाद्यन्तचतुष्टरूमि'ति वचनात् दिशा रजन्या मरणं उद्दीपकत्वादिति भाव:, आलीनवकुलान् वकुलासक्तान् अलीन् भ्रमरान् अपि याम मृत्युं प्राप्नुवाम वयमिति शेष: निशायां सातिशयोद्दीपकत्वाद्विरहस्येति भावः वीक्षितुं न अलं, तथा अलीकं विद्यते यासां तादृशीः मिथ्यावचनेन प्रियस्ते किन्तु धिया मनसा यां कान्ताम् अयाम अगच्छाम यस्याश्चिन्त्या कालमयापयाम आगमिष्यत्यचिरेणेत्यादिना सान्त्वयन्तीरपि सखीरिति शेषः वीक्षितुं न अलम्। इत्यर्थ: सा अखत्यां या अस्वतिं प्राणव्यथाम् आयाति प्राप्नोतीति तथाभूता सती

230 काव्यादर्श: तृतीयः परिच्छेदः

इति पादादियमकविकल्पस्येदृशी गतिः। एवमेव विकल्प्यानि यमकानीतराण्यपि।।37॥ अमायतेयतेऽप्यभूत् सुखाय तेजयते क्षयम्॥।39॥ सभासु राजन्नसुराहतैर्मुखैः न प्रपञ्चभयाद् भेदाः कार्त्स्न्येनाख्यातुमीहिताः। दुष्कराभिमता ये तु वर्ण्यन्ते तेऽत्र केचन॥38॥ महीसुराणां वसुराजितैः स्तुताः। न भासुरा: यान्ति सुरान् न ते गुणाः स्थिरायते! यतेन्द्रियो न हीयते यतेर्भवान्। प्रजासु रागात्मसु राशितां गताः।।40।। तव प्रियाऽसच्चरित! प्रमत्त! या Thus is the way indicated of Pādādi Yamaka or recurrence at the beginnings of feet (i.e. from verses 4 to विभूषणं धार्यमिहांशुमत् तया।

36); just like this are the other varieties of Yamaka. On account of the fear of voluminousness exposition the four feet (like verse 36 but) with the Yamaka in the

in its entirety and completeness has not been desired (by middle of the feet.

us); but what one considers to be difficult forms are In सभासु etc., we have सुरा and सुरा mediately recurring described here. in each foot in the middle, and this therefore, is an Avyapeta स्थिरायते etc., यते यते occurs in the middle of each foot; Yamaka (or mediate recurrence) in the middle of the feet

and so the verse is an example of Avyapeta-vyapeta in all and in each foot also. In तव etc., we have मत्तया, at the end of all the four feet;

आङ्पूर्वकात् याधातोः क्विपि रूपम्। मया मथितैव, मम तु भरणमस्तु, किन्तु सा तपस्विनी मद्वियोगेन म्रियत एवेति भाव:। विरहिणां स्वावस्थानुभवेन मायाराहित्यमित्यर्थ: इयते एतत्परिमाणाय क्षयं नाशम् अयते अगच्छते अक्षयाय

विलापोक्तिरियम्। अत्र सर्वेषु मिश्रमव्यवहितं व्यवहितञ्चादिभागयमकम्॥।36॥ इत्यर्थ: सुखाय अपि अभूत्। अत्र सर्वेषु पादेषु मिश्रमव्यवह्ितं व्यवहितञ्च

इतीति।। पादादिस्थयमकानां विकल्पस्य भेदस्य इति उक्तरूपा ईदृशी मध्यभागयमकम्॥ 39॥

एवम्प्रकारा गतिः नियमः। इतराणि अपि यमकानि एव विकल्प्यानि भेद्यानि।। सभास्विति॥। हे राजन्! महीसुराणां भूदेवानां ब्राह्मणानाम् असुराहतैः सुरापानेन अहतैः अनाशिते: पवित्रैरिति यावत्। वसुना तेजसा भवद्दत्तधनलाभेन 3711 नेति।। प्रपञ्चभयात् विस्तारभयात् कारत्स्न्येन। साकल्येन भेदाः आख्यातुं वा राजितैः शोभितैः प्रफुल्लैर्वा मुखैः सभासु स्तुताः कीर्तिताः भासुराः समुज्वलाः

न ईहिता: न चेष्टिताः, ये तु भेदा दुष्करत्वेन अभिमता: ख्याताः, अत्र ते केचन तथा रागात्मसु अनुरागपरासु प्राजसु राशितां बहुलीभावं गताः ते तव गुणाः

वर्ण्यन्ते उदाह्ियन्ते॥38॥ सुरान् देवान् न यान्ति न प्राप्नुवन्ति, सुरा अपि एतादृग्गुणावन्तो न सन्तीति भाव:। अत्र सर्वेषु पादेषु मिश्रं व्यपेतञ्च मध्यभागयमकम्।। 40॥ स्थिरायत इति।। स्थिरा आयतिरुत्तरकालो यस्य तत्सम्बुद्धौ 'उत्तरः काल आयतिरि 'त्यमरः। हे स्थिरायते! निश्चलचित्त् इत्थ्यर्थः भवान् यतेन्द्रियः जितेन्द्रियः तवेति।। हे असच्चरित! धूर्त! हे प्रमत्त! अनवहित! या तव प्रिया, त्वया

अतः यतेः संयमात् न ह्रीयते च्युतो भवति, ते तव अमायता अमायित्वं प्रेमास्पदत्वेन कीर्त्यमाना इत्यर्थः तया इह रतोत्सवेन यः आनन्दविशेषः तेनः मत्तया सत्या अंशुमत् समुज्वलं विभूषणं धार्यं, तथाच विभूषणधारणस्य

232 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 233

रतोत्सधानन्दविशेषमत्तथा लीलास्मितेन शुचिना मृदुनोदितेन प्रयोजनं नास्ति हि कान्तिमत्तया।।41॥ व्यालोकितेन लघुना गुरुणा गतेन। भवादृशा नाथ! न जानते नते व्याजृम्भितेन जघनेन च दर्शितेन रसं विरुद्धे खलु सन्नतेनते। सा हन्ति तेन गलितं मम जीवितेन।43॥ य एव दीना: शिरसा नतेन ते श्रीमानमानमरवर्त्मसमानमान- चरन्त्यलं दैन्यरसेन तेन ते।।42॥ मात्मानमानतजगत्प्रथमानमानम्।

so this is Padanta Yamaka or mediate Recurrence at the end In लीलास्मितेन etc., तेन occurs once in the middle and once

of the foot in all the four feet. at the end and mediately in each of the four feet. This is

In भवादृशा etc., we have नते नते at the end of each foot; Vyāpeta Yamaka of the Pada madhyānta type of the same

this is, therefore, Avyāpeta vyapeta Yamaka of the Padānta form in all the four feet (mediate recurrence at the middle

chatushapd a variety (or mediate-immediate Recurrence at and end of each foot).

the end of the feet in all the four feet) Cf. 36, 39. In श्रीमानमान मान and मान recur twice at middle and end of each foot; this Recurrence is therefore of an Avyāpeta- vyāpeta Yamaka (immediate-mediate recurrence) in all the

रतोत्सवानन्दविधायकता प्रयोजनं न तु शोभार्थमिति भावः। ननु शोभार्थमपि विभूषणधारणमस्तु इत्यत आह-प्रयोजनमिति। कान्तिमत्तया लीलेति।। सा नायिका शुचिना निर्मलेन लीलास्मितेन विलासहसितेन,

स्वाभाविकसौन्दर्यवत्तया हेतुना प्रयोजनं विभूषणधरणस्येति शेषः नास्ति हि न मृदुना उदितेन वचनेन, लघुना व्यालोकितेन अपाङ्गदर्शनेनेत्यर्थः, गुरुणा

विद्यते एवेत्यर्थः। अन्यासक्तं शठनायकमलङ्कारधारणे कथमस्या विराग इति नितम्बादिभरमन्थरेण गतेन गमनेन, व्याजृम्भितेन विशेषतो जृम्भया, जृम्भायाश्च

पृच्छन्तं प्रति सख्यां उक्तिरियम्। अत्र सर्वेषु पादेषु मिश्रं व्यवहितमन्त- अनुरागव्यञ्ञकत्वमुक्तं यथाजृम्भते स्फोटयत्यङ्गं बालमाश्लिष्य चुम्बतीति। तथा,

भागयमकम्॥। 41॥ दर्शितेन जघनेन जघनदर्शनेनेत्यर्थः हन्ति व्यथयति मामिति शेषः, तेन च मम

भवादृशेति।। हे नाथ प्रभो! भवादृशा जनाः नतेः नतभावस्य रसम् आस्वादं जीवितेन जीवनेन गलितं गतं, भावे क्तप्रत्ययः। अत्र सर्वेषु पादेषु मिश्रं व्यवहितं

न जानते न विदन्ति-यतः सन्नतता इनता प्रभुता च ते सन्नतेनते नतिः प्रभुता मध्यान्तयमकम्॥43॥

चेत्यर्थः विरुद्ध खलु नैकाधारे वर्तते इति भावः, ये जनाः दीना एव दरिद्राः श्रीमानिति।। हे भक्ताः! यः श्रीमान् अमान् अपरिमितः, तथा स्थितिमान्

केवलं, ते तेन दैन्यरसेन दैन्यरूपेण विषेण हेतुना नतेन शिरसा ते तव अलम् स्थायी सच्चिदानन्दरूपतया सततमवतिष्ठते इत्यर्थः, अमरवर्त्म आकाशं तस्य

चरन्ति अतिशयेन त्वां सेवन्ते इत्यर्थः तवेति कर्मणि षष्ठी। अत्र सर्वेषु पादेषु समानं मानं परिमाणं यस्य तथोक्तम् आकाशवत् सर्वव्यापिनमित्यर्थः, आनतेषु

मिश्रमव्यवहितञ्च अन्तभागयमकम्॥42॥ प्रह्वीभूतेषु जगत्सु प्रथमानः विस्तारं गतः मानः सम्मानो यस्य तादृशं सर्वजगत्पूज्यमानमिस्त्यर्थः, भूमानं महान्तम्, अमानम् अपरिमितम्

234 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 235

भूमानमानमत यः स्थितिमानमान- न यानयासीर्जिनयानयानया- नामानमानमतमप्रतिमानमानम्।।44॥ नयानयांस्तान् जनयानयाश्रितान्।।46।। - ....-.. सारयन्तमुरसा रमयन्ती सारभूतमुरुसारधरा तम्। रवेण भौमे ध्वजवर्तिवीरवेरवेजि संयत्यतुलास्त्रगौरवे। सारसानुकृतसारसकाञ्ची सा रसायनसारमवैति।45॥ रवेरिवोग्रस्य पुरो हरेरवेरवेत तुल्यं रिपुमस्य भैरवे।47॥ नयानयालोचनयानयानया- नयानयान्धान् विनयानयायते!। or recurrence of the mediate-immediate type in the four feet at the middles and ends of the feet. Cf. verses 36, beginning and middle of each foot in all the four feet. 39 and 42. In रवेण etc., रवे occurs at the beginning and end of each In सार etc., सार occurs at the beginning and middle of foot; this is, therefore, Recurrence of the same kind in all each of the four feet; and this is therefore Vyāpeta-ādi- the four feet of the mediate type at their beginnings and madhya Yamaka (or mediate recurrence at the beginning ends (or Adyanta Ekarūpata Vyāpeta Yamaka.) and middle) in all the four feet. In नयानया etc., नया is recurrent immediately as नयानया and तया सद्सद्विवेकेनेत्यर्थ: अनयान् नयरहितान् अयस्य शुभावहविधेरानये आनयने नयानया recurs in all the four feet at their beginnings and middles; hence it is Padādimadhya Avyāpeta-vyāpeta Yamaka अनुष्ठाने अन्धान् जनान् विनयविनीतान् कुरु, भवन्नीतिमार्गानुसारिणस्तान् विधेहि। किञ्च जिनयानं जैनमार्गं यान्तीति तथोक्तान् बौद्धमतावलम्बिनः अयानम् अमार्गम् असङ्ग्यमित्यर्थः नाम यस्य तथाभूतं तथा अप्रतिमानः असदृशः मानो यस्य अपन्थानमित्यर्थः यान्तीति तादृशान् अपथगामिनः अत एव अनयाश्रितान् तादृशं सर्वाभिमतमित्यर्थः। आत्मानं परमात्मानमित्यर्थः। आनमत नमस्कुरुत। दुर्नयानुसारिण: यान् जनान् अयासी: गतवानसि यैः सङ्गं कृतवानसि तान् अं अत्र सर्वेषु पादेषु अव्यवहितं व्यवह्ितञ्च मिश्रं मध्यान्तयमकम्॥44॥ विष्णुं यान्तीति तथाभूतान् वैष्णवधर्मावलम्बिनः जनय कुरु। इति समुदायार्थः। सारेति।। उरुसाराणि स्वर्णभूषणानि धरतीति तथोक्त, उरुसारं सुवर्णं स्यादिति अत्र प्रथमतृतीययोरव्यवहितमाद्यन्तयमकं मिश्रं द्वितीयचतुर्थयोरव्यवहितं व्याडि:। तथा सारसैः पक्षिविशेषैरनुकृता सारसा सशब्दा काञ्ची यस्यास्तथाभूता, मिश्रमादिमध्ययमकञ्च॥46॥ सा रमणी सारयन्तमाश्लिष्यन्तं सारभूतं जगत्सु सारत्वेन गणितं तं पतिम् उरसा रवेणेति।। भीमः भूमिसुतः नरकासुरः ध्वजवर्तिनः श्रीकृष्णरथध्वजस्थितस्य वक्ष: स्थलेन रमयन्ती प्रत्यालिङ्गनेन सुखयन्ती सती रसाधनम् अमृतम् असारम् वीरस्य वीर्यशालिन: वे: पक्षिण: गरुडस्य रवेण नादेन अतुलम् अनुपमम् अवैति, प्रियालिङ्गनसुखादमृतं तुच्छमवगच्छतीत्यर्थः। अत्र सर्वेषु पादेषु मिश्रं अस्त्राणां गौरवं यस्मिन् तादृशे भैरवे भयङ्करे संयति संग्रामे अवेजि उद्वेजितः व्यवह्नितमादिमध्ययमकम्।45॥ त्रासित इत्यर्थः। तथाहि, रवे: सूर्यस्येव उग्रस्य अस्य हरे: श्रीकृष्णस्य सिंहस्य नयेति।। हे अनयायते! अनया अपायरहिता आयतिर्यस्य तत्सम्बोधनम्। च पुरः अग्रे रिपुं नरकम् अवेर्मेषस्य तुल्यम् अवेत जानीत्। श्रीकृष्णस्य नरकासुरेण हे प्रभो! अनया नयानयालोचनया नयः नीतिः अनयः दुर्नीतिः तयोरालोचना युद्धवृत्तमिदम्। अत्र सर्वेषु पादेषु मिश्रं व्यवह्ितमाद्यन्तयमकम्॥47॥

236 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: 237

मयामयालम्ब्यकलामयामयामयामयातव्यविरामया मया। मातवयत्युत्तमता विलोमतामताम्यतस्ते समता न वामता।।49।। मयामयार्तिं निशयामयामयामयामयामूं करुणामयामया।।48।। कालकालगलकालकालमुखकालकाल! मतान्धुनानारमतामकामतामतापलब्धाग्रिमतानुलोमता। कालकालघनकालकालपनकाल! काल!।

In मया etc., मया is repeated immediately at the beginning Adimadhyānta Ekarūpa Vyāpeta Yamaka (or Recurrence of and at the end of each foot; this is thereofre, Padadyānta the mediate type in all the four feet and in the beginning, Avyāpeta-vyāpeta Yamakam (or Recurrence of the middle and end of each foot. immediate-mediate type in all the four feet at the beginning and end of each foot. Cf. verses 36, 39, 42 and 44. In कालकाल etc., काल and काल are immediate recurrence

In मता etc. we have मता recurring at the beginning, and कालकाल mediately recurs at the beginning, middle and

middle and end of each of the four feet; this is, therefore, end of each foot; this is therefore Avyāpetavyāpeta Catuspada Ādimadhyānta Yamaka (or Recurrence of the immediate-

मयेति।। अत्रायं पदविभागः। मयामयालम्ब्यकलामयामयाम्। अयाम्, अयातव्यविरामया मया। मया, अमयार्ति निशया, अमया अमया। अमय, आमय, समता न, वामता। हे साधो! अताम्यतः अक्लिष्टवर्मणस्ते तव मतौ आरमतां

अमूं, करुणामय, आमया। हे अमय! नास्ति माया यस्य तत्सम्बुद्धौ, हे अकपट! विषयव्यावृत्तानां योगिनां मतां सम्मताम् अकामतां निस्पृहतां धुनाना कम्पयन्ती

इत्यर्थ: आकारलोपो महाकविप्रयोगादविरुद्धः। हे करुणामय! सखे! आमं रोगं तिरस्कुर्वतीत्यर्थ: अतापेन अक्लेशेन लब्धा प्राप्ता स्वाभविकीत्यर्थः अग्रिमतायाः

कामपीडां याति प्राप्नोतीति आमयाः तेन आमया धातोरालुक् शसाद्यचीति श्रेष्ठतयाः अनुलोमता आनुकूल्यं मया तादृशी श्रेष्ठत्वसम्पादिनी तथा उत्तमताया

आकारलोपः। कामार्तेन इत्यर्थः मया सह मयः अपचयः अमयः उपचयः गुणवत्ताया: विलोमतां प्रतिकूलताम् अयती अगच्छन्ती गुणवत्त्वसमानाधिकरण समता अपक्षपातित्वं सर्वत्र समदर्शित्वमित्यर्थः विद्यते, वारात, प्रतिकूलता ताभ्याम् अपचयोपचयाभ्याम् आलम्ब्यः आश्रयणीयः वृद्धिक्षयशीलत्वात् इति नेत्यर्थः। कस्यचित् साधोर्गुणकीर्तनमिदम्। अत्र सर्वेषु पादेषु व्यवहितमादि- भाव:, य: कलामयश्चन्द्रः तस्मात् आमयः रोगः कामपीडा यस्याः तादृशी चन्द्रस्य कामोद्दीपकत्वादिति भावः, अभूं रमणीम् आमय योजय। यतः अहम् अयातव्यः मध्यान्तयमकम्॥ 49॥

विरामोऽवसानं येषां तादृशा यामा: प्रहरा यस्यास्तादृश्या दीर्घयामया इत्यर्थः, कालेति।। पदच्छेदस्त्वयम्। प्रथमपादे एकं पदम्। कालकालघनकाल- .....

नास्ति मा परिमाणं यस्यास्तथाभूतया सुदीर्घया इत्यर्थः, तथा अमया नास्ति मा कालपनकाल, काल। कालकालसितकालका ललनिका, अलकालकालका,

शोभा यस्याः तथोक्तया अतिकुत्सितया विरहिणामिति भावः निशया रजन्या आगलतु, कालकाल, कलिकालकाल। हे कालकालगलकालकालमुख-

हेतुना अमयेन अप्राप्त्या तस्या इति भावः, अर्ति पीडां तदप्रापत्या सातिशयां कालकाल! काल: संहारकः, 'कलनात् सर्वभूतानां स काल: परिकीर्तित' इति

पीडामित्यर्थः अयाम् अप्राप्नवम्। इति समुदायार्थः। सखायं प्रत्युक्तिरियम्, वचनात्, कालगल: नीलकण्ठः, काल: यम: तथा कालमुखः वानरविशेषः

अत्र सर्वेषु पादेषु अव्यवहितं मिश्रमाद्यन्तयकम्॥ 48॥ तेषां द्वन्द्वः कालकालगलकालकालमुखाः तेषां कालकं कृष्णत्वम् आलाति आदत्ते इति तत्सम्बुद्धौ, तथा हे कालकालघनकालकालपनकाल! कं जलम् आलाति मतामिति।। पदविभागश्चैषः। मतां धुनानां, आरमताम् अक्रामन्ताम्। गृह्लातीति काल: सजल: अत एव काल: कृष्णवर्णो यो घनः मेघ: तस्य काले अतापलब्धा, अग्रिमानुलोमता। मतौ अयती, उत्तमताविलोमताम्। अताम्यतः ते समये वर्षास्वित्यर्थ: कायन्ति शब्दायन्ते इति कालकालघनकालकाः मयूरा इत्यर्थः

238 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: 239

कालकालसितकालकाललनिकालकाल उपोढरागाप्यबला मदेन सा मदेनसा मन्युरसेन योजिता। कालकालगतु काकाल कलिकालकाल!।।50। न योजितात्मानमनङ्गतापिताङ्गतापि तापाय ममास नेयते॥52॥ सन्दष्टयमकस्थानमन्तादी पादयोर्द्वयोः। अर्धाभ्यास: समुद्गः स्यादस्य भेदास्त्रो मताः। उक्ान्तर्गतमप्येतत् स्वातन्त्र्येणात्र कीर्त्यते॥51॥ पादाभ्यासोऽप्यनेकात्मा व्यज्यते स निदर्शनैः॥53॥

mediate type in all the four feet and at the beginning, middle and end of each foot). Cf. verses, 36, 39, 42, 44 and In उपोढ etc., the first line ends मदेन सा and the second

48. begins with मदेनसा and similarly नयोजिता and ङ्तापिता at the

The place of Sandasta Yamaka is at the end of one foot end of the second and the beginning of the third, at the

and beginning of another; although this falls under what end of the third and the beginning of the fourth, has been described already; it is again stated here respectively.

independently. Recurrence of a half-verse is called Samudga; it is considered to have three varieties; recurrence of a foot किं शब्दे इत्यस्य क्विपि रूपम्। तेषाम् आलपनानि मुखानि (Pādābhyāsa) is of many kinds; and it will be made clear कालकालघनकालकालपनानि तद्वत् कलते शब्दायते इति तत्सम्बुद्धौ मयूरनादिन्, by examples. इत्यर्थ: पुनश्च, हे कालकाल! कालस्य यमस्य काल: संहारकः तत्सम्बुद्धौ, यमभयनिवर्तक इत्यर्थः। किञ्च, हे कलिकालकाल! कलिकालस्य काल: उपोढेति।। सा अबला मदेन यौवनजनितविकारेण उपोढ: उद्रिक्तः रागः

कल्किरूपेण दण्डयिता तत्सम्बुद्धौ, हे काल! हे कृष्ण! कालकालसितकालका अनुरागो यस्यास्तादृशी मय्यनुरागिणी अपिमदेनसा ममापराधेन हेतुना मन्युरसेन

कालकेन कृष्णवर्णतया आलसितं शोभितं कं शिवः यैः, तादृशाः अलकाः क्रोधावेगे योजिता क्रोधपरवशा अत एव योजितः अभिनिवेशितः आत्मा मनः चूर्णकुन्तला: यस्यास्तादृशी, अलकालकालका अलकान् चूर्णकुन्तलान् अलते तस्यां तथाभूताम् अनङ्गतापिताम् अनङ्गं कामम् अकृतार्थतया तापयतीति मुक्तादिभिर्भूषयतीति अलकाली अलङ् भूषायामित्यस्य षणि रूपम्। तथा कलमेव अनङ्गतापिनी तस्या भाव: तां गतापि सती मम इयते एतादृशाय तापाय न आस, कालं मधुरं यथा तथा कायतीति कालका मधुरभाषिणीत्यर्थः ततश्च अलकाली न बभूव, न अपितु बभूव एवेत्यर्थः। सखायं प्रति कस्य चित् मानिन्या चासौ कालका चेति कर्मधारयः, ललनिका ललना राधा इत्यर्थः आगलतु तव प्रत्याख्यातस्य उक्तिरयिम्। अत्र पूर्वार्धे मदेन सा मदेनसा इति उत्तरार्धे अनुकम्पनीया भवतु इति निर्गलितोऽर्थः। श्रीकृष्णं प्रति राधायाः सख्युक्तिरियम्। चाङ्गतापिताऽङ्गतापितेति सन्दष्टयमकम्॥52॥ अत्र सर्वेषु पादेषु अव्यवहितम् आदिमध्यान्तयमकम्॥50॥ इत्थं पादभागयमकानि दर्शयित्वा सम्प्रति समस्तपादगतयमकानि सम्प्रति सन्दष्टयमकस्थानं निर्दिशति-सन्दष्टेति।। सन्दष्टयमकं सन्दंशाकृति दर्शयितुमाह-अर्धाभ्यास इति।। अर्धस्य पादद्वयस्य अभ्यासः पुनरावृत्तिः सभुद्रः यमकं द्वयोः पादयोः अन्तादी प्रथमपादस्य अन्तं द्वितीयपादस्य आदिं तथा स्यात् समुद्रशब्देन सम्पुटक उच्यते। स यथा भागद्वयात्मकः तथा अयं पादद्वयात्मक तृतीयपादस्य अन्तं चतुर्थपादस्यादिञ्च आक्रम्य स्थितमिति शेषः। एतत् उक्तेषु इति तथा व्यपदेशः। अस्य समुद्रस्य त्रयो भेदाः मताः ख्याताः। तथाच, यमकेषु अन्तर्गतमपि रवेण भौम इत्यादौ पतितमपीत्यर्थः स्वातन्त्र्येण पृथग्भावेन प्रथमद्वितीयौ तृतीयचतुर्थौ व पादौ तुल्यौ इत्येकः, प्रथमतृतीयौ द्वितयचतुर्थौ च कीर्त्यते विशेषादिति भावः।। 51॥ तथा इति द्वितीयः तथा प्रथमचतुर्थी द्वितीयतृतीयौ इति तृतीयः। पादाभ्यासः

240 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 241

नास्थेयः सत्वया वर्ज्यः परमायतमानया। नास्थेयः स त्वया वर्ज्यः परमायतमानया।।54॥ कलापिनां चारुतयोपयान्ति बृन्दानि लापोढघनागमानाम्।

नरा जिता माननया समेत्य न राजिता माननयासमेत्य। बृन्दानिलापोढघनागमानां कलापिनां चारुतयोऽपयान्ति।।56॥

विनाशिता वै भवताऽयनेन विनाऽशिता वैभवतायनेन।।55॥ न मन्दयावर्जितमानसात्मया नमन्दयावर्जितमानसात्मया। उरस्युपास्तीर्णपयोधरद्वयं मया समालिङ्ग्यत जीवितेश्वरः।।57॥ In ना स्थेय: etc. we have the first two feet repeated as third and fourth feet. (This is a variety of Samudga). सभा सुराणामबला विभूषिता गुणैस्तवारोहि मृणालनिर्मलैः।

In नराजिता etc.the first foot is repeated as the second; and the third as the fourth. (This is another variety of In कलापिनां etc. the first foot is repeated as the fourth;

Samudga). and second as the third (This is a third variety of Samudga). In न मन्दया etc. the first foot alone is repeated as the अपि अनेकात्म अनेकविध: तथाच प्रथमो द्वितीये तृतीये चतुर्थे च इति त्रयः। second foot. द्वितीय: तृतीये चतुर्थे चेति द्वौ। तृतीयचतुर्थे इत्येकः। पुनश्च प्रथमः द्वितीये In HHT etc. the first foot is repeated as the third foot. तृतीये च द्वितीये चतुर्थे च तथा तृतीये चतुर्थे च इति षट्। मिलित्वा च एकादशविध इत्यर्थः स निदर्शनैः वक्ष्यमाणैरुदाहरणैः व्यज्यते। व्यक्तीक्रियते॥53॥ कलापिनामिति।। लापेन केकाध्वनिना ऊढः सम्मानितः घनागमः

नेति।। परमाथातः अतिदीर्घः मानो यस्याः तादृश्यापि अस्थेयः न अतिस्थिरं वर्षाकाल: यैः तादृशानां कलापिनां मयूराणां वृन्दानि चारुतया शोभया उपयान्ति

सत्वं स्वभाव: व्यवसायश्च यस्याः तथाभूतया त्वया स वा पुरुषः न वर्ज्यः न सङ्गच्छन्ते शोभां प्राप्नुवन्तीत्यर्थः। तथा वृन्दानिलेन सङ्घातवायुना अपोढ: निरस्तः प्रत्याख्येयः। परम् आयतमानया यत्नवत्या सत्या आस्थेयः आदर्तव्यः तथा नृत्यविशेषस्य 'घनं स्यात् कांस्यतालादि वाद्यमध्यमनृत्ययो 'रिति मेदिनी। आगमो आवर्ज्यः वशीभूतः कार्यः। तवायमुद्यमः न स्थिरतरः अतः प्रियपरित्यागे पश्चात्ताप येषां तादृशानां परित्यक्तनृत्यानाम् इत्यर्थः वर्षासु हंसानां मदराहित्यादिति भावः। एव फलं तस्मात् यथायं स्ववशे तिष्ठेत् तथा यत्नः क्रियतामिति मानिनीं प्रति के जले लपन्तीति तथोक्तानां कलापिनां हंसानां च आरुतय: मधुरस्वराः अपयान्ति।

तत्सख्याः उक्तिः। अत्र प्रथमतृतीयौ द्वितीयचतुर्थौ च तुल्याविति समुद्रभेदः। वर्षावर्णनभिदम्। अत्र प्रथमचतुर्थौ तथा द्वितीयतृतीयौ तुल्यौ इति समुद्रभेदः।

नरा इति।। माननया सम्मानेन समेत्य सङ्गत्य स्थितेन इति अध्याहार्थं, नेति।। मन्दया मूढया: अवर्जिते अत्यक्ते माने सात्मया सयत्नया यत्नवत्या मानवतेत्यर्थः भवता अयनेन संग्रामगमनेन जिताः पराभूताः नराः रिपव इत्यर्थः यत्नेन मानं रक्षन्त्या, तथा दयया वर्जितौ मानसम् आत्मा स्वभावश्च यस्याः माननययो: सन्माननीत्योः आसं क्षेपम् अभावमित्यर्थः एत्य प्राप्य न राजिताः न तथाभूतया मया नमन् कृतापराधतया पादयोः पतन् जीवितेश्वरः उरिस वक्षसि शोभिताः पलायमानानामेषा गतिरुक्ता, ये तु न तथा तेषां गतिमाह विनाशिता उपास्तीर्णम् अर्पितं पयोधरद्वयं यस्मिन् तद् यथा तथा न समालिङ्गयत नाश्लिष्यत। इति। तथा वैभवं विभुत्वं तायति विस्तारयति इति तथोक्तेन तायृञ पालनविस्तार- नाहकं निराकृत्य गलितमानाया मानिन्या अनुतापोक्तिरियम्। अत्र प्रथमद्वितीयौ योरित्यस्मात् नन्दादित्वादनप्रत्ययः। भवता विनाशिता वे निहतास्तुरिपवः विना पादावभ्यस्तौ। 57॥ पक्षिणा गृध्रेण इत्यर्थः अशिता भक्षिताः। राज्ञः स्तुतिरियम्। अत्र प्रथम द्वितीयौ सभेति।। हे राजन्! तव मृणालनिर्मलैः मृणालवत् परिशुद्धैः गुणैः अबला तथा तृतीयचतुर्थौ च तुल्यौ इति समुद्रभेदः।। 55॥ बलासुररहिता इन्द्रेण निद्दतत्वात् वलासुरोत्पातविहीना इत्यर्थः विभूषिता

242 काव्यादर्शः तृतीय: परिच्छेद: 243

स भासुराणामबला विभूषिता विहारयन् निर्विश सम्पदः पुराम्।।58॥ वितन्वतेजोऽपमदं शितायुधा द्विषाञ्च कुर्वन्ति कुलं तरस्विनः।।60।। विभर्ति भूमेर्वलयं भुजेन ते भुजङ्गमोऽमा स्मरतो मदञ्चितम्। कलङ्कमुक्त तनुमद्धयनामिका स्तनद्वयी च त्वदृते न हन्त्यतः। शृणूक्तमेकं स्वमवेत्य भूधरं भुजङ्गमो मास्म रतो मदञ्चितम्।।61।।

न याति भूतं गणने भवन्मुखे स्मरानलो मानविवर्धितो यः सः निर्वृतिन्ते किमपाकरोति।

कलङ्कमुक्तं तनुमद्धयनामिका।।59॥ समन्ततस्तामरसेक्षणे! न समन्ततस्तामरसे! क्षणेन।62॥

यशश्च ते दिक्षु रजश्च सैनिका In बिभर्ति etc. we have the latter half of the first foot वितन्वतेऽजोपम! दंशिता युधा। repeated in the latter half of the second as भुजङ्गमोमा स्मरतो मदञ्चितम्; and the first half of the fourth foot is repeated as In कलङ्क etc. the first foot is repeated as the fourth foot. the second half thereof as समन्ततस्तामरसे क्षणे न. In यशश् etc. the second foot is repeated as the third foot. In प्रभावतो etc. the first foot is repeated as the second

देवभोग्यद्रव्यजातैः विशेषेण सज्जितां सुराणां देवानां सभा आरोहि आरूढा and the third.

सत्वं विभूषिता: विशेषेण अलंकृता: अबलाः विहारयन् रमयन् सन् भासुराणां दिक्षु यशश्च वितन्वते विस्तारयन्ति। तथा द्विषां शत्रूणां कुलञ्च वितनु देहरहितम् दीप्यमानानां समृद्धानाम् इत्यर्थ: पुरां नगराणां सम्पदः निर्विश उपभुङ्क्ष्व। अतेज: तेजोहीनं तथा अपमदं निर्मदं निरहङ्कारं वा कुर्वन्ति। विजिगीषुस्तुतिरियम्। राजानं प्रति वैतालिकस्योक्तिरियम्। प्रथमतृतीयौ अभ्यस्ताविति।।58। अत्र द्वितीयतृतीयावम्यस्ताविति।।60।। कलमिति।। कलं मधुरम् उक्तं वचनं विलासिनीनामिति अध्याहार्यं तथा बिभर्तीति।। हे राजन्! भुजङ्गमो वासुकि ते तव भुजेन अमा सह तनु क्षीणं मध्यं नमयतीति तथोक्ता स्तनद्वयी च क्वचित् मध्यशब्दस्य त्वद्भुजसाहाय्येनेत्यर्थः भूमेर्वलयं भूमण्डलं बिभर्ति धत्ते, एतावता गर्वो न विधेय धकारद्विर्भावः। त्वदृते त्वां विना कं जनं न हन्ति न पीडयतीति अपितु सर्वमेव इत्याह-स्मरत इति। स्मरतः पूर्ववृत्तं विजानत इत्यर्थः मत् मत्तः सकाशादित्यर्थः इत्यर्थ:, अतः कारणात् भवन्मुखे भवादृशे विषये गणने भवादृशां जितेन्द्रियाणां अङ्कितं पूजितम् एकम् उक्तं वचनं शृणु आकर्णय, स्वं भूधरं भुजम् अवेत्य ज्ञात्वा गणनायामित्यर्थ: हि निश्चितम् अनामिका अङ्गष्ठतश्चतुर्थी अङ्गलिः कलङ्कमुक्तं रतः प्रीतः सन् चितं प्रवृद्धम् अत्यन्तमित्यर्थः मदं गर्वं मास्म गाम: गर्वं मा कुरु निर्दोषं तनुमत् शरीरिभूतम् अपरं प्राणिनं न याति न गच्छति त्वां विना अन्यं न इत्यर्थः। राजानं प्रत्युपदेशगर्भस्तुतिरियम्। अत्र द्वितीयचतुर्थावभ्यस्ताविति।।61।। गणयति इत्यर्थः। कमपि महान्तं प्रत्युक्तिरियम्। अत्र प्रथमचतुर्थौ स्मरानल इति।। तामरसेक्षणे! मानेन रक्तोत्पलनयने! 'रक्तोत्पलं पादावभ्यस्याविति।।59। तामरसमि 'त्यमरः। हे अरसे! अरसिके! मानेन विवर्धितः विशेषेण वृद्धिं गतः यश इति।। हे अजोपम! अजराजसदृश! नारायणसम! वा हरसम! 'अजा यः स्मरानल: कामाग्निः, स ततः विस्तारं गतः सन् क्षणेन उत्सवेन समं समन्ततः विष्णुहरच्छागा' इत्यमरः। दंशिताः सन्नाहवन्तः शितानि तीक्ष्णानि आयुधानि सर्वतो भावेनेत्यर्थः॥ तां पूर्वानुभूतां निर्वृतिं सुखं किं न अपाकरोति न निरस्यति येषां ते तथोक्ताः, तथा तरस्विनः महाबला: ते सैनिका: योद्धपुरुषाः युधा संग्रामेण अपि तु निरस्यत्वेत्यर्थ: अतः नितरां कामपीडितासि मानं मुञ्च विलम्बेनालमिति भावः। मानिनीं प्रति तत्सख्युक्तिरियम्। अत्र तृतीयचतुर्थावम्यस्ताविति।।62।।

244 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 245

प्रभावतो नामन! वासवस्य धूली: स्थलीर्व्योम विधाय रुन्धन्

प्रभावतो नाम तवासवस्य। परम्परायाऽबलवारणानाम्।।64।

प्रभावतोऽनाम! न वा सवस्य न श्रद्दधे वाचमलज्ज! मिथ्या भवद्विधानामसमाहितानाम्।

विच्छित्तिरासीत् त्वयि विष्टपस्य।।63। भवद्विधानामसमाहितानां भवद्विधानामसमाहितानाम्।।65।

परम्पराया बलवा रणानां सन्नाहितोमानसराजसेन! सन्नाहितोऽमानस! राजसे न।

परम्पराया बलवारणानाम्। foot is repeated three times as the latter half of the third foot and the earlier and the latter halves of the fourth In परम्पराया etc. the first foot is repeated as the second foot. and the fourth. In न श्रद्दधे etc. the latter half of the first foot is आच्छादयन् सन् परं शत्रुं परायाः गतवान् असीत्यर्थः परापूर्वकाद् याधातोर्ध्या repeated as the earlier and latter halves of the second मध्यमपुरुषैकवचनम्। राज्ञ: स्तुतिरियम्। अत्र प्रथमद्वितीयचतुर्था अभ्यस्ता इति। foot as भवद्विधानामसमाहितानाम; and the earlier half of the third नेति।। हे अलज्ज! निर्घृण! असमाहितानाम् अवहितचित्तानाम् अव्यवहितानामित्यर्थः तथा असमा असदृशा अहिताः शत्रवः येषाम् अधिक- पादत्रयाभ्यासं क्रमशो दर्शयति-प्रभावत इत्यादि। हे प्रभावतः प्रमावात् शत्रूणामित्यर्थः भवद्विधानां मिथ्या भवत् असत्यं भवत् विधानं कार्यं यस्यास्तां प्रभावतः प्रभा दीप्तिः तत्सम्पन्नस्य वासवस्य इन्द्रस्यापि नामन! नमयतीति नतं कार्येषु अपरिणतामित्यर्थः। तथा असमः विषमः यः अहि सर्पः तस्यैव तानी करोतीति तत्सम्बुद्धौ, यज्ञभङ्गपारिजातहरणादिना इन्द्रस्य गर्वहरणादिति भाव: विस्तारो यस्याः तादृर्शी अतिवक्रदारुणामित्यर्थः, पुनश्च भवे उत्पत्तौ श्रवणमात्र नामेति प्रसिद्धौ। हे अनाम! नास्ति आमो रोगो यस्य यस्माद्वा तत्सम्बुद्धौ। त्वयि एवेत्यर्थः द्विधा द्विविधः अनः प्राणः अर्थरूपः यस्याः तथाभूताम् अर्थानामेवं अतः अस्य षष्ठ्यास्तम् विष्टपस्य प्रभौ सति नवासवस्य नवस्य आसवस्य सुरायाः वाचां प्राणत्वात् इति भावः, वाचं न श्रद्दधे न विश्वसिमि। शठनायकं प्रति सवस्य यज्ञस्य वा विच्छित्तिर्विच्छेदः नासीत् भोगिनां सुरापानोत्सव: धर्मिष्ठानं नायिकाया उक्तिरियम् अत्र द्वितीयतृतीयचतुर्थपादानामभ्यासः॥।65।। यज्ञादिकं सततं प्रववृते इत्यर्थः। श्रीकृष्णस्तुतिरियम्। अत्र प्रथमद्वितीयतृतीय- सन्निति।। हे सन्! साधो! हे आहितोभानमराजसेन! न नमन्तीति अनमाः पादानामभ्यासः।।63।। परमिति।। हे पराय! पर: उत्कृष्टः अयः शुभावहविधिर्यस्य तत्सम्बुद्धौ, हे ब्राह्मणा: पचादित्वादन्! अनमानां राजा अनमराजश्चन्द्रः, उमा च अनमराजश्च तौ उमानमराजौ आहितौ स्वाङ्गधृतौ उमानमराजौ येन सः, आहितोमानमराजः परमकल्याणिन्नित्यर्थः हे बलवाः! बलेन वारयति शत्रूनिति तत्सम्बुद्धौ वारयतं शिव: तेन सेन: इनः स्वामी तेन सह वर्तमानः सेश्वर इत्यर्थः, तत्सम्बुद्धौ शैव क्विपि रूपम्। त्वं बलमेषामस्तीति बला बलवन्तः अङ्गादित्वादप्रत्ययः। वारणाः हस्तिन: येषु तथोक्तानां तथा अबलान् दुर्बलान् वारयन्तीति अबलवारणाः तेषां इत्यर्थः, तथा हे अमानम! अमाना अपरिमाणा मा लक्ष्मीर्यस्य तत्सम्बुद्धौ, पुनश्च हे राजसेन! रजोगुणविकारेण मानममानम्यते इति तत्सम्बोधवं लोभाद्यनायत्तीकृत रणानां परम्परायाः समूहस्य रणभूमीरित्यर्थः धूलीर्विधाय व्योम आकाशं रुन्धन् इत्यर्थः, किञ्च हे अमानामराजसेन! मान: सम्मानः सा लक्ष्मीः ते मानमे न

246 काव्यादर्शः तृतीय: परिच्छेदः 247

सन्नाहितो मानस! राजसेन सन्ना हितोऽमानसराजसेन!।।66।। विनायकेन भवता वृत्तोपचितबाहुना।

सकृद् द्विस्त्रिश्चयोऽभ्यासः पादस्यैवं प्रदर्शितः। स्वमित्रोद्धारिणाऽभीता पृथ्वी यमतुलाश्रिता।।69।।

श्लोकद्वयंतु युक्तार्थं श्लोकाभ्यास: स्मृतो यथा।।67॥ एकाकारचतुष्पाद तन्महायमकाह्वयम्।

विनायकेन भवता वृत्तोपचितबाहुना। तत्रापि दृश्यतेऽभ्यासः सा परा यमकक्रिया॥70॥

स्वमित्रोद्धारिणाऽभीता पृथ्वीयमतुलाश्रिता।।68।। समानयास! मानया समानयासमानया।

Thus has been shown the Recurrence once, twice and Where all the four feet are alike that is called

three times of Pada or foot; recurrence in a compile of verses Mahāyamaka (or the great Recurrence); if in that also there

which are connected in meaning with each other is also is Abhyäsa (or recurrence in words) then it is the highest

considered (good); thus : form of Yamaka (Yamaka Kriyā).

विनायकेन (verse 68) is repeated letter for letter as verse Thus in समानया these letters समानया recur in each pada or

69 foot and also the four feet are all alike. विनायकेनेति।। किञ्च अभीता युद्धाय भवत्समीपमभ्यागच्छता अभिपूर्वा- विद्यते मानमे यस्याः तादृशी राजसेना विपक्षराजचमूर्यस्य तत्सम्बुद्धौ। त्वं समाहित: कृतयुद्वोद्योगः सन् न राजसे न शोभसे, यतस्त्वं सन्नाहितः सन्ना दिण्धातोः क्विपि तृतीयैकवचनम्। तव अरिणा शत्रुणा विनायकेन नायकरहितेन भवता सता वृत्तौ जातौ उपचितौ श्मशानस्थचितामारूढौ इत्यर्थः बाहू यस्य अवसादं गता अहिताः शत्रवो यस्य यथोक्तः, यथा सन्ना सत्पुरुषः साधुः इत्यर्थः तथोक्तेन, तथा स्वमित्राणि निजबन्धून् उज्जहातीति तथाभूतेन, स्वमित्रशब्दात् ततश्च हितः सर्वेषां हिते रत इत्यर्थः अतस्तव युद्धयात्रा न युज्यत इति भावः। शैवं राजानं प्रति युद्धनिवर्तकवचनम् अत्र सर्व एव पादा अभ्यस्ता।।66॥ उत्पूर्वकस्य जहाते: क्विपि तृतीयैकवचनम्। पृथ्वी गुर्वी यमतुला यमस्य अन्तकस्य तुला परिमाणयन्त्रं विचारस्थानम् इत्यर्थः मानयन्त्रन्यूनाधिक- सम्प्रति श्लोकाभ्यासं निर्दिशति-सकृदिति।। एवम् उक्तप्रकारेण पादस्य त्वनिश्चयवत् कृतान्तविचारालये पुण्यपापनिश्चय इति भावः, आश्रिता प्राप्ता सकृत् द्वि: त्रिश्च यः अभ्यासः पुनरावृत्तिः स प्रदर्शितः उदाहृतः। तत्र सकृदभ्यासः यमसदनं गतम् इत्यर्थः। राज्ञ: स्तुतिविषयकं श्लोकद्वयमिति श्लोकाभ्यासोऽयम्। पादद्वयगतः द्विरभ्यासः पादत्रयगतः, त्रिरभ्यासः पादचतुष्टयगत इति। युक्तः अर्थो यस्य एकवाक्यतापन्नमित्यर्थः श्लोकद्वयं समानानुपूर्वपदवर्णघटितं पद्यद्वितयं एकेति।। एकाकारः चत्वारः पादा यत्र तत् महायमकाह्वयं महायमक संज्ञं तत्रापि महायमकेऽपि यत्र पादखण्डस्य अभ्यासः पुनरावृत्तिः दृश्यते सा परा श्लोकाभ्यास: स्मृतः कथितः। यथेति वक्ष्यमाणोदाहरणार्थम्॥।67॥ श्रेष्ठा यमकक्रिया यमकवत् पद्यानुष्ठानमित्यर्थः।।70। विनायकेनेति।। हे राजन्! विनायकेन दुर्जनानां शाखा, वृत्तौ वर्तुलौ उपचितौ समानयेति।। अत्रायं पदच्छेदः समानयास, मा अनया, समानय, असमानया, पीनौ बाहु यस्य तथोक्तेन स्वमित्राणां शोभनामाम् अमित्राणां शत्रूणाम् उद्धारिणा समानया, समानया, समान, या समानया इति। हे समानयास! समानः यासः विनाशकेन तथा अतुलाश्रिता अतुलाम् अतुल्यतां केनापीति भाव: व्यमयतीति यत्न: यस्य तत्सम्बुद्धौ, सर्वत्र तुल्ययत्र इत्यर्थः तथा समान! समदर्शिन्! सर्वत्र तथोक्तेन निरुपमेण इत्यर्थ: भवता हेतुना इयं पृथ्वी अभीता दुर्जनेभ्यो भयरहिता आत्मवद्दर्शन इत्यर्थः असमानया निरुपमया, समानया मानवत्या समानया जाता इत्यर्थः ॥ 68॥ सम्माननीयया अनया नायिकया मा मां समानय सङ्गमय, या नायिका समानया

248 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: 249

समानया समानया समान या समानया।।71।। आवृत्ति: प्रातिलोम्येन पादार्घश्लोकगोचरा। धराधराकारधराधराभुजां भुजा महीं पातुमहीनविक्रमाः। यमकं प्रतिलोमत्वात् प्रतिलोममिति स्मृतम्।73॥ क्रमात् सहन्ते सहसा हतारयोरयोद्धुरा भानधुरावलम्बिनः।।72।। या मताश! कृतायासा सायाता कृशता मया। In धराधरा etc. we have in the first foot Avyavahitam रमणारकता तेऽस्तु स्तुतेताकरणामर?॥74॥ Adimadhya Yamakam in धराधरा at beginning and end of the foot; we have again, Avyavahitam Antādi Yamakam in the Where the Recurrence in the reserved order of letters

Sandhi or conjunction of the end of the first foot and of the is seen in a Pada (or foot) or half-(Ardha-Śloka), that Yamaka

beginning of the second foot, in भुजां भुजां and Sandamsya on account of its reversed order is considered Pratilomam Yamakam (Reserved Recurrence). Yamakam in the second foot in मही मही; and again Antadi Yamakam in the sandhi between the second and the third In यामताश etc. we have the sequence यामताशकृतायासा in

foot is in क्रमा: or क्रमात; in the third foot we have again the the first foot reversed in सायाताकृशतामया as the second foot;

Yamaka in सह and सह; we have again the Antadi Yamaka similarity the third foot रमणारकतातेस्तु is reserved as the fourth

Sandhi between the third and fourth feet in रयो रयो; and the foot स्तुतेताकरणामर (This is Reserved Recurrence in feet).

Yamaka in the fourth foot in धुरा and धुरा. इत्थम् अनुलोमे यमकभेदानुक्त्वा इदानीं प्रातिलोम्ये मा लक्ष्मी: शोभानयः नीतिः विद्या इत्यर्थः ताभ्यां सह वर्तमना सुन्दरी विदुषी दर्शयन्नाह-आवृत्तिरिति।। प्रातिलोम्येन वैपरीत्येन पादार्धश्लोकगोचरा चेत्यर्थः, अतोऽस्याः सङ्गमो अतीवादरणीय इति भावः। अत्र पादचतुष्टयाभ्यासे पादगोचरा, अर्धगोचरा, श्लोकगोचरा च एवं त्रिविधा आवृत्तिः प्रतिलोमत्वात् पादखण्डस्यापि अभ्यासात् महायमकम्॥71॥ प्रतिलोमं यमकम् इति स्मृतम्। तथाच यत्र पूर्वपादस्य प्रतिलोमावृत्त्या उत्तरपादः, पूर्वं सजातीयसंमिश्रजनितप्रभेदा दर्शित इदानीं विजातीयमिश्रणोदाहरणं पूर्वार्धस्य प्रतिलोमावृत्या उत्तरार्धं तथा एकस्य श्लोकस्य प्रतिलोमावृत्त्या श्लोकान्नरं दर्शयति-धरेति।। धराधराकारधराः धरायाः धरः नागराजः तस्य आकारः निष्पद्यते तत् प्रतिलोममिति निष्कर्षः। तस्य चोक्तरीत्या त्रैथ्वध्यम्॥73॥ धराधराकारः तस्य धराः अतिदीर्घा इत्यर्थः, अहीनविक्रमाः अहीनः अनल्पः पादगोचरामुदाहरति-येति।। हे मताश? मता ज्ञाता आशा विक्रम: येषां ते, अथवा अहीनस्य अहीनामीश्वरस्य विक्रम इव विक्रमो येषां अन्यासङ्गविषयिणी तस्य तत्सम्बुद्धौ मया या कृशता क्षीणता कृतायासा कृतः तादृशाः, सहसा हतारयः हता नाशिता अरयः शत्रवः यैः तथोक्ताः रयोद्धराः आयास: क्लेशः यया तथोक्त, सा आयाता प्राप्ता तव दुश्चेष्टितेन महान् रयेण वेगेन उद्धरा: उत्कटा: अतिवेगवन्त इत्यर्थः तथा मानधुरावलम्बिनः मानस्य क्लेशोऽनुभूतः इदानीमपि यथारुचि क्रियतामित्यर्थः। हे स्तुतेत! स्तुतं स्तवम् धुरां भारम् अवलम्बन्त इति तथाभूताः धराभुजां राज्ञां भुजाः क्रमात् महीं पातुं इत: प्राप्तः स्तवार्ह इत्यर्थ: अथवा स्तुतात् इतः च्युतः अस्तवार्हः निन्दिताचरणात् पालयितुं सहन्ते क्षमन्ते। अत्र प्रथमे पादे अव्यवहितमादिमध्ययमकं पादानां च अप्रशंसनीय इत्यर्थ: तत्सम्बुद्धौ हे अकरणामर! अकरणे अकार्यानुष्ठाने अमरः सन्धिषु अव्यवहितमन्तादियमकं सन्दंशयमकञ्च। तृतीये च पादे एकवर्णव्यवहितं देवसदृश इत्यर्थ: तत्सम्बुद्धौ, देवानामकार्यकरणमहल्याजारत्वादिकं बोध्यं। तथा सह सहेति चतुर्थे च वण्रद्वयव्यवहितं धुरा धुरेति मध्ययमकम्। इत्थं बहूनां हे रमण! ते तव आरकता ऋच्छतीति आरकः ऋणूगतावित्यस्मात् णकप्रत्ययः। विजातीयानां सम्मिश्रणमत्र इत्यवधेयम्।।72॥ तस्य भाव: आरकता यथेच्छागामिता इत्यर्थः अस्तु भवतु त्वं यां कामयसे

250 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 251

नादितो मदनाधी स्वा न मे काचन कामिका। सा दिनामयमायामा नाधीता शरदाऽमुया। तामिका न च कामेन स्वाधीना दमनोदिना।।75। नासनाजनना शोकविरामायनमानया।।77॥ यानमानय माराविकशोनानजनासना। यमकचक्रम्। यामुदारशताधीनामायामायमनादि सा।।76।। वर्णानामेकरूपत्वं यत्त्वेकान्तरमर्धयोः।

In नादिनो etc. the letters of the first half-verse are reversed in the second half. (This is Reversed Recurrence in half therefore constitute a couple of Reversed Recurrences in ślokas). verse). Thus ends the sub-section Yamaka. The letters of मानमानय etc. (verse 76) appear in the Where the alternative letters of the half verse reserved order in सादिना etc.(verse 77)(These two verses यां वेश्यामित्यर्थः आयां गतवानस्मि, माराविकाशा मारः काम एव अविर्मेषः तामेव व्रज नात्र स्थातव्यमिति भावः। मानिन्या नायकं प्रति सकोपोक्तिरियम्। तस्य ताडनी कामिनां कामार्तिहन्त्रीत्यर्थः तथा ऊनः हीनः धनाभावादिति भावः अत्र प्रथमपादस्य प्रतिलोभावृत्त्या द्वितीयपादस्तथा द्वितीयस्य प्रतिलोमावृत्त्या अनः प्राण: येषां ते ऊनाना: धनहीना इत्यर्थः ते च ते जनाश्चेति ऊनानजनाः तान् प्रथमपादः, एवं तृतीयचतुर्थयोरपि, तेनात्र पादविषयं प्रतिलोमयकम्॥।74॥ अस्यति निरस्यतीति ऊनानजनासना निर्धनान् बहिष्कुर्वतीत्यर्थः सा वेश्या आयम् श्लोकार्धविषयमुदाहरति-नादिन इति।। नादिनः नादरूपं ब्रह्म अस्यास्तीति आगमनम् अनादि उक्ता मयेति शेष: अद्य तव सन्निधावागमिष्यामीति अभिहिता तथोक्तस्य नादब्रह्मानुध्यानरतस्य इत्यर्थः मे मम मदनाधी मदनश्च आधिश्च तौ इत्यर्थः ॥76॥ काम: कामजनिता मानसी व्यथा चेत्यर्थः तथा स्वा निजा काचन कामिता विषयाभिलाषश्च न विद्यते इत्यर्थः तथा दमः इन्द्रियसंयम: तं नुदति निरस्यतीति सापि मय्यनुरागिणीत्याह-सेति।। सा वेश्या अमुया उपस्थितया इत्यर्थः

तथोक्त्ेन इन्द्रियसंयमध्वंसकारिणा कामेन च स्वाधीना स्वम् आत्म अधीनं शरदा शरत्कालेन आधीता अधिकं मनःपीडां मद्विरहेणेति भावः इता प्राप्ता अतएव शोकविरामा शोकस्य विरहदुःखस्य विरामा अवसानं यस्याः तादृशी न यस्यास्तादृशी आत्मव्याकुलकारिणी तामिका ताम्यति अनयेति तम्धातोर्भावे भवतीति शेषः सततं विरहदुःखमनुभवतीत्यर्थः, तथा दिनामयमायामा, दिने णकप्रत्ययः स्त्रीत्वञ्च। ग्लानिरित्यर्थः नास्तीत्यर्थः। तथाच, कामः कामपीडा विषयाभिलाष: ग्लानिश्चेति चत्वारो मम न विद्यन्ते इति निष्कर्षः। नादोत्पत्तिश्चोक्ता दिवसे यः अमायः रोगः तस्य मायां छलम् अमति गच्छति प्रकाशयतीत्यर्थः

सुरेश्वराचार्येण यथा सरेचपूरैरनिलस्य कुम्भैः सर्वासु नाडीषु विशोधितासु। दिवसे सखीनां समक्षं रोगच्छलेन विरहदुःखं गोपयन्ती तिष्ठतीत्यर्थः किञ्च नासनाजनना नास्ति आसनाया उपवेशनस्य जननं क्रिया यस्याः तथोक्त अनाहतादम्बुरुहादुदेति स्वात्मावगम्यः स्वयमेव नाद इति। योगिनो वचनमिदम्। अत्र श्लोकार्धस्य प्रतिलोमावृत्त्या श्लोकार्धान्तरं निष्पन्नमिति प्रतिलोमयमकं अस्थिरत्वात् विरहदुःखेनैकत्र उपविशतीत्यर्थः, पुनश्च अयनमानया अयनस्य

श्लोकार्धविषयम्।।75। मद्गमनस्य मानं ज्ञानं यातीति तथोक्त मदीयगमनवर्त्म निरीक्षमाणा तिष्ठतीत्यर्थः। सखायं प्रति अनुरागिण्यां वेश्यायामासक्तसेक्तिरियम्। अत्र श्लोकस्य श्लोकगोचरं प्रतिलोमं दर्शयति-यानमिति।। हे सखे! इति अध्याहार्यं, प्रतिलोमेनावृत्त्या श्लोकान्तरपूरणात् श्लोकगोचरं प्रतिलोमयमकम्।।77॥ त्वं यानं वाहनं अश्वाद्यन्यतममित्यर्थः आनय। किमित्याह-यामिति। अहम् उदारशताधीनाम् उदाराणां महतां धनिनामित्यर्थः। शतम् अधीनं अस्यास्तादृशी अथ चित्रालङ्कारान् कांश्चित् निरूपयिष्यन् प्रथमं गोमूत्रिकां निर्दिशति- वर्णानामिति।। अर्धयोः श्लोकस्य यथाक्रमं पूर्वाधोत्तरार्धयोः एकान्तरम्

252 काव्यादर्शः

गोमूत्रिकेति तत् प्राहुर्दुष्करं तद्विदो यथा।।78॥ तृतीयः परिच्छेद: 253

म द नो म दि रा क्षी णा म पा ङ्गा स्त्रो ज ये द यम्। प्राहुरर्धभ्रमं नाम श्लोकार्धभ्रमणं यदि। तदिष्टं सर्वतोभद्रं भ्रमणं यदि सर्वतः॥।80।। + + + + + + + + + +++ म दे नो य दि त कक्षी ण म न ङ्ग याञ् ज र्लि द दे ।।79।। इति गोमूत्रिका They call that Ardha-bhrama or Half-revolution if there is a half revolution of a verse; and that is the favourite Sarvatobhadra where the revolution is in all correspond then they call it Go-mūtrikā (or the alternate directions. Recurrence). Thus in मदने etc., we have the odd letters in the first half verse म, नो, दि, क्षी, म, ङ्गा, ज, and द recurring as the odd अथ अर्धभ्रमं सव्रतोभद्रञ्च निरूपयति-प्राहुरिति।। श्लोकार्धभ्रमणं श्लोकस्य letters in the second half-verse. अर्धेण अर्धमार्गेण अनुलोभेनेति शेष: यदि भ्रमणं भ्रमणेन पादोपस्थितिरिति Thus, ends the sub-section on Gomūtrikā. यावत् तदा अर्धभ्रमं नाम चित्रं प्राहुः। यदि सर्वतः अनुलोमप्रतिलोमाभ्यां मार्गाभ्याम् इत्यर्थः भ्रमणं तदा तत् सर्वतोभद्रं नाम चित्रम् इष्टम्। तथाहि, द्विविधमिदम्

एकाक्षरव्यवहितं तत् एकरूपत्वम् अभिन्नाकारत्वं दुष्करं सहसा कर्तुमशक्यं अष्टाक्षरवृत्त्घिटितमेव प्रायशो दृश्यते, तत्र प्रथमं चतुःषष्टिः कोष्ठानि तद्विद: चित्रालङ्कारज्ञाः गोमूत्रिकां चलतो गोमूत्राकारत्वेन घटित्वात् गोमूत्रिकासंज्ञं अष्टपङ्गिघटितानि लेख्यानि, ततः आद्यपङ्किचतुष्टये क्रमेण पादचतुष्टयवर्णा प्राहुः। तदित्यत्र तमिति च पाठः, तदा तम् अलङ्कारमिस्त्यर्थः। गोमूत्रिका च निवेशनीयाः, ततश्च निम्नपङ्किचतुष्टये परावृत्त्या, सर्वतोभद्रे तु परावृत्त्या समावृत्त्या त्रिविधा पादगोमूत्रिका, अर्धगोमूत्रिका श्लोकगोमूत्रिका च। इयन्तुः अर्धगोमूत्रिकेति च चतुर्थादिपादलेखनम् इति भेदः। तत्र आवृत्तिक्रमस्तु अर्धभ्रमे अर्धपङ्गौ वामाद् वेदितव्या। यथेति उदाहरणार्थम्।। 78॥ दक्षिणतः, अधःपङ्गौ दक्षिणाद् वामतः। किञ्च, वामस्थोर्ध्वकोष्ठादधःक्रमेण

अर्धगोमूत्रिकामुदाहरति-मदन इति।। अयं मदनः मदिराक्षीणां दक्षिणस्य अधःकोष्ठाद् ऊर्ध्वक्रमेण च अनुलोमावृत्त्या प्रथमादिपादोप-

मत्तखञ्जननयनानाम् अपाङ्गमेव अस्त्रं यस्य तथाभूतः सन् यदि जयेत् मां प्रहरेत्, स्थिति: सर्वतोभद्रे तु दक्षिणाद् वामतः वामाद्दक्षिणतश्च ऊर्ध्वादधकक्रमेण

तत् तदा मदेन: मम पापं क्षीणं स्यादिति शेष: तदा च अनङ्गाय अहम् अञ्जलिं अधस्त ऊर्ध्वक्रमेण च अनुलोमप्रतिलोमाभ्यां सर्वत आवृत्त्या पादोपस्थितिरिति ददे पुष्पाञ्जलिं ददामि इत्यर्थ: यदि अहं कामिनीभिः सकटाक्षमीख्ये तदा कृतार्थी बोध्यम्।। 80॥

भवामि इति भाव:। अत्र अर्धयोर्विषमवर्णानि एकरूपाणि, यथा उत्तरार्धस्य विषमाक्षराणि पूर्वार्धस्य समाक्षराणि यथाक्रममावर्तनीयानि अपि श्लोकरूपाणि इति अर्धगोमूत्रिका। एतद्विपरीतानि अपि उदाहरणानि सम्भवन्ति तानि च मृग्याणीति।।79।।

254 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 255

। म । नो । भ । व। त। वा । नी । कं। । सा। मा। या । मा। मा। या। मा। सा।

। नो । द । या । य । न। मा। नि। नी। । मा। रा । ना । या। या। ना। रा। मा।

। भ । या । द । मे । या । मा। मा । वा । । या। ना । वा । रा। रा। वा ना। या।

। व। य । मे । नो। म । या । न । त । । जा। या। रा। मा। मा। रा। या। मा।

। मा । या । रा । मा । मा। रा। या। मा। । व। य । मे । नो । म । या । न । त ।

। या । ना। वा। रा । रा। वा। ना। या। । भ । या । द । मे । या । मा। मा। वा।

। मा । रा । ना । या। या। ना। रा। मा। । नो। द । या । य । न । मा । नि। नी। । सा । मा। या । मा । मा । या। मा। सा। । म । नो । भ । व । त । वा । नी। कं ।

11 81 11 । 8211

सामायामा etc.is an example of Sarvatobhadra; for the मनोभव etc., is an example of Ardha-bhramana for letters सामायामा which recur in the reversed order in the मनोभवतवानीकं which is the first half of the first foot is formed first half of the first foot are again formed on the other again on the other three sides if the eight half feet are three sides by writing down the eight half feet one below written one below the other; and in the letters of the second the other; and in the letters of the second half verse recur half verse recur in the reversed order the letters of the first in the reversed order the letters of the first half verse.

half verse. सर्वतोभद्रम्। सेति।। अमायामामापा, अमायस्य अकपटस्य अमस्य अपरिमितस्य आमस्य अर्धभ्रमः। रोगस्य कामपीडाया इत्यर्थ: आप: आगमनं यया तथोक्त, तथा मारानायाथानारामा मानोभवेति।। हे मनोभव! हे नत! कामिजननमस्कृत! तव अनीकं मार: काम एव आनायः जालं बन्धनहेतुत्वात् इति भाव: तस्य आयानेन आगमनेन सैन्यरूपा मानिनी इयं मानवती तव उदयाय वृद्धये नो न अपितु उदयायैव, ननु आराम: प्रीति: यस्या: तादृशी, सततकामव्यापारवता इत्यर्थ: किञ्च यानावारारावा विजयिनां सैन्यम् अपराधिदण्डकं तव अत्र किमित्याह वयम् एनोमयाः पापिनः यानं विदेशगमनम् आवारयती यानावार: यानावारः आरावः वचनं यस्याः तथाभूता मा वा न वा, किन्तु भयात् अमेयामा: अमेयः आमः रोग: येषां तथोक्ताः, यदि मम विदेशगमनं वारितवतीत्यर्थः किञ्च अनाया मस्ति नायः नीति यस्या: तादृशी च वयमनपराधिनः तथापि भृशं भयार्ता जाताः स्मेत्यर्थः। 81॥ मम प्रवासाकरणे कार्यहानिः भवेन्न वेति विवेकरहिता इत्यर्थः पुनश्च माया मां

256 काव्यादर्शः तृतीय: परिच्छेद: 257

यः स्वरस्थानवर्णानां नियमो दुष्करेष्वसौ। क्षितिविजितिस्थितिविहितिव्रतरतयः परगतयः। इष्टश्चतुः प्रभृत्येषु दर्श्यंते सुकरः परः॥83॥ उरु रुरुधुर्गुरु दुधुवुर्युधि कुरवः स्वमरिकुलम्।।85। आम्नायानामाहान्त्या वाग्गीतीरीतीः प्रीतीर्भीतीः। श्रीदीप्ती ह्वीकीर्ती धीनीती गीः प्रीती। भोगो रोगो मोदो मोहो ध्येये धेच्छे देशे क्षेमे।। 84॥। एधेते द्वे द्वे ते ये नेमे देवेशे॥86॥ सामायामामाया मासा मारानायायानारामा। This Restriction in Svaras, Sthanas and Varnas (vowel sounds, classes of consonants and letters) which is desired यानावारारावानाया माया रामा मारायामा।87॥

in those difficult forms will be illustrated where from varieties or less are above allowed; the rest is easy (and (This is an example of Svara-niyama). therefore will not be illustrated here). In क्षिति etc. we have only three vowel sounds इ, अand In आम्ना etc., we have only the form vowel sounds आ, उ. ई, ओ and ए and are only in each foot. In श्रीदीप्ती etc.we have only two vowel sounds and ए.

लक्ष्मीं यातीति तथोक्ता अतिसुन्दरीत्यर्थः। सा रामा मत्प्रेयसी मासा चन्द्रेण And in सामाया etc.we have only one vowel sound आ.

अमा सह 'छायामृगधरो राजा माः' इति त्रिकाण्डशेषः। माराय मम विनाशाय, Thus, ends the sub-section on Svara-niyama.

तस्याः स्मरणं चन्द्रोदयश्च सम्प्रति मां भृशं व्याकुलयतीत्यर्थः। विरहिणो इत्यत्र ध्येच्छे इति पाठेध्या ध्यानमित्यर्थः। अत्र आ ई ओ ए इति चतुभिरेव वचनमिदम्।। 82।। स्वरैः पद्यबन्धः विद्युन्मालावृत्तमिदम्।84॥ य इति।। दुष्करेषु मध्ये स्वरस्थानवर्णानां स्वराः आकारादयः स्थानानि त्रिस्वरमुदाहरति-क्षितीति।। क्षितेः पृथिव्याः विजितिः विजयः कण्ठादीनि वर्णाः व्यञ्ञजनानि तेषां योऽसौ नियम: प्राचीनैरलङ्कारतया उक्त इति स्थितेर्मर्यादाया विहिति: विधानं ते ए वव्रते क्षितिविजितिस्थितिवितिव्रते तयोः शेषः, एषु मध्ये इष्टः दुष्करत्वेन अभिमतः चतुःप्रभृति दर्श्यते चतुःप्रभृतीत्येनन रतिः अनुरागो येषां तथोक्तः तथा परा उत्तमा गतिर्येषां तादृशाः कुरवः युधि युटे चतुस्त्रिद्व्येकरूपत्वात् चत्वारो भेदा दर्श्यन्ते इत्यर्थः परः अन्यः पञ्चादिः सुकरः स्वम् अरिकुलम् उरु अत्यर्थं रुरुधु: तथा गुरु यथा तथा दुधुवुः कम्पितवन्तः। अतस्तदुदाहरणं यथायथं मृग्यं दुष्करसाधनार्थमेव मम प्रयास इति ध्वन्यते। अत्र इ अ उ इति त्रिभिरेव स्वरैः पद्यबन्धः। त्वरितगतिर्वृत्तमिदम्।।85।। तत्र प्रथमं चतुःस्वरमुदाहरति-आम्नायानामिति।। आम्नायानां श्लतीनाम् द्विस्वरमुदाहरति-श्रीदीप्ती इति।। श्रीः लक्ष्मीः दीप्तिः कान्तिश्च ते हरी: अन्त्या चरमा वाक् गीतिः गानानि ईतीः अतिवृष्ट्याद्युपप्लवरूपाः, तथा प्रीतीः लज्जा कीर्तिश्च ते, धीर्बुद्धिः नीतिश्च ते, णीः मधुरवाक् प्रीतिश्च सन्तोषश्च ते द्वे द्वे पुत्रदारादिषु प्रणयान् भीतीः भयङ्करीरित्यर्थः वियोगादिनेतिभावः आह ब्रवीति, ते तव एधेते, वर्धेते, ये इमे द्वे द्वे देवेशे देवानामीश्वरे इन्द्रे इत्यर्थः न विद्यते इति अतःकारणात्भोगः सङ्गीतादिविषयोपभोगः रोगः व्याधिस्वरूपः तथा मोदः शेषः। अत्र ई ए इति द्वाभ्यामेव स्वराभ्यां पद्यबन्धः। वाणीवृत्तमिदम्।86॥ वैषयिकानन्दः मोहः अज्ञानमेव तस्मात् क्षेमे देशे पुण्यभूमौ ध्येये परमात्मनि सेति।। पद्यमिदं सर्वतेभद्रोदाहरणत्वेन पूर्वं लिखितं व्याख्यातञ्च। आ धेच्छे धा मनःसमाधानम् इच्छा तत्प्राप्त्यभिलाषः ते विधेये इति शेष: धेच्छे इत्यनेनैव स्वरेण पबन्धः ॥87॥

258 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 259 स्वरनियमः। नयनानन्दजनने नक्षत्रगणशालिनि। सदानघ! सदानन्दनताङ्गासङ्गसङ्गत:।। 90।। अघने गगने दृष्टिरङ्गने! दीयतां सकृत्॥88॥ अगा गाङ्गाङ्गकाकाकगाहकाघककाकहा।

अलिनीलालकलतं कं न हन्ति घनस्तनि!। अहाहाङ्ग! खगाङ्कागकङ्गागखगकाकक!॥। 91॥

आननं नलिनच्छायनयनं शशिकान्ति ते।।89॥ स्थाननियमः ।

अनङ्गलङ्गनालग्ननानातङ्का सदङ्गना। is therefore Sthna-niyama where the restriction is to two Sthānas). In नयनानन्द etc. we have only gutturals, dentals, palatalas In अगा etc.we have only the Kanthyas. (This is a Sthana- and cerebrals which belong to the form Sthānas Kanthya, niyama where the restriction is to one Sthana only). Dantya, Tālavya and Mūrdhanya. (This is sthāna-niyama where the reduction is to four Sthānas). नतानि व्यापृतानि अङ्गानि यस्य तत्सम्बुद्धौ, सदङ्गना साध्वी नारी असङ्गसङ्गतः

In अलिनीलालक etc. we have only the Kanthya, Dantya नास्ति सङ्गो येषां ते असङ्गा: दुर्जनाः तेषां सङ्ग: तस्मात् अनङ्गलङ्गनेन कामपीडया and Tālavya-Sthānas (This is Sthānaniyama where the लग्ना: जाता: नाना विविधा: आतङ्काः सन्देहाः यस्यां तादृशी भवति, भर्तृविरहेण restriction is to three Sthānas). सती अपि दुर्जनसङ्गेन भ्रश्यतीति भावः। तस्मात् भार्यां प्रति चिन्तय केवलं In अनङ्ग etc. we have only Dantyas and Kanthyas (This वृथामोदेनालमिति सखायं प्रति कस्यचिदुक्तिः। अत्र दन्त्यकण्ठयैरेव पद्यरचना।।

अथ स्थाननियमे दर्शयितव्ये प्रथमं चतुःस्थानं दर्शयति-नयनेति॥। हे एकस्थानमुदाहरति-अगा इति।। हे गाङ्गकाकाकगाहक! गङ्गाया इदं गाङ्गं

नयनानन्दजनने अङ्गने! सुन्दरि! अघने मेघरहिते अतएव नक्षत्राणिशालिनि यत् कं जलं तस्य आकाक: सशब्दवक्रगतिः आङ्पूर्वात् कै शब्दे इत्यस्मात्

तारानिकरभूषिते गगने सकृत एकवारं दृष्टि: दीयतां नयनानन्दजनने इति गगने भावे क्विपि आका: अक कुटिलगतावित्यस्मात् भावेङप्रत्यये अक: आका सह

इत्यस्यापि विशेषणं सङ्गच्छते। मानिनीं सान्त्वयतो नायकस्य तादृशगगने अक: आकाक: तरङ्ग इत्यर्थः तं गाहते इति तथोक्तः तत्सम्बुद्धौ तथ हे अहाहाङ्ग!

दृष्टिपातोक्ते: कामोद्दीपकत्वादनायासेनैव मानभङ्ग: स्यादिति तात्पर्यम्। अत्र दन्त्य हाहां दीनतासूचकं ध्वनिविशेषं गच्छतीति हाहङ्गः न हाहङ्ग: अहाहाङ्ग: तत्सम्बुद्धौ, किञ्च हे खगाङ्कागकङ्क! खं गचछन्तीति खगा: सूर्यादयः ते तालव्यवकण्ट्यमूर्धन्यैरेव वर्णैः पद्यबन्धः।।88॥। अङ्काक्षिह्वानि यस्य स खगाङ्कः, स च असो अगः पव्रतश्चेति खगाङ्कागः त्रिस्थान दर्शयति-अलीति।। हे घनस्तनि। अलय इव नीलार अलका सुमेरुरित्यर्थः तं कङ्कते गच्छतीति तथोक्तः ककिगतावित्यस्मात् अन्प्रत्ययः। लता यत्र तत्, नलिनच्छाये पद्मसदृशे नयने यत्र तादृशं तथा शशिनः कान्तिरिव तत्सम्बुद्धौ, पुनश्च हे अगखगकाकक! अभति गच्छति इति अगं नश्वरमित्यर्थः कान्तिर्यस्य तथाभूतं ते तव आननं कं जनं न हन्ति नाकलुलयति अपितु खानि इन्द्रियाणि गच्छतीति खगम्, इन्द्रियविषयं ततश्च अगं खगञ्च यत् कं सुखं सर्वमेवेत्यर्थः। अत्र कण्ट्यदन्त्यतालव्यैरेव वर्णैः पद्यबन्धः॥89॥ तदर्थं न ककते अभिलषतीति अगखगकाक: तत्सम्बुद्धौ, इन्द्रियसुखेषु अनासक्त द्विस्थानमुदाहरति-अनङ्गेति।। हे सदानघ! सदा अनघ! अपाप! इत्यर्थः त्वम् अधककाकहा अघकानि पापानि एव काका: तान् हन्तीति तथोक्तः व्यापारहितेत्यर्थः, तथा हे सदानन्दनताङ्ग! सदा आनन्देन गीतवादित्राद्यद्वामोदेन अपापः सन् गां पृथिवीम् अगा: गतवानसि प्रदक्षिणीचकर्थेत्यर्थेः। अत्र कण्ठयैरेव वर्णै पद्यरचना। कस्यचिद्देशापर्यटकस्य स्तुतिरियम्।।91।।

260 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: 261

सूरि: सुरासुरासारिसारः सारससारसाः। किं केकाकाकुकः काको मामा मामम मामम!॥92॥ संसारं सरसीः सीरी ससूरुः स सुरारसी।।94।।

देवानां नन्दनो देवो नोदनो वेदनिन्दिनः। नूनं नुन्नानि नानेन नाननेनाननानि नः। दिवं दुदाव नादेन दाने दानवनन्दिनः।।93।। नाऽनेना ननु नाऽनूनेनैनेनानानिनो निनीः।।95॥

In रे रे etc. we have only the varnas रगक and म (This is वर्णनियमः।

Restriction to four varnas). In दैवानां etc. we have only देव and (This is Restriction to सूरि: etc. is an example of a verse containing only two varnas स and र. three varnas). T etc. is an example of a verse containing only one अथ वर्णनियमे दर्शयितव्ये प्रथमं चतुर्वर्णमुदाहरति-रे इति।। रे रे इति varna न. नीचसम्बोधनसूचकमव्ययम्। रे रे मामम! मायां लक्ष्म्यां ममेत्यव्ययं ममता Thus ends the the sub-section on Varna-niyama. इत्यर्थ: यस्य सः तत्सम्बुद्धौ, कृपण इत्यर्थः, त्वं मां मां मा इति निषेधवाचकं सम्भ्रमाद्यतिरेके द्विरुक्तिरिति, अम गच्छ, मत्समीपं मा गच्छेत्यर्थः। यतः काकः देव: नृसिंहरूपी भगवान्, दानवान् नन्दयति त्रिभुवनविजयेन सन्तोषयतीति

किं केकाकाकुकः भवति अपि तु नैवेत्यर्थः, केकामयूरध्वनिः तस्याः काकुः तथोक्तय दानवनन्दिनः हिरण्यकशिपो: दाने वक्षोविदारणे दोय खण्डने इत्यस्मात्

मदजनितविकार: तं कायति शब्दायते शब्देन प्रकाशयतीत्यर्थः, कैशब्दे इत्यस्मात् अनट्प्रत्ययः। नादेन सिंहनादेन दिवम् अन्तरिक्षं दुदाव तापितवान्। अत्र दवन

डप्रत्ययः न हि काको मयूरवृत्तिं लभते इति भावः, किञ्च रोरूरुरूरोरूरुगागोगः इति त्रिभिरेव वर्णेः पद्यबन्धः।।93॥

रोरूयते पुनः पुनरतिशयेन वा रौतीति रोरू: रौतेर्यङ्लुगन्तात् क्विप्। स च द्विवर्णमुदाहरति-सूरिरिति।। सूरि: विद्वान् तथा सुरासुरासारिसारः सुरान्

असौ रुरुर्मृगविशेषश्चेति रोरूरुरु: तस्य उरस: वक्षसः या रुक् शरवेधजनिताव्यथा असुरांश्च आसरति आस्कन्दति इति तथोक्तः सारो बलं यस्य तादृशः, किञ्च

सा एव आग: अपराधः पापमित्यर्थः तद् गच्छति प्राप्नोतीति तथाभूतः ससूरु: शोभनौ ऊरू सूरू ताभ्यां सहितः वामोरुरित्यर्थः, पुनश्च सुरारसी सुरायां

निरीहजीवहिंसकत्वात् पापीयांस्त्वं न मे योग्य इति भावः। पुनश्च त्वम् अगाङ्गग: रस: आस्वादः अनुराग इत्यर्थः विद्यते अस्येति सुरारसी स प्रसिद्धः सीरी सीरं

अगस्य पर्वतस्य अङ्गम् एकदेशं गच्छति अधिवसतीत्यर्थः तथोक्तः पार्वत्य लाङ्गलमस्यास्तीति तथोक्त: बलदेवः सारससारसाः आरसेन शब्देन सह वर्तमानाः

इत्यर्थः, तथा अगगुः न गच्छति न सङ्गच्छते इति अगा असम्बद्धा इत्यर्थ: गौः सारसा: पक्षिविशेष: यासु ताः सरसीः ससार जलक्रीडार्थं गतवान्। बलदेवस्य

वाणी यस्य तादृशः असम्बद्धभाषीत्यर्थः अतस्त्वं न मे योग्य इति भावः। जलक्रीडाप्रकरणोक्तं पद्यमिदम्। अत्र द्वाभ्यामेव स र इति वर्णाभ्यां

वाराङ्गनामभिलषन्तं कञ्चत् व्याधकुमारं प्रति तस्याः प्रत्याख्यानोक्तिरियम्। अत्र पद्यबन्धः।94॥

र क ग म इति चतुरभिरेव वर्णैः पद्यबन्धः। वर्णपपदेन च पद्यपूरकवर्णानां ग्रहणं, एकवर्णमुदाहरति-नूनमिति।। अनने प्रबलेन एनेन अ इनः प्रभुः एनः

तेन अङ्गेति ङकारयोगेऽपि न चातुर्वर्ण्यव्याघातः, तस्य तेन अप्रभुणा सामान्यशत्रुणा इत्यर्थः अनेन आननेन मुखेन भ्रकुटिमतेति भाव:

पद्यपूरकत्वाभावात्।।92।। करणेन नः अस्माकम् अनानि प्राणाः नूनं निश्चितं नुन्नाति अपनीतानि न च

त्रिवर्णमुदाहरति-देवानामिति।। देवानाम् इन्द्रादीनां नन्दनो दैत्यदमनात् अपितु नुन्नान्येव अस्य भ्रूभङ्गिं दृष्टैव वयं मृता एव का कथा सम्प्रहारे इति

प्रीतिजननः, तथा वेदनिन्दिनो वेदनिन्दकस्य नास्तिकजनस्य नोदनः निरासकः भाव:। ननु तथापि इत्यर्थ: इनः ना पुरुषः अस्माकं प्रभुरित्यर्थः अनान् प्राणान्

262 काव्यादर्शः तृतीय: परिच्छेद: 263

इति दुष्करमार्गेऽपि कश्चिदादर्शितः क्रमः। प्रहेलिकाप्रकाराणां पुनरुद्दिश्यते गतिः ॥96॥ आहुः समागतां नाम गूढार्थां पदसन्धिना।

क्रीडागोष्ठीविनोदेषु तज्ज्ञैराकीर्णमन्त्रणे। वञ्चितान्यत्र रूढेन यत्र शब्देन वञ्चना।।.98।।

परव्यामोहने चापि सोपयोगाः प्रहेलिकाः॥97॥ व्युत्क्रान्तातिव्यवहितप्रयोगान्मोहकारिणी। सा स्यात् प्रमुषिता यस्यां दुर्बोधार्था पदावली।।99॥ Thus has been exhibited a series (of verses) even in समानरूपा गौणार्थारोपितैर्ग्रथिता पदैः। this difficult mode. Next, the mode of the Prahelikās (or Amusing Riddles) They call that, Samagata where by the coalescence of will be illustrated. words the meaning is hidden; Vancana is where in the

Prahelikās are useful in the entertainments of sportive apparent meaning of the word, the real meaning is lost. assemblies; and by those who know them for the purpose Vyuktränta is where.confusion is caused by the of secret consultation in a crowd and for setting riddles to employment of connected words at great distances from others. one another; Pramusita is where a sequence of words does not easily convey its meaning. निनीः नेतुमिच्छतीति नीधातोः सनन्तात् क्विपि प्रथमैकवचनम्। रक्षितुमिच्छुः Samanarupa is where the sentence is strong with words सनिन्त्यर्थः, न अनेनाः अपापः न भवति, शत्रुविजितस्य युद्धे मरणं जीविताद् in their derivative meanings (Gaunārtha); Parusa is where

वरमिति अतोऽनेन यथाशक्ति युद्धं कर्तव्यमिति भावः। रिपुपराजितस्य कस्यचित् नृपसैन्यस्य देन्योक्तिरियम्। अत्र नकाररूपवणैरैव पद्यबन्धः।।95।। मनसः व्याकुलतायाम् अथवा परस्य बोधव्यव्यतिरिक्तस्य जनस्य व्यामोहने अवरोधनिराकरणे विषये प्रहेलिकाः सोपयोगाः सप्रयोजनाः उपकारिण्य इत्यर्थः अथ प्रहेलिकां निर्दिशति-इतीति।। इति उक्तप्रकारेण दुष्करमार्गे तस्मात् अस्या उपयोगित्वे अलङ्कारत्वम् अन्यत्र दोषावहत्वमिति बोध्यम्। चतुस्त्रिद्वयेकरूपनियमेऽपि कश्चित् अल्पमात्र इत्यर्थः क्रमः नियमः आदर्शितः उदाहृतः, एतावता अन्येऽपि दुष्कराश्चित्रालङ्काराः पद्यबन्धादयः प्राचीनोक्ताः अस्या भेदान् क्रमेणाह-आहुरिति।। पदसन्धिना पदयोः सन्धिनो सान्निध्य-

ग्रन्थविस्तारभयेन नात्रोक्ताः ग्रन्थान्तरतः ते ज्ञातव्या इति भावः, पुनः इदानीं जनितसन्धिकार्येण गूढ: दुर्बोधः अर्थो यत्यास्तां समागतां नाम प्रहेलिकामाहुः,

प्रहेलिकानां प्रकाराणां विशेषाणां गतिः नियम: उद्दिश्यते निरूप्यते। तल्लक्षणन्तु अन्यत्र यत्र विवक्षितार्थभिन्नस्थले रूढेन प्रसिद्धेन शब्देन या वञ्चना प्रतारणा सा

सामान्यत उक्तम्। यथा, 'प्रहेलिका तु सा ज्ञेया वचः संवृतिकारि यदि 'ति।।96।। वञ्चिता वञ्चिताख्या प्रहेलिकेत्यर्थः ॥98॥

यदि च प्रहेलिकाया यमकादिवत् शब्दार्थोपस्कारकत्वेन रसानुगुण्याभावात् व्युत्क्रान्तेति।। अतिव्यवहितानां पदानां प्रयोगात् मोहकारिणी अर्थावबोध-

नालङ्कारत्वं, यदुक्त 'रसस्य परिपन्थित्वात् नालङ्कारः प्रहेलिके 'ति, तथापि अस्या वैधुर्यविधायिनी या सा व्युत्क्रान्ता नाम, यस्याञ्च पदावली पदानीत्यर्थः दुर्बोधः

उपयोगित्वमाह-क्रीडेति। क्रीडागोष्टीषु विहारसभासु ये विनोदाः प्रमोदा: तेषु अर्थो यस्दास्तादृशी प्रमुषिता नाम प्रकषेण बुद्धेर्मुषितत्वादित्यर्थः। वञ्चितायान्तु

विषये तज्ज्ञैः प्रहेलिकाभिज्ञैः सह आकीर्णे जनसङ्कले देशे यत् मन्त्रणं गुप्तभावेनाः एकं पदं दुर्बोधार्थमिह तु पदानीत्यनयोर्भेदः।99॥

परस्परसंलापः तस्मिन्, तथा परस्य व्यामोहने विशेषरूपेण, अर्थावबोधवशेन समानरूपेति।। गौणार्थेन लाक्षणिकार्थेन आरोपितैः उपचारितैः पदैः ग्रथिता विरचिता या सा समानरूपा नाम सादृश्यनिबन्धनत्वादित्यर्थः लक्षणस्य सूत्रस्य

264 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 265 परुषा लक्षणास्तित्वमात्रव्युत्पादितश्रुतिः।।100।। समानशब्दोपन्यस्तशब्दपर्यायसाधिता 1 स्गयाता नाम सङ्गयानं यत्र व्यामोहकारणम्। संमूढा नाम या साक्षान्निर्दिष्टर्थाथ्य मूढये॥103। अन्यथा भासते यत्र वाक्यार्थः सा प्रकल्पिता॥101॥ योगामालात्मिका नाम या स्यात् सा परिहारिका। सा नामान्तरिता यस्यां नाम्नि नानार्थकल्पना। एकच्छन्नाश्रितं व्यक्तं यस्यामाश्रयगोपनम्।104॥ निभृता निभृतान्यार्था तुल्यधर्मस्पृशा गिरा॥ 102॥

words are made to bear meanings which can possibly be Samāna-sabda is where, by the words used, the ascribed to them by their derivations. meanings of other words having the same meanings are Sankhyātā is where the Sankhyānām or enumeration is obtained; Sam-mudha is where, even when the meaning the cause of confusion; when the passage indicates a intended is directly indicated, the words used cause different meaning then it is Prakalpitā (or assumed comparison. meaning). Where the ordinary meaning is averted (and the Where various meanings are indicated in a name, then etymological meaning is intended) in a series of compound it is Nāmāntaritā (or Hidden Names); Nibhrtā is where, by words, then it is Yogāmālātmikā; Ekacchannāśritam is where a word indicating a similar characteristic, another meaning Āśraya or a container is hidden and the contained is is borne. obvious.

अस्तित्वमात्रेण लक्षणानुसारेण न तु शक्ताशक्तविवेचनया इत्यर्थः व्युत्पादिता श्रुतिः शब्दः यत्र तादृशी या सा परुषा नाम अशक्तिनिबन्धनत्वेन श्रोत्रयोः समानशब्देति।। उपन्यस्तेन उक्तेन शब्दानां प्रकृतार्थावबोधकपदानां पर्यायेण पारुष्यावबोधादिति भाव:।। 100।। नामान्तरेण साधिता विरचिता समानशब्दा नाम, अत्र च लक्षणया एकार्थशब्दस्यैव संख्यातेति।। यत्र संख्यानं वर्णगणना वा संख्यावाचकशब्दः व्यामोहस्य ग्रहणं न तु अभिधालभ्यार्थस्य, तथात्वे संवरणीयत्वाभावेन प्रकृतानुपयोगित्वादिति अर्थावबोधवैधुर्यस्य कारणं सा संख्याता नाम, यत्र वाक्यार्थः अन्यथा भासते ध्येयम्। या साक्षात् अभिधायकशब्देन निर्दिष्टः निरूपितः अर्थो यत्र तादृशी आपाततः प्रतीयमानादर्थात् अन्यरूपः प्रतीयते सा प्रकल्पिता नाम॥171॥ अपि मूढये व्यामोहय भवतीति शेषः, सा संमूढा नाम। 103॥ सेति।। यस्यां नास्ति संज्ञाविषये नानार्थकल्पना नानार्थानां बहूनामर्थानां योगमालेति।। या योगानां यौगिकपदानां माला समूहो यस्यां सा परिहारिका कल्पना सा नामान्तरिता नाम, यस्याञ्च तुल्यधर्मस्पृशा प्रस्तुताप्रस्तुतयोः नाम स्यात् परिहरति झटित्यर्थबोधं वारयतीति व्युत्पत्त्या तथा व्यपदेशः साधारणधर्मं स्पृशन्त्या गिरा वाचा निभृतः गोपितः अन्यः अपरः अर्थो यत्र सा शक्तिलभ्यार्थात् यौगिकार्थस्य नानाकष्टकल्पनामूलत्वेन सहसावबोधविरहादिति निभृता नाम। अस्याश्च साधारणधर्मबलेन विषयस्य सूचनात् समासोक्ति मूलता भाव:। यस्याम् आश्रितम् आधेयं व्यक्तं स्फुटम् आश्रयस्य आधारस्य तु गोपनं बोध्येति।।102।। सा एकच्छन्ना नाम ।। 104।।

266 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 267

सा भवेदुभयच्छन्ना यस्यामुभयागोपनम्। न मयागोरसाभिज्ञं चेतः कस्मात् प्रकुप्यसि। सङ्कीर्णा नाम सा यस्यां नानालक्षणसङ्करः ॥ 105।। अस्थानरुदितैरेभिरलमालोहितेक्षणे! II 10811 एताः षोडश निर्दिष्टाः पूर्वाचार्यैः प्रहेलिकाः। कुब्जामासेवमानस्य यथा ते वर्धते रतिः। दुष्टप्रहेलिकाश्चान्यास्तैरधीताश्चतुर्दश II 10611 नैवं निर्विशतो नारीरमरस्त्रीविडम्बिनीः।।109।। दोषानपरिसङ्गयेयान् मन्यमाना वयं पुनः। साध्वीरेवाभिधास्यामस्ता दुष्टा यास्त्वलक्षणाः।। 107।। Wherefore do you get angry? You whose eyes are reddenned! enough of these in-appropriate wailings; my

Where both (the container and the contained are heart is not set on milk. (Here the words मयागोरसाभिज्ञं is to

hidden or obscured, then it becomes Ubhayācchanna (or be split into मया आगोरसाभिज्ञं and the latter word will then Both Hidden); Sankīrna is where there is a mixture of mean, "not set on sinful happiness." This is therefore an different Laksanas (or characteristics). example of Samāgata Prahelikā).

Thus by the early Acaryas (grammarians) have been Your enjoyment increases so much when you enjoy indicated these sixteen varieties of Prahelikās; and by them the hump-back woman; such enjoyment is not had by you fourteen other erroneous types of Prahelikas have also been when enjoying women who are with the celestial damsels.

studied. But as we consider the dosas or errors are innumearble, यास्तु अलक्षणा: पूर्वोक्तलक्षणानन्तर्भूताः दुष्टाः सदोषाः, तासामुदाहरणे न मम we will illustrate only the good and acceptable types (of प्रयास इति भाव: । 107।। Prahelikās); those which are erroneous have no definite अत्र समागतामुदाहरति-नेति।। हे आलोहिताक्षणे! आरक्तनयने! कोपादिति characteristics. भाव:, मया ममेत्यर्थ: षष्टयर्थे तृतीया। चेतः गोरसस्य दुग्ध्रादेः अभिज्ञं रसज्ञं,

सेति।। यस्याम् उभयस्य आधेयस्य आधारस्य च गोपनं सा उभयच्छन्ना न, दुग्धादिकं मया न हतमित्यर्थः, कस्मात् प्रकुप्यसि, एभिः अस्थानरुदितैः

नाम भवेत् उभयोरपि निभृतत्वात्, यस्यां नानालक्षणानाम् उक्तानां प्रहेलिका अकारणरोदनैः अलम् इति सहजोऽथ्रः संवृतिकारक: गूढार्थस्तु मे चेतः आगसः

भेदकलक्षणानां सङ्करः साहित्येनावस्थितिः सा सङ्कीर्णा नाम ।।105॥ अपराधस्य नायिकान्तरसङ्गरूपस्य रसस्य प्रमोदस्य अभिज्ञं न नाहम् अन्यां कामये कथं तवेदृशो मान इति अत्र मे आगोरसाभिज्ञमिति सन्धिसूत्रेण एकारस्य एता इति।। एताः समागतप्रभृतयः षोडश प्रहेलिकाः पूर्वाचार्यैः निर्दिष्टाः आयादेशेन मयागोरसाभिज्ञमिति निष्पन्नत्वात् प्रकृतार्थस्य संवरणम्। काञ्चित् अदुष्टत्वेन कथिता इत्यर्थः, तैः पूर्वाचायैरेव अन्याः चतुर्दश दुष्टाः प्रहेलिकाः गोपी प्रति श्रीकृष्णस्य जनसमाजे उक्तिरियम्।।108।। च्युताक्षरादिका: अधीताः पठिता सदोषत्वेन कीर्तिता इत्यर्थः ॥ 106॥ यदिच दुष्टाः प्रहेलिका: पूर्वाचार्यैरुक्तास्तथाप्यस्माकं न तास्वभिरुचिरित्याह- वञ्चितामुदाहरति-कुब्जामिति।। कुब्जां भुग्नपृष्ठां कामपि नारीम्

दोषानिति।। वयं पुनः अपरिसंख्येयान् बहून् दोषान् मन्यमाना: जानन्तः सन्तः आसेवमानस्य उपभुञ्जनस्य ते तव यथा रतिः सन्तोषः वर्धते, अमरस्त्रीविडस्मिनी:

साध्वीरेव उत्कृष्टा एव निर्दोषा एव प्रहेलिकाः अभिधास्यामः उदाहरिष्यामः। सुरकामिनीसदृशो: अन्याः नारी: निर्विशतः उपभुञ्जानस्य एवं रतिः न वर्धते इति सहजोऽर्थः गूढार्थस्तु कुब्जां कान्यकुब्जनगरीं तन्नत्यनारीं वेत्यादि। अत्र

268 काव्यादर्शः तृतीय: परिच्छेद: 269 दण्डे चुम्बति पद्मिन्यो हंस: कर्कशकण्टके। मुखं वल्गुरवं कुर्वस्तुण्डेनाङ्गानि घट्टयन्।।110।। अत्रोद्याने मया दृष्टा वल्लरी पञ्चपल्लवा।

खातय: कनि! काले ते स्फातयः स्फार्हवल्गवः। पल्लवे पल्लवे ताम्रा यस्यां कुसुममञ्जरी॥ 112॥

चन्द्रे साक्षाद्भवन्त्यत्र वाययो मम धारिणः।।111।। सुरा: सुरालये स्वैरं भ्रमन्ति दशनार्चिषा।

(This is the apparent meaning; कुब्जा however is used There was seen by me in this garden a creeper with here to indicate a girl of Kānyakubja or Canany; this is five tendrils; and in each of the whose tendrils there was a therefore Vañcana). red cluster of flowers (This is Samānarūpa because by garden The swan embracing with its limbs the lotus-stalk, creeper and tendril and bunch of flowers are indicated a which has a rough surface kisses with its beak the face of girl, her arm and fingers and the finger nails which have a the lotus plain)-(Here the words पद्मिन्याः कर्कशकण्टके दण्डे similar form or Samānarūpa). अङ्गानि घट्टयन् which go together are separated. मुखं तुण्डेन चुम्बति Vendors of wines, by the brilliant white teeth guided, is similarly disjointed. These cause confusion. Therefore, wander freely in the liquor-shop, making pleasant sounds this is Vyutkakrānta. and now intoxicated they seem to be immersed in the O maiden! the anklets which tinkle pleasingly on you ocean of wine. (Here the words सुरा: सुरालये etc., are not used attractive feet are many and they sustain my life. (Here rare words like कनिः, स्फतिः, स्फार्हवल्गु are used and the words अर्हन्तीति स्फार्हाः प्रभूताः वल्गवः वल्गनात् चलनात् जाताः ध्वनय इत्यर्थः काल चन्द्र and वायु are used in their etymological meanings. ततश्च स्फार्हा वल्गवः येषां तथोक्ताः भवन्तीति शेषः, चन्दति आह्लादयति इति This is therefore Pramusitā). चन्द्रे तस्मिन् नूपुराद्यलंकृते सिञ्चितवति तव पादे साक्षात् प्रत्यक्षीकृत इत्यर्थः कुब्जाशब्दो भुग्नपृष्ठनार्यामेव प्रसिद्ध: अन्यत्र तु नेत्यप्रसिद्धार्थस्य प्रतिपादनम्। मम वायवः प्राणाः धारिणः सुस्थिरा भवन्ति। अत्र अप्रसिद्धैः बहुभिः पदैः कान्यकुब्जनगीं वा तत्रत्यनारीं प्रति अनुरक्तजने उक्तिरियम्।।109।। प्रकृतार्थस्य संवरणात् प्रमोषणम्॥111॥ व्युत्क्रान्तामुदाहरति-दण्डे इति।। हंस: कर्कशकण्टके पद्िन्या दण्डे नाले समानरूपां दर्शयति-अत्रेति।। अत्र उद्याने मया पञ्चपल्लवा वल्लरी लता अङ्गानि घट्टयन् वलूगुरवं मनोज्ञं नादं कुर्वन् पद्मिन्या मुखं चुम्बतीत्यन्वयः। दृष्टा, यस्यां कुसुममञ्जरी पल्लवे पल्लवे प्रतिपल्लवमित्यर्थः। ताम्रा रक्ता। अत्र अत्रान्यवयबोधे आसत्तेर्व्यतिक्रमः ॥ 110॥ नायिका काचित् उद्यानत्वेन अध्यारोपिता तस्या बाहुः वल्लरीत्वेन, अङ्गलयः प्रमुषितां दर्शयति-खातय इति।। हे कनि! कुमारि 'कन्या कनौ कुमारी चे'ति हेमचन्द्रः। ते तव काल्यते क्षिप्यते इति काल: पादः तस्मिन् कल प्रेरणे पल्लवत्वेन, नखाश्च कुसुंममञ्जरीत्वेन। तेषाञ्च ताम्रत्वं रक्तङ्गुलिप्रभयेति बोध्यम्। अत्र पदानां गौणार्थारोपितत्वम्।।112।। इत्यस्य घञन्तस्य रूपं स्फातयः स्फाः वृद्धिः तस्य अतिः गतिःयत्र ते स्फीता परुषां दर्शयति-सुरा इति।। सुरा शोभना राः शब्दो गीतध्वनिरिति यावत् इत्यर्थः बहव इति यावत् अतसातत्यगतावित्यस्य क्विप्प्रत्ययान्तरस्य रूपम्। येषां ते रै शब्दे इत्यस्य क्विबन्तस्य रूपम् शोभनं गायन्तः इत्यर्थः सुरापा इति खातयः खम् आकाशं तस्यायं गुणः खः खशब्दादिदमर्थे ष्णः। अतिर्गतिः। खस्य अतिः येषु ते नूपुरादयोऽलङ्काराः इत्यर्थः। स्फार्हवल्गवः स्फां स्फीतताम् कर्तृपदमूह्यम्। तथा दशनार्चिषा हास्येन विवृतास्यतया दन्तकिरणेनोपलक्षिताः सन्तः सम्प्रति सौरे सुरामये सरसि मज्जन्तः अतएव मत्ता इव सुरालये शुण्डिकालये

270 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 271

मज्जन्त इव मत्तास्ते सौरे सरसि सम्प्रति॥113॥ तिष्ठन्तमपि सोत्कम्पं वृद्धे! मां न नुकम्पसे॥115॥

नासिक्यनध्या परितश्चतुर्वर्णविभूषिता। आदौ राजेत्यधीराक्षि! पार्थिवः कोऽपि गीयते।

अस्ति काचित् पुरी, यस्यामष्टवर्णाह्ववा नृपाः ॥ 114।। सनातनश्च, नैवौसौ राजा नापि सनातनः।116।।

गिरा स्खलन्त्या नग्रेण शिरसा दीनया दृशा। हतद्रव्यं नरं त्यक्त्वा धनवन्तं व्रजन्ति काः।

l is to be given the other meaning "Goddess of wealth" in their ordinary sense but only in etymological meanings and the meaning "old lady.") which could be derived by rare derivations only. Hence, Girl who has tremulous eyes! a certain king is at the this is Parusa). beginning celebrated in song as Rājā and as Sanātana but

With a nasal in the middle and with the two sides he is neither king or eternal (Here what is intended is a

adorned by four (varnas or) letters, there is a certain town tree known as Rājatanam; its name is uttered with 'Rājā' at

whose kings are called Astavarna. (Here by the the beginning and it has तन, i.e. has not अतन and it is

enumeration of four, eight etc. confusion is caused. This therefore सनातन but it is neither Raja nor Sanatana This is

is Sambhyata). an example of Nāmāntaritā.

O Goddess of wealth! you do not pity me who stand Certain persons go to the rich man leaving him who is

quaking with fear with my voice tremulous, with bowed deprived of wealth, and they are difficult to be controlled

head and with pitiful eyes. (This is Prakalpitā because to वृद्धे! हे लक्ष्मि! 'ऋद्धिः सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धैरप्याह्नया इमे' इत्यमरः। अन्यं स्वैर भ्रमन्ति। सुरा इति पदं देवतावाचकमेव अनुशासनबलात् मुखरगायके समानम्! अत्र प्रथमं प्रतीयमानादर्थात् अपरार्थकल्पना।115॥ प्रयुक्तम् इति पारुष्यम्।। 113।। नामान्तरितां दर्शयति-आदाविति।। हे अधीराक्षि! चञ्चलनेत्रे! कोऽपि

संख्यातामुदाहरति-नासिक्यमध्येति।। नासिक्यः नासिकायां भवः अकार पार्थिवः पार्थिवशब्दप्रतिपाद्यः आदौ तथा स सनातनश्च गीयते, किन्तु असौ नैव

इत्यर्थः स मध्ये यस्याः सा मध्यस्थजकारा इत्यर्थः तथा परितः उभयतः चतुर्भिः राजा भूपतिः नापि सनातनः नित्य इत्यर्थः। इति प्रश्नार्थः सहजः उत्तरार्थस्तु

वर्णैः विभूषिता विरचिता आदौ द्वौ वर्णै अन्ते च द्वौ मध्ये अकार एवं रूपा इति राजातनवृक्षरूप: गूढः। तथाहि, राजातनशब्दस्यादिः राजा अथच सपार्थिवः

यावत् काचित् पुरी नगरी काञ्चीत्यर्थः अस्ति, यस्यां नृपाः राजानः अष्टवर्णाह्वयाः पृथिवीविकारजः, स च नातनः अतनः तनशब्दरहितो न भवतीति नातनः मिलित्वा

अष्टाभिर्वर्णैः निबद्धः आह्रयः आख्या येषां तादृशाः पुण्ड्रका इति ख्याता इति राजातनो भवति। राजातनशब्देन प्रियालवृक्ष उच्यते। यथा, 'राजातनं प्रियालः

प्रसिद्धिः। पुण्ड्रकशब्दश्च प उ ण ड र अ क अ इत्यष्टभिर्वर्णैर्निबद्ध इति स्यादि' त्यमरः। अत्र राजातनेति नाम्नि वक्तव्ये नानार्थनामकल्पनम्। लक्षणे

चतुरष्टभिर्वणैः संख्यावाचकैर्वा मोहनम्॥ 114॥ नामपदं वस्तुमात्रपरत्वेन विवक्षितं तेन 'तरुण्यालिङ्गितं कण्ठे नितम्बस्थल-

प्रकल्पितां दर्शयति-गिरेति।। हे वृद्धे! स्थविरे! स्खलन्त्या गिरा वाचा, माश्रितः। गुरूणां सन्निधानेऽपि कः कूजति मुहुर्मुहुः' इत्यत्र सजलकुम्भरूपवस्तुनि- प्रतिपाद्ये नानार्थकल्पनान्नामान्तरिता इति बोध्यम्।। 116।। नम्रेण शिरसा दीनया कातरया दृशा चक्षुषा चोपलक्षितापि त्वं विशेषणे तृतीया। सोत्कम्पं सभयं तिष्ठन्तमपि मां नानुकम्पसे न दयसे! सहजोऽर्थः, गूढार्थस्तु हे निभृतामुदाहरति-हृतद्रव्यमिति॥ नानाभङ्गिभिः बहुविधविलासचेष्टितैः समाकृष्टा: लोका: याभि: तथोक्ताः तथा दुर्धराः दुःखेन ध्रियमाणाः कथञ्चिदपि

तृतीय: परिच्छेदः 273 272 काव्यादर्शः

नानाभङ्गिसमाकृष्टलोका वेश्या न दुर्धराः॥117॥। शयनीये पारवृत्य शयितौ कामिनौ क्रुधा।

जितप्रकृष्टकेशाख्यो यस्तवाभूमिसाह्वयः। तथैव शयितौ रागात् स्वैरं मुखमचुम्बताम्।।119॥

स मामद्य प्रभूतोत्कं करोति कलभाषिणि!।। 118।। विजितात्मभवद्वेषिगुरुपादहतो जनः। हिमापहामित्रधरैर्व्याप्तं व्योमाभिनन्दति॥120।। and they draw the world after them by divers gestures. But they are Vesyas (or prostitutes). In this verse the words The two lovers lay on the bed in anger turning away

हृतद्रव्यं नरं and धनवन्तं indicate a mountain and the ocean and from each other and so lying (on their bed) kissed (each

नानाभङ्गिसमाकृष्टलोका and दुर्धरा: refer to rivers. This is therefore other's) face freely on account of love. (This is Sammūdha

Nibhrta). as, although by तथैव is indicated only that they lay together

Lady of delightful speech! that which is called the on the bed and not that they continued to have their faces

conqueror of excellent hair (कश's Paryaya is वाल and प्रकृष्टकेश turned away fro meach other, the sentence is still

is therefore प्रवाल or pearl which is conquered or subdued perplexing in its meaning). This person tormented by the heat of the Sun welcomes by the lower lip) and that which is called 'not eaten' (भूमि the cloud-covered sky (Here विजितात्मभवद्वेषिगुरुपादहत: means has as its Paryaya धरा and अभूमि साह्वय is therefore अधर the tormented हतः by the rays पाद of the father गुरु of the enemy lower lip) your lower lip creates a great longing in the me द्वेषि of the son आत्मभव of the conqueror. जित: of the bird to-day. (This is an example of Samānasabda). Garuda वि; Similarly हिमापहामित्र means water which is the

अवश्याः का: हृतानि द्रव्याणि यस्य तादृशं नरं त्यक्त्वा धनवन्तं व्रजन्ति? वेश्या enemy अमित्र of the remover Agni, अपह of the snow हिम.

न वेश्या मम प्रश्नविषया नेत्यर्थः सहजः। संवरणीयार्थस्तु नाना विविधा This is therefore Parithārikā).

भङ्गास्तरङ्गा: सन्त्यस्मिन्निति नानाभङ्गि जलं तेन समाकृष्टा र्लोका अवतरणोत्सुका संमूढां दर्शयति-शयनीये इति।। कामिनी क्रुधा कोपेन परावृत्त्य शयनीये जना याभिस्ता: दुर्धराः धरात् पर्वतात् दुःखेन गताः कष्टेन निर्गता इत्यर्थः हृतानि शय्यायां शयितौ रागात् तथैव शयितौ सन्तौ स्वैरं स्वच्छन्दं मुखम् अचुम्बताम्। स्रोतोवेगेन ध्वंसितानि द्रव्याणि पार्वतीयानि यस्य तं नरं नरसदृशम् आश्रयभूतं अत्र क्रुधा परावृत्त्य शयितयोः स्वैरं मुखचुम्बनस्य दुर्घटत्वादापाततो मोहः पर्यवसाने पर्वतमित्यर्थादायातं त्यक्त्वा धनवन्तं रत्नाकरं व्रजन्ति। अत्र विशेषणसाधारण्यात् तथैव शयिताविति पुनः परावृत्त्य पार्श्वान्तरेण शयितयोः सम्मुखीनत्वात् मुखचुम्बनं एकतरनिषेधे अन्यतरप्रतीतिर्युक्तेति नद्य इति प्रश्नविषयोऽर्थः। अस्य तुल्यविशेषण- प्रतीतौ वाचकशब्दानुपादानात् निभृतात्वमित्यपि बोध्यम्।।117॥ सुघटमेवेति संमूढेयम्।। 119।।

समानशब्दां दर्शयति-जितेति।। हे कलभाषिणि मधुरभाषिणि। प्रकृष्टस्य परिहारिकां दर्शयति-विजितेति।। विना पक्षिणा गरुडेनेत्यर्थः, जितः इन्द्र

केशस्य आख्या नाम प्रवालः, जिता प्रकृष्टकेशाख्या येन सः यः तव भूमिर्धरा इत्यर्थः तस्य आत्मभवः पुत्रः अर्जुन इत्यर्थः, तस्य द्वेषी शत्रु: कर्ण इत्यर्थः,

नास्ति भूमिर्यस्य सः अधरः तत्साह्वयः तस्य समाननामा ओष्ठा इत्यर्थः, सः तस्य गुरु: पिता सूर्य इत्यर्थः, तस्य पादैः किरणैः इतः सन्तप्तः जनः हिमम्

अद्य मां प्रभूतोत्कम् अत्युत्सुकं करोति प्रवालसदृशस्तवाधरो मां व्यर्थयतीत्यर्थः। अप-हन्तीति हिमापहः अग्निः तस्य अभित्राः शत्रवः जलानि इत्यर्थः, तेषां

अत्र प्रकृष्टकेशाख्या अभूमिशब्दश्च लक्षितलक्षणया प्रवालाधरौ बोधयत इति धरा: अम्भोधराः तैः व्याप्तं व्योम आकाशम् अभिनन्दति। अत्र यौगिकशब्दैः

प्रकृतस्य समानशब्देनोपस्थितेः समानशब्देयम्॥118॥ प्रकृतार्थस्य हरणात् परिहारिका।।120।

274 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: 275 न स्पृशत्यायुधं जातु न स्त्रीणां स्तनमण्डलम्। अमनुष्यस्य कस्यापि हस्तोऽयं न किलाफल: ॥ 121॥ लब्ध्वा भोजनकाले तु यदि दृष्टो निरस्यते॥122॥

केन क: सह सम्भूय सर्वकार्येषु सन्निधिम्। सहया सगजा सेना सभटेयं न चेज्जिता। अमात्रिकोऽयं मूढः स्यादक्षरज्ञश्च नः सुतः॥123॥

This hand of a person who is not fit to be called a man never holds a weapon nor has it felt the touch of he bosom the container and the contained are hidden or obscure).

of women; it is still not vain (fruitless) [अमनुष्य is गन्धर्वः and If this army which has horses, which has elephants

गन्धर्वहस्त is the name of a fruit bearing-tree. Therefore, the and which has warriors is not conquered, then our son is ignorant of the ways of the world although he be a knower container the गन्धर्वहस्त वृक्ष is in this verse hidden and it is of the Immutable God. (Although our son knows the Ekacchanna. This Gandharvahasta tree is not fruitless immutable primary letters, yet he does not conquer although it does not touch weapon sor the bosoms of this best of words which have among them ह य ग ज भ and women.) ₹ and if he does not know the Matrikas or letters in Who is and by whom is abandoned when seen at meal which the vowel sounds are added and which have time after keeping together in all work (here +: has two measures) .. meanings hair and head; and the verse means : the hair after being welcomed when on the head is thrown away if seen at meals in the food. (This is Ubhayacchanna as both कस्य अयं कः केशा कशब्दार्थेष्णप्रत्ययः। केन मस्तकेन सह सम्भूय तथा सर्वकार्येषु सन्निधिं समादरं लब्ध्वा भोजनकाले एव दृष्टो निरस्यते इति अत्र एकच्छन्नां दर्शयति-नेति।। कस्यापि अमनुष्यस्य कापुरुषस्य इत्यर्थः हरतः आश्रयाश्रयिणोर्मस्तककेशयोरेव छन्नतेति उभयच्छन्ना।। 122॥ जातु कदाचित् आयुधं न स्पृशति स्त्रीणां स्तनमण्डलञ्च न स्पृशति, तथापि अयं हस्तः न अफल: किल, अपि तु सफल एवेति आपाततः प्रतीयते परन्तु सङ्कीर्णां दर्शयति-सहया इति।। सहया साश्वा सगजा सभटा भटैः योद्भिः

आयुधस्त्रीस्तनस्पर्शाभावेन नायं वीरः न वा विलासीत्यतः कथमस्य हस्तस्य सह वर्तमाना इयं सेना शात्रवी चमूरित्यर्थः न जिता चेत् पराभूता न यदि, तदा

फलवत्त्वमिति पर्यवसानात् अमनुष्यशब्देन गन्धर्वो लक्ष्यते, तस्य हस्तः अयं मे सुतः अमात्रिकः विषयज्ञानवर्जितः अतः अक्षरज्ञश्च अक्षर ब्रह्म तज्ज्ञोऽपीत्यर्थः, मूढः मूर्खः स्यात्। इति सहजोऽर्थः, गूढार्थस्तु हकारयकारगकार गन्धर्वहस्तः एरण्डवृक्ष इत्यर्थः। उक्तञ्च हारावल्याम्, 'अभण्डपञ्चाङ्कलवर्धमनो गन्धर्वहस्तस्त्रिपुटीफलञ्च'इति तस्य फलवत्ता विद्यत एवेति आश्रितस्य फलस्य जकारभकारटकारसहिता तथा सेना इन: स्वामी अधिष्ठाता इत्यर्थः तेन सहिता

स्फुटत्वं न तु आश्रयस्य वृक्षस्येति एकच्छेयम्।।121। साधिष्ठातृका इयं वर्णमाला इत्यर्थः न जिता अभ्यस्ता चेत्, तदा अमात्रिकः मात्रा स्वरादिवर्णानामुच्चारणकाल: तां वेत्तीति मात्रिकः न मात्रिकः अमात्रिकः उभयच्छन्नां दर्शयति-केनेति।। कः पदार्थः केन पदार्थेन सह सम्भूय वर्णज्ञानरहित इत्यर्थः अतः अक्षरं वेदं जानातीति अक्षरज्ञः अभ्यस्तवेदः अपि मिलित्वा सर्वकार्येषु सन्निधिं सम्पर्क लब्ध्वा भोजनकाले तु, तुशब्दोऽवधारणे। मूढ: मूर्ख इत्यर्थः। यद्वा जिता लेखितुं शिक्षिता इत्यर्थः, अक्षरज्ञः वर्णज्ञः भोजनकाल एव यदि दृष्टो भवति तदा निरस्यते निराक्रियते? उत्तरमिदम्। यथा,- तथापि मूर्ख ऐवति सङ्कीर्णेति।।123।।

IND BUDOHISMUS 276 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: 271

सा नामान्तरितामिश्रा वञ्चितारूपयोगिनी। देशकालकलालोकन्यायागमविरोधि च। एवमेवेतरासामप्युन्नेयः UNIVERSITA सङ्करक्रमः ॥ 124॥। इति दोषा दशैवैते वर्ज्याः काव्येषु सूरिभिः॥1261 WIEN

प्रहेलिकाचक्रम्। प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहानिर्दोषो न वेत्यसौ। इति शब्दालङ्काराः। अपार्थं व्यर्थमेकार्थं ससंशयमपक्रमम्। branch of learning, in people, in nyāya or maxim and in

शब्दहीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसन्धिकम्॥ 125॥ āgamas or Vedas. Thus these ten dosas (or faults) deserve to be avoided in poems by poets. Whether defection from the Pratijña (Original position This is Namantarita mixed with the form of Vañcita. adopted). Hetu (or cause) and Drstānta (or Illustration) is Thus is this mode of other Sankaras (or mixtures) to be inferred: विसन्धिकम् अकृतसन्धि देशादिविरोधि च काव्यं दुष्टमित्यर्थः तस्मात् सूरिभिः Thus ends the sub-section on Prahelikā. विद्वद्भिः इति उक्तरूपा एते अपार्थतादयः दश एव दोषाः काव्येषु वर्ज्याः त्याज्याः Apartham (or meaninglessness), Vyartham (or contrary meaning), Ekārtham (or identical in meaning), Samsayam शाब्दबोधप्रतिकूलतया प्रयोक्तुरज्ञताप्रकटनात्। उक्तञ्च, 'दुष्प्रयुक्ता पुनर्गोत्वं

(or doubtful meaning), Apakāramam (or want of sequence) प्रयोक्तुः सैव शंसती 'ति। एवकारेण किञ्चिद्वैरस्यप्रतिपादकानां श्रुतिकटुप्रभृतीनां Śabdahinam (or wanting in word), Yatibhrastam (or absence व्यवच्छेदः तेषां अन्वयबोधाप्रातिकूल्येन नात्यन्तं हेयत्वप्रतिपादकत्वात् इति of pause), Bhinnavrttam (or metrical defect). Visandhikam निष्कर्षः ॥ 125-126॥। (absence of Sandhi) and impropriety in place, time, in ननु दशैवेति अवधारणमनुचितं प्रतिज्ञाहान्यादेरपि दोषत्वकीर्तनात्। उक्तञ्च,

अत्र सङ्कीर्णतां घटयति-सेति।। सा पूर्वोक्ता सङ्कीर्णाख्या प्रहेलिका अत्र भगवता गौतमेन, प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोध इति। यथोदाहतं,

नामान्तरितामिश्रा हयादिशब्दानां नानार्थकल्पनादिति भावः, तथा सेनाशब्दस्य 'यावज्जीवमहं मौनी ब्रह्मचारी पिता मम। माता च मम बन्ध्यासीदपुत्रश्च पितामह'

चमूरूपार्थस्य प्रसिद्धस्य वञ्चनात् वञ्चितायाः प्रहेलिकाया रूपयोगिनी तन्मिलिता इति। भामहादयस्तु तथा नेच्छन्ति। यथा प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहीनं दुष्टञ्च नेष्यत इति।

इत्यर्थ: उल्लिखिते पद्ये प्रहेलिकायाः सङ्कीर्णतेति इतरासाम् अन्यासामपि तदेतं संशयमाशङ्क्याह-प्रतिज्ञेति।। प्रतिज्ञा साध्यनिर्देशः, हेतुस्तत्साधनं दृष्टान्तः

प्रहेलिकानां सङ्काक्रमः एवमेव उन्नेयः अन्वेषणीय इत्यर्थः ॥124॥ प्रसिद्धोदाहरणविन्यासः, तेषां हानिः विरोधः अभावश्च दोषः काव्यस्य

इत्थं काव्यशोभाकरान् धर्मान् गुणालङ्कारान् निरूप्य काव्यस्य हेयत्वप्रतिपादको न वा इति संशये असौ प्रश्नविषयो विचारः निश्चयः

हेयत्वप्रतिपादकानां धर्माणां बहूणां दोषाणां सविस्तरवर्णने ग्रन्थबाहुल्यभिया एकपक्षावधारणं प्रायः कर्कशः नैयायिकत्वात् कठिनः वा नीरस इत्यर्थः, तस्मात्

प्राधान्येन नितान्तत्याज्यान् दश दोषानुद्दिशति-अपार्थमित्यादि।। अपार्थं निरर्थकं तेन विचारेण आलीढेन आस्वादितेन ज्ञातेन इत्यर्थः किं फलं न किमपि फलमस्ति

व्यर्थं विरुद्धार्थम् एकार्थम् अभिन्नार्थ ससंशयं सन्दिग्धम् अपक्रमं यथाक्रमरहितं इत्यर्थः। तथाहि काव्यस्य वैरस्यजनकधर्मं एव दोषपदार्थः, स च स्वत एव

शब्दहीनम् ऊहादिना पूर्यं, यतिभ्रष्ठं विच्छेदरहितं, भिन्नवृत्तम्, असमवृत्तं प्रतीयते नात्र विचारप्रयासेन फलं केवलम् अत्यन्तपरिहार्या एव कतिपये दर्श्यन्ते प्रतिज्ञाहान्यादीनाञ्च नात्यन्तपरिहार्यता दृश्यते अप्रतिज्ञातानाम् अपि प्रसङ्गसङ्गत्या

278 काव्यादर्शः तृतीय: परिच्छेदः 279

दिवार: कर्कशः प्रायस्तेनालीढेन किं फलम्।। 127।। अमी गर्जन्ति जीमूता हरेरैरावणः प्रियः॥129॥ समुदायार्थशून्यं यत्तदपार्थमितीष्यते। इदमस्वस्थचित्तानामभिधानमनिन्दितम् । उन्मत्तमत्तबालानामुक्तेरन्यत्र दुष्यति।।128॥ इतरत्र कविः को वा प्रयुञ्जीतैवमादिकम्।।130॥ समुद्रः पीयते देवैरहमस्मि जरातुरः। एकवाक्ये प्रबन्धे वा पूर्वापरपराहतम्। विरुद्धार्थतया व्यर्थमिति दोषेषु पठ्यते॥131॥

a defect or not is generally a fruitless investigation. Therefore, what benefit is obtained by such an investigation? old age; these clouds are rearing; the Airāvata elephant is

That is called Apärtham (or meaninglessness) where dear to Hari (Indra)."

the words taken together are devoid of meaning; this is This speech is not faulty when made by those whose

bad except in the speeches of the mad, the intoxicated and minds are not composed (but are agitated); in other places,

the young children. which poet will employ words like these?

"The ocean is drunk by the Devas; I am troubled by Where the early and the latter portion of one and the same sentence or composition destroy each other by their mutual contradictions, that is considered to be vyārtham

कविभिर्वर्णितत्वात्, हेतुभावश्च प्रसिद्धवर्णने न वैरस्यमाहरति, दृष्टान्तश्च (or contrary meaning) among the dosas (or faults).

अलङ्कारस्वरूप एव तदभावेन न काव्यत्वं व्याहन्यते अनलङ्काराणाम् अपि काव्यत्वस्य सवैरेवाङ्गीकृतत्वात् इति ध्येयम्।।127। तत्र अपार्थं निरूपयति-समुदायेति।। समुदायस्य वाक्यघटकपदसमूहस्य पदगतमपि दृश्यते। यथा, वह्निना सिञ्चतीत्यादौ योग्यताभावेन नैकार्थता इति बोध्यम्।।129। यः अर्थः शाब्दबोधेन एकतामापन्नः प्रतिपाद्यः तेन शून्यं यत् काव्यं तत् अपार्थम् इति इष्यते, तच्च उन्मत्तानां वातुलानां मत्तानां सुरापानेन विकृतानां तथा बालानां इदमिति।। अस्वस्थचित्तानाम् उन्मत्तादीनाम् इदं पूर्वोक्तम् अभिधानं समुद्रः

शिशूनाम् उक्ते: वचनात् अन्यत्र दुष्यति, उन्मत्तादिवचने तु न दोष इत्यर्थः। पीयत इत्यादि वचनम् अनिन्दितम् अदुष्टत्वेन परिगृहीतं भवतीति शेषः, इतरत्र अस्वस्थचित्तादिभ्य इति शेष: उन्मत्तादीन् विना इत्यर्थः को वा कवि: एवमादिकं अपार्थत्वं दर्शयति-समुद्र इति।। देवैः सुरैः मेघैर्वा समुद्रः पीयते, देवैरित्यत्र प्रयुञ्जीत न कोऽपि कवि: प्रयुञ्जीतेत्यर्थः ।।130।। सोऽयमिति पाठश्च दृश्यते। अहं जरातुरः अस्मि, अमी जीमूता मेघा गर्जन्ति, ऐरावण: ऐरावतनामा हस्ती हरेरिन्द्ररय प्रियः। अत्र वाक्यचतुष्टयस्य व्यर्थं निरूपयति-एकवाक्ये इति।। एकवाक्ये इति॥एकवाक्ये एकस्मिन्

परस्पराकाङ्गाभावेन अङ्गाङ्गित्वाभावात् एकवाक्यता नास्तीत्यतः समुदायस्य वाक्ये वा प्रबन्धे महावाक्ये विरुद्धार्थतया विपरीतार्थत्वेन यत् पूर्वापरपराहतं

एकरूपोऽर्थो नास्ति, उक्तञ्च, 'स्वार्थबोधसमाप्तानामङ्गाङ्गित्वव्यपेक्षया। वाक्या- पूर्वापरयो: आद्यन्तभागयोः पराहतं सङ्गतिरहितं तत् काव्यं व्यर्थम् इति दोषेषु

नामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायत' इति इदञ्च बहुवाक्यगतम् अपार्थत्वं बहु मध्ये पट्यते गण्यते। अर्थविरोधश्च शाब्दबोधानन्तरं पर्यालोचनया प्रतीयते, अपार्थे तु आकाङ्गादीनाम् अभावेन शाब्दबोध एव नास्तीत्यनयोर्भेदः॥131॥

280 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: 281

जहि शत्रुबलं कृत्स्नं जय विश्वम्भरामिमाम्। तव नैकोऽपि विद्वेष्टा सर्वभूतानुकम्पिनः॥132॥ पिबामि तरलं तस्याः कदा नु दशनच्छदम्॥ 134॥ अविशेषेण पूर्वोक्तं यदि भूयोऽपि कीर्त्यते। अस्ति काचिदवस्था सा साभिषङ्गस्य चेतसः। अर्थतः शब्दतो वापि तदेकार्थं मतं यथा॥135॥ यस्यां भेवदभिमता विरुद्धार्थापि भारती॥133।। उत्कामुन्मनयन्त्येते बालां तदलकत्विषः। परदाराभिलाषो मे कथमार्यस्य युज्यते। अम्भोधरास्तडिदन्तो गम्भीराः स्तनयित्नवः॥136।

Arya? Oh, when shall I drink of her tremulous lips?" "May you kill the entirely of your enemy's forces; and Where what is stated before without any qualification may you be victorious over the earth. To you, who are is once again stated in the same words or in different words compassionate towards all living things there is not even with the same meaning, that is considered Ekārtham (or one enemy." identical in meaning), thus : Where the mind is particularly in a state of deep "These clouds which are majestic and which rival in engrossment, even speech of contradictory meanings is darkness the tresses of the young girl raise in her longings considered proper. of love" (Here the words Ambhodharah, Taditvantah and "How does the desire for another's wife befit me, an Stananyitnavah, all mean clouds; and Utka and Unmanayantyah both convey the longing of the beloved; this is therefore Arthatah Ekartham or identical in meaning though not in words. व्यर्थतां दर्शयति-जहीति।। कृत्स्नं समग्रं शत्रुबलं जहि नाशय, इमां विश्वम्भरां जय, सर्वभूतानुकम्पिनः सर्वभूतेषु दयावतस्तव एकोऽपि विद्वेष्टा शत्रुः परदारौत्सुक्यमिति विरोधोऽपि प्रयोक्तुर्वियोगाभिभूततया गुणत्वे सङ्गच्छते इति

न अस्तीति शेषः। अत्र शत्रुशून्यस्य समग्रशत्रुहननं सर्वभूतानुकम्पिनश्च बोध्यम्॥।134॥

पृथिवीविजयः पर्यालोचनया विरुद्धतया प्रतीयते॥132॥ एकार्थं दर्शयति-अविशेषेणेति।। यदि पूर्वोक्तं वचः अर्थतः शब्दतः

कदाचिद् व्यर्थताया गुणत्वमपीत्याह-अस्तीति।। साभिषङ्गस्य वियोगादि- वापि अविशेषेण अभिन्नतया भूयोऽपि पुनः कीर्त्यते तत् एकार्थं मतम्, एवञ्च

दुर्घटनाभिभूतस्य, 'अभिषङ्ग पराभवे' इत्यमरः। चेतसः काचित् अनिर्वचनीया दोषोऽयं अर्थगतः एकार्थकशब्दगतश्चेति, तथाच अर्थस्य एकार्थत्वमिति बोध्यम्। यथेति उदाहरणप्रदर्शनार्थम्।।135। अवस्था अस्ति भवति, यस्यां सा विरुद्धार्थापि भारती वाणी अभिमता समादृता अर्थगतमेकार्थं दर्शयति-उत्कामिति।। तस्याः बालायाः अलकानामिवत्विषो भवेत्॥। 133।। येषां तादृशा: स्तनयित्नवः गर्जनशीला: तडित्वन्त; सौदामिनीसहिताः गम्भीराः अस्या गुणत्वं दर्शयति-परेति।। आर्यस्य साधोः मे मम परदाराभिलाषः एते अम्भोधराः मेघाः उत्कां विरहेणोत्कण्ठितां बालाम् उन्मनयन्ति उन्मनसं परस्त्रीषु अभिरतिः कथं युज्यंते, तस्याः परनार्याः तरलं लज्जाभयजनितसम्भ्रमात् कुर्वन्ति उद्दीपकत्वादिति भाव:। अत्र उत्कोन्मन:शब्दौ अम्भोधरादिशब्दाश्च सकम्पं दशनच्छदं कदा नु पिबामि। अत्र पूर्वार्धे शान्तभावः उत्तरार्धे तु पुनः स्वरूपाभेदेऽपि एकार्थशक्तत्वात् पुनरुक्तार्थाः। एवं शब्दगतमपि यथायथ- मूहनीयम्।।136।।

282 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 283

अनुकम्पाद्यतिशयो यदि कश्चिद् विवक्ष्यते। वचांसि दोष एवासौ ससंशय इति स्मृतः। 139॥ न दोष: पुनरुक्तोऽपि प्रत्युतेयमलङ्क्रिया।137। मनोरथप्रियालोकरसलोलेक्षणे! सखि!। हन्यते सा वरारोहा स्मरेणाकाण्डवैरिणा। आरात् वृत्तिरसौ माता न क्षमा द्रष्टमीदृशम्।।140। हन्यते चारुसर्वाङ्गी हन्यते मञ्जुभाषिणी।।138। ईदृशं संशयायैव यदि वातु प्रयुज्यते। निर्णयार्थं प्रयुक्तानि संशयं जनयन्ति चेत्।

Where for a definite purpose like expression of fault and this fault is considered Sasamsaya (or the fault of excessive pity, repetition is made, then such repetition is having a doubt).

not a fault but is certainly an alankāra. "O, friend, whose eyes are rolling in the joyous "This lady of excellent shape is being killed by Cupid expectation of seeing the lover of your heart, this your who has become her enemy without any cause; this lady mother is at a great distance (is very near) and she cannot of lovely limbs is being killed." see you in this condition (and she cannot endure the sight

If words which are used for the sake of bringing about of you in this condition.)"

certainty of meaning, themselves create doutb, then it is a Where words are used thus purposely for creating

अस्य प्रतिप्रसवमाह-अनुकम्पेति॥। यदि कश्चित् अनुकम्पाद्यतिशयः चेत् यदि संशयं जनयन्ति सन्देहयन्ति, असौ एव दोष: ससंशयः, ससंशयदोषेण अनुकम्पादीनाम् अतिशयः प्रकृतस्येति शेषः विवक्ष्यते वक्तुमिष्यते, तदा लिप्त इत्यर्थः । 139॥ पुनरुक्तोऽपि न दोषः, प्रत्युत अलंक्रिया अलङ्कारः काव्यशोभाधायकत्वात्। ससंशयमुदाहरति-मनोरथेति।। हे मनोरथप्रियालोकरसलोलेक्षणे! यदुक्तं गुण इत्यधिकृत्य दर्पणकारेण, 'कथितञ्च पदं पुनः। विहितस्यानुवाद्यत्वे मनोरथप्रियः वाञ्छितप्रेमिकः तस्य आलोकः दर्शनं तस्मिन् यः रसः आवेशः विषादे विस्मये क्रुधि। देन्येऽथ लाटानुप्रासेऽनुकम्पायां प्रसादने। तेन लोले चञ्चले ईक्षणे यस्या: तत्सम्बुद्धौ, जारदर्शनव्यापृतनयने! सखि! असौ अर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये हर्षेऽवधारणे' इति। एवञ्च उन्मत्ताद्युक्तावपि पौनरुक्त्यं तव माता आराद् वृत्ति: दूरवर्तिनीत्यर्थः अतः ईदृशं तव व्यवहारं द्रष्टं न क्षमा, गुण एवेति ज्ञेयम्।।137।। अथवा आराद्वृत्तिः समीपवर्तिनी अतस्तव ईदृशं दुर्व्यवहारमित्यर्थः द्रष्टं न अनुकम्पायामुदाहरति-हन्यते इति।। सा वरारोहा अकाण्डवैरिणा क्षमा, 'आराद्दूरसमीपयोरि 'त्यमरः। अत्र प्रथमार्थे त्वं यथेच्छं विहरेति द्वितीयार्थे अकारणरिपुणा स्मरेण कामेन हन्यते, सा चारुसर्वाङ्गी हन्यते, सा मञ्जुभाषिणी इदानीम् ईदृशं कर्म मा कुरु इत्येतयोरर्थयोः संशयः। जारं प्रत्यनुरागिणीं नायिकां हन्यते अत्र हन्यते इति क्रियावाचकं पदं पुनः पुनरुक्तमपि प्रस्तुताया नायिकाया प्रति तन्मातुस्तदाचरणपरिज्ञानशङ्कया सख्या उक्तिः॥ 140॥ अनुकम्पनीयत्वादिप्रकटनात् वैचित्र्यमेव जनयतीति नात्र दोषावहम्। एवमन्यत्रापि अस्य कदाचित् गुणमाह-ईदृशमिति।। यदि वातु यद्यपि ईदृशं ससंशयं उदाहरणानि मृग्याणि।। 138।। वाक्यं संशयाय संशयप्रतिपादनाय एव प्रयुज्यते व्यवह्नियते, तदा असौ संशयः ससंशयं निरूपयति-निर्णयार्थमिति।। निर्णयार्थं निश्चयार्थं प्रयुक्तानि वचांसि अलङ्कार एव स्यात्, तत्र न दोषः, तथाच यत्र संशय एव विवक्षितः तत्र असौ

284 काव्यादर्श: तृतीय: परिच्छेद: 285

स्यादलङ्कार एवासौ न दोषस्तत्र तद्यथा॥141।। युवानमाकुलीकर्तुमिति दूत्याह नर्मणा॥143॥ पश्याम्यनङ्गजातङ्कलङ्गितां तामनिन्दिताम्। उद्देशानुगुणोऽ्र्थानामनूद्देशो न चेत् कृतः। कालेनैव कठोरेण ग्रस्तां किं नस्त्वदाशया॥142। अपक्रमाभिधानं तं दोषमाचक्षते बुधाः॥144॥ कामार्ता घर्मतप्तावेत्यनिश्चयकरं वचः। स्थितिनिर्माणसंहारहेतवो जगताममी। शम्भुनारायणाम्भोजयोनयः पालयन्तु वः॥145॥ doubt, then this is only an alankāra and not a fault; it is as follows :- "I see that faultless lady suffering from the affliction account of love or on account of the severe summer season,

of Cupid (suffering from an affliction which is not in order to confound young lover.

physical) being caught in the jaws of cruel Death (being Where the sequence of a number of things is not

placed in the midst of the severe season); what is the use followed in a latter sequence, then the wise consider that

to us of your love?" the fault known as Apakrama (or want of sequence).

Thus wittily, the lady messenger spoke words, which "May these, Śambhu, Nārāyaņa and Brahmā, who are

were dubious whether the beloved lady was suffering on the causes of the support, creation and dissolution of the worlds protect us."

गुणौ एव अविवक्षितस्तु दोष एवेति भावः। तत् तस्य उदाहरणं यथेति नायिकासमीपगमनाय उत्सुकं कर्तुं नर्मणा भङ्गया कामार्ता घर्मतप्ता वा इति वक्ष्यमाणसूचनार्थम्। वातु इत्यत्र जातु इत्यपि पाठो दृश्यते॥141॥ अनिश्चयकरं सन्देहसङ्कलम् इति वच: आह॥। 143॥ पश्यामीति।। अनिन्दितां तां तव कान्तामित्यर्थः अनङ्गजेन आतङ्केन अपक्रमं निरूपयति-उद्देशेति।। अर्थानाम् उद्देशानुगुणः उद्देशः प्रतिज्ञा कामपीडया इत्यर्थः लङ्गिताम् आक्रान्ताम् अत एव कठोरेण निर्दयेन कालेन तस्य अनुगुण: अुनकूल: अनु पश्चात् उद्देश: उपन्यासः चेत् यदि न कृतः, तदा मृत्युना ग्रस्तां पश्यामि, त्वदाशया तव प्रत्याशया नः अस्माकं किं फलम्? तम् अपक्रमः अभिधानं यस्य तथोक्तं क्रमलङ्गनात् अपक्रमाख्यं दोषं बुधाः इति अयमर्थः, अथवा अङ्गजने आतङ्केन शारीरिकपीडया न लङ्गितेति आचक्षते इत्यन्वयः। तथाच, यथाक्रममुपन्यास एव गुणः, तल्लङ्घनन्तु दोष अनङ्गजातङ्क ल्गिता तां कठोरेण कालेन ग्रीष्मेणेत्यर्थः ग्रस्तां पश्यामि, त्वदाशया एवेति भाव: ॥। 144।। न किम्, अपितु त्वदाशया एवेत्यर्थः। तस्याः शरीरिकी पीडा नास्ति, केवलं अपक्रमं दर्शयति-स्थितीति।। जगतां स्थितिः पालनं निर्माणं सृष्टिः संहारः तदप्राप्तिजनितचिन्तादिभिरान्तरिकौष्ण्यस्य उद्रेकात् पीड्यते इत्ययमर्थः। ध्वंस: तेषां हेतवः कर्तारः अमी शम्भुनारायणाम्भोजयोनयः शिवविष्णुब्राह्मणः संशयितश्च असौ दूत्याभिहितत्वात् गुण एव। प्रोषितं नायकं प्रति दूष्या उक्ति- रियम्।। 142॥ वः युष्मान् पालयन्तु। अत्र प्रथमोद्दिष्टानां स्थितिनिर्माणसंहाराणां यथाक्रममन्वये कर्तव्ये नारायणाम्भोजयोनिसम्भव इति वक्तुमुचितं, परन्तु तद्विपरीतमुक्तमिति अत्र च अस्य गुणत्वमुपपादयति-कामार्तेति।। दूती युवानम् आकुलीकर्तुं अपक्रमता॥145॥।

286 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 287

यत्न: सम्बन्धविज्ञानहेतुकोऽपि कृतो यदि। पदप्रयोगोऽशिष्टेष्टःशिष्टेष्टस्तु न दुष्यति॥।148॥ क्रमलङ्घनमप्याहुः सूरयो नैव दुषणम्।।146॥ अवते भवते बाहुर्महीमर्णवशक्करीम्। बन्धुत्यागस्तनुत्यागो देशत्याग इति त्रिषु। महाराजन्नजिज्ञासा, नास्तीत्यासां गिरां रसः।। 149।। आद्यन्तावायतक्लेशौ मध्यमः क्षणिकज्वरः॥147॥ दक्षिणाद्रेरुपसरन् मारुतश्चूतपादपान्। शब्दहीनमनालक्ष्यलक्ष्यलक्षणपद्धतिः कुरुते ललिताधूपप्रवालाङ्करशोभिनः।।150।।

Where an effort is made for indicating the connection usage and which are not approved by the learned; if between the words of the two sequences, then the wise approved by the learned it is not a Fault. consider want of sequence as no fault. अवते भवते बाहुर्महीमर्णवशक्करीम्। महाराजन्नजिज्ञासा नास्तीत्यासां गिरां Among the three, abandoning one's relations, रस:। (In this verse the words अवते भवते and महाराजन् must be abandoning one's body and abandoning one's country, अवति भवतः and महाराज). the first and the last cause lasting sorrow, the middle one is a fleeting pain." दक्षिणाद्रेरुपसरन् मारुतश्चूतपादपान्। Śabdahīnam (or wanting in word) is a string of words कुरुते ललिताधूतप्रवालाङ्करशोभिनः।। which are not allowed by grammatical rules or literary इष्टः अनवबोधविजृम्भित इत्यर्थ:, अतएव शब्दहीनं शब्देन अनुशासनशास्त्रेण

अस्या दोषत्वमपि क्वचिदित्याह-यत्न इति।। यदि सम्बन्धस्य अन्वयस्य हीनं तदाख्यदोषवानित्यर्थः पदप्रयोगस्य कृताभिहितत्वात् द्रव्यपरत्वमिति प्रयुक्त विज्ञानं विशेषेणावबोध एव हेतुर्यस्य तादृशः यत्न: विशिष्टसम्बन्धबोधायैव पदमितिवक्तव्यं तेन च शब्दहीनमित्यस्य अन्वयः कर्तव्य इत्यवधेयम्। शिष्टेष्टस्तु

तादृशक्रमलङ्घनप्रयास इत्यर्थः कृतः कविनेत शेषः, तदा सूरयः विद्वांसः शिष्टैः साधुभिर्बहुभिरिष्टः व्यवहृतस्तु न दुष्यति न दोषमावहति॥148॥

क्रमलङ्गनमपि दूषणं दोषावहं नैव आहुः॥ 146॥ शब्दहीनमुदाहरति-अवते इति।। हे महाराजन्! भवते भवतः बहुः अर्णवः

अदोषत्वं दर्शयति-बन्धुत्याग इति।। बन्धुत्यागः तनुत्यागः देशत्यागः शक्वरी मेखला यस्याः तां ससागरामित्यर्थः, 'शक्वरी कृन्दसो भेदे

इति त्रिषु विषयेषु मध्ये आद्यन्तौ बन्घुत्यागदेशत्यागौ आयताः दीर्घाः क्लेशा: नदीमेखलयोरपी 'ति मेदिनी। महीम् अवते पालयति। अत्र अजिज्ञासा

ययोः तौ, मध्यमस्तनुत्यागस्तु क्षणिकज्वरः क्षणमात्रक्लेशकर इत्यर्थः। अत्र संशयाभावात् जिज्ञासा न विद्यते सत्यमेवैतदित्यर्थः, आसां गिरा वाचां रसः

यथाक्रममुद्दिष्टेपि बन्धुत्यागादिषु आयतक्लेशावित्यनेन आद्यन्तयोरेव माधुर्यानुगुण: आस्वादः नास्ति। अत्र अवते इत्यात्मनेपदं, भवते इति षष्टीस्थाने

अन्वययोगात् मध्यमलङ्गनं न दोषाय इत्यवधेयम्।। 147॥ चतुर्थी, महाराजेत्यत्र महाराजन्निति कर्मधारयः अनुशासनविरुद्धः अशिष्टैरुप- न्यस्तः॥ 149॥ शब्दहीनं निरूपयति-शब्दहीनमिति।। अनालक्ष्या अदृश्या लक्ष्यस्य उदाहरणस्य तथा लक्षणस्य नियामकस्य सूत्रादेः पद्धतिः नियमः यत्र तादृशः अदूषितं शब्दहीनं दर्शयति-दक्षिणाद्रेरित्यादि।। दक्षिणाद्रेः मलयपर्वतस्य

अगणितानुशासन इत्यर्थ:, पदानां पदयोः पदस्य वा प्रयोगः अशिष्टानाम् अज्ञानाम् उपसरन् मलयाचलं गच्छन् मारुतः चूतपादपान् तत्रत्यान् आम्रतरून् ललितं सुन्दरं यथा तथा आधूताः ये प्रवालाः नवपल्लवाः अङ्कराश्च तैः शोभिनः कुरुते

288 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: 289 इत्यादिशास्त्रमाहात्म्यदर्शनालसचेतसाम्। अपभाषणवद् भाति न च सौभाग्यमुज्झति॥151॥ स्त्रीणां सङ्गीतविधिमयमादित्यवंश्यो नरेन्द्रः

श्लोकेषु नियतस्थानं पदच्छेदं यतिं विदुः। पश्यत्यक्लिष्टरसमिह शिष्टैरमेत्यादि दुष्टम्।

तदपेतं यतिभ्रष्टं श्रवणोद्वेजनं यथा।।152॥ कार्याकार्याण्ययमविकलान्यागमेनैव पश्यन् वश्यामुर्वी वहति नृप इत्यस्ति चैवं प्रयोग:।।153।।

Such passages (as 150) appear incorrect to those whose लुप्ते पदान्ते शिष्टस्य पदत्वं निश्चितं यथा।

minds are dull in perceiving the greatness of the śāstras, स्त्रीणां सङ्गीत विधिमयमादित्यवंश्यो नरेन्द्रः पश्यत्यक्लिष्टरसमिह शिष्टरमा but they do not lose their charm. such are faults. कार्यकार्याण्ययमविकलान्यागमेनैव पश्यन् वश्यामुर्वी वहति They call that Yati (or pause) where at the defined place 74: such prayoga occurs. (In this verse which is in the in ślokas the words are found split; and where the words mandakrānta metre there should be pause after the fourth, are not so split but are joined it is Yati-bhrastam (or absence sixth and seventh letters; such pauses do not occur in the of pause) it jars on the ear. Thus : first two lines of this verse although such pauses do occur in the other two lines; yet literary usage exists sanctioning

इत्यन्वयः। इत्यादि वाक्यं शास्त्रस्य अनुशासनस्य यत् माहात्म्यं तस्य दर्शने them). Just as when the final letter of a word is lost by elision अलसं चेतो येषां तथाभूतानां विदुषाम् इत्यर्थः अपभाषणवत् अपशब्दवत् भाति the remaining letters certainly constitute that word, so also न तु अपशब्दरूपेण इत्यर्थः। अयं भावः, कर्मणि द्वितीयेति अनुशसनबलेन दक्षिणाद्रेरित्यत्र द्वितीया भवितुमर्हत्येव परं तां विहाय सम्बन्धविवक्षया स्त्रीणामिति।। अयम् आदित्यवंश्यः सूर्यवंशीयः नरेन्द्रः शिष्टैः सज्जनैः

षष्ठीविधानेऽपि न दोषः। उक्तञ्च अविवक्षिते कर्मादौ सम्बन्धविवक्षया षष्ठीति। अमा सह अक्लिष्टाः पूर्णा रसाः आस्वादाः यस्य तादृशं 'स्त्रीणां सङ्गीतविधिं

द्वितीयाया अभावेऽपि श्रोतृणां न वैरस्योदय इत्याह-न चेति। सौभाव्यञ्च पश्यति' इत्यादि एवमादिकं पद्यं दुष्टं यतिभ्रष्टत्वादनादरणीयमित्यर्थः। तथाहि,

लालित्यञ्च न च उज्झति न त्यजति, तथाच ईदृशस्थले श्रोतृविरागे दोष एवेति सप्तदशाक्षरे मन्दाक्रान्तावृते चतुर्थषष्ठसप्तमेषु यतिर्निवेशनीया। तथाचोक्तं, 'मन्दाक्रान्तारबुधिरसनगैर्मौभनौ तौ गयुग्मभि'ति। अत्र तु चतुर्थादिवर्णानां भाव। मलयपर्वतीयकम्पित तत्रत्यचूतरोर्वायोर्वणनमिदम्।। दक्षिणाद्रेरुपसर्पन्नित्यस्य दक्षिणाद्रेः मलयाचलात् उपसर्पन् आगच्छत्रित्यर्थकत्वेन पदान्तर्गतत्वात् यतिभ्रष्टता। अस्य च क्वचिददोषत्वमाह-कार्येति। अयं नृपः आगमेनैव नीतिशास्त्रेणैव न तु स्वेच्छाचारितयेति भावः, कार्याकार्याणि कर्तव्या- कश्चित् पर्यनुयोग इति बोध्यम्।।150-151। कर्तव्याणि अविकलानि अव्याहतानि पश्यन् वश्यां वशतामापन्नाम् उवीं वहति यतिं तद्भ्रष्टञ्व निरूपयति-श्लोकेष्विति।। श्लोकेषु पद्येषु न तु गद्येषु इति एवं प्रयोगश्च अस्ति अदुष्टत्वेन वर्तते इत्यर्थः पदमध्ये स्वरसन्धिश्रयणे नियतं छन्दःशास्त्रज्ञैः निरूपितं स्थानं यस्य तादृशं पदस्य छेदं विरतिं यतिं विदुः यतिभ्रंशस्य अदोषत्वकीर्तनात्। यदुक्तं, 'पदान्ते सा शोभां व्रजति पदमध्ये त्यजति जानन्ति बुधा इति शेषः, पदान्ते जिह्वेष्टविश्रामस्थानं यतिरिति निष्कर्षः। उक्तञ्च, च।पुनस्तत्रैवासौ स्वरविहितसन्धिःश्रयति ताम्। यथा कृष्णः पुष्णात्यतुलमाहिमा यतिर्जिह्वेष्टविश्रामस्थानं कविभिरुच्यते। तदपेतं तस्याः विच्युतं यतिभ्रष्ठं श्रवणयोः मां करुणये'ति।।153।।

श्रोत्रयोः उद्वेजनम् असुखजनकम् इत्यर्थः॥152॥ उक्तविधं यतिभ्रंशस्य दोषत्वमदोषत्वञ्च प्रतिपादयति-लुप्ते इति।। लुप्ते लुप्तविभक्तिके पदान्ते शिष्टस्य अवशिष्टस्य पदांशस्य यथा पदत्वं निश्चितं

290 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 291 तथा सन्धिविकारान्तं पदमेवेति वर्ण्यते॥154॥ इन्दुपादाः शिशिराः स्पृशन्तीत्यूनवर्णता। तथापि कटुवर्णानां कवयो न प्रयुञ्जते। सहकारस्य किसलयान्यार्द्राणीत्यधिकाक्षरम्।।157॥ ध्वजिनी तस्य राज्ञः केतूदस्तजलदेत्यदः॥।155।। कामेन बाणा निशिता विमुक्ता मृगेक्षणास्वित्ययथागुरुत्वम्। वर्णानां न्यूनताधिक्ये गुरुलघ्वयथास्थितिः। स्मरस्य बाणा निशिता: पतन्ति वामेक्षणास्वित्ययथालघुत्वम्।।158। तत्र तद्भिन्नवृत्तं स्यादेषु दोषः सुनिन्दितः ॥ 156॥

words whose end letters are modified by the rules of sandhi इन्दुपादा: शिशिरा:, स्पृशन्ति is (an example of) Unavarnata (or

are regarded as complete words (and therefore the metric use of too few letters); and सहकारस्य किसलयान्यार्द्राणि is (an pause does not fall in the middle of words). example of) Adhikāksaram (or use of too many letters).

Even if it is thus correct, poets do not use harsh letters कामेन बाणा: निश्चिताविमुक्ता, मृगेक्षणास्तु (Here the word Kamena such as, ध्वजिनी तस्य राज: केतूदस्तजलदेत्यदः। has ka guru instead of the laghu which the metre

Where too many or too few letters are used and where Upendravajra requires); and this is (an example of)

the guru and laghu letters are not found in their proper Aythagurutvam (or having a guru letter in an improper

places, then it is Bhinnavrttam (or metrical defect). This place.) स्मरस्य बाणाः निशिताः पतन्ति, वामेक्षणासु (Here the word Fault is much condemned. Smarasya has sma laghu) instead of guru which the metre Indravajra requires this is (an example of) laghu at the improper place. सिद्धान्तितं, सन्धिः स्वरद्वयसम्मेलनं तत्कृतो विकारः वर्णान्तरोत्पत्तिरूपः अन्ते यस्य तादृशं पदमेव पदमध्यमपीत्यर्थः, अत्र एवकारोऽप्यर्थः। पदान्ते इति वर्ण्यते इत्यर्थ: स्यात्, एष छन्दोभङ्गाख्यः दोषः सुनिन्दितः कवयितुश्छन्छोऽनभिज्ञतया कविभिरुच्यते। एतदुक्तमेव प्राक्, एतद्वैपरीत्ये दोष एव, यथा स्त्रीणामित्यादि।। उपहासास्पदत्वाज्ञापनादिति भावः।। 156॥ 15411 न्यूनताधिक्ये उदाहरति-इन्दुपादा इति।। इन्दोश्चन्द्रस्य पादा किरणाः शिशिरा स्वरसन्धिश्रयणेऽपि दोषं क्वचिद् दर्शयति-तथेति।। तथापि स्वरसन्धि- शीतला: स्पृशन्ति, इत्यत्र ऊनवर्णता प्रथमे पादे अष्टाक्षरे वक्तव्ये सप्ताक्षराणीति श्रयणेऽपि कवयः कर्णानां कटुं श्रोत्रासुखकरं तस्य राज्ञः ध्वजिनी सेना केतवः एको वर्णः न्यून इत्यर्थः। सहकारस्य आम्रस्य किसलयानि आर्द्राणि, इति अत्रापि ध्वजा: तैः उदस्ता उत्क्षिप्ताः जलदा मेघा यया तादृशी इत्यदः एवमिदं पद्यं न तृतीये पादे अष्टाक्षरे वक्तव्ये नवाक्षराणीति एको वर्णोऽधिक इत्यर्थः॥157॥ प्रयुञ्जते न व्यवहरन्ति, तथाच स्वरसन्धिश्रयणेऽपि श्रुतिकटुर्यतिभ्रंशो दोष एवेति गुरुलघ्वयथास्थितिमुदाहरति-कामेनेति।। कामेन मृगेक्षणासु निशिता बाणा भाव:॥ 155॥ विमुक्ता: इत्यत्र अयथागुरुत्वम्। तथाच, अत्र पूर्वार्धे उपेन्द्रवज्रावृत्तम् 'उपेन्द्रवज्रा भिन्नवृत्तं निर्दिशति-वर्णानामिति।। यत्नेत्यूह्यं, यत्र पद्ये वर्णानां वर्णस्य जतजातस्ततो गावि 'ति लक्षणात् ततश्च जगणे थमं निवेश्ये का इति गुरुवर्णो : वेत्यर्थ: न्यूनता आधिर्य वा तथा गुरूणां लघूनाञ्च अयथास्थितिः अनियमेन विन्यास:, तत्र पद्ये तत् भिन्नवृत्तं भिन्नं भग्नं वृत्तं छन्दः छन्दोभङ्ग निवेशित: जगणश्च जो गुरुध्यगत इत्युक्तत्वात् आद्यन्तो लघू मध्यवर्णो गुरुरित्येवं वर्णत्रयात्मक इति बोध्यम्। तथा, स्मरस्य निशिता वाणा वामेक्षणासु पतन्ति,

292 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 293

न संहितां विवक्षामीत्यसन्धानं पदेषु यत्। मानेर्ष्ये इह शीर्येते स्त्रीणां हिमऋतौ प्रिये। तद्विसन्धीति निर्दिष्टं न प्रगृह्यादिहेतुकम्।।159॥ आसु रात्रिष्विति प्राज्ञैराम्नातं व्यस्तमीदृशम्।।161॥

मन्दानिलेन चलता अङ्गनागण्डमण्डने। नेशोऽद्रिवनराष्ट्रादिः कालोरात्रिन्दिवर्तवः। लुप्तमुद्भेदि घर्माम्भो नभस्यस्मद्वपुष्यपि।।160। नृत्यगीतप्रभृतयः कला कामार्थसंश्रयाः॥162।

Where sandhi is not affected between words by the writer saying "I am not going to effect sandhi without the मानेर्प्ये इह शीर्येते स्त्रीणां हिमऋतौ प्रिये, आसु रात्रिषु. Such a reasons of pragrhyam (grammatical rule prohibiting sandhi), passage is Vyasta or nonsandhi approved by the wise etc., then that is considered to be visandhi (or absence of (although the words manersye and Iha are not joined sandhi). together) मन्दानिलेन चलता अङ्गना गण्डमण्डने लुप्तमुद्भेदि घर्माम्भो Propriety accepted by the people about countries,

नभस्वस्मद्वपुष्यपि।। (In this verse the words calata and mountains, forests, states (Rāstras), etc. time, day and night

anganagandamandane, are not joined together as the rules and the seasons and the arts promoting love and wealth

of sandhi require). such as dance and music, and the actions of plant and animal life, nyāya or logic which is based on a knowledge

इत्यत्र अयथालघुत्वम्। तथाच, उत्तरार्धे इन्द्रवज्रावृत्तं 'स्यादिन्द्रवज्रा ततजास्ततोगावि 'ति लक्षणात्। ततश्च तगणे निवेश्ये स्मेति लघुवर्णो निवेशितः, प्रगृह्यादिहेतुकं दर्शयति-मानेर्ष्ये इति।। इह हिमऋतौ हेमन्ते आसु रात्रिषु तगणश्च अन्त्यलघुस्त इत्युक्तत्वात् प्रथमद्वितीयौ गुरू अन्त्यश्च लघुरित्येवं हेमन्तनिशासु इत्यर्थः प्रणयिनि स्त्रीणां मानेर्ष्ये मानः प्रणयकोपः ईर्ष्या वर्णत्रयात्मक इति बोध्यम्। अत्र आदाविन्द्रवज्रा पश्चादुपेन्द्रवज्रा इत्येवमुप- नायिकान्तरासङ्गजनित: कोपविशेषश्च शीर्येते शीर्णे भवतः नश्यत इत्यर्थः। इत्यत्र जातिच्छन्दसि वक्तव्ये नायं दूषणावसर इति ध्येयम्।।158। ईदृशं व्यस्तं सन्ध्यभाव: प्राज्ञैः सूत्रकृद्भिः पण्डितैः आम्नातं कथितम्। तथाच, विसन्धिकं निर्दिशति-नेति।। संहितां वर्णर्योमिलनरूपां सन्धिं न विवक्षामि मानेष्ये इहेति वद्वेऽमीय्वे इति सूत्रेण द्विवचननिष्पन्नस्य एकारस्य सन्धिर्निषिद्धः, वक्तुमिच्छामि इति अभ्रिपेत्य न प्रगृह्यादिहेतुकं प्रगृह्यादिहेतुं विनेत्यर्थः पदेषु तथा हिमऋतौ इत्यत्र ऋत्यक इति सूत्रेण ऋकारे परे अकारस्य विकल्पेन यत् असन्धानं असंयोजनं सन्ध्यभाव इत्यर्थः तत् विसन्धि विसन्ध्याख्य दोष सन्धिर्निषिद्ध इति बोध्यम्।।161। इत्यर्थः। प्रगृह्यं नाम सन्धिसूत्रेण यत्र सन्धिर्निषिद्धः। तद्यथा, अमी ईशा इत्यादि। अथ देशादीन् निरूप्य तद्विरोधं निर्दिशति-देश इति।। अद्रि: पर्वतः वनं विसन्धिदोषमुदाहरति-मन्दानिलेनेति।। नभसि आकाशे चलता मन्दानि- राष्ट्रं राज्यम् इत्येवमादिर्देश:, रात्रिर्दिवा ऋतवश्च काल: बहुवचनात् मासवत्सरादीनां लेन अङ्गनायाः गण्डमण्डले कपोलदेशे अस्मद्वपुषि अस्माकं शरीरेऽपि उद्भेदि ग्रहणम्। कामार्थसंश्राः कामश्च अर्थश्च तौ संश्रयौ येषां तथोक्ताः कामसाधकाः धर्माम्म: स्वेदजलं लुप्तम् अपनीतम्। अत्र चलता इत्याकारस्य अङ्गनेत्यकारेण अर्थसाकाश्च नृत्यगीतप्रभृतयःप्रभृतिशब्देन वादित्रादिपरिग्रहः चतुःषष्टिप्रकारः सह दीर्घत्वविधायकसूत्रे सत्यपि सन्घिर्न कृत इति॥। 160॥ तन्त्रोक्ता: कलाः। 162॥

294 काव्यादर्श: तृतीयः परिच्छेद: 295

चराचराणां भूतानां प्रवृत्तिर्लोकसंज्ञिता। चोला: कालागुरुश्यामकावेरीतीरभूमयः। हेतुविद्यात्मको न्यायः सस्मृतिः श्रुतिरागमः॥163॥ इति देशविरोधिन्या वाचः प्रस्थानमीदृशम्॥166॥ तेषु तेष्वयथा रूढं यदि किञ्चित् प्रवर्तते। पद्मिनी नक्तमुन्निद्रा स्फुटत्यह्नि कुमुद्वती। कवेः प्रमादाद्देशादिविरोधीत्येतदुच्यते॥164॥ मधुरुत्फुल्लनिचुलो निदाघो मेधदुर्दिनः।।167।। कर्पूरपादपामर्शसुरभिर्मलयानिल: श्रव्यहंसगिरो वर्षाः शरदो मत्तवर्हिणः। - कलिङ्गवनसम्भूता मृगप्राया मतङ्गजाः।165।। The regions of the Colas which are on the banks of the

of reason, śrutis and ägamas along with smrti, in all these Cauvery appear dark because of dark Agara trees. Use of

things where an incorrect statement is made by a poet out words like this is Desa-virodhini (or impropriety about

of carelessness, then it is called the Fault of Desadi-virodhi place).

(or imporpriety in place etc.) The lotus-pond has bloomed at night, the kumuda-

The malaya breeze is fragrant by its contact with pond has blossomed during the day, the spring season

camphor trees; the elephants born in the forests of Kalinga has made the Nicula creeper blossom, the summer has its

resemble the antelopes (in size). days very cloudy. The days of the rainy season are days when the

चराचरेति।। चराचराणां जङ्गमस्थावराणां भूतानां प्रवृत्ति: वार्ता लोकसंज्ञिता delightful voices of the swans are heard; the autumns are the season autumns are the seasons when peacokcs are लोक इति संज्ञा जाता अस्या इति अस्य जातार्थे इतप्रत्ययः। लोक शब्दप्रतिपाद्या, न्याय: हेतुविद्यात्मकः हेतुः कारणं तद्घटिता या विद्या युक्तिमूलकशास्त्रमित्यर्थः चोला इति।। चोला: कर्णायन्तर्गतदेशभेदाः कालागुरुभिः श्यामाः

तदात्मकः तन्मय इत्यर्थः तया सस्मृतिः स्मृतिः वेदार्थस्मरणजन्यम् ऋषिवाक्यं कावेरीनद्याः तीरभूमयः येषु तथोक्ताः अत्र कावेरीतीरे कालागुरवो न जायन्ते

तत्सहिता मन्वादिसंहितासहिता इत्यर्थः श्रुतिर्वेदः आगमः आगमशब्दवाच्य इति राष्ट्ररूपो देशविरोधः। देशेविरोधिन्याः वाचः इति ईदृशम् उक्तरूपं प्रस्थानं

इत्यर्थः॥।163।। नियम इत्यर्थः ॥ 166॥

तेष्विति।। तेषु तेषु उक्तेषु देशादिषु अयथारूढम् अप्रसिद्धं किञ्चित् यदि कालिवरोधं दर्शयति-पद्मिनीति।। पद्मिनी नक्तं रात्रौ उन्निद्रा विर्का

कवे: प्रमादात् अनवधानात् प्रवर्तते उपन्यस्यते तदा एतत् देशादिविरोधि इति दिवस एव पद्मिन्या विकासस्य प्रसिद्धेः रात्राविति कालविरोधः कुमुद्वत।

तदाख्यदोषवदित्यर्थः इति उच्यते॥164॥ अह्नि स्फुटति इति रात्रावेव कुमुदिन्या विकासस्य प्रसिद्धेः अह्नि इति कालविरोधः। मधु: वसन्त: उत्फुल्ला: निचुला यत्र तथोक्तः, अत्र निचुलानां प्रावृष्येव विकासस्य देशविरोधमुदाहरति-कर्पूरेति।। मलयानिलः कर्पूरपादपानाम् आमर्शेन प्रसिद्धेः: मधुरिति कालविरोधः निदाघः ग्रीष्मः मेघेन दुर्दिनं यत्र तथोक्तः अत्र सम्पर्केण सुरभिः सुगन्धिः, तथा कलिङ्गवनसम्भूता मतङ्गजा हस्तिनः मृगप्रायाः वर्षास्वेव दुर्दिनत्वप्रसिद्धेः निदाघ इति कालविरोधः। निदाघेऽपि कदाचित् मृगवत् अतिक्षुद्रा इत्यर्थः अत्र मलयाद्रौ कर्पूरपादपानां नोत्पत्तिः, चीनादिदेशे दुर्दिनत्वं सम्भवति वर्णितञ्च अकालदुर्दिनं मृच्छकटिकादौ इति शेषोक्तं चिन्त्यम्।। एव तदुत्पत्तिरिति तथा कलिङ्गवने मतङ्गजानां सम्भवो न प्रसिद्ध इत्युभयत्र श्रव्येति।। वर्षाः श्रव्या हंसानां गिरः यासु ताः, अत्र शरत्स्वेव हंसानां मलयपर्वतः तथा कलिङ्गवनरूपो देशविरोधः॥165॥ मधुरनादस्य प्रसिद्धे: वर्षा इति कालविरोधः॥ शरदः मत्ता बर्हिणः यासु ताः

296 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: 297

हेमन्तो निर्मलादित्यः शिशिरः श्लाध्यचन्दनः॥168॥ पूर्णसप्तस्वरः सोऽयं भिन्नमार्गः प्रवर्तते॥170॥ इति कालविरोधस्य दर्शिता गतिरीदृशी। इत्थं कलाचतुः षष्टिविरोधः साधु नीयताम्। मार्ग: कलाविरोधस्य मनागुद्दिश्यते यथा। 169।। तस्याः कलापरिच्छेदे रूपमाविर्भविष्यति॥171॥ वीरशृङ्गारयोर्भावौ स्थायिनौ क्रोधविस्मयौ।

overpowered with passion. The Hemanta season has an one or more of the seven fundamental notes are wanting)

unclouded Sun; and the Sisira season (or late winter consists of all the seven svaras (fundamental notes)."

season) is one when sandal paste is welcomed and Thus let the reader bring out for himself good examples

appreciated. of impropriety in all the sixty-four kalās (or branches of

Thus is the mode illustrated of Kalā-virodha (or Arts); their varied forms will be made obvious in kalā-

impropriety about time, season, etc.) a little will be pariccheda (or the Seciton on the Kalās).

indicated of the mode of kalā-virodha (or impropriety in the Arts) Thus : The fundamental bhāvas (or principles) underlying Vira परं भाव: स्थायितां प्रतिपद्यते इति च। क्रोधविस्मयौ च तनैवोक्तौ यथा प्रतिकूलेषु

(or the heroic) and Srngara (or the amatory) and Krodha तैक्ष्ण्यस्य अवबोधः क्रोध इष्यते। तथा 'विविधेषु पदार्थेषु लोकसीमातिवर्तिषु। (anger) and Vismaya (wonder). "This bhinnamärga (where विस्फारश्चेतसो यस्तु स विस्मय उदाहृत' इति, रसविवेकस्य मतादिभिः नाट्यशास्त्र

अत्र वर्षास्वेव मयूराणां मत्ततायाः प्रसिद्धेः शरद इति कालविरोधः। हेमन्तः एव कृतत्वात् नाट्यरूपकलाविरोधोऽयम् इति बोध्यम्। गीतरूपकला-

निर्मल: आदित्यो यत्र तथाभूतः, अत्र हेमन्ते आदित्यस्य हिमावृतत्वात् निर्मलत्वम् विरोधमाह-पूर्णेति। पूर्णाः सम्यक्प्रयुक्ताः सप्तस्वराः निषादादयः यत्र तथोक्तः

अप्रसिद्धम् इति कालविरोधः, तथा शिशिरः, शीतर्तुः श्लाघ्यम् आदरणीयं चन्दनं सङ्गीतविधिरिति शेष: 'निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः। पञ्चमश्चेत्यमी सप्त

यस्मिन् सः अत्र चन्दनस्य शैत्यात् शिशिरे तस्य श्लाघ्यत्वम् अप्रसिद्धम् इति च तन्त्रीकण्ठोत्थिता' इत्यमरः। भिन्नमार्गः भिन्नः तत्तत्कालनिषिद्धस्वरासंवलितः

कालविरोधः॥ 168॥ मार्ग: प्रयोगनियम: यस्य तादृशः सन् प्रवर्तते प्रचलति अतस्तद्वैपरीत्यं दोष

कालविरोधमुपसंहृत्य कलाविरोधं दर्शयितुमाह-इतीति।। इति ईदृशी एवेति फलितार्थः उक्तञ्च भरतेन 'प्रभाते सुरतो निन्द्यः ऋषभः पञ्चमोऽपि च।

उक्तप्रकारा कालविरोधस्य गतिः नियमः दर्शिता, इदानीं कलाविरोधस्य मार्ग: पञ्चमस्य विशेषोऽयं कथितः पूर्वसूरिभिः। प्रगे प्रगीतो जनयेद्दर्शनस्य विपर्ययम्

नियम: मनाक् अल्पं यथा तथा उद्दिश्यते यथेति उदाहरणार्थम्।। 169॥ 'इति॥। 170।।

वीरेति।। वीरशृङ्गारयोः रसयो: क्रोधविस्मयौ स्थायिनौ भावो विरुद्धाविति इत्थमिति।। इत्थम् अनेन प्रकारेण कलानां चतुःषष्टिः तस्याः विरोधः

शेष: तथाहि वीरे उत्साहः, शृङ्गारे रतिः स्थायिभावत्वेन कथ्यते, क्रोधः रौद्ररसस्य साधु यथा तथा नीयतां यथा नाट्यगीतरूपयोः कलयोर्विरोधः प्रदर्शितः तथा

विस्मयः अद्भुतरसस्य स्थायित्वेन निर्दिष्टौ तदेवं स्थिते तद्विरोधो दोष एवेति तत्तदुदाहरणेषु अन्यासामपि कलानां विरोधः दृश्यतामित्यर्थः, कलापरिच्छेदे

भाव:। स्थायिभावश्च दर्पणकारेणोक्तः, यथा, 'अविरुद्धा विरुद्धा वा यं तदाख्यग्रन्थे तस्याः कलायाः रूपम् आविर्भविष्यति, प्रकटिष्यति, अनन्तरं

तिरोधातुमक्षमाः। आस्वादाङ्करकन्दोऽसौ भाव: स्थायीति कीर्त्यते'इति रसावस्थः कलापरिच्छेदं नाम ग्रन्थं करिष्यामि तत्रैव तासां विशेषो द्रष्टव्य इति भावः।171।

298 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 299

आधूतकेसरो हस्ती तीक्ष्णशृङ्गस्तुरङ्गमः। तथाहि सा चकोराक्षी स्थितैवाद्यापि मे हृदि॥ 174॥ गुरुसारोऽयमेरण्डो निःसारः खदिरदुमः॥172॥ कापिलैरसदुद्भूतिः स्थान एवोपवर्ण्यंते। इति लौकिक एवायं विरोधः सर्वगर्हितः। असतामेव दृश्यन्ते यस्मादस्माभिरुद्भवाः॥175॥। विरोधो हेतुविद्यासु न्यायाख्यासु निदर्श्यते॥173॥ गतिर्न्यायविरोधस्य सैषा सर्वत्र दृश्यते। सत्यमेवाह सुगतः संस्कारानविनश्चरान्। अथागमविरोधस्य प्रस्थानमुपदिश्यते॥176॥

The elephant shakes his mane; the horse has sharp the lady whose eyes are like the cuckoo's is even to-day horns; this castor (Eranda) plant has a heavy trunk; this firmly fixed in my heart." acacia (Khadira) tree is devoid of juice. "By the followers of Kapila is described the emergence These well-known contradictons are condemned by out of the non-existent; certainly because the prosperity all. Impropriety in Hetu-Vidya (Knowledge of the reason) of the wicked alone is seen by us (Here there is a pun asat and in Nyāyākhya (maxims) will be illustrated. and on Udbhuti which mean both non-existent and wicked "Sugata spoke the truth, that samskāras (or experiences) and emergence and prosperity respectively)." are not momentary, but everlasting; therefore, it is that This mode of impropriety in Nyāya (or maxim) is seen everywhere; next is explained the existence of āgama- लोकविरुद्धतां दर्शयति-आधूतेति।। अयं हस्ती आधूताः केसरा जटाः virodha (or disagreement with the āgamas).

यस्य तथोक्तः, तुरङ्गमः अश्वः तीक्ष्णे शृङ्गं यस्य तादृशः, एरण्डः तदाख्यवृक्षः गुरु: सारो यस्य तथाभूतः, खदिरद्ठुमः नास्ति सारो यस्य तादृक् हस्तिनः सकेसरत्वं पदार्थमात्रस्य क्षणभङ्गरत्वमिति वादिनान्तु तेषां सौगतानां मतविरुद्धमेतदिति

तुरङ्गमस्य तीक्ष्णशृङ्गत्वम् एरण्डस्य सारवत्त्वं तथा खदिरतरोः निस्सारत्वं हेतुविद्याविरोधः ।।174।।

लोकविरुद्धम्। अत्र पूर्वार्धे चरयोरुत्तरार्धे अचरयोरित्यवगन्तव्यम्।।172।। सांख्यदर्शनरूपन्यायविरोधं दर्शयति-कापिलैरिति।। कापिलैः कपिल

इतीति।। इति उक्तरूप: लौकिकः लोकप्रसिद्ध एव अयं विरोधः सर्वैः मतानुसारिभि: सांख्यविद्धिः असदुद्भूतिः असतामनित्यानां दुष्टानाञ्च, उद्भूतिः

विद्वद्भिः गर्हितः निन्दितः, तथा च देशादिविरोधापेक्षया लोकविरुद्धोपन्यासः उद्भवः स्थान एव युक्तमेव उपवर्ण्यते, यस्मात् अस्माभिः असतामेव दुष्टानामेव

प्रयोक्तुर्नितरां हास्यायेति भावः। सम्प्रति न्यायाख्यासु न्यायनाम्नीषु हेतुविद्यासु उद्भवा दृश्यन्ते प्रायेण दुर्जना एव जायन्ते न तु साधव इति भाव:। अयं भाव:

विरोध: निदर्श्यते उदाह्ियते॥173॥ कापिलानुसारिण: सतः सदेव जायते नत्वसदिति मन्यन्ते तथाचोक्तम् असद- करणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्बाभावात् शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सौगतदर्शनरूपन्यायविरोध दर्शयति-सत्यमिति।। सुगतः बुद्धः संस्कारान् सत्कार्यमिति तस्मादत्र असदुद्भूतिदर्शनं सांख्यविरुद्धमिति निष्कर्षः ॥175॥ ज्ञानविशेषान् अविनश्वरान् चिरस्थायिनः सत्यमेव आह, तथाहि तमेवार्थं जानीहि न्यायविरोधमुपसंहरति-गतीति।। सा एषा एवं प्रकारा न्यायविरोधस्य गतिः सा पूर्वानुभूता चकोराक्षी अद्यापि मे हृदि स्थितैव, स्मरणविषयो भवतीत्यर्यः स्मृतिं प्रति संस्कारस्य हेतुत्वात् तस्य चाविनश्वरत्वात् चेति भावः। सर्वत्र वैशेषिकादिष्वपि दृश्यते अथ इदानीम् आगमविरोधस्य प्रस्थानं गतिः उपदिश्यते।। 176॥

300 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेदः 301

अनाहिताग्नयोऽप्येते जातपुत्रा वितन्वते। विप्रा वैश्वानरीमिष्टिमक्लिष्टाचारभूषणाः।177। विरोध: सकलोऽप्येष कदाचित् कविकौशलात्।

असावनुपनीतोऽपि वेदानधिजगे गुरोः। उत्क्रम्य दोषगणनां गुणवीथीं विगाहते॥179॥

स्वभावशुद्धः स्फटिको न संस्कारमपेक्षते॥178॥ तस्य राज्ञः प्रभावेण तदुद्यानानि जज्ञिरे। आर्द्रांशुकप्रवालानामास्पदं सुरशाखिनाम्।।180।। राज्ञां विनाशपिशुनश्चचार खरमारुतः।

"These vipras (or brahmins) who have the perfection of their ācara (or conduct) as their adornments and All forms of improprieties however may sometimes who are not ähitägnis (who have not performed the by the cleverness of the poet be lifted up beyond the region regular worship of Agni), and who have sons born to of Faults and placed among the gunas (or good qualities). them perform the Vaisvianaree-Isti (or sacrifice to the God of Fire). (This is an example of disagreement with the By the greatness of that king his pleasure groves

Śrutis). became the place of refuge of the celestial trees whose

This person learnt the Vedas from his teacher although tender foliage furnished fresh garments.

he did not undergo the ceremony of Upanayana (or A hurricane forecasting the ruin of kings blew shaking

initiation to the Vedas), for the crystal which is naturally the sprouts of the Saptacchada tree together with the pollen

pure does not stand in need of a samskāra (or purifi- of the kadambas. (Here although the Saptacchada flowers

cation). appear in the autumn season and the kadambas in the rainy season, and therefore there is a disagreement about

उक्तदोषस्य कदाचिद् गुणत्वमप्याह-विरोध इति।। एषः उक्तरूपः सकलः

श्रुतिविरोधं दर्शयति-अनेति।। एते अक्लिष्टाचारभूषणाः अक्षुण्णसर्वाचार- समग्र: अपि विरोध: कवे: कौशलात् वर्णनाचातुर्येण कदाचित् दोषराणनाम्

समन्विताः जातपुत्राः विप्राः अनाहिताग्नयः अकृताग्न्याधानाः अपि वैश्वानरीम् उत्क्रम्य विहाय गुणवीथीं गुणश्रेणीं विगाहते गुणत्वेन गणनीयो भवती-

इष्टिं यागं वितन्वते कुर्वन्ति। अत्र च श्रुतौ कृताग्न्याधानादेरेव वैश्वानरेष्ट्यधिकार- त्यर्थः ।।179॥

प्रतिपादनात् अनाहिताग्नीनां तद्वर्णनं श्रुतिविरुद्धम्।।177।। तत्र देशविरोधस्य गुणत्वं दर्शयति-तस्येति।। तस्य राज्ञः प्रभावेण महिम्ना

स्मृतिविरोधं दर्शयति-असाविति।। असौ जनः अनुपनीतः अकृतो तदुद्यानानि तस्य राज्ञः उद्यानानि आर्द्राणि नवानि इत्यर्थः अंशुकानि वस्त्राणि

पनयसंस्कार: अपि गुरोः सकाशात् वेदान् अधिजगे अधीतवान्। तथाहि स्वभावेन प्रवालानि येषां तेषां सुरशखिनां देवतरूणाम् आस्पदं स्थानं जज्ञिरे। अत्र

प्रकृत्या एव शुद्ध: निर्मल: स्फटिकः संस्कारं शुद्धिं न अपेक्षते। अत्र अनुपनीतस्य मानवोद्यानेषु द्योतयतीति चमत्कारव्यञ्जनात् गुणत्वमापद्यते इति

वेदाध्ययनं स्मृतिविरुद्धम् उक्तञ्च मनुना 'नाभिव्याहारयेद् ब्रह्म स्वधनियमनादृते। फलितार्थः।।180।।

शूद्रेण हि समस्तावद् यावद् वेदे न जायते' इति॥।178 ॥। कालविरोधस्य कदाचिद्गुणत्वमुदाहरति-राज्ञामिति।। राज्ञां प्रतिपक्षभूपानां विनाशपिशुनः विनाशसूचकः 'पिशुनौ खलसूचका' वित्यमरः। खरमारुतः

302 काव्यादर्शः तृतीय: परिच्छेद: 303

धुन्वन् कदम्बरजसा सह सप्तच्छदोद्गमान्।। 181।। ऐन्दवादर्चिषः कामी शिशिरं हव्यवाहनम्। दोलाभिप्रेरणत्रस्तवधूजनमुखोद्गतम् I अबलाविरहक्लेशविह्वलो गणयत्ययम्।।183।। कामिनां लयवैषम्यं नेयं रागमवर्धयत्॥182। प्रमेयोऽप्यप्रमेयोऽसि सफलोऽप्यसि निष्फलः। एकस्त्वमप्यनेकोऽसि मम ते विश्वमूर्तये॥184॥ the season, still it is not a Fault, because the poet wants to emphasise that the flowering of the tree out of season is This lover considers fire as cooler than the rays of the an evil omen). moon, being agitated by the pangs of separation from The song in which there was unharmonious laya or his lady. (This is Loka-virodha which however is not a blending of tunes, proceeding from the mouths of their Fault). beloved who were afraid of the swaying of the swing increased the passion of their lovers. (Here there is "You are both commensurable and immeasurable; you kalāvirodha or error in the rules of art, only harmony of are both in the world (which is a fruit of your work) and laya is said to promote Raga or Love; but this is not a Fault without it (untouched by such works); you are both as the reason for the promotion of the lover's passion is One and Many : Salutations to you who are in the form stated to be because the songs proceeded from the mouths of the Universe." This Nyaya-virodha is not a Fault but a of their beloved). Guņa.

प्रचण्डवायुः सप्तच्छोद्गमान् धुन्वन् कम्पयन् कदम्बरजसा सह चचार। अत्र लोकविरोधस्यापि गुणत्वमुदाहरति-ऐन्दवेति।। अयं कामी अबलायाः युद्धयात्रा सप्तच्छदीद्रमश्च शरत्सु भवति, कदम्बपुष्पणि तु तदा न जायन्ते वर्षास्वेव विरहेण य: क्लेश: तेन विह्वल: व्याकुल: सन् ऐन्दवात् इन्दुसम्बन्धिनः अर्चिषः तेषां प्रादुर्भावात् तदयं कालविरोधः 'अकाले फलपुष्पाणि देशविद्रवकारणमि 'ति किरणात् अपेक्ष्येति यवर्थे पञ्चमी हव्यवाहनम् अग्निं शिशिरं गणयति मन्यते। वचनेन अशुभसूचनात् विजिगीषोः उत्कर्षातिशयव्यञ्जकतया गुण एव, अत्र हव्यवाहनस्य शिशिरत्वं लोकविरुद्धं तच्च विरहिणां कविकौशलञ्चात्र हेतुरित्यवधेयम्।।181।। चन्द्रकिरणस्यात्युद्दीपकत्वव्यञ्जनात् गुण एव।। 183।। कलाविरोधस्य क्वचिद् गुणत्वमुदाहरति-दोलेति।। दोलया अभिप्रेरणेन न्यायविरोधस्य गुणत्वमुदाहरति-प्रमेय इति।। भगवत्स्तुतिरियम्। प्रमेय: सवेगचालनेन त्रस्ता ये वधूजना: तेषां मुखेभ्यः उद्गतम् उच्चरितं लयस्य विरामस्य प्रमाणजन्यज्ञानविषयोऽपि अप्रमेय: अज्ञेयः असि, सफल: फलं कार्यं विश्वरूपं वैषम्यं वैपरीत्यं यत्र तादृशमपि गेयं भयचकितत्वात् लयासङ्गतमपि गानमित्यर्थः तत्सहित: अपि निष्फल: फलरहित: कार्येषु निर्लेपः असि, त्वम् एकोऽद्वितीयोऽपि कामिनां रागम् अवर्धयत्। गानस्य लयशुद्धिरेव रागवर्धनीति कलानियम: अत्र अनेक: बहुरूपः असि, अतः विश्वमूर्तये ते तुभ्यं नम इत्यन्वयः। प्रमेयत्वा- च तद्वैपरीत्यमिति विरोधः वधूजनान् प्रति कामिनामत्यनुराग व्यञ्जकतया गुण प्रमेयत्वादिकं परस्परविरुद्धं नैकाधारवर्तीति नैयायिकी युक्तिः साचात्र विरुद्धतया एव, कविकौशलेन प्रयोजकमिति ज्ञेयम्।।182॥ भासमानापि परमात्मनोऽचिन्त्यत्वं व्यञ्जयन्ती गुणत्वमेवारोहति॥।184॥

304 काव्यादर्शः तृतीयः परिच्छेद: पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां पत्नी पाञ्चालपुत्रिका। 305

सतीनामग्रणीश्चासीद्दैवो हि विधिरीदृशः।।185।। वाग्भि: कृताभिसरणो मदिरेक्षणाभि- शब्दार्थालंक्रियाश्चित्रमार्गाः सुकरदुष्कराः। र्धन्यो युवेव रमते लभते च कीर्तिम्।। 187॥ गुणा दोषाश्च काव्यानामिति संक्षिप्य दर्शिताः। 186।। इति तृतीयः परिच्छेदः समाप्तश्चायं ग्रन्थः।। व्युत्पन्नबुद्धिरमुना विधिदर्शितेन मार्गेण दोषगुणयोर्वशवर्तिनीभिः। blessed person sports like a youth attracted by Words who have loving eyes and who remain in his control; and he The daughter of Päñcala, who was the wife of the five also obtains fame. sons of Pandu, was the first among the Satis (chaste Thus ends the third section as well as this book. women). Such indeed is the Law Divine. (This is an example of ägama-virodha which however is a guna in this case). जनः अमुना विधिदर्शितेन मार्गेण पथा युक्त: इत्यर्थः दोषगुणयोर्वशवर्तिनीभिः Thus have been illustrated in a condensed form, the निर्दोषाभिः सगुणाभिरित्यर्थः वाग्भिः कृतम् अभिसरणं यस्य तादृशः alankāras in word and in meaning, the ways of decoration सुमधुरवचनभाषी सन्नित्यर्थः मदिरेक्षणाभिः मदघूर्णितनयनाभिः कान्ताभिः both easy and difficult and the virtues and blemishes of kāvyas कृताभिसरण: युवा इव रमते प्रीतिमनुभवति कीर्ति लभते च इति अन्वयः॥ With his intellect, trained by this Path of guna and dosa 18711 (Excellences and Faults) shown according to the rules, the ।। इति श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यविरचिता काव्यादर्शविवृतिः

आगमविरोधस्य गुणत्वमुदाहरति-पञ्चानामिति।। पाञ्चलपुत्रिका द्रौपदी समाप्ताः।।

पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां युधिष्ठिरभीमार्जुननकुलसहदेवानां पत्नीं अथ च सतीनां साध्वीनाम् अग्रणी: श्रेष्ठा च आसीत् हि यतः दैवः देवसम्बन्धी विधिः ईदृशः आगमानधीन: तेषां तस्याश्च देवांशतया शास्त्रोक्तत्वादिति भाव:। एकस्या बहुपतिस्वं सतीत्वञ्च आगमविरुद्धं तच्चात्र दैवाधीनतया वैचित्र्यमावहद्गुण एवेति॥।185॥। ग्रन्थमुपसंहरति-शब्देति।। इह अस्मिन् काव्यादर्शाख्ये ग्रन्थे शब्दार्था- लंक्रिया: शब्दालङ्काराः अर्थालङ्काराः सुकरा दुष्कराश्च चित्रालङ्काराणां मार्गा नियमा: तथा काव्यानां गुणा दोषाश्च सङ्किप्य दर्शिताः॥186॥ संक्षिप्तेऽप्य स्मिन् फलसिद्धिर्भवतीत्युपपादयन् ग्रन्थं समापयति- व्युत्पन्नेति।। व्युत्पन्ना संस्कृता बुद्धिर्यस्य तथोक्तः विशुद्धबुद्धिरित्यर्थः धन्यः

Index 307

Apakrama 285 Avyapeta vyāpetam 229 Apakāramam 276 Avyapeta Yamaka 231 apavakra 13 Avyapeta-Vyapeta 228 Applicable 124 Aprastuta-Praśamsā 200 Avyapeta-vyāpeta 230 Avyavahitam Antādi Yamakam Apārtham 276, 278 248

Index āptas 148 Ardha-bhrama 253 Avyavahitam Ādimadhya Yamakam 248 Ardha-bhrāhmaņa 254 Avyāpeta vyapeta Yamaka 232

A Ākāśa 47 Ardha-Śloka 249 Avyāpeta-vyāpeta Yamaka 233

Ābhīra 18 Ākyāyikā 13 Arjuna 200 Ayoga 88

Adbhūtopamā 73 Alankāra 39 arm-creeper 84 Aythagurutvam 291

Abhinnakriya 188 alańkāra 59, 62, 136, 166, 174, art 15 ayukta 162

Abhinnapadam 185 180, 183, 200, 282, 284 Artha 8 Ayuktam-rupakam 89

abhisārikās 142 alankāra Rasavat 174 Artha-vyakti 21 Arthāntara-Nyāsa 210, 123 ayuktakāri 126

Abhāva Hetu 156 Alańkāras 57 ayuktakārya 160

Abhāvābhāva 159 alańkāras 58, 103, 142, 144, arthāntarākșepa 121

Abhyāsa 247 151, 209, 210, 213, 214, 304 Arthatah Ekartham 281 B

Acikhyāsopamā 70 alankārasamsrsți 209 arts of speech (Alankāra) 33 badavā fire 130

actual forms 59 Ambhodharaḥ 281 Ārya 14 bahūpamā 74

Acyuta 192 anadārakșepa 112 asamasta 85 Bahuvrīhi samāsa 82

Acāryas 266 Anala 171 asambhāvitopamā 73 base-born Cupid 34

ācāra 300 Ananvaya 208 Asara 19 Beautiful lady 136

Adbhūta 175, 176 Adbhūtopamā 66 Ancient Person 202 Asayodattam 181 beautiful woman 108

animal life 293 asādhāraņopamā 72 bees 27

Adhikākșaram 291 Aniyamopamā 65 Asuras 78, 90 belch 50

Adimadhyanta Ekarūpa Annyonyopamā 64 aśīrvacanākșepa 113 Bhūmi 171

Adyanta Ekarūpta Vyāpeta Anugraha 55 Aśih 207 Bhūta 19

ädi-dīpakam 98, 100 anujñā 111 Așțavarņa 270 Bhīma 173

Agara trees 295 anujñākșepa 111 Atiśayopama 65 Bhagavatī 37

Agni 273, 300 anukrosākșepa 118 atiśayokti 142 Bhaginī 37

āgama-virodha 299, 304 · Anuprāsa 23, 27, 28, 29, 30, Atyantābhāva 158 Bhayānaka 175, 177

āgamas 213, 277, 294, 299 31,32 Atyukti 48 bhinnabhinnaviśesaņa 140

āhitāgnis 300 anuśayākșepa 120 authoritative writers 2, 148 Bhinnakriya 189

Airāvata elephant 279 ańga 210 autumn season 301 bhinnamārga 296

Ākhyāyikā 12, 14 anganagandamandane 292 autumnal moon 71 Bhinnapadaprāya 187

Ākhyāyikās 44 Avrtti 105 Bhinnapadaprāyam 185

Ākșepa 105, 187 Añjaneya 181 apūrva-samāsokti 141 avayava-rūpakam 87 Bhinnavrttam 276, 290

ākșepa 122 Apabhramśa 16, 18, 19 Avayavi-rūpakam 87 Aviruddhakriyā 188 Bhujangas 131

ākșepa-rūpakam 93 Apahnuti 182, 184 Bhãva 10

308 Kāvyādarśaḥ Index 309

Bhavikam 211, 212, 213 Dark-eyed ladies 189 enemy 12 glow-worm shines 81 Bībhatsa 175 dākșiņya 125 Etaretarābhava 158 Go 4 blessed person 305 dānavas 97 etymological meanings 268 Go-mūtrikā 252 blind man 5 deep ocean 7 excellent quality 41 God 89, 193, 300 Both Hidden 266 delightful speech 272 expanding breasts 46 God of Love 106 Brahmā 1, 47, 70, 193, 285 delightful voices 295 Explicitness of sense 40 God Laksmī 202 brahmins 300 Deśī 17 extreme exaggeration 47 Goddess of wealth 271 bride spits 51 Deśa-virodhinī 295 eye-blue lotuses 89 good qualities 11, 301 Brhatkathā 19 Deśādi-virodhi 294 eye-blue-lotuses 88 Gotva 4 Deva 192 eye-brow 132, 137 Govinda 170 C Devas 90, 278 eye-brow-creeper 94 grammatical rule 292 Campaka flowers 199 Devatās (gods) 98 eye-brow-creepers 89 grammatical rules 286 Campū 16 Dharma 8, 102, 148 great sages 17 Canany 268 dharmākșepa 108 F Grāmya 36 cāțūpamā 72 Dharmopamā 63 face-lotus-theatre 94 group description 59 Catușpada Adimadhyanta dharmyākșepa 109 face-moon scorches 94 Guņa 53, 61, 96, 193, 303, 304 Yamaka 237 dhruvam 151 faultless features 46 Guņa Sahokti 205 Causal Reason 152 Dīpakam 102, 103 festivals 9 fingers 84 guņa-dīpakam 97, 99 celestial language 17 Drșțānta 277 guņas 301 celestial trees 301 doșas 277, 279 Fire 300 guru 290 Chalika 20 domestic peacocks 99 Fools 47 Chando-Viciti 7 Double Negation 159 foot-tendrill 84 H charming speech 199 Dravya 61, 96, 194 Fragrant breeze 99 Colas 295 dravya-rūpakam 98 fragrant smell 68 hāsya 175, 176 Half-revolution 253 common attribute 149 drinking honey 126 full-grown lotuses 155 Hari 90, 170 common quality 150 drinking scenes 9 fundamental bhavas 296 Hari (Indra) 279 component parts 87, 88 Dūrakārya 159, 160 fundamental notes 297 harsh language 73 composed passage 39 Dvijas 125 G Hemanta season 296 compound words 43, 44 Gadya 6, 43 hero 12 Conceit 145, 151 E Gadyam 12 Hetu 154, 156, 158, 163, 277 constitute grandeur 39 Easterners compose 44 gambhīra 212 hetu-rūpakam 91 convertion parts 87 eka vyatireka 129 Gandharvahasta 274 Ekacchanna 274 Gandharvas 193 Hetu-Vidyā 298 cool shade 140 Hetu-viśeşokti 195 cruel rainy season 110 Ekacchannāśritam 265 Ganges 90 Hetus 159 D ekānga-rupakam 88 Garuda 273 hetvākșepa 122 Daitya ladies 177 Hidden Names 264 Dakşa Prajāpati 191 Ekārtha-dīpakam 102 Gauņārtha 263 Ekārtham 276, 281 Gauda path 22 honey 27 Dantya 258 Elder's order 181 Gaudas 28, 48 honey-bee 76 darbha 201 enemical attitude 146 Gaudī 18 Hota 171 dark eyes 198 enemies 11 generous person 8 hyperbole 145

310 Kāvyādarśaḥ Index 311

kāraka 152 kāruņya 174 limpati 149, 150, 151 Miśra 6, 16, 24 Iksavākus 202 Miśrakam 19 Illustrative Citation 123 kāryākșepa 110 literature 3 logic 293 Miśras 16 Immutable God 275 kāryānantaraja 160, 161 immutable primary letters 275 Kāvyalakșaņam 2 Loka-virodha 303 māla-dīpakam 100 Lokapāla 196 individual poets 53 Kāvyas 26, 57, 62, 304 Mālopamā 75

Indra 78, 196 Kāvyādarśa 214 Lord 167 Mohopamā 67

Khara 36 lotus flower 51, 76 Moksa 8 intuitive intellectual power 54 lotus-mouths 1 moonrise 9 irate lady 86 kiryā 96 lotus-pool 1 Mrdu 24 Itihāsas 8 Kiryā Sahokti 206 Love 89 Muktaka 7 kokilas 189, 206 lovely lady 1 Krama 168 Mutual (Non-existence) 158 J Jalam 171 Kriyā 61, 194 lower lip 86, 198 mutual differentiation 129

Jāhnavi 90 kriyā-dīpakam 97, 99, 100 mutual help 212

Jāti 6, 59, 61, 96, 193 kriyāpekșā 155 M mūrcchākșepa 118

Jāti-dīpakam 96, 98 maņdala 161 Mūrdhanya 258 Krodha 296 mandalas 186 judge 11 Krsņa 192, 200 Madhyam 24 N jñāpaka 152, 154 Kşatriyas 186 Nātaka 19 Jñāpaka Hetu 156 kuțaja trees 104 Mahākāvya 8

Kubera 196 Mahārāśțra 17 Nātakas 16

Kulaka 7 Mārga 36, 41, 58 Namantarita 276 K Kaņthyas 259 Kumuda 168 Mahāyamaka 247 Nandana trees 176

Kumuda flowers 134, 207 maiden falls 117 Nature 73, 74 kadamba 136 kumuda-pond 295 majestic theme 212 Nāmāntaritā 264, 271 kadamba trees 104 kadambas 301 kunda 97 Majesty 78 Nārāyaņa 285

Kalā-virodha 296 kunda flowers 162 malaya 206 Nibhrtā 264, 272

Kalinga 294 malaya breeze 294 nicula flowers 110

kalpaka tree 91 Malaya hill 153 Nicula 295 L kalpas 10 Nicula trees 98 Lātī 18 mandakrāntā metre 289

kalāvirodha 302 Lāsya 20 manerșye 293 Nidarśanam 204

Kapila 299 marriage 9, 15 Nindā 168, 197 Lańkā 181 Karņa 200 Marut 171 Nindopamā 69 lady swan 81 Kathā 12, 14, 19 Matrā 6 laghu 290 Mādhurya 37, 177 Nirnayopamā 68

Kathās 13 Lakșaņas 213, 266 Nisarga 138

Kāma 8 Lamba 14 Madhuryam 21 Niyamākșeparūpokti 188, 191 Medinī 203 Kāmena 291 Niyamavan 188, 190 languages 18 kāntam 45, 48 Law Divine 304 metrical defect 290 Niyamopamā 64

Kānti 21 Leśa 165, 168 metrical feet 29 non-harsh letters 38 mid-final 216 nūnam 151 Kānyakubja 268 light taxes 186 kāraņākșepa 109 limpat 149 mid-initial 216 Nyāya 277, 293, 299 milch-cow 4 Nyāya-virodha 303

312 Kāvyādarśaḥ Index 313

Nyāyākhyā 298 poetic merits 56 poetry 53 Reason (hetu) 151 samādhāna-rūpakam 94

O prabhutvākșepa 112 red dust (pollen) 51 Samāgata 263

Ojas 21, 43, 44 Reversed Recurrence 250 Samāgata Prahelikā 267

old lady 271 pragrhyam 292 Prahelikās 262, 266 Reversed Recurrences 251 samāhitam 180

old masters 58 roșākșepa 117 Samāna-śabda 265

ordinary meanings 45 Prakrtam 18, 19 Prakalpitā 264, 270 rolling eye-bees 88 Samānarūpa 263, 269

Pramușitā 263, 268 royal swans 92, 197 Samānaśabda 272 Samānopamā 69 P Pańkaja flowers 169 Prasāda 21, 23 Rūpaka 187 rūpaka-rūpakam 94 samāsokti 138, 142

Pada 246 Pratiședhopamā 71 Pratibhā 55 Rūpakas 209 Samuccayopamā 65

Pada madhyanta 233 Padabhyāsa 239 Pratijñā 277 Samudga 239, 240, 241

Padadyānta Avyāpeta-vyāpeta Pratilomam Yamakam 249 S Sandașța Yamaka 238

Yamakam 236 Prativastūpamā 76 Sam-mūdha 265 Sandamsya Yamakam 248 Saṅghāta 7 sandal paste 296, 99

Padādimadhya Avyāpeta- Praśamsopamā 70 prayoga 289 Sańkīrņa 266 sandal trees 152

vyāpeta Yamaka 234 pregnant woman 52 Sańkaras 276 sandal-water 156

Padānta Yamaka 232 Present Non-existence 158 Sankhyānam 168, 264 Sandeha 208

Padya 6, 43 Previous Non-existence 157 Saṅkhyātā 264 Sandhi 248, 290, 292

Pāndu 304 Preya 169, 171 Samkīrņam 209, 210, 211 sandhyānga 213

palm-lotus 84 Samkhyapahnuti 182 Sanātana 271

panoromasiac metaphor 92 Prāgabhāva 157 Sammūdha 273 Saptacchada tree 301

paravaśākșepa 116 principal moon 119 Prākrtam 16, 17 Samskrtam 17, 18 Sarasvatī 1, 54, 56

Parithārikā 273 prāyāḥ 151 samskāra 300 Sarga bandha 15,7, 8, 18

Parivrtti 205, 207 Puloma 78 samskāras 298 sargas 10

Parușa 263, 270 Samskritam 16 Sarvatobhadra 253, 255

parvas 212 Sasamśaya 283

Paryāya 272 R Samśayam 276

Paryāyoktam 178, 179 Rāșțras 293 Samśayopamā 67 Satīs 304

path of Gouda 21 rainy season 97, 295, 301 samśayākșepa 121 sauksma 134

ranges of clouds slept 52 sadrśa-vyatireka 134 Savirodha 197

Path of guņa 304 Rasa 10, 27, 169 sages 46 Saviśeşaņa-rūpakam 90

path of words 21 sahaja 160, 161 sācivyakșepa 114

Paurastyās 26 Rasas 177 Rasavat 169, 173 sahetu vyatireka 130 Sādrśya-vyatireka 131

Pādādi Yamaka 230 Rāga 302 Sahokti 205, 207 sādrśya-vyatireka 132, 133

pārijāta tree 77 Pāñcāla 304 Rāghava 181 saithilya 31 sākșepa vyatireka 130

Rājatanam 271 sajāti-vyatireka 135 śańke 151

pitiful description 119 playful dance 94 Rājavarma 171 samāsokti 139 śāstras 18, 62, 288

Rāma 202 Samam 24 Śańkara 192

poem 4, 11, 15 Rāvaņa 181 samasta-vyasta-rupakam 85 Śabdahīnam 276, 286

poems 18 Realistic expression 58, 59, 62 Sambhyata 270 Śalya 20 Samādhi 21, 49, 51, 53 Śambhu 70, 285

314 Kāvyādarśaḥ Index 315 Śaurasenī 18 sthanas 212 season autumns 295 U secondary moon 119 Sthanas Kanthya 258 Varņas 256, 260, 270

Sentiments 177 strong man (Rāma) 36 Ubhaya-cchanna 266 Varuņa 196 Stuti 166, 168, 196 separation 15 Subrahmanya 191 ubhaya-vyatireka 129 vast range 7 Ubhayacchanna 274 Setubandha 17. vastu 212 sugarcane 54 ubhayavrtti 105 Vastūpama 63 sexual enjoyment 35 Śeșa 131 Sugata 298 Ucchvasa 14 Vañcana 263, 268 Sukumarātā 21, 39 Ucchvāsas 13 Vañcita 276 simultaneous application 51 Sukumāram 38 Udara 41, 42 vākyārthopamā 75 single defect 4 Sukumārata 37 Udāttamas 182 vāsanās 55 single differentiation 129 Udbhūti 299 Sithilam 23 sunrise 9 Vedas 277, 300 sūkșma 151 Udāratvam 21 Vernal 84 Śiśira season 296 Śiva 61 Sūrya 171 Udāttam (Sublimity) 180 Vernal Grace 84 Svabhāvokti 211 Unavarņatā 291 Skandha 18 Svarūpāpahnuti 184 Vişamam rūpakam 89

śleşaviddha 123, 125 Universal 124 Vișņu 97 Universe 121 ślişta-rūpakam 92 Svara-niyama 257 Vișaya-nihnuti 183

ślistaksepa 119 Svaras Sthanas 256 Unmanayantyaḥ 281 Vibhudha 192

śliştārtha-dīpakam 103 Sweetness (Mādhurya) 27 Upamā 62, 187, 211 Vibhutyudattam 181

Ślesa 21, 211 Upamā-rūpakam 209 vibhāvanā 136, 138

Ślesopamā 68 T Tadbhava 17 Upamapahnuti 184 Victory 12, 15, 75

Śliştam 22, 185 Taditvantah 281 Upamās 209 Vidarbha 21 Upanayana 300 Vidarbha path 22 smrti 294 Tatsama 17 Upendravajrā 291 Vidura 170 Smarasya 291 Tattvakhyānopamā 72 vikriyopamā 74 smile-flowers 88 Tattvapahnava-rūpakam 95 upper garment 175

soft eyes 119 upāyākșepa 116 vikārya Hetu 155 urjasvī 170, 178, 179 soft rays 186 Tālavya 258 Tālavya-Sthānas 258 utkaņthayati 104 Viparyāsopama 63

solar rays 51, 135 Tejasvī 195 Utpala 89, 169 viparyaya 123, 127

Soma 171 vipras 300 Virodha 200 southern breeze 96, 125, 152 tender eyes 75 utpala flower 118, 119, 146, 147

Southerners (Dākșiņātyās) 32 tender grass 97 Utpala flowers 199 virodhavan 123, 125 treasure-house 53 Utprekșā 145, 147, 151, 209,211 Virodhi 188, 191 Sphuta 24 tremulous lips 281 Utprekșopamā 66 Virodhopamā 71 spit 50 tri-coloured throats 60 Viruddham 91 śrutis 294 truthful expression 72 V Śṛgāra 296 Viruddhakarma 188, 190 Tulyakaraviśeşana 139 Śrī 202 Vaidarbhas 23, 28 viruddhartha-dīpakam 101

Śruti 31 Tulyayogapamā 77 Vaiśvīanaree-Ișți 300 visandhi 292

Śrutis 300 Tulyayogitā 195 vakra 13 Visandhikam 276

Stananyitnavaḥ 281 two 84 Vakrokti 211 Vismaya 296

Sthäna-niyama 259 Tyāga 42 Varņa 6 vital breaths 79, 101 Varņa-niyama 261 viśeşastha 124 Varņana 212 Viśeşokti 193

316 Kāvyādarśaḥ

viśvavyāpī 123 Word 4 viśvavyāpi 124 word 3 Vīra 296 vomit 50 Y vṛttākșepa 106 Yama 196 vrttyanga 213 Yamaka 32, 215, 216, 217, vulgar expression 34 218, 219, 220, 221, 222, Vyapeta-Yamaka 228 224, 225, 226, 227, 229, Vyartham 276 230, 231, 247 Vyasta 293 Yamaka Kriyā 247 Vyatireka 128, 187 Yamakas 223 Vyājastuti 201, 203 Yamaka 235 Vyoma 171 Yathasamkhyam 168 Vyāpeta Yamaka 233 Yati 288 Vyāpeta-ādi-madhya Yamaka Yati-bhraştam 276, 288 234 Vyāpeta Yamaka 237 yatnākșepa 115

Vyuktrānta 263, 268 yoga 88 Yogāmālātmikā 265 yukta 162 W yukta-rupakam 88 war 15 yuktakārya 160 water lies (Kumudas) 49 wealth of poetry 54 yuktātmā 123, 126

witty expression 72 yuktāyukta 123, 127