1. Kavya Darsa Dandin Commentary Jivand Vidyasagar 1890
Page 1
काव्यादशः
महाकवि मोदराझाचार्थ्या
1 परिजतङुलपतिना दि, ए, उपाधिधारिया
विरचितया विषत्या समलकृतः ।
द्वितीयसंस्कररम्।
कलिकाताराजधान्याम् नारावरयन्त्रे सुद्रितः ।
इू १८६० ।
Page 2
काव्यादर्शस्य सूचोपत्रम्।
प्रथसपरिक्क दः । स्ोकाङ्ग:
यमकलत्तएम् सोकाङ्ग: ग्राम्यताया माधुर्य्यप्रति- 4
मङ्गल्ाचरगम्' १ वन्नकत्वम् ६२ ,वाक्ाप्रगंसा ३ सौकुमार्य्यलनगम् · काव्यप्रशसा
काव्यलत्तगम् १० उदारत्वलन्तगम् काव्यभेटा: ११ श्जोगुएलत्तणम् ८०
महाकाव्यलक्णम् १४ कान्तिलनएम् ८५ू। गद्यकाव्यभेढा: २२ समाधिलन्गम् मिथ्र्रकाव्यभेदाः २१ काव्यस्य कारणानि काव्यस्य संक्कृतादिभे- दान्तरागि २२ द्वितोयपरिच्केदः।1 कथा-वृहत्कथयोभेंद: ३८ (५६-१८४पृष्ठा ) रीतिविवेक: ४0 अलङ्गारसामान्यलचम् स्ेपादिगुणा: ४१ सेपलच्नगम् ४३ खभावोति: प्रमादलक्षगम् ४५ उपमालन्एम् ममतालचगम् धर्मोपमा
५१ वस्तु पमा प्रमङ्गतः अ्र्रनुप्रासस्य विपय्यासोपमा निरुपयम् ५५ अन्योन्योपमा
Page 3
( २ )
सोकाङ्क: शोकाङ्: नियमोपमा १८ मालोपला ४२ श्नियमोपमा २० वाक्यार्घोपमा ४२ ससुच्चयोपमा २१ प्रतिवस्तूपमा अ्तिशयोपमा २२ तूल्ययोगोपमा उत्प्रेचितोपमा २३ हेतूपमा ५० 4 २४ उपमादोष: ५१ मोहोपमा २५ उपमाबोधकशव्दा: संशयोपमा २ ६ रूपकसामान्चलन्तयम् ६६ निर्ययोपमा समस्तरूपकम् ६६ स्नेषोपमा २८ व्यस्तरूपकम् ६७ समानोपमा समसव्यस्तरूपकम् ६८ निन्दोपमा २० सकलरूपकम् प्रशंसोपमा ३१ श्रवयवरूप कम् ७२
आाचि्वासोपमा ३२ ्रवयविरूपकम्
विरोधोपमा एकाङ्गादिरूपकम् पतिषेधोपमा २४ युततरूपकम् ।इटूपमा २५ श्रयुततरूपकम् ७5
A तत्वाख्यानोपमा २६ विषमरूपकम् अ साधारणोपमा सविशेषएरूपकम् ८१
अ्रभूतोपमा ३८ विरुद्रूपकम्
असभ्भावितोपमा हेतुरूपकम्
वहपमा ४० स्िष्टरूपकम् विक्रियोपमा ४१ उपमारूपकम्
Page 4
( =)
सोकाङ्: सोकाङ्व:
लनिरेकरूपकम् ढढ़ साचिव्याच्तेप: १४५
पारोपरूपकम् यत्नाच्तेप: १४८
ममाधानरूपकम् परवशानेप: १४८
रूपज रूपकम् उपायाच्तेप: १५१
तत्वापकवरूपकम् रोपानेप: १५२ दोपकम् मूच्छचप: १५५ मानाटीपकम् १०७ अ्नुक्रोशाच्षेप: १५७ पिरुदाथटीपकम् १०६ सिष्टाच्ेपः १५६ एकार्थदीपकम् १११ अनुशयाच्चेप: १६१ िटार्थरूपकम् ११२ संशयाच्ेपः १६२
आवृत्ति: ११६ अर्यान्तरानेप: १६५
तदुभेटा: १६७
आन्ेप: अर्यान्तरन्यास:
तट्भेदा १२० तदुभेदा: १७०
धर्मान्तेप: १२७ व्यतिरक: १८०
धर्म्बान्तेप: १२६ एकव्यतिरेक: १८१
कारणानेप: १२१ उभयव्यतिरेक: १८२
कार्य्यानेप: १३४ सस्नेषव्यतिरेक: १८५
१२५ साक्षेपव्यतिरेक:
११७ महेतुव्यतिरेक: १८६ प्रभुत्वाच्तेप: अनाटराच्ेप: प्रतीयमानसादृश्य- १२६ ्ाशीवचनाक्षेपः १४१ व्यतिरेक: सादृश्यव्यतिरेंक- परुपाचतेप: १४३ भेदान्तराि १६२
Page 5
( ४ )
सोकाङ़: नोकाङ: विभावना विरोष: समासीति: २०५ । ऋरप्रन्ुतप्रशंसा ३४० तद्भेदा: २०८ व्याजसुति: ३४२ अपूर्वसमासोलि: २१२ निदर्शनम् ३४८
स्रतिशयोतति: २१४ सहोनि: ३५१
२२० यरिहत्ति: २५१
२२१ आशी: ३५७
२२४ सड्ोरोम् २५६
हेतु: २६०
तद्भेटा: २३५ तद्भेदो भाविकम् २६४
सून्: २६० तद्भेदा: २६५
लश: २६५ ततोय: परिच्ेद: । क्रम: २७२ (१८५-३८० पृष्ठा ) यमकम् लक्षणानि २७५ १ तद्भेदा: २८५ गोमूतिका ७८
समाहितम् २९८ अ्र्द्वस्त्रमः
उदात्तम् ३०० सवतीभट्रम् अ्पङ्क तिः ३०४ सरस्ानवर्रानियमा: ८३
३१० प्रहेलिका ८६
तट्भेदा: २१४ त सानानि विशेषोत्ति: ३२२ समागताप्रहेलिका ८८
तुत्ययोगिता २३० रवा्निताप्रहेलिका ६८
Page 6
( ५)
श्रोकाङ्ग: सीकाछ:
व्युत्क्रान्ता यतिभंग: १५२
प्रमुपिता वत्तभङ्ग: १५.६
ममानरूपा १०० विसन्नित्म् १५६
परुपा १०० देगकालकलालोकन्याया-
मलगाता १०१ गम विरोधा: १६२ प्रजन्पिता १०२ देगविरोध: १६५११६६ नामानरिता १०२ कालविरोध: १६७११६८ निभृता १०२ कलाविरोध: १७०
गमानशन्दा १०३ लोकविरोध: १७२
गंमूढा १०३ न्यायविरोध: १७४११७५
परिहारिका १०४ आगमविरोध: १७७११७८
एक छूत्रा १०४ टेशविरोधे गुण: १८०
उभय चूर्वा १०५ कालविरोधे गुण: १८१ मद्गोणा २०५ कलाविरोधे गुण: १८२ टोपविभागा: १२५ लोकविरोधे गुण: १८२ अ्पार्थ त्वम् १२८ न्यायविरोधे गुए: १८४ व्यर्थ त्वम् १२१ शागमविरोधे गुरः १८५ एकार्थत्वम् १३५
ममशयत्वम् १२६ ग्रन्यसमाप्ि:। ग्रपक्रम: १४४ गन्दहीनतवम् १४८
Page 7
काव्यांदर्शः।
प्रघम: परिच्ेद: ।
मानसे रमतां नित्वं सर्वशुक्का सरखती ॥।१।
प्रथम्य कमलाकान्सं भक्ताभोष्टफलप्रदम् । काव्यादर्भस्य विष्ृतिं वितनोमि सता सुदे॥ किवदन्तीयं यत् महामहोपाध्यायः श्रौमान् दएडौनाम कवि: ग्रन्यमिमं स्वयं विरच कमपि राजपुत्म् अध्यापयामाम इति। ग्रन्वारस् निर्विभ्नेन प्रारिप्तितपरिसमाप्तिकासनया कवि- य्रन्वाधिछठाटतया वाग्देवतायाः सरणरूपमङ्गलमाचरव्राह चतुसुखेति। चतुसुखस्य ब्रह्मएः सुख्ान्चेव श्रभ्ोजवनानि पद्मवृन्दानि तेषु हसवधू: हसीसरूपा सर्वतः सर्वावयवेन सर्व- प्रकारस च शुल्ला खेतवर्णा परिणद्दा च सरखती वागधिड्ठाती टेवी नित्यं सततं मम सानसे चेतसि तदास्यसरसि च रमतां विहरतु मानसे सरसि पद्मवनेषु हंसीव या ब्रह्मणो मुख- कमलेषु त्रुतिरुपेए सतत विहरति सा सर्वशुद्दा वाग्देवी मम हृदये सततं वसतु इति निष्कषः । नित्यमित्यत्र दोर्घिति पाठे दीरघं सुचिरमित्वर्यः ॥ १ ।
Page 8
काव्यादमें
पूर्वशास्तागि संहत्य प्रयोमानुपलभ्य च। यघासामर्ध्यमस्माभि: क्रियते काव्यलन्गाम् ॥२॥ दूह शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानामि मर्वथा। वाचामेव प्रसादेन लोकयावा प्रवर्त्तते ॥ ३ ॥
सम्प्रति ग्रन्यम्य अ्रभिधेयं निर्दिंगन् प्रतिजानीते पूर्व- शाम्तागोति। पूर्वेषा कवीना भरताटोनां माम्ागि काव्य- यन्यान् सहत्य मनेपेगा तेभ्य सारमाऊ्तष्य प्रयोगान् मष्ा- काव्यादिपु प्रयुक्ान् विषयान् उपनभ्य समालोष्य च अ्रम्माभि यथासमार्र्य यथाशाका यथान्ञानमिति यावत् काव्यस्य लक्षण सरूप नव्यत चायते श्रनेनेति व्युत्पत्या लक्षगम् दतरव्यव- नकेटक अमामान्यधर्म इति यावत् क्रियते निर्णोयते। एतेन काव्यमेव ग्रन्थम्य अभिधेय दर्शितम् ॥ २ ॥ दृदानी ग्रन्थस्य प्रयोजनकथनाय वाचा व्यवहारोपयोगि- त्वम् अन्वयत्र्तिरकाभ्यामाह दहति उदमिति च। दह ससारे गिष्टे धोरे। तदुत महाभारत-न पागिपादचपलो न नेत्र- चपली मुनि। न च वागङ्रचपल इति सिष्टस्य लक्षगम्॥ दनि। महेश्वराटिभि अनुशिष्टाना साविताना प्रक्तततिप्रत्व- यादिविभागेन मस्ताना तथा शिष्टाना जातिदेशादिविभागन मिद्ाना प्रचलिताना प्राऊ्मतदेशीयाना वाचामेव प्रसादेन अनु- कम्पया माहाय्येनति यावत् मर्वथा सरवैं प्रकारः लोकानाम् उत्तममध्यमाधमभेटेन विविधाना यात्रा व्यवहार प्रवर्त्तत प्रचननत तननोत्तमा संस्कृतयैव वाचा व्यवहरन्ति मध्यमा ततो निक्वटया साधुभाषया, अधमा नौचभापया दति। देश- न्रातिभेदेन एवमेव भाषाव्यवह्ार इति फलितार्घ: ॥ ३ ॥
Page 9
प्रघम: परिच्चेद: ।
डद्मन्वं तमःकवत्लं जायेत भुवनत्यम्। यदि शब्दाव्नयं ज्योतिरासंसारं न दीम्वते॥ ४ ॥ आदिराज्यशोनिम्वमादर्श प्राप्य वा्यम्। तेषामसव्निधानऽञपि न सवयं पश्व नश्वति॥ ५ ॥
इदमिति। यदि प्ब्द. प्राह्मयः अ्रभिधानं वस् तत् शब्द- नामकं वाख्रयमित्वघ: व्योतिः तेज.प्रकाशकखवरूपघमंवन्तेन वासये तथात्वारोप:। आससारं जगत् भ्रभिव्याम्य न दोम्ववे न विरानते तदा इदं हत्सं सर्वें सुवनानां खर्गमर्त्त्चर सातलानां नयम् त्रन्वं तम: गाढान्वकारव्यासमिति यावत् जावेत सूरय्यों- दयाभावे दूव वागमावे जगत् भन्कारमयमेव स्यात् वाग्भिरव सर्वेषां जवानलाभादिति भावः-। एतेन पश्य प्रयोजनं वाग्व्यव- हाररूपमेव कघितम् । अ्र्प्रभिधेयप्रयोजनयोच परस्परं न्राप्य- द्रापकत्वादिरूपः सम्वन्धः यघायथमवगन्तव्यः। एषाछ ग्रन्वादो अवश्यवत्व्यतोत्ता यथा, ाताथे मातसस्वन्वं सोतु तोता प्रवर्त्तत। यन्वादी तैन वत्रव्यः सम्वन्धः सप्रयोननः॥ दति॥8॥ ददानीं वाचासुपादियत्वं दर्भयति, श्रादिराजिति। श्ररादि- राजानां मन्विच्ताकुप्रभृतोनां यशोविस्वं कौर्त्तिरुपं प्रतिविम्वं कर्त्तृ वाझवं कविगएनिवहं काव्यप्रवन्वरूयमादर्शं दर्पसं प्राम्य वेषाम् आादिरानानाम् असन्निधानिऽपि घसत्तायासपि न नश्यति न विलीयते इति-सरयं पश्य अवलोकयेति रानपुतं प्रत्युक्तिः। दर्पण विभ्वपतनं सव्रिह्ितानामेव दह तु वास्नय- रुपे दर्पणे भसन्रिहितानामपीति उपमेयाधिक्यवर्णनव्यति-
Page 10
⑈
का त्र्यादमें
गोर्गों: कामटुया सम्यक प्रयुता स्मर्व्यते दुघैः। दुष्पयुत्ता पुनर्गोत्वं प्रयोत्तु: सैव शंसति॥ ६॥ तदत्पमपि नोपेच्यं काव्ये टुष्टं कघञ्ञन। स्प्रादपुः मुन्टरमपि शितेगौकेन टर्भगम् ॥७॥ रेकालनार। ददस पुरावृत्तवर्गितानां यश.कौ्तन प्रयो-
वाचामुपाटेयत्व मामान्येनोक्का वागविशैषस्य कविप्रगोत- प्रानम्य विशेषोपादेयत्व कौत्तयव्नाह गौरिति। मम्यक् प्रसुता गुणालद्गाराटिवलवेन दोपराहित्येन सुनिबद्दा गौ. वाक् गर्गप पणुवागवर्ध्याटड नेतष्टगिभूजले। लच्यटृ्वां स्त्रिया दुमि गोगित्यमरः। बुधे. विद्वद्विः सहृदयैः सुधीभिरित्वर्यः कामद्घा कामदोहिनी यथाभिन्नपितपूरणी गौः धेनु. समर्य्ते मन्यते। एक. भब्दः सुप्रयुता: सम्यक् नातः खर्गे लोके च कामधुक् भवति इति मुतेः। अपरज्न, धर्मार्थकाममोच्चेपु वैचल्तगयं कलासु च। करोति कौति प्रौतिक्व साधुकाव्य- निषेत्रगम्॥ दति। पुनः किन्तु सा एव गो: दुप्प युक्ता सदोप- तेन गुालद्गारादिराहित्येन च प्रयुक्ता निबद्ा सतौ प्रयोतु प्रयोगं कुर्वत कवेरिति यावत् गोत्व वृषत्वमन्नत्वमिति भाव अमति सूचयति ॥ ६ ॥ तत् तम्मात् प्रयोजकस्य गोत्वख्यापनात् काव्ये म्रल्पमपि टुट दोप भावे क्प्रत्ययः। कथजन केनापि प्रकरिण न उपन्य न सन्तव्यं मवथा दोप: परित्वाज्य इत्यर्थ,। ननु गुणा- नद्वारादिमद्भावे सामान्यदोपैग का च्तिरिति चेत् तवाह् स्यादिति। वपु गरीर सुन्दरमपि सभावतः गुगादिवत्तया वा
Page 11
प्रथम: परिचेट:।
गुपदोषान् प्रशास्तन्नः क्घं विभजते जनः ।
अतः प्रजानां व्युत्पत्तिसभिसव्वाय सूरयः । वाचां विचित्रमार्गाणां निववन्धु: क्रियाविधिम्॥६॥
सुदशनमपि एकेन एकाङ्गवर्त्तिना सुद्रेमापि शिवेरा धवन- रोगेए दुरभंग दषित सवात् अ्रत दष्टान्तालद्वार। तदुतं साहित्वदपण. दृष्टान्तस्तु सघसस्य वस्तुन प्रतिवि्बनम् दूति॥श ॥ अभासतन्ः प्रविद्दान् जनः गुरादोषान् काव्यस्य उपा- देवत्व्यन्दका धर्मा गुणा तान् हयत्व्यन्त्का धर्मा दोपा ताब कयं विभजते विशेषेण बुध्यते नैवेत्वर्थ श्रोज प्रसादादि- गुखाना तुतिकट्ादिदोषाश्याञ्ज काव्यपाठन्वसमावेस सामा- न्यतः परिज्ञानपि शासत्राविज्वान विभेषज्ञानामन्नवारदिति भाव.। तवाहि रूपाया सौन्द्यादीनां भेदोपलव्धिपु विशेष- जनषु त्रन्वस्य अधिकार, श्ति किस् अस्ति नैवेत्वर्य। अतापि दृष्टान्तालहार.।८ । मतः कारणात् गुगटोषाया विभागादे: शाररगम्यत्वात् हेतो. सूखव. पूवंपसिडता: भरतादय: प्रज्ाना तोकाना व्युत्पत्तिं वाग्वैचिताज्ञानम् अ्भितव्वाय अभिप्रेत्व उिश इूत्यर्थ. विचित्रमार्गाणा विचिवा विविधा मार्गा नन्यान रौतय. गौड़ीप्रभृतवः यासां तथाभूताना वाचां काव्यप्रवन्वा- नाम् इत्यर्घ: क्रियाविधिं रचनाविधान निववन्तु च्रु दत्रघ: काव्यग्रन्यान् रचयासामु. इति यावत्।८।।
Page 12
काव्यादर्मे
तैः शरीरस्स काव्यानामलङ्गाराश्ट दर्गिताः । शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पढावली ॥ १० ॥ गदां पदास् मिश्रज्न तत् विधैव व्यवस्थितम्। पद्मं चतुप्पटी तच्च वत्तं जातिरिति द्विधा ।११।। कन्टोविचित्यां मकलस्तत्प्रपञ्चो निदशितः । मा विद्या नौम्वितीर्षूगां गभ्भौरं काव्यसागरम्॥१२॥
दृदानीं प्राचीनमवाटनिर्देगपुरःसर काव्यगरोर निरू- पर्गात तेरिति। ते. पूर्वपणिडतै काव्यानां शरोरम् अन्द्गाराथ पन्न्रियते एभिरिति व्यृत्प्त्या अन्नद्वाराः काव्यगरौरगोभका गुणालद्वाराठ्यथ दर्गिताः । काव्यानामिति बहुत्व प्रकार-
ममतमुद्दाटयति गरोगमिति तावच्छब्दो वाक्ालङ्काराय। दटा हद्या रमादयनुगमेन मनोहरा इत्वर्यः ये वाच्यलच्यव्यङ्ग- भदेन विविधा अर्था. ते. व्यवच्छवा विभृपिता पढावली पटमर्सष्टि, काव्यम्य गरोरमिति वत्तुलार्थ.॥१०। दढानी काव्यभेदान् दर्मयाति गद्यमिति। तत् काव्य विवेव तिप्रकारगैव व्यवस्थित, सिद्वान्तित प्राचीनेरिति शेप । गद्य कन्दोरहित पद्म कन्दोबड मिय्र गद्यपद्योभयात्मकम् दत्वर्थः । तत् पद्य चतुश्चरगानिवद्ध तरदपि वत्तं जातिमिति दिविधम् अत्तरमख्यया निवद वत्त मात्रया निबदा जातिर्रिति नंयम् ॥२१॥ कन्दामि विचीयन्ते विन्ञायन्ते अनर्येति कन्दोविचित्या पिद्गनादिकृतक्कन्दोग्रने तेपा हत्तजातिप्रभ्तौना प्रपञ्न
Page 13
प्रघम: परिच्छेदः । 9
सुत्ताकं कुलकं कोष: सङ्कात इति ताहशः । सर्गवन्धाङ्गरूपत्वादनुत्ता: पद्यविस्तरः ॥१३ ॥ सर्गवन्धो महाकाव्यसुच्चते तस्य लचषगम्। आशोर्नमस्किया वस्तुनिर्देशी वापि तन्मुखम्॥१४। विस्तार: निदर्मितः निरुपितः सा विद्या छन्दोन्जानमित्वथ गन्भोरम् अ्रगाव दुर्गममित्वर्यः काव्यमागर काव्यरूपसराव तितीर्षूणं तरितुमिच्छूनां नौ: तरसखरूपा इत्यर्घ: काव्यानां प्रावेश इन्दोवद्तवा तत्वाठथिमि: छवन्दोक्वाने अरवश्यमेव यतितव्यमिति भाव: ॥ १२ ॥। ददानीं महाकाव्यं निरुपयिथन् तदवान्तरभेदकघनस्य तदन्त:पातित्वादनुपयोगित्व दर्भयति, सुकमिति। अत्र इति- पटम् एवमर्थकम्। सुन्नकं स्र्रोकान्तरनिरपेक्षमेकमेव पद्मम्। तटुतम् त्ग्निपुरारी, सुनक त्ररोक एवैकश्तमत्कारच्तम. सताम् इति। कुलक पच्चत्नोकात्क पद्मम्। तदुक्, इाभ्यान्तु युग्सक नय तरिभि: त्रोकेः विशेषकम्। चतुर्भिस्तु कलापं स्यात् पत्चभिः कुलकं मतन्॥ दूति। कोष: अन्योन्यनिरपेच्: पद्यसमूदः। उत्रान्, कोष. न्नोकससूहस्तु स्ादन्योन्यानवैक्षक दूति। सङ्कातः प्रत्येकपरिसमाप्तार्थकपदोः कघासमाप्तिः। तटुत. यत्र कविरैकमयं दृत्तेनेकेन वर्णवति काव्ये। सङ्गातः स निगदितो हन्दावनमेघदूतादिरिति एव ताट्ृश: तथाविध: युग्मकादिच्व पद्यविस्तर: पद्मानां विस्तार: सर्गवन्वस्य मह्या- काव्यस्य अङ्गरूपत्वात् अवयवस्वरूपत्वात् अ्तुतः न प्रदशित द्रत्वर्थः ग्रन्थविस्तारमिया इति भाव: ॥१३॥ सम्प्रति महाकाव्य निरूपयति सर्गवन्व इत्वानिना। सर्गेप
Page 14
काव्यादमें
द्रतिहामकयोह्तमिनरद्दा मढाग्यम्। तुर्वर्गफलोपेतं चतुरोदात्तनायकम् ॥ १५ ॥ नगरा गीवशैलर्त चन्ट्रार्कोटयवर्गानैः। उद्यानमलिलक्रौडामधुपानरतोत्मवैः ॥ १६॥
वन्नो यम्य म शोकमग्ात महाकाव्य तम्य महाकाव्यम्य लक्षणं स्वरुपम् उच्यत श्राशी गभागसन नमम्किया नमस्कार मापकर्षबौधकवचन वाषि श्रथवा वम्तुन प्रक्ृतम्य तदशम्य वानिर्देग कथन तम्य महाकाव्यम्य मुखम् शदि आशे पभृतोनामन्यतम प्रथम वर्णनीयमिति निष्कर्ष। तत् कोयक- भदानागो. ग्घुवशादी नमस्कार गिशुपालवधादी वस्तु- निर्देश इति ॥ १४॥ पतिहामेति। दतिहामाना गमायगभारतादीना कथया रद त निवय भवेत् महाकाव्यमिति गेव मर्वत वा अ्थवा मन् मत्यभरत वत्तान्त आयययो यम्य ताटृशम् इतरत् रमा- यणमहाभावताठिव्यतिविक्कमप एतेन अमत्ववृत्त महाकाव्ये न यणनोयमिति प्रदर्शितम्। चतुग धर्मार्यकाममीच्तागा वर्ग चतुर्वर्ग म एव फन्न तैन उपेत युक्म्। चतुर. कार्य्य- कुगन उदात्त महान् नायक, प्रधानपुरु यम्मिन् तथा- भनम्। नायकनत्तगमुतता दर्पणे यथा त्यागो कती कुलौन त मशोको रूपयीवनोलाही। टत्तोऽनुरप्तनोकम्तेजोवैदग्वा- शोन्वान् नेता दति ॥१५॥ कंवल नायकवर्गनेन कबीना न चरितार्यता इतिहासाटे ए्व तज्न्ानम्य मिडत्वात् प्रत नायकवर्गानमानित्य तदानु- पद्रिकनगरटिकमपप वर्गनीय तथात्वे काव्यगोभाजननात्
Page 15
प्रथम: परिच्ेदः ।
विप्रलन्सै विवाहैस्न कुमारोदयवर्ानैः ।
अलक्कतमसंचिप्तं रसभावनिरत्तरस्। सगेरनतिविस्तीरी: श्रव्यहत्तैः सुसन्धिसिः ॥१८ ॥
दहुसनद्दजनाकीर्य. प्रदेश अरोवः ससुद्र शैल पर्वत. 'चन्द्रा- कौटय: चन्द्रसूर्य्ययोव्दय: उपलच्ननेतत् अ्ररुमनमपि, एतेषां वर्पने उद्यानसलिलयो: क्रोडा मधुपान रतीत्तव. सन्भोगनड्गार ते विप्रलसैः सभ्भोगन्ङ्गारात् पूर्ववतत्तिमि पूर्वरागप्रभृतिभि: चतुर्विधमावै विवाहैः परिसयव्यापार कुमारोदयस्य पुत्रोत्त्तेर्वर्णान तथा मन्त्रं परामर्भ: दूतप्रयारम् आज्ि युद्धं नायकस्व त्रभ्युदय, जयलाभ ते अलकृत नीभितं नगराटंवो महावाव्ये वर्षनीया इत्वये। उत्तज्ज। नन्ना-
वंनसागरा। सन्नोगविप्रलन्नी च मुंनिखर्गपुराध्रा.। रणे प्रयाशोपयमनन्त्व पुतोदयादय.। वर्गनीयां वँवायोग ताङ्गा-
त्मरजित मज्नेपेस न वणनीय मंविस्ुरमित्वर्य तथा मति सहृदयहृदयङ्गमं भवतीति भाव.। रने नृङ्गागादिभि भावे प्राधान्चेनाभिव्यते व्यभिचारिमि उद्दुद्वमान्वै सायिभि रत्यादिमि तथा देवदिविषयक अनुरागैव्न निरन्तर मंहुन्ध पूगंम् इति यावत्। अनतिविस्तीरैं शान्तनियमिताष्टादिभि तटुतमौधानसंहितायाम्। अ्रष्टनर्गान्न तु न्यूनं विंगत्नर्गाच नोधिकम्।- महांकाव्यं प्रयोततव्यं महापुरुपकीततियुगिति।
Page 16
काव्यादमें
मर्वव भिन्नव्टत्तान्तैरपेतं लोकरञ्जकम्। काव्य कल्पान्तरस्थरायि जायेत सद्लङ्गति ॥१६। न्यूनमप्यव यैः कैश्विदड्गैः काव्यं न दुष्यति। यद्युपात्तेषु सम्पत्तिराराधयति तद्दिद: ॥ २० ॥
ण्तच्त प्रायिकम् आरधिक्स्यापि तवैव कोर्त्तनात् यथा नात्यन्तविस्तरः सर्गस्त्रिशतो वा न चोनता। द्विमत्या नाधित कार्य्यमेतत् पद्मस्य लक्षगमिति। श्रव्यव्ृत्तेः दोषणरिद्दारी गुगान्नद्गारमंयोगन च स्ुतिमुखावह्ृपद्यैरित्ययः । सुसन्धिभि परम्परमापेच्नैरित्यर्थ, यच्च कैथ्ित् "सन्धयो नाटकलचणोक मुग्नप्रतिमुखगर्भविमर्निर्वहणाख्याः पञ्च" दति व्याख्यात तद्भ्ान्त महाकाव्यलच्तगी नाटकोयलच्तणयोगस्य असभवा दति ॥ १८। मर्वतेति। सर्वत्र भिन्ना: वृत्तान्ता येघु तै. सर्वेषु एव सगे वर्गनोयविपयागां प्रभेदादिति भावः। अथवा भिन्न पृथव छन्दमा रचित वत्तं पद्मम् अन्ते येषां तैः प्रत्येक सर्गान प्रायगस्तया दर्गनात् एकष्टत्तमयैः पदै. अवसानेSन्यव्टत्तकैर्शि वचनाच्च यद्दा भिव्नानि पृथक्क्कन्दोभिबद्दानि तैः अन्ता: रम्य ताटृगेः। तदुतं, नानावृत्तमयः क्वापि सर्गः कसन दृश्य इति। उपेत युक्तम्। सदलद्गति सत्य: विद्यमाना: अ्रथट गोभनाः अलद्धतयः अनुप्रासोपमादय: यस्मिन् ताट्ृशं कार लोकाना रन्नक सष्टदयमनोहर सत् कल्पान्तरस्थायि चि. म्यायि चिग्कीत्तिकरमिति भाव: जायेत भवेत् ॥ १८॥ इत्य महाकाव्यलक्तगामुक्का खस्डकाव्यमपि निरूपयति न्यूनमिति। अत् महाकाव्ये उत्केप्विति शेष: यैः कैच्वित् श्रं
Page 17
प्रथम: परिच्छेट: । ११
गुगतः प्रागुपन्वस नायकं तेन विद्विषाम्। निराकरयमित्वेष मार्ग: प्रक्ृतिसुन्दरः ॥ २१ ॥ वंशवोर्द्यश्रुतादीनि वर्गायित्वा रिपोर्राप। तज्जयाव्वायकोत्कर्षवर्णानञ्ज विनीति नः ॥२२।। तपाद: पद्सन्तानो गद्यमाख्यायिका कघा। दरति तस्य प्रभेदी ह्वी तयोराख्यायिका किल ।।२३॥
नयूनं होनमपि कावं न टुषति यदि उपातषु वर्षितषु विष- वेषु सम्पत्ति: रचनामाधुर्य्य तदिदः काव्याभिन्नान् भाराघर्यन रमादिसद्भावेन प्रौणाति। तदुतं, नावर्यनं नगयादिर्दोषाय विटुषां मन। यदि शैलर्मु रावादेवनिनेव तुपति ॥ दति यछुपात्तार्घसन्यत्तिरिति पाठे स एवार्य.।२०। सम्पति काव्ये नायकप्रतिनावकयोरवर्णनप्रकारमाह, गुरुत इति वंभेति हा्यान्। प्राक् प्रथमं नायकं गुरतः उपन्बस्य गुनवत्वेन कौन्तयिता तैन नावकेन विद्दिषा भवूण प्रति- नायकानामित्वर्यः निराकरण पराजय, दत्वेषः मार्ग: वर्णन- रीति: प्रक्ृतिसुन्दर: खभावरम्यः यघा रामायण, रामरावयो- गुंथदोषान् वर्णयित्वा रावयावधवर्रानम्॥ २१ ॥ रिपो: पवोरपि वंशः कौलौनं वो्यं पराक्रमः त्रुत शास्त्रज्ञानम् चादिना दयादाचिस्वादि वथायथमवगन्तव्यम्। एतानि वर्यायित्वा कौत्तयित्वा तव्नयात् तस्य रिपो जयात् नायकस्य उत्कपवर्णनं नः अ्रत्ान् विनोति तोषवति। वथा किरावे दुर्योधनस्य प्रनारज्जनम्॥२। पद्यं निरूपयब्राह अपाद इति। अपाद: पादः छन्दोवडः
Page 18
काव्याटमें
नायकैनैव वाच्चान्या नायकैनेतरेग वा। ' खवगुगाविष्कियादोषो नात भूतार्थशंसिनः ।।२४। अपि त्वनियमो हष्टस्तताम्वन्यैकदीरणात्। अन्धो वत्ता स्यं वेति कौहग्वा भेटलक्षगम्॥२५॥
सोकचतुयागः तद्हवित पदसन्तानः पदसमूह: गद्यं तस्य गद्यम्य ही प्रभेदी आास्यायिका कया च। तदुक, कथाकां मगस वस्तु गद्यैरैय विनिर्मिंतम्। क्वचिदव भवैदार्या क्वचि- इक्रायवछाके। आटौ पद्मैनमस्कार: खलादेद्टत्तकीर्तनम्।। इति। यथा कादम्वय्यादि। आख्यायिका कथावत् स्यात् कयेवेंगादिकोर्तनम्। अस्यामन्यकयीनाज वत्त गय्यं कचित् क्वचित्॥ दति। तयोर्मध्वे आख्यायिका नायकैनैव वाच्या नायक एव अस्या वका इत्यर्थः एवकारादन्यव्यवच्केदः। उत्तन्, वत्तमाखयायते यम्या नायकेन खवचेष्टितम् दूति। अन्या कथा नायकेन तढितरेण वा वाच्या यथा कादम्वर्या चन्द्रापोडस्य नायकम्य मयाखेतया सल्ाप.। ननु नायकम्य वत्तृत्वे तस्य म्वगुगाविष्करण दोपायेति गढ्ढा वारयव्नाह सगुगेति भूतार्थ गमिन यथार्थवाटिन: नायकस्य अव वक्ृत्वे खगुगाविष्कि या निजगुगख्यापनं दोष न भवतोति शेष: । अ्रसत्यकथनस्यैव ढोपल्वात् इति भाव: । २३।। २४।। पूर्वीत्त प्राचीनमत दूपयनाह, अपौति। अपितु किन्तु तवापि आस्यायिकायामपि अन्येः नायकमिनैः उठौरणात् कथनात् नायकादन्येवामपि वक्कृत्वाटिति यावत् अ्र्नियम: पृर्तरमतन विरेध, दृष्ट । कथायाञ्ज अन्च' गायकभिन्नः -खय नायकी वा वक्ा इति मैदलचगम् आख्यायिकाया भेदकरग
Page 19
प्रघम: परिचेटः । १३
वत्नञ्नापरवत्नन्न सोच्ासत्वञ्च भेदकम्। चिङ्जमाख्यायिकायाश्चेत् प्रसङ्गेन कथाखपि॥२६॥। आर्व्यादिवत् प्रवेश: किं न वक्रापरवत्नयोः । भेदश्व दृष्टो लम्भादिरुच्छासी वास्तु किं ततः।।२७।।
वा कोटक् अकिष्नित्करमिति भावः। श्रस्यायिकाया वका नायक: अस्याय यदा स एव वका तदानयो: श्रमेदत्वस्य दुर्वारत्वादित्यनुसन्वेयम्॥ २५ ॥ अपरद्ट भैदकरण दूषयति वक्रमति। वक्रम् अपरवत्नन्न दन्दती, तटुशं वत नादाबसौ स्यातामवेर्योडनुष्टुभि ख्यात- मिति तयुजि ननरला गुरुः समे तदपरवल्नमिदं नजौ री दति। वैतालीयं पुष्पिताग्राञ्चेच्ळन्त्यपरवत्नकमिति च। उच्छास: कघांभव्यवच्छेद: आश्ासापरपर्य्याय: तदुता कघां- नाना व्यवच्ेद आखास दूति कथ्यते। तव्ताहित्यक्ष भेदकं कथाया दति शेष: । एतत् वयम् आ्रस्यायिकाया: चिह्न लक्षरं चेत् कथासु अपि प्रसङ्गेन प्रस्तावक्रमेए आर्य्वादिवत् वक्कापर- वक्नयो: कन्दसी: प्रवेशः किं न भवेत् द्ूति शेषः। अपितु भवे- टेव। उत्तज् कथालक्षणाधिकार आर्य्यावत्नापवक्कायां छन्दसा येन कैनचदिति। तवादुतभेदकरएं भमविजृन्भितमर्वेति भाव:। लभः कथापरिच्ेदस्य संज्नाभेद: शदिपदेन उल्लासा- दोनां ग्रहणं ल्ादि उच्ासी वा मेदख दृष्ट: कुतचित् कधायां लभ्भपदेन परिच्छेद: ल्वतः आ्स्यायिकायासुच्छास- पदेन वा उल्लासपदेन कवत इत्यनयोभेंद: वा श्रस्तु तत. किं सन्नामात्मेदो न विज्ञित्कर इत्वर्घः सरूपवैलखस्वैव भेदक- तेन कौर्त्तनाव्॥ २६॥२७॥ २
Page 20
२४ काव्यादर्गे
तत् कयाख्यायिकेलका जाति: मंज्ाइ्याद्विता। त्रतैवान्तभविष्यन्ति शेयास्याखयानजातयः ॥२८॥ कन्याकरगासंग्राम विप्रलस्भोद्याद्यः । सर्गवन्धसमा एव नैते वैशेषिका गुगाः ॥ २६॥
दटानीं समतमाविष्कगेति तदिति। तस्ात् कथा पाख्यायिका च दति सज्ञाद्वयेन नामभ्याम् अद्विता न तु स्वरुपत इति भाव। एका अभिव्ना जाति: उभयोरपि गद्य- मयत्वात् इति भाव । अरत्रैव कथाख्यायिकयो: इत्यर्थः श्रेषा प्रवशिष्टा आख्यानजातय: खएडकथाटयय अन्तर्भविर्यान्ति एतयो प्रकाग्भेदा दूति भाव। तदुशम् आ्रग्नेये, आ्रस्यायिका कथा खएडकथा परकथा तथा। कथालिकेति मन्यन्ते गद्य- काव्यन् पञ्चधा॥ इति ॥२८॥ काथास्यायिकयोर्भेंटान्तरसपि दूषयात कन्येति। कन्चाया दरगं युद्धादिना बलात् ग्रहग गक्षसोद्दाढ दत्वर्थ। तदुक, हत्वा कवित्वा च भित्वा च क्रोशन्तीं कृदती गटहात्। प्रमह्य कन्याहरण रक्षमो विधिरच्यते॥ इति। सगामो युद्ध विम्र- लभभ: मभोगमृद्गारस्य पूर्वभाव सच पूर्वरागमानप्रवासकर- णात्मकश्चतुविध इति दर्पणकारः। उदय: सूर्य्यचन्द्रयो. अ्रभ्यु- न्नतिर्वा नायकम्य, आदिना उद्याननगरादयो गह्यन्ते। एते गुगा' आस्यायिकाया इति शेष यथा आस्यायिकामुपक्रम्य कन्याहरणमग्रासविप्रलभभोदयान्वितेति सर्गवन्धसमाः महा- काव्यमामान्या एव कथायां किसु वत्रव्यमिति भावः अ्रतः एतें वैशेषिका भेदका धर्मा न। उ्रज्न अ्यमेव हि भेदी भेद- हेतुवी यद्िरुद्दवर्माध्याम इति । २८॥
Page 21
प्रथम: परिच्ेदः ।
कविभावकृतं चिस्ल्मन्यवापि न टुष्यति। सुखमिष्टार्थसंसिद्वै। किं हि न स्ात् कतात्सनाम्३० मिश्रागि नाटकादीनि तेषसन्चव विस्तरः । गद्यपद्यमयी काचित्वस्पूरित्यभिघीयते॥। ३१ ॥
ननु क्थायां कवेभविविशेषो लच्यते आस्थायिकायान्तु न तथेत्यापज्ञ तदपि निरस्यति कवौति। कविभावक्वत कवे: भावलतम् प्रभिप्रायरचितं चिर्र लक्षणम् त्रन्वतापि कवायान् इति शेष: न दुधतत यया शिशुपालवध सगशषत्रोकेषु त्री. शब्द किराते व लक्ष्मोशव्द. प्रयुक्नः। एवम् आस्यायिकायां प्रयुनं तत् न दूयं भवति तथाहि दष्टार्धसंसिद्वैर अभिप्रेतार्घ- साधनाव सवतालनां सुधियां किं हि सुखं प्रारभ्भः न स्यात् अपितु सर्वभेव वेषाम् दच्छाघोनलात् निरङुशा: कवय दवति भाव:॥ ३० ॥ सन्पति मिन्त्रकाव्यमाइ मिन्त्रागीति। नाटकादौनि टृश्य- काव्यानि मिवाषि गद्यपद्योभयमिन्चितानि श्रादिपदन प्रक- रणादौनां परिग्रहः। उरव्व नाटकमय प्रकरणं भायव्यायोग- समवकारडिमाः । दहानगाङवोत: प्रहसनमिति रुपकायिि दश। तथा। नाटिका नोटकं गोठी सट्कं नाव्यरासक प्रस्थानोत्ताप्यकाव्यानि प्रेङ्नं रासकं तथा। संलापकं श्ी- गदितं शिव्यकञ्ज विलासिका। दुनन्निका प्रकरसौ हह्ोशो भाषिकत्वपि। भष्टादश प्राहुरुपरूपकासि मनौषियः ॥दति। तैषां नाटकादोनाम् अन्चत भरतादिग्रन्े विस्तर: बाहुत्ेन प्रकाश: तद्िजिन्ञासुभिस्तवैव वतितव्वं ग्रन्ववाहुत्यभिया न ममात प्रयास इति भाव.। न कैवलं दृश्यकाव्यस्य मिस्त्रत्ं
Page 22
१६ काव्यादर्गे
तदेतद्वाझयं भूय: मंस्कतं प्राक्ृतं तथा।
सस्कतं नाम दैवी वागन्वाख्याता महर्षिभिः । तङ्गवस्तत्ममो देशोत्यनेक: प्राृतक्रमः ॥३३॥
न जकाव्यम्यापि कदाचित् मिन्र्रत्मस्तीत्याह गद्येति। गद्य- पन्मयो काचित् वागी दति शेष चम्पूरिति अभिधीयने प्ाग्यायिकाटो गद्यस्यैवाधिक्य पद्ममत्यमेव इह तु उभयोरेव प्राधान्यमित्यनयोर्भेंट। काचित् दत्यनेन विरुदास्यकाव्यव्यव छह्रेद तम्य राजस्तुतिविषयत्वेन विभिन्नविषयत्वात् तदुक गद्यपद्यमयी राजस्तुतिर्विरुदसुच्यते दति ॥ ३१ ॥ तत् तम्मात् एतत् वाझय वागात्क काव्यशास्तं संस्कृत देवभापया रचितं प्राऊमत तदास्यभापया रचितम् अपभ्नश. वन्यमाणोक्तभावाविशेषनिबद्ं तथा मिन्न्न नानाभाषामय- मित्वर्थ दति एवरूपेग आर्य्याः विद्वास. चतुर्विधम् आद्द' वर्णयन्ति। उत्तञ्न भोजेन, सस्कृतेनैव कोऽम्यर्थः प्राक्ृतनैव चापर.। गक्यो वाचयितुं कच्ित् अपभभन वा पुन ॥ पै- शाचा शोरसेन्या च मागध्यान्यो निवध्यते। द्विताभि: कोऽपि भाषाभि. मर्वाभिरषि कखन ॥ दति ॥३२॥ संस्कृतादिकं विवगोति सस्कतमिति। दैवी देवसस्वन्धिनी देवव्यवहाया वा वाक् महर्पिभि. सस्कतम् अ्रन्वाख्याता कथिना, प्राछ्ृताना नोचानामिद प्राऊ्मत तस्य क्रम: नियम: पनेक: बड्ुविधः तथा तद्गव. तम्मात् सस्कृतात् भवः उत्पन्न तत्समः सस्कृतसटृण, तथा देशो तत्तहेशप्रचलित इ्त्यर्थ.।
Page 23
प्रथम: परिच्क दः। १७
महाराष्ट्राप्रयां भाषां प्रकृष्ट प्राऊृतं विदुः। सागर: सूकिरत्नानां सेतुवन्धादि यन्मयम् ॥३४।। शौरसेनो व गौड़ो च लाटो चान्ा च तादशौ। याति प्राकृतसिलवं व्यवहारेषु सन्निधिम् ॥३y॥ तभीरादिगिर: काव्येष्वपस्रभ दति सृताः । शास्वेषु संस्क्वतादत्चदपम्र शतयोदितस्॥ ३६ ॥
देशोनामपि संसकृतसादृश्यात द्वावैव भेदाविति केचित्। उत्तन्न, आर्षोत्यमार्षतुत्वन्न द्विविध प्राऊ्ृतं विदुः इति॥ ३३ ॥ महाराष्ट्रात्तया महाराष्ट्री नाम दच्िगापघवर्त्ती जनपढ- विशेष: तदाच््या तव्सम्वन्विनीं तत्नत्वैव्यवहतामित्वर्थ साषा प्रक्वष्टम् उत्कृष्ट प्राहृत विदु: जानन्ति वुधा इति शेष: । सूक्ि- रत्नानां सूलय सुवचनानि एव रतानि सह्दवानन्दजननात् रत्नसवरूपाणि तेषा सागर: सेतुवन्वादि सेतुबन्ध. तदास्यकाव्य- ग्रन्यविशेष: आरदिपदन दशसुखवधादीनां परिग्रह. यनायः यदालक महाराष्ट्रीयभाषया रचित इत्वर्घ.॥ ३४ ।। शूरसेनो नाम मथुरासन्निहितजनपदमेद गौड: देश- विशेष: लाटौव कश्वित् देशभेद तत्तह शप्रचलिता तथा तटभी तत्सटशो अ्रन्या च देशोया सापा प्राहृतमिति एनं व्यवहरिषु प्राहृतनासव्याहारंषु सननिधि याति प्रापति त्रन्या च तटशे- त्यनेन सर्वदेशोया एव प्राक्ृतनाव्ता कविभिर्निवध्यन्ते दूत्वप सूचितम् ॥ ३५॥ काव्येषु त्भोरे गोपजातिविशेष आदिपदेन केवर्त- चाएडालादीनां ग्रहण तेषां गिर. वाच: अपभंश इति स्मृता
Page 24
१८ काव्यादमें
मंस्कृतं सर्गवन्धादि प्राकृतं स्कन्धकादिकम्। आसारादीन्यपभ्रंशो नाटकादि तु मिश्रकम् ।३७॥
अपभगनास्न्रा कविता शास्त्रेषु काव्यातिरित्ेषु वेढाटियु तु मस्कृतात् अन्यत् सवें प्राक्ृतम् उमविख्वितमाभोरादिवचनञ्ज उत्यर्थ प्रपभगतया उढित कवितम् ॥ २६ ॥ मम्लृताटिक निरुप्य तत्तलत्यागि निरूपयति मस्ूत- मिति। सर्गबन्धः पूर्वसुता प्रबन्धविशेषः महाकाव्यमित्यर्थः माटिपटेन खग्ड़काव्यादौनां परिग्रह मम्कृतं मरूतभाषया रचितम्। तथाच अग्निपुगगम्, मर्गबन्धी महाकाव्यमारब् अंक्कृतेन यत्। तङ्वव न विशेत्तत तव्सम नापि किञ्जन ॥ इति। म्कन्कादिक स्कन्धक छन्टोभेट आटिपटेन गलितकादोना गरहगम्। तदुना', क्वन्दमा स्कन्धकेनेव तथा गलितकैरपि दति। म्कन्कादिच्छन्दीरचित काव्य प्राक्ृतं प्राऊ्ृतभाषा- मयमित्वर्थ। आमारादोनि आमारादिभि छवन्दोभि निबद् मित्यर्थ काव्यम् अपसगः। नाटवादि तु नाटकम् श्र्टि यथ्य तत् श्रटिना प्रकरगनाटिकादिपरिग्रहः मिन्त्रकं नाना- भाषामयमित्वर्थः । तथाचोत नाटकादिप्रस्तावे, पुरुषागा- मनोचाना सस्कृत स्यात् कतात्मनाम्। शौरसेनी प्रयोक्रव्या तादृशोनाव्ज योषिताम्॥ आसामेव तु गाधासु महाराष्ट्रीं प्रयोजयेत्। अ्रव्रोक्ता मागवो भापा गजान्त पुरचारिगाम् । चेटाना राजपुवाणा थेष्ठिनाव्नाई्वमागधी। प्राचा विदूपका- टीना वुर्त्ताना स्यादवन्तिका॥ योधनागरिकादोनां दाक्ि- गाल्याहि दोव्यताम्। शकारण शकादीना शाकारीं मप्रयो- नवेत्॥ इति ॥ ३9 ॥
Page 25
प्रथम: परिच् दः । १८
कयाहि सर्वभाषाभि: संस्कवतन च वध्यते। भूतभाषामयों प्राहुरङ्व ताघीं छहत्कघास्॥ ३८ लास्यच् लितशल्यादि प्रेच्चार्घसितरत् पुनः। प्रव्यसवेति सैषापि द्वय गतिरदाहता ॥३६ ॥
कथा पूर्वोत काव्यभेद नर्वभाषाभि संसृतेन च वध्यते विरचते हिशव्दोडवधारणे तवाहि कघा हिविधा मिन्भाषा- मयो सस्कृतमयी च इति भाव। हल्यां तदास्यकाव्यन्तु भृतभाषा पैशाची भाषा तन्नयी तद्राचताम् त्रद्डताघीं विन्तय- रमपूणी प्राह्. विद्वांस इति शेष ।। ३८ ।। सन्प्रति दृश्यनव्यलभेदेन काव्यस्व दवैविध्यमाह लास्येति। लास्य मङाररसाविद्स्त्रीजननृत्यम्। तटुक्. लास स्तौपुसयो- र्भावस्तदह तब माछ्टु वा। लासं मनमिजील्लासकरं नृदङ्ग- हाववत्। टेव्ये देवोपदिष्टलात् प्रायः स्ोभि. प्रयुच्चते॥ दति। अ्न्यन्. कोमल मधुर लास्यं नृङ्गाररससयुतम्। गीरीतोष- करदवापि स्त्ीनृत्यन्तु तटुचते॥ इति। इलित पुरुषुनर्त्तनम्। तदुत. पुंनत्वं ्वन्तितं विटु इूति। शत्या कपालदेशे कर- विन्यामपूर्वकं तृत्वं तदाह, भाले हस्तं समावेश्य नृत्य शत्येति कीर्त्तितम् इति। शत्वेत्यत्न सास्येति क्वचित् पाठः तथात्वे सान्यं गोतवादितादिससन्वित नृत्य रासाण्रपर्य्यायसभिहितम्। आदिपदेन तायडवादिपरिग्रह। तथोतं, तल्लास्य ताएडवव्चेति छलितं शत्यया सह। हत्ीभकज् रासच्न पट्प्रकारं विटुर्युधा॥ दति ताएडवसुद्दततृत्यं यथा, उद्वतन्तु महेशस्य शामनात् तरड़नोदितम्। भरताय तत' स्थातं लोने ताएडवंसंज्या॥ दूति। इलौशं स्त्रीणां मणडलाकारण नृत्वम्। यटुत, मरड-
Page 26
काव्याटमें
व्रस्त्वनेको गिरां मार्ग: सून्मभेद: परस्परम्। तव वैटर्भगोड़ोयी वर्येंते प्रम्फुटान्तरी। ४० । श्रेप: प्रमाद: समता माधुय्यं मुकुमारता। नर्यव्यत्रिकदारत्वमोज: कान्तिसमाघय: । ४१ ।।
नेन तु यत् म्योग वृत्य हमीशकं विदु । तव नेता भवेदेको गोपम्नोणा यथा हरि.॥ तटेव नाम्याटिमइ्टित काव्य प्रेपाय प्रेन्य. दृश्य अथ प्रतिपाद्य वस्तु यम्मिन् तत् नटे गमाद्यनस्थानुकरगास्य दर्शनविषयत्वात् इतरत् अ्रन्यत् दृश्य-
उतन भोजगजेन, श्व्य तत् काव्यमाहयंन्नेच्यते नाभिधीयते। यावयोग्व सुखद भवैत्तदषि षड्विधम्॥ दति। इत्य मा प्रमिदा ण्या उक्करूपा इयौ द्विविधा गति: काव्यभेदप्रवर्त्तक पन्या उदाहृता प्राचीनैरिति गेप ।। ३८ । एव काव्यभेढ निरुष्य तम्य गोतिनिरुपयति अ्रस्तीति। अ्नंक विविध गिरा वाचा मार्ग रचनापद्ति. रोति इति यावत् अक्ति। तथाच, गौडी वैदर्भी पाज्चालो इति वामन। झतिरिक्ञा लाटीति दर्पणकार। वैदर्भी चाथ पाच्ानी गोडो चावन्तिका तथा। लाटोया मागधी चेति पोढा रीतिर्निंगदात इति भोजगाजाटय । म च परसर सून्समेट खल्पमात्रभेट व्त तन्निरुपणेन ग्रन्यवाहृत्यकरण प्र्थेति भाव । तत विवि- व्वषु मांगपु मध्ये वैदभंगोडोयी वरखेंते यत. तो प्रस्फुटम् अन्तर यथो तादृगी ण्कम्य मुकुमाग्तवेन अपरस्य उत्कटल्ेन अत्यन्त- वैमादृग्यात् इति भाव ॥४० ॥ के ते भेटरभीगोडनी इत्वाह श्रेष इति। सेपादव दभ
Page 27
प्रघम: परिच्छद: । २१
दूति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दशयुगा: स्मृताः । एषां विपर्य्ययः प्रायो दृश्वतै गौड़बर्त्सनि ॥४२॥
शिथिलं मालतीमाला लोलालिक लिला यघा॥४३॥
गुणाः शब्दार्घोत्कर्षविधायिनो धर्मविशेषाः वदर्भमाग्य वैदर्भीयरोत्या: प्राणाः जीवनानि एतन स्न्रेषादिमत्यदरचना- वत्त्व वैदर्भीत्वमित्युत्तम्। स्मृताः परिडतेः इति गेष: । दर्पस- कारादयस्तु आलनः शोर्य्यादय दव रसस्य काव्यात्मभूतस्य धर्मा माधुय्यौज.प्रसादादय एव गुणा इत्ाहु:। गोडीवर्तनि तु गौड़ोयरोत्यान्तु एषां त्नेषादोनां प्रायः वाहुत्ेन विपर्यय वैपरोत्य दृश्वते विपर्य्ययस क्वचित् सर्वथा, क्वचित् कैनचित् अशनेति बोध्यम्। उत्तन्न, श्समस्तैकसमस्ता युक्ा दर्शाभ- गुरीव् वैदर्भी। वर्गद्वितीयवहुला खत्पप्राणाच्तरा च सुविधेया इति बहुतरसमासयुक्ता सुमहाप्राणाच्तरा च गोडोया। रोति- रतुप्रासमहिमपरतन्त्रा स्तोभवाक्या च इति ॥ ४१॥ ४२॥ दूदानीं स्लेषादीनां लक्षणानि निरूपयति स्निष्टमित्यादि। अल्य. प्राणः सारः उच्वारणप्रयासः येषां तानि प्क्राणि उत्त- राि प्रधानानि प्रचुरागि यस्मिन् ताट्ृशम् अल्पप्राणाचरास इसखरा वर्गोया विषमवर्णा यरलवासेति। शिघिलम् अपि- राध्याहार्थ्य अतीव्रमपोत्वर्घ. अ्रस्पष्टं शैधित्य वेन तत् विन्यासवशात् शिघिलत्वेन अलच्यमारं वाक्य स्रिष्ट स्न्रेषगुपा- युक्तमित्वर्थः । तघाच, ताट्ृशाच्रघटितरचना स्नरेष इति फालि- तम्। दृष्टान्तमाह मालतौति यघा लोले. चपलेः तलिभि.
Page 28
कागाटर्गे
अनुप्रासधिया गौड़ैस्तटिष्टं वन्धगीरवात्। वेट्मैर्मालतीदाम लङ्गितं भमरैगिति॥ ४४॥
समरे कलिला व्याप्ता मालती माला। प्तन्न मकारादिभि अत्पप्रागान्रर्घटितम् अनुप्रामवशात् गाढमिव प्रतिभासते इत्यत् श्रेषास्यगुणो बोजव्य। केचित्तु यत्किज्जनवर्गघांटताना पढाना बहनां विन्याममनिस्ा एकपदवत् अवभामनं श्रेप द्ृति वढन्ति उदाहरन्ति च यथा। उन्म्रज्जत् जलकुञ्जरेन्द्र- रभमास्फालानुबन्धोद्त मर्वा पर्वतकन्दरोटरभुव कुर्वन् प्रतिध्वानिनी.। उच्चैरुच्चरति ध्वनि सुतिपयोन्माथी यथाय तथा प्राय. प्रेहदसद्वागङ्वधवला वेलेयमुद्गच्कति इति। वस्तु- सम्तु अत्पप्राणप वर्गेपु विन्यासोऽम्यन्तरान्तरा। महाप्रागास्य च स्रेपो यथाय भमरध्वनिः। दति क्रमदोखरोक्रमेव ममो- चौनम् अनुप्रासस्य लक्षगघटकत्वे तद्दटितमाधुर्य्यादी त्रति- व्याप्रेरिति नंयम् ॥४३ ॥ गोडे: गोडदेशनिवासिभि: कविभि: अनुप्रासधिया अनु- प्राभो वर्गावृत्तिरूप: शब्दालङ्गार: तस्य धिया बोधेन तथा वन्गोरवात् रचनाया गाढात् तत् मालतीमालेत्यादि। श्रेपोदाहरणम् इष्टम् अभिलषित ते तादशोमेव रचनां प्रायश दच्छन्तीति भाव। वैदमे विदर्भदेशीयैः कविभिः समरै गरत दवभव्दोऽध्याहार्य: मालतीदामेति वाक्य मालतीमाले- त्वनभिधाय दूति भावः। लच्ितम् आरक्रान्त श्लेषघटितत्वेन अद्गोकवतमिति यावत् तेवा कुत्रचित् अनुप्रासासङ्भावेऽपि श्रेपत्वकौत्तनादिति भाव,। अ्ररयञ्न स्लेष. शव्दमात्रगुग.। अयगुणस्तु दर्पगकारादिभि. उक्तस्तत् तत्र द्रष्टव्य: ॥ ४४ ।।
Page 29
प्रथम: परच् दः । २३
प्रसाद्वत् प्रसिद्वार्घसिन्दोरिन्टीवरद्ुति । लक्ष लक्ष्ीं तनोतीति प्रतीतिसुभगं वचः ॥४५। व्युत्पन्नमिति गौड़ोयैनातिरुढ़मपौघते। यधानत्वर्जुनाज्ञन्म सहचाङ्ो वलचगु: ॥४६ ॥
प्रमादं निरूपयति प्रसादवदिति। प्रनिद्ध अ्ररघः प्रति- पाद्यवस्तु यस्य तत् उभयार्थकशव्दानाम् अप्रसिद्धार्घे प्रयोगी निहृतार्घतारूपदोष तद्रहितमित्यर्थ. प्रतोत्वाम् अर्घपरिज्ञाने सुभगं सरल फटित्वर्घवोधक वच' वचन प्रसादवत् प्रसादगुग- युळनं तवाच निर्दोषले सति परिस्मुटार्घवत्त्व प्रनाद इति भाव तन उठाहरगम् इन्दोरिति। इन्दीवर नीलोत्वलं तहत् द्ुतिर्यस्य ताहशं श्यासवर्ग लक्ष कलइः इन्दो: चन्द्रस्य लक्ष्मी विय तनोति विस्तारयति। भ्रत्र इन्डादिशव्दा: प्रसिद्धचन्द्रा- व्ययेंषु प्रयुत्ना फटित्ययं बोधकाव्चेति नेयम्।। ४५। गोडोयानां सतं दशयति व्युत्पन्नमिति। गौडीयै: तह इ- वासिमि: परिडते न अतिरूदमपि अनतिप्रसिदमपि निह्ट- तार्यलदोषाकलितसपौत्य: वुत्न्न वयुत्पत्तियुक्त योगाय- घटितमित्यर्यः वाक्यं प्रसादवदिति शेप: दूधते बन्वगाढता- वशात् वैचितराधायतादिति भाव। उदाहरति यघेति अन- त्वर्जुनाजलसद्न्ताङ अनत्वर्जुन नातिघवलं यत् ग्रज्ञन्म उत्पल तस्य सटन: सहन: शङ्ग: कलङ्व वस्य तथोतः वलनः धवल. गौ: किरयो वस् सः चन्द्र इति अत् अर्नुनभन्द: कार्न्तवोया- र्ुनपारडवयो: प्रसिद्ध: प्वेतवमें अप्रनिद्ध इति निहतार्थत्व- दोषदुष्टः त्रज्ञन्नभव्दब्न अप्रसिद्धः सटचशव्दस उपमागर्भबहु-
Page 30
काव्याढगं
समं वन्ेष्वविवमं ते मृटुस्फुटमध्यमाः । वन्नाम टुस्फु टोन्मिश्रवर्गाविन्यासयोनयः ॥ ४७॥
व्रीहिगेवारथबोधनात् अधिक प्रयुत इति त्रधिकपदतादोषदुष्ट ण्व तथा वननश्दोऽपि अप्रयुक्ततादोषकलितः। शुतिकटू च सनवनवगब्दौ। इत्यज्न बहुटोषमपि काव्यं विन्यासम्य गाढत्वात् गोडा. काव्यत्ेनाद्रियन्ते। अ्रयञ्ज प्रसादाख्यगुग पथगत एव शब्दगस्तु शजोमिश्नितशैथित्यात्मा दति दर्पग- कार। उदाहृतस् तेनैव यथा यो यः शस्त बिभर्त्ति खमुज- गुरुमदात् पागडवौनां चमूनाम्। यो य पाच्चालगोचे शिश- रधिकवया गर्भभय्या गतो वा। यो य तत्कर्मसाची चरति मयि रगे यथ यक प्रतोप: क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमिद्ठ नगतामन्तकम्यान्तकोऽह्मिति ॥४६ । ममतां निरुपयति मममिति। बन्धेधु रचनासु श्रविघमम् पविलत्तगम् उपक्रमोपमंहारयो सदशमित्यर्थः सम सम- तास्यगुणयुत्त तथाच उपक्रमेयु याद्ृशी रचना, उपसहारेषु ताटृश्येव एव गुण समता दत्यर्थः, ते बन्चा' तरिविधा' मटु कोमन्न, म्फुट तोव्र, मध्यम उभयात्मक दति। बन्धाना मृदुत्ादेहेतुमाह, सृद्विति। मृदुवर्णाना डखखरादीना म्फुटाना दीवमरादोना तथा उन्मियागाम् उभयात्मकानां वर्गानां विन्याम योनि कारण येपां ताटृशा: । अ्रयन्न गुण' गध्दगत एव अर्थगुगस्तु समताप्रक्रान्तप्रक्कतिप्रत्ययाद्यविपर्ययी- मन अर्थस्य अविमवादिता स च प्रक्रमभङ्गदोषाभाव एव दर्पगाकारगोक्त यथा उदेति सविता ताम्स्तान्त्र एवास्तमेति चेन्यादि ॥ ४9 ॥
Page 31
प्रथम: परिचेद: । २५
कोकिलालापशाचालो सामेति सलवानिलः। उच्कलकोकराच्ाकनिर्भरान्:कगोचित:।४८। चन्दनप्रगायोद्गन्विर्मन्दो सलयमारुतः । स्पर्द्वते रुदमड्ैर्य्वो वररासासुखानिलै:॥४८ ॥ दूत्यनालोच्च वैषन्यमर्धालद्वारडम्वरी।
उक्काया समताया त्रेविष्यं द्शवति कोकिलेत्वादि। कोकिलानाम् आालापेन वाचाल: सुखर. मलवानिल: माम् एति पोडयितुं सुखयितुं वा इति शेष । श्रत्र सृदुनोपक्रान्तस्य तैनैव समापनमिति मृदुवन्त्रगा समता। उच्कलन्तः उद्गच्छन्तः भीकरा जलकणा यस् ताटृपम् अच्छाच्कम् अ्तिसच्छ यत् निर्भराम: तस्य कर्ण: विन्दुभि, उचित. प्रभिषित्न सुशौतल इति वावत् मलयानिल: मामति। अ्रत्र स्फुटवन्वेन उप- क्रान्तस्य सन्दभस्य तैनेव उपसंहार दति स्मुटवन्त्रगता समता। चन्दनेन प्रराय: संसर्ग: चन्दनप्रगाय: तेन उद्गन्वि. उद्रतगन्तः मन्द: सटुब: तघा रुइं निराहत मम धैय्यें येन तथाभूत: मम घैव्े मामयन्वित्वर्यः वररामाणान् उत्तमाङनानां मुखानिलै: सुखनिःसृतसुगन्विमारते सईते साृश्य लभते दूति यावत्
वघात् मध्यमवन्त्रगता समता ॥४८॥ ४६ ।। उन्लायां समतायां गोड़ोयानामनादरं दभवति इतीति। इति उक्वप्रकारं वैषम्यं बन्तगतं मार्दवादिकम् अनालोच्य शर्ांव- चार्य बर्धानां काव्यार्यानाम् अलङ्माराणाम् अनुप्रासोपमादी- नाव डम्बरी आड़म्वरी उत्कर्षौ इत्यर्थ. अ्रपचमाया अ्नु- सरनोत्ययः पौरस्वा. पूर्वदशीया: गौडोया द्रत्वर्घः काव्यानां AY
Page 32
काव्याटमें
अपेज्ञमागा वचघे पौरसत्या काव्यपद्तिः ॥५० ॥ मधुरं ग्मवदाचि वस्तुन्वपि रसस्तितिः । वेन मादान्ति धीमन्ती मधुनेव मधुव्रताः ॥ ५१ ॥
पप्ति वहति। ते ि प्र्यानुसारेण अलद्ारानुमारेग च कटा- चित् वन्तम्य माढेत कटाचित् वैकय्य कुर्वाचद्दा मितीभाव- मादियन्ते न तु गुणपक्तपातन पूर्वोक्तरूपा समताम्। श्रय् भार। यवार्यम्य सृदुत्व तव सटुनो बन्ध यत्र तु अर्थस्य वैकय्य तत निकटो बन्ध यत्र च पवस्य मित्रीभाव तव मध्यमो वन्ध. न तु वेनेनरभस्तेनैव समापनमिति। युहञ्जैतत् तर्धानि. मारङ्रा किसु नल्गिते किमफलेरडम्वरेजस्का सातङ्गा महिपा मद व्रजत कि सून्याय शूरा न के। कोपाटोप- ममुबटोलाटमटाकोटेरिभारे शनै मिन्धुधानिनि हक्कते स्फुर्गत यत् तद्र्जित गजितम्॥ दत्ववोत्तगवें कुपितमिद्- वगनरूपायम्य वैकव्यात् उपक्रान्तमृदुबन्वत्वागो गुण एकत अ्नुमन्धयम् । ५० ॥ माधुर्य्य निरुपयति मधुरमिति। रसवत् रसा मृद्ारा- दय त्रुगयोगात् भावतदाभामा अपि रसशन्दवाच्या ते विद्यन्ते यत्रेति तत् वाक्य मधुर माधुर्य्गुणयुतम्। त्दि रम एव माधुर्य्नित्वर्यत एव आयात पर गुखाना साचात् पर- म्यया वा रमोपकारकत्व स्वैरव कविभि अङ्गौऊतमित्या- मशाह वाचीति। वाचि ताटृभगुगयुतवाको वस्तुन्वपि प्रति- पराद्यभृति अरधऽपि रमस्विति मृङ्गाराधवस्ानम। वेन रसेन
Page 33
प्रथम: परिच्ेद: ।
यवा कयाचित् मुता यत् समानसतुसूयते। तट्रूपाहि पढ़ासत्तिः सातुप्रामा रसावहा॥ ५० ॥ एष राजा यदा लच्ी प्राप्तवान् ब्राह्मगाप्रिय: ।
ताटमकाव्यार्धानुशेलनजल्ा भावविशेप एव रस । साघुर्य्ीटि- गुगान्तु तद्व्यञ्तकवर्णादिमलवेन विन्यानसहिस्त्रा च तत्ोपका एवेति विभावनीयम्। कैचितु पृथव्पदत् साघुव्े पष्दगुग एव उत्िवेचितामातनु पर्थुया इति वदन्ति उदाहर्र्ति च द्रनेप त्था खवासान् सुक्ति मृतले विलुठति लन्नागमालोकते इत्वादि। भानु सक्वदुततुरङ्ड एव रात्रिन्दिव गन्नवइ् प्रयाति दत्यादि वस्तुतत्तु उभयमेव एकरूप न तु कवित् प्रभेदो लच्यते उदाहरयवोरिति चिन्तनीयम् । ५१ ॥। जुत्यनुप्रासवर्णसहते. रसव्यव्जकतां दर्शयति यर्येति। यया नवाचित् करताल्वादिरूपया इरत्वर्य, त्रुत्वा नवएमाधनीभृर्तन उच्चारणेन वत् समानम् अनुभूयते तद्रूपा तादृशानुभवविष- विो सानुप्रासा रसव्यच्जकप्रह्कष्टविन्यासवती पदासात्तः पदानाम् पासत्ति: अ्व्यवधानेन अ्वस्थिति रसम् आावहतीति रसवहा हिरव्वारणार्वः नि्चितमेव रमपोषिकेत्वर्थ.। एतेन करठतात्वादिस्वानैक्ेन व्यव्जनवर्णानां सादृशं त्ुत्वनुप्रास इत्वर्वात् आरयातम्। उत्तव् दर्पगकारेय वथा, उच्चार्य्यतात् यदैकत्र सथाने तालुरदादिके। सादृशवं व्यव्तनस्वैम त्ुत्नुप्राम उचचते।। इति गस् च अलङ्कारप्रकरणीयत्वेपि दह गुग- प्रसङ्गात् लचगामुतं वच्चते च काचिन्मार्गविभागाघयुत्ता. प्राग- म्यलड्डिया इति॥ ५ू२ ॥ उदाहरय दर्भयति एष इति। ब्राह्मणा. प्रिया वस्य
Page 34
काव्यादरें
ततः प्रभृति धर्मस्य लोकेऽम्मिन्नुत्सवोऽभवत्॥५३॥ दतीदं नाहतं गौड़ैरनुप्रासस्तु तत्मियः । पनुप्रासार्दृपि प्रायो वैटभैरिट्मिष्यते॥ ५४ ॥ वर्गाव्ृत्तिरनुप्रासः पाटेषु च पदेषु च। पयना वाज्मणाना मिय ण्व राजा यदा लन्मीं राजनियं मापजान् तत प्रभृति लोके जगति धर्मस्य उत्तव. प्रभवत्। नमो धर्मेग प्रजा पालयामाम इत्यर्थ । दह षकारवकारयो वयम्मात् मूघं जकाग्यकारयोस्तालुत दकारलकारयोय दन्शादुगरिततवेन मादृश्यमित्यत. शुत्यनुपरासात् माधुर्य्गुग- पुटो राजविषयकरतिभाव दति विभावनीयम् ॥ ५२ ॥ परव वेदर्भीगोडगोमंतभेद दर्शयब्ाह दतीति। द्तिपद पुर्वात्तद्योतकम् दति पूर्वोक्तमिद पद्म गौडे गौडवासिभि कविभि न भ्राटृत माधुर्य्यगुगावत्तया न सोरत विभिन्नवर्- नामकम्यानोस्चरितित्वेऽपि रमानुगुखस्थाननुभवादिति भाव । चनुप्रामम्तु वत्यमागवर्गावृत्तिरूप तत्ि्रियः तेषां गौडानां प्रिय र्मानुकून्यतया श्राट्टत। वैदर्भेंस्तु त्रनुप्रासात् पूर्वोक्कात् उुत्यनुप्रामाटपि प्राय वाहुन्येन ददम् एव राजेत्यादि पद्यम् दधते भ्राद्रियते दत्थव्व वैदर्भागां मुत्यनुप्रास्त वर्णाव्टत्तिरुपानु- प्रामयोनभयोरेव प्रियता गोडानान्तु कैदल वर्गावत्तिरुपे दति धनयोमेतभेद इति दिक् ॥ ५४ ॥ अनुग्राममाह, वर्गावृत्तिरिति। वर्गानां व्यखनानाम् - पाषृटत्ति पुनरुचारणम् अनुप्रास.। उत्तप्न प्रकाशकारिण वर्ण- -- माम्यमनुग्राम दति। वर्गानामिति एकशैषद्दन्दवथात् वर्षस्य वर्षयोरपीति वोध्यम्। स च द्विविध, पादेषु पदेषु च पादाः
Page 35
प्रथम: परिच्ेदः ।
नूर्शतुसवमंस्कारवोघिनी यद्यदूरता॥ ५५॥ चन्द्े गरन्निशोत्तसी कुन्दस्तवकसन्निमे। इन्द्रनोलनिसं लक्ष सन्टधातलिन: श्रियस्॥५६॥
घचतुर्यनगा नेयु पटेषु तत्ततास्वभुपृतिङन्तेवु च पाद- र पदगत इत्र्य। पाठेदु चेति बहुवच्नन मर्वणदेपु अनतु- सस्यितिरिशिषेय सनोरमति सुचितम्। श्रहत्तिद्व सर- व्स्यडदि वेचिव्मावहृति। तवाचोत द्परकारर अतु- एम शब्दमान्य वैष्यसडय सवरस्य यत् दति। वाहत्तिस व्यवाहिता तुख्या व्यवधानमि पूर्वसस्कारस्यित्ववधिकत्वाद् वेंति। पूर्वसुच्चरितस्त्र वरंस् व अ्रनुभव व्ावपम्ञान तष्- नंत संसकार भावनाविशेष, तस्य वोधिनी पालनी चदूरता द्वेतीयादिवररास् सान्तिष्य यदि वर्तते दूति शेष तदैवानुप्रास वनय। वरय भाव सस्कारस् प्रथमरे उत्पत्ति . द्वितीय- इषे स्दिनि. तनीयचसे निरदात्त इति नियमन अ्व्यवधानेन शष्विदव्ययवानेन वा नाहसयप्रतीतिजननात् वैचिनाजनक- रहयवहित्तिरहुमरु इति निम्कर्ष। त्रयन् डिविध: हेकानुपार दत्तुप्रामव तटुतं दर्प्पकारिय, देकी वयञ्जन- वृस् रुहत्ासम्नसवा। उनकस्कधा माव्यलमहद्दामय- तवा। एक्स मज्दप्येम हत्नुप्राम उच्यते। इति। अपरख्व रज्ञतोत दया. रज्वंयो पौनसृत्य भेढे तात्मर्यस्गवत। टानुप्रास इत्युत इति। उदाह्टतव्व तैनैव ववा. स्ेरराडीव नेनयने कि निमीलिते। पश निर्ितकन्दर्प कन्दर्प- ं प्रियम्। इति । ५५ : उदाहरति चन्द्रे इति। परननिशाया: शारटीयरन्त्ा
Page 36
काश्यादगें
वार चान्द्रममं भौम! विम्वं पश्वैतद्स्बबे। मन्मनो मन्मयाक्रान्तं निर्टयं हन्तुसुद्यतम् ॥५9।
इनमे शिरोभगणरपे कुन्दम्तनकमन्रिभे माव्यकुमुमगुच्क मट्गे चन्रे हन्ट्रनोननिभ ग्यामलम् इत्वर्य लक्ष्म कलन पनिनिन भमरश िग गोभा मन्टधाति धाग्यति। अत् पन्मरिनोगतोनेयु मादेग गकार ककार वकार नकार- नागणा उ्णीना पुनरवृततिनगात् मास्यप्रतीतिर्गिति वृत्वनु प्राम। गतु्थे 7 टसार धकार तकार नकाराणा दन्तरूषक- मनोधिवान यलनप्राम इनि मनेन व अल्क्गाबडवेन वाचन मावं पद्ाराम पर्य्यािष परिपुषाति। प्रत रूप- जागमाभ्यामनुप्राणिता निदणनानाम अलव्धति मुयोभिधि भाइनीया॥ ५६ ॥ सव्वषस्येग अनुप्रामी दर्शित ददानी तत्सादृश्येन ढर्ग- यति चाविति। हे भीक। भवशीले। अस्बरे आ्रकारी पतत् परिट्विश्वमानम उत्वर्थ नाक मनोज मन्याक्रान्त काम्गत मन्मन मम मानम निर्दय वथा तथा हन्तुमुद्यत चान्द्रमम विस्व चन्द्रमगउन पश्वेत्वन्वय। सानिनीं कामिनीं प्रति कम्य- चिन् नावकस्ब उतिगयम्। दह प्रथमे पाढे चकाररका ग्वो सवरमाितवो माट्वान् वृत्त्नुप्राम । द्वितीयटतीय- वाय यथाक्रम सकारयोमेन्मसन्योय मास्यात् छेकानुप्रामी- पि। तथा चनुये ढकारयोस्तकावयोय स्वर्वपस्येग सादश्यात् अन्यतिवो वत्नुप्रामय। साधुर्य्यगुगोऽय्यत् गन्दार्थीभय निषटतवन चमत्कारजननात् विग्रनसास्य बृद्धार परिपुपपाति P45 H
Page 37
प्रथम परिच्ेदः।
न तु रामासुखान्सोजमहशसन्द्रसा इृति॥ ५८॥ सरः दरः छल: कान्तः कायः कोपस नः लभः।
पद्रनेवानुप्ामख्य प्रयोजवसित्याह इतीति। अतिदूरं ममभिकम् अन्तर व्यवधान यन्या का अ्रतिदूगन्तरा न अ्रति- दूरान्तरा नातिदूरान्रा, ताहमी इृति दूबसा वस्य ताहगम् इति पुर्वोतप्रकारम् वनुप्रामत् दृच्न्ति कवय दूति शेष रामालुख्हान्नोजनदशय चन्द्रमा इति एवविध ततीयचतु्थयी पाटयो माकारयो मान्येवि व्तिदूगन्तरच्तुतिम् त्र्प्रनुप्राम- सिति मेव न तु इच्न्तीति च पेर ।५८। अनुम्ासस्य रनावहत्वकीतंनात यत्र वव्वस्य सदोपलेन रनस्य अपरियुष्टता तत्न न माधटुर्य्यमद्वाव इत्वाह सर इति। कर काम सर अतितो्. कान्त प्रिय. खल' निहठर. न अभाव काय शरीर कोपस कान प्रतीति शेष हघ नीप नष्टस. मान गौरव चुत विनष्ट, राग कान्तप्रास्यभि लाप धिक. मोह मूर्चा जात तरे नएी इति शेष. अमव प्राग्ग गता. प्रावेेति शेप। इदं नायक निराकृत- दन्ा गलितसानाया कस्वाचित् कालिन्या पश्चात्तापवचनन्। अब प्रथन पाटे रकारयो रुकारयोस द्वितीये ककारारा कास्यात् वत्चनप्रासस्य तथा उत्तराडे तकारादिदन्तवरांना माम्यात् छेकानुप्रामस् दोपाक्कुलतया ताहमविप्रन्न्मृङ्गारस् न अतिपरियोषकता इति वोध्यम्:५६।
Page 38
काव्यादगें
इरत्यादि वन्पारुप्यं शेथिल्यञ्ज नियक्कति। पतो नैत्रमनुप्रास दाजिगाल्या: प्रयुञ्जते॥ ६० ॥ ावृत्तिं वर्गमङ्गातगोचगं यमकं विद्ु:। तत्तु नैकान्तमधुरसतः पश्चात् विधासते॥ ई? ॥ पर्रोक्ते पत्रे दोपमाह इलादीति। इत्यादि एवमादिक मानुपामसपि पद्य बननपाक बन्ने रचनाया पारुष टुग्रवत् गेगिप पतव्रपताठिरुच निय इति चापर्यात। अत पूर्वाडे नहिमर्गमत्तया पाकथम्। तदुताम्, प्नुस्वारविसर्गी तु पार- पाग निरन्तरी इति। पूर्वाड यादृयो तौवरचना उत्तरारडे तथा नेति पतव्प्रसर्पता। अत कारणात् एव मटोषमित्यय पनप्राम दाविणात्या पगिड़ता न प्रयुञ्जत न व्यवहर्रान्ति माधुर्षयम्य अमद्गावादिति भाव । यव तु पारृष्यादिके रसानु- कृनतया माधुर्ध्यम्ति तव पारप्यादिक न दोष प्रत्युत गुग एवं। तथाचंत्रा, वतरि क्रोधप्युक्के तथा वाच्ये ममुडते। रोद्रा- दो न स्मैत्वन्त दश्नवल गुणे भवेत् इति । ६०॥ नन् अनुप्रामपन् यमकगधि वदसत् न निरुप्यत उत्वाह् गाइनमिति। वर्गमग्वात नर्ण सूह ए्व गोचर विपयो ग्रम्या तथोकाम् आजृति पुनरुच्वारण यमक विदु जानन्ति कवय दनि गेप। तटक दर्गकारेग यथा, सत्यर्ये पृथगर्थाया मध्वचनमहंत। द्रमेण तजेवावृत्तिर्यमक विनिगद्यते। दनि। तत्तु मयमन पद्य न एकान्तमधुर न त्र्तिशयेन माधुर्य्यवन् तथाहि तथाविवे वाके प्रथसम् अर्ानुसन्धान- व्यग्रनया रमप्नीतर्वर्वहितत्वात् इति अनुमासे तु अर्धानु- मधानव्यग्रताया पभावात् ग्मग्रनीते अ्रव्यर्वाह्तत्वमिति
Page 39
प्रघम: परिचद: ।
कामं सर्वोडप्यलङ्कारो रससर्घ निषिञ्जति। तथाप्यय्राम्यतैवैन सारं वहति सूसा ॥ ६२॥ कन्ये ! कामयमानं मां न व्वं कासयसे कघम्। दूति ग्राम्योऽयमर्धात्मा वैरसाय प्रकल्पते ॥६३॥ सानुप्रासे वाक्ये माधुर्य्यमस्तीति च भाव । एकान्तेति पदेन यमकैऽपि रमावह् माघुर्य्यमस्त्येव परम् अनुप्रासवत् मम्यक् न इति वत्तव्यम् पन्चधा अस्य अनलङ्वारत्वापत्तिरापद्येत धब्दार्घ- शोभाजननैन काव्यालभूतरसोपकारित्स्य एव अलद्धारत्वात् इति ध्येयम्। अतः पस्चात् अलद्वारप्रस्तावे इ्रत्यर्थ. विघास्यते वच्यते यमकमिति शेष. ॥ ६१ ॥ भष्दगतं माधुय्यं दर्शितमिदानोम् अ्र्थगं माधुयें दर्भय- वाह काममिति। सर्वोऽपि शव्दगतः अर्थगत. उभयगतस अलद्वारः अ्रनुप्रासोपमा पुनरुकवत् श्रभासादि अघें वाच्य- लक्ष्यव्यङ्गरूपे प्रतिपाद्ये काम वथेष यथा तथा रस निषिन्वति पुष्णाति उद्योधयतीत्यर्घ तथापि त्रगास्यता ग्राम्य: इतरजन- व्यवहृतः प्व्दोऽर्घस सन भवतीति अग्राम्य: तस्य भाव भूयसा बाहुत्येन एनं भारं रसनिषकरूपं वहति तथाच धग्रास्यता- परिदृतानाम् एव अलङ्वाराणा रसपोषकत्वं सालङ्वारस्य रसव्यन्ज्नकस्य एव अर्धस्य माधुर्य्यज्जेति प्रतिपादितम्। भूयसा इति ग्रदणात् दतरजनकथनेषु ग्रास्यता न दोष. प्रत्युत गुय एव तदुत् गुए इृत्यनुष्टत्ता ग्राम्यत्वमधमोत्तिषु इति॥६२॥
Page 40
काचादगें 55
नामं कन्दपचागडालो मवि वामानि ! निर्दयः। तयि निमत्मगे दिएतत्ग्राम्योरऽर्यो रमावळ: ।६४।।
नागिकामखोधने तु प्रिये सुन्टरि इत्याटि प्रयोग एव माधु. नन्मादत पर्यम्य ग्रास्पता एव न तु कन्यागन्दम्य विटग्धाना मषि भृरगिम्तत्प्रयोगदर्गनात् यथा कन्येय कलधीतकोमल- रचि कोनिम्तु नात परत्याटि। प्राचीनैस्तु ग्राम्यजनमाव- चाहताना कदवाटिशज्दानामेव ग्राम्यत्वमुत्म्। इत्वय ग्राम्य प्रगम आात्मा प्रतिपाव्यवस्तु वैग्स्याय र्मोद्ोधव्याघाताय प्रसन्पते प्रभनत। अय भाव कामो नाम कामिना सुग्तेच्छा- रप कामिनोकुचकनसवत् गूढमतिचमत्करोति, अगूढस्तु लजाजन सतवेन वेर्य्यमावहतीति न अत् माधुर्य्सङ्भाव इति। गरत च नायककामरूपकारणी सत्यपि नायिकाकामरूपस्य काय्यम्याभावात् विशेपो रलव्वार। तदुक्र दपगकारेग, मति हती फलाभावो विशेषोकिस्तया द्विधा इति ॥६३॥ अग्राम्यता, दर्गयति काममिति। हे वामाचि। वामे मुन्दर कुटिले वा अचिगी यस्या तत्सम्वुद्ी। कन्दर्पचागडाल मयि निदेय, दिध्या भाग्वेन त्वयि निर्मत्सर इति श्रग्राम्य अथ. विदग्धजनवाक्यार्य रसम् आवर्हात पुष्णातीति रसा- वह। अय भाव वामान्ीति सम्बोधनपद नायिकाया मोन्दवं नायकस्य च ता प्रति चाटूति व्यञ्जयति, कन्दर्पो मवि निदय त्वयि तु निर्मत्सर इत्यनेन अह ता कामये तन्तु मान कामयमे इति पृर्वोक्तपद्यार्थ एव भन्ा सूचित इति अ्ग्रास्यता महदयहृदयङ्गमतया रस व्यश्नयन्ती माधुर्य्यगुग्म् आ्ावहति इति ॥६४॥
Page 41
प्रथम: परिचूदः ।
पव्देऽपि य्रास्वतास्त्ेव सा नम्वेतरकीर्त्तनात्। यथा यकारादिपदं रत्युत्यवनिरृपणे ॥ ६५ ॥ पट्सन्वानवत्या वा वाक्यार्यत्वेन वा पुनः। दुष्पतौतिकरं ग्रास्य यथा या सवतः प्रिया ॥६६॥
ग्राम्यताया शव्दगतत्वमपि दशयति शव्देऽपीति। शब्दे- उपि ग्रा्यता वस्ति एव. सा सभ्य नाधु तदितरम् अ्रमभ्य ग्रामीणाहालििकादिप्रयोज्च वचन तस्य कौर्तनात् विदर्वजने दति शेष: कथनात् भवतीति सेष । यघा रत्युत्सवम्य निरु- पछे वकारादिपद वकार श्रटिर्यस्य तत् पद वभ मैथुने इत्व- स्ात् निष्पन्न पद वन्ननादिकमित्वय। ताटृशपदप्रयोतु ग्रास्यतया उपहमनीयत्व वरोतुद लज्जितत्वमेव जायते भुतरा र्मास्वादस्य तिरोहितत्वात् न अत माधुर्यगुगाम्रसर इति भाव
अन्लोलताया ग्राम्यतावामन्तर्भावमाह पदेति। पदाना सव्धान तन्प्रवेशो वस्मिन् तत् पदसन्वान वाक्यमट्कातंति पाठे स एवायः। तहत्त्या तद्तलेन वा श्थवा वाक्यार्थत न तदर्य- गतत्वेन वा इृत्वय। टुदुषा प्रतोति दुप्पृतौति तत्करं लज्जा जुगुप्सामङ्गलाटिव्यन्जकम् अ्रन्नीलत्वमित्वर्य दपि ग्राम्य ग्राम्यतायामन्तर्भूत तदपि माधुर्य्व्याघातकमिति भाव यथा या भवत. प्रियेति धत या भवत दृत्वशे वयाभ: मैथुने दत्यम्मात् घजि निप्पन्र स विद्यत अ्स्वेति याभवान् तस्वेति प्रतोती
नःमाघुर्व्यसक्गतिरिति भाव ॥। ६६।
Page 42
काव्यादमें
ररं पदत्य विश्रान्तः पुरुषो वीर्य्यवानिति। एत्रमाटि न शंशन्ति मार्गयोकभयोरपि॥ ६७॥। भगिनी भगवत्यादि मर्वतैवानुमन्वते। विभत्नामिति माधुर्व्यमुच्यते सुकुमारता ॥ ६८॥ 4
वापपगतामश्रीनतामुक्का तटर्थगतां निर्टिमति सहरमिति। कशित् वौर्यवान् पराक्रमशाली पुरुष, खरम् प्रतितोच् यगा तथा महत्य गतूनिति शेष: विश्वानत पति प्रकरगासङ्गतो एरग. पर वौर्णवान् शुक्रन कथित् पुरुष खर गाढ यथा तया प्रछत्य मेथुन ऊवत्वा विश्वान्त दत्यपि असभ्यार्थो वक्काटि- रलव्यण्येन प्रतोयते। न च अत् वाक्यगतमश्नीलत्वमिति ममन गन्दपरिवित्तिमह्नत्वामहत्वाभ्यां तद्व्यवस्थापनात् तयाचि पन शव्दपरिवत्तावषि तदर्थप्रतौतिस्तव न शब्दगतत्व यव तृ तथात्वे न तटष्मभभवस्तवैव शब्दगतनियम, श्रत्र न गर्गमत्वादिवाकस्थपदानाम् एकार्थमात्रप्रतिपादकाना प्रकग्णवनात् प्रथमेऽयें प्रतोतेऽपि वक्कादिवैशिध्यात् अपरोर्जप सर्धी व्यच्नया वत्या प्रतीयत। तथाचोक दर्पगकारेय यघा,
व्चना माभिधायया॥ दति। न च अ वौर्थ्यपद विभिन- योवलगक्रयोवाचकमिति वाच्य बलस्य शुक्रजलवेन एकमात्र- पदार्थत्वात् दति। ्वमादि दोषदूषित काव्यम् उभयोरि गोडवैटभयोमगियो न शसन्ति न आ्रद्रियन्ते विद्वास द्ति गेप HE H ग्राम्यताया प्रतिप्रमवमाह्न भगिनीति। भगिनी भगवती भादिपदग्राद्य योनिलिङ्गादिकष्व सर्वत्र काव्येपु व्यवहारपु च
Page 43
प्रघम: परिच्चेद: ।
अनिष्ठुरात्रप्रायं सुकुमारमिहेषयते। वन्धशैघिल्यदोपसु दर्णितः सर्वकोमले॥६८॥ अतुमन्यत त्रदुष्टतया लोकै: अ्रङ्ीक्रियते तत्तच्कृन्दप्रयोग दोपानुत्तव्धानविरहेए नाघारणानां वैरस्यानुद्यात् इति भाव। उत्रव, सवोतस्य हि लोकेडस्मित् दोपान्वेषणा नमम्। शिव- लिङ्गस्य संस्थाने वस्यासभ्यतवभावनम्॥ दति। सवीतं हि ग्रदुषटतया सवजनव्यवहृतम्। प्रन्वन्व, ग्रान्य छणावदसीला- मङ्गलाघं यदोरितम्। तत् संवोतेदु गुप्तेषु लच्ितेषु न दुखति॥ इति। गुप्तेषु अ्मभ्यार्घेषु प्रसिदवेषु वपि भवन तदयवोषकेपु वथा. करिहखतुन सम्वाध प्रविश्वान्तविलोडिते। उपसर्पन् धवजः पुसः साधनान्तर्विराजते। दत्यत् सम्वाधपदेन सद्व- टार्थप्रसिद्देनापि भावेन अप्रसिदस्य स्त्रोलिङ्गस्य बोधनम्। लच्ितेषु लचगया पसभ्यार्थप्रतिपादकेषु यघा जन्मभूमिपदेन कुलचित् भावेन योनिवांघनम्। इति उत्तप्रकारण माधुय्यें विभन्नं विभव्य दर्भितम् प्रधुना सुकुमारता उचते।। ६८।। त्रनिष्ठुरा अपरुषाणि प्रव्वरासि प्रायो वाहुत्येन यत्र ताटशं पद्य सुकुमार सौकुमार्य्यगुरायुक्कमित्वर्व प्राय पदेन श्न्तरान्तरा पर्पावराखपि निवेशनीयानीति सूचितम्। तुशन्दोSत्र हतुचक.। वतः सर्वकोमले केदलनुक्कुमाराक्तर- प्रयोगे बन्स्व चनाया: सैवित्दोषः प्रघलवरूपदोष न्रगा- L
ढता दूति प। दर्मितः पूर्वोस मवेव मालतीमालालीलालि कलिला व्य. दूति शेष:। तघाच कोमलाचरायां बहनां मध्ये परष रविन्यासेन बन्वस्य गाढ़तवा यत् सहदयहद्यत्वं तदेव तौदधनाथपदनाच माशिक्सचितमुल्तादामवत् दत सुवोभिविभाव्यम्॥६८॥
Page 44
काव्याटंगें
मगडल्ीकत्य बर्हागि कग्ठैमधुरगीतिभिः। कनापिन: प्रनृत्वन्ति काले जीमूतमालिनि॥9॥ इलनर्जित ण्वार्थो नालह्वारोऽपि ताटश: । मुकुनाव्तववेतद्वारोहति मतां मन: ॥ ७१॥
पश उदाहरणमाह मणडनीति। कन्नापिन मयूग नोम्नमालििनि काले वर्षासु वर्हागि पुच्छानि मगइलौऊ्तत्य विम्ार्र मधुग्गोतिभि मधुग्गीतिम टमरवनै दत्यर्य कप्ठे शार्जारा मन विशेषणे ततया। प्रतृत्यन्ति। प्रत्र मतार तमारढोना कोमलालगण मध्ये डकार रकागदि गुवनगणा परपाणा निवेगात् रचनेय मोकुमार्यमाय्यति। पत्र कलापिषु नचकव्यवहारममारोपात् ममामोकिरन्- दार। तदुक दर्पगाकारग, ममामोत्ति ममैयत्र काय्यनिङ्ग- : - निगेय ॥े । व्यवहारममारोप प्रस्तुतेऽन्यम्य वस्तुन॥ दति ॥॥ उवव्पमीकुमध्िम्य गुणलमनद्गोकुवंतो नव्यान् प्रत्याह दनीनि। दति उक्तविध अरथ मपडलोक्तत्वेति पद्मप्रतिपाद्य दत्र्य न ऊजनित न तेजस्वन ए्व न अतिमनोरम इत्व, अ्नपाग्य ममामोक्रिरय ताहृय वैचिताजनक न, तथापि
मना मामाजिकाना न तु माधारणनामिति ध्वनि मनः प्रागेदति आय्ययति मोहयतोति यावत्। अयं भाव अर्था- लद़ागे हि अन्वबिधी पदार्थो गुगस्तु न तथा, वत अर्थम्य। अनदागम्प च बोधनात् पूर्वमेव गुगक्ृतवैशिच्य प्रतीयते गृगम्य विन्यामविशेपरूपल्वात्। उa्ञ्ज, तया कवितया कि वा तया वनितया तथा। पदविन्यासमाचेग यथा न डियते
Page 45
प्घमः परिचृद:। ३६
दौप्तमित्यपरैसृस्ना कच्ीद्यमपि वध्वते। न्वक्षेग सवितः पचतः चवियागां नणादिति॥२२। अर्थव्यत्िरनेयत्वसर्घस हरिणोद्दता।
मन.॥ एति। तसति गुगवैचिवेत्र त्रर्थालद्वारी न शोभेते अ्रत- एवोत भोजराजन. वरुद्ृतमपि न्व्य न काव्य गुपवर्जितन्। प्रच्यन. यदि सवति वचसुरत गुऐभ्यो वपुरिव योवनवनध्- मङगनायाः। अपि जनदयितानि दुर्भगत्व नियतमलह्वरणानि मन्त्रयन्ते इति ।७१। रनविशेष सोकुमार्य्यमनड्टीकुवता मतं दर्शयति दोप्ष- मिति। अपरैः गौडीयकविभि दौरादिषु रसेषु दौपिरीव्जत्यं तदुत तदव्यष्टकमित्वर्घ दोप्ष ससुत्तेजनमिति यावत् पद लक्केए क्टेन उद्यम् उच्चार्य्यमपि भूम्ना वाहुत्वेन वध्यते विरचती। गौडौया हि वौररसादिध्वनी परुपाच्रविन्यासेन तद्व्यञ्जनस्य हृद्यतया सौकुमार्य्य न अड्ोकुवते इति भाव । वधा न्यचेरा नेवहोनेन अन्चेनेत्वर्घ. छतराट्टेरेग चणात् श्त्ये- नेव कालेन चवियाणां पच सनूह. समग्रच्व्रियकुलमित्वर्थ चवितः नाशित. कुरुचेत्रयुद्दे इति शेषः । अत वीररसवर्ग- नायां ताहशनुतिकटुपरुषवर्णप्रयोग एव चमत्कारमातनोती- त्वेवंविधे प्रयोग सौकुमार्व्यव्यागो गुणा एवति ध्येयम्। वैद- र्भास्तु र द्रटृटशऽपि प्रयोग तौकुमार्व्यमाद्रियन्ते यथा लवतमनुमत दृष्टं वा यैरिद गुरुपातक मनुजपशमि: निमर्यादै. भवाद्धि- रुदायुघेः। नरकरिपुणा साव्विं तेषां सभीमकिरौटिनामयमह- मसब्वासैः करोमि दिशां वलिमिति। अत् रौदेडपि रसे न ततिपरुषाच्तराि विन्यस्तानि ॥ ७२॥
Page 46
काव्यादगें
भू: खरनतुगनागा मग्लीहितादुद्धरिति॥ ७३॥ मही महावगाहेगा लोहितादुडृतोदधैः। द्रतौयत्यव निर्टिष्ट नेयत्वमुरगामज: । ७४।। नेद्टशं वह मन्यन्ते मार्गयोकभयोरपि।
पर्यव्यकि नाम गुणं मोदाहरणमाहन अर्थव्यत्निरिति। पर्न प्रनेगलम् प्रधाहाराटिकष्टकत्पनामन्तरेण प्रयुत्नपदेभ्य एोपम्थितिरित्वर्ष अर्थव्यकि: । उताज्ज क्रमटौखरेण, याव- दापाभिधान यतदर्थततिलकगम् दूति। दयल्व शब्दमावगा पर्थंगायास्तु स्वभावोत्यनङ्गारेण परिग्टहौतत्वात् न पृथगुक्ति:। तदतां दर्पणा कारेण, अर्थव्यति: सभावोत्यलद्गारेग तथा पुनः परति। अपरे तु पदाना भटित्यर्थबोधकतवं शा्दोमर्थव्यति- मानृ। यदुकम्, अर्थव्यत्ति, पढाना हि झटित्यर्थसमर्पणम् दति। यथा हरिणा वराहरुषिणा विच्ुना सुरेः सवीयैः द्ृति भाव नगानां नागानां पत्रगानां रसातलवासिनाम् अ्रसग्भि: गोणिते लोहितात् रक्ात् उदधे समुद्रात् भू पृवी उड्ृता ऊर्द नीता। अव यावन्त एव अब्दास्तावतामेव अर्थाः विना कटकल्पना प्रतोयन्ते इति ॥७३॥ प्रनेयत्वमर्थत्र्यत्तिमुक्का तद्विपरीत नेयत्व दर्शयत महोति। महावगहेग उगगामृज्ञ पन्नगशोणितात् हेतोः लोहितात् उदये महो उदृता, इतीयति एवंप्रकार निर्दिष्टे प्रयुक्के सति नंयत्व भर्वत। तथाहि उरगासज इत्युते कथमिति हेतोः प्ाकाद्गगोयल्वात् स्रुग्त्तगोत्यगस्य अध्याह्वार कर्त्तव्यः अ्रन्यथा अथम्य म्फुटता न म्यात् इति भाव:।७8। पत् उभयोरयि मार्गयो: वैमत्यं दर्शयति नेति। उभयो-
Page 47
प्रघम: परिच्ेद: । ४१
न ईि प्रतीति: सुभगा शव्दत्वायविलङ्ङिनी ।।श५॥ उत्कर्षवान् गुणा: कस्तित् यस्तिन्तुते प्रतीयते। तटुदाराह्यं तेन सनाधा काव्यपद्वतिः।। ७६ । अर्धिनां कृपगा दष्टिस्वन्मुखे पतिता सकत्। तदवस्था पुनर्देब! नान्यस्व सुखमीचते ॥७9 ॥
रपि वैदर्भीगोद्यो: मार्गयो: रोतिविभेषयो: कवय दृति शेष: ईटशं पूर्वोह्तरूप नयत्वयुक्त वाक्य न बहु नन्यन्ते न भ्राद्रियन्ते। हि वतः प्ष्दन्याय शान्दवोधनियमः तस्य विलख्िनी व्यति- क्रमसाघनी प्रतीतिः तध्वाह्ाराटिकट्टकत्पनन व्वानमित्वय न सुभगा न साघ्ोत्वर्घ: । ७५ ।। भोदार्व्वं गुदध निरुपयति उत्कषेति। यस्मिन् वाक्ये इत् कयिते सति कचित् उत्कर्पवान् वर्षनीयस्य विषयस्य उत्कर्ष- प्रतिपादकी लोकोत्तरचमत्वारक: गुए: धर्मविशेष प्रतोयते दुध्यने तत् उदाराह्यन्। शदार्य्यगुएयुत् तेन उदारत्गुणेन काव्यपद्दति गोडवैदभीया काव्यरौति सनाया पृर्णा उत्कर्ष- वनीति भाव: । दद्ट अर्गतन्। शब्दगतन्तु विकटत्वलत्तण विकटतच्ट पदानां तृत्वतप्रायत् यवा खचरयविनिविष्ट नूपुरः नत्तकोना भमिति रसितमानीत् तत्न चिंद्रं कलज् इति विशवनाघ ॥ ७ ।। उदारत्वस्य उदाहरण दशयति अ्धिनानिति। है देव! अ्थिंना कपसा दोना दृष्टि: तभुखे घसकत् वारवारं पतिता एन: किन्तु तदवस्या दौनेत्वर्यः त्रन्यस्य सुख न दसते। एतेन रान एतादृशी प्रभूतदानशक्तियत् दावन्तरोपनपसमविनां
Page 48
काव्यादर्रो
इति लयागस्व वाक्येडस्तिन्नुत्कर्षः साधु लच्चते। अनेनेव पथान्यत् समानन्यायमूद्यताम् ॥७८। य्राध्येर्विशेष गौर्युत्ामुदारं कैश्चिदिप्यत।
नाम्तोनि सूचित महदयानाम् प्रतिशवेन चमत्कागैति हृदय- मिति॥29॥ दति उक्तरूपे त्यागय्य दानम्ग प्रम्मिन् वाक्ये उत्कर्प गजसोयदानण दत्ति शेप साधु सम्क् लज्यते प्रतोवत। मा उत्या सष्िति पाठे गवलु निगितसित्वय । सन्यवापि पदे गनन एव पथा गोला समान मटग न्याय नियस. नतर तत् यथा तथा अद्यता विभाव्यताम एताम् एव गीतिमव- लगा पद्म विस्यतामित्यय॥७८ ॥ मनभेट दशयति साध्वेविति। स्ाव्ये विशेष्यस्य उत्कर्पा- धायळलवेन मामाजिकमनोरसे विशेषगे बहुवचनात् एकम्त्र दयो वा विशेषणयो मव्गावे न अय गुग इति सूचितम्। युक्त समन्वित वाकाम् उदारम् श्रढर्यगुगयुता कौचित् कविभिसत मने तृ अपृटायतादोपपरिहारग परिकरलद्वारस्य कोतनेन न अम्य ग्रहणात् न पृथगुक्तिरिति भाव। यथा लौलाम्बुज- क्रोडामगे हेमाददादय। लीनाखुज इत्यत् लीलेति विशेष- गेन तदुपयोगिनो वर्गाकारमोरभ्यातिगयस्य, क्रौडासर इति
माद्गदेत्यक अद्वदम्य हेमनिर्मितलेन सुदृश्यत्वाटिकस्व ननोति महदयमनोहारिणोति विभावनौया॥७ ॥
Page 49
प्रथम: परिचेद: । ४ ३
तज: समाससूयसत्वमेतद् गद्यस् नौवितस्। पद्येऽमयदाजिगाता नासिदसेक परायगाम्।।८0 l तत् सुरुगां लघूनाञ्ज दाहुल्याल्यत्वसिश्रगैः। उन्चावचप्रकार तत् दशसाख्यायिकादिषु ॥८१॥
ओोजोगुन निरुपवति श्रीज इति। समाम. इवोबहना दा पदानाम् एकीकरण तस् भूयस्व बाहुत्य दीवेता इत्यवं बद्ुमि पढे मलाल द्वति यावत् श्रीजः एतत् गद्यस् पूर्वोत्न्य प्रतन्धविशेषस्व जोवित प्रापमृतम्। दढव् उभवोरपि मार्गयो मालान्यम्। रदाियात्यानां दाजियात्वव्यतिरित्ानां गौडा- नाम् इत्य पदय इपे वृदत् पजम् शद्वितीय परायम पत्मा गति. तेपा बन्वगादताप्रियत्वाटिति भाव। दृदन्व मन्दगत नमानस्य शब्दनावगतल्वात्। केचित्तु श्रोज. म्रीदि सान्न पञ्चविधा यथा पदार्छे वाक्यरचन वाद्यायें च पदाभिधा। प्रोदिव्यांसनसाने प साभिप्रायत्वमस्व चेति। तब पदार्ये वाक्यरचनं वथा चन्द्र इत्वेकन्मिन् पदार्थे वहाव्ये चर्वेनयन नसुत्य ज्योतिरिति वाक्यरचनन्। वाक्यार्ये पदाभिया यघा निदाघशीतलहिमकालोप्पगरीरा सुककुमारी वरयोपिटिति वाक्याथें वतव्ये वरवर्णिनौति पदामिधानम्। एवनेकस्व वाक्यावस किस्धिड्विशेप्ाभिधित्तया दहुवावैरभिधान व्यान बहुवाक्यप्रतिपादयस्य एकवाळेन प्रतिपाटन ममास. एतत् चतुर्विधं प्रोटिरपमोन मष्टगुण, साभिप्रायन्दु अर्घगुर इत्याहु॥८0 ॥ तत् नमानभ्यस्त्वरूपम् तोज गुरुसा नलराप्रागात्तराया लघूनान् त्रत्पप्रायात्तराराव्ट वाहुतेन चित् चतपलंन
Page 50
४8 काव्याटमें
मोनस्तनस्थ्रितातासकमवस्तेव वारुगी॥ ८२॥ द्रति पद्मेऽपि मौरस्त्वा वक्रन्तोनसिविनीर्गिरः। मन्ये तनाकुलं हृद्यमिच्छन्तोजो गिरां यथा।८३।
क्वचित् मिन्रगेन च क्वचित् उच्चावचप्रकारं बट्विध तत् पाख्यायिकाटिषु गद्यग्रन्य पु दख लक्षगोयम्। गोडोयानान्तु पद्यग्रन्थेरऽप सूर्यगतकाटौ समासबाहुत्य पूर्वमुक्त्तमवघैयम् ईति ॥८१ ॥ गोडाभिमतं पद्यऽपि ममासभूयस्वप्रकार दर्शयति अ्रमामिति। अस्तमस्तके श्रस्तायलमृद्गे पर्यस्ताः पतिताः ममस्ता ये अकींशवः सूर्य्किरणा: तै सस्तरः आच्कादन यम्या तादृगो वारुणो वरुणाधिष्ठिता दिगिति शेष. पीन- म्तने स्थितम् आातास्त्रम् दपत् लोहित सायकालीनसौर- किग्गम्य तथात्वात् इति भाव कम्त्र कमनीय वस्तं यस्था तयाभृता कामिनीव राजते दति शेष: । अत इयो अप्यर्थयो:
पारम्या गोडवामिन इति पूर्वीत्तप्रकारे पद्य पि श्रज- मिनी ममामवहना गिर. बर्धन्ति। अन्ये तु परिड़ता: गिरा वाचाम् अनाकुत्तम् अ्रत्न.भावनिर्देश, श्रनाकुलत्वमित्यर्थः टोवेममामादौना भटिति प्रतोतेरन्तरायत्वात् तद्राहित्यरूप- मिति यावत् हृद महृदयमनोहारि च श्रोज दर्च्कान्ति तथा च ममामम्य टीव त्म् अत्पत्वम् अभावो वा तु श्रोतृगा वुद्े- रना-नत्तमम्पादनेन तन्म्नोहारित्वम् श्रज.पदार्थ दूति
Page 51
प्रथम: परक्ेदः । ४५
कस्य कामातुरं चेतो वारुगी न करिष्यति॥८४॥ कानं सर्वजगत्कान्तं लौकिकार्यानतिक्रमात्। तन्च वार्त्ताभिधानेषु वर्णनारपि हश्यते ॥। ८५ ॥
पव उदाहरति वघति। पवोधरी नेघ एव स्तन म एव तट. प्रदेश: तस्य उत्तड्े लग्नं सन्यातप नायकालीनमोर- किरण एव अशुकं यस्या ताहशी वारुगो कम्य चेत कामातुरं न करिघति इत्यन्वयः। अव पूर्वारडे समासवाहत्यमपि पूर्व- वत् न न्रोतवुद्दिमाकलयति पर श्रोवमनोहरतवेन चमत्का- रातिशयसुग्धां करोतीति विभावनीयम् ॥८४॥ कान्तिगुरं निरुपयात कान्तसिति। लौकिकस्य लोक- सिदस्य अर्थस्य अनतिक्रमात् प्रत्यागात् तन्मात्वस्यैव वर्नात् इत्यर्थ. सवलगतां कान्त साधारएमनोरममित्वर्य. पद्य कान्तं कान्तिगुएविशिष्टं तथाच सहृदयमनोरज्रकलोकमिद्दवस्तु- वर्गनमेव कान्तिगुग इति। उत्तव् क्रमदौख्रेग यघा, वर्- नात्युक्तिशून्या या सा कान्तिरमिधीयत दूति। दूयमर्घगा बिना अर्धातुसन्वानमस्याः प्रतोतिविरहात्। तन्व कान्तिमत् वाक्य वार्त्ता अनामयप्रियालाप अनासयप्रियालापो वततिर्वात्ता च कथते दूति वचनात् तस्या अ्सिधानेषु कथनषु तथा वर्ण- नासु वस्तुसरूपमाननिरुपणषु दृस्यत अनामयप्रियालापेषु वर्णनासु च यधावत् सत्वनिरूपपस्यैव श्रचित्वात् अयधावर्णने लौकिकव्यवहारविमंवाद. स्वादिति भाव । कचित्तु वार्त्ताभि- धानेषु इतिहासवर्रनिषु, इतिहासानां ववावद्दगस्य एवं श्री- चित्यात अययावणने असत्वताप्रतिभासनेन विनयानां प्रतृत्थ-
Page 52
काव्याटमें
सृहागि नाम तान्चेव तपोराशिर्भवादशः । सन्ावयति यान्येव पावनैः पाटृनांगुभिः।।।।
नवकाशो न पर्य्यापस्तव बाहुलतान्तरे॥ ८9 ॥ इति मम्भाव्यगैवैतत् विशेषाख्यानमंस्क्ृतम्। कान्त भवति सर्वस्थ लोकयात्रानुवर्त्तिनः ॥८८॥
मन्वात् प्रबन्धम्य गमादिवत् प्रवत्तितव्य न रावगादिवत् हृत्यु पदेशपष्यवमा यित्वानुपपत्तेरित्याहु ।। द५ू ।। वार्साभिधाने कान्ति दर्भयति महाणौति। तानि एव महाणि मृहपटवाच्यानि प्रशमनोयानि गहागि इत्वर्थ, नपोगणि भवादृण पावने: पाटपाशभि, चरगरजोभि. यानि सधावयत मनोधयति। अल गहपदेन लक्षगाया प्रशस्तसह्द महात्माजनपदम्पर्णन च स्थानम्य प्राशस्यञ्ञ लोकसिङ्मेव प्रतोयत दति अरवधयम् ॥ ८६ ॥ वगनाया कान्ति दर्णयति अनयोरिति। हे अनवद्याद्गि मुन्दरि। जृश्मागयो वर्ईमानयो अनयोः स्तनयो तव वाहनतान्तर वर्नताम त्वकाश स्थान न पर्य्याप्त न प्रभूत म्तुनयोगतिपोनोव्नततया वंचसय्व सुद्रतया यथेष्टस्थानालाभात् दति भाव। श्रत् स्तनयोरतिपीनत्ववर्णनं लोकसिद्मिति विभावनीयम् ॥ ८9 ॥ उत्तयोः पद्यो कान्ति मद्टयति इतौति। इति पूर्वोक्त- नोकद्दयप्रतिपाद्य वस्तु सभ्भाव्यमेव भवितुमर्हति एव नतु म्रादोका कन्पनीयम्। एतच् विशेपास्यानेन विशेषस्य
Page 53
प्रथम: परिचूदः ।
लोकातीत दवात्वर्घमध्यारोप्व विवज्ितः । योऽर्यसतनातितुष्यन्ति विदश्धा नेतरी जना:।८६।
उत्कर्पस्य आ्रास्यनिन कथनन मस्कृत शोभितं नत् लोक- यात्रानुवततिन लौकिकाचारपरायययस्य नर्वस्य जनन्य कान्त मनोरम भवति। कान्तलमेव गुएपदार्छ न तु लोकमिदवसु- वर्षनमाव मान्ति तवाले सूर्य्ोस्त याति गो मेते दत्वादे- रपि कान्तिमस्वात् काव्यलापत्ति गुालद्वारादिमत्वस्यंत्र काव्यत्ादिति सुधौभिविभाव्यम्॥ ८८॥ निस्त्कन्ती गौडाना वैसत्वसाह लोकति। द्वशव्दोडत अरप्वयंक। अत्वर्घम् अरनिशयेन लोकातीतः अलौकिकः अरपि योडत्यय. अधारोप्य कल्यवित्वा विर्वानतितः वतुमिच्कया प्रयुत दूत्यर्थ, तैन विदन्वा, सहृदवाभिसानिन दति नोहुरठनोकि। गोडोदा इत्यर्व अ्रतितुय्न्ति तेषा प्रोदोत्िप्रियत्वात् इति भाव। दतर जना वैदर्भीया' कवय न तेषा यधावद्दपन- प्रियत्वादिति भाव। सुतगामुतनलच्तणा कान्तिगौंर्डे न श्रङ्गी- क्रियते इति फलितार्थः।८६ ।। वार्तायां निरुन्नकान्तेवैंपरीत्वं वर्षयति। दवैति अ्द- प्रभृति नोऽसाक ग्ह युपाक पाटरज.पातन चरणरसुपातेन धोतं नि शेष समस किल्िप पातक वस् तथाभृत सत् देव- धिणं देवताखानमिव आागध्यं सेवनीवं भवति दति पेषः। अत्र महात्मनां चरगरज,सग्ें गृहस्य पावनतवं लोक-
Page 54
काज्यादगें
अत्यं निर्मितमाकाशमनालोच्चैव वैघसा। इद्मेवंविधं भावि भवत्या: स्तनजृन्भगाम् ॥ ६१॥ ददमत्युतिरित्युत्तमेतत् गौड़ोपलालितम्। प्रस्थानं प्राक् प्रगौतन्तु सारमन्यस्य वर्त्मन: ।६२।। नपन्यधर्मस्ततोऽन्यत लोकसीमानुरोधिना। मम्यगाधीयते यत्र स समावि: स्मृतो यथा ।६३।
मिहमपि देवावामम्येव प्राध्यकौतनमारेपितमिति कान्ति.
वर्गनायां निरुककान्तेवेंपरीत्यं वर्गयति अ्पमिति। भवत्या म्तनयोजृभ्गा वद्ि एवंविधं व्यापकमित्वर्यः भावि भविष्यति ददम् अनानीष्यैव अविचार्य्यैव वैधमा विधावा ग्रकाशम् अस्य निर्मितम्। अरव विधातुरनान्नोचनपूर्विका आ्काशनिमितिरतिमयोतिविजुन्भितेव न तु लोकप्रसिद्धेति विभाव्यम् ॥८१॥ वृदम् र्दरद्टण काव्यम् अत्युत्ति: द्ति उत्ां कथितं कविभिः दति शेष: । उत्तस भोजराजेन यथा, लौकिकार्थमतिक्रम्य प्रम्यान यत वखखते। तदत्युत्तिरिति मोक गौडानां मनसो सुदे॥ दति। प्तत् पदः गोडे कविभि: उपलालित हद्यतया गहौ- तम्। म्राक् पृ्वे कयितं प्रस्थानं लोकसिदवस्तुवर्नरूपं प्रक्ष्ट स्यान व्थितिमय्यादा इति यावत् अन्यस्य वर्तमन: वैदर्भीयस्य मागस्य मार मनोहरम्। अ्रयमेव गोडवैदर्भयोर्भेंद इति भाव:
समाधि सोदाहरण निरुपयति अ्रन्यधर्म इत्यादि। लोक-
Page 55
ग्यमः परिचेटः।
कुमुदानि निनीनन्ति कमलान्युन्सिषन्ति च। दूति नैवहव ्ासाल्लव्वा तह्ाचिनी श्रुति:।६४।।
प्रपरस्य अप्रअ्ञतस्य वो धर्म. गुगक्रिवादि, ततः तम्मात् प्रच्व तद्टिन्ने प्रज्ञते दत्वघ वव्ेति अव्यय यत् दत्वर्घः सम्यक् आधी- वते पारोययते स ससाधि स्यगाधानरूपलात् तदास्यो गुम इत्यन्वय. तघाच प्रक्ते वस्तुनि अ्प्रक्वतस्य धर्मारोपो लोक- मिरि महृदयचमत्कारकी गुए समाधिरिति फलिताथ। धर्म इत्यनेन धमियः समारोपे न वय गुरस्तवातियोति- रलहार एवीति सूचते ॥८: । टया कुसुदानि उत्पलानि निमोलन्ति कमलानि उन्मि- पकिति -काशन्ते च प्रभातवर्णानमिदं दिवाकुमुदनिमौलनस्य कमन मेनस्व च कविसमयप्रसिद्धत्वात्। तत्र निमीलनोन्सेषी अप्रङ्ञन्वय नेतस्य धर्मी कुसुदकमलयोः मह्डोचविकाघता- दालेइन आरोपिती सादृश्यातिशयमहिस्ता लोकसिद्वी च। एतदेव सवयं निर्दिभति इतौति। इति उन्लाभ्यां नवक्रियाम्यां निमोलनोलेषाम्यां सह अध्यासात् भभिन्नत्वे इति भेष: सङ्कीचविकाशाभ्यां तह्ाचिनी तथी. निसोलनीनसेपयो वाचिनी प्रतिपादिका त्रुति. निमोतन्तीत्वादि तत्तत्क्रियावाचक: शब्द दत्वर्घ: लव्ा प्राप्ता। अररयन्न अर्गत एव प्रज्यतत्र्य धप्र- उवतस्यार्घस्वेव आरोपादिति। अन्चे तु समाधिरवंटरटर गो प्धगुय एव म च द्विविधः अयोनिरच्न्च्वायावोनिद. त
Page 56
५० काव्याटमें
निष्ठा तोद्गीर्गवान्तादिगोगव्वत्ति व्यपाग्रयम्। त्र्पतिमुन्टरमन्यत ग्रास्यकक्षां विगाहते॥ ६५॥
कैन मह नाग्ट्रकम्ण प्रौपम्यभाव केनापि न प्रदर्शित। केजल म्नद्या उद्भावित। अन्यच्छायायोनि. कविममय- प्रमिडोऽपि किञ्चित् वैचिनाभावैन रचित । यथा निजनयन- प्रतिविकैरमुनि बहुग' प्रतारिता कायि। नीलोत्पल्तैऽपि विसृगति कग्मर्पयितु कुसुमलावो इति अ नयननीलोत्- गन्वयो मास्य कविप्रमिदमपि किञ्ञिद्वैचिनेतण विरचितम् उल्याहु। प्रन्गैस्तु शजगुणोऽपि समाधिरुत् म च शारोहाव- रेहकमरूप एव आ्रारेह्रस्तु अ्रनुप्रामाटिना वाचामुत्पर्:, शरव गेहस्तदमद्गावाढपकर्प तयो क्रम वैरस्यानावडो विन्यास: यथा नचङ्गजममितचगडगदाभिघातम चूर्गितोरयुगलस्य सुयो-
म्तन देवि। भीम.॥ इत्यव पादतये बन्धस्य गाढता, चतुर्घ पाठे तु अपकर्ष, सोऽपि तोव्रप्रयत्नोच्ार्य्यतया न वैरस्यमावह- नोति ममाहितय ।।८४ ।। ममाधि गोगलत्तणाक्रान्त दर्भयति निषठतेति। निधठूरतम् उद्रोगें वान्तम् इत्यादिपद गौगो या वत्तिर्लचणा गुपयोगात् दति भाव, मैव व्यपाय्य: विशिष्टः आत्र्रयो यस्य तत् सुख्यार्थ- मटृगेडयें प्रयुक्तमित्वर्थ' अतिसुन्दरम् अ्रतिमनोरम तदेव ममाधिस्वानमिति भाव । अन्यत् तदभावे गोषह्त्यात्तया- भावे दत्वर्थ गाम्यकक्ता ग्राभ्यतादोपकालुय विगाहत लभते, तथाच मुख्यार्ये प्रयुतता निष्ठातादिपद ग्राम्यमेव लाचिकऽर्थे तु तादातमजारोपात् गुगवदिति फलितार्थ ।। ८५ ।
Page 57
प्रथम: परिचेद:। ५१
पम्मात्यकींशुनिछ्वाताः पोला पावकविप्रुषः । भृयो वसन्तीव शुगौरुद्रीगासिगारेखुसि:॥८६॥ इति हृद्यमहद्यन्तु निष्ठीवति वधुरिति।
गुरुगसभरक्नान्ता: रुनन्ती सेवपक्कयः।
उतमर्यनुदाहरति पम्मानोति। पद्मानि चकोंगनिठ्ठवता सर्यमयवनिचिता पावकविप्रुष: अग्निस्कुलिड्टान् पोता उद्ोगां परुगा रपव. परागा: येः तादशे: मुखे विशेषपे ढतोया। भूय पुन पुन वसन्तीव। सायकालीनपवनामड्डेन स्नत्वरागागां पद्मानां वर्षनमिदम्। अव निषठातोद्गोसशव्दौ टेहिककफादिनिच्षेपे ता अपि सामान्वनिचेपरुपेडर्ये लाच- दिको मन्तौ सहदयहदयङ्गमतां प्राप्ताविति समाधिरव्याहत.। वमन्ति दृवैत्युत्प्रेचायामपि न ग्रास्यता प्रत्युत समाधिगुप- योगात् गुप पवेति पूर्वोक्कगोपाट्टत्तिपटस्व उत्प्रेननोपलच्कल्- भवगन्तव्यम्॥ ८६ ॥ इति पूर्वोवं निछ्ठातादिपदं पय गौगलच्तरायोगन समा- विमत्वादिति भाव:। वधू निष्ठीवति कफादिकं त्यजतीति वाव्यन्तु ग्रष्ृदं ग्रान्यतादोषकलुपिततया सहृदयानाम् ध्रप्रि- यम्। तब नैकवर्माणां बहनाम् अ्न्यधर्मापां युगपत् सम- कालमेव न तु कालभेदेन धन्यत त्रध्यास. मनारोपच स्ृत। तथाच एकस्व अन्यधर्मस्य अ्रन्यस्त्निन्, तथा वहनामपि श्रन्य- धर्माणामन्यत समारोप. ससाधिरिति फलिताय ।।७।। उत्तमर्यसुदाहरति युरविति। गुरवः महत्वः स्ूलकलैवरा
Page 58
काव्यादमे
प्रचलाधित्यकोत्मइमिमाः समभिगेवते॥६८ ॥ उत्मद्गशयनं मखव्या: स्तननं गोरवं क्रमः । द्रतीमे गर्भिगौधर्मा वहवोऽप्यत् दर्गिताः ॥६६।।
उत्गय उभयन ममानम्। तथा गभम्य अन्तर्वत्तिजनपूरम्व पन्गत कुत्रिम्जोण भरष कान्ता मन्यरा स्तनन् गजनग चन्यत कान्तिजनितमविगेष कुनत्य इमा मेघ- पदूकग परचनम्य परवतम्य अधित्यका ऊद्द भूमि, उपत्यकादे- गमया भ्रमिरुष मधित्वका इत्यमर। तम्या उत्सङ्ग मध्य- भागम् पन्गव मख्या क्रोड ममधिगेरते। अन्यव मेघपडकि- भर्मषु गभिगोधमीगां बन्ना युगपदध्यामात् वैचिवातियय: मदृदयष्ृदयहार्रोति भात्यम् अव्द्वारथ मसामोकिर्गिि।८। उक्तयोके गभिगोधर्म दशर्यति उसद्वति। अरव उक्े थोंके मस््ा उत्मदणयन स्तनन गोग्व क्म दति उततरृपा एमे वहव गभिगोधर्मा. दर्गिता: आरोषिततवेनति शेष:। यदि च स्तनित गतनित मेघनिर्घीपे दत्वाद्यमगोता स्तनन- गद्देन मेघगजितमेव वुध्यत तथापि यन्दमातायंकम्तनधातु- निष्यत्नत्वेन स्तनन्य इति पदम्य गर्भिगयास्ताद्टशेडपि गय्द- प्रयोगी बुन्यते। अन्यच मन्नोगटिपु रगितप्राय पत्िपु च कृतितप्रभति स्तनितमगगितादि सुग्ते मेघाटिपु गर्जितप्रसुख- मिति वचनान्तरण स्तनितगव्दम्य सुग्तवाचकत्वमपि मिड तम्मात् म्नधातो केवन मेधगरजितमेवार्यो न अपितु मा- मान्यगव्दमावमपि। ननु गव्दमातार्यकताया मिडावामपि कब स्तनन्व इति पदेन गभिखा असाधारणशब्दविशेषस्य उपपनिगितति चैत्र, गभिष्या अन्वेपाम् अ्रमाधारगधर्माय्ाम्
Page 59
प्रचम: परक दः । ५२
तढेतत् काव्यनर्वखं ससाधिर्नास यो सुगा:। कविसार्यः ससग्रोऽपि तमैनसतुगक्कति॥१००॥ दूति सार्यदयं सिन्नं तत्सवरूपनिरुपणात्। तङ्जेदासु न शक्यन्ते वतुं प्रतिक्षविस्धिता:॥१०१। अन्त पातात् अस्यापि गर्भिगौधमंत्वस्य युनत्वात् वैचिवा- जनकतवेन पतीवहृद्यतवात् इति विवेचनीयम्॥६६ ॥ उपमहरति तदिति। तत् तमात् उकप्रकारण अरत व. वैचितयावहलात् समाधिर्नाम यो गुय' एतत् काव्यस्य सवें स धन नारभृतनित्वयं समग्र अपि सकल कविमार्घ. कवि- सम्प्रदाय. गोडीव. वैदर्भीवो वा दूत्वर्य तं तथाभृतम् एनं नमाधिन् अ्रनुगच्कति एतदनुमारण काव्ये प्रवत्तत दूत्वयं.। यदि च एतेषा गुगानां दशाना मध्ये केचित् तत्तदोषाभाव- रुपतया कैचिन्व अन्दक्कतिरुपतया नव्े चनाटृता केवल चय एव गुणा दर्शिता वथा. साधुब्यौंज प्रमादास्वास्त्रयस्ते न पुन- दंश इूति तथापि प्राचा मतमनुदत्व ग्रन्वक्वतोता इति घव- धेयम् ॥१००॥ द्वत्य गोडवैदर्भवोभेंदं वर्षयत्ा उपसहरति इतीति। द्रति उत्पप्रकारय तयो गौडवैटनयी सरुपनिसपणात् लचयकौत्तनात् मागड्यन् इसिखितरौतिद्दय भिन्न परसर- विलचयम्। तब्ज दा ताभ्या मार्गाभ्या भेढा मिन्ना इत्वर्य: दभिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशते इति न्यायात्। लाट- पाज्चाल्वादय: प्रतिकावि तत्तह शौवकविषु स्विता तु किन्वु ते वलु न पव्वन्े त्तिविस्तारादिति भाव। तबवा तब्क दा. तथो. गौडवैदभेयो: भेदा. अन्तर्गतविभेय दूत्य:॥१०१॥
Page 60
५४ काव्यादरें
इनुजीरगड़ादीनां माधुर्य्यस्ान्तरं महत्। तथापि न तदाखव्यातुं मरख्वत्वापि शक्ते ॥१०२॥ नैमर्गिकी च प्रतिभा शुतञ्ञ वह निर्मलम्। न्यमन्टश्नाभियोगोऽस्या.कारगं काव्यसस्पढः॥१०३।। उतमयं दृष्टाम्ेन समर्थयत इच्विति। दनुच्ौरगुडादो- नामपि सामुर्यय्य प्रन्तर भेढ: तथा महत् अतिविस्तरमत्वथे राया मरमलापि किमु वक्तव्यमन्येपामिति भाव वाग्टेव्यापि तन् प्रास्गात कथयतु न गवते। एव काव्यमार्गागां मधु- हिमग आनन्यात पनिवचनोयतया भेदद्वयमेव विशिष्य निर- पितमिनि तात्पर्याथे ॥१०२। दश काव्यस्रूप निरुष्य तत्कारणसाहन नैमर्गिकोति। नेमर्गिको स्वभावमित्रा प्रतिभा म्फुरन्ती मति बह नानाविध निमेल विशद् युत ास्तन्ञान लोकाचागदिन्ानज्ज तथा शमन्द प्रगाद अ्भियोग अभिनिवेय पतत् वयम् अ्रम्या काव्यमम्पद काव्यरूपाया मम्पत्ते कारग हेतु, काग्गमिति एकवचननिर्देगेन ममस्तम्यैव कार्णता न तु प्रत्वेकम्य इतति मचिनम। उत्नान्न प्रकाणकविगा, गत्तिनियुगता लोकगास्त काव्याद्यवेनगात्। काव्यन्नगित्तयाभ्याम इति हेतुम्तदुद्गवे।। इनि वय ममुदिता न तु व्यस्ता तम्य काव्यम्य उद्धवे निर्माणे ममुन्नामे च हेतु नें तु हेतव इनि। केचित् तु प्रतिभा ण्व काव्यकरण व्युन्पत्तिम्नु तम्य चारुलवे हेतु, अभ्यामो हविहेतुभ्न प्रनिभा च क्वचित् वन प्रमरति क्वित् वा देवानुग्रद्दात् भाविकशीना वालाना मत्वामपि प्रतिभाया काव्यानुदयात् वालम्य तममहकारितमद्गीका्व्यमित्वाह। उत्ताज्न, कवित्व
Page 61
प्रथम: परिचद: । ५५
न विद्यते यद्यपि पूर्ववासना सुगानुवन्धि प्रतिभानसक्गुतम्। श्रुतन यत्नेन च वायुपासिता ध्रुवं करोत्येव कमप्यनुग्रहस् ॥ १०४ ॥ तदसतन्द्ररनिशं सरखतौ म्रसादुपात्या खलु कौर्ततिमीसुभिः । कशे कवित्वेऽि जना: ह्वतश्रमा
दूति बाचर्व्वदसिडन: ह्वती काव्यादर्श मार्ग- विभागो नाम प्रघसः परिच्छेद:।
जायते शतर्वर्द्वतSभ्यासयोगत। तस्य चारतवनिप्पत्ती व्युत्- पत्तिस्तु गरीयमी॥ इति नर्वमनवद्यम् ॥१०३॥ उत्तकारणानां सर्वेषासभावऽपि यत्नवतां शास्त्ानुशोलन- पराया कघाचित् फलसिद्विरित्याथयेनाह नेति। यद्यपि पूर्व- वासना प्रानसस्कार: खाभाविकी शकिरित्वर्घ. तघा धड्म तम् अलौकिकं गुणानुवन्त्रि वैचित्ावह प्रतिभान सृ चक्कणा दुद्धि न विद्यते, तवापि नुतन शास्तानुशोलनेन काव्यनोपदेशन वा यतनेन त्रभिनिवेशेन उपानिता सेविता वाक् घ्रुवं निच्चित कमपि अनुग्रहं करोति एव अतश्यमेव काव्यनिर्माण किञ्चित् सामर्घ्य सातनोति इत्यर्थः । सम्यक् सामध्य तु उत्ततितयनेव हंतुरिति न परस्पर विरोध इति ॥ १०४॥ उपमंहरति तदिति। तत् तन्मात् ग्रस्ततन्रैः अ्रस्ता तन्द्रा
Page 62
काव्याटर्मे
द्वितीय: परिच्केदः ।
काव्यशोभाकगन् धर्मानलङ्वारान् प्रचन्नते। ते चादापि विकल्पान्ते कस्तान् कार्त्सेन वच्यति ?.
येषा ते पान्नम्यरहिते इृत्यथ कोर्नि कवित्वजनितयश ईसमुभि जने पति गेष ममात् परित्रमेग अनिय मरम्वती सगु नितयेन उपाम्या मेवा, अवश्यमेव शास्त परिशोलि- तगमति भाव कयमित्याह कग इति। कवित्वे काव्यकरग माम्थें हागे अन्पेपि ्वतश्नमा कवतगास्तपरिशोलनप्रयामा जना विदमगोष्ठोपु कविममाजेपु विहर्त्तुम् ईशते प्रभवन्ति। अम्म्यापि अ्रम्य जाने करगे च ऐहिकामूविकफलमिद्ि भंगति, एक गन्द सुप्रयुक्त मम्यक् ज्ात सवर्गे लोके च काम- घृग् भयतोति युते,। १०५ ॥ इति योजोवानन्दविद्यामागर भट्टाचाव्येविरचिताया काव्यादर्गटीकाया प्रथम परिच्छेद।
परिच््रेटेम्मिन् अन्नद्गागान् निरुपयिधन् प्रथम तैया मामान्यनत्तग निरपयति काव्यशोभाकगनिति। काव्यम्य पृर्वीत्तनन्नगम्य गोभा मौन्टर्व्य तत्तद्विशेपअ्वतचमत्कारजनक- वैचिवामित्वय तत्कगन् तव्ताधनानि धर्मान गुणविशेयान् अ्न्नद्वारान् प्रचनत वर्दान्ति कवय दूति गेप। यथा हार- कुग्डलाटव अगेर गोभर्यान्ति तथा अनुप्रामोपसाटय काव्य- गगैग्भृतो गव्दार्थी शोभयन्तीति भाव। पूर्वोक्कगुणास्तु काव्यम्यान्त भोभाधायका अत्तद्वाराम्तु वाद्यभोभाकरा इूतति
Page 63
द्वितीय: परिच् दः।
किन्तु बौजं विकल्यानां पूर्वाचाय्य: प्रद्र्शितम्।
सभावाख्यानसुपमा रुपकं दोपकादती। व्राचिपोऽर्यान्तरत्यासो व्यतिविको विभावना ॥४॥
गुपालह्मारपदाथयोर्भेंद इति ध्येयम्। ते च त्रद्ह्वारा अ््र्यापि विकल्मन्ते विविधरूपप उङ्भाव्यन्ते कविभिरिति शेष, अत क पसडत तान् कातलेन साकत्येन वत्तति निरुपयिधतिन कोडपि निरुपयितुं शच्यतौत्वय. उत्तिवैचितास्यैवालद्वारलात् तस्य च कत्मनैकसूललात् कलपनावाव्च कदाप्वविरामात् इति भाव: ॥ १। किन्तु विकल्याना विविधकल्नाना वीज मूल सादृशम् उपमेत्याटिमानान्यलक्षण पूर्वाचावे प्रदर्शित निरुपित यत् उपनोव्य नव्याना वैचिताभेंेन नाना कव्पना दति भाव। तदेव पूर्वाचार्व्यप्रदरशितवोजीनृतम् अन्नद्ारननगम् दत्वर्य परिसस्कत्तु न्यक् लुटोकत्तुम् अ्रयम् अ्रस्ाक परित्म प्रयाम. ।२ ॥ काव्वित् तलड़िया अलह्ागा सुत्यनुप्राणाटय मार्ग- विभागाय गोतिवलददर्श्नार्थ प्रागाप पुव्रमेव उत्ा, दढानी- मन्यत् नाधारण नामान्य सवनन्नतमित्वर्य घलट्टारनात प्रदश्यते निरुप्यते। ३।। अलह्ारान् निदिगति सभावित्यादि। सभावास्थान
Page 64
पूर काव्यादमें
ममामातिगयोत्म ना हेतु: मून्मो लवः क्रमः। प्रयो रमवदूर्जसिति पर्व्वायोतां समाहितम् ॥ ५ ॥
विगोधापस्तुतस्तोते व्याजस्तुतिनिदर्गने ।। ६॥ महोकि. परिवत्याशीः मङ्गौर्गामय भाविकम्। इति वाचामलद्गारा दर्शिता: पूर्वसूरिभिः॥७॥ नानावस्थं पदार्थानां रूपं साचात् विघ्यरती। सभावोकिय जातिशेत्याद्या मालङ्गतिर्यथा ॥८॥ सभावोकि, टोपकञ्न आह्टतिराष्टत्तिश्व ते दोपकावृती, समासः ममामोकि, अ्तिगय अतियोक्ि, समाहित समाधि, अप्रम्तुतम्तोवम् अप्रस्तुतप्रशमा, दूति उत्रप्रकारेग नामतो निदिश व्वभावोतयादिभाविकपर्य्न्ताः पञ्चतिशत्सख्यकाः वाचा वाक्यानाम् अलद्धारा पूर्वसूरिभि: प्राचीनकविभिः दर्शिता, वाचाम् दृत्यनैन वाक्यगता एवैते अलङ्गारा दूति सृचितम् ॥ ४ ।। ५् ।। ई ।। 9 । स्वभावोति निरुपर्यात नानति। सभावोकिय जातिस दतति नामदयवतो आदा प्रथमा मर्वाग्रा वा यथार्थनिरूपगा- मारत्ादिति भाव। पदार्थानां जातिगुणक्रियाद्रव्याणा नाना अवस्या दशा यम्य तादृश रूपं प्रकार साच्षात् प्रत्यक्ष- मिव विन्गवतौ प्रदर्शयन्तो सा प्रसिद्धा अलद्गतिः अलद्गारः, तथाच पदार्थाना नानावस्थसवरूपस्य वैचितररण वर्गनं सभा- वातिरिति निष्कष.। एकरूपाया अवस्थायाः कौन्तने न वयमनद्वार वैचित्रमाभावात् वैचित्ास्य एव अलद्धारत्वात्
Page 65
द्वितीय: परिच्कदः।
विवर्गराजिसि: करठैरते सन्जुगिर: शुक्ाः ॥६।। कलक्वगितगर्मेर करठेनाघूर्णितचणः । पारावतः परिश्रम्य रिरंसुस्ुस्वति प्रियाम् ॥ १०॥ वश्नन्नङ्गेषु रोमान्नं कुर्वन् मनसि निर्द्तिम्। नेवे चामोलयन्न ष प्रियास्पर्श: प्रवर्त्तते ॥ ११ ॥
इति सूचते। यघा अभीदसुदित टृष्टा मुदा वत्वन्ति वहिंगा इत्यत्न वलुखरूपनिरूपणSपि वैचिवराभावात् न चलड्वारता। उत्रज्ज प्रकाशकारर यघा, सवभावोक्िस्तु डिम्भाटे खक्रिया- रुपवर्गनम् द्ृति। यघति परोकस्य उदाहरएस्य सूचकम् ॥८॥ प्रथस जातो उदाहरति तुरहैरिति। एते मन्जुगिर: मधुर- प्रत्तापिन: शुका आतासरायि आालोहितानि कुटिलानि च तैः तुरडेः सुख्े. हरिता पालाशवर्णः कोमलास तैः पचैः तथा त्रवाणा वर्यानां हरितरळधृमराणा राजय: रेखा. वेषु तादश: करठे सर्वत्र विशेषण ततोया। उपलच्चिता दत्यर्घः। अत्र शुकजातेः ताटृशतुएडत्वाटिकम् असाधारणधर्म वर्णना- वैचित्ररण साक्षादिव प्रतीयते इूति जातिगता खभावोति ॥E। क्रियायासुदाहरति कलेति। कलं मधुर क्वरित गर्भे यस्य तादृशन करठे न विशेषण दतीया पारावतः थ्ाकृर्षिते ईचणी नेवे यस्य तथाभृत रिरंसु रन्तुमिच्क मन् परिभ्म्य प्रियां सुस्वति। पारावतानासुततविधचुम्वन साभाविकमिति क्रिया- गता स्वभावोल्िरिति अ्रवगन्तव्यन् ॥ १० ॥ गुणोदाहरएं दर्शयति वघ्ननिति। एप प्रियायाः स्पर्भ:
Page 66
६० काव्यादरें
करठ काल: करस्थेन कपालैनेन्टुशेखर:। जटाभि: स्निग्धतामाभिराविरासीत् हपध्वजः॥१२
शास्तरष्वस्यैव सामाज्यं का्व्येष्वप्येतदीप्सितम् ॥१३ यथा कघज्नित् मादृश्वं यतोद्भूतं प्रतीयते। पज्गेपु गेमावं अधन् जनयन् मनम निवृति मातिगयानन्द कुजन् तथा नेवे निमोलयन् सुदयक् प्रवरत्तत प्रसरति। अ्रघ म्पर्गो गुग ।। ११ । दश्गोदाहरण दर्गयति कगठे इति। कगठ़े करठदेशे कान नोन कगठ़े कालगव्द प्रलुक्तत्पुरुपनिप्पब्। कर- रपन कपालेन स्रिग्धतास्त्राभि जटाभिरिति च विशेषगो हतोया। इन्दुगेखर चन्द्रचूड वपध्वज शविगासीदित्वन्वयः। पव वृषध्वजगस्दो द्रव्यवाचक: मन्नाशब्दम्य द्रव्यवाचकत्वात् दति वपध्वजगतामाधारणधमस्य कोर्ततनात् द्रव्यगता खभा- वोकिगिति ॥ १२॥ स्वभावोक्रिमुपम हरव्राह जातौति। अरव द्रव्यपदेन सभ्ा- वाचकचैव मेवादीनां ग्रहग न तु चित्यादे तस्य नातिपदेन एय उपाढानात्। जातिक्रियागुगदव्याणा स्भावास्यान खभा- वोकि ईटृगम् एवम्प्रकारम् अनयेव रोत्या सवभावो वर्णनीय दतिभव। अम्यैव अननद्वारस्य शास्त पु काव्यतन्त्रेषु साम्ा- न्या शाधिपत्व काव्यशास्त्रपु अ्रस्यैव बहुलप्रचार इत्यर्थः पतक : वंयु नषित प्रिय कवीनामिति घेष, कवय खभा- दोf सीगय ्रियन्ते इति भाव ॥१३॥ . , रदा गा कावधर्री यधादाचचित्
Page 67
द्वितीय: परिच्छद:। ६१
उपमा नाम ता, तसा: प्रपद्टोडयं निदर्श्वते ॥१४॥ भोरुहमिवातादं सुग्धे! करतलं तव। दूति धर्मोपमा साचात् तुल्वधर्नप्रदर्थनात्॥१५। राजोवमिव ते वहां नेते नीलोतपले दूब। दूयं प्रतीयमानैकधर्मा वसतूपसैव सा ॥ १६ ॥
येन नेनापि प्रकरिण उद्ध तं सादृश्यं प्रतीयते सा उपमा नाम, तथाच काव्यनिविट्टमलौकिकचमत्कारजनकं साह- सुपमेति तात्यव्ये चमत्कारित्वासद्भावे नायमलड्टार: यघा गौरिव गवय इत्यादि। उत्तव्व रसगङ्गाधर, साद्श्यं सुन्दरं वाक्यार्घोपस्कारकम् उपमालक्कतिरिति। व्यास्यातव्ट तवैव सुन्दरमिति सादश्यविशेषरां सौन्दर्यदमत्कृत्याधायकतवं चम- त्वृतिव्व त्र्ानन्दविशेष दति। तस्या. प्रपन्नः विस्तर विविध- भेद: अयं वच्चमाएरूप: निदर्श्यते प्रदा्वते ॥ १४। धर्मोपमास्थभेदसुदाहरति अ्रभ्ोरुहमिति। हे सुखे। तव करतलम् प्रभ्भोरुहमिव कोकनदनिव प्रातान्तरम् थाली- हितम्। दति उत्तवाक्ये साच्ात् भ्रातास्त्रमिति पदोपात्तस्य तुत्यधर्मस्य साधारणधर्मस्य श्रातास्त्रत्वस्न प्रदर्धनात् कौर्त्तनात् धमौपमा ॥। १५॥ वस्तूपमां लच्नयति राजीवमिति। ते तव वर्क् सुखं राजीवं पद्ममिव तथा नेवे नोलोत्पले दव। प्रतोयमान: गम्यमान: न तु अरभिघीयमान: एक: मामान्य: धर्म: यस्वा सा तथाविधा डयम् अलङ्गतिः वस्तूपमा एव वसतुनोरुण्मानोप- मययो एवोपादानात्। एवच सामान्यधर्माप्रयोगेडपि स्टुट-
Page 68
काव्याढगे
मा प्रसिडिविषय्यामात् विपर्व्यामोष्सेप्तै ॥१२। तवाननसिवास्ोजमस्भोजमिव ते सुख्स्।
मोजयप्रतोती एव इयमनक्ति न तु स्फुटप्रतीती इति
विपर्यामोपसा नक्षयम तर्वेति। उत्रिदम् अरर्वन्ट गाननमिा उवविद विकमितसभ्रत्। इत्यन्न प्रममिद्वे विप. सोमात् वेपगेत्यात् मा प्रमिवा निपयामोपमा उघ्पते कवि- भितिति गेप। तथाच प्रस्तुताना मुखादीनाम् उपमेयत्म् गपपनाना चन्दाटीनाग् उपमानत्वमेव प्रमिद्ि। ता विहाय प्रप नाना मुसादोगाम् अत्यु द्व्पप्रतिपाटनाय उपमानत्म्य वलादानाचु उपमेयत्वम्य च कन्पन विपय्यामोपसा इति धीउचम। द्गणकारस्तु दय प्रतोपालद्गार इत्वाह। यथा,
द्रतोपमिति कथ्यते । इति। उदाहृतज्ञ तेनैव, यत्त्ववेवसमान- काल्तिमलििने मग्न तदिन्टीयर मेघेनन्तरित प्रिये। तव
रज्नमा गतास्वतादश्वविनोदमानमपि मे टैवेन न सस्वते # 75 11 अन्नोन्योपमा निरुपयति तवेति। अ्भोज तव आ्रनन- सद. त मुख्म् अभीजमिव। इत्वत् अन्योन्चस्व परस्रस् ऋभाजोपसानलवेन मुसम्य मुखोपमानलेन अनोजस्य दत्वर्घ रका वेचित्रा तम्य ममिनी सूचयित्री सा प्रसिद्धा दयम्
Page 69
द्वितीय, परिच्ेट, ।
तन्मुख्ं कमलैनैव तुत्चं नानेन केनचित्। दूत्वन्यमात्यव्यादृत्तेवय मा नियसोप्सा॥। : ६ ।। पव् तावत् तवाककति सुखुसत्वक् ताहणस्। वस्ति चैदस्तु तत्नारीतलावनिवलोमसा।। २ ॥ मतुच्जयोपमाप्वस्ति न कान्लैव सुखं तब। द्वादनारदेन चानवेति कामरेन्टुसितीहशी॥२9॥
अन्योन्योपमा. एतेन पर्व्वावेय उयमानोपन्यभावस्य एवं एतत् कल्हड्वारविषयत्वमबधय तस्टेव वैचित्ाजनकल्वात् सुख- लगेजज् तृत्यमित्वादी तथाप्रतीतो अपि वैदिव्याभावात् न अयमलद्वार। दण्यकारतु रतानैव उपनेयोपमामाह। बया. प्व्यदिए इयरितत् उपनेयोपमा नता दति। १८॥ नियमोप्मां लक्षवति तवढिति। तममुख कमलेन एव तुत्यम अन्येन नैनाषि नेति यत् अन्यस्य मान्य नादश तस्य व्यादृत्ति निराम तस्वा हेती इय सा प्रनिद्वा नियमीपमा. उपमानवाहुत्यम् उपनेवस्थापकर्ष गनयति. तद्व्याहत्त्या एनन प्रहट्तनन मादशयवत्नात् उत्र्पतिश्य नमधक वैचितान् आवहनीति घेयन्। १८। अ्रनियमोपमं निरुपयति पद्ममिति। पद्म तावत् तव सुखन् ग्र्न्वेति अनुक्शीनि, अ्रत्यन्ध ताटनं पद्मवत् सुन्दर वस्तु दन्द्रादि तत्कारि तब सुखानुकारि अ्स्ति चेत् पसु। दतव त्रतती अनियमोपसा पद्मस्व तदन्यस् च वब्य अव्यचित् वपप उपनेयत्वकत्नात् कव्नायाव् नियमाभावात् इति। २०। समुच्योपमामाह, सतुच्य इति। तव मुखं कान्ैव
Page 70
काव्याढगें
त्वव्येव त्न्मुखं हष्ट हश्वते टिवि चन्द्रमाः । इयत्येव भिदा नान्वेत्यमावतिशयोपमा ॥ २२॥
पद्मऽपि सा यदसत्येवेत्यसावुत्प्रेतितोपमा ।।२३॥
केवनया कान्या न, धादनाग्व्येन प्रघ्वाटनजनकेन कर्मणा च पकार समुनयद्योतक, उन्दुं चन्द्रम् श्रन्वेति अनुगच्कृत्ति चनुकारोतोत्यर्थ। दति ईवहमी ण्वम्प्रकारा समुचयोपमा अपि प््ति, ईदृगोत्यनेग केननगुणकेवनक्रियाममुचये या साधारग- ममुपयेऽपि या अयमन्ङ्वागे बोद्व्य: ।। २१।। पतिगयोपमां निरूपयति त्वयोति। तव मुखं त्वयि एव 7 दर्ष्ट, चम्द्रमा दिवि आकाशे दृण्यते, दयती आययनिबन्धना एव मिदा प्रभेद मुसचन्द्रममोरिति गेप', न अ्रन्या न गुण- क्रियादिकता दूति भाव, प्रमी प्तिशयोपमा, भिव्राय्ययतवेन घोपस्यय्य मातिमयचमत्कारित्वात्। भत्र साम्यमिव शरादि- अध्याप्रयोगात् ब्यह्यं न न अव रूपकध्वनि: आययभेदेन प्रभेदप्रतोतेगभावादिति ध्येयम् ॥२२।। उन्प्रेत्तितोपमा लच्तयति मयीति। भम्या मुखयौः मुख- कान्ति मुखमट्शकान्तिरित्यर्थः मयि एव न अन्यत्, इन्दी चन्द्रम्य दति एवं विकत्थने: आत्मझ्ाघनेः अन्नं, यत् यम्मात् मा शान्ति पद्मऽ्रपि अम्ति पद्ममपि तव्सटगकान्तीत्वर्य. अ्रसौ उम्प्रेत्तितोपमा, इन्दो आात्मझ्नाघाया पतात्त्विकत्वेन नायकम्य चाटृतया तथा मभ्भावितत्वात् मभायनायाय उत्परेचात्वात् इति। साग्यव पद् व्यह्यम्। २३।
Page 71
द्वितौय: परिच्ेदः। ६५
यदि किञ्चित् भवेत् पद्मं सुभु! विश्वान्तलोचनम्। तत् ते मुखत्रियं धत्तासित्वसावह्तोपमा ॥२४॥ भशीत्युत्प्रच्च तन्वङ्गि! त्वन्सुखं त्वन्मुखाशया। दन्टुमप्यनुधावासोलेषा मोहोपसा स्पृता ॥२५॥ किं पद्ममन्तर्भान्तालि किं ते लोलेननगां सुखस् ? अद्ध तोपनासाह वदीति। ह सुद्धु। यदि पद्म विस्वान्त- लोचन विघुर्षितनयन भवेत्, तत् तदा ते तव मुखम्मििर वदनकान्ति धत्ता धारयतु। इत्यन् पणे अ्ुतोपमा, वद्यर्घ- वलेन नादृस्टस ममधिकचमत्कारद्योतनात्। उहच. वत्रोप- मेयधर्मा, सुरुपसानेधिरोपिता। चसत्कारविधानारघ ता- माहुरड् तोप्सान् ॥ इति। प्रकाशकारस्तु एनामतिशयोति माह। यथा. निगोर्याध्यवसानन्तु प्रज्ृतस्य परेण यत्। प्रस्तुतस्य वदन्यतव वद्यरयोती च क्व्यनम्। इति। उदाहृतन्व वि्वनाधन यया, यदि स्यान्मयडले सकमिन्दोरिन्दीवरइ्यम्। तदोपसीयते तस्या वदन चारुलोचनम् ॥२४ ॥ मोहोपमा निरुपयति शशोति। हे तन्वद्गि छशाङ्गि। तव सुख शशोति उत्प्रेच्च सम्नाव्य स्रान्या अ्रभिन्न डुड्डा दूत्वर्थ, तव सुख्ाशया वदनस्टहया इन्दुमपि अ्नुधावामि। इत्यत्न मोहोपना स्ृता कविभिरिति शेष, मोहेन इन्दोर्मुख तेन ज्ञानात्। तथाचोत. प्रतियोगिनमारोम्य तदमेटेन कोर्तनम्। उपनेयव्य यन्नोहीपमानो व्ान्तिसद्दच ॥ दूति। दपगाकारतु एना मान्तिमदलहारमाह वथा. साम्यादतम्मि- सतड्दुदविर्भ्ान्तिमान् प्रतिभोत्वितः इति। साम्यज्वान व्यह्मम् ।२५ ।
Page 72
काज्यादमें ''
मम दोलायते चित्तमितीयं संशयोपमा ॥२६॥ न पद्मस्ेन्टुनिग्राह्यस्येन्टुलज्जाकरी द्ुतिः। पतस्त्वन्मुखमेवेद्मित्यसौ निर्गायोपमा ॥२७॥ मिशिरांशुप्रतिस्पर्द्वि श्रौमत् सुरभिर्गन्ति च। नस्भोजमिव ते वक्कमिति श्नेषोपमा स्मृता ॥२८॥
मंगगोपमां निरूपयति किमिति। अन्तर्भान्ते अलौ यम तत् पम्म किम् ? ते तव लोले चच्चले ईक्षगे नेवे यम्मिन् तत् मुग िम् ? मम चित्तम् दति इत टोलायते सशेते। दय मंगयोपमा ममयम्य श्रषम्यपय्यवमायिल्गत्। दपगकारस्तु पना मन्देहालद्वारमाह यणग, सन्देह प्रक्वतेऽन्यम्य सगय प्रनिभोत्ित दति। अ्रापि माम्य व्यञ्ननया गस्यते।। २६।। निणेयोपमा निरुपयति नेति। इन्टुना निग्राह्यस्व निग्ट- दरोतम्य निरमृतम्य दत्वर्थ पद्मम्य दुति इन्दुलज्जाकरी न पगाजितम्य पराजेटनज्जाजनकत्वादिति भावः। अत दढ तव मृद्दमेव न पद्म तव मुखम्यैव इन्दुपराजेटलात् दति भाव.। थमी निरगयोपमा निर्गयेन उपमानोपमेययोः सादृश्याव- गमात्। मुग्न वा पद्म वा दत्यादिसशयात् पर निययज्ञान एवायमलद्गागे बोडव्य। उत्तन्न, उपमेयस्य सशय्य निया- विथयोपमा इति ॥२७॥ गेपोपमा निरूपयति गिभिरति। ते वक्र वदनम् प्रधोन्नमिव गिभिगंप्रतिम्पद्वि यिशिरांश चन्द्र: प्रतिस्पर्ी व्रिगेधी यम्य तत् श्ोमत् सुयोक तथा सुरभिगन्वि च विशे- घगात्यम् उभयत्र ममानम्। अ्रथवा वक्रपच्ते शिशिराशप्रति-
Page 73
दितौय: परिच्दः। ६०
सरुपशब्दवाच्यत्वात् सा समानोपमा यघा। वालवोद्यानमालेयं सालकाननशोसिनी॥ २८ ॥ पद्म वहुरजमन्द्र: तया ताभ्यां तवाननम्। समानमपि सोत्सिकमिति निन्दोपमा सृता ॥३०॥ सर्हिंनो या वो. शोभा तह्त्। इत्यत् स्ेपोपना वता कवि- भिरिति शेप: । वपिण उपनानोपमेयगततच्त्ता ध्वर्र्यस्व द्योत नात् वेपस अव अवशेष एव समानोपमाया. शब्दस्नेपविषय- त्वादिति।२८ । ममानोपमा लक्ष्यति सरुपति। सरुपशन्दे ममानरूपे नेणत् भिन्नैरपि अ्रभिन्रवत् प्रतोयमाने: शब्देः वाचतवात् साघ- स्यस्य प्रतियाद्यतवात् ना प्रतिद्ा समानोपमा, यधाशब्द उदा- हरगप्रदर्शनार्य. । इयन् उद्यानमाला उपवनराजि वाला कामि- नीव सालकाननशोभिनी सालानां हच्मेदानां काननेन वनेन सनूहन दूत्यर्य शोभते इति तयोका, अ्रन्यत्न सालकम् श्रल- कालककतं वत् आाननं तेन शोभते इति अत्र माधारसधमस्य सालकाननशोभितस्य शब्दलेपेए दोतनात् शब्दसपमूलैवेय
त्ासहत्वमेव सूलम् अत्र सालकाननत्वत सजकाननति परि- हत्ता न सेप., पूर्वव शिशिराश इत्यत् शौतगु दति परिव्ृत्तो अपि न नतिरिति सुधीभिर्भाव्यम् ॥२६॥ निन्दोपसां लच्यति पद्ममिति। पद्म बहुरन, परागपूर्ष रनोगुणवहुलव्. चन्द्रव नवो कयरोगी, पच्ान्र चय- शेलव. अत. आननं समानमपि साध्न्यान्तरए तुत्यमपि ताभ्यामिति शेषः सोत्तेकं समधिकोत्तर्पशालि। इतन निन्दी-
Page 74
काव्यादमें
ब्रह्मगोऽययुद्ञवः मद्मशन्द्र: शम्भुशिरोष्टतः। तो तुल्ौ तन्म खेनेति सा प्रशंमोपमोच्यते॥३१॥ चन्ट्रेगा तवन्म खवं तुल्यमित्वाचिग्व्यासु मे सनः । म गुगो वास्तु दोषो वेत्याचिखव्यासोपमां विटु:३२ पमा माता. उपमाननिन्दया माम्यम्य कीर्त्तनात्। साम्य- मातपर्णनमागित्वाटमया व्यतिरिकात् भेढ व्यतिरके तु भेट ता पर्णामानमिति बोजाम्॥ ३0 ॥ प्रशमोपसा निरुययति व्राह्मण इति। पद्म ब्रह्मगोऽपि उत उ्पविस्थान नारयगस्य नाभिकसलजातलवात्, तथा न गभभुगिरेषृत तो पअमवन्नी लससेन तुन्यो इति पझम-
गपय्य न ममनिकोत्क्पव्यञ्वनात् प्रभमोपमा उचचते। अ्रचन भगम् उपरीवत्वप्रमित्रार्वपि, उपसानत्वकलनात् प्रतोपाल-
निष्नत्वाभिधान वा प्रतोपमिति अषते ॥ इत्यनयो सङ्र'। व्यमंत निपर्थ्यामोपमा च मुसमानतया प्रसिद्वोपमेय- खग्टनादिति तथो मनब इति, पद इति पुस्तवनिर्देशेन अप्वुक्षताढोपषेति बोध्यम ॥ २१ । अरचिग्यामोपमा लव्षर्वति चन्द्रेगेति। लन्मुख चन्द्रेण तृन्पम् दनि त्रचग्यामु आस्यातुमिक्ु मे मन' । म आ्रस्था- नाभिनाप गुणो वा टोपो वा अ्रम्तु इत्वत्न आचिख्यामोपमा विद्। आस्थानकामनाविपयलेन मुखस्य चन्द्रेग उपमित- वषि गुणो वा दोपो वा इति कवनम् अधिकचमत्कारित्व घोनयनीति बोध्यम् ।३२॥
Page 75
द्वितीय: परिच्टः।
शतपत्रं शरच्न्द्रस्त्वदाननमिति तयम्। परस्परविरोधीति सा विरोधोपसा मता ॥३३ ॥ न जातु शतिरिन्दीस्ते सुखेन प्रतिगर्जितम्। कलट्टिनो जड़स्वेति प्रतिषेधीपमैव सा ॥ ३४ ॥ मृगेनगाइं ते वल सृरीगैवाङ्ितः शशौ । तघापि मस एवासी नोत्कषीति चटूपसा ॥३५।।
विरोधोपमां निरूपयति पतपवमिति। इतपद पद्म शरद्न्द्र: शारदीयचन्द्र तव आननव् एतव् बयं परसर- विरोधि अन्ोन्चस्पर्द्वि शतपत्रे शोभिते चन्द्रस्य मालिन्यं चन्ट्रे च शोभिते अतपत्रस्य मालिन्वं प्रसिद्धं तवानने शोभिते च हयोरेव सालिन्वं स्वादिति वागवैचिताशालिनी। सा प्रसिद्दा विरोधोपमा ॥। ३३ । प्रतिपेधोपमामाह नेति। दन्दो चन्द्रस्य ते तव मुखेन जातु कटाचित् प्रतिगर्जितुं प्रतिसर्द्वितु मद्दशौभवितुम् इत्वर्य शक्ति: सामर्घ्व नास्ति, यतः कर्लड्डिन तघा जडस्य, दत्यत् प्रतिपेधोपमा माटृश्वप्रतिपेधेन अ्रधिकवैचित्ाप्रकटनात् निन्दोपसायां निन्दया, दह तु प्रतिपेधेन इत्यनयोभेंदः r३४।। चटूपनां निरुपवति नृगरररति । ते वहा नगस्य दस- माभ्याम् पवयर्ववशेषाभ्याम् ग्रहं चिद्धितं, शभो तु भगीस सर्वावयवसम्यन्नेनति भावः भरदित। तरथापि यधकसामग्री- सत्वऽपि अमी सम एव तव सुखेनेति शेष न उत्कर्षो नाषिक वैचिव्यजनकः । इत्यत्न चटु: प्रियोलि: तरद्वटितत्वात् चटूपमा अत्र सत्याप उत्कषंकारगे न उत्कर्ष इति प्रतिपादनात् विशे-
Page 76
काव्याटर्मे
न पद्म सुग्मेवेदं न भङ्गी चन्तुपी इमे। इति विस्पष्टमादृश्वात् तत्त्वास्वयानोपसैव मा ।३६ चन्द्रारविन्दगोः कान्तिमतिक्रम्य मुखं तव।
सर्व पझ्मप्रभासार: समाहत इव क्वचित्। पोति। तदुत दर्पणकरिण, सति हेती फलाभावो विशे- पोकिम्तथा द्विधा इति तन्मून्ना च इयं ममधिकवैचिता चोतगति नान्यथा, सर्वत्रेनोपसाभेदेपु चाटत्रिसद्गावादिति लोगम्॥३५॥ तत्वास्यानोपमां लक्षवति नेति। इ्द पद्मं न मुखमेव भद्ी भमरो न इमे नतुपो नेत्रे, इति इत्य विभेषेग मादृग्यम्य मपदलात् मुव्यत्ात्वात् मा प्रमिद्वा तत्त्वास््यानोपमा दयमिति गप समनिगामेन तत्त्वम्य आ्रख्यानात् निर्गयोपमाया तत्त्वा- ग्यानम्य ममयप्रवकत्वम् दह तु भ्रान्तिपृर्वकत्वम् इत्वनयो- भेढ ॥ ३: ॥1 ग्रमाधारगोपमां लत्तवति चन्द्रेति। तव मुख चन्द्रार- विन्दयो कान्नि शोभाम् अतिक्रम्य आ्रत्मनैव तुल्यम् अ्रभवत् दति अमाधारगोपसा, चन्द्रपझ्मयो कान्यतिक्रमेण प्रक्लतम्य मुख्वम्य आत्मनैव माम्बकोत्तनेन च शपम्यस्य असाधारग- न्वात। टर्पगकारस्तु एनामन्वयास्यमलङ्गारमाह। यथा, उप- मानोषमेयत्वमैकग्वेव त्वनन्वय इति। एवञ्च इयोः साम्यसुपमा न त पकम्य इति वोद्व्यम् ॥३9॥ पभतोपमा निरूपयति मर्वति। तवदाननं क्वचित् सर्वेषां पद्माना प्रभामार कान्तिपुञ्त ममाहृत दव विभाति, इत्यत्न
Page 77
द्वितीयः परिच्ेटः।
व्वदाननं विसातीति तालभृतोपसां विटुः ॥३८॥ चन्द्रविस्वादिव विपं उन्दनादिव पावकः । पर्षा वागितो वहादितयमन्सावितोपसा ।३६ ।।
स्यर्शस्वेत्यतिशयं वोधउत्ती वहपसा ॥ ४० ॥
ताम् पभृतोण्ता विट्दु. प्रभाग्गरमलाह्गरगा्य तत्त्वत अ्रभृत- तात् सभभावनया नौपस्वस्य की्त्तनाव्। दर्पगकारस्तु इमाम् उत्प्रेचालड़ारमाह। यया भवेत् नभभावजोतप्रेच्षा प्रह्ृतन्य परालना इति। प्राज्जस्तु प्र्ते तप्रव्ृतस्य धर्मिंग नन्भावन मुतप्रेचा, इह तु धर्सस्य मधावनया इयो सास्यमित्वनयो भेद: १ ३८ ॥ अनन्नावितोपना निरुपरयतत चन्द्रेति। इत' त्रस्ात् वक्नात् परुपा वाक् दन्दरविम्वात् विर्षसमव. चन्दनात् पावक दव. इृति अन उपमाभ्या विपणवकनि सरणामिव वटनात् परुपवाङ्नि नरणख प्रमन्नावित्वात् त्रमस्भावितीपमा ।३६। वह्नपना लक्षयति चन्दनति। तव स्पर्श चन्दनवत् उटक- वत् चन्द्राशुवत् चन्द्रकान्तवत् आदिपदेन एवंविधपदाथवत् शोतल इति प्रतिशयम् अधिकर्शत्वम् त्रधिकवैचिता वा वोधवन्ती द्योतयन्ती वहपमा। एकन्य उपमानवाहुख्य- कौर्त्तनात् बहुपदेन द्वयोरयुपमानयो: सङ्वावेन दयमुपमा वैचित्राणाम् त्रव्राहुत्वात् इति वीध्यम्। दर्पएकारत्ु इमा मालोपमासाह। यथा. मालीप्रमा वदेकस्योपमान बहु दृश्वते इति ॥ ४० ॥
Page 78
काव्यादमें
तब तन्वद्गि! वटनमित्यसी विक्रियोपमा ॥४ १। पुषागतप द्रवाक्कौव पूपा व्योमनीव वासरः। विक्रमस्त्वय्यधाल्व्मोमिति मालोपमा मता ॥४२। वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थः कोऽपि यद्युपमौयते। एकानेकेव्रशब्दत्वात् सा वाक्यार्थोपमा द्िधा॥४३॥
विक्रियोगमां मचयति चन्द्रेति। है तन्वद्धि। तव वदनं वन्दरगिम्यात् उत्कीणमिव, श्रथवा पद्मगर्भात् उद्ृतमिय इति प्रत चन्द्रविम्नपद्मगर्भी प्रऊतीभूती वटनस्य प्रस्तुतस्य ताभ्याम् उत्कोगलात् उदृतत्यात् वा विक्वतिभावप्रतिपाटनात् विक्रियो- पमा। उक्तन, उपमेयम्य यत्र म्यादुपमानविकारता। प्रर्रते- विकने माम्यात् तामाह्टुविक्रियोपमाम्॥ इति। अ्रत् च उत्कोगोत्वोदृतत्वयो: धर्मयो उत्प्रेजणात् धमिगोय साम्य प्रतोनेकयमैव न तु उत्प्रेक्षा तम्या धर्मिगततवेन कीर्त्तनात् दति वोध्यम्॥।४१॥ मानोपमा निरुपयति पुण्ोति। पुष्णि सूययें श्रातप दव, प्रष्चि दिवमे पूपा सूर्य दूव, व्योम्नि आकाशे वासर: दिवसः एव विक्रम तवयि लन्सी तधात्। इत्यव मालायां यथा एकेन पुथ्पे ग अपरम्य पुष्यम्य योग, तथा उपमानानां परस्परसम्ब- वात् मालोपमा, एवविधवैचित्रेा एव अस्या: सत्त्वात्, बहप- मायाच् केवनमुपमानवाहत्यात् अनयोर्भेदः ॥४२॥ वास्यायोपमा लक्षयति वाक्यार्येनेति। वाक्यं पदसमुदायः नस्यार्थ वाक्यार्थ तेन कोऽपि अपरो वाक्यार्थः यदि अ्रतु-
Page 79
द्वितीय: परिच्ेद:।
खदाननमघौराचमाविर्दशनदोधिति। भमट्भृड्ग मिव्रालच्चवेसरं भाति पङ्कजन् ॥४४।। नलिन्या इूव तन्वस्वालसा: पद्मसिवाननस्। मया सघुद्रतेनेव पायं पायसरस्यत ॥ ४५ ॥ वस्तु किञ्चिटुपत्वस्य न्यसनात् तत्सधर्सयः। सास्यप्रतीतिरलौति प्रतिवस्तूपमा वघा ॥४६॥
मोयते सा वाक्यारथोपमा. वाक्यारयचारुपमानोपमेय त्वकीर्त- नात्. सा द्विधा एकानेकेवशब्दतात् क्वचिदेकेवशब्दघटिता, कचिन्न अनेकेवशव्दर्घाटिता इति ॥४३॥ एकवशव्दां वाक्यार्घोपमाम् उदाहरति लवदिति। प्रधीरे चव्चलै अचिणी यत्र तत्, आविर्भवन्व. दशनानां दोघितयो यन तादृश तव आानन समन्ती भड्गो यत्र तत् तथा चलच्या दघल्नक्या केसरा. किञ्जल्का: यस्य ताटृश पट्टजमिव भार्ति। अब पूर्वाई्वाक्य पराहेन एकेवशव्दर्घातन वाक्येन उप- मोबते॥ ४४ A अनेवेवशब्दम् उदाहरति नलिन्या इति। नलिन्या दव तस्वा तन्दन्ा पद्ममिव आाननं मघुव्रतनेव मया पाय पायं पुन: पुनः पोला अरम्यत। अव नलिन्या पद्ममिव इति वाक्येन तनवह्या त्राननमिवेति वाक्यार्घस्य उपमितल्वात् अनेवेवशन्दघटितत्ाच्च अनेकेवशव्दा वाक्याघोपमा दति बोध्यम्॥ ४५।। प्रतिवस्तूपमा निरूपयति वस्विति। कि्वित् वस्तु कि- मषि प्रक्ृतम् उपन्यस्य तस्य सधर्मषः समानधर्मस्य कस्यचित्
Page 80
कालादर्मे
नेजोडपि त्वाहशोड्द्यापि जायमानेषु राजसु। ननु दितीयो नास्त्ेव पारिजातस पाद्प: ।४७। पविकेन ममोकृत्य होनमेकक्रियाविधी। उत् बुर्जाना स्मृता सेयं तुल्ययोगोपमा यथा ॥४८॥
नग गतण गमनात् पकतम्य समर्थनाय उपादानात् साम्य- एगेो। माहण्यात से भवति इति इत्य या साम्यप्रतोति. ॥यूणमा उत्यन्य। दपेणकारम्तु इमाम् ्रन्नद्गारान्तर- ह१ गपा पतितमापसा मा स्यात् वाक्ययोगेभ्यमाभ्ययो। भहागि भर्म मामान्गी यत निदिण्यते पृथकु॥ दूति। यथेति भमणादाहर गप्रदर्गनाथ्रेम्॥ ४६।। दवरण दशयति नेति। जायमानिपु राजसु मध्ये यापि लाटश तव मटण एकोषि नास्ति, ननु भी वजानम्य पादप वृक्ष द्वितीया नाम्त्येव। अन्न तटशी पवतोयो नास्तौति माधारणक्षम एव पुनरुत्िभिया हान्तरग उपन्चम्त,मासन मर्त्र गम्यमिति दर्पगकारेग या वैधस्यैगाषि उदाहरण द्शितम्। यथा, चकोर्य एव गशन्द्रिकापानकरमणि। विनावन्तीर्न नियुगा. सुदृशो नमगा॥ अत् चातुरय्यीनेपुराभ्यामपि वाक्यद्दयस्य साम्य- प्रनोनिगम्तीति बोध्यम्॥ ४9॥ तुन्ययोगोपमा लच्षयति अ्रधिकेनेति। एकक्रियाविधी गकजातीयक्रियाविधान होन न्यून वस्तु श्रधिकेन अधिक- गृणन ममौह्ृत्य मद्टगोकत्व यत् नुर्वान्ति सा इयं तुल्ययोगो- पमा क्रियायाम विकहौन गुगयो: समीकर णादित्वर्य.। तथाच
Page 81
द्वितीय: परिचेद: ।
दिवी जागर्ति रननायै पुलोमारिर्भवान् भुवः। त्सुरास्तेन हत्वनते सावलेपास्वया कपा: ॥४८॥ कान्या चन्द्रसनं धाना सूय्यं घैर्घ्वेय चार्यावन्। राजन्ननुकरोषीति सैषा हेतूपसा मता ॥ ५० ॥ न लिङ्गवचने सिन्ने न हौनाधिकतापि वा। उपमाटूषयायालं वतोद्वेगो न धौमताम् ।।५१।
एकजातीयक्रियया प्रस्तुताप्रसतुतयो: सान्यकीर्तनं तुत्ययोगो- पमा दति लचयन्। स्घति उदाहरयप्रदर्भनार्घम्। ४८४ तुत्ययोगोयमामाह दिव पूति। पुलोमारि: इन्द्र दिव स्वर्गस्य रचाये, भवान् भुव. पृथिव्या: रचाये जागर्त्ति, तेन दन्द्रेग भ्तुरा हत्यन्ते. तया सावलेपा: गर्विताः नृपा. हन्यन्ते। अव होनस्य प्रस्तुतस्य रान्न: गुणाधिकेन इन्द्रेर एकजातोयक्रियाकरणन समोकरयात् तुव्ययोगोपमा इति
हतूयमाम् उदाहरति कान्वेति। सुगमम्। ग्रत् राप्च चन्द्रादिभि: सादृश्यस्य कान्यादिहेतुकत्वात् एषा हेतूपम इति॥ ५० ॥ इत्यसुपमां तड्ेदांख निरूप्य प्रसङतस्तद्रतान् दोपान् विवन्ु: तैषान्ट कदाचित् घटूपकलवमाह नेति। यव धोमतां सामाजिकानाम् उदेग: प्रतोतिविघातः न सवति ताहर भिन्न पृधग्भूते लिङ्गवचने तथा हौनाधिकता होनपदळम् अधिकपदतं वा उपनादोपाय न अल न प्रभदन्तोत्यर्घ। दोषाच् प्राचीनैरतताः। यया होनाघिकत्वं वचनलिस्मेटी
Page 82
काव्याटमें
स्वीव गक्तत षराडोऽयं वत्तेषा स्ती पुमानिव। पागा द्रव प्रियोऽयं मे विद्या धनमिवार्जिता॥५२॥।
विपर्णय। पमाटृश्यामसवौ च दोषा: मप्तोपमा गता दरति। होनाधिकता च उपमानम्य उपमेयापेचया इति बोजम्। लिङ्धवचनव्यत्यासे माधर््वम्य उभयान्वयाभावेन माम्म्य मम्यगप्रतोति, होनतायाम् उपमानस्य अपक्कष्टत्वाव गनात् प्रम्तुतम्य उपमेयम्य अनुत्कर्प, अधिकपदत्वे च उप- मगव्य निजटलपतीतिरतदेव दोषकारण, यत्र तु एतानि करणानि न मन्ति तव एतेपां न दोपावहत्वमिति भाव.। अनिव् त कानपुरुषविध्याहिभेदानि उपमाटोपानाड्ड दहनि च क्रमेग। यथा, काम्यभिख्या तयोरासीत् अरमनो गदवेशयो। हविमनिमुक्कयोर्योंगे चिवाचन्द्रमसोरिव। प्रव निवानन्दरममोरभिस्याया न अतौतत्वम् अपितु सार्व- कानिकत्म्। लनेव गजमे तन्वि। अव लतापचे राजते दति ग्ोन्म। चिर जीवनु ते सूनुर्माकंगडेयमुनिर्यथा इति। श्रत्न मार्कगंटेयमुनियेया जीवतीति प्रयोज्यम्। एते दोघाच् प्रायश कविभिवगणिता इति बोध्यम् । ५१ ॥ निद्गवचनभेदस्य श्रद्ठूयकत्व दर्शयति स्त्ीति। अरय पएड. म्ोत गचति, ण्या स्ती पुमानिव वकि। अ्रत् क्रियाइ्यस्य माधाउगाधमव्य उभयतान्वयात् निङ्गभेदेऽपि न दोषः। श्र्रयं नन मे प्रागा दूव प्रिय, तथा विद्या धनमिव अर्जिता। दृत्वेतयोरुयमानयो. वचनभेदेऽपि साधारणधर्मद्यस्य वचन- विषरिगामेन अन्वये धीमता न प्रतोतिव्याघात दति न दोपा- दमर। एनमुभयत् अन्वययोग्यक्रियया वचनभेदेऽपि न
Page 83
द्वितीय: परिच्ेटः ।
सवानिव सहीपाल! देवराजी विराजते। अलमंशुमतः कन्ामारोढुं तेजमा नप:॥ ५३॥ दृतेवसादी मौभारवं न जहात्टेव जातुचित्। चस्त्येब हचिदुड्डेगः प्रयोगी वाख्विदां यया ॥५४॥ दोष। यवा. तवेनोमहणोऽन्यानि कीभिमंतुरताकृत। दधते क पर गोभा तदीया विसमा दव। एव दघ्वते इति त्रियान्द अाव्ातंबंहत्चननयिद् तथा ढघवातीरकवचन निय्पन्नज्वेति इस्यवाबये न कािद् वाघ । एवमन्वान्वपि सहाकविप्रयुतानि नन्तीति त्रवर्धयन्। ५० ॥ होनतायारभिवतायाज् दोणभाव दश्वति भवानिति। के सहीपाल देवराज रवानिव विगाजती। इव उपमानम्य रात्न मनुचखात् उपनेयदेवराजापेतया न्यूमल खत मिद्ध- सपि राज् लोक्णलाश्मवृतया न अत्यन्त वैरस्म् शावह- तोति न दोष राबूव लोजपालाशनसृततवे प्रमाप यवा तष्टाना लोक्णलना वपुशारयते नृप इति। दयन्तु विप- ध्यामोपमनहकति अन्दाइ प्रायम एव दोप नसवतौति वाधम्। नपच. इलडितकुरड्कोयमृत्तमरइद्सध्यग । विघु- व्यांत्र ददासति हन्तु विरहदुर्वलान्। इति। अब सिट्- विशेषदन निह्द्ृस्यापि व्याप्रस्य उपमानत न दोपादेति। नृप. तेजना वशमत सूर्यस कचा माटास्वमिति याबत् आरोदुम् अल्त नमयं । घत्र नृपम्य उपमानन् त्रशुमान् देव- त्वादधिक इति। ए्वमन्यवापि दव्ययम्। ४:॥ द्त्येवनादी उत्पं एवमाटिप्रयोग जाचित् कदाचित् सौभाण्यन् न जहाति त्य्जत एव, छचित् प्रयोगे तु वाग्-
Page 84
काय्यादमें
इंमोत धवलचन्द्र: सरांमीवामलं नभः । भत्तुभत्तो भटः प्रवेव खद्योतो भाति भानुवत् ॥५५ ट्रदृशं वञ्यते सद्विः कारगं तत्र चिन्त्ताम्। गुगाटोपविचागय खयमेव मनौषिभि: ॥ ५ूई॥ दव्वत् वा यथाशज्दाः समाननिभसन्निभाः। तुल्यमलाशनीकाशप्रकाशप्रतिरूपकाः ॥५७॥
मटकमहगमवा टिमजातीयानुवाटिनः॥ ५८॥
िम वि्वाम् उद्ेंग प्रतोतिव्याघात श्र्ति। यथति उदा
उदाहपति कमीपेति। नन्द्र हौव धवन, नभ सग- कें प्रमन, भट मेनिक मा दव भत्तृभक, स्वाम्यनुरक नगा गद्योत भानुवत् भाति। अव यथाक्रमम् उपमानाना लिम्मेट वचनभेढ न्यूनत्वम् अधिकत्वज्च सामाजिकाना वउस्यमानत्रतीति पतयां दूषकत्व नैयायिकमिति भाव ॥५५॥ उपमन्नरत दद्टममिति। मदि सुधोभि र ईरदृश काव्य अन्यने त्वच्चने न प्रयुज्यते नादरियते च दूति भाव । मनौ- गिन महदये स्वयमेव तत बजने गुगदोपविचाराय चिन्त्य तम्। ५६।। उपमाप्रतोतिगिधया लक्नगया व्यञ्जनया च भवतीति तव्या वादकार्टीनि निरुपर्यात दवैत्याटि। इवादुपमान्ता उदा वाचका, वदिति, कल्पदेश्यदेशीया इतति द तद्धित- प्रत्ययाव नाचकंपु प्रन्तभवन्ति। वा दृत्यम्योपलचयत्वात् च.
Page 85
द्वितीय: परिचेटः।
सवर्गतुलिती शब्दौ ये चान्चूनार्घवाटिनः ॥ ई० ॥ समासस्च वह्ुब्रीहि: शशाङ्गवदनाटिषु। स्पर्द्वते जयति द्वेष्टि ट्रुह्यति प्रतिगर्जति ॥ ६१ ॥ तक्रोशत्वजानाति करदर्ययति निन्दति। विड़स्वयति सन्पत्ते हसतीर्ष्यत्यसूयति ॥ ६२ ॥ तस्य सुष्णाति सौभाव्यं तस्य कान्तिं विलुम्पति। तेन साई् विय्ृह्वाति तुलां तेनाधिरोहति ॥६३।। तत्पदव्यां पद ध्ते तख कनां विगाहते। तमन्वेत्यतुवभ्नाति तच्छैलं तन्निषैधति॥६४ ॥ तस्य नानुकरोतीति शब्दा: सादश्वसूचकाः । उपभावामिस प्रोत्ताः कबीनां बुद्विसीख्यदाः ॥६५॥ द्वत्युपमाचक्रम् ।
शब्दोऽपि तस्यापि श्ौपम्यवाचित्वात्। निभादय शब्दा समासान्तगता एव निर्दिख्न्ते। अन्यूनार्थवादिन, अहीनार्घ- वाचकाः। समासख बहुव्रौहि, कमधारवस्तति वत्व्यम्. यवा. पुरुषव्याघ्र इत्यादि। शशाइ्ड दव वदनं वस्या दति बहुव्रौही मध्यपदलोप.। सईते इत्याद्यस्यतीत्न्ता' गव्दा लक्षका. तस्या सुप्ातीत्वादिनिषेधतीत्वन्ता. वयक्षका.।
Page 86
कावयाटमे
उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्चते। यया वाहुलता पागिपद्म चरगापल्लवः ॥। ६६ ॥
तचोननमिति, तम्य भोल स्वभावमित्यर्थ अनुजभ्नाति अनु- करोति उत्पग। तत् तच्कोन्नमित्वर्य निपेधति तहत् प्राच- रित् वाग्गति इत्यथ। इमे कबौना तुचिमौख्टा रान सौस्य- विवागिन मादृश्यमूचका मादगबोधका शन्दा उपमाया पीका निविश प्रोषस्वघोतनाय प्रगुज्यन्ते इत्यर्थ ।५9-६५॥ पति उतारुपम् उपमायाशन प्रकरणमित्वर्य। ममपति रूगक निरूस्यते उपमति। तिरोभरत प्रन्तर्भूत मेह: प्रपताप्रजवतयो विगेपज्ञान यत तादृशो उपमा ण्व उ्परम् उगने कविभि इति शेय। तथाच उपमानोपमेययो वमे:प्रतोनिपनेरमाम्य त्पकमिति लक्षणम् उपनायान्तु अमे दपतोतिर्नास्तोवयनवोर्भेद। दह तु अभेटप्रतीति माध्य- कपा, अतिशवोती च निद्रपेति अनयोर्भेटय बोदव्य। यथा. वाहनतत्वादि वाहरव लता वाहुलता, पागिरेध पद्म पागिपदा, नर्ग एव पतव चरगपन्रव । अ्रत्न रूपककर्म- धाग्य व्यामे यथा, वासुगय लतेत्यादि। अ वाह्री लता तागेप वारट्नता दवैत्वायुपनापैच्षया समधिक वैचिवाम् आव्नत इति बोध्यम्। मुखचन्द्र पश्यामोत्यादी सुख चन्द्र दव दृत्युपमितममामम्य तथा मुखमेव चन्द्र दति रूपकममास म्यापि मन्भनात् उभयो मन्चर दति। यत्र तु साधन्य उपमेये मुग्बतया, उपमाने तु उपचरितत्वेन स्थित तत उपमाया प्राधान्य वत च उपमाने मुस्यतया, उपमेवे च उपचारैगा स्वित तव रूपकम्य प्राधान्य यथा, सुसचन्द्र चुम्बतीत्वादो
Page 87
द्वितीय: परिच्ेद:।
ब्ङुख्यः पह्मवान्यासन् कुसुमानि नखाचिष: । वाह लते वसन्तश्ौसत्व नः प्रत्यननचारिगी ॥६श।। इत्येतदसमस्तारव्यं समसं पूर्वरुपकम्। स्प्रितं सुरेन्दोज्योंत्स्ेति समस्तव्यस्तरूपकस् ॥६I तामाड्कुलिद्लश्ेणि नखदीधितिकेसरस्। उपमा एव तवा सुखचन्द्र प्रकाशते इत्वादो रूपकमेत्र न तु उभवो भङ्डर इति बीध्यम्॥ ६६ ॥ व्यसरूपकस्य उदाहरएमाह चङ्गव्व इति। त्व न अ्रस्त्ाक प्रत्वक्षचारियी परिदृश्यमाना वसन्तत्री। तघा्ति ते शद्मत्य. पह्मवानि नखार्चिप: कुसुमानि, वाह लते। अ्त् लिड्गमेदप्रदर्शनन। रुपके लिड्मेदो न दोषोवह दति सूचते। कदाचित् वचनभेदोपपि न दोषाय। यधा. शास्त्रागि चन्ुनवमित्वादि। अत्र ास्ताणि इत्वनेन सर्वशास्त्रज्ञानस्य लाभात् मानस्व च एकजातीयत्वात् बहुवचनान्तमप एक- वचनान्तवत् भामते। अनौहशस्वाने तु दोषाव। वथा. मुख
द्ूतोति। इति पूर्वीत्तमतत् अङ्डव्य इत्वादि चममस्तास्थम् त्रससस्तरूपकम् इत्वघ, तत्पुवरुपकन्तु वाह लतेत्वादि समस्तरूपकम्। स्तित नृदुहास्य सुखेन्दो सुरमेव इन्दु तम्य ज्योत्स्त्ा इति। ममस्तव्यस्रूपकम् उभर्यामत्रस्पकम् दूत्यर्घः । तथाच, स्त्रिंत ज्योत्स्ना इत्ति व्यस्त मुखेन्दोगितति ससस्तम्॥ ६८ ॥ सकलरूपक निरुपयात तास्त्रेति। तासाड्कलय एवं दल- ससय: यस्व, तथा नखानां दोचितय किरणा एव कैसरा वस्य
Page 88
काय्याटमें
्रियते मूर्षि भूपालैर्भवञ्चरगपङ्गजम्॥ ६६॥ पहुल्यादी दलादित्व पाटे चारोप्य पद्मताम्। तद्योग्यस्थानविन्यामादेतत् सकलरूपकम्॥७॥ कम्मादेव ते चगिड ! स्फुरिताधरपल्लवम्। मुख् मुकारची धत्ते धर्मान्भ:कगमज्जरीः ।०१। ताटय भनगरण एव पङ्चजं तत् भूपाले: मूर्षि त्रियते। श्रव पड्टघाटो टलादित् ढनसेगित्वं तथा पादे चरणे पद्मतां पङ्गजतम् प्रागोप्य तस्य पङ्गजस्य योग्ये खथाने शिरसि इत्वर्यः निव्यामात् धारणत् एतत् मकलरूपक सम्पूर्गरूपक सर्वा- वयाथ रुपणात्। अत्र सूधि धारगरुपस्य साधारणधर्मस्य उपमाने पङ्ज एव श्ीचित्यात् रूपकसमासः न तु उपमित- ममाम उपमेयम्य चरगम्य मूधि धारणायोग्यत्वात् द्रत्युक्मेव प्राक्। दपणकारम्तु इद माङ्गरूपकमाह। यथा, श्रद्गिनो वदि माङ्गम्य रूपण माङ्गमेव तत्। यथा, रावणावग्रहक्कान्त- मिति वागमृतेन म । अ्रभिव्टथ मरुच्कस्य कष्णमेघस्तिरोदधे।।
अवयवरूपक निरूपयति अकस्मादित्यादि। है चरिड। ग्तिकोपने। चएडस्वत्यन्तकोपन दत्यमर। ते तव सुखम् व्कम्मादेव म्फुरित कम्पितः अधर एव पल्ञवः यत्र ताटृशं सत् 1
मु्नाना रूच दव रूच कान्तयो यासा ताटभी: धर्मानासां कणा पत्र मन्नरष्य ताः धत्ते धारयति। अव धर्मानः मन्जरो- कत्य मन्नरीलेन आरोप्य तथा अधर पल्नवीक्ृत्य पह्वलवैन भागेप्य श्म्य सुस न अ्रन्यथाऊत पद्मलेन न आरोपितम्। भ्रत अवयवमातरूपणात् अवयवरुपकम्। मुखे पद्मतवारो-
Page 89
द्वितीय: परचदः।
मन्चरोहृत्व घर्मान्: पल्लदौह्वत्व चाधरम्।
वलितम गलद्वर्म जलसालोहितेनगस्। विष्णोति मदावस्थासिदं वद्नपङ्गजम्॥ 5 ॥ अ्विक्वत्य सुखाङ्गानि सुरसेवारविन्दताम्। आसीत् गमितसवेदमतोऽवयविरुपकम् ॥७४॥ मदपाटलगराडेन रतानेतोत्पलेन ते। सुखेन सुरधः सोडप्यष जनो रागमयः कवतः॥७५॥ पस्तु शघंवशात् उन्नेय। दर्पगकारस्तु इृदमकदेशविवन्ति- रुपकमाह। वथा. यत्र कस्यचिदार्घत्वमकदेशविर्वर्त्ति तत् इूति ॥७१॥७2। अवयविरुपकं निरपयति वलितिंति। वलिति भुवी यत्र तत् चलितम्युगलं गर्लान्त घर्मजलानि यममात् ताद्टशं तथा आलोहिते यारत ईकणे यस्य तथाभृतम् दृद वदनमेव पट्टज मदावस्थां मद्यपानज्नितां दशां विह्रीति। चत्र मुखानि श्रविक्वत्य पइजाइ़गलेन अनारोप्य सुखमव अरविन्दतां गमितं पड़जलवेन आरोपितम्, धतः अवयविमावस्य रुपरात् घद- यविरुपकमिदम्। अ्रत्न उपमा एव साधोयसी न रूपक साधारण्धमस्य भूवलानादिकस्य उपनेये बदने एव सुख्यतया वर्त्तनात् पद्टज च उपचरितत्वात् अरतः वदनमख्वुजम् इति पाठ एव साघोयानिति सुघोभि: विचार्यम्। दर्पएकारस्तु इूद निरङ़रूपकमाह॥७॥8॥ अवयवरपकस्य विभेषान् दर्भयति सदेत्वादि। स एष
Page 90
८४ काव्यादर्शे
एकाङ्गरूपकञ्चैतदेवं द्विप्रभृतीन्चपि। अ्ङ्गानि रूपयन्तत योगायोगी भिढाकरी ।७६॥ न्मितपुष्पोजज्वलं लोलनेतभृङ्गमिटं मुखम्। दति पुष्पद्दिरेफागां सङ्गत्या युततरूपकम् ॥७0॥ इट्मार्ट्रस्मितज्योत्नन' सिग्धनेत्रोत्पलं मुखम्। इति ज्योत्स्ोत्पलायोगाद्युतां नाम रूपकम्।9511
जनोऽपि ते तव मदेन पाटल्ी गगड़ी यस्य तेन तथा रतो नैवे एा उत्पनने यम्प तादृशेन मुखेन सुग्ध तथा रागमयः अ्ररतु- गागप्रण इत्यर्थ छत इत्यन्वय । अत्र रक्ानंवोत्पलेनेति एकाङ्ग- मात्ररूपणात् प्काङ्गरूपकमिदम्। एव यत्र अद्गद्वयेन रुपगा तव दाङ्गकपरुम। एव ताङ्गरूपकादि। अव अवयवरूपके ्द्वानि रूपयन्ति अप्रम्तुतत्वेन आरोपयन्ति न तु अङ्गिनम् दति गेष, अत अङ्धम्य अङ्गयो: अङ्गाना वा योगः श्योगश भिटाकरी भेटको॥२५॥ज६ ॥ अथ युतारूपक निरूपयति स्पितति। स्िमितमेव पुप्प भितपुष्प तेन उचचन लोले नेते एव भृङ्गी यत्र ताटृथम् दद मुखमित्व पुष्पद्विरेफागां सङ्गत्या योगन सिपिते पुष्प- नय नेवे भमरयय समारेपेगेतवर्थ, युकतरूपकमिदम् ।99। द्युक्तरूपकमानन इदमिति। आ्ार्द्रं स्म्रितमेव ज्योत्स््रा यत नन् तथा स्रिग्वे नेते एव उत्पले पद्मे यत तादभं ममम् दत्यत्र ज्योत्म्नोत्पलायोगात् ज्योत्स्रया उत्पलस्य ऋयोगात् भिन्नकानीनलवादुभयोरिति भाव:, अ्रयुक्त नाम दपूकम n 6८।
Page 91
द्वितीय: परिचेद:।
रुपपादड्विनोऽ्ङ्ञानां रुपयारूपगाम््यात्। रूपकं विषमं नाम ललितं जायते यधा ।।०८।। मदरताकपोलेन मन्तघसत्वन्मुखेन्टुना। नर्ततिंतम लतेनालं सर्दितुं सुवनतयम्॥ ८० हरिपाद: शिरोलगजङ्ग कन्याजलांशुक: ।
विभेषपासमय्रस्य रूपं केतोर्यदोहशम्। पादे तदर्पपादेतत् सविभेषगरुपकम् ॥ ८२ ॥
विषमरूयकमुदाहरति रूपपादिति। पहिन: रूप- यात् तवा ब्रङ्गानां तदवयवानां रूपणारुपयात् कस्यचि- दङ्स्य रूपणात् कस्यचित् वा शरूपणात् ललितं सुन्दरं वै- चिताजनकमित्वर्घ विषमं नाम रूपयं जायते, वघा मदेन रह्नो कपोली यस् तैन तथा नतिते भ्रुवी एव लते वत्र ताट्ट- घेन लन्मुखनेव दृन्दुस्तेन सन्नध, भुवनवयं मर्दितु जेतुम् धलं समर्घः। तङ्गिनि सुखे इन्दुत्वारोप: तघा तदडीभृतयोर्भुवोः लतात्वारोप कपोलयोस्तु नारोप इति वैषस्यम् ।। S६।।८0 । सविभेयणरुपक निर्दिपति हरोति। शिरसि चग्रभागे लग्नं जड़कन्याया गङ्गाया जलमेव प्रशुक खेतवमनाब्र्ल यस्य सः तथा असुरभ्य, निःघड्ा वे सुरा: देवा: वलिदमनात् इति भाव: तेषामानन्दोत्तवस् धवन. इरिपाद वामनचरस: जयति। विभेषएसमग्रस्य सदिभेषपस् देतोर्घ्वनस्व यत् ईटृशम् उक्तरूपं रूपं, पादे चरपे तस्य अर्पपात् पारोपात्
Page 92
कावाटमें
न मौलयति पद्मानि न नयोऽप्यवगाहने। तन्मुवन्दुममासूनां हरगाायैत्र कल्पते ।८34 पक्रिया चन्ट्रकाव्यागामन्यकार्य्यस्य च किया। पत सन्टखी यत्माद् विकर्द नाम रुाकग् गाम्भीर्र्वेम समुट्ोऽ म गोरवेणामि पर्व नः" कामदत्वाज़ लोकानाम.स त्वं कल्पपाडप।८।। गामभीर्थर्यप्रसुखैगत हैतुभि: सागरो गिरित नेवे क न्पटमश क्रियते तदिद हेतुरूपकम्॥ अ्नु- काङ्ग- रिरुदश पक निरुपयति नेत्वादि। तव सुखमेय दन्दरयिण न मोनयति न सत्राचर्यत प्प्रकागादिति भाव, पके
पासाश न अरमाहते न उतत्तिष्ठति अवनतत्वात् इति नम्
कान मम अमृना माणाना हरणाय एवं कल्पन से गय्य
मानिनी प्रत्युिग्यिम्। ्रत्न चन्द्रम्य आरोप्यमागस्य काय पञनिमीननाठीनामक्रियाअननुष्ठान प्रत्ुत श्रन्धम्य कार्धष्य पागहरगरूपम्य क्रिया यम्मान् सन्दर्सते तम्मार विर्द नाम रुपकम् उपमेयम्य मुखस्य उयमानाभि उपसानकार्य्यकारत्वम्य ण्वीचित्यात् तदन्यकार्य्यकरण विरोधापभाम दति बोध्यम् । ८३ ॥८४॥ हंनरूपक निरूप्यत गाभोयेंगत्वादि। गाभीय्ेग दश्यगान्ाअवयत्वेन ममुद्र शमि, गोरवग सारवत्तया पर्वत गृम, तवा लोकाना कामटत्वात् कल्पपादप असि, सवंत नेतो दलीय। पव गाऔरथप्रमुस, हैतुभि: उपमेये सागर
Page 93
दितीय: परिक टः।
राजइंसोपभोगाहें समरप्रार्ध्यमौरभम्। सखिि! वत्राम्बुजसिद तवति स्रिष्टरूपकम् ॥८9।1 दूछं साधस्यव धर्म्दर्णनाद् गौगासुख्योः। नी साव्यतिरेकाख्यं रूपकदितयं वथा॥ ८द॥ हरिलोहितकायो सदेन सुखचन्द्रसाः। नयत्वन्य रागस्य चन्द्रस्य प्रतिगर्जति ॥ ८ ॥ विशेषय पादेतो केसट्ुम क्रियते आरोप्यते तत् तम्ात् हेतु रोपपत् नेपुरूपक सिटम्।। ८ ५ ।: ८६ै । विरुदक निरुपर्यात राजेति। हे मखि! तव दूद यात् त्पखुज राजहंस राजशेष्ठः हमविशेषस तस्य उप- दङ्गस्य मभभोगयोग्य भमर: कासुक षट्पदस तस्य प्रार्प्य चित्ायं नोग्भ वस्य ताटट्यं. राजहमस्तु कादम्वे कलहमे रही ल। समर कामुके मृड्े इति च मटिनी। इत्यत् स्रिट्ट- घेन माधारवमंस्य राजहसोपभोगालादिरपस्य श्ेप नमरज्ात् इति । ८७ ।। लतापमारूपक व्यतिरिकरूपकञ् निरुपयति इष्टमिति। रंगात् आरोपमान चन्द्रादिगौए आ्व्व्ररोपविषय. सुखा- नव सुख्य तवो साधम्यंद्शनात् साधारगधर्मयोगात् उपमा- रुपक वैधम्ययोगात् व्यातरकरूपकम् दष्ट कविभि: दति शेपः । वयति उदाहरणार्थम् ॥ ८८ ॥ उपमारूपकमुदाहरति अरयमिति। मदेन मद्यपानेन आलोहिता चारता हाया वस्य तादृभ: अय सुसमेव चन्द्रमा: सन्नदः समुच््ल: उदयराग उदयकालोनलीहित्यं वस् तघा-
Page 94
काव्यादमें
चन्द्रमा: पौयते देवैर्मया त्वन्म खचन्द्रमाः। प्समग्रोऽप्यसी शशूवद्यमापूर्गामएडलः ॥ ६० ॥ मुखचन्द्रस्व चन्द्रत्वमित्यमन्योपतापिनः । न से सुन्टरि ! मंवादोत्येतदाक्षेपरूपकम्॥८१॥ मुखेन्दुरपि से चरिड! मां निर्दृहति निर्दयम्।
भूतम्य चन्द्रम्य प्रतिगरजति, चन्द्रस्येति कमगि पठौ। तथा- भृरा चन्द्र म्यई्से न तु अ्नुकरोतोत्यय.। श्रत्र चन्द्राभिन्नतया परोपनिपयम्य मुख्म्य श्रीपम्यसूचकप्रतिगर्जनरूपसाधरस्य-
व्ति ेकरूपकमुदाहरति चन्द्रमा दति। देवैः अ्रसमग्रो- षि पमो चन्द्रमा गग्वत् पोयते, मया तु आपूर्णमएडल मम्पुगोप्रकाग प्य तय सुखमेव चन्द्रमा: पौयते। श्रव मुख्य-
कपकमिदम्। ्रयव्व व्यतिरेक, उपमेयस्य उपमानात् ममधिकमुत्कपें व्यन्नयति॥20॥ थात्तेपरूपक निरपयति सुखेति। हे सुन्दरि। अन्योप- तापिन कमनमन्तापकस्य अथवा विरह्विजनपोडकस्य चन्द्रस्य इति गेप, चन्द्रत्व ने तव सुखमेव चन्द्रः तस्य न सवादि नानु- कारक न मटृममित्यर्य.। चन्द्र: परोपतापकरः तवन्मुखन्तु मर्वाव्वादकमिति भावः। पतत् श्राच्ेपो निन्दा, चन्द्रस्य उपमानभृतम्य परपोडकत्वेन निन्दाप्रकटनात् श्राच्तेपास्य टपक्षम् H ६१। ममाधानरूपकं निदगति मुखेन्दुरिति। हे चषिह!
Page 95
द्वितीय: परिकदः।
भाग्यदोषात् समैवेति तत्ससाधानरूपकम् ॥८२।। सुखपङ्गजरङ्गेडस्सिन् भूलतानर्तकी तव। लौलानलं करोतीति रस्यं रुपकरूपकत् ॥८ ३।। नेतत्सुखसिदं पद्मं न नेत्रे ससरादिसी। एतानि कैसराखवेव नैता दन्तारचिषरुव ॥८ ४। सुखादित्ं निवत्य व पझाहित्वन रूपगात्। उह्ावितिगुगोत्षें तल्वपङ्गवरुपकस् ॥ ८५ ॥
कोपने। समैव भाग्वदोपात् ते सुखमेव इन्दुरपि मा निर्दय निरदहति तापयति। इति पत्र समाधानात् भाग्यदोपान्मेति सयं हतुवादप्रदर्शनात् एतत् नमाधानरूपकम् ॥६२।। रूपवारूपक लच्तयति सुखेति। अ्र्निनिन् तव मुखमेव परन तदेब रड़ नृत्वशाला तस्तमिन् सूरेव लता मा एव नसंको लोलानृत्य करोति एतत् रव्यम् प्रतिमनोह्दर रूपक- रूपन रूपितस्दापि रूपगात्. तघाच प्रधम सुखे पड्जत्वा- रोप तदनन्तरज्ज मुखघट्टजे रड़त्वारोप एव सुवि लतात्वा- रोप तदनन्तर लताया नत्तंकीलारोप इति। इदस मसासे एव वोध्यम्,अ्मनासे तु एकसिन् दहनामारोपे हेतुमति है तुरूपकन् तहेनुमे मालावजविरुपकमिति॥६३ । तत्वापड्वरुपक निरुपवति नेत्वादि। ण्तत् तव मुख न पद्यं, न नेवे:इमी समरो, एतानि कैनराि किन्नल्का, एता दन्तारचिष न। अत सुखादित्व मुख्तादिक निवर्स प्रतिषिघ् एवं पद्मादिलवेन पद्मत्वादिलेन रपरात् मुखादिषु पद्मत्वादिभिरध्यासात् एतत् उद्भावित, व्यञ्तित. गुरस् उप-
Page 96
20 काव्वाटमें
न पर्य्यन्तो विकल्पानां रूपकोपमयोरतः । दिव्ावं दर्शितं धौरैरनुत्तमनुमीयताम्॥ ६६ ॥ रूपकचक्रम् । जाति क्रियागुगाट्व्यवाचिनैकत वर्तिना। सर्ववाक्योपचारय्ेत् तमाहुर्दीपकं यथा॥ ६७॥ भेयगतम्य उत्कर्ष वैचितरातिगय: यत्र तत् तत्त्वापड्जवरूपक सलम्स यायार्थ्यम्य मुखत्वाटिकस्य श्रपङ्गवमूलकत्वाटित्यर्थः। दपणकारस्तु इदमपक्गतिमेवाह। यथा प्रक्वत प्रतिपिध्यान्य-
रथा, रूपक रपितारोपो विपये निरपड्चवे दति ।८ ४।। ट ५ । रूपक महरति नेति। रूपकम्य उपमायाय विकल्पाना विगेषाणा पव्येन्त गेव न अस्तीति शेष, अतः दिझ्भाव प्रदगनमाव दर्गित सया दति शेप, अनुक्तम् त्रकथित धोरे. धोमाद्व प्रनुमीयताम् अनुमानेन जायताम्॥८ह H कूपकागा चक्र सहति. ददमिति शेष । धथ दोपकमाह जातोति। एकत्र प्रवन्धस्य यम्मिन् कममि- यित् अ्रंगे आदावन्ते मध्ये वा दत्यर्यः। वर्ततिना स्थितेन जातिवाचकेन क्रियावानकेन गुगवाचकेन वा द्रव्यवाचकेन पकेन पदन यदि सर्वम्य वाक्यस्य प्रनन्धघटकस्य उपचार उपकार अन्वयोपपत्तिरित्वयः। यदि भवति तं दोपकम् पाड़ दीपम्य पकटेशस्थितस्य अपि देशान्तरोयपदार्थप्रकाशन- वत् धम्य भर्वीपकारकपटमून्नकत्वात् दूति भावः। दर्यण- कारम्तु भप्रम्नुतप्रस्तुतयोर्दीपकन्तु निगद्यते। श्रथ कारकमेक ख्ादनेकामु क्रियामु चेति लक्षगमाह।।८७।।
Page 97
द्वितीयः परिच्ेदः ।
पवनी दक्िप: पर्प जोगीं हरति वीसधान्। स एवावनताङ्गीनां मानभङ्गाय कल्पते ।८।। वरन्ति वतुरभ्षोधिवेतीद्यानेषु दन्तिनः । चक्रवाकाट्रिसुझ्गेपु कुन्दभासी तुपाव ते ॥६६॥ श्वामला: प्रादृष्खाभिर्दिशी जौमूतपड्लिभि: ।
तब जातिगतटीपकसुदाहरति पवन दृति। दच्विग पवन: वोरधां लताना जोए परं पव्र हरति। म ए्व पश्न ऋवनताङीना मानभङाय कत्पते प्रभवति तस् अतीवाहीपक- - लात् इति भाव । अब पूर्वार्दवाके पवन इति जातिवाचक पदम् उत्तरारदवाब्ये च स एवेति तच्कन्दपरामर्गात् पवन एवं सवगन्यते छत. एवन पवनेन पद्यससर्वंपादेरव समन्वयात् जातिगत दोपकमिदम्। ८८॥ क्रिवादीपकमाह चरन्तीति। दन्तिन दिम्गज्ञा, ते तब दुन्दभार, पभ्ता, गुपाव चतुरभधिवेलोद्यानेषु तथा चक्र- वाकाट्रिक्ुष्हेषु चरन्ति, तव यशामि वि्वव्यापकानीति भाव। शव एक्न चरनौति क्रियापदेन चकारवलयोगात् उसयाहयो: वाक्यान्वयोपपत्ते क्रियादीपकमिटन्।'८६। गुरटीपकमाह श्वामला दति। दिश प्राद्पखामि वाषिकीभि: जौमृतपड्तिभि भेघगजिभि भुवच दकुमा- रामि. कोमलाभि: नवशाहलरानिमि शामना। वद्र श्वामला इति गुरवाचनेन दिश इ्ति पटस् तवा चकार- दलयोगात् भुव इूति पदस्य समन्नवात् गुरदीयनसिदम्।.१००
Page 98
काव्याटयॅ
विजुना विक्रमस्थेन दानवानां विभूतयः । द्वापि नीता: कुतोऽप्यामन्नानीता दैवतर्ई्य: १०१ इत्याटिडीपन न्यक्ान्येवं मध्यान्तयोरपि। दाकापोर्टी गवाम: कानिचित्तानि तद्यथा॥१०२।। नहानि निगोत्मङ्गे गायन्ति च कलापिनः । कनिि शरेु दशो हर्जाशुगर्भिगी:।१०३। उ उवरप ह निशुनेति। विकासस्थेन विविक्रमेग पना टनराना बलियमृतोना विभूतय क्वापि नीता, तया देवनानाप इन्दरानीनाम् वडय कुतोर्गप आनोता पामननिति। गत्र विषुनेति एकयकतवाचितया दश्येण पूर्व- गरे प्रनििवषि पुनरुतरवाकन अन्वयात् दव्यरूपकमिदम् 112671 दवमादिदोपकान्युक्ता मध्यान्तयोषि टीपकानि वतु प्रनिकन उनोति। दति उत्तप्रकारिग श्रादिदोपकाननि य्िपटगतानि जात्वादिदीपकानि उक्तानि, एव आदि- टीपकान मध्यान्तयोगप वाकतवो कानिचित् तानि दोप- ऊन दर्णायपास यर्थति वच्षमागोदाहरगार्थम्॥१०२।। जानिगतप्यटीपकसाह नृत्यन्तोतति। कलापिन, मयूरा नितुलव्य स्वनवेतमम्य उदाङ्के त्रवोभागे दृ्त्यन्ति, गार्यान्ति कका वन कुरशन्ति तथा पयोदेपु मेघेपु हर्पायुगर्भिगो. पनन्वायवाहिनी दश चर्त्ताष बर्धान्त। अत् मध्यवाक्य- दतन कलापिन ि पदेन चकारवलात् वाक्यान्तरान्वयात् स्नारवन दत्यम्य जातिवाचकत्वाच्च जातिगतमध्यदपक-
Page 99
दितीय: परिच्ेटः। ८३
मन्टो गन्ववहः जारो वन्गिरिन्दुच्न जायते। वर्च्चाचन्टनपातञ्च शस्तपातः प्रवासिनास्॥१०४॥ जलं जलधरोदगोीं कुलं गहशिखसिडनाम्। चलञ् तड़ितां दाम वलं कुसुमधन्वन: ॥१०५। त्वया नोलोत्पलं कररों सरेगासत शरासने। मयामि सरणे चैतस्त्यमेनत् समं कृतम् ॥ १ ० ६ ।
क्रियागतमध्यदोपकनाह भन्द इति। मन्दः कृटु गन्न- वहः वायुः कारः तोच्यः अरसह्य इत्वर्यः, इन्टुस्न र्वाङ्गिः श्र््ाग्ति चर्चा शैत्क्रिया. तद्ूप. चन्दनपात चन्दनानुलेपनज् शस्त्र- पातः जायते. प्रवासिनां विरहिणामिति सर्वत्र योज्यम्। भ्रव् मध्यवाक्यगनेन लायते इति क्रियापदेन सर्ववाक्यान्वयात् क्रियागतमध्यदोपकमिटम्। गुगद्रव्यगते मध्यदोपके यघा- वघसूहनोये इति ॥१०४ ॥ जातिगतमन्तटीपकमाह जलमिति। जलघरोद्गोगें जन हृष्टिरित्वर्य, ग्हशिखरिडनां गहमयूराएं कुल तथा चलं चन्लं तड़ितां दाम एतत् तय कुसुमधन्वन: कामस् वन् सैन्यम् उद्दोयकत्वात् एतेपाम् इति भाव। प्रत् वलमिति जातिवाचवेन शन्तवाक्यस्वेन पदेन सर्ववाक्यसमन्यात् जानि- गतान्तदोपकमिटम् ॥१०५॥ क्रियागतान्तदीपकमाह त्वचेति। तया कर्रो नीलोत्पल सरेंण कामेन शरानने अस्त, सवापि मरऐी चेत. चित्तम् एतत् तय समं युगपत् लतम्। मानिनीं प्रति नायकस्य उत्ति- रियम्। अन्तवाव्सवेन अवतमिति क्रियापदेन सववाक्यसम-
Page 100
८५ काव्यादमें
शक. गवेतार्चिषो वृद्मा पत्ः पञ्चभरस् सः। म घ रागस्य रागोऽपि यूनां रत्युत्मवश्रिय: १०
वाकामाला प्रयुक्नेति तन्मालादीपकं मतम्॥१०८। पव्रलेपमनङ्गस्य वर्द्वयन्ति बलाहकाः । वार्शयन्ति तु घर्मस्य माकतोघूतशकराः ॥१०६।
नगात् क्रियागतान्ढीपकमिदम्। गुगद्रव्यगते श्रन्तदीपके ग सगमूहनोये॥ १०६॥ प्रथ मालादो पकमाह शुक इत्यादि। शुक्क पक्ष: खेता- निंष गंतकिरणम्य चन्द्रम्य हद्डा भर्वात, स.पद्ष पञ्चभरस् कामम्य वृदेर्, मच काम रागम्य अनुगगम्य वृद्दत रागोऽपि गुना तरुणानां रत्युव्वे शिय वृद्वेा। दति अरत श्रटिदोपक- लडषि आदिवाक्यस्थेन गक पन दति जातिगुमवाचकेन
मागा वाक नाना वाक्यमसूद प्रयुक्ता इति वैचित्रातिशयात् पनि भाव मानादीपक मतम्। तथाच उत्तदीपकस्य पूर्व- पूर्वमापेत्तोत्तगोत्तरवाक्य गतत्व मानादीपकमिति तात्पर्य्यम् । 705170511 विरुदारथदीपक निरपयति अवलेपमिति। बलाहका मंघा अनद्वम्य कामस्य अवलेप वर्द्वर्यान्त, घमस्य ग्रोप्स्य तु प्रवन्नेर कगयन्ति ग्रीम गोकुर्वन्तीत्यर्थ। मारुतोडूतशीकरा नति बनाहका दति पदम्य विशेषगम्। अत्र अवलेपपदेन वन्नाहकपटेन च वईनकर्गनरूपक्रिययो: कर्मभूतेन कर्ततृभूतेन
Page 101
द्वितीय: परिच्वदः।
प्रवलेमपदेनाद वलाहकग्देन च। क्रिये वितडे सतुत्ते तद्टि द्वार्घनीपकम् ॥११०॥ हरत्मभोगमाशानां ग्रक त ज्वीतिषां गगस्। भाटर्े चाद ले प्राजानमी जलधरावली ।।१११ । पनेकशब्दोमादानात् क्रियेकेवात दोपते। यतो जलधरादल्या तझ्नादेकार्घंदीपकम् ॥११२। ददागस्धवहा सुड्गा सनालश्यासलत्विपः । दिवि समन्ति जोमूना भुवि चैते मतङ्गजा: ११३ च विरुद्धे वर्दनकर्मनरुपे क्रिये सयुक्रे अन्विते, तत् तष्मात् विरुद्धायदौपकमिदम्। एतद्च आदिवाक्येन अ््र्लेपमिति पदेन वलानका इति पदेन च नर्ववाक्यान्वयात् वलाहकस्य जातिवाचकत्वात् अ्ब्लैषन्य च गुगवाचित्वात् आरदिगत- नातिदीपकगुणदीपकयो सद्वर इति ध्येयम् ॥१०८।११८२ एकार्घ दोपक मुदाहरति हरतीत्यादि। अरसी जलधरावली आशानां दिशाम् आ्रभोग विस्तार हरति, न्योतिषां गर्य महाति. शद्य में मम प्रागांद चादत्ते। गत अनकेषा शब्दानां हरति रहाति आादत्ते दति क्रियावाचकानाम् उपा- दानात् ग्रहणात् अपिरत्र अहनीय। वत' जलधरावत्या एका एव क्रिया एकाघकत्वात् तयाएमेव क्रियावाचकपदाना- मिति भाव. दौप्यते, तम्मात् एकाघंदीपकमिदम् ।१११।११२। व्निष्टार्घदीपकसुदाहरत दृद्येति। दद शेतलत्ात् मनोरमः गन्ववहो वेघु ते. दति जीमृतविधेषाम्। दयं मन्वं मदजनितं वहन्तीति तयोका दति मतदूनावभेषयम्।
Page 102
काव्यादमें
पत्र धर्मेरभिव्नानामभागं दन्तिनां तथा। भमगोनैव सम्बन्ध इति प्रिष्टार्घदौपकम् ॥११४॥ पनेनैव प्रकारेग शेषागामि दोपके। विकल्पानामवगतिर्विधातव्या विचनगैः ॥११५। दूति दौपकचक्रम्।
टीपकम्थान एवेष्टमलद्गारत्यं यथा ॥११६॥
ववगनाहा तमाननत् ग्यासला लिप कान्य येषां ताटमा जोमूता दिवि आकाशे, एते मतङ्गजास भुवि वर्मन्ति। अत्न धर्मे माधारणे हृद्यगन्धवहत्वादिभि: अ्रभि- वानाम् प्रभागां तथा दन्तिनाम् एकया भ्मणक्रियया एव वायवडये मम्बन्ध इति घ्निष्टारयदोपक हृद्यगन्धवहत्वरुप- श्रिष्टार्थम्य प्रकटनात् दति भाव ॥ ११२॥११४। दोपक महरति अ्रनेनेति। शनेन एव प्रकारग वैचिचर विशेषवगैन दोपके शेयागाम् उत्तावशिष्टानां विकल्पानां भेदानाम् त्रवगति ज्ान विचनगै: सुधीरैः विधातव्या।११५।। दूति उक्तविध दोपकानां चक्र समूद:। थ आाष्टत्ति निरूपयात अर्थावत्तिरिति। दोपकस्थाने दोपकम्य मभ्वे अर्थाव्ृत्ति पदावृटत्ति: उभयावृत्तिय ददम् भनद्ारवयम् दृष्ट कविभिरिति शेष । अर्थस्य एकस्य वाक्या- टम्य आव्ृत्ति. वाक्यान्तर पुनरुपस्थिति, पदावृत्ति: वाक्या- नगेयपदम्य वाक्यान्तर पुनरुपस्यिति, उभया्ृत्ति: वाक्या- धष्प पदव्य च वाक्यान्तर पुनरुपस्थितिः । दीपके तु वाका-
Page 103
दितीयः परिच द:।
वंकसन्ति कदम्वानि स्फुटन्ति कुटनट्रुमाः। इन्मोलनितच कन्दल्वो दलन्ति ककुमानिव १fe उत्करठयति मेघानां माला छन्दं कलापिनाम्। यूनान्जोत्वरठयत्ेष: मानसं मकरध्वज: ॥११८। जित्वा विश्व भवानत विहरत्ववरोधनैः । नरे तलदस्यानुपादानडयि वाक्यान्तरैयपदस्य अमुपभ्रादिना अन्वयनिर्वाह उह तु तदर्यकपदान्तरस्य तत्वदस्वेष वा पुन- स्पादानमित्यनवोर्भेंद। भोजरजन तु गह्टत्तितयं दोपक- स्येद भेढ इत्युत्म्। यया दीपकनिरुपण, नर्वाहत्ति पदा- दत्तित्मयाडतिरावली। नन्पुट रसना माला चक्रवालसु · तद्विदा॥ दति ॥६६६॥ पर्याद्कत्तिमुदाहरति विज्रनन्तीति। कदव्वानि विकसान्त कुटनट्रुमा, स्टुटन्ति कन्दल्य उल्ीलन्ति ककुभानि दलन्ति। वर्यावरननिदन्। भव विवसन्तीत्यादिपदं भिन्नप्रर्वतिक- मपि एकायंतवेनिति र्थस्व पुनरावर्त्तनात् पर्धाष्टत्तिरियम्
पदाहृत्तिमाह उत्रवयतीति। मेधाना माला कलापिना वृन्दम् उत्नएठयति, एप मकर्वजः यूना मानसम् उत्कए- वति च मैधानाम् उद्दोपकत्वात् दूति भाव, । प्रव्र प्रघनम् वल्कर्यति इति पदस्य आनन्दोदयात् दिद्टतया उद्यीव- करपरूपोडयं, अपरम् उत्व्यतीति पदस्य ग्रीत्ुकवधो- करयरूपोडयं: तव्मात् उत्रयतीति पदमाव्स्य पुनराहरि: न तु त्रवंस्वेति पदाहत्ति: ४ ११८६ उमयाृत्तिमाह निर्तेति। भत्र सुवि भवान् विम निला
Page 104
काऱ्याद्मे
विनग्त्यप्मरोभिस्ते रियुवर्गों दिवं गत: ॥ ११६ दूत्या:निगगा:।
पनद् पनभिः पमेविग व्यजयते[भि। नत्यमगयाव्यमयवा विचिता वसनुमकम: ।१२१।
पारापने अल परिकामि विहरत, ते तत रिपबग । मत गन् प्रपागभिविहर्गत बुदमवणे स्वर्ग भादसर प्रा गिव भाा। रव विवानोति गदस्य तदर्यना उत्तरव पनसरते उमयानिगित वोध्यम् ॥२१६॥ दति आत्म वा माइलवद्रारस्य गण प्रभेत इत्बर्य.। प्रात्प निरुण्णति प्रतिषेवेति। प्रतिपेधम्प उकि क नत् नतवत प्रतिवेध, तात्विकतव वैदिभानात् अलद्ध वाभावपरमनात् पति भाव। आन्ेप प्रतिषेधाभाग इत्यर उत्तनु शांनेयपरागी, प्तिपेध दवेटस्व यो विशेपाभिधित्सर नमाकेष नुवननोति। मच वैकान्यापेन्नदा वैकालिकव गनन्देन विधा वत्तमाननिप अतोताक्षेप भविषदान्ेप इ गम्म न विभिव्यापि त्रत्तेपस्त्र पुन आत्तेप्यम्य त्रक्षेपविपर भेदात् अ्रनन्तता अ्रनन्तप्रभेद दत्वर्य ।। १२० ॥ वृत्तावंप निर्दिगति अनन इत्वादि। अनद्ग कामः १ भिवीगभते, परचचमि पृप्पे श्रविन्दादिभि.। उत्तस, विन्दसगोकत् चूतव् नवमखिका। नोलोत्पलक्ल पञ्जते प नायद मायका; ॥ दतिं। विग्व व्यजयत विजितवान् द्वति
Page 105
सुन्टरी सा ददृतीयः परिचोदः। Cc
इनवत्तैर यदाजित्ता वत्ताचूप: स ईृहश: ॥ १२२ : उत्कुतः कुवलयं कर्गो करोषि कल्भाषिगि।। यू. किमपाङ्गमपर्च्याप्तसम्वित् कमगि सत्चमे ? १२६
से कर्गो कािति प्रियेगोवं चाटुकारेग रुध्यते॥१२:। क पमसाव्यम् वविध्वास्यमिनर्य तवाच विजेनुस्तावदनद्गतव वाणानाञ्ज पज्ञमस्वता तेयाज्ज पुप्पमयत्व न तु दृदत जेत- व्यन्ट प्रकागडपदार्थो विस्सिति विजयोऽसडय एवेति भावः। भथवा वस्तना पदार्थानां पताय विचिना अ्र््रिन्तखरूपा', वस्तुभत्या मवमेव नभ्भाव्यते पति तत्वम्। इत्यव प्रहत्ता जाता अनङ्गस्य विश्वजयामननाव्यलदुद्वि, हतुबलात् वस्तुशतो. यत् पचिप्ता प्रतिपिदा, अत ई्रदश एष इत्यर्थ स. प्रमिद्. हत्ता- ेप: हृततस्य वतीतस्य सुब्जातस्य इत्वर्घः प्रसभभव्दुद्िरुपस्य भ्राच्तेप इति ॥१२१॥ १२२ ॥ वत्तमानाचपसुदाहरति कवुत इत्यादि। है कलभाविि। कररों कुश्लय नोलोत्ल करोपि धारयमि कुतः कम्ात्, भ्रस्तिन् कर्मन कर्रशीभाकमि अपाद किम् अपर्य्याप्तम् धक्षम मन्यसे: धपाङ्गनैव कणशोभानम्पादनात् कुवलय- धारयं व्यर्थमिति भाषः । म. य वर्त्तमानाचेपः, यतः धसि- तोत्पल नौलात्पल कर्ें कुर्वती एव न तु कवतवतो वा करि- थन्ती काचित् नायिका चाटुकारए प्रियेए एवं रु्यते प्रति षिध्यते। अतोऽत्र वत्तंमानस्य असितोत्लघारएस् आाचेपात् वर्त्तमानाचेप दति भाव:॥१२३॥ १२४।
Page 106
काव्यादमें
मत्यं ब्रवौमि न तवं मां दष्टुं वल्लभ ! लप्स्से । पन्यचुम्बनसंक्रान्तलाच्तारतेन चनुषा ॥ १२५॥ मोडय भविष्यटाच्तेप: प्रागेवातिमनखिविनी। कडाचिट्पराधोऽस्य भावीत्येवमरुन्त यत्।।१२६।। तव तन्वङ्गि! मिय्यैव रूढ़मद्ेषु मार्दवम्। यदि सत्यं मृटून्वेव किमकाएडे कजन्ति माम्१२9 धर्मान्पोऽय मात्िप्रमङ्गनागावमार्दवम्। कामुकेन यद्वैवं कर्मगा तद्विरोधिना॥ १२८ ॥
भाथदाचेपमाह मत्यमित्याटि। हे वल्लभ । सत्य व्रवोमि. त अन्मम्या नायिसाया चुखनेन मक्रान्तया लाचया रकेन मनुषा मा दडु न लपामे मदशन न प्रापतासौत्र्घः। अ्रत प्तिमर्नामनी प्तिमानवती काचित् नायिका कदाचित् पम्य नायकम्य अपराधो भावी भविघतोति आरशद्य यत् एवं नामरम् त्ररुन्ध नायिकान्तरम्रसकी निविदवती अतः श्रय म प्रमिद् भवषयत नायिकान्तरानुरागस्य शच्तेपात् प्रतिपैधात् भनियदान्िप दति निष्कर्य ।१२५॥१२६। पनिषम्य भेदानामानन््येऽपि कतिचित् मेदान् दर्शयिप्यन् प्रथम धमन्निपमाह तवेत्यादि। हे तन्वद्गि। तव अङ्केषु मादव रठ म्वित सरथ्यव, यदि सत्य तव भ्रङ्गानि मदूनि एव, तदा अकागड़े पकारग मा कि रु्जन्ति तापयन्ति। पत्र कामुकेन एवम् उक्रिनेपुरेन इत्वर्थः तद्विरोधिना मार्दव- विगेधिना कर्मणा सापनरूपेग अङ्धनाया गावस्य मार्दवम्
Page 107
द्वितीय परिचेदः।
सुन्दरी मा न वैल प विवेक: केन जायते। प्रभामावं हि तग्लं दृश्यते न तदाश्रय: ॥१२६॥ धस्यचिपोऽयसाजिप्ो धर्मी धमें प्रभावयस्। अनुन्तावेव यद्टपमत्याएृव्यें विवजता ॥६३० ।। चनुषी तब सते ्ुत्तवर्पसबः। सुवी पसु न तथाप्,ए्व्यास्ि ने सबस् १३६ स एत् वारक रेर, प्रशनं कारण सिय:। खापराजे नि योउतर वन् प्रिजेग परीवना १३२
पाचिप प्रतिब्धि ककात् वय धर्नस्य मादेवरपन्य अाच्तिपात्
धव्यां तेउदद ्गनि सुन्दगेतादि। वत ना सुन्दरी नाविका इसने ड ने रए न वा इचेष विवेक निरयज्ञान केन कट जादी न उयसपीत्य. हि यत. तरल चस्लम् दृतस्तून, विन्हमरसिट्य प्रसामात्र दश्यते, तम्य प्रभानातवस्य आवय. यातामृता नाटिका न। ग तत्याबर्य रूपं विवचता नायकेन मनावय प्रभारुपं धर्मम् रनुराय एव सस्याम्यैव धर्मो तदायवनृता नायिशा श्राह्ित प्रतिषि्ड्ि दति श्रयं धर््वाचेप ।१०६1६३० ॥ कारणाक्षेपलुटाहुरति चनुषी इत्वादि। तव चहपो रच्चते वारते भवत, उधर प्व दूव लरति, भुवी च भुग्नौं वक्रौहती, तवापि भवकारएं मत्यपौत्र्य. घदुद्टस्य निरपराधस्व मे भय नास्ति। अत् पटौयमा सुनियुऐन प्रियेम भिवः प्रधानं कारयं सापराध निजहतदोप: यत् यसाह्
Page 108
कावाटमों
दरे पिततम: मोऽ्यमागतो जलदागमः । टटाव फुला निचुला न मृता चाम्मि किं न्विद्म् १३३ नार्व्वानेपः स कार्व्यस्य सरगस्य निवर्त्तनात्। तत्कारगासुपन्यस्य टाकगं जलदागमम् ॥१३४।। न चिर मम तामाय तव यात्रा सवि्वति। पि वाखसि यातव्यमलमाशइ्वयाऽत ते ॥१३५।
निवित् पत ए्व मप्रसिद्ध कारगान्तेप। मव न भयम् पतोंनि सयनेन भयरूपकार्य्यम्य प्रतिषेधात् गय कार्ययाक्षेप- ने गनगी मद्ूा। विभावना च स्फुटतया गन्यते, विभावना पिना सेतु कार्शोत्मत्तियदुच्ते इति तन्नन्णात् अतम्वयाणा- स मदर दति जंयम ॥ १३१ ॥ १३२ ॥ कार्य्यातेप द्गयति दूर इत्यादि। प्रियनम दूरे तिष्ठति दनि उप, म घ्य जन्दागम वर्पासमय श्रगन, यतः पुना निनुना म्यलवेतमा टटाय, तथापि · मृता च अस्िम, न विनके, किमिदम् अत्यमभभाव्यमिटम् दा भाव, विर्रा्ि- खुनिगियिम्। अत् तम्य कारण दारुग जल: प्रमम् उपन्यस्य अर्थयय सग्गम्य निवत्तनान् प्रतिपेवात् स सिद्ध कार्य्या- नेपीध्वम्। शत्र मति कारणे फन्नस्य मरणस्य प्रभावकोत्तनात् विगेपोकिर्गप। तद्ठ दपणकारेग, मति तो फलाभावी विभेषोक्रिस्तया द्विधा इति तदनयो, सङ्ग: दवति बोध्यम्
वनन्नानेपमुदाहरति नेत्वादि। तव यात्रां प्रवासगमन सम चिर तापाय न भविष्यति, विरहेग मग भरटिति प्राणा-
Page 109
द्वितीय: परिच्छेट:।
इत्यनुन्नामुखेनैव कान्तस्याचिय्यते गतिः । सरगं सृचयन्वैव सोऽनुन्नानूप उच्छते ॥१३६॥ धनञ्च वह लम्वं ते सुखं नेमस्न वत्संनि। न च ने प्रागनन्देहरयापि प्रिय ! सारगा: १:0 इत्वाचत्ताज्या हेतून् प्रिययादातुर्व इनः। प्रभुत्वनैव तइस्तत् प्रसुत्वान्तेप इच्चने : १३८॥ जीविताना वलवती धनाशा दुवसा रम। गच्छ वातिष्ठ वा कान्त! स्वावस्था तुनिवदिता१३ह त्ययस्य अवशवग्मादादिति भाव। यदि ल दाम्यगि तटा यांतव्य वाहीत्वर्य. ते तव अरत् सदिषये आाशइ्या अलम्। घत्न विरहवैदनया मरण सूचयन्ा कयाचित् अ्रनप्रामुखेन विदेशगननानुमत्वा एव कान्तस्व गति विदेशमनम् यात्ति- म्यते निपिध्यते, नतः सः अनुक्रासेप इत्युचते ।१ ::: १६।
गमने दति अध्याहार्य्य बहु धन सुखन्न तथा वरनैन पघि नेम दुशलज् लभ्यम् प्रतन प मे प्रागामन्देह न तघ शोघ्र- प्रत्यागमनस्य बहुघनलाभस्य व मन्नवादिति भाव. तरथापि मासगानागच्क। श्रद प्रिययावाया प्रियस् विदेश- गमनस्व अनुवन्विन पोषकान् हेतृन् प्राचचागया कौत्तयन्ा क्याचित् खाधोनपतिकया इति शेषः प्रसुखेन साधीनतया एव पति रुड. विदेशगमनात् निवत्तितः तम्मात् एव प्रभुत्वा- क्षेप उचते ॥ १३७॥१३८१ अनादराक्षेपसुदाहरति जीवितत्वादि। है कान्'मम
Page 110
काव्याटमें
पसावनादरानेपो यटनादरवद् वचः। प्रियप्रघाग रुखचा प्रयुतमिह रताया ॥ १४० ॥ गच गच्कमि चेत् कान्त! पन्ानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तत्वैव भूयाद यत्र गतो भवान्॥ १४१
स्ावस्थां सूवयन्तैन कान्तयाला निषिध्यते॥१४२॥
जोरितगा जोननेक्का बनवती ढोवेकान जौवितुमिच्कामि उन्पय धनागा मम दुनेगा तव विदेशगसने धनलाभी भवि- वनि पलेषा आकाहा मम नाम्तीव्यर्य अत गच्छ वा तिह, घथ्य अनाया आमप्राय उत्यय निवेदिता कयिता। इह इताया अनुगगिग्वा प्रियप्रयाग पत्युविदेगगमन रुन्धत्या वार- यनता क्याचित् यत वम्मात् अनादववत् अनाख्ाव्यञ्जक वच. प्रयुततम् अप्रत अ्ररपी पनादगक्षेप इति ॥१३८॥१४० ॥ शागोवचना नेमुढाहाति मच्केत्यादि। हे कान्त! गन्कमि चेत् गन्क, ते तव पन्वान शिवा निर्विघ्ाः सन्तु, तरिन्तु, रभिनान गत तवैव समापि जन्म भूयात्, श्रय भाव तब गमर नव्नवमेव मम मरग भविपति, नृतायास ववश्व जम भ पता, तत् तु तव मन्निधी भवति चेत् पुन- म्वदगंन लम्मा होति। अत आशीर्वाटवर्त्मना आशोर्वचन- गैवा माधस्या सूचयन्वा कान्तया यत् यम्मात् कान्तस्व यावा विर्ामन निध्यने वतः अ्रयम् आशोर्वचनान्ेप.
Page 111
दितीय: परिचदाः। ६०५
दे मत्वव याता ते काप्यन्वा सृर्वतां लया। हमदैव रुद्ास्ति रन््रपिच्तिगा सृत्यु ना ॥१४३॥ त्वेष परुपानूप: परुषा तरपुर्वकन्। रन्तसानिय्यते वस्सात् प्रसान प्रेसनिप्नया॥१४४ न्ता चेत् राष्छ तृनो वे कणी वानि पुग राः
माचिव्याच्तेप एवेष यदत प्रतिषिध्यते। प्रियप्रयागं साचिव्यं कुर्वल वातुरतया ॥ १४६॥ Ti'
परपालेयसुदाहरति यद त्यादि। यदि ते तव वाता ... विदेशगमन सत्वैव, तदा तया त्रन्वा काि प्रियतमा मृग्य दाम् प्रन्दियतान्। वह रख््रापेक्षेप दद्रानुमन्वायिना सृत्ुना व्वद्यैव न तु कालान्तर, रह्षा झाक्रान्ता प्र्ति, प्रदव मम मृत्युभवध्यति इति साव। इत्वत्र प्रेमनघ्नया अनुरागवश- वत्न्ा कयाचित् परषाज्तरपूर्वक निहुरवचनमुक्का इत्यत वस्मात् कान्तस्य प्रसान विदेशगमनम् शाक्तिप्यते निषिधत प्रतः एप परुपाचेप ॥ १४२ म १४४।। साचिव्याचेपसुदाहरति गन्तेत्वादि। हे कान्त ' गन्ता गामो चेत् गनिषति वदीत्यय, भविष्यदर्ये कन्। तूग गन्द : आार्त्ताना शोकाकुलाना मन्नररनेति भाव, वनृना मुखोट़ गोर्णा सुखोच्चरिता. प्रयाएपरिपन्चिन विदेधयात्ाप्रातिरोिन रवाः मनृत्युसूचका वर्पा. ते कगी पुरा यान्ति बवएगोचरी- भविधन्त इत्यर्घ.। पुरायोगे भविषदयें लट्। पत्र धनु- रतया कवाचित् साचिव्य सहायता तूर्ग गभ्केत्वनंनेति भाव.
Page 112
काव्याटमे
गष्ेति वकुमिच्छामि त्वत्मियं मत्यियेषिगौ। निगक्कति सुखाद्वागी मागा द्रति करोमि किम् १४० यवात्तेप: सं, यत्रस्प कवतस्यानिष्ट्वस्तुनि। विपरीतफलोत्प त्तेग नर्थक्ोपदर्शनात् ॥१४८।। नगा दर्शन विघ्नाय पन्मस्पन्टाय कुप्यतः । प्रमृग. पगागां त्वं जू्नि मया तस्ेष्टमिष्यते॥१४८॥ मोडय पगपशाबिपो यत्प्रेसपरतन्तया।
भपला गत् सम्मान प्रियप्रयाग प्रियम्य विदेशयात्ा प्रति- वप्यत मत ा माचिव्याचेप ॥१४५।१४६॥ r! यक्षानप निरुसयति गळेत्याटि। सवत्प्रिय तव अनुकूलं गयष दति उन वकम उच्छामि, किन्तु सुखात् मा गा इति मनप्रिर्याषणो वाणे निर्गककति कि करोमि तव गहे श्रव- व्यानस्यन मनुप्रियत्वात् इत्ि भाव। अ्रत्न अ्रनिष्टवस्तुनि गचेनि गमनवविधान कतम्यापि यत्नस्य विपरीतस्य फलस्य मागादति वागोनि मग्णरुपम्य उत्पत्ते जाततवात् आनर्थ कोपदगनात् अनर्थमस्वद्योतनात् विदेशगमनमात्तिप्यते इति अव यत्नान्तेप। १४9।। १४८। पग्वगत्तपमुदाडरति न्तणममत्वादि। है कान्त। त्वं चपं वाय्य दर्गनविधाय दर्नप्रतिबन्धकाय पक्षसन्दाय कुप्यतः दन्माणा नेवलोस्ना म्पन्टनमपि प्रसहमानात् प्रेमृग: अनु- गगापरनाम प्रणयात् प्रयाग यावानुमति बूद्ि प्रार्थय, मया सथ्न प्रेम्ग एव पट्टम् दथते। प्रेमाधोनाया मम अनुन्रया
Page 113
द्वितीय: परकद:।
महिप्ये विरहं नाघ ! देखदश्याङ्ञनं यघा। यदतनवां कन्दर्प: प्रहर्त्तु मां न पश्वति १५१।
प्रदृत्तेव प्रवानीति वाणी वह्नभ ! ते सुखात्। वयतापि त्ववैदानीं मन्दप्रेज्वा रुसास्ति किस्१५: रोषा चे नोऽयसु द्रिना स््रहनिर्वन्विितात्मना । संर्या प्रियारञ्च प्रयाग यन्निबिध्यतै ॥१५४।
धल्व प्रेमुरा अ्रभिसतश्वेत् तव गमन तदा गच्छेति भाव। > प्रयाणानुमतिं कामयमान पति प्रति कस्यावविदुक्रिरियम्। यत प्रमपरतन्त्रया नायिकया अन्यार्थस्य प्रेमानुमतिग्रहस- रूपस्य उपदर्शनात् उपदेशात् वादा कान्तस्य विदेशगमन निषिध्यने इति अ्रय स प्रमिइ्ध परवशाजञेर ॥१४८११५०॥ उपायाचेपमाह माहे इत्यादि। के नाघ। तव विरह सहिप्े, सम तश्याज्नम् अदर्शनजनक कव्जलविभेषं देहिह, कि तत इत्याह यदिति। कन्दर्प, येन काज्जलेन चहे लिपे नवे यत्ा ताटभी मा प्रहत्तु न पश्यति, तव विरहे कन्दपों : मा व्यघविप्यति, यदि तस्यापद्का न सथात् तदा तव प्रयार न हानिर्तित भाव। अत दुप्कर जीवनीपय कामादर्भन- जनकसिदाव्टनदिशमदानरूप जीवनीपायम् उपन्वस्य तद सन्वात् पत्यु. प्रस्ानं विदेशयाता उपरध्यते प्रतिषिष्यत इति ईटृशम् उपायाचपम् आह कवय पूति शेष।१५१८९५२। रोपाचेपसुदाइरति महत्तवेत्वादि। ह बल्रन ! ते तव
Page 114
काव्यादमें
मुग्धा कान्तस् यावोततिश्रवगादेव मूर्च्छिता। वृष्वा वति प्रियं दष्टा किं चिरेगागतो भवान्१५५ दति तत्कालमभ्भूतमूच्छयातिप्यते गतिः। कान्तसय कातराच्या यन्मूर्चान्ेप: स ईदश:।१५६
नगना प्रपामि गक्ामि इति वागी प्रवृत्ता उनरिता एव रेगम प्रमणि ता प्रथाण दूरापास्त, तदयकशगीनि मरगमपि पमभामिति भान, पत अनुरागस्तादृशोऽपि त्या शिथिली- सन इलयागनेवाह अ्र्प्रयतति। ददानीं मन्दप्रेमग, शिथिलिता- नगभण गयता गच्छतापि तया मम, किम् शर्ति न किमपि पयाननमप्तोव्ये। अ्रयतेति इगतादित्वस्मात् भीवादि- 1
कात् निय्पन्नम्। अत उद्रितेन अतिरितेन स्रेहेन प्रेमृणा निर्वन्तत आर्ान्त आ्रात्मा यस्ास्तादृशया सरव्या कुपितया अयानित प्रियेग आरव्यम् उद्युत प्रयाय प्रियम्तविदेश- गग्ननीद्योग इत्यर्य यत् यस्मात् निषिध्यते अतः अ्रय रोषा- चेप । १५३ ॥ २५४ । मृळाचेप निरुपयति सुग्धेत्यादि। काचित् सुन्ा आन्तम्य यावाया विदेशगमनस्य उत्निश्वणात् एव न तु विदेभगमनात् मूर्च्किता मोद प्राप्ता, अथ वुद्गा सभा लवध्वा दद्नति पाठे मन्नातचैतन्या प्रिय दृष्टा वकि भवान् किं कथ चिरग आ्रागत, एतादृम विलम्ब ऊ्वत्वा कथभागतोऽतीत्वर्थः। उवन्र तत्काले गमनयवणकाले सभभूता मूर्च्छा यस्या: तया वानगधा मुग्या कान्तस्य गति. यंत् आचिप्यते निषिध्यन प पंटस मूर्च्छासेप, H १५५ । १५६ ।
Page 115
दितीय परिचद:।
प्रातं न हृतं कर्गे स्वौभिर्सधुनि नार्पितम्। दद्िषां दौर्षिकासव विशौगे नौलसुल्यलस्१ ५9 सावनुक्रीशा नेप: सानुक्रोमसिवोलक। वावर्त्व कर्स तद्ोस्यं शोच्यावस्थोपदर्मनात्॥।१५८।। वसृतात्सनि पद्मानां द्वेष्टरि स्िग्धतारके। सुखेन्दी तब सत्वन्त्रिन्नपरय किसिन्दुना ॥१५६॥ दूति सुस्बेन्टुराच्िप्तो सुणान् गौगेन्टुवर्त्तिन: । तत्तमान् दर्शविलवेह सिष्टाच्ेपरुघाविद:॥१६०।।
धनुक्रोशच्तेय निरुपयति नेत्वाटि। तव हिरषा अवृपा ग्तीमि नीलम् उत्पल न घाम्ात न कर्रे छवत मधुनि च न अपित तृतरा दौघिकासु एव विदोगें विशुष्कम्। प्रव्र राज- विष्या रतिर्ध्वन्यते. तेपां पराजयेन मरणात् पलायनान्ति भाइ। घव उत्पले सानुक्रोशमिव सदयमिव तस्य उत्लस्य योग्यं कर्म स्त्रोजनकर्तृकाम्नारादिक व्यावर्व्य निषिध्य घो- चाया अवस्वाया अनुपभोगन वापोडु विधोर्एतासपाया उप- दर्मनाम् प्रदर्शनात् असी अ्नुक्रोशाचेप:। १४०॥ ६५८॥ स्रिषटावंपमुदाहरति पन्तालनीत्वादि। प्रमृतस्तरेद आराला सभावो यस्व ताट्टभ परमाह्हादक इत्यर्घ, चन्चव्र पमृतं जलं तदालके. पद्माना देष्टरि पराजयवारिषि, अन्यव सही चकलात् पवो तघा स्रिग्ध तारके चाचतकनौनिके यम्य तच्तिन् तव अस्मिन् सुखेन्दी सति भयरर इन्टुना किं न किमपि प्रयोजनमस्तीत्वयः। इत्यव्र तव्तमान् तस्य सुस्चेन्दी: सदधान् गौयम् आरोपितं यत् इन्दुः सुखमित्वर्षः तद्र्त्तिनः १०
Page 116
काव्यादमें
पनों न मन्सृतः कश्िन्न विद्या काचिदर्जिता। न तमः सजञितं किञ्ञिद् गतञ्च सकलं वयः॥१६१॥ प्मावनुशयानपो यम्माद्नुशयोत्तरम्। न्यार्जनाडेर्वयावत्तिर्दर्शितेह गतायुषा ॥ १६२॥ किमयं शरसोद: किवा हंसकढस्वकम्। कतं नृपुग्मत्रादि शृथते तब्न तोयद:।। १६३।। इत्यय मगयानेय: मंशयो यव्निव्त्त्यते।
नदोयान गृणन् दर्गयित्वा मुख्य इन्द प्रातिप्त प्रतिपिद्व नवन तथाविध ताद्ृ स्निष्टान्तेप. श्रयम् श्रस्य श्रेषसूलक- लात् नति भाव |१५९॥१६०॥ त्नुगयान्यमुदिगति अय इति। कचित् अरथ' धन न मशन, काचित् विद्या च न अर्जिता, किञ्ञित् तप न मा्जित मकन वयश गतम्। अत्न यम्म्ात् अनुशवोत्तर पद्या- त्तापतहल यथा तथा मतायुपा जनेन अर्थार्जनादे. व्यावत्ति अ्भाव दर्गिता तम्मात् अ्यम् अ्नुशयाक्षेप. ।। १६१।। १६२।। मायत्तिपमुदाहरति किमित्वादि। अ्य किं शरदभोद, सरत्कालीन जलापगमात् शुभ् मेव., किवा हमाना कद- मदः ममृह, किन्तु नपुरमवादि नूपुरध्वनिमद्टशं रुत य्ूयते, नम्ात् नोयद मेघ न। अ अस्पृष्टा घनजातिर्येन ताह्रेन हमसुन्नभेन केवलहससस्बन्धिना धर्मेग ताटृशरुतेन यत् उप्तात् समय निवत्वंते तन्मात् थय समयाचेप: १६३॥१६४
Page 117
द्वितीय: परिष्ेदः।
चितसाक्रान्तविश्वोऽपि विक्रांससे न शास्पति। कदा वा दश्वते ृप्तिरुदीर्गांस हविर्भुन: ॥१६४॥ अयमर्धान्तराचेप: प्रक्रान्ती यंन्निवार्य्यत। विस्मयोऽर्यान्तरस्े है दर्शनात् तत्मधर्मगा: ॥१६६। न लूयसे नरेन्द्र ! त्व' ददासीति कटाचन। खमेव सत्वा गंहन्ति यतसत्वनमघिन: ॥१६७। दूत्यवमादिराचैप: हेत्वाक्षेप दरति स्पृतः । अनयैव दिशान्योऽपि विकल्य: शब्य ऊहितुम्१६८ दति प्ाक्तेपचक्रस्।
धर्यान्तराचैपसुदिशति चितरमिति। ते तब विक्रम था- क्रान्त विश्व वैन तादृशोपि न सम्यति एतत् चित्रमाच्र्य्यम्। वा अथवा उदोरास्य उद्दोप्रस्य 'हविर्भुज श्रग्ने. दप्ति कदा दृश्यते न कदापि दत्यर्थ। दह प्रत्र तव्तधर्मए, तस्य विक्रमस्य सधमसः समानघमस्य पंर्धान्तरस् हविरभुकृतस्यभावरुपस्य दर्शनात् प्रदरशनात् प्रक्रान्त चित्रमिति पदन प्रस्तुतः विन्यः वत् निदार्यत, अ्यम् अर्धान्तराचेप: अर्थान्तरख प्रस्तुतस्वा- चेपात्। अत्र राजविषयिणी रतिम्वन्यते ॥ १६५।१६६। हत्ाच्तयसुदि्पति नैत्वादि। हे नरन्द्र। त्व ददामीति हत्वा कदाचन न स्तूयस, वतः थर्विन तद धन सं निज- खत्वासपदौभृतमेव बुद्धा इति शेप. गहन्। एतन राशे- इतोवदानशोलतं सचितम्। इत्वत्न समवेति हैतुवशात् प्रस्तुत- राजस्तवस्य आज्जिपात् हेताचेप: प्रयम् आ्त्ेपस्य हतुमाध्य-
Page 118
११२ काव्यादमें
ेयः सोऽर्यान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किञ्वन। तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योऽन्यस्य वस्तुन:॥१६६॥
लात। पनया एव दिशा रौत्या प्रन्योपि विकव्प: श्राच्तेपस भे अतितु निरुपयितुं शक्: धीमद्विरिति शेप'। कारगा- रोपे तु कारगम्येव प्राचेप द्रह तु कारणेन श्राचेप दत्यनयो- भेद द्रति बोष्यम् ॥ १०० ॥ १६८ ॥ पतति उतरुयम् प्राच्ेपालद्वाराणां चक्रं समूह:। प्रर्याम्तरन्याममाह रेय दति। किजन किमपि वस्तु प्रभत प्रस्तृतय उपन्यम्य तम्य साधने प्रमागीकरणे समर्थस्य पन्गम्य भमऊतम्य वम्तुन विषयम्य कौर्त्तन स अर्यान्तरन्यास: सेग। भ्रव प्रस्तुत्य पति काप्रत्ययेन प्रथम प्रक्ृतस्य कौर्त्तनं ततम्तवामर्थकम्य उपन्याम दति सूचितम्। कदाचित् वैप- गेव्यमषि दृथ्यन। भोजराजेन स विपरीतार्थान्तरन्यासोऽभि- नित। यथा, प्रतिकृननतासुपगते हि विधी विफलत्वमेति वस्माधनता। अवलम्बनाय दिनभर्त्तुरभूस् पतिष्यत. कर- मदयमपोति। प्रव पूर्वाई्ववाक्यं पराईस्य समर्थकमपि प्रागृपन्यस्तम्। वम्तुतम्तु प्रस्तुतस्य पूर्वोक्कस्य परोकस्य वा अप्रम्तुतन ममयनमर्थान्तरन्याम दति निष्कर्षः । श्रत्र समथ्य- मसर्थंकवो मामान्यविशेषभाव कार्य्यकारणभावदय साध्म्येग वेधम्बेंग वा भवतीति दर्पणकार। यथा, सामान्यं वा विशेपेग विगेषप्नेन वा यदि। कार्य्यक्न कारगेनेट कार्ययेग च समर्थते।
Page 119
दवतीय: परिष्ेट।
विश्वव्यापी विशेपस्यः सेपाविद्वो विरोधवान्। त्रयुत्नकारी युतात्ता वुतायुत्ती विपय्वैय; ।?७०।। इृत्येवलाइयो सेढा: प्रयोगेध्वस्य लच्निता. । उड्ाहरणसालेषां रुपव्ली निदर्श्वते॥ १२१॥
मश्व गच्हत एशल निर्यति: दैन लह्गते ॥१०२॥
सर्वाततव्या्सय सेदानाह विद्वव्यापीत्वादि।विष्वव्यापी सवंत मकवशीद विशेषस्व छनवग नेजाविक सिड्टपदा- न्न. विरोधवान् प्रव्वतविरोधी, त्रयुन्नकारी नुचितकार्च कर्ता दुकावा तोचित्युह, वुतायुक' किवदनेन युक्त कि- यना वा युद तथा विपर्यय वैपरीत्नुणयुन्न। त्र्स्य अर्यन्तिवव्याएस्व प्रयोगेद उत्वेवलादय एवन्रकारा भेदा. विधेया रचिता ननुसता एदाम् उत्नेदाना ताट्ननाम् पत्येपाद रपस्य सरप्स वयही वयहीवारऐे वच्लमारा उदा- हरगलाला निदस्यंते: १७० ॥ १७६॥ विन्वन्पापिनसुदारहरति भगवन्ताबिति। भगवन्ता पद- सर्वमासिनी चवता नंचे नदनखरुपी सुर्ध्यान्द्रसमी अ्रपि का कवा उन्वेणनिति अपिना सूचते। गस्त गच्छत एव. पश्व। इनसयं नमथयति नियतिरिति। केन नियतिर्भाच्छ लङपते अरतिक्रव्दते न नेनापोत्य। पत चतुर्षंपादवाका- रुपस्य ममर्थकस्व विश्वञ्यापित्व व्रह्मादिकोटपर्यन्तानां नर्वेषा- मेव नियत्वधौनलात् इति नामान्न पूर्वीतत्विपादगतशव्यम् विशेषस्य ससर्यनात् विद्वव्यापिनामार्यान्तरन्यरन्यास r१S।
Page 120
११४ काव्यादर्श
पयोमुच: परीतापं हरन्तेव शरीरिगाम्। नन्वात्मलाभो महतां परटुःखोपशान्तये॥।१७३॥ उत्पाट्यति लोकस्व प्रीतिं मलयमारतः । ननु दानतिषसस्पन्नःसर्वस्य भवति प्रिय: ॥१७४॥ जगदानन्टयत्वेष मलिनोऽपि निशाकर:। पनुषक्राति हि परान् सदोषोऽपि द्िजेश्वरः॥१२५॥
निशेषम्यमढाहरति पयोमुच इति। धयोमुच जलदा गरोरिणां परौताय हरन्तेव। उत्मर्य ममर्थयति नन्विति। महताम् आ्रात्मनाभ, जनाग्रहण परेषां टुखम्य उपगान्तवे नाशाग ननु नियितम्। अत महताम् इत्युत्ते्न माधारग- प्रामिनामिति विशेयन्नाभात् उत्तरवाक्यरूपेण सामान्वेन पूर्व- वावारुपष्ण विशेषम्य ममयनात् विरोपस्यनामार्यान्तरन्यास 117231 ंपारिदमुदाहरति उत्पादयतीति। मलयमारुत लोकस्य प्ानिम् उत्पादयति। तथाहि, दाक्षिस्वसम्पन्न दात्िखेन दन्िगादिक् नम्पर्केग मलयस्य दाक्िणात्यत्वात् इति भाव । घन्त् यदार्थ्येग मम्पन्न युक लोक सर्वस्व प्रियो भर्वत नन। अ्रव स्रेपमूलत्वनैव उत्तरवाक्यस्य पूर्ववाक्समर्थनात्
विगेधवन्तमुदाहगति जगदिति। एप निशाकर मलि- नोदषि मकनद्कोडषि जगत् अ्रनन्दयति । तथाह्ि द्विजेखवर' ऋद्मगयेष मदोपोऽपि परान् अन्ान् अ्रनुग्टहाति उपदेश- दनादिना इति भाव,। अत् निशाकरस्यापि ड्विजराजलेन
Page 121
द्वितीयः परिच्ेदः । ६१५
मधुपानकलात् करठान्निर्गतोऽप्यलिनां ध्वनिः। क टुर्भवति कर्णस्य कामिनां पापमोहशम् ॥१७६॥ त्रयं मस दहत्यङ्गमक्षोजदलमंस्तरः । हुताशनप्रतिनिधिर्दाहात्सा ननु युञ्यते ॥१॥ चिणोतु शामं शोतांशु: किं वसन्ती दुनोति सास्
द्विजेखरानुग्रहरुयेग सामान्चेन विशेषस्य ममर्धनं तभ्व मटोपत्वानुग्राहकरूपयोर्विरुद्धर्मयो मामानाधिकरखात् विरोधयुसतमिति विरोधवदर्धान्तरन्वास: ॥ १७५॥ अयुन्नकारिमुदाहरति मध्ति। मधुपानेन कलात् मधुरात् अलिनां भमराणा करठात् निगंतोऽपि ध्वनि: कामिनां कर्षस्व कटुभवति। तवाहि, पापम् ईद्टशं टुखद- मित्यर्यः। एतन कामित्वस्य पापत्वमुक्तम्। अन्र पापस्य टु खकररूपमानान्चे नार्घेन सघुरस्यापि भमरध्वनिरूपविशेषस्य समर्घनात् तस्य सयुतत्वात् श्रयुक्तकारिनामार्थान्तरन्यास ॥ १७६ । युन्नालमानमुदाहरति श्रयमिति। श्रय हुताशनप्रतिनिधि अग्निसदशः अभभोजञाना पद्माना दले. सस्तर शव्या मम शद्ग टहति। तथाहि, दाह, दाहकता आला स्वभाव. दाहकल- रूपा प्रक्लतिरित्वय: अ्नेरिति शेष: युच्चते, अत पद्मदलरूप- पव्याया: हुताशनप्रतिनिधित्वेन अङ्गदाह्नकत्व युन्नम् इति सामान्येन विशेषस्य समयनात्। युनालनामार्घान्रनान:
युकतायुतासुदाहरति चिणोतिवत्यादि। शेतांः कामं
Page 122
काव्याटमे
मननाचरितं कर्म सुरभेर्नन्वमाम्पतन् । १७८ ॥ नुमुदानपि दाहाय किमयं कमलाकरः । न रेचएहो नृग्रेपु सूर्व्यष्त्ो सदुर्भवेत्॥२७६॥
फ.7 पोरगत.नम सादिदार पररोडन दुकमिति भाव, 7 कि मप मा दुनोति तापयति। तवाहि, सुरभे ह- ववामवया पव वमन्स, मवो वामटुबायाज़ ए गा एभिवगोगिति कोप। मनिलेन पाचिना ग्र्ाचरित पापोदत्गम वमास्त प्रगुत ननु, ग्रत्न उत्कृष्टस्य रम करणन गमुताव्म् गप वृषम्य नण्जमकरगेन युकतत्वम् विय्यणशामयींत्तालाम। सगभेरित्यम्य स्विष्टलेन च
विपमयमृढाववरति कुमुदानौति। कुसुदान्यपि प्रति- याननान्यपोत्यय, ढाहाय, ढाहकानीचर्य, त्रय कमला- नामाकर पम्मानीन्ये कि का कथा पदीपु सूर्य्यग्टह्यतवात ननिगोतपु इत्ववे, इन्दुष्टह्येपु चन्द्रपचेपु उग्रेषु दाहकेपु वय सध्यग्टत्य सूर्यपक् नहि मृदु भवेत् यस्य इन्टु- पनोषि केगावह तम्य सूर्यपक्तस्य केशवहत्व किसु पायमिति भाव । त्रव त्रयुलस्य कुसुटस्यापि श्रयुत्करणात्
वटित्वक्वमानावेन पूर्वादवेवाक्यरूपदिशेय, समर्थित
इति उत्मरपम् वर्थान्तरन्यासस्य चक्र ममूह ।
Page 123
दवतीय: परिकेटः।
गृव्दोपात्ते प्रतीते वा नाहश्वे वसतुनोहयोः। तत यद् ेटकबन व्यतिन्क. म कय्यते ॥50॥
गुगोस्तुल्योऽमि भेदस्तु वपुषेवेद्शैन ते ॥ १८१ ॥ दूत्व कव्यतिरेकीऽयं धनरोकत वर्तिना।
व्यतिरंकमाह पब्दोपाते इति। इयोर्वसुनो: उपमानोप- नैययो: साहसये शब्दोपात्ते साधारएघमप्रतिपादकशव्ट्प्रयोगेग दोधिते वा प्रतोते साधारएधमवाचकशव्दानुपादानात् व्यञ्ट नया सूचित सति तत् तवोरित्वर्थ पछावें सप्तमों। यत् भेदकथन विशेषप्रतिपादनं स व्यतिरैक: कथ्यते। तवाच,
इत्युल्। अत एवोत विश्वनाघन वधा, शधिक्यसुपमैयस्यो- पमानान्यूनतायवा। व्यतिरेक इति। तत्न उत्र्षोदाहरणानि वन्यमारानि, अपकर्पोटाहरएं दर्पएकारपीक्न्। वथा. वोम: वोपोडपि अशी भृयोभूयोडनिवर्द्वत नित्वम्। विरम प्रतोद सुन्दरि। यौवनमनिवर्त्ति वातन्तु। अन उपमेयस्य यौवनस्य उपमानात् चन्द्रादचिरस्ायित्वेनायकर्ष: 1. ६८०। तवरक वतिरेकलाह धैर्वेत्वाटि। घैर्घम् अनौद्त्यम् यनत- क्रानतवेलतव. नावस नौन्द्व् लवा्मयलन. गानीव दुरवगाहसभावलन् अगाधतक्ट इत्यादिभिगुंगी, तम् कठनन समुदृस्य तुष्योगम केवलन् दटमेन अ्तिमनोहरर उत्वय: वपुषा शरीरेंग ते तव मेद उदन्वत दति शेष। अत् एक्ट
Page 124
कांगटर्गे
पभिन्नवेली गभ्भीरावम्बुराणनिर्भवानपि। पमावज्जनमदाशसत्वन्तु चामीकरदुति: ॥१८३।। उभगव्यतिर कोऽयमुभयोर्भेटकौ गुगौ। भी पिशङ्गता चोभी यत् पृथग्दर्णिताविद१८४ त समुद्रश टुर्वारी मनामत्त्वी सतैजसी। पान यनगोर्भेट: स जड़ात्मा पटुर्भवान् ॥१८५॥
अमोे शापविना स्पितेन धर्मेग प्रतिमनोहरवपुष्मतवरूयेग मारसन अमियोपमानस्थितम्य भेदस्य उपमेयोत्कर्षस्य भ नाप सर्पम्य चेत्वये प्रतोतिविषयप्रातते प्रतोतत्ात् : वथ पयम एकज्यतिवक, एकमावगतधर्मम्य एव उभयो-
टभययतिषकमुदाह्परतत अ्रभिन्नेत्यादि। अ्रम्ुरगि भ- गन् पवि उभो अभिव्वेली अनतिक्रान्तमय्यादी तथा गभीरो दवयगादम्यभाव अरगाधय दवत्यय । किन्तु अस्ती अ्रम्बुराशि पमनमद्गाग मामुदिकजनम्य कष्त्वाटिति भाव, लन्तु नामीकर्य्युति काचनवर्ग अ्तिसुन्दर दत्वर्थ । दह उभयो: उल्पानोपमेययो कापन पिशङ्गता च इमी उभी भेदकी भेटमाधने गुणी यत् पृथक् दर्णिती, अतः श्रयम् उम्यव्यति-
उ्व्रंत्तिगकमुदाहगत लमित्वादि। त् समुद्रय्च टु्वारौ इूवसे पवाळवैगय्य, महामत्वी सत्गुगाधिक प्रबलजल- नन्तुन, मतजमी महाप्रताप, सवाडवानलघ्य इत्वर्य, श्रयन्तु
Page 125
दितीय: परिचूद।
भ एष श्नेषरुपत्वात् सप्नेष इति सह्यताम्। मानेनस सहतुय दश्वते तदपि हवस् ॥ १८ह ॥ स्वितिमानमि धौरोऽपि रलानामकरोऽपि सन्। तय कचां न यातेव नलिनी सकरालयः ॥१८॥ वहन्नपि नहीं छवत्सरां मशैलद्वीपसागरास्। अर्तृसावाद् सुजङ्गानां शेषस्त्वत्तो निहयतो।१८८।।
स्वभाड समान्तु पटु जुनियुताः अ्चव अतिवेगवान्। नत भेटकरी धर्सवो हेप्स्प्लात् लिषत्वात् इत्यर्थः एप मसेप- व्यतिरेत इति न च चत् माधारपधर्माणा सिहले मन्नेषव्यति- रैक इति वाच तथात्वे नवत्रव सश्लेषव्यतिर्रकतवप्रमङ्गात् कचित् इनसमम् इचिदा पर्थत्रेषस्य मद्ावस् दुर्वारत्वात् दति सुधीभिर्नाव्म्। पुनव्व अस्य भेदद्तय दखवते साच्ेप महेतुख, उदाहरणे तु अनयोवत्यमाण इति ॥१८५॥१८६॥ नाचेपय्यतिरशमुदाहरति स्पितिमानिति। मकरालय ससुद यत मलिन पत सितिमान् अनुद्लद्वितमर्याद त््रपि. धोरोडप गभीरोडि चन्यत्र दुरवगाहखभावोऽपि तघा रद्वानान् आ्राकर उर्त्ततिरवानमपि अन्वत् गुएरत्नानाम् य्या- धारोडपि इत्वय: तब कक्षा साह्न्य न वात्येव न प्राप्नोति एव। जब उपमानगतेन मालिन्व रुपवमेय साव्यमापेरासेपात् ना जंपव्यतिरेंक्ष: ॥ १८० । सम्नेतुव्यतिरेकमाह वहनिति। सगलद्ीपसागरा हवव्सां समग्रा मही वडवपि शेष वनन भुजझानां पन्नगानाम अ्रधच विटानां, भुनक्की विटसपयो. इति कोष। भर्तृभागद्
Page 126
१२ काजादमें
गन्ोपादानमादृग्यव्यतिने कोऽयमौदशः ।
त्वन्मुखं कमलन्जेति द्योगयनयोर्भिदा। कमलं वलमंगेति त्वन्मुखं तवटुपाश्रयम्॥ १६० ॥ पभ निलाममस्पृष्टमद्रागं भृगेत्गाम् । पवन्तु नगनद्न्दू तन तट्गुगभूषितम् ॥ १६१॥ समिलात लत निमवते निअ्ष्टो भवति। अरघ भुनङ्ग- पतिता्पपपम लटपेचया उपमानभूतानन्तापकर्षे हेतुत्व- कोतनात् महेतुर्वयतरेक ॥१८८॥ दस्य गदीपातमादृश्यत्यतिरेकमुका प्रतीयमानसादृश्य निरुपर्यत। गद्छोपादानेति गन्दम्य माधारगधमवाघकस्य 1
उपादनेन यत् माटृश्य तम्य व्यतिरिक अ्रय पूर्वोक्तप्रकार:। प्रतोयमान सादश्व यत्र नाहशोऽपि व्यतिरेकोडस्ति अधुना स अ्रभिधीवने दत्यन्वय ॥ २८८।। तवन्मुसमिति। तब मुख कमलज्ज, अनयोईयोः इति निदा भेद, कमन जन्नमरोहि जनज त्वन्मुखन्तु त्वदुपाश्चय लुद्रेंकाधारम्। अ्रव माधर्म्यम्य अप्रयोगेऽपि मुखकमलयो माम्य प्रमिनिवयात् प्रतोयते दत्ति प्रतोयमानव्यतिरैक:॥१८०। य्भ्ुविन्नामेति। मृगम्य र द्रत्तण नयनम् अभ्वितासं भू- विलामरहित तथा अम्पृष्ट मदगागो येन तादयम् अप्राप्तमद- पानजञनितलीहित्य मित्वर्य, तव ददं नयनद्दयन्तु तद्गुपभूषित भ्रृविनामयुत्त म्पृष्मदरागव्व इत्वर्यः। अव उपमानमृगेचयो- पमयनयनद्यानां विरुद्धधर्मवत्त्वमेव दर्भितं सादृश प्रतीय- मानर्व्यतिरेक्: । १६१॥
Page 127
दितीयः परचद:। १११
सहभव्यतिरेकस पुनरन्चः प्रदर्श्वते ॥१६२। त्वन्मुखं पुएडरीकज्च फुल्ले सुरभिगन्धिनी। भमद्भमरमन्सोजं लोलनवं सुखन्तुतै॥१६३॥ चन्ट्रोडयमम्रोचंसो इंसोडयं तोयभूषयम्। नभो नवतमालीदसुत्फुल्लकुसुदं पय: ॥ १६४॥
एक्रोदाइरपयो, फलं द्शयति पर्वस्मिद्धिति। पूर्वस्मिन् उदाहरणे तवन्नखमित्वव भेदमात्स्य उपमानोपमिययोभेंदक- धर्ममात्रस्य उत्रि. न तु उत्कषस्य अपकर्षस्य वा, भेदस दविक्वा विरुदधर्माध्यान: कारए्भेदस. शरव तु कारणभेद रर्वेति वोध्यम्। अस्तिन् श्रव्यर्वाहत उदाहरणे अ्रभूविल्ानमित्वत्र भाधिक्यस्य उपमानोपमेययोनिकर्षोत्कर्मरुपस्य दर्घनम् भव तु विरुद्धधर्माध्यास एव भेदकारणमित्यदघेयम्। प्रन्यस सह्भव्यतिरेक प्रदश्वते उदान्टियत ॥१८२४ सटभव्यतिरेक शाव्दमुदाहरति तवन्नुखनिति। तव सुं पुए्डरोकं पद्मञ्व फुले विकसिते. फुलत्वमेकत सियितशोभितत्वम् पच्व प्रकाशमावं, तघा सुरभिगन्विनी, पत्र पुहत्वतुरमि- गन्धित्ववोः साधारस्ात् मादृश्यमत शाब्दन्। पोअं भमन्तः भमरा य्मिन् तत्. ते मुरन्तु लोले नैदे वष्मिन् ताट्मम्। ग्रत असामान्यमपि समद्भमरव्स्वं लोलनेवलव् प्रायमः मटधमेव न तु विरुचिति रटभव्यतिरकोडयं याम्द:
सटृभव्यतिरेकमार्यमुदाह्टरति चन्द्र दृति। भयम् भ्रम्द-
Page 128
१२२ कागादंगें
कवन: प्रतीतगग्रोघ भेदोडस्प्रिन् वियटम्भमो:१६५ पर्वत गन्दवत् माम्यमुभयतापि भेटकम् । भननेतादितुत्यं तत् मदशव्वतिरेकता ॥ १६६ ॥ परतालीकमंहव्यमवाय्यं सूय्यरश्मिभि: ।
गतम याकाशभृपण चन्द्र, प्रय हम तोयम्य भूपगम्, दटं नभ प्रााण नववमान्नि तागाविराजित, पयय उत्फुल्ानि कम अनि यम्मित् ताटगम्। नभी नचवमालोटमिटमुव्कुमुद पय इति न पाठ, कचित् दृम्वते। अत् चन्द्रहमयोराकाग- पयसोय उपमानोपमेययो मादृश्यसर्थत प्रतीयत इति सदण- व्यतिकक आारथे। १८४ ।। प्रतीयमनिति। अ्र्मिन् चन्द्रोऽयमित्वत उदाहरणे प्रतीय- मान वाचकुगन्दाप्रयोगात् आथें शोककादिमाम्य ययो ताट- गयो चन्द्रहमयो: प्रतीता प्रमिद्वा गुद्िययोस्तथाभूतयीः विय- दस्मो आ्काशजनयो, उपमानोपमययो मेद: कतः दर्मित दनि माटृग्वम्य गव्दानुपात्तलवात् सदृमव्रयतिरवक आर्य दति भाव १८५ ॥ प्रववेति। प्रवत पूर्वम्मिन् तवन्मुखमित्यत्र उदाहरणे उभय- वाषि उपमानोपमेययोकभयोगपौत््य: भन्दवत् गब्टोपातं मास्य भंदव, भृद्गनत्रादिम्रमट्ममरत लोलनेत्रत्वव्न तुख विस्वानुविस्वनया मादृश्वबोधक, तत् तम्ात् सदृगव्यतिरंक गाउ् पति भाव ॥१८६॥ मन्नातिव्यतिरेक दर्शयति अरत्नेति। यूना यीवनप्रभव
Page 129
दितीय: परिचदा:।
दृष्टिरोधकरं यूनां यौवनप्रभवं तमः ॥१८०॥ सजातिव्यतिरेकोऽच तमोजातेरिदं तमः । दृष्टिरोधितया तुल्यं सिन्नसन्वैरदर्णि वत् ॥१६८।। व्यतिरेकचक्रम्। प्रसिद्वहैतुव्यावृत्त्या यत् किञ्वित् कारणान्तरम्। वत साभाविकत्वं वा विसाव्यं सा विभावना १८६
तम मोह बद्दकारस घरतालोकमंहाय रलानाम् थालोकेन श्मंहार्य हर्त्तुमशक्यं सूर्य्यरश्मिमि: प्रवार्य्यम् धनाश्य तघा ृटटि, चह्षु शनष तस्या रोध आावरणं तत्करम्। अब ग्रेपेस
रोघकलसान्यात् सजाति्व्यतिरेक: ॥।१८७।। सज्ातव्यतिरेक घटयति सजातीति। यत् यषमात् दृष्टि- रोधित्वा तुत्यम् दृदं तमः मोहरूपन् धन्चेः साधारणधमेंः रत्नालोकहार्व्वत्वादिभि: तमोजाते. च्न्वकारजातित. भिन्नम् पदर्शि प्रदर्शितम् अतः अयं सजातिव्यतिरैक.।१८८।। विभावना निरूपयति प्रसिद्वेति। यत्र वैचिवेर प्रसिहस् विस्यातस्य हेतो: कारणर व्याहत्त्वा पभावप्रदर्शनन यत् किद्वित् कारणान्तरं वा स्वाभाविकतवं खतःसिद्धतवं विभाव्य विशेषैग प्रभिनिवेशेन भाव्य चिन्तनीयं सा विभावना।
4 तथाच, प्रभिद्धं हेतुमन्तरए फलोव्त्तिर्ना्स्यत् किञ्ित् गूढकारपान्तरस्व वा तदनुपपत्या साभाविकत्वम्य दा भावनावेचित्ा विभावनेति बोधन्। दपएकारसु, विभा- वना बिना हेतुं कार्व्योलत्तिर्यदुचते, इत्वाह॥ १८८॥।
Page 130
१२४ काव्यादमें
पप्रमादितशुद्याक्तु नगदासीन्भनोहरम् ।। २०० ॥ अ्रनञ्ञिताऽसिता दृष्टिभूरनावर्जिता नता। प्रच्ञितोऽरगाश्चायमधरस्तव सुन्दरि॥॥२०१॥ यटपीतादिजन्यं स्ात् नौवत्वाद्यन्य हेतुजम्। पहेतुकश्त तस्येह विवन्नेत्यविरुद्वता ॥ २०२॥ कारणाम्रविभावनामाह प्रपोतेति। जगत् अ्रपीता: पऊतमधुपाना प्रथच धौवा: मत्ता: कादम्ा: इंसविशेषा यम्मिन् तस्, अ्संसृष्ट मार्जन्या पपरिष्कृतम् प्रथच प्रमल निमनम् अम्वरम् आकाश यस्मिन् तत्, तथा अप्रसादितं क्षेनाप्यपरिष्क सम् प्रथच शद्म् भ्रम्बु जलं यस्मिन् तयाभूतम् प्रतण्व प्तिमनोह्तरम् भ्रासीदित्यन्चयः । अ्रत्र प्रसिद्दस्य चीव- त्वकार्णम्य पानस्य, घमलत्वकारपस्य मार्जनस्य, शुषधिकार- नव्य प्रमादनस्य अमज्ञावेऽपि तत्तत्फलोत्पत्तिः भरत्कालरुपं कारणान्तरं विभावयतोति कारणान्तरविभावना॥ २०० ॥ स्ाभाविकत्वे विभावनामाह् प्रनन्नितेति। हे सुन्दरि। नव दृटि पनन्निनिता भप्जनेन धननुलिप्तापि भसिता श्यामला, मृ धनावर्जिता अनाक्वष्टापि नता वक्रोक्कता, अयमधरख पग्वितोऽपि परुग: पव प्रसिडमसितत्वकारणम् भख्जनं वक्रनाकारणमार्जनम् भरुग्पताकारणं रख्जनं [तदभावेऽषि तत्तनुफन्ोपपत्ति: साभाविकत्वमेव भावयतोति साभाविकत्व- विभावना॥ २०१। उत्नयोर्दाइरपयोनंचमं सङ्गमयन् विरोधं परिहरति यदिति। पूर्वोदारहपे भपीतादिनन्यं पानादजन्यमित्वर्थ
Page 131
द्वितीय: परिचटः। ११५
वह्नं निसर्बसुरसि वपुर्वयाजसुन्दरस्।
निसर्गादिपदैरत हेतुः साजा्निवतितः। उत्तञ् सुरभित्वादि फनं तत् मा विसावना॥२08 इति विसावनाचक्रस्। शोवत्वाटि अन्महतुज शरत्कान्र्पकारगान्तवजन्य. द्वितीयो दाइरसे अज्ज्ितत्वादजन्म् अमितत्वाटि पनतुक साभा- विकस्। दूह उदाहरगादवदे तम्य अन्वतुज््तम्य अ्रहनतुकष्य व विवदा दहमिच्छा इत्यत पविरद्वता विरोधाभाव । श्रय भाव कारणलावे कघ वार्य्यीतयत्ति, कार्गत्वव्य कार्य्याव्यव- हितपृर्ववतित्वनियमात् कार्ययतस्य वारणाव्यर्वहितीत्तरवत्ति त्वनियल्गन्न अत आपातत विरोधाघगतावि वतुरिच्ा- वघात् कारणान्ारस्य सभावरुपाली कगकारगस्य चानुमन्ा- नात् वेचित्यजनक त्वाच न विरोध इति नुधीभिरविवचमा२२ पूर्व स्वभावन्यायत्व्रमुत्त सम्मति शाव्द खाभाविकत्व- सुदाहरति वहनमितादि। वह मुख निमरोंग खभावेन सुरभि सुगन्धि, वपुः शरोरम् अययाजन वपटन सुन्दरं सभावसुन्दर न तु शहार्य्यशोभवेत्दर्य, चन्द्र: प्रकारगरिद्, पहेतुकशत्र तवा स्र काम निर्निमित्तारुदृत् प्रकारण- शतु: घव निनर्गादिपद. साच्ातप्रत्यचौभृन लौकिक सत्यर्य. हतु: निवत्तित, सुरभित्वादिरय फनव उमरं, तत् तन्मात् ना प्रतिद्वा पव्दगतखवाभाविकतवलच्तरा विभावना दति॥२०३॥ २०४ ॥ इति उत्तरूप विभावनाचक्र विभावनासनूद्कः।
Page 132
१२६ काव्याटर्मे
वम्नु किज्चिइभिप्रेत तत्त त्वसान्यवस्तुनः। उत्ि: मंन परुपत्वात् मा समासोलिरिष्यते॥२०५ पिवन्मधु ययाकामं भमरः फुल्लपङ्गजे। न्थ्यमन्नइमीरभ्यं पश्व चुम्वति कुट्मलम् ॥२० ६।। इति प्रौढ़ाद्गनावद्रतिलौलस् रागिगाः ।
ममामोतिमाह वस्तु इति। किन्नित् किमपि वम्तु श्भि- प्रेत्य मकन्पर तत्तुत्यम्य तत्मद्टगस अन्धम्ण वस्तुनः उक्रि: कयन मा मवेपरुपत्वात् मन्तेपेग उत्तत्वात समासीतिरियत मत्ेप्म्येव ममामत्वाढिति। अयं भाव, दयोः प्रस्तुताप्रस्तु- तथो, गद्देन प्रतिपाटने भृयान् विस्तार, सचन वैचिवा मावहतोति एकम्याप्रस्तुतम्य गव्देन प्रतिपादने व्यव्वनया प्रम्तुतार्थम्य बोधनमतोवचमत्कारपदवीमारोहतीति सत्तेपो- क्रिर्गिति। उक्क्व ध्वनिकता, वाच्योडयों न तथा सढते प्रतो- वमान म यरथेति। दर्पणकारम्तु समासीकि: समर्यत्र कार्य- निद्गविगेपणे। व्यवहारसमागेप प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुन इव्वाह॥ २०५॥ ममामोके कार्य्यलिङ्गविशेषणघटितत्वात् प्रथम कार्यय- वटिता ममामोक्िमुदाहरति पिवन्नित्यादि। भ्रमरः फुल्नपड्टज विकमिनार विन्दे यथाकाम मधु पिवन् असन्नइ्वसीरभ्यम् प्र दातमधुगन्धम् अपि कुद्यन्न चुस्वति पश्य। दत्यत् प्रोढायाम् पद्धनायाम् आावद्ा रतिलीला वेन ताटशस्य रागिग: अ्रनु- गगवन, कामिन, कम्याञ्वित् वालाया सुग्धायाम् इच्छाहत्ति,
Page 133
द्वितीय: परिच्दः। १२७
विशेष्य नातरभिन्नापि तुस्याकारविशेषणा। तस्त्यसावपराम्यस्ति भिन्नाभिन्नविशेषणा॥२०८॥ रुढ़सूल: फलभरैः पुप्ान्ननिशमघिनः। सान्द्रचायो महाहत: सोऽवमामादिती मया२०ट अ्नल्यविटपाभोग: फलपुष्पससद्विसान्। सुच्य: स्पैय्ववान् दैवादेष लञ्ो मवा ट्रुम: २१० अभिलाषोदयः विभाव्यते छन्चते इति अप्रस्तुतात् भमर- दार्य्ात् प्रस्तुतस्य कासुककार्य्यस्य प्रतोति ॥२०६। २०७ ॥ विशेषणाघटितमेद दर्श्यति विशेषेति। विशेषमात्न विशेधपदमातं भिन्न ल्र्रेषाभावात् एवामात्वोधक यत्र मा तुत्याकारविशेषणा तुल्याकार श्रषवशात् वाचव्यग्माभयधम- वोधका विशेषय यत्र मा इत्येकविधा धस्ति, अपरा च भिन्र अभिववव्न विशेषण यत तादृशी दति द्वितीयाऽषि द्रस्ति ॥२०८॥ वघाक्रममुदाहरणे दर्शवति रूढ इति। रुढ प्रहद्द मूल शिफा सूलधनञ्ज यस्य स, फलाना भर: समूहै, बहुभिर्धनैख ्वनिपम् अ्रधिनः पुथ्ान् प्रतिपालयन्. तघा सान्द्रा घना ह्वाया अनातपप्रदेश कान्तिस यस्य ताटृभ मः प्रतिद्धः ग्रय महान् हृच्तः मया आनादित प्राप्त ॥ २०६॥ घनल्पेति। अ्रनत्य, बहुल: विटपाना शाखानाम् याभोग. विस्तार: वस्य स, फलानां पुप्पासास सन्ृद्धिः विद्यते सस्य स,शोभना छाया अनातपप्रदेश कान्तिच वस्य म. तघा स्वैय्यवान् स्वेय्ं सारवत्व तद्दान् दृटप्रतिन्नय। उत्ष्ट व्यवसायादचलनं स्वैव्यं विघ्न महत्वपीति। एवसूतः एप द्रुम: मया देवात् लव्ः १ २१० #
Page 134
१२= कावाटमें
उभयन पुमान् कश्िद् वृत्ततवेनोपवर्णितः । मत्रं साधानगा धर्मा: पूर्वतान्यत तु हयम् ॥२११। निःत्तव्यालमंमर्गी निमर्गमधुराशयः। पय्रलन्ोनिधि: कषं कालेन परिशुप्यते॥२१२॥ दलपर्जममासोकि: पर्वधर्सनिवत्त नात्। ममुद्रेग समानख पुंपो व्यापत्तिसूचनात्॥२१३॥
द्ूति ममासोकिचक्रम् ।
उभयत नचण मङ्गमयति उभयनेति। उभयत्र पद्मयोः किर पुमान् वतलेन उपवर्गित, पूवत्र उदाहरणे सर्वे धर्मा माधारणा सेपमूलत्वात् विशेषपदमात्र श्रेपस्पर्गा- भावात् भिवमिति। परचोदाहरणे तु डयम् आद्यद्ितीवे विजेध पे सेपाभावाद भिन्ने, ततीयचतुर्घे सेपोयष्टभात् श्रभिन्न इतति भिवनाभिन्नविशेयगलम् ॥।२११। अपममामोशिमुदाहगति निष्टत्तेत्यादि। निवृत्त. व्यालाना मर्यागा खलानाव् मसर्ग यम्मात् स, निसर्गेण रभावत मनुगणा मुमिटजलानालाशय: श्राधार: अन्यत मधुर. मनो- गम धाथयो यम्य म, श्रयम् अभोनिधि: कालेन समवेन यमन च परिणथते शोष नीयते विनाश्यते च कष्ट कष्टकर- मेतदिन्बयं,। दत्यत् पूर्वधर्मयी व्यालससर्गित्वनवगाजलत्वयोः निवत्तनात् अनुपादनिन तद्वेपरीत्यधर्मयोः कोर्त्तनादित्यर्ध. भमुदेग ममानम्य पुमः व्यापत्तिसूचनात् विनाशद्योतनात् प्पुवां पूर्वावपरीता समामोकिरियमित्वन्वय: ।२१२४२१३।
Page 135
दितीय: परिकदः।
विचा या विजेपस् लोकमीमातिवरत्तिनी। सावतिशयोि: स्वादनडारोततमा वघा ॥२।४।।
भीमवत्वोन लच्चन्ते ज्योत्स्रायासभिमरिका:२६५ वन्द्रातपस्य वाहुत्यमुह्तासुत्कर्षवत्तया।
प्रतमयोक्तिमाह विवनेति। विशेस्य प्रसुनवस्तुगतम्य एत्कर्पस्य लोकमीमा लोकमर्ययादा तस्या प्र्तिवर्तिनी पली किकदमत्कारपालिनी या विवया डालि:, अब साधे सन्- प्रत्वयो दोखव्य। इसी अलद्वारेयु उत्तमा मर्वालद्कार्रेषा इत्यय: प्रतिमयोगि, स्यादित्यन्यः। उतव्ाग्नियुरायि, लोक- ग मोमातिहत्तस्य वस्तुषमस्य कोतनम्। भवैदतिशयो नाम सम्भवोऽसभ्भवो दिधेति ॥ २१४ ॥ प्रतिशयोग्निमुदाहरति महिकेति। चभिसारिका, काक्ता र्घिन्य, कान्ताधिनी तु या याति सद्वृत साभिसारिकेति।
F महििकाना माला महिकामालं तस्य धारिख. सर्वाद्गीप्त सर्वाङ्गव्यासन् यार्द्र चन्दनं यासा ता, तघा चीम पट्टवसन दिद्यने यासां ताः परिहितवेतपट्टवसना इत्यर्घ., मतएव ज्योत्खाया न लख्यने। भत ज्योत्सादर्णनस्य प्रस्तुतल्वात् तम्या: खेतत्व मद्धिकामालादिक्कतनायिकारदेतलवाभिब्वतया वर्षनात् समधिकत्वेन प्रतीयते. मधवा ताहशरजन्वाम् प्र- सारिकाणामलव्यत्वासन्नवैपि पनत्यत्वकघनात् प्रसतुताया न्योत्सायाः खेतत्स्य सम्यगुत्कय प्रतोयते । २१५। उत्ोदाइरणे तचं योजयति चन्द्रातपस्थेति। पत
Page 136
.:- काशाटमें
मनयोर्जवनसापि मव्ये मध्वं प्रिये! तव। र्पम्न नाम्तीति मन्टेहो न मेऽद्यापि निवर्त्तते२१७ निर्गोतं शकसस्तीति मध्यं तव नितस्बिनि ।। पन्पना नोपपद़दीत पयोधरभरस्थितिः ॥ २१८॥ पणे विशालं भूपाल ! भुवनतितयोदरम्॥
गतपण जोत्माया: उत्कर्पवत्तया बाहुत्यं गाढतवमुक्तम्। श:नी मगगातिशयादीना व्यकी व्यक्तीकरणे किञ्ञित् निद- धन रदाक्रियने त्यन्यय: ।२१६।। अगयातियोकिमुदाहरति मतनयोरिति। है प्रिये। ता मय म्तनयो विपुन्नयोरिति शेष, जवनस्यापि विपुल- ध्नि मेप, मध्ये आस्त वा नास्ति दति सन्देहः मे मम प्रद्यापि अ्म्तीति न्ाने मत्यपीत्वर्थ, न निवर्त्तत। अत तथा- विधमशवम्य अ्रभावनीयत्वेऽि तत्कल्पनात् मध्यदेशस्याति- नीगत्व धवन्यते दति मशयसूलनातिशयोकति:।२१७। निगयातिगयोतिमुदाहरति निर्गेतुमिति। हे नित- िवनि। तब मध्य निर्गेतु गक्म् अ्रस्ति अन्यथा पयोधरयोः म्नयो भग्य्य स्ििितिः न उपपद्मेत मध्य नास्ति चेत् कथं
मििववनुपपत्ते मध्यदेशम्य् अ्रस्तित्वनिर्यासम्बन्धेऽपि तत्-
अव्मयाविक अतिगयोत्ि दर्यति श्हो दति। हे मपन। भुवनवितयोदर तिभुवनाभोग इत्यर्थ: विशालम्
Page 137
हितीय: परिचदः।
माति मातुरूमव्घोडपि यमोराशिवंदत ते॥२।८।।
दति प्तिमयोतिच्नक्रल्। अन्वघैव स्विता दृत्तिष्वेतनख्ेतरख दा। अन्यघोत्प्रेच्चते यत्र तासुल जां विटुयघा ॥२२१।
धही दति आस्व्ंसूचकमव्ययम्। विसुवनम्य विशालत्व मत्य पर्यनितववं। यद वस्मात् यच तरिसुवनोदरे मातुभग- क्वोडपि ने यणोराशि साति पर्व्याप्तता गच्दति। प्रत्र प्रायय यम्य विभुवनोदरस्य विशालत्वप्रतिपादनेन त्रानितस्य यशो A
उन्या अलह्टारोत्तमत्व दर्शयति। गलह्गारति वागोग- महितां वावपतिपूजिनाम् इमाम् त्रतिशयाह्याम् प्र्प्रतिशया- व्वाम् उत्तिम् अतिशयोहिनित्वर्य: छलड्ागान्तराणाम् अन्थं- पान् घकहारागाम् अपि एक परावएम् परमाययम् बाहु ववय इति शेप :. अस्या एव वैचित्ातिशयमहिस्ता सर्वेघा- मदह्वारारां प्राटुर्भावादिति भाव. वैदितयतिशयाभावे विद्य मानानामपि उपमादीना नालङ्वारता वया गौरिव गदय
प्रावेपामी अलद्वारा भिन्ना नातिशयोहित ति ॥ २२० । अ्धोत्प्रेत्रां निरुज्वति अन्वघति। चेतनस् दतरख अचेतनस्य वा प्रसतुतस् अ्रन्यया चन्चेन प्रकारेए स्विता हा्त्ति साभाविको हत्ति: गुरक्रियादिच यत्र वैचिवेत् अन्वया अत्य-
Page 138
·: २ कावादमें
म्धन्दिनार्कमन्तप्रः सरमौं गाहते गजः । मन्ये मातंगडगद्यागि पद्मान्युद्दर्नृमुद्तः ।२२२। प से7 पपस्तुतम्वरूपतवेन उनपरे्यते मश्ाव्यते तामुयाप्रेक्षां हिए्। गतेलत यतत्विति पाठे क्रियाविशेषगाम्। यदुत्- पंाणसिलर्थ। उत्तघ्ष प्रकागकारिग, मभावनमथोत्मेचा दत। सभारन हि उत्कटकोटिक पगय, तथ प्रस्तुतख रेन भाति, निगरणच क्वचिः् प्रस्तुतस्थ अनुपादान विद्पातसापि अध करगम्। यया, निषयस्थानुपादाने- शुपादनिऽषि सूरय। अ्रध करगमात्रंया निगोरगत् प्रचचती दत। दर्षण कारम्तु भवेत् सभभावनोत्प्रेचा प्रहमतस्य परालना। गचा प्रतोयमाना सेति लक्षण छाला जातिगततया घास्या विविधमेदानाह ॥ २२१॥ नेतनागतामुत्प्रेचामुदाहरति मध्येति। मध्यन्दिनार्केय अध्याप्वमययेग मन्त गज मरसीं गाहते अरवतरति। अ्रवोत्- प्रे-पते मन्ये दति, मार्न्तगडा्द्यायि सूर्यपचान् पद्मानि उच्- नंम् उन्नन्नयितुम् उद्यत दति मन्ये सभावयामोत्यर्य.। श्रत् मन्तमय्य चेतनम्य गजस्य स्नानपानाद्यर्थकतया स्थित सरोऽव- गाहन गनुपचोहरगार्थतवेनोत्प्रेचितम्। मन्ये इति पदमुत्- प्रेनाव्यवकम्। अरत्र च सन्तापकस्य प्रतोकाराच्मेग गजेन तत्पत्तम्योद्दरणात् प्रत्यनीकालद्वारः । तदुतां, प्रत्यनीकमशकेन प्रतोकारे रिपोयदि। तदीयस्य तिरस्कारस्तस्येवोत्कर्पसाधक दति। तदनयो मद्डर दति कैसिदुक् तव मनोरमं तत्पची- दूरगम्य मभभावनामात्रविघयत्वेन कविनोनतेन अतात्त्विक- लाम, यत तु तत्प चापकारस्तात्त्विकस्तवैव तदलद्वार इति मुधीभियिन्तनीयम् । २२२।
Page 139
द्वितीव: परिचदः।
स्नातुं पातुं विसान्यतं करिणो जलगाहनम्। तह्दैरनिष्कयायेति कविनोत्प्रेच्च वखंते ॥२२३४ कर्णस्य भूषणनिदं नमायतिविरोधिन:। दूति कर्णोललं प्रायसब हध्या विलङ्काते ॥२४
स्परश्वते वा न वेत्टेवं कविनोत्प्रेच्य वखते॥२२५॥ लिस्पतोव तलोऽ्ङ्ानि वर्षतीवाञ्जनं नमः । द्ूतोदमपि भूयिष्ठसुत्प्रेचालच्णान्वितम् ॥२२६।। लचर इटवति सानुमिति। करिए सातु पातुं विनगनि च प्रतु भचवितु जलगाहन वाविना तस्य वैरनिष्कुवाय इति त्प्रेस्स सम्भाव्य वरदते। २२ह। प्रद्ेतनगतासुतुप्रेद्नुदाहरति करस्टेत्वादि। तव दृष््टा मम आयति देष्य तस्य विरोधिन दाघवस्य करास् दद भृपरम् इति व्रीतल दिलक्टाते प्राय. निज्ञाशनि ताघते दूद, प्राय दति उत्प्रेवाव्यन्कम्। अव चपाड़भागदातिन्या. आकरायताया दष्टे अशभि उत्पल सृश्यते वा न वा इति अमु्नपि विष्यएमतारजनक्लेन कविना इत्प्रेस मभाव दख ते। उत्प्रेक्ताद्योतववादिप्रयोगाभावेडपि द्वचित् प्रतो- *. यमानोतप्रेद्ा भवतीत्ुत्त दर्परकारर उदाहृतस्व तैनैव। यदा. तन्वन्या, रुनयुग्नेन सुखं न प्रक्टीहतम्। हाराय गुदिने सथानं न दत्तमिति लव्जवेति। अव रनयोग्चेतन- तवेन सब्जाया त्रुन्वात् लज्जवेवेलुत्म्रेद्षा। २२४। २४। लिम्पतोति। शोकाईमिदन्, भसत्पुरपरवेव हर्टिवियलता
Page 140
.. ५ काज्यादमें
पसिपमापानित् गुलेह जायते। नेनमान तिडनेनेततिक्रर्याप् भापितम् ॥२२०। पणोपषेरं तुन्वधर्म रेचया। चिप्पे मयासो धर्म, कोऽन समोच्यते।२२८। rगतन अfनाटक पिविगानप्रकरणोकम्। तमः एदारस द्वानि ोगगि निम्पतीय, नभ आ्रकाशम् 171 (77ो7। उवोटर्मपि मैम्। भृयिष्ठ सम्यक् उन्प्रेचाया रव गवित गुवन। गणीवतनम्य तमम व्यापनरूपो 'न नवन तथा ताट्मस्य तमस समनरूपो धर्मो नभ- श.र उवेंवर पलेन सभावित इत्ति उभयवैव विषयस्या-
म्म गई इ्बादिपदप्रयोगे ण्वोतप्रेक्षा दव प्रयोगेतूप- सतति रषावसित दुपयति केपािदिति। दह लिम्पतीति पर्ये वपात्या नवशव्दप्रयोरग तिडन्तेन उपमान न दति पाहाना प्रामागिकाना सुविया भाषितं वचनम् त्रतिक्रम्य अनाइ्टत्य केषाच्चित् अज्ञानामित्वर्थ. उपमाभ्नान्ति. उपमा- नहार ए्ववेति ममः जायते इत्यन्वयः। गय भावः उप- मानम् मिद्त्व माध्यतव् उमयोभेंटकम्। उपसायाम् उप्र- मानय्य मिदल्वमावश्यकम् इस् तु साध्यत्म्। तथाच तिडन्त- पटप्रतिपाद्यम्य लेपनम्य वर्यगम्य व माध्यत्वान्नावोपमागद्ेति। उऋ्तचु, मित्रमेव ममानाथमुपमान विघोयते। तिडन्तार्थन्तु मा्यनादुपसान न जावते इति॥ २२७॥ उपमागदानिगगाय युत्तिमपि दर्वति उपमानोपमेय-
Page 141
दितीय: परिषदः ।
दि लैपन मेवेहं लिम्पतिरनास कोडपर.। स एव धर्मो धर्मी चैतु न्त्तोऽपि न भापते २६ कर्त्ता यछुपलानं स्यात् नवग्भूतोऽसी त्रियापद। क्रियासाधनव्यग्रो नालमन्चदपैजितुम्॥ ॥
नया अनुरोधेन उपमानोपमेयलं भवतीति नेप। ग्रव लिन्पते, सिम्पतीति क्रियावाचकस्य पदस्य, नामल्ानुक्रगात् पहोति वोध्यम्। तममस बमी धर्म साधारग उन्यर्घ.। ब समोच्चते लच्चते न कोऽपीत्वर्य: तस्ात् माध्व्याभावाद् नोपमाशद्केति भाव ॥१२८ ॥ पुनस्ापत्तिमुद्गावयन् खखडवति यदौति। यदि लेपन- मेव इट साधारणाधसतया अभिलषित तदा लिम्पति नाम घपर साधारणषमवान् उपमानरूपो धर्मीत्यर्य क: न कोऽपोत्वय । वैयाकरणरव्यापारस्यैव विशपतया तिडन्त- पटप्रतिपाधयलवेनोकलात्। तदुहां. पलव्यापारयोर्धातुराचये तु तिड. समृता। फलै प्रधानं व्यापार्गसतडर्घस्तु दिशेपरा- मिति। तघाच, लैपनस्वेव ध्मित्व न तु धर्मत्मिति व्यली- सतम्। लिम्पतिरित्वत्न अनुकरण प्रघर्नेति वोध्यम्। ननु एकस्वैव लेपनस्य धर्मित्व धमतव्वास्तु इत्यामइ्टराह स एवेति। स एव लिन्यतिरेव धर्मो धर्मी चेति उन्पत्तीपि वातुलीि न भापते. उन्पत्तेनापि एकस्य धमित घसेलं नोचते का कथा सुधियामिति भाव ॥ २०८। पुनरम्यापत्तिं सडयति कत्तति। यदि मर्ता तिडा प्रतिपाद्यः लेपनरूपव्यापाराववः उपमानं स्ात् तमम उपमानलेन मन्चेत, तदपि न इति शेष .. यत, झसौ कर्त्ता
Page 142
१२६ काव्यादगें
यो लिम्पत्यमुना तुल्यं तम द्रत्यपि शंसतः । पद्गानोति न सम्बद्धं सोऽपि मृग्यः समो गुगा:२३१ यघ्न्दुरिव ते वक्कमिति कान्ति: प्रतीयते।
कियापटे व्यापाररूपे न्यग्भूतः विभेषगत्वात् तिरस्कृतः, तिड्यम्य विशेषगत्वं पूर्वमुत्ताम्। न हि विगेषगसुपमानं भाति विगेषगम्य माध्यतया उपमानस्य च सिद्धतया सर्व- मम्नतत्वाटिति भाव:। तथाहि, खक्रियाया लेपनरूपाया: माचने गग्र व्यापृतः अमी कर्त्ता अ्रन्यत् कार्य्यान्तरम् अपे- चितुं दषुं माधयितुमित्यय न अलं न समर्थः। श्रयं भाव:, ए्कम्याधीनो यथा अन्यम्य कार्य्य न कर्त्तु गकोति तथा समम्य विशेषणतया अधीन: कर्ता अन्यस्य उपमानरूपविशे- पणतामाम न प्रभवतीति। उक्रञ्व दौधितिकारिग, दतर-
पतो नाव कर्त्तुरुपमानत्व सङ्गच्कत दति ॥ २३०॥
सगडयति य दति। यो लिम्पति, तमः असुना तुत्यम्, श्रत् यदद गव्दप्रयोग उपमानोपमेयत्वसूचकः, द्ृत्यपि गंसतः कथयत वादिन मते द्ति गेप, अद्धानि दति कर्मपदं न न म्वदं न मद्ृतम् उपमेयतम कर्तुकतदन्वययोग्यक्रिया- लगभावाम् उपमयामे अनव्वयाज्जति। ननु अङ्गकर्मकलेपन- कनृ तम इत्ेव गाव्दवोधे का क्षतिरिति चेत् तवाह् स दनि। म सम माधारण गुणोऽपि मृग्य: अ्रन्वेष्टव्यः अवश्यं वान्य इत्यर्थ तदप्रयोगे उपमाया श्रमभ्भवादिति भाव: ।२२१।। ननु माधारणधर्माप्रयोगी तुप्ोपमापि भवतीति चेत
Page 143
द्वितीय: परिकेद:।
न तथा लिस्पती लैपादन्वदत प्रतीयते॥२३२॥ तटुपस्नेषसार्घोडयं लिस्पतिर्धान्तकर्तृक:। त्रङ्गकर्सा व पुंसैवसुत्प्रेच्चत इतीष्यताम्॥२३३॥ सन्चे शङ्क ध्रुवं प्रायो नूनमित्य वसादिभिः । उत्प्रेक्षा व्यञ्यते शव्देरिवशव्दोऽपि ताहृश:२३४।। इति उत्प्रेजाचक्रम्।
तवाह वघेति। ते वक्रम् इन्दुरिव इत्वत्न यधा वाक् मोन्दर्व्य साधारणाधसतया प्रतोयते प्रत्न लिस्पती लेपाल अन्यत् किमपि तथा तद्त् न प्रतीयतै। तघाच, गगल धर्माप्रयोगऽपि वत् सादृश्यस्य प्रसिद्तया साधारणपरम्य स्मुटलं तत्नैव लुप्तोपमा अत् तु तमस. लेपनकनुस न तघा- त्वमिति काचिट् विप्रतिपत्तिररिति भाव ॥ २३२ ॥ उपसहरति तदिति। तत् तम्मात् उपन्नेषण व्यापनमेव अर्ो वस्व तथाभूत ध्वान्तकर्तृकः तम कर्तृक तवा चइकर्मा अवं लिम्पति लेपनक्रिया पुसा कविनिबन्धनवक्ा उत्प्रच्चते सन्भाव्यते इति इष्पताम् इष्टतवैन गटह्यताम्। तथाच, तम - कर्तृकमङ्गव्यापनम् उत्प्रेतताया विषय, लेपगज् विषयि. ततब् प्रस्तुतस्तमोव्यापनरूपो विषय अप्रसतुतताट्टसलेपन- रुपविषयित्वेन उत्प्रच्वयते न तूपमानभृतन तेन इप्मीयने इति भाष्यम् ॥ २२२ ॥ डवशब्दस्य उत्प्रेचाया व्यञ्तकत्वमाह मन्चे इति। मन्दे धत्यादिभि: धव्दैः उत्प्रेव्ष व्यच्चते, दवशन्दोडि ताइम उत्- प्रेचाव्यच्जक इूत्यर्य: ॥२३४ ॥
Page 144
१३= काव्ाटमें
हेतुख्व सूत्मलेो च वाचामुत्तमभूषगाम् । कार्कज्ञापकी हेतू तो चानेकविधौ यथा।२३५।
नेतुस््मलवा ग्यानल् व्वार्ानुद्दि्ं्गतिैुरिति। हतुः सन्म तथा लेग लन दत्युद्ेशवाकयेनोक एते त्यः वाचाम्
भामहाठीन् प्रति कटाचोनिग्यिम्। तन्र हेतू द्विविधी कारक जपकम हेतुलत, मियानयिपितार्थमाधकत्वम्। उत7. मिपानगिपितार्यय हेनुभंवति साधक। कारको आपस पति तिया मोय्युगजायी। प्रवत्तते कारकाख्य पाफु पधान कार्यजनमत। पूर्व शेप दति स्यातम्तयोरेव गेयता। कयकारणभावाद वा स्वभावाढ वा नियामकात्। 1
परिनाभावनियमादविनाभावदर्शनात्। नापकस्य च भेटो- विरशा पर्वीतिदर्शनात् इतति। भोजगजेनाम्युक्त, य. प्रवत्तिं नियनिष प्रयुत्िव्ान्तगविशन्। उदासोनोऽपि वा कुर्य्यात् कारक त प्रचनते। द्वितोया च ततीया च चतुर्थी मप्तमी च यम्। क्रियानाविष्टमाचे लनग जापकच सः इति। तो न कारकन्नापकी अनेकविधी बहप्रकारी उदाहरणेपु जातव्यो दननि मेप अ्स्म्रिय् हेतलद्वार मतान्तरीक्म्य काव्यलिङ्गस्व कार्य्कारणभावोत्तार्थान्तरन्यासस्य तथा अ्नुमानस्य अन्त- भाजान न पृथगुक्रिगिति बोध्यम्। दर्पगाकारस्तु अ्रभेदेना- भिधा हनुवेतो्हेतुमता मति लक्षगमाह। स चास्मिन् मते पतिगयोकिगविति ध्येयम् ।। २३५।। कारकहेतुमुदाहरम्नाह श्रयमित्यादि अयम् श्रान्दीलिता:
Page 145
द्वितीयः परिकदः। ६३८
उत्पाद्यति सर्दस्य प्रीतिं मल्यमारतः ॥२३६ । प्रील्य त्वादनयोग्यस्य रुपस्यात्रोपट हगास् । तत्तह्वारतयोहिष्टं निवृत्तावपि तत्समम् ॥२३9॥ चन्दनारखसाघूय सपष्टा सलयनिभारान्। पघिकानासभावाय पवनोऽयसुपस्थितः ।। २३८ ।। त्रभावसाधनावालमेवस्भृती हि सारृतः ।
आाधूना, प्रोढा परिणता चन्दनट्रुसस्य पतवा वेन ताहन मलयमारुत नर्वस्य प्रोतिम् उत्पादयति। शद्न सलयमारतन्ट प्रौत्युत्ादन कारकलम् श्रान्दोलितेत्यादिविशेषणवत्तया मम- घिक वैचितामावहति सहदयानामिति। अरत् प्रोत्युत्वादन- योग्वस्य रुयस्य वैचिताजनकतवा कोतनम् अलड्कारतया उहिरं कयित तत् उपद्टहणा निव्टत्तावषि निषेधपि रूम तुख्यम्। वथा. सुग्धे। तव सुखामोदलोलुपो मधुपो भ्रमन्। कर्यिकाकमल फुल्ललपि नाभिसरत्वयमिति। प्रत्र प्भिसरर- क्रियाया निषेध ॥२२६॥२३७॥ पूर्व भावनाधन उदाहरप दर्शयितवा इदानीम् प्रभाव- नाधनाय उदाहरति चन्दनेति। थय पवन चन्दनारखं चन्दनवनम् आ्धूय कम्पयित्वा, तवा सलयनिर्भरान् खुष्टा पधिकानाम् अ्रभावाय नााय उपस्थित. ताट्ृशस्य पवनस्य विरहिणामतौव टुःसहत्वादिति भावः ॥ २३८ ॥ प्भावेति। एवभ्भृतः उल्लगुएसमन्वित. मारत: विरह- नरेय सन्भूतः वः मदनाग्निः तेन भ्रातुरे जने भव पठाषें
Page 146
१५० कातराटर्शे
निर्वलं च विकार्य्ये त हैतुत्वं तदपैचया। पराप्येतु कमगि प्राथः क्रियापेत्तैव हेतुता॥२४०॥ नेतुनिर्वरत्त नीयस्य दर्गित: शेपयोई्वयोः । मपमी। तागम जनम्य इत्वर्य अभावमावनाय अलं मसर्य. प्रत प्रभावमाधको हेतुगिति भाव । २३६॥ नतलम किया कर्मोभयापेतिता, तब क्रियापेचित्वे उदा- पा ममपनि कर्मापेतितमाउ निर्वत्ये चेति। निवत्ये च कर्म न करमण तटगेचया हेतुत्व तत्तत्कर्मापेत्ती हेतु- हrवर्थ, प्राप्ये तु क्मगि प्राय' बाहुतेन हेतुता क्रियापेत्षैव सिगापतो हेतुरित्यय। तन निर् पूर्वममदेव क्रियया गिम् अथमा पत मदेव क्रियया प्रकाश्मानमिति दिविधम्। गया, वाट कर्रोति, पुत प्रमूत इत्यादि। विकार्यं क्रियया "्पान्र्मापाद्यमानम्। यथा, काठ दहति सुवर्ग कुएडलं र्गनन उत्यादि। दहति भणोकरोतीति भन्मैव काछस्य उपान्तर बोध्यम्। उकाज, यटमज्जावते पृर्व जन्मना यत प्रभागने। तननिवर्त्य विकार्य्यच्न कर्म द्वेधा व्यवस्थितम्। प्रमत्युकंदमस्भत किच्चित् काठादिभस्मवत्। किञ्ञिद् गुगा- नगेत्पच्या सुवर्गाटिविकार्वत् इति। प्रास्यन्तु क्रियाव्याप्त- मव न न् विक्वत्वादिगुगान्तरितिम्। तटुक, क्रियाऊतविशे- पागा मित्ियत न गग्यते। दर्शनाटनुमानाढ वा तत् प्राम्य- निनि कचते इति। जीमगास्तु अ्नोप्तितमपि कर्मेच्कन्ति। गथा, दू ममगें परिहरतोत्याटि। श्रत्नापि क्रियापेनी हेतुरिति दोचम्॥२४०॥ मनुगिति। निर्वन्तनीयस्य कर्मगाः हेतुः दर्शितः प्रय-
Page 147
दितीय: परिच् दः। ६४१
दृ्त्वोदाहरपइन्द्र नापकी वर्गाविष्ते। २४१ ॥ उत्प्रवालान्वर ख्वानि वाय्यः नंफुल्लपङ्कनाः । चन्द्र: पूर्राय कासेन पान्यहऐर्विषं कृतम्॥२४=॥ मानयोग्वां करोमीति प्रियस्थानस्थ्ितां सखीम्। वाला म सदजिह्मानी मश्वति स्फुरिताधरा॥२8॥
इयो: विकार्य्यप्राप्ययोरित्वर्य उदाहरणद्दन्द' दत्वा दर्गयित्वा दवापको हतु वर्रायिथते। प्रतिजनेय शिवाणामुत्करावारणा- येति बोध्यम्॥ २४१६ विकार्व्हतु दर्शयति उन्वालानीति। अररखानि उत्- प्रवालानि उद्वतपल्लवानि. वाप्य दोर्षिका: सफुह्ानि पङ्ट- जानि यासु ता तथा चन्द्र पूर्णस. अत. कामेन पान्यदरे पधिकनयनस्य विष कवतम् उक्तानामेव त्याणामतीवोददोपक- तया सन्तापकत्वादिति भाव 1 अरत उत्तवय विष हतं विषी- भावरूपं विकारमापादितमिति आरोपरूपवैचित्ास्येव हेल- लङ्ारत्म् नवविधे सुवर्ण कुएडल करोतीत्यादी विकारस्य सत्यतया वैचितराभावाद्रालङ्ारतैति वोध्यम्॥ २४२॥ प्राप्यहतु दर्श्यत मानयोग्यामिति। दाला सुग्धा काचित् भ्ुवोभड्रेन जिह्ले पचियो यस्या सा. तथा स्कुरित. कम्पित. भधरी वस्वास्तादृशी मती मानवोग्या मानाभ्यामम् सभ्याम सुरली योग्येत्यमरमाला। करोमीत्यभिप्रत्येति शेप. प्रियस्य खाने सकाशे स्थितां सखी पश्यात निरोनते। अत् मखीमिति प्राम्यकमपची वालायास्ताटमसकोपनिरीत्तये हतुरिति बोधम्॥ २४३॥
Page 148
कागाटर्मे
गनोऽम्तमर्की भातीन्दर्यान्ति वााय पत्ियांः । इतोटमपि माध्वेव कालावस्थानिवेदने ॥२४४ ॥
नेनोप्रभि. मुबोधं ते मखि! कामातुरं मनः२४५ दति लव्या: प्रयोगेपु रथ्या नापकहेतवः । पभावहेतवः केचिद् व्याष्रियन्ते मनोहराः॥२४६।।
आापाहतुमदाहनरति गत दति। अरकः अ्रस्त गत, : भाति, पतिण वानाय वामस्थानाय यान्ति गमनार्थ- गागे क्मण चतुर्थी। इति उत्तरपम् ददं गतोऽस्तमर्क उववादिय कालावस्यायाः कालविशेषस्य सन्याया इत्वर्थ. निरेदने पापने माधु ए्व वेचिवाजनकत्वात् उत्कष्टोपाय उत्वथं, अक्रम्यास्तमितत्वादि नापको हेतु, नाम्या च सन्या ग्रत्न नु नाष्यम्य अगव्दल्वात् प्रतीयमानत्वम्। सन्या वत्तते उत्बादी तु नालद्वारता वेचितसाभावादिति बोध्यम्॥। २४४। नाध्यम्य शान्दतवे उदाहरति अवध्वैरिति। हे सखिि। से तत कामानुर विरहाकुल मन दृन्दुपादानां चन्द्रकिरणा- नाम् भ्व्र्ध्व अनाश्य, तथा चन्दनास्भसां चन्दनातजलानाम् ग्रमाध अप्रतिकार्ये टेहस्य उप्भि: सन्तापैः सुनोधं सुखेन सयल्। अत् कामातुर मनोरूम न्ाम्य शब्द देहतापाय उपका। अव च वैचित्ाविशेषवत्त्वा एवास्यालङ्गारस्य विशय इति ॥ - ४५ ॥ दृतीनि। इति ए्वरूपा नापकहेतवः रम्या' सहदय- चमकारका प्रयोगेधु कवीना निबन्धेप लक्ष्या: चातव्या
Page 149
द्वितीय: परिचेट:। १४३
धनभ्यासेन विद्यानाससंसगेग धीसतास्। निय्हेगा वाक्षाणां जायते व्यमनं वृणास्॥४9। गतः कासकषेन्सादी गलिती वौवनज्वरः। गतो सोहय़ाता सा कतं पुराश्रसे सनः।२४८॥
सभावरुपा: मनोहरा केचित् हतवस व्याज्ियन्ते उचने
पनावरूपाव हेतवययतुर्विधा. प्रागभाव अंसाभाव. वन्ोन्यभाव पत्यन्ताभावस्तति सनमि हत्वा क्रमेण उदा- इरियिन् प्रथन प्रागभावसाह अनभ्यातनेति। विद्यानान् अनम्यनिन अशिचया घोमता साधूनाम् असमगेग तघा अद्ागाम् पृष्ट्रियगाम् अनिग्रहेश अ्ररंयमेन हेतुना नरा वम्न खोधानाद्यटादभविध दुप्प इत्तिरिति यावत् जायते। ठहरू मनुना व्यननप्रस्तावे. नृगयाची दिवाखप्न परीवाद स्तयो मद। तोळंविदा दथावया च कामजो दशकी गरा। पेशन्य नाहन द्रोह दरर्ास्यार्वदूपराम्। वाग्दरडजज् पारुवं क्रोधनीडपि गरीडटक इति। ग्रत् पूर्व विद्याज्यामाद्यभावे व्यन्नोत्पत्तिरिति विदाव्यामादीना व्यसन प्रति प्रागभाव- रपहतुलम् ॥ २४०। प्रध्ममुदाहरति गत इति। रामकघया उन्साद उन्म- त्तता गतः, वोबनज्वर गलित. मोहः ग्रज्वानं गतः, दप्ा वासना घुता. अत पुखायने नव्यासायमे मन ह्वतम् अरपितम्। अब कामकयादीना छमरूपस् वभावस डररया- नमगमने हतुलवम् ।, २४८।
Page 150
१४४ काव्यादमें
वनान्यमूनि न गहारेता नद्यी न योषितः । मृगा इमे न दायादास्तन्मे नन्टति मानसम् २४६
नपतम्तेषां विवर्द्धन्ते सततं सर्वमम्पदः ॥ २५०॥
टेयः पधिकनारोगां सतिल: मलिलाञ्जलि:॥२५१
पन्गोन्याभामदाह्गत यनानीति। श्रमूनि वनानि, महाणि न, एता नव, योषितः न इमे खृगा, ढायाढा: न, तन् तग्मात् में मम मानम नन्दति, म्हावमाद वानप्रस्थाय्म गतश्योकिग्यिम्। तव वनग्पादीनाम् अ्न्योन्यभेदेन मानम- नन्हने पन्य्ोन्गाभावरूपहेतुत्वम् ।। २४८। वव्यव्वाभावमुदाहर्गत अत्यन्ािति। आर्य्यागं साधू- नाम परनानोनितवेदितम् अविष्यृष्यकारित्वम् अत्यन्तम् श्रमत् पविधमान नाम्तीत्वर्थ, अतस्तेषा मर्वमम्पटः सतत विघ- रले। अव अविसथकारिताया अत्यन्ताभाव सर्वसम्पद्द्टद्वी मनर्र्िति : २५०॥ मम्पनि स्भावाभावरूष हेतु दर्शयति उद्यानेति। उद्यान- कागगाम् उपवनचृताना मञ्जरी न अनुद्धिस्ा अपितु उदिद्वा, य्रत पधिकनारेणा प्रोपितभर्त्तृकाणं सतिलः 'लार्नान देय, चृतमन्नय्युङ्गेटेन वमन्तोदयात् तम्य च मातिगवोदीपकलवात् नादयीनां सरगमुपस्थितमिति ध्वन्यते। भूव मन्रोग गभावम्य अ्रभावरूपो हैतुरिति अ्रभावा- भावण्् हेतुलम्। २ ॥
Page 151
द्ितीय परिकेट।
प्रागभावादिरूपस्व हेतुत्वनिह वन्तुनः । सावासावसरूपल कार्ळिस्ोवादनं पति।२२ दृरकार्व्यताहज काव्यनिनारजलया।
तैडमी प्रयोगसारगेपु गौपाहतिव्यपाम्याः । चत्यन्तसुन्दरा हष्टासद्दाहतवो वघा॥ र५४॥
अभाववतुसुपसप्तपति प्रागिति। दर उदारवयु पत्वषं। भावाभादखरूनष्य भवरवस्य अभावर पन्य च वार्छम्य उत्- पादन प्रति प्रागभावादिरुपस्य वस्तुन विषयस्य हेतुत्व दर्नि- तमिति शेष । २५२ ॥ पपुना चिव्रारहनुभेदान् निर्दिशति दूरकायय इति। दूर कार्य्य यस्य स. तव्तहज तैन वायेए सद्द जात. कार्या- न्तरज कार्ययान्तर जान. नरयुन्नाकार्य्य पयुतस अनुचित कार्यं चन्द म. तथा युत्र कार्य्य युकन् उच्ित कार्य दस्द म. दति एवप्रकारा असस्या ससातौता बहुविधा इत्वयं चिवहतव चिनास्या हेतव। उतन्व भोजराजेन. मियावा कारए हेतु कारको द्वापकस्वघा। प्रभावसिनहंतुस् चनु- र्विंध दूहैष्यते ति ।. २५:। तैडमोति। ते पूर्वोता धनी चित्रहतव गोरी दा हत्ति नाटशनिवन्द्रना लचरा सेव व्यपाचव, शवलम्दन येषा नादया ताटशलचरा दत्िनिवन्बना प्रयोगारा निवन्धानां मारगेदु रेतियु उलयन्तमुन्दरा, अतिमनोहरा हट्टा, दवा तेषासुदाहतय: उदाहररानि वश्वमादानीत्वर्व.। न५४ ।
Page 152
कावयाटयें
लटपाङ्राह्वयं नैतमनङ्गास्त्रं यढ्ङ्ने!। मुतां तटन्यतम्तेन मोऽ्म्हं मनसि नतः ॥२५५॥ पातिभंत्रति नागेणां वय पव्चेस्तशैगवस्। महेत्र विविधैः पुमामङ्रजीन्माटविससैः ॥-५ह॥ पझ्ात् पर्य्थस किरगनुटीगें चन्ट्रमएडलम्। प्रागेन विणाचीणामुदीगी गवसागर: ।२५७।
नरकाय्यमटाप्र्गत तढपाम्वात्वसिति। हे अङ्गने। गरशभ। वत् तत् प्रमिद्व जैव जयभाधन तब अपाड्ाख्यम् पपाङ्गरूपम् अनङ्गम्य कामम्य प्रस्तम् प्रन्वत अ्न्यस्रित् जने मकु पानित त्वयेति शेष तेन अ्रस्तेया स लच्चभूतः जन. T
तथा अन्मपि अन्वव्यभुत इत्वर्य मनस चत विद्व। श्रव्र प्रस्तम्य नन्यवेवरूप कार्य्य सत्रिहितम् अत्नसवेधरूपन्तु दगन, इति हेतोरसतरम्य दूरकाय्यत तस्य चासभ्भवान्नित- सिति म =५५ ॥ नमवज्मुदाहरति आत्निभज्रतोति। नारीणा पर्यस्तं निराकत मेगव येन तादृश वय वोवनमित्वर्य पुसता विविधे अद्वर्जन कामेन य उन्माद तस्य विश्रवमै सहैव श्रविर्भर्वति। प्रद् नागेण योवनरूपस्य हेतोसतत्ार्थभूतपुरुषविभ्मै महात्रिभावात् ततमनजत तच्न कार्यकारपयोयोंगपद्येन वैचि- वातिभयमचनात् चिवम् ॥ २५६। कार्व्यानन्रजमुदाहरति पयाटिति। हरिपाचीया गगमागर प्रमानुरागमसुद प्रागेब उदोर्ण, उच्छलितः स्णीत उत्चथे, पद्मात् किरणान् पर्य्यस्य उर्त्चिम्य चन्द्रमएडलम्
Page 153
दविनीय पचिकिद।
रज्जां पलारविन्दानि फुट्मनीकुरुते कुतः। देव ! त्वन्चरमाहन्टरविवालातय: स्टृशन् ॥ पाचिपद्मानि भृपानां सड्ीचवितुमाश्यते। तवत्पादन वच्तन्द्रागामचिष: कुन्टनिर्मेन्ना:।।२५८॥। इूति हैतुविकल्ानां दर्शिता गतिरोहशी। इति पतुचक्रम्। डदोर्गम् डदिनम्। भत्र चन्द्रोदयम्य रागोहीयलात् जार रस्द तत्वार्व्यस्य व रागस्य पदाल्ातलेन वार्ययानन्तरत्व
मावइतीति चित्रम् ॥ २७॥ धयककार्य्यमुदाहरति राष्ट्रामिति। है देव। तव चरर- हन्द्रमेव रवि तन्य दालातप नवीदितार्कमयुख भत चरग- राग वाकापतवारोपात् पत्शयोतिरपालड्वारो व्यच्चते। रशं दस्ता एव परविन्दानि तानि सृशन् कुत उट्टलीकुर्न मुङुलीकरोतीत्वर्घ वालातपस्पर्शात् अरविन्दाना विकास एव भवति न तु सड्ोच. अत कार्गस्य तस्य तत्महोपरप- कार्यमयुक्मिति पयुत्रकार्यतव तव्व राजविषयवर्रातलावस
युन्नकार्व्यलुदाहरति पारिपद्मानीति। दुन्दनि्मला क्ुन्दपुप्पधवना तव पादनखूरपचन्द्राराम् पर्विष भृपाना पायिरपापि पद्मानि सहीचवितुम् ईशते प्रभ्वन्ति। चव्र चन्ट्रकिरएरपकारपस् पद्मनिमीलनकार्य्य युतं तह राज- विषयिषो रतिभावस्द व्यञ्तकतया सातिमदा चनव्क्कतिष्ट- वीमारोइतीति चिव्नम् । २५८
Page 154
१४८ काव्यादमें
दरद्गिताकारलच्चोरऽर्यः सौन्मात् सून्म दति स्ृतः 11 マ 트 에 कद्ा नौ सड्मो भावोत्याकोर्गो वक्तुमच्तमम्। ' प्रवेच्य कान्तमवला लौलापझमं न्यमौलयत् ॥२६१ मद्ममम्मीलनादव सूचितो निशि सङ्गमः। पाशवाम यितुमिच्छन्ता प्रियमङ्गजपौड़ितम्।२६२।।
हेतुमुषमहनरति द्तौति। हेतोविकल्पाना प्रभेटानाम् उति र पूर्तोतप्रकार गति दर्रिता। अनयेव रोल्ा अन्येऽपि प्रभेट जातज्या दति भाव । दूति हेतुचक्रम्। पय वन्म निरपयति इद्गितेति। अभिप्रायप्रकाशक- नअरिकार पतित दहतो भाव दति विख। आ्रकार,
वोपानित। एताभ्या लव अनुमेय अरथ विषय: सौक्मात् दवयवयात् मृत्म इति स्मृत। प्रकाशकारस्तु, कुतोऽपि नतिन सन्मोऽप्पर्योव्यम्मे प्रकाश्यतै। धर्मेग केनचिट् यत्र मत सन्म परिचत्तत। इत्याह। सलचितस्तु सत्ष्मोरडर्य प्राकृरिणिद्वितेन वा। कयापि सूचते भझ्मा यव सूक्ष् तटु- चन दति द्पगकार । २६० ॥ दत्वितनन्य सन्ममुदाहरति कदेत्यादि। कदा कस्िम् मसते नो आवयो मङ्मो भावी दूति आकोर्मे जनबहुले म'नें वक्ुमन्तम कान्तम् अवेष्य अवला कामिनी लोलापद्म क्रीटाकमल न्यमोनयत् ममकोचयत्। अत शङ्गजपोडित
Page 155
द्वितीय, परित् दः।
सदपितद्ृशकस्या गौतगोध्वासवदत। उदामरागतग्ला छाया कापि सुनदास्तुजे॥ह इृत्यनुद्विव्वरुपत्वात् रत्ुत्सवमनोरघ: ।
इति सृच्सम्
कामात प्रियम् ध्ाम्वामयितुम् इन्न्या वनवा दाि यहनन्नो-नात् निशि गती सङ्सी सवीति शेप सृि पंदनिलोलनमिह इड्गित निशि प्रियमड्गमरूपमकारम दोधम् श्रन्य च महद्यचनत्कारितया अलद्वान्तम न्लञ्म्॥ -६१॥ २६२॥ प्राकारनच्च सूक्षा दर्शयति सदर्पितदृश दूति। : गोधा सह्ीतममदि सवि अरपपिति दशो यया ताहस्दा सुखाळुजे उद्दास प्तिप्रदृद्द व राग. रमपाभिलाय न्रान तरला विबसर कापि अनिर्वचनीया दावा कान्ति अ ोग एद मुखन्ावावेलनंन नायिवाया रत्टुव्षवाभिला लचितलात् सस्ललवम् ॥ -६: । IS नन्व तादममनीस्घस्य सुव्यत्तनैव कब तहिं सृत् मित्यानझ्याह इतीति। पत्र रत्युलसवमनोरयः बदुद्विद्र लात् शकारलत्तितल्वेन समुटतया प्रतीयमानलाभा सून्मतन् अनुहद्वीव अपरित्यच्चेव व्यवस्वित वर्गित पर त्वन्वय. । तथाद ताटृशी मुरहच्ावा अनश्यमेद रत्युत्वा
Page 156
१५० काव्याटमं
नेगो नेगेन निर्भिन्नवस्तुरूपनिगूहनम्। उदाहरगमेवाल्य रूपमाविर्भविष्यति ॥ २६५। गजाकन्यानुरतां मां रोमोङ्नेदेन रन्नकाः । - नजगळेयुरा जातमहो शीतानिलं वनम् ॥२६६। पानकाशु प्रहत्त मे कयं दष्टैव कन्यकाम्। निता सपच्चित नममये वाक्यितु गक्कोतोति सूक्षमालङ्गार- ग्णाशग -ति बोध्यम॥ २६४॥ द:नो महेगाजय परातलवापरपर्य्याय लेग निरूपयति लेग रति। नेगन निधिन्पावतया निर्भिन्नस्व प्रकटितस् गस्तुन गढ रप तथ निगूहन गोपन लेग, उढाहरगम् एव अथ्य अ्रवदावस्य रूप स्वरुपम त्र्पबिनेविष्यति प्रकाशिय्यत। नसमैव व्याजोकि वर्दान्त केित्। यथा, व्याजोशि्फद्नो दिव्नवम्तरुपनिगृहनम इति। प्रपहती लेगनिर्भिन्नवस्तुन नापन्वय, दृह तु तथव्वनयोभेद ।२६५ू ।। वनिटमभावनाया लेगमुदाहर्गत राजकन्वैति। रोमोद- भेंटन रोमहर्षग, गजवान्याया दर्शनअनिर्तनेति भाव। मा गनकन्प्रायाम् अ्रनुरक्म् अ्रभिल्नाषुग रक्षका राजान्त पुर- र्तिग अवगच्छेयु, मभावनावा विधिलिड। श्रा ज्ातम्, या इति मधूमद्योतकमत्र्यम्। ज्ञात विदित निगूहनप्रकारो नायत इत्वथ। चातमिति वतमाने क्प्रत्ययः। श्रहो वनं ोत अनिल यत्र तत्, गोतानिलस्पर्शेन रोमाज्जोदय इति आाव। यत गेमोज्वेटम्य शोतानिलजलेन अ्नुरागनिगूहनं देचितामावह्नीति अ्स्यालद्वारत्वम्॥ २६६॥ नव्नाया नेगमुदापरति आनन्दानु दति। कन्वका दष्टैेव
Page 157
द्वितीय: परिचेद: । १५१
अचि से पुप्परजसा वातोद्वृतैन दूषितम् ॥ २६७।
लगसके विटुर्निन्टां सु्तिं वा लेशतः ह्वतास्२६८ युवैष तुगवान् राजा वोग्वस्ते पतिकर्ज्जितः । रणोत्सव मनः सतं वस्य कासोत्सवादृपि॥=ह६।। मे सम कघन् आानन्दायु प्रत्तम् अपत वान्यादर्शनेन अनगगो- द्यात् दानन्दायुप्रद्टत्तिलव्जाकरीति भाव। घब निगृन्न प्रकारमाह पन्तीति। वातोदृतेन पवनचानितन पुकरजमा ङुसुमपराजीय ने अ्त्ति दूपितम्। श्रत्र प्रानन्दायुगोडरि दूप राजत्वप्रतिपादनेन त्रनुराग महत्त इति ।६s1 घम्यालट्टारत्व प्रतिपादयन्राह इतीति। इत्वेवमाटिसारन एवमाधुटाहरणी श्रयम् घलड्ार अतिशोभते महृदयचमत् कारितया मसुल्लमति। एके परिडता लेघ लेशत ददलैन हता निन्दा वा सुति व्याजस्तुतिमित्वर्य बिटु। तदुह. दोपम्य वो गुशोभावी दोपीभावो गुरस्य य । म लेग स्वात् ततो नाना व्याजसुतिगपौघत इति। प्ररनैनैव व्याजसुत्वन्- हारोड्रमिहित दति भाव ।०ह८। स्ुतिव्याजेन निन्दामाह युवेति। एप राजा युवा गुसवान् तथा ऊर्जित. विक्रान्त, अत ते तब योग्य पति। बम्द मन कामोव्सवार्दप रगोत्तवे मह्म्। खयवरा कन्या प्रति तत्तस्ा इतिखियम्। पत्र ह्ितीयाहवे महावोग्लेन लुति- रवोधितापि कामोससवे अनासतत्प्रतिपादनव्याजेन तब सनभोगदुखं टुरभन् अतो नाय वरय इति दयोतयतीति सुत्या निन्दावगमात् व्याजसुति: । २६६।!
Page 158
१५२ काव्याटमें
वीर्धोलार्य म्ृतिर्निन्टैवाम्मिन् भावनिवन्तये। कन्याया: कल्पते भोगात्रिर्विवित्ोर्निरन्तरम।२७ नपन्नो निर्तयशामी जनः किन्तेन ने सखि !। पाग प्रमार्जनायेत चाटवो वेन शिचिता:।२७१। होपाभामो गुगः कोऽपि दशितररवारिता। मार्न पपोजनोहिष्टं कत्तु रमादशहाना ॥२७२। इति लेशनक्रम्।
गगनदार मङ्गमर्वात वोर्चेति। अभिि् उदाहरणे निरला भोगान् रतोव्सनान् निविविचो भोतुमिच्छी, निखी अरतिभोगयोरिति कोप । कन्वाया भावय्य वरणा- नियनय निवनये वोर्ोत्ायप्य वौर्य्याविचम्य सतुति निने कन्पने, निन्दारपेगैव परेवम्यतीत्यर्थ।२२० ।। निन्दाव्या्जन स्तुतिमाह चपल दति। हे माखि। श्रमी जन चपन अ््यिर, निदेय परपोडानभिच्नतया टया- गविनग, वेन आग प्रमार्जनाय अपराधकालनाय चाटव विववादा मिच्िता, अतस्तेन युम्माभिरुपटिष्टेन मानेन करिम। प्रवमि मानो गौग्वजनकत्वेन विधेय इत्युपदिशन्ती मखी प्रति कम्यायिव्नायिकाया उत्तिरियम् ॥ २७१॥ दीषाभाम इति। गगात् प्रियानुरागाधिक्यात् सी- अनेन उदिट्म् उप्रदष् मान कर्त्तुम् अशतया नायिकया चाटकारितारप कोडपि स्लोजनहद्य गुग दोप दव आभा- मने दति तथोक दर्मित दोपरूपेग कथित दत्वर्घः। अ्र्रत्न निन्दावाजेन सुतिर्गम्यते इति व्याजस्तुति.॥२७२॥
Page 159
द्वितीय: परिचेदः।
रहिष्टनां मशर्यानालनुद्देशो यबाक्रसत्। यघासंख्यनिति प्रोतां संध्ान क्रम इत्वपि ।:२०३।। ध्रुवन्ते चोरिता तन्त्रि ! स्सितेनगसुखद्युतिः । सातुसत्भ: प्रविष्टाया: कुसुदोत्यलपङ्कज्नैः॥॥ प्रेव: प्रियतराखानं रसवट्रसपेशलस्। जर्जस्व्र रुढ़ाइङ्कारं वुक्नीत्कषच्च तत्तवत्॥:२५।
क्रमालङ्कार निरुपपति उहिष्टानामिति । उहिटानान् उक्लाना पदार्यानां यवाक्रमम् अ्नु पश्चात् उद्देश पचादुन- पदावे सङ्गति ववातइ्ाम् दूति. सहजानमतिक्रम्य दृत्दप 41 प्रोह्ं. यवासस्य ससान क्रम इति पर्व्यायशन्दा दृत्र्घ
क्रमनुदाहरति ध्रुवमिति। है तन्वि। सातुम् अ्म्त जलं प्रविटाया ते तव सितेत्तगामुखद्यृतिः कुसुदोतल्पडड ध्रुव निखिनं चोरिता नरपहता कियदशनेति शेद.। नमग्र- हरसे नावकायां तदसखेन चारुतापावादिति भाव। तव सितधुति कुमुदेन. ईरचरदुति उत्पलेन, दुखधुनि पहने नति वयाक्रममुरपदार्ाना वथाक्रम पद् दुतपदायें सम- न्वचारुत्वातिशट सापादयतीति अस्यालड्वारखम्। =७४।
प्रेय इति। पियतर भावाभिव्वतया प्रतिमोतिकरम् वाखान प्रेयः अतिप्रियत्वादव्वयंसलेयम्। तथा रपेशनत रगेन रत्वा- दिस्यायिभावरूपेण पेश्ल महदवानन्दजनन रम्वत्। भाद- रसपदा्यी विश्वनारेनोती। दया, नवारिप प्रधानानि
Page 160
काऱ्ाटमें
पन या मम गोविन्ट ! जाता त्वयि एहागते। हर्ग((वियार रत। उद्बुवमात स्थायो च भाव इत्यभि- 7ो7ो4 विभाववनभ्वेय मास्विकेर्व्यभिचाविभि:। रमता- मेरि रतादि मायो भाव मचेतमामिति। अनयोविस्तारस गनाउ गमिया न लिखित, विस्तारदमनार्थिभिस्तत्तद्- क। गनमभेय इति। तथा रूढ, अभिव्यक्क. अहद्वार: मां गत तथोताम प्राग्य्यान गर्वप्रधानमाख्यानम् ऊर्जस्व, पगो ल तदष्याम्तोति योगवलात् बहद्वारस्य च ऊर्जोधर्म- *पतात् तथा व्यपदेश पृति। तेषाम् उक्तानां प्रेयप्रभृतौनाम् पनदागणां वय युक्त ममुचित उत्कर्षो यम्मिन् ताद्टशम् पतत्येषामलद्वारत्वकोतन न दोषावह्मिति भाव। उन्नि- विनेयु भावेषु च देवादिविषयकरतिभावस्यैव प्रयोनामा- नदारत्यपदेश, अन्येषां भावानां रमाभासभावाभासभाव-
वढलद्वारत्वम्। उत्तञ् विशनाथेन, रसभावौ तदाभासी मावम्य प्रभमोदयो। सन्धिः शवलता चेति सर्वेद्पि रसना- दमा दति। पूर्वाख्यभावस्य तु ऊर्जीखनामालद्वारत्वमिति विशेष। ध्वनिकारादयस्तु अद्गिनो रसादेरलद्वार्य्यत्म् अद्गव्य तु अनङ्गारत्वमाहु। यथा, प्रधानऽच्न्र वाक्यार्थे यवाद्वन्तु रमादयः। काव्ये तसतिवलङ्वारो रसादिरिति मे मति ॥ विग्वनाथस्तु, रमभावी तदाभासी भावस्य प्रथम- स्तथा। गुगीभृतत्वमायान्ति यदालद्तयस्तदा। रसवत् प्रेय ऊजम्वि ममाह्ितमिति क्रमात्। भावस्व चोदये सन्धौ मित्र वे च तदाव्यका इत्याइ ॥ २७५। प्रेथ उदाइ्रति अ्रद्येति। गोविन्द। अ्रद्य त्वयि ग्ह्ा-
Page 161
हितेब पन्किंट।
हे। कालनेप मज्वेरत् प्रोतितवैवागमनात् पुनु:२६ह। इन्याह वुलं विटरी नान्वतनाद्ृमी पृतिः।
रमता सत्निमादसमारर्य: सुप्रोतम तती हरि: ॥9 • मोस: मृर्यो मरुद् भृमिर्व्व स होतानली जनम्। दति रु खतिक्रम्य लां द्रषटुं देव! के वयम् २०८ हदार गने ग प्रीति जाता, व नेन समयानरंग तवेध
रेंघर्स- नान्पव व्यवित् साधोवितेवरेण सचचने। पुनवाग- सनात् नै भवत् सविघतीखई। नव भगदद
दिग्म् हतिमादघातोनि प्रे बोडलडार ।२२ ।। एतदेव रसयाति इनीति। विदुर इति यु्म् नाह, 庭 臣 出 整 मा- वतस्तन्य कनन अव्ववात् आागन्तृवात् नादभी प्ृति: सन्तीष ननहदिति शेप तत भव्रिमावेग न तु देना- रस- स्न्नीपचा कर्य नमाराध्य हरि तस्य सुपोतव कभवत् दति वाक्वशेय । उद्योगपर्वीवसीवत वस्य प्रतिरयो यघा. या प्रीति दुरहनकाक्ष' तवागमनकारदात्। सा विभास्या- वते तुन्यमन्तरात्ानि देहिनामिति :s पूर्व वहईोथ्ययो मीतावुदाहतन् इदानी बेवलं वहः प्रोताइदाहरति मोम इत्यादि। है देव। मोम चन्द्र सूर्यय, म्त् वायु भृमि, वोम आाकाम, होता वशमान.चनल. - अग्ति. तथा जलम् पति ते स्यापि नहीं नूर्त्ती पतिक्रम् पतोत सित परमालसरूप ता द्रटट वव दे १ न वय योग्या दूत्वर्य. तवापि यद टष्टोनि स वैवल मतानुग्रह एवेति। दवे महेखवरे साज्ञानुउते तपसा प्रतगोपरौक्ते सति राज
Page 162
काव्ादमे 1 ददि ना-तुद्वते देवे गज्ञो यद्राजवर्मयाः । दोव जागनं तज्ञ प्रेव दूत्यवगव्वलास् ॥। २७६।। नति पेत्र पज्ञन्तुं वया मे मा्मं नतम्। नेग तथो मया लक्चा कयसतैव जम्नि॥२८०।।
म गयमग्गण राज् उर्ति्विवतारूप यत् प्रोतिप्रकामन दध प्रप हति पागम्यताम्, ग्रतापि भगवद्विपयकरति- भा।ष ज7 पिगाग्यान मच्नादिति॥२७८। २७६ A नग पाठलद्वार दशयन् रमानाञ् यृङ्गारादोना प्राय मा मसताउ्रघलेन च प्रथम् गृजारनुदाहरति मृतेति। गता अि निधित्य वत्यव्याहारयय प्रेत्य परलोके यया मातया मतनु मत्रम कत्तु मे सरग मतम् इट मरणाव- भारण उनमित्वय, ण्या मा तन्वी अवैव जन्मनि मरण िनेत्यय नष मया लव्धा प्राप्ता। कता मदालसा नागाना प्रणदेन पुन प्रत्युञ्जोविता प्राम्य तत्पत्यु कुवलयाखस्योलि- गि्यिम्। मैषा तन्वीत्वत् सैवावन्तीति पाठोऽपि दृ्यते। तथात्व आ्रवन्ती अरवन्तिदेशभवा वामवदत्तेत्वर्थ, तस्याय्य दाइ- प्रवादेन मरगनिद्ययात् दुखितस्य वत्सराजस्य पुनस्ता प्राप्या- नन्ोगिरियम्। अत सभोगमृद्गाररस.। तक्षचपन्तुत् विश्व- नधन। यथा, दर्गनस्पर्शनादीनि निषेवेते विलासिनौ। यवानुग्कावन्योन्य सभ्भोगोऽयमुदाहृटत इति। श्रयक्व विप्र- नभ्ानन्तर्यात् पग पुष्टि नीतः। उत्क्ष विखनायेन, न विना विप्रनभोन मभोग. पुष्टिमयुते। कपायित हि वस्त्ादी भृयान् गगो विवद्वते। दूति। विप्रलभ्भय्य तेनेवोत्तः। यथा, यत्र तुगत प्रछ्वष्टा नाभोष्टसुपैति विप्रलभ्भोऽसाविति ।२८० ।
Page 163
हिरोज परिवेर:।
प्राकप्रोतिर्दर्मिता सेवं रतिः गृहारतां गता। केमवाहुत्ययोगेन तदिदं रववद् वचः ॥ २८। । नियह्न केशेष्वासष्टा कप्णा बेनावती सम। मोडय दुःशासनः पापो लब्ः किं जीवति नपरदर इलारुह्य परां कोटिं क्रोधे रोद्रात्तां गतः। भोमस्व पश्वतः शतुमिल तट्रमवढ् वच: ॥२८३।
नन्दवादि नायिवाविषयकर्गतभावो व्यच्चने तत् परेंथो- इदद्ार एव गयमत न सदिताभद्याइ प्रागिति। प्राकत पृर्वोकयोरदापरपणी प्रीति भगवद्विषय करतिव्यज्जिका एवं न तु विभादादिपरिपुष्टा दर्शिता। उतास, मनोऽनुकूलैप्डघेपु दुसवेदन बद। असप्रयोगदिपया सैव प्रोतिनिंगद्यत दति। दृद् तु सा रति आन्ताविष्यकोनुराग दत्यर्ष। छकट, रतिमंनोऽनुधूलेडयें मनस. प्रवरायितमिति। र्पाया विभा- वानुभावव्यमिचारियां दाहुत्य विसार: तस्य योगेन नड्डा- रतां गता. तममात् इूद मृतेत्युन्न वच, रसवत् रसवदलहारंय उल्हृतमित्वर्घ. ॥ ८१ ॥ रोदरममुदाहरति निव्टह्वेति। येन मम सग्रत मामना- दत्य दूत्वर्घ कथ्या दौपदी कशेपु परवच्छेदे ससमो। राह्रा. मः चयं पाप दु शासन: मया प्राप्त चर जीवति किन् १ नैव जोवतोत्वर्य: ॥२८२। दनोति। अतुं दुभासन पश्यतः भोमस्य क्रांध इति उद्प्कारे परां कोटिन् पारह विभावादिमि: परिपोष प्राप्थ इत्वर्घः रोद्रता रोद्रभाव गतः रीट्ररसत्वेन परिषत १४
Page 164
काव्याटमें
द्रद्दमस्न्नानमानाया लग्नं स्तनतटे तव। कदातामुत्तरीयेगा नवं नखपदं सखि ।॥ २८६॥ पंशुकानि प्रवालानि पुथ्पं शाराटिभूपगाम्। गाखाथ् मन्टिरागवेपां चिचं नन्दनशाखिनाम्२६० प्रवेति। तम्प च ओोगितपायिन, अन्वभूषणा: गत्तमा: आाल- गनविभावा, प्रन्ये च प्रनुभावव्यभिचारिण आाचिपाः तैय परिपुट् वौभतसग्मत्वं भजते। परव राजविषय करतिभावम्य मागान्गात् वौभत्सपरिपुष्टतया तम्यैव चमत्कारित्ात् प्रेयो- डगप्राग्लमेन युकिति बोध्यम्। रमवग्रेयमोः मद्र दति कंगित् ॥२२5 ॥ हाम्यमुदाहरवाह प्रदमिति। हे सख्वि। भ्रम्ान: श्रख्द- f्डित मानो यम्या: ताटृय्या: प्रम्माक पुनः पुनराग्रहेग्पापि यनिगतमानाया दत्यर्थः तव स्तनतटे दद नवं न तु प्राचीनं नखपद नखाघातचिन्न लग्नम् उत्तरीयेग छवायताम्। सखी- मवरिधो मानवतीं रहसि काम्तेन मह ऊतविहारा का्ित् प्रति तसमग्या उवहामोत्िरियम्। अत हामः सायिभावः। तम्लगस्तुप्तम्। यथा, यागाटिवैक्वतैय्येतोविकाशो हास एथ्यत पति। ताटृभी मानवती नायिका आलम्वनविभाव, नगमतमहीपन विभाव, ताटृयवचनानि प्रनुभावा: व्यभि- चाविणय यथायय प्रतोयमाना पतैय परिपुष्टः श्रय हास हाम्यरमेन परिणमति॥ २८६॥। गद्धतरममुदाहरति अणकानीति। एषां नन्टनशाखिना प्रवानामि अभुकानि वसनानि, पुप्प द्वाराटिभूपण, शाखाब मन्दिर्गागि टद्दागि, चित्र किमायर्य्यमित्वर्थः। अत्र स्थायि-
Page 165
द्वितीय, परिकदः। ६६१
ददं मघोनः कुलिनं धारामव्निहितानलन्। स्मरगं वस् दैतस्वीगर्सपाताय कल्वते॥ २८१ ॥ वाक्य स्वाग्रान्यता योनिर्साधुष्ये दशितो रमः । दह लष्टरमायना रसवत्ता स्मृता गिगाम् ।२६२। दृति रमवन्वक्रस् । भावो विन्वय। तवच्ग वघा, विविधेपु पढार्थेंपु लोवनीजा- निर्वनिंदु। विस्फारचेनमो वस्नु म विस्नय उदाहन इति।
रहोपनविभावे अन्ेस प्रतोयसानवनुसावे सव्वारिभिय प पुट चद्ट तरमतया पय्ववम्यतीति॥८61 सवानकरममुदाहरति इदमिति। इट सवोर रयम डलिम वद धारातु सननिनित अनल यरु ताहया दम खरण देत्यम्तीगाम् असूरकामिनीना गर्भणताय वर्षत प्रभदति। गत्र टैतलीग अयमेव सायिभाव। तवचा यथा. रोदपत्या तु जनित चित्तवैल्लव्यट भवसिति। समेना आनतव्वनविभाविन ताटनकुल्शिन उद्दोपनदिभविन गर्न- पतिन व अनुभावन उव्वेस प्रतीयमाने तत्तलानिवचित्त- व्यापार. परिपुष भयानकरमत्व प्राम्गोतीति। :८१४ ननु नाघुर्यनिरुपण मपुर रमवदितुह्े रनवस्म्य साघुर्थ्गुरखेन अ्भिहितम् अत्र तु घलगवत कय नात षत्याह्ह वाक्यस्येति। माधुय्यें मा्धुर्यनिरपर वन्दष्य अग्रा- न्यता गाम्यतवदोपाभाव एव योनि: कारणं वस्य ताटृश रम दशितः अगाव्यतावा एव रसलेन उपचारत कीर्ननमिति भावः। दूह तु गिरां वाचा रसवत्ता रमवदलडारतम् पम
Page 166
काऱ्यादमें
पपनार्त्तासमस्ीति दृदि ते मास्म भृद् भयम्। विमुखेयु न मे खड्मः प्रहत्तु जातु वाञ्कृति २६३ एतमुका परो युने निकचो दर्पगालिना। सुंमा वीनापि तज्जेयमूर्जखीत्येवमादि कम्२६४॥ पर्यमिष्टमनाख्याय माचात् तस्यैव सिद्वये। यत् प्रकारान्तराख्यानं पर्य्वायोतां तदिष्यते ।२६५
सेए मृव्ागदिय भायता सृता। तथाच, रमव्यन्नकयाम्य- रदापाभागमहकताववन्वागिमत्व माधुर्य्यगुगत्व रसवद- मढारका रम पयेति भेढ ।२६२॥ अजधावप्गारमदाप्रति प्रपकतति। वह से अपकर्त्ता गुर्गम्म पति हेतो से भय साम्म मूत न भवतु, मे मम पा विम्ववेपु महर्न जातु कदाचिदपि न वाञ्कति। तथा- पोक हन्यादित्यनव्टती मनुना। यथा, नायुधव्यसनप्रासं नात नातिपर्चितम्। न भीत न पगाहृत्त सतां धर्ममनु- भगवति। युद्े पलायनपर भवुं प्रति कम्यचित् वीरस्योखि:। घस्र गर्वरपो व्यभिचारिभाव स्थायिभावादपि उत्साहा- ददिता इति ऊर्जम्विनामालद्गारः । यम्य तु ताहगोद्रेकाभाव. नव योरो रम एव रसवदलद्वारतया परिणमतीति बोध्यम्
ए्वमुक्कति। दर्पगालिना पहलवारक्ता केनापि पुसा एतम् उत्तरप वचनम् उक्का युद्धे पर: गतुः निरुड। तम्मात् एन्वेरमादिरक रमान्तऽपि तादृशो गर्वः ऊर्जस्वीत्वर्थः।।२८४। पय्यायोत् लवयति यर्यमिति। दष्टम् अभिलपितम्
Page 167
द्वितीयः परिच्छेद:। १६२
दशत्यसौ परमृत: सहकारस् मञ्जरीम्। तमइं वारयिप्यासि युवाभ्यां खैरमास्यताम्२६६॥ सङ्कमव्य सखीं यूना सङ्गेते तद्रतोत्सवम्। निर्वत्तयितुमिच्कन्ता कयाम्यपसृतं ततः ॥२६०। दूति पव्यायोक्कम्। किश्विदारभमापास् कार्य्यं दैववशात् पुनः।
भघं माचात् वाचकशब्देन अनाख्ाय अकघवित्वा तम्वैव डष्टार्घस्य सिद्धये प्रतिपत्तये यत् प्रकारान्तरय भङ्गिविशपेग प्रास्थान व्यच्नया द्योतनं तत् पर्य्यायोक्तम् दृथ्यते। समा- नार्थकशव्दान्तरस्वेव पर्य्यायत्वात् अ्रन्वर्घसन्नयमिति बोष्टन्
पर्व्यायोक्तसुदाहरति दशतीति। श्रसौ परमृत कोकिल महकारस्य कुञ्वहिस्धितस्येति शेष: मख्जरी दशति, भद्ट तं निवारयिधामि युवाभ्या सैरं सच्कन्दम् भ्ास्यतां स्वे यता- मिति कान्तकामिन्चोः सुरतीव्सवस्य व्याघाती मा भृदिति विविच् सख्यास्ततोऽपमरणस्योचित्वे इतीऽह गमियामीति वाचकपदनाभिधाने वैचिव रातिश्यस्याभावो जायते इति परभृतवारणव्याजेन तदपसरग व्यकोश्ततमति पर्यायोक्रम्
सङ्गमव्वेति। सद्टते सद्ेतखाने सखीं यूना सद मङ््मय तयो: रतोत्सव निर्वर्नयतुं मम्पादयितुमिच्चन्दा कर्यापि सस्या तत. अपसतमित्वन्वय:॥ २८७ ॥। समाहितं निरुपयति किव्विदिति। किदवित् शर्यम्
Page 168
काव्यादर्श
तत्माधनमसापत्तिर्या तदाहुः समाहितम्॥२६८॥। मानमख्या निगकर्तु पादयोर्मे पतिष्यतः। उपकागय।दष्यतद्दीगीं घनगर्जितम् ॥ २६६।। नागवक्ष जिभरतर्वा यन्महत्त्वमनुत्तमम् । उदात्त नाम त प्राहुरलङ्कारं मनौषिग: ॥३००।।
वारभमागस्य रसमुघुताम्य देववणात् प्रकस्मात् पुनः तस्य राजविन नमाघननन्य या ममार्पात्त मयोग तत् समाहहितम् पा:। ममाधान पतवात् प्रन्वयंमन्नंयमिति। दैववशिति व जियनपर वाउपत रुकारणन् गलखवनेन कार्य्यसमा पागवि पन्न मद्ानात्। तटुक भजराजेन, काययारसे परयिशह दवाकत च या। आर्का्सकी बुद्धिपूर्वीभयो ह तत् समहतम इति ॥ २८८॥ गवहृतमुदाहनर्गत मानमति। अ्रस्या: मानिन्या, मान निगवातु पादथा पतिष्यत म मम उपकाराय दिव्या टेवेन गतत घनगानतम् उदोगम्। अत मानभङ्गाय पादपतन- मुनन्य टवादुदोणन घनगर्जितन तस्यातीवोदीपकत्वात् पगन तत्ममाधानमिति समाहितमलदार ।२६६। उदान्तनर्पवात आरशयस्येति। आशयस्य अररभिप्रायस्य निभत मम्पत्ते वा यत् अनुत्तमम् तलीकिक महत्वम् दधिका, मनीपिग तम् उदात्त नाम अलद्धार प्राह्। नवाच, प्रस्तुतम्य उदाराशयत्ववगनेन लाकातिशयसम्पइर्णनन न यह मै।चता म ए्व उदात्तालद्वार इति निप्कर्षः। कैचित् न यद्दाषि प्रस्तुतम्याद्क महता चरित भवेदिति आहुः।
Page 169
द्ितीथ: परिक्ेदः।
गुरो: शामनमनजेतुं न शशाक स राघबः। यो रावगशिर कृदकार्व्यसारेप्यविक्रवः॥ ३०१। रत्नभित्तिपु संक्रान्ते: प्रतिविस्वभतैहतः। ज्वातो लङ्ेश्वरः लच्छादाञ्जनैवेन तत्वत: ॥३०२।
उदात्तम्।
तन्मते प्रस्तुतस्य बइलेन महता चरित्रवर्गानसपि उदाक्तान- हार इूति बोध्यम् n ३०० ॥ शभयमहत्त्व उदाहरति गुरोरिति। यः राजकम्द शिरम्केदः कार्य्यें तस्य भार: त्तिन्रपि अविक्कवः अव्याकुन. स राघवः गुरो: पितुः शासनं राज्यत्यागपूर्वकवनगमनादेघम् अत्येतुम् प्र्तिक्रमित न भभाक। पत्र रावगबधरूपासाध्य साधनचमस्य ताटशगुरुनिदेशवर्त्तितवेन पलीकिक माहाता प्रतीयते इत्युदात्तत्वम् ॥ ३०१। विभूतिमहत्वे उदाहरति। रत्नभित्तिषिति। भ्राख्जने- येन पज्जनासुतन इनुमता रच्करात् पतिकष्टेन बह्ुपर्य्ा- लोचनया इत्वर्थः रत्नभित्तिषु सुक्रान्तैः प्रतिफलितः प्रति- दिस्वाना इते इत लडेशर रावए तत्वत प्रात र दहणेखर्य- झालो नास्तौति अयमेव लडखर दति विदित इत्वर्घ। प्रच् लद्वेशवरस्व तादमशर्य्यमत्ववीत्तनमव उदात्तालग्वार पति 1३०२॥ हैविध्यमुपसहरति पूर्वतेति। पूर्वत्र गुरोरितटाहररी
Page 170
. n-n काचादमें
न उ्ियु स्रम्तस्त्र सहसं पत्रिगामिति ॥३ ४ ।। नन्टन चन्द्रिका मन्टो गन्ववाहस दन्िगा: मे7मग्निमगी सष्टिमयि शौता परान् प्रति॥३०५॥ मे म गेसभ्पिलैव परेष्वात्मनि कामिना।। पो पसाशनातस सेयं विषयनिक्क तिः॥ह०६।
""Iग माहमाम, प्रत ग्वभित्तिथिित्युदाहरगे र्रभ्युद्- म सयम्मित सूमतोतमिति प्रद्द उदात्तद्वयं प्रोताम् हरग िवाण मद्ावादिति भाव ॥ ३०३ ॥ अपप्रति निष्पयति पपह्गतिरिति। कित्चित् किमषि ", " पगदल गगलय्य त्रन्यम्य अर्थम्य दर्शन व्यवस्थायनम् भाहुल। पत्र धर्मपन्कवैन धर्मान्तगरोपण तत्त्त्वापङ्गव- ् पमिनिवेधेन धर्म्बन्तगरेप इत्वनयोर्भेंढ। उदा- सनननि। मार काम पज्ञेपुन तन्मावेयुभि समग्रजगता- शन दगपाउनाममावािनि भाव, अतस्तम्य पत्रिणा सहसम् ग्रब्तोगन गेष। अ्रव सारम्य पञ्चपुत्वधमें प्रतिषिध्य सहस्रेषु- नम्खमलगपर तापकुतिरविति बोध्यम्॥ ३० विषयापट्मतिम दाहगत चन्दनमित्यादि। चन्दन चन्द्रिका या लन्ह होन गनवाद मा इय मयि विरहनिगीत्यर्थः वतमया सृदि भग्निवत् मेया प्रतोयत इत्वर्थ, परान् व्यन अ्वर्गनग उत्यथ प्रति गोता शौतला सृष्टि तेपा- रमसवलादि भाव। अब कामिना परेंषु शेशिययं •- नवा्सपत व गेध आत्मनि शौष्णाप्रकाशनात् अ्र्ग्नि-
Page 171
नोय परिचेद्।
रसावतन्टकिरणायृन्द्रसा नामती मतः। मन्च एवायसवांत्ा विपतिष्ठन्दिदीप्विति: ।६८
उत्ा सरात्ंवत पा समपापन्न तिर्मता ॥३८८॥ उपमापड्क तिः पृर्वसुपसास्व्रेव दशिता।
सयत्वधर्सारोपणीन चन्टनाटीनां शैववदापकत्वयोर्तिपयभेदन
स्वरूपापप्तिमान्त अमनेत्यादि। चन्द्रमा चवतप्यन्टिन किष्णा वन्य म. नासत नाखनैव मत. सवात न तु अरबंत प्त्यय तस्य किरणानाम् अ्रसृतस्यन्दित्वस्य प्रत्यक्षविरद्दत्वा दिति भाव। विरहिग उत्तिरियम्। विरहे चन्द्रकिरमक्द शरतीवोह्ीपकत्वादमह्मत्वमिति वोध्म्। धय चन्द्रमा' चन्य' अर्याला वस्तुखरूप एव. अर्थोडभिर्धयर वस्तुप्रयोजननिवृत्ति- दित्यमर। चन्दति श्ाहदयतीति ृत्पत्त्यर्ात् न्द- पदार्थ एवैत्वर्थ। यथा. मएडपादिनव्दा वयुत्मत्तिलभेषु
वर्दिति भाव, अत विपनिय्यन्दिन्वी दीधितयो वस्य तघोत। दत्यत्न समगरत्तेन विरदिण इत्यघ इन्दी चन्द्रत्वम थाङ्वादक- तवखरूपत्व निवस्य निविध्य थपदृत्य उत्वर्य अर्धान्ग- तता वच्वन्तरखरुपल्म् उता पारोपिता गरत एण खस्या- पष्टुतिमता :: ३6: ३0८ 1 उपमापक्कतिररिति। उपमाया माहश्येन नपप्ुति पूर्वम् उपमाम उपमालट्ारभेदेषु एव मध्ये दर्शिता प्रतिषेधोष्मा-
Page 172
१३८ काव्यादमें
दत्पपन्क तिभेदानां लच्यो लच्येयु विस्तर - च्िट्टमिष्टमनेकार्यमेक रूपा न्वितं वचः। तटभिन्नपटं भिन्नपद्प्रायमिति दिधा॥ ३१० ॥
म्यया वर्गिता इत्वरय। दति उतरूपाया अपफ्लुत्या मेदानां विमार, नयेपु सयायय नभ्येपु उदाहरणोपे लच्य: अ्रनुमन्धेय
प्रेप वचयति स्विष्टमिति। अ्रनेकार्थम् अ्रभिधया युग- पटन सारयप्रतिपादकम् ण्केन अभिव्नेन रूपेगा आकारेय पन्ित गुक वन विष् सेपानद्वारयुक्लम् इट कविभिरभि- नपितम। तथान, गद्ार्थयोरकतावभामहेतु मम्बन्वविशेप. सेष, म चावर गन्दयोगेकप्रयनोच्चार्यत्वरूप अर्थयोस्तु एक- ्रथम्रोगयमागणव्ेन ऐककालिकत्ववीधरूप। अ्रन्धे तु
वेष उत्वाह। यत अभिन्नया वत्या शब्दस्य अनेकार्थत तवेव श्रेष, यत्र तु अनेकार्यतेऽपि शत्रिसङ्गोचकानां संयोग दोनां मद्भाव। यदुक विश्वनाथेन, मयोगो विप्रयोगय गाढ्ठ- मर्यं विगेधिता। अर्थ प्रकरण लिद्गं शव्दस्यान्यस्य सन्निधिः। मपथयभीचितो देश कालो व्यक्ति सवरादयः। शब्दार्यस्या नव - विगेपस्मृतिहेतव। यथा, 'सशडचक्री इरिरित्यव अभ्चक्रमयोगेन हरिशव्दो विष्युमेवाभिधत्ते इत्यादि। तव न श्रेष अभिधया युगपदर्यद्दयप्रतीतेरभावात्, ताटमसले मयोगादिना एकार्थचोधनात् अभिधायां विरतायां पयात् व्यख्ननया अर्थान्तरप्रतोतो व्वनित्वमेव। यथा, भद्रात्मनो
Page 173
द्वितीय: परिक्ट. ।
पसावुदयसारुढ़: कान्तिमान् रासगइन। राजा हरति लोकस् हृद्य सटुसि: कोर्: ।६:1
दुरधिरोहननो विशयालव घोव्तते. रृतशिलैमुननग्रन्क वथ्ा नुपप्तुतगत परवारएस्य दानाम्ुसेकसूभग नतन टगर्भेर्द्र व्यव पदरदेन प्रथमं प्रवृत: प्रुष, प्रतोवने पयात् कबनता दसतोति। तब पर्थस्य प्रनेवात्ं हाचिष् वमुत र व रूपत्वेडवि सम्बन्विभेदेन इति बोधम्। शध्यकादत ग श्रेष दितीयस्तु अर्थश्रेष इति विश्दनायादय। तम पि व्यमाह तढिति। तत् वच अ्रभिद्नण्ट सजगाबभीदनस
न्नानि पदानि वशिन् तत्. तघा भिन्नानाम् सनेक्षप्रटटनि- प्रत्यवादिवटितलेन विलचयना पदाना प्रावी बाह्दय पत तत्। तथाच ननिन्नपदवाक्ये घमड़सेर निद्रपदशके मभड़रेप दति दिशधित्व भेपस्तु ममधिव,चमल्कारितया कविनिर्वाहुस्ेन प्रयु्यत इति प्रायपदाभिप्राय। विरद- नायसु. चिष्टे पदेरनेकाघांभिधाने स्ेप इ्घते। द् प्रत्य -- लिड्गानां मजत्ो पदवोरयि। ग्रेणद विभातवचनभाला महद छ स। तन वर्यश्पी वघा प्रतिब्ल्तामुपणने नि विषी दिफलत्वमीति वहनाधनता। अवलखजनाव दिनभर्नर भृद्र पतिपत करसहसमपीत्यत् विघाविति विधिविषुश्ब्द- वोरिकारोकारयो वणयो. श्रेष इत्यादरषा भेदमाह।:६०। तवाभिन्नपदमुदाहरति परसाविति। उदयसुब्रतत उद- वाचलुद्ड नारुद: वान्तिमान् कमनीयनू के किररमाली व रत्मएडल, अनुरतप्रकति लोहितदिन्स राजा नृद
Page 174
काव्याटंगें
दोघाकवेगा सम्नक्वन् न 7पघवर्तिना। गज्षा प्दोष भापितमतै थं कि न वाघति ।।३१२।।
पागेव टर्गिना मोग टफ से कैकनापर । ३ ३ ।। ग्जो न मृदुभि'प्रन्थे भोतरत् को राजसौ किरगेय नोतन दृदय न्गत। गव प्व गिनिग्मायवान् राजचन्द्री हा वाचो उदवादिषदान। एकमनतिप्रलयमाित- ताभिनानोति प्रभन्नसेय ॥३/॥ मिनगटम्शत दोपाकरर ति। नेटोप रजनीसुख वम दषय कषित पुरुष दोप सिंय दोपाल कर तेन निमाकरण दीपम गभिरण च तद नव्त्पये प्रकाशपघे त शति तयोले। तबपर्प चवर चिताचारे न व मनेन च ह. ना वन्देगा नपग व सस्बधन नयोग प्राता- मह् अप्रियम् सागनत इव्पज माप इत्यम अप्रदवय कि दाथ दाघते पति। अ्रव दोपाकरणोतय दगदानि प्रा्तिपलयममामै- विवनीति सभद्गगप। एनत्न्व न् अ्र्रभङ्ग तटत मभन्गा- अत्रनेष दति वेविधम। उत्तप, पुनरिवरधा रभङ्गोडय भङ्ग- दरनवात्मक गत। केवननमभङ्गोदाहर- विश्वाघेन दर्शि- *म। वया, पृथुकाततस्वरपात् भपिननि पपरिजन ढेव।। नमन्करणुगहन गमपत मममावयो म वमिति ॥ ३१२ ।। वेषस्य प्राधान्य दशयित्वा अन्नद्वारविशेपेपु तभ्याद्गत्व र रथवात उपमेति। प्रागेव उपसारूपकात्तेपनातिरेकाटि: न, वेश तादृशा प्नेपा दशिता अपरे कैचन अपरा- श: गद्भृता उत्वव. दश्यन्ते। तव माधारणधमप्रयोगे
Page 175
द्विनोब परिचा द:।
पस्तव सिव्ननिय कयिटकसइक्रियोडमर। विरुधकर्ना वातत्यत्य सेवी निवसवानपि ॥३।४।। निवलाजेपर्पोतिरविरोधी विरोध्यषि। तेषां निदशनेज्वत्र रुपाविभंविष्यति॥ य॥ वक्रा: कसावसपुरा, गमन्त्वो गगसुन्नगास्। हमो दूतउ कर्ण्त कालासिःप्रेपिता: प्रियान्=।६
धमोपमाया पेपोषसायाइ पर्वश्रेप. समानोपमायानु मर ेष. एतमन्दतापि पोधम्।:९:॥ दर्शवघमालना मेदानाड पस्तीति। कसित् गेप घमिनविव वचित वदिर्िय अनपर विरातकर्मा, नन्व पनियलवाद् नियसाधयरपोषि, अविरोधी, तथा विरोधी निद्शनेद वच्मागड उदाक्रपघु तेवा मेदाना रूप सरपन्
तब नमिन्नशिवमुदाहरति वत्रा इति। कान्ताभि' प्रेपिता. प्रचिम्ना अानतु प्रेरितास वत्रा खभावक्कुटिला कटिलमार्गदर्ण विवास खभावैन मधुग मनोहारिस मिट्ट- भाविस तथा उत्वगन् प्रतिप्रद्ृड गग लौहित्य प्रेमानु- 'गगह शमन्य सच्यन प्रवानयन्त्यय हष नयनानि दत्स् प्रियान् वर्पन्ति। नव वक्ादोना सिषता, कर्षरक्रिया तु उभयनकैव प्ृति वभिन्नक्रिय सेपन्तुव्ययीगिनालववव् पोषकत्वात् तदह्म्। जचित् तु एकया ब्रियया वाकइयस् दोपनात् प्रवानस् दोपकम्य दद्गमित्याद् ॥३S |
Page 176
१०२ काव्यादमें
मधुरा रागर्वर्र्न्यः कोमलाः कोकिलागिर:। पाकसर्यन्ते मट्कला: झ्निष्यन्ते चासितेचगा: ३१७
तिरोभवति घर्मांशुरङ्गजस्तु विजृन्भते॥ ३१८ । निस्तिंशत्वमसावेव धनुष्येवास्य वक्रता। पनिरुडकियमुदाहरति मधुरा दति। मधुराः मनोझ-
लजगन्तु उता यथा सर्वावस्थाविशेषेषु माधुर्यं रमगोयतेति। रागवर्विन्य उद्दोपकत्वात् प्रगयाविष्करगाञ्च अनुरागं वह- यन्य कोमला ससख्नवा मृद्ड्गय तथा मटकला: मदो- स्रता मोभाग्वाटिजनितगर्वान्वितास। मदलचगन्तूक्ं यथा मदी निकार मीभाग्ययोवनाद्यवलैपज द्ति। कोकिलाना मिर वाच अ्रमितेक्षणाध श्राकर्सन्ते तथा स्िथन्ते श्रालि-
वाम् अ्रविरुडक्रियोऽयमभङ्गस्प्ेपः पूर्ववत् तुस्ययोगितामेव पुण्पातोति तदङ्म् ॥२१७॥ चिरडक्रियमुदाहरति रागमिति। एष धमींश: सूर्यः वारुग्या पथिमामायाः सुरायाय योगेन समान्येण पानेन च वदित राम लौह्ित्यम् अनुराग् आदयंयन् प्रकटयन् वरयय तिगेभवति भ्रस्त गच्छति, भङ्गजस्तु कामस्तु विजृन्भते वद्योतत। पत्र तिरोभवनजूभ्भणक्रिये परस्पर विरुद्धे दति विरुडक्रियश्नेपस्तथैव तुष्ययोगिता परिपुष्णातीति तदङ्म्
नियमवन्तमुदाहरति निस्तिंशत्वमिति। पस्य नरेन्ट्रस्व
Page 177
दितीय पतकं ट।
परष्वेव नरेन्द्रस्व सार्गगात्वस् वसते ॥३१८ ।। पद्मानामेव ट्रडपु कगटवाम्त्ववि रन्नति। चयवा दश्वते रागिसिघुनालिङ्गनष्वपि ॥ ३ ॥
ध्रमोखद् एव न तु अच्व निम्निगन निर्वनान्तगतोश- निम्य इति वृत्पत्या चिशदङ्कन्चधिकर्णन्माग्वसव निर्दन- तक, घघ निस्विश खब्ने ना निदचे बिपु इति मेटनी। वक्रता कोटित्च प्रतिकृलता च धनुषेव नानव सागग दागृत्व भग्पु एव न तु आ्रात्मनि इत्वर्य, वनते पनि क्मेला- न्वेतव्यम्। चत्र प्रत्येकमेववारिग द्वितीयार्णना कर्मन् त्वात् नियसवानर्थप्रेपः परिमहवाडलद्वार पुष्णानीतित्- द्रम्। परिमर्व्यालह्ारस ग्रन्वहवतानुता पर वैचि्तासद्वावात् पपरेदहा । दथा, प्रस्नादप्रन्नती वापि कघितात् वस्तुनं नवेत्। तादृगन्यव्यपोहवेच्ाब्द पार्घोडधवा तदा। पत्मिस्ति। यदि च, विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियम पाचिक मति। एत्र च अन्वन च प्रात्ते परिनस्वेति गौवते। इति नियमपरिमस्ययोभेंद प्रतीयते. विन्तु अद्न परित्हवा अन्य व्यपोहमातप्रतीतिरंव न तु तादगलक्रोति प्विरोध इति बोध्यम् ३६६॥ नियमावेपरुपोत्िसुदाहरति पद्मानामिति। तयि रद्दति सति पद्मानामिव दरडेष नालेयु न तु दरहनानकोपायेपु, छघया रागिए, अनुरतस्य मिघुनस्य खौयुसटीरालिङ्टनेपु अपि करटक, तोप्ग्रावयव गेमाव रुद्रमट्य, बेमाले चुद्रशवी च तरोर्टेरे च कएटक इति वोष। हर्ददे। नव पद्माननिवेति नियमस् अयवैत्यादिना वाचेपरपा इहिरिति
Page 178
कावाटर्गे
मनीमदू भूरिकटकस्तेजसी नियतोद्यः। दन. प्रजापतिद्यासोत् सामी शतिधरश्न सः ३२१ पच्युतोऽम्यहष छेदी राजाम्वविदितन्तयः । नेवोऽप्य विवुधो जने शङ्गरोऽप्यभुजङ्गवान् ॥३२२॥ श्नेषचक्रम् । निषमासेपरूपोति पूर्वाड स्थिताया परिमंख्याया द्विती- यार च ए्कननिद्ितकषटकम्य वाकडयोदोपनात् प्राधान्वेन सितश दोप कन्य प्रत्वमित्ववधेयम् ॥ ३२० ॥ पनिरोनिनमुदाहरति महोभृदिति। म महोमृत् राजा पंतन भूरिसटक बहस्कभावार विशालनितम्वच, तेजखी पनापाान् मयूखमालो च. नियनोदय मततोवतिगाली पतिदिय जातोह्रमय, टक्ष निपुग ऋषिविशेषन्न, प्रतापति. पजग्पान सृष्टिकर्ता च. स्वामी प्रभु विगाखच्य, खामो पपरिमामयोरिति मेटिनी। गक्तिधर प्रभावोत्साहमन्त्रज- शततिमम्पन अम्लविशेपवाय, श्रमोत्। अरत् महोभृदादि- विटपदार्थाना परम्परममन्वे अविरोधात् श्रयम् अ्रविरोधी रेष३२१ ॥ िगेविनमुदाहरति अ्रच्युत इति। अ्रचयुत सत्पथादमष्ट (ग अपि प्ष्टषच्केदी छृप' धर्म' तदाख्योऽसुरय तस्य छ्ेटो न भवतोति तथोत, राजा नरपति चन्द्रव् अपि अविदित पद्वात नय नीगता दुरषजता दत्वर्य. रोगविशेषय वैन नटटग, देव गता अ्मर्य अपि अविवुव विगतपसडित. दरव न भवनोति तथोक्त, गङ्गर शुभरुप हरय अरपि श्र्भु- दररान् दुजनरहित सर्परदितव जने, स द्रति कर्तृपट-
Page 179
दितीय: परिचेद।
गुणजातिक्रियादीनां वत् तु वैकल्थदर्शनम्। विशेषदर्शनावैव मा विशेषोहितिय्यते ॥ ३३ ।। न कठोरं न वा तौजामायुषं पुपपधन्वन:। तवापि जितमेवासीद्सुना सुबनवयस् ॥ ३२४ ॥।
मध्ाहार्रन्। पत्र पचुवादिपदाना द्वितौया्ये विव्ादी हपचध्यादिगदार्यान्व्रवी विसद्े इति विरोधवान् चय ग्रेम दिरोगमाल्साइ्न ३२। विदमोति निरपयत गुदति। विभेषन् मसतुनस् दोघाद्यतशिय तम्य दर्मनाय प्रतिपत्तवे वु्जतिक्रियायाम् छाटिपदेन दव्ाराज्ज दत् तु बैक्तदशन वार्यािहावनुप- दोनितप्रतियादन सा विशवोतिनीन अल््वार इथते इृत्य- नय। गतिवदोती प्रतुनस्य विशेषदर्शनमङ्धाकवि गुल्त दौनं वैव त्वनतिवादन नारतीत्वनयोभेंद। एवकारिप विभेष- दगनाभावे नायमलहार इति धनितम्। विशनायादवलु. सति हेती क्लाभावी विभेयोतिस्तथा डिदेति तच्रमाड्ड।
नव गुरवैकत्वे विशेषोतिसुदाहरति नेति। थ्पन्दन पायुधम वस्त्र न क्ठोर न वा तोस, पुध्पमयत्वादिति भाव. तथावि अमुना भुवनतय जितमेव आसीत्। पव्र कामस् वौर्षोतपरुपविभेषमद्शनव कायघस्व बठोरत् तौतसल्पदोगुर योवेवलदर्गनस्या विशषोहि। विभाव- नायां गूटकारएस्य साभाविकत्वस्य दा विभावने तात्र्वमास्त यव तु विलोपकररं कार्यािष्पाटकतया वर्षना वस् इत्वर्व- प्रतिपादने तात्वर्थमस्तीलनवोमेंद। ३२६!
Page 180
नाजाटमें
न सेत शन्यका नापि गन्वर्वकुलमन्भवा। तसरेग तपोभद्ग विधातुं वेवसोऽम्यलम्॥३२५॥ न परा भ्कुटिर्नापि म्मुरितो दगनच्छद: । न न र्ता भवहृष्टिर्जितञ्ज द्विषतां बलम्॥ ३२६॥ न गान व मातङ्गा न हया न च पतयः। मीणासपाप्ट्टष्टवेव जीयते जगता लयम् ।३२0।।
गो शगे निशेपोति दर्गयति नेति। ण्या देवकन्यका गणोहणमशाषि न, तथापि वेधम ब्रह्मणोरपि तपो-
:ग नपोभद्व मामथ्य व्गनात् नायिकाया मनोमोनिव्वाति : गागष प्रतिपादित इति जातिवैकल्ये विशेषोकि,॥ -: 1 क्रियावेजरषे विशेषोति द्शयति नेति। भ्ुकुटि न बह्चा, दतकरूट अधगय न स्फुरित, न कन्पित दष्टि न रक्ता प्स्पन नवावि द्िपता गबुगां बन्न जितज्ञ। अन वन्धन रा: रवनन क्रिया, तेयाज् वैकन्यप्रतिपादनं वर्गनीयस्य पथ उत्कपद्योतनाय, अतम्तत् क्रियावैकन्ये विशेषोति- 1
दक्न् विगेषोक्ति द्मयति नेति। स्वोगाम् अ्पाद्ग- ग्या एव कचो जगता तय जीयत, रथा न, मातद्वा न, म न पनवा न उपयोगिन इति शेप:। अत रवाटीनां
Page 181
दवितीयः परिचेट।
एकचक्रो रथो यन्ता विकली विषमा हयाः। त्रक्रासत्येव तेगखी तथाप्वर्की नभस्तलम्॥३=I मेषा हैतुविशेषोत्िस्तेड लीतिविशेषणात्। अयसेव क्रमोऽन्चेषां मेदानासपि कल्पने ॥ ३२६॥ विशेषोत्तिचक्रम् । विवच्वितगुगोत्क्वष्टैर्य त्स मी क्ृत्य कस्यचित् । कौर्त्त नं सुतिनिन्दाय सा मता तुल्चयोागताइ३
हेतुविशेषोतिं दशयति एकचक्र इति। रघः एकचक्र. न्ता सारघि: विकल, अङ्गहौन: अनुरुत्वादिति भाव हया त्रख्वाः विषमा प्रयुग्मा: सप्तसस्यकत्वादिति भावः. तघापि अरकः सूर्य्यः नभस्तलम् आ्राक्रामति एव यतः सः तैजखीत्- न्वयः। श्रतापि रघादौना द्रव्याणा वैकत्वप्रतिपादनरूप- विशेषीहिस्तेजखितिरत्व रूपहेतुकधनन समधिक वैचितरसाट- धातोति हेत्वलङ्वारानुप्राणिता इति वोध्यम्॥ ३२८॥ सपति। तेजसोति विशेषणात् हेतुगर्भादिति भाव. सा एवा विभेषोति हेतुविशेषोति सहेतुका दत्यर्घ, अ्रन्चेषासयि भेदानां विशेषाया कल्पने श्रयमेव क्रम. नियम: यथा हेत्वल- हारसद्भावेनास्या भेद: तघान्येषामपि अलद्वाराणं सङ्भावैनेति भाव ॥ :२८ ॥ तुत्ययोगितां निरुपवति विवच्वितेति। विवचिता प्रस्तुत- गतत्वेन टट्टा वे गुया तैरुत्अ्ष्टे विस्थाते अप्रस्तुतै. समी- हृत्य तृत्यपचीत्व कस्वचित् प्रस्तुतस्य सुतिनिन्दाघें सुत्वर्ध निन्दायें वा को्तनं सा तुत्ययोगिता मता इत्वनय। विव-
Page 182
..: माताजमें
मर दृविगो मणा महस्ानी भवानपि। :गतन््रविषयां लोकपाल दति शुतिम्॥।३३?। मानानि मगानीगां तडिहि्न्नमितानि च। नवदग न तिहनि वनारव्ान्वपि स्वयम्।३३२।। तुल्पयो गिता। 777 "14 विति न लमनिवचित हाभ्यामेकेन वा ममो- र7 द पच्या सजरागदिति बोध्म्। दीपके वाक्यान्तरीय- कष अनपम्ाटिना सकान्ताथीहीपकत्वम् दह तु स्तुति- -ेममी पर णासित्वनगोरभेंट।उपमाया वाच्यार्यम्य व्यव्मा- पा ॥ मासपप्रति गादो वह तु सवेषा ममकचतया गाएर्रा पात पयीानाने सा्यप्रतोतिग्ल्नयोर्भेंट। तवार शिनितगृणशालिलेन अ्रप्रस्तुते मठ प्रस्तुतम्य सम- कगतया ताथम गावच कोतनेन स्वुतिनिन्दा वा तुष्ययोगि- ना निचार्प ।३३0। तन सुनाउदाहर्गत वस दति। यम कुवैर वरुग: सह- मान इन्द तथा भवान् गनव्यविपयाम् अनन्यसक्ता लोकपाल न वुनिम माग्या निर्भ्त। परव लोकपालत्रुपो गुणः प्रस्तन गति विवत्तित, तैन च गुणेन उत्कष्टः यमादिभि: न. ममक ननवा कोतनेन स्तुतिरुपा तुन्ययोगिता॥ २२१॥ नन्द यामदापरन सतावोति। मृगाच्षोणा सङ्गतानि वरमा न अमितानि च सवय घनारव्ानि वन निविड · वधा तथा अववव वनर्मघेगरव्ानि अपि कगद्वय न नह न एसनावस्यायित्वानेषामिति भाव । त्रव चगसायि- गनीवे मृमान्नोमत्वमे विर्वात्ततः, तेन च त्रप्र
Page 183
द्वितीयः परिचदः। १७८
विरुद्वानां पदार्थानां यत संसर्गदर्शनम्। वेशेवदर्शनायैत्र स विरोध: समृतो यथा ।३३३॥। कजितं राजहंसानां वर्द्वते सदमन्जुलम्। नोयते व सयूरागां सतसुत्क्रान्तसीछ्ठवस्॥३३४॥
तुततडिहिलमितस्य समकनतवा वर्सनेन निन्दाप्रतीयनाना वयोगिता माव घनारवानौति स्ेपानुप्राषिततया सम- व्रका चारुता पुण्ातीति बोधम्। ३३२॥ विरोध लक्यति विरज्वनामिति। विशेषन्य प्रसुतगती- नर्मन्त्र दर्शनाय प्रतिणादनाय एव विरुद्वाना परसरविरो- इनां पदार्याना वत वैचिद समर्गद्शनं नम्बन्प्रतिपादनं गमानाभिकरसकोत्तेन सित्यय सः विरोध सृत। यथेति दाइरार्थम्। तथाच प्रस्तुतोत्र्षप्रतिपत्तवे धापाततः वरुद्वत्व न प्रतोयसानाना पदार्थाना मामानाधिकरखप्रति- शटनरूप वैचिता विरोध इनि निध्वर्ष । म च जात्वादिमि- गतेरिति चनुविध गुणादिभिगुगसेति विविष, क्रिया- व्याभ्या क्रिवाया इति हिविए, द्रव्यस्य द्रव्ेऐति एकविध नि मिलिला दशविधो बोड्-्् इति। ३३३॥ कुन्तिमिनि। राजहमान मदमच्जुल मदमनोहर कुजितं विते हृद्धि गच्कतीति मयू :- गाञ्त उत्क्रान्त नौछठव मनो- हरित्व वस्सात् तादृश मत् चीयते च। अत एवस्तिद्रेव कुनित दते व शब्दरूपे कररे विरुद्वयोरपि हदितययो: ननर्गदरशनन विरोध सम्वन्बिकेडेन च तत्प्रशमनम् भ्नेन च सुतस्य शरत्ालम्य एवजातीरवोरपि बल्ावलकारिल न वेष्िच्च प्रतीयते इति ॥३३४ ॥
Page 184
मानादर्मे
निनवरम्वर दुर्दिनायते। -नैह गनगकाना जायते जगता सनः ॥३३५॥ नमन पागोगि रकीछममितेच्नगम्। -र्नाम उप कनीगं क न हन्लुज्वतम्तनम् २ ३६
पह से रमसासं तन्वि! तापाय कल्पते।३३७
1वग। प्रागिष्य वार्िक जनधर अस्वरम् 1 गागे गा कन ग्यामनमिलर्य भर्वति, जगता । ।। गनुगर्गण नीदितेन न ग्राक्रान्त जायते। पम रनाककिगार सजलपासभवत्वरपम प्रर्गको ्तेन 1 तग् पगण प्रगमनम। गनेन च प्रम्तुतम्य वर्षामम- गयस प्नीगते ॥ ३३५ म ल यीगति। पवोगा तन्म्ध्य पथुयोगि विशाननितम्ं ह पितनग कणपनयन नतनाभि गभीग्नाभि तथा दवामन्के अन न दन्ति न तापयति अपितु सर्वमेवे- .:. पव मनुतपथृत्वयो रकत्वामितत्वयो नतत्वोयतत्व .ग भरवोन प्रम्नानां सोगां वैचित्ा प्रतोयते, आश्य नद़ नेपा विरेधपरिदार ।३२६ ॥ हलेति। ई तनि। ते रूप सृणालवत् गोतली बाह हन तन रसे दव ऊर यम्य सत्, पद्ममिव उत्पन्ने दब मुस््रम् ेव गथ्य ताटृगमपि अ्रम्माक तापाय कम्पते। अ्र पस उषमिनिगभंवडतोही गौतलत्वादिक गुगः तन्य च नव्र्रिपदा विगेध। मृगाले एव वाह यम्य इत्यादिरूपक-
Page 185
दितीयः परिच्तट:।
पयन्ति पान्यानासत्पशन्तोऽपि लोचने ।२३८४ शार्जुनानुरत्तापि दृष्टिः कर्णावलन्दिनी। पति विश्वसनीयत्वं कस्य ते कलभाषिगि! ३६६ दूत्वनेकप्रकारोऽयमलङ्कार: प्रतीयते। विरोधचक्रम्।
रोघ, । वहुविरहित्व न च तस्य परिदार. ६६७।। उद्यानति। उद्यानमारुतेन उपवनवायुना ठडूता. चूत- चम्पकाना रेयवः परागा: पान्याना पघिकाना सोचने नेवे अ्स्मन्तीऽपि उदययन्ति उद्तवाय्ये दुर्वन्ति विराित्वादिति भाव:। अत सर्यनाभावेऽपि उदव्वयपक्रियेति विनोध, तत्- परिहारस परागाणासुद्ीपकत्वादिति ॥ ६६८ । कपेति। हे कलभाषिि मघुरवचने! ते हषि छष्णा- सुनानुरत्ता अप्ति कर्णावलन्दिनी कस्य विश्वसनीयत याति, न कोऽपि विशसितोत्वर्घः। अत् कपार्जुनयोरमुरत्ति: दर्ण- वलम्वनमिति क्रिययोरापातत. प्रतोयमानोऽपि विरोष: स्रेपेष धाम्यति तद् यघा, क्वप्णा झामला पर्जुना भवला बनु पसाद्वाग प्रान्ते इत्वर्घ: रक्ा कर्णावलम्विनी भाकर्णपिव्ान्तेति
दूतीति। दति एवंप्रकारण प्रयम् पलट्ार विरोध एत्यर्थं: प्रनेकप्रकार: बह्ुविष: प्रतोयते। प्रतीयते पतत्र प्रतिमीभते इत्यपि पाठः ।
Page 186
माना: में 1 1
7हंमा म्पावपक्ञाजीपु या सति.।३४०।।
मेरमदगोा सगवव. प्रशम्ते। रननिकंमनिरविगन मर्नाकना॥३४२।।
ग. निवकवा सोति व्याजस्तुतित्सी स्मृता।
' म अपधुनवगना ववर्गति अप्रसवुवतति। अ्रप्र-
':॥ अगवुनतगि गम्या नभ्भवात्। या सुनि 1 वदववग ्यानयम। तथाच,अ्रप्रस्ुतम्तवेन
ाजवपठपा टगयति मर्गप्रव्वादि। अ्पर मेविन पर गत्र्य नविणा वर्नप अ्यत्नमलभे अनागाम- नगु वृगदसीदादिभि अये सखर जी्वन्ति। प्रभु- . वह अलयोकिग्यिम। अव गजानुवर्त्तन गाज द ्व व कंग मेन निर्विगेन प्रामनिर्वेदेन केनचित मन- ाना प्रगसतमनमा व्यम अप्रसुता मा सृग्टत्त प्रगम्यते ै- यप्रस्तुनप्रगमा न मगम्य मुत्या स्वम्य निन्दा- " व ' ववदारण अप्रन्ुतप्रस्तुतवोकभयो प्रममायां 72 *. दान ्स््चनम ॥ ३४१॥ ३४॥ पतन व्ाजनत निरदगति यढोति। यदौति यदि- .. "दम दव वत स्नीति श्मी व्याजस्तुति सृता। श्रत्र
Page 187
दितीयः परिचटः।
दोषाभासा सुगा एव लभन्ते चवव सब्निधिम् ३४३ तापसैनापि रामेगा जितेयं सृतधारिगो। तया राज्जापि सैवैयं जिता सा सून्सदसव।३४४।।
दोषा दव आमास्यन्ते आपातत प्रतोयन्ते इति दोपाभामा गुगा एवं वसतुत अरत्र सन्रिधि लभन्ते गुगमरुपैगैव परि- गसतोत्वय। निन्दसनिव स्ोतोत्यत् सुवन्निव निन्दतोत्यपि प्रत्ययविपरिणामिनान्वेतव्य वेचितानास्यात् वैचितरासीवास- दारत्ादिति बोध्यम्। तघाच, व्याजन निन्दाव्याजन स्तुति स्तुतिव्याजेन द निन्दा व्याजसुतिरिति निम्कषः। उत्रष प्रकापकारेग, व्याजस्तुतिमुखे निन्दा स्तुतिवा रुदिबन्य- हेति। उदाहृतज् तैनेव। स्ुत्या निन्दाया बघा. है ह नाजितवोधिसखव। वचमां कि विस्तरस्तीयषे। नासिति तव्सटम पर परहिताघाने व्टहेतव्रत। तथत्ान्यजनोप- कारघटनावेसुख्य। लव््ा यशो भारस्योद्वहने करोपि ह्वपया साहायक यन्नरोरिति। अत् ससुदस्य स्तुतिव्याजैन निन्दा- प्रतिपादन चारुतातिशयं दर्शयति ॥३४ ॥ व्याज्जस्तुतिमुदाहरति तापसनेति। रामेय परशरामेस तापसनापि जयसाधनसामग्रौरहितेनापोति भाव, इय भृत- धारिसो पृथ्वो जिता. त्या राज्जापि प्रमृतजयनाधनसामग्री- मताऽपि सैव पृथ्वी न त्वतिरिका जिता अतः तब मदः गर्ब मा भूत। अत प्रस्तुतस्य रात्त छपातत. निन्दा प्रतोयत एव पर सालाद भगवदभावतारय परमुगमय महादेवप्रमाद- लव्परशुना या पृथ्वी जिता. तया मानवैनाषि सा जिर्वेति पर्व्यवनानात् महती स्तुतिरगभ्यत इति । ३४४ ॥
Page 188
भगाटमें
दम. पुगगाढाकिदा श्रोस्त्वया परिभुज्यते। गर्जान्नस्तायुवंगस्य किमिदं तव युज्यते?॥३४ भुनन्भोगमंमका कलतं तव मेदिनी। एरर पगं कोटिमारोहति कुतस्तव? ॥३४६॥
वाजस्तृतिम्र मारागाममर्ध्यन्तस्तु विस्तरः ॥३४७। व्याजस्तुति: ।
वयवेषमूला व्याजस्तुतिं दर्गयति पुम दति। के राजन्! गा पानात् पावात् वृदान पुम शष्किद् श्राऊ्कथ्य पनेत्ो गम्पतिय परिभुज्यते। इच्ाकुवमम्य दृक्षयाकु- गगोगखय ता दर्दे कि युच्यते१ आदिपुरुपादाच्छिवाया: *मा सभोग वदाकुयशीयम्य तव न योग्य इति निन्या पनप्रमतास्वे सम्पद पति स्तुतिगग्यते अव पुराणपदे यीपदे व पर्थगतधेषयगात् ममाधकचाकता स्फुट प्रतोयत इति
अव्दय्रेषमृलनामुदाह्गरति भुजद्गेति। भुजङ्गानां भोगा यगरागि ने ममका अन्यत भुजङ्गाना जागगां भोगे संसक्ता मे दिनी तय कलव भार्य्या पाल्या च, तथापि तव बहद्गार:
नेआारयव्वास गष्दश्रेषमूला व्याजस्तुतिग्यिम्॥ ३४६ H व्याजस्नुतिमुपमहरति दनोति। दति उक्तकृपागां श्चेपा- नंदरना तया अत्येपाच अनद्वारमूलानां व्याजस्तुतिप्रका- रट अपुधेन भगेय विस्तर उपलच्यतां घायताम् ॥२४०।
Page 189
द्वितीय: परिच्छदः।
पर्धान्तरप्रहत्तेन किद्चित् तत् सहभं फलस्। सद्मद् वा निदश्वेत वदि तत् स्वान्निदर्शनम्३४८ उदयन्नेष सविता पद्मेष्वर्पयति श्रियन्। विभावयितुम्द्वोनां फलं सुदृदनुय्रहस् ॥३४.॥ याति चन्द्रांशुभि: स्पृष्टा व्ान्तराजी पराभबस्। सद्ो राजविरुद्वानां सूच्यन्ती टुरन्तताम्॥३५०॥ निद्शनस्।
सम्परति निदर्शन लक्षयति अर्धान्तरति। भर्ान्तर कार्य्यान्तर प्रवृत्तेन जनेन तस्य अर्थान्तरस्य मटश मत् उत्द्वष्टम् प्रनत् अपर्वष्ट वा किञ्ञित् फल निदश्येंत प्रदश्यत यत्. तन्निदर्शनसित्वर्थ.। यदौत्यस्य यदित्य्थ। निदर्शने- त्वपि पाठ। दर्पसाकारस्तु सभभवन्वस्तुसम्बन्धोऽसभ्भवन् वाषि कसन। दत विस्वानुविम्बत्व दर्शयेत् सा निदर्शन- त्याह । ३४८॥ सत्फलनिदशन दशयति उदयन्निति। एषः सविता सुर्य्यः उदयन् उद्र्कन् उन्नति प्राप्तुवस्व ऋद्ोनां फल सृदृद- नुग्रहं विभावितु सत्याम् कही सुहृदासानुकूख कार्यमिति जापवितु पद्मेषुव्यम् अपयति। अ्रच पद्मेषु वौदानप्रहत्ततन उदयशलिना सूधेंय सुहदुपकाररूपसुदयफल किश्चित् निद- इयंते दति फलच्ाव उत्ल्ष्टमेव ॥ ३४८ ।। असत्फलांनदर्शनं दर्शयति यातीति। चन्द्रस्य ण्नि: स्पृष्टा ध्वान्तराे राजविरुद्वाना सद: दुरन्तता दुखजनक- LO
Page 190
कायाटमें
मनोति: मनभावेन कथनं गुगाकर्मगाम्। पर्गनां यो विनिमयः परिवृत्तिस्तु सा स्मृता॥३५१॥ मा कीर्घा मम श्वामेरिमाः मम्प्रति गत्रयः। पागड़गय्य ममैवाङ्कैः मह ताशन्द्रभूषगा: ॥३५२॥ 1
Tmविभयमाना तमस्तति गजविगोधिनां परिणाम- उस्यमपयट फन निदर्गयतीति ॥ ३५० ॥ मदोकिय विव्यलवज्वारी लवरयत महोतिरिति। गुग कप्रगाम पति कमेशकंनाल क्रियेत बोध्य, महभावेन कथन पर्शा, गृणामगामित्युगनच्षण दरव्यानीनामपि महभावम्य पररदिवि नशम। उत्तम दर्पणकाररण यथा महार्यम्य गनाक सब म्याराचक हयो। मा महोक्रिगिति। माच रविभिायदा नेतु तदेवालद्वावत्व तम्या, नान्य्रथा। तर्थाहि, अनागेन गग गाम कानन गहन ययावित्यव वैचितया भवात् नायमन्न तर दति बोध्यम्। तुन्ययोगितायां योगपद्य वाक्ति, अव न तथेत्यनयोरभेंद इति। अर्थाना वस्तूनां विनि- कय पद्दिान मा परिवृत्ति स्ृता। मा विधा क्वचित् समेन ममष्य, सविदधिकेन न्यृनम्य, कचित् न्यूनंन अधिकस्य दति। पवारि वनिवाम्य आावश्वकत्व बोव्यम्। भोजदेवस्तु, व्यत्- वस्पप परिष्टिनतिसाह। यथा, व्यत्वयो वस्त नोर्यस्तु, यो वा म्ैनमयो मिश पति। व्यत्यस्तु, एकसथानात् कस्वचिद् उस्तुन अन्गव व्यापनम्। यथा, कुमुदवनमपन्चि चोमट- शं उखगटमित्वादि ॥ ३५१ ॥ गृगमदोत्रि दर्गयति महेति। मम्प्रति विरहे द्वत्यर्यः दम व्वय मम गार्मे, मद् दीवी, चन्द्रभृपगा: ताय राव्यः
Page 191
द्वितीयः परिच्ेद:।
वर्द्वते सह पान्यानां मूचया चूतमन्जरी। पतन्ति च समं तैषामसुभिर्मलयानिला:।३५६॥ कोकिलालापसुभगा: सुगन्धिवनवायवः । यान्ति साईं जनानन्दैर्द्ट द्विं सुरभिवासराः ॥३५४॥ समेव अङ्ग सह पारडरा। विरहिस्या उत्तिरियम्। भव टोघंत पाणडुरत्व गुगपदार्घौ एककालीनतया उनी। न घ पाविर्भवति नारीमां वयः पर्य्यस्तशेशवम्। सहैव विविधेः पुंसामङ्गजान्मादविभ्मैरिति पृर्वीतकार्य्सहजचित्र हेतूदाद्दर- श्ेडपि क्रिययो: नहमावोडस्ति तदनयोरभेद एवेति वाच महभावसाधारएेऽपि कार्य्यकारयभावस्यैव चित्रनियामक- तवात् अन्र तु दोघखासदोर्घरावोर्न कार्य्यकारपभाव इूति वोध्यम्।। ३५२ ।' क्रियासहोति दर्शयति वर्दते दति। पान्याना विर- हिपामित्वर्य नूर्क्या सह चूतमख्जरी वर्वते मलयानिलास तैषाम् अ्रतुभि. प्राय, सम पतन्ति च। अ्रसुभिरित्त् प्श्यु- भिरिति च पाठ। परत्न वर्हनं पतनन्न क्रिये सहभावेनोल्ले वैचिताविशेषमावहत इति पवापि यदिच चूतमन्जरोविका- समलयपवनपतनाभ्यामेव पान्यानां मूर्च्छा प्रागनाशख सन्यते तथाप्यसो न विवचित दति चित्रहेतुतवशडाया अनवकाघ: : ३५२ ॥ कोकिलेति। कोकिलानाम् पालापेन रवेए सुभगा: सुरम्याः, सुगन्विनः वनवायव' येषु तादृशाः सुरभिवासरा: वसन्तदिवसाः जनानामानन्दे साई वद्धिं वान्ति। सहशन्द प्रयोग एवायमलडार इति भमनिरासार्घमिदमुदाहरयम्।
Page 192
गायादर्मे
उतुटायो ढत्ता: सहोतेरत काशन। महोति:।
गम्ता वं कवता भुजेन तव भूभुजाम्। निर्गा ं बेपां यश: कुमुट्पाराडुरस्।३५६।। गविवृत्ति:। पार्णागभि कने नस्तुन्यागंसनं यथा। पंस्पास पा तग्वाझमनसगोचरम् ॥३५5 ॥ भाणी।
परना 7किने पहभावेन उके वेचिवातिशय-
श ( दर्(ि उ पा' महोते कावन उदाहतय 42. वि व र दत्ा दर्शिता ग्रनवैन शेत्या अन्यविधाषि म. पेमा रलये। परिवतेय किद्चित् अव्पमाव कप ढ मग्अयागन करिया उत्वन्वय । ३५५।। गसद रदिति। शमप्रभा दटता तव भुजेन तेषां मकता दिए लेमपुदपागडर वग हतमिलन्वय। गरव कनन भ्णिवत प/ग पो विनिसय कत दति। समेन नतथ पे वषण लुनय्य वहापथमुदाहरगानि मृग्यागौति .. ' पनलरय निदिति आगोरिति। अभिलपिते :प आागामन प्रापीचदाप्रकटनम् अथवा शुभप्रावनम्
Page 193
द्वितीय: परिचेद।
प्रनन्वयससन्देहावुपमाखेव दर्शिती। उपमारूपकञ्जापि रूपकष्वेव दर्णितम् ॥ ३५८॥
आाशोर्नाम अलद्गारः। पयसलड्गारो वैचिवाशेषावह् लाभावाद वहुभिराहृत, अपरेतु तादृाशसनेन वैचिताम- खोताङ्कः। उत्तव्न, श्रशेरिति च केषाच्निदलद्वारतया मता। सौहद्यस्याविरोघोती प्रयोगोऽस्यास ताटृश इति। कैसित्तु नाय्य एवास्यास्तमत्कारिल्ान् नाव्यालङ्गारतया गखवते। यथा, श्राशोरास्कन्टकपटा चमा ग्वोद्यमात्त्रया दति। उदाहृतज्न। यथा, ययातेरिव शर्मिष्ठा पत्युर्वहुमता भव। पुत्र तवमपि सस्त्राजं सेव पूरुमवापुह्ि इति। अ्र्न्ये तु प्रेयोऽलद्वारस्य भेद एवायमित्याहः। यघेति उदाहरणा- घम्। अवास्जनसगोचरं परमं ज्योति: परमात्मा द्ृत्यर्थ: यतो वाचो निवर्त्तन्त अप्राप्य मनसा सहेति श्वणात्, वः यु्मान् पातु रचतु ॥ ३५७। सम्पति उह्शक्रमप्राप्ानलङ्कारान् निरूप्य प्राप्तावसरतया मतान्तरोकाना केषाज्ित् अलङ्गाराणां सोक्रेप्वन्तर्भावं दर्भ- यति अनन्वयेति। अनन्वयः उपमानोपमेयत्वमेकस्यैव त्वन- न्वय इत्युक्तलन्तग:, तथा ससन्देहः सन्देहः प्रकतेऽन्वस्य सशय प्रतिभोत्थित इत्युत्तप्रकार: उपमासु उपमाभेदेषु एव दर्शिती तथाच, चन्द्रारविन्दयो: कान्तिमतिक्रम्य मुखं तव। श्रात्मनवाभवत् तुत्यमित्वसाधारणोपमा इत्युततरूपायासमा- धारणोपमायामनन्वयस्यान्तर्भावः। किं पद्ममन्तर्भान्तामि किं ते लोलेचय सुखम्। मम दोलायते चित्तमितीयं मंश- योपमा दृत्युक्वायां सथयोपमायां ससन्देहस्य अ्रन्तर्भावः।
Page 194
. . आगाटमें
उत्य प्रामेट शबामाबुद्य नावयवोऽपि च। नानालकारसंसष्टि: मक्गीर्गान्तु निगद्यते ॥३५६॥
चमारनरपापि गदुता वामनेन यथा, उपमाजन्य रूपक- मनारुमिति। उदाहतत् तेनेव यथा, ज्यत चतुदेश- नामानिसन पति। रेविदिद परम्परितरूपकसाहु । अ्रपरे समार्मात स्परम् उपमाम्पक यदुताम, उपमानन न्कामगभग रपगन्। गह वदन्ुपमामेदसुपमारूपक गति। पणोदाहरण यथा ढिनाकरकरम्पर्णादुढयादे पयो- पगा। नोनागफमित प्राच्यां यो गननति मम्पति॥ प्रव नाग सभिव व्यपमया महितमृदवार्ठेे ्ो्ररिति रूपक आहरह॥। रपक कप्मदेषु तन दरशितम्। यथा, दृद्ट माववमेदगनाढ गोगामुग्ययो उपमाव्यतिरका्य रूप- गदितम वथति। तम्मादेतेपा न पृथगुक्िरिति भाव ॥३५८॥ अप्रनेति। यमो अन्येकक इत्यर्थ उत्प्रेक्षावयव तस्ना- मानसवमेद अपि उत्प्रेताया भेद विशेष एव। तमनग यपा विट नार्थन मम्पृष्ट किज्ञिज्वोपसयान्वित। रूपकार्थेन ग छग उत्प्रंचावयवो वर्थति। अ्यक्न स्ेपादिमस्बन्धोत्- प्लमावमती नाव प्रयाम इति भाव । एव नव्ये परिगहो- नास्न्वेपाय अन्द्वागगामनयव रीत्ा उत्तालद्वारभेटेष्वन्त-
यव सदोग निव्धयनि नानेति। नानालङ्गारागा बह- रगणा मर्मा एकव ममावेग: मङ्गोमों निगद्यते ेपा रवेषवतया पृथक् निवच्यत यथा, लौकिकाना द्ार- हग् दोना प्रत्वेकम्य वाटगी योभा वाहगो च सम्टि,
Page 195
द्वितीय: परिच्छद:।
त्रड्गाद्विसावावस्थानं सर्वेपां ससकक्ता। दूलय लङ्गारसंसष्टेलंनगीया इयी गति: ॥ ३६० ॥ आच्चिपत्वरविन्दानि सुरधे! तव सुखश्रियम्। कोजटरडससय्रागां विलेपासस्ति टुष्करम् ॥३६१॥ लिम्यतौव तलोऽद्गानि वर्षतीवाञ्ञन नभः। मसत्पुरुषसेवेव दष्टिर्विफलतां गता ॥ ३६२ ॥
तथा काव्यान्द्वाराणालवि पत्येकस्य याहशं वैचित्ा सङ्कोर्गास्य तटपैच्या समधिकसिति पृघगव्यपदेश दति भाव. । ३५६ । सहोगस्य भेदावाह परङ्रति। क्वचित् भड्गाद्विभावेन पधानगुयभावेन नवस्थान, ्वचित् सर्वेषां समवाचता तुल्य- 3 घन्त्वम्। इति अलड्वारसरट्ट सद्ीर्गालङ्वारस्य इया गति. हो भेदो लचरीया नातव्या इत्यर्यः। अपर तु एकानुप्रवेशे सन्दिग्वते अङ्गाद्गिभावे च सद्वरसज्ता समकच्ततादान्तु सरष्टि- एनेत्ाहु ॥३६०॥ प्रड्डाङ्टिभावसद्वोर्णमुदाहरति श्रातिपन्नीति। है सुन्े। अरविन्दानि तव सुखन्नि्यम् आत्तिपन्ति तिरस्कुर्वन्ति जिगो- .- पन्तोनयय। तवाहि, कोषटएडएमग्रागा कोषो धनसनूह कुझ्लस दरड धतुर्थोपाय नालस ताभ्या समगराया पूर्णाना- मित्यरयं एपां दुप्करं किस् : धरव स्न्रेष सर्धान्तरन्यामस्याङ्गम् पर्धान्तरन्यासस पूर्वाद्वस्िताया उपनाया दत्यड्गाद्गिभावो वोष्य: । ३६१ ॥ समकचतायां सदोषं निदर्ययति सिम्पतोति। तमः
Page 196
कागादमें :71
न्रेष. मर्वांमु पुणाति प्रायो वक्रोत्तिषु श्रियम्। मिन्रं द्विता सभावोतिर्वक्रोतिश्तेति वाझयम्३६३ तद् भाविकमिति प्राहुः प्रबन्धवियवं गुगम्। मार कवैरभिप्रायः काव्ेष्वासिद्वि मस्त्रित:॥३६४ पगमपरोपकारित्व मर्वेषां वस्तुपर्वगाम्। िशेषणानां व्यर्यानामकिया स्थानवर्गना ॥३६५॥
पहानि निम्पतोव, नभ पघन वर्वतीव, दृष्टि अरमत्पुरुषस्व भोरर मेवो फलतां गता। प्रब पूर्वाद् उत्प्रेचाया उत्त- रा उपपायाप निरपेवतया परम्पर प्राधान्येनावसथानात् पक अतति गेषयम् ॥ २६२ H घपष् वड़यु मद्राव दर्वयति श्रेप दति। श्रेष: सर्वासु कर रप् वननभक्रिकपास प्रतदृतिपु वविय गोभा पष्णाति।
दर्नि मेददयात् द्वधा भिन्न द्विविध खवभावोतिमत् यक्रीशि-
रदानी मर्वानद्वारमंग्राद्दक भाविक निरपयति तदिति। प्रवथा मनाकाव्यादय तद्विषयं तद्रतं गुफ चमत्कारजनक- धर्मविगेष तत् प्रमिद भाविक तदास्यमलद्वारं प्राङ्डः। तथाहि कवगिप्राय भाव तक्षस्वन्ितया भाविकमित्यर्थसच्चा। स भ भबू काव्येपु श्ामिद्ि समाप्तिपर्य्यन्त स्थितः । एतेनास्य काल पदवाकागतत्व न. महावाकयाघटित प्रबन्धगतत्वमपीति
कदेर मियायस प्रबधधमतले उदाहरति परसरत्यादि।
Page 197
द्वितीय: परिचेटः। १८३
व्यतिरुतिक्रमवलाद् गन्भीरस्यापि वस्तुनः । भावायत्तमिदं सर्वमिति तद भाविकं विदु:॥३६६।।
भाविकस्। नर्वेषां वन्तुनाम् अविकारिकेतिहत्तानां पवगां तदुपयीगिनां प्रामड्गिकति वृत्तानाथ्। उत्तज, नखकुट्टन, डदं पुनर्वसु दुदैद्विंविध परिकव्पते। अधिकारिकमेक स्यात् प्रासद्गिक- सथापरसिति। परस्परोपकारित्वम् अस्तीनि शेप। यघा, रासायणे गमचवितम् अ्राधिकारिक सुध्रोवादिचरितं प्राम- ड्रिक तवोय अङ्काद्विभावेन परसरीपकारित्वम्। एवनन्य- वाषि साच्ात् परम्परया वा वेदितव्यम्। तथा व्यर्वाना प्रज्न- तानुपयोगिनां विशेषणानाम् अक्रिया अननुठानम् अ्प्रयोग इन्वये सामिन्रायविभेषगोपन्याम इत्यव अ्रवञ् परिकर इति प्रकाशकार यथा विशेषणैवंत् माकृतैरुत्ति परिकरी मत इति। तथा सवानाना प्रक्ृतीपयोगिविषयागां ब्णना। किछ, उत्िक्रमवन्नात् वचनपरिपाय्या गन्नौरस्यापि वन्तुन. व्यतति: प्रन्फुटत्व वा हि नव्वेरनइ्वारसेदस्येय निर्दिष्टे ति भाव। तत् दढ मवें भावायन्म् अभिप्रावाधीनमिति भाविकं बिटु । भाविकालद्वार एव नैपासन्तर्भाव दति भाव. ।। ३६५ । ६६ यच्नेति। किव्जेति चार्घ। नन्यः मुसादय, पद्ट, तट- द्रानि उपन्नपादीनि चतु पष्टिप्रकागि, वृत्तव: कौणिकी त्वाद्ववतस्र, तदक्ानि नमादीनि पोडथ, लच्गानि भृप- कादोनि पद् करधत् प्रकारागि आदिपं्दन नाव्याल्हारादोनां
Page 198
काय्याटमें
न्न्या. स एज विवृतः परिभागवृत्त्या
वचामतीत्य विषय परिपर्त्तमानान् दग्ाम एव विवरीतुमल विगेषान्॥ ३६८ ॥ दृति पाचार्व्वदसिडन, कृतौ काव्यादुर्शे पर्यालद्वान विभागी नाम द्वितीय: परिच्छेदः। एए नें न प्राशोगदयमार्या्वगत्, वौधह्ञानि उपात्यका गीनि तग दश, नाम्याग्गानि गयादीनि ढग। ण्तत् सर्व यत् पगमाने गनान्तरे व्यार्वग्ित विशेषेग व्याख्यात तटिट न पग्माकम् अनवाव्तयेव दृष्टम् अ्रभिन्नषितम् अलङ्धार न प्रा कयितपित्वर्य तेपाच्च यथायवमुत्तेष्वन्तरभीव दति
उपमहरि पन्या इति। अलड्डियाणा सभावोत्ान्य नगरणाम् अनन्तम् अगेप विस्तर प्रपञ्न सहत्य मग्टद रमाणवृत्त्वा परिमितत्वेन एव मः प्रसिद्ध पन्या मा्ग मिम। गनेनैत पथा अनुमवणी अपरडि सातव्या इत्वाह 1 नामिनि। वाचा विषयम् अतोत्य परिवर्तमानान् वक्म- रयानित्वय तान् विशेषान् भेदान् विवशीतु प्रकाशयितुम् वधय एव धन्त शक। पुन पुनरभ्यामेनैव अपरेडषि वेदि- नन ्दति भाव ।३६C I
कायादर्गटोकाया द्वितीय परिच्केद।
Page 199
ततीय: परिचैद:।
यमकं तच् पादानासादिमध्यान्तवोच्रस्॥ १॥ एकद्वित्िचतुप्पाट्यमकानां विकल्पनाः ।
सन्पति अर्थालक्वरषु निरुपितेषु प्रथमपरिच्ेदे मामा- न्यती निरुपितेप्वपि शब्दालङ्गरेषु प्राप्तावसरतया तद्दिशेषान् निरुपयिघन् प्रथनं यसकमनुवदति प्रव्व्तति। अ्व्यपेत प्रव्यवहित: व्यण्त, व्यवहितव ग्राला खरुप यस्यास्तयाभूतादा वर्षसंहतः सरव्यन्जरनतट्टातस्य व्याहत्ति विशेपेर पुनरा- हत्ति: यमकमित्वर्य.। त्रपस्य विशषेषु पर्वोत्तव्पि श्रव्यहित- त्वव्यवड्ितल्भेदेन पुन्द्वैविष्यं पूर्वोन्चारितवर्ससद्दस्य क्वचिद- व्यवधानन. क्वचिद् व्यवधानेन पुनराहत्तिरिति। तब्व पादा- नाम् शदिगतं मध्यगतम् चन्तगतह्। एतटुपलक्षण पाद- गतमपि वोध्यन् उताव् वामनन, पाद पादस्यादिमध्यान्त- भागा: खानानीति। अत्वापि पाद इत्युपलचूय तेन पाट. पादखएडा: पदाईं समरूपयन् यमकस्व स्थानानीति बोध्यम्।। १॥ क्रमेर तत्तद्भेदान् निदति एकत्व दि। एकद्वित्िचतु- व्यादयमकानां विकतना: प्रभेदा: पद्मस्व प्रतिपादं चलार- सत्वार: भेदा इत्यर्वः ते च पनिनयमक एव वैदितव्या.।
Page 200
... तालाटमें
रगमर जल्ेषां मेठा: मस्ेदवीनय:। नकग टुष्कगसैव दर्खन्ते तेडत केचन ॥ ३॥ बानेन मानेन सव्वि! प्रगायोऽभूत् प्रिये जने। रणगड्डता कगठमाश्निष्य तमेव कुरु सत्पम्॥ ४ ।। मेवनादेन संसानां मटनो मटनोढिना।
र्-, यमिचतमा टिभागयर प्रथमादिपाटगतत्वात् चतु- ।स) तया मन्नयाहिभागयमकमपि। श्रयथ भेट अ्रन्यपे- . . ।हरग। मगा: समिश्नण योनियेपां ताटया: हा द नेवा यमसाना मेवा आ्रटिमशान्तमध्यान्त- P1व विततंज गत्यलवहन प्रतिविन्तग 6: . गदनेदम् प्रादिमधयालेपु सध्यान्तेपु मध्याद्येषु : :3 दाप नेति। ते च सुरुग बुनाध्या मुबोधाय, ण देवाया दवीध्ाह कनिवोषणमिति गेय। अ्रब वम दोल उदाकियन्तं दत्यर्य । २ । ३ H
पत एवि। विये जने अनेन ईदशेन मानेन प्राय मा विववन प्रति ण्वादय मान मा कुर इत्वर्य। लग प मति प्रियो वम्या अन्यमभोगचिल्वित। मा :.: न र वना धीे गोयीकपायितत्युकलस्मापि ल्वं कसन्ठ- य अदिद न प्रियमेव सवप मननज्ज कुरु, यपकारिगि नदा नवा तम नन्ाकरलात् गुरुशामनमिति भाव। : 2. ती वण्टिता प्रति ततष्या उक्तिरियम्। ग्रत्न मा-
नवत टगत निर्दिगति मेघनादेनेति। मदन: काम,
Page 201
ततीय: परिक् टः।
नुन्नमानं मन स्वीगं मह रत्वा विगाहती ॥ ५ ॥ राजन्वत्व: प्रजा जाता सवन प्राप्य सव्तिन्। चतुरं चतुरक्षोषितमन - कतव्रहे ॥ ह॥ तरखं केस्िदाक्रान्त कैख्वित् मद दिवीकमाल्।
रत्वा कामपत्नरा अनुगानेस व मह सुंमाना मदनोदिना सद- मपनयता मेघनादेन नेघगर्जितेन नुन्न अ्पनीत सानो वस्मात् तघोत सरोगा मनः विगाहते आ्वालोडयति व्याकुन्- यतीत्यय. मेघगर्अनस्य उद्दौपकत्वात् वर्पातु प्रमदाना मन सानुराग सकासवन भवतीति भाव। परत्र सदनी सटनी इनि द्वितीयपादगतमव्यवहितमादिभागयमकम् ॥५ H ततीयपादगतसुदाहरति राजनवत्व इति। चतुरभ्भोषि- रसनाया: चतु सागरपरिच्छित्नाया उर्थया पृघिव्या वारयन खम्राम्याशग्रहस पायिग्रहे च चतुरम् शालसुद्रकरग्राहिग- मित्वर्थ. भवन्त नत्यति प्राम्य प्रजा राजन्वत्व जाता. मुराज्ति देशे राजन्वान् स्यात् ततोऽन्यत्र राजवानित्यमर,। ग्रत चतुर
चतुर्घपादगत निर्दिशति अरखमिति। तव कैख्वित् शह्ितै अतुभि पदातिरथनागाखरहिने चतुरट्बलविदोने रित्वर्व. नद्विः अ्ररस्वम् आ्ाम्रान्त पलायितत्वादिति भाव. कैखवित् तघाभूत. दिवीकमां मव्न सरलोक याक्रान्त युद्ध- मरणादिति भाव :. जितो वा प्राप्तरस खर्ग जित्वा वा भोख्मे महोमिति महाभारतीयगीताध्याच भगवदुते। अरत्र रहिते-
Page 202
काज्ादरगें
मध्रं मधग्भोजबटने! बढ नेवयोः। तिभमं भमरभान्त्या विडम्बयति किं नु ते ।८॥ गरगो ना रगोहदामो हयो वा स्मर! दुर्दरः। न गतो नगतोडन्तं नम्तढहो विक्रमम्तव॥ ह।। रजितेग जितैनयन जीयते त्वाद्गैर्नृपैः। प7 मचेटगोनीन् रमकभेदान् टर्गयन् तब्नटान् क्रमेग सपन मगमति। हे प्रभोजनढने। पद्ममुख्। मधु- पपना समरमान्या भमराविमी पति भ्रमेण ते तव नैवयो: म॥ वम विडमयनि मनकरोति किम्१ वढ कशय। तो:4 गगने पभोग समरविववाममस्भवात् नु इति पव्क से र गहमवर गृन्यन पत। तमन्तस्तव मुख्पद्म नेव- गमर्ण स वमित दष्षा निजमुग्भृतमभभोज समरविलासेन गालयनोनि तमयामीति भाव। कैनित् तु अ्भीजवदने र्न मगस्वन पटमुका तव वर्त्तमानयोरनेवयोरिति योज- गलि। न उव्व नेति च पाठ तदा न विडम्वयति किम् घपव वि:्सवत्वेचेत्व्थ। अव मधुर मधुग्मिति वटने वदने
वारणा इति। हे सार। यत यम्मात् तव गणोहामी युद्ध- दबद भारण दस्ती वा दर्दा दुर्धय हयः श्रथ्वो वा न छ ने गेय, तन नग्मान् यडीपकरणभावादपोत्वर्थ: न. उ पत विरन्ग दत्यर्थ चन्त नाग नयत प्रापयत तव दमय पगे पायर्वमत इत्वर्थ। परव प्रयमतृतीयपादगत- ह. अ: ब्ो दत मादिभा गयमकम् ।। ट ।। गजिते गोसिक - • मे पाचि
Page 203
ततीय: परिच्ेद:।
नीयते व पुनस्तृप्तिं वसुधा वसुधारया॥ १०॥ करोति सहकारस्य कलिकोत्कलिकोत्तरम्। सन्सनो सन्सनोऽप्येष सत्तकोकिलनिखनः॥११॥ कयं तटुपलभ्भाशाविहताविह ताहशी। भ्रवस्था नालसारोढमङ्गनासङ्गनाशिनी ॥ १२ ॥ तैचोन युद्दुर्मदलेन वसुधा पृथिवी जायते, वसुधारया वसूना धनाना धारया धारावर्षऐन पुनस्तृप्ति नीयते च। प्रव
करोतीति। सहकारस्य श्रस्त्रस्य कलिका तथा एव मन्नन, सुरते क्णसूले तु निजदेशीयभाषया। दम्पत्योः कवन यत् तु मन्मनं त प्रचच्ते इत्युतरहस्यालापरूप: मत्तानां कोकिलाना निखनस्व सवन मम मानसम् उत्कलिकोत्तरम् उत्करठाकुलमित्वर्थः करोति। विरहिए उक्िरियम्। श्राम्त्र- कलिकाया: कोकिलालापस्य च अतीवोह्ीपकत्वातिति भाव:। श्रत द्वितीयततीयपादगतं मिश्नसध्यरहितमादिभागयमकम्। श्रत्र उत्कलिकोत्कलिकेति तकारस्य मध्यपातित्वेऽपि सवर- शून्यत्ात् व्यवधनमध्ये दयगान सखरस्यैव व्यन्ननस्य व्यव- धायकत्वाम्युपगमात् इति वोध्यम् ॥११॥ कघमिति। दह अत्तिन् प्रदेश तव उपलभ्भः प्राप्तिः तस्व आशा प्रत्याभा तस्या' विहती अभावे इत्वर्घः अड्गनाभिनी शरोरनिहान्तनी तादृशो अवस्था अङ्गनाम् अवलां माम् धारी- ढुम् आक्रमितु न अल न ससर्था ? अपितु समर्घा एव. त्वद्दि- रहे अह नृतप्राया जातास्तौति तात्पर्यार्घः। अ्रत द्वितीय- चतर्घपादगतं मिन्न्सव्यदहितमादिभागयसकम ॥१२॥
Page 204
काव्यादमें
निग्टह नेवे कर्षन्ति वालपल्लवशोभिना। तरुगा तरगान् क्टानलिनो नलिनोन्मुखा:।।१३॥ विशढ्ा विशदामत्तसारसे सारसे जले। कुरते कुकतैनेवं हंसी मामन्तकामिषम् ॥ १४ ॥ विपमं विषमन्वेति मटनं मटनन्टनः । महेन्टरुकलयापोढ़मलया मलयानिल: ॥ १५॥
निष्ट्ेति। ननिनेपु पद्मेपु उन्मुखा पतनाभिसुखा प्रचिन समग बालपलमवे नवपननवे. शोभते दति तथोतौन नमग्णा द्वोण छष्टान् आफटान् तद्दर्गनोसुकान् इत्यर्थ नरगान् युन नेवे निष्टह्य कर्पनन्ति निज्दर्शनोत्सुकनयनान् करन्तोत्य। थत वतीयचतुर्यपादगत मिग्त्रमव्यवहितादि- नागयमकम् ॥ १३॥ विगदेति। विशन्त, शमत्ता सारसा: जलपत्िविशेपा नािन् ताटृगे मारमे जन्ने मरोवरजले दय विशदा शुभ्रवर्गा पदी गजनमीतर्य कुरुतेन कुव्सितरवैग रवम्य कुव्सितत्व- मरेपऊवेन विर्गाहणाममह्यलात् दति भाव, मा विरह्िण- 'रन वावत् श्रन्तकम्य यमम्य शमिप भोग्यवम्तु कुरूते। ग्रव A
विषममिति। मनयानिल, अपोदमलया परति मानिनि नष दिमाव्यवार्टि : भाव, दन्दुकनया मह मदनन्दन मा र्व तयोत मदपरोतिजनन इत्वर्य, मन् विषमर . एप विवरय मदन कामम् ्रन्वेति यनुगच्कृति पद्दी
Page 205
तृतोय: परिकदः। २०१
मानिनी सा निनोषुस्त निषद्गत्वमनङ्ग! से। हारिसी हारिणी शर्म तनुतां ततुतां यतः ॥१६॥ जयता त्वन्सुखेनास्सानकयं न कघं नितम्। कसल कमलं कुवद लिसइलि सत्मिये ।॥ १७॥ रमणी रमगीया से पाटलापाटलांशुका। पयतीत्यय। धत प्रथमद्वितीयचतुर्थपादगतं मिन्र्रमव्यव- हितमादिभागवमकम् ॥१५॥ मानिनीति। हे अनङ्ग! मा मा ते तव निषड्ृत्व तूए- तम् अनवरतभरसम्पातेन तदाधारत्व निनौषु: प्रापयितुमिच्ु मती हारियो दारालट्वारशोमिनी हारिी मनीहारिणी दूयं मानिनी मानवती नारी तनुतां चीयताम् अ्रस्या प्रत्वास्यानादिति भाव: यत गच्कतः प्राप्तवतः मे नम शर्म तनुता वघयं मानिनी मान विहाय मामान्तरयति तवानुग्रह: कार्य दति भाव:। अरत्र प्रथमततीयचतुर्धपादगतं मिन्त्रम-
नवतेति। हे मत्प्रिये। मम प्रेयसि! त्रम्मान् जयता वशोकुर्टता तव सुखेन कें जनम् अलकुर्वत् शोभयत् तथा धलिमन्ति समरयुकानि दलानि अ्रस्य सन्तौति तथाभृतं कमलम् अकय कघारहितं बघा तघा क्यं न जितम् पपितु जितमेवेत्यय, अ्न्माकं चैतनानामपि जायना ते सुखेन अ्रच- तनानि तादृधानि कवनानि जितानीति का कयेति भाव।
मकम् ॥ १७ ॥ रमपीति। पाटलावत् तदास्यतरक्कुसमवत् पाटलम्
Page 206
वारगीवारगीभृतमोरभा सौरभास्पदम् ॥ १८॥ ्रत पाढाटियमकमव्यपेतं विकल्पितम्। लपेतस्थापि दर्ररवन्ते विकल्यास्तस्य केचन॥१६॥ मधरेगाटगां मानं मधुनेगा सुगन्विना। मतकागेद्गमेनैव शव्दशेषं करिष्यति ॥ २०॥ करोडतितामो गमागां तन्तीताड़ नविभ्रमम् कगोति सेप्ीं कान्ते च श्रवगोत्पलताड़नम् ॥२१॥
पारत्गतम् अशुक यम्या: तादृशी मौरभास्पदं शोभनगन्धि पा नपणो गरुगीभृता मोरो सूर्यमम्बन्धिनी भा दोप्तिर्यस्या वगमता वारुणोव सुगध मे मम गमगीया रतिम्रिया भव- विवि गेप। प्रथमद्वितीयचतुर्थपादगत मित्र्रमव्यवहितमा- निभागयमकम् ॥ १८ ॥ दतोति। दति उत्तरृपेग पाढादिगतम् श्रव्यपेतम् श्रव्य- नन यमक विकन्पित मप्रभेटम् उदाहृतम्, दढानीं तस्य प्ररप व्यपेतम्य व्यवहितस्य केचन विकल्पा भेदा: वर्र्न्ते
मधुनिति। मधुवमन्त, मधुरेण मनोहरग सुगन्धिना न्यगेद्रमनैव आ्राममुकुलोदयैनैव एगटशा हरिणातीफ : एम दव्योकोष भव्नशैय मनिति गव्दमावार्वशिष्ट कवि- : त न वघत रव्निथतौति भाव। अव प्रथमद्वितीयपाद- न्त नर्वदन मियमादिभागयमकम् ॥ २०॥ हर पनि। गमाणा गमगोनाम् अ्रतितास्त्र त्रतिरत्रः भा नकरतटन वसम वोणावादनविलनाम तथा कान्ते सेप्ें
Page 207
वतीय: परिकेटः।
मकलापोल्ललनया कलापिन्चानु नववते। मेघाली नर्त्तिता वातैः सकलापी विसुञ्जति॥२२। खवमेत्र गलन्सानकलि कामिनि ! ते सनः। कलिकासिह नौपत्य दृष्टा कां न स्पृशेदजाम्॥२३॥
नृत्वत्ेष च्लव्ारचन्द्रकान्त: शिखडावलः ॥२४।।
सम्र्यकोप वथा तथा अवगोत्पलताडन कर्गोललाम्या प्रहार करोति। एत्र प्रघमततीयपादगत वयवा्ित मिय- नाटिसयलकम् ॥२१॥ सवालिति। वाते न्तिता मवला मेघाली इनयेगी वप रमानि विसुकृति वर्षति ननु प्ात् अनन्तरमव वलापस पिचन् उद्नरनैन दर्त्तलानया क्लापिन्या सयूर्थ्या नृत्वते। व्याव्रनसिदम्। व प्रदमचतुर्घणदगत मिन्तर व्यर्वाहत- नाटिभागटसज्म्।22 ॥ सदमिति। ने कामिनि वयमेव दान्ानुनय विनैद . - गल्न् मानरप कलि दालह यन्मात् ताहश तब मन ढह वर्षासु उत्यर्थ नीपस्य कलिका कोर्द टृष्टा का दगाम् तवखा न सशेत् यविनु नर्वानिवेत्वय। वर्षातु अर्ति- कोमल मन. बिरहे कघ सान्विपनोति भाव। धव द्विती- यततीयपादगत मिन्न व्यर्वाहिनमादिभागयमक्कम्। २॥ पस्ह्ति। ब्राक्रीडशैलस्य क्रीडापर्वतस्य दमा चन्द्रकान्न मनिविशेषनिर्मितां रलीं खानम् आ्रनहय एप शिखावन: मयूर चलत् चारु मनोक् यत् चन्द्रकं नेचक तेन पन्तः
Page 208
जायाटमें :न गननादर्वीं विगतेऽय भुजेन ते। ेतोपा गामो वराहेकुपरिस्थिता ।। २ ५ । देन से रगीननाकरेग दिपतां हताः। न प्टजा ानि मनध्यावना दव ॥ २६ ॥ :णारगजीर वातेध्विस्ना भटैश्चमूः। पता्प पमिन कापि परागततमस्बरम् ॥ २७॥ " प्रनाद्ा गन् तृगति। प्रतर द्वितोयचतुर्वपादगतं : मे भर्गदतमादिभा गयस रुम् ।। २ ४ । I।18य उरर्वात। ने गजन• या अमी उर्वी वराहेग शूकर- म 'ना मग रता उदना मतो वगहे येठनागस वासुके ग लिता, पद्य ने तव भुजेन सा उर्वी राजकात् राज- मयूग उदव नियते। अव ततोयचतुर्थपादगत मिय ननमाटिभागयमकम ॥ २५॥ अगेति। हे गजन्। रगेपु द्विपताम् अन्तकरेग बिना- उन्ट ने तन करेगा हस्तेन हता, अतएव चरद्रक्ता रतसा- " करगव गजेन्दा करेगुरिभ्यां स्तो नेभे दत्यमर: मभरना दव मन्बाकालीनमेघा दव भान्ति। अत प्रया -वृद्लोवपादगन मित्व व्यवहितमादिभागयमकम् ।। २ दरीति। ढे गाजन्। वातैः ध्वस्ता: पाटिता: भ्र वेतव नगगजीव वृतयेणीव परा शतुपचीया चमू रहे तय मेनिके ध्वम्ता नागिना, अतय परागेः पलाय- दह्न ददुमेनिकाना पटरगुभि, ततं व्याप्तम् अरख्वरमाकाभं उने पगागनमिव पलतायितमिव धूनिनिभिरम्वरतलस्वादश्य-
Page 209
दतीय: परिष्ेट।
मातु वो भगवान् निष्णुः सदा नब्घनकुतिः । न ठानवबुतभवंमी मदानवरदनिहा॥ -= कसले. सल्वशने अमनर्ष्याक्षर्ा सुखम्।
सुदा रसा मनीततु हारलवसृरया। मट्सस्कृणः कमुइसक्बना, चनाः ॥३०॥
तादिनि गड ्व पततीवचतुर्थपाट्गत मिय्न स हित्लादियमकम्। :s। पातिति। न्दान तस्ट द वरदन्ती सेहहस्ती इद न्यावीडाव न इन्बन् इनि तवीत रु प्रसिड् दागव इमघली मउदन्कति भगवान् विछ्तु द दुधान् मदा पात। कव दितीयनौयचनु्वणदगत मिन् व्बहितमादि भाकयसवम्: २=r इरमति। हप्रिये' ते तब व मिर छले मनरस नमाः बेका यद्र ताटड्र, तवा मुखं वमलयीवर इम्लस -इंधकरम वतस्त वमनत सत्मीरित कं उतम उम्मदिष्पु न्नेड मध्ये पतीसम् हगख करोषि: अमितु सर्वानेव इन्ादयमीत्व। अव् सर्वपादगत मिन्न व्यवहितमादि- भागवमकम्। २८८ मुदेति। उदारा मग्य रवानि भृषर वार्सा ता. मदेन अमन्तय: दुरन्य हयो दामां तथोता. तथा पदस विकालं बइन यासां तथानूता प्रमदा: मुदा रमपं नियम् घनवीतम् अनुगतन् पधीनमित्वर्यः कतु इमा. रता। शद्र पदम-
Page 210
.. 1 काचाटमें
इ श्ोनपघानामारुतैर्में हतं मनः । ?: गपि से दति ! मारुतैरपि दक्षिगौः ॥ ३१ ॥ मग का- ने बनां तनुमव्यामते स्त्रयः । दाय नत् सेट सुराजितमुखेन्टव: । ३२ ।। .गi गपरगभेटोऽप्येष दर्शितः । पवयोनाता विकल्पोऽप्यस्ति तद्यघा।३३।
Pशवयपोय मिश्त व्यवहितमाटिभागयमकम्
= गर गित। से दृति। अन्यपुट्टानां कोकिलानाम् " गहलान कदारे, ते तव उदितैः कथितैः प्रियाक्रेग- गसशव7, तथा दविगे साकतैरपि मे मम मन
न। व्गादभागयमक्म् ॥ २१॥ मनि। तन छोग मध्य यामां ताः, चरद्ि: गल्ि: 4: 6ग नता मुशोभिता मुखेन्टव: मुखचन्द्रा यासां · : 1. नया सरया मधपानेन जिता कोलघ्ा यासां तथा- .. , वग कामिन्यः यूना तरुणानां तनु गरीरम् अध्या- क वव प्रथमवनुरययो्द्वितीयततीययोय मियं व्यर्वाप्त ६दलगगम रम।३ ॥ दनि उत्तप्रकारण एवः व्यपेतानां व्यर्वाव्ततानां कग प्रभेद दर्शित उदाहृतः । भ्रव्यपेतः भ्रव्यर्वाह्ितः हह- वर्य हतय आात्मा एम्य ताटृय' उभयमित् इत्यथ:ं उ5-ववेद ध श्र्ति, तत् यथति उदाहरणार्यम् ।३२४
Page 211
ततीय: परिचेदः ।
मालं सालंवकलिकासालं सालं न वीचितुम्। नालीनालीनवकुलानाली नालीकिनीरपि ॥३४।।
तारतारम्यरसितं कालं कालमहाघनस्॥३५ ॥ याम यामतयाधीनायासया मरयं निशा। सेति। सा मम आलो सी सालस्वा लम्बमाना या कलिका कोरक: तया सलति शोभते इति तथोतां, मालं हसभेदं वौचितुं दष्टं न बल न शक्रा, उद्दोपकत्वादिति भाव, आलौनवकुलान् वकुलासक्तान् अलीन् भमरान् य्पि वौचितुं न धल, तथा अलोक विद्यते यापां तादशी: मिप्या- वचनेन प्रियस्त भागमिष्यत्यचिरखेत्यादिना सान्त्वयन्तौरपि मखोरिति शेष: वोचितुं न अलम्। विदेशस्थ नायकं प्रति नायिकाप्रेरिताया दूत्या उक्तिरियम्। अ्रत्र सर्वेंषु पदेषु मिन्र्र- मव्यवहितमादिभागयमक पर प्रथमद्वितीययोस्तधा दतीय- चतुर्घयी: व्यवहितमपीनि श्रव्यपेतव्यपेतत्व बोध्यम्।। ३४। कालमिति। का विरहिशीति शेष: अनालच््या मेघा- चव्रत्वाददृश्या: तारा महत्यः समुज्वला इरत्यर्थः तारका नचताणि यत्र तघोतं तारतया अ्त्युच्ततवेन रम्याि रसितानि भेघगर्जितानि यस्मिन् ताटयं तथा काला कषावर्ण महान्तः घना मेघा यव्िमिन् तघाभृतं कालं विरहिणा प्राएनाशकत्वात् यमस्वरूप कालं वर्षाकालम् दचितु द्रष्टम् थलं ममर्था न कापोत्वर्घः। अरत सर्वेषु पादेपु मिन्त्र व्यर्वाहत तघा प्रघम-
यामिति। यामवयस्य मरहरव्ितयस्य अधौन: पायामो
Page 212
काजाटमे
मराम वियाऽसर्ला या मवा मथितेव मा॥३६॥ पाटाटिगमनाविकल्पसेदशी गतिः। हरमेर विकल्पानि यमकानीतगगपि ॥ ३७॥ न पतत्भयाद् भेढा: कार्त केनाव्यातुमीहिता:। हगभिसता से तु वरगर्यन्त तेडल केचन ।३८॥। भिगणी। गतेन्ट्रियो न हीयते वतर्भवान्।
। पगणा ताखथ्या वियामा रजनीं प्राहुम्लकाद्यन्तचतुष्ट्य-र नन निमा रजन्या मरण गाम सृत्यु प्राप्तुवाम वय- ।। .: गय निभागा मातिशयोद्ीपकव्वाद्वितह्स्येति भाव श॥ मनमा या कालाम गयाम अगक्ाम यम्या- हिम कानमयापगाम उत्पर्ष मा प्मवरतवा या श्रवर्त्ति • व पायाति पाप्ोतोति तथाभता मती तड्पूर्नकात कणना दिf र्यम्। मया मितेत्र नाशितेव, मम तु fi 'n स fिन मा नपमिनो मदियोगेन सियत ष्वेति िग वावस्यान्भवेन निव्ापोतिरियम्। अरत रदए मियमववहित व्यवहित नाहिभागयमक्कम् ॥२६।। थ ा पाढादिम्बयमकाना विकपम् मैदम्य द्ति सद्गी एवम्प्रकाग गति नियम। उनगणि अपि न पत निक व्नन संव्यानि । ३ ।। न म। प्रपदभयान विस्तारभवात् कार्तृ सेन माकत्येन अगगत् न ननिगिता न नेिता, वे तु भेटा टुप्करलेन मता व्याता, अव ने केचन वग्यन्ते उदाञ्डिवन्ते ॥३८॥ वयूत पनि। सिग आरयतिकुत्तर कालो यम्य तत्सम्वुद्ो
Page 213
ततीय: परिकेटः।
पसायतैयतेऽप्यभृत् सुख्वाय तैऽयते चयन् ॥३६॥ सभामु राजव्रसुराहतैसुखैः महीसुरागां वसुरानित: स्तुताः। न भासुरा: यान्ति सुरान् नते सुपा: प्रजासु रागात्मसु राशितां गताः ॥। ४० ।। तव प्रियाऽसञ्चरित ! प्रसत्त ! या विसूषयं धार्य्यमिहांशुसत् तया।
उत्तर काल शायतिरित्सरः। ह सििरायते। निवन्नचित्त। मत्यर्थ: भवान् यतेन्द्रिय जितेन्ट्रिय: श्रत. यते' सयसात् न होयते घतो भवति, ते तव अमायता अमायित्व मायाराहि- त्यमित्वर्घ. इयते एतत्परिमाणाय वय नाशम् थ्यते भ्रगच्वने प्रत्याय दत्यर्थ. सुखाय अपि अ्रभूत्। अत्र सर्वेषु पादेषु मित्रमव्यवहित व्यर्वाहितञ्ज मध्यभागवमवन् ॥ ३६ ।। सभास्विति। हे राजन्। सहोसुराण भृदेवाना ब्राह्म- पानाम् असुराहते सुरापानन चहते अनाशिते: पवित्ैरिति यावत् वसुना तेजसा सवदत्तघनलाभेन वा राजिते. शोभितः प्रफुह्लैवा सुखेः मभामु सतुता कीर्निता भासुरा: ममुज्ज्वला: तथा रागालतु न्रनुरागपरासु प्रज्ासु राशितां बहुलीभावं गता: ते तव गुणा सुरान् देवान् न यान्ति न प्राप्तर्वन्ति, मुरा धपि एताहन्सुणवन्ती न सन्तीति भाव। अव सर्वेंषु पारदपु मिन्त्रं व्यपेतञ्ज मध्यभागयनकम् ॥४0॥ तवेति। है असच्वरित! धूर्त्त! हे प्रमत्त। अ्नवहित ! या तब प्रिया, त्वया प्रेमासदत्व न कोर्च्चमाना इत्वघं. तया
Page 214
...
पयोजनं नास्ति हि कान्तिसत्तवा ॥ ४१ ।। भवाडगा नाग! न जानते नते इमं निका गल मननसैनते। उा रेना गिरपा नतेन ते शालन हेन्नामेन तेन ते ॥ ४२ ॥
ण ग गानन्निशेष तेग मनया मत्ा अगुसत् " वभवण पाये, तशान विभपणधारगम्य र्तो- का 7रगापयोजन न तु शोभार्शसिति भाव,। नन म.गरमस्ु इत्वत्रप्रयोजनमिति १ ला वामािकमलयनया हेतुना प्रयोजन विभृ- 1 गग भर्गति अप नाम्ति सिन नियत ण्वेलर्थ। अन्या- गःनाय रगलेदरजासमी कथमस्या विगग इतति पृच्कन्त भ वविम। पत सनैपु पाठेपु मिश्त व्यर्वहित-
र्गता - नाथ प्रभो।भवादशा जना नते कथ भमम आस्वाद न जानते न विर्दान्त, यत सवतता : - " उ्वूना द से गव्नतनते नति प्रभुता चेत्वर्व विरद्वे " 2 वावे वनने दति भाव, ये जना दौना एव दरिद्ा -' ने नेन टेन्पूरमेन टैव्यरूपेग विपेण हेतुना नतेन :. र ग ने नम अनम् अत्वरय चर्गन्त अर्प्रतिवेन त्ा मेवन्त द. वर्षेत कर्मोग पषी। अव सर्वेपु पाटेपु मिन्मव्यव- नगदु इम्मलागयम कम् । ४२ ॥
Page 215
ढतीय: परिचेट:।
लोकास्तितेन शुचिना सटनोदितेन व्यालोकितेन लबुना सुरुगा गवेन। व्याझक्ितेन उ्शवेन न नर्मितेन
Page 216
कायादमें
मारयनामुरमा रमयन्ती माग्भूतमुरुमारधरा तम्।
मा रमागनमाग्मवैति॥ ४५ ॥ नयानगालोवनयानयानया- नयानगाव्यान् विनयानयायते।। न गानगामीर्जिनयानयानया- नगानगांस्तान् जनयानयायितान्॥ ४६ ॥
भिाम पमपामिलय नाम यम्य तथाभूत तथा अरप्रतिमान भगजर मानो गम्य ताडम सर्वाभिसतमित्वय। आ्रत्मान ाधामानमित्यय आनमत नमस्कुरुत। अत् सर्वेषु पारदेपु ववगाति व्यर्वहतन मिय्य मध्यान्तयमकम् ॥ ४४ ॥ हर्गन। उरमारगि मवणभूपणानि धरतीति तथोक्षा, १म' मृरगी व्याटिति व्याडि। तथा मारमै पचिविशेष- गनऊता मारमा मगव्दा कानी यम्यास्तवाभृता, मा रमगो वनम् वानियन्त मारभृत जगतमु सारत्वेन ग्णित त नम सरमा वा मलेन उमवन्ती प्रत्यालिद्गनेन सुसयन्ती म. रमयनम् प्रसृतम् अमारम् अ्ररवैति, प्रियालिङ्गनसुखा- म- नृकडमयगचृतीत्वर्थ। अब् मर्वेयु पादेपु मिनं व्यव- हतय दिरवयमकम्॥४५॥ न्ये। न अनवायत। अनया अपावरहिता आर्यात- गृमन नमसंधनम्। है प्रभी। अनया नयानयालीचनया
Page 217
ततीय: परिच् दः।
रवेग भोमो ्वअवर्तिवोरवे- रवेजि नम्लतुलारगौरे। रवेरिवोद्यखव पुरो पतसवे- रवैत तुल्यं रिपुसस्य सैरवे ॥ ४७ ॥
नयः नीति चन्त दुर्नीति तयोरालोचना तवा मदमावेक नैत्यर्थ अनयान् नयरसितान् व्यस्य शुभावविधेगानवे घ्रा नयने अतुषाने पन्ान् जनान् विनव विनीतान् कुरु, भव- त्रीतिमार्गानुमारी स्ान् विधह। विद्व जिनयान जैनमार्ग यान्तीति तघोह्ान् दोहमतावलस्विन धयानम् प्रमार्गभ अपन्यानमित्वव वान्तीति तादृशन् अपघगामिन गत एव अनवात्ितान् दुनयानुमारिय यान् जनान् यवानी गत- वानसि ये सड् हतवानमि तान् त् विष्यु यान्तीति तथा- भृतान् वैश्वषसावलम्विन जनय कुर। इति ममुदायार्य। पव प्रवस्ततीवयीसत्यवहितमादयन्तवमक मिव्न हितीय-
खरेति। सोन भृमिसुत, नरकासुर ध्वजवर्त्तिन खो- हप्परयध्जस्वितम्द वौरन्द वौर्व्यगालिन वे. पाचिर गरडस रवैग नादेन अनुलम् सनुपमम् असाग गौरव यन्मिन् ताहमे भेरवे भयहर सयतति मगामे पर्वेति उद्देजित वामित एत्य। तर्वाहि खे सर्दन्देव उग्य्य तन्द हर योहषाण्य मिहन्द च पुर अघ्रे रियु नरकम धरवैरमषम्य तुत्यम् भ्रवेत ज्ञानौत। त्रीह्वपास् नरकामुरर युद्धह्वत्तमिदम्। श्रव नर्वेषु पादेषु मित्त्रं व्यवहितमाद्यनयमकम्। ४०।।
Page 218
कागाटमें
मगमगातव्विरामया मया। मयामशर्तति निशयामयामया- मयामगामूं करुगामयासया॥ ४८ ॥।
मोनि। पलाय पदविभाग। मयामयानसाकलासया- मगाम। पगाम्, पगातज्रविगामया मया। मया, श्रमयात्तिं निगपा. गमगा, पमगा। अमय, शमय, शरमू, करुगामय, पाभता। से प्रमय। नाम्ति माया यम्य तव्सखुदी, हे अरक्र- " दगर्य श्काइलोपो महाकविप्रयोगादविरुद्ध। हे नरणामय। मरे। आस रेग कामपोडां याति प्राप्नोतीति पापया तेन पामया धातोगतक मसाद्यचीति आकारलोप। आामा्तन वत्यर्य मया मह्ठ मय अपचय अमय उपचय. साध्याम यपनयोपचयाभ्याम् आलस्वाः आश्थयगीय, वृद्धि- अगगोललात् दति भाव:, य. कलामयचन्द्र तम्मात् श्रमय गग कामपोडा यम्या ताटृगीं चन्द्रम्य कामोहीपकत्वादिति भन्र, वमू रमगोम् आमय योजय। यते श्हम् त्यातव्य. विगसींनवमान वेपा ताटृणा यामा: प्रहरा यम्यास्ताटृश्या दीवंयामवा उत्यर्थ, नाम्ति मा परिमाग यस्यास्तथाभूतया मदीघंवा उत्वर्य, तथा ब्रमया नाम्ति मा शोभा यस्या: नवुंतवा ध्निकुत्मितया विरहिगामिति भावः निशया रहन्या देतुना अमवेन अमास्या तम्या द्ति भाव, शत्तिं दणटा तदपास्या मातिशया पौडामित्वर्य. अयाम् श्रम्राप्रवम्। द्ग ममूदायाय। मखराय प्रत्युक्तिरियम्, प्रत् सर्वेंपु पादेपु पयरदित मियमाधन्नवमकम्॥ ४८॥
Page 219
सृतीय: परिष्ेट:।
मताव्यतटुत्तमता विलोसता- मताग्यतस्ते ससता न बासता ॥ ४८ ॥ कालकालगलकालकालसुखकालकाल! कालकालघनकालकालपनसाल! लाल!।
सनामिति। पदविभागचेष। सतां धुनाना. श्रारमतान् प्कानतान्। चनापलळा, पग्रिमानुलीमता। मतौ अ्र्यती, उत्तमताविलोमताम्। व्तान्यत ते ममता न. वामता। है माषो: अताव्यन चलिष्टवर्मरास्त तव मती प्रारमता विषयव्ाहत्तानां दोगिना सतां रन्वतान् पकामता निस्टहतां ुनाना कम्पयन्नो तिरन्दुवतीत्यरय पतापेन अल् शेन लवा प्राप्ता खवाभाविवीत्वर्य अग्रिमताया मेछताया चनुलोमता भानुकृत्यं मया तादशी केडतनम्पाटिनी तघा उत्तमताया गुरवत्ताया विलोमता प्रतिक्लतान् अयती प्रगच्चन्ती गुर- वत्वसमानाधिवरण ममता दपसपातित्व नर्वत्र समदर्शित्व- मित्वर्य विदते. वानता प्रतिक्लता नेत्वघ। वस्चित् माधोगुरकोत्तनमिदम्। धव्र नवेदु पादषु व्यवहितमाटि- मध्यान्तयमकम् । ४८। कालेति। पदच्चेदरयम्। प्रथमपादे एक पटम्। काल- कालघनकाल्वालपनकाल. काल। कालकालसितकालका. लवनिका, छलकालकालका. ग्रागलतु. कालकाल, कनि- कालकाल। डे कालकालगलकालकालमुसकालकाल! काल:
Page 220
कागादमें
- TII पभाना ग काल लीकोतित दूति कारमा नोगफण्ड, जान सम तथा कालमुम थ. सपा रर अनमनगलकालकालमुखा तेवा द.म ावानि शादते उवि तव्सस्पुच्ो तथा है MIMTRRITRNनकान क जलम् गालाति रटता 2 अम मजन गत एन काल ससावर्गो यो घन मेघ ो" गाने मसमे व्षशिलये कार्वन्ति गव्टायन्ते इति का- शपमासवक मयुग इत्वय के शब्दे इत्यस्य क्किपि गम। तगाम गालपनानि सुखानि कानकालघनकालकाल- परनि तदतु कननते गब्दायते इति तत्सखुबी रयूरनादिन्, दय॥ एनय, ने कालकाल। कालस्य यमस्य काल महारक: नभगर, वमभर्वािवल्तेक इत्यर्थ,। किन्न, ेकन्निकाल- नन कनकालम्य काल कल्किरूपैग दपडयिता तत्सम्बुद्ी, ? हन: 2 कण। कानकालमितकान्का कालकेन कषा- मतवा पालमित शोभित क शिव, ये, ताटमा, अलका: नररुलना वम्यास्तादगो, अन्नकानकालका अन्नकान् चूर्ण- क ननान अनने मुक्ादिभिभूपयतीति अन्काली अ्ल्ङ् सूषवाममित्वव्य पगि रूपम्। तथा कनमेव काल मधुर यथा तवा कयनीति कालका मधुरभाषिगीत्वर्य ततब अलकाली दछो वालका चेति कर्मधारयः, नननिका ललना राधा :ववे भागलन् तव धनुकम्पनीया भवतु दति निर्गलितोऽथं.। छड्प प्रति गधाया. मख्युक्िरियम्। अब सर्वेषु पाटे
Page 221
वतोप: परिचेट।
सन्दध्यमकस्यानमन्तादी पाटयोहयो: । उन्रान्तर्गतमव्वेवव् खातनोबाद कौलय ते ।५६।। डपोढ़रागाप्यवला मदेन ना मदेनना मन्युरसेन चोजिता।
दूतापि तानय समास नेवते ॥ ५२ ॥
नन्पति सन्दश्यमव्रस्थान निर्दिशति मन्शेति। न्वट यमक मन्दशाहात यसक हरा पादयी कन्तादी प्राभ- पादन् छन्त द्वितीयणदस आादि तथा हतौयपादन्य पल्न चतुर्थपादव्यादिन्न वाक्रम्य सितमिति ईष। एतत् उमेपु यमकष धन्तगंतलपि रवेस भोस इत्दादी पत्तिमणलय. खातन्द्रंए प्यगुमावन कीस्ंते विभेषादिति भाव। ५६। हपोटेति। ना वला मदेन योवनजनितविवारय उपोट. उदिक राग अनुरागी वस्दास्ताटमी मव्यनुरानिरी अिमदेनमा ममापरधन हेतुना मन्युरमन क्रोधवेगन योलिता क्रोधपरवशा पत एव वोजित पभिनिवेशित ना मन यन्दा तथामृतान् धन्द्वतापितान् चनङ् वासम् यह- तार्वतया तापयतीति अनइतापिनी तस्या भाव ता गतापि मती मम इयते एतादमाय तापाय न अम. न बमेब न अपितु वभूव एवेत्वर्थ। मखाय प्रति वसचित् मानिन्या प्रत्यास्थातस् उतिरियम्। छत पूर्वाहें मदन सा मदेनस इति उत्तराचें च इतापिता इतापितेति सन्दध्यमकम् ।५३।
Page 222
का गावमों
पंभाम. ममुदुगः स्वादस्व भेदास्तयो मा रठाभामोडणनंजाता व्यज्यते म जिटसि।।५०। नामा गलरा वर्जा, परसावतमानया। तदति नाह पलवा वर्चच परसावतमानया। सनग:
गा. भागयम यनि दशोंगला सम्पति समस्तरा है नस दर्गगनसाड प्रांभ्याम दनि। सर्वष पाठ दागयभाव पनगजत पमुन् प्यात ममुहगद्वा नम्पुटक "गह। म गया भागदगात्मक तथा नय पाददवरत्क उति ॥ नाशा। गण समुदष्य तथो मेदा प्रता दता। *॥१ पर्मतोगी वृतोवचनुतों च गादी तुले इलेक, प्राशव मेवा विवोवनत्र्ो न तता ववि द्वितीय ता प्रथम- काग विवोपलतोया उति वृतीय। पाढाभ्याम गावि वने- भापण सविन तवाच प्रथमी द्वितीये लतोये चतुथे च द्नब्य। दितीय बतावे चतुर्थे चेति हो। वतीयचतुथे 1 वेम । पुनव प्रथम् दिनोवे वृतौवे च, द्वितीये चनुर्धे च, ्व वृतीवे ननुषें च दति पट। मिनित्वा च एकादशविध उन्वत म निदणन वन्यमाणोकढाहरणी व्यज्चते व्यतीक्रियते
नत। परमायात अतिदीरव मानो यम्या ताटृ्खापि उका न अनिस्यिा मत् स्वभाव व्यवमायय वम्या. तथा- समेय लवा नवा पुरुष न वच्च, न प्रत्वाख्ेय। परम् * हरमानया यमवत्वा मत्वा आस्धेय आटर्त्तत. तथा आ- कार्यध। तवायमुद्यम न म्यिरतर, अ्रत वा ताप एव फन्त तम्मात् वयाय सबसे तिष्ठेत्
Page 223
हृनीय: परच दः।
नन्टनरा जिता माननवा ससेत उत्ान रानिता साननवानसेत्व। विनाशिता के सवतायनेन विनाऽशिता वैभवतायनन ॥५५ ॥ कलापिनां वासतवोपयान्ति हन्दानि लापोढ़घनागमानास्। दन्दानिलापोढ़घनागनानां कलापिनां चारुतयोऽपयान्ति॥ ५६ ॥ तथा यह त्रियतामिति मानिनी प्रति तव्तसा उति। गत प्रघमतीयो द्वितीयचतुर्थी च तुत्यादिति समुद्भेद ।५४ । नरा इति। माननया सम्मानेन समेत्य सङत्व सि्पर्तन पति ऋध्याहाय्य, मानवतत्वर्य भवता नयनेन सग्रामगमनेन जिता परामृता नरा. रिपव इत्यर्य, माननयवो सन्गान- नोतो. शास सेपम् पभावमित्वर्य एत्य प्राम्य न राजजिता न शोमिताः। पलायमानानमिया गतिरता. येतुन तवा तेषा गतिमाह विनाशिता इति। तघा वैभव विभुत्व तायति विस्तारयति इति तघोकेन तायृज पालनविस्तारयोरित्यस्तरात् नन्दादित्वादनप्रत्यय.। भवता विनाशिता वे निहतास्तु रिपत विना पलिरा गभेप दत्वर्य अशिता भचिता । राज्ज: नुतिरियम्। चत् प्रथमद्वितीयी तथा ततीयचतुर्यी च तुन्यी दूति ससुद्रमेट : ५५ ॥ कलापिनामिति। लापेन बेकाध्वनिना उ्ट मन्नानित' घनागम. वर्षाकाल ये ताहमानां कलापिनां मवराां
Page 224
:. . गमाजों
उरछापा मीगोपयोधर दर मा समानिज्वत जीवितेश्वरः ॥५० ॥। ममा मणगामाना विभृषिता गृगअरेति सगालनिर्मलैः । 7भणा गाभगा उपयान्ति मत्र कन्ते गोभां प्राप्त- 1' ॥1। त ग इन्निनेन मताागना प्रपोढ निरम्त ., त ाजपग नन मात् काय्यतालादि वाद्यमध्यतृत्य- र म:ेिनि यागमी येषा तादृटमाना परलकवृत्यानाम् 1. ग उगाना मढगनित्वादिति भान के जले लप- : व गशना रु नागिना समानां च आ्ारुतय, मधुरखरा रागिनमिदम्। प्रव प्रथमचतुर्थी तथा १.नोव वया दति ममुनभेढ ॥५६। नेता मनटवा मृदया, प्रवजिते अत्यते माने सात्मया म ता वरवलला ववेन मान बनन्वा, तथा दयया वर्जिती रू न्स पान्ा मभावय यस्या तथाभृतया मया नमन् छता- तदन्वा पाठवी पतन् जीवितेमरः उरमि वनतम उपा- कन धर्मित पवोधरहय यम्मिन् तद यथा तथा न ममा- विमुत नाविधन। नादक निगऊत्य गनितमानाया उला भवृतापोतिग्यिम्। श्रव प्रथमद्वितीयो पादाव-
पर्यता से गदन्। तब मृणाननिमलै: मृगालवत् न- ए अवना वनामुगवहिता इन्द्रेष निषृतत्वात्
Page 225
तनीय: परिकटः।
स भासुरागामवला विभृषिता विहारवन् निर्विन सम्पद्ः पुराम्॥ ५८॥ कलङ्कसुतां तनुसद्ध्यनामिका सनदयो च त्हते न हन्तः । न वाति सृतं गगने सवन्दुखे कलङ्वसुतं ततुमद्ध्यनासिका ॥५६ ॥
निरनतल्वात् इलासुरोवातविहीना इत्व विभृपिता देव- भोख्यट्रव्यजञाते विशेषेण सज्जिता सुगका देवाना ममा आरीहि नाल्दा न त्व विभरषिता विशेषेग बलक्कता वना विदारयन् रमयन् तन् भासुगणा दोप्यमानाना ममडानाम् इन्दर्ज दुरा नगगणा सम्यद निविश उपमुडस्व। गज्ञान प्रति हैतालिगसोहिरियम्। प्रघमततीयो अभ्यसाविति
वालनिति। वाल मपुरम् उक वचन विलामिनीनामिति तव्याहाय तथा तनु चौग मध्य नमयतीति तघोता खनइरी च अचित् मव्यशव्दस् धकारदिर्माव। लट्टते ला दिना क जन न हृन्ति न पौडयनीति पितु सर्वमेव इत्वर्य, अत कारगात् भवपतुखे भवाहर्े विषये गरने मवादृशा निर्तेन्द्र- यारा गयनायामित्वर्य हिनिसितम् पनामिका पह्टछत- सतुर्यो पद्कुलि, कलहमुत निर्दोष तनुमत् शरोरिभृतम् नपर प्रादिनं न वातिन गच्छति ता बिना धन्व न गगवति दूत्यर्थ। कमपि नहान्त प्रत्युतिरियम्। अरत्र प्रयमचतुधौ पादावभ्यस्ताविति ॥५८॥
Page 226
कायाज्गें
गगर ते दिनु रजय मैनिका वितन्ततेडजोपम ! दंशिता युवा। रिन्नरीजोऽपमटं शितायुधा रिगज कर्वन्ति कुलनं ताखिन: ॥ ई० ॥ निभर्ति भृमेनिगं भुजेन ते भुगनमोडमा सारती मदज्ितम्। गणातगमं कामवेल भृधां भतत मा साछा तो मढचवितम् ॥।ह? ॥
थग दना से गजोपप्। गजगाजमद्टग। नागयण- # ( शा अमम ' ग7 ( ् च्छामा उत्यमर। दंगिता मबादाल मितानि तो पानि गायधानि वेपा ते तथोता, तथा नर्गधन मगवनना ते मेनिका, योतृपुरुषा युधा मशमणा दिन यशा वितनन विस्ता्यन्ति। तथा दिपा अवप अनव नितन हेहरतम् प्रतेज नेजोहौन तथा अमद निमद निग्ददार वा कुर्षान्त। विजिगोषुस्तुति
वजलीने। हे गनन्। भुनद्मो वाभुकि ते तव भुजेन पस पर वद्भुनपानाव्ेनेत्थ भनवेलय भूमगइल बिर्भान नम पतारन गर्वा न विधय दत्बाह रमरत इति। स्प्रर्त
Page 227
ततीयः परिच् दः। २२३
स्मरानलो मानविवर्द्विती य: स निर्वतिन्ते किमपाकरोति।
समन्ततस्तामरसे ! चरोन ॥। ६२ । प्रभावतो नामन ! वासवस्य प्रभावतो नाम नवासवसय। प्रभावतोऽनाम ! न वा सवस्य विच्ित्तिरासीत् त्वयि विष्टपस्य ॥ ६३ ।।
मट गदें सास्त्र गम गवें मा कुरु इत्वर्यः। राजानं प्रत्युप- देशगर्भस्तुतिरियम्। अरत् द्वितीय चतुर्घावव्यस्ताविति ॥ ६१। सरानल द्ृति। तामरसेक्षणे। मानेन रहोत्पलनयने। रकोत्मल तामरसमित्वमर। है अरसे। अरसिवी। मानेन विवर्द्धित विशषण हर्दि गत यः सरानल कामारिनि., स ततः विस्तार गत. सन् चगेन उत्सवेन सम समन्तत. सर्वतो भा्वनित्वर्घः। ता पूर्वानुभृता निर्हतिं सुख कि न अपा- करोति न निरस्यति पि तु निरस्थत्वेवित्वर्य. अ्रतः नितरां कामपोडिताति मान मुन्ज दिलख्वेनालसिति भाव। मानिनी प्रति तत् सस्युतिरियन्। द्त् ततीयचतुर्घावभ्यस्ताविति
पादत्रयाभ्यासं क्रमणो दर्शवति प्रभावत इत्वादि। है प्रभावतः प्रभावात् प्रभावत प्रभा दोप्ति. तत्तन्यन्नस्य वाम- वस्य दृन्द्रस्वापि नासन। नसयतीति नतं करोतीति तत्- सस्वदी, यन्रभड्गपारिजातहरणदिना द्ृन्द्रस्य गर्वहरणादिति
Page 228
कायादशे
सरसागगा वन्नता रगानां पर्सागगा नन्नवारगानाम्। ननी, म्लीर्व्यीम विधाय कन्धन् परमागगाऽनलवारगनाम् ।। ६४।। न पन ने स7मलज ! मिय्या गानाप्ममावितानाम्।
गह नमवृस तगि गन अम्म वशास्तम् बिः पमा पनि नगमाण नामय गामवम मुगया क्््थर्ीकंद नामीत भोगिना मगपानो पग वजादिक मतत प्रवने इत्यथ। यौक्कपपर
पर्र्ग : पराव पर उत्ऊष्ट अय गुभ .ववगगुस, ह वामकन्पाणितनित्वर्य है वन्न तन गग्धति गवुनिनि तत्स्त्रुजी वारयने किषि रु 1 अनलय नि वना वनवन्त अरम्ञादिताटप्रत र वसन वेषु तयोकाना तथा प्रघन्ान् दुव मूरलन- अवववारणा तेया रसना परम्पगया मम रक सजवित्वये धृन्नोविधाय व्योम आ्काश : -: दघन मन पर ब्रेष पर गलु पराया गतवान् जिर ६छ पराएवकाठ वाधानीघ्यी मध्यमपुरुषैकवच नीयस। श्व प्रथमद्दितीयचतुर्या अ्रभ्यस्ता
त रेवलन निवेत पमसाहितातास कव
Page 229
ततीय: परिच टः।
भवदिघा नाममसाहितानां
7 सन्नाहितोऽमानम ! राजसे न । सन्नाहितो मानस ! राजसैन सव्वा हितोऽमानसराजसेन!॥ ६६॥
चित्तानान् प्रव्यवहितानामित्वर्घ तघा घममा घमटया श्र हिता शत्रव वेणन् अधिकशबूगामित्वर्य भवद्िधाना मिध्या भवत् अमत्य भवत् विधान कार्य यस्यास्ता कायेंपु अपरिरतामित्वयः। तथा अ्रनमः विषम. वः श्रह्हि सर्प, तस्दैव तानी विसारी वस्या. तादृशी प्तिवक्रदारुणामित्वर्घ. पुनस भवे उत्पत्ती ववयमात एवेत्र्व दिवा द्विविघ वन प्रापा. अर्वरुप वस्दा तघानृतान् अर्ानामेव वाचा प्राएतवात् इति भाव. वाच न वद्दष् न विशनिमि। इठनायक प्रति नाविकाया इतिरियन्। शत्र द्वितीयदतीवचतुर्घपादाना- मभ्यास।. ह५।। सन्रिति। है सन्। साधो। है याहितीमानमराजमन न नमन्तीति अनमा. द्राह्मरा पचादित्वादन्। चनमाना राना अनमराजरन्द्र. उमा च चनमराजय तो उमानमराजी आहिती साइदृती उमानमराजी देग र पाहितीमान- ' मरानः पिवः तेन मेन इन ववामी तेन मह वत्तमान मेखवर दत्यर्य. तत्तम्वुद्धी शेव इत्यर्य. तदा हे नमानम। पमाना अपरिमाणा मा लक्ष्मीयंस्य तत्तम्बुद्टी, पुनस हे राजमेन।
Page 230
मागाटमें
- मम किमिगोभाम: पादस्वैवं प्रदर्शितः । नन यतार्प योकाभ्याम: स्मृतो यथा ।।६७।। वपसेन भवता वृनोपचितवासुना। समितोरारिगाभीता पृथ्वीयमतुलाथिता ॥ह८।।
सपपफरिय मानममानम्पते इति तत्मसोधन लोभाव्य- वेस उल्प. कित से प्रमानामगजमेन। मान' अग गा लमो ते मानमे न विद्यते मानमे यम्या तादभी Iव सजयमर्गमप तत्ससुदी। व्व समाहित कत- वरापाग मत् न गजम न गोभमे, यतस्त मननाहित, मनना ।Tग: मना पदिता गतनो वम्य तथोक, तथा मया मत् गृरुप गाप उपें तलग नित मनेषां हिते रत इत्यर्थ अत- क। मायाला ने गृज्यत इति भाव। गैव गजान प्रति वदनिकन कनननम् पत्र मर्न एव पाढा स्भ्यस्ता। ६६ै । अन्पनि योकाभ्याम निर्दिगति सक्दिति। एवम् उत्- प्रशररण पादल ममत् दि विद्य य अभ्याम पुनगवृत्ति. सः प्रदगमित ददाहत। तव मकदभ्याम पादद्वयगत, द्िरभ्यासः गणदवयगन, विरभ्याम पाठचतुषयगत दति। युक्तः त्रर्थी गथ् कयाकनापनमित्वय श्रोकदयं समानानुपूर्वपदवर्था- वर्दिन पद्दितय मोकाभ्याम स्मृत कथित। यथेति वच्य-
दिनायमननि। हे गजन्। विनायकेन दुर्जनानां गाखा, उतो वननी उपचती पोनो वाह यम्य तथोकेन खमिताणां · ननाम अमिवागण गबुग्ाम् उदारिणा विनाशकेन तघा पननर्वता अनुनाम् अतुग्यता केनापीति भावः आय्ययतीति
Page 231
तीय: परिच्छदः। २२७
विनायकेन भवता वृत्तोपचितवाहुना। समितोह्दाऽरिगाSसीता पृध्वी यसतुलाश्रिता॥६८ एकाकारचतुप्पादं तन्सहायसकाह्यस्। ततपि हजतेडस्वारुः सा परा यसकक्रिया॥७ ॥ ससानयान! सातया समानयामसानया। सलानय ससानया समान या समानया ॥७१॥ तवोसेन निरपलग इत्यर्य भवता सेतुना दय पृ्वी अ्रभीता दुर्ध को मयवहिता जाता इत्वर्य ॥ ६८ ॥ दद् प्रभोता युडाय भवत्तमोपन्यागच्चता अ्रभिपूर्वा- दिगशती द्विषि ततीयैकवचनम्। तव अरिणा शत्रुणा विनायकन नयदारनितेन भवता सता हत्ती जातो उपचिती मानलषितासारदी इत्यये वाह वस्य तयोत्नेन, तघा वमितागि निजवन्तरन् उज्जहातीति तथाभूतेन, खमित्रशब्दात् उत्पूर्वकन्च जहाने द्विपि ततीयै कवचनम्। पृथ्वी गुर्वी यम- तुना यमस्व नन्तकम्य तुला परिमागवन्त्र विचारसानम् इत्वघे मानयन्त न्यृनाधिकत्वनिसयवत् द्वातान्तविचारालये 1. - पुरपायनिव पूति भाव, झानिता प्राप्ता यससदन गतम् दवत्यय। राम सुतिविषयव स्रीकडयमिति स्रीकाभ्यासो- डयम्॥६८ ॥ एकेति। एकाकारा चत्वार पादा यद तत् महायमवा- सय महायमकमन तनापि महावमकडपि यत्र पादयएडस्ट सभ्यान पुनरहृत्त ह्वते ना परा सेठा यमकक्रिया यमक- वत् पद्मानुष्ठानमित्वय ॥७० । रुमानयेति। पवायं पदच्केद नमानयान मा बनया,
Page 232
कानादर्मे
भजा मतीं पातुमतीनविक्रमाः । कमात् मने महसा हतागयो- ग्गोडग मानघुगवलस्बिन: ।७२।।
ममानप. अममानगा, ममानया, ममागया, समान, या अमानगा उति। हे ममानयाम । समान: याम: यव' यम्य नभमरे, मवंवर तृत्पयव इल्पर्थ, तथा समान। ममदर्शिन्। मल गावादरमन दत्पर्थः अममानया निरुपमया, ममानया मान त्या ममानया मम्मावनीयया अनया नायिकया मा मां ममानय गन्मय, या नायिका समानया मा लनष्मी, गोभा नव नाति विद्या उत्वर्य ताभ्यां मह वर्त्तमाना सुन्दरी विद्यी नेत्र्थ, पतीसमया मङ्गमो पतीवादरगीय इति आार। ग्रन पादवतुटयाभ्यामे पादखगइम्यापि अभ्यासात् मशवम रुम ॥ २॥ परवरे मनातीयम मियजनितप्रभेदा दर्णिता ददानी विजा- स्यामियणोदाहरण दर्वयति धरति। धराधराकारधराः बागया धर नागगज तम्य आकार: धराधराकार तस्य वग अनिदीर्वा उत्वर्थ, अ्ीनविक्रमा: श्हीन अनल्प: ेक्रम वेपा ते, अथवा अव्टोनम्य अ्होनामोपरसय विक्रम दव विक्रमो येषां ताटृया, महमा इताग्य, हता नाशिता यग्य गवत ये तयोका ग्योदुरा रवेगा वेगेन उुरा: इत्पटा पतिवेगवन्त पत्वथ तथा मानधुरावन्नस्विनः मानस्य परा भग्गम प्वनस्न्त इति तथाभूता: धराभुज्ञा राघ्रा कमात् महीं पातु पालयितु सहन्त चमन्त। अ्रव
Page 233
दतीय: परिषद।
चादत्ति: प्रातिलोन्येन पाढाईश्ीकगोचरा। वसकं प्रतिनोमलात् प्रतिलोसमिति लृतम्।SB।। या सनाश हुतावाना सारता समता था। रसगर्कता तेडन सुतिताकरणासर:॥ज४ |।
बधतला्स्ट स्वयमवद तनीये द पाढे उ्यर्ड माणपत सम वमति चनुषे द वर्ग् ध्यघर्वान्त भुग दुछ सवयज्। इस हना विज्ञातीयाना कमिद मप इत्ट= ईटम्। s0 इत्यम् चललोमे यसवभेदानक्वा इदानी प्रातिलोम्ये दमजदाह पाटनरिति। प्रातिलस्टेन वेपरीव्ेन पादारई- शेवगीचरा वाटगोचरा. ईगोचरा. सोक्गोचरा च एव विविशा नाइति परतिलेमलात् प्रतिलोम यमक्म् इति सतम। तवाच यत्र एवरपादस् प्रतिलोभाइला उत्तरपाद, पर्वारष प्रतिलोभाइ्त्या उत्तराई तवा एक्स् श्रोकस् प्रति- लोमा का दोवान्तर निवयत तत् प्रतिलोभमिति निष्स्य। तन्य चोहरोत्या तेविधम्। S६। पादगोचरामुदाहरति देति। हे मताश। नता दवात शरमा उन्यानइ्गंदपदिकी तस्य तलम्दुद्ी मया या दरता - दौरता इतायामा इृत पायाम हेश वया तघोहा. गा कायाता प्राप्ता तव दुसेट्टितेन महान् केशनुभृत ददानी- नपि ववारंि क्रिवतामितय। हे सुत्त। सुतं सदम् दूत. प्राप्तः रुवाय इत्वये नथवा सुतात् इत घुत पस- वाह. निन्दितावररात् अप्रभमनीय इत्र्व. तलमुह्ठी है
Page 234
कागाटमें
नने गटनानी सा न से कानन कासिता। पत न 7 फामेन साधीना दम रेदिना।9५
"दरpखा) पररणो प्रकागावशने प्रमा टेनमहग : वमग रे. देशनाम प्रार्यकर्णमहा रजाक्ल्वाटिक से :ा + खम ते ता प्राश्मता सकनोति आरक "I 8I7ा वसूपप। यश भाव, भारकता यथे गणविश आय पक्वु भातु ल या कामयमे तामेव ब्रज्य ॥ व गिति भाा। मानिन्या नायक प्रति मकोपो 1 पव पपसपादण प्रतिलोमाछत्त्या द्वितीयपादस्तथा दशवल परतियोमलता प्रथमपाठ, एव ततीयचतुर्थयोरपि, . ।व गा ः प्रतिनो मयसकम ॥ ७४ ॥ शर्व वगटाहति नाटिन इति। नादिन नाढ- .1रग पण पोति तथोकम्य नादवल्मानुध्यानरतम्य दल्प्य मम महनापी म:नन गाधिय तो काम कासजनिता गनया पग नेलर्थ तथा का निज्ञा काचन कामिता विवनापय न विदने उत्वर्ये तथा दम' इन्ट्रियमयम म नहत निवबनीति तथालेन दन्ट्रियमयमध्सक्कारिग्ा ना नसाोना सम् आत्मा त्र्धीन यम्यास्तादशो प्रात्मा- मे एलवि तामिका ताम्यति अनर्वेति तम्धातोभवि . 7 मील। गानिरिचर्य नाम्तौलय। तयाच, म दलदया विपवाभिलाय ग्लानियेति चत्वारो मम े ग निसचर्ष। नाठीन्पत्तिरोक्षा सुरेभवचार्य्ेगा 13 मर पर्वननय्य नभे मर्वासु नाडीवु विशोधितासु। हह टउउादति। साावगम्य स्वयमेव नाद दूति।
Page 235
दतीच: परिचद.। २३६
यानसानय माराविवशोनानजनासना। ।
सा दिनालयनायामा नाधीता गरदाऽसुया। नासनाजनना शोकविरानायनलानवा ॥ ७9 ॥
यसवचक्रस्।
वोगिनो वचनमिटम्। परत स्रोकाईव्य प्रतिलोमाहत्त्ा लोकाईीन्तर निष्न्नमिति प्रतिलीमवसक तरोकार्वविषयम्
कवगोचर प्रतिलोम दर्शयति यानमिति। हे मखे! दूति प्ध्याहायय त्व यान वाहन तपवादान्यतममित्वर्घ: नानव। किनित्ाह वामिति। पहम् उदारणतारध नान् - उदाराय नहता धनिनामित्वय पतम् नधौन वस्यास्ताहमी या वेश्वानित्वर्य थाया गतवानन्त्नि, साराविकश सार. काम एव य्वर्मय तस्य ताडनी काममिना वामासिंहत्तीत्वर्य तथा ऊन हौन धनाभावादिति भाव उन प्राय देषा ते ऊनाना इनहीना इत्यर्घ ते व ते ज्नास्ेति उनानजना तान् गम्यते निरस्तीति ऊनानजनामना निर्धनान् वहि- प्ुर्वतीत्यय ना वेश्या आवम् यागलनम् वनादि उहा सयेति वेप मद्य तव मत्निधावागमिषामीति इमिहिता इत्यवं ।०६। सापि मधनुरगिरीतवाह मेति। मा वेखा नमुदा उपस्थितया इत्ववं मरदा शरतालेन पाधीता द्राषि मन- पोडां मदिरहैरिति भाव दता म्राह्ता पतरव शोजविरामा
Page 236
:-: कागादगें
इरोनामेसरपत्वं यत्वेकान्तरम्ईयोः । गेंसविभेति तत् प्राहुर्टप्करं तद्िदो यथा॥७८॥
7कन वि्द गण विगम पवमान यम्या: ताटृगी न भागे गह मवत विरहद खमनुभवतोत्वर्य, तथा दिना- अभापामा. दिने दिनमे य प्रमय गेग तम्य माया कन्नम् गनति प्रकामगतीत्यय दिवसे मखोना ममच रोग- न विउदग गोपयन्ती तिष्ठतोत्यर्य किन्न नामना- शा नामत घामनाया उपवेगनम्य जनन क्रिया यम्या. गरा गणिरलात निवहद् सेनैकव उपविशतीत्वर्य, पुनथ मानगा गयनम्य सदमनम्य मान जान यातीति तथोका : वगम नम्मननिरोनमाण तिष्तोत्वये। सखाय प्रति गन्गभिगा वश्यायासामत्रम्योक्िरियम्। अव श्रोकम्य प्रति- नावनाउन्ा पोकालर प्रगात् योकगोचर प्रतिलोमयमकम्
चघ निवालद्वागान् कांयित् निरुपयिधन् प्रथम गोभू- दिर निदिगति वर्णनामिति। अवयोः श्ोकम्य यथाक्रम र दीभगईया एकासरम् एकानवव्यर्वाित यत् एकरूपत्वम् "भवामारव दुष्कर महमा कतुमक्य तदिट चिलानद्वा- *: गोमृविका चननी गोसूवाकारलेन घटितत्वात् गोभू- नकामव प्राद्। तदित्वत नमिति च पाठ, तदा तम् उदद्गमतवय। गोसृविका च विविधा पाढगोमूविका, पदग मृबिका, शोकगोमृविका च। दयन्नु अई्ंगोमूतिकेति 7ेदनबा। वर्थति उदाहग्णार्थम्।s८॥
Page 237
ततीय: परिकदः।
मदूनोम दिरा जी पा स पा डास्वोजपेव कस्। ++++++++++++++++ सदेना य कितत्जीय सन क्वा याञूज लिंदरे द्वति गोलृदिका।
तस्टि पतत धयं यहि सर्र: ॥८ ॥
उसtदासदलति व्दर्व ही। नव सटन बढि-
मृत द्र्शदि नवेत् सा प्रक तस् तवा र त ग रस पाव
चुषवृति द्दानि इत्र्य यदि त वासिनीति नमटाज तोस तदा हतार्टी ववास इति साद। न उर्व्योदिए्त- दर्द, नि पठरणणि, तरा उतवार्वषय विपलायनि एनी-
इति धगीदा। ह्िरीकनि पि उद़ास्ावि
नव एेटस स्वतोम्ट्र निमिमर्शि। सी वाईन्पत कोलाव्य गर्ेग दिलाणे दु्ननेति भेम ददि ससन ससरेन पादीण र्ी विति पाहत् वदा वर्वकत वाम चित्र प्रप्। वदि स्वत मािोतासा वर्व धान् इव्वर्य समा तदा तत् नेतीन्द्र नाल चितन रटम। तवाहि, डिन्धिमिदम् नटन्रवत्तिघ्वटितमैय प्रायमे हम्मते तद प्रथम चतु एटि कोहानि परपडतिर्घाटतानि रैव्यानि. तत' राधपङ्तिचतुचचे वरमेग पाठवतुष्य वर्ण निवेगनीया.
Page 238
मामाटगें
म नोभ।व।त। वा। नी। कं। नो।हगा।य।न।मा। नि। नी। १ भ। गा। ट । मे। या। मा। मा। वा। ।उ। ग। मे । नो। म। या । न । त ।
। व । य । म । नो । अ। या। न ।१।
पनगम:।
तवबन लेग्या। परंभमे अध पदतिचतुष्टने परावृत्या,
दैन मढ तत पिकमसत अईसम ऊर्ईगड् की बामाद ह, पध पदता दव्सिवाद वामत । किन्न, याम्यङ्ग- उददध प्रमण दविगम्य सध कोडाद डा क्रमेण च अनु-
तत गमारशदणनय क दध क्रमेग अ्रधस्त ऊर्दक्रमेग म वमममप्रतन्ासास्या सर्वत आवत्या पाटीपम्ितिरिति
इनं रं। ने मनोभव ही नत। कामिजननमस्ृत । र दतीफर मनूरपा मा नो दय मानवती तब उदयाय
Page 239
ततीय: परिचदः। २३५
। सा। सा। या। सा। सा। या। मा। सा। । मा। रा। ना। या। या। ना। रा । सा। । या। ना। वा। रा। दा। वा।ना। या। । मा। या । रा। मा। मा। दा। या। सा। । सा। या । रा। सा। सा। रा। या। सा। । या। ना। वा । द। रा। वा। ना। या। । मा। रा। ता। या। या। ना। रा। सा। । सा। सा। या। सा। मा। या। सा। सा। 1 - 1-1 -- सर्वतोसट्रल्।
दृडवे नो न अयितु उदयायैव, ननु विजयिना सैन्वम् अप- राघिदएडक तव चत किमित्वाह वयम् एनोसया पापिन: मा दा न वा. किन्तु भवात् अनेयामा' श्रमय श्रास.रोग वेपा तघोता, ददि क वयमनपराधिन तथापि वृश भयार्त्ता जाता सेत्वर्य ।।८१। सेति। यमायामानाया, घ्रसावस्य त्रकपटस् त्रसस्य त्र- परिनितस्य यानस्य रोगन्य कामपोडाया इत्यर्घ श्रायः चाग- मन वया तधाता. तघा मारानायायानार्मा मार: काम एव आनाव जाल वन्वनहेतुतवात् इति भाव तस्य झावानेन आागमनन आरास. प्रीति यस्या ताहमो, मततनामन्यापार- वता इत्यय. किद्ध यानावारागवा यानं विदेशगमनन् प्रा- वारयती यानावार, यानावार आ्ागव वचन वच्दा तथा- भृता मम विदेशगमन वारितवतीत्वय: किव्च अनाया नास्ति नाय: नाय: नोति, यस्या: तादृशी मम प्रवासाकररे काळहानि:
Page 241
उर रमघुर्रुत दुधुबुदुधि करत्र, रूसरिकुलम्॥=y॥ शेदोप्रो ड्रोकीनी अनोतो गौःप्रीतौ। एघते है हे ते ये नैसे देवेशे॥ ८६॥ लासायासासाया माला सारनायायानारामा। यानावरारावानावा साया रामा सारावासा 129 स्वरनियमः ।
इच्छा तत्र्राप्यभिलाप ते विधेये इति शेप घेच्े इत्यत्र छेछे एति पाध घ्ा ध्ानसित्यर्थ। प्रत्र थ्या ई श्री ए इति चतुभि- रेव सरे पद्मबन्त्र। विद्युन्वालाइत्तमिदन् ।। ८४।' विसरमुदाहरति चितौति। चिते एृधिव्या विज्ञिति विजय स्पितमख्वादाया विहिति विधान ते एव व्रते निति- विजितिन्पितिविहितिव्रत तयो रति बनुरागी येपा तघाका तघा परा उतमा गतिर्येषा ताहृणा कुश्व युधि युद्धे खम् धरिद्ुलम् इर न्रत्यर्घ ररछु तथा गुरु यया तथा दुखुड्ड कन्पितवन्त। पत्न इ य्यड दूति तिभिरैव खरे पद्यबन्न । त्वरितगतिर्हत्तसिदम् । ८५ । द्वित्वरमुदाहरति वोदीप्ती इति। यरी लक्षी दोप्ति कान्तिव ते दी लज्जा कोतिस ते. धैनुदि नीतिब ते. गौ मुरवाक् प्रोतिस मन्तोण्स ते ह इंते तब एवेंत वहते, चे दूसे हे डे देवैशे देवानामोखर इन्द्रे इत्वर्य न विद्यत इति शेषः । परत् द ए दति इाभ्यामेव खराम्यां पदबन। वागी- हत्तमिदम्। ८६ ।
Page 243
ततीयः परिचदः।
स्ाननियस: ।
काननेन गौतवाढिताद्ामोदेन नतानि व्यातानि अ्ररानि टस्द तलब ही. सदहना लब्ी नारी अमद् मद्टत नाक् पके देण ने असज्ा दुर्जना तेपा नम तमात् बनर- लफतेन वासवी व्या लन्ना जाता नाना विविधा पातर्ा न्देदा दन्दा ताटमी भर्वति, भर्तृविरचेण मती ऋरपि टुर्ज नन्पे वशयनीनि भाउ। तम्मात् भायी प्रतिचित्तय वेनल दटमोदेनालमिति सखाव प्रति कस्यचिदुति। यत्र दन्ददरठरव पयरचना॥८०॥ एक्सानमुदाइरति नगा इति। हे गाड़काकाकगाहक। गडाया इृद गाड़ यत् क जल तस्य न्ाकाक मशन्दवक्ररगत गाडपृर्वात् के शन्दे इत्यसरात् भावे कविपि झ्याका अक कुटिलगतावित्यसात् भावे डप्रत्यये पक आका मह पक्ञ पाकाक तरह इत्यर्य त गाइत इति तदात तत्तन्द ही तथा है चह्ाहाष्ट। हाहा दीनतासचव धनिविशेषं नच्छतीति हाहाड़ न हाहाड़ महाहाड़ तत्तम्ु दी.कि् हे खगा- डागकर् स गचन्ीति रगा सर्य्यादय, ते पहाव्विष्टानि वन्य म सगाड़ म च सभी अग पर्वतसति खगाड्ाग भुमेरु- रित्वयं त कहते गचतीति तवोक् ककिगतावित्वस्ात् घन्- प्रत्यय। तत्तम्व,डो. पुनव हे अगखगकाकक। अ्रगति गच्दति इति अंगं नकरसित्वर्य खानि इन्द्रियासि गच्चतीति खगम् हन्दिरियविषयं तत वषय ततव शग सगह यत क स तदर्य न वकते
Page 245
वतीय: परिक दः । ="६
दैवनां नन्टनो देवी नोदनी वेदनिन्दिन:। दिवं दुदाव नालेन दाने दानवतकना: ॥ ॥
ससार तरसीः तोरी लसूरुः मलुरारसी।। ८४ ।
वव्ध ताहश प दणाीतर्य पतस्व न मे वोषःि i
भाव। दागातसमिगप्त दद्वित् व्याधनुसार प्रति तग्या. पवास्वानोटिरिम्। वम रे क ग स इति चतुरसिवद वर्ष पददन। प र पद्यपरकवरगाना ग्रहण, तेग पदति ए्कार्योतिडटि न पातुवर्खव्याघात, तसव पदपृत्व लाभावात्॥हः। टिवर्गसुदारुरति देगनामिति। देवानाम् इन्द्रादीनां नन्दनी देलटरगात् मे नवमन, तघा वेदनिन्दिनी वेदनिन्द- कव्य नारिदाजनस्य नोटन निरासन देव नमिहरपी भगठान्, दानवान् नन्स्वति विशुवनविजयेन सन्तीषयतीति तवीतम्य दागवन्दिग विस्सकशियो दाने वचीविदारए दोय सपहने इत्वव्मात्द्प्रलयः। नादन मिंहनादन दिवम् गन्तरीष दुदाव तापितदान्। नत् दबन इति त्रिति- 1 रव वरों, पदयन्।८। ।। हिवर्गमुदाररति सरिरिति। तरि, विद्वान् तथा सुरा- सुराग्गरिसार सुरान् थटगर व्ासरति ासकन्दति इति तघोह्त सारी वलं यम्य ताटम किर ससूर शोभनी जरू तुरु ताभ्या सडित वामोररित्वर्घ, पुनस सुरारसी सुराया रस नाखाद अनुराग इत्यर्य. विद्यते वस्वेति सुरारमी न प्रसिद्ध तोरो वोरं लाङ्गलमम्यास्तीति तवोत: बलदेव, सारभ- २१
Page 246
काजाटमें
नम मुसानि नानेन नाननेनाननानि नः । पग का पाऽभूमेनमिना राहिलो निजी:।६५।
r70भगणां गुवर्भा सते गति: ॥८६ ॥ र गन गट मर वर्तमाना मारमा पचिविशेपा 1 पवा माभी सगार जल सेअर्थ गतवान्। नदेवम्य जल- , गणस्माय गपसिरम। गव दाभ्यामेव प र दतति
हाणमनउरत नर्नर्ा। ग्रननेन प्रबलेन एनेन ग:न पमु पा तेन गपभृण सामान्यशलुणा इत्वर्थ, अ्रनेन पानइन गुणेन सूकटिमर्तेति भाव करमोन न अ्रम्माकम् परनि गगा विननितित नवानि अपोतानि न न अरपितु रयन्या पलण सुभति दद्वैव वय सृता एव का कथा सम्प्र- र "तभार। ना तथामि नत्वर्य दनः ना पुरुप, अम्माक -यु नवान् प्रागाज् निनो नेतुमिक्कतीति नौधातो जननतुग किव प्रशगेकवचनम्। ववितुमिच्ु सननित्वर्यः, परगना वपाप न भवति, गन्ुविज्ञितम् युद्े मरगा जीवि- क शपिति ववोदनिन यथागति युद्ध कर्त्तत्रमिति भाव। दग य कम्यचत् नृपमैन्यम्य टैन्योक्तिरियम्। ग्रत्
उव प्रोननिका निदशति दनोति। दति उन्तप्रकारैण हरलदर्वादाका पनियमपि कयित् अल्पमाव : उम विदम वदर्गित उदाहत, ण्ताबता अन्चेऽयि
Page 247
टनोय परिचदः। ミ 8 ミ
श्रो ड़ागोष्ठोविनोठेयु तजजैगकौगीसल्लग । परव्यानोरने वाषि नोपयोगा: प्रहेलिका: ॥६२।। बाहः समागतां नाम गृढ़ायीं पदसन्व्रिता। वद्वितान्चत रुढ़ेन यत शव्देन वहना ॥६८ ॥
ढृय्बराछितालरण पद्टइन्व्रादय प्राचौनोदा प्रन्वविकार- अवेन नावांता प्रन्यानारत ने जानव्या इति भाव. पुन. पदानी प्रईनिकानां प्रकाराण विशदागा गति नियम उहिस्यते निरुमते। तहतगन्तु समान्यत उतन्। यघा. प्ररेचिधा तु सा रेया दच महतिवारि वढिति । ८६ । यदि च ब्रडेलिकाया यमकादिवत् शब्दार्घीपम्कारकलेन रसाद्गुसाभादात् नालद्वारत. यदुत रसस्य परिपन्यित्वात् नालहार प्रनेनितिवति तवापि पस्या उपयोगिलवमाह क्रोडेति। क्र.डागोछोषु विहारमभासु वे विनोदा प्रमोदा: तंयु विष्दे तडभ्े प्रर्लिकामिने सह पाकीदें जनमहले देंगे वत् मन्त्रग गुरभावन परप्रमलाप तख्मिन्. तहा परस्य व्यामोरने विमेयर पेस अरधावबीधवशन मनन व्याकुल्तायान् प्रथवा परस् वोडव्यव्यतिरितस्य जनस्य व्यामोहने अब् रोधनिराजदर विपये प्रहलिवा मोयोगा. रप्रयोजना: उपवारिष् इत्वर्म तमात् थस्या उपयोगित कलड्ारतम् इन्यन टोमवनत्वमिति बोषम्। ८। पम्या भेदान् करमेपाह भाहुरिति। पदमन्विना पदवी सन्व्रिना रा्न्निष्यजनितसन्द्रिकायेय गूट टुर्बीध, नरधों वस्यास्तां सग्गगता नाम प्रहेलिकानाड्ड. पन्यत्न यत्र विव-
Page 248
. . मागाटरों
त् पमपिता गम्या टुर्बोधार्या पढावली ६६ ववरणा गोपार्यारोपितेययिता पढ़ैः।
ा। नाम मानं वत व्यासोह़कारगम्। " : व भामते गत वाक्यार्थः सा प्रकल्पिता १०१
यपने कर्ह न प्रमिदेन ग्हेन या वञ्चना प्रतारण
गवि पतियाहिताना गढाना प्रयोगात् मोष्- ीगसशिविधागिनी ना मा व्युत्क्रान्ता पसाली पदानोत्वर्य दर्नोध यर्थो वम्पा म जापिता नाम प्रकुर्पग वुदमुपितत्वादित्वय। वद्धि ." .. गढ दरशीवार्थमिन् तु पदानोत्वनवोभेद ।६६॥ "पति। गोगार्थेन नानिकार्येन मारोपिते प ग्रथिता विरचिता या मा समानरूपा नाम . भनवाहित्वर्य लक्षगम्य सतम्य अ्स्तिलवमानेग ूरण न नु मनामक विवेननया इत्वर्ये व्युत्पाटिता 1 ·': वत ताडगी वा मा परुषा नाम शगतिनिवन्धन- 1 वोववो पारखापव्योधािति भाव ।२००॥ गार्नने। वव सग्बान वर्णगगना वा मस्यावाचकगन्द ग्हाः उवपवोधनेश्ेष्य कारण मा मग्याता नाम, र उव वव्चया भामने आपातन प्रतीयमानादर्वात् टर वय प्रनावने मा प्रकन्पिता नाम ॥२०१॥
Page 249
वृतोय परिकटः।
सा नामानरिता वस्दां नादि नानायनस्जा। निसृता निवृतात्यार्था तुत्वपसस्पृशा गिगा।८२
संमृद़ा नाम. या सालान्निदिष्टायमि सृढ़ये । ८ योगतालातिरया नाम या लात सा परिहारियया। एवन्नाकितं व्यहां यव्वामामगगोण्नस्॥ २८४।।
नेति। वस्ट नाव्ति मकाबिषये नानार्ववव्यना नागा- घांना वहनासर्पाना वलना का नालानरिता नाम वम्यास
वचा निवत गोदित मन्य पपर कवी यव मा निसना नाम। पसार माशरर्पमवलेन विजयम्त सूचनात् ममा- मोहिमूलता बोषेति। ६०२। समानपव्दति। उपन्यस्तेन उहेन शन्दाना प्रहतादव- दोषकपदाना पथादेर नामानर गध्डिता विर्गाचता ममानमब्दा नान. नव च लहरया एवारघंशन्दस्ेव ग्रहर न तु छनिशाल्सार्दस् तवात्वे म्वरणीदलाभावेन प्रवृता नुपयोगित्वादिति घेयम्। या नाचात् नमिषायय इरजेन निदिंक निरुपित पर्छी वतर ताटशी अषि नूटये वामी- हाव भवतीति शेप नाममूडा नाम। ६। योगमालिति। या योगाना योगिकमदाना माला नमूचे वत्यां ना परिहारिग नाम स्वात् परिहरति भटिन्दर्बोषं वारयतोति व्यत्त्या तथा व्यपदेम हत्रितम्यार्यात् यौगिि कार्यस्य नानाकटकत्पनासूललेन सहनाववीधविरहादिति
Page 250
. .
भिभावन्रा गणामुभयगोपनम्। करोयी नाम मा गस्यां नानाललगासङर:॥१०५॥ 7 पोहग निटिध्ा: पर्वाचाय्य, प्रहेलिका: ।
नैनानपाभ्मिये नान् मन्यसाना वयं पुनः। मा व राभिवासामस्ता टुष्टा यासत्वल चगा: १००
" गग्णम गाणितम सापेय व्यत म्फुटम् आय्ययस्य ' :"गम तु माणन मा सरक्कन्ना नाम। १०४ । गागा वगाम अभवरण पाधयम्य आधारस्य च गोपनं ववव नाम भोत् उसयोग निमतत्वात् यम्या १ नाम उद्याना पहेनिकाभेदकनत्षणाना संदर, . ारदजति मा मदोगी नाम॥१०५ ॥ गा ्शोत। ग्ना समागतप्रसृतय पोडम प्रहेलिका: नििश प्रदुष्लेन कथिता इत्वय, तै पूर्वाचा- पना वुटश दुटा प्रहेनिनिका, चुताक्षरादिका: - पकेश मदीपलेन कोचिता इत्वये ।। १०६।
न- दिवद रवान दीपानिति। वय पुन अपरिमस्येयान् : "देपग्त मन्यमाना जानन्त मन्त माध्वोरेव उत्रुष्टा दसेप एव प्रेनििका अभिधाय्याम उदाहरिघाम:। रटान व्वोंतनत्तणानन्तर्भता ता दुटा: सदोधा, तन्टरगो न मम प्रयाम दति भाव ॥१०७॥
Page 251
ततौयः परिचेटः।
न मयागीरसाभिन्त चैतः. कम्मात् पकुषवन। अ्रस्थानरुहितैर भिर्लमा लहिते ज ॥ कुल्ामासेवमानस्य बघा ते वर्द्ते रतिः। नैवं निविधती नारीरमरस्तीविड़म्विनी:॥१०६॥। दरडे चुन्बति पझ्िन्वा हंसः कर्कशकबटके। पव्र ससागतासुदाहरति नेति। के आ्रमोपितरये। शररहनयने दोपादिति साव मया समेत्वर्य पहरचें हतोया। चेत गोरमस् दुग्डाट गरभिस्व रबक् न. टुग्पादिय मया न छतमित्यर्य .. दकात् प्रहुप्यमि, पमि मसानरटिते. पवारणरोदन नलम् इति महजीऽर्य महतिकारक गूटा- घस्तु ने पेत नागरु नपराधस्ट नायिकान्तरमड़रूपस्य रसस्य प्रमोदस् प्रभिक्व न नादम् भ्रन्या कासवे कघ तवैदृशी मान एति अत मे भागोरमाभिन्ञमिति सनिविसदेय एकारस्य प्रयादेमन मयागोरमाभिन्मिति निय्पन्रत्वात् प्रक्वतार्घस् सवररम्। काडित् गोपी प्रति चौज्णास्य जनम्माजे उति- रियम्। १०८।' वञ्चितामुदाहरति दुजासिति। कुछा भुगनप्टठा कामपि नारोम् आलवमानस्ट उपमुव्धानस्य ते तव रया रति मन्नोष वर्दते, पमरस्तोविडद्वनी सव्कामिनीसदश्ी पन्दा नारी: निविशत उपमुव्ानस्य एव रति न वर्हते इति महजोडर्य: गूदार्घत्तु दुआ् कान्कुजगनरी ततत्यनारी वेत्दादि । भव कुलाशब्दो भुग्नरृहनार्वयानिव प्रसिद्ध प्न्यत् तु नैतप्रमद्ा- घंस्य प्रतिपादनम्। कान्यक्ुजनगी वा तवतनारी प्रति पनु- रताजने डक्तिरियम् ॥ १०६॥
Page 252
भन द 7ववं कुपिक्तग्डनान्वानि घट्टयन् ११०॥ गाया रनि। काले ते स्फातय: स्फारईवलावः। उन् सानावनन्वत वायवो मम धारिगा: ।१११।। पमनि ना हष्टा वहरी पञ्नपल्लवा। ररो परे तामा गसां कुसुममञ्जरी॥ ११२॥ राहभमन पति दणड़े दति। हम, कर्कमकरटके पवया गग, नागे पमानि घट्यन् वल्न्गुर्व मनोज नाद भरगणिना मग पनतोलव्वयः। अतान्वयबोधे श्रम-
पभूपिता दगंगान सवातय पति। है कनि। कुमारि। भग सनी कुमारी नेति हेमचन्दर। ते तव कान्यते चिप्यते श. काव गाद नम्न् कन्न प्रेरणे दृत्यम्य घञन्तम्य रूप र्य मा ्गा तम्य परति. गति यत्र ते स्फीता इत्यर्थः
गम। गावव गम् प्राकाग तम्याय गुगाः ख्ञ सवगन्दादि- सरगा। गतिर्गति। सम्य अप्तिः येपु ते नूपुरादयोऽन्- दर सय। स्ातवव्वाय म्फा स्फीतताम् श्रहन्तीति " प्रजना वाव वन्नानात् चलनात् जाता ध्वनय वय ततय स्फार र्ग बनाव वेपा तथोका, भवन्तौति शेप, ्ल त शा रादर्यति मति चन्ने सम्मिन् नूपराद्यलव्वत मिन््ि नन वु पारढे मालात् प्रत्नीऊत इत्यर्य मम वायव, प्राण " मस्वग भ्वनन्नि। बत्र अप्रसिद्व, बह्गभि पढे, उम्त दूल सयूरगात् प्रमोपगाम्॥१११॥ एलानस्श दर्वयन। पवेनि यव उद्याने मवा पञ्च-
Page 253
दतीय परिकदः। =४८
सुराः सुराली म्हैरं समति दशनार्डिया। सज्न्त इव सगासे नौरे करति सगत॥थ3। नासिक्य मध्या पन्ति-दविलृदिता। गस्ति काचित् पुणी. यस्ासट्टवगासया नटपा, ११४
वसना' बमरी लता हहा, यच्या लुसुमनहरे पचे पचर्ष प्रतिपद्वदसित्वय। तान्द्रा रका। घत्र नाविका काचित उद्यानत्वेन अध्यारोपिता तव्या वाहु वारीलेन पुगय पह्लवलवेन. नखास कुसुससन्दरीलेन। तपाच ताववत रला- हुलिप्रभवेति बोष्यम्। अल पदाना गोगार्यारोपितत्वम्॥११:॥ परुषा दर्शयति सुरा हति। दृग शोक्षना या जवी गोतध्वनिरिति यावत् येषा ते रै शन्टे इत्यव्य व्विवन्तस् रूपम्। शोभन गायन्त इत्पर्थ सुरापा इति वर्तृपदब्चम्। तथा दशनार्चिपा हासयेन विव्व्तास्तया दन्तकरएनोपल- जिता: नन्तः सन्यति नौरे सुरामये नवम सज्जन्त अततब सत्ता एव सुराजये मुग्षकालये सेर वमन्ति। सुग इति पद देवतावाचवमैव मनुभासनवलात् उुखरगायनी प्रशुनम् इति पारथम् ॥ ११३॥ सख्यातामुदाहरति नासिद्नध्ेति। नामिक नानि- कायां भव जकार इत्वर्घ स मध्े टन्या सा मध्यलनकारा इत्वर्य तथा परित उभयत. चतुर्ति द्े विभूलता दिर- चिता घादी ही बर्गी उन्ते च ही सध्े जकार एवरपा शत यावत् काचित् पुरो नगरी कालीलय पस्ति, यम्दा कृण राजान नहवणारया अहासिवरं निवद नाहय पस्टा येषां ताहृमा. पुखडका दरति स्थाता इति रसिदि। एष्ट्रक
Page 254
- गागाजगे
मिर सनता नयेगा शिकसा दीनया हशा। वमपि सोत्म्प्र ही। मां नानुकम्पसे ॥।११५।। प से गजेल नोगवि। पार्णिवः कोडपि गौयते। नप. नेगमो गजा नापि मनातन: ॥११६॥ 'Tरण दउ प प अष्टभिरवगनिनत्र इति चतुर-
पमा गना दर्शयति गिर्गत। ह तह। स्यविरे। स्सन्न्ता " श I. नयग गिग्मा, दोनया काताया दमा चचपा भव र् व वगपण ततीया। मोत्म्प सभय तिठ- । मा नावाम्न दर्गी। महजोऽर्थ, गूढार्थम्तु हे उ१ : लाम। एि पिशनित्मरो वृदेग्णाचया उमे : ग। व ममानम्। गत्र प्रथम परतीयमानाटर्थात् UHTस-4 17791 नायानरिता दर्वति मादानिति। हे अधीरात्ि। ननननेवा कोदपि पार्थिव पाथिवशन्प्रतिपाद्यः श्राटी " मे सनातनय गोगर्ते, किन्तु अमी नेव राजा भूपति नागय मनातन नित्व दत्यर्थ। इति प्रथ्नार्थ, मन्नजः उत्तरा- वक गगननजलकप गृह। तथाह्ि, गजञातनगन्टम्यादि: ह ग य्पन म पार्थित पथिवोविकागज, म चनातनः 1
र तयदर्वनतीन भपतीति नातन मिनिनत्वा राजा- ० ंना गजाननगर्न न पियालवृत्त उच्यते। यथा, गत विवान वाहिवयमा। अव राजातनेति नाम्न ने अनवर्वनामकपनम्। लक्षणे नामपटं वस्तुमात्रपर- दिदि तिन तरगयानिम्वितः कगठ नितम्वस्थलमा-
Page 255
दतौयः परिचेदः। २५१
हृतद्रव्ं नरं तत्षा धनवन्तं द्रजन्ति काः।
11 जितपहारवमारी वसवासृसिमाहयः। स लानय प्तृतीलं करोति नवभापिगि ! ६८ --
टित। गुरुत एमिवानषि व वजति भवर्मु इ्ट लवनवस्र पवमनि पीपाये नाववल्नादालानरिता इति बोष्ए। ६६६। निहतासदारति एतदवयमिति। नानाभिमि पर विवविलामेहित म्माइटा लोश दामि तवोक्ा ल्या दुर्दश दुरेन प्रियमाण, वर्दादपि नवस्या वा दतानि द्रव्वारि वस्य नाटम नर तहा घनवन्त व्रम्न्ति ९वेस्या न दैव्या सम प्रमबिष्या नेत्र्प रहज। नवरतीयार्घलु नाना विविधा महान्तर्डा रुपिमति नानामि जल तेन स्साहटटा लोडा मतरतीत्सदा त्ना यामिस्ता दुईग भरात् पर्वतात् टु सेन गता वह्टन निर्गता इत्वर्ष, दतनि स्रोतोविगेन सतिानि टव्याि पावतीवानि यस त नर नरनम्म् वाधवमृत पत्रतमित्वर्वादावात तक्वा छन्वन रलकरं द्रनन। नत विरेदरमाधारसात् एवतरनिरधे मन्यतरम्रतीतिर्युतेति नय दति प्रभनिमदोडय। भस् तुल- विशेषरप्रतोतो वाचकमन्दानुपादानात् निदतालमित्ि वोधन्। १६७। समानगन्दा दर्ःपति कितिति। से वलमाविदि। महुर- भाषिषि' प्रङ्ञषस्व देगन्द नाखा नाम प्रवास, बिता
Page 256
कावयाटमें
नवनीये पराहृत् शयिती कामिनौ क्रुया। तोह जमिती सराद् मं पुत्सचुख्वताम् ।११६ बिजितालकीिशटची जनः। िापिो गंस जोला सिनक्ति ॥१२०॥ 7 भ्मिवेग नान्ति भृभियंत्र म चरा पोट व्त्यये. म अद्य मा प्रशलदमस्तवाघरी सा व्यर्य - ग विगन्दध वचितलक्ष- न प्र गा7 समा - मन्देनोपसिथिते
हति। नामिनो गुध कोपेन गयि गगात् तवैव गयिती नरुमाताय्। नत कुधा परावृत्व हर्-टलादापातनो मोड पर्थव- पगदृत पार्गान्तरT शयितयो. वटमदेति ममूटेवम् । ११८ ॥ ननितेति। विना पचिता गरु- वे तन्च आ्ल्मभव पुव अ्र्ज्ुन उत्यये, तन्य्र गुरु पिता सूर्य्य दवत नन्नह जन. हिमम् अप- तम्प अ्मित्रा गवव जलानि रग तै व्याप व्योम आ्रकाशम् पन्े प्रद्तार्थम्य दरणात् परि-
Page 257
दतीय: परिछदः।
न स्पशत्यायुधं जातु न स्वीणं सनमगडलम्। अमतुप्यन्य कर्यापि इस्तोऽयं न किलाफल: ॥१२१ केन कः सह समभृव सर्वकार्य्वयु सव्निधिम्। लव््वा भोजनकाले तु यदि टृष्टो निरसते।१२२ सहया सगजा सेना समटेयं न चेजिता। एयछना दर्शयति नेति। वस्यापि श्रमनुखम्य कापुन- पस्द उत्यर्घ. हस्तः जातु वदाचित् आ्रयुष न खृात सीयां खनमरहलड्ट न सशति. तथापि य हस्त, न अफल: किल, अपि तु सफल एवेति घपाततः प्रतीयते परन्तु ायुधरो- स्तनसपर्शासावेन नाय वौर: न वा विलासीत्यत कघनस्य हस्तस्य फलवत्वमिति पर्ययवसानात् थमनुष्यननव्देन गन्धर्वो बच्ते, तस्य हस्त गन्धर्वहस्तः एरएडटन्त दत्यर्य। उत्रर्त दारावस्वाम्, धमरडपस्ाड्गलवर्डमानो गन्वर्वदस्तस्त्रिपुटी फलस इति तस्य फलवत्ता विद्यत एवैति घसितस्य फलस्य स्मुटत्व न तु नामयस्य दत्तस्येति एकच्चन्ेयम् ॥ १२१ ॥ डभयच्छद्रां दर्शयति कनेति। कः पदार्घ केन पदार्घ न सह सन्नूय मिलित्वा सर्वकाय्येंषु नननिधिं सम्पर्क लब्व्ा भोजनकाले तु, तुमब्दोऽवधारणे। भोजनकाल एव यदि दृष्टो भवति तदा निरस्यते निराक्रियत उत्तरमिदम्। यघा, कस्य नय क. केश: वाशव्दार्घे स्साप्रत्ययः। कैन मस्तवेन नह मन्भूय तथा सर्वकार्व्येषु सन्निधि समादर लब्ष्वा भोजनवाले एव दष्टो निरस्यते इति पत पायवात्त्रयिणोरमलव कैशवोरेव द्न्नतंति उभवचन्ना ॥ १२२ ॥ रदोणँ दर्भवति सहया इति। सहया साम्ता सगजा
Page 258
शागाटगें
नवनयोगं मढ़: सादचरसथ नः मुतः ॥१२३॥
हव्म वगगमामपुन्रेग: सकाक्रमः ॥ २२४॥ परीलििकानक्रस्।
(ि' मन वर्नमाना डय मेना शात्वी चिता चेत पगाभ्रता न यदि, तटा प्रय मे वपिगज्ञानवर्जित अत अचरचय अ्रक्षर वष. मुद मूर्म स्यात्। दति मचजोरऽर्य, शगारगकार जकारभकारटकारमहिता तथा गनिदाता उलर्य तेन मक्रिबा साधिष्ठाटका र् न जिता सभ्यस्ता चेत्, तटा अमानिक गरनामृनारणकाल ता वैकोति मात्रिक न मावरिक व्गेज्ञानर्ित इत्वर्थ: वतः अक्षर नाज अस्यम्तवेद अपि सूढ मूर्ख ता लेखिनु जिचचिता उत्वर्थ: अ्र्परचरन्न, वर्गज् ि मदोगोनि॥ १२३ । ना घटयति मेति। मा पृर्वोत्ता मङगोर्गास्या नामालरितामिया हयादिभव्दाना नानाथ- 1, तथा मेनागव्दम्य चमूरृपार्थम्य प्रसिदम्य गना प्रतनिकाया रूपयोगिनी तन्म्िलिता वे प्रहेनिकाया मङ्ोणतेति दवतरासाम् निकाना मट्ठाक्रम ण्वमेव उन्नेय, धन्वेष- 723 1
Page 259
दतीय: परिच्केट: । २५५
वपाध व्यधनेकार्घ समंशयसपक्रसम्।
1 शव्दहीनं वतिसष्ट भिन्नवृत्तं विसन्वधिकम् ॥१०५॥
4ं देशकालकलाली कन्चाया राम विर्ोधि न। इति दोषा दशवैते व्ञ्चाः काव्वेपु सूरिभि: १२६
विचार: कर्कशः प्रायसेनालौढ़ेन किं फलम् १२
इत्य काव्यशोभाकरान् धर्मान् गुणावद्वारान् निरुष् कावयस्य हयत्वप्रतिपादकानां धर्मायां वहना दोपाणं सवि- सरवर्णने अ्रन्यवाहुत्वभिया प्राधान्चेन नितान्तत्याज्वान् दम दोपानुदिशति अ्पार्घ मित्वादि। अपार्थ निरयक व्यर्य बिर- बार्घम् एकाघ म् अभिद्वार्थ समशय सन्दिग्धम् अपक्रम यघा- क्रमरहितं, शब्दहौनम् ऊहादिना पूर्य, यतिस्ष्ट विच्द रहितं. भिद्रहत्तम् धसमहत्त विसन्विकम् यह्यातमन्व्रि देशादि- विरोधि च काव्य दुष्टमित्यर्य तस्रात् सुरिभि विदद्धि इति उतारूपा एवें प्पार्थतादय, दश एव दोषा काव्येघु वर्व्या.
लष्ड दुष्प्रयुत्ता पुनर्गोत्व प्रयोक सैव शमतीति। एवकारस
चन्वयवोधाप्रतिकृत्धेन नात्वन्त हेयत्वप्रतिपादकलवात् इति निष्कर्ष. ॥१२५॥६२६॥ ननु दर्शवेति नरवधारसमनुचिन प्रति:्वहान्यादेरपि टोपत्वकौत्तनात्। उत्रव भगवता गोतमन, प्रतिद्वाहानि' प्रतिम्वानन्तरं प्रतिभ्नाविरोध इति। बघोदाहतं, वावलीवमह
Page 260
कागादमें
इन्य्रतमतवालानासुल्तग्न्वत टुष्वति ॥ १२८ ॥। मगो बवनारी पिता सम। माता च मम बस्यासीटपुवस [वa- रति। मामतादयम्तु तथा नेच्छन्ति। यथा प्रति- नासेन दुषव नेव्यत दनि। तटेतं मशयमामध्वाह ति। पतिजञा माधनिर्टेग:, हेतुम्तव्ाधन टटान्: प:हणविगाम, तेपा वानि: विरोष: अभावय टोप: 2गण ?पपतिपाटको न वा दति मंसये अमो प्रश्नविपयो शi नियय परपनावधारण प्रायः कर्कगः नैयायिकलयान् भरन 7 नोष्म उत्यर्थ, तम्मात् तेन विचारेग शालौढे न गागादितन ज्ातेन उत्यर्थ कि फलं न किमपि फलमस्ति । वर्पां काव्यम्य वेर्य्यजनकधर्म एव दोषपदार्थः, म गत एव प्रतोयते नाव विचारप्रयामेन फल केवनम् पवनपरया एव कतिपये दर्श्यन्ते प्रतिस्जाहान्यादीनाव् नाननपरि गवता दृथ्वते तप्रतिज्ञातानाम् अपि प्रमङ्गमङ्गत्या वर्िरिंर्गितन्वात्, हेतुभावस प्रमिद्वर्गने न वैरस्यमाह्रति, दडल अल सरसरुप ए्व तदभावेन न काव्यत्यं व्याहन्यते वनलदगग्ाम् अषि काव्यत्म्य मवैरेवाज्गोल्वतत्वात् द्वति मेगम १758 तत भपार्थ निरूपयनि समुदावेति। ममुदायम्य वाक्य- करपदपसृहम्प य अर्थ माव्दवोवन एकतामापन्न प्रति- पणत तेन मृन्य यत् काव्य तत् अपार्थम् दति दथ्यते, तभ्व उद्नाना यातुनाना मतानां मुगपानेन विक्वतानां तथा दबाना मिशूनाम् उजे वचनात् अन्यव दुधति, उन्मत्तादि- :५ मु न दीष दव्बर्थे.। १२८ ॥
Page 261
हनोय पिकेट:।
समुद्र पोवते नेहेत्वमत्ति जगतु। कमी गर्डील जोमृता हररैगवक पिव ।:८८॥।
एकवार्क उन्डे वा पर्वापत्वराहतत्। विसस नतमा व्य्मिति बोज्यु पठयते।:॥
दपन दररपो नालि। उतर खानविषनमाहानम्
सयन ति ददय बरवाक्यतम् का देत उसपदातमपि दर्सहे। पटा गज्षिना मिवितीलाठी वोष्तालाविल नैव पोता इति बोधम्। ६८। इडमिति नमवसचिनानम् इन्सादी नाम् इर दर्वक्रम् -मिधनं मसुद पोदत इत्ादि वचनम् पमिन्दिनम पदुर- सेन परिवशैनं मवनीत रेप इतरत नलरूपिन दिव्य दूति भेय उन्तनादीन बिना द्दरई हो वा कवि एवमादिक प्रदुक्जीत न कोहदि कि, प्रयुन्ीतेत्द। १३० । वर्न निरुपयति एक्गन्ते दूर्नि। एक्वाच्ी एककित् वाके वा प्रबनने महावाब्ये वितदायतण विमरीतावलेन बन्
Page 262
काव्ाटगें
ज: गनुनलं कृत्मु' जय विश्वन्भरामिमाम्। तत नेकोऽपि विह्ेष्टा सर्वभूतानुकम्पिन:।१३२। पम्नि काविटवम्या मा साभिपङ्गस् चेतसः। गष्पां भवेदभिमता विरुद्ार्थापि भारती ॥१३३॥ पग्चरभिववाषो मे कघमार्व्वस युज्यते। पिरम तरन तस्या: कदा नु दशनच्छदम्॥१३४।।
पगश्यग:त पापश्यो वादन्तभागयो परात मङ्गति- गतत तन काय वपेम इति दोपेपु मध्ये पठाते गयते। गविशषय शादभनत्ता पर्य्यीलोचनया प्रतोयते, अपार्थे म् पाकादा्द्रीनाम् गभावेन माध्वोध एव नास्तोत्यनयो-
गपता दमयति जनोति। ऊत्का समग्र गवुबल जहि नाजय, दर्मा विश्यभग जय, सर्वभृतानुकम्पिनः सर्वभूतेषु दवासतम्नव एकोडषि विदेष्ठ गन्ु न अम्तीति शेप.। अ्रत ग गनपम्ण ममप्रगवुहनन सर्वभ्रतानुकम्पिनय पृथिवोविजय: वनविनया विरुवतवा प्रतोयते ॥। १३२।। रविद व्य्थ ताया गुणत्वमपोत्वाह अम्तीति माभि- ददय वियोगादिदुर्वटनाभिभृतम्य, अरभिपङ्ग. पराभवे दत्य- कग दतम काचित् अ्निर्वचनीया तवस्था अ्ति भ्वत, दछ मा विरुहर्यीषि भारती वागी अभिमता समाद्ृता
भद गुग्व दमवनि परति। आर्य्यम्य माधो. मे मम न:भव दा्यीपु अभिगति, कघ युन्यते, तख्चा, पर-
Page 263
हतीय: परचेदः।
प्रविशेषेन पूर्वोत्तं वदि सूयोऽपि कौ्त्य ते। चर्घतः शव्दती वापि तद्कार्धं सतं वघा ॥१३५॥ उत्कासुन्ननयन्ेते वालां तटलकत्विषः । चम्ोघरासड़ित्न्तो रामीरा: मनयितव: ।१३।। अतुकम्पाद्यतिशयो वदि कषिविद विवच्चते। न दोष: पुनरुतोऽपि प्रत्युतेयसलड्डिया ॥१३२॥
नार्य्या: तरल लज्जाभयजनितमभभुमात् मकम्प दशनकट कटा नु पिवामि। श्रत्र पूर्वाड शान्तभाव उत्तराजं तु पुन परदारीत्सुष्यमिति विरोधोऽ्पि प्रयोकुर्वियोगाभिभृततया गुगत्वे सङ्च्ते इति दोध्यम् ॥ १३४। एकारथ दशयति पविशषषेति। यदि पूर्वोक्त वच. बर्घत शष्दत. वापि अविशषेष अभिन्नतया भृयोऽपि पुन कौस्ते तत् एकार्घ मतम्. एवस दोषोऽय अर्धगत एकायंकशव्द गतसैति, तथाच पर्थस्य एकार्घत्वमिति बोध्यन्। यघेति उदा-
पर्धगतमकार्य दर्भयति उत्कामिति। तस्ा बालाया चलकानामिव लिषी येपां ताटृशा सनविरव गर्जनशौला तडितन्तः तौदानिनीमहिता: गन्नीरा: एते उम्नोधरा मेष्टा उत्कां विरहेोतन्रित। वालान् उन्नसनर्वन्ति उन्सनम कुर्बन्ति उद्दोपकत्वादिति भाव,। अत उत्तीन्न शन्दी पन्नोषगटि- शव्दाव खरपाभेदेपि एकार्घमततात् दुनरतार्वा। एवं शब्दगतम् अपि यधाययनूहनीयन्॥ १३६ ॥ अस्य प्रतिप्रसवमाह अनुकम्पेति। वदि कचवित् अनु-
Page 264
मा पयनानि मश रि वोलामो म
'ु 7 समो साता
. वदरि, तटा पन
कगा क वारगतिपुणा म
- द. दः पुत्र पुनरुत
Page 265
ततीय: परिच् दः ।
रडदशं संशवायैव यदि वातु प्रयुञ्चते। स्यादलङ्वार एयासौ न दोषस्तत तद् वघा।१४२॥ पश्वाम्यनङ्गजातइ्लट्टिता तामनिन्दिताम्। कालेनैव कठोरेय र्रस्तां कि नसत्वदाशया।१४२।।
रसलोलेक्षणे! मनोरथप्रिय: वाव्कितप्रेमिक तम्य आ्रान्नीक दर्शनं तस्निन् यः रसः आवेशः तेन लोले उखले ईसणी वम्या तव्सम्बुद्दी, जारदर्शनव्यापृतनयने। सखि। श्रमी तव माता भाराद वृत्ति, दूरवर्ततिनीत्वर्थ: अत ईदटश तव व्यवहार टष्ट न चमा, अ्रथवा आराद्वृत्ति: समोपवर्ततिनी अ्रतस्तव ईटृश दुर्व्यवह्ारसित्यर्थ: द्रष्टं न दमा, आाराद् दूरमनोपयोरित्व- मरः। अत् प्रथमार्ये व्वं यथेच्क विह्वरति द्वितीयाघे दृढा- - नोम् ईटशं कर्म मा कुरु दूत्येतयोरर्घयो. सशयः। जार प्रत्यनु- रामिणीं नायिकां प्रति तन्मातुस्तदाचरएपरिशनशड्डया सख्या डक्ि: ॥ १४० ॥ अस्य वादाचित् गुएमाह ईद्टशमिति। यदि वातु यर्द्याप दरदृटश ससंभय वाक्य संशयाय संशयप्रतिपादनाय एव प्रयुज्यत व्यव्ियत, तदा अतौ समयः अलद्वार एव स्यात्, तत्न न दोषः, तधाच यत्र सशय एव विवच्ित तत चसी गुण एव अरविवचितस्तु दोष एवेति भाव'। तत् तस्य उदाहरण यघति वच्चमाणसूचनार्घम्। वातु इत्यत्र जातु इत्यपि पाठी दृश्वते ॥ १४१ ॥ पश्यामोति। प्रनिन्दितां ता तब कान्तामित्वर्य घनङ्क- जैन भातडेन कामपोडया इत्वर्घ: लद्वितान् पाक्रान्तान् घन एव कठोरेग निर्दयेन कालेन मृत्युना ग्रस्तां पश्वामि, तवदा-
Page 266
. . मायादरों
मातां घमतप्तवित्यनिश्ठयकरं वचः । नजानमाकुलीकर्तुमिति दूव्याह नर्मगा ॥१४३॥ उ:सानुगुगोदर्यानामनदशो न चेत् कृतः। - प7रसाभिनानं तं दोषमातनते बुधा: ॥१४४। शिविनिर्मागमंतारहेतवो जगताममी। प ता पलाशगा न पम्माक कि फलम्१ दति अयमथ, मगाा पइ्मेन प्रातदन शारोरिकयोडया न लद्वितेति पदलातहणता ता कठोरेग कालेन ग्रीभ णेत्वर्थ ग्रस्तां पवाम तदापया न किम् प्रपितु तढाशया एवेत्यर्थ। नया आगेरिको पोडा नाम, केवल तदपाप्तिजनित- वनारिमिगनकिोगामय उदेकात् पोझाते दृत्ययमर्य.। सगमिनय पमी दल्वाभिहितत्वात् गुग एव। प्रोपित नायक प्रति दया उकिश्यम् ।२४२ । पत्र न चम्ण गुगत्वमुपपाद्यति कामात्तति। दूती वृशनम प्राफुन्नोकर्तु नायिकाममोपगमनाय उत्मक क्त्तु नलगा मल्या कामानी वमतप्ता वा इति अनिखयकर सन्देह- मद्नम दतिबच श्राह॥१४३॥ प्रयत्रम निरपयति उदेशेति। अर्थानाम् उद्दयानुगु: उद्य प्रनिज्वा तम्व धनुगुग अनुकूल अनु पद्यात् उद्दश: अपनाम मेन बहि न कत, तदा तम् अपक्रम अभिधानं म नहम क्रमनानात् अपक्रमाग्य दोप बुधाः श्राचसते ननः । तवाच, वशाक्रममुपन्याम एव गुग, तम्सृनन्तु देंवाव- भाव H788 1 म दमपति सवनोति। जगतां स्वति: पालतं
Page 267
7
दतीय परिकेदः ।
पत्तुनारायणसोकयोनयः पालवत्तु व: ॥१४५।।
द्रामलहनमप्ठर्ु तृरयो नैव दपवास् ॥ ६४६ ॥ वन्ुत्यागलनुत्यानो देशत्ाग इति विपु। छादानावायतक्रेशी सध्वनः चगिकच्चर:॥१४०॥
निर्मा एषटि महार छन तेषा नेतव वर्तार, थमी भग्तु- नारावणाग्रीज्वोनय शिवविष्तुद्रम्मार व दुग्मान् पाल यनु। छत् प्रघमोहिष्टाना सितिर्निमारमहारागा वघा- व्रममन्व्रये वत्तथ्ये नारायाभोज्ञयोनिससभव इति वहसु- चित. दरनु तड्विपरीतमुतमिति अपक्रमता ।१४५।। पस्ादोपतमपि कचिदिलाह यत्र इति। यदि मम्बन्वस्य मन्दयन्द विज्ञान विशषेणावबीध एव हेतुयस्व ताटम दन
वविनेति शेप, तदा सृग्य विद्ास क्रमलइ्नमपि दृपण दोणवह नैव छाडु। ६६६। पदीजत्व दशयति बन्दुत्याग दवति। बन्तुत्याग तनुत्ाग टंगत्याग इति तिएु विषयेषु मध्चे आायनी बम्तुन्ागदेश- 1 त्यागी चायता दौघी केघा यो तो. मध्यमस्तनुत्ातु वरिक्तर तर्मावलपकर दन्द्। यब वथाक्रममुहि- पेमि बन्दुन्यागादियु आवतलपावित्वनेन आाद्यलवोरिद अन्वययोगात् मव्यमलतदुनं न दोषाय इत्यववयम्। १t9 1 गन्दहीन निरुपयति पब्दहीनमिति। अनालस्या कहावा
Page 268
कायादमें
प्मोगोडगिटेए: गिष्टेष्टस्त न टुष्वति ॥ १४८। सी भकी र,र्मरीम गीवश वरीम्। मरजिनामा, नामीलासां गिरां रस: २४६
इृशते ननितानपनाबाडुर्शोभिन: ।१५०॥ ग वगम गत ताइम अगणितानुगामन इत्वर्य, पढाना गा भवग्ण प्रयःग अणिष्ठानाम् प्रज्ञानाम् इट अ्रनव- हपी जवित दतर्थ, पतगन अञ्छहौन गव्देन अनुगासन- ग, "ण दोन तढाग्गदोपरानित्वय पदप्रयोगम्य कताभि- शवव द्र गपातममिति प्रयुकत पदमिति वत्तव्य तैन च
1 अनदोनगिव्यणण अ्रन्वय कर्तव्य उत्ववधेयम्। ग्रिष्टेष्टस्तु ० माहमि्नटुभिविटि ववहतप्तु न टुष्ति न दोपमाव- 14 17651 मह गनमुदाववति अवते दति। हे महाराजन्। भवते रमन वः अगन गरुगे मेखला वस्या. ता ससागरामित्वर्थ, हभी कनमी मेढे नदीमेखलयोरपीति मेदिनी। महौम् अन पालवति। अ्र्रव अजञिन्ञामा मगयाभावात् जिन्ामा न दने मत्मवेनदित्वय, आमा गिग वाचा रस. माधुर्य्या- नगाा आवाद नाम्ति। अव अवते दत्यात्मनेपद, भवते : पदोस्पाने चतुर्यो, महाराजेतवव महाराजननिति कर्म- वएत अनशामनविरुद अ्रणिटटैरुपत्वस्त ॥।१४८। वदमिन गध्ददीन दवयति दक्विगाद्रेरितादि। द्ि- े राववव्वरतय्य उपमरन् मनयाचन गच्छन् मारुतः पलगदपण्न तवत्वान् आम्ततरन् ललितं सुन्दर यथा तथा
Page 269
बनोज परिका द:।
पभापपव्द भाति न व नौभाव्यसुन्ति।१!१ किषु नियतस्धानं पटफछेट वतिं विट्ठ: । दमेतं वतिभषं त्वणोहवेजनं यया ॥ १५२॥
छृता से प्रदाला नव्परदा छड्टगर ने मोभिन दुन्ने चघ। इत्यादि वादः शानस् पनुशामनव्य वत् टाका तस्ट दर्गने फल्म देती देणं तवालृताना विदयान् र वपभापरवत् अपगन्दवत् भाति न तु अपशन्दर पेर दर्थ। घयं भाव. वर्म दितीवेति पनुभामनवलेन हराट्रेरिव्ल द्वितीया भवितुमईत्वेव पर ता विहाव वर्न्वाववचया पहोविषानेषि न दोष, । उतक् वविब- नें वर्नादो नव्सविवचया पहीति। द्ितीयाया परभाव- शोदृरा न वैरस्ोदय इत्वाह न चेति। सीभाग्यह लिव्यद् न च उज़ति न तर्ज तघा ईटगरूल वविराणी दोष एवेति भाव, । मल्यपर्वतीयव्पितत्व्वत्य- तरीवीयोवर्पनमिदम्। दद्तिराद्र रपरर्पत्रनित्यस् दन्ि- - . े. मलयाचलात् उपसर्पन् भागचनित्वर्थवलवन कसित् नयोग इति बोधम्। ६५०। ६५६। वति तद्मरस् निरुपयति शदप्विति। सोनयु पटोडु न गद्येपु नियत दन्द मासई निरपितं सान दस् नाटर्मं र वेद विरत यति विटु जानन्त दुधा इति भेव पदान्ने देषविवामलानं वतिरित निम्बर्म। इहाद, पनबंदेष शामलान कविमिस्मते। तदपत तम्ा. विष्ुत बन्सिष्ट पवो: वोवयो उहेजनम् पसुसन्नकम् इत्वर्य। १:२।
Page 270
कागाटयें
गामेन नागा निशिता विमुका
सारम नाणा निणिता: पतन्ति
म मरिा विवामीत्यमन्धानं पदेपु यत्। हागा बनना वकगे मपावगाणोति एको वर्गः न्यून : । गरकााय्य पामण किमनगानि आर्द्रागि, द्ति पाि कनोो पादे प्रष्टावो वकव्ये नवाचरागीति एको
मूनगपामितिमुदासरति कामेनेति। कामेन मृगेक- गाय निगगता सणा विमुक्रा, दत्यत श्ययागुरुत्वम्। तथाच, पव परीह उपेन्द्र रवावृतम् उपेन्द्रवच्चा जतजास्ततो गाविति न रगान तलय जगणे प्रथम निवेग्ये का दति गुरुवर्णो निवे- दिन नगणाग नो गुरुमध्यगत इत्युकतत्वात् आध्यन्ती लघु र. 7 गुरुरित्वं वर्गवयातमक द्ति बोध्यम्। तथा, स्मरस्य निवना अग्पा वामेलगाम पतन्ति, इत्वत अ्रयथालघुत्त्वम्। नदन, उनगाई उन्दवव्ावृतं ्यादिन्द्रवच्चा ततनास्ततोगा- ैन लनगान् ततय तगगे प्रथम निवेश्ये म्पेति लघुवर्गो हिविशन, नगगाय अन्यन्नघुस्त दृत्युकत्वात् प्रथमद्दितीयो T वन्ता लववितिवेय वर्णतयात्मक दति बोध्यम्। अ्रत्न
ह वे नयू दृषगानमर दृति ध्वेयम् ॥ २५८ ॥ रभिक् निर्दिगति नेति। महिता वर्गयोर्मिलनरपां
Page 271
तृतीय: परिच्ेद:।
तहिननशति निर्दिषिं न प्रयत्तादिहतुकस्॥ v सन्टानिलेन चलता बट्टनागगडसगडने।
मानय्ये वृह शोयेते खोयां हिमसतती प्रिये। झासु राद्रिष्िति प्राज्ञैगनातं व्यसनीहशल्॥।६१ मन्ति न विव्वव्वासि वह सिञ्ासि इति अभिमनेत्य न मद्दा- दिहेतुव प्रष्टद्यादिहेतु विनेत्वर्य पदेपु वत् रमन्यान उमयो- जन मन्यभाद इत्वर्घ. तत् विमन्वि विमन्ध्यास्दोष इत्वर्थ: प्रष्टस् नाम सन्विसूदेग यत मन्विर्निपिड्ः। तद यवा, जमी ईश इत्यादि ॥ १५८ ॥
चलता मन्दानिलेन धडनाया गएडमएडले कपोलटेशी अन्त्र- इयुषि त्रप्भाव भरोरडपि उद्भदि घर्माभ: सेदजल नुप्तम् अपनीतन्। प्रत् चलता इत्याकारस्य मह्नतवरन मड् टोघतविधायवसति सत्यपि मन्िर्न छ्वत उति ॥६६०। प्रष्टचादिवतुक दर्णयति मनिषे इति। दह हिमन्ती हमने मवु रातिषु हमन्तनिशाम् इत्वर्य प्रिये प्ररदिनि लोसा मानये मान मएवकीप: ईर्या नायिकान्तरामइन- नित. कोरविशेपस शोषति शोग भवत नशदत इलव।
बाजातं पादितम्। तवब, एनषे इ्णन कह्दामीयूं इननि
ऋती इत्यल व्तगिति सवेय कन पर अगरण् विर लेन सन्विनिपिड् इति बोधम्।६६६॥
Page 272
... मानाटमे
िालोतिन्टिवर्तव:। न उगोतपयतगः कला कामार्थमंश्रयाः ॥ १६२। गागगं भूवानां प्ररृत्तिलोकमंजिता। विवातमको न्यागः सम्मृति: शुतिगगम: ॥१६३ रेन वजयरा रूढ़ यदि किश्वित् प्रवर्त्तते। ं पामाळाष शाहिविरोधीत्येतटुच्चते ।। १६४ ।। कर्पपपाटपामर्णसुर भिर्मलया निलः ।
गय दशादोन् निरुण तद्विरोधं निर्दिशति देग इति। यि पात वन गद् रज्यम् उत्येयमादिर्देग, राविर्दिवा सतरन कान कवनात् मामवतरादीनां ग्रहगम्। का- मायमगगा कामय प्रथेष तो मथ्यी येषां तथोता: काम- गापका पर्यमापकाय वृत्यगोतप्रभृतय: प्रभृतिभ्देन वादि- वारि पर्यिद चतु पष्िप्रमाग तन्तोका कला: ॥१६२॥ नगनगणा जनमस्यानगणा भूताना प्व्ृत्ति: वार्त्ता लोकपनिता लोक इति मज्ञा जाता अम्या पति शस्य जातार्थे रनव्रवग। लोकणव्दपतिपाया, न्यायः हेतुविद्यात्मकः कारण ताटिता या विद्या युक्तिमूनकशास्तमित्यर्थः ढ भक तनाय इत्वये तथा मम्मृति स्मृति वेदार्थस्मरण- नान सपिनाचा नवसिता मन्वादिमहितामहिता इत्यर्यः :ईद ग्रागम आगमगन्दवाच्य दत्वर्थः।।१६३।। नेा तेम -मयु देशादियु शवथारदम् त्रप्रसिद्व किच्ित् े प्रगादात् अननधानात् प्रवर्त्तते उपन्यस्यते तदा श दर् ताग्यदीपवदित्वर्य, दति उच्ते॥१६४
Page 273
तृतीय: पतत्दः।
कलिङ्गवनसप्नृता सृगप्राया सतइ्जा: ॥ १६५ ॥
इति देशविरोधिन्वा वाब प्रस्थानमीहशन्॥१६६॥ मझनिनी नतासुन्निद्रा स्फुटतड्कि कुसुद्दती। सघुरुत्फुल्लनिचुलो निदाघो नेघदुदिनः॥ १६२। देशविरोधमुदाहरति कपृरति। मनवानिन उयृर पादपानाम् श्रामर्शेन सम्पर्वोग सुभि सुर्गान्तर, तवा कननिद्- दनसग्भूता मतङ्गजा हक्तिनः वृगप्राया नृगवत् पतिषुद्रा दूत्वर्घ: पत्र मलयाद्री कर्पूरपादपाना नोत्त्ति. चौनाटिदेग एव तदुतत्तिरिति तथा कलिङ्गवन मतङ्गज्ञाना मन्नवो न प्रसिद्ध दृत्युभयत् मलयपर्वतः तघा कलिङ्गवनरूपी देशविरोध
दोला दूति। चोला: वर्णटान्तर्गतदेशभेदा काला- गुरुभि. श्यामा: कावेरीनद्या, तीरभृमय येषु तघाता.। छत कावेरोतोरे कालागुरुवो न जायन्ते इति राद्ट्ररूपो देशविरोध। देशविरोषिन्याः वाच: इति र ददशम् उत्तर्प प्रस्थान नियम इत्यर्घ: ॥ १६६॥ कालविरोध दर्शयति। पग्मिनी नम रात्री उद्विद्रा विक्- सिता दति दिवस एव प्मिन्या विकामस्य प्रमिद्धे गताविति कालविरोष। कुसुद्ृती अ्र्कि स्फुटति इति रात्राविव डुमु- टिन्या विकासस्य प्रनिःे नक्ति दति वालविरोध। महु वसन्तः उत्पुत्ता निचुर यतर तदात चत निचुलाना प्राहृथव विकासस्य परनिद्वे मधुरिति कालविरोध, निदाब ग्रोप मधन दुर्दिनं दव नधाा थत वर्षासेव दुदिनत
Page 274
कायाटगें
मगिरो वर्पाः गरटो मत्तवर्हिग्यः। मनो निर्मलादित्य: शिशिर: झ्राध्यचन्दनः।१६८ दति जालविरोधस दर्शिता गतिरोहृणी। मार्ग नलाविरोधस्य मनागुहिश्यते यथा॥ १६६।। वीरणृजाग्योभावी स्थायिनी क्रोधविस्यौ। एगोमप्सवा: मोऽयं भिन्नमार्ग: प्रवर्त्तते॥ १७० ॥ गपिर निदा पति कालविरोध: । निदावैऽपि कदाचित् विवत गभाति वर्णितय प्रकालदुर्दिन मृच्छकटिकाटी इवि मयोक विव्यम् ॥१६७। र्षा यया हमाना गिगः यासु ता, अत गरत्खेव दगाना मधुग्नादम्य प्रमिदे: वर्षा दति कालविरोध:। गरद: मना रर्निग यामु ताः अव वर्पास्ेव मयूरागा मत्ततायाः प्रोपर गग्द दवि कानविनोध,। हेमन्तः निर्मलः शदित्वो ववर तजामत, पव्र हेमन्ते शदित्यस्य हिमादृतत्वात् निर्मल- नन प्रप्रम:म् दति कानविगेधः, तथा शिभिर शौवर्त्तुः अन आदव्णीय चन्दन यम्मिन् मः अव चन्दनस्य सैतात् fिव नम्य वाव्यवम् अप्रमिद्म् इति च कालविरोधः । 7.5178211 दानविगेधमुषमहत्य कलाविगेधं टर्गयितुमाह इतोति। द डरे उत्प्रकाग कालविरोधम्य गति नियम: दर्शिता, " ". छब विरेषमय मार्ग नियम मनाक् अ्रल्य यथा तथा प्रहत्वने व्धनि उढाहरणार्थम् ॥ १६६। . " घीरवृद्वाग्यी ग्मयों क्रोधविस्व्यौ स्थायिनी रर्दवविनि गेष त्वा्नि वोरे उत्साह, मृद्गारे रतिः
Page 275
ततीब: परचेटः ।
इत्वं कलाचतु पष्टिविरोध: साघु नौवताम्। तस्वा: कलापरिच्छेदे रूपमाविभविष्यति॥१२१ । स्ायिभावतवेन कप्यते. क्रोष गेद्रग्भम्द विस्वय अभ्भुतरभम्य स्वावित्वेन निर्दिष्टी तटेव स्विते तदव्िगोघी ठोप एवेति भाव:। साविभावस दर्पएकारणोता. यथा. अ्रविरचा विरदा वा वं तिरोधातुमच्तमा:। आस्वादाहुरकन्दोडमी भाव व्वायीति वोन्द ते द्ति रमावस् पर भाव खायितां प्रतिपधचते पति द। क्रोधविसयो च तेनैवीती यघा प्रतिकूलेपु तैप्म्य पर वोध, क्रोध दूधते। तथा विविधेषु पदार्घेपु लोकमीमानि- वततिषु। विस्फारखेतसी यस्तु न विन्नय उदाष्टत इति. रम विवेदस्य भरतादिभि नावभास्त्र एव कृततात् नावरप- वालाविरोधोडयम् इूति वोध्यम्। गोतर्पक्लाविरोषमाह पूरेति पूर्णा मन्यव प्रदुत्त मप्तखरा निपादादय यत्र तवोह सद्जातविधिरिति शेष निषादर्षभगाव्वार पड्ज्मधमघेदता। 41 पहनसेत्मी नप्त तन्तीक्सोलििता इलमर। भिन्नमार्ग भिन्न. तत्तलालनिविडस्रासम्वलित मार्ग प्रयोगनियम यन्य तादृश नन् प्रवत्तत प्रचलति इतस्तदैपरीत् टोप एवेति फलितार्ध उत्तष् भरतेन प्रभाव सुग्ती निन्य ऋषभ पक्चमो- पपि द। पकमम्य विशेषोषय कवित पर्वसुरिमि। प्रगे प्रगोती इनवेदर्मंनस्द विपर्ययम् इति। ६६० । द्त्यमिति। इत्म् ननेन प्रवारत कलानां चत पटटि तस्दा विरोध माधु यवा तथा नीयता वया नादगीतरपवी कलयोविरोध प्रदशित तवा तमटुढाहररेडु पन्वामामि कलाना विरोध हम्यतामित्वय कलतापररिचुटे तटाप्लयन्ये तम्ा. कलाया, रुपम् आविलव्यति प्रर्काि्मतति, उनत्तरं
Page 276
काय्राटमें v
गुरुमागेडयमेनरडी निःमार: खटिरट्रुमः ॥१७२॥। इति लौकिक एवायं विरोध: सर्वगर्हितः । विरेधो हेतुविद्यासु न्यायाख्यासु निदर्श्वते॥१७३ मतमंजात सुगतः संस्कारानविनशरान्। तगति मा नकोरानी स्थ्रितैत्राद्यापि मे हदि१०४
गजापरिफंट नाम यन्थं वरिवामि तत्रैव तासां विशेषो द्रष्टय पति भाव ॥१२१॥ लोफिकरता दर्मयति पाधुतिति। अ्रयं हस्ती आ्राधूता: सेगग बटा यम्य तथोक, तुशदमः अखः तोव् मृङ्गे यम्य ताडभ, गरण्ड तदाय्यवृत्ः गुरुः सारी यस्य तथाभूतः, गदिरदुम ना्ति मारी यम्य ताट्टक् हम्तिनः सकेगरत्वं वरदूषन्य तीन्णागृद्गत्वम् एवगडम्य मारवत्त्वं तथा खदिरतरो: निमारस लोकविकइम्। अत पूर्वाड़ चरयोकत्तराई' अच-
गनोति। इति उत्तरपः लौकिक: लोकप्रमिद्व एव श्रयं विगेव मवे विद्वद्वि गर्द्वित निन्दित', तथा च देशादि- पिनेधापेनया लोकविरीपन्यामः प्रयोकुनितरां हास्यायेति भगप। मम्प्रनि न्यायाग्यापु न्यायनाम्ीपु हेतुविद्यासु विरोध: नदूखवने उर्द्ासबते ।१०३ । कवतदोनरपन्यायविरोध दर्गयति। मत्यमिति सुगनः वस्शशन म्ानविगेपान् भ्रविनश्वरान् चिरस्वायिन: दव ग्र्द, तथाद्ि तमेवार्थ जानीहि मा पूर्वानुभूता
Page 277
तनोय: पसकेदः।
कापिलेरमट्द्भृतिः स्यान एवोपवखते। ससतामेव दश्वन्ते वव्पादस्ताभिरुबबाः ॥ ६०५॥ गतिन्यांयविरोधस्य मैपा सर्वत हश्वते। प्घागासविरोधस्य प्रस्थानसुपदिश्वते ॥६२६ ॥ सनाहिताम्नयोऽय्येते जातपुल्ा वितन्बते। दिप्रा वैश्वानरीसिष्टिमल्लिष्टा चारभृपणा: ॥१०॥
दवोराची पद्यापि मे दृदि स्पि्तेद, खरणविषयी भवती- त्यघ खृति प्रति सस्कारस्य हेतुत्वात् तस्य चाविनररतवात् पति भाव। पदार्थमावस्य चगभड्गरत्वमिति वादिनान्ु तेपां सोगताना मतविरदमतदिति हेतुविद्याविरोध ।१9४r सास्यदर्शनरुपन्यायविरोध दर्घयति कापिलैरिति। कापिले कपिलमतानुनारिनि, सास्यविद्धिः पसदुद्मृति चमताम- नित्यानां दुश्टानाष्ट. इट्भृतिः उद्धव सान एव युतमेव उप- वरते, यम्मात् प्रम्न्नाभि व्रसतानेव दुष्टानामेव उरवा हम्यन्ते प्रायेश दुर्जना एव जायन्ते न तु साधव इति भाव। नयं भाव: कापिलानुसारिए. सत. सदेव जायते नत्वमदिति मन्यन तघाचीतम् एसदकरसादुपादानग्रहरात् नर्वममवा भावात्। मतस्य पक्वररात् कारएभावाद मलार्यमिति तम्ादव यनटुटभृतिदशन सास्यविरइनिति निद्दर्स।७y। न्यायविरोधमुपनहरति गतीति। ना एवा एवंप्रवारा न्यायविरोधन्य गति सबत्र वैशषिकादिपपि रपते दध इदानीन् पागमविरोषष्य प्रस्थानं गति उपदिन्हनें। १६६: सुतिविरोध दमयति। पनति। एतें पह्ष्ादाग्मृपरा.
Page 278
कावादमें
1g· .. रऽपि वेदानघिजगे गुरोः। सभावशनः स्फटिको न संस्कारमपैननते॥ १७८॥ विरोध: सकलोऽप्वेष कदाचित् कविकीशलात्। उत्कमप दोपगगानां गुगवीधीं विगाहते॥ १७६॥। तम् रान्न: प्रभावेग तदुद्यानानि जजिरे।
भउगपरशरममनिता: जातपुवाः विप्राः अनाहिताग्नयः गमवापापाना गवि वेग्वानगोम् दटिं यागं वितन्वते हुथल। पवर न गुती कताग्नराधानादेवव वेश्वानरव्वि-
नर्निीन दशयति ग्रमाविति। श्रमी जनः अनुपनीतः न-तीपनयनमस्कार अपति गुरो: मकाशात् वेदान् अधिजगे वतवशन। तर्थाहि व्वभावेन प्रक्वत्या एव शुद्ध: निर्मल्ः व्द्षटम मस्कार गदि न अपेनते। अ अनुपनीतस्य वैदा- व्वन मृतिविकदम् उत्तज्न मनुना नाभिव्याहारवेद व्रह्म म वानयमनाटृन गूदेग नि समस्तावद यावद वेदे न जायते
उम्नदोषम्य कढाचिद् गुगत्वमप्याह विरोध दति। एप: 1
उक्रश्य मकन्न ममग्रः अपि विरोध: कवेः कीमलात् वर्ग- गाृत कढाचित् दोपगगनाम् उत्क्रम्य विहाय गुग- ेह्ी रयेगी विगाहते गुगलेन गगनीयो भवतीत्वयः
नन देवनिगेधष गुगत् द्मयति तम्येति। तस्य राज्न'
Page 279
तृतोय: परिभ द ।
रज्तां विनाशपिशुनशचार खरसारग: । घुन्वन् कट्स्वरजसा सह सप्रचदीहमान्॥9॥
कामिनां लयवैपस्व गैव रगमवर्तवत्॥ : ॥ प्रभावेण सहिस्ता तद्दानानि तव्य गस् उद्यानानि पाहो नवानि इत्वर्य छमकानि वकागि प्रहानानि वेवा श शर्िना ेवतर गाम् दाष्ट खान डसिर। जव मा
गह् प्रभावतिव्य वोनवनोति इसतारजवनान गर
1=1