1. Kavya Darsa Dandin Commentary Jivand Vidyasagar V. Ramaswamy Sastrulu and Sons.djvu

॥ श्रीः ॥

श्रीमदाचार्यदण्डिमहाकविविरचितः

॥ काव्यादर्शः ॥

भ्रीजीवानन्दविद्यासागरमहाचार्यविरचितया

व्याख्यया सहितः ।

पण्डित ए., एम्. पल्‌., श्रीमान्‌द्रः

वि. नारायणय्यर्. इत्येतैः विरचिताभ्यां

आङ्ग्लभूमिकातुवादाभ्यां संयोजितस्य

चेन्नपुर्यां

वाविळ्ळु रामस्वामिशास्त्रुलु अण्ण्डु

इत्येतैः प्रकाशितः ॥

१९५२.

All Rights Reserved.

चेष्टपुयाम्र

वाचिककाव्यालोके

मुद्रितः

॥

S.V.O. College Library, TIRUPATI. Acc. No 3222

KAVYADARSA

INTRODUCTION

The author of Kavyadarsa, one of the earliest works on Alankara, is Acharya Dandin. From a verse of Rajasekharas in Sarngadhara Paddhati, we learn that Dandin was the author of three prabandhas. Attempts have been made by scholars to identify these three prabandhas. Dieutsched thinks that Dasakumara-charita, Kavyadarsa and Mrichchakatika are the three books. Others substitute for Mrichchakatika, the poem, Dvisandhanakaya prescribed by Bhojadeva to Dandin. Others again consider that Chando-vichiti and Kala paricched are the two other works of Dandin. These are referred to in Kavyadarsa; but it is not clear from the context that they are the names of books and not names of the sectional topics. Some modern researchers are of opinion that the two other works of Dandin are Dasakumaracharita and Avanti-sundari-katha.

Opinion is similarly very undecided as to the comparative dates of Bhamaha and Dandin. Mr. Rice's "Inscriptions from Sravana Belgola" contains a verse in praise of Srivaddha-deva which is attributed to Dandin. Mr. M. T. Narasimha Ayyangar in his pamphlet on "Bhamaha, the rhetorician" points out the references to Dandin in Bhamaba's work and places Bhamaha after Dandin and in the latter half of the seventh century. Other scholars are of opinion that Dandin was later than Bhamaha and criticised Bhamaba's opinions. The passages which throw light on this question are extracted in the Appendix to this book.

From the introductory portion to Avanti-sundari-katha-sara, we find that Dandin was the great grandson of one

Damodara whom Dandin refers to as Bharavi. This Bharavi is said to have been a friend of Prince Vishnu Vardhana and the Pallava Simha-vishnu. In all probability he became famous as Bharavi after the respectful ascription of that name by his descendant Dandin ; in which case Dandin must have lived before the date of Aihole inscription (634 A. D.). In this view he would be earlier than Bhamaha. Dandin, according to Avantisundari-katha-sara, lived at the Pallava court at Kanchipuram and when that city was invested by the armies of Chalukya Vikramaditya, he went about travelling all over India ; and he returned only when peace was restored at Kanchipuram.

Kavyadarsa occupies a prominent place among the Alankara Shastras, both on account of the clarity of exposition and on account of its own undoubted merits of style. The book was intended as a guide to aspirants to literary fame and not as an exhaustive thesis on literary criticism. That this was the object of Acharya Dandin is seen from the concluding verse of each Pariccheda. The intrinsic value of the book is attested by its being translated very early in the vernaculars. The Kanarese Kaviraja-marga, and the Tamil Dandi Alankaram testify to the merits of Kavyadarsa. The Tamil Grammar Vira Choliya takes Dandin as a guide for its chapter on Alankara. These facts show that Kavyadarsa served its author's purpose. In this connection it may not be out of place to refer to what appears to be a contemporary appreciation of Kavyadarsa :

जाते जगति वाल्मीकौ कविताभिषाड्भत्न् ।

कवी इवि ततो ऽध्यायैः कवयः स्वाये दण्डिनि ॥

There have been several commentaries on the Kavyadarsa. The earliest appears to be Srutanupalini of Vadi

7

Ghangala. The portion which relates to the first Pariccheda has been recently published by Pandit Siromani V. Krishnamachariar. Two other commentaries, one of Tarunavachaspati and another, (Hridayangama) by an unknown author have been published in 1910 by Rao Bahadur Prof: M. Rangachariar, then Curator of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. A fourth commentary of Jeebananda Vidyasagara has been adopted by the publishers of this book in this edition. Of these commentaries Vadi Ghangala and Tarunavachaspati refer to Bhamaha as a predecessor of Dandin. The commentators, Vadi Ghangala and the author of Hridayangama, belong apparently to the Tamil country for they refer to the Dravida sanghata as examples of sanghata padyas. Acharya Dandin belongs to the Dakshinatya school of writers and was a lover of Vaidarbhi style; he brings out the distinction between the two extremes of the Vaidarbhi and the Gouda styles very clearly in this book. That the Gouda style was held in contempt by lovers of the Vaidarbhi style is seen from the testimony of another shrewd literary critic गौडस्य अक्षररजस्बरम्.

MADRAS 18-12-52 Vavilla Venkateswara Sastrulu.

॥ श्रीरस्तु ॥

॥ काव्यादर्शे विषयानुक्रमणिका ॥

प्रथमपरिच्छेदे श्लोका: (१-१०५)

विषया: श्लो:सं. पुटसं. | विषया: श्लो:सं. पुटसं.

ग्रन्थप्रस्ताव: १-४ १-४ | मिश्रकाव्यम् ३१ १६

काव्यलक्षणम् १० ६ | काव्यस्य त्रेभाषित- ३२-३९ १६-२०

काव्यभेदा: ११-१३ ६-९ | प्रबन्धा: ३२-३९ १६-२०

महाकाव्यलक्षणम् १४-२२ ८-१२ | वैदर्भीगौड़ीयमागौड़ ३१

गद्यभेदा: २३ १२ | वैदर्भीगुणा दश ४१-४९ २१-२५

कथाऽख्यापिकयो: २४-३० १२-१५ | कविश्वोक्तिप्रभा: १०३-१०४ ४४-४५

श्लेषभेद: | उपसंहार: १०५ ४५-

द्वितीयपरिच्छेदे श्लोका: (१-२६८)

विषया: श्लो:सं. पुटसं. | विषया: श्लो:सं. पुटसं.

अलङ्कारलक्षणम् १-३ ४७-४८ | विभावना १९९-२०४ ९३-९८

अर्थालङ्काराणा- ४-९ ४९ | समासोक्ति: २०४-२१३ ९८-१०२

सूत्रेश: ८-१३ ४९-६२ | अतिशयोक्तिः २१४-२२० १०२-१०४

स्वभावोक्ति: ८-१३ ४९-६२ | उपमेया २२९-२३४ १०४-१०९

उपमा १४-६५ ६२-८३ | हेतु: २३४-२६० १०९-११२

रूपकम् ६५-९५ ८४-९५ | सूक्ष्म: २६०-२६८ ११२-११४

दीपकम् ९५-१९४ ९५-१०२ | लेसा: २६४-२७२ ११४-११८

ध्यातृत्ति: १९५-१९९ १०२-१०४ | क्रम: २७२-२७४ ११८-११९

आक्षेप: १२९-१६८ १०४-११२ | प्रेय: २७४-२०९ ११९-१२०

अर्थान्तर- १६९-१७२ ११२-१२० | रसवत् २८०-२८२ १२०-१२१

न्यास: १६९-१७२ ११२-१२० | ऊर्जस्वि २८३-२८८ १२१-१२४

ह्यतिरेक: १८०-१९८ १२८-१३३ | पर्यायोक्ति: २९४-२९० १२८-१२९

विषया:

क्षमाहितम् उदात्तम् अपह्नुति: छेष: विशेषोक्ति: काव्ययोगिता विरोध: अप्रस्तुतप्रशंसा यथासंवित:

श्लो.सं. पुड्सं. | विषया: श्लो.सं. पुड्सं

२२८-२३९ १८०-१८१ | निदर्शानम् २४८-३४० २०३-२१

२००-२०३ १८०-१८२ | सहोक्ति: २४९-३४४ २०४-२१

अपह्नुति: २०४-२०९ १८२-१८४ | परिवृत्ति: ३४४-३४६ २०७

छेष: ३१०-३२२ १८४-१९२ | आशी: ३४० २०७-२१

विशेषोक्ति' ३२२-३२३ १९२-१९३ | उदेशपरिसंख्या ३४८-३४९ २०८-२१

काव्ययोगिता ३३०-३३२ १९५-१९७ | संसृष्टि: ३५०-३५२ २०९-२१

विरोध: ३३३-३४० १९७-२०० | भाविकम् ३५४-३५६ २११-२१

अप्रस्तुतप्रशंसा ३४०-३४२ २००-२०१ | उपसंहार: ३५७-३५८ २१२-२१

यथासंवित: ३५३-३५४ २०१-२०२ |

वर्तीयपरिच्छेदे श्लोका: (१-१८७) शब्दालंकारा: (१-१२४) १९७-२४०

विषया: श्लो.सं. पुड्सं. | विषया: श्लो.सं. पुड्सं

यमकम् १-७६ २३५-२५१ | स्थाननियम: ८८-९१ २५८-२५'

छोमूत्रिका ७८-८० २५१-२५२ | वर्णनियम: ९१-९५ २६०-२६'

अवृत्तिरमम् ८०-८१ २५२-२५३ | प्रहेलिका ९६-१२४ २६७-२६१

सर्वतोभद्रम् ८२ २५३ | उपसंहार: १२४-१२८ २७६-३०१

स्वरनियम: ८२-८७ २५८-२५९ |

॥ श्रीः ॥

॥ काव्यादर्शः ॥

KAVYADARSA

प्रथमः परिच्छेदः ।

चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंसवधूर्मम ।

मानसे रमतां नित्यं सर्वशुक्ला सरस्वती ॥

1. May the lovely lady swan that sports among the lotus-mouths of Brahma, the all-white Sarasvati roam for ever in delight in the lotus-pool of my heart.

SECTION 1.

प्रणम्य कमलाकान्तं भक्ताभीष्टफलप्रदम् ।

काव्यादर्शस्य वृत्तीं वितनोमि सतां मुदे ॥

किंवदन्तीयं 'यत् महामहोपाध्यायः श्रीमान् दण्डी नाम कविः ग्रन्थमिमं ह्वयं विरच्य कमपि राजपुत्रम् अध्यापयामास' इति ।

ग्रन्थारम्भे निर्विघ्नेन प्रारम्भितपरिसमाप्तिकामनया 'कविग्रन्थार्थविश्वतृतया वाग्देवताया: करणरूपमङ्कलमाचारग्राह-चतुर्मुखेति । चतुर्मुखस्य ब्रह्मणः

मुखाम्भोजवनानि पद्मबुद्धीनि तथा हंसवधूं: हंसस्वरूपा सर्वतः सर्वोत्तमेन सर्वप्रकारेण च शुक्ला श्वेतवर्णा परिशुद्धा च सरस्वती वाग्‍विधात्री

ही नित्यं सततं मम माने चेतसि तदाद्यसरसि च रमतां विहरतु मानस इरसि पद्मावनेपु हंसौच या ब्रह्मणो मुखकमलेपु श्रुतिरूपेण सततं विहरति सर

वशुद्धा वाग्‍देवी मम हृदये सततं वसतु इति निष्कर्षः । नित्यमित्यत् द्वैर्घमिति

ठे दीर्घं सुचिरमित्यर्थः ॥

पूर्वेशाख्राणि संहृत्य प्रयोगानुपलभ्य च । यथासामध्येमसाभिः क्रियते काव्यलक्षणम् ॥

सम्प्रति ग्रन्थस्थ अभिधेयं निर्देशन् प्रतिजानीते- पूर्वेशाख्राणिति ॥ पूर्वेषां कवीनां भरतादीनां शाख्राणि काव्यप्रन्थान् संहृत्य संक्षेपेण तेभ्यः सारमाकृत्य प्रयोगान् महाकाव्यादिषु प्रयुक्तान् विषयान् उपलभ्य समालोच्य च अस्माभिः यथासामध्यं यथाशक्ति यथाज्ञानमिति यावत् । काव्यस्य लक्षणं स्वरूपं लक्श्यते ऽनेनेति लक्षणम् इतररद्वचछेदकः असामान्यधर्म इति यावत् क्रियते निर्णय्यते । एतेन काव्यमेव ग्रन्थस्थ अभिधेयं दर्शितम् ॥

इह शिष्टालुशिष्टानां शिष्टानामपि सर्वथा । वाचामेव प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्त्तते ॥

इदानीं ग्रन्थस्थ प्रयोजनकथनाय वाचां व्यवहारोपयोगित्वम् अनुवद्यते-इदानीति । इह संसारे शिष्टैः धीरैः । तदुक्तं महाभारते-‘ न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः । न च वाग्चपल इति इति शिष्टस्य लक्षणम्॥’ इति । महेश्वरादिभिः अनुशिष्टानां साधितानां प्रकृतिप्रत्य-यादिविभागेन संस्कृतानां तथा शिष्टानां जातिदेशादिविभागेन सिद्धानां तानां प्राकृतदेशीयानां वाचामेव प्रसादेन अनुकम्पया साहचर्येण च यावत् । सर्वथा सर्वैरः प्रकारैः लोकानां उत्तममध्यमाधमभेदेन त्रिविधानां यावत् व्यवहारः प्रवर्त्तते प्रचलति तत्नोत्तमाः संस्कृतयैव वाचा व्यवहरन्ति मध्यमाः ततो निकृष्टया साधुभाषया, अधमा नीचभाषया इति । देशजातिभेदेन एवमेव भाषाव्यवहार इति फलितार्थः ॥

इदमन्यं तमः कृत्स्नं जायेत सुवनत्रयम् । यदि शब्दाहयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते ॥

४. These three worlds would be entirely dark and blind had not the light called “word” lit them up from the beginning.

आदिराजयरुबिम्बमादर्शे प्राप्त्य वाड्मयम् । तेषामसत्रिधानेडपि न स्वयं पदय नश्यति ॥

५. Behold ! the embodied fame of the first kings which having the aid of the mirror of ‘literature’ does not itself disappear (even) when their presence is gone.

इद्रमिति ॥ यदि शब्द: आदाय: अभिधानं यस् तत् शब्दनासकं वाड्मयमिल्यर्थ: । उयोतिः तेजःप्रकाशस्वरूपधर्मंबलेन वाड्मये तथावारोप: । असंसार जगत् आमविभानं न दीप्यते न विराजते तदा इदं कृत्स्नं सर्वं सुव्नानं स्वर्गमर्त्यरसातलानां त्रयम् अग्न्य तमः गाढान्धकाररुपयासम्भिति यावत् जायेत सुर्योदयाभावे इव वाग्भावे जगत् अनन्धकारमयमेव स्यात् वाग्भिरेव सर्वेषां ज्ञानलाभादिति भाव: । यत्केन अस्य प्रयोजनं वाग्म्यवहाररूपमेव कथितम् । अभिधेयप्रयोजनयोरक परस्परं ज्ञाप्यज्ञापकस्वादिरुप: सम्बन्ध: यथायथमव- यान्त्रय । पुषादौ ग्रन्थादौ अवधयवकल्पयतोका यथा—‘ज्ञाताथं ज्ञातसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्त्तते । ग्रन्थादौ तेन वक्तव्य: सम्बन्ध: सप्रयोजनः।’ इति ॥

इदानीं वाचामुपोदेतद्व दशंयति—आदिराजेति ॥ आदिराजानां मनिक्नाकुकुमृतीनां पद्मोभिमं कीर्तिरुपं प्रतिबिम्बं कतुं वाड्मयं कविगणनिबद्धं काव्यप्रबन्धरुपमादर्शे दर्पणे प्राप्त्य तेषामादिराजानां अससिद्धानेडपि असत्तायामपि न नश्यति न विडीयते इति स्वयं पदय अवलोक्येति राजपुत्रं प्रयुक्तिः । दर्पणे बिम्बपतनं सत्रिहितानामेव इह तु वाड्मयहपे दर्पणे असद्विहितानामपि उपमेयाधिक्यवर्णनतयतिरेकालङ्कार: । इददघ पुरातनृत्यग्रनिज्ञानां यश:कीर्त्तनं प्रयोजनान्तरमनुसन्धेयम् ॥

गौरीः कामदुघा सम्यक् प्रयुक्ता स्मयंते बुधैः । दुष्प्रयुक्ता पुनर्गौरीं प्रयोक्तुः शैव शंसति ॥

वाचामुपादेयत्वं सामान्येनोक्त्वा वाग्विशेषस्य कविप्रणीतप्रबन्धस्य विशेषो— पादेयत्वं कीर्त्यं ब्राह्‌—गौरीति ।। सम्यक् प्रयुक्ता गुणालङ्कारादिविराजवेन दोषराहित्येन सुनिबद्धा गौः ‘वाक् स्वर्गेऽपि पथ्युवाचवत्प्रतिभूनेत्रग्रुणिमूजले । लक्ष्यरक्ष्यां दिशां पुंसि गौरि’र्‌त्यमरः । बुधैः विदग्धैः सहृदयैः सुभीषभिरित्यर्थः । कामदुघा कामदोहिनी यथामिलक्षितपूरणी गौः धेनुः स्मयंते मन्यते । ‘एकः शब्दः सम्यक् ज्ञातः स्वर्गे लोके च कामधुक् भवति’ इति श्रुतेः । अपराध, ‘धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च । करोति कीर्तिं प्रीतिं साशुचाक्ष- निष्पेवणम् ।’ इत्युक्तिः । पुनः किन्तु सा एव गौः दुष्प्रयुक्ता सदोषत्वेन गुणालङ्कारादि- राहित्येन च प्रयुक्ता निबद्धा सती प्रयोक्तुः कुरवतः कवेरीति भावत् गोत्वं वृषमज्जत्वमिति भावः दूषयति सूचयति ॥

स्थाद्रुपः सुन्दरमपि स्वित्रेणैकेन दुर्येंगम् ॥

तत् तस्मात् प्रयोजकस्य गोत्वख्यापनात् काव्ये अल्पमपि दुष्टं दोषः भावे कल्पत्यः । कथञ्चन केनापि प्रकारेण न उपेक्ष्ये न क्षन्तव्यं । सर्वथा दोषः परित्याज्य इत्यर्थः । ननु गुणालङ्कारादिसद्भावे सामान्यदोषेण का क्षतिरिति चेत् तद्वाह—सदिति ॥ वचुः शरीरं सुन्दरमपि स्वभवतः गुणादिवत्तया वा

गुणदोषानश्ञः कथं विभजते जनः । किमन्षस्याधिकारोडस्ति रूपमेदोपलब्धिषुं ॥

गुणौति । अश्ञाखज्ञः अविद्वान् जनः गुणदोषान् काव्यस्य उपादेयत्वव्यक्षका धर्मौ गुणाः तान् हेतुत्वाद्ययक्षका धर्मौ दोषाः तांश्र कथं विभजते विशेषेण जानीयात् । किम् अन्धस्य रूपाणां सौन्दर्यादीनां मेदोपलब्धिषु विशेषज्ञानेपु अनधिकारः शक्तिः किम् अस्ति नैवेत्यर्थः । अत्रापि दर्शन्तालङ्झारः ॥

अतः प्रजानां व्युत्पत्तिमभिसन्धाय सूरयः । वाचां विचित्रमार्गाणां निबबन्धुः क्रियाविधिम् ॥

अत इति । अतः कारणात् गुणदोषाणां विभागोद्दे शास्त्रग्रन्थत्वात् हेतोः सूरयः पूर्वंपनिढता भरतादयः प्रजारां लोकानां व्युत्पत्तौ वाग्वैचित्र्यज्ञानम् अभिसन्धाय अभिप्रेल्य उद्दिश्य इत्यर्थः । विचित्रमार्गाणां विचित्रा विविधा मार्गाः पन्थानः रीतयः गौडीमभ्रुतस्य यासां तथाभूतानां वाचां काव्यप्रबन्धानाम् इत्यर्थः । क्रियाविंधे रचनाविधानं निबबन्धुः चक्रुः इत्यर्थः । काव्यग्रन्थान् रचयामासुः इति यावत् ॥

तैः शरीरक्ख काव्यानां अलङ्काराश्र दर्शिता: । शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली ॥ गद्यं पद्यं च मिश्रं च तत् त्रिधैव व्यवस्थितम् । गद्यं चतुष्पदी वृत्तं जातिरिति दृष्टि: ॥

इदानीं प्राचीनसंवादनिदर्शपुरःसरं काव्यशारीरं निह्नुपयति—तैरिति ॥ तैः पूर्वंपपादितैः काव्यानां शरीरेम अलङ्काराश्र अलङ्कृत्यते प्रभिरिति ध्युत्पत्त्या अलङ्काराः काव्यशरीराश्रयभका गुणालङ्कारादयश्र दचोता: । काव्यानामिति बहुत्वं प्रकारमेदविवक्षयोकमतगणनत्वस्यम् । किं तु शरीरमित्याकाङ्क्षयां स्फुटमुद्धारयति—शरीरमिति । तावच्च्छन्दो वाक्यालङ्काराथ्य: । इदृश: हृद्याः रसाङ्गतुरामेन मनोहरा इत्यर्थ: । ये वाच्यलक्ष्यार्थयगण्यमेदेन विविधा अर्थाः तैः व्यवच्छिन्ना विच्छिन्नोभिता पदावली पदसमष्टि: काव्यस्य शारीरमिति वतुकार्थ: ॥ इदानीं काव्यभेदान् दर्शयति—गद्यामिति ॥ तत् काव्यं त्रिधैव त्रिपकारे-णैव व्यवस्थितं सिद्धान्तितं प्राचीनैैरिति शेष: । गद्यं गद्यपद्योम्यामकम् इत्यर्थ: । तत्र पद्यं छन्दोरहितं पदं छन्दोबद्धं मिश्रं गद्यपद्योभयात्मकम् । तत्न पद्यं चहुश्रेणिनिबद्धं तदपि वृत्तं जाति-रिति द्विविधम् अक्षरसंख्या निबद्धं वृत्तं मालया निबद्धा जातिरिति श्रेयसम् ॥

छन्दोविचितिं सकलस्तपपञ्चो निदर्शितः । सा विद्या नৌकितीर्षोणां गम्भीरं काव्यसागरम् ॥ मुक्तकं कुलकं कोषः सङ्घात इति वादशः । सर्गबन्धाझ्रुपत्वादनुक्तः पद्याविस्तरः ॥

12. The entire range of this subject is expounded in the Chando-Vichiti, that lore is the boat for those who desire to cross the deep ocean of poesy.
13. The vast range of verse classification,—such as Muktaka, Kulaka and Sanghata—is not referred to (here) because of their being parts of a Sarga-bandha.

छन्द इति ॥ छन्दांसि विचीयन्ते विज्ञायन्ते अनयेति छन्दोविचितिः पिङ्गलादिकृतच्छन्दोग्रन्थे तेषां वृत्तजातिप्रसृतितीनां प्रपञ्चः विस्तारः निदर्शितः निह्नुपितः सा विद्या छन्दोज्ञानमिल्यर्थः गम्भीरम् भगारं दुःखंमिल्यर्थं काव्यसागरं काव्यरूपमपञ्चं तितीर्षोणां तरिष्यमिच्छूनां नौः तरिणिस्वरूपा इत्यर्थः काव्यानां प्रायेण छन्दोभृततया तद्वारार्थिभिः छन्दोज्ञाने अवश्यमेव यतितव्यमिति भावः ॥

हृदयानि महाकाव्यं निरुपपदिश्न तद्वान्तरमेदेकधनस्य तदनन्तःपातित्वादपु-पयोगित्वं दर्शयति—मुक्तकादिमिति । अत्र इतिपदं एवमर्थकम् । मुक्तकं-श्लोकान्तरनिरपेक्षमेकशेव पद्यम् । तदुक्तं अपिपुराणे, 'मुक्तकं श्लोक एवैकश्लोकार्थ-मक्कारक्षम् सहसाम्' इति । कुलकं पद्यैःश्लोकातमकं पद्यम् । तदुक्तं, 'द्वाम्यान्तुश्र युग्मकं जेयं त्रिभि: श्लोके: विशोशकम् । चतुर्मिस्त कलापं स्यात् पञ्चभिः कुलकं मतम्' इति कोष: अन्योन्यनिरपेक्ष: पद्यसमूहः । उक्तं च 'कोष: श्लोकसमूहस्तु स्वादन्योन्यानवेक्षक:' इति । सङ्घातः प्रत्येकपरिसमासार्थकपदैः कथासामासि । तदुक्तं, 'यत्र कविरेकमर्थे वृत्तेनैकैन वर्णयति काव्ये । सङ्घातः सनिगदितो वृन्दावनमेघदूतादिरिति एवं यादशा तथा विधः युग्मकादिश्र पद्याविस्तरः पद्यानां विस्तारः सर्गबन्धस्य महाकाव्यस्य अङ्गरूपत्वात् अवश्यमस्वरूपत्वात् अनुक्तः न प्रद-र्शित इत्यर्थः ग्रन्थविश्रारामिया इति भावः ॥

सर्गबन्धोमहाकाव्यमुचयते तस्य लक्षणम् । आश्रयेनास्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्रुखबम् ॥

सम्प्रति महाकाव्यं निरूपयति—सर्गबन्ध इत्यदिना । सर्गेण बन्धः सर्गबन्धः । यस्थ सः श्लोकसङ्क्रातः महाकाव्ये तस्य महाकाव्यस्य लक्षणं स्वरूपम् उच्यते ऽथातः—आश्रयेनास्क्रिया नमस्क्रिया नमस्कारः स्वापकर्षंबोधकवचनं वापि अथवा वस्तुनः प्रकृतस्य तदंशस्य वा निर्देशः कथनं तस्य महाकाव्यस्य मुखम् आदि आसीः-प्रस्तुतीनामन्यतमं प्रथमं वर्णनीयमिति निष्कर्षः । तत्र कीचकवधादावारार्शः रघुवंशादौ नमस्कारः शिशुपालवधादौ वस्तुनिर्देश इति ॥

इतिहासकथोद्भूतमिवरहा सदाश्रयम् । चतुर्वर्गफलोपेतं चतुरोदात्तनायकम् ॥

इतिहासेति ॥ इतिहासानां रामायणभादितीनां कथा उद्भूतं निबन्ध भवेत् महाकाव्यमिति शेषः । सर्वत्र वा अथवा सन् सल्यभूतः वृत्तान्तः आश्रयः यस्य तादृशम् इतरत्र रामायणमहाभारतादिष्यतिरिक्तमपि एतदेव अभिप्रेतं यद्‌-वृत्त महाकाव्ये न वर्णनीयमिति प्रदर्शितम् । चतुर्णां धर्मार्थकाममोक्षाणां वर्गः चतुर्वर्गः स एव फलं तेन उपेतं युक्तम् । चतुरः कार्यकुशलः उदात्तः महान् नायकः प्रधानपुरुषः यसिन् तथा भूतम् । नायकलक्षणमुक्तं दपंणे यथा ‘त्यागे कृतौ कुलोनः श्रौको रूपयोवनोभसाधी । दक्षोडनुरक्तश्विकसतेजो वैदग्ध्यशोभालवान् नेता’ इृति ॥

नगरार्णवशैलन्तुचन्द्राकोंदयवर्णनैः । उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः ॥ १४ ॥ विप्रलम्भैरविच्छिन्नैः कुमारोदयवर्णनैः । मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाःयुदैरपि ॥ १५ ॥

as the hero. It is embellished with descriptions of cities, oceans, hills, the seasons, the moonrise, the sunrise, of sport in the garden and of sport in the waters, of drinking scenes, of festivals, of enjoyment (love), of

केवलं नायकवर्णेन कवीना न चरितार्थता । इतिहासादेः पूर्व तज्ज्ञानस्य सिद्धत्वात् भर्तः नायकवर्णनमाश्रित्य तदनुषङ्गिकनगरादिकमपि वर्णनीयं तथात्वे काव्यशोभाजननात् श्रोतॄणां सुन्यलोकरं स्वादित्याश्रयेनाह—नगरादि ॥ नगरं बहुसमृद्धजनाकीर्यंः प्रदेशः अरण्यंः समुद्रः शैलः पर्वंतः चन्द्राकोंदयः चन्द्रोदयैरिहितैः उपलक्षणमन्तत् अस्तमनैरपि, एतेषां वर्णनैः उद्यानसलिलक्रीडा मधुपानं रतोत्सवः सम्भोगाङ्गारः तैः विप्रलम्भैः सम्भोगविप्रलम्भरत् पूर्वं—र्तिभिः पूर्वरागप्रस्तुतिभिः चतुर्विधभानैः विवाहैः परिणयैः अपैः कुमारोदयस्य पुत्रोत्पत्तेर्वैः वर्णनैः तथा मन्त्रः परामर्शः दूतप्रयाणं आजिः युद्धं नायकस्य अभ्युदयः जयलाभः तैः भालोकृतं शोभितं नगरादयो महाकाव्ये वर्णनीयाः इत्यर्थः ! उत्कृष्ट, सन्ध्यासूर्यैन्दुरजनोप्रदोषच्वान्तवासराः । प्रातर्मध्येाह्नमगया शैलश्रृङ्गवनसागराः । समुद्रोगविप्रलम्भौ च मुनिस्वर्गदुराश्रयाः । रणप्रयाणोपयममन्त्रपुत्रोदयादयः । वर्णनीया यथायोगं साङ्कोपाङ्गा अमी इह’ ॥ १६ ॥

अलामिति ॥ अवशेषिं संक्षेपेण न वर्णनीयं सविषयमित्यर्थः, तथा सति सहृदयहृदयङ्करं भवति इति भावः । रसैः स्थायिभिः नायादिभिः काव्यविचारिभिः उद्धृतमात्रैः स्थायिभिरिति । तथा देवादिदेविषयकैः अनुरागौक्ष निरन्तरं सकृदुलं पूणम इति यावत् । ध्वनतिविस्तीर्णैः शाब्दनियमिताश्रादिभिः तदुक्तमोशानसंहितायामू— ‘अष्टसगात्र तु न्यूनं निंशात्सगांव नाधिकम् । महाकाव्यं प्रयोक्रव्यं महदुपक्रमकौत्सियुगी’ ति । एतच्च प्रातियकम् आधिदैविक्य्वापि

अलंकृतमसंकीर्णं रसभावनिरन्तरम् । सर्गैररनातिविस्तीर्णैः श्रद्धयवृत्तैः सुदर्शनिभिः ॥ सर्वत्राभिनवत्वेन वैरुप्यपत् लोकरञ्जकम् । काव्यं कल्पान्तरस्थायी जायेत सदलंकृति ॥

separation (of lovers), of (their) marriage and (their) nuptials and birth of princes, likewise, of consultation with the ministers of sending messengers or ambassadors, of journeys (royal progress), of war and the hero's victories ; dealing with these at length and being full of Rasa (flavour) and Bhava (suggestion) : with sargas (chapters) which are not very lengthy and which are well-formed with verse measures pleasing to the ear; everywhere dealing with a variety of topics (in each case ending each chapter in a different metre). Such a poem being well-embellished will be pleasing to the world at large and will survive several epochs (kalpas).

तत्रैव कीर्तनात् यथा, "नात्यन्तविस्तरः सर्गोऽत्रिर्यातो वा न चोमता । द्विदशाल्या नाधिकं कार्यमेतस्य पद्यस्य लक्षणमि"ति । श्रद्धयवृत्तैः दोषपरिहारेण गुणालङ्कारसंयोगेन च शृङ्गारादिलिलयथः । सुसदृशिभिः परस्परसापेक्षैरिलयथः । यच्च केश्रित् "स नाट्यो नाटकलक्षणोक्तः सुखप्रतिमुखगर्भविमर्शसंवहणाख्याः पञ्च" इति व्याख्यातं तत्त्राभ्यां महाकाव्यलक्षणे नाटकीयलक्षणयोगस्य असम्भवात् इति ॥

सर्वत्रेति ॥ सर्वत्र भिन्ना वृत्तान्ताः येषु तैः सर्वैषु एव सर्गैषु वर्णनीयविषयाणां प्रभेदादिति भावः । अथवा भिन्नं पृथक्छन्दसा गृहीतं वृत्तं पद्यम् भवति येषां तैः प्रत्येकं सर्गान्ते प्रयत्नेन तथा दर्शनेनात् 'एकवृत्तमयैः पद्यैः भवसानेडन्यवृत्तकैरिति' वचनात् यद्वा भिन्नानि पृथक्छन्दोभिबन्धानि तैः अनन्तः रम्यः तादृशोः । तदुक्तं 'नानावृत्तमयः कावि सर्गः कश्चन दृश्यत्', इति । उपेतं युक्तम् । सदलंकृति

न्यूनमध्यत्र ये: कौव्रिदृशे: काव्यं नदुष्ण्यावि । यथुपात्तेषु सम्पत्तिराराघयति तादृशद: ॥

सम्पत्ति काव्ये नायकप्रतिनायकयोर्वर्णनप्रकारमाह—गुणत इति ॥ वंरोति द्वाभ्यामू । प्राक् प्रथमं नायकं गुणतः उपन्यस्य गुणवरचेन कीर्त्तयित्वा तेन नायकेन विद्विषां शत्रूणां प्रतिनायकानामित्यर्थ:। निराकरणं पराजय:, इत्येष: मार्ग: वर्णनरीति: प्रकृतिसुन्दर: स्वभावोऽस्य: यथा रामायणे, रामरावण्योर्गुण-दोषाणं वर्णयित्वा रावणवधवर्णनम् ॥

गुणतः प्रागुपन्यास्य नायकं तेन विधीयते । निराकरणमिलेष मार्गे: प्रकृतिसुन्दर: ॥

At first describing the hero by his good qualities and by that very description despising his enemies this method is naturally beautiful.

सत्य: विध्यमाना: अथवा शोभना: भालड्कृतय: अनुपासोपमादय: यस्मिन् तादृशं काव्यं लोकानां रक्षकं सहृदयमनोहरं सत् कल्पान्तरस्थायि चिरकीर्तिंकारमिति भाव: । जायेत भवेत् ॥

इत्यं महाकाव्यलक्षणमुक्त्वा खण्डकाव्यमपि निरूपयति—न्यून्नमिति ॥ अग्नि महाकाव्ये उद्द्रिश्यति शेष: यै: कैश्चित् श्रद्दै: न्यूनं हीनमपि काव्यं न दुष्यति यदि उपात्तेषु वर्णितेषु विषयेषु सम्पत्ति: रचनामाधुयं तब्बिद: काव्याभिज्ञ: ध्वाराधयति रसादिसिद्धाव् । प्रीणाति । तदुक्तं, “नाविन्यं नगयोरुदोषाय विधुषा मन: । यदि शौकुते राज्यादेवर्जनैनेव दुष्यति ॥” इति यथुपात्तार्थंसम्पत्तिरिति पठे स एवंर्थ: ॥

वंशवीयंश्रुतादीनि वर्णयित्वा रिपोरपि । तज्जयात्रायकोत्कर्षवर्णनंश्च विनोद्यते नः ॥

वंशेति ॥ रिपो: शत्रोरपि वंशः कौलीन्यं वीयं पराक्रमः श्रुतं शास्त्रज्ञानं आदिना दयादाक्षिण्यादि यथायथमवगन्तव्यम् । एतानि वर्णयित्वा कीर्त्यचित्र तज्जये तस्य नायकस्य उत्कर्षवर्णनं वा । तथा रिपो: जयात् नायकस्य उत्तर्कर्षवर्णनं वा । यथा किराते दुर्योधनस्य प्रजारक्षणम् ॥

अपादः पदसन्तानो गद्यमाख्यायिकाकथा । इति तस्य प्रभेदौ द्वौ तयोराख्यायिकाकिल ॥ नायकेनैव वाच्यान्या नायकनेतेन वा ।

पदं निरुपयन्नाह—अपाद इति ॥ अपादः पादः छन्दोबंधः श्लोको चतुथ्यंशः तद्रहितः पदसन्तानः पदसमूहः 'गद्यं तथा गद्यस्य द्वौ प्रभेदौ आख्यायिकाकथा च' । तदुक्तं 'कथायां सरसं वस्तु गद्यैरैव विनिर्मितम् । कचित् भवेदार्थ क्रचित्कथात्रापवक्रमके । आदौ पञ्चाननमस्कारः खलादेश्चैवकोर्तनम् ॥' इति यथा कादम्बरीयादि । 'आख्यायिका कथावत् स्यात् कवेरशादिकीर्तनम् । अस्य मन्यकवीनांच वृतं गद्यं कचित् कचित् ॥' इति । तयोर्मध्ये आख्यायिका नायकेनैव वाच्या ।

स्वगुणाविष्कृत्या दोषो नात्र भूतार्थशंसिनः ॥

आपि त्वनियमो दृष्टस्तन्राप्यन्वैचहदीरणात् ।

अन्यो वक्ता कथं वेति कीर्त्यते भेदकारणम् ।

वक्त्रभापरवक्त्रभ्रू सोच्छ्वासस्वव्र्र मेदकम् ।

विहमालव्यायिकायाश्रितं प्रसङ्गेन कथाख्यपि ॥

आख्यायिकादवत् प्रवेशः किं न वक्त्रापरवक्त्रयोः ।

25. But no uniformity is noticeable; for other persons (than the hero) have spoken in the Akhyayika form. And how can the fact that the same person is the speaker or another be the basis of any classification ?

वाच्यो नायक एव अन्यो वक्ता इत्यर्थः । एककारादन्यद्यवच्छेदः उत्कृष्ट वाच्यो नायक एव यस्यां नायकेन स्वचेष्टितम्' इति । अन्यथा कथानायकेन वदितरेण वा वाच्या । यथा कादम्बयां चन्द्रापीडस्य नायकस्य महालवेत्था संलापः । नहु नायकस्य वक्तृत्वे तस्य स्वगुणाविष्करणं दोषायेत । शाङ्गधराचार्यनाह—स्वगुणनेति । भूतार्थशंसिनः यथार्थवादिनः नायकस्य वक्तृत्वे स्वगुणाविष्कृत्या निजगुणख्या-पनं दोषः न भवतीति शेषः ॥ असत्यकथनस्यैव दोषत्वाद् इति भावः ॥

26-27. If the distinct feature of an Akhyayika be the same speaker or another speaker, the metres vakra

पूर्वोक्तं प्राचीनमतं दूषयन्नाह—अपोतीति ॥ अपितु किं तु तन्नापि ग्राह्यायिकायामपि अन्येः नायककभितोः उद्धरणात् कथनाद् नायकादन्येषामपि वक्तृत्वादिति यावत् । भनियामः पूर्वमतेन विरोधः दृष्टः । कथायाऽऽख्यान्याः नायककभितः स्वयम् नायको वा वक्ता इति मेदलक्षणम्—आख्यायिकाया मेदकारणं वा कीर्त्यते—'वृत्तमालव्यायिकायां मेदकरमिति' भावः । आख्यायिकाया वक्ता नायकः अस्याश्रय यदा स एव वक्ता तदानयोः अभेदस्त्वया दुर्योदरस्वादियानुसन्धेयम् ॥

अपरत्र मेदकारणं दूषयति—वक्रमिति ॥ वक्रम्रं श्रपरवक्त्रञ्ञ छन्दसी,

तदुक्तं 'वक्रम नाध्यासौ स्वातामभेद्योऽनुसन्धिमि' त्यालमि'ति ' मयुजि मनरला:

मेदस्व दृष्टी लम्भादिरुच्छ्रासो वस्तु कि तत्र ।

तत्र कथा आख्यायिकेत्येका जातिः संज्ञाद्याद्दिता ।

अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति शेषाश्राद्यानजातयः ॥

or apavakra or being divided into Ucchvasas then kathas also is found the introduction of metres like Arya ; then why not the introduction without meaning the difference of the same speaker or another speaker. If the difference be considered to be in ‘Lamba’ etc. in Ucchvasa, what of that?

28. Therefore, katha and Akhyayika form class though stamped with two different names. Other forms of Akhyayika all fall within this class.

गुहः समे तदपरवक्रमिमन्द नजौ जरौ’ इति । ‘वैतालीयं पुष्पिताग्रप्रबन्धकल्पवक्त्रक्रमि ‘ति च । उच्च्वासः कथाश्रयवच्छेदः श्राश्वासापरपर्यायः तदुक्तं ‘कथाश्रयान्तवच्छेदः श्राश्वास इति कथ्यते’ । तत्रादौ लक्षणं मेदकं कथाया इति केचिद

पततत्र लक्षणमाख्यायिकायाः ‘विहं लक्षणं चेत कंथासु अपि प्रसज्येन प्रस्तुतक्रमेण आर्योद्दिवतः वक्.तृपरवक्.त्रयोः छन्दसोः प्रवेशः किं न भवेत् इति शेषअपितृ भवेदेव । उक्ततन्न कथालक्षणाधिकारे ‘आर्यावक्.तृपवक्.त्राणां छन्दसांयेन केनचिदि’ति । तत्रादुक्.मेदकरणं अमविभिमितमसेवति भावः । लम्भकथापरिच्छेदस्य संज्ञामेदः आदिप्रदेन उच्च्वासादीनां ग्रहणं लम्भादि उच्च्वासव वा मेदश्र दः कुत्राचित् कथायां लम्भादिप्रदेन परिच्छेदः कृतः आख्याायिकासु

सुत्यादपदेन वा उच्च्वासपदेन कृत इत्यनयोर्मेदः वा अस्तु ततः किं संज्ञामेदौ न किंडिलकर इत्यर्थः । स्वरूपवैलक्षण्यस्यैव मेदकत्वेन कीतैन्नातु ॥ २८॥

इदानीं स्वमतमभिविष्करोति—तदौति । तत्राद् कथा आख्ययिका च इति संज्ञाद्वयेन नामस्मास् अड्किता न तु स्वरूपतः इति भावः । एतदभिलक्षा जातिः उभयोरपि गद्यमयत्वात् इति भावः । अत्रैव कथाख्यायिकयोः

इत्यर्थः शेषः अवशिष्टः आख्यानजातयः खण्डकादयः श्राद्यवर्ग श्रन्तर्भविष्यन्ति पुस्तवंप्रकारमेदा इति भावः । तदुक्तं आह्येये, ‘धाारण्यायिकां कथा खण्डकृतां परिच्छतथा । कथालिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यज्ञ पद्यधा’ इति ॥

कन्याहरणप्रसङ्गोऽनाविप्रलम्भोदयादयः । सर्गेर्बन्धसमं नैते वैशेषिका गुणाः ॥

कथाव्याधिकथोभेदान्तरमपि दूषयति—कन्येति । कन्याया हरणं युद्धादिना बलात् ग्रहणं राक्षसोद्वाह इत्यर्थः । तदुक्तं, ‘हत्वा चित्त्वा च मित्वा च कोषान्तों हदतःं गृहात् । प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते ॥’ इति । संग्रामो युद्धं विप्रलम्भः सम्भोगस्य विरहस्य पूर्वभावः स च पूर्वरागमानप्रवासकदनात्मकक्षतुर्विध इति दर्पणकारः । उदयः सूर्यचन्द्रद्वयोः अभ्युदयातिद्वौ नायकस्य, आदिना उद्याननगरादयो गृह्यन्ते । एते गुणाः आख्यायिकाया इति शेषः । यथा आख्यायिकासुप्रकम्य महाकाव्यसामान्यैः एव कथाभिः किं वक्तव्यमिति भावः । श्रुत् एते वैशेषिकाभेदकाः धर्मो न । उक्तञ्च ‘अथमेव हि भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्यासः’ इति ॥

कविभावकृतं चिह्नमन्यत्रापि न दुष्यति । मुखादिमिर्द्रैःसिद्धैः किं हि न स्वाकृतमन्यप् ॥

ननु कथायां कवेर्भावकृतम् अभिप्रायचितं चिह्नं लक्षणम् अन्यत्रापि कथायाम् इति शेषः । न दुष्यति यथा शिशुपालवधे सर्गशेषछोकेऽपि श्रीशब्दः किराेते न लक्षणशब्दः प्रयुक्तः । एवम् आख्यायिकायां अप्युक्तं तत्र न दूषणं भवति तथाहि इष्टार्थसं सिद्धये अभिप्रेतार्थसाधनाय कृतादरं न सुधियां किं हि मुखं प्रारम्भः न स्तात् अपितु सर्वमेव तेषाम् इच्छाधीनद्वातत निरङ्कुशाः कवयः इति भावः ॥

मिश्राणि नाटकादीनि तेषामन्यत्र विस्तारः । गद्यपद्यमयी काव्यविप्रपूरिताऽऽभिधीयते ॥

सम्प्रति मिश्रकाव्यमाह—मिश्राणीति ॥ नाटकादीनि हृद्यकाव्यानि मिश्राणीति । उक्तं ‘नाटकमथ प्रकरणं भाणव्यायोगसमवकाराडिमाः । ईहामृगर्गदाद्वोध्यः प्रहसनर्मिारुपकाणि दश’ । तथा । ‘नाटिका त्रोटकं गोष्ट्री सहकं नाट्यरासकं । प्रस्थानोल्लाप्य काव्यानि प्रेङ्खणं रासकं तथा । संलापकं श्रीगदितं शिल्पककं विलासिका दुर्मल्लिका प्रकरणी हल्लोषो भाणिकेलपि । आख्यायिका प्राहुरुपरुपकाणि मनीषिणः । इति । तेषां नाटकादीनाम् अन्यत्र भरतादिग्रन्थे विस्तारः बाहुल्येन प्रकार तद्द्विजिहासुभिस्त्रैव यतितत्कयं ग्रन्थबहुल्यभिया न समात्र प्रयास इति भावः । केवलं दृश्यकाव्यस्य मिश्रत्वं श्रव्यकाव्यस्यापि कदाचित् । मिश्रत्वमस्मीत्याह—गद्येति । गद्यपद्यमयी काचित् वाणी इति श्रेषः चम्पूरिति अभिधीयते भाव्यायिकारं गद्यपद्यैवाधिक्यं पद्यमखपमेव दृढं तु उभयोरेकप्राधान्यमिलिनयोमेदः । काव्येत्यनेन विवददोर्थकाव्यत्वविवेच्छेद् । तथा रासकादौ विधेयन्वेन निबद्धत्वात् । तदुकं ‘गद्यपद्यमयी रासकुतिरिविरुद्धमुच्यते’ इति ॥

तदेतद्वाध्यं भूयः संस्कृतं प्राकृतं तथा । अपभ्रंशेश्रेष्ठं मिश्रश्रेष्ठोभयोर्योभयम् ॥

तदिति ॥ तत् तत्सादृश्यात् पद्यत्वं वाड्मयं नागरादिकं काव्यशास्त्रे संस्कृतं देवभाषया रचितं प्राकृतं तदाख्यभाषया रचितमपभ्रंशः वक्ष्यमाणोक्तभाषाविशेषणिबद्धं तथा मिश्रश्रेष्ठ नानाभाषामयमिलितम् । इति एवंरूपेण भाषाः विद्वद्र चतुर्विधम् आहुः वर्णयन्ति । उक्तञ्च मोजेन, ‘संस्कृततेनैव कोडप्यर्थः प्रकृततैनैव चापरः । शौरसेन्या । शक्कयो वाचयितुं कश्चित् अपभ्रंशेन वा पुनः ॥ पैशाच्याश्च मागध्याच्चो निबध्यते । द्विन्राभिः कोडपि भाषाभिः सर्वाभिरपि कश्चन’ इति ॥

संस्कृतं नाम देवी वाग्न्वाख्याता महर्षिभिः ।

तद्भवस्तत्समो देशीयनेकः प्राकृतक्रमः ॥

महाराष्ट्रियाश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः ।

सागरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥

33. Samskritam is the name of the celestial language which has been used by the great sages ; ritam is divided into many ways as Tadbhava, ama and Desi.

34. They consider the language pertaining to the shastra as the best Prakritam. In such language ocean of gemlike sayings Setubandha and other es.

संस्कृतादिकं विचक्षणोति—संस्कृतमिति ॥ दैवी देवसरस्वन्धिनी देववण्य-

नी वा वाक् महर्षिभिः संस्कृतम् धन्वाख्याता कथिता, प्राकृतानां नीचानामिदं

तत्स्व क्रमः नियमः अनेकः बहुविधः । तथा तद्भवः तस्मात् संस्कृतात् भवः

तस्मात् संस्कृतसदृशः तथा देशी तत्तदेशप्रचालित इत्यर्थः । देशीनामपि

तसादृश्यात् द्वावेव भेदाविति केचित् । उक्तञ्च, ‘आश्रयमाश्रयुल्यज्ञ द्विविधं

विदुः’ इति ॥

महाराष्ट्रीति ॥ महाराष्ट्रियां महाराष्ट्रे नाम दक्षिणापथवर्त्ती जनपद-

वः तदाश्रयां तस्समभिधानां तन्नाम्रैश्वर्यवहतामियर्थः । भाषां प्रकृष्टम् उत्तमं

तं विदुः जाननित दुचा इति शेषः । सूक्तिरत्नानां सूक्त्यः सुवचनानि एवं

ने सद्ददयानन्दजननाद् ‘रत्नखररूपाणि तेषां सागरः सेतुबन्धादि सेतुबन्धः

व्याकाल्यप्रन्थविशेषः । आदिपदेन दशमुखवघादीनां परिग्रहः यन्मयः?यदास्मकः

राष्ट्रीप्रभाषया रचितइत्यर्थः ॥

Kavyadarsha—2 ।

शौरसेनी च गौडी च लाटी चान्य च तादृशी । याति प्राकृतमित्येवं व्यवहारेषु सम्रिच्छिम् ॥

शौरसेनीति ॥ शूरसेनो नाम मथुराराष्ट्रसन्निहितजनपदभेदः । गौड: देश-विशेष: लाटीच कश्चित् देशभेद: तत्तदेशप्रचलिता तथा तादृशी तसदृशी धन्या च देशीया भाषा प्राकृतमिति एतद् व्यवहारेपु प्राकृतनामर्यासु सम्रिच्छिं याति प्रामोति अन्या पद तादृशौत्पनेन सद्वदेशीया एव प्राकृतनाम्रा कविमिरनैव भ्यन्ते इत्यपि सूचितम् ॥

आभीरादिगिर: काव्येष्वपभ्रंश इति स्मृतः । शास्त्रेषु संस्कृतादन्यदपभ्रंशतयोदितम् ॥

आभीरादिते ॥ काव्येषु आभीरादि गोवजातिविशेष: आदिपदेन चांडाल-शूद्रादीनां ग्रहणं तेषां गिर: वाच: अपभ्रंश: इति स्मृतः आप्रसिद्धतामा कविताशास्त्रेषु काव्यातिरिक्तेषु वेदादिषु तु संस्कृतात् अन्यत् सर्वं प्राकृतम उल्लिखितमा-भीरादिवचनतया उदितं कवितम् ॥

संस्कृतं सगर्वन्वादि प्राकृतं स्कन्धकादिकम् ।

संस्कृतादिति निह्नप्य तत्तत्लक्ष्याणि निरुपयति-सस्कृतामिति ॥ सर्गबन्ध: पूर्वसूक्तः प्रबन्धविशेष: महाकाव्यमिल्यर्थ: आदिपदेन खण्डकाव्यादीनां

आसारादिरपभ्रंशो नाटकादि तु मिश्रकम् ॥

other such are Apabhramsa; Nataka and other such are Misrakam.

कथाहि सर्वभाषाभिः संस्कृतेन च वर्ण्यते । भूतभाषाभिर्य प्राहुरकुतास्तां वृहकथाम् ॥

38. Katha may be composed in all languages as well as in Sanskrit; they say that the Brhatkatha which is in the Bhuta language is of wonderful merit.

परिम्रहः संस्कृतं संस्कृतभाषया रचितम् । तथाचाभिपुराणम्, ‘सर्गबन्धमहाकाव्यमारुढं संस्कृतेन यत् । तज्ज्ञं न विशेषतस्तत्समं नापि किञ्चन’ ॥ इति । स्कन्धकादिकं स्कन्धकं छन्दोभेदः आदिपदेन गद्यादिकां ग्रहणम् । तदुक्तं, ‘छन्दसा स्कन्धकेनैव तथा गद्यकैरपि’ इति । स्कन्धकादिच्छन्दोरचितं काव्यं प्राकृतं प्राकृतभाषामयमित्यर्थः । आसारादीनि भाषारादिभिः छन्दोभिः निबद्धमिल्यर्थः । मिल्यथः कायं अपभ्रंशः । नाटकादि तु नाटकम् आदि यस्य तद् आदिनाटकादिप्रग्रहः मिश्रकं नानाभाषामयमिल्यर्थः । तथाचोक्तं नाटकादि-प्रस्तावे, ‘पुरुषाणां नीचानां संस्कृतं स्यात् कुलायमनाम् । शौरसेनी प्रयोकव्या सातिशयाद् योषिताम् ॥’ आसामेव तु गाथासु महाराष्ट्री प्रयोजयेत । अनोक्ता मागधी भाषा राजनःपुरचारिणाम् ॥ चेटानां राजपुत्राणां श्रेष्ठिनाझार्धंमागधी । प्राच्यैर्विदूषकादीनां धूर्तानां स्यादवंन्तिका ॥ योदनगरिकादीनां दाक्षिणात्यादि-दीव्यताम् । शकाराणां शकारादीनां शाकरीं सम्प्रयोजयेत्’ ॥ इति ॥

कथोच्यते ॥ कथा पूर्वोक्तः काव्यभेदः सर्वभाषाभिः संस्कृतेन च वर्ण्यते विरच्यते हि शृङ्गारादि वारणे । तथाहि कथा द्विविधा—मिश्रभाषामयी संस्कृतमयी च इति भावः । बृहकथां तदाख्यकाव्यनुतु भूतभाषा पैशाची भाषा तन्मयीषु बद्धचिताम् भद्रकुताथां विस्मयरसपूर्णां प्राहुः विद्वांस इति शेषः ॥

लास्यचछलिक(क)शल्यादि प्रेक्ष्यार्थमितरत्स्वपुनः । श्रव्यमेवेशं द्वयी गतिरुदाहता ॥

सम्प्रति दृश्यश्रव्यत्ववमेदेन काव्यस्य द्विविध्यमाह—लास्योति ॥ लास्यं मक्कारसाचिव्दूर्जननृत्यम् । तदुक्तं, 'लासः श्रोपुंसयोरभावसदृशं तत्र साधु वा । लास्यं मनसिजोद्दासकरं मुद्रादृशाववत् । वेधयै वेधोपदिष्टस्वार्त प्रायः श्रोभिः प्रयुज्यते'। इति । अनयच, 'कोमलं मधुरं लास्यं नृत्तारसरसंयुतम् । गौरीतोशकरञ्जापि श्रीनत्यमभि तदुच्यते' ॥ इति । छालितं पुरुषान्तरत्नम् । तदुक्तं, 'उन्नत्यं कञ्चित् विदुः' इति । शाल्या कपालदेशो करविन्यासपूर्वकं नृत्यं तदाह, 'भाले हस्तं शिखावेशं कृत्वा श्लेष्मन् करोति चेत्' इति । शस्यते सान्प्रतं काचित् पद्धति । तथावे सास्यं गीतिवादित्रादिसमन्वितं नृत्यं रासापरपर्यायमभिहितम् । आदिपदेन ताण्डवादिपरिग्रहः । तथोक्तं, 'तत्रास्यं ताण्डवक्नेतिं छालितं शल्यया सह । हल्लोशकलरासक्य घट्टप्रकारं विदुःडुङ्खा:' ॥ इति ताण्डवसदृशतनृत्यं यथा, 'उदृततनु महेशाख शासनात् तण्डुबोधितम् । भरताय ततः क्यांत् लोके ताण्डवसंजया' ॥ इति ॥ हल्लोशं षोणां मण्डलाकारेण नृत्यम् । यदुक्तं, 'मण्डलेन तु यत् पात् क्षोणां नृत्यं हल्लोशकं विदुः । तत्र नेता भवेदेको गोपश्रेणीं यथा हरिः' ॥ तदेवं लास्यादिसद्धृतितं काव्यं प्रेक्ष्यार्थं प्रेक्ष्यः हृत्यः अर्थः प्रतिपाद्यं वस्तु यस्मिन् तत् नटैः सामाघवस्थानुकरणस्य दर्शनविषयत्वात् इतरतत् अन्यत् दृश्यकाव्याद्विभिञ्च मुक्तकादि श्रव्यमेव श्रवणसाम्रविषयत्वात् । उक्तञ्च भोजराजेन, 'श्रव्यं तत् काव्यमाद्रियत्स्वर्यते नामिधीयते । श्रोतृप्रोरेव सुख्यदं भवेतदपि षड्विधम्' ॥ इति । इत्यं सा प्रसिद्धा एषा उदृतरूपा द्वयी विधा गति: काव्यमेदप्रवर्त्तक: पन्था: उदाहततां प्राचीनैरिति शेषः ॥

अस्त्यनेकशो गिरां मार्गः सूक्ष्मभेदः परस्परम् । तत्र वैदर्भगौडीयौ वर्ण्यंते प्रकृष्टान्तरौ ॥

40. Manifold is the path of words. And their mutual distinctions are very fine ; therefore these two alone,-the path of Vidarbha and the path of Gouda are (here) described, as they have radical differences.

श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता । अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजः कान्ति समाधयः ॥

41—42. Slesha (compact), prasada (charity), samata (evenness), madhur yam (sweetness), Sukumarata (elegance), Artha-vyakti (expressiveness) Udaratvam (excellence), Ojas (vigour), Kanti and Samadhi (structure)—these ten

एवं काव्यमेदं निघ्रुप्य तथ्य रीतिनिरूपयति—अस्तीति ॥ अनेक- विविधः गिरां वाचां मार्गः रचनापद्धतिः रीतिः इति यावत् भक्ति । तथाच, गौडो वैदर्भी पाञ्चाली इति वामनः । श्रातिरिक्का लाटीति दण्डीकारः । 'वैदर्भी चाथ पाञ्चाली गौडी च वान्तिका तथा । लाटीया मागधी चेति षोढा रीतिनिगद्यते' इति भोजराजादयः । स च परस्परं सूक्ष्मभेदः स्वरुपमात्रभेदः अतः तत्रिहुपणेन ग्रन्थबाहुल्यकरंं नृथेति भावः । तत्र विविधेषु मार्गेषु मधये वैदर्भगौडीयौ वर्ण्यंते यतः तौ प्रकृष्टद्यन्तरं तयोः तादृशौ एकस्य सुकुमारकवेः अपरस्य उत्कृष्टकवे अलं तथैवैषांद्रु्यात इति भावः ॥

के ते वैदर्भगौड्यौ ? इत्याह—श्लेष इति ॥ श्लेषादयः दश गुणाः शब्दार्थोस्कर्षविधासिनो धर्मविशेषा: वैदर्भमार्गस्य वैदर्भीरीत्या: प्राणा: जीवनानि एतेन श्लेषादिमत्पदरचनावचं वैदर्भीत्वमियुक्तम्‌। समृतताः पणिडतैः इति शेषः । दर्शणकारादयस्तु आमनः शौर्योदय इव रसस्य काव्यातिशय मूर्तस्य धर्मों माधुर्यौजः,

पद्यां विपर्ययः प्रायो हरयते गौडवत्मन् ।

निष्ठमसृष्टशैथिल्यमल्पमप्राणाक्षरोत्तरम् ।

characteristics are considered to belong to the Vidarbha path. In the Gouda path, the opposite of these characteristics is often found.

४३. श्लिष्टमित्यादि ।

43. Śliṣṭam is when the letters (cohere, and) are not loose and where the letters are not of small breath-

प्रसादादय एव गुणा हत्यादः । गौडीयवृत्तौ तु गौडीयैर्यासु पद्यां श्लेषादीनां प्रायः बाहुल्येन विपर्ययः वैपरीत्यं दृश्यते तु विपर्ययश्चात्र कचित् सर्वथा, कचित् केचित् अंशेनैवति बोध्यम् ।

उक्तोद्, ‘अस्मस्तैकसमस्ता युक्ता दशाभिरुन्नैश् वृत्तिभिः वार्तीकृतबहुला स्वल्पप्राणाक्षरा च सुविभेया’ इति बहुत्रसमासयुक्ता समाहाराणां च न गौडीया ।

एतद्गुणसमाहारंहितमुपमार्ग मोभवात्ति न हृति ॥ ४३-४२

इदानीं श्लेषादीनां लक्षणानि निरूपयति—श्लिष्टमित्यादि ।

श्रुतिपः प्राणः स्वारः उद्वारनप्रयासः येषां तानि अक्षराणि उत्तारणि प्रधानानि प्रचुराणि वर्णिनां तारतम्य अतिप्राणाक्षराश्रित हस्वस्वरा वर्णीया विशमवर्णा यरलच्वाश्रिति ।

शिथिलम् अपि श्रथित्याहार्थः अतीव श्रमपीयर्थे । अस्पृष्टं श्रथिलयं येन तत् विन्यास-वशात् शिथिलत्वेन अलक्ज्यमाणां वाक्यं श्लिष्टं श्लेषगुणयुक्तमित्यर्थे ।

तथाच, वादशाक्षरवटितरचना श्लेष इति फलितम् ।

दृष्टान्तमाह—मालतीति ।

यथा लोलेैः चलपदैः अलभिः अमरैः ककिळा नयासां मालती माला ।

एतच्च मकारादिभिरलप्राणाक्षरवदितं सजनप्रासवशात् गाढमिव प्रतिभाति इत्यन श्लेषादिगुणानो बोध्यः ।

केपित्त ‘यकिळकनवर्गवसानां पदनानं बहूनां विन्यासमहिता एकपदवत् अवभासनं ‘श्लेषः’ इति वदन्ति उदाहरणान्ति च यथा ।

उन्न्मज्जलकुकुरेन्द्ररमसास्फालातुबन्धोदतत् सर्वांः प्रवंतकनदरोदरमुखः कुध्वनः सङ्कुयचाप्रतिष्वानिनीः ।

उदाहररति स्वनि: श्रुतिपथोन्माथी यथायं तथा प्राय: प्रेष्टदर-सकुन्यचाप्रध्वनला बेलेसमुद्रच्छति’ इति ।

वस्तुतरच ‘अतिप्राणेषु वर्णेषु विन्या-

शिथिलं मालतीमाला लोऽडालिकलिडा यथा ॥

value ; Sithilam (looseness of) letters is like मालतीमाला लोऽलिकलिता । 44. But it (sithilam) is desired by the Goudas as adding to the dignity of the composition; being considered as Anuprasa. But by the Vaidarbhas the same idea is thus expressed. मालतोदाम लड्घितं आमरे:

अनुप्रासधिया गौडैस्तदिष्टं बन्धगौरवात् । वैदर्भैस्तु लक्षितं तदेव अमरैरिति ॥

45. Having Prasada is where the meaning is well-known as इन्दोरिन्दीवरगुति:लक्षम लक्ष्मीं तनोति । words which are easy of comprehension.

प्रसादवत्प्रासिद्धार्थामन्दोरिन्दीवरगुते ।

सोऽप्यन्तरान्तरा । महापाणस्य च शेषो यथायं 'अमररवनी:' । इति कमादेश्रोक्तमेव समीक्ष्यनम्र अनुबासस्य लक्षणघटकेवे तद्वदितमाजुयौदौ अतिव्यासिरिति क्रेयम् ॥

अनुप्रासेऽति ॥ गौडैः गौडदेशनिवासिभिः कविभिः अनुप्रासधिया अनुः-प्रासो वर्णावृत्तिरुपः शब्दालङ्कारः तस्य धिया बोभेन तथा बन्धगौरवात् रचनाया माधुर्यात् तत् मालतीमालेयतेति । शेषोदाहरण इष्टस् अभिलषितं ने वाडशोभे- व रचनां प्रायशो हृच्छन्तीति भावः । वैदर्भैः विदर्भदेशीयैः कविमिः अमरैः । अमर इवशब्दोऽन्वाहार्यः मालतीदामेति वावध्यं मालतीमालेयनमिधाय इति भावः । कक्षतम् आकान्तं श्लेषघटिततद्वेन अज्ञीकृतमिति यावत् । तेषां कुतश्चित् अनुप्राससदृशावेडपि श्लेषवकोर्तनादिति भावः । अथच शेषः शब्दमात्रगुणः ।

अर्थे गुणस्तु दर्पणकारादिमिः उक्तस्तत्र तत्र दृश्यत ॥

प्रसादं निरुपयति——प्रसादवदिति ॥ प्रसिद्धः अर्थे प्रतिपाद्यवस्तु वस्य तत् उभयार्थकशब्दानाम् असिद्धार्थे प्रयोगो निहतार्थतारुपदोषः तद्विहित-

लक्ष्मं लक्ष्मीं तनोतीति प्रतीतिसुभगं वचः ॥

वयुपन्निमिति गौडैयैरन्तिरुढमपीष्यते ॥

यथानत्यजुनाSSब्जन्मसदृक्षादृक्षो वलक्षगुः ॥

46. Samam is evenness of composition. They are Mrdu, Sphuta and Madhyam, (soft, hard and medium or mixed, evenness in composition) and are formed by sequences of Mrdu, Sphuta and Mïsra letters (respectively).

मिल्यर्थः प्रतील्यामर्थेपरिज्ञाने सुभगं सरलं झटित्यर्थबोधकं वचः वचनं प्रसादगुणयुक्तं तथाच निदोंषत्वे सति परिष्कृतार्थवचं प्रसाद इति भावः । तत्रोदाहरणम् इन्दोरिति । इन्दीवरं नीलोत्पलं तद्वत् शुति यस्य तादृशं र्यामवर्णं लक्षण कलकः इन्दोः चन्द्रस्य लक्षणं श्रियं तनोति विस्तारयति । अत्र हेतुर्निदर्शनः प्रासादचन्द्रस्याप्रयुक्तत्वात् झटित्यर्थबोधकत्वात् र्यमम् ॥ गौडीयानां मतं दर्शंयति—वयुपन्निमिति ॥

गौडीयैः तद्देशवासिभिः पण्डितैः न अतिलुब्धमपि अनतिप्रसिद्धमपि निहतार्थसदोषकलितमपोल्यर्थः । वयुत्पत्तिं गुरुपत्तिमुक्त्वा योगातैवदितमिल्यर्थः ॥ वाक्यं प्रसादवदिति शेषः इष्यते वन्धगाढतावशात् वैचित्र्याधायकत्वादिति भावः । उदाहरणति—यथेति ॥ यथेत्यादि । अनत्यजुनाSSनातिध्वनलं यत् । अत्र अजुनाSSब्जनन्म उत्पलं तस्य सदृक्षः सदृशः । अक्षः कलकः यस्य तथोक्तः वलक्षः धवलः गौः किरणो यस्य सः चन्द्र इति अग्न अजुनाSSब्जनशब्दः कातकवीर्यौनुपाण्डवयोः प्रतिष्ष् श्वेतवर्णोSप्रसिद्ध इति निहतार्थसदोषदुष्टः । अजजनन्मशब्ददृक्ष अग्रसिद्धः सदृक्षशब्ददृक्ष उपमार्गेअधिकः प्रयुक्त इति अधिकप्रसादादोषदुष्ट एत्र तथा वलक्षणशब्दोऽपि अमयुक्ततादोषकलितः । श्रुतिकटू च सदृक्षवलक्षणशब्ददौ । इत्थं बहुदोषमपि काव्यं विन्यासस गाढत्वात् गौडः काव्यवेत्त्राद्रियान्ते । अयञ्ञ प्रसादाख्यगुणः अर्थगत एव शब्दगस्तु योजोभिसमिश्रितशौथिल्यात्मा इति दर्पणकारः । उदाहरणतञ्ञ तेनैव यथा—‘यो यः शब्धं विभर्ति स्वभुरुरुमदातृ पाण्डवोनां चमूनाम् यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गम्भीरशब्दां गनो चा । यो यः तत्कंसमन्तकस्यातिकोडहसि ’ति ॥

समं बन्धेष्वविषमं ते मृदुस्कुटमध्यमाः । बन्धा मृदुस्कुटोन्मिश्रवर्णविन्यासयोनयः ॥

47-48-49. (Soft sequence as in) कोकिलालापवाचालोमामेति मऌयानिलः । (Hard sequence as in) उच्चच्छीकाच्छाच्छानिझराम्भः कणोक्थितः । and (mixed sequence as in) चन्दनप्रणयोद्भर्निर्धर्मन्धोमलयामरत् ।

समता निरूपयति—सममिति ॥ बन्धेषु रचनासु अविषमम् अविलक्षणम् उपक्रमोपसंहारयोः सदृशमिल्यर्थः समं समतायुक्तं तथाच उपक्रमेषु याादृशी रचना, उपसंहारेऽपि तादृश्येव एवं गुणः समता इत्यर्थः, ते बन्धाः त्रिविधाः मृदु-कोमलः, स्कुट- तादृक्;, मधुरम्- उद्धतम् इति । बन्धानां मृदुत्वादिगुण-माधु- मृद्विति । मृदुवर्णानां दृढस्वरादीनां स्कुटानां दीर्घस्वरादीनां तथा उन्निम्राणाम् उभयात्मकानां वर्णानां विन्यासः योनिः कारणं येषां तादृशाः । अयश्व गुणः शब्दगत एव अर्थगुणसहु समताप्रकान्तं प्रकृतिप्रत्यायाविपर्ययेन अव्ययेन अविसंवादिता स च प्रकृष्ट मभिज्ञो दोषाभाव एव दर्पणकारैरुक्तः यथा 'उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च' इत्यदि ॥

उक्ताया समताया: त्रिविध्यं दर्शयति—कोकिलेलत्यादि ॥ कोकिलानाम् आळापेन वाचालः मुखरः मलयानिलः माम् एति पीडयितुं सुखयितुं वा इति शेषः । मृदुनोपकान्तस्य तेनैव समापनमिति मृदुवन्धगा समता । उच्चछलनत: उद्रुच्चछत: श्रीकरा जडकृणा यस्य तादृशम् अच्छाच्छन अतिख्वच्छं यक्षिर्नाम्भः तत्त्व कणैः बिन्दुभिः उक्षितः अभिविक्तः सुशीतल इति यावत् मलयानिलः मामेति । भन्न स्कुटरवन्धेन उपकान्तस्य सन्दर्भस्य तेनैव उपसंहार इति स्कुटवन्ध-नाता समता । चन्दनेन प्रणयः संसर्गः चन्दनप्रणयः । तेन उद्रुनिर्घ: उद्रुतगान्धः मन्दः मृदुलः तथाहृदं निराकृतं मम धैर्य येन तथाभूतः मम केयं नाशयतिर्लर्य ।

स्पर्शंते हृद्मदैर्यो वररामाननानिंलैः ॥ इत्यनालोच्य वैषम्यमरथालङ्कारडम्बरम् । अपे(वे)क्ष्यमाण वचूषे(ते)पौरस्त्या काव्यपद्धति: ॥

अयं हेतुः (want of evenness. as in) स्पर्शंते हृद्मदैयोंवररामाननानिंलैः । 50. Thus (in the last example) ignoring the unevenness and desiring the display of pompous embellishments, the series of Kavyas of the Paurastyas (easterners) have developed.

वररामाणामुत्तमाजिनानां मुखानिलैः सुखविसृष्टतुयानिबर्हैः । स्पृश्रते सौदर्यसाम्यादिति भावः । अत्र उपकरणोपसंहारयोर्मिश्रबन्धवशात् मध्यसमबन्धगता समता ॥

उक्ताथां समताथां गौडीयानमनादरं दर्शयति——इत्योति ॥ इति उत्कप्रकारं वैषम्यं बन्धगतं मादृव्वादिकम् अनालोच्य भवितच्यार्थानां काव्यार्थानाम् अलङ्काराणाम् अनुप्रासोपमादीनाङ्क डम्बरौ आडम्बरौ उत्कर्षों इत्यर्थः । अपेक्ष्यमाण ते हि अर्थानुसारेण अलङ्कारानुसारेण च कदाचित् बन्धस्य मादृव्वं कदाचित् वैकल्यं कुतश्चिद्वा मित्रसविधावद्विर्यान्ते न तु गुणपक्षपातेन प्रवृत्तकरुपां समताम् । यत्रार्यस्य श्रुतुत्वं तत्र मृदुलो बन्धः यत्र तु अर्थस्य वैकट्यं तत्र विकटः समापनमिति । युक्तंवैलत् तथाहि, 'सारज्ञः किमु वलितैः किमफलैराडम्बरैजृम्भुकां मातृञा महिषा मदं भजत कि शून्यादथ शूरा न के । कोपारोपसमुब्रोत्तरचकारोटेरिमारे: इनैः सिन्धुश्र्वानिनि हृद्यृते स्फुरति यद् वदृर्जितं तार्जितम्'। इत्यन्रोचकारं कुपितसिंहवर्णनरूपार्थस्य वैकट्यात् उपकरणस्मृदुबन्धत्यागो गुण एवेति अनुनन्धेयम् ॥

मधुरं रसवद्वाचि वस्तुन्यपि रसस्थितिः । येन माधुर्यन्वितो धीमान्वो मधुनेब मधुश्रुताः ॥

51. Sweetness (Madhurya) is the flavour in words as well as the existence of flavour in the sentiment expressed; because of that (quality) the wise are intoxicated as bees with honey.

यया कयाचिच्छया यत्स्समानमनुभूयते ।

52. When in a sequence of words an evenness is felt with any previous word or words in form, etc., that word-sequence with Anuprasa conveys flavour (Rasa).

माधुर्य निरूपयति—मधुरिमति ॥ रसवत् रसः शृङ्गारादयः तद्गुणयो-गाद भवतदभावासौ निप रसाश्रयद्रव्याः नै विधर्म्मो यत्रेतर तद् वाक्यं मधुरं माधुर्यगुणयुक्तकम् । तर्हि रस एव माधुर्यमिलर्यथं एव श्रायात् परं गुणानां साक्षात् परस्परया वा रसोपकारकत्वं सद्दैवैक कविमिः अज्ञैरेकृतमियाशाङ्क्ययाह—वाचीत । वाकि तद्रागुणयुक्तवाक्ये वस्तुन्यपि प्रतिपाद्यभूते अथेंडपि रसस्थितिः शृङ्गाराद्यवस्थार्न । येन रसन घोमानतः सामाजिका न हु कुषिय इत्यर्थः मधुवता भ्रमर इव मधुनेब साधान्ति मत्ता अवनित तथाच सुधियाम् मादधेतु तद्रसकाव्यार्थानुशीलनजन्मा भावविशेष एव रसः । माधुर्योदिगुणास्व तद्यादृक् करणोदिमध्वेन विन्यासमधिग्रा च तत्पोषका एवेति विभावनीयम् । केचित्तु पृथक्प्रदेशं माधुर्य शब्दगुण पृथ उक्तिवैचित्र्यमात्रन्तु अर्थगुण इति वदन्ति उदाहरणन्ति च ऋमेण यथा—'श्वासान् मुञ्चति भूतले विच्छति स्वनमागमालोकते' इत्यादि । 'भानुः सकृदुक्ततुरग एव रात्रिन्दिवं गन्धवहः प्रयाति' इत्यादि । वस्तुतस्तु उभयमेव एकलवं न हु कश्चित् प्रभेदो लक्ष्यते उदाहरणयोरिति चिन्तनीयम् ॥

श्रुत्यनुप्रासवर्णसंहते: रसव्यञ्जकतां दर्शयति—येयोति ॥ यया कयाचित् कण्ठताल्वादिरूपया इत्यर्थः श्रुत्या श्रवणसाधनीभूतेन उदाहणे यत् समानम् अनुभूयते तद्रूपा तद्रानुभवविषयिणो सानुप्रासा रसव्यञ्जकप्रकृष्टविन्यासवती ।

तद्रूपा हि पदासक्ति: सानुप्रासा रसावहा ॥ पष राज़ा यदा लक्ष्मीं प्राप्तवान्नाराधणप्रिय: । तदाप्रभृति धर्मेस्य लोकेडस्मिन्नुस्सवोडभवत् ॥ इवीदं नादृतं गौडे रनुपासस्तु तत्प्रिय: ॥

53. As in पष राज़ा यदा लक्ष्मीं प्राप्तवान्नाराधणप्रिय: । तदाप्रभृति धर्मेस्य लोकेस्मिन्नुस्सवोऽभवत् ॥
54. But this is not accepted by the Goudas ; for they love Anuprasa; while this is preferred by the Vaidarbhas generally even to Anuprasa.

पदासक्तिः पदानाम् आसक्तिः श्रृङ्यवधानेन अवस्थितिः रसम् आवहततीति रसावहा हरवधारणार्थे निश्चितमेव रसपोषिके यर्थे । अतेन कण्ठस्थादिष्वादिश्यानैक्येन व्यस्तनवर्णानां सादृश्यं श्रुत्यनुप्रास इत्यर्थात् आयातम् । उदकण्ठ दर्शनकारेण यथाऽऽदौ स्थाने ताच्छुरादिके । सादृश्यं व्यञ्जनस्यैव श्रुत्यनुप्रास उच्चते । इति अश्य च अलङ्कारप्रकरणीयस्येडपि इह गुणप्रसङ्गात् । लक्षणमुक्तं वक्ष्यते च काव्यशास्त्रमार्गविभागार्थेसूत्रः प्रागप्यलक्ष्यीया इति ॥

उदाहरण दर्शयति—एष इति ॥ ब्राञ्ञानांः प्रिया यस् अथवा ब्राञ्ञानां प्रिय एष राजा यदा लक्ष्मीं राजश्रियं प्रापवान् ततः प्रभृति ते लोके जगति धर्मेस्य उत्सवः अभवत् । असौ धर्मेण प्रञ्जा: पाल्यतामिति इहर्थः । इह वकारवकारयोः एकस्मात् शब्दात् मते गौडालुकायोः तकारालुकायोः दकारहकारोः दम्तादुपचारितयोस्सादृश्यमियत: श्रुत्यनुप्रासात् माधुर्यगुणपुष्टो राजविषयकरतिभाव इति विभावनियम् ॥

श्रुत्त वैदर्भीगौड्योमंतमेदं दर्शयन्न्राह—ईतीति ॥ इतिपदं पूर्वोक्त्योतकं इति पूर्वोक्तप्रकारिंदं पञ्च गौडे: गौडवासिभि: कविभि: न भादतं माधुर्यगुणवत्तया न स्वीकरुतं विभिन्नवर्णानामेकस्थानेप्चरितरेप्डपि रसानुगुणस्याननुभावदिति

अनुप्रासादिप्रायो वैदर्भैरिदमिष्यते ॥

वर्णावृत्तिरनुप्रासः पदेऽपु च पदेऽपु च ।

पूर्वानुभवसंस्कारबोधिनी यददूरता ॥

भावः । अनुप्रासस्तु वक्ष्यमाणवर्णावृत्तिरूपः तद्रूपः तेषां गौडानां प्रियः रसास्वादकूल्यतया आाहतः । वैदर्भैस्तु अनुप्रासात् पूर्वोक्तश्रुत्यनुप्रासादिप्रायः बाहुल्येन इदम् 'एष राजे' त्यादि पद्यम् इदृशते आध्रियते इहस्थैः वैदर्भैरपि श्रुत्यनुप्रासवर्णावृत्तिरुपानुप्रासयोः भयोरपि प्रियता गौडानामपि केवलं वर्णावृत्तिरूपे इति अनयोः मतभेद इति दिखः ॥

अनुप्रासमाह—वर्णावृत्तिरिति ॥ वर्णानां व्यञ्जनानां आाह्वान्तः पुनरुच्चारणम् । अनुप्रासः । इदुत्थं प्रकारण 'वर्णसाम्यमनुप्रास' इति । वर्णैरानामिति एकशेषद्वन्द्वशात् वर्णस्य वर्णयोः रूपमिति बोधयम् । स च द्विविधः पादेऽपु पदेऽपु च पादाː पदयचतुर्थभागाः तेषु पदेऽपु तत्पादस्थसुप्तिङन्तेऽपु च पदगत पद्गत इत्यर्थं । पादेऽपु चेत् बहुवचनेन सर्वपादेऽपु अनुप्रासस्थितिवैदर्भण मनोरमेति सूचितम् । आावृत्तिश्र स्वरवैषम्येऽपि वैचित्र्यमावहति । तथाचोक्तं दर्पणकारेऽपि, 'अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्येऽपि स्वरस्य यतः' इति । आावृत्तिश्र अव्यवहिताः मुख्याः, ऋकवधानेऽपि । पूर्वं संस्कारस्थिरत्ववशिकेल्याद—पूर्वं इति । पूर्वं सुस्थरितस्य वर्णस्य यः अनुभवः श्रवणज्ञानं तज्जानितः संस्कारः भावनाविशेषः तस्य बोधिनी पालनी अदरता तृतीयादिवर्णस्य सादृश्येऽपि यदि वर्तमान इति श्रेष्ठः तदेवानुप्रास इत्यन्वयः । अथ भावः संस्कारस्य प्रथमक्षणे उत्पत्तिः, द्वितीयक्षणे स्थितिː, तृतीयक्षणे निवृत्तिः इति नियमेन अभ्यवधानेन किञ्चित्कालव्यवधानेन वा साधर्म्यमप्यतीतिजननात् वैचित्र्यजनकताह्रासवर्णावृत्तिरनुप्रास इति निष्कर्षः । अथयत्न द्विविधः छेकानुप्रासः वृत्त्यनुप्रासश्च तदुक्तं दर्पणकारेऽपि, 'छेको व्यञ्जनसङ्कस्य सकृत्साम्यमनेकधा ॥ अनने कस्यैकधा साम्यमसकृदप्यनेकधा । एकस्य सकृदप्येष वृत्त्यनुप्रास उच्चते ॥' इति । अपरश्र दर्पणकृतोक् यथा, 'शब्दार्थयोर्योः पुनरुत्यं मे दे तात्पर्यभाजत्रः । वृादानुप्रास इत्युक्त' इति । उदाहरणं तेनैव यथा, 'स्मेरराजिवनयने ! नयने निमीलिते । पद्य निर्जितकन्दर्पशरं म्रियन्म्' इ

चन्द्रे शरत्प्रशोतंसे कुन्दद्रवकसन्निभे । इन्द्रनीलानिभं लक्ष्मं संदृश्यालिङिनः प्रियम् ॥

उदाहरति—चन्द्रे इति ॥ शरत्प्रशाया: शारदीयरजन्या उत्तंसं से शिरो-भूषणरूपे कुन्दद्रवकसन्निभे मास्तकुसुमगुच्छसदृशो चन्द्रे इन्द्रनीलनिभं रिथामलकं इत्यभः लक्ष्मं कलकूटर् अलिङिनः अमररथः प्रियं शोभां संदधाति । धारयति । अत्र प्रथमवृत्तीयेषु पदेषु शकार-ककार-वकार-कारलवकाराणां वर्णानां पुनरावृत्तिवशात् साम्यप्रतीतिरिति वृत्त्यनुप्रासः । चतुर्थे च दकार-धकार-तकार-तकार-वकाराणां दन्ततुल्यपकस्थानोच्चार्यस्वात् श्रुत्यनुप्रास इति अनेऽन च अलङ्कारद्वयेन व्यक्षिंतं माधुर्ये शृङ्गारसं पचिनिष्ठं परिपुष्टतिः । अत्र रूपकोपमाभ्यामनुप्राणिता निदर्शानानाम अलङ्कृति: सुधीभिर्विमृशावनीया ॥

चाह चान्द्रमसं भीरु ! बिम्बं पइयेतदम्बरे । मन्मतो मन्मथाक्रान्तं निर्देयं हन्तुमुच्यतम् ॥

हे भीरु ! भयशोले ! असंबरे धाकाशे पतत् परिह्रियमानम् इतस्तं: चाह मनोजं मन्मथाक्रान्तं कामातं मनमतः मम मानसं निर्देयं यथा तथा हनुमुच्यतं चान्द्रमसं बिम्बं चन्द्रमण्डलं पइयेतदम्बरे: । मानिनीनां कामिनीनां प्रति कष्यचित् नायकस्योक्तिरियम् । इदं प्रथमे पादे चकारककारयो:स्वरसहिवयो: साधरस्यात् वृत्त्यनुप्रासः । द्वितीयवृत्तीयोऽक्ष यथाक्रमं म्बकारयोमन् ममनमयोऽक्ष साम्यात् छेकानुप्रासोडपि । तथा चतुर्थे दकारयोम्ककारयोऽक्ष स्वरवैषम्येण साधरस्यात् अन्यविधो वृत्त्यनुप्रासोऽपि । माधुर्यगुणोडप्यनन शबब्दार्थोभयनिर्ठस्वेन चमत्कार-जननात् विमलशब्द्यं शृङ्गारं परिपुष्टति ॥

इत्यनुप्रासमिच्छन्ति नातिदूरान्तरश्रुतिम् । न तु रामासुखाम्भोजसहशश्न्द्रमेति ॥ ५८

58. Anuprasa like the above is desired where the space between Sruti (sequences of similar sounds) is not far ; and not (Anuprasa) like रामासुखाम्भोजसदृशान्द्रमाः ।

सारः खलः कान्तः कायः कोपकष नः कुराः । च्युतो मानोडधिको रागो मोहो जातोडसकृतो गताः ॥ ५९

59—60. सारः खलः कान्तः कायः कोपकष नः कुराः । च्युतो मानोडधिको रागो मोहो जातोडसकृतो गताः ॥ and the rest of them produce saithilya (want of coherence in sounds) and are of rugged build. Therefore the

अदूरतैवानुप्रासस्य प्रयोजकमिल्याह—इत्यादि ॥ अतिदूरं समधिकमन्तरं व्यवधानं यस्याः सा अतिदूरान्तरा न भतिदूरान्तरा नातिदूरान्तरा । तादृशी श्रुतिः श्रवणं यस्य तादृशम् । इति पूर्वोक्तमकारम् अनुप्रासम् इच्छन्ति कवयः । वृत्ति-शेषः रामासुखाम्भोजसदृशः चन्द्रमाः इति एवंविधं श्रुतीयचतुर्यंयोः पादयोः आकारयोः सादृयेडपि अतिदूरान्तरश्रुतिम् अनुप्रासमिति शेषः । न तु इष्टन्तीति च शेषः ।

अनुप्रासस्य रहसावहत्वकीर्तिनात् । यत्र वाक्यस्य सदोषत्वेन रसस्यापरिपुष्टता तत्र न भवत्येव—सार इति ॥ सारः कामः खलः शठः अतिदीर्घ-कान्तः प्रियः, खलः निष्ठुरः, न अस्याकं कायः शरीरं कोपक्ष कान्तं प्रीति शेषः ख्रौणः नष्टश्र, मानः गौरवं च्युतः विनष्टः, रागः कान्तप्राप्त्याभिलाषः अधिकः । मोदः मूच्छां जातः क्षणे क्षणे वृत्ति शेषः, असकृत् प्राणा गता प्रायेणेति शेषः, हृदयं नायकं निराकृतवत्या गलितमानायाः कस्याश्चित् कामिन्याः

इत्यादि वर्णपारुष्यं शौथिल्यं च नियच्छति । कतो नैषमतुपासं दाक्षिणात्या: प्रयुञ्जते ॥

नम् । अत्र प्रथमे पादे रकारयो: खकारस्योश् द्वितीये ककाराणां साम्यात् वृत्त्यनु प्रासत्व तथा उत्तरार्धे तककारादिनुस्ववर्णानां साम्यात् छेकानुप्रासत्व दोषाकर तथा तादृशाविप्रथमभमज्जारकस्य न अतिपरिपोषकत्व इति दोषस् । पूर्वोक्त पद्ये दोषमाह—इत्यादिति ॥ इत्यादि एवमादिकं सातुप्राससर्मा पद्यं वर्णपारुष्यं वर्णधे रचनाओं पारुष्यं दुःश्रवत्वं शौथिल्यं पतत्प्रकर्षतादिकं नियच्छति ज्ञापयति । अत्र पूर्वोर्धे बहुविसंस्तत्या पारुष्यम् । तदुक्तं अनुस्वारविसर्गौ तु पारुष्याय निरम्तरौ' इति । पूर्वोर्धे यादृशो तीव्ररचनोत्तरार्धे तथा नेति पतत्यपकर्षता । अथ: कारणात् पद्यं सदोषमिस्यर्थ: अनुप्रासदाक्षिणात्या: पण्डितता: न प्रयुञ्जते न व्यवहरन्ति माधुर्यंस्य असद्भावादिति भाव: । यत्र तु पारुष्यादिके रसादिकूलतया माधुर्यंमसक्त तत्र पारुष्यादिकं न दोष: प्रत्यु गुण एव । तथाचोक्तं, वक्रोक्ति क्रोधसयुक्ते तथा वाच्ये समुद्धते । शृङ्गारदौरसेड्यन्वितं दु:श्रवर्दं गुणो भवेत्' इति ट

आश्रित्य वर्णसङ्घातगोचरां यमकं विदुः ।

ननु अनुप्रासवत् यमकमपि कथमत्र न निरूप्यत इत्याह—आश्रित्याश्रित्य इति वर्णसङ्घात: वर्णसमूह एव गोचर: विषयो यस्या: तथोक्तां आश्रितिं पुनरुच्चारे `यमकं विदु: जानन्ति कवय इति श्रेष: । तदुक्तं वर्णनकारेण यथा, 'सत्य पूर्वार्थत: स्वरभ्यनुसंहते: । क्रमेण तेनैवात्र द्रुतीयं यमकं विनिगद्यते ॥' इति

कामं सर्वोंडप्यलङ्कारो रसमर्थे निषिष्णुतु । तथाप्यग्राम्यत्ववैदैनं मारं वहति भूयसा ॥

तत्र हि सयमकं पद्यं नैकान्तमधुरं नातिशयेन माधुर्यवत् । तथाहि तथाविधे वाक्ये प्रथमम् अर्थानुसंधानध्यप्रतया रसप्रतीतेरंच हितत्वात् इति अनुगमसे तु अर्थानुसंधानध्यप्रताया अभावात् रसप्रतीतः अत्यवहितस्वामिति सालुप्रासे वाक्ये माधुर्यमद्भुतिच भावः । एकान्तेति पदेन यमकेडपि रसावहं माधुर्यमद्भुत्वं परम् अनुगामित्वं सम्प्रति न हि वक्तव्यम् । अन्यथा अन्य-अनलङ्कारस्वापत्तिरापचेइत शब्दार्थशोभाजननेन काव्यासभूतरोपकारित्वस्य पुव अलङ्कारस्वात् इति द्वयेऽपि । अतः पश्चात् अलङ्कारप्रकाश इत्यर्थः विधाक्षते वक्यते यमकर्मिति शेषः ॥

शब्दगतं माधुर्य दर्शितमिदानीम् अर्थगां माधुर्य दर्शयिष्याह काममिति ॥ सर्वोंडपि शब्दगतः अर्थगतः उमयगतश्र अलङ्कारः अनुप्रासोपमा पुनरुक्तवत् आभासादिः अर्थे वाक्यार्थद्वयङ्ग्यरूपे प्रतिपाद्ये कामं यथेष्टं यथा तथा रसं निष्णाति पुण्णाति उद्रोधयतील्यर्थः तथापि अग्नाम्यता ग्राम्यः इतरजनवद्वहतः शब्दो-डर्थेश्र स न भवतीति अग्नामस्यः । तस्य भावः भूयसा बाहुल्येन एनं मारं रसनिषेक-रूपं वहति । तथाच आग्राम्यतापरिहततानाम् पुव अलङ्काराणां रसपोषकत्वं सालङ्कारः रस्य रसस्य सकलस्य एव अर्थस्य माधुर्येनेति प्रतिपादितम् । भूयसा इति ग्रहणात् इतरजनकथनेपु ग्राम्यता न दोषः प्रायुत गुण एव तदुक्तं 'गुण इत्यनुबृत्तौ ग्राम्यत्व-मधमोत्कर्षु' इति ॥

कन्ये कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथं ।

इति प्राप्योऽयमर्थोऽत्मा वैरस्यायैव कल्पते ॥

कां कामं कन्दर्पचाण्डालो माये वामाक्षि निर्दयः ।

63. Girl, why do you not desire me who desire you This is a vulgar expression of the idea and is deeme quite undelectable.

64. “Let that base-born Cupid be unkind to me fair-eyed lady, happily, he bears no malice towards you.

ग्राम्यत्वाद् उदाहरणं दर्शयति—कन्ये इति ॥ विदग्धजनोक्तिरियम् हे कन्ये ! त्वं कामयमानं मां कथं न कामयसे इत्यन्न कन्ये इति सम्बोधन दुर्विनीत्यानीनामेव सम्भवति नायिकासम्बोधने तु प्रिये सुन्दरी इत्यादि प्रयो एवं साधु; तस्मादश्र अर्थस्य ग्राम्यतैव न तु कन्याशब्दस्य विदग्धानाम् भूरिशस्त्रप्रयोगदर्शनात् यथा ‘कन्येयं कलधौतकोमलरहचि: कीर्तितस्तु नातःपं त्वदि’ इत्यादि । प्राचीनस्तु ग्राम्यजनमात्रव्यवहर्त्तनां कल्यादिवृत्तानामेव ग्राम्यत्वमुक्त॥

इदयं ग्राम्य अर्थस्य आत्मा प्रतिपाद्यवस्तु वैरस्याय रसोद्रोधनयोध्याताय प्रकट प्रभवति । अयं भावः कामो नाम कामिनां सुरतेच्छारूपः कामिनी कुचकलशाव प्रभवति । अन्यं मतिचमत्करोति, अगूढमस्तु लज्जाजनकरवेन वैरसमभावहततिति न अत्र माधु सद्भाव इति । अन्र च नायककासमरुपकारणे सलपि नायिकाकामरुपस्य कार्यस्त भावात् विशेषोक्तिस्तथा द्विधा’ इति ॥

अग्राम्यतां दर्शयति—काममिति ॥ हे वामाक्षि ! वामेसुन्दरेकुच वां अक्षिणी यस्याः तत्समुद्धौ । कन्दर्पचाण्डालः—मथि निर्दयः, दृष्ट्या भाष्दे स्वाधि निर्मत्सर इति अग्राम्यः अर्थः विदग्धजनवाक्यार्थः रसमू आवहति पुष्ट तीति रसावहः । अयं भावः वामाक्षीति सम्बोधनपदं नायिकायाः सौन्द् नायकस्य च तां प्रति वाच्छोक्ति ध्यक्षयति, कन्दर्पों मथि निर्दयः त्वयि तु निर्मीत

त्वयि निर्गतसरो दृष्टे त्वप्राम्योडथों रसावहः ।

शब्देऽपि प्राप्ततास्येव सा सभ्येतरकौत्सनान्त ।

यथा यकारादिपदं रत्युत्सवनिरूपणे ॥

पदसंघानकृतं वाऽथ वा वाक्यार्थैकवेत वा पुनः ।

This expression is free from vulgarity and conveys delectation.

65. Even in sounds there is vulgarity; that (vulgarity) is because of use by persons other than respectable people (in assemblies). For example, the word beginning with ya (i. e. yabha) in describing sexual enjoyment.

66—67. What gives a vulgar meaning because of the lie of sequence of syllables or because of the purport of

कृत्यनेनाहं त्वां कामये स्वनसु मां न कामयसे ।

इति पूर्वोक्तपदार्थ एव भङ्गया सूचित इति अप्राम्यतां सहृदयहृदयङ्गमतया रसं हृद्यतन्ती माधुर्यगुणं आवहति इति ॥

ग्राम्यताया: शब्दगतत्वमपि दर्शयति—शब्देऽपिति ॥

शब्देऽपि ग्राम्यतास्ति एव, सा सम्यं साधु तदितरम् असद् असम्यं प्रामोणहलि कादिमप्रयोज्यं वचने तस्य कीर्तनात् विदग्धजनै: इति शेष: ।

यथा रत्युत्सवस्य निरूपणे यकारादिपदं यकार आदिर्यस्य तत् पदं यभ मैथुने इत्यस्मात् निष्पन्नं पदं यभनादिकमिल्यर्थ: ।

तादृशपदप्रयोकृ: ग्राम्यतया उपहसनीयस्य व्‍श्रोत्रुश्र लज्जितस्वमेव जायते सुतरां रसाक्षादस्य तिरोहितत्वात् न अग्र माधुर्यगुणप्रसर इति भाव: ॥

अच्छीलतया ग्राम्यतायामन्तर्भाव:—पदेति ॥

पदानां सन्धानं सम्प्रवेशो यस्मिन् तत् पदसंधानं वाक्यसङ्घातेति पाठे स एवार्थ: ।

वेशो यकिन्तु तत् पदसंधानं वाक्यसङ्घातेति पाठे स एवार्थ: ।

वा अथवा वाक्यार्थैकवेत तदर्थगतत्वेन वा इत्थ: ।

दुरुदृष्टा प्रतीति: 'दुष्प्रतीति:'

दुष्प्रतीतिकारं प्राप्यं यथा या भवतः प्रिया ॥

खरं प्रहत्य विश्रान्तः पुरुषो वीर्यवानिति ।

एवमादि न शंसन्ति मार्गेयोरुभयोरपि ॥ ६५

the sentence as a whole is also Gramya (vulgarity in expression) as in

1. या भवतः प्रिया (she who is your favourite) and which may be read as याभवतः प्रिया (she who is the favourite of one in coition).

2. "The strong man (Rama) was tired after killing Khara and secondarily that the lusty fellow is tired after plying harc in coition." These and the like are not accepted by either Marga for school (of rhetoric).

तस्करं लज्जाजुगुप्सामङ्गलादिव्यञ्जककम् । अच्छीलरसमिल्यर्थः अपि ग्राह्यं ग्राह्यतायामन्तभूतं तदपि माघुर्यैः्योचातकस्मिति भावः ॥

यथा याभवतः प्रियेतिति अः याभवत् दृश्यको याभः मैथुने दूत्यकाात वधिनि निष्पन्नः स विद्यते अस्येति याभवान् तस्येति प्रतीतो व्रीडाद्यःकरस्वात् वाक्यमिदमच्छीलवदोषदूषितम्

अतोऽत्र न माधुर्यसङ्करितिरिति भावः ॥

ताप्यगतामच्छीलतामुत्सृज्य तद्भङ्गींकुरस्मिति ॥ कश्चित् वीर्यवान् पराक्रमशाली पुरुषः खरम् अतितोष्णं यथा तथा प्रहत्य शस्त्रूनिति शेषे विश्रान्त इति प्रहणसङ्घननोद्यः:, परं वीर्यवान् कुक्कलः कश्चित् पुरुषः खरं गात्रविश्रान्त इति असभ्यार्थों वक्त्रादिवैलक्षण्ये

न च अत्र वाक्यगतमच्छीलस्वमिति मन्तव्यं शब्दपरिगृत्तिसहत्वा सहस्वाम्या तद्यवरस्थापनात् । तथाहि यत्र शब्दपरिगृत्तावपि तदर्थप्रतीतिस्तः न शब्दगतञ्च यत्र तु तथैव न तदर्थसम्भवस्तत्रैव शब्दगतनियमः, अत्र तु खर मिल्यादिवाक्यस्थपदानाम् एकार्थसामप्रतिपादकानां प्रकरणबलात् प्रथमैड

भागिनीभगवत्यादि सर्वत्रैवानुमन्यते । विभक्तमिति माधुर्येमुच्यते सुक्तुमारता ॥

68. Words like Bhagini and Bhagavati are accepted everywhere. So far, Madhurya (sweetness) has been analysed; Sukumarata (tenderness) will now be discussed.

प्रतीतेरडपि वक्रोक्तिदिवैविशिष्ट्याद् अपरोडपि अर्थो व्यक्नन्या कुर्या प्रतोतये । तथाचोक्तं दण्डिणा 'अर्थे हार्ये शब्दद्रव्य संयोजावैर्नियत्निते । एकत्रार्थे नन्यचोहेतुद्रव्यञ्जना शाभिषाश्रया॥' इति । न च अन्य वीर्यपदं विभिन्नपोभलगुण्योच्चकामिति वाच्यं बलवत् शुक्तजत्वेन एकान्त्रपदार्थत्वात् इति । 'एवमादि दोषदूषित काव्यम् उभयोरपि गोवैदर्भीयोर्मयोः न शंसन्ति न आद्रियते विद्वांस इति शेषः ॥

ग्राम्यताया: प्रतिप्रसवमाह—भगिनीति ॥ भगिनी 'भगवती आदिपदग्राहं योनिलिङ्गादिकं सविन्त्र काव्ये तु रसवहारेपु च अनुमन्यते अदुष्टतया लोकेकै: अज्ञोक्रियते तत्च्छब्दप्रयोगे दोषानुपन्धानविरहेण साधारणात् वैरस्यानुदयात् इति भावः । उक्तञ्च, 'संवीतस्य हि लोकेऽसिन् दोषान्वेषणं क्षमम् । शिवलिङ्गस्य संस्थाने कस्यास्ति खल्वासावनस् ।' इति संवीतं हि अदृष्टतया सर्वजनरयवहतम् । अन्यच्च, 'ग्राम्यं युगावदच्छीलामज्जैराथे यन्दोरितम् । तत् संवीतेपु गुप्तेषु लक्षितेषु न दुष्यति ॥' इति । गुप्तेषु असम्भ्यार्थेषु, असिद्धेषु अपि भावेन तदर्थबोधकेषु यथा, 'करिहस्तेन सम्बाधे प्रविश्यान्तर्विलोकिते । उपसर्पन्तु स्वजः पुंसः साधनान्तर्विराजते ॥' इत्यत्र सम्बाधपदेन सङ्घार्थप्रसिद्धेनापि भावेन अपसिद्धस्य शीलिङ्गस्य बोधनम् । लक्षितेषु लक्षणया असम्भ्यार्थंपतिपादकेपु यथा जन्मभूमिपदेन् कुत्नचित् भावेन योनिबोधनम् । इति उत्तप्रकारेण माधुर्यं विभक्तं विभज्य दार्शितम् अथुना सुकुमारता उच्यते ॥

अनिष्टुराक्षरप्रायं सुकुमारमिहेष्यते । बन्धश्थैथिल्यदोषस्तु दर्शितः सर्वकोमले ॥ ६९ ॥

अनिष्टुराणीति ॥ अनिष्टुराणि अपरुषाणि अक्षराणि प्रयायो वा|कुमार्य्यन यत्र तादृशं पदं सुकुमारं सौकुमार्य्यगुणयुक्कमित्यर्थः । प्रयःपदेन् अनन्तरान्तरैः पञ्चषाक्षरैर्यान्तपि निवेशनीयानिति सूचि|तम् । तुशब्दोऽत्र हेतुवाचकः । यतः सर्वकोमले केव|लसुकुमाराक्षरप्रयोगे बन्धस्य रचनाया| नैथिल्यदोषः श्लथस्वरूप-दोषः अगाढला इति यावत् दर्शितः पूर्वैः|कै मयैव मालतीमालालोलालिककिला|

मण्डलीकृत बह्वाणि कण्ठेमधुरगीतिभिः । कलापिनः प्रनृत्यन्ति काळे जीमूतमालिनि ॥

थथा इति केषः । तथाच कोमलाक्षराणां बहूनां मध्ये परुषाक्षरविनि| न्यासेन बन्धस्य गाढतया यत् सहदयैर्हृदयंग्वं तदेव सौकुमार्य्यपदवाच्यं माणिक्यखल्विस-सुक्कादामवत् इति शु|भाविमज्जिह्वय्‌यासः ॥

मण्डलीकृत बह्वाणि कण्ठेमधुरगीतिभिः । कलापिनः प्रनृत्यन्ति काळेज्जीमूतमालिनि ॥

अस्य उदाहरणमाह—मण्डलीकृतीति ॥ कलापिनः मयूराः जीमूतमालिनि| काळे वर्षासु बह्वाणि पुञ्छानि मण्डलीकृत्य विराजयं मधुरगी|तिभिः मधुरगीती| सहशास्वने: इत्यर्थः । कण्ठे: उपलक्षिताः सन्तः विशेषणे त्रितीया । प्रनृत्य|न्ति । धात्न मकारककारादीनां कोमलाक्षराणां मध्ये डकार-रकारादियुक्ताक्षराणां पञ्च|षाणां निवेशात् रचनेयं सौकुमार्य्यमाश्रयति । अथ च कलापिषु नरतंककुसुमहार-समारोपात् समासोक्तिरलङ्‌कारः । तदुक्तं दर्पणकारेण, ‘समासोक्तिः समैये|श्र कार्य्यालङ्‌कवि|ोषणैः । न्यायवहारसमारोपः प्र|सक्तु|नद्रन्यास्‌ वसुनः ॥’ इति ॥

इत्थनूर्जित एवार्थो नालंकारोडपि वाह्यशः ।

सुकुमारतथैवैवतदारोहाति सतां मनः ॥

71. The meaning here is not striking nor is there any striking Alankara embellishment. It is only by Sukumarata this gets into (i.e. is approved by) the minds of the good.

दीप्तमिल्यपरे भूषा कुत्सित्रोऽपि बध्यते ।

न्यक्षेण क्षपितः पक्षः क्षत्रियाणां क्षणादिति ॥

72. By others are composed passages like यक्षेण क्षपितः पक्षः क्षत्रियाणां क्षणात् which are difficult to pronounce under the impression that they constitute grandeur.

उक्तरूपसौकुमार्यस्य गुणस्वमन्वोकुर्वतो न्यानू प्रत्याह—इति ॥

हति उक्तविधः अर्थः मणडलीकृत्येतिं पद्यप्रतिपाद्य इत्यर्थः न ऊर्जितः न तेजस्वी एव न अतिमनोरम इत्यर्थेः अलंकाराश्र समासोक्तिरूपः तादृशः वैचित्र्यजनकः न, तथापि पूरतः पद्यं सुकुमारतया तादृशसौकुमार्यगुणयु्त्काक्षरविन्यासेन सतां सामाजिकानां न तु साधारणानामिति ध्वनिः मनः आरोहति आश्रयति मोहयतीति भावः । अयं भावः अर्थालंकारौ हि अन्यविधौ पदाथौं गुणस्तु न तथा, यतः अर्थस्य अलंकारस्य च बोधनात् पूर्वंमेव गुणकृतवैशिष्ट्यं प्रतीयते गुणस्य विशिष्टरूपत्वात् । उक्तं, 'तथा कवितया किं वा तथा वनितया तथा पदविन्यास यथा न हियते मनः' इति । 'असति गुणवैचित्र्ये अर्थालंकृतौ न शोभते अतिपुष्टं भोजराजेन, 'अलंकृतमपि श्रध्यं न काव्यं गुणवर्जितम्' । अन्यच्च, 'यदि भवति वचिद्रुतं गुणेष्यो वपुरिव यौवनबन्धमझ्नायाः । अपि जनदयितानि दुरंमेघात्वं नियतमलंकरणालिन संश्रयन्ते' इति ॥

अपरेः रसविरोधे सौकुमार्यमन्वैकुर्वतां मतं दर्शोयति—दोषमिति ॥

गौडीयैरविभिः वीरादिषु रसेषु दीप्तिरोजःवह्ये तथ्युक्ते तदूध्र्यस्कमिल्दर्थे दीप्ति समुचेजनोऽमिति यावत् पदैः कुत्सित्रोण कष्टेन उद्यम उच्यार्यमपि भूषा बाहुल्येन बध्यते विरघ्यते । गौडीया हि वीररसादिष्वनौ परुषाक्षररविन्यासेन तदूध्र्यजननस्य हृद्यतया सौकुमार्यं न अझोकुर्वते इति भावः । यथा न्यक्षेण नेत्रहीनेन अन्यनेत्र्यर्थः श्वतराश्वेण क्षणात् क्षत्रियाणां पक्षः समूहः समप्रक्षत्रियकुलमिल्यर्थः ।

अर्थेऽथक्तिरनेयस्वमर्थे च हरिणोद्रवता । भूः खुरखुण्णनागासृङ्गलोहिताहुद्रवेऽति ॥

73. Explicitness of sense is where there is no need to bring in other words; as in हरिणीहृद ना भूः खुरखुण्णनागासृङ्गलो हिताहुद्रधः ।

मही महावराहेण लोहितादुद्रुतोदरे । इष्यीयते निर्दिष्टे नेयत्वमुरगासृजः ॥

74. But where this alone is expressed मही महावराहेण लोहितादुद्रुतोदरे: then उरगासृज: has not to be brought in. क्षपितः नाशितः कृत्स्नेन युज्ये इति क्षेपः । अत्र वीरसवर्णनोक्तौ तादृशश्रुतिकटु-परुषवर्णंप्रयोग एव चमत्कारमातनोतीयेवंबिधे प्रयोगे सौकुमार्यंयलागो गुण एव च इष्यते । वैदर्भाङ्क इंदेसोऽपि प्रयोगे सौकुमार्यंमाद्रियते यथा ‘कृतमजुमतं हतं व यैरिदं गुहावातकं मृगयसुङ्खि: निर्भयंके: भवद्रद्रिदृश्यै: । नरकरिपुरा सार्थे तेषां समीक्षरोटिनामयमहंमसृङ्मांसे: करोमी दिशां वधै:'मिति । अत्र रोद्रेडपि रसे न अतिप्रसहाक्षराणि विन्यस्याति ॥

अथेष्ट्यर्थकिं नाम गुणः सोदाहरणमाह—अर्थेऽथक्तिरिति । अर्थेऽथनेतस्वम् अभ्याहारादिकृतकल्पनांमस्तरेण प्रयुक्तपदेषु एवोपस्थितिरित्यर्थः अर्थेऽथक्तिः । उक्तं च क्रमदीश्वरेण, 'यावद्दच्याभिधानं यत्पदार्थयकिलक्षणम्' । इत्यैः शब्दसमालगा अर्थेऽथक्तिरास्तु स्वभावतोऽस्तु परिगृहीतत्वात् न इति । यथा शब्दमालगा अर्थगुणायास्तु स्वभावतोऽलंकरण तथा पुनः पृथगुक्तिः । तदुक्तं दर्रेणकारेण, 'अर्थशक्तिः स्वभावोक्तिः अलङ्करण तथा पुनः इति ।' अपरे तु पदाथानां ज्ञेयेऽर्थबोधकत्वं शब्दैरर्थःयक्तिमाहुः । यदुक्तं 'अर्थशक्तिः: पदान्य हि ज्ञेयेऽर्थसमर्पणम्' इति । यथा हरिणा वराहकृपिनां विग्रहुना खुरैः स्वोक्तः इति भावः शुङ्णानां नागानां पक्षगानां रसातलवासिनाम् असुरिभः शोणितैः लोहितात् रक्तात् उदधे: समुद्राद् भूः पृथ्वी उद्धृता उचिता नीता । अत्र यावन्तः एवं शब्दास्तावमेव अथः: बिना कष्टकल्पनां प्रतीयन्ते इति ॥

अनेयस्वमर्थंयक्तिमुक्त्वा तद्विपरीतं नेयत्वं दर्शयति—महीते ॥ महर-वराहेण उद्गासृजः पन्नगा शोणितात् हेतोः लोहितात् उदधे: मह्ही उद्धृता

नेहशं बहु मन्यन्ते मार्गयोरुभयोरपि । न हि प्रवृत्ति: सुभगा शब्दन्वायविळङ्ङिनी ॥

इत्यादिप्रकारे निर्दिष्टे प्रयुक्ते सति नेयत्वं भवति । तथाहि उरगासुज इत्युक्ते कथमिति हेतो: आकाड्क्षागौरवव्यात् खरराशुणेतेवंशस्त्र मग्राहार: कर्त्तव्य: अन्यथा आर्यस्य सफुटता न स्यात् इति भाव: ॥

उत्कर्षवान् गुणः कश्चित् यत्रानुक्तः प्रतীয়ते । तथुदाराद्‌गुणं तेन सनाथा काठय (गर्थ) पद्‌द्रवति: ॥

अल्न उभयोरपि मार्गयो: वैमत्यं दर्शयति—नेति ॥ उभयोरपि वैदर्भीगौड़यो: मार्गयो: रीतिविशेषयो: कवय: धुनि शेष: इहदशं पूरयितुं नेययुक्तं वाक्यं न बहु मन्यन्ते न स आद्रियते । हि यतः शब्दन्वय: शब्दबोधनियम: तस्य विलङ्ङिनी व्यतिक्रमसाधनो प्रतीति: अध्याहारादिकष्टकल्पेन ज्ञानमिल्यर्थ: सुभगा न सा‌च्वित्यर्थ: ॥

औदार्य गुण निरुपयति—उत्कर्षेति ॥ यत्रिन्दू वाक्ये उत्ते कथिते सति कश्चित् वर्णनीयस्य विषयस्य उत्कर्ष:प्रतिपादको लोकोत्तरचमत्कारक: गुण: धर्मविशेष: प्रतीयते बुध्यते तत् उदाराद्‌गुणयुक्तं तेन उदारत्वगुणेन काव्यपद‌व्रति: गौड़वैदर्भीया काव्यरीति: सनाथा पूर्णा उत्कर्षवतीति भाव: । इदं अर्थगतम् । शब्दगतन्तु विकृतस्वलक्षणं विकृतवचनं पदनां न्यत्यपायसर्व गथा 'स्वचरणविनिविष्टे: नूपुरै: नतंकरीणां भणिति रणितमा-सीत् तत्र चिलं कलञ्ज' इति विश्वनाथ: ॥

अर्थिनां कृपणाहस्तिस्वनमुखे पतिता सकृत् । तदवस्था पुनर्देव नान्यस्य मुखमीक्षते ॥

77. (As in) अर्थिनां कृपणाहस्तिस्वनमुखे पतिता सकृत् । तदवस्था पुनर्देव नान्यस्य मुखमीक्षते ॥

इति त्यागः वाक्येऽसिन्नुतुरकर्षः: साधु लक्ष्यते । जननेनैः पथ्यान्यत्र समानन्यायमूर्हाताम् ॥

78. In this sentence, the excellence of Tyāga (giving) is well seen. In this same manner, the rules of law (of words) can be guessed.

श्रद्धयैव विशेषणैरुक्तमुदारं कैश्चिदिष्यते ।

उदारस्वस्य उदाहरणं दर्शंयति—अर्थिनामिति ॥ हे देव ! अर्थिनां कृपणादीनां हस्तिनः स्वनमुखे असकृत् वारंबारं पतिता पुनः किंचु तदवस्था दीनलेयस्थः अभ्यासु मुखं न ईक्षते । एतेन राज्ञः एतादृशी प्रभूतदानशक्तिर्यस्त दानंतरूपसर्पणमर्थिनां नास्तोति सूचितं सहहृदयानाम् अतिशयेन चमत्कारोति हृदयमिति ॥

इतीति ॥ इति उत्कैःरूपे त्यागस्य दानस्य आक्शनं वाक्यं उदकर्षः राज्ञः साधु: सम्यक् लक्ष्यते प्रतीयते । साधु इत्यग्र स्वदित्सिति पाठे बहु निष्क्षितमिल्यर्थः । अन्यललापि पद्ये सनेन एव पथा रोत्या समानः सहशः न्यायः नियमः यत्न तत् यथा तथा उद्धृतां विभाव्यताम् एतत् एकत्र रीतिमवलम्ब्य पचं विरच्यतामित्यर्थः ॥

मतमेदं दर्शंयति—श्रद्धयैविति ॥ श्रद्धया: विशेषयस्य उदकर्षाधायकस्वेन सामाजिकलमनोरेमैः विशेषणैः बहुवचनात् एकस्य द्वयोः वा विशेषणयोः सन्न्र्थे न अन्यं गुण इति सूचितम् । युक्तं समन्वितं वाक्यम् उदारम् भौदार्यगुणयुक्तं कैश्चित् कविमिरिष्यते स्वमते तु अपुष्टार्थतादोषपरिहारेण परिकरालंकृतिरस्य

यथा लीलाम्बुजक्रोडासरोहेमाझादादयः ॥

ओजः समासभूयस्वमेतद्रूघस्य जीवितम् । पद्येऽप्यदाक्षिणात्यानामिदमेकं परायणम् ॥

80. Ojas is in abundance of compound words. This is the soul of Gadya (prose;) in verse Padya also for the non-Southerners this alone is the goal.

कीर्त्तनेन च नस्य ग्रहणात् न पृथगुक्तिरिति भावः । यथा लीलाम्बुजक्रोडासरोहेमाझादादयः । लीलाम्बुज इत्यन्न । लीलाम्बुजेतिविशेषणेन तदुपयोगिनो वर्णकारसौरभ्यातिशायस्य, क्रोडासर इति कथिते तत्र क्रोडार्थककल्कैरवानिजनितशोभादिकस तथा हेमाझदयुक्के भङ्गदस्य हेमाझनामतस्र्वने सुहृद्येस्वादिकस्य प्रतीति: सहृदयमनोहारिणीति विभावनीया ॥

ओजोगुणं निरूपयति—ओज इति ॥ समासः द्वयोर्बहूनां वा पदाना मेकीकरणं तस्य भूयस्वं बाहुल्यं दीर्घता इत्यर्थः: बहुभिः पदैः समास इति यावत् ओजः एतत् गद्यस्य पूर्वोक्तस्य प्रबन्धविशेषस्य जीवितं प्राणभूतम् । इदघ उभयोरपि मार्गयोः समानन्यम् । अत्रदाक्षिणात्यानां दाक्षिणात्यचर्यतिरिक्तानां पद्येऽपि इदं एकम् अद्वितीयं परायणं परमा गति: तेषां वन्घगाढताम्रियस्वार्द्रिति भावः । इदघ शब्दगतं समासस्य शब्दमात्रगतस्वात । केचित्तु ओजः प्रौढिः सा च पद्यविधा यथा 'पदार्थ वाक्यरचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा । प्रौढिन्योससमासौ च सभिप्रायत्वमस्य च'ति । तत्र पदार्थे वाक्यरचनं यथा चन्द्र इत्येकस्मिन् पदार्थे वाक्यस्य अत्रेनेयनसमुत्थं ज्योतिरिति वाक्यरचनम् । वाक्यार्थे पदाभिधा यथा निदाघशीतलहिमकालोष्णशरीरा सुकुमारी वरघोपविदिति वाक्यार्थे पदाभिधानम् । एवमेकस्य वाक्यार्थस्य किचिद्विशेषाभिधिस्सया बहुवाक्यप्रतिपाद्यस्य एकवाक्येन प्रतिपादनं समासः, पुक्त चतुर्थीं प्रौढिरुपमोजः शब्दगुणः, सभिप्रायन्तु अर्थगुण इत्याहुः ॥

वद्गुरुणां लघूनां च बाहुल्याल्पत्वमिश्रणैः । वृत्तावचपकारं तदृशयमालव्यायिकादिशु ॥

अस्तमस्तकपर्यस्तसमस्ताकांजुसंस्तरा । पीनस्तनस्थिताताम्रपवस्तेवाभाति वारणी ॥

81. 82, It (Ojas) is of different varieties according to compound words being many or a few or neither this can be seen in Akhyayikas.

इति पद्येडपि पौरस्य बन्धन्योजाक्षिनीगिरः ।

अस्तमस्तकपर्यस्तसमस्ताकांजुसंस्तरा । पीनस्तनस्थिताताम्रपवस्तेवाभाति वारणी ।

83. Thus, even in verse do the Easterners compose, words which have Ojas.

तदिति ॥ तत् समासभूयस्त्वरुपम् ओजः गुरुणां महाप्राणाक्षराणां लघूनाम अल्पप्राणाक्षराणाम् आख् बाहुर्येन कचित् श्रुत् उदवचप्रकारं वहुविधं तत् आख्यायिकादिशु गद्यग्रन्थेषु दृश्यं लक्षणीयम् । गौडीयाना तु पद्यग्रन्थेडपि सूर्यकान्तकादौ समासबहुल्यं पूर्वं सुक्तमवघेयम् इति । गौडाभिमतं पद्येडपि समासभूयस्त्वप्रकारं दर्शायति — अस्मिति ॥

इति ॥ पौरस्याः गौडवासिनः इति पूर्वोक्तप्रकारे पद्येडपि ओजस्विनी: समासबहुलाः गिरः बन्धान्ति । अन्र ये तु पण्डिताः गिरां वाचाम् अनाकुलाम् अन्र भावनिदेशः; अनाकुलस्वमिल्यर्थः दीर्घसमासादीनां झटिति प्रतीतरन्तरा-

अन्ये(य)त्वनाकुलं हृद्यामिच्छन्योंजो गिरां यथा ॥ ८३ पयोधरतटोस्त्रङ्गलप्रसङ्ध्यावपांशुका । कस्य कामातुरं चेतो वारुणी न करिष्यति ॥ कान्तं सर्वैजगत्कान्तं लौकिकार्थानतिक्रमात् ।

of words which do not lead to confusion and which are charming ; as in

पयोधरतटोस्त्रङ्गलप्रसन्ध्यावपांशुका । कस्य कामातुरं चेतो वारुणी न करिष्यति ॥

यत्वात् तद्राहियतेऽपमिति यावत्त हृदयं सहृदयसनोहारि च भोजः इच्छन्ति तथा च समासस्थं दोषैरस्मै अल्पकत्वम् अभावो वा तु श्रोतॄणां द्वयेऽरागुलत्वसम्पादनेन तन्मनोहारित्वम् भोजःपदार्थ इति निष्कर्षः ॥

85. Kantam is what attracts the entire world by not straying beyond the ordinary meanings of words. And it exists in dialogues as well as in descriptions.

अत्र उदाहरणति—यथेति ॥ पयोधरो मेघ एव स्तनः स एव तटः प्रदेशः तस्य उत्सङ्गे लब्धं सङ्न्यातपः सायंकालीनसौरकिरण पूर्व अङ्गुकं यथा: तादृशो । वारुणी कस्य चेतः कामातुरं न करिष्यति हृदयनवयः । अत्र पूर्वार्धे समासबाहुल्यमपि पूर्ववत् न श्रोतृबुद्धिसमाकल्यति परं श्रोतृमनोहरत्वेन चमत्कारातिरथसुगधां करोति इति विभावनीयम् ॥ कान्तिगुणं निरूपयति—कान्तामिति ॥ लौकिकस्य लोकसिद्धस्य अर्थस्य अनतिक्रमात् अयागात् तन्मात्रस्यैव वर्णनात् हेतोः सर्वैजगतां कान्तं साधारणमनोरममिल्यर्थः । यद्यं कान्तं कान्तिगुणविशिष्टं तथाच सहृदयमनोरञ्कलोकसिद्धवरसुवर्णनमेव कान्तिगुण इति । उत्त्कृष्टं ऋमदीक्षरण यथा, ‘वर्णनासयुक्तिरून्या या सा कान्तरनिधीयते’ इति । द्वयमर्थंगा विना अर्थानुसन्धानमस्या: प्रतीतिविरहालू । तच्च कान्तिमत् वाक्यं वार्ता अनामयप्रियांलापः

तच्च वार्तामिधानेषु वर्णनास्वपि हृश्यते ॥

'अनामयप्रियालापो वार्तीर्वातां च कथ्यते' इति वचनात् तथ्य अभिधानेषु कथनेपु तथा वर्णनासु व यथावद् सत्यनिरूपणस्यैव औचित्यात् भयथावर्णने लौकिकरयवहारविसंवाद: ख्यातिर्भव: । कोचित्तु वार्तामिधानेषु इतिहासवर्णनेषु, इतिहासानां यथावद्वर्णनस्य एवं औचित्यात् अयथावर्णने असत्यताप्रतिभासनेन विनेयार्नां प्रवृत्तथसरभावात् प्रवन्धस्य रामादिवत् प्रवर्तिततथ्यं न रावणादिवत् इत्युपदेश-पर्यवसायित्वानुपपत्तेरित्याह:

गृहाणि नाम तान्येव तपोराशिर्भवादश: ।

वार्तामिधाने कान्ते दर्श्यंते—गृहाणीत । तानि एवं गृहाणि गृहपदवाच्यानि प्रांशनीयानि गृहाणि इत्यर्थ:, तपोराशि: भवाढश: पावने: पादपांसुभि: चरणरजोभि: यानि सम्भावयति संरुध्यति । अत्र गृहपदेन लक्षणगयर प्रशस्तगृहं महारसमजनपदस्पर्शेन व स्थानस्य प्राशस्त्यद्वा लोकसिद्धमेव प्रतीयत इति अवधेयम् ॥

संभालयाति यान्येवं पावनै: पादपांसुभि: ॥

अनयोरनवद्याद्धि स्तनयोरुभमाणयो: ।

वर्णनार्था कान्ते दर्श्यंते—अनयोरिति । हे अनवद्याद्धि सुन्दरी जघ्नमाणयो: वर्धमानयो: स्तनयो: तत्र बाहुलतान्तरे वक्रोषि अवकाश: स्थानं न पर्याप्त: न प्रभूत: स्तनयोरतिपीनोन्नततया वक्षसस्र शुद्धतया यथेष्ट-स्थानालाभात् इति भाव: ।

अवकाशो न पर्याप्त: बाहुलतान्तरे ॥

अत्र स्तनयोरतिपीनत्ववर्णनं लोकसिद्धमिति विभावनीयम् ॥

इते संभाष्यमेवैवचिद्विशेषाष्यानसंस्कृतम् । कान्तं भवति सर्वेष्य लोकयात्रानतुर्वर्तिनः ॥

लोकातीत इवार्थेमध्यारोप्य विवक्षितः । योडयस्तेनाथ पुष्यन्ति विदग्धा नेतरेजनाः ॥

देवविष्णयमिवाराध्यमघप्रभृति नो गृहम् ।

88. Fools, not other people, delight in what is composed by using extreme exaggeration beyond the scope of world usage.

89. "From to-day onwards our house is to be worshipped as a temple as all sin has been entirely washed away by dust falling from your feet."

90. "By Brahma, Akasa has been created small

उक्योः पदयोः कान्ते सदृशयति—इत्योति ॥ हृत्ति पूर्वोक्तलोकद्वयप्रतिपाद्यं वस्तु सम्भाव्यसेव भवितुमर्हति एव न तु प्रौढोक्त्या कल्पनीयम्। एतच्च विशेषवाक्यानेन विशेषस्य उत्कर्षस्य आख्यानेन कथनेन संस्कृतं शोभितं सत् लोकयात्राजुवर्तिनः लौकिकाचारपरायणस्य सर्वेषां जनस्य कान्ते मनोरसं भवति । कान्तस्त्वमेव गुणपदार्थः न तु लोकसिद्धवस्तुवर्णनमात्रं कान्तिः तथात्वे सूर्योऽस्तं याति गौः शेते हत्यादेशि कान्तिमत्त्वाद् काव्यात्वापत्तिः गुणालङ्कारादिमत्स्वप्येव काव्यस्वादिति सुधीभिर्विमृश्यम् ॥

उक्योः पदयोः कान्ते सदृशयति—इत्योति ॥

निष्ककान्तौ गौडानां वैदर्भ्यमाह—लोकेति ॥ इवशब्दोऽत्र श्रप्यर्थकः । अत्यर्थम् अतिशयेन लोकातीत: अलौकिक: आपि योडयर्थः अध्यारोप्य कल्पयित्वा विवक्षितः वकुमिच्छया प्रयुक्त इत्यर्थः । तेन विदग्धा: सहृदयाभिमानिन इति सोऽलङ्करणोक्तिः गोडीया इत्यर्थः अतिशुष्यन्ति तेषां प्रौढोक्तिप्रियत्वाद इति भावः । इतरे जनाः वैदर्भीयाः कवयः न तेषां यथावद्वर्णनन्त्रियस्वादिति मत्वा । सुतरा-मुक्तलक्षणा कान्तियौगैः न अज्ञोऽक्रियते इति फलितार्थः ॥

वात्यां निष्ककान्ते डैम्परीस्य वर्ण्यत—देवेति ॥ अध्यप्रभृति नोडस्माकं गृहम् युष्माकं पादरजःपातेन चरणरेणुपातेन धौतं निःशेषं समस्तं किल्बिषं पातकं

गुष्टमपादरजःपातधौतानीःशेषकिलिंबषम् ॥ ९० ॥ अल्पं निर्मितमाकाशमनालोच्यैव वेधसा । इदमेवंविधं भावि भवत्या स्तनजृम्भणम् ॥ ९१ ॥ इदमशुक्तिरितियुक्तमेवद्रौडोपलालितम् । प्रस्थांनं प्राक्प्रणीतं तु सारमन्यस्य वचोभिः ॥ ९२ ॥

वर्णनायां निःशक्ककान्तेवैपरीयं वर्ण्यति—अलंमिति ॥ भवत्या स्तनयोरजंभं वृद्धि: एवंवृधं यथापकमिलयर्थः भावि भविष्यति इदम् अनालोच्यैव वेधसा आकाशं अल्पं निर्मितम् । अत्र विधातुरनालोचनपूर्वविक आकाशानिमितिरितिशयोक्तिविजृम्भितैव न तु लोकसिद्धेते विभाव्यम् । इदमिति ॥ इदम् इदं काव्यम् अस्युक्तिः इति रत्तं कथितं कविभिः इति शेषः । उत्तरे भोजराजेन यथा, 'लोकिकार्थेमतिविरस्य प्रस्थांनं यत्न वर्ण्यते हि तदस्युक्तिरिति प्रोक्तं गौडानां मनसो मुदे ।' इति । एतत् पद्यं गौडैः कविभिः उपलालितं हृदयतया गृहीतं । प्राक् पूर्व कथितं प्रस्थानं लोकेसिद्धवस्तुर्वणनलहुपं प्रकृष्टं स्थानं स्थितिमेवार्दा इति यावत् अन्यस्य वैदर्भीयस्य मार्गस्य सारं मनोहरम् । अयमेव गौडवैदंयोर्मेद इति भाखः ॥ ९३ ॥

अन्यधर्मेष्वत्ततोऽनन्यत्र लोकसीमानुरोधिना । समन्यगाधीयते यत्र स समाधिः स्मृतो यथा ॥ कुमुदानी निमीलन्ति कमलान्युन्मिषन्ति च ।

समाधि सोदाहरणं निरूपयति—अन्यधर्म इत्यादि ॥ लोकसीमानुरोेधना लोकस्वभावमनुपातेन येन सत्यस्य धर्मस्य प्रकृते इत्यर्थः । पत्रेति वाक्यं यत् इत्यर्थः । सम्यक् आधीयते आरोप्यते स समाधिः सम्यगाधानरूपस्वात् तद्वद्यो गुणद्रुत्यन्वयः । तथाच प्रकृते वस्तुनि अपकृतस्य धर्मारोपो लोकोसिद्धः सहृदयचमत्कारको गुणः समाधिरिति फलितार्थः । धर्मः इष्टनेन धर्मिणः समारोपे न अन्यः गुणस्तत्रातिशयोत्कर्षाद् एवेति सूच्यते ॥

कुमुदेति ॥ यथा कुमुदानि उत्पलानि निमीलन्ति कमलानि उन्मिषन्ति विकसन्ति च प्रभातवर्णेनमिदं दिवाकुसुमनिमीलनस्य कमलोन्मेषस्य च कविसमयप्रसिद्धत्वात् । अत्र ननिमीलनोन्मेषा अपकृतस्य नेत्रस्य धर्मा कुसुदकमलयोः सङ्कोचविकासतादात्म्येन आरोपितौ साधर्यातिशयमहिह्ना लोकोसिद्धौ च । एतदेव स्वयं निर्दिशति—इतीति । दृष्टि उत्काम्यां नेत्रक्रियाभ्यां निमीलनोन्मेषाभ्यां सह अध्यासात् अभिन्नत्वे इति शेषः । सङ्कोचविकासाभ्यां तद्वाचिन—तयोः निमीलनोन्मेषयोः वाचिनी प्रतिपादिका 'श्रुतिः' निमीलन्तीयाfदि ततस्तत्क्रियावाचकः शब्द इत्यर्थः । लङ्घा प्राप्ता । अयम् अर्थगत एव प्रकृतेऽर्थेऽप्रकृतस्यार्थस्यैव आरोपादिति । अन्ये तु समाधिरित्यष्टमपोडर्थगुण एव स च

इते नेत्रक्रियाध्या श्लेष्बधा तद्वाचितनी श्रुते: ॥

निष्ठ्यूतौत्रीण्पवान्तादि गौणवृत्तितथ्यपाश्रयम् । अतिसुन्दरमन्यत्र प्राथमिकक्षां विगाहते ॥

95. Words like 'spit,' 'belch' and 'vomit' and the like are very pleasing when they are applied to other objects (i.e., as suggestive) only; otherwise they plunge into vulgarity.

द्विविध: अथोनिरम्यच्छायाषोनिश्र । तत्र अथोनिरर्थ: कविप्रसिद्धिमन्तरेणापि स्वकपोलकविपत: यथा सद्यो मुष्णिततमत्तहुनचिबुकप्रस्पन्दिनीरझकमिति अथ्न क्रुनचिबुकेन सह मारडकस्य औपम्यभाव: केनापि न प्रदर्शित: । केवलं स्वकुष्ट । उद्भावित: । अन्यच्छायायोनि: कविसमयप्रसिद्धौडपि क्रियते । वैचिच्यभावेन रचित: । यथा 'निजनयनप्रतिबिम्बगैर्मुनि बहुश: प्रतारितव कापि । नीरोत्पलेडपि चित्रम्राति करम्पीयतं कुसुमलावी' इति । अत्र नयननीलोत्पलयो: साम्यं कविप्रसिद्धमपि क्रियद्वैचित्र्येण विरचितम् इत्याहु: । अन्यस्य तु शब्दगुणाडपि समाधीनिष्ठ्यूतं उद्रीणं श्रय: विशेषित: आचर्यो यस्य तत् मुख्यार्थसमन्वितं पद्यमिति भाव: । अनन्य तदभावे गौणवृत्त्याश्र्याभावे ह्रदर्थ: ग्रास्यतादोषकाच्छुच्यं विगाहते लभते, तथाच मुख्यार्थ प्रयुक्तं निष्ठ्यूतादिपदं गाम्यमेव लक्षणिकेडयं तु तादाल्यारोपात् गुणवृद्धिति कर्थितार्य: ॥

समाधिं गौणलक्षणाक्रान्तं दशंयति-निष्ठ्यूतोति ॥ निष्ठ्यूतम् उद्रीणं वान्तम् इत्यादिपदे गौणी या वृत्तिलक्षणा गुणयोगात् इति भाव: । सैव ह्यपश्रय: विशेषित: आचर्यो यस्य तत् मुख्यार्थसमन्वितं पद्यमिति भाव: । अनन्य तदभावे गौणवृत्त्याश्र्याभाव: ह्रदर्थ: ग्रास्यतादोषकाच्छुच्यं विगाहते लभते, तथाच मुख्यार्थ प्रयुक्तं निष्ठ्यूतादिपदं गाम्यमेव लक्षणिकेडयं तु तादाल्यारोपात् गुणवृद्धिति कर्थितार्य: ॥

पद्मान्यकरजूतनिपतितरुचा: पीतवा पावकविप्रुष: । भूयो वमन्तीव मुखैरुद्रीर्णारोहणरेभुभि: ॥

96. Lotus flowers having drunk of the sparks of fire pit by solar rays seem to vomit them again from their open mouths as red dust (pollen).

इति क्रुध्रमहद्यं तु निष्ठीवति वधूरेव ते । युगापन्नैकधर्माणामध्यासत्र्वतां यथा ॥

97. The above is agreeable; not so to say "the bride spits." The simultaneous application of many haracteristics is likewise considered (to constitute samadhi) for example.

उक्तमर्थमुदाहरति—पद्मानीति ॥ पद्मानि श्रोकतुनिष्ठयूता: सूर्यमयूख-रेक्षिसा: पावकविप्रुष: अमृतस्फुलिङ्गान्न पीतवा उद्रीर्णा धरणा रेणत्र्र: परागा: 1: ताहरे: मुखै: विशेषणे वृतीया । भूय: पुनःपुन: वमन्तीव । सायंकालीन-वनासज्जेन सकलदपरागाणां पद्मानां वर्णननिमिदम् । अत्र निष्ठ्यूतोद्रीर्णांशब्दौ दिक्कफादिनिक्षेपे शक्तौ धपि समानन्यनिक्षेपपरत्वेऽपि लक्ष्यनिको सन्तौ सहदय-दयकमतां प्रासादिति समाधिरद्याहत: । वमनित द्वेर्षयुतप्रेक्ष्यामपि न गम्यता प्रथयुत समाधिगुणयोगात्त गुण एवेति पूर्वोक्तगुणौक्तिपदस्य उपप्रेक्षोप-क्षक्षस्वभावान्तन्यम् ॥

इतीति ॥ इति पूर्वोक्तं निष्ठ्यूसादिपदं हदयं गोणलक्षणयोगेन समाधि-त्वादिति भाव: । वधू: निष्ठीवति कफादिकं ल्यजतीति वाक्यन्तु वहद्यं प्राप्य-दोषकलुषितया सहदयानाम् श्रप्रियम् । तत्र नैकधर्मण्यं बकनाम् अन्य-र्माणां युगपत् समकालमेव न तु कालभेदेन अन्यत्र अन्याहल: समारोप: समाधिरिति फलितार्थ: ॥

गुरुगर्भेभरखान्त्वा: स्तनन्यो मेघपपद्धकय: | अच्छडाधिलकोटिस्कन्धीमाः समधिशेरते ॥

उत्सङ्गऋयानं सख्या: स्तननां गौरवं क्र्रम: | ईषाभिर्गर्भिणीषु(सु)म बहवोऽस्य(स्य)न दर्शित: ॥

उत्सङ्गऋयानं सख्या: स्तननां गौरवं क्र्रम: | ईषाभिर्गर्भिणीषु(सु)म बहवोऽस्य(स्य)न दर्शित: ॥

उक्तसख्यं गर्भिणीषु दर्शयति-गर्जिंति ॥ गुरव: मुख्य: स्थूलकदेवर इत्यर्थ: उभयचरणं समांनमम् । तथा गर्भेभ्यो नन्तर्वर्तिजलदपूरस्य अन्यत्र कुक्षिस्थजीवस्य भरण क्रान्ता: मन्यराः स्तननस्य गर्जंनस्य अन्यत्र श्वासजनितशब्दवचिोषं कुर्वत्य: ईमा मेघपङ्क्तय: अच्छलस्य पर्वतस्य अधित्यकाः उत्कृष्टभूमि: 'उपकण्टके रासभाः भूमिरुहपर्वभितकाः' इत्यमर । तथा उत्सङ्गं मध्यभागम् अन्यत्र सख्या: क्रोडं समधिशेरते । अन्यत्र श्व मेघपङ्क्तिष्वपि गर्भिणीषु लक्षणां बहूनां युगपद्-व्यासात् । वैचित्र्यप्रतिषय: सहदयहृदयहारीति भाव्यम् । अलङ्कारश्र समासोक्तिरिति ॥

उक्तसखोके गर्भिणीषुं दर्शयति-उत्सज्जतेति । अत्र उक्ते सखोके सख्या उत्सङ्गऋयानं स्तनं गौरवं क्र्रम इति उक्तरूपा इमे बहवः गर्भिणीषु: दर्शिंता आरोपितस्वेनेंति श्रेष: । यदि च 'स्तनितं गर्जितं मेघनिःस्वेषे' इत्याघमरौक्य्या स्तननद्वदेन मेघगर्जितमेव भण्यते तथापि शब्दमात्राथकस्ननघातुनिष्पक्वत्वेन स्तनन्व इति पदस्य गर्भिण्याल्लाघेऽपि शब्दप्रयोगो युज्यते । अन्यच्च मस्तीरादिसु रणितप्रायं पक्षिषु च कूजितप्रायृतु स्तनितमणितादि सुरते मेघादिषु गर्जित-प्रधुंनखमिति वचनान्तरेण स्तनितशब्दस्य सुरतवाचकत्वमपि सिद्धं तत्क्रतु

तदेवत्काल्य सर्वैस्वं समाधिनों यो गुणः । कविसार्थे: समप्रोडपि तमेनमनुगच्छति ॥ इति मार्गद्वयं मिन्नं तत्त्वरूपनिरूपणात् ।

100. The guna or characteristic of poetry called samadhi is the very treasure-house and constitutes the entire wealth of poetry. The entire group of poets follows (and uses) this characteristic.

स्वनधातोः केवलं मेघर्जितमेवाथों न अपितु सामान्यशब्दमात्रमपि । नडु गब्दमात्रार्थकवायां सिद्धावयमपि कथम् स्वाननु इति पदेन गम्भिण्या असाधारण-गब्दविशेषस्य उपपचिरिति चेत् गम्भिण्या अन्येपाम् असाधारणधर्मोंऽस्मु-न्नःपातात् अस्यापि गम्भिणीधर्मस्वस्य युक्तस्वात् वैचिच्यजनकस्वेन अतोऽ-रथवात् इति विचेचनीयम् ॥

101. Thus the schools are divided in the demonstration of the nature of truth. Their subdivisions as established by individual poets, it is not possible to state.

उपसंहरति—तदिदिति ॥ तत् तस्मात् उक्तकारण भतैवचिच्यावहस्वात् समाधिनों यो गुणः एतत् काव्यस्य सर्वस्वं धनं सारभूतमिल्यर्थः समग्र-अपि सकलः कविसार्थे: कविसमभ्रदायः गौडीयः वैदर्भीयो वा इतरथः तं तथाभूतम्-पुनं समाधिमू अनुगच्छति यतदनुसारेण काव्ये प्रवर्त्तते इत्यर्थः । यदिच व एतेपो-गुणानां दरानां मध्ये केचित् तत्त्वदोषाभावरूपतथा केचित् अलङ्कृतिरूपतथा नक्यैः-रनादता: केवळं श्रय एव गुणा दर्शिता: यथा, माधुर्योजःप्रसादाख्ययस्ते न पुनर्देश इति तथापि प्राचां मतमनुसृत्य प्रस्थकृतोक्का इति अवधेयम्॥

इति उक्तप्रकारेण तथोः गौडवैदर्भयोर्मेदं वर्णयित्वा उपसंहरति—इतीति ॥ इति उक्त-प्रकारेण तथोः गौडवैदर्भयोः स्वरूनिहपगात् लक्षणक्रीतंवत् मार्गद्वय-म्-उडिचिवितरौतिद्वयं मिन्नं परस्परविलक्षणम् । तद्वेदाः ताम्यां मार्गाभ्यां भेदाः मिन्ना-द्दृश्यथे ‘कदस्मिहितो भावो दृश्यवत् प्रकाराते’ इति न्यायात् । लारपार्श्वालादयः

वद्‌कवेस्तु न शक्यन्ते वक्तुं प्रतीकाविकल्पतया ।

उक्तमर्थं हृदन्तेन समर्थंयति—ईक्ष्यक्षतिः ॥ ईक्ष्यक्षीरगुडादीनामपि माधुर्येऽन्तरं भेदः तथा महद् अतिविश्वरमिल्यर्थःः यथा सरस्वत्यांपि किन्तु वक्ल्यसम्येपामिति भावः । वार्द्धेष्ट्यापि तन्तं आख्यातुं कथयितुं न शक्यते । पूर्वं काव्यमार्गाणां मधुरिमा आनय्यात् अनिर्वचनीयस्तथा मेदद्रथमेव विशिष्ट निर्झरपतिमिति तालपर्यार्थः ॥

ईक्ष्यक्षीरगुडादीनां माधुर्येऽन्तरं महत् ।

तथापि न तदाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते ॥

नैसर्गिकी च प्रतिभा श्रुतं च बहु निर्मलम् ।

इदं काव्यसरूपं निरूप्य तर्क्कारणमाह—नैसर्गिकीति ॥ नैसर्गिकी स्वभावसिद्धा प्रतिभा स्फुरन्न्ती मति: बहु नामविभं निर्भलं विशदं श्रुतं शाक्तिज्ञानं लोकाचारादिज्ञानञ्च तथा अभमनन्दः प्रह्लादः अभियोषः असनिवेशश्र् प्रततं नयमर्स्याः काव्यसम्पदः काव्यरुपाया: सम्पत्ते: कारणं हेतुः; कारणमिति एकवचन-निदेशेन समस्तस्यैव कारणता न हि प्रत्येकस्य इति!सूचितम् ।

अभनन्दाश्राभियोषोगोः कारणं काव्यसम्पदः ॥

'शक्तिर्निपुणता क्लोके शा|बकाव्याद्वेक्षणात् ।

उक्तञ्च प्रकारेण, 'शक्तिर्निपुणता लोकशा|बकाव्याद्वेक्षणात् । काव्यज्ञाशिक्षया|भ्यास इति हेतुस्त्रि|हृद्रवे ॥' दृृत्ति ग्रंथः समु|दिता न तु व्यस्ता; तस्य काव्यस्य उद्दवे निर्माणे समुद्रासे

न विच्चते यद्यपि पूर्ववासनः-गुणानुबन्धि प्रतिभानमहुतम् । श्रुतेन यत्तेन च वागुपासिता ध्रुवं करोतेव कमप्यनुप्रहम् ॥

न हेतुं तु हेतुत्व इति । केचित्तु प्रतिभा एव काव्यकारणं व्युत्पत्तिस्थु तस्य चारुत्वहेतुः, अभ्यासो वृद्धिहेतुश्र प्रतिभा च कचित् स्वतः प्रसरति कचित् वा देवानुग्रहात् भाविकीनां बालानां सत्यामपि प्रतिभायां काव्यानुदयात् कालस्य तस्सहकारित्वमझीकृत्यमिल्याहुः। उक्तं च, ‘कवित्वं जायते न शक्ष्यैर्ध्यायते डभ्यासयोगतः । तस्य चारुत्वनिष्पत्तौ व्युत्पत्तिस्तु गरीयसी ॥’ इति सर्वमनवद्यम् ॥

उक्तकारणानां सर्वेषामभावेऽपि यत्नवतां शास्त्रानुशीलनपराणां कथञ्चित् फलसिद्धिरित्याशयेनाह-नेति ॥ यद्यपि पूर्ववासनाप्रकटनसंस्कारः स्वाभाविकी शक्तिरित्यस्थे; तथा ऽऽहुतम् भालौकिकं गुणानुबन्धि वैचिच्यवहं प्रतिभानं सुचिकण्ण बुद्धिः न विद्यते, तथापि श्रुतेन शास्त्रानुशीलनेन काव्यज्ञोपदेशेन वा यत्नेन अभिनिवेशेन उपासिता सेविता वाक् श्रुवं निश्चितं कमपि अनुग्रहं करोति एवं अवरस्थमेव काव्यनिमित्तं किञ्चिद् सामर्थ्यमातनोति हृश्यतेः । सम्यक् सामर्थ्ये तु उक्त्रितयमेव हेतुत्वेति न परस्परं विरोध इति ॥

यदस्ततद्बैरानिशं सरस्वती श्रमादुपास्ता खलु कीर्तिमीमुक्षुभिः । कृतो कवित्वेडपि जना: कृतश्रमाः विदग्धगोष्ठीषु विहतुंमीशते ॥

उपसंहारात्—तदेतदिति ॥ तद् तु तस्माद् भवततद्बैः: अस्ति तन्द्रा येषां तैः आलस्यरहितैः इत्यर्थः: कीर्तिं कवित्वजनिततया: इंप्सुभिः जने: इति शेषः: श्रमात् परिश्रमेण अनिशं सरस्वती खलु निश्रयेन उपास्ता सेविता, अवडयमेव शाब्द्‌परिशीलितव्यमिति भावः । कथमित्याह—कृचा इति । कवित्वेन काव्यकरनसामर्थ्ये कृतो अल्पेडपि कृतश्रमाः कृतशब्दपरिशीलनप्रयासा: जना: विदग्धगोष्ठीषु कविसमाजेषु विहर्तुं इड्‌गते प्रभवन्ति । नहुप्रस्तावोऽस्म्य् ज्ञेयो करण च पंडितासुन्नि-कफकसिद्धिंभवति, ‘एकः शब्द: सुपयुक्त: सम्यक् ज्ञात: स्वर्गे लोके च कामधुग् भवती,’ ति श्रुति: ॥

काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्षते । ते चांद्यापि विकलप्यन्ते कस्तान् कारन्येन वक्ष्यति ॥ १

परिच्छेदेऽस्मिन् अलङ्कारान् निरूपयिष्यन् प्रथमं तेषां सामान्यलक्षणं निरूपयति—काव्यशोभाकरानीति ॥ काव्यस्य पूर्वोक्तलक्षणस्य शोभा सौन्दर्यं तत्कृत् विशेषकृतचमत्कारजनकैव चिच्यमिलर्य्थः तस्कराल् तत्साधनानि धर्मान् गुणविधोषान् अलङ्कारान् प्रचक्षते वदन्ति कवय इति शेषः । यथा हारकुण्डलादयः शरीरं शोभयन्ति तथा अनुग्‌रासोपमादयः काव्यशरीरमुभौ शब्दार्थौ शोभयन्तीति भावः । पूर्वोक्तगुणास्तु काव्यस्याङ्गत: शोभाघायका: अलङ्कारास्तु बाह्यशोभाकरा इति गुणालङ्कारपदाथयोंमेद इति ध्येयम् । ते च अलङ्कारा: अध्यापि विकलप्यन्ते विविधरूपेण उत्पाद्यन्ते कविमिरिति शेषः, अतः कः पण्डितः तान् कास्न्येन (कलयेन) चक्ष्यति निरूपयिष्यति न कोडपि निरूपयितुं शक्ष्यतीत्यर्थः, उक्तिवै- पिच्छयस्येवालङ्करत्वात् तस्य च कल्पनैकमूलस्वात् कल्पनायाश्च कदाप्यविरामात् इति भावः ॥

किन्तु बीजं विकलपनां पूर्वोच्चार्यैः प्रदर्शितम् । तदेव परिसंस्कर्तुं प्रयमस्मत्परिश्रमः ॥ काव्यनमार्गवि मागार्थयुक्ताः प्रागप्यलङ्कृताः । साधारणमलङ्कारजातमन्यत् प्रदर्शयते ॥ स्वभावोक्त्यनुपमा रूपकं दीपकाऽऽख्यती ।

[2. But the rudiments of these divergent character-istics have been indicated by the old masters. This our effort is merely to formulate those rudiments again-. 3. Some alankaras have already been mentioned (by us) for the purpose of distinguishing between the margas (schools). The entirety of the (remaining) alankaras which are common (to all the schools) is now expounded.]

किन्त्विति ॥ किन्तु विकलपनां विभिन्नकल्पनानां बीजं मूलं साधयमुपमेयादिसामन्यलक्षणं पूर्वोच्चार्यैः प्रदर्शितं निरूपितं यत् उपजीव्य नन्यानां वैचित्र्यमेदेन नानाकल्पना इति भावः । तदेव पूर्वोक्तंप्रदर्शितंतबीजमूतमलङ्कारलक्षणम् इत्यर्थः परिसंस्कृतं सम्यक् सफुटीकृतंम् आयम् अस्माकं परिश्रमः प्रयासः ॥

कारिकाविति ॥ काव्यश्रुत अलङ्क्रियाः अलङ्काराः शृङ्गाराद्युप्रासदयः मार्ग-विभागार्थं रीतिविमेददर्शनार्थं प्रागपि पूर्वमेव उक्ताः; इदानीनमन्यत् साधारणं सामान्यं सदैवसम्मतिमित्यर्थः अलङ्कारजातं प्रदर्शयते निरूप्यते ॥ स्वलङ्कारान् निर्दिशति—स्व भावेत्यादि ॥ स्वभावोक्त्यानं स्वभावोक्तिः दीपकञ्च आञ्चितेराऽऽविशिष्टं ते दीपकाऽऽख्यती, समासः समासोक्तिः अतिशयः

4-7. The old masters have shown the following alankars (figures of speech):-Realistic expression,

आक्षेपो डथान्तरन्यासो व्यातिरेको विभावना ॥ समाधातिशयोक्तिश्च हेतुः सूक्ष्मो लवः क्रमः । प्रेयो रसवदूर्जस्वि पर्यायोक्तं समाहितम् ॥

उदात्तापह्नुतिर्वृत्तिसंरोधो विशेषासतुल्ययोगिता । विरोधप्रस्तुतस्योत्रे व्याजस्तुतिनिदर्शनने ॥

सहोक्ति: परिवृत्त्याशोः सदृशीपमथ भाविकम् । इति वाचामलङ्कारा दर्शिंता: पूर्वेसूरिभि: ॥

नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षात् विवृण्वती । स्वभावोक्तिश्च जातिश्चेत्याद्या सालङ्कृतिर्यथा ॥

simile, metaphor, light, repetition, objection, illustrative citation, differentiation, cause, terseness, hyperbole, conceit, reason, subtlety, minuteness, sequence, felicity, provoking sentiment, vigour, paraphrase, unison, sublimity, denial, paronomasia, speciality, equation, direct praise, concealed praise, conjunctive expression, exchange, benediction, confusion and expressiveness.

8. Realistic expression also called Jati or group description is the first alankara and describes the actual forms of different conditions of objects : as in.

अतिशयोक्तिः समाहितः समाधिः अप्रस्तुतस्तुतिः अप्रस्तुतप्रशंसा इति । उपमा प्रकारेण नामतो निर्देशः स्वभावोक्त्यादिभाविकपर्यन्ताः पद्यत्रिशत्संख्यका: वाचां वाक्यानाम् अलङ्कारा: पूर्वेसुरिभिः प्राचीनकविभिः दर्शिताः वाचाम् दृश्यनेन वाक्यगता: पूर्वैते अलङ्कारा इति सूचितम् ॥

स्वभावोक्तिं निरूपयति——नानेति ॥ स्वभावोक्तिद्व्व जातिश्र्व इति नाम-द्र्यवती भावा प्रथमा सर्वाग्रा वा यथार्थनिरूपणसारस्वादेतिं भावः पदार्थानां जातिगुणक्रियादीन्यापां नाना अवस्था दशा यस्य तादृशं रूपं प्रकारं साक्षात्-

तुङ्डैरिवाम्रक्रुढढैः पक्षैर्हरितकोमलैः । त्रिवर्णैरजिभिः कण्ठैरन्ते मञ्जुगिरः शुका: ॥

प्रथमं जातौ उदाहरति—तुङ्डैरिति ॥ अत्रेते मञ्जुगिर: मधुरप्रलापिन: शुका: आतातृप्तिग आह्लादहितानि कुड्मिलानि च तैः तुङ्डैः सुकैः; हरितः पलाशवर्णः कोमलाश्र तैः पक्षैः; तथा न्रयाणां वर्णानां हरितरक्तशूर्पराणां'रराजय: रेखा: येषु तादृशैः कण्ठैः सर्वत्र विशेषणे तृतीया। उपलक्षिते इत्ययः। अत्र शुजाते: तादृशु-ऽपदरावादिकं आसाधारणं सन् वर्णान्नावैचित्र्येण साक्षादिव प्रतिभाति हृत्ति जातिगुण-स्वभावोक्तिः ॥

कलकणितवर्गमेण कण्ठेनाघूर्णितेक्षणः । पारावतः परिभ्रम्य रिरंसुरचुम्बति प्रियां ॥

क्रियायामुदाहरति—कण्ठेति ॥ कण्ठं मधुरं कणितं गरमे॑ण यस्य तादृशेन कण्ठेन विशिष्टे मृदौ, पारावतः आाघूर्णिते इक्षणे नेत्रे यस्य तथासूनः शिरंसु: रन्तुमिच्छु: सन् परिभ्रम्य प्रियां चुम्बति । पारावतानामुक्तविधचुम्बनं स्वाभाविक-मिति क्रियागता स्वभावोक्तिरिदं अवगन्तव्यम् ॥

वभ्रुग्रण्डे षु रोमान्त्रं कुरवक्‍ मनसि निष्ठितवतिम् । नेत्रे चामीलयत्रेषु प्रियास्पर्शः प्रवर्त्तते ॥

11. "I am having the touch 'of my beloved now which makes my hair stand on end, causes happiness in my mind and makes my eyes close (in happiness)."

कण्ठे कालः करस्थेन कपालेनन्दुशेखरः । जटाभः श्वेतवस्त्राभांभिरांविरासीन् वृषध्वजः ॥

12. "Siva, whose banner is the bull, appeared with the black spot on his throat, holding the skull in his hand, wearing the moon as his crest and with matted hair, dark and tawny."

जातिक्रियागुणाढ़च्यस्वभावाद्‌व्यानमीदृशम् ।

13. Such is realistic expression of species (Jati), of action (Kriya), of characteristics (Guna) and of substance (Dravya).

गुणोदाहरणं दर्शयति—चञ्चलव्रति ॥ एष प्रियायाः स्पर्शैः अङ्केषु रोमान्चं वञ्चनं जनयन् मनसि निष्ठितं सातिशयानन्दं कुवचन् तथा नेत्रे निमीलयन् मुदं च प्रबर्त्तते प्रसरति । अत्र स्पर्शो गुणः ॥

द्रव्योदाहरणं दर्शंयति—कण्ठे इति ॥ कण्ठे कण्ठदेशे कालः नीलः कण्ठे श्वेतकण्ठपुष्पनिष्पन्नः । करस्थेन कपालेन शिवप्रतिभाभिः जटाभिरिति च विशेषणं दत्तम् । इन्दुशेखरः चन्द्रचूडः वृषध्वज आविरासीदन्वयः । अत्र वृषध्वजाद्‌दो द्रव्यवाचकः संज्ञाशब्दस्य द्रव्यवाचकत्वात् इति वृषध्वजगता-साधारणधर्मस्य कीर्त्तनात् द्रव्यगता स्वभावोक्तिरिति ॥

स्वभावोक्तिमुपसंहृत्याद—जातीतः ॥ अन्र द्रव्यपदेन संज्ञावाचकचैत्र-मैत्रादीनां ग्रहणं न तु क्रियादेः तथ्य जातिपदेन एव उपादानात् । जातिक्रिया-गुणद्रव्याणां स्वभावाद्‌व्यानां स्वभावोक्तिः इन्दुशम् एवमप्रकारम् अनयैव रीत्या

शाब्देष्वसैव साम्राज्यं काव्येष्वप्यवदीप्सितम्‌ ॥ यथा कथाचित्रं साधरयं यत्रोद्भूतं प्रतीयते । उपमा नाम सा तस्याः प्रपञ्चोडयं निदर्शयेतवे ॥

स्वभावो वर्णनीय द्रुति भावः । अस्यैव अलङ्कारस्य शाब्देषु काव्यतन्त्रेषु सात्राज्यं शास्राध्यापिपर्य काव्यशाब्देषु अस्यैव बहुप्रचार इत्यर्थः एतच्च काव्येष्वपि ईप्सितं प्रियं कवीनामिति शेषः, कवयः स्वभावोक्तिमेव विशेषेण आद्रियते इति भावः॥१३-१४ उपमां निरूपयति—यथोति ॥ यत् काव्यषुं यथाकथञ्चित् येन केनापि प्रकारेण उद्दूतं साधरयं प्रतीयते सा उपमा नाम, तथाच काव्यनिविष्टमलौकिक-चमत्कारजनकं साधर्स्यमुपैति तास्पर्यं चमत्कारित्वासद्भावे नायमलङ्कारः यथा गौरिव गवय इत्यादि । उत्कृष्ट रसगन्धघ्रे, ‘सादृश्यं सुन्दरं वाक्यार्थोपसकारकम्‌ उपमानलङ्करिति’ ति । ‘व्याख्यातस्तद्वत् तत्रैव सुन्दरमिति साधुप्रविशेषणं सुन्दर्य-चमत्कृत्याधायकत्वं चमत्कृतिश्र आनन्दविशेष इति । तथ्या: प्रपञ्चः विस्तरः विविधमेदः श्रयं वक्ष्यमाणरूप: निदर्श्यते प्रदर्श्यते ॥

हे सुरधे ! तव करतलम्‌ अम्भोरहदलविव कोकनददलविव वातातपत्रम्‌ आलोहितम्‌ । इति उच्चराक्ये साक्षाद

अम्भोरहदलविम्व कोकनददलविव वातातपत्रम्‌ आलोहितम्‌ ॥ हे सुरधे ! तव करतलम्

इति घमोंपमा साक्षात् तुल्यधमंप्रदर्शनात् ।

राजीवमिव ते वचं नेत्रे नीलोत्पले इव ।

वस्तूपमां लक्ष्यति-राजीवमिति ॥

इयं प्रतीपमानैकधमौं वस्तूपमैव सा ।

ते तव वक्त्रं मुखं राजीवं पद्ममिव तथा नेत्रे नीलोत्पले इव । प्रतीपमानः वस्तुमानः न तु धर्मोपमानः एकः सामान्यो धर्मो यस्यां सा तथाविधा इयम् भलदृक्ति: वस्तूपमा एव वस्तुनोऽप-मानोपमेययोः एववादानात् ।

तव वाननसीवोन्निद्रमरविन्दमभूदीवे ।

एवं च सामान्यधर्मोप्रयोगेऽपि स्फुटमौपम्य-प्रतीतौ एव हृयमलदृक्ति: न तु स्फुटप्रतीतौ इति बोद्धव्यम् ॥

सा प्रसिद्धधर्म्यंसात् विपर्यांसोपमेष्यते ॥

विपर्यांसोपमा लक्ष्यति-तव वाननमिति ॥ उन्निद्रं विकसितमभूत् । इत्यत्र प्रसिद्धे: विपर्यांसात् वैपरील्यात् 'सा प्रसिद्धा उपमा' इत्यते कविरिरिति शेषः ।

आताच्रंमिति पद्दोपतस्य तुल्यधमंस्य साधारणधमंस्य आताच्रतवस्य प्रदर्शोनात् कीतनात् धमोंपमा ।

तथाच प्रस्तुतानां मुखादीनाम् चन्द्रादीनाम् उपमानत्वमेव प्रसिद्धिः । ततो विहाय मेयत्वस्य च कल्पनं विपर्यांसोपमा इति बोद्धव्यम् ।

तवाननमिवानम्भोजमम्भोजमिव ते मुखम् । इत्यम्योन्योपमा सेयमन्योन्योस्कर्षशंसिनी ॥

उदाहरण इत्याह । यथा, 'प्रसिद्धस्योपमानस्योपमेयस्य च प्रकल्पनम् । निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपमिति कध्यते' ॥ इति । उदाहरण तेनैव, यत्वत्रोक्तं 'तुल्यमानकान्तिसंविभागेऽपि तादृशावद्भिर्भवति प्रियः' । तद्व मुखच्छवियुक्कारो शोभा येऽपि त्वद्रुमनुकारीगतयस्ते राजहंसा गतास्तसदृश्यविनोदमात्रमपि मे ददैन न क्षम्यते ॥ ९८ ॥

त्वन्मुखं कमलैनैव तुल्यं नान्येन केनाचित् । इत्यन्यस्यास्यधावत्तेरियं सा नियमोपमा ॥

अत्र अम्भोजं तव आननमिव, ते मुखम् अम्भोजमिव । इत्यत्र धन्योऽन्यस्य परस्परस्य अम्भोजानोपमानत्वेन तस्य शंसिनी सूचयित्री सा प्रसिद्धा अन्योन्योपमा, एतेन पयोरेण उपमानोपमेयभावस्थ एतद् अलंकारविषयत्वमवगतं तथैव वैचित्र्यजनकस्वात् मुखमम्भोज्ञ तुब्य-मिल्यादौ तथाथतीतौ भवि वैचित्र्याभावात् न अयं अलंकारः । दर्पणकारस्तु प्रताप-मेव 'उपमेयोपमा मता' इति ॥ ९८ ॥

त्वन्मुखं कमलैन एवं तुल्यम् अन्येन केनापि नेति अमत्र अन्यस्य साम्यं साधयः तथ्य व्याघ्रितः निरासः तथाह हेतोः ईयं सा प्रसिद्धा नियमोपमा, उपमानबाहुल्यम् उपमेयस्यापकर्षं गमयति सद्यावृत्त्या एकेन प्रकृष्टतमेन साधर्म्यकल्पनात् उत्कर्षोत्कर्षतत्प्रायवहतीति न्येयम् ॥

पद्मं तावत्तवानेति मुखमन्यच्च ताहशम् । आस्ति चेदस्तु तत्कार्यसादननियमोपमा ॥

अनियमोपमां निरूपयति—पद्मामिति ॥ पद्मं तावत् तव मुखम् अन्वेति अनुकरोति, अन्यच्च तादृशं पद्मव्रतं सुन्दरं वस्तु चन्द्रादि तत्कारि तव मुखानुकारी अस्ति चेत् अस्तु । इत्थं असौ अनियमोपमा पद्मस्य तदनयस्य ध यस्य कस्यचिद् अपि उपमेयस्यकरपनायाश्र नियमाभावाद् इति ॥

हृदयेनोपमां वक्ति कमेणद्वयविभाविनी । स्वयमेव तवन्मुखं हस्त्रं हृयते दिवि चन्द्रमाः ॥

समुच्चयोपमामाह—समुच्चय इति ॥ तव सुन्दर कामस्यैव केवलया कान्या न, हृदनार्येन प्रह्लादनजनकेन कमेणा च वकारः समुच्चयस्योतकः, इन्दुं चन्द्रम् भान्वेति अनुगच्छति अनुकरोतीत्यर्थः । इत्थं इन्द्रोऽप्येवम्ककारा समुच्चयोपमा अपि अद्भित, इन्द्रोऽप्येन केवलगुणकेवलक्रियासमुच्चये वा साधारणसमुच्चयेऽपि वा अत्यमलंकारो बोद्धव्यः ॥

तव मुखं स्वयमेव दृष्टं, चन्द्रमाः दिवि आकारो हृश्यते, इत्यती आश्रयनिबन्धना एवं भिदा प्रभेदः मुखचन्द्रमसोरिति शोधः; न अन्यत्र न गुणक्रियादिच्छता इति भावः, असौ 'अतिशय-'

इयतेव भिदा नान्येतसावतिशयोपमा ॥

उत्प्रेक्षालंकार का उदाहरण है । 'इयमेव भिदा नास्त्यन्येतस्याः सा अवतिशय उपमा इयतेव भिदा नान्येतसा अवतिशय उपमा' ।

मध्येऽवाश्य मुखश्रीरित्यलमिन्दोर्विकथनैः ।

मुखश्रियं मुखकान्तिं मुखसदृशकान्तिं मुख एव न धाम्यत्र, चन्द्रस्य इति पूर्वं विकस्थनेन आत्मश्लाघनं व्रतं, यत् यस्मात् सा कान्तिः पद्मेऽपि मुखि पद्मेऽपि तत्सदृशकान्तिर्यर्थः असौ उत्प्रेक्षितोपमा, इदमौ आत्मश्लाघायां अतिशयवचन नायकस्य वाच्यतया तथा सम्भावितत्वात् सम्भावनायाश् उत्प्रेक्षात्वात् इति ।

पद्मेऽपि सा यदस्यैवेल्यमहुतप्रेक्षतोपमा ॥

उत्प्रेक्षितोपमां लक्षणयति—मथीति ॥

यदि विश्रान्तलोचनं भवेत् पद्मं सुध्रुः विम्बान्तलोचनम् ।

हे सुभ्रु ! यदि पद्मं विश्रान्तलोचनं विभूष्णितनयनं भवेत्, तत्र तदा ते तव मुखश्रियं बदनकान्तिं धत्तां धारयतु । हेतुत्र भसौ अद्भुतोपमा, यदर्थंमलेखेन साधर्म्यस्य समधिकचमत्कारयोः हेतुत्वात् ।

तत् तु ते मुखश्रियं धत्तामित्यसावद्भुतोपमा ॥

उत्कृष्ट 'यथ्रोपमैर्यधमैः स्वरूपमानेऽभिरोपिता: । चमत्कारविधानार्थे तामहुरद्भुतोपमाम्' ।

शशीतयुस्प्रेक्ष्य तन्वाङ्गि ! त्वन्मुखं त्वन्मुखाशया । इन्दुमप्यनुभावाभामीलेषा मोहोपमा स्मृता ॥

इति । प्रकाशकारस्तु एनमतिशयोकिमाह—यथा, ‘निगोऽर्‌योऽध्यवसानन्नु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यथा यद्यथोक्तौ च कलपनम्‌’ ॥ इति । उदाहृतञ्च विश्वनाथेन यथा, ‘यदि स्थान्मण्डले सक्कमिन्दोरिन्दोवरद्ङ्गयम् । तदोपमोयते तथ्या वदनं चाहलोचनम्‌’ ॥ मोहोपमा निखपयति—शशोति ॥ हे तन्वाङ्गि ! तव मुखं शशोति उत्प्रेक्ष्य सम्भाव्य आन्त्या अभिधां बुद्धवा इत्यर्थः तव मुखाशया इन्दुमपि अनुगावामि । इत्थं मोहोपमा स्मृता कविभिरिति शेषः मोहन द्वन्दोः मुखत्वेन ज्ञात्वा । तथाचोकं, ‘प्रतियोगिनमारोप्य तद्भेदेन कीर्त्तनम्‌ । उपमेयस्य यन्मोहोपमासौ आन्तिमदृशच:’ ॥ इति । दर्पणकारस्तु एनां आन्त- मदङ्कारामाह—यथा, ‘ साम्यादतस्मिन्सादृशदृशि आन्तिमान्‌ प्रतिभोसितः ’ इति ॥

किं पद्मान्तर्भ्रान्तार्ज्जि किं ते लोलेक्षणं मुखम् ? । मम दोलायते चित्तामिवीर्य्य संशयोपमा ॥

संशयोपमा निखपयति—किमिति ॥ अनन्तर्‌ोक्ते श्लोके यस्य तवाङ्‌पदं किं ते तव लोलेचञ्चले ईक्षणे नेत्रे यमिन्त् तत् मुखं किम्‌ ? मम चित्तम् इति संशयोपमा ॥

न पद्माख्येन्दुनिर्माणसेन्दुजाकाररी भ्रुति: । अतस्त्वन्मुखमेवेदमिलसौ निर्णयोपमा ॥

निर्णयोपमां निरूपयति—नेति ॥ इन्दुना निग्राह्यस्य निगृहীতस्य तिरस्कृतस्य इत्यर्थं: पद्मस्य भ्रुतिं: इन्दुदुज्जाकारी न पराजितस्य पराजेतुज्जाजनकस्वदिति भाव: । अत: इन्दं तव मुखमेव न पद्मं तव मुखस्थैव इन्दुपराजेतद्वात् इति भाव: । असौ निर्णयोपमा निर्णयेन उपमानोपमेययो: साध्यावगमात् । मुखं वा पद्मं वा इन्दुसंश्रयात् परं निश्चयज्ञान अवयवमलद्वारो बोध्यत्व: 'उक्तञ्च, ' उपमेयस्य सदृश्य निश्चयाज्ञानं विश्षयोपमा' इति ॥

शिशिरांशुप्रतिस्पर्धि श्रीमत् सुरभिगानिध च । स्वभोजनेन च ते वक्त्रं श्रेषोपमा मता ॥

श्रेषोपमां निरूपयति—शिशिरेति ॥ ते वक्त्रं वहन्तं सस्रोजमिव श्रीशिशिरांशुप्रतिस्पर्धि श्रीशिरांशु: चन्द्र: प्रतिस्पर्धी विरोधी यस्तु तत् श्रीमच् सुश्रीकं तथा सुरभिगन्ध च विशेषणद्वयम् उभयत्र समानम् । अथवा वक्त्रपक्षे स्विदीरांशुप्रतिस्पर्धिनी या श्री: शोभा तद्वत् । इत्यत्र श्रेषोपमा स्मृता कविभिरिति द्वेष: 'श्रेषण उपमानोपमेयगततत्सरसाधर्म्यंस्य योतनात् श्रेषश्र अन्न अर्थश्रेष यच समनोपमा: शब्दश्रेषविषयत्वादिति ॥

सरुपशब्दवाच्यस्वात् सा समानोपमा यथा । बालेवोधानमालेयं सालकाननशोभिनी ॥

समानोपमां लक्ष्यति—सदृपेति ॥ सरुपशब्दैः समानरूपैः छेषात् भिन्नैरपि अभिन्नवत् प्रतीीयमानैः शब्दैः वाच्यस्वात् साम्येनैव प्रतिपाद्यत्वात् सा प्रसिद्धा समानोपमा, यथाशब्दः उदाहरणप्रदर्शनार्थः। इयम् उद्यानमाला उपवनराजिः बाला कामिनीच सालयनशोभिनी सालानां वृक्षाणां भेदानां काननेन वनेन समूहेन हेत्यर्थः शोभते इति तथोक्ता, अन्यत्र सालकम् अलकाकलृप्तं यत् बालं तेन कोमले इति अत्र साधारणधर्मेषु सालकाननशोभितत्वं शब्देष्वेव दोषगुणालङ्काराणां शब्दार्थगतरव्यवस्थितः शब्दपरिवृत्तिसहस्वासहस्वमेव मूलम् अत्र सालकाननेत्र सङ्काननति परिवृत्तौ न छेषः; पूर्वं शिशिरान्तु इयम् शीतगु इति परिवृत्तावपि न क्षतिरिति सुधोभिभाव्यम् ॥

पद्यां बहुरजश्रन्द्रः क्षयी ताभ्यां.तवाननम् । समानमपि सोत्सेकमिति निन्दोपमा स्मृता ॥

निन्दोपमां लक्षयति—पद्यामिति ॥ पद्यां बहुरजः परागपूर्णं रजोगुणबहुलत्व, चन्द्रश्र क्षयो क्षयरोगी, पक्षान्तरे क्षयपक्षीक्ष, स्त्रताः आननं समानमपि व्योतनात् शब्दच्छेषमूलैवैः दोषगुणालङ्काराणां शब्दार्थगतरव्यवस्थितः शब्दपरिवृत्तिसहस्वासहस्वमेव मूलम्

ब्रह्मणोऽप्युद्भवः पद्माकन्दः शम्भुशिरोरुह्दृतः । तौ तुल्यौ त्वन्मुखेनेति सा प्रशंसोपमोच्यते ॥

उत्पत्तिश्यानं नारायणस्य नामिकिमलजजातस्वात्, 'तथा चन्द्रः शम्भुशिरोदृतः तौ पद्मचन्द्रो त्वन्मुखेन तुल्यौ इति पद्मचन्द्रोयः प्रशंसातिशयोक्तियुक्तः । प्रशंसातिशयात् मुखस्य च समधिकोऽलंकारश्चयजनात् प्रशंसोपमा उच्यते । अन्र मुखस्य उपमेयत्वप्रसिद्धावपि, उपमानत्वकल्पनात् प्रतीपल्क्कारोद्भि । यदुक्तं 'प्रसिद्धस्योपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनं । निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपमिति कथ्यते' ॥

चन्द्रेण त्वन्मुखं तुल्यमित्यचिन्येयासु मे मनः । स गुणो वा त्वन्मुखं दोषो वेत्याचिन्येयासोपमां विदुः ॥

इत्यन्न निन्दोभया स्तुति, स्तुत्यनिन्दया साध्यस्थ्य कीर्तनात् । साध्यमात्रप्रशंस्यत्वाद् यित्यादर्श व्यतिरेकात् । मेदः व्यतिरेके तु मेद एव पर्यवसानमिति बोध्यम् ॥

प्रशंसोपमां निरूपयति—ब्रह्मण इति ॥ पद्मः ब्रह्मणोडपि उद्भवः, चन्द्रः शम्भुशिरोरुहतः तौ पद्मचन्द्रो त्वन्मुखसादृश्येन प्रशंसातिशयोपि त्वन्मुखसादृश्येन मुखस्य च समधिकोऽलंकारश्चयजनात् प्रशंसोपमा उच्यते ।

स्वमुखं चन्द्रेण तुल्यमिति आचिख्यासोपमां लक्यति—चन्द्रेणेति ॥ स्वमुखं चन्द्रेण तुल्यम् इत्यमु आख्यााहुमिच्छु मे मनः । स आख्यानाशिलाषः गुणो वा दोषो वा इति कथनम् अधिकचमत्कारित्वं चोदयतोति बोध्यम् ॥

शतपत्रं शरशशन्द्रमस्वदननमिति त्रयम् । परस्परविरोधीति सा विरोधोपमा मता ॥

न जातु शक्तिरिहास्ति मुखेन प्रतियोजितुम् ! कलङ्किनो जडस्येति प्रतिषेधोपमैव सा ॥

सुगक्षणाढ्यं ते वक्त्रं सुगेणैवाड्ढित: शशी ।

विरोधोपमां निरूपयति—शतपात्रामिति ॥ शतपत्रं पद्मं शरशशन्द्रमः शारदीयचन्द्रः तव आननञ्च एतत् त्रयं परस्परविरोधि अन्योन्यैस्पर्धि शतपत्रे शोभिते चन्द्रस्य मालिन्यं चन्द्रे च शोभिते शतपत्रस्य मालिन्यं प्रसिद्धं तवानने शोभिते च द्वयोरपि मालिन्यं स्वाभाविकंवैचित्र्यादिह नास्ति । सा प्रसिद्धा विरोधोपमा ।

प्रतिषेधोपमामाह—नेति ॥ इन्दोः चन्द्रस्य ते तव मुखेन जातु कदाचित् चित्त प्रतियोजितुं प्रतिस्पर्धितुं सदृशीकृतुम् इत्यर्थः । शक्तिः सामर्थ्यं नास्ति, यतः कलङ्किनः तथ्य जडस्य, हेत्यग्र प्रतिषेधोपमा साधयप्रतिषेधेन अधिकवैचित्र्यप्रकटनात् निर्द्दोपमायां निरूपिता, इह तु प्रतिषेधेन इत्यनयोरेभेदः ।

चटूपमां निरूपयति—मृगेक्षणेतिते वक्त्रं मृगस्य इक्ष्णणास्याम् अवयवविशेषास्याम् अङ्कं चिह्नितं, शश्वा हि मृगोण सर्वावयवसम्पन्नेनेति भावः ।

तथापि सम एवासौ नोत्कर्षीति चटूःपमा ॥ ३५॥ न पद्यं मुखमेवेदं न भृङ्गौ चक्षुषी इमे । इति स्पष्टसादृश्यात् तत्त्वाख्यानोपमा च ॥ ३६॥ चन्द्रार्काविन्दयोः कान्तिमतिक्रम्य मुखं तब । आरमनैवाभवत्तुल्यमित्यसाधारणोपमा ॥ ३७॥

(moon) is only equal (to your face) and not surpassing it ". This is chatoopama (or the simile involving witty expression). "This is not a lotus, but really a face; these two are not bees but eyes". This is certainly (an example of) Tattvakhyanopama (or the simile of truthful expression, because of the similarity being expressed.) "Your face, transcending the regions of the moon and of the lotus was equalled only by itself ". This is asadharanoopama (or the simile of transcendence.)

श्लोकृतः तथापि अधिकसामग्रीसच्वेऽपि असौ सम एव तव मुखेनेति शोभः न उत्कर्षी नाधिककवैचिच्यजनकः । इत्यत्र चटुः प्रयोक्तः तद्वदितत्वात् चटूपमा अस्म सलपि उत्कर्षकारणे न उत्कर्ष इति प्रतिपादनात् विशेषोक्तिः । तदुक्तं दर्पणकारेण, ' सति हेतौ फलाभावो विशेषोक्तिस्तथा द्विधा ' इति तन्मूल च ' इयं समधिकवैचिच्यन्यथा, सर्वैःपैवोपमाभेदैव चाटूक्तिसद्रावादिति श्रेयसम् ॥ ३५ तत्त्वाख्यानोपमां लक्षयति—नेति ॥ इदं पद्यं न मुखमेव भ्राजौ अमरौ न इमे चक्षुषी नेत्रे, इति हृदयं विशेषण साधर्म्यस्य स्पष्टत्वात् सुबधक्त्वात् सा प्रसिद्धा तत्त्वाख्यानोपमा इत्यमिति ध्वनिः । अमनिरासेन तत्त्वस्य आख्यानात् निर्णयो-पमायां तत्त्वाख्यान सीशयपूर्वकवं इह तु आननपूर्वकवं इत्यनयोर्भेदः ॥ ३६ असाधारणोपमां लक्षयति—चन्द्रेति ॥ तव मुखं चन्द्रार्काविन्दयोः कान्तिं अतिक्रम्य आत्मनैव तुल्यम् अभवत् इति असाधारणोपमा,

सर्वेपद्मप्रभासारः समाहृत इव कचित् । त्वदाननं विभाति तामभूतोपमां विदुः ॥

अभूतोपमां निरुपयति—सर्वेति ॥ त्वदाननं कचित् सर्वेषां पद्मानां प्रभासारः समाहृत इव विभाति, इत्यत्र ताम् अभूतोपमां विदुः; प्रभासारसमाहरणस्य तत्त्वतः अभूतत्वात् सम्भावनया औपम्यस्य कल्पनात्पुष्टः समाहृत इति ॥ दर्पणकारस्तु इमाम् उत्प्रेक्षालङ्कारमाह—यथा, ‘भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परस्य च धर्मस्य सम्भावनया दृश्योः साम्यमित्यर्थः’ इति । प्राकृतेऽप्रकृतस्य धर्मणः सम्भावनमुत्प्रेक्षा, इदं च ‘धर्मेषु सम्भावनया दृश्योः साम्यमित्यनयोः भेदः ॥

चन्द्रादिम्बादिव विषं चन्दनादिव पावकः । परुषा वागितो वक्त्रादिसम्भावितोपमा ॥

असम्भावितोपमां निरुपयति—चन्द्रेति ॥ इतः अन्यत् वक्त्रात् परुषा वाक् चन्द्राद् इव, इति अत्र उपमाभ्यां विषपावकनिःसरणमिव वदनात् परुषवादिनिःसरणस्य असम्भावितत्वात् असम्भावितोपमा ॥

चन्दनोदकचन्द्रांशुचन्द्रकान्तादिशीतलः । स्पर्शस्तावेत्यतिशयं बोधयन्ती बहूपमा । चन्द्राबिम्बादिवोत्कीर्णं पद्मागर्भोदिवोद्भृतम् । तव तन्वङ्गि ! बदनंमित्यसौ विक्रियोपमा ॥

बहूपमा लक्षणयति—चन्दनेति ॥ तव स्पर्शः चन्दनवत् उदकवत् चन्द्रांशुवत् चन्द्रकान्तवत् आदिपदेन एकंविधपदार्थंयवत् शीतल इति अतिशयम् अधिकशैत्यम् अधिकवैचित्र्यं वा बोधयन्ती घोतयन्ती बहूपमा । एकस्य उपमान-वाहुल्यकीर्तनात् बहूपदेन द्वयोरप्युपमानयोः सदृशो वे इत्युपमा वैचित्र्याणाम् अबाहुल्याद् इति बोध्यम् । दर्पणकारास्तु इहां मालोपमामाह-—यथा, ‘मालोपमा यदेकशोपमानं बहुधा हृश्यते’ इति ॥ विक्रियोपमां लक्षयति—चन्द्रेति ॥ हे तन्वङ्गि ! तव बदनं चन्द्रबिम्बात् उत्कीर्णमिव, ऋजुता पद्मागर्भात् उद्भूतमिव इति अन्यत्र चन्द्रबिम्बवपुषोः प्रकृतीःमूतौ बदनस्य प्रस्तुतस्य ताम्याम् उत्कीर्णस्वात् उद्भुतत्वात् वा विकृतिभाव-प्रतिपादनात् विक्रियोपमा । उक्तञ्च, ‘उपमेयस्य यत्र स्यादुपमानविकारता । प्रकृतेःविकृतेः साम्याद् तामाहुर्विक्रियोपमाम् ॥’ इति । अथ च उत्कीर्णमिवोद्भूत-तवयोः धर्मयोः उत्प्रेक्षणात् धर्मिणोऽश्र साम्यप्रतीतेर्हपमैव न हि उत्प्रेक्षा तथ्याः धर्मिगतरदेन कीर्तनात् इति बोधयम् ॥

पूष्ण्यातप इवाह्नीव पूषा नयोत्रीव वासरः । विक्रमस्त्वथ्यधालक्ष्मीमिति मालोपमा मता ॥

मालोपमां निरुपयति-पूष्णीतति ॥ पूष्णि सूर्ये आदप इव, अभित दिवसे इतत्र मालायां यथा एकेन पुष्टपेण अपरस्य पुष्टपस्य योगः, तथा उपमानानां-परस्परसम्बन्धात् मालोपमा, पूर्वंविधवैचित्र्ये एव अस्याः सत्वात्, बहूपमायाश्र केवलमुपमानबाहुल्यात् अनयोर्मेदः ॥ वाक्यार्थोंपमां लक्षयति-वाक्यार्थेनैवति ॥ वाक्यं पदसमुदायः तस्यार्थः वाक्यार्थः । तेन क्रियापि अपरः वाक्यार्थः यदि अनुमीयते सा वाक्यार्थोंपमा-वाक्यार्थ्योरुपमानोपमेयत्वक्रीतंनात्, सा द्विधा एकानेकेवशब्दत्वात् कचिदेकैव-शब्दघटिता, कचित् अनेकैश्रशब्दघटिता इति ॥

बाक्यार्थेनैव वाक्यार्थे क्रियापि यदुपमीयते । एकानेकेवशब्दत्वात् सा वाक्यार्थोंपमा द्विधा ॥ ४३ स्वदाननमधीरेराक्ष्माविदर्शनदीधिति ।

एकैवशब्दां वाक्यार्थोपमामुदाहरति-तद्वादिति ॥ अधीरे चञ्चले नयणि यत्र तत्, आविर्भंवत्नः दर्शनानां दीधितयो यत्र तादृशं तव आननं अस्मन्तः-यन्त्र तु,

भ्रमद्भृङ्गमिवालक्ष्यकेशरं भाति पद्मजम् ॥

नलिन्या इव तन्वङ्गयास्तस्या: पश्यामिवाननम् । मया मधुरतेनैव पायं पायमरम्यत ॥

नलिन्या इव तस्या: तन्वङ्गया: आननं मधुरतेनैव मया पायं पायं पुन: पुन: पीतवा अरम्यत । अन्र नलिन्या इति वाक्येन तन्वङ्गया आननमिवेति वाक्यार्थस्योपमितत्वात् अनेकशब्दघदितत्वाच् अनेकशब्दा वाक्यार्थोपमा इति बोधयम्॥

वस्तु किञ्चिदुपन्यास न्यसनात् तदधर्मेण: । साम्यप्रतीतिरस्त्योति प्रतिबस्तूपमा यथा ॥

किञ्चित् वस्तु किमपि प्रकृतम् उपन्यास्य तस्य धर्मेण: समानधर्मंस्य कश्चित् अप्रकृतस्य न्यसनात् प्रकृतस्य सादृश्यबोधो भवति इति हृश्यं या साम्यप्रतीति: प्रतिबस्तूपमा इत्यन्वय: । दर्पणकारस्तु इहामू भलङ्कारान्तरमाह—यथा: ‘प्रतिबस्तूपमा सा स्थाद् वाक्ययोगस्य साम्ययो: । एकोऽपि धर्म: सामान्यों यन्न द्विदृश्यते पृथक्’ ॥

भृङ्गौ यत् तत् तथा भारक्ष्या दृशालक्ष्या: केसराः किशृङ्का: यस्य तादृशं पद्मजन्मिव भाति । अन्र पूर्वाधिक्यैक्यं पराधीन एकेवशब्दघदितेन उपमीयते ॥

नलिन्या इति तस्या: तन्वङ्गया: पश्यामिव आननं मधुरतेनैव मया पायं पायं पुन: पुन: पीतवा अरम्यत । अन्र नलिन्या इति वाक्येन तन्वङ्गया आननमिवेति वाक्यार्थस्योपमितत्वात् अनेकशब्दघदितत्वाच् अनेकशब्दा वाक्यार्थोपमा इति बोधयम्॥

उपन्यास्य तस्य सधर्मण: समानधर्मंस्य कश्चित् अप्रकृतस्य न्यसनात् प्रकृतस्य सादृश्यबोधो भवति इति हृश्यं या साम्यप्रतीति: प्रतिबस्तूपमा इत्यन्वय: ।

दर्पणकारस्तु इहामू भलङ्कारान्तरमाह—यथा: ‘प्रतिबस्तूपमा सा स्थाद् वाक्ययोगस्य साम्ययो: ।

एकोऽपि धर्म: सामान्यों यन्न द्विदृश्यते पृथक्’ ॥

नैकोडपि त्वादशोड्यापि जायमानेषु राजसु । ननु द्वितीयो नास्त्येव पारिजातस्य पादपः ॥

अधिकेन समीकृत्य हीनमेकक्रियाविषौ । यत् श्रुवन्नि स्मृता शेयं तुल्ययोगोपमा यथा ॥

What they (the poets) say, making an inferior thing equal to a superior thing in the performance of the same act, is considered Tulyayogopama (or the similitude of equalising) ; which is as follows:-

उदाहरणं दर्शयति—नेति ॥ जायमानेषु राजसु मध्ये अद्यापि त्वादशः तव सदृशः एकोडपि नास्ति, ननु भोः पारिजातस्य पादपः दृष्टः द्वितीयो नास्त्येव । अत्र सदृशो नास्ति द्वितीयो नास्तीति साधारणधर्मे एव पुनरुक्तिभिया शब्दान्तरेण उपन्यस्तः, साम्यप्राप्तौ गम्यमिति दर्पणकारेण अस्या वैधर्म्येणापि उदाहरणं दर्शितं तस्मु । यथा, ‘चकोरय एव चहुराश्र्चन्दिकापानकमणि । विनावन्तोर्निपुणाः सुहृशो रत्नर्मणि’ ॥ अत्र चातुर्योनैपुण्याभ्यामपि वाक्यद्वयस्य साम्यप्रतीतिरस्तीति बोध्यम् ॥

तुल्ययोगोपमां लक्षयति—अधिकेनैति ॥ एकक्रियाविषौ एकजातीयक्रियाविधाने हीनं न्यूनं वस्तु अधिकेन अधिकशुणेन समीकृत्य यत् श्रुवन्नि सा इयं तुल्ययोगोपमा क्रियायामधिकाढी नगुणयोनः समीकरणादिवर्थः । सथाच एकजातीयक्रिया प्रसहुताप्रसुतथोः साम्यकरीतं तुल्ययोगोपमा इति लक्षणम् । यथेति उदाहरणप्रदर्शनार्थम्स् ॥

दिवो जागर्ति रक्षायै पुलोमारिरिभवान् सुवः । असुरान्तेन हन्यन्ते सावलेऽपास्वया नृपः ॥

49. "Indra (the enemy of Puloma) is alert for the sake of protecting Heaven; and you for (the sake of protecting) the Earth ; by him Asuras are killed; by you the turbulent kings."

कान्त्या चन्द्रमसं धात्रा सूर्यं धैर्येण चाण्डवम् । राजवत्करोषीति सैषा हेतूपमा मता ॥ न हि लिङ्गवचने भिन्ने न हीनाधिकतापि वा ।

50. "O, prince, you emulate by your splendour the moon; by your glory the sun; by your Majesty the ocean"—such a thing is considered hetopama (or the simile involving a statement of the reasons.) 51. Where wise men are not displeased thereby, difference in linga (or gender) or vachana (or number) or

मुल्ययोगोपमाह—दिव इति ॥ पुलोमारिः इन्द्रः दिवः स्वर्गस्य रक्षायै, भगवान् सुवः पृथिव्या: रक्षायै जागर्ति, तेन इन्द्रोण असुराः हन्यन्ते, स्वया सावलेऽपा: गर्विता: नृपा: हन्यन्ते । अत्र हीनस्य प्रस्तुतस्य राज्ञः गुणाधिकैः केन इन्द्रोण प्रकृतातीयक्रियाकारकेण समीकरणात् तुल्ययोगोपमा इति ॥

हेतूपमां उदाहरति—कान्त्येति ॥ यथा राज्ञः चन्द्रादिभिः साधयस्य कान्त्यादिहेतुकत्वात्, पृषा हेतूपमा इति ।

साधद्र्यसम्भवे लिङ्गाद्यंश निरूप्य प्रमाणतस्तुल्यं दोषान् निवर्तयति—न हीति ॥ यथा भीमतां सामाजिकानाम् उद्वेगः प्रतीति-विधात् न भवति तादृशो मिन्ने पृथग्भूते लिखिङ्गवचने तथा हीनाधिकता हीन-पदस्वं आधिकपदस्वं वा उपमादोषाय न अलं न प्रभावनतीर्यर्थः । दोषाश्र प्राचीनैलकाः । यथा 'हीनाधिककं वचनलिङ्गमेदो विपर्ययः । यसादृश्यासम्भवचौ च दोषाः सहोपमागता' इति । हीनाधिकिकता च उपमानस्यउपमेयापेक्षया इति

उपमादूषणायालं यत्रोद्रेगो न धीमताम् । जीव गच्छति षण्ढोडयं वक्त्रेषा की पुमानिव । प्राणा इव प्रियोडयं मे विद्या धनमिवार्जिता ॥

बोध्यम् । लिङ्गवचनवैयत्यासे साधर्म्यस्य उभयान्वयाभावेन साम्यस्य साम्यप्रतीतिः, हीनतायाम् उपमानस्य अपकृष्टतयावबोधात् प्रस्तुतस्य . उपमेयस्य अनुत्कर्षः; श्रधिकपदर्थे च उपमेयस्य निहृष्टतयाप्रतीतिरेतदेव दोषकारणं, यत्न तु पतानि कारणानि न सन्ति तत्र एतेषां न दोषावहत्वमिति भावः । केचित् तु कोलपुरुषवचस्यादिभेदानाम् उपमादूषणानाहुः उदाहरणान्त च क्रमण । यथा, 'काव्यमिख्यातथोरासीत् वजतोः शुद्धवेशयोः । हिमनिसुंक्तयोयोगे चित्राचन्द्र-मसोरिव ॥' अत्र चित्राचन्द्रमसोरभिख्याया न अतीतत्वम् अपितु सावंकारिकत्वम् । लतेच राजसे तन्व! अत्र लतापक्षे राजते इति योज्यम् । 'चिरं जीवतु ते सुजन्मार्कण्डेयधनुनिर्येथा' इति। अत्र मार्कण्डेयमुनिर्यंथा जीवलोति प्रयोज्यम् । एते दोषाश्र प्रायशः कविभिरगणिता इति बोध्यम्॥

लिङ्गवचनभेदेऽपि भदृशकत्वं दर्शयति—क्षीति ॥ अयं षण्ढः क्षींव गच्छति, एषा की पुसानिव वक्ति । अत्र क्रियाद्वयस्य साधारणधर्मस्य उभयत्रान्वयात् लिङ्गभेदेऽपि न दोषः । अर्थं जन्तः मे प्राणा इव प्रियः, मया विद्या धनमिवार्जिता । इत्येतयोरुपमानयोः वचनभेदेऽपि साधारणधर्मैक्वयस्य वचनविपरिणामेन अन्वये धीमतां न प्रतीतिभ्याङ्गात् इति न दोषावसरः । एवमुभयत्र धनवययोग्य-क्रियया वचनभेदेऽपि न दोषः । यथा, 'तद्धेषोडसहशोङन्यााभिः भीमिमंजुरतात्कृतः । दृढते क्स परां शोभां तदोया विभमा ह्वव' । अत्र दृढते इति क्रियापदं ग्राहातोेँहु-वचननिष्पत्तं तथा दृढधातोरेकवचननिष्पत्त इत्य उभयत्रान्व-यो न क्रियते इति अवधेयम् ॥

भवानिव महीपाल ! देवराजो विराजते ! अलंघुमत: कक्षामारोहं तेजसा नृप: ॥

हे महीपाल! देवराज इन्द्र विराजते हैं। अथवा उपमानस्य राज्ञ: मनुष्यत्वात् उपमेयदेवराजपेक्षया न्यून्स्वं हतः सिद्दमपि राज्ञ: लोकपालांशासम्भृतया न अत्यन्तं वैरस्यम् आवहतीति न दोषः, राज्ञः लोकपालांशासम्भृतत्वे प्रमाणं यथा 'अष्टानां लोकपालानां वपुरूपरियते नृप:' इति। इत्यन्तु विपर्यस्तोपमालं कृति: अस्या च्छ प्रायक्षा: पूर्वं दोष: सम्भवतीति बोध्यम्। अपिच, 'उत्सङ्गस्थितकरक्जो डयमानक्मशमण्डलमध्यगा: । विधुध्युजो ह्य इवाभाति हन्तुं विरहदुर्बलान्' ॥ इति। अत्र छिष्टरिविशेषणेन निःकृष्टस्यापि क्याघ्रस्य उपमानत्वं न दोषायैति। नृपः तेजसा अंघुमत: सूर्यस्य कक्षां सादृश्यमिति यावत् आरोहदुम् अर्हं समर्थः । अत्र नृपस्य उपमानम् अंघुमान् देवत्वादधिकम् इति। एवमन्यत्रापि दृश्यदृश्यम् ॥

इत्येवमादौ सौभाग्यं न जहात्येव जातुचित् । कचित् प्रयोक्तुं वारिविदां यथा ॥

इतीति। इत्थेवमादौ उत्कर्षं एवमादिप्रयोगे जाहुचित् कदाचित् सौभाग्यम् न जहाति एव, कचित् प्रयोक्तुं तु वारिविदां विदुशाम् उद्देग: प्रतीति-व्याघात: अस्ति।। यथेति उदाहरणार्थम् ॥

हंसीव धवलश्वन्द्रः सरांसीवामलं नभः । भत्तृभक्तो भटः श्वेव खाद्योतो भाति भानुवत् ॥

उदाहरणति—हंसीवेतिति ॥ चन्द्रः हंसीव धवलः; नभः सरांसीव अमलं, भृत्यभक्तः इव भर्तृभक्तः; स्वाम्यजुरकः तथा खाद्योतः भानुवत् भाति । अत्र याथक्रमसू उपमानानां छिद्रभेदः वंचनभेदः न्यूनतस्वम् आधिक्यवश्वा सामाजिकानां वैषम्यमावहतीति पूर्षणां दशकत्वं नैयायिकैस्मृति भावः ॥

ईदृशं वद्यते सद्भिः कारणं तत्र चिन्त्यताम् । गुणदोषविचाराय स्वयमेव मनीषिभिः ॥

उपसंहरति—ईंदृशामिति ॥ सद्भिः शुचीभिः ईंदृशं कायं वज्यंते त्यज्यते न प्रयुज्यते नाद्रियते च इति भावः । मनीषिभिः सहददयैः स्वयमेव तत् वजंने गुणदोषविचाराय चिन्त्यताम् ॥

इववत् वा यथाशब्दाः समाननिभसन्निभाः । तुल्यप्रकाशनीकाशप्रकाशप्रतिरूपकाः ॥

उपमाप्रतीतिरनिधया लक्षणया व्यक्जनया च भवतोति तत्र! वाचकादीनि निरुपयति—इवेत्यादि ॥ इवाऽदुपमान्ता: शब्दा: वा चकाश; वदिति, कल्पदृश्य देखीया इति च तद्धितप्रत्ययाश्र वाचकेsषु अन्तर्मेवन्ति । वा इवल्स्योपलक्षणस्वात्

प्रतिपक्षप्रतिद्वन्द्विन्द्धप्रथयनैकविरोधिनः । सहकूसहशसंवादिसजातीयानुवादिनः ॥

च शब्दोऽपि तत्रापि योजनीयाचित्स्वात् । निन्द्याः शब्दाः समासान्तर्गताः एवं निर्देश्यन्ते । अन्यूनार्थवादिनः अहीनार्थे वाचकाः । समासश्र बहुव्रीहिः, कर्मेधारयश्र्वति वचक्यम्, यथा, पुरुषव्याघ्र इत्यादि । यशाङ्क इव वदनं यस्यै इति बहुव्रीहौ मध्यमपदलोपः । स्पर्धते इत्यादिसूच्यतेल्यन्ताः शब्दाः ललक्षणाः

प्रतिबिम्बप्रतिच्छन्दस्सरूपसमसमिम्नता । सलक्षणमहक्षाभमुपप्रभोपमितोपमा ॥

तस्या मुष्णातीयादिनिषेधतील्यन्ताः व्यञ्जकाः । ललक्ष्योलमिति, तथ्य शीलं

कल्पदेशीयदेश्यादिप्रख्यप्रतिनिधी अपि । सवर्णतुलितौ शब्दौ ये चान्यूनार्थवादिनः ॥

समासश्र बहुस्रीहिः शशाङ्कवदनादिषु । स्पर्धते जयति द्वेष्टि दूषयति प्रतिगृह्णाति ॥

आक्रोशत्यवजनाति कदर्थयति निन्दति । विडम्बयति सृज्यते हसतीक्ष्यत्यसूयाति ॥

तस्य मुष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्तिं विलुम्पति । तेन साधं विगृह्णाति तु तां तेनाधिरोहति ॥ ६३

तत्पदृङ्यां पदं धत्ते तस्य कक्षां विगाहते । तमेवेत्यनुबध्नाति तच्छीलं तत्रिषेधति ॥

तस्य चानुकरोतीति शब्दाः साहृदयसूचकाः । उपमायामिमे प्रोक्ताः कवीना बुद्धिसौख्यवितः ॥ इत्युपमाचक्रम् ।

'redicules', 'mixes with', 'laughs at', 'is jealous of', 'is envious of', 'steels his grace from', 'deprives of its splendour', 'shares with him', 'is raised in the balance against', 'steps into its place', 'enters into its sphere', 'follows it', 'is bound up with it', 'is made up of its quality', 'repudiates it', 'imitates it',—these words are indicative of similarity; these are stated under the section on simile in order to delight the intellect of the poets. Here ends the sub-section on simile.

स्वभावमिल्यर्थे 'अनुबध्नाति' इत्यर्थः । सत् तच्छीलमिल्यर्थे निषेधति तद्वत् आचरितं वारयति इत्यर्थः । इमे कवीना बुद्धिसौख्यदा मनःसौख्यविधाः यिनः साहृदयसूचकाः साधृश्यबोधकाः शब्दाः उपमायां प्रोक्ता निर्दिष्टाः औपम्य-चोतनाय प्रयुज्यन्ते इत्यर्थः ॥

इति उपमालक्षकं प्रकरणमिल्यर्थः ।

उपमैव विरोधूतभेदा रूपकमुच्यते । यथा बाहुलता पाणिपद्मं चरणपल्लवः ॥

सम्प्रति रूपकं निरूप्यते—उपमेति ॥ तिरोधूतः अन्तर्भूतः प्रकृताप्रकृतयोः विशेषज्ञानं यत्र तादृशी उपमा एवं रूपकस्य उच्यते कवि दृशा क्रोधः । तथाच उपमानोपमेययोः अभेदप्रतीतिपूर्वकसादृश्यं रूपकलक्षणम् उपमामात्रं अभेदप्रतीतिनिबन्धनं भेदः । इह तु अभेदप्रतीतिः साक्ष्याद् विशेषज्ञोक्तौ च सिद्धरुपेति अनयोर्मेदशः बोध्यः । यथा, बाहुलतेत्यादि बाहु ह्‌स्ता बाहुलता, पाणिरेव पद्मं पाणिपद्मं, चरण एव पल्लवः चरणपल्लवः । एवं रूपकर्मधारयः ध्याते यथा, बाहुलते लतास्त्वारो बाहुलत्वं इदन्त्यादृशुपमापेक्षया समधिकं वैचित्र्यम् आवहति इति बोध्यम् मुखचन्द्रं पतयसीत्यादौ मुखं चन्द्र इव इत्युपमितसमासस्य तथा मुखमेव चन्‍द्र इति रूपकसमासस्यापि सम्भवात् उभयोः सदृश इति । यत्र तु साध्र्यं उपमे मुख्यतया, उपमाने तु उपचरितवेन स्यातं तत् तत्र उपमया: प्राधान्यं यत्र । उपमाने मुख्यतया, उपमेये च उपचारणं स्यातं तत् रूपकस्य प्राधान्यं यत् मुखचन्द्रं चुम्बतीत्यादौ उपमा एव तथैव मुखचन्द्रं प्रकाशते इत्यादौ रूपकस्यैव दोषावह द्वौ उभयोः सदृश इति बोध्यम् ॥

अङ्गुल्यः पद्मवान्यासन नखाङ्किचिष: ।

वयसकरूपकस्य उदाहरणमाह—अङ्गुल्य इति ॥ रवे न: अस्पष्टकं प्रत्यक्ष चारिणी परिदृश्यमाना वसन्तश्रीः । तथाहि, ते अकुल्य: पद्मवानी, नखाङ्किच्‌ इद्कुमानि, बाहू लते । अन्र लिङ्गभेदप्रदर्शनंन । रूपकस्य लिङ्गभेदो न दोषावह द्वौ

बाहू लते वसन्तश्रीरुवं नः प्रत्यक्षचारिणी ॥ इत्येतदसमस्ताख्यं समस्तं पूर्वरूपकम् । स्मितं मुखेन्दुज्योत्स्नोतिसमस्तव्यस्तरलपकम् ॥ ताम्राङुलिदलश्रेणि नखदीप्तिकेसरम् ।

कदाचित् वचनमेऽपि न दोषाय । यथा, शाख्राणि चक्षुरञ्चमियादि । अत्र शाख्राणि इत्यनेन सर्वंशाख्रज्ञ|नस्य लाघवात् ज्ञानस्य च एकजातीयत्वात् बहुवच - नान्तमपि एकवचनान्तवत् भासते । अनोदरस्‍यानने तु दोषाय । यथा, मुखं पच्‍चाननंयादि ॥

इति इति ॥ इदृतेपूर्वोक्तमेतत् अधुना इत्यादि असमस्ताख्यम् असमस्तरूपकम् इत्यर्थः; तत्पूर्वरूपकम्तु बाहू लतेत्यादि समस्तरूपकम् । स्मितं मृदुहास्यं मुखेन्दोः तस्य ज्योत्स्ना इति । समस्तव्यस्तरूपकम् उभयमिश्ररूपकम् इत्यर्थः । तथाच, स्मितं ड्योत्सा इति व्यस्तं मुखेन्दुरिति समसम् ॥ सकलरूपकं निरूपयति——ताम्रेति ॥ ताम्राङ्गुलिरूप एव दलश्रेणियः यस्य तथा नखानां दीप्तियः किरणा: पुत्र केसराः यस्य तादृशं भवचरणं एवं पाद्जं तत् भूषालैः मूर्धि ध्रियते । अत्र अधुना इत्यादौ दलादिस्वं दलकेशरिस्वं तथा पादे चरणे पद्यतां पद्जत्वम् आरोप्य तस्य पाद्जस्य योग्‍ये स्थाने शिरसि इत्यर्थः: विन्यासात्

प्रियते मूर्धि भूपालैर्भंवचरणपङ्कजम् ।

अङ्कुल्यादौ दलादितवं पादे चारोप्य पद्मप्रताम् ।

तद्योग्यस्थानविन्यासादेतत् सकलरूपकम् ॥

अकस्मादेव ते चणिड ! सुरतिताधरपङ्कजम् ।

मुखं मुक्तारवो धत्ते धर्मोम्भःकणमखरः ॥

मञ्जरीकृत्य धर्मोम्भः पल्लवीकृत्य चाधरम् ।

घारणात् एतत् सकलरूपकं सम्पूर्णरूपकं सर्वावयवस्य रूपणात् ।

अत्र मूर्धि घारणस्य साधारणधर्मस्य उपमानेऽपि पत्र औचित्यात् रूपकसमास न हि उपमितसमासः उपमेयस्य चरणस्य मूर्धि धारणायोग्यत्वात् द्रुयुत्कमेव प्राक् दर्पणकारस्तु इदं साङ्गरूपकमाह—यथा 'अङ्किनो यदि साङ्गस्य रूपकं साङ्गमे तत्त्वं' यथा 'रावणावग्रहद्रुङ्कान्तिमत्ते विरचितेन सः । अभिषृङ्गमयैरच्छल कृष्णमेघैः तरोदधे' ॥ इति ॥

अवयवरूपकं निरूपयति—अकस्मादित्यादि ॥ हे चणिड ! प्रतिकोपने 'चण्डरसक्यान्तकोपन' इत्यमरः । ते तव मुखं धकस्मादेव सुरतितः कम्पित आघर एव पल्लवः यत्न साधं सर्व मुक्तारव इव दृश्यते कान्तयो यासां तादृशी धर्मोम्भसां कणा इव मञ्जयः ताः धत्ते धारयति ।

अत्र धर्मोम्भः मञ्जरीकृत्य चाधरं पल्लवीकृत्य ।

नान्यथाकृतमत्रास्यमतोडवयवरूपकम्

अवयवरूपकं निरूप्यते—वालिगतेति ॥ वलिगते: भुवौ यत्न तत् चलितभ्रूयुगलं गालभित घर्मजलानि यस्यात् तादृशं तथा आलोहिते आकारे ईक्षणे यस्मिन् तथा अभूततम इदं वदनमेव पद्मजं मदावस्थां मदपानजनितां दशां विभृणोति-

वलिगतभ्रू गलदूषरं जलमालोहितेक्षणम् ।

अत्र मुखाननि अविकृत्य पद्मजात्वेन अनारोप्य मुखमेव अविन्दतां गमितं पद्मत्वेन आरोपितम्, अतः अवयविमात्रस्य रूपणात् अवयविरूपकामिदम् ।

विवृणोति मदावस्थामिदं वदनपद्मजम् ॥

अत्र उपमा एवं साधीयसी न रूपकं साधारणधर्मेण श्रूयमानादिकस्य उपमेये वदने एवं मुख्यतया वततंनात् ।

अविकृत्य मुखाञ्जानि मुखमेवारविन्दवाम् ।

पद्मुजे च उपचारितस्वात् ।

आसीत् गामितमेवस्योऽवयविरूपकम् ॥

अतः वदनमरवुजम् इति पाठ एवं साधीयानिति सुधीभिः विचार्यम् ।

दर्पणकारस्तु इदं निर्देशविचार्तिहुपक-माह-पथा, 'यत्र कस्यचिदर्थस्य्वमेकदेशविचार्ति तत्,' इति ॥

मदपाटलगण्डेन रक्तनेत्रोत्पलेन ते । मुखेन मुख्भः सोऽप्येष जनो रागमयः कृतः ॥

अथ युक्तरूपक निरूपयति—स्मितेति ॥ स्मितमुखं पुष्पं स्मितपुष्पं तेन उज्ज्वलं लोले नेत्रे एव भृङ्गौ यत्र तादृशम् इदं मुखमित्यत्र पुष्पभृङ्गयोः समारोपेणोभयार्थः युक्तरूपकमिदम् ॥

एकाङ्गरूपकश्रैवदेवं द्विप्रभृत्यन्यान्यपि । अङ्गानि रूपयन्त्यत्र योगायोगौ भिदाकारौ ॥

अवयवरूपकस्य विशेषान् दर्शयति—मदेत्यादि ॥ स एष जनोऽपि ते तव मदेन पाटलौ गण्डौ यस्य तेन तथा रक्ते नेत्रे एव उत्पले यस्य तादृशेन मुखेन मुख्भः; तथा रागमयः अनुरागपूर्ण इत्यर्थः कृत इत्यन्वयः । अन्र रक्तनेत्रोत्पलेनैति एकाङ्गमात्ररूपणात् एकाङ्गरूपकमिदम् । एवं यत्र अङ्गद्येन रूपणं तत्र द्व्यङ्गरूपकादि । अन्र भवयवरूपके अङ्गानि रूपयन् अपस्तुततत्त्वेन आरोपयन् न तु अङ्गिनम् इति शेषः, अतः अङ्गस्य अङ्ग्योः अकथानां वा योगः अयोगश्च भिदाकरौ भेदकौ ॥

स्थितप्रज्ञोक्तवेलं शोभनेत्रभ्रमरिंह गुसतम् । इति पुष्पभृङ्गरेफाणां सङ्कल्या युक्तरूपकम् ॥

इदं मृदुस्मिततद्योतनं स्विग्धनेत्रोत्पलं मुखम् । इति ज्योत्स्नोत्पलद्वायोगादयुक्तं नाम रूपकम् ॥ रूपणादधिनोऽज्ञानां रूपणारूपणाश्रयात् । रूपकं विषमं नाम ललितं जायते यथा ॥

अयुक्तरूपकमाह—इदंमिति ॥ आदौ स्मितमेव ज्योत्स्ना यत्र तादृशं मुखं इत्यत्र ज्योत्स्नोत्पलायोगाद् अयुक्तं नाम रूपकम् ॥ विषमरूपकमुदाहरति—रूपणादिति ॥ अज्ञानां तदवंयवानां रूपणारूपणात् कस्यचिदृश्य रूपणात् कस्यचिद् वा अरूपणात् ललितं सुन्दरं वैचित्र्यजनकसियर्थः विषमं नाम रूपणं जायते, यथा मदनेन रक्तौ कपोलौ यस्य तेन तथा नतिंते भ्रुवौ एवं लते यत्र तादृशेन सुवन्मुखमेव इन्दुस्तेन, मनस्स्थः भुवनत्रयं मर्दितं जेतुं अलं समर्थः । अद्धिनि मुखे इन्दुरवारोपः तथा तदज्ञोभूतयोधिष्ठुः लतावारोपः कपोलयोस्तु नारोप इति वैषम्यम् ॥

मदनमथसुखदमुखेन्दुना । नतिंतभ्रूलतनेत्रालिं मर्दितं सुवनत्रयम् ॥

८०-७९

हरिपादः शिरोलमजहुकुन्याजलांशुकः ।

जयतसुरनि:शङ्कसुरानन्दोत्सवव्वजः ॥

of joy of the Devas who are no longer afraid of Asuras

विशेषणसमप्रस्य रूपं केतोयदीहरम् ।

and which has, at its top as pennon, the waters of Jahnavi (the Ganges).

पादे वद्र्पणादेतत् सविशेषणरूपकम् ॥

Whereas the appearance of 'the banner is thus described completely by an adjective and that metaphor applied to the foot (of Hari) it is known as Saviseshana-rupakam (or metaphor with an adjective).

न मीळयति पद्मानि न नमोडप्यवगाहते ।

"It does not cause the lotuses to close nor does it pass through the heavens. Your face-moon appears therfore to have been intended only for taking away my life."

तव मुखेन्दुमेमासूनां हरणायंव कल्पते ॥

आक्रिया चन्द्रकायाणामन्यकार्येष च क्रिया ।

Because 'the non-performance of the functions of the moon and performance of the function of another

सविशेषणरूपकं निर्दिशति—हरीति ॥ शिरसि श्रगभ्रागे उन्नं जहु-कन्यायां गड्याया जलमेव अंशुकं श्वेतवसनाऽवलं यस्तथाऽभसुरेभ्यः निःशङ्कं य सुराः देवाः बालिदैत्येन नताः ईति मतिः । तेषामनन्दात्सविस्मयात् श्वजः हरिपादः वामनचरणः जयति । विशेषणसमग्र्य सविशेषणस्य केतोःश्वैजस्य यत् तदूचकस्ये उत्कट रूपं, पादे चरणे तथ्य अर्पणात् आरोपात् सविशेषणरूपकमिदम् ॥८१-८२

विरुद्धरुपकं निष्पयति—नेत्यादि ॥ तव मुखसेव दून्दु: पद्मानि न मीळयति न सद्दोचयति षट्प्रकाशादिति भावः, नभश्र आकाराआज्ञ न अवगाहते न व्याप्नोति ।

अत्र सन्दर्श्यते यस्माद् विरुद्धं नाम रूपकम् ॥

हेतुरुपकं निरुपयति—गाम्भीर्येणेत्यादि । गाम्भीर्येण दुरवगाहात्स्वेन समुद्रः असि, गौरवेण सारवत्तया पर्वतः असि, तथा लोकानां कामदृश्वात् कल्पपादपः असि, सर्वेषां हेतौ तृतीया ।

गाम्भीर्येण समुद्रोऽसि गौरवेणासि पर्वतः । कामदृश्वाच्छ लोकानामसि त्वं कल्पपादपः ॥

अत्र गाम्भीर्यप्रमुखैः हेतुभिः उपमेये सागरः गिरिः तथा कल्पद्रुमः क्रियते आरोप्यते तत् तस्मात् हेतुनिबन्धनारोपणात् हेतुरुपकमिदम् ॥

गाम्भीर्यप्रमुखैर्हेतुत्र सागरो गिरिः । कल्पद्रुमश्च क्रियते तदिदं हेतुरुपकम् ॥

उत्तिष्ठति अवनतत्वात् इति भावः । केवलं मम असूनां प्राणानां हरणाय एव कल्पते यवते । मानिनां प्रत्युक्तिरियम् । अत्र चन्द्रस्य आरोप्यमाणस्य कार्याणां पत्नीनिमीलनादीनामक्रियाभनुष्ठानं प्रत्युत अन्यस्य यस्य कार्यस्य प्राणहरणरुपस्य क्रिया यस्मात् सन्दर्श्यते तस्मात् हृदं विरुद्धं नाम रुपकम् उपमेयस्य मुख्यस्य उपमानाभिन्नातया उपमानकार्यकारित्वस्य एवौचित्यात् तदन्वयकार्यकरणाच्च विरोधाभावः इति बोधयम् ॥

राजहंसोपभोगाहं भ्रमरप्रार्थ्यसौरभम् ।

सखि ! वक्त्राम्बुजमिंदं तबेतिं स्लिष्टरुपकम् ॥

हे सखि ! तब इदं वक्त्रमेव अम्बुजं 'राजहंसः राजश्रेष्ठः हंसविशेषश्र तस्य उपभोगाहं सम्भोगयोग्यं अमरः कामुकः षट्पदश्र तस्य प्रार्थ्यं सौरभं यस्म तादृशं, 'राजहंसस्तु कामबे कबहंसे नृपोत्तमे । अमरः कामुके भृङ्गे' इति च मेदिनी ।

इष्टं साधर्म्यवैधर्म्यदर्शनाद् गौणमुख्ययोः ।

इष्टमिति ॥ गुणयोगात् आरोप्यमाणः चन्द्रादिगुणः आरोपविषयः मुखादिश्र मुख्यः तयोः साधर्म्यदर्शनेन सादृश्यनाव । साधारणधर्मंयोगात् उपमारुपकं वैधर्म्यंयोगात् व्यतिरेकलुपकं इष्टं कविभिः इति श्रेषः । यथेति इति श्रेषः । यथेति उदाहरणार्थम् ॥

उपमारूपकयोस्तत्र यथा ॥

अयमालोहितच्छायो मदेन मुखचन्द्रमाः ।

अयमिति ॥ मदेन मदनपानेन आलोहितः आरक्तः छाया यस्य तादृशः अयं मुखमेव चन्द्रमाः सच्चन्द्रः समुदवलः उदयारात्

स्लिष्टरुपकं निरुपयति—राजेति ॥

सन्नद्धोन्दयरागस्य चन्द्रस्य प्रतिगर्जति ॥

चन्द्रमाः पीयतेऽद्यैव त्वन्मुखचन्द्रमाः ।

असमग्रोडपि असौ चन्द्रमाः राङवल् पीयते, मया तु भ्रापूर्णमण्डलः सम्पूर्णप्रकाशः अर्थं तव मुखमेव चन्द्रमाः पीयते ।

असमग्रोडप्यसौ शश्वदयमार्पूर्णमण्डलः ॥

मुखचन्द्रस्य चन्द्रत्वमित्थ मन्योपवापिनः ।

अथ चन्द्रमभिन्नतया त्वन्मुखस्य आरापविषयस्य मुखस्य औपम्यसूचकप्रतिगर्जनरूपसाधर्म्येसमबन्धात् उपमा-रूपकमिदम् ।

न ते सुन्दरि ! संवादितेतदाक्षेपपरुपकम् ॥

आक्षेपपरूपकं निरूपयति—मुखेति ॥ हे सुन्दरि! अन्योपतापिनः कमल- सन्तापकस्य अथवा विरहजनपीडकस्य चन्द्रस्य इति शेषः, चन्द्रत्वं ते तव मुखमेव चन्द्रः तस्य संवादि नाहुकारकं न सदृशमित्यर्थः । चन्द्रः परोपतापकरः त्वन्मुखञ्चु सर्वाह्लादकमिति भावः । एतत् आक्षेपो निन्दा, चन्द्रस्य उपमान- भूतस्य परपीडकत्वेन निन्दाप्रकटनात् आक्षेपाख्यं रूपकम् ।

उदयकालीयलौहिन्यं यथा तडिद्भवत्स्वपि ।

वध्यैः । तथाभूतं चन्द्रम् स्पृशन्ते न तु अनुरुन्धतीर्यः ।

अथ चन्द्रमभिन्नतथा-

आरापविषयस्य मुखस्य औपम्यसूचकप्रतिगर्जनरूपसाधर्म्येसमबन्धात् उपमा-रूपकमिदम् ।

व्यतिरेकरूपकमुदाहरति—चन्द्रमेति ॥

देवैः असमग्रोडपि असौ चन्द्रमाः शश्वल् पीयते, मया तु भ्रापूर्णमण्डलः सम्पूर्णप्रकाशः अर्थं तव मुखमेव चन्द्रमाः पीयते ।

अथ सुुखयगौयोगसुमुखचन्द्रयोः सम्पूर्णस्त्वासम्पूर्णस्त्वरूपवैधर्म्यस्य-

योगात् व्यतिरेकरूपकमिदम् ।

अथञ्च व्यतिरेकः उपमेयस्य उपमानात् समधिक-

सुस्कर्षं द्योतयति ॥

आक्षेपपरूपकं निरूपयति—मुखेति ॥

हे सुन्दरि! अन्योपतापिनः कमलसन्तापकस्य अथवा विरहजनपीडकस्य चन्द्रस्य इति शेषः, चन्द्रत्वं ते तव मुखमेव चन्द्रः तस्य संवादि नाहुकारकं न सदृशमित्यर्थः ।

चन्द्रः परोपतापकरः त्वन्मुखञ्चु सर्वाह्लादकमिति भावः ।

एतत् आक्षेपो निन्दा, चन्द्रस्य उपमानभूतस्य परपीडकत्वेन निन्दाप्रकटनात् आक्षेपाख्यं रूपकम् ।

मुखेन्दुरुपि ते चण्डि ! मां निर्दहति निर्दयम् ।

हे चण्डि ! कोपने मसैव भास्यदोषात् ते मुखमेव इन्दुरुपि मां निर्दंहति तापर्यति ।

भाव्यदोषात् समैवेति तत्समाधानरूपकम् ॥ ९२

इति अन्य समाधानात् भास्यदोषानम्भमेति स्वयं हेतुवादप्रदर्शनात् एतत् समाधानरूपकम् ॥

मुखपङ्कजरङ्गेऽस्मिन् भ्रूरेव नर्तकी तव ।

अस्मिन् तव मुखपङ्कजे तदेव रङ्ग: नृत्यशाला तस्मिन् भ्रूरेव कत्था सा एव नर्तकी लीलानृत्ये करोति एतत् रम्यम्

लीलानृत्यं करोतीति रम्यं रूपकरूपकम् ॥ ९३

रूपकस्यापि रूपणात्, तथा च प्रथमं मुखे पङ्कजत्वारोप: तदनस्तरं लतावारोप: एवं अभि लतावारोप: तदनन्तरं लतारोपरि नर्तकीत्वारोप इति ।

नेतन्मुखमिदं पद्मं न नेत्रे भ्रमराविमौ ।

इदं समासे एवं बोध्यम्, यत्समासे तु एकस्मिन् बहूनामारोपे हेतुमति हेतुरूपकम् अहेतुके मालावयविरूपकामिति ॥

एतानि केसराण्येव नेत्रा दन्तार्चिषस्तव ॥ ९४

तत्वापहारूपकं निरुपयति—नेत्यादि ॥ एतत् तव मुखं न पद्मं, न च अन्य मुख-नेत्रे ह्मौ भमरौ, पतानि केसराणि किसल्का: पत्ता दन्तार्चिष: न अन्य मुखा-

सुखादितवं निवस्यैव पद्मादितवेन रुपणात् । उद्धावितगुणोस्कर्षं तत्त्वापह्नवरुपकम् ॥

इदतवं मुखत्वादिकं निवस्य प्रतिष्ठिय एव पद्मादितवेन पद्मस्वादिस्वेन रुपणात् सुखादितु सुखादिषु पद्मास्वादिभिरस्यासात् । एतत् उद्धावितः उत्क्षितः गुणस्य उपमेयगतस्य उत्कर्षः वैचित्र्योतिशयः यत्र तत् तत्त्वापह्नवरुपकं तत्त्वस्य वाध्यांशस् मुखस्वादिकस्य अपह्नवमूलकत्वाद् यथा—प्रकृतं प्रतिष्ठियान्यस्यापनं स्यादपहुतिरि'ति । रुपकलक्षणज्ञ निरपहुतिरेवाह । यथा, 'रुपकं रुपितारोपो विषये निरपह्नवे' इति ।

न पर्यन्तो विकल्पानां रुपकোপमयोरतः । दिक्स्वात्रं दर्शितं धीरैररुक्तमनुमीयताम् ॥

रुपकस्य उपमायाश् विकल्पानां विशेषाणां पर्यन्तः शेषः न अस्ति इति शेषः, अतः दिक्स्वालं प्रदर्शानमात्रं मया इति शेषः, अनुक्तम् अकथितं धीरैः धीमद्भिः अनुमीयतात् अनुमानेन ज्ञायताम् ॥

. रुपकचचक्रम् ।

रुपकाणां चकं संहति: इदंमिति शेषः ।

जातिक्रियागुणद्रव्यवाचिनैकत्र वर्त्तिना । सर्ववाक्योपचारश्रेत् तमाहुदीपकं यथा ॥

अथ दीपकमाह—जातौ इति ॥ एकत्र प्रवृत्तस्य यस्मिन् कार्यसमाश्रित अंशे पदार्थावनते मध्ये वा इत्यर्थः वर्त्तिना स्थितेन जातिवाचकेन क्रियावाचकेन गुणवाचकेन वा द्रव्यवाचकेन एकेन पदेन यदि सर्वस्य वाक्यस्य प्रवृत्तोऽघटकारकस्य उपचारः उपचारः सम्बन्धोपपत्तिरिल्यर्थः । यदि भवति तं दीपकम् आहुः दीपस्य एकदेशस्थितस्य अपि देशान्तरीयपदार्थप्रकाशनवत् । अथ सर्वोपकारकपदमूलकत्वात् इति भावः । दर्पणकारस्तु ‘अप्रसुतप्रसुतयोरदीपकन्तु निगद्यते । अथ ककारकमेकं स्यादनेकासु क्रियासु’ चे ति लक्षणमाह ॥

पवनो दक्षिणः पर्णं जर्ण्णं हरन्ति श्रीरुद्धाम् । स एवं पवनताङ्गीनां मानभङ्गाय कल्पते ॥

तत्र जातिगतदीपकमुदाहरति—पवन इति ॥ दक्षिणः पवनः वीरुधां लतानां जीर्ण्णं पर्णं हरन्ति । स एव पवनः अवनताङ्गीनां मानभङ्गाय कल्पते प्रभवति तस्य अतिवोद्दीपकत्वात् इति भावः । अत्र पूर्वार्धवाक्ये पवन इति जातिवाचकं पदम् उत्तरार्धवावये च स पुवेत तच्छब्दपरामर्शान्त् पवन एव अवगम्यते अतः एकेन पवनेन पदस्थ्यसर्वेपदार्थेरव समन्वयात् जातिगतं दीपकमिदम्॥

चरन्ति चतुरभ्रोचिवेलोद्यानेषु दन्तिनः । चक्रवाकाद्रिकुञ्जेषु कुन्दभासो गुणाश्रय ते ॥

क्रियादीपकमाह—चरन्तीति ॥ दन्तिनः दिग्गजा: ते तव कुन्दभास गुणाश्रय चतुरम्भोभिवेलोद्यानेषु तथा चक्रवाकाद्रिकुञ्जेषु चरन्ति, तव यशांसि विश्वव्यापानि नित्यमावः । यत्र एकेन चरणान्तीति क्रियापदेन चकारबलयोगात् द्रव्यादिव्यपपत्तः क्रियादोपकमिदम् ॥

दिशामलाः प्रावृषेण्याभ्रदिशो जामूतपङ्क्तिभिः । भुवक्ष्ष्र सुकुमाराभिनेवशाद्धलराङिाभिः ॥

गुणदीपकमाह—दिशामला इति ॥ दिशः प्रावृषेण्याभिः वार्षिकीभिः जीमूतपङ्क्तिभिः मेघराज्ञाभः भुवक्ष्ष्र सुकुमाराभिनेवशाद्धलराङिाभिः दिशामलाः । अत्र दिशामला इति गुणवाचकेन दिश इति पदस्य तथा चकारबलयोगात् चकाबल-योगात् सुव इति पदस्य समन्वयात् गुणदीपकमिदम् ॥

विष्णुना विक्रमस्तेन दानवानां विभूतयः ।

द्रव्यदीपकमाह—विष्णुनeti ॥ विक्रमस्थेन त्रिविक्रमेण विष्णुना दानवानां बलिप्रभृतीनां विभूतयः क्रापि नीताः, तथा दैवतानाम् इन्द्रादीनाम् Karyadarsa—7

कापि नीता: कुतोऽप्यसन्नानोता दैवततर्षय: ॥

इत्यादिदीपकानयुक्तान्येषं मध्यान्तयोरपि । वाक्ययोर्देशयिष्याम: कानिचित्तानि तथ्यथा ॥

from somewhere the good fortunes of the Devatas (gods) were brought back. (This is an example of dravya-rupakam at the beginning). 102. Thus have been stated the adi-dipakams (or Lights at the beginning of sentences.) Similarly in the middles and ends of sentences also, we will show a few instances. They are as follow :-

नृत्यन्ति निचुलोत्तसद्रे गायन्ति च कलापिन: । वन्दन्ति च पयोदेशु हर्षो हर्षेश्रुगर्मिणी: ॥

In the neighbourhood of the Nichula trees, peacocks dance and sing and fix their eyes full of tears of joy on the clouds. (This is an example of Jati-dipakam in the middle.)

श्रद्रय: कुतोऽपि भानोता भासस्मिति । छत्रं विष्णुनेति एकस्यक्तिवाचितया दृश्येण पूर्वंवाक्ये भनितलेडपि पुनरुत्तरवाक्येन भन्वयात् दृव्यरूपकमिदं ॥

इत्योति ॥ इति उक्तप्रकारेण भादिदीपकानि आदिपदगतानि जात्यादिदीपकानि उक्तानि, एवं आदिदीपकवत् मध्यान्तयोरपि वाक्ययो: कानिचित् तानि दीपकानि दर्शयिष्याम: यथोति वक्ष्यमाणादाहरणाथं ॥

जातिगतमध्यदीपकमाह—नृत्यन्तीति ॥ कलापिन: मयूरा: निचुलस्य स्थलवेतसस्य उत्संगे अधोभागे नृत्यन्ति, गायन्ति केकाशब्दै: कुर्वन्ति तथा पयोदेशु मेघेषु हर्षो हर्षेश्रुगर्मिणी: । भाननद्वाष्पवाहिनी: दक्षा: चक्षूंषि बन्नन्ति । अथ्न मध्यवाक्यगतैन कला पिन हृति पदेन चकारबतात् वाक्यांतराम्यवात् कलापिन इत्यस् जातिवाचकस्वाच्च जातिगतमध्यदीपकमिदं ॥

मन्दो गन्धवहः खारो वाहोरेन्दुद्रुश जायते । चर्चाचन्दनपातकृत् शस्त्रपातः प्रवासिनाम् ॥

क्रियागतमध्यदीपकमाह—मन्द इति ॥ मन्दः शुदुः गन्धवहः वायुः खारः तीव्रः अग्निः इत्यर्थे; हिमद्रुश वह्निः अभि; चर्चां चालयक्रिया, तद्रूपं चन्दनपातः शस्त्रपातः जायते, प्रवासिनां विरहिणामिति सर्वत्र योज्यम् । अत्र मध्ववाक्यगतेन जायते इति क्रियापदेन सर्ववाक्यार्थामव्यात् क्रियागतमध्यदीपकमिदम् । गुणदृश्यगते मध्ददीपके यथायथमथूदनीये हृति ॥१०४॥

जलं जलधरोत्किरणे कुळं गृहशिखण्डिनां गृहम् । चलक्ष तडितां दाम वलं कुसुमशरवनः ॥

जातिगतान्तदीपकामह—जलमिति ॥ जलधरोत्कीर्ण जलं वृष्टिरिल्यर्थः; गृहशिखण्डिनां गृहमयूषां कुळं तथा चलं चञ्चलं तडितां दाम पतत् त्रयं कुसुमशरवननः कामस्य बाण उद्दीपनावस्थां प्रवेष्टुम् इति भावः । असल बलमिति जातिवाचकेन अन्तवाक्यस्यस्थेन पदेन सर्ववाक्यसमम्वयात् जातिगतान्तदीपकमिदम् ॥

त्वया नीलोत्पलं कर्णे स्मरेणाकं शरासने । कामेन शरासने अक्षं, मयापि मरणे चेतः चित्तम् एतत् श्रयम् समं युगपत् हृंतम् ॥

क्रियागतान्तदीपकसाह—त्वयेतित ॥ त्वया करणे नीलोत्पलं स्मरेण कामेन शरासने अक्षं; मयापि मरणे चेतः चित्तम् एतत् श्रयम् समं युगपत् हृंतम् ।

मयापि मरणे चेतन्यमेतत् समं कृतम् ॥

शुक्लः श्वेतार्चिषो वृद्धयै पक्षः पञ्चशरस्य सः । स च रागस्य रागोडपि यूनां रत्युत्सवाश्रियः ॥

शुक्लः पक्षः श्वेतार्चिषः श्वेतकिरणस्य चन्द्रस्य वृद्धयै भवति, सः पक्षः पञ्चशरस्य कामस्य वृद्धयै, स च कामः रागस्य अनुरागस्य रागः (वृद्धि) अपि यूनां तरणानां रत्युत्सवे श्रियः वृद्धयै ।

इत्यादिदीपकत्वेडपि पूर्वपूर्वैच्यपेक्ष्यगी । वाक्यमाला प्रयुज्यते तन्मालादीपकं मतम् ॥

इति जातिगुणवाचकैः सर्वैवाक्यैः न्वयैः पूर्वपूर्ववाक्यमपेक्ष्यमाणा वाक्यमाला वाक्यसमूहः प्रयुक्ता इति वाच्ये, इति भावः मालादीपकं मतम् ।

मालिनीव प्रति नायकस्योक्तिरियं । अत्रतवाक्यस्थेन कृतमति क्रियापदेन सर्ववाक्यसमन्वयात् क्रियागतान्तदीपकं मतम् । गुणदृश्याति गतेsन्तदीपके तु स्वयमेवनीयते ॥

अथ मालादीपकमाह—शुक्ल इत्यादि ॥

शुक्लः पक्षः श्वेतार्चिषः श्वेतकिरणस्य चन्द्रस्य वृद्धयै भवति, सः पक्षः पञ्चशरस्य कामस्य वृद्धयै, स च कामः रागस्य अनुरागस्य रागः (वृद्धि) अपि यूनां तरणानां रत्युत्सवे श्रियः वृद्धयै । इति अन्तर आदिदीपकत्वेऽपि आदिवाक्यस्थेन शुक्लः पक्षः इति जातिगुणवाचकेन सर्वैवाक्यैः न्वयैः पूर्वपूर्ववाक्यमपेक्ष्यमाणा वाक्यमाला वाक्यसमूहः प्रयुक्ता इति वाच्ये, इति भावः मालादीपकं मतम् । तथा चोक्तदीपकस्य पूर्वपूर्वसापेक्षोत्तरवाक्यगतस्वं मालादीपकस्मिति तात्पर्यम् ॥

अवलेपमनङ्कस्य वर्धेयुर्न्त बलाहका: । कर्शयन्ति तु घनस्य मारुतादूतरशीकरा: ॥

विरुद्धार्थदीपकं निरूपयति-अवलेपामिति ॥ बलाहका मेघा: भनजस्य कामस्य अवलेपं वर्धयन्ति, घनस्य प्रोशमस्य तु धवलेपं कर्शयन्ति प्रोशं कुशीकुवैन्तीयर्थ: । मारुतादूतरशीकरा इति बलाहका इति पदस्य विशेषणम् । अन्न अवलेपपदेन बलाहकपदेन च वर्धनकर्शनरूपयो: क्रिययो: संयुक्ते अन्विते, तत्तत्स्थात् विरुद्धार्थदीपक- स्मिदम् । एतच्च आदिवाक्येन अवलेपामिति पदेन बलाहका इति पदेन च सर्ववाक्यानुवयात बलाहकस्य जातिवाचकत्वात अवलेपास्य च गुणवाचित्वात आदिगतजातिदीपकयो: सद्भार: इति यथेस्म ॥

अवलेपपदेनात्र बलाहकपदेन च । क्रिये विरुद्धे संयुक्ते तद्विरुद्धार्थदीपकम् ॥

एकार्थदीपकसुदाहरति—हरतीत्यादि ॥ असौ जलधरावली आशानां दिशाम् आभोगं विस्तारं हरति, ज्योतिषां गणं गृह्णाति, अद्य मे मम प्राणांश्र

हरत्याभोगं विश्तारं हरति, ज्योतिषां गणं गृह्णाति, अद्य मे मम प्राणान्सौ जलधरावली ॥

अनेकशब्दोपादानात् क्रियैकैवात्र दीप्यते । ययो जळधरावल्या तस्मादेकार्थदीपकम् ॥ हृद्यगन्धवहासुज्ञासु तमालश्यामलत्विषः । दिवि भ्रमन्ति जीमूताः सुवि.चैते मतकुज्जाः ॥

अत्र अनेकेषां शब्दानां हरति गृह्णाति आदत्ते इति क्रियावाचकानाम् उपादानात् ग्रहणात् अपि चात्र उहनीयः । यतः जळधरावल्या एका एव क्रिया एकार्थकत्वात् क्रियाणामेव श्र्रियात्वा चकप दानामिति भावः दीप्यते, तस्माद् एकार्थदीपकमिदम् ॥ स्रिष्ठार्थदीपकमुदाहरति—हृद्येति ॥ हृद्यः शीतलत्वात् मनोरमः गन्धवहो येषु ते, इति जीमूतविशेषणम् । हृद्यं गन्धं मदजनितं वहन्तीति तथोक्ता इति मतकुज्जविशेषणम् । हृद्यगन्धवहाः तमालवत् इयामलाः त्विषः कान्तयः येषां तादृशा जीमूताः दिवि आकारो, पृथक् मतकुज्जा श्र सुवि भ्रमन्ति । अत्र धमैः

भ्रमणेनैव सम्बन्ध इति श्लिष्टार्थदीपकम् ॥

अननेनैव प्रकारेण शेषाणामपि दीपके ।

विकल्पानामवगतिरिविषातथ्या विचक्षणैः ॥

इति दीपकचक्रम् ।

अथावृत्तौ पदादृत्तिरियमथावृत्तिरेव च ।

दीपकस्थान एवेषमलङ्कारत्रयं यथा ॥

साधारणैः हृदयगन्धर्वतत्त्वादिभिः अभिज्ञानामू अभ्रागां तथा दन्तिनतनामू एकया अङ्गणक्रियया पूव चाक्यद्वये सम्बन्ध दृष्टि श्लिष्टार्थदीपकं हृदयगन्धवतत्त्वरूप-श्लिष्टार्थेस्व प्रकटनात् इति भावः ॥

दीपकं संहरति—अननेति ॥ अननेत पूव प्रकारेण वैचित्र्यविशेषवशेन दीपके शेषाणाम् उत्कृष्टवशिष्ठानां विकल्पानां भेदानाम् अवगतिः ज्ञानं विचक्षणैः सुधीरः विधातव्या ॥

इति उत्तविधं दीपकानां चकं समूहम् ।

अथ आावृत्तिं निरूपयति—अर्थावृत्तिरिति ।। दीपकस्थाने दीपकस्य सम्भवे अर्थावृत्तिः पदादृत्तिः उभयावृत्तिश्च इदम् अलङ्कारत्रयम् इष्टं कविमिरिति शेषः । अर्थस्य एकस्य वाक्यार्थस्य आवृत्तिः वाक्यान्तरे पुनरुपस्थितिः पदादृत्तिः; वाक्यान्तरीयपदस्य वाक्यान्तरे पुनरुपस्थितिः; उभयावृत्तिः वाक्यार्थस्य पदस्य

विकसन्ति कदम्बानि स्कुटन्ति कुटजदुमाः। उन्मीलन्ति च कन्दलयो ददान्ति ककुभानि च ॥

अर्थो‌उ‌त्रिमुदाहरति—विकसन्तीति ॥ कदम्बानि विकसन्ति कुटजदुमाः स्कुटन्ति, कन्दलयः उन्मीलन्ति ककुभानि ददान्ति । वर्षा‌ऋतौ‌ऐन‌ऐन‌इद‌इपदं भिन्नप्रकृतिकमपि एकार्थकेन‌एति अर्थस्य पुनरावत‌न्न‌आत‌ अर्थो‌उ‌त्रिरियम् ॥

उत्कण्ठयति मेघानां माला बृन्दं कलापिनाम्। यूनां चोत्कण्ठयतः प्रेमः मकरध्वजः यूनां मानसम् ॥

पद‌अ‌त्रिम‌आह—उत्कण्ठयतीति ॥ मेघानां माला कलापिनां बृन्दम् उत्कण्ठयति च यूनां मानसं मकरध्वजः प्रेमः उत्कण्ठयति इति पदस्य आनन‌दोदो‌य‌आत‌ दिद‌क्ष‌या उद्री‌ईकरण‌रूपो‌अर्थः, अपरम् उत्कण्ठयति इति पदस्य औत्सुक्य‌रशी‌करण‌रूपो‌अर्थः तस्मात् उत्कण्ठयति इति पद‌अ‌त्र‌स्य पुनर‌आ‌क्तिः न तु अर्थे‌ऐति पद‌अ‌क्तिः ॥

जितवा विश्वं भवानत्र विहरत्यवरोधनैः । विहरत्यमरोरमिस्से रिपुश्रगों दिवं गतः ॥

इत्यावृत्तिगणः ।

प्रतिषेधोक्तिरक्षेपस्त्रैकाल्यापेक्षया त्रिधा । अथाश्रमा पुनरक्षेप्योद्दाननिरासवतां सतां ॥

119. "Having conquered the Universe, your honour sports here with the ladies of the harem and the entirety of your enemies have gone to Heaven to sport with the apsaras. (This is an exmple of ubhayavrtti or repetition in both word and meaning). Thus ends the subsection on Avrtti or repetition.

उभयावृत्तिमाह—जितवेति । अलं सुवि भवानू विश्वं जितवा अवरोधनैः अनन्तःपुरिकाभिः विहरति, ते तत्र रिपुश्रेणीः दिवं गताः सनू अप्सरोभिर्विहरति युद्धमरणे स्वर्गोल्लासादप्सरःप्राप्तिरिति भावः । अत्र विहरतीति पदस्य तदर्थस्य च उत्तरवाक्ये पुनरादृत्तेः उभयावृत्तिरिति बोध्यम् ॥

वृत्ति उक्तप्रकारः आद्योत्तरगद्यारस्य गणः प्रभेद इत्यर्थः ।

आक्षेपं निह्नुपयति—प्रतिषेधेति ॥ प्रतिषेधस्य उक्तिः कथनं न तु तत्वतः प्रतिषेधः, तार्तिकरवैचित्र्याभावात् अलंकारत्वभावप्रसङ्गात् इति भावः । आक्षेपः प्रतिषेधाभास इत्यर्थः । उक्तस्य आक्षेपपुराणे, 'प्रतिषेध इवैष्यो विशेषाभिधित्सया, तमाक्षेपं ब्रुवन्नि'ति । स च त्रैकाल्यापेक्षया त्रैकालिकवस्तुगतत्वेन त्रिधा वतंमानाक्षेपः अतीताक्षेपः भविष्यदाक्षेप इति अस्या च त्रिविधस्यापि आक्षेपस्य पुनः आक्षेप्यस्य आक्षेपविषयस्य भेदात् अनन्तता अनम्तप्रभेद इत्यर्थः ॥

अनङ्गः पञ्चभिः पुष्पैर् विश्वं व्यजयविषुभिः । इत्य सभ्भाव्यमथवा विचित्रा वस्तुशक्तयः ॥

वृत्ताक्षेपं निर्दिशति—अनङ्ग इत्यादि ॥ अनङ्गः कामः द्रु शुमिर् बाणभूतैः पञ्चभिः पुष्पैः अरविन्दादिभिः । उक्तञ्च ‘अरविन्दमशोकञ्च चूतञ्च नवमल्लिका । नीलोत्पलञ्च पञ्चैते पञ्चबाणस्य साधकाः’ इति । इति विश्वं व्यजयत विजितवान् इति असम्भाव्यम् अभाविश्वास्यमित्यर्थः । तथाच विजेतुस्तावदनङ्गस्य बाणानाञ्च पञ्चसन्धता तेषाञ्च पुष्पमयत्वं न तु दृढत्वं जेतव्यथाञ्च प्रकाण्डपदाथ्र्थे विश्वमिति विजयो श्रद्देय एवेति भावः । अथवा वस्तूनां पदार्थानां शक्त्यः विचित्राः आचिन्त्यास्तह्पाः, वस्तुशक्त्या सर्वमेव सम्भाव्यते इति तत्समू ॥

प्रवृत्तैर् यदाक्षिप्तं वृत्ताक्षेपः स ईदृशः ॥

प्रवृत्ता जाता अनङ्गस्य विश्वजयासम्भाव्यत्वबुद्धिः हेतुबलाद् वस्तुशक्ते यत् आक्षितं प्रतिषिद्धा, अतः ईदृशः एष इत्यर्थः सः प्रसिद्धः वृत्ताक्षेपः वृत्तस्य अतीतस्य सञ्जातस्य हेतोः असम्भवबुद्धिरूपस्य आक्षेप इति ॥

कुतः इदंबहवः करणं करोऽपि कलभाषिणि ! । किमपाङ्गमप्यां प्रथमस्मिन् कर्मणि मन्यसे? ॥

वर्तमानाक्षेपमुदाहरति—कुत इत्यादि ॥ हे कलभाषिणि! करणे कुव्लयं नीलोत्पलं करोऽपि धारयसि कुतः कस्याद् आक्षिन्तं कर्मणि करणशोभाकर्मणि मन्यसे? ।

स वर्त्मानाक्षेपोडयं कुर्वीतेबासितोत्पलम् । कर्णे काचित् प्रियेएवं चाटुकारेण रुघ्यते ॥

अपाङ्गं किम् अपर्याप्तम् अक्ष्षमं मन्यसे? अपाङ्गेनैव करणशोभासम्पादनात् कुवलयधारणं ह्यर्थमिति भावः । सः अयं वर्त्मानाक्षेपः, यतः असितोत्पलं नीलोत्पलं करणे कुवती एव न तु कृतवती वा करिष्यन्ती काचित् नायिका चाटुकारेण प्रियेण एव हन्यते प्रतिषिष्यते । अतोडत्र वतंमानाक्ष्यं असितोत्पलधारणस्य आक्षेपात् वर्तमानाक्षेप इति भावः

सत्यं ब्रवीमि न त्वं मां दृष्टुं वक्ष्म ! लप्स्यसे । अन्यचुम्बनसंक्रान्तलाक्षारकेण चक्षुषा ॥

हे वक्ष्म! सत्यं ब्रवीमि, त्वम् अन्यस्या नायिकाया: चुम्बनेन संक्रान्तया लाक्षया रक्तेन चक्षुषा मां दृष्टुं न लप्स्यसे मदशनं न प्राप्स्यसीत्यर्थः । अत्र अतिमनस्विनी अतिमानवती काचित् नायिका कदाचित् अस्य नायकस्य अपराधो भावो भविष्यतीति आक्षेप्य यत् एवं नायककम् अधुनैव नायिकान्तरप्रसक्तौ निषिद्धवती अतः अयं स प्रसिद्ध: भविष्यतः नायिकान्तरानुरागस्य आक्षेपात् प्रतिषेधात् भविष्यदाक्षेप इति निष्कर्षः ।

सोऽयं भविष्यात्क्षेप: प्रागेवाहिमनस्विनी । कदाचिदपराधोडस्य भावीलेवमरुन्त् यत ॥

भविष्यदाक्षेपमाह—सत्यमित्यादि ॥

तव तन्वङ्गि ! मृदुमध्येपु मादवंम् । यदिसत्यं मृदून्येष किमकाण्डे हजन्ति माम् ॥

हे तन्वङ्गि ! तव अङ्गेषु मादवं मृदु स्थितं मध्यत्र, यदि सत्यं तव अङ्गानि मृदूनि एव, तदा अकाण्डे अकस्मात् मां किं हजन्ति तापयति । अत्र कामुकेन एतदेव उक्तं पुण्येन इत्यर्थः तद्विरोधिना कमेणा तापनरूपेण अकुनाया गात्रस्य मादवम् आक्षिप्सं प्रतिषिद्धं तस्मात् अयं धर्मस्य मादवरूपस्य आक्षेपात् धर्माक्षेपः ॥

धर्माक्षेपोऽयमाङ्गितमझननागात्रमादवम् । कामुकेन यदत्रैवं कमेणा तद्विरोधिना ॥

अत्र सा सुन्दरी नायिका वत्तते धर्माक्षेपमुदाहरति—सुन्दरीत्यादि ॥ इति शेषः न वा हृदयेषः विवेकः निःश्रयज्ञानं केन कथम् जायते न कथमपि यतः हि यतस्तरलं चञ्चलम् इत्तस्ततः विश्रमरहित्यर्थः प्रभामात्रं दृश्यते,

सुन्दरी सा ने वेतेव विवेके केन जायते । प्रभामात्रं हि तरलं दृश्यते न तदाश्रयः ॥

आक्षेपस्या भेदानामाननैयेडपि कविंचित् भेदान् दर्शयिष्यन प्रथमं धर्माक्षेपमाह—तवेत्यादि ॥

धर्म्यांकशेपोड्यसाक्षेपो धर्मी धर्मे प्रभाहयम् ।

अनुज्ञायैव यदूपमलयाश्रयं विवक्षता ॥

चक्षुषी तव रज्येते सकुरतयेऽरपल्वत्रः ।

भ्रुवौ न भ्रुकुटी न तथाप्यभुट्टक्षान्ति मे भयम् ॥

स एष कारणाक्षेपः प्रधानं कारणं भियः ।

तस्य प्रभामात्रस्य आश्रयः आधारभूता नायिका न अत्र श्रयाश्रयं रूपं विवक्षता ।

अत्र नायकेन प्रभाहेतुं धर्ममसं अनुज्ञाय एवं संशयात्मकैव धर्मी तदाश्रयभूता नायिका आक्षितः प्रतिबिद्य इति अयं धर्म्याक्षेपः ।

नायकेन प्रभाहेतुं प्रभातृपं धर्ममसं अनुज्ञाय एवं संशयात्मकैव धर्मी तदाश्रयभूता नायिका आक्षितः प्रतिबिद्य इति अयं धर्म्याक्षेपः ॥

कारणाक्षेपसुदाहरणति——चक्षुषी इत्यादि ॥ तव चक्षुषी रज्येते आरक्ते भवन्तः, अधरः पल्लव इव सकुरति, भ्रुवौ च असौ चक्रीकृतौ, तथापिं भयकारणे सत्यपि त्वर्यः अदुष्टस्य निरपराधस्य मे भयं नास्ति ।

अत्र पटीयसा सुनिपुणेन प्रियेण मिथः प्रधानं कारणं स्वापराधः निजकृतदोषः यतः यस्मात् निषिद्धः अतः एषः स प्रसिद्धः कारणाक्षेपः ।

अत्र न भयम् अस्सीति कथनेन भयरूपकार्यस्य प्रतिषेधात् अयं कार्याक्षेपश्रेयानयोः सद्कूरः । विभावना च सकुरतया लक्ष्यते, ‘विभावना विना हेतुं कार्योत्पत्तिरियदुच्यते’ इति तल्लक्षणात् ।

अत एव अत्र ‘अतद्रूपयाणामेव सद्कूर इति ज्ञेयम् ॥

स्वापराधो निषिद्धोडत्र यत्तु प्रियेण पट्टियसः ॥ १३२

कार्योक्षेपं दर्शंचयति—दूरे इत्यादि ॥ प्रियतमः दूरे तिष्ठति हृदि शेषः, सः अन्य जलदागमः वर्षासमयः आगतः, यतः फुल्लाः निचुलाः स्थलवेतसाः दृश्याश्र, तथापि न मृतता च आसि, नु वितर्कें, किमिदम् अत्यसम्भाव्यमिदम् इति भावः, विरहिण्युत्तिविनोदम् । अत्र तथा कारणं दारुणं जलदागमम् उपन्यास्य कार्यस्य मरणस्य निवर्तंनात् प्रतिषेधात् सः प्रसिद्धः कार्योक्षेपोऽयम् । अत्र सति कारणे 'फलस्य' मरणस्य अभावकोतिनात् विशेषाक्षेपः । तदुक्तं दर्पणकारणं, 'सति हेतौ फलाभावे विशेषोक्तिस्था द्विधा' इति तदनयः सङ्करः इति बोध्यम् ॥

दूरे प्रियतमः सोडयमागतो जलदागमः । दृश्याश्र फुल्ला निचुला न मृतता चासिम किन्विदम् ॥ १३३

कार्योक्षेपः स कार्यस्य मरणस्य निवर्तंनात् । तदकरणोपन्यास्य दारुणं जलदागमम् ॥ १३४

न चिरं मम तापाय तव यात्रा भविष्यति ।

अनुराक्षेपमुदाहरति—नेत्यादि ॥ तव यात्रां प्रवासगमनं मम चिरं तापाय न भविष्यति, विरहेण मम झटिति प्राणात्ययस्य अवश्यम्भावादिति भावः । यदि स्वं यास्यसि तदा यातदयं याहीत्यर्थः; ते सव श्रात्र मद्दिषये भ्राराङ्क्या भलुम् ।

यद् यात्रासि यातव्यमलमाशङ्क्याडनु ते । इत्यनुज्ञामुखेनैव कान्तस्याक्षिप्यते गतिः । मरणं सूच्यन्न्यैव सोडनुज्ञाक्षेप उच्चते ॥ धनक्षयं बहु लभ्यं ते सुखं क्षेमञ्च वस्त्रंति । न च मे प्राणसन्देहस्तथापि प्रिय ! मा गा: ॥ इत्थम्चक्शाणया हेतून प्रिययात्रानुबन्धनः ।

अत्र विरहवेदनया मरणं सूच्यन्न्या कयाचित् भतनुज्ञामुखेन विदेहगमनानुमल्या एवं कान्तस्य गतिः विदेहगमनमू आक्षिप्यते निषिध्यते, अतः सः अनुज्ञाक्षेप इत्युच्यते ॥ प्रभुस्वाक्षेपसुदाहरति—धनक्षयेत्यादि ॥ हे प्रिय ! ते विदेशगमने इति अज्ञादायां बहु धनं सुखञ्च तथा वस्त्रंनि पथि क्षेमञ्च लभ्यम्, अत्र च मे प्राणसन्देहः न तव् विदेशप्रयागमनस्य बहुधनलाभाभ्यां च सम्भावादिति भावः, तथापि मा स्म गा: मा वच्च अत्र प्रिययात्राया: प्रियस्य विदेशगमनस्य अन्बन्धनः पोषकान् हेतून् आचक्शाणया कीर्त्यन्या 'कयाचित् स्वाधीनपतिका या एवं प्रभृतवैन स्वाधीनतया एक पतिः सुतः विदेशागमनात् निवर्तिंत: तस्मात् यत् प्रसुत्वाक्षेप उच्चते ॥

अनादराक्षेपसुदाहरति—जीवितेत्यादि ॥ हे कान्त ! मम जीविताशा जीवनेच्छा बलवती दीर्घकालं जीवितुमिच्छामि इत्यर्थः धनाशा मम दुर्बला तद

प्रभुत्वेनैव रुदतस्तत् प्रभुत्वाक्षेप उच्चते ॥ जीविताशा बलवती धनाशा दुर्बला मम । गच्छ वा तिष्ठ वा कान्त! स्वावस्था तु निवेदिता ॥

आशीर्वचनाक्षेपमुदाहरति—गच्छेत्यादि ॥ हे कान्त! गच्छसि चेत् तव पन्थानः शिवाः निर्विघ्नाः सन्तु, किम्तु, यत्नं भवान् गतः तल्लैव ममापि जन्म भूयात्, अयं भावः तव गमनानन्तरमेव मम मरणं भविष्यति,

प्रभुत्वेनैव रुदतस्तत् प्रभुत्वाक्षेप उच्चते ॥१३८॥

जीविताशा बलवती धनाशा दुर्बला मम । गच्छ वा तिष्ठ वा कान्त! स्वावस्था तु निवेदिता ॥१३९॥

विदेशागमनं धनलाभो भाविष्यति इत्येषा आकांक्षा मम नास्तीयर्थः भतः गच्छ वा तिष्ठ, स्वस्थ अवस्था अभिप्राय इत्यर्थः निवेदिता कथिता । इह रक्तया अनुरागिण्या प्रियप्रयाणं परुन्धत्या वार्तयनत्या कयाचित् यत् यस्मात् अनादरवत् अनास्थान्यस्तकं वचः प्रयुक्तम् भतः असौ अनादराक्षेप इति ॥१३९-१४०॥

प्रियप्रयाणं रुन्धत्या प्रयुक्तमिह रक्तया ॥ गच्छ गच्छसि चेत् कान्त! पन्थानः शिवास्ते शिवाः ॥१४०॥

गच्छ गच्छसि चेत् कान्त! पन्थानः शिवास्ते शिवाः ॥१४१॥

ममापि जन्म तत्नैव भूयाद् यत्र गतो भवान् ॥

इत्याशीवैचनाक्षेपो यदाशीवांदवस्तुना । स्वावस्थां सूचयन्न्यैव कान्तयात्रां निषिध्यते ॥

अत्र प्रियतम गमन प्रसङ्गे प्रियतमा आशीर्वचन रूप से अपने प्रियतम के गमन का निषेध करती है ।

यदि सत्यैव यात्रा ते काव्यन्या म्रियतां त्वया । अहं रन्ध्रापेक्षेण म्रियुना ॥

यदि इत्यादि । यदि ते कान्तयात्रा सत्यैव तदा त्वया अन्या कापि प्रियतमा म्रियताम् अन्विष्यताम् । अहं रन्ध्रापेक्षण छिद्रानुसन्धायिना मृत्युना अप्यैव न तु कालान्तरे, कदा आकान्ताऽस्मि, अथैव मम म्रयुभविष्यति इति भावः ।

इत्येष परुषाक्षेपः परुषाक्षरपूर्वकम् ।

इत्येष परुषाक्षेपः परुषाक्षरपूर्वकम् ।

मत्तया क्षण अवश्यं जन्म भविता तत्ु तत् सक्रिधौ भवति चेत् पुनस्तद्श्रों लप्स्ये इति । अथ आशीर्वादवस्तुना आशीर्वचनरीत्या स्वावस्थां सूचयल्या कान्तया यत्र यस्मात् कान्तस्य यात्रा विदेशागमनं निषिध्यते अतः अयम् आशीर्वचनाक्षेपः ॥

परुषाक्षेपमुदाहरति—यदीत्यादि ॥ यदि ते तत्र यात्रा ॥विदेशागमनं सत्यैव, तदा त्वचा अन्य कान्त तमि प्रियतम म्रियताम् अन्विष्यताम् । अहं रन्ध्रापेक्षेण छिद्रानुसन्धायिना मृत्युनाऽप्यैव न तु कालान्तरे, कदा आकान्ता अस्मि, अथैव मम म्रयुर्भविष्यति इति भावः ।

दूत्यादर्शनादि पूर्वक प्रियतमस्य विदेश गमन रूप कान्तयात्रा का निषेध परुषाक्षेप अलङ्कार होता है ।

कान्तस्वाक्षिप्यतेऽस्मात् प्रस्थानं प्रेमनिग्रया ।

कयाचित् परुषाक्षरपूर्वकं निष्ठुरवचनमुक्त्वा इत्यत्र यस्मात् कान्तस्य प्रस्थानं

गन्ता चेत् गच्छ तूर्ण ते कर्णौ यान्ति पुरारवाः ।

विदेशगमनम् । आक्षिप्यतेऽत्र निषिध्यते अतः एष परुषाक्षेपः ॥

आर्तेबन्धुमुखोद्गीर्णाः प्रयाणपरिपन्थिनः ॥

साचिव्याक्षेपसुदार्हति—गन्तेत्यादि ॥ हे कान्त ! गन्ता गामी चेत्

साचिव्याक्षेप एवं चेदत्र प्रतिषिध्यते ।

गामिष्यसि यदोर्थे भविष्यदर्थे तत्र । तूर्ण गच्छ आर्तानां शोकाकुलानां 'मन्मथ-

प्रियप्रयाणं साचिव्यं कुर्वीतेऽनुरक्तया ॥

नेनेति भावः, बन्धूनां मुखोद्गीर्णा मुखोच्चरिता: प्रयाणपरिपन्थनः विदे शयात्राप्रति-

गच्छेति वकुमिच्छामि स्वप्रियं मद्रियैषिणी ।

रोधिनः रचाः मन्य्रयुसूचका वर्णाः ते कर्णा पुरा यान्ति श्रवणगोचरीभवि-

ध्यान्ति हृदयथः । पुरारवाः भविष्यदर्थे लदृ । अत्र अनुरक्तया कयाचित् साचिव्यं

सहायर्तां तूर्ण गच्छेत्यनेनेति भावः । कुर्व्वेता यत्र यस्मात् प्रियप्रयाणं प्रियस्य

विदेशयात्रा प्रतिषिध्यते अत एव साचिव्याक्षेपः ॥

यस्माक्षेपं निरूपयति—गच्छ्छेत्यादि ॥ वक्तुम्रियं त्वव अनुकूलं गच्छ

इति वचः वकुम् इच्छामि, किन्तु मुखात् मा गा इति मतम्रियैषिणी वाणो

निगंच्छति मुखाद्वाणी मागा इति करोमी किं ॥ यत्नाक्षेपः स, यत्नस्य कृतस्यानिष्टवस्तुनि ॥ १४८ ॥

निगंच्छति किं करोमी तव गृहे अवस्यातस्यैव मनःप्रियस्वाल् इति भावः । अन्र अनिष्टवस्तुनि गच्छेति गमनविधाने कृतस्यापि यत्नस्य विपरीतस्य फलस्य मा गतः इति वाणीमिःशरणरुपस् उत्पच्चेः जातत्वात् भनर्थकयोपदर्शनात् भनर्थसम्भव-व्योतनात् विदेशगमनमाक्षिप्यते इति भयं यत्नाक्षेपः ॥ १४८-१४९ ॥

विपरीतफलोत्पत्तेरानर्थक्योपदर्शनात् ॥ १४८ ॥ क्षणं दर्शैनविन्नाय पद्मस्पन्दाय कुष्यतः । प्रेम्णः प्रयाणं त्वं ब्रूहि मया तस्मैऽभिष्यते ॥ १४९ ॥

परवशाक्षेपसुदाह्रति—क्ष्णमिल्यादि ॥ हे कान्त! स्वयं क्षणं व्याप्य दर्शैनविन्नाय दर्शैनप्रतिबन्धकाय पद्मस्पन्दाय कुष्यतः । पद्मनयना नेत्रशोभ्ना स्पन्दनमपि असहममानात् प्रेम्णः अनुरागापरनाम्नः प्रणयात् प्रयाणं यात्रानुमान्ति ब्रूहि प्रार्थंय, मया तस्य प्रेम्ण, एवं इष्टम् दृश्यते । प्रेमाधीनाथा मम अनुझया भङ्ङं पतिं प्रति कस्याश्र्चिदुक्केरियम् । यत्न प्रेमपरतन्न्रया नायिकया अग्यार्थेस्य प्रेम्नः

तथा निषिध्यते यात्रेयमन्यार्थस्योपदर्शनात् ॥

सहिष्ये विरहं नाथ ! देहि अदृश्याक्ष्णां यथा ॥

हे नाथ ! तव विरहं सहिष्ये, मम अदृश्याक्ष्णां अदर्शनजनकं कज्जलविशेषं देहि, किं तत इत्याह—यद्यपि इ कन्दर्पः येन कज्जलेन भक्ते लिये नेत्रे यस्था: तादृशीं मां प्रहतुं न पर्यति, तव विरहे कन्दर्पों मां व्यथाविष्यति, यदि तस्याङ्गाङ्गा न स्ताल तदा तव प्रयाणे न द्रानिरिति भावः ।

यदृक्तनेत्रां कन्दर्पे: प्रहतुं मां न पर्यति ॥

दुष्करं जीवनोपायमुपन्यासोपरुध्यते ।

अत्र दुष्करं जीवनोपायं कामादर्शोन्जनकसिद्धौन्जनविशेषदानरूपं जीवनोपायमुपन्यास्य तदसम्भवात् पत्स्यु: प्रस्थानं विदेष्टयात्र उपरुध्यते

पत्स्यु: प्रस्थानमित्याहुरुपायाक्षेपमीदृशम् ॥

मतिग्रहणरूपस्य उपदेशोनात् उपदेशात् यात्रा कान्तस्य विदेष्टगमनं निषिध्यते इति अयं स: प्रसिद्ध: परवशाक्षेप: ॥

उपायाक्षेपमाह—सहिष्ये इत्यादि ॥

प्रवृत्तैव प्रयामिति वाणी वल्लभ! ते मुखात् । जयतापि वयेदानीं मन्द्प्रेम्णा ममास्ति किम् ॥ १५३

रोषाक्षेपमुदाहत्ये—प्रवृत्तैवेत्यादि ॥ हे वल्लभ ! ते तव मुखात् प्रयामि गच्छामि इति वाणी प्रवृत्ता उच्चरिता एव इहंशो प्रेम्णा तव प्रयाणं दूरापास्तं, तदर्थंकवाणी निःसरनमपि असम्भवमिति भावः, अतः अनुरागास्तादशोडपि त्वया अयतापि गच्छतापि स्वयं मम किम् भक्ति न किंमपि प्रथोजनमस्तीर्थः । अयतेति इति इण् गतावित्यस्मात् भावादिकात् निष्पन्नम् । अत्र उद्धिकेन अतिरिकेन शोभन प्रेम्णा नियतान्त्र्रत आत्मा यस्यास्ताहश्या संरध्या कुपिता कयाचित् प्रियेण आारुढम् उच्चुत्क प्रयाणं प्रियकृतविदेशगमनोद्योग इत्यर्थः यत् यस्मात् यस्सात् निषिध्यते अतः भयं रोषाक्षेपः

रोषाक्षेपोद्यमुद्रिकृतोेहनिर्यान्नित्रितातमनाः । संरध्या प्रियारुढं प्रयाणं यश्रिषिध्यते ॥ १५४

मुग्धा कान्तस्य यात्रोक्तिश्रवणादेव मूर्छ्छिता । बुध्वा वक्तिक प्रियं दृष्टा किं चिरेणागतेो भवान् ॥ १५५

मूर्छ्छाक्षेपं निहपयति—मुग्धेत्यादि ॥ काचित् मुग्धा कान्तस्य यात्राया विदेशगमनस्या उक्तिश्रवणात् एवं न तु विदेशगमनात् मूर्छ्छिता मोहं यात्लाया

इति तत्कालसम्भूतमूर्छ्छेयाखिद्यते गति: । कान्तस्य कातराक्ष्या यन्मूर्छ्छाक्षेप: स ईदृश: ॥ १५६

नाग्रातं न कृतं कर्णे जृम्भिमेषु न निपितम् । स्विद्यत्सु हीर्ष्यितास्मैव नीलोत्पलम् ॥ १५७

"The blue utpala flower has not been smelt; has not been placed in the ear by women nor has it been put in honey; it has merely wasted itself in the long utpala ponds of (your) enemies."

अस्मावनुक्रोशाक्षेप: सानुक्रोशमिवोत्पले ।

awaking (from the swoon) she sees her lover and says 'Have you at last come back?'

प्रास; अथ बुद्ध्वा संज्ञां लब्धवा बुश्रूतेति पाठे सज्जातचैतन्य: प्रियं दृष्ट्वा वक्ति भवान् किं कथं चिरेण आगत:, पूतादर्शं निलम्बं कृत्वा कथमार्गतोऽसीत्यर्थ: । इत्यलं तर्कालो गमनशवणकालै सम्भूता मूर्छा यस्था: तथा कातराक्ष्या मुगधया कान्तस्य गति: यत् आक्षिप्यते निषिध्यते स ईदृश:'मूर्छाक्षेप: ॥ १५६-१५७

अनुक्रोशाक्षेपं निरूपयति—नेत्यादि । तव द्विषां शत्रूणां शोभि: नीलम्रे उत्पले उत्पलं न आग्नातं न कर्णे कृतं मदयुनि च न निपितं सुतरां दोर्धिकासु एवं विशीर्णं विस्रस्तम् । अत्र राधिकविषया रतिरिदंश्वन्यातते, तेषां पराजयेन मरणात् पक्वार्धनार्हेति भाव: । अत्र उत्पले सानुक्रोशामिव सदयमिव तथा उत्पलस्य योत्स्यं वरम्। क्षीणकरत्वादिकं शयार्हं च विशेष्य शोच्याया अवस्थाया:

न्यायवत् कमे तद्योग्यं शोच्यावस्थोपदर्शनात् ॥

दृष्टान्तद्वारा हित-निग्रहान्ति-युक्तार्थ-प्रतिपादनम् ॥ अमृतात्मकत्वादि-निरूपणादि ॥

अमृतात्मनि पद्मानां द्वेष्टरि स्निग्धतारके । मुखेन्दौ तव यस्मिन्नपरेण किमिन्दुना ॥

अमृतात्मकत्वादि-निरूपणादि ॥

ईदृशे मुख्येन्दुराक्ष्मोर्गुणान् गौणेन्दुवाचिनः । तत्समान् दर्शयित्वेह स्लिष्टाक्षेपस्तथाविधः ॥

स्लिष्टाक्षेपप्रतिपादनति-——अमृतात्मकत्वादि ॥ अमृतस्यैव आदर्शे आत्मा स्वभावो यस्य तादृशे परमाह्लादके इत्यर्थः अनन्यत्र अमृतं जलं तदात्मकके, पद्मानां द्वेष्टरि पराजयकारिणि, अनन्यसदृशोचकसक्वात् कान्तौ तथा स्निग्धे तारके अक्ष्णिनोर्निके यस्य तस्मिन् तथा असिन्दु मुखेन्दौ सति अपरण इन्दुना किं न किमपि प्रयोजनमकुर्वर्थः । इत्थं तत्समान् तस्य मुखेन्दोः सदृशान् गौणन् आरोपितं यत् इन्दुः मुखमित्यर्थः तद्वतिनः तदीयात् गुणान् दर्शयित्वा मुख्यः इन्दुः आक्षितः प्रतिषिद्धः इत्यतत् तथाविधः तादृशः स्लिष्टाक्षेपः अयम् अस्य श्लेषमूलकल्वान् इति भावः ॥

अनुपमोगेन वापीषु विशोणित्तारूपायाः उपदर्शनान्नात् प्रदशनान्नात् असौ अनु-कोशाक्षेपः ॥

अथों न सम्भृतः कश्चिन्न विध्या काचिदिजिता । न तपः सक्रितं किञ्चिद् गतव्र सकलं वयः ॥ १६१

अनुशयाक्षेपसूचकत—अर्थ इति ॥ कश्रित् अर्थः धनं न सम्भृतः, काचित् विधा च न ब्रजिता, किञ्चित् तपः न सक्रितं सकलं वयक्ष गतम् । अन्न यस्मात् अनुशयोत्तरं परिशातापदलुं यथा तथा गतायुणा जीवन अर्थोजिनावेद्योऽवृत्तिदर्शितेव गतायुषा ।

अनुसायाक्षेपो यस्मादुतरयोततरम् । अर्थोजिनावेद्योऽवृत्तिदर्शितेव गतायुषा ॥ १६२

किमयं शरदम्बोदः किवा हंसकुलम्बकः । हतं नूपुरसंवादि श्रूयते तन्न तोयदः ॥ १६३

संशयाक्षेपसुदाहृत—किमित्यादि ॥ अयं किम् शरदम्बोदः, शारस्का-लौनः जलापगमात् शुष्कः मेघः; किनवा हंसानां कदम्वकं समूहः किन्तु नूपुरसंवादि श्रूयते, तस्मात् तोयदः मेघः न । अत्र अस्पष्टा घनजातियेन

धर्मेण हंससुलभेनास्पृष्टघनजातिना ॥

तादृशेन हंससुलभेन केवलहंससम्बन्धिना धर्मेण तादृशकतेन यत् यस्मात् संशय: निवर्त्यंते तस्मात् अन्य संशयाक्षेप: ॥ १६३-१६४

चित्रमााक्रान्तविम्बोडपि विक्रमस्ते न शाम्यति । कदा वा हरयते तस्मिरुदीर्णस्य हविर्भुज: ॥

अर्थान्तराक्षेपसुदिशति—चित्रामिति ॥ ते तव विक्रम: आक्रान्तं विश्वं येन तादृशोडपि न शाम्यति एतत् चित्रमााक्रय्यम् । वा अथवा उदीर्णस्य उद्भवस्य हविर्भुज: अग्ने: तृसि: कदा हृयते न कदापि इत्यर्थ: । इह शस्त्र तत्सधर्मण: तस्य विक्रमस्य धर्मण: समानधर्मस्य अर्थान्तरस्य हविर्भुकृत्यप्रभावरूपस्य दर्शनेात् प्रदर्शनेात् प्रकान्त: चित्रलमिति पदेन प्रस्तुत: विस्मय: यत् निवार्यंते, अयम् अर्थान्तराक्षेप: अर्थान्तरेण प्रस्तुतस्याक्षेपात् । अत्र राजविसयिणी रतिर्‌वचन्यते ॥ १६५-१६६

अयमर्थान्तराक्षेप: प्रकान्तो यन्निवार्यते । विस्मयोऽर्थान्तरस्येह दर्शनेात् तत्सधर्मण: ॥

१६४

This is samsayakshepa (or objection involving an expression of doubt); for the doubt is removed by stating a characteristic which is in a swan but which has no connection with clouds.

१६५

"It is a wonder that your prowess is not satisfied although it has traversed beyond the Universe, or why, when is satisfaction seen of the growing fire".

१६६

This is arthantarakshepa (or objection by stating another example) because the wonder caused by valour is denied by showing another example with a similar characteristic.

न स्तूयसे नरेंद्र ! त्वं ददासोति कदाचन । स्वमेव मत्स्य गृह्णन्ति यतस्वद्र धनमार्थिनः ॥ इलेवादाक्षेपः हेत्वाक्षेप इति स्मृतः । अनयैव दिशा ऽन्योडपि विकल्पः शक्य ऊहितुम् ॥

द्रिति आक्षेपचक्रम् । झेयः सोऽर्थान्तरन्यायसो वस्तु प्रस्तुत्य किन्त्वन । 167. "Oh king, you are not praised at any time that you give ; because mendicants take your wealth thinking it their own". 168. This and the like akshepa (or objection) are considered hetvakshepa (or objection with a reason). In this manner other varieties can also be inferred. Here ends the sub-section on Objection.

हेतावक्षेपसदृशोऽद्विति—नेत्यादि ॥ हे नरेंद्र ! र्वं ददासोति कृत्वा कदाचन न स्तूयसे, यतः अर्थिनः तवं धनं स्वं निजस्वास्वपदीकृतमेव गृह्णन्ति एतेन राज्ञोडतोव दानशीलतवं सूचितम् । इत्यत्र स्वमेवेति हेतुवशाद् प्रसुतरार्ज्ञावस्य आक्षेपात् हेत्वाक्षेपः अयंमू आक्षेपस्य हेतुसाध्यत्वात् । अनया एवं दिशा रीत्या अन्योऽपि विकल्पः झाक्षेपस्य भेदः ऊहितुं निरूपयितुं शक्यः धोमीकारोति श्लोकः । कारणाक्षेपं तु कारणस्येव आक्षेप इह तु कारणेन आक्षेप इत्यनयोर्मेद इति बोध्यम् ॥

169. In describing a certain object, the citation of another object which is capable of conveying the same. इति उत्तररूपमू आक्षेपाळङ्काराणां चक्रं समूहः ।

अर्थान्तरन्यासमाह—झेय इति ॥ किन्त्वन किंवपि वस्तु प्रकृतं प्रस्तुत्य उपन्यस्य तत् साधने प्रमाणोकरणे समर्थेऽस्य अन्यस्य अप्रकृतस्य वस्तुनः विषयस्य

तत्साधनसमर्थेऽस्य न्यासो योडन्यस्य वस्तुनः ॥

कोतिनं सः अर्थान्तरन्यासः जेयः । अत्र प्रस्तुत्य इति त्वाद्रव्येण प्रथमं प्रकृतस्य कोतिनं तत्सत्समर्थेऽस्य उपन्यास इति सुचिततम् । कदाचित् वैपरीत्यमपि इष्यते । भोजराजेन स विपरीतार्थान्तरन्यासोऽभिहितः । यथा, ‘प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । अवलम्बनाय दिनभर्तुः रसज्ञ पतिष्ठतः करसहस्रमपि’ति । अत्र पूर्वोक्तस्य पराजयस्य समर्थकंमपि प्रागुपन्यस्यते । वस्तुतः पूर्वोक्तस्य परोक्तस्य वा अप्रस्तुतेन समर्थनेनार्थान्तरन्यास इति निष्कर्षः । अत्र समस्तोऽर्थसमर्थकः; सामान्यविशेषभूतः; कार्यकारणविशेषैः सामान्यं वा विशेषेण वा यदि । कार्येऽपि कारणेनैव कार्य्यण वा समधयते । साधर्म्येणैतरेणार्थान्तरन्यासोऽस्तथा ततः ॥ इति । उदाहरणन्तु यथायथंमूहनीयम् इति ॥

विश्वव्यापी विशेषष्यः श्लेषाविद्वो विरोधवान् । अयुक्तकारी युक्तात्मा युक्तायुक्तो विपर्ययः ॥

अर्थान्तरन्यासस्य भेदानाह—विश्वव्यापीत्यादि ॥ विश्वव्यापी सर्वव्यातः विशेषष्यः असवर्गः; श्लेषाविद्वः श्लिष्टपदार्थवित्; विरोधवान् प्रकृतविरोधी; अयुक्तकारी अनुचितकार्यकर्ता युक्तात्मा औचित्ययुक्तः, युक्तायुक्तः-

उदाहरणमालेषु रूपकयकौ निदर्श्यते ॥

भगवन्तौ जगत्रेने सूर्याचन्द्रमसावपि ।

पद्य गच्छत् पवास्तं नियति: केन हक्यते ।

पथोमुच: परीतापं हरन्स्येव शरीरिणाम् ।

नन्वातमलाभो महतां परदु:खोपशान्तये ॥

कियदंशेन युक्त: कियता वा अयुक्त:; तथा विपर्यय: वैपरीत्यगुणयुक्त: । अथ्य अर्थान्तरन्याससह प्रयोक्तु हेत्येवमादिय: एवमप्रकारा: भेदा: विशेषा: लक्षिताः अनूद्यताः पशास्त्र उत्कृष्टेन्दां तादृशानाम् अन्येषाम्न रूपकस्य व्यक्रीकरणे वाक्यमाणा उदाहरणमाला निदर्श्यंते ॥

विश्वव्यापिनमुदाहरति — भगवन्ताविति ॥ भगवान्तौ षट्दैश्वर्यशालिनौ जगतां नेले नयनस्थपौ सूर्याचन्द्रमसौ अपि 'का कथा अन्येषामिति अपिना सूच्यते । असतं गच्छत एव, पद्य । हममथं समर्थ्यंते नियतिरिति— । केन नियतिभोनिय भङ्क्यते आातङ्क्यते ने कानपि स्थित: । अत्र चतुर्थपादिवाक्यरूपस्थ समथैकस्थ विश्वव्यापिनं ब्रह्मादिकोटिपर्यन्तानां सर्वेषामेव नियस्यधोनत्नात् इति सामान्येन पूर्वोंक्तिपादगतवाक्यस्थ विशेषस्थ समथनात् विश्वव्यापिनामथों- नतरन्यास: ॥

विशेषस्यमुदाहरति—पथोमुच इति ॥ पथोमुच: जलदा: शरीरिणां परोतापं हरन्स्येव । उत्कमर्थ समथंयति—नन्विति महताम्, आत्मलाभ: जन्म-

उत्पादयति प्रीति मलयमारुतः । ननु दाक्षिण्यसम्पन्नः सर्वस्य भवति प्रियः ॥

मलयमारुतः लोकस्य प्रीतिम् उत्पादयति । तथाहि, दाक्षिण्यसम्पन्नः दाक्षिण्येन दक्षिणादिग्‌ सम्बन्धेन मलयस्य दाक्षिणात्यस्य वात् इति भावः । अन्यग्र 'भौदार्येण' सम्पन्नः युक्तः लोकः सर्वस्य प्रियोन भवति ननु । अत्र श्लोकमूलत्वेनोत्तरवाक्यस्य पूर्ववाक्यसमर्थनाद् श्लेषाविद्धनामार्थान्तरन्यासः ॥

अनुग्राह्यति हि परान् सदोषोडपि द्विजेश्वरः ॥

एष निशाकरः मलिनोऽपि सक्रल्कोऽपि जगत् आनन्दयति । तथाहि । द्विजेश्वरः ब्राणणश्रेष्ठः सदोषोऽपि परान् राजवेन द्विजेश्वराबुग्रहणपेण सामान्येन विशेषस्य समर्थनं तच्च सदोषत्वाल्लोकवरूपयोर्विशिष्टधर्मयोः सामानाधिकरण्यात् विरोधयुक्कमिति विरोधवदर्थान्तरन्यासः ॥

मधुपानक्लात् कण्ठाश्रिगीतोडयलिनां ध्वानि: । कडु भैवति कण्ठेस कामिनां पापमीडशम् ॥

अयुक्तकारिणमुदाहरति—मधुरादिति ॥ मधुपानेन क्लान्ते मधुरात् अलिनां अमराणां कण्ठात् निर्गत: ओद्यलिन: स्वनि: कामिनां करणस्य कटुरमैवति । तथाहि, पापं हृदशं दुःखद मिल्रथे: । एतेन कामिस्वस्य पापत्वमुच्यते । अत्र पापस्य दुःखद: रूपसामान्येनार्थेन मधुरस्यापि अमरस्वनिरूपविशेष्य समर्थनात् तस्य अयुक्त स्वत् अयुक्तकारिनामार्थोन्तरन्यास: ॥

अयं मम दहत्यकण्ठमभोजदलमस्तर: । हुताशनप्रतिनिधिर्दोहात्मा नतु युज्यते ॥

युक्तातमानमुदाहरति—अयमिति ॥ अयं हुताशनप्रतिनिधि: अमिसदृश: अम्भोजानां पद्मानां दले: संस्तर: शय्या सम अङ्गं दहति । तथाहि, दाह: दाह कतां भारमा स्वभाव: दाहकस्वरुपा प्रकृतिरियर्थ: अमेरिति शेष: युज्यते, अ? पद्मदलरूपशय्याया: हुताशनप्रतिनिधिवेन अङ्गदाहकरवं युक्तं इति सामान्ये विशेषस्य समर्थनात् युक्तात्मनामार्थोन्तरन्यास: ॥

क्षिणोति कामं शीतांशु: किं वसन्तोऽपि माम् ।

युक्तायुक्तमुदाहरति—क्षिणोतिर्वादि ॥ शीतांशु: कामं क्षिणोतु पीड यतु, तस्य कलाकिस्वात् परपीडनं युक्तमिति भाव:। वसन्त: किं कथं मां हुनो

मलिनाचरितं कमे सुरभेरनेकवसासम्प्रतम् ॥

तापर्य्यत । तथाहि, सुरभे: सुविख्यातनामघेयस्य अथच वसन्तस्य, मधौ कामदुयायान्न 'विलख्याते सुरभिद्रयोरिति'ति कोषः । मलिनेन पापिना आचरितं कर्म्म परपीडनरूपम् असाम्प्रतम् अयुक्तं ननु, भिन्न उत्त्कृष्टस्य अपकर्म्मकरणेन अयुक्तस्वम् इति युक्तायुक्तनामार्थान्तरन्यासः । सुरभेरपकृष्टस्य अपकर्म्मकरणेन युक्तस्वम् इति रिलयस्य क्लिष्टरवेग च श्रेष्ठाविद्योदपोडनययोः सदृरः ॥

कुसुदान्यपि दाहाय किमयं कमलाकरः । न हीन्दुगृपोष्मेषु सूर्यगृखो मुद्रभवेत् ॥ इत्यर्थान्तरन्यासचक्रम् ॥

विपर्ययसुदाहरणात—कुसुदानीति ॥ कुमुदान्यपि अतिशीतलामपितस्थं; दाहाय, दाहकान्त्यर्थः, अयं कमलाकरः पद्मोऽत्र सूर्यंगृद्वातात् । नातिशीतेषु इत्यर्थः, हीन्दुगृपेषु चन्द्रप्रकेषु उप्रेषु दाहकेपु इत्यर्थः; सूर्यगृद्यः सूर्यप्रकः न हि मृदु: भवेत् यस्य इन्दुपक्षोदपि क्रेशावहः तस्य सूर्यपक्षस्य केशावहवं किमु वक्य्यमिति भावः । भिन्न अयुक्तस्य कुसुदस्यापि अयुक्तकरणात् विपर्य्यनानामायमर्थान्तरन्यासः । स च इन्दुगृदसूर्यगृदापदवदितवाक्यरूपसामान्येन पूर्वार्धवाक्यरूपविशेषः समाधित इत्यवधेयम् ॥

इति उत्त्करलुपम् अर्थान्तरन्यासच चक्रं समूहः ।

शब्दोपात्ते प्रतिप्ते वा साधरये वस्तुनोद्देश्योः । तत्र यद् भेदकथनं व्यतिरेकः स कथ्यते ॥ गुणैरस्तुल्योऽसौ भेदस्तु पुष्टिवदर्शनं ते ॥

व्यतिरेकमाह—शब्दोपात्ते इति ॥ द्वयोर्वस्तुनोः उपमानोपमेययोः साधरये शब्दोपात्ते साधारणधर्मसंप्रतिपादकशब्दप्रयोगेण बोच्यते वा प्रतीते साधारणधर्मसंप्रतिपादनात् । व्यभनया सूच्यते यत् तत्र तयोरित्यैः वक्ष्यतैः सप्तमी । यत् भेदकथनं विशेषप्रतिपादनं स व्यतिरेकः कथ्यते । तथाच वक्ष्यतैः ‘उत्कर्षोंदाहरणानि वक्श्रग्रामाणि, अपकर्षोंदाहरणं दर्‌पणकारेणोक्तम् । यथा, ‘क्षीणः क्षीणोदपि शशी भूतोऽपि विध्वंसते नित्यम् । विरम प्रसोद सुन्दरि यौवनमनिर्वति यातु तु’ ॥ अत्र उपमेयस्य यौवनस्य उपमानात् चन्द्रादचिरस्थायी-स्वेनापकर्षः ॥

धैर्येलावण्यसौन्दर्य लवणमयस्वभाव, गाम्भीर्यं गुरगाह स्वभावस्वम् ॥ अगाधत्वञ्च इत्यादिभिरुणैः स्वम् उदन्वत् । समुद्रस्य तुल्योऽसि केवलम् इन्दुशेन अतिमनोहरेण इत्थंः वपुषा शारीरेण ते तव भेदः उदन्वत् इति श्रेषः । अत्र एकत्र उपमेये एव वर्णिना स्थितितेन धमेैण अतिमनोहरवपुष्मत्स्वरूपेण उपमयवर्तिनः उपमेयोपमानस्य स्थितस्य भेदस्य उदमेयोत्कर्षस्य उपमानापकर्षस्य चैतस्यः प्रतीतिविषयप्राप्ते: प्रतीतत्वात् । इत्थं: अयम् एकव्यतिरेकः, एकमात्रगतधर्मस्य एव उभयोर्मेदकत्वात् इति भावः ॥

तत्रैकव्यतिरेकमाह—धैर्येल्यादि ॥ धैर्येस् अनौद्यम् अनतिक्रान्त-वेलत्वञ्च, लावण्यं सौन्दर्यं लवणमयस्वभाव, गाम्भीर्यं गुरगाह स्वभावस्वम् ॥ अगाधत्वञ्च इत्यादिभिरुणैः स्वम् उदन्वत् । समुद्रस्य तुल्योऽसि केवलम् इन्दुशेन अतिमनोहरेण इत्थंः वपुषा शारीरेण ते तव भेदः उदन्वत् इति श्रेषः । अत्र एकत्र उपमेये एव वर्णिना स्थितितेन धमेैण अतिमनोहरवपुष्मत्स्वरूपेण उपमयवर्तिनः उपमेयोपमानस्य स्थितस्य भेदस्य उदमेयोत्कर्षस्य उपमानापकर्षस्य चैतस्यः प्रतीतिविषयप्राप्ते: प्रतीतत्वात् । इत्थं: अयम् एकव्यतिरेकः, एकमात्रगतधर्मस्य एव उभयोर्मेदकत्वात् इति भावः ॥

इत्येकव्यतिरेकोडयंधर्मेणैकत्र वर्तिना । प्रतीतिविषयप्राप्तौ भेदस्योभयवर्तिनः ॥

आभिन्नवेलौ गभीरावाम्बुराशिर्भवानपि । असाविक्कान्तस्वद्र्शित्वं चामीकृत्यावृतिः ॥

उभयव्यतिरेकोड्यमुभयोर्भेदकौ गुणौ । काष्ण्यं पिशङ्गता चोभौ यत् पृथगदर्शिताविह ॥

उभयन्वयतिरेकस्य उदाहरण—आमन्त्र्यादौ । अम्बुराशिः भवान् अपि उभौ अभिन्नवेलौ अनतिक्रान्तमर्यादौ तथा गम्भीरौ गुरुगभीरस्वभावः भगाङश्र इत्यर्थः । किन्तु असौ अम्बुराशिः अक्ष्णोः सङ्क्ष्षा: सामुद्रिकजलस्य कृष्णस्वादिति भावः, त्वं हु चामीकररुचिः काञ्चनवर्णः अतिसुन्दर इत्यर्थः । इह उभयोः उपमानोपमेययोः काष्ण्यं पिशङ्गता च इमौ उभौ भेदकौ भेदकारणे गुणौ यत् पृथक् दर्शितौ, अतः अयम् उभयन्वयतिरेकः उभयान्वितस्वादनयोरिति भावः ॥

तंव समुंद्र दुर्गारौ महासत्वौ पतेजसौ । अयन्तु युवयोरेंदः स जड़ात्मा पटुधन्वान् ॥

स, रव श्लेषरूपस्वात् श्लेषेश इति गृह्यताम् । साक्षेपक्ष सहेतुश्च दर्श्यते तदपि द्वयम् ॥

This is to be understood as saslesha (or panoromasiac) vyatireka; because it has the pan̄oromasiac form; then there is sakshepa vyatireka (differentiation with objection) and sahetu vyatireka (differentiation with reason). These two also will be illustrated (in verses 187-188 respectively).

सश्लेषव्यतिरेकसुदाहरति—तंवमित्यादि ॥ श्वं समुंद्रश दुवारौ हु दुर्घर्षः अवार्यंवेगवश्र, महासत्वौ सत्सु गुणाधिकः प्रबलजलजन्तुश्र, सतेjasौ महाप्रतापः सवादवानलश्र हत्स्यर्थः, अपयन्तु युवयोः मेदः स समुद्रः जड़ात्मा जलमयशरुपः शन्यान्त्र शीतलस्वभावः, भवांसु पट्टः सुनिपुणः अन्यन्र अतिवेगवान् । अन्र श्लेषकृतोः धमंयोः श्लेषरूपस्वाद् श्लिष्टत्वात् इत्यर्थः पृथक् सश्लेषव्यतिरेक इति न च अन्र साधारणधर्म्मां श्लिष्टस्वे सश्लेषव्यतिरेक इति वाच्यं तथात्वे सर्वत्रैव सश्लेषव्यतिरेकसंज्ञात् कचित् शब्दश्लेषस्य काचिद् अर्थश्लेषस्य सन्नावस्य दुवारत्वात् इति सुधीभिरभ्यध्यम् ' पुनरश्र अस्य मेददयं दर्श्यंते साक्षेपः सहेतुश्च, तदाहररगे तु अन्योन्यवक्ष्यमाणे इति ॥

स्थितिमानपि घोरोडपि रत्नानामाकरोडपि सन् ।

स्थितिमानिति । मकरालयः समुद्रः यतः मलिनः, अतः स्थितिमानम् अनुब्धितमर्यादः अपि, घोरोडपि गभीरोडपि अन्यद् दुरवगाहस्वभावोडपि तथाऽपि रत्नानाम् आकारः उत्पत्तिस्थानमपि अन्यत्र गुणरत्ननाम् आधारोडपि दृष्ट्यर्थं तव कक्षां सादृश्येन न यात्येव न प्रामोति एव ।

तव कक्षां न यात्येव मलिनो मकरालयः ॥ १८८

वह्न्र्पि मही कतक्नां शैलदीपसागराम् ।

सहेतुउ्यतिरेकमाह—वह्न्रिति ॥ सशैलदीपसागरां कृत्स्नां समग्रां मही वह्न्र्पि शेषः अनन्तः भुजङ्गानां पत्नगानाम् अथच विराजां, 'भुजङ्गो रटसरपयोः' इति कोषः ।

भर्तृभावाद् सुजङ्गानां शेष त्वत्तो निकृष्यते ॥ १८८

भर्तृभावात् स्वामित्वात् शेषः त्वत्तः निकृष्यते निकृष्टो भवति ।

शब्दोपादानसाहृश्यठयतिरेकोऽयमीहशः ।

अत्र सुजङ्गपदित्यादुपपद्यते । इदं शब्दोपादानसादृश्याद् यतिरेकमुक्त्वा प्रति यमानसादृश्यं निरूपयति—शब्दोपादानात् ।

इदं शब्दोपादानसाहृश्याद्यतिरेकमुक्त्वा प्रति यमानसादृश्यं निरूपयति—शब्दोपादानात् । शब्ददृष्ट्या साधारणधर्मे वाचकत्वं द्वुपादानेन यत् सादृश्यं

प्रतीयमानसादृश्ययोड्‌व्यस्ति सोड्‌व्यभिधीयते ॥

तस्य व्यतिरेकः कथम् पूर्वमेवप्रकारः । प्रतीयमानं सादृश्यं यत्र तादृशोऽपि व्यतिरेकोऽस्ति अघुना सः अभिधीयते इत्यन्वयः ॥

त्वन्मुखं कमलं चैति द्वयोरध्यनयोभिदा । कमलं जलसंरोहि त्वन्मुखं त्वदुपाश्रयम् ॥

तव मुखं कमलं, अनयोर्द्वयोः इति भिदा मेदः, कमलं जळसंरोहि जलरुहं स्वन्मुखत्वात् स्वदुपाश्रयं स्वदेवाधारम् । अत्र साधर्म्यस्य अप्रयोगेऽपि मुखकमलयोः साम्यं प्रसिद्धदिवचनात् प्रतीयते इति प्रतीयमानव्यतिरेकः ॥

अभ्रूविलाससमस्पृष्टमदरागं मृगेक्षणम् । इदन्तु नयनद्वन्द्वं तव तद्गुणभूषितम् ॥

अभ्रस्य ईक्षणं नयनम् अभ्रूविलासं भ्रूविलासरहितं तथा अस्पृष्टः मदरागो येन तादृशं अप्रासमध्यापानजनितलौहित्यमिलर्यः; तव इदं नयनद्वयं तव गुणभूषितं भूविलासयुक्तं सृष्टमदरागाढ्यं दृश्यते । अत्र उपमानमृगेक्षणोपमेंय नयनद्वयान्तां विरुद्धधर्मसंवस्वमेव दर्शितं सादृश्यं प्रतीयमानव्यतिरेकः ॥

पूर्वोक्तन भेदमात्रोक्तिरसिन्नाभिक्यदर्शनेम् । सहशब्दयतिरेकांश पुनरन्यः प्रदर्श्यते ॥ १९२

उक्तोदाहरणयोः फलं दर्शयति—पूर्वोक्तान्तेः ॥ पूर्वोक्तिन् उदाहरणे स्वनमुखसादृश्यं भेदमात्रस्य उपमानोपमेययोर्मेदकचमात्रस्योक्तिः, न तु उत्तरोत्तरस्य अपकर्षस्य च, भेदैक द्वितीय विहितधर्मांशयाः कारणभेदैक, अत्र तु आभियस्य उपमानोपमेययोरनिकरौष्ठचश्रुपद्य दर्शानम् । अत्र तु विरूद्धधर्मांशयास एव भेदकारणामित्यवधेयम् । अन्येषु सहशब्दतिरेकः प्रदर्श्यते उदाहरणे ॥ १९२

त्वन्मुखं पुण्डरीकं कुल्ले सुरभिगनिन्दितं । अमन्द्रमरमरवोजं लोळनेत्रं मुखन्तु ते ॥ १९३

सदृशव्यतिरेकं शब्दसुदाहरणति— त्वन्मुखमिति ॥ तव मुखं पुण्डरीकं फुल्ले विकसति, फुल्लस्वमेकत्र स्थितशोभितद्वयम् अन्यत्र प्रकाशमात्रं, तथा सुरभिगन्धनन, भ्रमर कुल्लस्वसुरभिगनिन्दत्वात् साधारण्यात् साधीयमत्र श्लेषः। अमन्द्रमरमरवरचं लोळनेत्रवच्च मुखच माधुर्यः सदृशमेव न तु विरुद्धमिति सदृशव्यतिरेकोऽयं शब्दः ॥ १९३

चन्द्रोऽयमम्बरोत्कसो हंसोऽयं तोयभूषणम् ।

सदृशव्यतिरेकमार्थसुदाहरति—चन्द्र इत्थे ॥ अयं अस्वरौत्कर्षः आकाराभूषणं चन्द्रः, अयं हंसः तोयस्य भूषणं, द्वयं नभः भाकाशं नक्षत्रमाळि.

नभो नक्षत्रमालोदमुत्फुल्लकुमुदं पयः ।

प्रतीयमानशौक्ल्यादिसाम्ययोगाद्द्रुहंसयः ॥ १९४

कुतः प्रतीतसादृश्योद्भवेदोदसि वियदम्बसः ।

पूर्वत्र शब्ददत्तं साम्यमुभयत्रापि भेदकम् ।

भृङ्गनेत्रादितुल्यं तत् सहशत्यतिरेकता ॥ १९५

ताराविराजितं पद्मं उदकुल्लानि कुमुदानि यक्ष्मिन् तादृशाम् । नभो नक्षत्रमालोदमिदसुक्कुमुदं पथ इति च पाठः कचित् दृश्यते ।

अत्र चन्द्रहंसयोराकाशपयसोः

उपमानोपमेययोः साधर्म्यमर्थतः प्रतीपते इति सदृशव्यतिरेक अर्थः ॥ १९४

अत्र चन्द्रहंसयोराकाशपयसोः

अक्षिनू चन्द्रोदयमित्यत्रे उदाहरणे प्रतीयमानं

वाचकशब्दप्रयोगात् अर्थे शौक्ल्यादिसाम्यं ययोः तादृश्योः चन्द्रहंसयोः प्रतीता प्रसिद्धा बुद्धियोग्रथात् ययोः वियदम्बसः आकाशजलयोः उपमानोपमेययोः भेदः कृतः दर्शित इति सदृश्यस्य शब्दानुपात्तत्वात् सदृशव्यतिरेक अर्थे इति भावः ॥

पूर्वत्रेति ॥ पूर्वत्र पूर्वस्मिन् खवमुखमित्यत्र उदाहरणे उभयत्रापि

उपमानोपमेययोरभोरपील्यत्वं शब्ददत्तं शब्दोपात्तं साम्यं भेदकं, भृङ्गनेत्रादि-

अमदृशामरखं लोलनेत्रवश्र तुरुयं बिम्बानुबिम्बतया साधर्म्यबोधकं, तत् तस्मात् सहशत्यतिरेकः शब्द इति भावः ॥ १९६

अरत्नालोकसंहार्यमवार्यं सूर्येरश्मिभिः । दृष्टिरोधकरं यूनां यौवनप्रभवं तमः ॥

यूनां यौवनप्रभवं तमः अन्धकारः भरत्नालोकसंहार्यं रत्नानाम् आलोकेन असंहार्यं हतुं अशक्यं सूर्य-रश्मिभिः अवार्यम् अनावर्यं तथा दृष्टिः चक्षुः ज्ञानग्र तस्या रोधः आवरणं तत्करम् । अत्र हेतवः पदोपात्तयोः सामान्यान्धकारयोः विरुद्धधर्मवकीर्तनेऽपि दृष्टिरोधकत्व-साम्यात् सजातीयव्यतिरेकः ॥

सजातिव्यतिरेकोडयं तमोजातेरिदं तमः । दृष्टिरोधितया तुल्यं भिन्नमन्यैरदृशिं यत् ॥

वद्यति—सजातीयोति ॥ यत् यस्मात् दृष्टिरोधितया तुल्यम् इदं तमः मोहरूपम् अन्यैः साधारणधर्मैः रत्नालोकहार्यत्वादिभिः तमोजातेः अनन्धकारजातितः भिन्नम् भेदांशं प्रदर्शितम्, अतः अयं सजातिव्यतिरेकः ॥

व्यतिरेकचक्षुष्म । प्रसिद्धहेतुयथावृत्त्या यत् किश्चित् कारणान्तरम् ।

विभावनां निरूपयति—प्रसिद्धोति ॥ यत्र वैचित्र्ये प्रसिद्धस्य विध्यातस्य हेतोः कारणस्य न्यायवृत्या स्वभावप्रदर्शनं यत् किश्चित् कारणान्तरं वा

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना ॥

करवं स्वरसिद्धस्यं विभाव्यं विशेषेण अभिनिवेशेन भाध्यं चिन्तनीयं सा विभावना । तथाच; प्रसिद्धं हेतुमन्तरेण फलोत्पत्तिदर्शनानात् तस्य यत् क्रियितं गूढकारणान्तरस्य वा सदुपपत्त्या स्वभाविकस्वस्य वा भावनावैचित्र्यं विभावनेऽति योज्यम् । दर्पणकारस्तु, 'विभावना विना हेतुं कार्योत्पत्तिरुद्यते' इत्याह ॥

अपीतक्षीरकदम्बममसंश्रुष्टामलाम्बरम् । अप्रसादितसुरद्वारम्भु जगदाखीनमनोहरम् ॥ २००

कारणान्तरविभावनानामाह—अपीत इति ॥ जगत् अपीता: अकृतमधुपानाः अथच क्षीरा: मत्ता: कादम्बा: हंसविशेषा यस्यिन् तत्, असंश्रुष्टं माजन्य्या अपरिष्कृतम् अथच भ्रमलं निर्मलं अम्बरम् आकाशं यस्यिन् तत्, तथाऽप्रसादितं केनाप्यपरिष्कृतम् अथच शुद्धम् भम्भु जलं यस्यिन् तथाभूतम् अतिपूर्व अतिमनोहरम् आसीदितम्वयः । भत्र प्रसिद्धस्य क्षीरस्वकारणस्य पानस्य, अमलत्वकारणस्य मार्जनस्य, शुद्धिकारणस्य प्रसादनस्य असम्भवेऽपि ततत्फलोत्पत्तिः शरस्कालरूपं कारणान्तरं विभावयतीति कारणान्तरविभावना ॥

अनखिता डसित्ता दृष्टिप्रननावर्जिता नता ॥ २०१

स्वाभाविकस्य विभावनानाह—अनखितेति ॥ हे सुन्दरि! तन्र दृष्टिः अनखिता असनेन अनुलिष्यापि असिता इयममला, भ्रूः अनावर्जिता अनाकृष्टापि

अरुं ज्ञातोऽरुणश्रायमधरस्तव सुन्दरि ! ॥ यदपीतादिजन्यं स्वात् श्रीमत््वाघन्यहेतुजम् । अहेतुकं तस्येह विरक्षणाविरुद्धता ॥ वक्त्रं निसर्गसुरभि वपुरऽ्याजसुन्दरम् ॥

नता वक्रीकृता, अथ मदश्र अरुणितोऽपि अरुणः न प्रसिद्धमसितत्वकारणम् अक्ष्णां वक्रताकारं माज्जनम् अरुणताकारं रस्स्नां तदभवेऽपि तत् तृष्कलोपपत्ति: स्वाभाविकरवमेव भावयतीति स्वाभाविकरवविभावना ॥ उत्‍योगोद्दाहरणयोः लक्षणं सङ्गमयन् विरोधं परिहरति—यद्‍दिति ॥ पूर्वोद्दाहरणे अपीतादिजन्यं पानाद्यजन्यमिलयर्थः श्रीस्वादि अन्यहेतुजं शस्तकाळरूपकारणानन्तरजन्यं, द्वितीयोद्दाहरणे अक्षितस्वाघ्यजन्यम् असितत्वादि अहेतुकं स्वाभाविकम् । इह उद्‍दाहरणद्वयेऽपि तस्य अन्यहेतुजत्वे अहेतुत्वे वा विवक्षा वक्तुमिच्छा हृयत: अत्रिरुद्धता विरोधभाव: । अयं भाव: कारणाभावे कथम् कार्यो‌पपत्ति:, कारणस्वस्य कार्यान्यवहितपूर्ववर्तित्वनियमाच्च अत: आपाततः विरोधागमात्‌ अपि वकुरिच्छावशात् कारणान्तरस्य स्वभावरूपालौकिककारणस्य चानुसन्धानात् वैचित्र्यजनकत्वाच्च न उचि विरोध इति सुधीभिर्विवेच्यम् ॥

202. Not caused by drinking, etc., exuberance of spirits, etc., are due to other causes or are without causes; as other causes are intended to be pointed out no contradiction is intended.

203. "Your face naturally smells fragrant; your body is without any special cause beautiful, the moon is

पूर्वं स्वभावार्थत्वमुक्तं सम्प्रति शब्दं स्वाभाविकत्वमुदाहरति—वक्त्रं सुधं निसर्गेण स्वभावेन सुरभि सुगन्ध, वपु: शरीरम्

वक्रं मिल्यादि ॥

अकारणरिपुचन्द्रो निर्मितमित्तासुदृहत् स्वयः ॥ निसर्गोंदिपदैरत्र हेतुः साक्षान्निवर्तितः । उत्कृष्ट सुरभित्वादि फलं तत् सा विभावना ॥

अन्योन्येन शकपटेन सुन्दरं स्वभावसुन्दरं न तु आहार्यशोभेयर्थः, चन्द्रोऽकारणरिपुः आहेतुकशत्रुः तथा स्वरः कामः निनिमित्तासुदृहत् अकारणरत्नः अस निसर्गोंदिपदैः साक्षात्प्रत्यक्षीभूतः लौकिक इत्यर्थः हेतुः निवर्तितः। सुरभित्वादि-रूपं फलञ्च उत्कं, तत्त् तस्माद् सा प्रसिद्धा शब्दगतस्वभाविकत्वलक्षणा विभावना इति ॥ २०३-२०४

वस्तु किश्चित्कदभिप्रेत्य तत्तुल्यस्यान्यवस्तुनः । उक्तिः संक्षेपपरूपत्वात् सा समासोक्तिरिष्यते ॥

वस्तु इति ॥ किश्चित् किंपि वस्तु अभिप्रेत्य संकल्प्य तत्सदृशस्य अभ्यस्य वस्तुनः उक्तिः कथनं सा संक्षेपपरूपत्वात् संक्षेपेणैव समासत्वादिति । अर्थ भावः, द्वयोः प्रस्तुताप्रस्तुतयोः शब्देन प्रतिपादने भूयान् विस्तारः, स च न वैचित्र्यमावहत इति

पिबन्मधु यथाकामं भ्रमरः फुल्लपङ्कजे ।

अप्यसन्नस्रसौरभ्यं पश्य चुम्बति कुट्टमलम् ॥ २०६

206. "Drinking honey from the blossomed lotus to its heart's content, lo, the bee proceeds to kiss the opening bud although it has as yet no fragrance."

इति प्रौढाङ्गनाबद्धरतिस्नीलडस्य रागिणः ।

कस्याप्यखिलपि बालायामिच्छावृत्तिरिवंभातयते ॥ २०७

207. Here, the suggestion is that a certain lover, engaged in sporting with a grown-up lady entertains a desire for another very young girl also.

विशेष्यमात्रभिन्नापि तुल्याकारविशेषणा ।

208. Tulyakaraviseshana (or having a similar attribute) is a variety of samasokti where the objects of

एकस्याप्रस्तुतस्य शबदेन प्रतिपादने व्यञ्जनया प्रस्तुतार्थस्य बोधनमतिवचमत्कारपदवीमारोहतीति सङ्केपोक्तिरिति ।

उक्तञ्च ध्वनिकृता, 'वाच्योऽर्थोऽन तथा स्वदते प्रतीषमानः स यथे'ति ।

दर्पणकारस्तु 'समा|सोतिः समैर्यन्त्र कार्योल्लविशेषणघदितस्त्वात् प्रथमं कार्यंवदितां समासोक्तिसुदार्हति—पिबतीत्यादि ॥

अमरः फुल्लपङ्कजे विकसितारविन्दे यथाकाममघु पिबन् असकृत्सौरसस्य अज्ञातमधुगन्धम् अपि कुट्टमलं चुम्बति पदय ।

इत्यत्र प्रौढाङ्गनायाम् अनन्यायाम् आ|बद्धा रतिस्नीला येन तादृशस्य रागिणः अनुरागवतः कामिनः कस्याप्यखिलत् बालायां सुगधायाम् इच्छावृत्तिः अभिलाषोदयः विभाव्यते स्वन्यते इति अप्रस्तुतात् भ्रमरकाङ्गात् प्रस्तुतस्य कामुककाङ्गस्य प्रतीतिः॥२०६-२०७

विशेषणघदितरमिद दर्शंयति—विशेष्येति ॥

विशेष्यमात्रं विशेष्यपदमान्त्रं भिन्नं शेषाभावात् एकमात्रबोधकं यत्र सा तु|द्याकारविशेषणा तु|द्याकारं शेष—

वस्त्यभावपराप्यस्ति भिन्नाभिन्नविशेषणा ॥

वस्तुतः वाच्यभेदाद्योभयभेदमंबोधकं विशेषणं यत्र सा द्वैधैका विधा अस्ति, अपरञ्च भिन्नाक्र अभिन्नाक्र विशेषणं यत्र तादृशी इति द्वितीयापि अस्ति ॥

रूढमूलः फलभैरैः पुष्णन्ननिशमर्थिनः । वानद्रच्छायो महावृक्षः सोडयमासादितो मया ॥ २०९

रूढं प्रभूतं मूलं शिखा मूलेभनञ्च यस्य सः, फलानां भरे समूहे बहुभिर्धनेनैशक्न अनिशामर्थिनः पुष्णान् प्रतिपालयन्, तथा सानद्रा वृक्षा छाया अनातपप्रदेशः कान्तिकरश्व वस्य तादृशः सः प्रसिद्ध अयम महान् वृक्षः मया आसादितः प्राप्तः ।

अनल्पविटपाभोगः फलपुष्पसंवृद्विमान् । सुच्छायः शैयवान् दैवादेश लड्घो मया वृमः ॥ २१०

अनल्पः, बहुलः विटपानां शाखानाम् आभोगः विस्तारः, फलपुष्पाणां समृद्धिः विद्यते वस्य सः शोभना छाया अनातपप्रदेशः कान्तिकरश्च वस्य सः, तथा स्थैयंवान् स्थैर्य सारवत्त्वं तद्वान् दृढप्रतिष्ठश्व । एकम्भूतः एषः वृमः मया दैवात् लब्धः ॥

उभयत्र पुमान् कश्चिद् वृक्षत्वेनोपवर्णितः । सर्वे सामान्य धर्माः पूर्वत्रान्यत्र तु द्वयम् ॥

उभयत्र लक्षणं सङ्क्रमयति—उभयत्रेति ॥ उभयत्र पदयोः कश्चित् पुमान् वृक्षत्वेन उपवर्णितः, पूर्वत्र उदाहरणे सर्वे धर्माः सामान्य श्रेषमूल-त्वाद् विशेष्यपदैराश्रितं श्लेषपर्यायाश्रितं निक्षिप्ति । परत्रोदाहरणे तु द्वयम् आध्याद्वितीये विशेषणे श्लेषाभावाद् मित्से, तृतीयचतुष्टये श्लेषोऽस्ति मत् अभित्से इति मिश्राभिञ्जविशेषणत्वम् ॥

निवृत्तत्व्यालसंर्गो निसर्गेमधुराशयः । अयमम्भोनिधिर्नीर्धे: कष्ट कालने पारगुष्यतॆ ॥

अपूर्वंसमासोक्तिमुदाहरति—निवृत्तेत्यादि ॥ निवृत्तः त्यालानां सर्पणां छललानाद् षड् संसर्गः यस्यात् सः, निसर्गेण स्वभावतः मधुराणां सुमिष्टजलानामाशयः आधारः अन्यत्र मधुरः मनोरमः प्राशयो यस्य सः, अयम् अम्भोनिधिः-नीर्धे: कष्ट कालने पारगुष्यतॆ

इत्यपूर्वंसमासोक्तिः पूर्वधर्मानिवर्तिनात् ।

समुद्रेण समानस्य पुंसो व्याप्तिस्सूचनात्‌ ॥ इति समासोक्तिचक्रम्‌ ॥

विवक्षा या विशेषस्य लोकेसीमातिवर्तिनी ॥ अतिसंवितिशयोत्कर्ष: स्वादद्वैरोचत्तमा यथा ॥

straitend condition of a person who is comparable to the ocean (in majesty.)

मधिकारमालधारिण्य: सर्वाङ्गीणादृचन्दना: ॥

Here ends the sub-section on samasokti (or terse expression.)

कालेन समयेन यस्मिन् च परिशुष्यते शोषंनीयते विनाश्यते च कष्टं कष्टकरमेतद्वस्त्रथ: । दृश्यन्ते पूर्वंध्रमंयो: द्यालुसंसर्गैस्वलक्षणजलरवयो: निवर्त्तनात्‌ भानुपादानेन तद्वैपरीक्ष्य्रमंयो: कीर्त्तनाद्विष्यं: समुद्रेण समानस्य पुंस: व्याप्तिस्सूचनात्व विनाशघोतनात्‌ अपूर्वी पूर्वविपरीता समासोक्तिरियंस्यन्वय: ॥ २१२-२१३

अतिशयोक्तिमाह—विवक्षेति ॥ विशेषस्य प्रस्तुतवस्तुगतस्योत्कर्षस्य लोकेसीमा लोकमर्यादा तथ्या अतिवर्त्तिनी भवौकिकचमत्कारशालिनी या विवक्षा उक्ति:, अत्र स्वार्थे सनुप्रत्ययो बोद्धव्य: । असौ अलंकारेषु उत्तमा सर्वालंकारश्रेष्ठा दृश्यते । अतिशयोक्तिः अत्यादित्यन्वय: । उत्कृष्टामुपुराणे, ‘लोकेसीमातिवृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्त्तनम्‌’ भवेदतिशयो नाम सम्भवोऽसम्भवो द्वेधा’ ति ॥

अतिशयोक्तिमुदाहरति—मधिरिकेति ॥ ‘आभिसारिका: कान्तार्थिन्य:, कान्तार्थिन्यं तु या याति सकृत्तं सामिसारिके’ति । मधिकारां माला मधिका-मालं तस्य धारिण्य:, सर्वाङ्गीणं सर्वाङ्गयासमम्‌ आदृं चन्दनं यासां ता:, तथा क्षौमं

अभिसारिकाः कान्तार्थिन्यः, कान्तार्थिन्यं तु या याति सकृत्तं सामिसारिके’ति । मधिकारां माला मधिका-मालं तस्य धारिण्यः, सर्वाङ्गीणं सर्वाङ्गयासमम्‌ आदृं चन्दनं यासां ता:, तथा क्षौमं

क्षोमवलयो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिषारिकाः । चन्द्रातपस्य बाहुल्यसमुक्तमुरकरोषवत्तया ॥

उक्तोदाहण्रे लक्षणं योजयति—चन्द्रातपसति ॥ अत्र चन्द्रातपस्य ज्योत्स्नायाः उत्कर्षवत्तया बाहुल्यं गाढत्वमुक्तम् । इदार्नीं संशयातिशयोक्तिमुदाहरति—स्तनयोरिति ॥

संशयातिशयादीनां व्यक्तिकं किंनिमित्त्यते ॥ स्तनयोर्‌घनस्यापि मध्ये मध्यं प्रिये ! तव ॥ आस्ति नास्तीति सन्देहे न मे डयोरपि निवर्तते ॥

हे प्रिये ! तव मध्यं स्तनयोः विपुलयोरिति पक्षे, जघनस्यापि विपुलस्येति पक्षे मध्ये अस्ति वा नास्ति इति सन्देहः मे मम अप्यापि अस्तीति ज्ञाने सत्यपि न निवर्तते । अत्र तथाविधसंशयस्य अभावनीयत्वेऽपि तर्ककल्पनात् मध्यदेशस्यातिक्षीणसुं वण्यते इति संशयमूलातिशयोक्तिः ॥

निर्णेतुं शक्यमस्तीति मध्यं तव नितम्बिनि! । अन्यथा नोपपघेत पयोधरभरस्थिति: ॥

निर्णेतुमिति ॥ हे नितम्बिनि! तव मध्यं शक्यमस्ति निश्चेतुम् । अन्यथा स्तनयो: भरस्य स्थितिः न उपपघेत अस्ति चेत् कथम् ।

अहो विशाल ! भूपाल ! भुवनत्रितयोदरम् । माति मातुमशक्योडपि यशोराशिर्यदत्र ते ॥ अलङ्कारान्तराणामस्यैकमाहुः परायणम् ।

अहो इति ॥ हे भूपाल! भुवनत्रितयोदरं त्रिशुवनाभोग इतार्थः । विशालम् अहो इति आश्रयंसूचकमद्भुतयम् । यदि यस्मात् त्रिशुवनोदरे मातृमशक्योडपि ते यशोराशिः माति पर्याप्तां गच्छति । अत्र त्रिशुवनोदरस्य विशालत्वप्रतिपादनेन आश्रितस्य यशोराशेराधिक्यवर्णनात् आश्रयाधि-क्यादिशयोक्तिः ॥

निर्णयातिशयोक्तिमुदाहरति—निर्णेतुमिति ॥ हे नितम्बिनि! तव मध्यं निर्णयं शङ्क्यम् अस्ति अन्यथा पयोधरयोः स्तनयोः भरस्य स्थितिः न उपपघेत नास्ति चेत् कथं पयोधरौ तदुपरि वर्तेताम् । अत्र पयोधरयोरंशवलम्बन-स्थित्यनुपपत्तेः मध्यदेशस्य अस्तित्वनिर्णयासम्भन्धेडपि तत्कल्पनेन अतिशयोकित्व-निर्णयात् निर्णयातिशयोक्तिरियम् ॥

आश्रयाधिक्ये अत्यियोक्ति ददर्शयति—अहो इति ॥ हे भूपाल! भुवन-त्रितयोदरं त्रिशुवनाभोग इलार्थः । विशालम् अहो इति आश्रयंसूचकमद्भुतयम् । यदि यस्मात् त्रिशुवनोदरे मातृमशक्योडपि ते यशोराशिः माति पर्याप्तां गच्छति । अत्र त्रिशुवनोदरस्य विशालत्वप्रतिपादनेन आश्रितस्य यशोराशेराधिक्यवर्णनात् आश्रयाधि-क्यादिशयोक्तिः ॥

अस्यां अलङ्कारोक्तमसद्व दर्शयति—अलङ्कारोति ॥ वागीशमहितां वाक्-प्रतिपूजिताम् इहाम् अतिशयाद्यायाम् अतिशयायध्याम् उक्तिम् अतिशयोक्तिः

वागीशमादिवितामुक्तिमिमामतिशयाह्लयाम् ।

इति अतिशयोक्तिचकम् ।

hyperbole and which is honoured by all masters of speech.

अन्यथैव स्थिता वृत्तिः श्रेतनस्येतरस्‍या वः ।

221. When the condition or action of an animate or inanimate object is in a particular manner and it is fancied (by the poet) in a different manner they call that (figure of speech) Utpreksha (or Conceit) : It is as follows:

अन्यथानुप्रक्ष्यते यत्र वामुत्प्रेक्षां विदुर्बुधैः ॥

मिल्यर्थः अलङ्कारान्तराणाम् अन्येषाम् अलङ्काराणाम् अपि एकं परायणम् परम्-माश्रयम् आहुः कवय इति केषाञ्चित्, अस्या एवं वैचित्र्योत्कर्षमहिता सर्वेषामलङ्काराणां प्रादुर्भावादिति भावः; वैचित्र्योतिशयाभावे विदग्धमानानामपि उपमादीनां मालङ्कारता यथा गौरीव गावय इत्यादि । उक्तञ्च, 'कस्याप्यतिशयस्योक्तिरित्यन्वर्थ-मालङ्कारता यथा गौरीव गावय इत्यादि । प्रयोयणामी अलङ्कारा भिन्ना नातिशयोकितः' इति ।

अथोत्प्रेक्षां निरूपयति—अन्यथेति ॥ चेतनस्य हेतोः अचेतनस्य वा प्रस्तुतस्य अन्यथा अन्येन प्रकारेण स्थिता वृत्तिः स्वभाविकी वृत्तिः गुण-क्रियादिश्‍व यत्र 'वैचित्र्ये अन्यथा' अन्येन प्रकारेण अप्रस्तुतस्यच्‍छेतन-उत्प्रेक्षणाद्वते सम्भाव्यते तामुत्प्रेक्षां विदुः ।

यत्रेतन्न यस्‍ति वाकि पाठे क्रियाविशेषणम् । यदुत्तर-प्रेक्षणमिल्यर्थः । उक्तञ्च प्रकाशकारेण, 'सम्भावनमध्योत्प्रेक्षा' इति । सम्भावनं हि उत्कटकोटिकः संशयः, तच्च प्रस्तुतस्य निगरणेन भवति, निगरणञ्च कचित् प्रस्तुतस्य अनुपादानं कचित् प्रस्तुतस्यापि अधःकरणम् । यथा, 'विषयस्यालुपादानेपि सूरयः । अधःकरणमात्रेण निगोर्णत्वं प्रकट्‍शते' इति । दृपणकारस्तु 'भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना । कृता जातिरगततथा चास्या' विविधभेदानाह ॥

मध्यन्दिनार्केन्तमसः सरसि गाहते गजः । मन्ये मार्तण्डगृद्धाणि पद्मानि युध्द्वसुमुद्यत ॥

अत्रोत्प्रेक्ष्यते मन्य इति, मार्तण्डगृद्धाणि सूर्यपक्षान्न पद्मानि उद्धर्तुमुन्नमूलयितुं उद्यतः इति मन्ये सम्भाव्यमील्यथः ।

क्षातुं पातुं बिसानि यतं करिणो जलगाहनप । वदनैरिषक्रयायोति कविनोऽत्प्रेक्ष्य वण्यते ॥

अत्र सन्तसस्य चेतनस्य गजस्य ज्ञानपानाद्यार्थंकतया स्थितं सरोदक-गाहनं रक्तुपक्षोद्वरणार्थंवेगोत्प्रेक्षितम् । मन्ये इति पदसुत्प्रेक्षान्यथक्रम् । अत्र सन्तापकस्य प्रतीकाराक्षमेण गजेन तपक्षस्योद्वरणात् प्रतपनिकालड्कारः । तदुक्तं, 'प्रतपनिकमशक्तेन प्रतीकरे रिपोर्थिदि । तदीयस्य तिरस्कारस्यैवोस्कर्षण-साधक इति । तदनथोः सङ्कर इति कैश्चिदुक्तं तद् अनौचित्यसम्भवं । तत्पक्षोद्वरणस्य सम्भावनामात्रविषयत्वेन अततास्विकत्वात्, यत्र तत्पक्षापकारस्ताविकस्तत्रैव तद्लङ्कार इति सुधीभिर्मिश्रितनीयरम् ॥

चेतनगतामुत्प्रेक्षामुदाहरति—मध्येत ।

मध्यन्दिनार्कें मध्यााहसूर्येण सन्ततसः गजः सरसि गाहते अवतरति । अत्रोत्प्रेक्ष्यते मन्ये इति, मार्तण्डगृद्धाणि सूर्यपक्षान्न पद्मानि उद्धर्तुमुन्नमूलयितुं उद्यतः इति मन्ये सम्भाव्य-मील्यथः ।

लक्षणं घटयति—क्षातुमिति ॥ करिणः क्षातुं पातुं बिसानि च भक्षयितुं जलगाहनं कविना तथ्य वैरनिषक्रयाय हेतौ उदप्रेक्ष्य सम्भाव्य वर्ण्यते ॥

अचेतनगतामुत्प्रेक्षामुदाहरति—कर्णसेत्यादि ॥

तव दृष्ट्या मम भायति: दैश्यं तस्य विरोधिन: बाधकस्य करणस्य इदं भूषणम् इति करौडप 'ल

इति कर्णोत्पलैः प्रायस्तव दृष्ट्या विकल्प्यते ॥

अपाझरागपातिन्या दृष्टेरंगु भिरुत्पलम् । स्पृश्यते वा न वेक्ष्यं कविनोत्प्रेक्ष्य वर्ण्यते ॥

लिम्पतीव तमोडज्ञानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । इतीदमपि भूतयेष्टमुत्प्रेक्षालक्षणान्वितम् ॥

विलङ्घ्यते प्रायः निजाङ्गुभिः तादृशे त्व, प्राय इति उत्प्रेक्ष्यशकलम् । अत्र अपाझरागपातिन्या: स्वाङ्गोयताया: दृष्टे: अङ्गुभिः उत्पलं स्पृश्यते वा न वा हृदि असन्नपि विषयश्रमस्कारजनकत्वेन कविना उत्प्रेक्ष्य सम्भाव्य वर्ण्यते । उत्प्रेक्षा-द्योतकेनादिप्रयोगाभावेऽपि कचित् प्रतीपमालोत्यप्रक्षा भवतीत्युक्तं दर्शणकारेण । उदाहृतञ्च तेनैव । यथा; तन्वङ्गया: स्तनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम् । हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लज्जयते । अत्र स्तनयोरचेतनस्वेन लज्जाया असम्भवात् लज्जयेवेत्युप्रेक्षा ॥

लिम्पताति ॥ छलोकाभासिमद्मः 'असत्पुरुषसेवेनेव द्रोहोऽफलतां गतः'- स्यपराधे सुच्छकटिकनाटके वर्षो वर्णनप्रकरणोक्तम् । तमः अधकारम् अज्ञानि अञ्जन धारीराणि लिम्पतीव, नभः आकाशम् असन्नं वर्षतीव । इतीदमपि पद्याधं भूयिष्ठं समयकृद् उत्प्रेक्षया लक्षणेन अन्वितं युक्तम् । अत्र अचेतनस्य तमसः द्यापनरूपो धर्मः लेपनस्वेन तथा तादृश्यं तमसः सम्पातलडपो धर्मो नभःकर्तृकाञ्जनवर्षण-रूपस्वेन सम्भावित इति द्वयत्रैव विषयस्यातुपादानम् ॥

केशाक्रिदुपमाभ्रान्तिरेव श्रुत्येह जायते । नोपमानं तिडन्तवेन्यातिक्रम्याभाषिवम् ॥

केशाक्रिदिति ॥ इह लिम्पतेति पद्ये इवश्रुता इवशब्दप्रयोगेण तिडन्तेन उपमानं न हूति आभानां प्रामाणिकानां सुधियाम् भाषितं वचनम् अतिक्रम्य अनादृत्य केशाक्रिदिति ब्रह्मानुमित्थे: उपमााभ्रान्तः उपमानद्धार एवात्रेति भ्रम: जायते इत्यन्वयः । अयं भावः उपमानस्य सिद्धत्वं उपेक्ष्य सादृश्यवशादुभयोभेदकम् । उपमायाम् उपमानस्य सिद्धत्वमवाच्यकम् इह तु सादृश्यम् । तथाच तिडन्त प्रतिपाद्यश लेऽपि नसि वर्षणस्य च सादृश्याद्वानात्रोपमाराङ्किति । उत्कृष्ट 'सिद्धमेव समाना|र्थमुपमानं विधीयते । तिडन्ततार्थेन तु सादृश्यवादुपमानं न जायते' इति ॥

उपमानोपमेयत्वमिति तुल्यधर्मेऽयपेक्षया । लिम्पतेत्यमरश्रासौ धर्मः कोडन्त समादिशते ॥

उपमानोपमेयत्वमिति । उपमानोपमेयतया मुखिमपि दर्शयति—उपमानोपमेयत्वमिति ॥ तुल्यधर्मसंश्र समानगुणादिरूपसाधारणधर्मसंश्र यदपेक्षया अनुरोधेन उपमानोपमेयतवं भवतीति शेषः । अथ लिम्पते: लिम्पतीति क्रियावाचकस्य पदस्य, नामस्वानु-करणात् षष्ठीति बोधयम् । तमसश्र असौ धर्म: साधारण इत्यप: । क: समीक्ष्यते लक्ष्यते न कोडपील्यर्थ: तस्मात् साधर्म्यंभावाच नोपमा|शाङ्किति भाव: ॥

यदि लेपनमेवेष्टं लिम्पतिरनाम् कोडपथः । स एव धर्मों धर्मी चेश्युनमत्तोडपि न भाषते ॥ २२९ कर्ता यथुपमानं स्यात् न्यग्भूतोडसौ क्रियापदे ।

If the anointing is considered the common attribute, how is 'limpati' different from it ? 229. "That the same (act) of anointing is considered both as the attribute and the object which has that attribute, not even a madcap will say. 230. If the agent is considered to be the object of comparison, that (agent) is only implied in the verb and

पुनर्यात्तिमुरावयनू शण्ढयति—यदोति ॥ यदि लेपनमेव हृ्टं साधारणधर्मैंतया ऽभिलक्षितं तदा लिम्पति: नाम ऽपर: साधारणधर्मवान् उपमानरूपो धर्मोऽत्यर्थ: क: न कोडपोऽर्थ: । वैयाकरणैरर्थोपारस्यैव विशेष्यतया तिङन्तपदप्रतिपाद्यवेनोक्तत्वात । तदुक्तं, 'फलतथापारयोर्धात्वर्थतुराश्रये णु तिङ्- स्मृतः' । फलेऽप्रधानेऽव्यापारस्तिङर्थस्तु विशेषण' मिति । तथाच, लेपनस्यैव धर्मिस्वं न तु धर्मधर्मिति व्यत्कोक्तम् । लिम्पतिरित्यत्र अनुकरणे प्रथमेऽपि बोध्यम् । न तु एकस्यैव लेपनस्य धर्मिस्वं धर्मस्वभावास्तु इत्याशङ्क्य्याह—स एवेति । स एव लिम्पतिरेव धर्मी धर्मी चेति उन्मत्तोडपि वातुलोडपि न भाषते, उन्मत्तेनापि एकस्य धर्मिस्वं धर्मस्वं नोच्यते का कथा सुधियामिति भाव: ॥ २२९

पुनरन्यापत्ति शण्ढयति—कर्तेति ॥ यदि कर्तां तिङ् प्रतिपाद्य: लेपनरूपव्यापाराश्रय: उपमानं स्यात् तमस उपमानस्वेन मन्येत, तदपि न इति शेष: । यतः असौ कर्तां क्रियापदे व्यापाररूपे न्यग्भूत:; विशेषणत्वात् तिरस्कृतः, तिङर्थस्य विशेषणं उपमानं भवति विशेषणस्य साध्यतया उपमानस्य सिद्धतया सर्वथासम्मत्तत्वादिति भाव: । तथाहि, स्वक्रियाया: लेपनरूपाया: साधने न व्यग्र: न्या-पृत: असौ कर्तां ऽभ्यन्तरम् अपेक्षितुं दृशुं साधयितुमित्यर्थ:; न अलं न समर्थ: । अयं भाव:, एकस्याधीनो यथा ऽन्यस्य कायं न कतुं शाक्रोति तथाऽन्यस्य

स्वक्रियासाधनतत्परो नालमन्यदपेक्षतुम् ।

तिङर्थप्राधान्यवादिनैैयायिकमतानुसारिणीसपि आपःसु षण्ढयति-य इति॥

यो लिम्पतिमुना तुल्यं तम इत्यपि शंसत: ।

यो लिम्पति, तमः अमुना तुल्यम्, अत्र यद्यपि शब्दयोग उपमानोपमेयत्सूचक:

अज्ञानीति न सम्बद्धं सोडपि सृग्य: समो गुणै: ॥ २३१

इत्यपि शंसनः कथयतः वादिनः मते इति शेष:, अज्ञानी इति कर्मपदं न सम्बद्धं व सज्जतद् उपमेयतमकर्तृकतदन्वयव्यतिरेकचयोऽप्यक्रियान्तराभावात् उपमेयांस्ते अनन्वयाद्-वैति । ननु अज्ञःसंबन्धेपनकर्तृ तम इदृशेऽपि शब्दबोधे का क्षतिरिति चेत् तत्राह—स इति । सः समः साधारण: गुणोऽपि सृग्य: अन्वेष्टव्य: अवध्यं वाच्यं हेतुत्थं: तदन्वयोऽपि नास्त्यादि ।

यथेन्दुरिव ते वक्त्रांमावि कान्ति: प्रतायते ।

ननु साधारणधर्माप्रयोगे लुप्तोपमापि भवतीति चेत् तत्राह—यथेति ॥

न तथा लिम्पतौ लेपाद्:यदत्र प्रतीयते ॥ २३२

ते वक्त्रम् इन्दुरिव यथा कान्ति: सौन्दर्यं साधारणधर्मस्तया प्रतीयते अन्न-लिम्पतौ लेपात् अन्यत् किमपि तथा हृदयत्न न प्रतीयते तथाच, साधारणधर्म-प्रयोगेऽपि यत्र साध्यस्य प्रसिद्धतया साधारणधर्मस्य सुग्दरं तदेव लुप्तोपमा,

रूपविशेषणतामासुं न प्रभवर्तीति । उक्तञ्च दीर्घतिकारेग, ' इततरविशेषणस्तेनो-

पत्यनस्योमध्यगत विशेषणत्वेनामव्यायोगादि'ति । अतो नात्र कर्तु रुपमानसव्

सज्जन्छत इति ॥ २३०

तदन्वयोऽपि नास्त्यादि असम्बन्धादिति भाव: ॥२३१

मत तुं तमस: लेपनकृतुंह न तथात्वामिति न काचित् विप्रतिपत्तिरिति भाव: ॥२३२

तदुपम्लेषणाश्रयोडयं हिम्प्रतिध्वान्तकटृङ्कः ।

अज्ञकसों च पुंसैवसुतप्रेक्ष्यत इतोष्यताम् ।

मन्ये श्रद्धे ध्रुवं प्रायो नूनामित्येवमादिभिः ।

उत्प्रेक्षा ध्वन्यते शब्दैरिवशब्दैरड्गडोप वाच्येशः ॥

इति उत्प्रेक्षावचक्रम् ।

हेतुश्र सुक्ष्ममलङ्केशौ न वाचामुत्तमभूषणम् ।

उपसंहारति—तादिति ॥ तद् तस्माद् उपप्लेक्षणं व्यापकतमेव अर्थों यस्य तथाभूतः ।

स्वामत्कटृङ्कः तस्मात्कटृङ्कः तथा अज्ञकसों अर्थात् लिम्पति लेपनक्रिया पुंसां कविनिबन्धनवक्त्रा उत्प्रेक्ष्यते सभ्भाव्यते इति इष्यताम् इह तु गृह्यताम् ।

तयाच, तमः हेतुकमङ्कग्यापनम् उत्तत्प्रेक्षाशा विषयः लेपनाद् विषयः, तत्क्षप्रस्तुतस्यमोद्यापनरूपो विषयः अप्रस्तुततादृशालोलेपनरूपविषयेरिति उत्पाद्यते न तूपमानभूतेः तेन उपमेयते इति भाव्यम् ॥

इवशब्दस्य उत्प्रेक्षाया व्यककस्वमाह—मन्ये इति ॥ मन्ये इत्यादिभिः शब्दैः उत्प्रेक्षा व्यङ्ग्यते, इत्थंशब्दद्योडपि तादृश उद्मेक्ष्यच्यशक इत्यर्थः ॥

हेतुसूक्ष्मलङ्काराऽभ्यांनलङ्कारालुदिशति—हेतुरिति ॥ हेतुः सुक्ष्मः तथा लेशः लवः इत्युदेशावचनेनोक्तः एतैः त्रयः वाचाम् उत्तमभूषणम् उत्कृष्टालङ्कारत्वमनङ्गीकरवतो भामहादीन् प्रति कदाक्षोक्तिरियम् ।

कारकज्ञापकौ हेतू तौ चानेकविधौ यथा ॥

द्विविधौ कारकौ ज्ञापकश्च हेतुतश्च, सिषाधयिषितार्थस्साधकतयैव च । उत्तस्स जायते । प्रवर्तते कारककाव्यं: प्राक् पश्रात् कार्यजन्मत: । पूर्वै: शेष इति ख्यात-स्तथोरेव विरोध्यता । कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् । अविनाभाव-नियमादविनभावदर्शनात् । ज्ञापकस्य चं भेदोक्तिश्चिन्त्या पूर्तोंऽकितदर्शनात्' इति ।

अथमान्दोलितप्रौढचन्दनद्रुमपल्लवः । उत्पादयति सर्वेषां प्रीतिं म्लयमारुतः ॥

भोजराजेनाभुक्तं, 'य: प्रदर्शित निबृत्तिनित्न प्रयुक्तिनान्तराविशन् । उदासीनोडपि वा कुयात् कार्य तं प्रभक्षते । द्वितीया च तृतीया च चतुर्थी सप्तमी च यम् । क्रियान्वितामविच्छिते ल्क्षयां ज्ञापकल स:' हर्ति । तौ च कारकज्ञापको अनेकविधौ बहुमुखकारौ उदाहरणेषु ज्ञातव्यौ इति शेष: आङिर्मेश्र हेत्त्वलद्वारे मतान्तरोक्तस्य कार्यकारणभावोक्त्यार्थान्तरन्याससू तथा अनमानस्य अन्तर्मावात् न पृथगुक्तिरिति बोध्यम् ।

प्रीत्युत्पादनयोग्यस्य रूपस्यात्रोपपादनम् ।

दर्पणकारस्तु 'अत्रेदेनाभिधा हेतुहेंतोद्गुंमता सहै'ति लक्षणमाह । स चासिन्मते अतिशयोक्तिरेवेति ध्येयम् ॥

कारकहेतुमुदाहरन्नाह—अयमित्यादि ॥

अयम् आन्दोलित: आभूता: प्रौढा: परिगता: चन्दनद्रुमस्य पल्लवा येन तादृश: म्लयमारुत: सर्वेषां प्रीतिम् उत्पादयति । अत्र म्लयमारुतस्य प्रीत्युत्पादने कारकत्वम् आन्दोलितेत्यादि-

अलङ्कारतयोशिष्टं निः्यत्तावपि तत्समम् । चन्दनारण्यमाधूयं स्पृश्टा मलयनिःसृतान् । पथिकानामभवाय पवनोद्यमुपस्थितः ॥

पूर्वं भावसाधने उदाहरणं दर्शयिष्य इदानीन्तमभावसाधनाय उदाहरणति-चन्दनेति ॥ अथ पवनः चन्दनारण्यं चन्दनवृक्षसमू आभ्रूय कम्पयित्वा, तथा मलयनिर्झरान् स्पृश्टा पथिकानाम् अभावाय नाशाय उपस्थितः तादृशस्य पवनस्य विरहिणामतीव दुःसहत्वादिति भावः ॥

अभावसाधनायालमेवमूत्तो हि मारुतः । विरहज्वरसम्भूतमदनातुरान्यातुरे जने ॥

अभावेति ॥ एवम्भूतः उत्तुङ्गसमन्वितः मारुतः विरहज्वरण सम्पूर्तः मदनाह्रिः तेन आतुरे जने अन्य वत्स्थ्यर्थे सक्समी । तादृशस्य जनस्य हृदयस्थः अभावसाधनाय भालं सर्थः, अन्य अभावसाधको हेतुरिति भावः ॥

विशेषणवस्तया समधिवैचित्र्यमावहति सहृदयानामिति । अलः प्रीतियुरपादन-योग्यस्य रूपस्य वैचित्र्यजनकतया कीर्त्तनम् अलङ्कारतया उदिष्टं कवितं तत् उपमृदृङ्गणं निः्यत्तावपि निवेशेऽपि समं हृदयम् । यथा, ‘मुग्धे ! तव सुखामोदलो-लुपो मदुपो भ्रमन् । कर्णिकाकमलं पुष्टमपि नाभिसरयया’ इति । अन्य अभिसरणक्रियायां निषेधः ॥

निवर्त्त्यं च विकार्यं च हेतुत्वं तदपेक्षया । प्राप्ये तु कर्मणि प्रायः क्रियापेक्षैव हेतुता ॥

हेतुर्निर्वर्त्तनीयस्य दर्शितः शेषयोर्द्वयोः । दर्श्योदाहरणद्वन्द्वं ज्ञापको वर्णयिष्यते ॥

हेतुर्निर्वर्त्तनीयस्य दर्शितः शेषयोर्द्वयोः । दर्श्योदाहरणद्वन्द्वं ज्ञापको वर्णयिष्यते ॥

हेतुस्वस्य क्रियाकर्मोभयापेक्षिता, तत्र क्रियापेक्षत्वे उदाहृतं सम्प्रति: कर्मापेक्षत्वमाह——निर्वर्त्यं चेति ॥ निवर्त्यं च विकार्यं च कर्मणि तदपेक्षया हेतुत्वं तत्सकम्पेक्षी हेतुरिल्यर्थः, प्राप्ये तु कर्मणि प्रायः बाहुल्येन हेतुता क्रियापेक्षैव क्रियापेक्षी हेतुरिल्यर्थः । तत्र निर्वर्त्यं पूर्वमसदेव क्रियया जन्मम् अथवा पूतं सदेव क्रियया प्रकार्यम्‌नमिति द्विविधम् । यथा, कुत्रं करोति, पुत्रं प्रसूते इत्यादि । विकार्यं क्रियया रूपान्तरमापाद्यमानम् । यथा, काष्ठं दहति सुवर्णं कुण्डलं करोति इत्यादि । दहति भस्मीकरोतीति भस्मैव काष्ठस्य रूपान्तरं बोध्यम् । उत्कृष्ट यदसज्जायते पूंव जनन्मा यत् प्रकाशते । तांश्च्वैस्य विकार्यस्य कर्म द्वेधा व्यवस्थ- तम् । प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं किश्चित् काष्ठादिभस्मवत् । किश्चित् गुणान्तरोपपत्रया सुवर्णौद्भिविकारवत् इति ॥ प्राप्त्यन्तु क्रियाद्याश्रयमेव न ह विक्रियादिगुणान्तरितम् । तदुक्तं ‘क्रियाकृतविशेषाणां सिद्दियत्र न गम्यते । दर्शना दनुमानाद्वा तत्र प्राप्त्यमिति कध्यते’ इति । जैमिनास्त्वनुपस्थितमपि कर्मेच्छन्ति यथा, दु:संसर्गं परिहरतीत्यादि । अन्रापि क्रियापेक्षो हेतुरिति बोध्यम् ॥

हेतुरिति ॥ निर्वर्त्तनीयस्य कर्मणः हेतुः दर्शितः अयम्‌नदो लिलेत्यादुद्‌- हरण इति शेषः । शेष्योः उक्तावनिष्टयोः द्वयोः द्वयोरित्यर्थः । उदाहरण--

उत्प्रवालान्यरण्यानि वाप्यः संफुल्लपङ्कजा: । चन्द्रः पूर्णेन्दुकामेन पान्थहृटेरविष्टं कृतम् ॥

विकार्यहेतु दर्शयति—उत्प्रवालानीति ॥ अरण्यानि उत्प्रवालानि उद्दतपल्लवानि, वाप्य: द्वीरिका: संफुल्लानि पद्मजानि यासु ताः, तथा चन्द्र: पूर्णेन्दुर, अतः कामेन पान्थहृदृशे पथिकनयनस्य विषं कृतम् उत्कान्तिमेव प्रयाणामलीवोद्दीप- करतथा सन्तापकृत्स्वेदादिहेतु: अत्र हेतुरयं विषं कामे न विषीरूपं विकारमा- पादितमिति आरोपरूपच्वैचित्र्यस्यैव हेतुत्वाद्वारस्माद् अनन्वविधे सुवर्णकुण्डलं करोतीत्यादौ विकारस्य सत्यतया वैचित्र्याभावात्नाल्जारतेति बोधयम् ॥

बाला भ्रूभङ्गजिह्माक्ष्मा पद्मयाति स्फुराताधरम् ॥

प्राप्यहेतुं दर्शयति—मानयोग्यामिति ॥ बाला मुग्धा काचित् अवचोभङ्गेन जिह्मो अक्षिणो यस्याः सा, तथा स्फुरितः अधरो यस्यास्तादृशी सती मानयोग्यां मानार्यासम् ‘अभ्यासः खुरली यौक्ये’ यमरमाला । करोमीय- भिप्रेष्येति शेषः प्रियस्थ स्थाने सकाशे स्थितां सखीं पश्यति निरीक्षते । अन्र सखीमिति प्राप्यकर्मपेक्षी बालायाक्रन्दहस्कोपनरीक्षणे हेतुरिति बोधयम् ॥

द्वन्द्वं दत्वा दर्शयित्वा दापको हेतुः वर्णचिष्यते । प्रतिप्रयं शिष्याणामुत्कण्ठा- वारणायेतिवोध्यम् ॥

गतोङ्क्तमकौं भातीन्‌दुर्योऽनित वासाय पक्षिणः । इतीदमपि साध्वेव कालावस्थानिवेदने ॥ अवध्यैरिन्दुपादानमसाध्यैक्षनदनान्भवाम् । देहोऽस्मभिः सुबोधं ते सखि ! कामातुरं मनः ॥

ज्ञापकहेतुसुदाहरति—गत इति ॥ अर्थः असंतं गतः; इन्दुः भाति पक्षिणः वासाय वासस्थायै नाय यान्ति गमनाश्रेयोगे कर्मणि चतुर्थी । इति उद रूपम् इदं गतोङ्क्तमकं इत्यादिकं कालावस्थाया: कालविदोषस्य सन्न्या इत्य? निवेदने ज्ञापने साधु एव तथा वैचित्र्यजनकत्वात् उत्कृष्टोपाय इत्यर्थं; अकंस्या मितस्वादि: ज्ञापको हेतुः; ज्ञाप्या च सन्न्या अमित्र तु ज्ञप्यस्य अशक्यदर्शсात् प्रती मातत्वम् । सन्न्या वतैते इत्यादौ तु नालंकारता वैचित्र्याभावादिति बोध्यम् ॥

ज्ञाप्यस्य उदाहरण—अवध्यैरिरिति ॥ हे सखि ! ते ह कामातुरे विरहाकुलं मनः इन्दुपादानां चन्दनदीकरणानाम् अवध्यैः अनालेयैः, तै चन्दनाभसां चन्दनान्तकजलानाम् भस्माशयै: अप्रतिकार्यै: देहस्य उद्मभिः सन्ता सुबोधं सुखेन ज्ञेयम् । अत्र च वैचित्र्यविशेषवशात्त्रमेवास्यालङ्कारस्य विषय इति ॥

अभावहेतवः केचिद् वयाहियन्ते मनोहराः।

प्रयोगेऽपि कवीनां निबन्धे हेतुलक्ष्याः ज्ञातव्या अभावरूपाः मनोहराः केचित् हेतवश्र व्याहियन्ते उच्चयन्ते॥

अनभ्यासेन विद्यानामसंरगेण धीमताम्‌।

अभावहृपाक्ष हेतवश्रतुर्विधा प्रागभावः प्रध्वंसाभावः अत्यन्ताभावश्चेति मनसि कृत्वा कमेण उदाहरिष्यनू। प्रथमं प्राग्भाववमाह— अनभ्यासेन विद्यानाम् अनभ्यासेन अशिक्षया, धीमतां साधूनाम् असंसर्गेण तथा अकस्मात्—इत्यद्रियाणाम् धनिप्रहेण असंयमेन हेतुना तृष्णां व्यसनं दीपानाद्यष्टादशाविधं दुष्प्रवृत्तिरिति यावत् जायते।

धनिप्रहेण वाक्षाणां जायते तृष्णां नृणाम्‌ ॥

उक्तं मनुना 'मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः। सौप्त्रिकं वृथालाप्य च कामजो दशको गणः॥ पञ्चभिर्न्य सहसेर्द्रैह इष्यते सूर्यादिदूषणम्‌'। वार्द्धक्ये जन्म पारुष्यं क्रोधजोडपि गणोऽष्टकः' इति।

गतः कामकथोन्मादो गालितो यौवनद्वरः।

अत्र पूर्वं विद्याभ्यासाद्भावे न्यस्त- नोपपत्तिरिति विद्याभ्यासादीनां व्यसनं प्रति प्रागभावरूपहेतुत्वम्‌॥ प्रध्वंससमुदाह्रति— गत इति ॥ कामकथया उन्मादः उन्मत्तता— गतः, यौवनद्वरः गालितः, मोहः अज्ञानं गतः तृष्णा वासना ह्युताहतपुण्याश्रमे

मोहो ऽज्ञानं गतः तृष्णा वासनाः ह्युताहतपुण्याश्रमे

गतो मोहक्षयुयुतृणा कृतं पुण्याश्रमे मनः ॥ वानप्रस्थमूर्ति न गृहस्थयेताननयो न योषितः । मृगाश्च इमे न दायादास्तन्मे नन्दति मानसं ॥

अत्यन्तमसद्भावोऽन्योन्योलोचितवृत्तिकः । वस्तुतस्तौ विवर्धन्ते सततं सर्वसम्पदः ॥

एतततर्बभावसुदाहरति—अत्यन्तमिति ॥ किञ्च अन्योन्योलोच्यतया अविश्रइयकारितया अत्यन्तभावः सर्वसम्पदुद्धौ दृश्यतेति ॥

संन्यासाश्रमे मनः कृत्स्नमर्पितम् । अलं कामकथादीनां ध्वंसकरूपस्थ अभावस्य पुण्याश्रमगामने हेतुस्वम् ॥ अन्योन्याभावसुदाहारति—वनानौति ॥ असौनि वनानि, गृहाणि न, अतः नद्यः योषितः न, इमे मृगाः; दायादाः न, तत् तस्याः मे मम मानस नन्दति; गृहाश्रमादि वनप्रस्थाश्रमं गतस्योक्किरियम् अन्र वनगृहादीनाम् अन्योन्यमेदेन मानसनन्दने अन्योन्याभावरूपहेतुस्वम् ॥

अत्यन्तभावसुदाहरति—अत्यन्तमिति ॥ किञ्च अन्योन्योलोच्यतया अविश्रइयकारितया अत्यन्तभावः सर्वसम्पदुद्धौ दृश्यतेति ॥

ध्यानसहकाराणामनुद्दित्रा न मक्षरी । देयः पाथिकनारीणां सतिलः सलिलाञ्जलिः ॥ प्रागभावादिरूपस्य हेतुत्वमिह वस्तुनः । भावाभावस्वरूपस्य कार्यस्योत्पादनं मतः ॥ दूकार्यस्तरसहजः कार्योऽनन्तरजस्तथा ।

सम्प्रति अभावाभावरूपं हेतुं दर्शयति—उद्यानेति ॥ उद्यानसहकार-णाम् उपवननूतानां मञ्जरी न अनुविद्धा अपितु उद्धृत्ता, अतः पथिकनारीणां प्रोक्षितभर्तृकाणां सतिलः सलिलाञ्जलिः देयः, चूतमञ्जरयुतेन देहि वसन्तोदयात् । तस्य च सातिशयोदीपकत्वात् तादृशीना मरणमुपस्थितमिति भवन्यते । शस्त्र मञ्जरीण-मुत्तेदाभावस्य अभावरूपो हेतुरिति अभावाभावस्य हेतुत्वम् ॥

अभावहेतुसंहरति—प्रागिति ॥ इदं उदाहरणेऽपि इत्यर्थः । भाव-भावस्वरूपस्य भावरूपस्य अभावरूपस्य च कार्यस्य उत्पादनं प्रति प्रागभावादि-रूपस्य वस्तुनः विषयस्य हेतुत्वं दर्शितमिति शेषः ॥

अधुना वितर्क्यहेतुमेदान् निर्देशति—दूरकार्ये इति ॥ दूरे कार्यं यस्य तत्त्सहजं तेन कार्येण सह जातः, कार्यान्तरजः कार्यान्तरं जातः, भयुक्तकार्यः

अयुक्तयुक्तकायों चेत्यसंख्याचित्रहेतवः ॥ तेडमी प्रयोगमार्गेषु गौणदृत्तिष्यपाश्रयाः । अत्यन्तसुन्दरा दृष्टास्तदुर्हृदयत्वयो यथा ॥ स्वदपाझाहृदयं जंत्रमनसोभ्यां यदृच्छया । मुक्तं सदनयतस्तेन सोडप्यहं मनसि क्षतः ॥

अयुक्तम् अनुचितं कार्यं यस्म सः, तथा युक्तकार्यः युक्तम् उचितं कार्यं यस्म सः, इति पूर्वप्रकारौ । असंख्याः संख्यातीताः बहुविधा दृश्यार्थाः । चित्रदहेतवः चित्राऽभ्याः हेतवः । उक्तं भोजराजेन, ‘क्रियां या कारणं हेतुः कारको ज्ञापकस्तथा । अभाव-शक्तिहेतुश्च विविध हृदयेष्यते’ इति ॥ तेडमीति ॥ ते पूर्वोक्ता भमी चित्तहेतवः गौणी या वृत्तिः साधारण्यनि- बन्धना लक्ष्यणा सैव दृश्यपाश्रयः अवलम्बनं यथा तादृशां तादृशैः लक्षणैः वृत्तिभि- र्बन्धना: प्रयेगां निबन्वनां मार्गेषु रीतिषु अत्यन्तसुन्दरा: अतिमनोहराः दृष्टाः, यथा तेषामुदाहृतयः उदाहरणानि वक्ष्यमाणानीह व्यर्थः ॥ दूरकार्यमुदाहरति—स्वदपाझाहृदयामिति ॥ हे अङ्कने! ‘चाञ्चदि! यत् तन् प्रसिद्धं जेतुं जयसाधनं तव अपाझाहृदयं अपाझारूपम् अनङ्गस्य कामस्य अङ्गम् अन्यतः अन्यस्मिन् जने मुक्तं पातितं ह्वयेतिं । शेषं तेन आख्येण सः

आविभवति नारिणां वयः पर्यस्तशैशवम् । सहैव विविधैः पुःसामज्जोन्मादविभ्रमैः ॥

पश्रात् पर्यस्य किरणानुदीर्णं चन्द्रमण्डलम् । प्रागेव हरिणाक्षीणामुदीर्णों रागसागरः ॥

लक्ष्यभूतः जनः तथा अहमपि अलक्ष्यभूत इत्यर्थः मनसि क्षतं विद्धः । अन्न अभ्यास्य लक्ष्यवेधरुपं कार्यं सन्निहितम् अलक्ष्यवेधरुपन्तु दूरवर्ति, इति हेतो-रक्ष्यस्य दूरकार्यत्वे तस्य चासंभवावाचित्रमिति ॥

तत्सहजमुदाहरति—आविभवतीति ॥ नारिणां पर्यस्तं निराकृतं कौशवं येन तादृशं वयः यौवनमिल्यर्थः पुंसां विविधैः दृढ्जेन कामेन यः उन्मादः तत्स्य विभ्रमैः सहैव आविर्भवति । अन्न नारिणां यौवनरूपस्य भेदोऽलककार्यभूत-पुंषविभ्रमैः सहाविर्भावात् तत्सहजत्वं तत्च कार्यंकरणयोःगोचयेन वैचिन्याति-रयसूचनात् चित्रम् ॥

कार्यनिन्तरजसुदाहरति—पश्रादिति ॥ हारिणाक्षीणां रागसागरः प्रमोदः-रागेसुन्दः प्रागेव उदीर्णः उचछलितः इत्यर्थः, पश्रात् किरणान् पर्यस्य उत्क्षिप्य चन्द्रमण्डलम् उदोर्णमुदीरितम् । अन्न चन्द्रोदयस्य रागोदीपकत्वात् कारणस्य तत्कार्यस्य च रागस्य पश्राज्जातत्वेन कार्यानन्तरजत्वं तत्च कार्यंकरणयो-रमपकर्षाद्विप्रतिपादनेन समधिकं वैचिन्यमावहत इति चित्रम् ॥

राज्ञां हस्तारविन्दानि कुट्मलीकुरुते कुतः । देव ! स्वचरणद्धन्द्वरविवालातपः स्पर्शनम् ॥ पाणिपद्मानि भूपानां सङ्कोचयितुमीशते । खलपादनखचन्द्राणामर्चिषः कुन्दनिमेलाः ॥

अयुक्तकार्यंसुदाहरति—राज्ञामिति ॥ हे देव ! तव चरणद्वन्द्वमेव रवेः तस्य बालातपः नवोदिताकंमयूखः अत्र चरणरागे बालातपस्वारोपात् अतिशयोकिः रुपालङ्कारो ध्वज्यते । राज्ञां हस्सा एव अरचिन्दानि तानि स्पर्शनं कुतः कुट्मल्रीकरोतीत्यर्थः । बालातपसस्पर्शात् अरविन्दानां विकसन एव भवति न तु सङ्कोचः, अन्य कारणस्य तस्य तद्सङ्कोचरुपकार्यंसयुक्तमिति अयुक्तकार्यत्वं तत्र राजविषयकारतिभावस्य सातिशयचमत्कारविषयत्वात् अतिमनोरमिति चित्रम्॥ युक्तकार्यंसुदाहरति—पाणिपद्माविति ॥ हे ! पादनखरुपचन्द्राणाम् अर्चिषः भूपान् पाणिरुपपाणि पद्मानि सङ्कोचयितुम् ईशते प्रभवन्ति । अत्र चन्द्रकिरणरुपकारणस्य पद्मनिमोलनकार्यं युक्तं तत्र राजविषयिणो रतिभावस्य अयुक्ततया सातिशयं चमत्कृतिप्रदशोमरीहतीति चित्रम् ॥

इति हेतुविकल्पानां दर्शिता गतिरीतिशी । इति हेतुचक्रम्‌ ।

इङ्गिताकारलक्ष्योऽर्थः सौक्ष्म्यात्‌ सूक्ष्म इति स्मृतः ।।२६० कदा नौ सक्कमो भावीताकीर्‌वक्तुमक्षमम्‌ । अवेक्ष्य कान्तमबला लीलापद्मं नयमीलयत्‌ ॥ २६? पज्ञसम्मीलनादत्त सूचितो निशि सङ्क्रमः ।

अभिप्रायप्रकाशकचेष्टाविकारः 'इङ्गितं' हृदतो भावः 'इति' विषयः । आकारः अवस्थाविशेषो यथा मुखरागादिः स्वादाकारोऽङ्गवैकृत 'मिति' चेष्टादितः । पेतास्यां लक्ष्म्या अनुस्मेयः अर्थः विषयः सौक्ष्म्यात्‌ दुर्ज्ञेयत्वात्‌ सूक्ष्म 'इति' स्मृतः । प्रकाशकारस्तु, कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽर्थोऽङ्ग्यर्थोऽन्यास्मै प्रकाश्यते । धर्मेण केनचित्‌ यत्न तत्‌ सूक्ष्मं परिचक्षते ।। इत्याह । 'संलक्ष्यितस्तु सूक्ष्मोऽर्थ आकारेऽङ्गितेन वा । कयापि सूच्यते भद्र या यत्न सूक्ष्मं तदुच्यत 'इति दर्पणकारः ॥

हेतुमुपसंहरति—इत्येति ॥ हेतुविकल्पानां प्रभेदानाम्‌ इति पूर्वोक्तप्रकारा गति: दर्शिता । अनयैव रीत्या अन्येऽपि प्रभेदाः ज्ञातव्या इति भावः । इति हेतुचक्रम्‌ ।

अथ सूक्ष्मं निरूपयति—इङ्गितेति ॥ अभिप्रायप्रकाशकचेष्टाविकारः 'इङ्गितं' हृदतो भावः 'इति' विषयः । आकारः अवस्थाविशेषो यथा मुखरागादिः स्वादाकारोऽङ्गवैकृत 'मिति' चेष्टादितः । पेतास्यां लक्ष्म्या अनुस्मेयः अर्थः विषयः सौक्ष्म्यात्‌ दुर्ज्ञेयत्वात्‌ सूक्ष्म 'इति' स्मृतः । प्रकाशकारस्तु, कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽर्थोऽङ्ग्यर्थोऽन्यास्मै प्रकाश्यते । धर्मेण केनचित्‌ यत्न तत्‌ सूक्ष्मं परिचक्षते ।। इत्याह । 'संलक्ष्यितस्तु सूक्ष्मोऽर्थ आकारेऽङ्गितेन वा । कयापि सूच्यते भद्र या यत्न सूक्ष्मं तदुच्यत 'इति दर्पणकारः ॥

इङ्गितलक्ष्यं सूक्ष्ममुदाहरति—कदेत्यादि ॥ कदा कस्मिन्‌ समये नौ आवयोः सङ्क्रमो भावी इति आकारो जनबहुलेऽपि स्थाने वक्तुमक्षमं कान्तम्‌ अवेक्ष्य अवबला कान्तिनी लीलापद्मं कीडाकमलं नयमीलयत्‌ समकोचयत्‌ । अथ अङ्गज-

आश्वासयितुमिच्छन्या प्रियमज्जपपीडितम् ॥ मदर्पितदृशस्तस्या गीतगोष्ठ्यामवर्धत । वदनारागतरला छाया कापि मुखाम्बुजे ॥ इत्थमुदीर्णभरुपत्वात् रस्युत्सवमनोरथः । अनुगृहीतवै सुत्समस्वमभूदत्र ठयवस्थितः ॥

पीडितं कामिन्तं प्रियम् आश्वासयितुम् इच्छत्या हृच्छन्या अनया कामिन्या पचासम्मीलनात् निशि राले सङ्को भावीति ध्वेषः सूचितः । पचविन्मीलनमिह हृदितं निशि निशि प्रियसङ्मरूपसूक्ष्मोदर्थ इति बोध्यम्, अन्य च सहदयचमत्कारितया अलङ्कारत्वमवगम्यतव्यम् ॥ आकारलक्ष्यं सूक्ष्मं दर्शयति—मदर्पितदृश इति ॥ गीतगोष्ठ्यां सङ्को-तसंसदि मचि आप्ते दशौ यया सादृश्या: तस्या: मुखाम्बुजे उद्गाम: अतिप्रबुद्ध: य: सग: रमणाभिलाष: तेन तर्हा विकस्चरा कापि अनिवचनोया छाया कान्त: अवर्धत, अन्य मुखच्छायाचैवलक्षणयेन नायिकाया रस्युत्सवामिलाषस्य लक्षितत्वात् सूक्ष्मस्वयम् ॥

इति सूक्ष्मम् ॥

अत्र रस्युत्सवमनोरथ: अनुदीर्णहरुपत्वात् आकारलक्षितस्वेन स्फुटतया प्रतीतमानस्वभावात् सूक्ष्मरवम् अनुगृहीतयैव ध्वपरियडैव ध्ववस्थित: वर्णित: इति ॥

लेशो लेशेन निर्भिन्नवस्तुरूपनिगूहनम् ।

उदाहरणमेवास्य रूपमाविर्भविष्यति ॥

राजकन्यारत्नकं मां रोमोद्भूतं रक्षका: ।

अवगच्छेयुराज्ञातमहो शीतानिलं वनम् ॥

अभूदीयन्न्वय: । तथाच तादृशी मुखच्छाया अत्यमेव रसयुत्सवमनोरथं

व्यज्जयतीति न तावक्रियाम् अन्यविधमनोरथेऽपि तत्सम्भववात् अतोडत्र विशेष-

प्रयांलोचनया तादृशुनिपुणो लक्ष्यिता कथमक्जित इमर्थे लक्ष्यितुं शक्रोतीति

सूक्ष्मालङ्कारस्यास्वादज्ञा हृदति बोधयम्॥

इदानोमुनेवाचक्यप्राप्तलवापरपर्यायां लेशां निखपयति——लेशाइति ॥

अत्र लेश इत्यादिना अलङ्कारेण प्रस्तुतवाच्यस्य निगूहनप्रकारो ज्ञायते इत्यर्थ: । अहो वच: अनिल: यत्न तत्

लेशेन किञ्चिन्मात्रया निरभिन्नस्य प्रकटितस्य वस्तुन: यद् रूपं तस्य निगूहनं

शीतानीलस्पर्शेन रोमानोदय इति भाव: । अत्र रोमोद्भेदस्य शीतानिलजत्वेन

गोपनं लेश:; उदाहरणम् एतद् अस्य अलङ्कारस्य रूपं स्वरूपम् आविर्भविष्यति

अनुरागनिगूहनं वाच्येऽयमावहतीति अस्यालङ्कारस्यवम्॥

प्रकाशिष्यते । यद्यपि व्याजोऽत्र वदनस्र केचित् । यथा, 'व्याजोकिस्तच्चरणोद्वेष्ट-

वस्तुरूपनिगूहनकम् ' इति । अथपहूतु लेश इति नैवमेकासतुन् नापकर्ष; इह तु तंथेय-

नयोर्मेद: ॥

अनिष्टसम्भावनार्यां लेशमुदाहरति——राजकन्येति ॥ रोमोद्भेदेन रोम-

कर्षं, राजकन्याया दशेनजमितेनेति भाव: । मां राजकन्यायाम् अनुरक्तम्

ज्ञातमिति वक्तुमाने क्रियते । अहो वनं शीत: अनिल: यत्न तत्

अभिलाषुकं रक्षका: राजान्त:पुररक्षिण: अवगच्छेयु:, सम्भावनार्यां विधिलिङ्‍डू । भा

शीतानीलस्पर्शेन रोमानोदय इति भाव: । अत्र रोमोद्भेदस्य शीतानिलजत्वेन

ज्ञातम्, आ हृति सम्भ्रमघोतकमतदयम् । ज्ञातं 'विदितं' निगूहनप्रकारो ज्ञायत

अनुरागनिगूहनं वाच्येऽयमावहतीति अस्यालङ्कारस्यवम्॥

इत्यर्थ: । ज्ञातमिति वक्तुमाने क्रप्रय: । अहो वच: अनिल: यत्न तत्

शीतानिलस्पर्शेन रोमानोदय इति भाव: । अत्र रोमोद्भेदस्य शीतानिलजत्वेन

अनुरागनिगूहनं वाच्येऽयमावहतीति अस्यालङ्कारस्यवम्॥

आनन्दाश्रु प्रवृत्तं मे कथम् हृद्यैव कन्यका‌म् । आक्षि मे पुष्परजसा वातोदूतेन दूषितम् ॥

अलङ्कार्य लेशस्युदाहरति—आनन्दाश्रु इति ॥ कन्यका‍म् हृद्यैव मे कथम् आनन्दाश्रु: प्रवृत्तम् अत्र कन्यादर्शनेन अनुरागोदयात् आनन्दाश्रुप्रवृत्तिल्ङ्कारोति भाव: । अत्र निगूहनप्रकारमाह—अक्ष्षोति । वातोदूतेन पवनचालितेन पुष्परजसा कुसुमपरागेण मे अक्षि दूषितम् । अत्र आनन्दाश्रुणोदक्षिदूषणजस्त्वप्रति पादनेन अनुराग: संबुच्य इति ॥

इत्येवमादिश्याने डयमलङ्कारोडति शोभते । लेशमेके विदुर्निन्दां स्तुतिं वा लेशव: क्रताम् ॥ युवैष गुणवान् राजा योग्यस्ते पतिहर्जिव: ।

अस्यालङ्कारस्यच प्रतिपादयन्नाह—इत्येति ॥ इत्येवमादिश्याने एवमाशु दाहर णे यथम् अलङ्कार: अतिशोभते सहदयचमत्कारितया समुल्लसति । एवे पाण्डिता: लेशं निन्दां वा स्तुतिं न्थाजस्तुति‌मिति‌वर्थ: । विदु:; लेश: लेशात् 'दोष्ष्य यो गुणीभावो दोषीभावो गुणस्य य: । स लेश: स्तात् ततो नान्य' व्याजस्तुति‌रितिपीयत् 'इति । अत्रैनच व्याजस्तुत्यलङ्कारोडभिहित इति भाव: ॥ स्तुत्याजेन निन्दामाह—युवेति ॥ एष राजा युवा गुणवांन् तथा ऋजित: विक्रान्त:, श्रत: ते तव योग्य: पतिः । यस्य मनः कामो‌स्सवादपि रणो‌स्सवे सक्कम् । स्त्रियो‌वरां कन्यां प्रति तत्सख्या उत्किरियम् । अत्र द्वितीयाधं महावीरत्वे'

रणोत्सवे मनः सक्तं यस्य कामोत्सवादपि । वीर्योत्सर्षस्तुतिनिन्दाद्वैवासिन् भावनिवृत्तये ॥

स्रुतिभिरोधितापि कामोत्सवे अनासक्तत्वप्रतिपादनादव्याजेन तव सम्भोगसुखं दुःखंभम् अतो नायं वरणीय दृष्ट्या चोतयतोति स्रुत्या निन्दावगमात् व्याजस्तुति: ॥ अन्नालिङ्गारं सङ्गमयति—वीर्येंति ॥ भस्मिन् उदाहरणे निरन्तरं भोगान्न रतोत्सवान् निर्विविक्षो: भोकुमिच्छो:; 'निवेंशो भृतिभोगयो:' रिति कोश: । कन्याया: भावस्य वरणाभिप्रायस्य निवृत्तये वीर्योत्सर्षस्य स्तुतेः निन्दादेव कल्पते, निन्दारूपेणैव पर्यवस्यतीत्यर्थ: ॥

कन्याया: कल्पते भोगान्त्रिविवक्षोर्निन्द्वरम् । चपळो निदेयश्वासौ जनः किन्तेन मे सखि! । आगःप्रमार्जनायैव चाटवो येन शिक्षिताः ॥

निन्दायाॅर्जेन स्तुतिमाह—चपल इति ॥ हे सखि! असौ जन: चपल: भस्यार:, निर्दय: परपीडानभिज्ञतया दयारहितश्र, येन आग:प्रमार्जनाय अपराधक्षाळनाय चाटव: प्रियवाद: शिक्षिताः; भतस्तेन युष्माभिरुपदिष्टेन मानेन किं प्रेयसि मानो गौरवजनकत्वेन विधेय इद्युपदिशान्तीं सखीं प्रति कस्यााश्रित्याया-काया उत्किरियम् ॥

दोषाभासो गुणः कोडपि दर्शित इव त्रुटिकारिता । मानं सखीजनोदिष्टं कतुं रागादशक्तया ॥

उदिष्टानां पदार्थानामनूदेशो यथाक्रमम् । यथासंख्यामिति प्रोक्तं संख्यानं क्रम इत्यापि ॥

भुवं ते चोरिता तन्वि ! स्थितेक्षणमुखश्रुतिः ।

दोषाभास इति ॥ रागाद् म्रियाजुरागाधियात् सखीजनेन उदिष्टम् उपदिष्टं मानं कर्तुम् अशक्तया नायिकया चाटूकारिता-रूपः कोडपि सखीजनहृदय : गुणः दोष इव आभासते इति तथोक्तः दर्शितः दोषाभासेण कथित हृदयः । अथ निन्दावच्याजेन स्तुतिगोभवते इवति श्राजासुति: ॥

क्रमालकृद्भिर् निरूप्यते—उदिष्टानामिति ॥ उदिष्टानाम् उत्तानां पदार्थानां यथाक्रमं यथाप्रधानं भवु प्रथानात् उद्देशः प्रधानतापादैः सङ्गतिः यथासंख्यान् इति । सड्ग्रहयानमति क्रम इत्यपि प्रोक्तं, यथासंख्यं संबन्धानं क्रम इति पर्यायशब्दा इत्यर्थः ॥

क्रमसुदाहरति—श्रुत्रामिति ॥ हे तन्वि ! चातुमर् अमभः जडं प्रविश्टाव्या: ते तव स्थितेक्षणमुखश्रुतिः कुशुदोत्पलपङ्कजे: भुवं निष्क्रितं चोरिता अपहृता कियदंशेनैति शेषः । समग्रहरणे नायिकायां तदसद्भानेन चाहतग्रापायादिति भावः ।

स्नातुमम्भः प्रविश्रायाः कुमुदोत्पलपङ्कजैः ॥

Kumuda, Utpala and Pankaja flowers when you plunged in the waters to bathe".

275. Preya, (or felicity) is felicitous expression and Rasavat (or provoking sentiment) where Rasa (sentiment abounds; Urjasvi is where pride dominates or where

तत्र स्मृतयुतिः कुमुदेन, ईक्षणयुतिः उत्पलेन, मुखयुतिः पङ्कजेन इति यथाक्रममुक्तपदार्थानां यथाक्रमं पश्चादुक्तपदार्थैः समन्वयक्षार्हत्वातिशयमापादयतीति अस्यालङ्कारस्वम् ॥

सम्प्रति प्रेयोरसवदूर्जस्विनामकमलङ्कारत्रितयं निरूपयति—प्रेय इति ॥ प्रियतरं भावाभिव्यक्त्या हृदिम्रीतिकारम् आाश्रयानं प्रेयः; हृदिम्रियस्वादनवर्थसंश्रेयम् - तथा रसप्रेशलं रसेन रत्यादिश्रायायिभावरूपेण पेषलं सहृदयहृदयानन्दजननं रसवत्। आाश्रयरसपदार्थैौ विभावशेनोक्तौ । यथा, ‘सञ्चारिणः प्रधाना मि देवादिविषया रतिः । उदुद्बुद्मात्रः स्थायी च भाव हृद्याभिधीयते ॥’ विभावैरतुभावैश्र सात्विकैैर्द्याभिचारिभिः। रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसामिति । अनयोगविच्छेदरश्र अम्यथावाहुल्येभिया न लिखितः; विभावादर्शनार्थं हि भवितव्यं यथाेषु अनुषङ्गेय इति ।

तेथां ऊर्जः श्रभिष्यक्तम् अहङ्कारः; यत्र तयोः कमं आयश्यानं गर्वप्रधानमालङ्कार्य्यनम् ऊर्जस्वि, ऊर्जों बलं तद्यास्तीति योगबलात् अहङ्कारस्य च ऊर्जोधर्मः सम्प्रवात् तथा वयपदेश इति । तेषाम् उक्तानां प्रेयःप्रभृतितीनाम् अलङ्काराणां व्रयं युक्तं समुचितः

उत्कर्षों यस्मिन् तादृशं सततप्रवेशामलङ्कारस्वकोतिं तां न दोषावहमिति भावः । उत्कृष्टेषु भावेषु च देवदिविषयकरतिभावस्थ्यैव प्रेयोनामालङ्कारतयपदेशः; अन्येषां भावानां रसाभासभावाभासभावाश्रान्निभावोदयभावशबलतया नाञ्ज रसमानपदार्थ- स्वेन रसवदलङ्कारस्वम् । उक्तञ्च विश्रनाथेन, ‘रसभावौ तदाभासौ भावस्य प्रशमो- दयौ । सन्धिः शबलता चेति सर्वेऽपि रसनाद्रसा:’ इति । पूवर्कोऽपि भावस्य तु ऊर्जस्वि- नामालङ्कारत्वमिति विशेषः । स्वनिकारादयस्तु अज्ञिनो रसादेरलङ्कार्य्यदेवम् अज्ञस्य

ऊर्जस्वि रुढ़ाहङ्कारं मुकोत्कर्षेण वचनीयम् । वध्य या मम गोविन्द ! जाता स्वप्नि गृहागते ।

ग्रेय उदाहरण—अद्यैति ॥ गोविन्द ! अथ स्वप्नि गृहागते या मम प्रीति: जाता, कालेन समयान्तरेण तदैव नाम्यश्रु कषायचित्त साधोरसियेवारेण रचन्यते । पुनरागमनात् एषा प्रीति: भवेत् भविष्यतीलयर्थ: । अन्य भगवद्विशयकरति-भावो वाक्यभङ्ग्या सहदयानां सातिशयचमत्कृतिमालरयाति ॥

कालेनैव भवेत् प्रीतिस्तवैवागमनात् पुनः । इत्याह युक्तं विदुरो नान्यतस्तादृशी मतिः ।

पुनरागमनात्—इतीति ॥ विदुर हरि युक्तं आह यत्सकृत् मन्यते-अन्यस्मात् आगमशुकात् तादृशी श्रृति: सन्तोष: न आसीर्दिति शेष:, ततः भक्तिमात्रेण न हि केनाप्यनन्येोपचारेणलयर्थ: समाराध्य: हरि: ।

भक्तिमात्रसमाराध्य: सुभगतनो हरिः ।

तस्य सुप्रीतत्वं वाक्यकोष: । उद्योगपर्वणीयश्लोकश्र अस्य प्रतिरूपो यथा, ‘या प्रीतिः पुण्डरीकाक्ष ! तवागमनकारणात् सा किनाख्यायते गुश्यमनन्तरात्मासि देहिना-मि’ति ।

सोमः सूर्यों मरुद् भूमिच्योम होतानलो जलम् । इति रूपाणयतिक्रम्य त्वां दृष्टं देव ! के वयम् ॥ २७८॥

पूर्वं वक्त्रबोधद्ययोः प्रीताहृदाहृतमू इदानों केवलं वकुः प्रीताहृदाहरति— सोम इत्यादि ॥ हे देव ! सोमः चन्द्रः; सूर्यः; मरुत् वायुः; भूमिः; व्योम आकाशं होता यजमानः; अनलः अनिः; तथा जलमृ इति ते रूपाणि दृष्ट्वै मृत्योः; अतिक्रम्य अतोत्य स्थिंतं परमात्मस्वरूपं त्वां दृष्टं वयं के ? न वयं योगया इत्यर्थः;, तथापि यदृ दृष्ट्वोडसि स केवलं भक्तानुग्रह एवेतिः देवो महेश्वरः साक्षात्कृते तपसां प्रत्यक्षगोचरोकृते सति राजवर्मणा राजवर्मोदयस्य राज्ञः इति उत्कृष्ट यत् प्रीतिप्रकाशनं तदपि प्रेय हृत्ति अवगम्यताम्; अन्रापि भगवद्दिशयकरतिभाववश्यं- कस्य प्रियाद्यानस्य सर्वावादिति ॥

इति साक्षात्कृते देवे राजवर्मोदयस्य यथा मे मरणं मतम् । श्रुतेति प्रेयः सड़्ग्न्तु यथा मे मरणं मतम् ॥ २७९॥

अथ रसवदलङ्कारं दर्शयन् रसानाङ्ग न्झारादीनां प्राथम्येन सन्नजनहृद्यावेव च प्रयमं न्झारसूदाहरति—मृतोति ॥ मृताः इति निश्र्चित्य दृष्ट्यध्वायै प्रेयः परलोके यथा कान्तया सड़्ग्न्तु सड़्गं कतुं मे मरणं मतवम् ईष्टं मरणावधारणं क् तमिल्यर्थः; एषा सा तन्वी छत्रैव जन्मनि मरणं विनेल्यर्थः कथम् मया लब्धा-

सैषा तन्वी मया लडषा कथं मे न्वैव जन्मनि । प्राक्प्रतीतेंदुश्शिवा सेयं रतिः श्रृङ्गारतां गता ॥ रूपबाहुल्ययोगेन तदिदं रसवद्‌वचः ॥

प्रासा । स्त्रियां मदालसां नागानां प्रसादेन पुनः प्रशृज्यतेव प्राप्य तत्पश्यु: कुवलयाश्वस्योक्तिरियम् । सैषा तन्वीत्यत्र सैवावनतीति पाठोऽपि हृद्यते । तथात्के भावेन्ती अवन्तीदर्शनेवाव वासवदत्तस्यर्थः, तेनात्र दैहिकवेदन मरणानिश्शयात् दुःखितस्य वससराज्य पुत्रार्थं प्राप्यानन्दोक्तिरियम् । यथा सम्भोगालङ्कारसः तच्छृङ्गारतद्रूपं विश्वनाथेन । यथा, ‘दर्शनस्पशेनादेभि: निषेवते विलासिनौ । यत्राजुरकावन्या्म्यं सम्भोगोऽयमुदाहृत’ इति । अयज्ञ चिन्तितभमानन्तर्याज् परां पुष्टिं नीत: । उक्तञ्च विश्वनाथेन, ‘ न विना विप्रलम्भेन सम्भोगः पुष्टिमश्नुते । कषायिते हि वचालेऽपि भयान्त रागो विरर्धते’ इति । विप्रलम्भश्र तेनैवोक्तः । यथा, ‘ यत्र तु रतिः प्रकृष्टा नाभीष्टसंपत्तिपि विप्रलम्भोऽनुभवति’ इति ॥

निगूढं केशवाविष्कृत कृष्णा येनाभ्रवीत् स मे ॥

मनस्वग्रापि नाधिकृत्य कश्चिद्विवयकरतिभावो व्यज्यते तत् प्रेमोदेछकूार एव कथमत न स्यादिलाशङ्क्याह — प्रागिति ॥ प्राक् पूर्वोंक्योर्दाहरणयोः प्रीतिः भगवद्विधिसङ्करतिव्यजिका एवं न तु विभावादिपरिपुष्ट दर्बीचिता । उक्तञ्च, ‘मनोडनुकूलेपद्रयेऽपु सुखसंवेदनं वचः । असंप्रयोगविषया सैव प्रीतिरिनिगद्यते’ इति । इह तु सा रतिः काम्ताविषयकोडनुराग हृद्यर्थः । उक्तञ्च, ‘रतिमन्नोडनुकूलेपद्रयं मनसः प्रणयादित-‘मि’ ति । रूपाणां विभावानुभावव्यभिचारिणां बाहुल्यं विस्तारः । तत्स योगेन श्रृङ्गारतां गता, तथावद् हृदयं मतेष्युक्तं वचः रसवत् रसवदलङ्कारेणालङ्कृतमिल्यर्थः ॥ रौद्ररससमुदाहरति—निगृढ्योत इति ॥ येन मम अभ्रत मामनादृत्य हेत्यः ।

घोडयं दुःशासनः पापो लढघः किं जीवाति क्षणं ॥ २८२ इत्याहुः परां कोतिं क्रोधो रौद्रात्मतां गतः । भीमस्य पश्यतः शत्रुमियेतेनृपशवद्वचः ॥ २८३ आजित्वा सारणवामुनीमानिद्धा विविधैर्मुखैः । अदत्त्वा चाथेमर्थिभभ्यो भवेयं पार्थिवः कथं ॥ २८४

कृष्णा द्रौपदी केशेषु अवच्छेदे सकर्मणि । आकुष्टा, सः श्यं पापः दु:शासनः मया प्राप्तः क्षणं जीवति किम् ? नैव जीवतीत्यर्थः ॥ इति शत्रुं दु:शासनं पश्यतः भीमस्य क्रोधः इति उक्तप्रकारेण परां कोतिम् आह्लाद्या विभावादिभिः परिपोषं प्राप्य इत्यर्थः रौद्रतां रौद्रमावं गतः रौद्ररसावेन परिणत इत्यर्थः । तथाच शत्रुरक्त्र आह्लादनविभावः; कृष्णाकेशाकर्षणादिकसूदूषणविभावः; पाप दुःशिक्षेपवाक्यमनुभावः; गर्वादयश्र प्रतोयमाना क्रोधरसचर्वणा; पत्ते: पुष्टिं नीतः; क्रोधस्थायिभावः; नैतत्समुचितमिति पदं रसवत् रसवदलङ्कारेणालङ्कृतमिति ॥ वीररसमुदाहरति—आजित्वेति ॥ सारणवां ससागराम् उर्वींम् अजित्वा जयेच अलढवा, विविधैः मुखैः अश्वमेधादिभिः अनिद्र्रा देवान् अपरितोष्य, तथा अर्थिभ्य्य अर्थं अदत्त्वा कथं पार्थिवः भवेयम् धनेवंध्रस्य पार्थिवत्वं विडम्बनैवेतिव भावः । एतेनास्म युद्धवीरत्वं घमंवीरत्वं दानवीरत्वञ्च सूचितम् ॥

इत्युत्साहः प्रकृष्टात्मा तिष्ठन् वीररसालम्बनाः । रसवत्पयं गिरामासां समर्थयितुमीश्वरः ॥ २८५

285. Thus, the enthusiasm which is pre-eminently (in the king) being full of heroic sentiment is capable of fully expressing through these words the alankara Rasavat.

यस्या: कुमुमशय्ययापि कोमलाङ्गयापा रुजाकरी । साधिशेते कथम् तन्वी हुताशनवर्तीं चिताम् ॥ २८६

286. "That lady of slender build to whose delicate body even a bed of flowers caused pain, how does she sleep on the pyre which is lit with (cremation) fire?".

इति कारुण्यमधिकमलङ्कारतया स्मृतम् ।

287. Thus excess of karunya; (or pity) is stated in manner full of alankara; then there are other forms (of

इतीति । उत्कृष्टः प्रकृष्टः भावमा यस्य सः विभावादिभिः परिपुष्ट इत्यर्थः उत्साहः कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुरसाह इत्यत इत्युक्तलक्षणः संरम्भ इत्यर्थः वीररसालम्बनः वीररस रूपपने परिणमनं भावानां गिरां वाचां रसवदलङ्कारयुक्तत्वं समर्थयितुं दृढीकर्त्तुमं ईश्वरः समर्थः । अत्र युद्धे जेतव्या: शान्तवः धर्मे धर्मः दाने याचका: आलम्बनविभावा: सहायानुवेधनादयः प्रतीया- मानाः अनुभावाः, हर्षादययो भावयविचारिणः एतैरमिप्रयुक्तः उत्साहरुपस्थायी- भावः वीररसां लभते इति ॥

करुणरससमुदाहृत—यस्या इत्यादि ॥ यस्या: कोमलाङ्गयाः कुसुमश- शय्ययापि रुजाकरी पीडाकरी, सा तन्वी कथम् हुताशनवर्त्तीं ज्वलन्तीमसिलयथं: चिताम् अधिशेते । इत्यत उद्धृतं विभावादिभिः परिपुष्टं कारुण्यं करुणरसस्याथि- भावः शोकः चित्तवैक्लव्यविशेष इत्यर्थः इष्टनाशादिभिरूपेतो वैक्लव्यं शोकशब्दभा- मिति लक्षणात् । अलङ्कारतया रसवदलङ्कारवेन । स्मृतम् । अत्र गतम्प्राणा तन्वी

द्वितीयः परिच्छेदः

तथा पेडिपि बीभत्सहास्याद्भुतभयानकाः । पायं पायं तकारोणां क्षोणितं पाणिसम्पुटे ॥

रसवत्) namely, Bibhatsa (terrible) hasya (comic), Adbhuta (wonderful) and Bhayanaka (fearful).

कौणपाः सह नृत्यन्ति कवनैरत्रभूषणाः ॥ २८८ इद्रमल्लानमानाया दृप्तं स्तनतटे तव ॥

288. “Having again and again drunk of the blood of your enemies by handfuls the devils dance along with truncated bodies wearing entrails as ornaments”. (This is an example of Bibhatsa).

आलम्बनविभावः, कुसुमशरादिकशरणम् उद्दीपनविभावः तादृशकरुणवचनम् अनुभावः कथं नयने प्रतियामनाश्रिन्तादयो व्यभिचारिण इति श्रेयं, तथा परे अन्ये बीभत्सहास्याद्भुतभयानका अपि रसा वेदितव्या इति श्रेषः ॥

तत्र बीभत्समुदाहरकाह—पायमिति ॥ कौणपाः राक्षसाः कवनैः अधिरसक्रियायुक्तकलेबरैः सह, ‘कवनैरौड्यौ क्रियायुक्तमपमूर्धकलेबरमि’ स्यमारः अनन्य पुरीतत् भूषणं येषां तादृशाः सन्तः पाणिसम्पुटे तव आरोणां क्षोणितं पायं पायं पुनः पुनः पीत्वा नृत्यन्ति । अत्र जुगुप्सारूपलयायिभावः जुगुप्सालक्षणान्त्तकं तथाहि, ‘शोणितादिमगर्हा जुगुप्सा विषयालम्बनं तु तस्य च क्षोणितपायिनः अनन्यभूषणाः राक्षसाः आलम्बनविभावाः, अन्ये च अनुभावव्यभिचारिण आक्रिसाः तैरपि परिपुष्ट बीभत्सरसत्वं भजते । अत्र राजविषयकरतिभावस्य प्राधान्यात् बीभत्सपरिपुष्टतया तस्यैव चमत्कारित्वात् प्रेयोऽलङ्कारत्वमेव युक्तमिति बोध्यम् । रसवद्र्रेयसोः सद्भार इति केचित् ॥

हास्यमुदाहरकाह—इद्रमिति ॥ हे सखि; भ्रम्लानः अखण्डितः मानो यस्याः तादृश्या: भस्माकं पुनः पुनराग्रहेणापि अविवातमनाया इत्यर्थः तव स्तनतटे इदं नवं न तु प्राचीतां नखपदं नखावाताचिह्नं लल्गम उत्तर्रीयेण छादयतातम् । सखो—

289. “My friend, hide by your upper garment these recent marks of finger nails which remain on your expanse—

छाद्यतामुत्तररीयेण नवं नखपदं सखि !!

सखिधौ मानवतीं रहसि कान्तेन सह कृतविहारां काकिनीं प्रति तस्सख्या उपहासोक्तिरियम् । अत्र हासः स्थायिभावः । तल्लक्षणन्तुग्रकम् । यथा, 'वागादि-वैकृतैश्वेतोविकारसो हास उच्यत' इति । तादृशी मानवती नायिका आलम्बनविभावः, नखक्षतसुदतीपनविभावः, तादृशवचनानि धनुर्भावा: व्यभिचारिणश्च यथा-प्रतीषमाना: एलतैश्र परिपुष्टः अयं हास हास्यरसरदेन परिणमति ॥

अंशुकानि प्रवालानि पुष्पं हारादिभूषणम् । शाखाश्र मन्दिराण्येषां चित्रं नन्दनशाखिनाम् ॥

अजुत्तरसमुदाहरति—अंशुकानीति ॥ एषां नन्दनशाखिनां प्रवालानि अंशुकानि, वसनानि, पुष्पं हारादिभूषणं, शाखाश्र मन्दिराणि गृहाणि, चित्रं किन्त्विश्रियमन्त्रयिष्ये । जत्र स्थायिभावो विष्मयः । तह्लक्षणं यथा, 'त्रिविधेन्द्रपदाप्येषु लोकसीमातिवर्तिषु । विस्मयश्वेतसो यस्तु स विस्मयो उदाहृत' इति । अलौकिकनन्दनशाखिभिरालम्बनविभावैः तेषां तत्त्वगुणैरुद्दीपवविभावैः अथ्यैक-प्रतीघमावैरभुमावैः सध्वारिभिमिश्र परिपुष्टः अजुत्तरसतया पर्यवस्यतीति ॥

इदं मघोनः कुलिशं धारास्रिभिहितानलम् ।

भयानकरसमुदाहरति—इदमिति ॥ इदं मघोनः दून्द्रस्य कुलिशं वज्रं धारासु सध्दितः अनलः यस्याः, यस्या तादृशां, यस्याः स्मरणं दैत्यक्षीणां असुरक्षामिनीना गर्भेभयात्ताय कवपते प्रभवति । अत्र दैत्यघ्नीना भयमेव स्थायिभावः । तह्लक्षणं यथा, 'रौद्रार्त्या तु जनितं चित्तवैक्लब्यदं भयमि' इति । मघोना आलम्बनविभा-

स्मरणं यस्य दैत्यश्रीगर्भपाताय कलपते ॥ वाक्स्वस्याप्राम्यतां योनिर्माधुर्ये दर्शितो रसः । इह त्वष्ट्ररसावत्ता रसवत्ता स्मृता गिराम् ॥

इति रसवद्विवरण ।

अपकर्तांहमस्मीति हृदि ते मास्म भूद् भयम् ।

causing miscarriage in the Daitya ladies. (This is an example of Bhayanaka).

292. It has already been pointed out in (section I Verse 62) that the sentiment of sweetness (Madhurya) arises out of the absence of vulgarity in the words (used). Here the Rasavat (or quality of sentiment) in words has been shown in the eight Rasas (or Sentiments). (Thus ends the sub-section on Rasavat).

वेन तादृशकुलीनोऽपि नवीपलविभावेन गर्भपातेन च अनुगमाधेन अन्यैरपि प्रतीयमानेः तत्स्कालिकचित्तस्थ्यपारेः परिपुष्टं अत्यन्तकरसतां प्रामोति ॥

नतु माधुर्यनि रूपणे मधुरं रसवदियुक्ते रसवत्वस्य माधुर्यगुणवत्वेन अभिहितम् अत्र तु भालड्कारतां कथं सड्नच्छत इत्याह—वाक्यसेऽग्राम्यतां प्राम्यत्स्वदोषाभाव एव योनिः कारणं यस्य तादृशः रसः दर्शितः अभ्राम्यतया पव रसवेन उपचारतः कीर्तिनमिति भावः । इह तु गिरीं वाचां रसवत्ता रसवदलङ्कारस्त्व् अस्तु रसेपु शृङ्गारादिषु आयत्ता स्मृता । तथाच, रसग्यक्षरगाम्यत्स्वदोषाभावसहकृतालङ्कारादिमत् माधुर्यगुणतत् रसवदलङ्कारस्तु रस एवैति भेदः ॥

ऊर्जस्वयलङ्कारमुदाहरति—अपकर्तोति ॥ अहं ते अपकर्तां शत्रुरस्मि इति हेतोः ते भयं मा स्म भूत् न भवतु, मे मम हृदि विमुखेऽपि प्रहृतं जादू कदाचिदपि न वान्छति । तथाचंक इन्ह्यादित्यमुखुत्तौ मनुना । यथा, ‘नायुद्धव्यसन-प्राप्तं नातिनिपरिक्षतम् । न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्सरत्नि’ति ।

विमुखेषु न मे खड्गः प्रहृतं जातु वाञ्छति ॥ विमुखत्वा परो युद्धे निरुद्धो दर्पशालिना । पुंसां केनापि तज्ज्ञेयमूर्जस्वीत्येवमादिकम् ॥ एवंमर्थमनाख्याय साक्षात्तस्यैव सिद्धये । यत्प्रकारान्तराख्यानं पर्यायोक्तं तदिष्यते ॥

पलायनपरं शत्रुं प्रति कश्चित् वीरस्योक्ति: । अत्र गर्वरूपो व्यभिचारिभाव: स्थायिभावादपि उत्साहादुद्रिक्त हृत्ति ऊर्जस्विनामाख्यार: । यस्य तु तादृशोदे- कभाव: तत्र वीरौ रस एव रसवदलङ्कारतया परिणमति बोध्यम् ॥ एवंमुक्त्वेति ॥ दर्पशालिना आहङ्कारवता केनापि पुंसां एवंम् उत्कलपं वचनम् उत्तवा युद्धे पर: शत्रु: निरुद्ध: । तस्मात् इत्थयेवमादिकं रसान्तरेऽपि तादृशो गर्व: ऊर्जस्वीत्यर्थ: ॥ पर्यायोक्तं लक्षयति——अर्थीमिति ॥ इष्टम् अभिलषितम् अर्थं साक्षात् वाचकशब्देन अनाद्राय अथवाथवा तस्यैव इष्टार्थस्य सिद्धये प्रतिपत्तये यत् प्रकारान्तरेण मृदुविषेषेण आख्यानं स्यजनया द्योतनं तत् पर्यायोक्तम् इष्यते । असमानार्थकशब्दान्तरस्यैव पर्यायत्वात् धनुर्यैःसंचीयते इति बोध्यम् ॥

दृश्यत्सौ परभृतः सहकारस्य मञ्जरीम् ।

पर्यायोक्तमुदाहरति—दशतीति ॥ असौ परभृतः कोकिलः सहकारस्य कुञ्जबहिःस्थितस्येति शेषः मञ्जरीं दशति, आहं तं निवारयिष्यामि युवाभ्यां स्वैरं स्वच्छन्दम् आस्यातां स्वकीयतामिति कान्तकामिन्योः सुरतोत्सवस्य क्याचातो मा मूर्छति विविच्य सह्यास्ततोडपसरणसौविध्ये दृष्टो डहं गमिष्यामोति वाचकपदे-नामिधाने वैचित्र्यातिशयस्ताभावो जायते इति परभृतवारणव्याजेन तदपसरणं दृश्यत इति ॥

तमहं वारयिष्यामि युवाभ्यां स्वैरमास्याताम् ।

सङ्गमध्येऽसर्वी यूना शड्केते तद्रतोत्सवम् ।

सङ्गमध्येऽस्ति ॥ सङ्केते सङ्केतस्थाने यूना सह सङ्गमध्य तयोः रतोत्सवं निवार्त्तं चितुं सम्पादयितुमिच्छत्या कयापि सख्या ततः अपसृतमित्यन्वयः ॥

निर्वर्त्तंयितुमिच्छत्या कयाप्यपसृतं वत: ॥

इति पर्यायोक्तम् ।

किश्चित्किदारभमाणस्य कार्ये दैववशात् पुनः ।

समाहितं निःश्रपयति—किश्चिदिति ॥ किश्चित् कार्यम् आरभमाणस्य कर्तुंमुयुकस्य दैववशात् अकस्मात् पुनः तस्य साधनस्य समाधनस्य या समापत्तिः

तत्साधनसमापत्तियौ तदादुः समाहितम् ॥

संयोग: तत् समाहितम आाहुः । समाधारूपस्वात् अनवर्थसंश्लेष्यमिति । दैववशादिति हु न निध्यमपंर बुद्धिपूर्वककरणान्तरालमवनेन कार्यसमाधाने डपि भास्य सन्निधावात् । तदुक्तं भोजराजेन, 'कार्यारम्भे सहायासिद्धैवात् दैवाकृते च या । श्राकस्मिक्की बुद्धिपूर्वोंऽभियो वा तत् समाहितम्' इति ॥

मानमस्या निराकतुं पादयोर्मे पतिष्ठितः । उपकरणाय दृष्टैवदुदीर्णं घनगर्जितम् ॥

समाहितमुदाहरति—मानामिति ॥ अस्या: मानिन्या: मानं निराकर्तुं पादयो: पतिष्ठित: मे मम उपकरणाय दृष्टा दैवेन एतत् घनगर्जितम् उददीर्णम् । अन्र मानभङ्कार्य पादपतनप्रभृतस्य दैवादुदीर्णेन घनगर्जितेन तस्यार्थे वोदीपकस्वात् श्रकस्मात् तसमाधारमिति समाहितमलङ्कार: ॥

आाश्रयस्य विभेतेवां यन्महर्चमनत्तंमम् । तस्यातं नाम तं ग्राहुरलङ्कारं मनीषिणः ॥

उदात्तं निरुपयति—आाश्रयस्येति ॥ आाश्रयस्य अभिप्रायस्य विशिष्टे: सम्पत्ते: वा पय्त् श्रुतममं श्रलौकिकं मह त्वम् आधिक्यं, मनीषिण:! तम् उदात्तं नाम आाहुः । तथाच, प्रशस्तुतस्य उदाराशयस्ववर्णनेन लोकातिशयसम्पद्र्णेन च यदू वैचिच्र्यं स एव उदात्तालङ्कार इति निप्पर्य: । केचित् हु,

द्वितीयः परिच्छेदः

गुरोः शासनमत्येतुं न शशाक स राघवः ।

यो रावणशिरश्छेदकार्यभारेऽप्यविचिकुः ॥

रत्नभित्तिषु संहन्तः प्रतिभिम्बशतद्यृतः ।

ज्ञातो लङ्केश्वरः कुच्छ्रादाक्खनेयेन तत्त्वतः ॥

यद्वापि प्रस्तुततस्याङ्कं महतां चरितं भवेदिति आादुः ।

तन्मते प्रस्तुतस्य अज्ञात्वेन महतां चरित्रवर्णनमपि उदात्तालङ्कार इति बोधयम् ॥

आश्रायमहत्वे उदाहरणति—गुरोरिति ॥ यः रावणस्य शिरश्छेदः कार्यं तस्य भारः तस्मिन्नपि अविचिकुःः, स राघवः गुरोः पितुः शासनं राज्यत्यागपूर्वकत्वात्तस्यादेयत्वं अतिक्रमितुं न शशाक । स च रावणशिरः-रूपालङ्कारसाधनक्षमस्य तादृशगुरुनिदेशवशित्वेन अलौकिकं माहात्म्यं प्रतिपते दृश्युदात्तस्वम्॥

विभूतिमहत्वे उदाहरति—रत्नभित्तिष्विति ॥ आञ्जनेयेन अज्ञासुतेन हनुमता कुच्छ्रात् अतिकष्टेन बहुपर्यालोचनया दृश्यस्थः रत्नभित्तिषु सङ्कान्तः प्रतिबिम्बान् शततेः वृत्तः लङ्केश्वरः रावणः तत्त्वतः ज्ञातः ईदृशेश्वरयंशालीनास्तीति अयमेव लङ्केश्वर इति विदित इत्यर्थः । अलं लङ्केश्वरस्य तादृशेश्वर्यंमहत्त्व-कीर्तनमेव उदात्तालङ्कार इति ॥

पूर्वत्राशयमाहात्म्यमन्राभ्युदयगौरवम् । सुच्यक्षितामिति प्रोक्तमुदात्तद्वयमप्युदात्तम् ॥

उदात्तम्

अपह्नुतेरपरह्नुति किक्चिदन्यार्थदर्शनम् । न पद्येऽपि: सरस्तस्य सहृदयं पत्रिणामिति ॥

303. In the former, the greatness of the heart, and here the greatness of wealth are clearly indicated ; thus the two Udattams are made clear. Thus ends Udattam. 304. Where something is denied and another meaning is made clear, then it is Apahnuti : “Cupid is not a person with five arrows ; his arrows are a thousand.” (This is an example of Samkhyapahnuti or denial of number).

द्वैविष्यमुपसंदरति-पूर्वत्रेति ॥ पूर्वत्र गुरोरिस्युदाहरणे आद्रातस्य माहाल्स्यम्, अथ रसाभिवितविवृतयुदाहरणेऽभ्युदयस्य गौरवं सुच्यक्षितं सुप्रतीतमिति लक्यम्, अथनु रसाभिवितविविधयुदाहरणेऽभ्युदयस्य गौरवं सुच्यक्षरितं सुप्रतीतमिति भाव: ।

अपह्नुतिर्निरुपयति-अपह्नुतिरीति ॥ किंचित् किं नु प्रकृतमपह्नुते निरुपयति-अपह्नुति: । अपलप्य अन्यस्य अर्थस्य दर्शनेन व्यवस्यापनम् अपह्नुति: । अत्र धर्मोपपदवेन धर्मान्तरारोपणं तत्त्वापह्नवदुपके धर्मिनिषेधेन धर्म्यन्तरारोप इत्यनयोर्मेद: ।

उदाहरति-नेति । सार: काम: पञ्चेऽपुजुनं तन्वमालेपुजिति समप्रजगतामेतादृशपीडन-सम्भावदिति भाव:, अतस्तस्य पत्रिणां सहस्त्रं शर्रीति शेष: । अत्र सरस्य पञ्चशरत्वघं प्रतिषिध्य सहस्रशस्त्रहपधर्मान्तरारोपपरिहतिरिति बोधयम् ॥

चन्दनं चन्द्रिका मन्दो गन्धववाहश्र दक्षिणः । सेयमग्रिमथी सृष्टिरमेयि शीतां परान् प्रति ॥

विषयापह्नुतिमुदाहरति—चन्दनमित्यादि ॥ चन्दनं चन्द्रिका तथा मन्दः दक्षिणः गन्धवाहः सा इयं मयि विरहिणीत्यथः अभिमथी सृष्टिः अग्निवतं मया प्रतीतेऽन्यथाऽविरहिणा इत्यर्थः; प्रतीति शीतां शीतला सृष्टिः तेशामतीव सुखकरस्वादिति भावः । अश्रु कामिना परेषु शैशिर्यं शीतलत्वमभ्युपेत्य आरोप्य आत्मनि औषण्यप्रकाशनात् अभिमयस्वधर्मारोपणेन चन्दनद्वीनां शीतलदाहकरवयोर्विषयमेदस्य कीर्त्तनात् विषयापह्नुतिरियमिलन्वयः॥३०५॥

शैशिर्यमभ्युपेतेश्च परेष्वारमनि कामिना । औष्ण्यप्रकाशनाज्ज्ञेयो विषयापह्नुतिः ॥

स्वरूपापह्नुतिमाह—अमृतेत्यादि ॥ चन्द्रमा: अमृतस्यन्दनः किरणैः यस्मात् सः नामतः निन्द्रव मतः उच्यते; न तु भवते इत्यर्थः तस्य किरणानामृतस्यन्दनस्य प्रत्यक्षविकदर्थवादिति भावः । विरहिण उक्तिरियम् । विरहे चन्द्रकिरणस्य अतीवोद्दीपकस्वादसहत्ववमिति बोध्यम् । अन्य चन्द्रमाः अभ्यः अर्थात् वस्तुस्वरूप एव, ‘अथोडुमिघेयरै वस्तुप्रयोजननिद्दिष्टच्विभिः'यस्मात् । च कदति अत्रादयतिति व्युत्पत्त्या तदभ्यार्थ एवेत्यर्थः । यथा!, मण्डपादिशब्दैः

अन्य एवायमर्थोऽस्मा विषयनिग्रहन्दिवीरचितः ॥ इति चन्द्रस्वमेवेन्दौ निवेश्यार्थान्तरासमतां । उत्का स्वरूपेनेयेषा स्वरूपापहुतिमेततां ॥ उपमापह्नुतिर्वः पूर्वेमुपमालक्ष्येव दर्शिता । इत्पपह्नुतिभेदानां लक्ष्यो लक्षयेषु विस्तारः ॥

अन्यः = दूसरा, भिन्न । एव = ही, निश्चय में । अयम् = यह । अर्थः = अर्थ, अभिप्राय । अस्मा = इस चन्द्रमा के विषय में । विषय + निग्रह + इन्दु + अधीचि + इतः = विषय का निग्रह करने में चतुर । ३०७. यह केवल नाममात्र को ही चन्द्रमा है, शीतल किरणों वाला है; किन्तु तत्त्वतः वह इससे भिन्न है और इसके मूल में तो विष की वृष्टि करने वाला है । ३०८. यहाँ पर चन्द्रमा का चन्द्रत्व अपह्नुत (निरस्त) किया गया है और प्रेम से पीड़ित व्यक्ति के द्वारा उस पर कोई अन्य धर्म आरोपित किया गया है; यह स्वरूपापह्नुति (स्वरूप का निषेध करने वाली अपह्नुति) है । ३०९. उपमापह्नुति का लक्षण पहले ही उपमा के लक्षण के प्रसंग में दिखलाया जा चुका है । यहाँ पर अपह्नुति के भेदों का लक्ष्य के विषय में विस्तार किया जा रहा है ।

व्युत्पत्तिलभ्येषु मण्डपानकतृण्लुपेषु अशेषु अशक्ता गृहादिस्वरूपार्थवाचकास्तद्वित्तिभावः, अतः विषयनिग्रहदक्षयो दीधितयो यस्य तथोक्तः । इत्यत्थ् स्वरातेन विरहिण इत्यर्थः इन्दौ चन्द्रस्वम् आह्लादकत्वस्वरूपं च निवेश्य निह्नुण्य अपह्नुस्य इत्यर्थः अर्थान्तरासमतां वस्तुन्तरस्वरूपपक्वम् उत्का आरोपिता, अतः एषा स्वरूपापह्नुतिर्मेततां ॥ उपमापह्नुतिरिति ॥ उपमाया: साधर्म्येण अपह्नुति:-पूर्वेम् उपमानद्वारमेतेपु एव मध्ये दर्शिता प्रतिषेधोपमाख्या वर्णिता इत्यर्थः । इति उत्करूपाया अपह्नुत्या भेदानां विस्तारः लक्षयेषु यथायथे लक्ष्येषु उद्दाहरणेषु लक्ष्य : अनुसन्धेय इत्यर्थः ॥

श्लिष्टमिष्टमनेकार्थमेकरूपानिवर्तं वचः । तदभिन्नपदं भिन्नपदप्रायमिति द्विधा ॥

श्लेषं लक्षणति—श्लिष्टमिति ॥ अनेकार्थमभिधेया युगपदनेकार्थप्रति-पादकम् एकेन अभिन्नेन रूपेण आकारण अनिवर्तं युक्तं वचः श्लिष्टं श्लेषालंकार-युक्तम् इष्टं कविविरचितम् । तथाच, शब्दार्थयोरेकतावभासहेतुः सम्बन्ध-विशेषः श्लेषः, स चात्र शब्दयोरेकप्रत्ययोलोचायार्थस्वरूपः अर्थयोगस्तु एककालिकत्वबोधरूपः । अन्ये तु शब्दयोःन्तुकाछग्न्यायेन अर्थयोगश्व एकत्व-नगतफलद्वयान्यायेन श्लेष इत्याहुः । यत्र अभिधेयो वृत्त्या शब्दद्वयेऽनेकार्थस्वं तत्रैव श्लेषः;, यत्र तु अनेकार्थवेदपि शक्तिस्थलोचकानां संयोगादीनां सन्निधावः । यदुक्तं विश्ननाथेन, 'संयोगो विप्रयोगाश्व साहचयं विरीततिः । अर्थः प्रकारो लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सविधिः । सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यावच्छेदके विशेषस्मृतिहेतवः' ॥ यथाऽ, 'सरहद्व चक्रो हरिरित्यश्रृङ्गुमेवाभिमत्स्थते' इत्यादि । तत्र न श्लेषः अभिधेया युगपदर्थद्वयमतीतिरभावात्, तादृशस्थले संयोगादिना एकार्थबोधनात् अभिधायां विरतायां पश्चात् व्यत्सनया अर्थान्तरप्रतीतिस्तौ स्वान्तरस्वमेव । यथाऽ, 'भद्रादमने दुरवग्रहणतत्पराःस्थले' कृतश्लेषसखुसंप्रहस्य । यस्यात्रोपप्लुतगते: करिगिरोद्धरणोत्साहिनो'दिव्यत्र प्रकरणे प्रथमं प्रकृतः पुरुषः प्रतीयते पश्चात् व्यत्सनया हस्तीति । तत्र अर्थस्य अनेकत्वं कचिद् वसुतः, कचिदेकरूपत्वेऽपि सम्बन्धिभेदेन हति बोध्यम् । आद्यस्यावत् शब्दश्लेष-द्विविधस्तु अर्थश्लेष इति विग्रहानाथादयः । तस्य द्विविधमाह—तदिति । तत् वचः अभिन्नपदं शक्ततावच्छेदकस्य विमिन्नत्वेऽपि एकप्रकृतिप्रत्ययसमासादिघटितत्वेन अभिन्नानी पदरानि यसिन्त् तत्, तथा भिन्नानाम् अनेकप्रकृतिप्रत्ययादिघटितत्वेन विभिन्नलक्षणानां पदाना प्रायो बाहुल्यं यत्र तत् । तथाच अभिन्नपदवाक्ये अभङ्गश्लेष:

वसावुदयमारूढः कान्तिमान् रक्तमण्डलः । राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुभिः करैः ॥

तत्राद्यपदसुदाहरणति—असाविति ॥ उदयमुखस्थितिमू उदयाचलकटक आस्रुढः कान्तिमान् कमनीयमूर्तिः किरणमालो च रक्तमण्डलः अनुरक्तप्रकृतिलोहितताम्रस्वरश् राजा नृपः राशी च मृदुभिः अल्पैः शीतलैकरैः राजस्वैः किरणैश् लोकस्य हृदयं हरति । अत्र संयोगनियमाभावात् राजचन्द्रौ द्वावपि वाच्यौ, उदयादिपदान्वयि एकप्रकृतिप्रत्ययसाधितत्वादभिन्नान्विति अभज्ञलेखः ॥

दोषाकरेण सम्बन्धन् नक्षत्रपथवर्तिना ।

मिन्नपदसुदाहरणति—दोषाकरेणेति ॥ प्रदोषः रजनोमुखं प्रकृष्टदोषक्ष कश्रित् पुरुषः दोषाकरेण दोषायाः करः तेन निशाकरेण दोषस्य आकारेण च तथा

राज्ञा प्रदोषो ममिस्थमप्रियं किं न बाधते ॥

who is a veritable mine of faults. (Here many words have to be split in different ways for getting at the two meanings and this is therefore anexampleof Bhinna-pada-praya).

उपमारूपकाक्षेपैः पठ्यते रेकादिगोचरा: ।

313. Varieties of panomasia which also show Upama (Simile), Rupaka (Metaphor), Aksep (Objection), Vyatireka (Differentiation) etc., have already been illustrated (under the respective subsections). A few others will be shown here.

प्रागेव दर्शिता: श्लेषा दर्श्येन्ते केन वापरे ॥

नक्षत्रपथे आकाशापथे वलते इति तथोक्तेन क्षत्रपथे क्षत्रेचितांवारे न वर्त्मानेन च राज्ञा चन्द्रेण नृपेण च सम्भ्रान्तौ संयुतौ प्रासुवन्तौ सन् अग्निसम प्रियारहितं दृश्यतां माम् इत्थं पूर्वप्रकारेण किं कथम् बाधते पीड्यति । अन्र दोषाकरेणेप्यादिपदानि प्रकृतिप्रत्ययसमासादिभिन्नान्नीतिं समज्झलेश: । राजयेत्न तु अमल: । तदन्त समज्झलभ-श्लेष इति नैव त्रिविष्यम् । उक्तञ्च, पुनरधा समज्झलोदय भज्झदुभयात्मक: इति । केवसभज्झोदाहरणं विश्वनाथेन दर्शितम् । यथा, पृथुकालिन्द्ररपलं भूषित-निरेशपरिजनं देव ! । विळसकरेणुगहनं सम्प्रति सममावयो: सदनमिति ।

अस्त्याभाक्त्रिदृश: काश्चिद्वारुद्धाक्रियाडपर: ।

श्लेषस्य प्राधान्यं दर्शयित्वा अलङ्कारविशेषेषु अत्याक्तंव दर्शयिष्यश्नाद-उपमेति ॥ प्रागेव उपमारूपकाक्षेपै: पठ्यतिरेकादि: गोचरो येभां तादृशा: श्लेषा: दर्शिता: अपरै: केचन दर्श्येन्ते । तत्र साधारणधर्म-प्रयोगे धर्मोंपमायाञ्च श्लेष:, समनोपमायान्तु शब्दक्लेश:, एवं-मन्यत्रापि बोध्यम् ॥

दर्श्यन्ति यमाणानं मेदानाह—अस्तीति ॥

कचित् श्लेष: अभिन्नक्रिय:, कचित् श्लेष: अविन्नक्रिय: अपर: विहितकर्मा, अभ्य: अनियमवान्, नियमिताक्लेप-कक्षित अविन्नक्रिय: इति ।

विरुद्धकर्मो चास्यन्यः श्रेषो नियमजानापि ॥

नियमाक्षेपलुपोक्तिरविरोधी विरोध्यपि । तेषां निर्देशनेsप्येव रूपमाविर्भविष्यति ॥

वक्त्रः स्वभावमधुराः शेमन्त्यो रागमुल्वणम् । दृशो दूयस्य कर्षन्ति कान्तासामि प्रेषिताः प्रियान् ॥

"Eyes like lady-messengers drag the lovers after them; eyes which are glistening and which are naturally sweet and which indicate the exuberance of love and eyes which are directed by the beloved (ladies) ; like lady-messengers who are sent by the beloved (ladies) and who are friendly and sweet-tempered and who declared the surging love (of the beloved ladies). This is an example of Abhinnakriya."

अत्र अभिन्नक्रियमुदाहरति—चक्रा इति ॥ दन्ताभिः प्रेषिता प्रक्षिप्ता आननेतुं प्रेरितास्त्र वक्त्रः स्वभावकुदिला कुटिलमार्गदर्शीयिय्यश्र, स्वभावेन मधुराः मनोहारिणः मिष्टभाविणयश्र तथा उद्ब्जणम् अतिप्रकटं रागं लौहिितयं प्रेमातु-

मधुरा रागवर्धिन्य: कोमला: कोकिलागिर: । आकर्णयन्ते मदकला: क्रिययन्ते चासितेक्षणा: ॥

मधुरा इति । माधुर्य्यं रागवर्धनं येषां ते रागवर्धिन्य:, कोमलस्वरविशिष्टा:, कोकिला इव गिरो येषां ते कोकिलागिर:, कोमलाः । तादृशानां कोकिलानां वाच आकर्णयन्ते श्रूयन्ते । काला मदा येषां ते मदकलाः, आसितानि कृष्णानि इक्ष्णीनि येषां ताः । रागमादेश्चात्रेष वारुण्ययोगवर्धितम् ।

रागाद् धांसन्य: सूच्यन्त्य: प्रकाशयन्त्यश्रु दृशा नयनानि दूयश्रु प्रियां कर्षन्ति । अन्र वक्रादोनां क्रियते, दर्शनक्रिया तु उभयत्नैव इति श्राभियोग्रिक्रिय: क्रेशस्तुल्ययोगितालङ्कारस्य पोषकवात् तदृशम् । केचित् तु एकस्या: क्रियया वाक्यद्वयस्य वयस्स्वाभाविकाड़नालड्घ्यारवत्यश्र । माधुयं रमणीयते'ति । रागवर्धिन्य: उद्दीपकत्वात् प्रणयाविष्करणाच्च अनुरागं वर्धयन्त्य: कोमला: सुखध्वनय:, मृदङ्गयश्र तथा मदकला: मदोन्मत्ता: सौभाग्यादिजनितगवांन्विताश्र ।

अविरुद्धक्रियमुदाहरति—मधुरा इति ॥ मधुरा: मनोहारिण्य: माधुर्य्य-

माधुयल्लक्षणमस्तु उक्तं यथा 'सर्वावस्थाविशेषेषु माधुयं रमणीयते'ति । रागवर्धिन्य: उद्दीपकस्वात् प्रणयाविष्करणाच्च अनुरागं वर्धयन्त्य: । कोमला: सुखध्वनय:, मृदङ्गयश्र तथा मदकला: मदोन्मत्ताः सौभाग्यादिजनितगवांन्विताश्र । पज' इति । कोकिलानां विर: वाच: आसितेक्षणाश्र श्राकर्ण्यन्ते च । इत्यत्र श्राकर्णनश्रेषणक्रिययोरेककालीनक्वसम्भवात् श्रविरुद्ध-

विरुद्धक्रियमुदाहरति—रागमिति ॥ पेष धरमञ्जु: सूर्य्य: वारुण्या: पश्वि-

क्रियोदयमभड्क्षेष: पूर्ववत् । मुलययोगितामेव पुष्णातीति तदृशम् ॥

माथाया: सुराया श्रोगेन समाश्रयेण पानेन च वर्धितं रागं लौहित्यम् अनुरागक्न श्रादर्शीयन् प्रकटयन् वर्धयंश्र तिरो भवति श्रस्तं रस्छाति, श्रक्जस्तु कामस्तु ।

तिरोमवाति घमांघुरज्जस्तु विजृम्भते ।

निर्fिशवमसौवेव धनुष्येवास्या वक्त्रता ।

शरेष्वेव नरेंद्रस्य मार्गणतस्क्र वार्त्तते ॥ ३१८

पद्मानामेव दृंढेषु कण्टकस्वयि रक्षति ।

with the Ocean (by attachment to drink) and he is sitting ; while Cupid increases in prowess. (Here the predicates are contray and therefore it is Viruddha-karma.)

319. "Only the king's sword has heartlessness( has sharpness of edge): only his bow has crookedness (has a bent form); only his arrows have mendicancy (have the quality of reaching the aim). This is an example of Niyamavan.

320. "When you are protecting (the World), thorn (evil-doer) is seen only in the stems of lotuses ; or perhaps

विजृम्भते उरुोद्गतस्ते । अव्व तिरोभवनजस्मभाक्रिये परस्परं विरुर्द्धे इति विरुद्धक्रिय-

छेष्वस्थयैव युज्योगितां परिपुष्टणातोति तदक्रम् ॥

विरुद्धक्रिय-नियमगतस्सुदाहरति-निर्fिशवमसौमिति ॥

अस्स नरेन्द्रस्य असौ खादृगो एवं न तु अन्यत्र निfशशरवं निर्गंतकfशातोडकुलिश्य इति हुतुपत्या त्रिfशदकुल्य-

धिकपरिमाणवस्सं निरीश्वरख्वरु, 'अथ निfशशर: खादृरो ना निरीशये त्रिfशु' इति मेदीनी।

वक्त्रता दौनिल्यैः प्रतिकूलता च धनुज्येव नान्यत्र मार्गणवं वाणतवं शरेषु एव न तु

आत्मनि इलयर्थः; वत्तंते हति सर्वत्राम्रवेततव्यम् । अत्र प्रश्नेकमेवकारेण द्वितीयार्थोनां

क्यवच्छिन्नलवाल् नियमवान्यथेक्षेष: परिसड्ध्यादड्कारं पुष्टणातोति तदक्रम् ।

परिसंख्यालड्कारश् ग्रन्थकृता नुक्‍त: परं वैचिच्यासम्नावात् सपरैषुक्तः । यथा,

'प्रश्नादप्रश्नो वापि क्थितताव् वसुनो भवेत् । तादृगनयपोहश्र्चाङ्ग

आथीडथैव तदा ॥ परिसंख्ये हति । यद् च, 'विधिरनतिमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके

सति । अत्र चान्त्र च प्राप्ते परिसंख्येति गौयते'॥ इति नियमपरि संख्ययोर्मेद:

प्रतीयते, किन्तु अत्र 'परिसड्ढ्या' अन्यव्यपोहमान्रप्रतीतिरेव न तु तादगूलक्षणेति

'अविरोष इति बोध्यम् ॥

नियमाक्षेपहपोकिमुदाहरति-पद्मानामिति ॥ स्वयि रक्षति सति पद्म/ना-

अथव' हृयते रागिमिथुनाअज्जनेष्वपि ॥ ३२०

महीभृद् भूषिकटकष्ठेजस्वी नियतोदयः । दक्षः प्रजापतिरासीत् स्वामी शाक्तिघरक्ष चः ॥ ३२१

अत्र विरोधिनमुदाहरति—महीभृदिति ॥ सः महीभृद् राजा पर्वतश्रृङ्गभूषिकटकः बहुस्कन्धावारः विशालनितम्बकक्षः, तेजस्वी प्रतापवान् मद्यूपमालो च, नियतोदयः सततोद्योतिशाली प्रतिदिवसं जातोदयमश्र, दक्षः निपुणः ऋषिविशेषश्र, प्रजापतिः प्रजापालः सृष्टिकर्ता च, स्वामी प्रभुः विशाखश्र, 'स्वामी प्रभुविशाखयोरिति मेदिनी । शाक्तिघरः प्रभावोऽस्साहमन्वजशक्तिसमपनः ऋष्यविशेषवांश्र आसीत् । अत्र महीभृद्दादिशिष्टपदार्थानां परस्परसम्बन्धे अविरोधात् अविरोधी छेषः ॥

मेव दण्डेषु नालेषु न तु दण्डनमकोपायेषु अथवा रागिणः अनुरक्तस्य मिशुनस्य कीपुंसयोराधिज्ञेषु अपि कण्डकः तीक्ष्णाग्रावयवः रोमान्त्रः शुद्धरात्रुश्र, 'रोमान्त्रे शुद्धरात्रौ च तरोरड्रे च कण्डक' इति कोशः । हृयते । अथव पद्यनानामेवेति निष्ठपरिसंवद्याया दिवतीयार्धे च एकत्र निद्धितकण्डकस्य वादयकयोदीपनात प्राधान्येन वस्थितस्य दोपकस्य अक्रमित्यवचेयम् ॥ ३२१

अच्युतोडप्यविवुधो वृक्षं च्छेद्यादरी राजा प्यवि दितक्षयः । देवोडप्यविवुधो जन्ते शड्करोऽप्यसुजझान् ॥

विरोधाभासमुदाहरति—अच्युत इति ॥ अच्युतः सरपथादवृष्ठः; विष्णुश्र अपि अनृवृच्चेद्याद्री वृक्षः धर्मं; तदाऽऽख्योडप्यसुरक्ष तस्य छेद्याद्री न भवतीति तथोक्तः; राजा नरपतिः चन्द्रक्ष अपि अविवक्षितः अज्ञातः क्षयः क्षोणता हुबेङ्लता इत्यर्थं; रोगविशेष-वश्र येन तादृशः; देवः राजा अमरक्ष अपि अविबुधः त्रिगतपाण्डितः देवक्ष न भवतीति तथोक्तः; शङ्करः शुभकृतहरक्ष अपि असुजझानु हुदुजन्नरहितः; सरपं रहितक्ष जने, स द्विति कर्तुपदमध्याहार्यस्म । अत्र अच्युतादिपदानां द्वितीयार्थे विष्णवादौ वृक्षच्छेद्यादिपदाथोंऽवयो विरुद्वो इति विरोधवान् अयं छेषः विरोधाभासत्वादिस्म ॥

गुणजातिक्रियादीनां यत्र तु वैकल्यदर्शनम् ।

विशेषोक्तिं निरूपयति—गुणोति ॥ विशेषस्य प्रस्तुतस्य वीर्याद्यतिशयः; तस्य दर्शनेन प्रतिपत्तये गुणजातिक्रियाणाम् आदीपदेन द्वय्माणाझ यत्र तु वैकल्यदर्शनं कार्योसिद्धावनुपयोगित्वप्रतिपादनं सा विशेषोक्तिनाम अलङ्कार इष्यते इत्यन्वयः । अतिशयोक्तौ; प्रस्तुतस्य विशेषदर्शनसन्नावेदपि गुणादीनां वैकल्यप्रतिपादनं नास्तीह नधोमेदः । एककारेण विशेषदर्शनाभावे नायमलङ्कारः

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरेष्यते । न कठोरं न वा तीक्ष्णमायुधं पुष्पघनवनकम् ॥ तथापि जितमेवासीदमुना सुवनत्रयम् ॥

पुष्पघनवनः आयुधम् अत्र गुणवैकल्ये विशेषोक्तिमुदाहरति—नेति ॥ पुष्पघनवनः आयुधं भरलं न कठोरं न वा तीक्ष्णं, पुष्पमयत्वादिति भावः, तथापि असुना सुवनत्रयं जितमेव आसीत् । अत्र कामस्य वीर्योत्कर्षादिरूपविशेपप्रदर्शनाय । आयुधस्य कठोरस्वतीक्ष्णश्वरूपयोर्गुणयोर्वैकल्यदर्शनानुरूपा विशेषोक्तिः । विभावनायां हेतुकारणस्य स्वाभाविकस्वस्य वा विभावने तात्पर्येऽमित अत्र तु विलोपकरणं कार्यनिष्पादकतया वर्णनं यस्य उत्कर्षप्रतिपादने तात्पर्यंमस्तीत्यनयोर्मेदः ॥

न देवकन्यका नापि गन्धर्वकुलसम्भवा । तथाप्येष तपोभङ्गं विधातुं वेधसोऽप्यलम् ॥

जातिवैकल्ये विशेषोक्तिं दर्शयति—नेति ॥ एषा देवकन्यका न, गन्धर्वकुलसम्भवापि न, तथापि वेधसः ब्रह्मणोऽपि तपोभङ्गं विधातुं भरलं शक्रा । यद्यपि देवरवगन्धर्वैस्वरूपजातिनैरपेक्ष्येण तपोभङ्गसामर्थ्यवर्णमात्रं नार्यिकायाः मनोमो—हिस्वातिशयरूपविशेषः प्रतिपादित हृति जातिष्वैकल्ये विशेषोक्तिः ॥

न बद्धा भ्रुकुटिर्‌नोऽपि स्फुरितोऽधरः । न च व रक्ताड‌भवद्‌हस्त्र्जितक्ष्व द्रिष्टां बलम् ॥

भ्रुकुटिः न बद्धा, अधरः न स्फुरितः, न च रक्ताड‌भवत्‌, तथापि दृष्टतां शत्रूणां बलं जितञ् । अत्र वन्धनञ् स्फुरणञ् रक्तत्वञ्च क्रिया, तेषाञ्च वैकल्यप्रतिपादनञ्च वीरस्योक्तप्रत्योतनाय, भत्सनञ्च क्रियावैकल्ये विशेषोक्तिरिति ॥

न रथो न च मातङ्गो न हयो न च पत्तयः । श्रीणामपाङ्‌रष्टष्टैव जीयते जगतां बलम् ॥

श्रीणां अपाङ्‌दृष्ट्या एव कदर्यो जगतां बलञ्जीयते, रथो न, मातङ्गो न, हयो न, पत्तयश्च न उपयोगिन इति शेषः । अत्र रथादीनां दृश्यवैकल्यप्रतिपादनरूपविशेषोक्तिः ॥

एकचक्रो रथो यन्ता विकलो विषमा हया: ।

रथः एकचक्रः, यन्ता सारथिः विकलः अङ्गहीनः अनूढस्वादिति भावः हयाः अश्वाः विषमाः अयुग्माः सप्तसंख्या-रत्नादिति भावः, तथापि अर्कः सूर्यं नभस्तलम् आकामति एव यतः सः तेजस्वी-कत्सादिति भावः ।

आङ्क्रामयेऽपि तेजस्वी तथाप्यकों नमस्तलम् ॥

सैषा हेतुविशेषोक्तितेजस्वीति विशेषणात् । ध्यमेव क्रोडीयन्येषां भेदानामपि कल्पने ॥

विशेषोक्तिचकम ।

is wanting in limbs and the horses are odd; still the sun in his splendour traverses the region of the sky.

विवक्षितगुणोत्कृष्टैयैंतर्समीकृत्य कस्यचिन् ।

329. This is Hetu-viseshokti because of the adjective or attribute Tejasvī (possessing splendour). This same manner (applies) for making out the other different varieties. Thus ends the sub-section on speciality.

330. That is considered Tulyayogitā (or Equation) where, for the sake of praising or blaming a thing, a

स्तववचः । अत्रापि रथादीनां दृश्याणां वैकल्यप्रतिपादनरहितविशेषोक्तितेजस्वत्व- रूपहेतुकथनेन समधिकं वैचित्र्यमादधातीति हेतुलद्रारानुप्राणिता इति बोषयम् ॥

सैषेति ॥ तेजस्वीति विशेषणात् हेतुगा भवः सा चैषा विशेषोक्तिः हेतुविशेषणोक्तिः सहेतुका विशेषोक्तिरित्यर्थः; अन्यथापि मेदानां विशेषाणां कल्पने नियमः यथा हेतुलद्रारसदृावेनास्या मेन्दः तथाऽन्येषामपि अलद्काराणां सदृावेनेति भावः ॥

तुल्ययोगिता निलयपयति—विवक्षितेति !! विवक्षिताः प्रस्तुतगतस्वेन दृष्टा ये गुणाः तैरतद्रुः; अप्रस्तुतैः समीकृत्य तुल्यपक्षी कृत्य कस्यचिद् प्रस्तुतस्य स्तुतिनिन्दाभ्यां स्तुयाथे निन्द्यार्थ वा कीर्त्तनं सा तुल्ययोगिता मत । इत्यन्वयः । विवक्षितगुणोत्कृष्टैरिति बहुवचनमिवक्षितं द्वाम्यामेकेन वा समीकरणे- डपि भवाः सदृावाविति बोधयम् । दीपके वाक्यान्तरीयपदार्थ अनुबादिनए

कीर्तेनं स्तुतिनिन्दार्थे सा मता तुल्ययोगिता ॥

वाक्यान्तरार्थोंहीपकसवम् इह तु स्तुतिनिन्दार्थसमीकरणमित्यनयोभेदः । उपमायों वाच्यार्थस्य व्यङ्ग्यार्थस्य वा साम्यप्रतीतेः । शब्दी इह तु सवेषां समकक्षतया शब्दबोधविषयत्वात् पर्यवसानेऽसादृश्यप्रतीतितिरिचयनयोभेदः । तथाच विवक्षित-गुणश्लेषवेन अप्रस्तुतेः सह प्रस्तुतस्य समकक्षतया तादृग्गुणवत्त्वकोत्पत्तिने स्तुति-निन्दा वा तुल्ययोगितेतिनिष्कर्षः ॥

यमः कुबेरो वरुणः सहस्राक्षो भगवानपि । विभ्रत्यन्यन्यविष्यां लोकपाल इति श्रुतिम् ॥

तत्र स्तुताहारतिः—यम इति ॥ यमः कुबेरः वरुणः सहस्राक्षः इन्द्रः तथाभवान् अन्यन्यविषयासु अनन्यसकृतां लोकपाल इति श्रुतिम् आख्यां विभर्ति । अत्र लोकपाले त्वयेति गुणः । प्रस्तुतेऽपि विवक्षितः, तेन च गुणेन उत्कृष्टत्वमादिभिः सह समकक्षतया कीर्तनेन स्तुतिरूपा तुल्ययोगिता ॥

सदृशानि मृगाक्षीणां सकृतानि सकृन्मुखे । सकिद्दृष्टमसितानि च घनारूढानि घनं निबिडं गाढं यथा तथा अन्यन्न घनैर्मेघैर-वृष्यानि । आपि क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति क्षणमात्रस्थायित्वाच्चेशमिति भावः ।

निन्दाहारतिः—सदृशतानोति ॥ मृगाक्षीणां सदृशतानि सकृतानि सकृन्मुखे सकिद्दृष्टमसितानि च घनारूढानि घनं निबिडं गाढं यथा तथा अन्यन्न घनैर्मेघैरवृष्यानि । आपि क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति क्षणमात्रस्थायित्वाच्चेशमिति भावः ।

ऋणद्रयं न विभावयति घनारड्घान्‌यपि स्वयम्‌ ॥ तुल्ययोगिता ।

'क्षणस्थायित्वादपो गुणो वर्णनीयो यदाक्षीसड्गमे विवक्षितः; तेन च अप्रसुतेतदिदंलसितस्य समकक्षतथा वर्णनेन निम्दाप्रतिपाद्यमाना तुल्ययोगिता, सा च घनारड्घानीति विशेषानुप्राणिततथा समधिकां चाहतां पुष्णाति इति बोधयम् ॥

विरुद्धानां पदार्थानां यत्र संसर्गदर्शनम् । विशेषदर्शनायैव सविरोधः स्मृतो यथा ॥ कूजितं राजहंसानां वर्धते मदमञ्जुलम् ।

विरोधं लक्षयति—विरुद्धानामिति ॥ विशेषस्य प्रस्तुतगततोत्कर्षस्य दर्शनेनैव प्रतिपादनाय एवं विरुद्धानां परस्परविरोधिनां पदार्थानां यत्र वैचित्र्ये संसर्गदर्शनं समबन्धप्रतिपादनं सामानाधिकरण्यकोटिंमिल्यर्थे: स: विरोध: स्मृत: । यथेत्युदाहरणार्थम् । तथाच प्रस्तुततोत्कर्षप्रतिपत्तये आपाततः विरुद्धत्वेन प्रतीयमानानां पदार्थानां सामानाधिकरण्यप्रतिपादनरूपं वैचित्र्यं विरोध इति भनिष्यते । स च जायादिभिरन्तेरिति चतुर्विध: गुणादिमिर्युनस्येति त्रिविध: क्रियाद्रव्याभ्यां क्रियाया इति द्विविध:; द्रव्यस्य द्रव्येणेति एकविध इति मिलित्वा दर्शाविधो बोधव्यम् इति ॥

कूजितामिति ॥ राजहंसानां मदमञ्जुलं मदमनोहरं कूजितं वर्धते वृद्धिं गच्छतीति, मयूखाणाम् उत्क्रान्तं शोभवं मनोहारिहतत् यस्मात् तादृशं सत् क्षीयते च । अथ्न एकस्मिन्नेव कूजिते हते च शब्दरूपे कर्त्तरि विरुद्धयोरपि वृद्धिक्षययो:

कीयते च मयूराणां हतसुतृणान्वसौष्ठवम् । प्रावृषेण्यैरजैलधैररमबरं दुर्दिनायते ॥

संसरंदर्शनेन विरोधः सम्भनिधर्मेदेन च तस्प्रशमनम् अननेन च प्रस्तुतस्य धार्त्तकलक्ष्य एकजातीययोऽरपि बडाबलकारिस्वेन वैचित्र्यं प्रतीयेते दृष्टि ॥ प्रावृषेण्यैरिति ॥ प्रावृषेण्यैः वार्षिकैः जलधरैः अभ्रवरम् आकाशं दुर्दिनायते आच्छाद्यते इ्यामलकिमियर्थः भवति, जगतां मनः पुनः रागेण अनुरागलौहित्येन च आकान्तं जायते । अन्र इ्यामलकवलौहित्योरेकजलधरसम्भवत्वल्कूपसंसर्गकृतं विरोधः तस्य क्लेशण प्रशमनम् । अननेन च प्रस्तुतस्य वर्षसमयस्य वैचित्र्यं प्रतीयेते ॥

रागेण पुनराक्रन्तं जायते जगतां मनः ॥ ३३५

तनुमध्ये पृथुश्रोणि रक्तौष्ठभसितेक्षणम् । नतनाभि वपुः झीणां कं न हन्त्युन्नतस्तनम् ॥ ३३६

तनुमध्यम्भीति ॥ झीणां तनुस्म्यं पृथुश्रोणि विशालनितम्बं रक्तौष्ठम्र अतिसितेक्षणं कृष्णनयनं नतनाभि गभीरनाभि तथा उद्धतस्तनं वपुः कं न जनं न हन्ति न तापयति अपितु सर्वंमेवेश्यर्थः । अत्र तनुस्वपृथुत्वयोः नवस्वोक्षतस्वयोः गुण्ड्योर्विरोधेन प्रस्तुतानां झीणां वैचित्र्यं प्रतीयेते आश्रयमेदाच्च तेषां विरोधपरिहारः ॥

मृणालबाहु रम्भोरु पद्मो(प)त्पलमुखलोक्षणम् । अपि ते रूपस्माकं तन्वि तापाय कल्पते ॥

हे तन्वि ! ते रूपे मृणालवत् शीतलौ बाहू यस्य तत्, रम्भे इव ऊरू यस्य तत्, पद्ममिव उत्पले इव मुखम् ईक्षणे च यस्य तादृशमपि भस्माकं तापाय कल्पते । अत्र पूर्वोक्ते उपमितिगर्भबहुब्रीहौ शीत-लस्वादिकं गुणः तस्य च तापक्रियया विरोधः । मृणाले एव बाहू यस्यादिभिस्त्वापक्रिययोः विरोधः । वक्तुर्विरहितदिरवेन च तस्य परिहारः ॥

उद्यानमारुतोदूताश्चूतचम्पकरेणवः । उदश्रयन्ति पान्थानामस्पृशन्तोडपि लोचनैः ॥

उद्यानमारुतेन उपवनवायुना उद्धूता: चूतचम्पकारणां रेणवः परागाः पान्थानां पथिकानां लोचने नेत्रे अस्पृशन्तोडपि उदश्रयन्ति उदक्रियते विरहिस्वादिति भावः ।। अत्र स्पर्शनाभावेऽपि उदश्रयनक्रियेति विरोेधः तत्परिहारश्च परागाणामुदीपकस्वादिति ॥

कृष्णाजुनानुरक्तापि दृष्टिः कर्णावलम्बिनी । अपि कर्णावलम्बिनी कस्य विश्वसनीयत्वं याति, न कोऽपि विश्वसिति तस्यर्थः ।

हे कलभाषिणि मधुरवचने ! ते दृष्टिः कृष्णाजुनानुरक्ता अपि कर्णावलम्बिनी कस्य विश्वसनीयत्वं याति, न कोऽपि विश्वसिति तस्यर्थः ।

याति विरुद्धसनीयत्वं कस्य ते कल्माषिणि ? ।। ३३९ ।। एतदनेककारोड्यमलङ्कारः प्रवर्तीयते । विरोधचक्रम् ।

यप्रस्तुतप्रशंसया स्यादप्रकान्तेषु या स्तुतिः ।। ३४० ।।

Where the praise of an object with which one is not concerned is made, then it is Aprastuta-Prasamsa (or indirect praise).

सुखं जीवन्नि हरिणा वनेष्वपरसेविनः । अत्रैऽरयत्नसुलभैस्तृणादभोज्युरादिभिः ।। ३४१ ।।

which depends upon Karna, although it is devoted to Krishna and Arjuna in whom does it induce any confidence?)"

कृष्णाजुनाभ्यां योसुरक्तः कर्णावलम्बनिमित्तं क्रिययोरापाततः प्रतीपमानोडपि विरोधः । एषोऽपि तद्‌बलमाश्रित्य यथा; कृष्णा इयामलङ्घ्यजुना धवङ्ग अनु पक्षाावतां गो प्राप्ते इत्यथः रक्ता कर्णावलम्बिनी आकर्तुं न शक्तेति च ।। ३३९ ।।

Thus ends the sub-section on Virodha.

इतीहते । इत्थं च प्रकारेण ऽऽयसं ऽलङ्कारः विरोध इत्यर्थः । अनेक- प्रकारो बहुविधः प्रतीयते । प्रतीयते ह्युदात्तं ऽतिशोभते इत्यपि पाठः ।।

इदानीं ऽप्रस्तुतप्रशंसां लक्षयति—— ऽप्रस्तुतांत ऽति ।। ऽप्रकान्तेषु' ऽप्रस्तुतेषु, वाच्यर्थे ससम्बन्धं 'बोध्य'; बहुवचनमविवक्षितं द्व्योरेकस्य वा ऽप्रस्तुत- तत्प्रस्तुतेऽपि प्रस्तुतस्य निदानार्थंमिलष्याद्यादार्यम् । तथाच, ऽप्रस्तुततस्त्वेन प्रस्तुततस्य निदानासूचनमप्रस्तुतप्रशंससेति ।। ३४० ।।

ऽप्रस्तुतत्प्रशंसां दर्शयति—— सुरामित्यादि ।। ऽपरसेविनः परसेवान- मिञ्जा इत्यर्थः । हरिणा; वनेषु ऽयत्नसुलभैः ऽनायासलब्धैरियर्थः तृणादभोज्युरादि- भिः ।।

सेयमप्रस्तुतैवात्र मृगवृत्ति: प्रशस्यते । राजानुवर्त्तनच्छे षानिर्विण्णेन मनस्विना ॥

अप्रस्तुतप्रशंसा । यद्वा निन्दानिब स्तौति वयाजस्तुति रसौ स्मृता । दोषामासु च गुणा एव लभन्ते ह्यत्र सन्निधिम् ॥

happy in the forests on food like grass, dharba, seedlings, tendrils which are easily obtained without any effort. 343. If there be praise in the form of despise, it is considered to be Vyajastuti (or concealed praise); here virtues appear in the form of vices.

द्विभि: अक्षै: सुखं जीवितम् । प्रभुसेवाविरक्तस्य अत्यस्योक्तिरियम् । अथ राजानुवर्त्तने राजसेवायां य: क्षेम: तेन निर्विण्णेन प्राप्तनिवेदेन केनचित् मनस्विन: प्रशस्तमनसा इत्यम् अप्रस्तुता सा मृगवृत्ति: प्रशस्यते इति अप्रस्तुतप्रशंसा अप्रस्तुतस्य मृगस्य स्तुत्या स्तुत्व निन्दासूचनात् । एतकारण अप्रस्तुतप्रशस्तुतयो भयो: प्रशंसायां नायमलङ्कार हृदय सुचितम् ॥

सम्प्रति व्याजस्तुति निर्दिशति—यद्वा इति ॥ यद्वा यदित्थं, निन्दानं हृद यत् स्तौति असौ व्याजस्तुति: स्मृता । अल दोषा हृद आभास्यन्ते आपातत: प्रतीयते इति दोषाभासा गुणा एव वस्तुत: अथ सन्निधौ लभन्ते गुणस्वरूपेणैव परिणमन्तीलयर्थ: । निन्दानिबन्धनौ स्तोतो यत्न स्तुतवचिनि निन्द्यते यत्प्रत्ययविपरिणामेन विधेयस्य यद्विध्यमस्यात् । विध्यमस्यौ अलङ्कारत्वादिवि बोध्यम् । तथाच व्याजेन निन्दाख्याजेन स्तुति: स्तुतित्याजेन च निन्दा व्याजस्तुतिरिति निष्कर्ष: । उद्कट्ठ प्रकाशकारेण, “व्याजस्तुतिमुखे निन्दा स्तुतिर वा रुचिरमप्यथे 'ति । उदा-हृनच तेनैव । स्तुत्या निन्दार्थां यथा, 'हे हे लाजितबोधिसत्त्व ! वचसां किं विततैरस्तुपसे ! नास्ति स्वरसदंश: पर: परहिताधाने गुहीतव्रत: । तृप्यथपान्थजनो-

वापसेनापि रामेण जितेयं भूतधारीणी । त्वया राज्ञापि दैवेयं जिता मा भूनमदस्तव ॥ ३४४

व्याजस्तुत्यलङ्कारति—तापसेनेति ॥ रामेण तपसेनापि जयसाधनसामग्रीरहितेनेपिति भावः, हृयेयं भूतधारीणी पृथ्वी जिता, स्वया राज्ञापि प्रवीणजयसाधनसामग्रीमताडपि सैव पृथ्वी न द्वितीरिका जिता अतः तव मदः गवां मा भूत् । अत्र प्रस्तुतस्य राज्यः आपत्ततः निन्दा प्रतीयत एव परं साक्षादू भवदंशावतारण परचुरामेण महादेवप्रसादलब्धपरशुना या पृथ्वी जिता, स्वया मानवेनापि सा जितेति पर्यवसानात् महती स्तुतिगर्भ्यत इति ॥ ३४४

पुंसः पुराणादिच्छदया श्रीस्वया परिषुज्यते । त्वदात्मदेवकुलैकस्थैः किरीटं तत् तव युज्यते ? ॥ ३४५

पकारघटनादेःमुख्य ! लडख्वा यशो भारत्योद्धने करोषि कृपया साहायकं यन्मे-रो हरति । अत्र समुद्रस्य स्तुतिन्य्याजेन निन्दाप्रतीपादर्शं चाहततातिशय्ये दर्श-यति ॥ ३४५

अर्थेऽतिशयेमूलां व्याजस्तुतिंति दर्शयति—पुंस इति ॥ हे राजन्! स्वया पुराणात् आद्यावृ बृद्धाषा पुंसः आच्छिद्य आखुष्य श्रीलक्ष्मीः सरपत्नीवश्र परिमुज्यते । इक्ष्वाकुवंशस्य त्वद्वंशस्य तद्वंशोद्भवस्य तव इदं किं युज्यते ? आदिपुरुषादिच्छदया: लक्ष्य्या। सम्भोगः इक्ष्वाकुवंशोद्भवस्य तव न योग्य इति निन्दया अन-प्रते सम्भव इति स्तुतिगर्भ्यते छत्र पुराणपदे श्रीपदे च अर्थेऽतिशयेऽवशात् समधिकचाहता स्कुरत् प्रतीपत इति बोध्यम्॥ ३४५

भुजङ्गभोगसंस्कता कङत्रं तव मेदिनी । अहङ्कारः परां कोटिमारोहति कुतस्तव ॥

भुजङ्गानां भोगाः शरीराणि तैः संस्कृता अनियत भुजङ्गानां जाराणां भोगे संसक्ता मेदिनी तव कङत्रं भार्या पाल्या च, तथापि तव अहङ्कारः परां कोटिम् आरोहति कुतः? अत्र भुजङ्गादिशब्दानामनेकार्थत्वात् शब्दलेखमूला व्याजस्तुतिरियं ॥

इति श्लेषानुविद्धानमन्येषाख्योपलक्ष्यताम् । व्याजस्तुतिप्रकाराणामपर्यन्ततस्तु विस्तारः ॥

उक्तरूपाणां श्लेषानुविद्धानां तथा अन्येषाऽपि अलङ्काराणां व्याजस्तुतिप्रकाराणाम् अपर्यन्तः अत्रैषः विस्तारः उपलक्ष्यतां जायताम् ॥

अथोत्तरप्रवृत्तेन किञ्चित् तत् सदृशं फळम् ।

सम्प्रति निर्देशे लक्ष्यति—अर्थान्तरोति ॥ अर्थान्तरे कार्यान्तरे प्रवृत्तेन जनेन तस्य अर्थान्तरस्य सदृशं सत्व उत्तमं भवत् अपकृष्टं वा किञ्चित् फलं निदर्शयेत् प्रदर्श्यते यत्, तद्विदर्शानमिल्यर्थः । यदोच्यस्य पदिल्यर्थः । निदर्शनेन लक्ष्यते—इति ॥

यदसदू वा निदर्शयेत् यदि तत् स्वाभिदर्शेनम् ॥

नेल्यपि पाथः । दर्पणकारस्तु 'सम्भवनवस्तुसमबन्धेऽसम्भवनं वापि कश्चन । यत् बिम्बानुबिम्बं च दर्शयियेत् सा निदर्शने'ल्याह ॥

उदयनेपि सविता पद्मोष्ठवर्पंयाति प्रियम् । विभावयितुमूर्दीनां फलं सुहदनुप्रहम् ॥

सत्कलनिदर्शों दर्संयति—उदयास्निति ॥ एषः सविता सूर्यः उदयम् उद्रच्छनू उन्नति प्रारम्वश्र ऋद्धीनां फलं सुहदसुबहुं विभावयितुं सत्याम् ऋद्धौ सुहदामानुकूल्यं कार्यमिति ज्ञापयितुं पद्मेषु प्रियं अर्पंयति । अत्र पद्मेषु श्रीदान-प्रकृष्टेन उदयान्नालिना सूर्यं सुहदुपकाररूपसुदृढफलं किञ्चित् निदर्शयिते इति 'फलन्नात्र उदकृप्टमेव ॥

प्रति चन्द्रांशुमिः स्पष्टा ध्वान्तराजी पराभवम् । यघो राजविरुद्धानां सूचयन्ती दुरन्तताम् ॥ निदर्शानम् ।

असत्कलनिदर्शानं दर्शंयति—यातीति ॥ चन्द्रस्य अंशुभिः स्पष्टा ध्वान्तराजी राजविरुद्धानं सघः दुरन्ततां दु:खजनकवसानं सूचयन्ती प्रकट-यती सततं पराभवं याति । अत्र चन्दांशुपरिभूयमान तमस्खति: राजविरोधिनो परिणामदुःखलपमपकृष्ट फलं निदर्शंयतीति ॥

सहोक्तिः सहभावेन कथने गुणकर्मणाम् । अर्थानां यो विनिमयः परिवृत्तिस्तु सा स्मृता ॥

सहोक्तिरित्यलंकारौ लक्शयति—सहोक्तिरिति ॥ गुणकर्मणाम् इति कमंशब्देनात्र क्रियेत क्रोश्यं, सहभावेन कथनं सहोक्तिः; गुणकर्मणामिर्युपलक्षणं दृश्यादीनामपि सङ्भावस्य कीर्तनादिति बोध्यम् । उक्तं च दर्पणकारेण यथा ‘सहार्थस्य बलादेकं यत्र स्याद्वाचकं द्वयोः । सा सहोक्तिर’िति । सा च वैचिध्या_ वह्ना चेत् तदैवाळङ्कारत्वं तस्या: नान्यथा । तथाहि, लक्श्मणेन समं रामः काननं गाहनं ययावित्यत्र वैचिध्याभावाद् नायमलङ्कार’ इति बोध्यम् ! तुल्ययोगितायां यौगपद्यं नास्ति, अत्र तु तथेल्यनयोमेंद इति ।

सह दीर्घौ सम श्वासैरिमा: सम्प्रति रात्रयः । पाण्डुराश्र मैवाङ्गैः सह तारान्द्रमूषणाः ॥ ३५२

अथार्थानां वस्तूनां विनिमयः प्रतिदानं सा परिवृत्तिः स्मृता । सा त्रिधा कचित् समेन समस्त, कचिदधिकेन न्यूनस्य, कचित् न्यूनेन अधिकस्य इति । अन्यापि वैचिच्र्यस्य आवश्यकरवं बोध्यम् । भोजदेवस्तु ‘वयययर्मापि परिवृत्तिमाह । यथा, ‘न्यत्ययो वस्तुनोर्यस्तु यो वा विनिमयौ मिथः’ इति । न्यत्ययस्तु एकस्थानात् कस्यचिद्वस्तुनोऽन्यत्र स्थापनम् । यथा, ‘कुसुमवनमपश्री श्रीमदम्भोजखण्डमि’ त्यादि ॥

गुणसहोक्तिं दर्शयति—सहेति ॥ समप्रति विरहे इत्यर्थः: इमा रात्रयः मम श्वासैः सह दीर्घाः, चन्द्रभूषणाः तार्श्र रात्रयः ममैव अङ्गैः सह पाण्डुरा: । विराहिण्या उत्करियम् । अत्र दीर्घं च पाण्डुरश्च गुणपदाथैं एककालीनतया उत्कौ । न च ‘आविभंवति नारीणां वयः पर्यस्तदैशववम् । सहैव विविधैः पुंसां मृगजोन्माद--

वर्धते सह पान्थानां मूर्छ्छा चूतमञ्जरी । पतन्ति च समं तेषामसुभिर्मलयानीला: ॥ कोकिलालापसुभगा: सुगन्धवनसायव: । यान्ति साधे जनानन्दद्रुत्ति सुराभिवासरा: ॥

विरहिणामिल्यर्थ: पान्थानां विरहिणामिल्यर्थ: । असुभि: प्राणै: समं पतन्ति च । असुभिरित्यत्र अशुभमिरिति च पाठ: । अत्र वर्धते नयनयो: पतनक्च क्रिये: सहभावेनोक्ते वैचित्र्यविशेषमावहत इति । अत्रापि 'यदि च चूतमञ्जरीविकासमलयपवनप्रवात्यानां मूर्छ्छाप्राणनाशकाश्च स्वान्यते तथाप्यहो न विवक्षित इति वित्रहेतुस्वशब्दया अनवकाश: ॥ कोकिलेति ॥ कोकिलानाम् आलापेन रविण सुभगा: सुरम्या:, सुगन्धन: वनसायव: येषु तादृशा: सुरभिवासरा: वसन्तदिवसा: जनानामनन्दद्रुत्ति साधं वृद्धिं यान्ति । सहशब्दप्रयोग एवायमलङ्कार इति भ्रमनिरासार्थमिदमुदाहरणम् । अत्र यानम् आनन्दनदृृ क्रिये: सहभावेन उक्ते वैचित्र्यतिशयमुपादयत इति॥

353. “The cluster of mango flowers increases (in fragrance) with the swooning of the passers-by; and the malaya breezes blow along with the breathing out of their vital breaths.” (This is an example of Kriya Sahokti.)

354. “The fragrant days grow with the happiness of the people, days which are delightful with the voices of kokilas, when breezes blow from the fragrant groves.”

विभ्रमै 'रिति पूर्वोक्तक्रियासहजचित्रहेतूदाहरणेऽपि क्रिययो: सहभावोदिति तदनयोरमेद: पूर्वेति वाच्यं सहभावसाधारण्येऽपि कार्यकारणभावे दृष्टि बोध्यम् ॥ क्रियासहोक्ति दर्शयति—वर्धते इति ॥ पान्थानां विरहिणामिल्यर्थ: मूर्छ्छया सह चूतमञ्जरी वर्धते मलयानिलाश्च तेषाम्

कोकिलालापसुभगा: सुगन्धवनसायव: । यान्ति साधे जनानन्दद्रुत्ति सुराभिवासरा: ॥

कोकिलानाम् आलापेन रविण सुभगा: सुरम्या:, सुगन्धन: वनसायव: येषु तादृशा: सुरभिवासरा: वसन्तदिवसा: जनानामनन्दद्रुत्ति साधं वृद्धिं यान्ति । सहशब्दप्रयोग एवायमलङ्कार इति भ्रमनिरासार्थमिदमुदाहरणम् । अत्र यानम् आनन्दनदृृ क्रिये: सहभावेन उक्ते वैचित्र्यतिशयमुपादयत इति॥

इत्युदाहृतयोडत्ताः सहोक्तेरत्र काश्चन । सहोक्तिः ॥ क्रियते परिवृत्तेशः किञ्चिदूपनिदर्शनम् ॥

शब्दप्रहारं ददता सुजेन तव भूसुजाम् । चिराजितं हतं तेन यशः कुमुदपाण्डुरम् ॥

शब्दप्रहारिमिति ॥ शब्दप्रहारं ददता तव सुजेन तेनां भूसुजां चिरार्जितं कुमुदपाण्डुरं यशः हतं हत मित्यन्वयः । अत्र न्यूनेन अधिकस्य ग्रहणरूपो विनिमयः कृत इति । समेन समस्त्य अधिकेन न्यूनेनस्य यथायथमुदाहरणानि स्मृतयाणीतति॥३५६

आशीर्नोमाभिलक्षिते वस्तुन्याङ्गसनं यथा ॥

आशीर्लक्षणामिति ॥ अभिलक्षिते वस्तुनि आशीः-आशीरलक्षणारं निर्देशति—आशीरीति ॥ यभिलक्षिते वस्तुनि आशीः- सन् प्रसीच्छाप्रकटनं अथवा कुमप्रार्थनमम आशीर्नोम भलद्कारः । अथयमलद्दारो सनं प्रसीच्छाप्रकटनम् अथवा कुमप्रार्थनमम आशीर्नोम भलद्कारः । अथयमलद्दारो सन् प्राप्तुमिच्छाप्रकटनं अथवा कुमप्रार्थनमम आशीरनोम भलद्कारः । अथयमलद्दारो बहु भिरादतः; अपरे तु तादृशाङ्गसननेन वैचिद्यमस्ती-चैचिद्यविशेषावहत्वाभावात्

इतीति ॥ इति उत्तररूपाः सहोक्तेः काश्चन उदाहरणानि अन्यदत्ता दर्शिता अनथैव रीत्याऽनन्यविधाऽपि सहोक्तिरजुसङ्गेया इत्यर्थः । परिवृत्तेशः कञ्जित अल्पमात्रं रूपनिदर्शनं स्वरूपप्रकाशनं क्रियते इत्यन्वयः ॥

पातु वः परमं ज्योतिरवाड्नानसगोचरम् ॥

अथन्वयससंन्देहावुपमास्वे॑ दर्शिंतौ ।

object is extolled; thus: May the transcendent Splendour that is beyond thought and word save us! Thus ends the sub-section on Benediction.

358. Ananvaya (or non-sequence) and Sandeha (or Doubt)

स्याद्‌हुः । उत्तमः, ‘आशीीरिति च केषाञ्चिदलङ्कारतया मता । सौहृद्यस्याविरोधोक्तेः प्रयोऽड्स्याश्रयः’ इति । केचित्रु नायके अवस्थास्कारिस्ववात् नायालङ्कार-तया गण्यते । यथा, ‘आशीीरस्कन्धकपट। क्षमा गवोंङ्गमाश्रया’ इति । उदा-हतद्‌भ । यथा, ‘ययातेरिव शर्मिष्ठा पश्युबन्धुमता भव । पुत्रं त्वमपि सत्राजं सेव पितृवामपधिः’ इति । अत्र॑ये तु प्रयोङ्लङ्काराश्रय॑ मेद एवायमित्याद्रुः । यथेति उदा-हरणार्थम् । अवाड्नानसगोचरं परमं ज्योति: परमात्मा इत्यर्थः । ‘यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहै’ति श्रवणात् वः युष्मान् पाहु रक्षतु ॥

सम्प्रति उद्देशकमप्रासानलङ्कारान् निरूप्य प्रासावसरतया मतान्तरोक्तान्‌पि देशाङ्कित धअलङ्कारान् स्वोक्तैःवन्तर्भोंव॑ दर्शंयति—अनन्वयेतिअनन्वयः: उपमानोपमेयत्वमेकतरस्यैव स्वनन्वय इत्युक्तलक्षणः, तथा ससंन्देहः सन्देहः प्रकृतेऽन्यस्य सङ्शयः प्रतिबिम्बोधित इत्युक्तप्रकारः, उपमासु उपमानेऽपि एवं दर्शिंतौ तथा च, ‘चन्द्रारविन्दयोः कान्तिमतिश्रियम् मुखं तव । आरमनैवाभवत् मुल्यमित्यसाधारणोपमा’ इत्युक्तलपायामसाधारणोपमायमनन्वयस्यान्तर्भोंवः ‘ किं पञ्चमनतां न्तालि किं ते लोलेक्षणै मुखम् । मम दोलायते चित्तमितोर्थी संशयोभमा’ इत्युक्त्योऽयां संशयोभमायां ससंन्देहस्य अन्तर्भोंवः । उपमा‌उलपक्॑व्यापि यदुक्तं वामनेन यथा, ‘उपमाजन्यं रूपकमुपमारूपकमि’ति । उदा हतद्‌भ तेनैच यथा, ‘जयति चशुदंशालोकवह्धिकनक्न्द’ इति । केचिदिदं परमपरितरूपकमाहुः । अपने तु उपमासहितं रूपकम् उपमारूपकं यदुक्तम, ‘उपमानेन तद्रावमुपमेयस्यैव सः रूपणं । यद् वदनस्युपमा‌इद॑शुपमा‌इरूपकं यथे’ इति ।

उपमारूपकयोरपि रूपकेष्वेव दर्शितम् । उत्प्रेक्षाभेद एवं साऽप्युत्प्रेक्षावयवोडपि च । नानालङ्कारसंश्रितः सद्दोषीणस्तु निगद्यते ॥ अज्ञाऽऽज्ञिभावावस्थानं सर्वेषां समकक्षता ।

Doubt) have been illustrated in Upamas only; and Upama-rupakam has been illustrated in Rupakas already. 359. This is what is only a mere part of the Utpreksha and a variety of Utpreksha. A mixture of different alankaras is said to be Samkirnam (or Confusion).

स्पष्टोऽनुदयाद्रे: पयोधरात् । नीलाञ्जुकमिवेत्युपमथो सहितमुदयाद्रे: पयोधरादिति रूपकममचक्षते । रूपकेषु रूपकभेदेऽपि एव दर्शितम् । यथा, 'इष्टं साधर्म्यवैधर्म्यन्दर्शनाद् गौणमुख्ययोः । उपमाद्यतिरेकाख्यं रूपकद्वितरयङ्यथे'ति । तस्मादिते षां न पृथगुक्तिरिति भावः ॥ ३५८ उत्प्रेक्षोति ॥ असौ अन्यैरुक्त इत्यर्थे: उत्प्रेक्षावयव: तत्राऽलङ्कारभेद: अपि उत्प्रेक्षाया भेद: विशेष एव । तल्लक्षणं यथा 'छष्टे नार्थे संसृष्ट: किचिद्चो- पमथान्वितः । रूपकार्थेन वा युक्त उत्प्रेक्षावयवो यथा' इति । अयं च श्लेषादि- सम्भव-धोत्प्रेक्षापामततो नात्र प्रयाश इति भावः । एवं नचै: परिगृहीतान्- मन्येषा न्न अलङ्काराणामन्वैव रीत्या उत्कालङ्कारभेदेऽवन्तभां वो वेदितव्य इति ॥

360. Of the alankarasamsrshti (or Confusion of alankaras) there are two modes to be seen; (1) where

अथ सद्दोषीणं निरूपयति——नानोति ॥ नानालङ्काराणां बहूनामलङ्काराणां संसृष्टि: एकत्र समावेश: सद्दोषीणं निगद्यते वैचित्र्यविशेषवत्या पृथकू निवध्यते यथा, लौकिकानां हारकुण्डलादीनां प्रत्येकस्य यादृशी शोभा यादृशी च समष्टि:, तथाऽलङ्काराणामपि प्रत्येकस्य यादृशं वैचित्र्यं सद्दोषीणस्य तदपेक्षया समाधि- कमिति पृथगृद्यपदेश इति भावः ॥

सद्भीणस्य भेदावाह——अज्ञ्जेति ॥ कवितु अज्ञाऽऽज्ञिभावेन प्रधानगुणभावेन अवस्थांनं, कचित् सर्वेषां समकक्षता मुदयबलवसु । इति श्लाङ्कारसंश्रिटे: सद्दोषी-

अङ्गलङ्कारसंसृष्टेलक्षणीया द्वयी गति: ॥

हे मुखेन्दुसदृशे ! तव मुखश्रियं । आरक्षिपन्त्यरविन्दानि मुखेन्दुसदृशे ! तव मुखश्रियं । आक्षिपन्त्यरविन्दानि मुखे ! तव मुखश्रियं ।

हे सुन्दरि ! अरविन्दानि तव मुखश्रियं आक्षिपन्तीति ॥ हे सुग्धे ! आरविन्दानि तव मुखश्रियम् आक्षिपन्ति तिरस्कुर्वन्ति जिनोषन्ति इत्यर्थः । तथाहि, कोषदण्डसम्प्राणां कोषो धनसमूहः । कृत्स्नलक्ष्य दण्ड: वधशोपायः । नैकत्र ताव्यां सम्प्राणां पूर्णानामिलित्यर्थः । एषां दुष्करं किम् ? छत्रच्छेद: अर्थान्तरन्यासलक्षण पूर्वोक्तैः स्थितताया उपमाया इत्याङ्कितिभावो वोध्यः ॥

षिपन्नडससम्प्राणां किमेषामस्ति दुष्करम् ॥

लिम्पत्तीव तमोडज्ञानं वर्षतीवाऽऽखिलं नभ: ।

तमः अज्ञानि लिम्पतीव, नभः अश्नं वर्षतीव, दृष्टिः असत्युरुष्य नीचस्य सेवेव विफलतां समकक्षतायान्तु संसृष्टिसंल्ले-त्याहुः ॥

णोलङ्कारस्य द्वयी गति: द्वौ भेदौ लक्षणीया ज्ञातव्यौ इत्यथे: । अथपरे तु एकान्त-प्रवेशे सन्निरघत्वे अकाङ्क्षिभावे च सक्करसंज्ञा समकक्षतायान्तु संसृष्टिसंल्ले-त्याहुः ॥

समकक्षतायां सदृशीणं निदर्शयति—लिम्पतीति ॥ तमः अज्ञानि लिम्पतीव, नभः अश्नं वर्षतीव, दृष्टिः असत्युरुष्य नीचस्य सेवेव विफलतां समकक्षतायान्तु संसृष्टिसंल्ले-त्याहुः ॥

असत्यपुरुषसेवे हि दृष्टिर्यिफलतां गता ॥

सङ्कीर्णम् । श्लेषः सर्वासु पुण्णासु प्रायो वक्रोक्तिषु श्रियम् । निभृतं द्विधा शब्दश्लेषोऽर्थश्लेषोऽत्रिकोऽपि वा लक्षणम् ॥ तद् भाविकं प्राहुः प्रबन्धविषयं गुणम् । भावः कवेर्भिप्रायः काव्येष्वासिद्धि संस्थितः ॥

confusion of the two alankaras Utpreksha and Upama which are not independent. Thus ends the sub-section on Samkirnam. 363. Slesha (or paronomasia) enriches generally all varieties of poetic compositions (or vakroktis) and all (words) literary composition is divided into two classes Svabhavokti and Vakrokti (or natural description and poetic or quaint description). 364. They call that bhavikam (or expressiveness) which is the characteristic quality of prabandhas; bhava is the idea or conceit of the poet which fully pervades the poems to the very end.

अत्रान्न पूर्वोक्ताम् उत्प्रेक्षाया: उत्तरार्धे उपमायाश्र निरपेक्षतया परस्परं प्राच्य-क्येनावस्थानात् समकक्षतेऽति बोध्यम् ॥

श्लेषस्य बहुषु सङ्कीर्णव दशंयति—श्लेष इति ॥ श्लेष: सर्वासु वक्रोक्तिषु वचनभङिरूपसु अलङ्कृतिषु श्रियम् शोभां पुण्णाति । अतः वाक्यं काव्यं स्वभावोक्तिवंशतुस्खभाववर्णनरूपा वक्रोक्तिश्र इति भेदद्वयात् द्विधा भिन्नं द्विविधं स्वभावोक्तिमत् वक्रोक्तिमचेति ॥

इदानीं सर्वालङ्कारसङ्ग्राहकं भाविकं निरूपयति—तदिति ॥ प्रबन्धा: महाकाव्यादय: तद्विषयं तत्रतनं गुणं चमत्कारजनकत्वमविशेषेण तनू प्रसिद्धं भाविकं

परस्परोपकारित्वं सर्वेषां वस्तुपवर्णनम् । विशेषणानां ह्यर्थानामक्रिया स्थानवर्णना ॥ व्यक्तिहकिक्रमबलाद् गम्भीरस्यापि वस्तुनः । भावायत्तमिदं सर्वमेव हि तद् भाविकं विदुः ॥

365. The interdependence and mutual help of all the several sections (parvas), theme (vastu), non-use of purposeless adjectival descriptions, description (varnana) of the appropriate situations (sthanas); 366. and the embodi-ment (visualising) of even a gambhira vastu (or a majestic theme) by force of the collocation and sequence of words, all this is due to bhava and it is thereforeknown as bhavvikam.

तदास्यमलङ्कारं प्राहुः । तथाहि कवेरभिप्रायः भावः तस्य सम्बन्धितया भाविक- मिल्यन्वर्थसंज्ञा । स च भावः काव्येऽपि आासिद्धि समासिपर्यन्तं स्थित । एतेनास्म केवले पदवाक्यगतत्वे न, महाकाव्यघटितप्रबन्धगतत्वमपीति बोधयम् ॥ कवेर्मिप्रायस्य प्रबन्धगतत्वे उदाहरण—परस्परोपेत्यादि ॥ सर्वेषां वस्तूनाम् आधिकारिकेतिवृत्तानां पर्वणां तदुपयोगिनां प्रासङ्किकेतिवृत्तानाञ्च ।

उक्तञ्च, निष्कुर्वते, ‘इदं पुनर्वस्तु बुधैर्द्विविधं परिकल्प्यते । प्रासङ्किकमथापरञ्च’ इति । परस्परोपकारित्वम् अस्ति इति शेषः । यथा, रामायणे रामचरितम् आधिकारिकं सुग्रीवावदिचरितं प्रासङ्किकं तयोश्च अङ्गाङ्गिभावेन परस्परोपकारित्वम् । एवमन्यत्रापि साक्षात् परम्परया वा वेदितव्यम् । तथा ह्यर्थो- नानां प्रकृतानुपयोगिनां विशेषणानाम् अक्रिया धननुज्ञापनम् अप्रयोग इत्यर्थः; सामिप्रायविशेषणोपन्यास इत्यर्थः अथवा ‘विशेष- गैयंत् साक्षाद्वा हकिः परिकरो मत’ इति । तथा स्थानानां प्रकृतोपयोगिविषयाणां वर्णना । किन्तु, उत्त्किक्रमबलात् वचनपरिपाट्या गम्भीरस्यापि वस्तुनः व्यक्तिः प्रास्फुटतवं या हि नैयैरल्यारलङ्कारभेदरूपेण निर्दिष्ट इति भावः । तत् इदं सर्वं भाव- यत्तम् अभिप्रायाधीनमिति भाविकं विदुः । भाविकालङ्कार एव तेषामन्तर्भाव इति भावः ॥

यच्च सन्ध्यङ्गादिवृत्त्यङ्गलक्षणाद्यागमान्तरे । व्यावर्णितमिदं श्रेष्ठमलङ्कारतयैव नः ॥

भाविकम् । पन्थाः स एष विवृतः परिमाणवृत्या संहत्य विस्तारमनन्तवमलङ्क्रियाणाम् ।

यथैव ।। किञ्चिदिति चार्थे । सङ्क्षमः मुख्यादयः पद्या, तदृशानि उपक्रम-द्वीनि चत्वः रसप्रकाराजि, वृत्तयः कोषि कीदृशयश्वतस्रः तदृशानि नमोदैनि वोढव्या, लक्षणानि भूरणाद्वीनि षटूत्रिंशत् प्रकाराणि आदिपदेन नाक्यालङ्कारादीनां ग्रहणं ते च आशीरादयश्च त्रयः रतवः, वृद्याद्वानि उदात्तलकाराद्वीनि त्रयोदश, लास्याद्वानि गेयाद्वोनि दश । एतत् सर्वं यत् आगमान्तरे प्रन्याग्नरे व्यावर्णितं विवेचनं क्याख्यातं तदिदं न अस्माकम् भलङ्कारतयैव दृश्यम् अभिलक्षितम् अलङ्कार-नाम्नैव कथितमित्यर्थः तेषां च यथायथमुक्तेष्टवत्सम्भव इति भावः ॥

अलङ्क्रियाणां स्वभावो यावदलङ्कारा-ञाम् अनन्तम् अशेषं विस्तरे प्राप्तं संहत्य संगृद्य परिमाणवृत्या परिमत्वेन एषः सः प्रसिद्धः पन्थाः मार्गः विवृतः । धनैनेव पथा अनुसरणे धपरेडपि ज्ञातव्यम्

वाचामवीय विषयं परिवर्तमानान्

इत्याह-वाचामिति । वाचां विषयम् अतीत्य परिवर्तमानान् वकुमशक्यानित्यर्थः;

अभ्यास एव विररीतुमलं विशेषान् ॥

तान् विशेषान् मेदान् विनरीतुं प्रकाशयितुं अभ्यास एव अलं वक् । पुनः पुनर्- म्यासेनैव अपरेषामपि वेदितव्या इति भावः ॥

इति आचार्यदण्डिनः कृतौ काव्यादर्शा अर्थालङ्काराविभागो नाम द्वितीयः परिच्छेदः ।

इति श्री जीवनानन्दविद्यासागरमहोदाचार्यविरचितायां

काव्यादर्शटीकायां द्वितीयः परिच्छेदः ।

अथयपेततयपेतात्मा व्यावृत्तिवर्णसंहृते: । यमकं तच्च पादानामादिमध्यान्तगोचरम् ॥

सम्प्रति अर्थालङ्कारेपु निर्दिपितेषु प्रथमपरिच्छेदे सामान्यतो निर्दिपते स्वपि शब्दालङ्कारेपु प्राक्तनसरतया तद्विशेषान्नि रुपविष्यन् प्रथमं यमकमनुवचति—अथयपेति ॥ अथ यमकपेता: अथयवहिताः यपेताः ययवहितश्र आत्म स्वरूपं यस्यास्तथास्थूलाया वर्णसंहृते: स्वरव्यञ्जनसङ्घातस्य यमावृत्ति: विशेषण पुनरावृत्तिः यमकमिलितार्थः । अस्य विशेषेषु पूर्वोक्तसंवपि अथयवहितरस्वव्यवहितत्वं मेदेन पुनर्द्विविधं पूर्वोक्तवर्र्णसंहृते: क्वचिदेव तयो: भावात् । क्वचित् स्वाधाने पुनरावृत्तिरिति । तच्च पादानाम् आदिगतं मध्यगतं अन्तगतञ्च । पतदुपलक्षणं पादगतमपि बोध्यम् । उत्कष्ठ वामनेन, पाद: ‘पादस्यादिमध्यान्तभागा: स्थाना-नी’ति । अन्रापि पाद इत्युपलक्षणं तेन पाद: पादखण्डा: पाद्याधं समस्तपदघट्क यमकस्य स्थानानीति बोध्यम् ॥

एकद्वित्रिचतुष्पादयमकानां विकल्पना: ।

क्रमेण तत्कथनं निर्दिशति—एकादि ॥ एकद्वित्रिचतुष्पादयकानां विकल्पना: प्रभेदा: पदस्य प्रतिपादं चतुवारश्रचार: मेना इत्यर्थ: ते अभिश्रयमके एवं वेदितव्याः ।

आदिमध्यान्तमध्यान्तमध्याद्यादन्तसर्वतः ॥

तथाहि, अभिश्रितमादिभागयमकं प्रथमादिपाद गतस्वार चतुर्विधम् । तथा मध्यादिभागयमकमपि । अथच मेना: आद्यपेतत्पेतसादारण: ॥

अन्यान्तवहवस्तोषां मेना: सम्भेदवोनय: ।

सम्भेद: सङ्ङमिश्रणं योनियेतां तादृशा: विमिश्रा इत्यर्थे: तेषां य:कानं मेना: आदिमध्यान्तमध्याद्यादन्तसर्वतः स्थितत्वेन अथन्तबहव: आ विस्ताराः जेया इत्यर्थं, पदच्‍छेदोऽस्तु आदिमध्यान्तेषु मध्यान्तेषु मध्याद्यादौ आान्ते सर्वेषु चेतिः ।

सुकरः दुष्कराश्चैव दुर्बोधेन्ते टेक्नु केचन ॥

ते च सुकराः सुसाध्या: सुबोधाश्च, दुष्कराः दुःसाध्याश्च दुर्बोधाश्च । केचन दुर्योग्रहिते शेष: । अत्र केचन दुर्योग्रहणादिते कुतार्का: ॥

मानेन मानेन सखि ! प्रियोडभूत् भिये जने ।

हे सखि ! प्रिये जने भनेन इन्दुशेन मानेन प्रणय: माभूत् । प्रियजनं प्रति प्रणाहं मा कुरु इत्यर्थ: ।

खपण्डिता, ‘पांशुमेति प्रियो यस्या भयपसम्भोगाच्छिता:सा खण्डितेति कथिता धीरैरौपक्‍यान्ते’ युक्तकृक्ष गापि तं कण्डमालिङ्‌

खण्डिता कण्ठमरकिष्य तमेव कुत्र सन्नपम् ॥ मेघनादेन हंसानां मदनो मदनोदिना । युग्ममानं मनः कीडां सह रत्या विगाहते ॥ राजन्बत्यः प्रजा जाता भवन्तं प्राप्त्य सत्यतिम् । चतुरं चतुरम्भोधिरसनोर्वीकरमहे ॥

Foot yamak of the immediate recurrence in the first foot. 5 मेघ etc. (मदनो मदनो is an illustration of similar Yamaka in the second foot.) 6. राजन्बत्य etc. (चतुरं चतुरं is an illustration of a similar Yamaka in the third foot.)

आलिङ्ग्य तं प्रियमेव सत्रपं सखीभिः कृतं, अपकारिणि प्रणधद्वो नमेव तस्य लज्जाकरस्वात् । गुरुशासनमिति भावः अतिमानिनों खण्डितां प्रति तर्सकथा उक्तिरियम् । अत्र मानेन मानेन द्विते अत्यवहितमादिपादमादिभागयमकम् ॥

द्वितीयपादगतं निर्देशति——मेघनादेनैति ॥ मदनः कामः रत्या कामपकथा अनुरागेण च सह हंसानां मदनोदिना मदमपनयता मेघनादेन मेघगर्जनयुक्तः अपनीतः मानो यस्मात् तथोक्तं कीडां मनः विगाहते आलोड्यति उद्याकुलयतीत्यर्थः, मेवगजंनस्ख उद्दीपकस्वात् वर्षासु प्रमदानां मनः सानुरागं सकामत्वं भवतीति भावः । अत्र मदनो मदनो इति द्वितीयपादगतमध्यवर्हितमादिभागयमकम् ॥

तृतीयपादगतसुदाहरणति——राजन्बत्य इति ॥ चतुरम्भोधिरसनाया: वचुः-सागरपरिच्छक्ष्षाथा उद्योः पृथिव्याः करग्रहे स्वप्राप्य्याश्रप्रहणो पाणिग्रहे च चतुरम् आसुमुद्रकरग्राहिणमित्यर्थः, भवन्तं सर्पति प्राप्य प्रजा: राजन्बल्य: जाताः ' सुराज्ञि देशे राजन्बतां स्वात् । सततोऽनयत्र राजचानी 'लयमः । अत्र चतुरं चतुरमिति तृतीयपादगतमध्यवर्हितमादिभागयमकम् ॥

अरण्यं केशविदाक्रान्तं केश्वितं सख्या दिवौकसाम् । पदातिरथनागाश्वरहिवैरहिवैतस्तव ॥ मधुरं मधुरम्भोजवदने ! बद नेत्रयोः । इन्द्रभ्रम भ्रमराभान्या विडम्ब्यतां कं नु तं ॥

7. अरण्यं etc. (रहितै रहितै is an illustration of a similar Yamaka in the fourth foot. 8. मधुरं etc. (मधुरं मधुरै and बदने बदने form an illustration of a two feet Yamaka of the immediate recurrence in the first two feet.)

चतुर्थपादगतं निर्दिशति——अरण्यामिति ॥ तव केश्वितं रहितैः शत्रुभिः पदातिरथनागाश्वरहितैः चतुरङ्गबलविहीनैर्नित्यंः सखी अरण्यं आक्रान्तं परिलक्षितस्वादिति भावः; केश्वितं तथाभूतैः दिवौकसां सुरलोकः आक्रान्तं युद्धमराणाति भावः, ‘जितो वा प्राप्त्यसे स्वं जिष्णा वा मोक्ष्यसे महीमि’ति महाभारतीयगीताश्याये भगवदुक्तेः । अलं रहितैरहैति रहितैति चतुर्थं पदगतंमध्यव- हितमादिभागयमकम्॥

अथ सम्मेदयोनीनू यमकमेदानू दद्बौ यत्नू तद्वेदानू क्रमेण दर्शंयति— मधुरामिति ॥ हे अम्भोजवदने! पद्ममुखि! मधुव्रवन्तः भ्रमरभान्या भ्रमर- विमौ हृति श्रमेण ते तव नेत्रयोः मधुरं विश्वं विडम्बयति अनुवरोति किम्? बद कथम् । वंसन्तोदयेऽये समुत्पन्ने अम्भोजे भमरविलाससम्भवात् नु इति वितर्क- बोषकं पदमात्रं युज्यत एव । वसन्तसव मुखपद्ये नित्यभ्रमरविलसितं दृश्य नित- मुखभृतमम्भोजं भमरविलासेन शोभयतोति तक्र्वामिति भावः । केचित् तु भमोजवदने इति सस्म्यन्तं पदमुक्त्वा तत्र वर्त्मानयोनैंग्रयोरिति योजयन्ति । जु इत्यत्र नेति च पाठः तदा न विडम्बयति किम् अपितु विडम्बयत्येवेर्थः । अथ मधुरं मधुरामिति बदने बदने इति च प्रथमद्वितीयपादगतमध्यवहितमादिभाग- यमकम् ॥

वारणो वा रणोद्दामो हयो वा स्मर ! दुष्टेरः | न यतो नयनोड़न्तं नस्तदहो विक्रमस्तव ॥

वारण इति ॥ हे स्मर ! यतः यस्मात् तव रणोद्दामो युद्धदुर्मदः वारणः हस्ती वा दुर्धरः दुर्धर्षः हयः अश्वो वा न अस्तीति शेषः, तत् तस्मात् युद्धोपकरणभावादपेीयर्थे नः अस्मान् विरहिणः इत्यर्थः अनंतं नाशं नयतः प्रापयतः तव विक्रमः अहो आश्चर्यंभूत इत्यर्थः । अत्र प्रथमवृतीयपादगतमिश्रमध्यवदितमादिभागयमकम् ॥

राजिवैराहितैक्षण्येन जीयते त्वादृशेन्रपैः । नीयते च पुनस्त्रप्सि वसुधा वसुधाधरया ॥

राजितैरिति ॥ स्वादृशैः राजितैः शोभितैः नृपैः आहितैक्षण्येन युद्धदुर्मदस्वेन वसुधा पृथिवी जयते, वसुधारया वसूनां धानानां धारया धारावर्षणेन पुनस्त्रप्सिं नीयते च । अत्र प्रथमचतुर्थयर्थपादगतमिश्रमध्यवदितमादिभागयमकम् ॥

करोति सहरोभ्रस्य कोकिलाक्तिकोलित्तरम् । मन्मनो मन्मनो डयेष मत्तकोकिलनिस्वनः ॥

करोतीति ॥ सहकारस्य आम्रस्य कोकिलाक तथा पुष्प मन्मनः ‘ सुरते कर्णमूले तु निजदेशीयभाषया । दंपतयोः कथनं यत् तु मन्मनं तं प्रचक्षते ॥ इत्युक्तरहस्यालापरूपः मत्तानां कोकिलानां निस्वनश्र मन्मनः मम मानससमुत्कंठाकलिकोत्तरमू । उत्कंठाकुलितयथेः करोति । विरहिण उक्तिरियं । आम्रकलि-काथा: कोकिलालापस्य च अतीवोद्दीपकत्वादिति भावः । अत्र द्वितीयतृतीयपाद-

कथ्यं स्वदुपलमभाशाविहताविह तादशी । अवस्था नालमारोहुमझ्जनामझ्जनाशिनी ॥

कथं etc. (विहता विहता and मज्जना मज्जना form an illustration of a similar Yamaka in the second and fourth feet)

निगूढ नेत्रे कर्षन्ति बालपल्ववशोमिना । तरुणा तरुणान् कुष्ठान्नालिनो नलिनामुखाः ॥

13. निगूढा etc. तरुणा तरुणा and नलिनी नलिनी form an illustration of a similar Yamaka in the third and fourth feet.

विशादा विशदामत्तसारसे सारसे जले । कुते कुते कुत इति बोध्यम् ॥

14. विशादा Ētc.' विशादा विशादा, सारसे सारसे and कुते कुते कुत इति बोध्यम् ।

कथंभिति ॥ इह अस्मिन् प्रदेशे तव उपलम्भः प्राप्तिः तस्य आशा प्रत्याशा तया: विहतौ अभावे इत्थ्यर्थे: अज्जनाशिनी शरीरनिकूत्तनी तादशी अवस्था अज्जनां अबलां माम् आरोगुम् आकारमितुं न अलं न समर्थां अपितु समर्थां एव, स्वद्विरहे अहं मृतप्राया जातास्मि तात्पर्यार्थः ।

निगृह्योति ॥ नलिनेषु पद्मेषु उन्मुखाः पतनाभिमुखाः अलिनः भ्रमराः बालपल्ववैः नवपल्ववैः शोभते इति तथोक्तेन तरुणा दृक्षेण कुष्ठान् आकृष्यन् तदर्शनोऽसुकान् इत्यर्थे: तरुणान् यूनः नेत्रे निगृह्य कर्षन्ति निजवंशानोऽसुक-नयनान् कुवन्तीयर्थे: ।

विशादोति ॥ विशान्ता: आमत्ताः सारसाः जलपक्षिविशेषा यस्यिन् तादृशे सारसे जले सरोवरजले इयं विशादा शुश्रुर्णा हंसी राजहंसीऽर्थः कुहततेन

कुरुत कुरुतेयं हिंसौ मामनत्कामिषम्‌ ॥

विषमं विषमन्वेति मदनं मदनन्दनः ।

विषमं etc (विषमं विषमं, मदनं मदनं and मलया मलय-

सहेँदुकलयापोढमलया मलयानिलः ॥

form an illustration of a similar Yamaka in the first, second and fourth feet).

मानिनी मा निष्षुस्ते निष्ध्ररवमनक्‌ ! मे ।

16. मानिनी etc. मानिनी (मानिनी मानिनी हारिणी हारिणी and

हारिणी हारिणी शमे तनुतां तनुता यतः ॥

तनुतां तनुतां form an illustration of a similar Yamaka in the first, third and fourth feet).

कुरुसतरवेण रवस्य कुसिततवमुद्दीपकस्वेन विरहिणामसह्यतापात्‌ इति भावः, मां विरहिणमिति यावत्‌ अनन्तकष्य यमस्स भामिषं भोग्यवस्तु कुरुत । अत्र प्रथमद्वितीयपादगतं मिश्रभण्यवहितमादिभागायमकम्‌ ॥

विषमामिति ॥ त्यादिति भावः, दून्दुकलया सह मदनन्दनः मां न नन्दयति इति तथोक्तः मदप्रीतिजनन इत्यर्थः सन्‌ विषमं असदृशं विष्रहं मदनं कामम्‌ अन्वेति अनुगच्छति उद्दीपयतेऽर्थः । अत्र प्रथमद्वितीयचतुर्थपादगतं मिश्रभण्यवहितमादिभागायमकम्‌ ॥

मानिनीतित ॥ हे अनक्‌ ! मा मां ते तव निष्ध्ररवं तूणतवम्‌ अनवरतशरसम्पातेन तदाधारस्वं निनेषुः प्राप्तयितुमिच्छुः सती हारिणी हारालङ्कारशोमिनी हारिणी मनोहारिणी इयं मानिनी मानवती नारी तनुतां क्षीणताम्‌ अस्ताः प्रस्थायान्नादिति भावः, यतः साच्छत्‌ प्राप्तवतः मे मम श्रमं तनुतां यथेयं मानिनी मानं विहाय सामाश्रयति तथानुप्रहः कार्य इ्वति भावः । अत्र प्रयम-

तृतीयचतुर्थपादगतं मिश्रभण्यवहितमादिभागायमकम्‌॥

जयता त्वन्मुखेनास्माकथं न कथं जितम् । कमलं कमलं कुर्वंदलिमदालमतिचये ! ॥ रमणी रमणीया मे पाटलापाटलांशुका । वारुणीवारुणीभूतधारिभि: सारिभिस्पदं ॥

17. जयता etc. (नकथं नकथं, कमलं कमलं दलिमहलिमत्त for an illustration of a similar Yamaka in the second, thi and fourth feet.)
18. रमणी etc. (रमणी रमणि, पाटला पाटला, वारुणी वारुणी at सोरभा सौरभा fcrm an illustration of a fourth Yamaka of tl immediate recurrence in all the four feet.)
19. Thus have been illustrated the varieties of tl initial Yamaka of the immediate recurrence; of tl

इति पादादियकमठयपेतं विकल्पयताम् ।

जयतेति ॥ हे मतव्रिये! मम प्रेयसी! अस्मान् जयता वशोकुर्वंस्तव मुखेन कं जलं भ्राजकुवंत शोभयत् तथा अलिमन्वित अमरयुक्तानि दला|अस्थि स्मयतीति तथाभूतं कमलम् अकथं कथारहितं यथा तथाभूतं कथं न जितम् अपितु जितमेवेर्थः, भस्माकं चेतनानामपि जयिना ते मुखेन अचेतनां तादृशाने कथनानि जितानीति का कथा इति भावः । अन्र द्वितीयतृतीयचतुर्थपादगमिश्रमदयवहितमादिभागयथकम् ॥

रमणीति ॥ पादलावत् तदाख्यतकुसुमवत् पाटलम् भारतक्शेत-अङ्कुर यथा: तादृशी सारिभास्पदं शोभिनगामिनि सौ रमणी अङ्कणाभूता सौरं सूर्यंसमवन्धिनी भा द्विसिर्यंस्या: तथाभूता वारुणीव सुरेशे मे मम रमणीष रतिप्रिया अवसविति शेषः । प्रथमद्वितीयचतुर्थपादगतं मिश्रमदयवहितमादिभागयमकम् ॥

यमकम् ॥ इति ॥ इति उत्तरपेण पादादिगतम् ऋजुरपेतम् अथयवहितं यमः

व्यपेतस्वापि वर्ण्यन्ते विकल्पास्तस्य केचन ॥

विकल्पितं सप्रमेदम् उदाहृतम्, इदानीं तस्य पूर्वोक्तस्य व्यपेतस्य व्यवहितस्य केचन विकल्पा भेदा: वर्ण्यन्ते ॥

मधुरेण हशां मानं मधुरणे सुगन्धिना । सहकारोद्रमे नैव शब्दशेषं करिष्यति ॥

मधुवे सन्तः मधुरेण मनोहरेण सुगन्धिना सहकारोद्रस्मे नैव आम्रसुकुलोदयेनैव एणतृशां हरिणाक्षीणां मानम् हृद्यांकोपं शब्दशेषं मानेभि: शान्दस्मात्रावशिष्टे करिष्यति न स्वयमेव: रक्षिष्यतोति भावः । छात्र प्रथममध्यतीयपादवर्तं व्यवहितं मिश्रादिभागयमकम् ॥

करोति कान्ते तनुं कान्तां तन्त्रीतान्डनविभ्रमम् । करोति शेष्ये कान्ते च श्रवणोत्पलताडनम् ॥

रमणीनाम् रमणीनासु अतितान्त्र: अत्यन्तरक्त: कर: तन्त्रीतान्डनविभ्रमं वीणावादनविलासं तथा कान्ते शेष्यं सम्प्रयकोपं यथा तथा श्रवणोत्पलताडनं कर्णोत्पलास्यां प्रहारं करोति । छात्र प्रथमवृतीयपादगतं व्यवहितं मिश्रादिभागयमकम् ॥

सकलापोढसनया कलापिन्यानु नृत्यते । मेघाली नर्तिता वाते: सकलापो विमुच्य्यति ॥

सकलेऽति ॥ वाते: नर्तिता सकला मेघाली ध्वनिश्रेणी अप: जळानि विमुच्यति वर्षति, अनु पश्चात् अनन्तरमेव कलापस्य पिच्छस्य उद्धसनेन वतं मानया कलापिन्या मयूर्या नृत्यते । वर्षांवर्णं नमिदिमं । अत्र प्रथमचतुर्थयोरपादगतं मिश्रं व्यवहितमादिभागयमकम् ॥

स्वयमेव गलन्मानकाळि कामिनि ! ते मन: । काळिकामिह नीपस्य दृढ्ढा कां न रुघरोदशाम् ॥

स्वयमिति ॥ हे कामिनि! स्वयमेव कान्तानुनयं विनैव गळनू मानरूप: कळि: कळाह: यस्मात् तादृशं तव मन: दृढं वर्षांश इत्यर्थ: नीपस्य कलिकां कोरकं हस्त्रा कां द्वारं भवस्थां न स्पृशेत्? अपितु सर्वैरपि वेष्ट्येथे । वर्षांशु अतिकोमलं मन: विरहे कथं सान्त्वचिष्यसीति भाव: । अत्र द्वितीयतृतीययोरपादगतं मिश्रं व्यव हितमादिभागयमकम् ॥

आरुह्याक्रीडशैलस्य चन्द्रकान्तस्थलीमिमाम् । नृत्यतोष चलच्चारुचन्द्रकान्त: शिखावल: ॥

आरुह्योति ॥ आक्रीडशैलस्य क्रोडापवंतस्य इमां चन्द्रकान्तमणिविशेष निर्मितां स्थळीं स्थानमू आरुह्य एष शिखावल: मयूर: चलत् चाह मनोज्ञं यत् चन्द्रकं मेचके तेन अन्त: रमणीय: मनोहर: सन् नृत्यति । अत्र द्वितीयचतुर्थ पादगतं मिश्रं व्यवहितमादिभागयमकम् ॥

उद्दृत्य राजकादुर्वी त्रियवेदय सुझेने ते । वराहेणोद्धृतासौ वराहेरुपारि स्थिता ॥

उदृत्येति ॥ हे राजन्! या असौ उर्वी वराहेण सूकरमूर्तिना भगवता उद्धृता सती वराहे: श्रेष्ठनागस्य वासुके: उपरि स्थिता, अथ ते तव मुजेन सा उर्वी राजकात् राजसमूहारात् उद्दृत्य प्रियते ऽत्र तृतीयचतुर्थपादगतं मिश्रं व्यव- हितमादिभागयमकम् ॥

करण ते रणेष्टकरेण दृष्टतां हता: । करेणव: क्षरद्रक्ता भान्ति सन्ध्याघना इव ॥

करणेति ॥ हे राजन्! रणेषु दृष्टतां स्रान्तकरेण विनाशकेन ते तव करेण हताः, अतएव क्षरद्रक्ता: रक्तस्त्राविण: करेणव: गजेङ्गद्रा: ‘करण- रिङ्ग्यां क्री नेशे' इत्यमर: । सन्ध्याघना इव सन्ध्याकालीनमेघा इव भान्ति । ऽत्र प्रथमद्वितीयतृतीयपादगतं मिश्रं व्यवहितमादिभागयमकम् ॥

परागतहराजीव वातैर्वैध्वस्ता भटै: स्वम् । परागतामिव क्रापि परागततमम्वरम् ॥

परागेति ॥ हे राजन्! वाते: न्वस्ता: पारिता: अगस्य पर्वतस्य तरराजीव वृक्षश्रेणीव परा नतुपक्षीयाथ चमू: सेना भटै: तव सैनिकै: स्वस्था नाशिता, ऽतएव परागै: पलायनपराणां क्रतुसेनिकानां पदरेङ्गुभि: तत् तु व्याप्तम् ऽभम्बरमाकाशं Kavyadarsa—15

ताथु वो भगवान् विष्णुः सदा नवचनश्रुतिः । स दानवकुलध्वंधी सदानवरदन्तिदशा ॥

28. In पातु etc., स-द-दानव, सदानव and सदानव constitute Yamaka of the mediate type, in the second, third and fourth feet at their beginnings.

कमले: समकोशान्ते कमलेऽ्यङ्करं मुखम् । कमलेऽ्य करोषि त्वं कमलेऽन्नमदिष्ण्यभू ॥

29. In कमले etc., कमले occurring at the commencement of all the four feet constitutes Yamaka of the mediate type in all the four feet at their beginnings.

युदा रमणमन्वीतमुदारमणिभूषणः ।

30. In मुदा etc., we have मुदारम and मुदारम in the first two feet and मदने and मदने in the third and fourth

कापि परागातमिव पलायितमिव भूषिरम्वररत्नलसत्कादर्शयादिति भावः । अथ प्रथमद्वितीयाचतुर्थपादगतं मिश्रं दयवहितमादिभागयमकम् ॥

पातिवति ॥ सदानः समदः यः वरदन्ती श्रेष्ठदस्ती कुवलयापीडाद्यः । तं हतवान् इति तथाोकः सः प्रसिद्धः दानवकुलध्वंसो नवघनश्युतिः भगवान् विष्णुः वः युष्मात् सदा पातु । अथ द्वितीयाद्वितीयाचतुर्थरादगतं मिश्रं दयवहि-मादिभागयकम् ॥

कामोति ॥ हे प्रिये ! त तव के शिरः अले: अमरस्य समाः केशा यत्न नादृशं तथा सखु कमलेऽ्यङ्करं कमलस्य द्रेषकरस भतसक्तं कमलेश लक्ष्मीवोतन किं जलमू उद्मदिश्रु उद्म चेतु मध्ये अलेक्ष्यमू आहाणयं करोति ? अपितु सर्व-नेत्र उन्मादसीलयर्थः । अथ सर्वपादगतं मिश्रं दयवहि-तमादिभागयमकम् ॥

मुदेति ॥ उदारा मणयः रत्नानि भूषणं यासां ताः; मदेन भ्रमनस्य-घूर्णनल्यः दृशो यासां तथाोकाः, तथा श्रदृशं विशालं जघनं यासां तथाभूताः

मदभ्रमदशः कर्तुमदभ्रजघनाः क्षमाः ॥

उदितैरन्यपुष्टानामारुतैर्हतं मनः ।

उदितैरपि ते दूति ! मारुतैरपि दक्षिणैः ॥ ३१ ॥

feet. These constitute one kind of Yamaka in all the four feet at their beginnings, in pairs 1 and 2, 3 and 4.) 31. In उदितै etc. we have उदितै at the beginnings of the first and third feet and मारुतै at the beginnings of the second and fourth feet; and this constitutes Yamaka in kind (1 and 3, 2 and 4.)

सुराजितह्रियौ यौनां तनुमध्यासवे बिभ्रयः ।

तनुमध्या भरतस्वेदसुराजितमुखेन्दवः ॥ ३२ ॥

32. In सुराजित etc, we have सुराजित at the beginnings of the first and fourth feet and तनुमध्या at the beginnings of the second and third feet; and this constitutes Yamaka in four feet at their beginnings and in pairs of a third kind (1 and 4, 2 and 3.)

अमदाः मुदा रमणं प्रियमन्वितम् अनुगतम् मधीनमिल्यथेः कतुं क्षमाः सकाः । अत्र प्रथमद्वितीयोस्तुनोयस्तुर्थयौक्श मिश्रं व्यवहितमादिभागयमकम् ॥

उदितैरिति ॥ हे दूति ! अन्यपुष्टानां कोकिलानांभृ ध्वनितैः समन्वितान् दक्षिणैः; ते तव उदितैः कथितैः प्रियाङ्गेरासूचकैर्वचनैरिलयर्थैः; तथापि दक्षिणैः मारुतैः मे समम् मनः हतं न यथितम् । अत्र प्रथमत्रृतीयोर्दितोयचतुर्थयौक्श मिश्रं व्यवहितमादिभागयमकम् ॥ सुरोति ॥

तनु क्षोणं मध्यं यासां ताः, क्षरद्रिः गलद्रिः स्वेदैः सुराजिता सुशोभिता मुखेन्दवः मुखचन्द्रा यासां तादृशयः; तथा सुरुचिरा मधुपाननेन जितर्हृदया यासां तथाभूताः; क्षियः कामिन्यः यूनां तनुगतां तनुं शरीरम् अध्यासते अग्र प्रथमचतुर्थयौर्दितोयचतुर्थयौक्श मिश्रं व्यवहितमादिभागयमकम् ॥ ३२

इति വ്യപेतयमकप्रभेदोडप्येष दर्शन्तः । अठ्यपेतठ्यपेतास्मा विकल्पोड्यस्यति तद्यथा ॥

सालं साधंबकलिाकासालं सालं न वीक्षिातुम् । नालीनाळीनकुळानाळी नाळीनीरापि ॥

सालं etc (Here सालं and सालं is an immediated recurrence; at the beginning in the first foot ; similarly सालं and सालं in the second foot ; but the two recurrences सालं and सालं सालं occurring in the first two feet are mediate; similarly we have the immediate recurrences at the beginnings of feet in the third and fourth feet thus; नाळी and नाळीनाळीं and नाळी and the two recurrences नाळी नाळी and नाळीनाळी constitute a mediate recurrence at the beginnings of the third and fourth feet ; the whole verse is a mediate recurrence at the beginning of feet, in four feet in pairs (1 and 2, 3 and 4) with immediate recurrences at the beginning in each of the four feet.

इतीति ॥ इति उक्तप्रकारेण एषः വ്യपेतानां व्यवहिताानां यमकानां प्रभेदः दर्शितः उदाहरणात् । अव्यपेतः अव्यवहितः व्यपेतः व्यवहितााश्र आस्मा यस्तादृशः उदाहरणं इत्यर्थः । विकलपः प्रभेदः अपि अस्ति, तत् यथेति उदाहरणार्थम् ॥

सा मम आल्हादिनी सखी सालंबा रम्यमाना या कलिका कोरकः तथा सलकासि शोभते इति तथ्योकं, सालं वृक्षमेन्द वीक्षिातुं दृश्टुं न अलं न शक्ता, उद्धीपकरवाति आल्हादिति भाषः, आलिनवकुलानू चकुलासक्तान् अलोनू अमरानू अपि वीक्षिातुं न अलं, तथाहि अलोकं विद्यते यासां तादृशोः मिथ्यावचनेन प्रियस्ते आामियत्स्वाचरेणेल्यादिना सान्त्वचयन्तीरपि रुढोरिति शेषः । वीक्षिातुं न अलंमू ।

कालं कालमनालक्ष्यतारातारकभीक्षितुम्‌ ।

भारतारम्यरसितं कालं कालमहाघनम्‌ ॥

याम यामत्रयाधीनायामया मरणं निशां ।

यामयाम धियाडम्बर्या या मया मथितैव सा ॥

35. In कालं etc., we have a recurrence or Yamaka similar to that in verse 34, but with the pairs (1 and 4, 2 and 3.)

36. In याम etc., we have Yamaka at the beginnings of feet of the immediate variety in each of the four feet and a four feet Yamaka of the mediate type at the beginnings of the feet; together constituting a variety of Avyapeta vyapetam (or recurrence both mediate and immediate).

रविविदेशस्थं नायकं प्रति नायिकाप्रेरितया द्वयोरुक्तिरियम्‌ ।

अत्र सर्वेषु पदेषु रम्यरमणयवहितमादिभागयमके परं प्रथमद्वितीययोस्तथा तृतीयचतुर्थयोः न्यव-

हितमपीक्ष्य भयपेतव्यपेततयं बोधयम्‌ ॥

कालमिति ॥ कालविरहिणी शेषः अनालक्ष्या मेघाच्छन्नस्वाददश्या:

तारा महत्यः समुज्ज्वलाः इत्यर्थः: तारका नक्षत्राणि यत्र तथोक्तं सारतया अत्युच्च-

द्वैन रम्याणि रसितानि सेधगर्जितानि यक्षिणः तादृशं तथोक्तं कालः कृष्णवर्णो:

महान्तः घना मेघा यक्षिणः तथाभूतं कालं विरहिणां प्राणनाशकरंवात्‌ यमस्वरूपं

कालं वर्षांकालम्‌ ईक्षितुं दृक्षतुं अलं समर्थो न कापीश्वरः: अत्र सर्वेषु पादेषु

रमिश्रं रयवहितं तथा प्रथमद्वितीययोर्द्वितीयतृतीययोस्तथा डयवहितमादिभागयमकम्‌ ॥

यामेति ॥ यामत्रयस्य प्रहरत्रितयस्य अधोनः आयामो दैर्घ्यं यस्या:

तौदृश्या 'त्रियामां रजनीनां प्राहुर्यक्तस्वभावनतचतुष्यमि 'ति वचनात्‌ निशा रजन्या

मरगं याम मृत्युः प्राप्नुयात्‌ प्राप्नुयात्‌ वयमिति शेषः निशायां सातिशयोधीपकत्वादिरह-

स्येति भावः किन्तु धिया मनसा यां कान्तां भयाम्‌ भगच्छाम यस्याश्रिततया

कालमयाप्याम इत्यर्थः: सा आत्मस्वया वा भक्तित प्राणध्यथ्याम्‌ ध्यायति प्राप्नोतीति

इति पादादियमकविल्पस्‍येदशी गति: । एवमेव विकल्‍प्याणि यमकान्तराण्यपि ॥

न प्रपञ्‍छभयाद् मेना: कास्‍न्‍येना‍ल्‍यातुमीहिता: । दुष्कराराभिमता ये तु वर्ण्यन्ते तेडत्र केचन ॥

स्थिरायत इति! यथेन्द्रियौ न हीयते यतेर्मेनान् ।

स्थिरायत इत्यादि यतैर्यते इत्यव्यपेतव्यपेतौ पदौ मिश्रशब्दयवहितं न्यव हितक्न्यादिभिरागीयते यमकम् ।

तथाभूता सती धाऽऽहृपुर्वकात्ु या धातो: क्रिपि रूपम् । मया मथितैव, मम मरणमसृक्षि, किन्तु सा तत्पस्िनो मद्ययोगेन म्रियते पऽऽवेति भाव: । विरहिणी स्वावस्‍यानुभवेन विलापोक्तिरियम् । अलं सवेंच्‍छु पादेऽपु मिश्रशब्दयवहितं न्यव हितक्न्यादिभिरागीयते यमकम् ॥

ईतीति ॥ पादार्द्धस्थयमकानां विकल्‍पस्य भेदस्य इतति उत्कृरूपा ईदृशं एवस्‍मप्रकारा गति: नियम: इतराणि अपि यमकानि एवं विकल्‍प्यानि भेद्यानीति ॥

नेति ॥ प्रपञ्‍छभयात् विस्‍तारभयात् कास्‍न्‍ये: साकल्‍येन भेदा: आख्यातं न ईदृशा: न चेष्टिता:; ये तु भेदा दुष्करस्वेन अभिमता: स्‍यात:; अत्र ते केचन् वर्ण्यन्ते उदाह्रियन्ते ॥

स्थिरायत इति ॥ स्‍थिरा आयतिरिति' त्‍लमर: । हे स्‍थिरायत! निश्‍चलचित्त! हृदयस्थ: भवान् पतेइन्द्रय जितेन्द्रिय: ऋत: यते संयमात् न हीयते च्युतो भवति, ते तव असमायत्ता असमा

अमाझतेयतेऽप्यभूत् सुखाय तेऽयतेऽक्षयम् । सभासु राज्ञामुपहतेग्मुखैः महीसुराणां वसुराजिवैः स्तुतैः । न भासुराः यान्ति सुरान् न ते गुणाः प्रजासु राजितमसु राशितां गताः ॥

हे राजन्! महीसुराणां भूदेवानां ब्राझणानाम् असुराहतैः सुरापानेन अहहतैः धनाशितैः पवित्रैरिति यावत् । वसुना तेजसा भवदत्त-धनलाभेन वा राजितैः शोभितैः प्रफुल्लैर्वा मुखैः सभासु र्स्थताः कीर्तिताः भासुराः समुज्ज्वलाः तथा रागासमसु धनुरागपरासु प्रजासु राशितां बहुलीभावं गताः ते तव गुणाः सुरान् देवान् न यान्ति न प्राप्नुवन्ति, सुरा अपिे पतादृग्गुणवन्तो न सन्तीति भावः । अत्र सर्वेषु पादेषु मिश्रं द्विपेतद्ध्र मध्यभागयमकम् ॥

तव प्रियाडम्बरित ! प्रमत्त! या विभूषणं धार्येमिहांशुमत् तयाः ।

हे प्रियाडम्बरित ! हे प्रमत्त! अनवहित! या तव प्रिया, स्वया प्रेमास्पदस्वेन कीर्त्यंमाना इत्यर्थः तथा इह रतोत्सवेन या आनन्दविशेषः तेन मत्तथा सत्या अंशुमत् समुज्ज्वलं विभूषणं धार्यं, तथाच विभूषणधारणस्व रतोत्सवानन्दविधायकता प्रयोजनं न तु शोभार्थमिति भावः । ननु शोभार्थमपि

चितवं मायाराहिल्यमिल्यर्थः इऽयते एतत्परिमाणाय क्षयं नाशम् आयते आगच्छते वक्ष्याय इत्यर्थः सुखाय अभिे अभूत् । अत्र सर्वेषु पादेषु मिश्रं द्विपेतद्व मध्यभागयमकम् ॥ सभाक्षिति ॥

रतोत्सवानन्दविशेषमत्तया प्रयोजनं नास्ति हि कान्तिमत्तया ॥

विभूषणधारणमस्तु इत्यत आह-प्रयोजनमिति । कान्तिमत्तया स्वाभाविक-सौन्दर्यवत्तया हेतुना प्रयोजनं विभूषणधारणस्यैते शेः नास्ति हि न विद्यते एतदर्थः । अन्यथासक्तं शाठनायकमलङ्कारधारणे कथमस्या विरोग इति पृथक्नन्तं प्रति सख्या उपक्रियियम् । अत्र सर्वेषु पादेषु मिश्रं न्यचहि तमन तभागयमकम् ॥

भवादृशा नाथ ! न जानते नते रसं विरुद्धे खलु सम्भतेनते । य एव दीनाः शिरसा नतेन ते चरण्यलं दैन्यरसेन तेन ते ॥

भवादृशेति ॥ हे नाथ प्रभो! भवादृशा जना: नते: नतभावस्य रसम् भास्वादं न जानते न विदन्ति—यतः सन्तः रताः ईदृशा प्रभुत्वा च ते सन्नतेनते । नति: प्रभुत्वा चेलर्थ: विरुद्धं: खलु नै काधारे वतंते इति भाव:, ये जना: दोना: पूर्व दरिद्राः केवलं, ते तेन दैन्यपरेन दैन्यरूपेण विशेषं हेतुना नतेन शिरसा ते तव आराधं अत्यर्थं चरण्ति । अतिदीनायेन स्वां सेवते इत्यं: तद्वेति कर्मणि षष्ठी । अत्र सर्वेषु पादेषु मिश्रमदयवहिततद्ग अन्तर्भावयमकम् ॥

लीलासितेन शुचिना मृदुनोदितेन न्यालोकितेन लघुना गुरुणा गतेन । ध्यानस्थितेन जगननेन च दर्शनेन सा हन्ति तेन गलितं मम जीवितेन ॥

43. In लीलासितेन etc, तेन occurs once in the middle and once at the end and mediately in each of the four feet. This is Vyapeta Yamaka of the Pada madhyanta type of the same form in all the four feet (mediate recurrence at the middle and end of each foot.)

श्रीमानमानमरवरर्मैस्समानमान- मात्समानमानतजगत्प्रथमानमानम् ।

44. In श्रीमानमान मान and मान recur twice at middle and end of each foot; this Recurrence is therefore of an Avyapeta-vyapeta Yamaka (immediate-mediate recurrence)

लीलोति ॥ सा नायिका शुचिना निसंमलेन लीलासितेन विलासहसि- तेन, मृदुना उदितेन वचनेन, लघुना ध्यालोकितेन श्रपाङ्गदर्शनेनेयथर्थः, गुरूणा नितम्बादिभरमस्थिरेण गतेन गमनेन, ध्याजृम्भितेन विशेषतो जृम्भया, जृम्भा- या श्र अनुरागोयक्षयक्ष्मसूचकं यथाजृम्भते स्फोटयत्यङ्कं बालमाश्लिष्य चुम्बतीति । तथा, दर्शितेन जगनेन जगनदर्शनेनेयथर्थः हन्ति व्यथयति मांमाति शोषः, तेन च मम जोवितेन जीवनेन गालितं गतम्, भावे कमलयः । अन्र सर्वेऽपु पादेषु मिथो व्यवहितं मध्यम्तयमकम् ॥

श्रीमानिति ॥ हे भक्ताः ! यः श्रीमान् भमान् अपरिमितः, तथा विस्तृतिमान् स्थायी सचिदानन्दरुपतया सततमवतिष्ठते इत्यर्थः, अमरचतु- ष्काकाशं तथा समानं मानं परिमाणं यस्य तथोक्तं आकाशवत् सर्वव्यापिन- मिल्यर्थः, आनतेपु प्रहृीभूतेषु जगत्सु प्रथमानः विस्तारं गतः मानः सम्मानो यस्य तादृशं सर्वजगत्पूज्यमानमिल्यर्थः, भूमानं महान्तमम्, अपरिमितम्

भूमानमानमत यः स्थितिमानमान-नामानमानमतमप्रविभानमानम् ॥

सारयन्तसुरसः रमयन्ती सारमूतपुरुसारघरा वम् । सारसातुकृतसारसकाङ्क्षी सा रसायनसारमवीतव ॥

in all the four feet at the middles and ends of the feet. Cf. verses 36, 39 and 42. 45. In सार etc, सार occurs at the beginning and middle of each of the four feet; and this is therefore Vyapeta-adi-madhya Yamaka (or mediate recurrence at the beginning and middle) in all the four feet.

नयानयाळोचननयानयनया-नयानयान्धान विनयानयायते ! ।

46. In नयानया etc, नय is recurrent immediately as नयानया and नयानया recurs in all the four feet at their beginnings and middles; hence it is Padadimadhya

असदृश्यमिस्यर्थः नाम यस्य तथाभूतं तथा अप्रतिमानः असदृशः मानो यस्तादृशं सर्वाङ्गिमतिमिल्यर्थः । आत्मानं परमात्मानमित्यर्थः । आनमत नमस्कृतहृत अत्र संवेपु पादेषु अद्भवाहितं व्यवहिततया मिश्रं मथ्यान्तयमकम् ॥

उससारणि स्वर्णभूषणादि धरतोति तथोक्ता, उससारं सुवर्ण स्थादिति व्याडि: । तथाहि सारसेः पञ्चविधशोभैःकृतता सारसः सशब्द काङ्क्षी यस्यास्तथा सा रमणी सारयन्तमस्थिखण्डनं सारमूतं जगत्सु सारक्षेन गणितं ते पतिम् डरसा वकः स्थलेन रमयन्ती प्रत्यालिङ्गनेन सुखयन्ती सती रसायनम् अमृतम् अलासारम् अवैति, प्रियालिङ्गनसुखादिमृतं मुच्छमवगच्छतीत्यर्थः । अत्र संवेपु पादेषु मिश्रं व्यवहितमादिमध्ययमकम् ॥

नयेतिं ॥ हे शनयायते ! अनया अपायरहिता आयतिर्यस्य तत्सम्बोधनम् । हे प्रभो ! अनया नयानयालोचनया नय: नीतिः अनयः दुरनीतिः तया॰

न यानयासीर्जिनयानयानया-नयानयांस्तान् जनयानयाश्रिवान् ॥

राळोचना तथा सदसद्विवेकेनेयर्थ: अनयानन् नयपरहिसानन् भयस्य शुभावहविविधेरानये-ञानयने भनुष्ठाने भन्धान् जनान् विनथविनीतान् कुरू, भन्रकोतिमर्गानुसारिण-स्थान् विधेहि । किन्न जिनयानन् जैनमार्गन् यान्तीति तथोक्तान् बौद्धमतावलम्बन:... अयानम् अमार्गम् अपन्थानमित्यर्थ: यान्तीति तादृशान् अपथगामिन: अत एवं अनयाश्रितान् दुरन्वयानुसारिण: यान् जनान् अयासी: गतवानसि यै: सङ्कु- कृतवानसि तान् अं विष्णुं यान्तीति तथाभूतान् वैष्णवधर्मंवलम्बन: जनय कुरू ।

रवेण भौमे ध्वजवर्तिवीरवेरवेji संयततुल्याबगौरवे । रवेरीवोपमः पुरो हररवेरेवेत तुल्यं रिपुमस्य भैरवे ॥

इति समुदायार्थ: । अत्र प्रथममतृतीययोरद्यवहितमध्यान्तयमकं मिश्रं द्वितीय-चतुर्थयोरद्यवहितं मिश्रमादिमध्ययसमकञ्ज ॥ रवेर्णेति ॥ भीम: भूमिसुत: नरकासुर: ध्वजरतिन: श्रीकृष्णपरथध्वजस्य-तस्य वीरस्य वीर्यशालिन: वेः पक्षिण: गरुडस्य रवेण नादेन अतुलम् अनुपमम्, अक्न्यानां गौरवं यक्षिणं तादृशे भैरवे भयङ्करे संयति संग्रामे अवेजि उद्रेजित: प्रासित इत्यर्थे:। तथाहि, रवे: सूर्यस्येव उग्रस्य भस्य हरे: श्रीकृष्णस्य सिंहस्य च पुरः अग्रे रिपुं नरकम् ध्ववेमेषस्य तुल्यम् अबवेत जानीत । श्रीकृष्णस्य नरकासुरेण-युद्धश्रुतमिदम् । अत्र सर्वेषु पादेषु मिश्रं सद्यवहितमध्यान्तयमकम् ॥

मयामयाळमृककळामयामयामयासमयातङ्यविरामया मया । मयामयातिं निशायामयामयामयासमुं करुणामयामया ॥ ४८

४८. In मया etc, मया is repeated immediately at the beginning and at the end of each foot ; this is therefore, Padadyanta Aryapeta-vyapeta Yamakam (or Recurrence of the immediate-mediate type in all the four feet at the beginning and end. Cf. verses 36, 39, 42 and 44.

मतान्धुनानारमतामकामतातमतापळङ्खाभिमतातुलेमत ।

४९. In मत etc. we have मत recurring at the beginning, middle and end of each of the four feet ; this

मथेति ॥ षट्प्रायं पदविभागः । मयामयाळमृककळामयामयामुं । अयाम्, अयातत्थ्यविरामया मया । मया, अमयातिं निशाया, अमया अभया । अमय, आमय, अमुं, करुणामय, आमया । हे अमय ! नाति माया यस्य तत्समुद्धरौ, हे अकपट ! इत्यर्थः । आकारळोपो महाकविप्रयोगादिविरुद्धः । हे करुणामय ! सखे ! आमं रोगं कामपीडां याति प्राप्रोति । आमया: तेन आमया धातोरालुक् नासास्थचेष्टि आकारळोपः । कामातें इत्यर्थः । मया सह मया: अपचयः अमय: उपचयः । ताम्याम् षपच्योपचयाभ्याम् आलमृद्य: आश्रयणीय: वृद्धिक्षयशीलत्वात् इति भावः । य: कळासयकस्नृद्रः । तस्मात् आमय: रोग: कामपीडा यस्या: तादृशी चन्द्रकश कामोद्दीपकस्वादति भावः । अमुं रमणीयम् आमय योजय । यतः अहस्म् आयातत्थ्य: विरामोऽत्रसान् येषां तादृशा यासा: प्रहरा यस्यास्तादृशया दीर्घयामया इत्यर्थः, नाति मा विरामोऽत्रसंसततसुदार्च्या: इत्यर्थः । तथा अमया नात्ति मा शोभा यस्या: तथोक्या अतिकुरुङ्गितया विरहिणामिति भावः । निशया रजःय देहुना अमयेन अप्राप्त्या तस्या इति भावः । आरति पोडां तदग्राण्या सातिशयां पीडामलयर्थं । अयाम् अप्राप्तवम् । इति समुदायार्थः । सखायं प्रथमुक्तिरेयस्म्, अस्म सर्वेषु पदेषु अद्यवहि तं स्मिरमाद्यन तयमकम् ॥

मतामिति ॥ पदविभागश्रेष्ठः । मतां धुनाना, आरमताम् अकाम-लाम् । भ्रातापळङ्खा, अभिमनातुलेमता । मतौ आयती । उत तमसाविळोमताम् ।

मतावयस्युत्तमाता विलोमतवमताम्ग्यवस्ते समता न वामता ॥ कालकालगलकालकालमुखकालकाल ! कालकालघनकालकालपनकाल ! काल !

is, therefore, Adimadhyanta Bhramsha Yamaka (or Recurrence of the mediate type in all the four feet and in the beginning, middle and end of each foot. 50. In कालकाल etc, काल and काल are immediate recurrence and कालकल mediately recurs at the beginning, middle and end of each foot ; this is therefore Avyapeta-chatushpada Adimadhyanta Yamaka (or vyapeta

अतास्म्यतः ते समता न, वामता । हे साधो ! अतास्म्यतः अकृष्टकर्मणस्ते तव मतेः आरमतां विषययावृत्तानां योगिनां मतां सम्मताम् अकामतां निस्पृहतां भुनानां कम्पयन्तं तिरस्कुर्वतामर्थः अतात्मपेन अकुत्रचिद् लब्धा प्राप्तिः स्वामिविक्रयार्थः अप्रिमतापाः श्रेष्ठतायाः अनुलोमता आजुकूल्यं मया तादृशो श्रेष्ठतमसम्पादनीतः तथा उत्तमतायाः गुणवत्तायाः विलोमतां प्रतिकूलताम् अयती ध्यगच्छन्ती गुणवत्तव- समानाधिकरणा समता अपेक्षपातित्वं सर्वत्र समदर्शित्वमिल्यर्थः विद्यते, वामता प्रतिकूलता नेत्यर्थः । कस्यचिद् साग्रोगुणकीर्तनमिदम् । अत्र सर्वेषु पादेषु व्यव- हितमादिमध्यान्तयमकम् ॥ ५० ॥

काल इति ॥ पदच्छेदस्वयम् । प्रथमपादे एकं पदम् । कालकालघन-कालकालपनकाल, काल । कालकालसितकालका लछनिका, अलुकालकालका मगलु, कालिकालि, कालिकलिकालि । हे कालिकालगलकालमुखकालकाले ! कालः संहारकः ‘कलनात् सर्वभूतानां स कालः परिकीर्तितः ’ इति वचनात्, कालगलः नीलकण्ठः, कालः पमः तथा कालमुखः वाराहविशेषः तेषां द्वन्द्वः तस्मबुद्धौ, तथा हे कालकालघनकालकालपनकाल ! कं जलमं भाति गृध्रा- तीति कालः सजलः अत पुव कालः कृष्णवर्णों यो घनः मेघः तस्य काले समये वर्षास्वल्यर्थः कायनित शब्दायन्ते इति कालकालघनकालकः मयूरा इत्यर्थः कें शब्दे डितस्य किपि रूपम् । तेशाम् आलपनानि मुखानि कालकालघनकाल-

कालकाळसितकाळकाळनिकाळकाळ

काळकाळगतु काळकाळ कलिकाळकाळ! ॥

वृन्दक्षयमकथ्यानमन्तादी पादयोर्द्रये: ।

उक्कान्तर्गतमप्येतत् स्वातन्ड्र्येणात्र कीर्त्यते ॥

कालपदानि तद्वत् कलते शब्दायते इति तर्सम्भुदौ मयूरनादिनु। इत्यर्थ: पुनश्च, हे कालकल! कालस्य यमस्य काल: संहारक: तर्सम्भुदौ, यमभयनिवर्तक इत्यर्थ:।

किंच, हे कलिकालकाळ! कलिकालस्य काल: कलिकलुपेण दण्डयितृ तर्सम्भुदौ, हे काल! हे कृष्ण! कालकाळसितकाळक कालकेन कृष्णवर्णस्य आलसितं शोभितं किं शिव: यै:, तादृशा: अळका: शूनंकुन्ताला: यस्मादादौ, अलकाली अलकद भूषायामिस्य षणि रूपम्।

तथा कलमेव कालं मधुरं यथा तथा काय-तीति काल्का मधुरभाषिणीस्थां: ततश्र अळकाली चासौ कालका चेति कर्मधारय:।

शलनिका ललना राधा इत्यर्थ: आगलतु तथ अनुगमनीय्या भवसु हृति निर्गलितोद:।

श्रीकृष्ण प्रति राधाया: सबभक्तिरीयम्।

अत्र सर्वेषु पदेषु अग्रयवहितम् आदिमध्यान्तयसमम्॥

सम्प्रति सन्दष्टयमकस्थाने निदर्शाति—सन्दृष्टाति ॥

सन्दृष्टयमके सन्दृश्‍ृाकृति यमकं द्वयो: पादयो: अन्ताे द्वितीयपादस्य अनन्तं द्वितीयपादस्य भान्ति तथा तृतीयपादस्य अनन्तं चतुर्थपादस्यादिग्न आकृष्य स्थितमिति शेष:।

एतत् उत्केष्ट यमकेपु अनन्तगतमपि रवेण भौम इत्यादौ पतितमपीष्ये: स्वातन्ड्र्येण पुष्पगुणावेन कीर्त्यंते विशेषादिति भाव:॥

उपोढरागाद्यबला मदेन सा मदेनसा मन्युरसेन योजिता। न योजितात्मानमनुत्तापितापितापि तापाय मामास नेयते ॥५२

उपोढेति ॥ सा अबला मदेन यौवनजनितविकारेण उपोढः उद्रिक्तरागः अनुरागो यस्यास्तादृशी मदयनुरागिणी अपिमदेनसा ममापराधेन हेतुना मन्युरसेन क्रोधावेशेन योजिता क्रोधपरवशा अत एव योजितः अभिनिवेशितआत्मा मनः तस्यां तथाभूताम् अनङ्गतापिताम् अनङ्गं कामम् अकृतार्थतया तापयत इति अनङ्गतापिनी तस्या। भावः तां नगापि सती मम इयते एतादृशाय तापाय न आस, न बभूव, न अपितु बभूव एवकेयर्थः। सक्तायं प्रति कस्य चित् मानिन्या प्रत्याख्यातस्य उद्धरियम्। अत्र पूर्वार्धे मदेन सा मदेनसा इति उत्तरार्धे च ऋतापिता ऋतापितेति इति दृश्यमकम्॥

अर्धाभ्यासः समुद्गः स्वादस्य भेदाकयो मताः । पादाभ्यासोड्यनेकात्मा ठयज्यते स निदर्शने ॥ ५३

कुमाह—अर्धोभ्यास इति ॥ अर्धांशु पादद्वयस्य अभ्यासः पुनरावृत्तिः समुद्गः स्वात् समुद्रशब्देन समुपद्रक उच्यते। स यथा भागद्वयात्मकः तथा अयं पादद्वयास्मक इति तथो व्यपदेशः। भस्य समुद्गस्य त्रयो भेदाः मताः ख्याताः। तथाच, प्रथमद्वितीयौ तृतीयचतुर्थौ च पादौ मुख्यौ इत्येकः, प्रथमवृतीयौ द्वितीयतृतीयौ इति वृतोयः।

नास्थेयः सत्वया वज्ये: परमायतमानया । नास्थेयः स त्वया वज्ये: परमायतमानया ॥

54. In ना स्थेयः etc. we have the first two feet repeated as third and fourth feet. (This is a variety of Samudga).

नरा जिताः माननया समेल्य न राजिता माननयाममेल्य । विनाशिता वै भवताडयननेन विनाडिता वै भवतायनेन ॥

55. In नराजिता etc. the first foot is repeated as the second; and the third as the fourth. (This is another variety of Samudga).

पादाभ्यासः अपि अनेकाल्मा अनेकविधः तथाच प्रथमो द्वितीये तृतीये चतुर्थे च इति त्रयः । द्वितीयः तृतीये चतुर्थे च तथा तृतीये चतुर्थे च इत्येकः । पुनश्र प्रथमः द्वितीये तृतीये चतुर्थे च तथा तृतीये चतुर्थे च इति षट् । मिलिखवा क एकादशविध इत्यर्थः । स निदर्शनैः वक्ष्यमाणैर्दर्शने: दृश्यते । यथोक्ती क्रियते ॥

परमार्थतः अतिदीर्घः मानो यस्याः तादृशयापि अस्थेयः न भवतिस्थिरं सर्वं स्वभावः नयवसायाश्र यस्याः तथाभूता स्वया स वा पुरुषः न वध्यः न प्रत्यादेयः । परम् आततमानया यत्नवत्या सत्याः आस्थेयः आदरात् दृश्यः तथा आवृज्यं वशीभूतं कार्यं । तवायमुद्यमः न स्थिरतरः अतः प्रियपरित्यागे पश्चात्ताप एव फलं तस्मात् यथा स्वशो तिष्ठेत् तथा यत्नः क्रियतामिति मानिनीं प्रति तस्मै युक्तिः । अत्र प्रथमद्वितीययोः द्वितीयचतुर्थयोः च तुज्यो इति समुद्रमेदः ॥

नरा इति ॥ माननया सम्माननेन समेल्य सकृत् स्थितेन इति अध्याहार्यं, मानवतेयर्थः' भवता भयनेन संग्रामे गमननेन जितः पराजितः नशः रिपु हृत्स्थः माननययोः सम्मननीयोः आ संक्षेपम् अभावमित्यर्थः एकस्य प्राप्त्य न राजिता न शोभिता पलायमानानामेव गतिरुक्षा, ये तु न तथा तेषां गतिमाढ विनाशिता इति । तथा वैभवं विभुत्वं तायति विस्तारयति इति तथोक्तेन तायन पालनविस्तारयोः इति धातोः नन्दादिष्वादनप्रत्ययः । भवता विनाशिता वै निहतास्तुरिपवः विना पक्षिणा समूहेण इत्थंः अशिता अक्शिता । राज्ञः सुतितिरियम् । अत्र प्रथम द्वितीयौ तथा तृतीयचतुर्थो च तुज्यो इति समुद्रमेदः ॥

कलापिनां चारुतयोपयान्ति वृन्दानिल लापोढवनागमानाम् । बृन्दानिलपोढवनागमानां कलापिनां चारुतयोपयान्ति ॥ ५६

56. In कलापिनां etc. the first foot is repeated as the fourth ; and second as the third (This is a third variety of Samudga).

न मन्त्रयावर्जितमानसास्मया नमन्त्रयावर्जितमानसास्मया । नरह्युपास्तिपरिग्रहद्रुहा मया समाधिकृद्धिपत जीवितेश्वरैः ॥ ५७

57. In न मन्त्रया etc. the first foot alone is repeated as the second foot.

सभा सुराणामबला विभूषिता गुणैस्तवारोहि मृणालनिम्नलैः ।

58. In सभा etc. the first foot is repeated as the third foot.

कलापिनामिति ॥ छन्दोनामकविकावलिनोक्तः सम्बन्धिनो ध्वनागमः वर्णकानः यैः तादृशानां कलापिनां मयूराणां वृन्दानिल वाततया शोभया उपयान्ति सज्जच्छन्ते शोभां प्रापुवम्तीत्यर्थः । तथा वृन्दानिलेन सङ्कातवायुना अपोदः निरस्तः नृत्यविशेषस्य 'धनं स्यात् कांस्यतालादि वाद्यमध्ये नृत्ययोः' इति मेदिनीव आगामो येषां तादृशानां परिलक्नृन्यानाम् इत्यर्थः वर्षसु हंसानां मदराहिल्यादिति भावः । के जले लक्नम्तीति तथाोक्तानां कलापिनां हंसानां च आह्लसयः मद्गुरस्वरा: अपयान्ति । वर्षावर्णनमिदम् । अत्र प्रथमचतुष्टयों तथा द्वितीयचतुष्टयौ तुग्यौ इति ससमुद्रमेदः ॥

नेति ॥ मन्त्रया मूढया, अवर्जिते अल्पके माने सास्मया सहकया यत्कवल्या घलेन मानं रक्षन्या, तथा हयया वर्जितौ मानसम् आमस्मा स्वभाववश्र यस्या: तथा- भूतया मया नमनू कृतापराधतया पादयोः पतनू जीवितेश्वरः उरसि वक्षसि उपास्रीणम् अर्पितं पयोदरदयं यक्षिणः तदू यथा तथा न समालिङ्गयत नाङ्किश्यत । नाहकं निराकृत्य गडितमानाया मानिन्या अनुतापोच्तरियम् । अत्र प्रथमद्वितीयौ पादावभ्यस्तौ ॥

समेति ॥ हे राजन्‍ ! तव मृणालनिम्नलैः मृणालवत् परिशुद्धैः गुणैः अबला बलातुरहिताः इन्द्रेण निहतवात् वक्षः सुरोत्पातविहीना इत्यर्थःः

स भासुरणामबला विभूषिता विहारयन् निर्विंश सम्पदः पुराम्।

विमूषिता देवभोग्यद्रव्यजातैः विशेषेण सज्जिता सुराणां देवानां सभा आरोधि आरुढा स त्वं विमूषिता: विशेषेण अलंकृता: स्वबलै: विहारयन् रमयन् सन् आसुरणां दैत्यानां समृद्धिहेतुः, इत्यर्थः: सुरा नगराणां सम्पदः निर्दिंश उपसुरूक्ष्व।

कलङ्कमुक्तं तनुमध्यनामिका खनद्रदर्शी च त्वहते न हन्यते ।

कलङ्कमिति ॥ कलं मधुरम् उक्तं वचनं कलासिनीरामिति अध्याहार्यं तथा तनु क्षीणं मध्यं सध्यं नमयतीति तथोक्ता खनद्रदर्शी च क्कचित् मध्यशब्ददस्य भकारादिर्भवः ।

न याति भूतं गणने भवन्तमुखे कलङ्कमुक्तं तनुमध्यनामिका ॥

त्वहते त्वां बिना कं जनं न हन्ति न पीडयतीति अपितु सर्वमेव इत्यर्थः; अतः कारणात् भवन्तमुखे भवादृशे विषये गणने भवादृशां जितेन्द्रियाणां गण्यते, हि निःश्रितम् अनासिका अञ्जुगतस्वार्थी भवुक्षः: कलङ्कमुक्तं तनुमद् खारीरिशोतम् अपरं प्राणिनं न याति न गच्छति त्वां बिना अन्यं न गणयति

यशाश्र ते दिक्षु रजश्र सैनिकां खेतन्वते डजोपम ! दंषिता युष्मा ।

यश इति ॥ हे अजोपम! ऋजराजसदृश! नारायणसम! वा हरसम ॥ 'भजा विष्णुहरच्छाया' इत्यमरः । दंषिता: सन्नाहवन्तः शितानि तीक्ष्णानि आयुधानि येषां ते तथोक्ताः; तथा तरस्विनः महावलाः ते सैनिकाः योद्धृपुरुषाः

59. In कलङ्क etc. the first foot is repeated as the fourth foot.

60. In यशाश्र etc. the second foot is repeated as the third foot.

वितत्नवेजोडपदं शितायुधा द्विशाख्व कुर्वन्ति कुलं तरस्विनः ॥ विभर्ति भूमेव लयं सुजेन ते भुजङ्गमोडमा स्मरतो मदश्विनम् । ऋणूक्रमेकं स्ववेत्य भूतड़ं शुभङ्गमो मास्म रतो मदश्वितम् ॥ स्मरानलो मातविवर्धितो यः स निर्ह्र्तिन्ते किमपाकरोति । समनन्ततस्तामरसेऽक्ष्णि न समनन्ततस्तामरसेऽक्ष्णि क्षणेन ॥

61-62. In विभर्ति etc. we have the latter half of the first foot repeated in the latter half of the second as सुजङ्गमोमा स्मरतो मदश्विनम्; and the first half of the fourth foot is repeated as the second half thereof as समनन्ततस्तामरसेऽक्ष्णे न.

63. In प्रभातो etc. the first foot is repeated as the second and the third.

युधा संग्रामेण दिशः शश्व वितत्नवते विस्तारयन्ति । तथा द्विषां शत्रणां कुर्वन्ति वितनु देह रहितम् अतेजः तेजोहीनं तथा अपमदं निर्मदं निरहङ्कारं वा कुर्वन्ति । विजिगीषुस्तु तिरियम्। अन्र द्वितीयतृतीयावम्यस्ताविति ॥

हे राजन्! सुजङ्गमो वासुकिः ते तव भुजेन अमां सह त्वं जुसाहाय्येनैवस्थः: भूमेव लयं भूमण्डलं विभर्ति धत्ते, एतावता गर्वो न विधेय इत्याह—स्मरत इति । स्मरत: पूर्ववृत्तं विजानात इत्यर्थः: मदन मदनः सकाशादित्यर्थः: आद्दितं पूजितम् एकम् उक्तं वचनं शृणु आकारणंय, स्वयं भूधरं सुजम् अवेत्य ज्ञास्वा रतः प्रीतः सन् चितं प्रभुद्धम् अत्यान्तमिलयर्थः: मदं गर्वं मास्म गमः गावां मा कुरु इत्यर्थः: । अन्र द्वितीयतृतीयपदयोः संयुतिरियम् ।

स्मरानल इति ॥ तामरसेऽक्षणे! मानेन रक्तोत्पल नयने! 'रक्तोत्पलं तामरस मि' त्यमरः । हे ऽरसे! ऽरसिके! मानेन विरवर्धिते: विशेषेण वृद्धिं गतः सर्वतो भावेनैवस्थः: तां पूर्ववत्‌सुभ्रूतां निर्ह्रन्ति सुर्खं किं न अपाकरोति न निरस्यति अपि तु निरस्येवैस्थः: अतः नितरां कामपीडितवासि मानं मुध्ध विलरबेनालमिति भावः । मानिनीनां प्रति तत्सद्युक्तिरियम् । अन्र तृतीयचतुर्थयोः पदयोः संयुताविति ॥

प्रभावतो नामन् ! वासवस्य प्रभावतो नाम नवासवस्य । प्रभावतोऽनामन् ! न वा सबस्य विच्छित्तिराष्ट्रीत त्वयि विशिष्टस्य ॥

पादत्रयाभ्यासं क्रमशो दर्शयति—प्रभावत इत्यादि ॥ हे प्रभावत् प्रभावत्: प्रभा देहि: तरसम्पन्नस्य वासवस्य इन्द्रोऽपि नामन् ! नसत्य-तीति नतं करोतीति नसत्यम्‍बुदौ, यज्ञभद्रपारिजातहरणादिना इन्द्रोऽस्य गर्वंहरण-दित्ति भाव: नामेति प्रसिद्धौ । हे धनाम ! नाऽस्ति आमो रोगो यस्य यक्ष्माद्या तरस-म्बुदौ । त्वयि अतः अथ्य यष्टव्याऽस्तम् विशिष्टपस्य प्रभौ सति नवासवस्य नवस्य वासवस्य सुराया: सबस्य यज्ञस्य वा विच्छित्तिर्विच्छेद: नाऽसीत् भोगिनां सुरा-पानोत्सव: धर्मिष्ठानां यज्ञादिकं सततं प्रवर्त्तते हेतुभ्यः । श्रीकृष्णस्मृतिरियम् । अथन अथमद्वितीयपादानामव्यास: ॥

परम्पराय बलवा रणानां परम्पराया बलवारणानाम् ।

परमिति । हे पराय ! पर: उत्तकृष्ट: अय: शुाभावहविधिर्यस्य तरसम्बुदौ, हे परमकल्याणिजित्यर्थ: हे बलवा: ! बलेन वारयिते शत्रूनिति तरसम्बुद्धौ वारयतं क्रिपि रुपम्‍ । त्वं बलमेषामस्तीति बला बलवत् अज्ञादिस्वादप्रत्यय: । वारणा: इत्थिन्: येषु तथाोक्तानां तथा अबलान् दुबेलान् वारणन्तीति अबलवारणा: तेषां रणानां परम्पराया: समूहस्य स्वलो: रजभूमिरिलयर्थ: घूलोर्विधाय न्योम आकाश: इत्यर्थ: ।

64. In परम्पराया etc. the first foot is repeated as the second and the fourth. 65-66. In न श्रद्धे etc. the latter half of the first foot is repeated as the earlier and latter halves of the second foot as अनुवादकनिहताहतनिहतौ; and the earlier half of the third.

धूर्तः शठीष्योर्विषाय रन्धनू परम्परायाडबळवारणानाम् ।

रन्धनू आच्छादनं सन् परं शाङ्खं परायाः गजवतां जिनवतां असोयर्थः परापूर्वकादू याधातोऽप्यां मज्यमपुष्टैकत्रचनम् । राज्ञः स्तुतिरियम् । यज्ञ प्रथमद्वितीयचतुर्थोऽभ्यस्तोऽत्रेति ॥ नेति ॥ हे शठ ! निर्गुण ! असमाहितानाम् अवहितचित्तानाम् अन्यचहितानामियर्थः तथा असमा असहशा अधिता: शात्रत्र येषाम् अधिककात्रणामित्यर्थः अवद्विधानां मिथ्या भवत् असलं भवत् विधानं काव्यं यस्यास्तां कायेंषु अपरिणतामिलयर्थः । तथा आस्मः विषमः यः अहिः सर्पः तस्येव तानो विस्तारो यस्याः तादृशीं श्रतिवक्रदाहरामिलयर्थः; पुनश्र भवे उदपत्तौ श्रवणमात्र एवेयर्थः द्विधा द्विविधः अनः प्राणः अर्थरूपः यस्याः तथाभूताम् अर्थानामेव वाचां प्राणस्वात् इति भावः; वाचं न श्रद्धे न विश्वसिमि । शठनायकं प्रति नायिकाया उत्किरियम् अत्र द्वितीयादृशेःअर्थस्यचयुपपादनात्प्रकारभासः ॥

न श्रद्धे वाचमलज्ज ! मिथ्या भवद्विधानामसमाहितानाम् । भवद्विधानामसमाहितानां भवद्विधानामसमाहितानाम् ॥

हे शठ ! निर्गुण ! असमाहितानाम् अवहितचित्तानाम् अन्यचहितानामियर्थः तथा असमा असहशा अधिता: शात्रत्र येषाम् अधिककात्रणामित्यर्थः अवद्विधानां मिथ्या भवत् असलं भवत् विधानं काव्यं यस्यास्तां कायेंषु अपरिणतामिलयर्थः ।

सन्नाहितोमानमरांससेन! सन्नाहितोडमानम ! राजसे न ।

सन्नाहितोमानमराजसेन! सन्नाहितोडमानम ! राजसे न । अनमाः ब्राह्मणा: पचादित्वादनू । अनमानां राजा धनमराजश्रन्द्रः, उमा च धनमराजश्र तौ उमानमराजौ आहितौ स्वाङ्ग्यनौ उमानमराजौ येन सः, आहितोमानमराजः शिवः तेन सेनः ईशः स्वामी तेन सह वतैमानः सेक्वर इत्यर्थः; तत्सम्बुद्धौ शैव इत्यर्थः; तथा हे अमानम ! अमानात् अपरिमाणा मा लक्श्मोयर्थस्य तत्सम्बुद्धौ, पुनश्र हे राजसेन ! रजोगुणविकारेण मानममानस्थले इति तत्सम्बोधनं क्षोभाघनायत्तीकृत इत्यर्थः; किश्च हे असमानमराजसेन ! मानः सम्मानः! मा लक्श्मीः

सन्नाहितो मानम ! राजसेन सन्ना हितोडमानमराजसेन ! ॥ सकृद् द्विश्रयोडश्रयास: पादश्रैवं प्रदर्शित: । श्लोकद्रयं तु युक्त्यर्थ श्लोकाभ्यास: स्मृतो यथा ॥

एवम् उक्तप्रकारेण पादस्य सकृत् द्विः त्रिश्र यः अभ्यासः पुनरावृत्ति: स प्रदर्शितः उदाहरणत: । तत्र सकृदश्रयास: पादद्वयगत: द्विरम्यास: पादत्रयगत:; त्रिरभ्यास: पादचतुष्टयगत इति । युक्त: अर्थों यस्य एकवाक्यतापन्नमिल्यर्थ: श्लोकद्रयं समानानुपूर्वपदवर्णरहितं पध्याद्वितयं श्लोकाभ्यास: स्मृत: कथित:। यथेति वक्ष्यमाणोदाहरणार्थम्॥

विनायकेन भवता वृत्तोपचितबाहुना । स्वमित्रोद्वारिणा डभीता पृथुश्रीयमतुलाश्रितं ॥

हे राजन् ! विनायकेन दुर्जनेनानां द्राक्षा, वृत्तौ वधुंले उपचितौ पीङौ बाहू यस्य तथोक्तेन स्वमित्राणां शोमनानाम् शत्रूणाम् उद्धारिणा विनाशकेन तथा अतुलाश्रिता अतुलाम् युध्यतां केनापीति भाव: आश्रयतीति तथोक्तेन निपमेण इत्यर्थ: भवता इदं पृथ्वी अभीत दुर्जनेम्यो भयरहिता जाता इत्यर्थ: ॥

विनायकेन भवता वृत्तोपचितबाहुना । स्वामित्रोद्वारिणाडभीता पृथ्वी यमतुलाश्रिता ॥

एकाकारचतुष्पादं तन्महायमकाह्हयम् । तत्रापि दृश्यतेsभ्यासः सा परा यमक्रिया ॥

समानयास ! मानया समानयासमानया ।

७०. जहाँ चारों पाद एक समान होते हैं उसे महायमक कहते हैं। यदि उसमें भी शब्दों में अभ्यास हो तो वह उत्तम यमकक्रिया है । ७१. इस प्रकार समानया में प्रत्येक पाद में अक्षर समान हैं तथा चारों पाद भी एक से हैं ।

विनायकेनोति ॥ किञ्च अभीता युद्धाय भवरसमौपमम्यागच्छता स्वाभिपूर्वोदिगन्धातोः क्रिपि तृतीयैकवचनम् । सवँ अरिणा शत्रुणां चिनायकेन नायककरहितेन सनता सदा वृत्तौ जातौ उपचितौ उपचयमापन्नौ दृप्त्यर्थः । बाहू यस्य तथोक्तेन, तथा स्वामित्राणि निजबन्धूनू उज्जहातीति तथाsभूतेः, स्वामित्रशब्दात् उत्पूर्वकस्य जहाते: क्रिपि तृतीयैकवचनम् । पृथ्वी गुरूं यमतुलां यमस्य अन्यकस्य तुला परिमाणयन्त्रं विचारस्य स्थानम् इत्यर्थः: मानयन्न्रयूनाधिककत्वानिश्रयवत् कृतान्तविचारालয়ে पुण्यपापनिश्रय इति भावः, आश्रिता प्राप्रा चमसदनं यतम् इत्यर्थः । राज्ञा स्तुतिविषयकं श्लोकद्वयमिति श्लोकाभ्यालोडयम् ॥

एकोति ॥ एकाकारा: चस्वार: पादा यत्र तत् महायमकाह्हयं महायमकसंज्ञं तत्रापि महायमकेsपि यत्र पादखण्डस्य अभ्यासः पुनरावृत्ति: दृश्यते सा परा श्रेष्ठा यमकक्रिया यमकवत्त्वं पद्यालुश्चानमिल्यर्थः ॥

समानयांति ॥ अव्यायं पदच्छेदः समानधास, मा अनया, समानया, असमानया, समानया, समानया, समान, या समानधा इति । हे समानयास ! समान: यास: यद्य: यस्य तत्समबुद्धौ, सर्वत्र तुल्यतया इत्यर्थः तथा समान ! समदर्शिन् ! सर्वत्र आस्मबुद्धयाsन इत्यर्थः असमानया निहुपमया, समानया मानव्यया: स्त मानया सम्माननीययाsभया नाधिकया मा मां समानय सङ्क्रमय, या नायिका

समानया घमानया समान या समानया ॥

72. In धराधरा etc. we have in the first foot Avyavahitam Adimadhya Yamakam in धराधरा at beginning and end of the foot; we have again, Avyavahitam Antadi Yamakam in the Sandhi or conjunction of the end of the first foot and of the beginning of the second foot, in भुजा भुजां; and Sandamsya Yamakam in the second foot in महीं मही; and again Antadi Yamakam in the Sandhi between the second and the third foot is in क्रमात् or क्रमात्; in the third foot we have again the Yamaka in सह and सह; we have again the Antadi Yamaka Sandhi between the third and fourth feet in रयो रयो; and the Yanaka in the fourth foot in धुरां and धुरां

घराधराकारघराधरासुजां भुजा महीं पातुमहीनाविक्रमः । क्रमात् सहन्ते सहसा हतारयोरयोदुराः मानधुरावलम्बनः ॥

समानया मा लक्ष्मीः शोभानयः नीतिः विद्या इत्यर्थः । ताभ्यां सह वतंमानः सुन्दरी विधुषी चेत्यर्थः । भतोडस्या इति भावः । सङ्ङमोऽतीवाडम्बरगीय इति भावः । अन्न पाद-चतुष्ट्याभ्यांसे पादखण्डस्यापि अभ्यासात् महायशकम् ॥ पूर्वं सजातीयसंमिश्रणजनितप्रबेदा दर्शयिता । इदानीन्तं विजातीयमिश्रणोदाहरणं दर्शयति — धरोति ॥ धराधराकारधरा: धराया धरः नागराजः तस्य आकारः घराधराकारः तस्य धरः अतिदीर्घों इत्यर्थः । अहीनविक्रमः अहीनः अनलपः विक्रमः येषां ते, अथवा अहीनस्य अहीनामीश्वरस्य विक्रम इव विक्रमो येषां तादृशा:, सहसा हतारयः हताः नाशिता अरयः शत्रवः यैः तथोक्ता: रयोदुराः रयेण वेगेन उद्धराः उत्कृष्टाः अतिवेगवन्त इत्यर्थः । तथाऽऽ मानघुरावलम्बनः मानस्य धुरां आश्रयः अवलम्बन इति तथाभूता: धराभुजां राज्ञां भुजा: क्रमात् महीं पातुं पालितुं सहन्ते क्षमतेऽन्न प्रथमे पादे अद्ययवदितमादिमध्यग्रक्रमकं पादानां च सन्धिषु अन्यवबहितमन्तादिमकं सन्दंशयमकल । तृतीये च पादे एकवर्णधय-हितं सह रोहति चतुर्थे च वर्णद्वयचयवहितं धुरा धुरेति मध्ययसमकम् । इदृशं बहूनां विजातीयानां संमिश्रणमत्र इत्यवधेयम् ॥

आाश्रुत्ति: प्रातिलोम्येन पादार्धश्लोकगोचरा ।

न्यमकं प्रतिलोमत्वात् प्रतिलोममिति स्मृतम् ॥

या मताश ! कृतायासा सायाता कुशतामया ।

रमणारकता वेष्टु स्तुतेताकरणाम्बर ! ॥

इत्यथम् धनुलोमे यमकभेदायुक्ता इदानीं प्रातिलोम्ये दर्शयन्नाह-आाश्रुत्तिरिति ॥ प्रातिलोम्येन वैपरित्येन पादार्धश्लोकगोचरा पादगोचरा,

हे मताश ! मला ज्ञाता आशा अन्यसङ्कीर्णायिता तथ्य तर्सम्भुद्धौ मया या कुशता क्षणिता कृतायासा कृतः आयास-

अधं गो.वरा, श्लोकगोचरा च एतं त्रिविधा आवृत्ति: प्रातिलोम्यवात् प्रतिलोमं यमकम् इति स्मृतम् । तथाच यत्र पूर्वपादस्य प्रतिलोमाद्वया उत्तरपादः; पूर्वार्धस्य

केश: या तथोक्ता, सा आयाता प्राप्ता तव दुश्रेष्ठितेन महान् केशोडनुमूत: इदानीमपि यथार्हचि क्रियनामित्यर्थः । हे स्तुतेत ! स्तुतं स्तवम् इतः प्राप्तः स्तवां ह

प्रतिलोमान्वया उतरार्धं तथा एकस्य श्लोकस्य प्रतिलोमान्वया श्लोकान्तरं निष्प-

इत्यर्थ: अथवा स्तुतात् इतः च्युतः अस्वताहं: निद्रितताचरणात् अप्रंशनीय इत्यर्थ: तत्सम्भुद्धौ हे अकरणामर ! अकरणे आकारानुप्राने अमर: देवानामर

द्यते तत् प्रतिलोममिति निष्कर्ष: । तथ चोक्तरीत्या नैविचयम् ॥

इत्यर्थ: । तथा हे रमण ! ते तव तत्सम्भुद्धौ, देवानामकार्यकरणमहत्याजारस्वादिकं बोध्यं । तथा हे रमण ! ते तव तत्सम्भुद्धौ,

पादगोचरामुदाहरति—योते ॥ हे मताश !

भवक्ता ऋच्छतीति भारक: ऋणगृणावियस्मात् नकप्रतय: । तथ भाव: आरक्ता प्रथेच्छागामिता इत्यर्थ: । भसु भवतु त्वं यां कामयसे तामेव व्रज नात्र

नादिनो मदनाशी खा न मे काचन कामिका । तामिका न च कामेन स्वाधीना दमनोदिता ॥ यानिमानय माराविकशोनानजनासना । यामुदारशवाधीनामायामायमनादि सा ॥

७५. In नादिनो etc. the letters of the first half-verse are reversed in the second half. (This is Reversed Recurrence in half verse). ७६-७७. The letters of मानमानय etc. (verse ७६) appear in the reserved order in सादिना etc. (verse ७७). स्थितध्यमिति भावः । मानिन्या नायकं प्रति सकोपोक्तिरियम् । अत्र प्रथमपादस्थप्रतिलोमयात्रूस्या द्वितीयपादस्थथा द्वि-नोयस्य प्रतिलोमयात्रूत्या प्रथमपादः, पूर्वं तृतीयचतुर्थ्योरपि, तेनात्र पादविषयं प्रतिलोमयमकम् ॥

श्लोकार्धेविषयमुदाहरति—नादिन इति ॥ नादिनः नादरूपं ब्रह्म अस्यास्तीति तथोकस्य नादबह्यानुच्या अनरतस्य इत्यर्थः मे सम मदनाधी मदनश्र आधिष्ठ तौ कामः कामतत्किता मानसो यथा चेत्स्यर्थः । तथा स्वा निजा काचन कामिता विषयाभिलाषश्र न विद्यते हत्स्यर्थः । तथा दमः इन्द्रियसंयमः तं नुदति निरस्यतीति तथोक्तन् । इन्द्रियसंयमस्यैवं सकारणी कामेन च स्वाधीना स्वमू आत्मा अधीनं यस्मादशो आत्मस्याकुलकारिणी तामिका ताम्यति अनयेतितमूष्मातोऽभवै णकप्रत्ययः खरितवत् । गलानिरित्यर्थः नास्टीयार्थः । तथाच, कामः कामपोडो विषयाभिलाषः गलानिश्रित चतुर्षां मम न विद्यन्त इति निष्फलः । नादोत्पत्ति शोकता सुरेश्वाचार्येण यथा सरेचपौरैनिलस्य कुब्जिकैः सर्वासु नाडीषु विशोधितासु । अनाहताद्मुरहादुदेति स्वात्मावगम्यः स्वयमेव नाद इति । यौगिनो वचनमिदम् । अत्र श्लोकार्धस्य प्रतिलोमयात्रूत्या श्लोकार्धेनतरं निष्पन्नमिति प्रतिलोमयमकं श्लोकार्धविषयम् ॥

श्लोकयोचं प्रतिलोमं दर्शयति—यानिमिति ॥ हे सखे! इति अन्याह्वार्यः, स्वयं यानं वाइनं अश्वाद्यन्यतममित्यर्थः आनय । विमिल्याह—यामिति । अहम् उदारशताधीनामू उदाराणां महतां धनिनामित्यर्थः । शतम् अधीनं

सा दिनामयमायामान नाधीता शरंदाडमुया । नासनाजनना शोकविरामायनमानया ॥

यमकचक्रम् । वर्णानामिकरुपत्वं यथैकान्तरमध्ययोः ।

(These two verses therefore constitute a couple of Reversed Recurrences in slokas). Thus ends the sub-section Yamaka

नस्याऽऽलादशी यां वेढ्यामित्यर्थः आयां गतवानक्षि, माराविकशा मारः काम एवं अविभेषः तस्य ताडनी कामिनीं कामिन्तहन्न्रोल्यर्थः तथा ऊनः हीनः धनाभावदिति भावः धनः प्राणः येषां ते ऊनानाः धनहीना इत्यर्थः ते च ते जनाश्रिति ऊनानजनाः तान् अस्यति निरस्यतीति ऊनानजनासन निरधेनानू बहिष्कुरुतील्यर्थः सा वेढ्या आयसं आगमनम अनादि उदक्ला मर्येँति शेषः अथ तव सन्निधावागमिष्यामिति अभीहिता इत्यर्थः ॥

सापि मध्यनुरागिणीत्याह—सेति ॥ सा वेढ्या असुया उपस्थितया इत्यर्थः शरदा शरस्कालेन आभीता आंधि मनःपीडां मद्धिरहेणेति भावः इततां प्राप्रा भयतएव शोकविरामा शोकस्य विरहदुःखस्य विरामः ऐवसन् यस्मात्तादृशी न भवतीति शेषः सततं विरहदुःखमनुभवतील्यर्थः; तथा दिनामयमायामा, दिने दिने यः आमयः रोगः तथ्य मायां छलम् अमति गरच्छति प्रकाशयतील्यर्थः दिवसे संख्यां समक्षं रोगच्छलेन विरहदुःखं तिष्ठतील्यर्थः किञ्च नासनाजनना नास्ति आसनाच्चा उपवेशनस्य जननं क्रिया यस्या तथोक्ता अस्थिरस्वात् विरहदुःखेनैव्र उपविष्टील्यर्थः; पुनश्च अयनमानया अयनस्य मद्र्नमनस्य मानं ज्ञानं यातोति तथोक्ता प्रदीप्यागमनवशं निरीक्षमाणा तिष्ठतील्यर्थः । सख्या यं प्रति अनुरागिण्यां वेढ्यायामासक्तस्योक्तिरियम् । अत्र श्लोकस्य प्रतिलोमेंनालूख्या श्लोकान्तरपूर्णातलू श्लोकगोचां प्रतिलोमत्सकम्॥

अथ विश्रालकदारानू कांक्षितं निहुपचियनंू प्रथमं गोमूत्रिकां निर्दिशति— वर्णानामिति ॥ अर्ध्योः श्लोकस्य यथाक्रमं पूर्वार्चोत्तरार्चयोः एकान्तरम्

गोमूत्रिकेति तत् प्राहुःस्करं तद्विद्रो यथा ॥

म द नो म दि रा क्षो णा म पा झा जो न ये द यम् ।

म दे नो य दि त रक्षी ण म न झा याजू ज डिं द दे ॥

इति गोमूत्रिका

correspond then they call it Go-mutrika (or the alternate Recurrence.) 79. Thus in मदने etc., we have the odd letters in the first half verse म, नो, दि, क्षी, म, झा, ज, and द recurring as the odd letters in the second half-verse. Thus ends the sub-section on Gomutrika.

एकाक्षरच्यवत्ति तत् एकरूपतत्सम् अभिन्नाक्षरत्वं दुष्करं सहसा कतुं अशक्यं । तद्विद्रिः चित्रालङ्कारज्ञः गोमूत्रिकां वलतो गोमूत्राकारस्तेन घटितत्वात् गोमूत्रिका-संझं प्राहुः । तदियत्तं तमिति च पाठः, तदा तम् अलङ्कारमिल्यर्थः । गोमूत्रिका च त्रिविधा पादगोमूत्रिका, अर्थगोमूत्रिका छोकगोमूत्रिका च । इयम्तु अर्थ-गोमूत्रिकेति वेदितव्या । यथेति उदाहरणार्थम् ॥

अर्धंगोमूत्रिकामुदाहरणति—मदन इति ॥ अयं मदनः मदिराक्षोणां मत्तकञ्जनतयनानाम् अपाङ्गमेव अशं यस्य तथास्मूः सन् । यदि जयेद् मां प्रहरोत, तदा जंदा मदनः ममं पापं क्षपयेत् स्वयमेव शेषः । तदा च अनङ्गः अहम् अजेय अद्यापि ददे पुष्पाञ्जलिं ददामि इत्यर्थः । यदि अहं कामिनीभिः सकटाक्षमीक्ष्ये तदा कृतार्थी भवामि इति भावः । अन्र अर्थयोंविंषमत्वंर्fलि एकद्रराणि, यथा उत्तरार्धैक विषमाक्षराणि पूर्वार्धैक समाक्षराणि यथाक्रममावर्त्तनोयानि अपि छोककृपाणि । इति अर्थगोमूत्रिका । पुतदिपरीतानि अपि उदाहरणानि सम्भवन्ति तानि च

अस्स्याणीतिः ॥

प्राहुरर्धं ब्रमं नाम श्लोकार्धं ब्रमणं यदि ।

तदिष्टं सर्वतोभद्रं ब्रमणं यदि सर्वतः ॥

अथ अर्धभ्रमं सर्वतोभद्रं निर्दिशति—प्राहुरिति ॥ श्लोकार्धं ब्रमणं श्लोकस्य अर्धेण अर्धं मार्गेण अनुलोमेन इति शेषः । यदि अमणं अमणेन पादोपस्थितिरिति यावत् तदा अर्धभ्रमं नाम चित्रं प्राहुः । यदि सर्वतः अनुलोमप्रतिलोमाभ्यां मार्गाभ्याम् इत्यर्थः भ्रमणं तदा तत् सर्वतोभद्रं नाम चित्रं इष्यम् । तथा हि, द्विविधोभद्रम् अश्लेषकरचक्रादितमच प्रयिशो दृश्यते, तत्र प्रथमे चतुःशाखे कोष्ठानि अष्टपद्मार्घदितानि लेख्याचि, ततः आचपद्माचतुष्टये भ्रमेण पादचतुष्टयवर्णा निवेशनीया:, ततश्र निकृपद्माचतुष्टये चतुर्थतृतीयद्वितीयप्रथमपादा वैपरोल्येन लेख्या । अर्धभ्रमे अधःपद्माचतुष्टये परावृत्या, सर्वतोभद्रे हू परावृत्या समावृत्या च चतुर्थादिपादलेखनं इति भेदः । तत्र आद्यवृत्क्रमस्तु अर्धभ्रमे अधंपद्मे वामाद् दक्षिणतः, अधःपद्माद् दक्षिणस्य अधःकोष्ठाद् ऊर्ध्वक्रमेण च अनुलोमप्रतिलोमाभ्यां सर्वंत आवृत्या पादोपस्थितिरिति वोच्यमू ॥

म नो म व त वा नी कं नो द घा य न मा नि नी म या द मे या मा मा वा य थ मे नो मा य न त क के क क क क क क क के क क क क क क क क क क क क

८१. मनोभव etc., is an example of Ardha-bhramana formed again on the other three sides if the eight half feet are written one below the other; and in the letters of the second half verse recur in the reversed order the letters of the first half verse.

अर्धश्रमः । मनोभवेति ॥ हे मनोभव ! हे नत ! कामिजननमस्कृत ! तव वक्त्रे सैन्यरूपा मानिनी इयं मानवती तव उदयाय बृद्धये नो न अपि च उदयायैव, ननु विजयिनां सैन्यम् अपराधिदण्डकं तव अन्न किमिलाह वयम् पनोसया: पापिनः मा वा न वा, किन्तु भयात् अमेयासाः अमेयः आमः रोगः येषां तथोक्ता:; यदि च वयमनपराधिनः तथापि शृङ्गं भयात् जाता: इमेयधैः ॥८१॥

सा । मा । या । मा । मा । या । मा । सा ।

मा । रा । ना । या । या । ना । रा । मा ।

या । ना । वा । रा । रा । वा । ना । या ।

मा । या । रा । मा । मा । रा । या । मा ।

मा । या । रा । मा । मा । रा । या । मा ।

या । ना । वा । रा । रा । वा । ना । या ।

मा । रा । ना । या । या । ना । रा । मा ।

सा । मा । या । मा । मा । या । मा । सा ।

८२ ॥

सामायाम etc. is an example of Sarvato-bhadra; for the letters सामायामा which recur in the reversed order in the first half of the first foot are again formed on the other three sides by writing down the eight half feet one below the other; and in the letters of the second half verse recur in the reversed order the letters of the first half verse.

सर्वतोभद्रम्

सेति ॥

अमायामामाथा, अमायस्य अकपटस्य अमस्य अपरिमितस्य आमस्य रोगस्य कामपीडाथा इत्यर्थः: आयः आगमनं यथा तथोक्ता, तथा मारानायाथानारामा मारः काम एवं आनायः जालं बन्धनहेतुस्तात् दृष्टि भावः तस्य आयानेन आगमननेन आरामः प्रीति: यस्याः तादृशी, 'सततकामच्यापारवसा इत्यर्थः: किंच यानावारारावा यानं विदेशगमनम् आवारयति यानावारः यानावारः आरावः वचनं यस्याः तथाभूता मम विदेशगमनं वारितवतील्यर्थः: किंच अनाया रति: नीति: यस्याः तादृशी मम प्रवासकरणे कार्यहनि: भवेच्च वेति

यः स्वरस्थानवर्णानां नियमो दुष्करेऽवसेः ।

इष्टेऽस्तुः प्रभृत्येषु दरश्यते सुकरः परः ॥

83. This Restriction in Svaras Sthanas and Varnas: (vowel sounds, classes of consonants and letters) which is desired in those difficult forms will be illustrated where from varieties or less are above allowed; the rest is easy (and therefore will not be illustrated here).

आज्ञायानामाहान्त्या वागगीतीभीतिः प्रीतिभीतिः ।

भोगो रोगो मोदो मोहो ध्येये श्रेछे देशे क्षेमे ॥

84. In आज्ञा etc., we have only the form vowel sounds आ ई, ओ and ऋ and are only in each foot.

विवेकरहिता इत्यर्थे: पुनःश्र माया मां लक्ष्मीं यातोति तथोक्ता अतिशुन्दरीलयथः । सा रामा मत्वेयसी मासा चन्द्रेण असमा सद 'आयामुगन्धरो राजा मा:' इति त्रिकाण्डशेषः । माराय मम विनाशाय, तस्याः स्मरणं चन्द्रोदयश्र सम्प्रति मां भृशं व्याकुलयतित्यर्थः । विरहिणो वचनमिदम् ॥

ग्र इति ॥ दुष्करेऽत्र मध्ये स्वरस्थानवर्णानां स्वरा आकारादयः स्थानानि कण्ठादीनि वर्णाः स्यक्षरान्न तेषां योडसौ नियमः प्राचीनेररुज्क्जारतया । उक्त इति शेषः, पुषु मध्ये दृष्टः दुष्करस्वेन अभिमतः चतुःप्रभृति दरश्यते चतुःप्रसृती-स्पनेन चतुर्दशैकपस्वलात् चत्वारो भेदा दरश्यन्ते इत्यर्थः परः अन्यः पद्यादिः सुकरः अतस्तहुदाहरणं यथायथं मृदयं दुष्करसाधनार्थमेव मम प्रयास इति स्वन्यते ॥

तत्र प्रथमं चतुःस्वरसुदाहरति——आज्ञायानामिति ॥ आज्ञायानां शृण्वोनाम् अन्यां चरमां वाचं गीति: गानानि इतीः अतिवृत्त्या ग्रुपपदपवरूपा:, तथा प्रीतिः पुत्रदारादिषु प्रणयान् भीतिः भयाद् भीरित्यं: विधोगादिनेति नाकः आह नवीति, अते:कारणात् भोगः सङ्गीतादिविषयोपभोगः रोगः व्याधिरूपः तथा मोदः वैषयिकानन्दः मोहः अज्ञानमेव तस्यात् क्षेमे देशे पुण्यभूमौ ध्येये परमात्मनि दृश्छे धा मनःसमाधानं दृश्या तथाप्यभिलाषः ते विधेये इति शेषः

क्ष्माविविजितविहितिविहितित्रतरतयः परगयः । उह ररधुरुङ्गु दुघुदुरुङ्गधि कुरवः स्वमङ्किकुलम् ॥

श्रीदीमी हीकीर्त्ती धीनीती गीः प्रीती । एघेते द्दे द्दे ते ये नेमे देवेद्दे ॥

85. In क्षिति etc. we have only three vowel sounds इ, ष and उ.

सामायामामाया मासा मादानायायानाराम । यानावारारावानाया माया रामा मारायामा ॥

86. In श्रीदीसी etc. we have only two vowel sounds and ए.

सामायामामाया मासा मादानायायानाराम । यानावारारावानाया माया रामा मारायामा ॥

87. And in सामाया etc. we have only one vowel sound आ. Thus ends the sub-section on Svara-niyama.

पेच्छे इतयन्न पेच्छे इति पाढे ध्या ध्यानमिलयथे । छत्रन आ हँ ओ इति चतुष्टयैरेक स्वरेः पचवनन्धः विधुम्मालावत्तमिवमम् ॥

त्रिस्रसुदाहरणति—क्षितीति ॥ क्षितेः पृथिव्या । विजितिः विजयः स्थितेमर्यादाया विहितिः विधानं ते एव व्रते क्षितिविजितस्थितिविहितित्रते तयोः रतिः अनुरागो येऽपि तथोक्ता तथापरा उत्तमा गतियेतां लादधाः कुरवः युधि युद्धे स्वम् अरिकुलम् उह अलयर्थं ररुधुः तथागुरुथथा तथदुघुदुः कम्पितवन्तः । छत्रन हूँ अ उ इति त्रिभिरेव स्वरेः पचवनन्धः । त्वरितगतिवृत्ततिमदम् ॥

द्विस्रसुदाहरणति—श्रीदीमी इति ॥ श्रीः लक्मीः कान्तिदर्श ते हीः लज्जा कीर्तिदर्श ते, धीरोदधिः नीतिदर्श ते, गीः मधुरवाक् प्रीतिदर्श सन्तोषदर्श ते द्दे द्दे ते तव एघेते, वर्धते ये इमे द्दे देवेद्दे देवानामेश्वरे इन्द्रो इत्यर्थः न विधते इति शेषः । अन्न हँ ओ इति द्वाभ्यामेव स्वराभ्यां पचवनन्धः वाणीवृत्त- मेतिः ॥

पचमिदं सर्वतोभद्रदोदाहरणत्वेन पूर्वं लिखितं व्याख्यातञ्ज्ञ । आ इत्यनेनैव स्वरेण पचवनन्धः ॥

नयनानन्दजनने नक्षत्रगणशोभिनि ।

88. In नयनानन्द etc. we have only gutturals, dentals, palatals and cerebrals which belong to the form Sthanas Kanthya, Dantya, Talavya and Moordhanya. (This is Sthana-niyama where the reduction is to four Sthanas.)

अघने गगने दृष्टिरह्नने ! दीर्घतां सकृत् ॥

आलिनीलालकतं कं न हन्ति घनस्तनि ! !

89. In आलिनीलालक etc. we have only the Kanthya, Dantya and Talavya-Sthanas (This is Sthanani-yama where the restriction is to three Sthanas).

आततं नलिनच्छायनयनं शाशिकान्ति वे ॥

हे नयनानन्दजनने'अलने ! सुन्दरि ! अवने मेघरहिता अतपञ्च नक्षत्रगणशोभिनि

तारानिकरभूषिते गगने सकृत् एकवारं दृष्टि: दीयतां ।

इत्यस्मापि विशेषं सज्जचक्षते । मानिनीं साम्यवयतो नायकस्य तादृशगगने दृष्टि-पातेप्के: कामदीपकलवादनायसेनैव मानभङ्ग: स्थादिति तात्पर्यम् ।

अत्र दन्त्य-तालव्य-कण्ठ्यमूर्धन्यैरैव वर्णै: पद्यबन्ध: ॥

त्रिस्थाने दर्शयति——अलीति ॥ हे घनस्तनि ! अलय द्वैव नीला अलका

रता यत्र तत् । नलिनच्छाये पद्मासहो नयने यत्र तादृशं तथा शाशिन: कान्तिरिक

कान्तिर्यस्य तथाभूतं ते तव ध्यानं कं जनं न हन्ति नाकुलयति अपितु सर्वेष्वेव-स्थ्थै: ।

अत्र कण्ठ्यदन्त्यतालव्यैरैव वर्णै: पद्यबन्ध: ॥

द्विस्थानसुदाहरति——अनड्झेति ॥ हे सदनघ ! सदा! घनघ ! अपाप !

द्यथाराहितेल्यथीं; तथाहि हे सदानन्दनताक् ! सदा आनन्देन गीतवादित्रालयामोदेन

सदाऽनन्द ! सदाऽनन्दनताऽऽर्ज सद्गपज्ज्वलत: ॥

अगाऽगाऽऽङ्ककाकगाऽहकाऽघककाकहा ।

अहाऽहाऽऽक् खगाऽऽगकङ्काऽगख गकाऽऽकक् !

स्थाननियमः ।

yas (This is therefore Sthana-niyama where the restriction is to two Sthanas.)

91. In अगाः etc. we have only the Kanthyas. (This is a Sthana-niyama where the restriction is to one Sthana only.)

नतानि य्यापृता ऽनि अङ्कानि यस्स तल्सम्भुद्दौ, सद्गहना सांङ्गी नारी ऽसड्घशक्तिः

नास्ति सद्गो येषां ते ऽसज्ञाः हुज्जन्ताः तेषां सद्गः तस्मात् जजनडहडनेन कामपीड्य

लम्याः जाताः नाना विविधाः ।

आतकृः सन्देहः यस्मिं तादृशी भवति; भतृंविरहे ऽपि सती अपि दुर्जनसङ्गेन भ्रूयथीति भावः । तस्मात् आयां प्रति चिन्तय केवलं

कृथामोदेना ऽलमिति सख्यं प्रति कस्यचिदुक्तिः । भन्न दन्यपदैरेव पद्यरचना ॥

एकस्थानमुदाहरति—अगाऽ इति ॥

हे गाऽकाकगाऽहक ! गाऽनाया इदं गाऽडं यत् कं जलं तस्य आकाः सशब्दवक्रगतिः आद्रपपुर्वात कै शब्दैः

इत्यस्मात् भावे किपि थाकः अक कुडिलगताविलस्मात् भावे डप्रत्यये थकः थाक

सह थकः आकाकः तदृङ इत्यर्थः तं गाहते इति तथोक्तः तल्सम्भुद्दौ तथा हे अहा

हाड ! हाहां दीनसासूचकं चननिविशेषं गच्छतीति हाऽहाडः न हाऽहाडः ऽहाऽहाऽक्

तल्सम्भुद्दौ, किङ् हे खगाऽऽगाकड् ! खं गच्छतीति खगाः सूर्यादयः ते ऽङ्ङाऽऽश्रि

यस्स से खगाऽड्; से च असौ अगः । पवनेर्रेति खगाऽड्गाः सुरेक्रियाश्च; तं

कडते गच्छतीति तथोक्तः किङ्गताविलस्मात् अनुप्रययः । तल्सम्भुद्दौ, पुनश्र् हे

अगसगकाकक् ! अगति गच्छति हृदि अगां नश्वरमिलयथेः खानि इन्द्रियाणि

गच्छतीति खगमू, इन्द्रियविषयं तत्क्ष्ष अगां खगन्न यत् कं सुखं तदर्थं न ककते

अभिलषतीति अगाखाकः तल्सम्भुद्दौ, इन्द्रियसुखेऽपि अनासक्त इत्यर्थः स्वमू

अधककाकहा अधकानि पापानि एवं काकः तान् हन्तीति तथोक्तः अपापः सन्

नां पृथिवीम् अगाः गतवानसि प्रदक्षिणीककर्थेल्यर्थः । भन्न कण्ठयैरैव वाङ्

पद्यरचना । कस्यचिदेशपयन्तकस्य स्तुतिरियन् ॥

रे रे रोकरुरुरोरुरागोमोऽगाझगोडगयुः। किं केकाकाकुकः काको मामा मामम मामम ! ॥

अथ वृत्तनियमे दर्शोयितनये प्रथमं चतुर्वर्णसुदाहरति—रे इति ॥ रे रे हृत्ति नीचसम्बोधनसूचकमस्ययम्। रे रे मामम ! मायां लक्ष्मीं ममेयलय्यं ममता इत्यर्थः यस्य सः तस्यमखुद्दौ, कृपण इत्यर्थः, स च्वि मां मा इति निपेधवाचकं सम्भ्रमाधातिरेके द्विरुक्तिरिति, भ्रम गच्छ, मस्समीपं मा गच्छेत्यर्थः। यतः काकः किं केकाकाकुकः भवति अपि तु नैवेयस्थः; केनायूच्च्वनिः तस्याः काकुः मदजनितविकारः तं करोति शब्दायितं शब्देन प्रकाशयतीत्यर्थः; के शब्द इत्यस्मात् द्रुल्यः न हि काको मयूरस्य लभते इति भावः, किं रे रोकरुरोरुरागोगाः रोहृतेः पुनरतिशयेन वा रौतीति रोदः रौतेर्यह्लुगन्तात् किप् । स च अद्भौ करुरङ्गविशेषश्रेति रोदुरुरः तस्य उदरः वक्शः या रुकू शरवेगजनिताव्यथा सा एव श्रागः अपराधः पापमिलर्य्थः तद्धृ गच्छति प्रामोतीति तथाभूतः निरीहजीवांहिसकत्वात् पापीयांस्वं न मे योग्य इति भावः । पुनश्र्च स्वमू अगाज्ञया अगस्य पर्वंतस्य शृङ्गम् एह्देशां गच्छति अधिवसतील्यर्थः; तथोक्तः पावैलय इत्यर्थः; तथा अगतुः न वाच्छति न सृच्छछते इति अगः असम्बद्ध इत्यर्थः गौः वाणी यस्य तादृशः असम्वद्धम्राषीलस्थः अतद्स्वं न मे योग्य इति भावः । वाराझनासमिलषण्तं कवचितं व्याघ्रकुमारं प्रति तस्याः प्रत्याख्यानोक्तिरियम् । अन्न र क च म इति चतुर्भिरेव वर्णैः पद्यबन्धः । वर्णपदेन च पद्यपुरकवर्णनां ग्रहणं, तेन अज्ञेति ककारयोगेऽपि न चातुर्वण्यन्यभावात्; तस्य पद्यपुरकस्वाभावात् ॥

देवानां ननन्दनो देवो नोदनो वेदनिन्दिनः । दिवं दुदाव नादेन दाने दानविनन्दिनः ॥

त्रिवर्णसुदाहरति—देवानामिति ॥ देवानाम् इन्दादीनां ननन्दनो नन्दनो दैव- द्रुमनाद प्रोतिजननः, तथा वेदनिन्दिनो वेदनिन्दकस्य नास्तिकजनस्य नोदनः- नोदनः

सूरिः सुरासुरारिसारः सारसघारसा: ।

संसीरं सरसी: सीरी ससूरु: स सुरारसी ॥

नूनं तुन्नानि नानेन नाननननानानि नः ।

नाडनेना नतु नाडनूनेनेननानानिनो निनी: ॥

वर्णनियमः ।

94. सूरिः etc. is an example of a verse containing only two varnas स and र. 95. नूनं etc. is an example of a verse containing only one varna न. Thus ends the the sub-section on Varna-nīyama.

निरासक: देव: नृसिंहरुपी भगवानू, दानवान् नन्दयति त्रिभुवनविजयेन सन्तोषयति इति तथोकस्य दानवविन्दनः हिरण्यकशिपो: दाने वक्षोविकारणे दोष संगतने इत्यस्मात् भान्तप्रलयः । नादेन सिंहनादिनं दिवरमू शन्तारक्षं दुदाव तापितवान् । अत्र द्विवर्ण: इति त्रिभिरेव वर्णैः पद्यबन्धः ॥

द्विवर्णमुदाहरणति—सूरिरिरिति ॥ सुरिः विद्वान् तथा सुरारुरासारिसारः सुरान् असुरांश्र आस्रति आकन्दति इति तथोक्तः सारो बलं यस्य तादृशः, किन्न ससूत्रः शोभनौ ऊरू सूत्रौ ताभ्यां सहितः वामोहरिलयस्थः, पुनश्र सुरारसी सुरायां रसः आस्वादः अनुराग इत्यर्थः विद्यते अस्येति सुरारसी स प्रसिद्धः सीरी सोरं लाक्षलमस्यास्तीति तथोक्तः बलदेवः सारससारसा: भारसेन शब्देन सह वतंमानः सारसा: पक्षिविशेषः यासु ताः सरसी: ससार जलकीडार्थं गतवान् । बलदेवस्य जलकीडामकरणोक्तं पद्यमिदम् । अत्र द्वाभ्यामेव स र इत्यन्ते वर्णाभ्यां

पद्यबन्धः ॥

पद्यबन्धः ॥

एकवर्णमुदाहरणति—नूनामिति ॥ अननेन प्रबळेन षूननेन अथ इनः प्रभुः पूनः तेन अप्रसुण सामान्नप्रश्रुण इत्यर्थः अननेन आननेन मुखेन अकृतिमतेति भावः करणेन नः भस्साकम् धनानि प्राणा: नूनं निश्रितं तुन्नानि अपनोतानि न न अपितु तुन्नान्येव भस्य ऊभकि हृदयैव वयं स्मता एवं का कथा सम्र्रहारे इति भावः । ननु तथापि इत्यर्थः इनः नः पुरुषः भस्साकं प्रसुरिल्यर्थः धनान् प्राणान् निनी: निनीतवान् ।

एकवर्णमुदाहरणति—नूनामिति ॥

इति दुष्करमार्गेडपि कवित्वादर्शितः क्रमः । प्रहेलिकाप्रकाराणां पुनरुद्ध्रियते गतिः ॥ कीडागोष्ठीविनोदेषु तज्ज्ञैराकर्ण्यमन्त्रणे । परद्यामोहने चापि सोपयोगा: प्रहेलिका: ॥

अथ प्रहेलिकां निर्दिशति—इत्यादिति ॥ इत्थम् उत्कप्रकारेण दुष्करमार्गे चतुष्किलोककल्पनियमेडपि कवित्वं अल्पमात्रं इदृथे: क्रम: नियम: आदर्शित: उदाहरण:, पदावता अनन्ये अपि दुष्कराश्चित्रालङ्कारा: पचाबन्धादय: प्राचीत्नोक्का: ग्रन्थविश्रारभयेन नात्रोका: ग्रन्थान्तरस्थ: ते ज्ञातव्याः। इत्थं भाव:, पुन: इदानीं प्रहेलिकानां प्रकाराणां विशेषाणां गति: नियम: उदिश्यते निरूप्यते । तल्लक्षणन्तु सामान्यत उक्तम् । यथा, 'प्रहेलिका तु सा जेया वाक्यं संस्तृतिकारी यदि 'ति ॥ इति

आहुः समागतं नाम गूढार्थं पदसन्निधौ । वक्ष्यितान्यत्र रूढेन यत्र शब्देन वक्ष्यना ॥ व्युत्क्रान्ततिथयबहितप्रयोगान्मोहकारिणी ! सा व्युत्क्रान्ता यस्यां दुर्बोधार्थो पदावली ॥ समानरूपा गौणार्थारोपितैरेह्यिता पदैः ॥

अर्थावबोधवशेन मनसः व्याकुलतायामू अथवा परस्य बोधस्वव्यतिकिरिच्छा जनस्य व्यासोहने अवरोधनिराकरणे विषये प्रहेलिकाः सोपयोगाः सप्रयोजनाः उपयोगारिण्य इत्यर्थः तस्माद् अस्या उपयोगविधवे अलङ्कारत्वम् अन्यत्र दोषावहत्वमिति बोध्यम् ॥ अस्या भेदान् ग्रंणाह——आहुरिति ॥ पदसन्निधौ पदयोः सन्निधनो सान्निध्यजनितसन्निधिकायेन गूढः दुर्बोधः अर्थो यस्यास्तां समागतं नाम प्रहेलिकामहुः; अन्यत्र यत्र विचार्यतार्थोभिन्नस्थले रूढेन प्रसिद्धेन शब्देन या वक्ष्यिता वक्ष्यितार्था प्रहेलिकेत्यर्थः ॥ अतिशयबहितानां पदनां प्रयोगात् मोहकारिणी अर्थावबोधवैचित्र्यविधायिनी या सा व्युत्क्रान्ता नाम, यस्याञ्छ पदावली पदानीलर्यर्थः दुर्बोधः अर्थो यस्यास्तादृशी प्रहेलिका वक्ष्यितार्थम् एकं पदं दुर्बोधार्थसिंहु तु पदानीतयोमेदः ॥ समानरूपेति ॥ गौणार्थेन लक्षणिकार्थेन आरोपितैः उपचारितैः पदैः प्रथिता विरचिता या सा समानरूपा नाम साधारण्यनिधनत्वादिल्यर्थः लक्षणस्य

९८. आहुः समागतं नाम गूढार्थं पदसन्निधौ । वक्ष्यितान्यत्र रूढेन यत्र शब्देन वक्ष्यना ॥

९९. व्युत्क्रान्ततिथयबहितप्रयोगान्मोहकारिणी ! सा व्युत्क्रान्ता यस्यां दुर्बोधार्थो पदावली ॥

समानरूपा गौणार्थारोपितैरेह्यिता पदैः ॥

परुषा लक्षणास्कितस्वमात्रन्युत्पादितश्रुतिः ॥ १००

पुनरस्य श्रवणत्वमात्रेण लक्षणानुसारेण न च शक्ताशक्तविवेचनया हृदयस्थव्युप्पादिता श्रुतिः: शब्दः: यत्र तादृशो या सा पदषा नाम अशक्तिनिबन्धनत्वेन श्रोत्रयोः पाठ्यावबोधादिति भावः ॥

सङ्ख्याता नाम सङ्ख्येयानं यत्र व्यामोहकारणम् । अन्यथा भासते यत्र वाक्यार्थः सा प्रकल्पिता ॥ १०१

संख्यातेतिं ॥ यत्र संख्यानं वर्णंगणना वा संख्यावाचकशब्दः व्यासो-हस्यार्थान्वयोषवैचुर्यस्य कारणं सा संख्याता नाम, यत्र वाक्यार्थः अन्यथा भासते आपाततः प्रतोयमानादर्थांत अन्यरूपः प्रतीपते सा प्रकल्पिता नाम ॥

सा नामान्तरिता यस्यां नानार्थे नानार्थकल्पना । निहृतानिहृतान्यार्थां तुल्यधर्मगताश्रया गिरा ॥ १०२

यस्यां नान्ति संज्ञाविषये नानार्थेकल्पना नानार्थानां बहूनामर्थानां कल्पना सा नामान्तरिता नाम, यस्याच्च तुल्यधर्मगताश्रया प्रस्तुताप्रस्तुतयोः साधारणधर्मं रूढिन्या गिरा वाचा निहृतः गोपितः अन्य अपरः अर्थो यत्र सा निहृतानिहृतान्यार्था निभृतानिभृतानेकविषया सूचनात् समासोक्ति-मूलता वोच्यते ॥

सम।नशब्दो।पन्यस्तवस्तशब्दपर्यायसाधिता । संमूढा नाम या साक्षात्निर्दिष्टर्थांपि मूढये ॥

पदानां पर्यायेण नामान्तरेण साधिता विरचिता समानशब्दा नाम, अन्य च लक्षणया एकार्थशब्दतयैव ग्रहणं न तु अभिधालभ्यार्थस्य, तथापि संवरगीयस्ता-भावेन प्रकृतानुपयोगित्वादिति श्रेयम् । या साक्षात् अभिधायिकशब्देन निर्दिष्टेऽर्थे यत्न तादृशोऽपि मूढये व्यामोहाय भवतीति शेषः, सा संमूढा नाम ॥

येगमाला त्मका नाम या स्यात् सा परिहारिका । एकच्छन्नाश्रितं वयक्तं यस्यामाश्रयगोपनम् ॥

या योगानां यौगिकपदानां माला समूहो यस्यां सा परिहारिका नाम स्यात् परिहरति झटित्यर्थबोधं वारयतीति हृदयपञ्जा तथापि दृग्वपदेशः शक्तिलभ्यार्थांत् यौगिकार्थस्य नानाकष्टकल्पनानामूलत्वेन सहसात्रबोधविरहादिति भावः । यस्याम् श्रितम् आधेयं यत्कं स्फुटम् आश्रयस्य आधारस्य तु गोपनं सा एकच्छन्ना नाम ॥

सा भवेदुभयच्छन्ना यस्यामुभयगोपनम् ।

संकेर्णी नाम सा यस्यां नानालक्षणसङ्कर: ॥

प्रतरा: षोडश निर्दिष्टा: पूर्वाचार्यै: प्रहेलिका: ।

दुश्रप्रहेलिकाश्रान्यासैरषीताश्चतुदंश ॥

दोषानपरिसङ्ख्येयान् मन्यमाना वयं पुन: ।

साध्वीरेषामिषास्यामत्ता दुश्रा यासु च लक्षणा: ॥

सेति ॥ यस्याम् उभयस्य आाधेयस्य आाधारस्य च गोपनं सा उभयच्छन्ना

नाम भवेत् उभयोरपि निभृतत्वात्, यस्यां नानालक्षणानाम् उत्कानां प्रहेलिका_

भेदकलक्षणातां सद्भूर: साहित्येनावस्थिता: सा सद्भीर्णी नाम ॥

एताः इतिं ॥ एताः समागतप्रभृतय: षोडश प्रहेलिकाः पूर्वाचार्यै:

निर्दिष्टाः अदूषवेन कथिता इत्यर्थः, तैः पूर्वाचार्यैरेव अन्याः चतुर्दंश

दुश्रा: प्रहेलिका: च्युताक्षरादिकाः अधीताः पठिता सदोषत्वेन कीर्तिता इत्यर्थ: ॥

यदिच दुश्रा: प्रहेलिकाः पूर्वाचार्यै:सुक्ताख्यस्थाप्यस्माकं न तास्वभिलषचिरित्याह—

दोषानिति ॥ वयं पुनः अपरिसङ्ख्येयान् बहून् दोषान् मन्यमाना: जानन्तः

सन्तः साध्वीरेष उत्कृष्टा एव निर्दोषा एव प्रहेलिकाः अभिधास्यामः उदाहरिष्यामः

न मयागोरसाभिज्ञं चेतः कस्मात् प्रकुप्यसि । अत्यानन्दितैरैररलमालोंहिदतेक्षणे ! ॥

है आโลहिताक्षणे ! आरक्तनयने ! कोपादिति भावः, मया मनेस्थंः पश्यतर्थे तृतीया । चेतः गोरसस्य दुर्ब्बादे: अभिज्ञं रसज्ञं न, दुर्ब्बादिकं मया न हतमित्यर्थः, कस्मात् प्रकुप्यसि, एभिः अत्यानन्दितैः- अकाणरुदने: अतन्मू इति सहजोडर्थः संवृतिकारकः गूढार्थस्यु मे चेतः आगतः अपराघस्य नायिकान्तरसङ्कुचपष्य रसस्य प्रमोदस्य अभिज्ञं न नामम् अन्यां कामये कथम् तवेदृशो मान इति अत्र मे आगोरसाभिज्ञमिति सम्बन्धसूत्रेण एकारस्य आयादेशेन मयागोरसाभिज्ञमिति निप्पन्नत्वात् प्रकृतार्थस्य संवरणम् । काव्यविद् गोपों प्रति श्रीकृष्णस्य जनसमाजे उदितरियम् ॥

कुञ्जामासेवमानस्य यथा ते वर्धते रतिः । तैवं निर्विंशातो नारीसमरक्षीविटकस्रिनीः ॥

वक्ष्यितासुदाहरति—कुञ्जामिति ॥ कुञ्जां सुप्रसृद्धां कामपि नारीम् भासेवमानस्य उपभुजानस्य तर्हितव यथा रतिः सन्तोषः वर्धते, असरक्षीविटस्रिनी: सुरकामिनीसहशो: अन्याः नारी: निर्विंशातः उपभुजानस्य एवं रतिः न वर्धते इति सहजोडर्थः गूढार्थस्तु कुञ्जां कान्यकुब्जनगरीं तत्नत्ननारिं वेल्यादि ।

यास्तु भलक्षणाः पूर्वोंकलक्षणानन्तर्मूताः दुष्टाः सदोषाः, तासामुदाहरने न मम प्रयास इति भावः ॥

दण्डे चुम्बति पद्धिन्यौ हंसः कर्केशकण्टके । सुवं वल्गुरवं कुर्वस्तुण्डेनाझानि घट्टयन् ॥

कुञ्जाशब्दो हुमपृष्टनार्यामेव प्रसिद्धः अभ्यत्र तु नेत्रप्रसिद्धार्थस्य , प्रतिपादनम् । कान्यकुञ्जननारीं वा तत्रस्यानारीं प्रति अनुरक्जने उक्तिरियम् ॥ दयुतक्रान्तामुदाहरति—दण्डे इति ॥ हंसः कर्केशकण्टके पद्धिन्या दण्डे नाले झाकानि घट्टयन् वल्गुरवं मनोज्ञं नादं कुर्वन् पद्धिम्या मुबं चुम्बतीयान्वयः। अत्रान्वयबोधे भासतेव्र्यतिक्रमः ॥

ख्यातयः कानि ! काले ते स्पातयः स्फाहवलग्नाः । दान्द्रे साक्षादृवन्न्यत्रे वाच्यवो ममे घारणिः ॥

प्रसिद्धां दर्शयति—ख्यातय इति ॥ हे कानि ! कमरि 'कल्या कलौ कुमारी चे 'ति हेमचन्द्रः । ते तव काल्यते क्षीयते इति कालः पादः तस्मिन् कल प्रेरणे इतस्य वज्रनतस्य रूपं स्पातयः स्फाः: वृद्धिः: तस्य अति: गतिःयत्न ते स्फोता इत्यर्थः बहव इति यावत् । अतसाततलगनावियस्य क्रिपुसयादनरस्य ह्वदम् । खातय : -खम आकाशं तस्यायं गुणः खः 'खशब्दादिदमर्थे णः । अतिगंतिः । खस्य अति: खातिः । खातय : खाति: खातः स्फोतलास्म अहंतीति

अत्रोद्याने मया दृष्टा वल्लरी पञ्चपल्लवा । पल्लवे पल्लवं ताम्रा यस्रां कुसुममञ्जरी ॥ सुरा: सुरालये शैरं भ्रमन्ति दशनार्चिषा ॥

समानरूपां दर्शयति—अत्रेति ॥ अत्र उद्याने मया पञ्चपल्लवा वल्लरी हृता यस्यां कुसुममञ्जरी। पञ्चवे पल्लवे प्रतिपल्लवमित्यर्थः । ताम्रा रक्ता । अश्र नायिका कान्चित् उद्यानस्थेन भञ्चारोपिता तस्यां बाहु: वल्लरीन, नखाश्र कुसुममञ्जरीखेन । तेषाञ्ञ ताम्रत्वं रक्ताज्ञुलिप्रभयेतिं बोधयम् । अत्र पदानां गौणार्थारोपितत्वम् ॥

स्फाहैः प्रभूता: वदनात् वदनात् चलनात् जाता: ध्वनय इत्यर्थः तत्सख स्फाहै: वलगव: येषां तथोक्ता: भवन्तीति शेषः । चन्दति आाहादयति इति चन्दे तस्मिन् नूपुराध्वलड्कृते सिड्ढिस्ववति तव पादे साक्षात् प्रत्यक्षीकृत इत्यर्थः मम वायव: प्राणा: धारिण: सुश्शिरा भवन्ति । अत्र अप्रसिद्धै: बहुभिः पदै: प्रकृतार्थस्य संवर- णात् प्रमोषणम् ॥

परुषां दर्शयति—सुरा इति ॥ सुरा शोभना राः शब्दो गीतस्वनिरिति यावत् येषां ते रै शब्दे इत्यस्य क्रियान्तस्य रूपम् शोभनं गायन्तः इत्यर्थः सुरापा इति कतृंपदमूढ्याम् । तथा दशनार्चिषा द्वायेन विवृतास्यतया दन्तकिरणेनोप- लक्षिताः सन्तः समप्रति सौरै सुरामये सरसि मजन्तः अतपैव मत्ताः हव सुरालये

मज्जन्त इव मत्तास्ते सौरे सरसि सम्प्रति ।

नासिक्यमध्ये परितः श्रुतुर्वर्णैनिभूषिता ।

संख्यातासमुदाहृत—नासिक्यमध्योति ॥ नासिष्य: नासिकायां भव: नकार हृत्यर्थ: स मध्ये यस्य: सा मध्यस्थजकारा हृत्यथे: तथा परित: उभयत: चतुभि: वर्णै: विभूषिता विरचिता आदौ द्वौ वर्णौ अन्ते च द्वौ मध्ये आकार एवं कृपा इति यावत् काचित् पुरी नगर्री काचीयार्थ: अस्ति, यस्यां जप: राज्ञां अष्टवर्णाह्वया: अष्टाभिवर्णै: निबद्ध: आहय: आख्या येषां तादृशा: पुण्ड्रकान् हृत्ति वद्याता इति प्रसिद्धि: ।

अस्ति काचित् पुरी, यस्यामष्टवर्णाह्वा नृपा: ॥

गिरा स्वखलन्त्या नम्रेण शिरसा दीनया हशा ।

प्रकल्पितां दशोंयति—गिरेति ॥ हे वृद्धे ! स्वविरे ! स्वखलन्त्या गिरा वाचा, नम्रेण शिरसा दीनया कातरया दशा चोपलक्षितापि सन् विशेषणे नुतोया ।

मुप्ण्डीकालये सैरं भ्रमित । सुरा इति पदं देवतावाचकमेव अनुशासनबलात् सुखरगायकके प्रयुक्तम् हति पारण्यम् ॥

तिष्णन्तमपि स्रोतसंपं वृद्धे ! मां नानुकम्पसे ii आदौ राजेत्यधीराक्षि ! पार्थिवत्रः कोऽपि गीयते । सनातनक्ष, नैवासौ राजा नापि सनातनः ॥

because to वृद्धा is to be given the other 'meaning “Goddess of wealth” and the meaning “old lady.”) 116. Girl who has tremulous eyes! a certain king is at the beginning celebrated in song as Raja and as Sanatana but he is neither king or eternal (Here what is intended is a tree known as Rajatanam ; its name is uttered with ‘Raja’ at the beginning and it has not भतन and it is therefore सनातन but it is neither Raja nor Sanatana This is an example of Namantarita.

हतद्रव्यं नरं यकृं धनवन्तं प्रजन्ति का: ।

गूढार्थस्तु हे वृद्धे ! हे लक्ष्मी ! 'ऋद्धिः सिद्दिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याह्यया इमे' इदमरः ! अन्यं समानमू ! अत्र प्रधानं प्रतीमानादर्थात्‌ अपदार्थैरकल्पना ॥ नामान्तरितां दर्शयति—आदाविति ॥ हे अधीराक्षि ! चञ्चलनयने ! कोऽपि पार्थिवः पार्थिवशब्दप्रतिपाद्यः भादौ तथा स सनातनशब्द गीयते, किन्तु असौ नैव राजा भूपतिः नापि सनातनः नित्य इत्यर्थः । इति प्रश्रार्थः सहजः उत्तारार्थस्तु राजातनवृक्षरूपः गूढः । तथाहि, राजातनशब्दस्यादिराजा अथवा स पार्थिवः पृथिवीविचिकारजः, स च नातनः अशनः तनशब्दरहितो न भवतीति नातनः भवति । राजातनशब्देन प्रियालवृक्ष उच्यते । यथा, ‘राजातनं प्रियालः' त्यमरः । अत्र राजातनेति नाम्नि वच्य्ये नानार्थनानाकल्पनम्‌ । लक्षणे नामपदं वस्तुमात्रपरकं हि विवक्षितं तेन 'तर्हण्यालिडितः कुण्ठे नितम्ब-स्थलमाश्रितः ।

117. Certain persons go to the rich man leaving him who is deprived of wealth, and they are difficult to be

गुरुणां संविधानेऽपि कः कूजति मुहुर्मुहुः' इत्यत्र सजलकुम्भहुप-वस्तुनि प्रतिपाद्ये नानार्थकल्पनाज्जामान्तरिता इति बोध्यम्‌ । निभृतामुदाहरति—हतद्रव्यमिति ॥ नानाभङ्गिभिः बहुविधविलास-चेष्टितैः समृद्धशः' लोकाः याभिः तथोक्ताः तथा दुर्धराः दुःखेन प्रियमाणाः

नानाभङिसमाकृष्टलोका वेध्या न दुर्धरा: । जितप्रकृष्टकेशाख्यो यस्त्वाभूमिसाधय: । स मामध प्रभूतेरकं करोति कलभाषिणि ! ॥

controlled and they draw the world after them by divers-gestures. But they are Vesyas (or prostitutes). In this verse the words हतद्रव्यं नरं and धनवन्तं indicate a mountain and the ocean and नानाभङिसमाकृष्टलोका and दुर्धरा: refer to rivers, This is therefore Nibhrta). 118. Lady of delightful speech ! that which is called the conqueror of excellent hair (कनक's Paryaya is बाल and प्रकृष्टकेश is therefore प्रवाल or pearl which is conquered or subdued by the lower lip) and that which is called 'not-eaten' (भूमि has as its Paryaya धरा and अभूमि साधय is therefore अधर the lower lip) your lower lip creates a great longing in me to-day. (This is an example of Samanasabda).

कथखिदपि भवदृशा: का हूतानि दृश्याणि यस्य तादृशं नरं यकृपा धनवन्तं व्रजन्ति! चेध्या न वेध्या सम प्रकटविषया नेदृशं: सहज । संवरगीयार्थस्तु नाना विविधा भङाअस्तरक्न: मन्त्यक्षिस्थिति नानाभङि जले तेन समाकृष्ट लोका अवतरणोतसुका जना याभिस्ता: दुर्धरा: धरात् पर्वतात् दु:खेन गता: कठेन निर्गता इत्यर्थ: हतादि कोतवेचेन ध्वंसितानि दृश्याणि पार्वतीयानि यस्य तं नरं नरसदृकस् आाश्रयभूतं पर्वतमित्यर्थौ दद्यातां यकृपा धनवन्तं रत्नाकरं ब्रजन्ति । अन्र विशेषणसाधारण्यात् पुक्तरनिषेधे शन्यातरप्रतितियुंकतेति नय द्विति प्रकटविपयोंडशं । अस्य तुल्यविशेषण- अतिद्रौ वार्च्चयितुंरागादुपादानात् निभृतत्वमिल्यपि बोध्यम् ॥

समानसब्दां दर्शंयति—जितेति । हे कलभाषिणि मधुरभाषिणि । प्रकृतस्य केशस्य आख्या नाम प्रवालः, जिता प्रकृष्टकेशाख्या येन स: य: तव भूमिधरा नान्ति भूमिर्यस्य स: अधर: तस्सादृश्य: तस्य सममान्नामा भोष्ट्रद्रव्यर्थ: स: अध मां प्रभूतेरकं अस्युतसुकं करोति प्रवालसदृशस्तवाधरो मां व्यर्थयतील्यर्थ: । अस्न प्रकृष्टकेशाख्या अभूमिसाधनदृश्न लक्षिततलक्षणया प्रवालाधरौ बोधयत इति प्रकृतस्य सममानसब्देनोपस्यते: सममानसब्देयम् ॥

शयनीये पराङ्मुखौ शायितौ कामिनौ कुषा । तथैव शायितौ रागात् स्वैरं मुखचुम्बिताम् ॥ विजितारमभवद्वेषिगुरुपावहतो जनः । हिमापहामित्रशरद्यग्यां त्वयोरामिननन्दति ॥

संमूढां दर्शयति—शयनीये इति ॥ कामिनी कुषा कोपेन पराङ्मुखौ शय्यायां शायितौ सन्तौ स्वैरं स्वच्छन्दं मुखचुम्बिताम् । अत्र कुषा पराङ्मुख्य शायितयोः स्वैरं मुखचुम्बनस्य दुर्घटत्वादापाततो मोहः पर्यवसानेऽपि तथैव शायिताविति पुनः पराङ्मुख्य पार्श्वान्तरेण शायितयोः सम्मुखीनत्वात् मुखचुम्बनं सुधरस्मेति संमूढयम् ॥ परिहारिकां दर्शयति—विजितेति ॥ बिना पक्षिणा बाहदेनेऽर्थः; जितः इन्द्रियार्थे; तस्य आत्मभवः पुमः भ्राजुन इत्यर्थः; तस्य द्वेषी शत्रुः कर्ण इत्यर्थः; तस्य गुरुः पिता सूर्य इत्यर्थः; तस्य पादैः किरणैः ऋतुः सन्तत्स जनः हिममपहन्तीति हिमापहः अग्निः तस्य अमित्राः शत्रवः जलानि इत्यर्थः; तेषां धराः अम्बो-श्वराः तैः व्यासं व्योम आकाशम् अभिननन्दति । अत्र यौगिकशब्दैः प्रकृतार्थैस्य

न स्पृशतायुषं जातु न स्त्रीणां स्तनमण्डलम् । अमनुष्यस्य कस्यापि हस्तोऽयं न किलाफलः ॥ १२१ केन कः सह सम्भूय सर्वकार्येषु सत्रिधिम् ।

पुक्कच्छां दर्शयति—नेति ॥ कस्यापि अमनुष्यस्य कायुरुषस्य इत्यर्थः हस्तः जातु कदाचित् आयुष्यं न स्पृशति क्षीणां स्तनमण्डलं न स्पृशति, तथापि अयं हस्तः न अफलः किल, अपि तु सफल प्रवेति आपाततः प्रतीयते परन्तु आयुषध्वंसनस्पर्शम्भावेन नायं वीरः!न वा विलासीयतत् कथयमस्य हस्तस्य फलवत्त्वमिति पर्यवसानात् अमनुष्यशब्देन गन्धर्वों लक्ष्यते, तस्य हस्तः गन्धर्वहस्तः परणडवृक्ष इत्यर्थः । उक्तं च हारावल्याम्‌, ‘अमनुष्यपादपद्मुलवृक्षंमानो गन्धर्वहस्त-स्पुट्टिफलल्ग्न्न्र्’ इति तस्य फलवत्ता! विद्यत एवेति आश्रितस्य फलस्य स्फुटतवं न तु आश्रयस्य वृक्षस्येति एकच्छन्नोयम् ॥

उभयच्छन्नां दर्शंयति—केनेति ॥ कः पदार्थः केन पदार्थेन सह सम्भूय मिलित्वा सर्वकार्येषु सत्रिधिं सम्पकं लढ्वा भोजनकाले तु, तुशब्दोऽवधारणे । भोजनकाले पच यदि हस्तो भवति तदा निरस्यते निराक्रियते? उत्तरमिदम्‌। यथा,

लङ्घवा भोजनकाले तु यदि हस्तौ निरस्यते ॥ सहायौ सगजा सेना समटेयं न चोज्जिता । अमात्रिकोडयं मूढः स्वादक्षरज्ञश्र्च नः सुतः ॥

सहजा दशौयति—सहाया इति ॥ सहाया साक्ष्या सगजा समटा भटैः स्वोदृभिः सह वतंमानः इयं सेना शान्तवी चमूरिल्यर्थः न जिता चेत् पराभूता न यदि, तदा अयं मे सुतः अमात्रिकः विषयज्ञोनावाजितः अतः अक्षरज्ञश्र्च अक्षरं ब्रह्म तज्ज्ञोडपीयार्थंः, मूढः मूर्खः इत्यर्थः इति सहजोडर्थः, गूढार्थस्तु हकारयकारगकारजकारमकारटकारसहितां तथा सेना इनः स्वामी अधिष्ठाता इत्यर्थः तेन सहितां साधिष्ठातृका इयं वर्णमाला इत्यर्थः न जिता अभ्यस्ता चेत्, तदा अमात्रिकः मात्रा स्वादिवर्णानामुचारण कालः तां वेत्ति न मातृका न न मातृकः अमात्रिकः वर्णज्ञानरहिते इत्यर्थः अतः अक्षरं वेदं जानातीति अक्षरज्ञः अभ्यस्तवेदः अपि मूढः मूखं इत्यर्थः । पदं जिता लेखितुं निष्किता इत्यर्थः: अक्षरज्ञः वर्णज्ञः तथापि मूखं पचेत इति सद्द्रोणेँति ॥

कस्य अयं कः केशः कशब्दार्थौ नप्रकाशयः । केन मस्तकेन सह सम्भूय तथा सर्वकार्येषु सक्रिडिं समादरं लङ्घवा भोजनकाले एवं हस्तौ निरस्यते दृष्टि अन्य आश्रया श्र्रयणोमँस्तककेशयोरेक छन्नतेति उभयच्छन्ना ॥

सा नामान्तरितामिश्रा वक्रोक्तिरूपयोगिनी । एवमेवतरासामप्युद्रेयः सद्दूषणकम् ॥ १२४

अत्र सद्दूषणतां घटयति—सेति ॥ सा पूर्वोक्ता सद्दूषणोक्त्या प्रहेलिका अत्र नामान्तरितामिश्रा ह्यादिदूषणदानां नानार्थंकहप्नादिति भावः, तथा सेना-शब्दस्य चमूपार्थस्य प्रसिद्धस्य वचनाद् वक्निताया: प्रहेलिकाया रूपयोगिनी तन्मिलिता ह्यर्थे: उक्तिद्विखते पद्ये प्रहेलिकाया: सद्दूषणतेति इतरासाम् अन्यास-मपि प्रहेलिकानां सद्दूषणकम् एवमेव उन्नेयः अन्वेषणीय इत्यर्थः ॥

इति शाब्दलड्‌कारः । अपार्थं व्यर्थमेकार्थं ससंशयमपक्रमम् । शब्दहीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसंधिकम् ॥ १२५

दूषणं हेतुकथनं भूषणं गुणालङ्‌कारन् निरूप्य काव्यस्य हेयत्वप्रति-त्य कथ्य शोभाकरत्वं भूषणं गुणालङ्‌कारन् निरूप्य काव्यस्य हेयत्वप्रति-त्य कथ्य शोभाकरत्वं भूषणत्वेन नितान्त्याज्यान् दश दोषानुदिराति—अपार्थमित्यादि ॥ अपार्थं निरर्थकं वच्यर्थं विरुद्धार्थम् एकार्थम् अभिन्नार्थे ससंश्रयं सन्दिग्धार्थम् अपक्रमं यथाक्रमरहितं शब्दहीनम् ऋजादिना पूर्यं, यतिभ्रष्टं विश्रेद्रहितं, भिन्नवृत्तम् असमवृत्तं

देशकालकलालोकन्यायागमविरोधि च । इति दोषा दशैवैते वद्याः काव्येषु सूरिभिः ॥ १२६

(absence of Sandhi) and impropriety in place, time, in branch of learning, in people, in nyaya or maxim and in agamas or Vedas. Thus these ten doshas (or faults) deserve to be avoided in poems by poets.

प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहानिर्दोषो न वेद्यसौ ।

विसन्धिकम् अकृतसन्धि देशादिविरोधि च काव्यं दुष्टमिल्यर्थः तस्मात् सूरिभिः विद्वद्भिः इति उत्कलप्ति एते अपार्थतादयः दश एव दोषाः काव्येषु वद्याः स्याज्याः शाब्दबोधप्रतिकूलतया प्रयोक्तुरज्ञताप्रकटनात् । उक्तं च, ‘दुष्टप्रयुक्ता पुनरोल्वं प्रयोक्तः सैव शंसती’ इति । एककारण किंदृशस्यप्रतिपादकानां श्रुतिकटुभप्रतीतीनां स्यवच्छेदः तैस्त्व अन्वयबोधाप्रतिकूल्येन नावमतं हेतुस्वरूपप्रतिपादकत्वात् । इति निष्कर्षः ॥ १२६-१२७

ननु दशैवति अवधारणमयुक्तिं प्रतिज्ञाहन्यान्यादयपि दोषत्वकतीरतात् । उक्तं च, भगवता गौतमेन, प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोध इति । यथोदाहृतं, ‘यावज्जीवमहं मौनी ब्रह्मचारी पिता मम । माता च मम बनंयासीद्-पुनरक्षर पितामह’ इति । आमहादयस्तु तथा नेक्ष्यन्निति । यथा प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्त-द्दीनं दुष्टं नेष्यत इति । तदेतत् संशयमाशङ्क्याह—प्रतिज्ञा साध्यनिदेशः; हेतुस्तर्कसाधनं दृष्टान्तः प्रसिद्धोदाहरणविन्यासः; तेषां हानिः विरोधः अभावश्च दोषः काव्यस्य हेत्वादिप्रतिपादको न वा इति संशये अथो प्रकृतोविषयो विचारः निःश्रयः एकपक्षावधारणं प्राप्यः कर्कन्धा: न्याय्यतकरवात् कठिनः वा नीरस इत्यर्थः; तस्मात् तेन विचारेण आलोढेन आस्वादितेन ज्ञातेन इत्यर्थः किं फलं न किमपि फलमस्ति इत्यर्थः । तथाहि काव्यस्य वैरस्यजनककथनं एव दोषप्रतिपादकं; स च स्वतः एव प्रतीत इति नात्र विचारप्रयासेन फलं केवलम् अतिशयत्परिहार्यं च कतिपये दर्शयन्ते प्रतिज्ञाहन्यान्यादोनाल्ल नायमतपरिहार्यं तु इष्यते अमृतज्ञातात्-

विचारः कर्कशः प्रायस्तेनालौढेन किं फलम् ॥ १२ समुदायार्थस्तु यत्तदपार्थीमिवरीष्यते । उन्मत्तमत्तबालानामुकेरतन्यत्र दृश्यति ॥ १२ समुद्रः पीयते देवैरहरहस्मि जरातुरः ।

नाम्रपि प्रसज्यसङ्क्या कविभिरवर्णिततवाल, दृष्टुभावश्र प्रसिद्धवर्णने न वै मादरति, रसज्ञानतश्र अलङ्कारस्वरूप पुव तदभावेन न काव्यरवन क्याहन्यते ? लडूकारणास्म अपि काव्यस्वश्य सवैरेवाङ्कीर्ततवाल इति घ्येयस्म । तत्र अपार्थ निस्पयति—समुदायेऽस्ति ॥ समुदायस्य वाक्यघटक समुदस्य यः षर्थः शब्दबोधेन एकतामापन्नः प्रतिपाद्यः तेन घून्यं यत् काव्यमपार्थम हति हृश्यते, तच्च उन्मत्तानां वाचुलतानां मचानां सुरापानेऽन विकृत तथा बालानां शिशूनाम् उत्केः वचनात् अन्यत्र हृष्यति, उन्मत्तादिवचने दोष दृष्यथः ॥ अपार्थोऽनम दृश्यताम्—समुद्र इति । देवैः सुरैः मेवैर्वा समुद्रः पीयते, बहं जरातुरः अक्षि, अवी जीमूतैः गार्जन्ति, पैरावणः पैरावतनामा हस्ती हरेऽपि द्रष्टव्य प्रियः । अत्र वाक्यचमत्कृत परस्पराकडूाभावेन अज्ञातस्वभावात् एकैकाक्यता नास्तीलयत: समुदा एककुपोड्यो नादि, उत्कृष्ट, ‘स्वार्थबोधसमाप्तानमआकस्मस्वलुपेक्षया । वा नामैकवाक्यस्य पुनः संहत्य जायते’ इति इदं च बहुवाक्यगतम् आपार्थतव

श्रमी गजेन्द्र जृमूता हरेःऐरावणः प्रियः ॥

troubled by old age ; these clouds are rearing; the Airavata elephant is dear to Hari (Indra).

इदं चास्यस्थितचित्तानामभिधानमनिन्दितम् । इत्थं कवि: को वा न प्रख्यातोऽनैमादिकम् ॥ १३० ॥

130. This speech is not faulty when made by those whose minds are not composed (but are agitated); in other places, which poet will employ words like these?

एकवाक्ये प्रबन्धे वा पूर्वोपरपराहतम् । विरुद्धार्थतया ड्यर्थमिति दोषेषु पठ्यते ॥ १३१ ॥

131. Where the early and the latter portion of one and the same sentence or composition destroy each other by their mutual contradictions, that is considered to be vyartham (or contrary meaning) among the doshas (or faults).

पद्गतमपि दृश्यते । यथा, वधिना सिकतित्यादौ योज्यतां नैवार्थता इति; कोऽपम् ॥ १२९ ॥

इदमिति ॥ अस्यस्थितचित्तानाम् उन्मत्तादीनाम् इदं पूर्वोक्तकम् अभिधानं, रसभ्रः पीठश्र इत्यादि वचनम् अनभिहितमेव अकथ्योक्तिः परिगृहीतं भवतीति शेषः, इततत्र अस्यस्थितचित्तादिभ्य इति शेषः उन्मत्तादीनां विना इत्यर्थे: को वा कविः पश्व-

मादिकं प्रयुञ्जीत न कोडपि कविः प्रयुञ्जीतेऽर्थः ॥ १३० ॥

न्यर्थं निःपयति—एकवाक्ये इति ॥ एकवाक्ये एकस्मिन् वाक्ये वा, प्रबन्धे महावाक्ये विरुद्धार्थतया चिपरीतार्थश्चेन यत् पूर्वोपरपराहतं पूर्वोपरयोः प्राधान्येन यदर्थं इति दोषेषु मञ्जे पठ्यते

आध्यन्तभागयोः पराहतं सङ्कतिरहितं तत् कार्यं व्यर्थम् इति गण्यते । यर्थविरोधेऽपि शाब्दबोधानन्तरं पर्यालोचनया प्रतीयते, अपार्थे तु, आकारादीनाम् अभावेन शाब्दबोध एव नाक्रीयते योग्यंवेत् ॥ १३१ ॥

जहि शत्रुबलं कुरुषुं जय विश्वम्भरामिमाम् ।

तव नैकोडपि विद्वेषा सर्वभूतानुकम्पनः ॥

To you, who are compassionate towards all living things there is not even one enemy.

व्यत्ति काचिदवस्था सा सामिषड्‌डया चेतसः ।

यस्यां भवेदभिमता विरोधार्थोऽपि भावतः ॥

even speech of contradictory meanings is considered proper.

परदाराभिलाषो मे कथमार्येषु युड्यते ।

"How does the desire for another's wife befit

अथार्तं दर्शयति—जहीति ॥ कृत्वन् सम्भं शत्रुबलं जहि नाशं, इदं विश्वम्भरां जय, सर्वभूतानुकम्पनः सचेहभूतेषु दयावत्तवस्त्र एकोडपि विद्वेषा शत्रु: न अस्तीति शेषः । अलं शत्रुशून्यस्य सम्प्रश्रुगहननं सर्वभूतानुकम्पनदक्ष पृथिवीविजयः पर्यांङ्ग्लोचनया विरुद्धतया प्रवर्तीयते ॥

कदाचिद्‌ र्यर्थताया गुणवत्त्वमपीयाह—अस्तीति ॥ सामिषड्‌डस्य वियो-

गादिदुघघटनाभिसूतस्य, 'अभिषड्‌डः पराभवे' इदंसमर्‌ । चेतसः काचित् अनिवंचा-

'अभिषड्‌डः पराभवे' इदंसमर्‌ ।

नीयां अवस्थां आस्थितं भवति, यस्यां सा विरोधार्थोऽपि आरती वाणी अभिमता भवेत् ॥

अथस्यां गुणत्वं दर्शयति—परोति ॥ आर्यस्य साधोः मे मम परदाराभिलाषः कथं युड्यते, तस्याः परनार्याः तरलं लज्जाभयजनितसम्भ्रमाद्‌

सकृद्‌ दर्शनाच्छदं कदा नु विषामि । अत्र पूर्वार्धे श्लाघ्यभावः उत्तरार्धे तु पुनः

पिबामि तरलं तस्या: कदा नु दशनच्छदम् ॥

अविशेषेण पूर्वोक्तं यदि भूयोडपि कीर्त्यते । अर्थत: शब्दतो वापि तदेकार्थ मतं यथा ॥

एकार्थ दर्शंयति—अविशेषेणेति ॥ यदि पूर्वोक्तं वच: अर्थत: शब्दत: वापि अविशेषेण अभिहिततया भूयोडपि पुन: कीर्त्यते तत् एकार्थ मतम्, एवं दोषोऽयं भथंगत: एकार्थकराद्गतत्स्वेति, तथा च अर्थस्य एकार्थस्वमिति दोष्यम् । यथोते उदाहरणप्रदर्शनार्थम् ॥

उत्कामुनमनयन्त्येते बालां तदलकाविष: । अम्भोधरोत्संगवतां गम्भोरा: स्तनयित्नव: ॥

तस्या: बालाया: अलकानामिव विशिष्टो येषां तादृशा: स्तनयित्नव: गर्ज्जनशोला: तदित्स्वन्त: सौदामिनीसहिताः गम्भोरा: एते अम्भोधरा: मेघा: उत्कां विरहे णोऽकण्ठितां बालाम् उन्मनयन्ति उन्मनसं कुर्वन्ति उद्दीपयस्वादिति भाव: । अत उत्कामन:शब्दौ अम्भोधरादि-शब्दाश्र स्वरूपाभेदेऽपि एकार्थशकस्वात् पुनरुक्तार्थ: । एवं शब्दगतमपि यथायथमूहनीयरम् ॥

अनुकम्पाद्याविशयो यदि कश्चिद् विधक्ष्यते । न दोषः पुनरुक्तौडपि प्रयुतेऽयमलङ्क्रिया ॥

अस्य प्रतिपदवाक्यार्थ—अनुकम्पेति ॥ यदि कश्चित् अनुकम्पाद्यविषयः प्रकृतत्स्येति शेषः । विधक्ष्यते वक्तुमिष्यते, तदा पुनरुक्तोऽपि न दोषः, प्रयुतेऽलङ्क्रिया अलङ्कारः काव्यशोभाधायकत्वात् । यद्युक्तं गुण इत्यधिकृत्य दर्शणकारेण, ‘कथितेन पदं पुनः । त्रिहितस्यानुवाद्यत्वे विषादे विषयेऽविषये कुषि । द्वैधेऽर्थ लादात्मपातेनुकम्पायां प्रसादने । अर्थान्तरसंकरितवाच्ये हर्षेडवधारणे’ इति । एवं चोन्मत्तायुक्तावपि पौनरुक्त्यं गुण एवेति जेधम् ॥

हन्यते सा वरारोहा स्मरेणाकाण्डवैरिणा । हन्यते चारुसर्वाङ्गी हन्यते मञ्जुभाषिणी ॥

अनुकम्पाद्यावुदाहरति—हन्यते इति ॥ सा वरारोहा अकाण्डवैरिणा स्मरण कामेन हन्यते । सा चारुसर्वाङ्गी हन्यते, सा मञ्जुभाषिणी हन्यते इति क्रियावाचकं पदं पुनः पुनरुक्तमपि प्रस्तुताया नायिकाया अनुकम्पनीयत्वादिप्रकटनात् वैचित्र्यमेव जनयतीति नात्र दोषावहम् । एवमन्य-

निणीयार्थं प्रयुक्तानि संशयं जनयन्ति चेत् ।

ससंशयं निरूपयति—निणीयार्थीति ॥ निणीयार्थं निश्चयार्थं प्रयुक्तानि, निश्शयार्थं प्रयुक्तानि संशयं जनयन्ति चेत् ।

वचांसि दोष एवासौ ससंशय इति स्मृतः ॥ मनोरथप्रियालोकरसालोलेकषणे ! सखि ! । आरात् वृत्तिरसौ माता न क्षमा दृष्टुमीदृशम् ॥ ईदृशं संशयायैव यदि वातु प्रयुज्यते ।

doubt, then it is a fault and this fault is considered Sasamsaya (or the fault of having a doubt). 140. " O, friend, whose eyes are rolling in the joyous expectation of seeing the lover of your heart, this your mother is at a great distance (is very near) and she cannot see you in this condition (and she cannot endure the sight of you in this condition.)"

वचांसि चेत् यदि संशयं जनयति संदेहयन्नित, असौ एव दोषः ससंशायः, ससंशायादोषेण हि इत्यथः ॥ ससंशयमुदाहरति—मनोरथेति ॥ हे मनोरथप्रियालोकरसालोलेकषणे ! हे वान्छिततमप्रेम्णः तस्य आलोक- दर्शानं तस्मिन् यः रसः भावेशः तेन कोले चञ्चले ईक्षणे यस्या: तत्सम्भ्रुदौ, जारदर्शननद्याप्लुतनयने ! सखि ! असौ तव माता आराद् वृत्तिः दूरवर्तिनीत्यर्थः, भतः ईदृशं तव व्यवहारं दृष्टुं न क्षमा, अथवा आराद्वृत्ति: समीपवर्तिनी अतस्तव ईदृशं दुर्य्यवहारमिल्यर्थः: दृश्टुं न क्षमा, 'आरादुर- समीपयो:' त्यमरः । अत्र प्रथमार्थे त्वं यतेच्छं चिह्नेभि द्वितीयार्थयें ईदानीम् ईदृशं कर्म मा कुरु इत्येतयोः संशयः । जारे प्रत्यनुरागिणी नायिका प्राप्त- तन्मातुसदाचारणपरिज्ञानशङ्कया सख्या उक्ति: ॥

अस्य कदाचित् गुणमहा—ईदृशामिति ॥ यदि वाचं यद्यपि ईदृशं ससंशायं वाक्यं संशयाय संशयप्रतिपादनाय एतत् प्रयुज्यते तस्य व्यवहियते, तदा असौ संशाय: भलुज्ञान पूर्व स्पात्, तत्न न दोष:, तथाच यत्र संशय एवं विवक्षितः तत्र ।

स्थादलक्ुार एतस्मै न दोषस्तत्र तथथा ॥ पश्याम्यनद्धजावड्ुर्हदि तां तामनिन्दिताम् । काले नैव कठोरेण मस्तां किं नस्वदाशया ॥

असौ गुण एव अविवक्षितस्तु दोष एवेति भावः । तत् तस्य उदाहरणं यथेति बद्धयमानसूचनार्थम् । वाचु इत्यत्र जाहु इत्यपि पाठो दृश्यते ॥

कामार्त्ता धमैवतनावेल्योनिश्रयकं वचः ।

पद्यामूति ॥ अनिन्दितां तां तव कान्तामिल्यर्थः अनज्ञेन आतुरे्ण कामपीडया इत्थर्थः लड्‌खिताम् आक्रान्ताम् अत एव कठोरेण निर्दयेन कालेन मृत्युन ग्रस्तां पद्यामि, स्वदाशया तव प्रत्याशया नः अस्माकं किं फलम्? इति अयमर्थः, श्रवया अज्ञेन आतुरेण शारीरिकपीडया न लड्‌खितेति अनज्ञातक्‌-लड्‌खिता तु कठोरेण कालेन ऋतुर्मण्डलयः प्रस्थां पिश्यामि, स्वदाशया न किम्; अपितु स्वदाशया एवेत्यर्थः । तस्या: शारीरिकी पीडा नास्ति, केवलं तदप्राप्तिजनितचिन्तादिभिरान्तरिकौष्णयस्य उद्रेकात् पीड्यते इत्यमर्थः । संशयितश्र असौ दूयाभिहितस्याद् गुण एव । प्रोभितं नायकं प्रति दूया उक्तिरियम् ॥

छन्न च अस्य गुणत्वमुपपादयति—कामार्तेति ॥ दूती युवानम् आाहृली-

युवानमाकुलीर्त्तुमिति दूत्याह नर्मणा ॥ १४३ ॥

कतुं नायिकासमीपगमनाय उत्सुकं कतुं नर्मणा भज्या कामातां वर्मतसा वाः दृष्ट्या अनिश्रयकरं सन्देहसङ्कुलम् इति वचः आह ॥

उद्देशानुगुणोऽर्थानामनूरेशो न चेत् कृतः । अपक्रमाभिधानं तं दोषमाचक्षते बुधाः ॥ १४४ ॥

अपक्रमं निरूपयति—उद्देशेति ॥ अर्थानाम् उद्देशानुगुणः उद्देशप्रतिज्ञा तस्य अनुगुणः अनुकूलः अनु पश्चात् उद्देशः उपन्यासः चेत् यदिन कृत;, तदा तम् अपक्रमः अभिधानं यस्त तथोक्तं क्रमलङ्घनात् अपक्रमाख्यं दोषं बुधाः आचक्षते इत्यर्थः । तथा च, यथाक्रममुपन्यास एष गुणः; तल्लङ्घनन्तु दोष एवेति भावः ॥

स्थितिनिर्माणसंहारहेतवो जगतांममी । शम्भुनारायणब्रह्मोज्जयोनयः पालयन्तु वः ॥ १४५ ॥

अपक्रमं दर्शयति—स्थितीति ॥ जगतां स्थितिः पालनं निर्माणं सृष्टिः संहारः ध्वंसः तेषां हेतवः कर्तारः अभ्मी शम्भुनारायणब्रह्मोज्जयोनयः शिवविष्णु-ब्रह्माणः च युष्मानू पालयन्तु । अत्र प्रथमोदितानां स्थितिनिर्माणसंहाराणां यथाक्रममन्वये कर्तव्ये नारायणब्रह्मोज्जयोनिसम्भव इति वक्तुमुचितं, परन्तु तद्विपरीतमुक्तमिति अपक्रमता ॥

यत्नः सम्बन्धविज्ञानहेतुकोडपि छुतो यदि़ । क्रमलङ्घनमप्याहुः सूरयो नैव दूषणम् ॥

अथवा दोषत्वमपि कचिदस्याह—यत्न इति ॥ यदि सम्बन्धस्य अथव- यस्य विज्ञानं विशेषेणावबोध एव हेतुर्यस्य सः, यत्नः विशिष्टसम्बन्धबोधायैव तादृशक्रमलङ्घनप्रयासो हेत्यर्थः छुतः कविनेतिं शेषः, तदा सूरयः विद्वांसः क्रमलङ्घनमपि दूषणं दोषावहं नैव आहुः ॥

बन्धुत्यागस्तनुत्यागो देशत्याग इति त्रिषु । स्वाधीनतावशात्केशां मध्यमः क्षणिकद्वयः ॥

अतदोषत्वं दर्शयति—बन्धुत्याग इति ॥ बन्धुत्यागः तनुत्यागः देश- त्यागः इति त्रिषु विषयेषु मध्ये स्वाधीनतौ च बन्धुत्यागदेशत्यागौ भ्यातता: दीर्घौ द्वेषा: तयोः, मध्यमस्तनुत्यागस्तु क्षणिकद्वयः क्षणमात्रकेरौकर हेत्यर्थः । अथ यथाक्रममुदिष्टोऽपि बन्धुत्यागादिषु अन्यतरस्यैव आधीनतयारच अन्वयेया- वाद मध्यमलङ्घनं न दोषाय हेत्यकेघेयम् ॥

शब्दहीनं निरूपपत्तिं शब्दहीनं च लक्षयेत् ।

उदाहरणं तथा लक्षणस्य नियामकस्य सूत्रादेः पद्यति: नियमः यत्न तादृश- अपाणितानुशासन इत्यर्थः, पद्दानां पदयोः पदस्य वा प्रयोगः अशिष्टानाम् अज्ञ

पदप्रयोगोऽशिष्टेऽपि शिष्टेऽपि न दुष्यति ॥

अवते भवते बाहुर्महीमर्णवशकरिम् । महाराजन्निजिज्ञासा, नास्तीयासां गिरां रसः ॥ १४९ ॥

शब्दहीनमुदाहरति—अवते इति ॥ हे महाराजन्! भवते भवतः बहुः अर्णवः शकरः मेखला यस्या: तां ससागरामिल्यर्थः; 'शकरी कुनदसो भेदे नदीमेखलयोः अपि' इति मेदिनी । महोभ् अवते पालयति । अत्र अजिज्ञासा संशयाभावात् जिज्ञासा न विद्यते सत्यमेवतदित्यर्थः, आसां किरां वाचां रसः माधुर्यादिगुणः आस्वादः नास्ति । अत्र अवते इत्यादि मन्त्रपदं, भवते इति पथ्ये स्थाने चतुर्थी, महाराजेत्यन्न महाराज्ञिति कर्मधारयः अनुशासनविरुद्धः अदृष्टैश्वर्यनयस्त् ॥ १४९ ॥

दक्षिणाद्रेरुपसरन् मारुतश्चूतपादपान् । कुरुते ललिताधूतप्रवालाड्कुरशोभिनः ॥ १५० ॥

अदृष्टिं शब्दहीनं दर्शयति—दक्षिणाद्रेरित्यादि ॥ दक्षिणाद्रेः मलयपवंतस्य उपसरन् मलयाचलं गच्छन् मारुतः चूतपादपान् ततस्तान् आप्नुत्रनु ललितं सुन्दरं यथा तथा आधूताः ये प्रवालाः नवपल्लवाः अङ्कुराश्र तैः ललिताधूतप्रवालाड्कुरशोभिनः ॥

नाम हृष्ट: अनवबोधविजृम्भित इत्यर्थः; अतएव शब्दहीनं शब्देन अनुशासनश्रवेण हीनं तदाख्यदोषवानिल्यर्थः पदप्रयोगस्य कृताभिहितस्वाद् दृश्यपरत्वमिति प्रयुक्तं पदमितिकर्तव्यं तेन च शब्दहीनमिल्यस्य अन्ययः कर्तव्य इत्यवश्यं शिष्टेऽपि शिष्टैः साभिप्रायं बहुधा रिष्टः व्यवहतस्तु न दुष्यति न दोषमावहति ॥

इत्यादिशास्त्रमाहात्म्यदर्शनेनालसचेतसाम् । अपभाषणवद् भाति न च सौभाग्यमुद्वजति ॥

इत्यादि वाक्यं शास्त्रस्य अनुशासनस्य यत् माहात्म्यं तस्य दर्शने अलसं चेतो येषां तथाभूतानां विदुषां । इत्यर्थः अपभाषणवत्त्वत् अपकान्दवत् भाति न तु अपशब्दरहेपेण इत्यर्थः । अर्थ भावः करर्णे द्वितीयेत्यनुसारेण दक्षिणकर्णे रिलीयन्त्र द्वितीयोया भवितुमर्हत्येव परं तत्र विद्वाय सम्वन्धविवक्षया षष्ठीविधानेऽपि न दोषः । उत्कटत्न अविवक्षिते कर्मणदौ सम्वन्धविवक्षया षष्ठीति । द्वितीयाया अभावेऽपि श्रोत्रुं न वैरस्योदय इत्याह—न चेति । सौभाग्यं लाक्षिलिक्य न च उज्ज्वलति न त्यजति, तथाच इहैवरसख्यले श्रोतृविरागे दोषपुबोधेति भावः । पदैरपत्नपदैःकल्पनापूर्वतनसूक्ततद्विरोधिरोचयोर्योऽपानिद्रम् । दक्षिणाद्रेर्विपक्षः निलीय स दक्षिणाद्रे म्लयाच्छलात् उपसर्पन् आगच्छछ्रियर्थकरवेन कश्चित् पर्यन्तुयोग इति बोधयम्॥

लोकेषु नियतस्थानं पदक्चेदं यत्नि विग्रहः । तदपेतं यतिभ्रष्टं श्रवणोद्वेजनं यथा ॥

यतिं तदुप्रेक्ष्य निरूपयति—श्लोकेपविचिते ॥ श्लोकेपु पद्येपु न तु गद्येपु नियतं छन्दःशास्त्रैलैः निरुपितं स्थानं यस्य तादृशं पदस्थ छेदं विरतिं याति विदुर्जानन्ति बुधाः । इति श्लोकः, पदाम्ते जिहे्टविश्रामस्य स्थानं कविमिरुच्यते । तदपेतंत तस्या विच्युतं यतिभ्रष्टं श्रवणयोः उद्देजनम् असुखजनकम् इत्यर्थः ॥

कीणां सङ्कीटविविमयमादित्यवन्द्यो नरेन्द्रः । पश्यत्य क्रिष्टरसमिह शिष्टेरमेत्यादि दुष्टम् । कार्यकार्याण्ययमविकळान्‍यागमेनैव पश्यन् । वहीयसीवृत्ति नृप इत्योक्तिर्नैव प्रयोगः ॥ १५३

कीणां सङ्कीट विधिमयमादित्यवन्द्यो नरेन्द्रः पश्यत्य क्रिष्टरसमिह शिष्टरमा such are faults. कार्यकार्याण्ययमविकळान्‍यागमेनैव पश्यन् वहीयसीवृत्ति नृप such prayoga occurs. . (In this verse which is in the mandakranta metre there should be pause after the fourth, sixth and seventh letters; such pauses do not occur in the first two lines of this verse although such pauses.do occur in the other two lines; yet literary usage exists sanctioning them).

लुप्ते पदान्ते शिष्टस्य पदत्वं निश्र्चितं यथा ।

Just as when the final letter of a word is lost by elision the remaining letters certainly constitute that

स्रीणामिति ॥ अयम् आदित्यवन्द्यः सूर्यवंशीयो नरेन्द्रः शिष्टैः सज्जनैः भमा सह षकृष्टा: पूर्णा रसाः आस्वादः यस्य तादृशं 'कीणां सङ्कीटविविधि पश्यति ' इत्यादि एवंसादिकं पदं दूष्यं यतिभ्रशष्टस्स्वादानादरणीयमिलर्यैः । तथाहि, षसदसाक्षरे मन्दाक्रान्तारूपे चतुर्थषष्ठससमेषु यतिनिवेशनोचिता । तथाचोक्तं; 'मन्दाक्रान्ताम्बुधिरसनगैमोंभनौ तौ गयुरममि ' ति । अत्र तु चतुर्थादिवर्णानां पदान्तर्गतस्वान् यतिभ्रष्टता । अस्य च कविचिदोषशरवाह--कार्यंन्ति । यं नृप: आगमनेवै नोचिन्तयेत्कौतु न तु स्वेच्छाचारितयेन्ति भवत्। कार्यकार्याणी कर्तव्या--

कर्तंव्याणि अविकल्पानि अध्याहृतानि पश्यन् वहीयां वहति इति एवं प्रयोगश्र अस्क्षि अदुष्टवेन वतंत इत्यर्थैः पदमध्ये स्वरसनिधिश्रयणे यतिभ्रंशस्य अद्दोषत्वकीर्तनात् । यदुक्तं, 'पदान्ते सा शोभां व्रजति पदमध्ये त्यजति च । पुनःस्थैवासौ स्वरविहितसनिधः श्रयति ताम् । यथा कृष्णः पुष्णात्यतुलमहिमा माँ करुणये'ति ॥

उक्तविधं यतिभ्रंशस्य दोषत्वमदोषत्वञ्ञ प्रतिपादयति—लुप्ते इति ॥ लुप्ते लुसविभक्तौ पदान्ते शिष्टस्य अवशिष्टस्य पदांशस्य यथा पदत्वं निश्र्चितं

तथा सन्धिविकारान्तं पदमेवति वर्ण्यते ॥

तथापि कटु वर्णो नां कवयो न प्रयुञ्जते ।

Even if it is thus correct, poets do not use harsh letters such as, ध्वजिनी तस्य राज्ञः केतूदस्तजलदेयदः ।

ध्वजिनी तस्य राज्ञः केतूदस्तजलदेयदः ॥

वर्णानां न्यूनताधिक्यं गुरु लघुद्वयस्थैति ।

Where too many or too few letters are used and where the guru and laghu letters are not found in their proper places, then it is Bhinna-vritta (or metrical defect).

तत्र तादृश्रवृत्तं स्यादेष दोषः सुनिन्दितः ॥

This Fault is much condemned.

सिद्धान्ततं, सन्धिः स्वरदयसम्बेलनं तत्कृता विकारः वर्णान्तरोत्पत्तिलुपः

अन्ते यस्य तादृशां पदमेव पदमध्येपीलर्यर्थः, अन्त एवकारोडप्यर्थे ।

पदान्ते इति वर्ण्यते कविमिरुच्यते ।

एतदुकमेव प्राक्, एनदैपरिले दोष एव, यथा ख्रीणामित्यादि ॥

स्वरसन्धौ श्रयणेऽपि दोषं कचिद् दर्शयति—तथेति ॥

तथापि स्वरसंनिध्रयणेऽपि कवयः करणानां कडंकं श्रोतृसुखकरं तस्य राज्ञः स्वजा; तैः उदस्ता उत्कर्षिता: जलदा मेघा यथा तादृशी इत्यदः एवमिदं पदं न प्रयुज्यते न यथवरान्ते, तथाच स्वरसन्धिश्रयणेऽपि श्रोतृकडंकथातिश्रेणी दोष ऐक्यात

भावः ॥

मिश्रवृत्तं निर्दिशति—वर्णानामिति ॥

यत्र पचे वर्णानां वर्णस्य वर्णयोः वर्णानां वेल्यर्थः न्यूनता आधिक्यं च तथा गुरुणां लघुतादृक्

अयथास्थितिः अनियमेन विन्यासः, तत्र पद्ये सत् मिश्रावृत्तं मिलितं भृशं वृत्तं छन्दः

भावः ॥

इन्दुपादा: शिशिरा: स्पृशान्तीत्यूर्णवणंता ।

सहकारस्य किसलयान्यााद्र्णीति ऽधिकाक्षरम् । ॥ १५७

157. इन्दुपादा: शिशिरा:, स्पृशान्ति is (an example of) Unavarnata (or use of too fèw letters); and सहकारस्य किसलयान्यााद्र्णि is (an example of) Adhikaksharàm (or use of too many letters).

कामेन बाणा निशिता विमुक्ता मृगेक्षणास्खिलयथागुरुत्वम् ।

158. कामेन बाणा: निशिताविमुक्ता, मृगेक्षणासु (Here the word Kamena has ka guru instead of the laghu which the metre Upendravajra requires); and this is (an example of) Ayathagurutvam (or having a guru letter in an improper place.)

स्मरस्य बाणा निशिता: पतन्ति वामेक्षणास्विलयथालगुत्वम् ॥

स्मरस्य बाणा: निशिताः, पतन्ति, वामेक्षणासु (Here the word Smarasya has sma laghu) instead of guru which the metre Indravajra requires this is (an example of) laghu at the improper place.

छन्दोभङ्ग इत्यर्थे: स्वात्, पृथग छन्दोभङ्गाख्य: दोष: सुनिन्दित: कवयितुरिच्छन्दो-

नभिज्जतया उपहासास्पदस्वजननादिति भाव: ॥

न्यूनताधिक्ये उदाहरति—इन्दुपादा इति ॥ इन्दोश्चन्द्रदस्य पादा

किरणा: शिशिरा शीतला: स्पृशान्ति, इत्यत्र ऊणवर्णता प्रथमे पादे षडक्षरे

वक्खुडे सप्ताक्षराणीति एको वर्ण: न्यून इत्यर्थ: । सहकारस्य आम्रस्य किसलयादि

आद्र्णि, इति अव्यापि तृतीये पादे षडक्षरे वक्खुडे नवाक्षराणीति एको वर्णो-

धिक इत्यर्थ: ॥

गुरुलघ्वयथास्थितिमुदाहरति—कामेनेति ॥ कामेन मृगेक्षणासु निशिता

बाणा विमुक्ता: हृत्यन्न अयथागुरुत्वम् । तथाच, छत्र पूर्वोर्ध्व उपेन्द्रवज्रावृत्तम्

'उपेन्द्रवक्त्रा जतजास्ततो गावि'ति लक्षणात् । तत्स्थ जगणे प्रथमं निवेश्ये का

हृति गुरु-वर्णों निवेशित: जगणश्र जो गुरुमध्यगत इत्युक्तवात् आघन्तौ लघू

मध्ये-वर्णों गुरुरित्येवं वर्णत्रयात्मक हृति बोध्यम् । तथा, स्मरस्य निशिता बाणा

न संहितां विवक्षामीलसन्धानं पदेऽपु यत् । तद्विसन्धीति निर्दिष्टं न प्रगृदादिहेतुकम् ॥

विसन्धिकं निर्देशात्—नेति ॥ संहितां वर्णयोग्मिलनरूपां सन्धिं न विवक्षामि वक्तुमिच्छामि इति अभिप्रेतं न प्रगृह्यादिहेतुकं विनेय्यर्थ पदेऽपु यत् असन्धानं असंयोजनं सन्ध्यभावं इत्यर्थः तत् विसमिध विसन्ध्यादिक्य दोष इत्यर्थः प्रगृह्यं नाम सन्धिसूत्रेण यत्र सन्धिर्निषिद्धः । तथथा, अमो ईश इत्यादि ॥

मन्दानिलेन चलता अङ्गना गण्डमण्डने । छुत्सुमुद्रेन्दि धर्माम्भो नभस्यस्मदुपज्यपि ॥

विसन्धिदोषमुदाहरति— मन्दानिलेन॑ति ॥ नभसि आकारोे चलत मन्दानिलेन अङ्गनाया: गण्डमण्डले कपोलदेशे अस्पदुपुषि अस्माकं शरीरेऽपि उद्धेन्दि धर्माम्भः स्वेदजलं भुसम् अपनीतम् । छत्र चलता द्वीर्याकारस्य अङ्गने सक्कारण सद्द द्वर्घत्वविधायकसूत्रे सलपि सन्धिनं कृत दृष्टि ॥

मानेष्ये इह श्रीयेंते क्षोणां हिमकृतौ प्रिये । आसु रात्रिष्विवति प्राज्ञेराज्ञातं व्यवस्तमीदृशम् ॥

प्रकृत्यादिहेतुकं दर्शयति—मानेष्ये इति ॥ इह हिमकृतौ हेमन्ते आसु रात्रिषु हेमन्तनिशासु इत्यर्थः: प्रिये प्रणर्थिनि क्षोणां मानेष्ये मानः प्रणयकोप: दृश्यो नायिकामात्राश्रितनितः कोपविशेषज्ञः श्रीयेंते श्रियं अवतः नॄप्तत इत्यर्थः: इत्यन्न इहदृशां व्यवस्तं सन्ध्यभावः प्राज्ञैः सूत्रकृकृद्भिः पणिडतैः आक्रान्तं कर्थितम् । तथाच, मानेष्ये इह इति ख्वप्नेऽसौख्ये इति -सूत्रेण द्विचचननिष्प्रकृत्य आकारस्य सनिर्धर्निच्छः; तथा हिमकृतौ इत्यत्र ऋतयक इति सूत्रेण ऋकारे परे आकारस्य सविकल्पेन सनिर्धर्निच्छ इति बोध्यम्॥

नेशोद्द्रवनराष्ट्रादि: कालोरात्रिनिदर्शन: । नृखगीतमभृतय: कला कामार्थसंश्रया: ॥

अथ देशादीनं निरूप्य तद्विरोधं निर्दिशति—देशो इति ॥ अद्रिः पर्वतः वनं राष्ट्रं राज्यम् इत्यमादिदेशः; रात्रिदिवा ऋतवश्र काळः बहुवचनात् मासवरादीनां ग्रहणम् । कामार्थसंश्रया: कामश्र अर्थश्र तौ संश्रयौ येभां तथोक्ता: कला: अर्थसाधकाश्र नृखगीतमभृतय:प्रभृतितिकान्देन वादित्रादिपरिग्रहः वचु:षष्टिपकारा: तन्नोक्ता: कला: ॥

१६१ मानेष्ये इह श्रीयेंते क्षोणां हिमकृतौ प्रिये, आसु रात्रिषु । Such a passage is Vyasta or nonsandhi approved by the wise (although the wods manershye and Iha are not joined together).

१६२ Propriety accepted by the people about countries, mountains, forests, states (Rashtras), etc. time, day and night and the seasons and the arts promoting love and wealth, such as dance and music, and the actions of plant and animal life, nyaya or logic which is based

चराचराणां भूतानां प्रवृत्तिळोंक मंडितां । हेतुविद्यातमको न्यायः सस्मृतिः श्रुतिरागमः ॥

चराचरौति ॥ चराचराणां जङ्गमस्थावराणां भूतानां प्रबृत्तिः: वार्तां लोकेर्ज्जिता लोक इति संज्ञा जाता अश्या इति अश्या जातार्थं इतप्रत्ययः । लोक शब्दप्रतिपाद्या; न्यायः हेतुविद्यातमकः हेतुः कारणं तद्वदिता या विद्या युक्तिमूलकशाब्दमिल्यर्थः तदात्मको तन्मय इत्यर्थः तथा सस्मृतिः स्मृतिः वेदार्थस्मरणजन्यपमू ऋषिवाक्यं तर्षदिता मन्वादिसंदहितासहितं इत्यर्थः श्रुतिवेंदः आगमः आगमसंबदवाच्य इत्यर्थः ॥

तेषु तेष्वयथा रूढं यदि किञ्चित् प्रवर्त्तते । कवे: प्रमादादेशादीव रोध्योयेतदुच्यते ॥

तोषिवात ॥ तेषु तेषु उक्तेषु देशादिषु अन्यथा रूढम् अप्रसिद्धं किञ्चित् यदि कवे: प्रमादात् अनवधानात् प्रवर्त्तते उपन्यासयते तदा पतत् देशादिविरोधितदाक्ष्यदोषवदेत्यर्थः इति उच्यते ॥

कर्पूरपादपामर्षसुरभिमलयायानिलः । कलिङ्कवनसम्भूता मृगप्राया मतङ्गजा: ॥

देशाविरोधमुदाहरात—कर्पूरात ॥ मलयायानिलः कर्पूरपादपानाम् आसङ्ग सरपकेण सुरभिः सुगन्धिः, तथा कलिङ्कवनसम्भूता मतङ्गजा हस्तिनः मृगप्राया: मृगवत् अतिशुद्धा इत्यर्थः: अन्र मृगदृशौ वपूंरुपादपानां लोपपत्ति:, चीनादिदेशे पर्व तदृश्पात्तिरिति तथा कलिङ्कवने मतङ्जानां सम्भवो न प्रसिद्ध इत्युबयत्र मलयपरवंत: तथा कलिङ्कवनरुपो देशाविरोध: ॥

on a knowledge of reason, srutis and agamas along with smriti, in all these things where an incorrect statement is made by a poet out of carelessness, then it is called the Fault of Desadi-virodhi (or impropriety in place etc.)

165. The malaya breeze is fragrant by its contact with camphor trees; the elephants born in the forests of Kalinga resemble the antelopes (in size).

चोला: कालागुरुंड्यामकावेरीतीरभूमय: । इति देशविरोधिन्या वाच: प्रस्थानमीदृशम् ॥

चोला इति । चोला: कण्ठान्तर्गतदेशमेदा: कालागुरुभि: इ्यामां: कावेरीनद्या: तीरभूमय: येषु तथोक्ता: अन्न कावेरीतौरे कालागुरवो न जायन्ते इति राष्ट्रोपो देशविरोध: । देशविरोधिन्या: वाच: इति ईदृशम् उत्करूपं प्रस्थानं नियम इत्यर्थ: ॥

पद्मिनी नक्कमुद्रिद्रा र्कुटरव्याद्ध कुमुद्वती । मधुरितकुल्लनिचुलो निदाघो मेघदुर्दिन: ॥ श्रद्धयेत्सौगिरो वर्षा: शरदो मत्तवारिण: ॥

कालविरोधं दर्शयति—पद्मिनीति । पद्मिनी नक्तं रात्रौ उद्भिद्रा विकसित- सिता हृति दिवस एव पद्मिन्या विकारस्य प्रसिद्धे: रात्रावृति कालविरोध: कुमुद्वती अद्भि: र्फुरति इति रात्रावेव कुमुदिन्या विकारस्य प्रसिद्धे: अद्भि: इति कालविरोध: । मधु: वसन्त: उत्फुल्ला: निचुला यत्र तथोक्त:; अत्र निचुलानां प्रावृष्येव विकारस्य प्रसिद्धे मधुरिति कालविरोध: निदाघ: प्रीष्म: मेघेन दुर्दिनं यत्र तथोक्त: अत्र दिनदौर्नि मत्तवारिण: यासु ता:, अत्र शरत्स्वेव हंसानां गिर: यासु ता: अत्र वर्षास्विति कालविरोध:॥

हेमन्तो निर्मलादित्यः शिशिरः श्लाघ्यचन्दनः ॥

इति इयं दृष्टिः उक्तप्रकारा कालविरोधस्य गति: नियम: दर्शिता, इदानीं कला विरोधस्य मार्ग: नियम: मनागू हृदयं यथा तथा उद्दिश्यते येथेति उदाहरणार्थम् ॥

इति कालविरोधस्य दर्शिता गतिरिहेशी । मार्गः कलाविरोधस्य मनागुहृदयते यथा ॥

वीरशृङ्गारयोर्मावौ स्थायिनौ क्रोधविस्मयौ ।

वीररसस्य उत्साहः स्थायिभावस्तेन कध्यते, क्रोध: शृङ्गारस्य रति: स्थायिभावस्तेन निर्दिष्टे तद्विरोधो दोष एवेति भावः । स्थायिभाववश्र्‌ दर्पणकारेणोक्तः, यथा, ‘अविरुद्धा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आस्वादाच्चुरकन्दोदसौ भावः स्थायित्वमाप्नुयुः’ इति रसालस्यः ।

वर्षास्वव मधूराणां मत्तताया: प्रसिद्धेः शरद इति कालविरोधः । हेमन्तः निर्मल आदित्यो यत्र तथा भूतः, अत्र हेमन्ते श्रादित्यस्य हिमार्ततया अत् निर्मलत्वम् अप्रसिद्धम् इति कालविरोधः, तथा च शिशिरः, शीतत्वं श्लाध्यम् आदरणीयं चन्दनं यत्र श्लाघ्यत्वम् अप्रसिद्धम् इति च कालविरोधः ॥

कालविरोधमुपसंहृत्य कलाविरोधं दर्शयितुमहद्—इतीति ॥

पूर्णंसमस्वरमोडयं भिन्नमार्गे: प्रवर्त्तते ii। इत्थं कलाचतुः षट्त्रिविरोधः साधु नीयतेम्‌ । तस्मा! कलापरिच्छेदे रूपमात्रंविमंविषयतिस्‌ ॥

bhinnamarga (where one or more of the seven fundamental notes are wanting) consists of all the seven svaras (fundamental notes). 171. Thus let the reader bring out for himself good examples of impropriety in all the sixty-four kalas (or branches of Arts); their varied forms will be made obvious in kala-parichchheda (or the Section on the Kalas).

परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते इति च । क्रोधविस्मयौ च तेनैवोकौ यथा प्रतिकूलेऽपु तैक्ष्ण्यस्य 'अवबोधः क्रोधः इष्यते । तथा 'विविघेषु पदाथेषु लोकसीमातिवर्त्तिषु । विरूपारश्रेतसो यस्तु स विषय उदाहृतः' इति, रसविवेकस्य भरतादिभि: नाट्यशास्त्रे च कृतत्वात् नाऽयथाकलाविरोधोऽयम्‌ इति बोध्यम्‌। गीततूपकलाविरोधमा‌ह— पूर्णेति । पूर्णः सम्यक्पयुक्तःःससस्वराः निषादादयः यत्र तथोकः सङ्गीतविधिरिति शेषः 'निषादैर्मगान्धारषड्जमध्यमगैवता' इति पञ्चममश्रेष्ट्यमो गीत तन्त्रोऽण्ठोदिथता' इत्यमरः । भिन्नमार्गे: भिन्नः तत्कालानुनिधित्त्व स्वरसंयोजितः मार्गः प्रयोगनियमः यस्य तादृशः सन्‌ प्रवर्त्तते प्रचलति भत्सकदैपरौद्रयां दोषौ एवैति फलितार्थः उक्तस्त्‌ भरतेन 'प्रभाते सुरतो नित्यः ऋतु‌षभः पञ्चमोऽपि च । पञ्चमस्य विशेषोऽयं कथितः पूर्वसूरिभिः । प्रातः प्रगातो जन्तुःशशोनख्य विपर्ययेणू' हीनते ॥

साधु यथा तथा नीयतां यथा नाट्यगोतरूपयोः कलयोर्विरोधः प्रदर्शितः तथा तत्त्वदुहारणेपु अन्यासामपि कलानां विरोधः दर्शयितुमर्थः, कलापरिच्छेदे तदाख्यप्रस्ते तथा: कलाया: रूपम्‌ आविमंविषयतिस्‌, प्रकार्दश्यति, अनन्तं तदाख्यंप्रन्थं करिष्यामि तत्तैव तासां विशेषो दृश्यत इति भावः ॥

इत्थमिति॥ इहस्थम्‌ अनेन प्रकारेण कलानां चतुःषष्टिः तस्याः विरोधः साधु यथा तथा नीयतां यथा नाट्यगोतरूपयोः कलयोविरोधः प्रदर्शितः तथा तत्त्वदुहारणेपु अन्यासामपि कलानां विरोधः दर्शयितामिल्यर्थः, कलापरिच्छेदे तदाख्यप्रन्थे तथा: कलाया: रूपम्‌ आविमंविषयतिस्‌, प्रकार्दश्यति, अनन्तं तदाख्यंप्रन्थं करिष्यामि तत्तैव तासां विशेषो दृश्यत इति भावः ॥

आधूतकेसरो हस्ती तीक्षणशृङ्गस्तुरङ्गमः । गुरुस्सारोऽपमेरण्डो निःसारः खदिरद्रुमः ॥

अयं हस्ती आधूतः केसरः यस्याऽस्ति सः । अयम् आाधूतकेसरः हस्ती । आधूतकेसरो हस्ती । तादृशः । अयञ्च तीक्षणशृङ्गः यस्याऽस्ति सः । तीक्षणशृङ्गः । तुरङ्गमः अश्वः । तीक्षणे शृङ्गे यस्मिन् तादृशः । पुरण्डः तदाख्यवृक्षः । गुरुस्सारो यस्याऽस्ति सः । गुरुस्सारः । यथा तथा भूतः । खदिरद्रुमः । नास्ति सारो यस्मिन् तादृशः । हस्तिनः सकेशरत्वञ्च तुरङ्गमस्य तीक्षणशृङ्गत्वञ्च पुरण्डस्य सारवत्त्वं तथा खदिरतरस्य निःसारत्वं लोकविरुद्धम् ।

इति लौकिक पवायं विरोधः सुवर्गहिंतः । विरोधो हेतुवियासु न्यायाख्यामु निदर्शयते ॥

इति उक्तरूपः । लौकिकः । लोकप्रसिद्धः पव अयं विरोधः । सर्वैः विद्वद्भिः गर्हितः । निन्दितः । तथाऽपि च देहादिविरोधापेक्षया लोकविरुद्धोपन्यासः प्रयोक्तॄणिन्तरां हृश्यायेतेऽर्थः । सम्प्रति न्यायाख्यामु न्यायानुश्रिषु हेतुवियासु विरोधः निदर्श्यते ।

सत्यमेवाह सुगतः संस्कारानविनश्वरान् ।

सुगतः बुद्धः संस्कारान् ज्ञानविशेषान् अविनश्वरान् चिरस्थायिनः । सत्यमेव आह । तथाहि तमेवाहं जानोहि सा पञ्चभूताऽचकोराक्षी अध्यापि मे हृदि स्थितैव । स्मरणविषयो भवतीर्थः । स्मृति प्रति संस्कारस्य हेतुत्वात् । तस्य चाविनश्वरत्वात् । चेतिः

तथाहि सा चकोराक्षी स्थितैवाध्यापि मे हृदि ॥ १७४

कापिलैरसतामेव हृद्यन्ते यस्माद्सामभिरुद्भ्रुतः । स्थान एवोपवण्यैते गतीन्यायविरोधस्य सैषा सर्वत्र हृद्यते ॥ १७५

भावः । पदार्थसात्रस्य क्षणभङ्गुरत्वामिति वादिनान्तु तेवां सौगतानां मतविरुद्धमेतदिति हेतुवियाविरोधः । सांख्यदर्शनुरूपनन्यायविरोधं दर्शयति—कापिलैरिति ॥ कापिलैः कपिलमतानुसारिभिः सांख्यविद्विः असदुद्भूति: असतामनित्यानां दुष्टानाञ्च, उद्भुतिः उद्भवः स्थान एव युक्त्यमेव उपवण्यैते, यस्मात् अस्माभिः असतामेव दुष्टानामेव उद्भवा हृद्यन्ते प्रायेण दुर्जनैः एव जायन्ते न तु साधव इति भावः अयं भावः कापिलाजुसारिणः सतः सदेव जायते नासदिति मन्यन्ते तथाचोक्तम् । असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् । शक्यस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च कार्य-कारणभावाच्च ॥१७५॥

अथागमविरोधस्य प्रस्थानुपदिश्यते ॥ १७६

न्यायविरोधमुपसंहरति—गतीति ॥ सा एवं प्रकारा न्यायविरोधघस्य गतिः सर्वत्र वैशेषिकादिष्वपि हृद्यते ऽथ इदानीन्त् आगमविरोधस्य प्रस्थानुपदिश्यते ॥ १७६

धनाहिताग्न्योडप्येते जातपुत्रा वितन्वते । विप्रा वैश्वानरीमिश्रितमकृच्छ्रचारभूषणाः ॥

श्रुतिविरोधं दर्शोयति—अनेति ॥ एते शठकृष्ठाचारभूषणाः अक्षुण्णसच्चारसमन्विताः जातपुत्राः विप्राः अनाहिताग्न्यः श्रकृताग्न्याधाना: अपि वैश्वानरीं दृष्टि यां वितन्वते कुर्वन्ति । अत्र च श्रुतौ कृताग्न्याधानेरेव वैश्वानरेष्टिकारप्रतिपादनात् अनाहिताग्नीनां तद्वर्णनं श्रुतिविरुद्धम् ॥

असावनुपनीतोडपि वेदान् अधिजगे गुरोः । स्वभावशुद्धः स्फटिको न संस्कारमपेक्षते ॥

स्मृतिविरोधं दर्शयति—अनुपनीति ॥ असौ अपि जन्तुः अनुपनीतः सक्तोः अपि गुरोः सकाशात् वेदान् अधिजगे अधीतवान् । तथाहि स्वभावेन प्रकृत्या एव शुद्धः निर्मलः स्फटिकः संस्कारं शुद्धिं न अपेक्षते । अत्र अनुपनीतस्य वेदाध्ययनं स्मृतिविरुद्धम् उक्तं च मनुना ‘नाभिय्याहारयेद् वेदान् स्वधानियमनादते । शूद्रो हि समश्रावद् यादव वेदे न जायते’ इति ॥

विरोधः सकलोडड्येष कदाचित् कविकौशलात् । उत्क्रम्य दोषगणनां गुणवीर्थीं विगाहते ॥

उक्तदोषस्य कदाचिद् गुणत्वमप्याह—विरोध इति ॥ एषः उत्करूपः: सकलः समग्रः अपि विरोधः 'कवे: कौशलात् वर्णनाचातुर्येण कदाचित् दोषगण-नाम् उत्क्रम्य विद्हाय गुणवीर्थीं गुणश्रेणीं विगाहते गुणत्वेन गणनीयो-भवतीर्थः ॥

तस्य राज्ञः प्रभावेण तदुद्यानानि जज्ञिरे । आद्रां सकपुष्पालानामास्पदं सुरशाखिनाम् ॥

तत्र देशविरोधस्य गुणत्वं दर्शयति—तस्येति ॥ तस्य राज्ञः प्रभावेण-महित्रा तदुद्यानानि उद्यानानि आद्रांणि नवानी इत्यर्थः अंशुकानि वल्काणि प्रवालानि येषां तेवां सुरशाखिनां देवतरुणाम् आस्पदं स्थानं जज्ञिरे । वर्णतोऽपि वर्णनीयस्य राज्ञः मानवोद्यानेषु सुरशाखिसमभवो देशविरुद्धतथा वर्णनोदपि वर्णतेीयस्य राज्ञः प्रभावातिशयं द्योतयतीति चमत्कारदायि अस्ति तद् गुणत्वमापद्यते इति फलितार्थः ॥

राज्ञां विनाशपिशुनश्रचार खरमारुतः ।

कालविरोधस्य कदाचिद् गुणत्वमुदाहरति—राज्ञामिति ॥ राज्ञां प्रतिपक्ष-भूपानां विनाशपिशुनः विनाशसूचकः 'पिशुनौ बलसूचका' विल्यमरः

घुमवन् करम्भरजसा सह समच्छोदोद्रमान् ॥ दोलाभिमेरणप्रस्तवधूजनमुखोद्रतम् । कामिनां लयवैषम्यं नेयं रागवर्धनं ॥

खरमारुत: प्रचण्डवायु: समच्छोदोद्रमान् घुमवन् कम्पयनं कदम्वरजसा सह वचार । अत्र युद्धयात्रा समच्छोदोद्रमश्र शरत्सु भवति, कदम्बपुष्पाणि तु तदा न जायन्ते वर्षाकालैव तेषां प्रादुर्भावात् तदयं कालविरोध: ‘अकाले फलपुष्पाणि देशविद्रवकारणमि’ति वचनेन अघ्र्यसूचनात् विजिगीषो: उत्कर्षातिशयस्य हि— कतया गुण पूर्व, कविकौशलख्यात्न हेतुरित्यवधेयम् ॥

कलाविरोधस्य कचित् गुणत्वसमुदाह्रति—दोलेति ॥ दोल्यान् अभिप्रेरयन् सखीजनैस्तै: कृतं तैर्वधूजनै: । तेषां मुखेभ्य: उद्गतम् उच्चारितं लयविरामस्य वैषम्यं वैपरित्यं यत्र तादृशमपि गेयं भयचकितरवात् लयासङ्गतमपि गानमिल्यर्थ: कामिनां रागम् अवर्धयत् । गानस्य लयसिद्धिरेव ‘रागवर्धननीति कलानियम:’ अत्र न च तद्वैपरीत्यमिति विरोध: वधूजनान् प्रति कामिनामत्युराग-ईयश्रकतया गुण एव, कविकौशलेन प्रयोजकमिति इेयम् ॥

ऐन्दवाग्चिषः कामी शिशिरं हृदयवाहनम् । अवलाचिरहृदेशविह्लो गणयत्यनयम् ॥

लोकविरोधस्यापि गुणत्वमुदाहरति—ऐन्दवेति ॥ भयं कामो अबलाया: विरहेण यः कृशः तेन विह्लः: न्याकुलः सन् ऐन्दवात् इन्दुसम्बन्धिन्धन: अर्चिष: किरणात् अपेक्ष्येति यदर्थे पद्यमेर्हृदयवाहनम् ऋण्ङि शिशिरं गणयति मन्यते । अन्र हृदयवाहनस्य शिशिरत्वं लोकविरुद्धं तच्च विरहिणां चन्द्रकिरणस्यात्युद्दोप-कतुग्यक्तानत् गुण एव ॥

प्रमेयोऽप्रमेयोऽसि सफलोऽसि निष्फलः । एकस्त्वमप्यनेकोऽसि मम ते विश्वमूर्त्तये ॥

न्यायविरोधस्य गुणत्वमुदाहरति—प्रमेय इति ॥ भगवत्स्तुतिरियम् । प्रमेय: प्रमाणज्ञानविषयोऽपि अप्रमेय: अज्ञेय: असि, सफल: फलं कायं विश्वरूपं तत्त्वहित: अपि निष्फल: फलरहित: कार्येनु मिल्लेप: असि, स्वम् एकोद्वितीयोऽपि अनेक: बहुरूप: असि, अतः विश्वमूर्त्तये तेभुब्यं नम इत्थन्वय: । विश्वद्रुतया भासनापि परमात्मनोडचिन्त्यत्वं व्यवस्थयन्नतो गुणत्वमेवारोहति

पक्चानां पाण्डुपुत्राणां पत्नी पाक्चालपुत्रिका । सत्तीनामप्रणीश्रासीदैवो हि विधिरीदृशः ॥

आगमविरोधस्य गुणस्वमुदाहरति—पक्चानामिति ॥ पाञ्चालपुत्रिका द्रौपदी पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां युधिष्ठिरभ्रातॄणां नकुलसहदेवानां पत्नी अथ च सत्तीनां साध्वीनामग्रणीः श्रेष्ठा च आसीत् हि यतः देवः ईदृशः देवसम्बन्धी विधिः बहुपतित्वं सत्स्वव्च आगमविरुद्धं तस्यात्र दैवाधीनतया वैचित्र्यमावहद्वुणमेवेति ॥

शब्दार्थीऽलङ्कृता श्रित्रमार्गाः सुकरदुष्कराः । गुणा दोषाश्च काव्यानामिति संक्षिप्य दर्शिताः ॥

ग्रन्थसुपसंहरति—शब्देति ॥ इह आक्ष्ण्णं काव्यादर्शाख्ये ग्रन्थे शब्दार्थीऽलङ्कृता: अथवा ऽलङ्काराः सुकराः दुष्कराश्च चित्रालङ्काराणां मार्गौ नियमः तथा काव्यानां गुणा दोषाश्च सक्क्षिप्य दर्शिताः ॥

व्युत्पन्नबुद्धिरमुना विधिदर्शितेन भङ्गेन दोषगुणयोर्विशेषवक्तिनोभः । संक्षेपतःऽप्यस्मिन् फलसिद्धिर्भवतीत्युपपादयन् ग्रन्थं समापयति—वघुत्प्रेति ॥

व्युत्पन्ना संस्कृता बुद्धिर्यस्य तथोक्तः विधुद्धबुद्धिरिर्यर्थः धन्यः जनः संक्षेपेऽप्यस्मिन् फलसिद्धिर्भवतीत्युपपादयन् ग्रन्थं समापयति—वघुत्प्रेति ॥

वागिमः कृताभिसरणो मदिरेक्षणाभि-धैन्यो युवेव रमते लभते च कीर्तिम् ॥

अनया विधिदर्शितेन मार्गेण पथा युक्तः हृयस्थैः दोषगुणयोर्वर्तिनीभिर्निदेशाभिः सत्गुणाभिर्यर्थः वागिभः कृतं अभिसरणं यस्य तादृशः सुमधुरवचन-भाषी सन्नित्यार्थः मदिरेक्षणाभिः मदघूर्णितनयनाभिः कान्ताभिः कृताभिसरणः युवा इव रमते प्रीतिमनुभवति कीर्तिं लभते च इति अन्वयः ॥

इति तृतीयः परिच्छेदः समासश्रायं ग्रन्थः ॥

इति श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यविरचितकाव्यादर्शविवृति: समासा ॥

गुरुप्रदेशाद्ध्येतुं शास्त्रं जडवियोप्यलम् । काव्यं तु जायते जातु कस्यचित्प्रतिभानतः ॥ I. (5)

Cf. Dandin's Kavyadarsa Uch. I (105)

उपेयुषामपि दिवं समिबन्धविधायिनाम् । आस्त एव निरातङ्कं कान्तं काव्यमथं वपुः ॥ I. (6)

Cf. Kavyadarsa Uch. I. (7) स्याद्वपु सुन्दरमपि शत्रुगेनेकै दुभैगम् ॥

शब्दार्थों सहितौ काव्यं गद्यं पद्यं च तद्विद्वा । संस्कृतं प्राकृतं चान्यदपभ्रंश इति त्रिधा ॥ I. (16)

Cf. पद्यं गद्यं च मिश्रं च तत् त्रिधैव व्यवस्थितम् । Kavyadarsa I. (11) तदेतद्वाङ्मयं भूयः संस्कृतं प्राकृतं तथा । अपभ्रंशो मिश्रकलहेतुरन्योऽस्तुतिविधकथाप्रधानः ॥ Kavyadarsa I. (32)

सर्गबन्धोभिने यार्थं तथैवाऽख्यायिकाकथ्ये । अनिबद्धं च काव्यादि तत्पुनः पक्रियोच्यते ॥ I. (18)

Here सर्गबन्ध, and अनिबद्धं (called by Dandin सुक्कं) are verse; अभिनेयार्थं is Misram Nataka etc. अलङ्कारिका & कथा

सर्गबन्धो महाकाव्यं महत्ता च महीयसी ।

अप्रामुख्याढदमध्येन च सालक्कारं सदाश्रयम् ॥

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाभ्युदयैश्वर्य यत् ।

पात्रैः सन्निभिर्युक्तं नातिन्डचाख्येयमृद्धिमत् ॥

चतुर्वर्गप्रधानेऽपि भूयसार्थोपदेशकृत् ।

युज्यते लोकसभावेन रसैश्वर्य सकलैः पृथक् ॥

Cf. Dandin's Kavyadarsa Uch. I. (14-19.)

नाटकं प्रागुपन्यस्य वंशवृत्तैरश्रुतादिभिः ।

न तच्चैव वृत्तं न्यायादन्योक्तरसं मिथः सया ॥

यदिव काव्यशरीरस्य न स न्यापितरेष्यते ।

न चाभ्युदयभाक्कस्य मुहादौ मरणं स्तवे ॥

Cf. Dandin's view in Uch. I. verses (21-22.)

उक्तं तदभिनेयार्थमुक्तोऽन्यैस्तस्य विस्तारः ।

I. (24)

Cf. Dandin's.

मिश्राणि नाटकादीनि तेषामन्यत्र विस्तारः ।

I. (31)

आख्यायिका is defined by Bhamaha thus.

वृत्तमार्यायते तस्यां नायकेन स्वचेष्टितम् ।

I. (26)

न वक्रोक्तिपरकाभ्यां युक्ता नोच्छ्वासकल्पपि । I. (28)

अन्यैः स्वचरितं तस्यां नायकेन तु नोच्यते ॥ I. (29)

कवेरभिप्रायकृतेः कथनेः कौतुकाद्‌दृशा । कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भोदयनिर्वृतिः ॥

वैदर्भेमन्यदस्तीति मन्यन्ते सुकवयो परे । तदेव च किल जायः सदर्थमपि नापरम् ॥

गौडीयामिदमेतत्तु वैदर्भेमिति किं पृथक् । गतानुगतिकोऽन्याय्यात्तन्निबन्धेयमुदे्शाम् ॥ I. (31–32)

अपुष्पार्थेमवक्रोक्तिः प्रसन्नमृजु कोमलम् । अभिन्नं गेयमिवेदं तु केवलं श्रुतिपेशलम् ॥

नेयार्थः किश्चित्पन्यार्थमवाचकमयुक्तिमत् । गूढार्थप्रकाशनं च कवयो न प्रयुञ्जते ॥ I. (37)

Cf. नेयर्थबहुमन्थान्ते मार्गेयोरभयोरपि of Dandin I. (58) ; also III (125-126.)

विदग्धैरपि निश्चिताकिञ्चिच्छिन्नावान्तप्रवृत्तथः । प्रचारेऽर्थेऽतिवोद्भटाविसर्गहतयन्निवाः ॥ I. (47)

Cf. Dandin I. (62.)

पद्द्रव्यस्य सन्धाने यदनिष्टं प्रकल्पते । तदाहुः कल्पनादुष्टं स शौर्यामरणो यथा ॥ I. (52)

Cf. Dandin I. (65-66.)

अर्थदुष्टं पुनर्देयं यत्रोक्तं जायते मति: । असत्यवस्तुविषया शब्दैरुच्याचिमिर्यथा ॥ हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तम्भस्य विवरैरिषिणः । पतनं जायतेदवसयं कुच्छ्रेण पुनरन्नचित् ॥ I. (50-51)

Cf. Dandin I. (67.)

माधुर्येमभिवाञ्छन्तः प्रसादं च सुमेधसः । समाससन्धौ भूयांसि न पदाथनि प्रयुञ्जते ॥ II. (1)

Cf. Dandin where प्रसादः and माधुर्यं are defined differently I. (48) & I. (51)

केचिदोजोमभिधित्सन्तः समासान्ति बहून्यपि । यथामन्वारकुसुमरेऽणुपिङ्गारितालका ॥ II. (2)

Cf. I. (80). Dandin where he says.

प्रान्यानुशासमन्यत्तु मन्यन्ते सुधियोपरे । सलोलमालानीलालिकुठाकुलग्लो बलः ॥ II. (6)

This is स्लिष्ट which, according to Dandin, is liked by the Gaudas under the impression that it is Anuprasa: Cf. Dandin I. (43-44-59-60-82-83.)

आदिमङ्यान्तयमकं पादाङ्यासं तथावशे । समस्तपादयमकमित्येतत्पक्षधोचयते ॥ II. (9)

Cf. Dandin III (1–3.)

सन्दष्टकसमुद्रादेरत्रैवान्तर्गतिमता । II. (10)

Cf. Dandin III (51) & (53)

आदिमध्यान्तविषयं त्रिषादीपकमुख्यते । एकस्यैव व्यवस्थात्वादिति तद्विद्यते त्रिधा ॥ II. (25)

Cf. Dandin II (97) & (102) where the three are again divided differently according to the subject-matter.

यदुक्तं त्रिपकारत्वं तत्रः केषिन्महर्ष्मभिः । निन्दाप्रशंसासंविभ्यासा भेदाद्वैमिषीयते ॥

Cf. Dandin II. (30-32.) Bhamaha does not accept this three-fold classification nor the other varieties which are according to him useless distinctions.

सामान्यगुणनिर्देशात्तृतीयमप्युदितं न तु । मालोपमादि: सर्वोपि न ड्यायान्निवस्तरो: गुणा ॥

समनवस्तुन्यासेन प्रतिवस्तूपमोच्यते । यथावानांभेधानांपे गुणसाम्यप्रतीतिसिद्ध: ॥

Bhāmaha II (34.)

हीनताडसम्भवो लिख्यवचोभेदो विपर्ययै: । उपमानाभिकर्षं च तेनासहदरतापि च ॥

Cf. Dandin II (51)

उपचयतेऽकाममस्तीदं किं तु श्रीपुंसयोरयम् । विधिनोभिमतोऽन्यैस्तु त्रयाणामपि नेष्यते ॥

Kāvyālankāra II. (57)

आक्षेपोडर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना ।

समासोक्तिशयोक्ती च षडढकू तयोपमा च ॥

and adds Utpreksha in II (88).

While Dandin mentions Upama with Rupakam,

Dipakam, Akshepa, Arthantaranyasa. Vyatireka Vibha-

vana, Samasokti, Atisayokti and Utpreksha ; Cf. Dandin

II 24-234 Krama II 273 (Dandin is Yathasamkhya of

Bhamaha.)

Hetu Sukshma and Lesa are added by Dandin to this

list ; and Svabhavokti (II. 8) is prefixed. Bhamaha does

not accept these additions in II (85-86).

सैषा सर्वैव वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते ।

यन्नोऽन्यां कविना कार्यः कोलक्चारोडनया विना ॥

हेतुश्च सूक्ष्मो लेशोऽथ नालच्दारतया मतः ।

समुदायाभिषेयस्य वक्रोक्त्यनभिधानतः ।

गवोदरतकौ भातीदुर्यान्ति वासाय पाक्षिणः ।

इत्येवमादिकं काव्यं वातोंमेंनां प्रकाशते ॥

Bhamaha II (87)

Cf. Dandin II (244) where the first line is given as a

good Hetu Alankara and see II (235) where he says.

हेतुश्च सूक्ष्मलेशौ च वाचामुत्कमभूषणम् ।

स्वभावोक्तिरलङ्कार इति केचित्प्रचक्षते ।

Bhamaha is not for an elaborate classification of Alankaras like Dandin.

समासेनोदितमिदं धोखेदायैव विस्तारः । II. (85)

And his illustrations are his own.

स्वयं कुतैरेव निदर्शनैरियं मया प्रकृता खलु वागलङ्कृति: ।

While Dandin I says I (2)

प्रयोगानुपलक्ष्य च

In the third chapter he states that others consider as Alankara (1) Preya (2) Urjasvi (3) Paryayokta (4) Rasavat (5) Samahita (6) Udatta (7) Slishta (8) Apahnuti (9) Viseshokti (10) Virodha (11) Tulya-yogita (12) Aprastutapransamsa (13) Vyajastuti (14) Nidarsana (15) Upamarupaka (16) Upamayopama (17) Sabokti (18) Parivrti (19) Sasan-deha (20) Ananvaya (21) Utprekshavayavam (22) Samsrshti (23) Bhavikatva and (24) Asih.

प्रेयोऽसदृजाख्यि पर्यायोक्तं समाहितग् । द्विककारमुदात्तं च भेदै: क्लिष्टमपि त्रिभिः ॥

अपन्हुतिं विशेषोक्तिं विरोधं तुल्ययोगिताम् । अप्रस्तुतप्रशंसां च व्याजस्तुतिविनिदर्शने ॥

उपमारूपकं चान्यदुपमेयोपमामपि ।

सहोक्तिपरिवृत्तौ च व ससंदेहमनःवयम् ॥

उत्प्रेक्षावयवं चान्ये संसृष्टिमपि चापरे ।

भाविकंवं च निजगुरुढड्डारं सुमेधसः ॥

and आशीरपि च केषांचिदढड्डारतया मतः ।

सौहार्दत्वाविरोधौकौ प्रयोगेस्याश्र तथ्यथः ॥ III. (55)

Kavyalankara I (1-4).

Cf. Dandin for the 24 Alankaras (1) (2) and (4) are in II (275–294.)

The examples for Preyah in Dandin II: (276) is the same as Bhamaha III (5).

For (3) Paryayokti Cf. Dandin II (295–296.)

For (5) (6) Cf. II 297–303.

For (7) Sishta Cf. II 310–322.

For (8) Ahanuti Cf. II 304–309.

For (9) (10 (11) (12) (13) (14) (16) (17) and (18) Cf. II: 310–357.

For (22) and (23) Dandin II 358–361 and is 363–365 respectively of the remaining Alankaras (15) is dealt with by Dandin in II (89).

(24) Asih is dealt with in II 357. Dandin says in II 358 (19) & (20) have been dealt with in Upamas section and (16) in Rupakam section; and (21) is only a variety of Utpreksha.

So that all these are discussed by Dandin; for his list see II (4-7).

It is interesting to note that as Bhamaha does not-

अपार्थं हर्थमेकार्थं ससंशयमपक्रमम् । शब्दहीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसन्धि च ॥ देशकालकलालोकन्यायागमविरोधि च ॥ प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहीनं दुष्टं च नेष्यते ॥

तदर्थे हेतुस्तद्दृष्टान्त सर्वांगमविरोधिना । प्रसिद्धधर्मां प्रतिभुवाधिनो चेति दुष्यति ॥

सन्द्रयोः सहशे सिद्धो न्यायवृत्तस्तद्विपक्षतः । हेतुर्विलक्षणो हेतोर्हेत्वाभासो विपर्ययात् ॥

साध्य साधनधर्माणां सिद्धोदेष्टान्त उच्यते । तद्विपर्ययतो वापि तदाभासस्तद्युक्तितः ॥

॥ क्रय्यसंस्कृतपुस्तकानि ॥

• वैदिकग्रन्था: +

पञ्चसूक्तानि ... ० ३

त्रिकाण्डसाराथेर्बोधिनी— (श्रीविद्यामन्त्रभाष्याटिमका) ९ ८

ऋन्नामकधमकम्—सस्वरम्. ० ३

महात्रिपुरसुन्दरी पूजाकल्प: ९ ०

सन्ध्यावन्दनम् (याजुषम्) ... ० ३

वैष्णवबाहिकम्—(याजुषम्) ० ८

दशश्लेतपञ्चमम् ... ० ३

स्मातंढिकम् , ... ० १०

पञ्चायतनपूजा ... ० ३

Vedic Law of Marriage. ९ ८

तैत्तिरीयोपनिषत्— ब्रह्ममेधषडिता सस्वरा ... ९ ०

व्रतरत्नाकर: ... २ ०

• निघण्टुप्रन्या: +

अमरकोश:—(मूलमालम्)... ९ ०

संस्कृतान्नप्रनिघण्टु: ... २ ८

• वेदान्त प्रन्या: +

श्रीमद्भगवद्गीता—(मूलमात्रम्) ० ८

ब्रह्मसूत्राणि—मूलम्) ... ० ८

श्रीमद्भगवद्गीता With English Translation by A. M. Sastri ... ८ ०

उपनिषत्सु (Minor Upanishads Vol. I.) ... २ ०

श्रीमद्भगवद्गीता—संस्कृत- द्वविडश्लोकै: द्वविड तातस्पयं छ सहिताः ... २ ८

दक्षिणामूर्तिस्तोत्रम्—(Minor Upanishads Vol. II) ८ ०

विवेकचूडामणि: ... ० ८

• तर्के, न्यायकरणप्रन्या: +

तर्कसङ्ग्रह: न्यायबोधिनी— निष्क्कि- पदकृत्यसहित: ... ९ ८

तर्कभाषा—घनुपाठसहिताः ० ८

शब्दमञ्जरी—(हृद्प्रकाशिका) ० १२

लघुसिद्धान्तकौमुदी ... ९ ०

वासवदत्ता कथासङ्ङ्रह: ... ० १२

• काव्यग्रन्था: +

शिशुपालवध. — ८ सर्गोपर्यन्त: ९ ८

कुमारसम्भव: सन्याह्य: (१-८ सर्गा:) ... ९ १२

सुभाषितनोवी—ध्याख्यान- सहिताः (मुद्रणे)

रामकण्ठस्वतम् ... ९ ०

कुमारसम्भवः—आङ्लानुवादेनु-

वासवदत्ता: ९,२ ३,४,५,६

सर्गान्त्यन्त: ... ४ ०

भतृंहरिरवितनीतिशतकम्—

आङ्लानुवादसहितम् ... २ ०

भतृंहरिविरचितमू—मूलम्

० ८

सुभाषितत्रिशतती—भतृंहरि-

प्रणीता रामचन्द्रविराचित

व्याख्यानसहिता ... २ ८

किरातार्जुनीयम्—सटिप्पक्यानम् २ ८

यादवाभ्यु दय—अप्पय्यदीक्षित-

तीयरङ्गाख्यानसहित: ८

सर्गान्त्य नत: आङ्लानुवाद

तथ्रप्रतिपदार्थंसहिता: ... २ ८

श्रीकृष्णकर्णामृतम्—मूलम्... ० ११

आङ्लानुवादसहितम् २ ८

& चम्पू, रघुमन्या: +

चम्पूरामायणम्—सटिप्पक्यानम् ३ ८

मोजवदित्रम् ... १ ०

दशकुमारचरितम्—दण्डिविर-

चितं सटिप्पक्यानम् ... २ ८

दशकुमारचरितम्—पूर्वंभाग:

with Notes & Translation ... २ ८

हर्षचरितम्—व्वतीयोग्य्यास-

मात्रम् ... १ ८

भाषामञ्जरी (प्रश्नोत्तरे) ... ० ८

& अलङ्कारमञ्या: +

काव्यादर्श:—दण्डिविरचित:

सटिप्पक: आङ्लानुवादक ५ ०

हंससन्देशः—सटिप्पक्य:

० ६

हंससन्देशः—सट्याख्य: प्रति-

पदाङ्कलार्थानुवादाभ्यां स-

हित: (पद्यान्वय्या चेत्पुपु-

संसकृतपदिडतेन श्वेतारण्यं

नारायणशास्त्रिणा विरचिता) १ ८

मातङ्गदोयम्—शेषशास्त्रि-

विरचितम् ... ० १२

मेघदूतः—मल्लिनाथकृत्या-

सहित: ... १ ०

मेघसन्देशः—मल्लिनाथीय-

व्याख्यासमेतः; सम्पूर्णपीठि-

काङ्क्षार्थं विन्यासै: सहित: ३ ०

रघुवंशः मल्लिनाथ कृत्या-

व्याख्यासमेत: ४ ८

& चम्पू, रघुमन्या: +

हितोपदेश: ... १ ८

मन्दारवती (कपिस्थलं कृष्ण-

माचार्यविराचिता वृहदृक्य-

मस्त्युद्भतामिनवकथा) ... ० १२

चक्रस्मिपयर नादककथावली। २ ८

संस्कृतबालबोधिनी—

द्विविधप्रतिपदार्थंसहिता ० ४

मल्लिनाथप्रतिपदार्थंसहिता ० ४

आङ्ग्लप्रतिपदार्थंसहिता ० ४

चन्द्रालोकः—

सटिप्पक: ... १ ०

॥ नामावळीसहितस्तोत्रादीनी ॥

बालरामायणम्

कनकधारास्तवः

आपदुद्धारकस्तोत्रम्

रामप्रशस्तिमणिगलस्तोत्रम्

नारायणकवचम्

श्रादित्यहृदयम्

दक्षिणामूर्तिस्तोत्रम्

देवीस्तोत्रकदम्बः

लक्ष्मीनारायणहृदयम्

लक्ष्मीसहस्रनामस्तोत्रम्

सौन्दर्यलहरी

सूर्यनमस्कारः

इत्यमलादण्डककम्

रुद्रं कदम्बमाला

देवीकदम्बमाला

देवमानसिकपूजा

परमेश्वरस्तोत्रकदम्बः

शिवानन्दलहरी

शिवकवचम्

आळवन्तदार स्तोत्रम्

श्रीगोविन्दद्वादश (चतुर्दंश)

मञ्जरिकालोत्रस्त्रम्

हरिमीडे स्तोत्रम्

गवकथयम्

गोपिकागीता, वेङ्कटेशादयः

श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्

आदिनेयसहस्रनामस्तोत्रम्

भवानीसहस्रनामस्तोत्रम्

अष्टपर्णासहस्रनामस्तोत्रम्

गणपतिसह स्तननामस्तोत्रम्

गोपालसहस्रनामस्तोत्रम्

कालिकासहस्रनामस्तोत्रम्

कृष्णसहस्रनामस्तोत्रम्

लक्ष्मीसहस्रसहस्रनामस्तोत्रम्

लक्ष्मीसहस्रनामस्तोत्रम्

सुब्रह्मण्यसहस्रनामस्तोत्रम्

वेङ्कटमैरवसहस्रनामस्तोत्रम्

रामसहस्रनामस्तोत्रम्

शिवसहस्रनामस्तोत्रम्

गायत्रीसहस्रनामस्तोत्रम्

बालासहस्रनामस्तोत्रम्

श्रीसीतासहस्रनामस्तोत्रम्

ललितासहस्रनामस्तोत्रम्

वेङ्कटेशसहस्रनामस्तोत्रम्

श्रीशङ्कराचार्यैः कृतस्तोत्राणि

नवग्रहस्तोत्रम्

दक्षिणाचारस्तोत्रम्

स्तोत्ररत्नाकरः (प्रथमम्भागस्य)

(१४५) स्तोत्राणि

(द्वितीयम्भागस्य)

(१४२) स्तोत्राणि

॥ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् ॥

हृदयं किल शर्वेषामप्रयैहिकासुभिकफलाभिलाषिनामर्थंज्ञानपूवैचंपारायण-सौकर्यांय इमिडप्रतिपदार्थ-तात्पर्याभ्यां संवलितमचिरादेव मुद्धापयिष्यते प्रकाश-यिष्यते च ॥

॥ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् ॥

बाळरामायणम् ... ० ३

श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् -

मूलमात्रम् (सम्पुटद्वयम्)... ७० ०

बालकाण्ड: ... ९ ८

अयोध्याकाण्ड: ... २ ८

॥ श्रीमन्महाभारतम् ॥

आरण्यकाण्ड: ... १ ६

किष्किन्धाकाण्ड: ... १ ८

सुन्दरकाण्ड: ... २ ८

युद्धकाण्ड: ... ३ ०

श्रीमन्महाभारतम्-अष्टादश (१८) सम्पुटासकम् ... ८० ०

॥ श्रीमन्महाभारतम् ॥

॥ श्रीमद्भागवतम् ॥

श्रीमद्भागवतम्-(मूलमात्रम्) सम्पुटदयम् ... ९५ ०

॥ संस्कृतधातुमाला ॥ - महर्षीटङ्काचतुष्टयमुद्रिता.

संस्कृतभाषाव्यवहारार्थे नियोपयुक्तानाम् पण्डितानां धातूनाम् कृत्प्रत्ययादिविधपरिनिष्ठितरूपाणि पद्धतिकार्मेण सूचितानि. संस्कृताभ्यासिनाम् 'बहूपयुक्तानि भवन्ति । कतिचिदेव मुद्रितानि. रू. ९—०—०

बृहस्तोत्ररत्नाकर:

प्रथमभाग:

अथं

गणेश - सुव्रह्मण्य - शिवस्तोत्रत्रयमक्: - रमणीयाकृतिः 'मुद्रापय्यते सर्वैरप्य-

फण्टनप्तिनिरतनोयज्ञ । सदितरवैष्णवादिस्रोत्रभागाश्र क्रमेण मुद्रापयिष्यन्ते ।

द्रविडाम्र्डैलभाषामया: ग्रन्था: सर्वेऽप्युपलभ्यन्ते ।

वाविळ्ळू रामस्वामिशास्त्रुलु अण्णड् सन्स्,

बाकम् १३७२. २९२, एस्प्लेनेड्, चैम्पुरि.

TIRUPATI S.V. Library

Acc. No 32204