1. Kavya Darsa Dandin Premachandra Asiatic Society 1862

१३४ काव्यादर्शू:।

च क्वचित्तुत्यार्थे विितः । वा दति वशब्दखोपलक्षकः तस्ा- पि सादृश्यवाचकत्वात्। निभादयः केचित् समासमध्यगता एव प्रयुज्यन्ते। कल्पदेभीयदेशाः प्रत्ययाः। श्रन्यूनार्थवा- दिनोऽद्दीनार्थवाचकाः। समासख्चेति बजव्रीहिः कर्मधारयो- पलचक: यथा प्स्त्रीश्यामा, पुरुषव्याघ्र दत्यादा। प्रथाङ्कवद- नादि्विति शशाङकसटटशं वदनं यस्या दूति बजब्रीह्दा पूव्वीर्द्ध- सम्बद्धोत्तरपद स्ेत्यादिना सदूशपदलोपः। सन्धन्ते द्ृत्यच संरुन्धे द्वति मुष्णातीत्यचच पुष्णातीति कचित्पाठः। तस मुष्णाति मभाग्यमित्यादिवाक्प्रयोगदर्शनया प्रौढोत्या स।-

चितम् अतएव चौरो धनं मुष्णतीत्यादी न साम्यप्रतीतिः। सर्व्वत तच्छब्द उपमानपरः। तुलां तेनाधिरोहतीति तेन सह तुलां मानयन्त्रं खसमीकरणयाधिरोहति। तुलासा- दृशयमानयोरिति मेदिनी। नतूपमां, तथाते अ्धिरोह- तीत्युपादानवैफल्यात् तुलाशब्देनैव साम्यप्रतोतेः, तद्योगे तेने- त्यच ततोयानुपपत्तेश्, अतएवाच तुलोपमावर्ज्जनातुख्या- थैरित्यादिना तीयाया अप्राप्ता सहार्थविवत्तया ततीयेति गोयोचन्द्रस्य प्रयासा विफल दवव प्रतिभाति। तच्छीलमि- त्येकं, तच्छरीलति परिचिनातीति तस्य भीलं खभावो यचेति वा विग्रहः नतु तसेव शीलं यस्थेति, तथाले समामस बड- ब्रोहिरित्यनेनैव सिद्धी विशेषेणोपादानमनर्थकं खात्। त- न्निषेधति उत्कर्षकचायां प्रवेष्टुं वारयति। साद्ृशसचकाः

द्वितीयः परिच्छेद:। १३५

सादृश्यस्य बोधका: वाचका लक्षका व्यञ्नकासेत्यर्थः। तच दूवादयो वाचकाः, सर्द्धत दत्यादयो लक्षकाः सर्द्गादिधात- नां सादृशे सङ्केतित्वाभावात्, तस्य मुष्णाति साभाग्यामि- त्यादयो व्यञ्जकाः। सचका दृत्यच वाचका दति पाठस्तु न मनोरमः सर्व्वेषां वाचकत्वाभावात्। वाचकश्रब्देषुच दवादि- प्रयोगे श्रीती, तुत्यादिप्रयोगे लार्थीत्युपमाभेदो नवीनैः प्र- दर्शितः। उपमायामिमे दृत्याद्यर्द्गू न सर्व्वत् पुस्तकेषु दृशयते।। ५ O H LZ I ५ ई ॥ ६ ॥६॥६३ ॥ ६४॥ 4

इत्युपमाचक्रम्। उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते। यथा बाडलता, पाषिपद्मं, चरणपज्ञवः ॥ ६ई॥।

अथ रूपकं लक्षयति। उपमैवेति। तिरोभूतोडप्रकट: सन्न्नपि प्रतिबन्धकत्वमंकोचात् खोत्तरकालोनेनाभेदेन नि- क्ुतप्राय इत्यर्थ:, भेद: प्रस्तुताप्रस्ततयोर्भेदय्रहो यच ताद्दृशी उपमैव सादृश्यमेव रूपकमुच्यत द्ृत्यन्वयः । प्रस्तुताप्रसुतयो:

सत्यपि बाधे प्रमातुरिच्छाप्रयोज्यतं प्रतिबध्यतावच्केदक- कोटावनाहार्य्यत्स निवेभनीयलेन तादृभाभेदप्रतीतेर्बाधा- प्रततिबध्यतात् सादृम्यञ्ञान गौणसारोपलक्षणागम्य बोधं तेन

१२६ काव्यादर्शः।

व्याप्निः नापि चन्द्रसटटभं मुखं चन्द्र इत्यादी शब्दवाच्यसाटृ भ्य्र- ग्रहोत्तराभेदयच्ेडतिप्रसङ्गः, अपक्ता तु नेदं नमोमण्डल- मम्बुराशिरित्यादी न लक्षणाजन्यसादृ श्वप्रतीतिपूर्व्वकलवमभेदा- व्यवसानस्य, नूनं मुखमिद चन्द्र इत्यादावुत्न्रेचायामपि न तथातं नाप्याहार्य्यात्मकतवं सभ्भावनाया: द्ृत्यन्यन् चनिरुक्- दिशातिप्रमङ्गनिरसनीयः। प्रक्ते मुखं चन्द्र द्रत्यादी प्रथम लक्षणया चन्द्रपदात् चन्द्रमाटटृशयोपस्थित्या चन्द्रमटृभं मुख- मित्यन्वयबोधः, तदन्तनरमेव च लक्षणाकष्टया व्यञ्चनया च- न्द्रोमुखमित्यभिन्नतया मुखचन्द्रयो: प्रतीतिः साच सद एव विद्वज्जनहृदयोन्मादकरं किर्माप वैचिचमुद्भावयति येन च सादृश्यप्रतीतिजन्यमुपमावैचिचं खकुत्ती निचिप्यते ततख ना- नोपमारूपकयो: साङ्गय्यमिति पर्व्वमेवोक्तम, दयच्चाहार्य्या- त्मिकाऽभेदप्रतीतिर्लक्षणयाः प्रयोजनभूता लक्षणजनितसा- दृश्यप्रकारकशाब्दबोधानन्तरस्रणत्। उक्तञ्व प्रकाशकता। भेदेऽपि ताद्रप्यप्रतीति: सव्वथेवाभेदावगमख् प्रयोजनमिति।

चिचातिशयजनकत्वादेतदलङ्कारत्वमिति सष्टीक्वतं कणठा- भरणे यथा, "यदोपमानशब्दानां गौषवृत्तिव्यपाश्रयात्। उ- पमेये भवेह्त्त्तिसदा तद्रपकं विदुः" दवति। शारीरकमीमां- साभाव्यव्याख्याने वाचस्पतिमिश्रैरपि उपमानशब्द स्पमेयवृत्तौ गोणलचणाया हेतुत्वमुत्तं यथा, अपिच परभब्दः परत्र-

0249924

द्वितीय: परिच्छेद:।

लच्यमाणगुएयोगेन वर्त्तत दति। विश्वनाथस्ु रूपकादै। साम्यस्य व्यञ्तवं, रूपकस्य च गोणीमूलकत्वमाह, तत् खवचनद्द- येनैव प्रमादप्रतिपादनादुपेक्षणीयम्। उपमैवेत्येवकारेण सम्ब- न्ान्तरव्यावृत्तिः, तेन आयुर्घतमित्यादी लचणाजन्यकार्य्यका- रणभावादिप्रत्ययेन भिन्नयोरभेदो न रूपकम्। रत्नाकरस सादृश्यप्रयुत्त: सम्बन्धान्तरप्रयुक्को वा यावान् भिन्नयो: सामा- नाधिकरनिर्देशः स स्व्वापि रूपक, सारोपलत्षणामूलक- त्वख् तुल्यलेन सादृश्प्रयुकस्य तादात्यस्येव सम्वन्धान्तरप्रयु- ऋस्यापि तादात्यखय संग्रहीतुमचित्यात्, तम्तादुराग्रद्द एवायं प्राचामुपमानोपमेययोरभेदोरूपकं न कार्य्यकारणदिकयो- रितीत्याह। अपरे च कार्य्यकारणयोरभेदोहेतलङ्गारः, उप- मानोपमेययोरभेदोरूपकं, सम्बन्धान्तरवतोरभेदसतु वैचिचा- जननान्नालद्गार दत्याऊ। नवोनतरासतु रूपकसय सादृशय- प्रतीतिपूर्व्वकत्वमेव, तच सादृशं प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरगम्यं, नतु गोणसारोपलचणया शब्दप्रमाणगम्यं, तत्र सादृश्यस् शब्द- वेद्यल्वादुपमैव, अतएवाग्रेये, उपमानस्य तत्त्वं यदुपमेये तु रुप्पते। गुणनां समतां दृद्दा रूपकं नाम तद्विदुरिति। त्रच दृष्ट्ेत्युक्तं, तस्मात् सादृश्यस्य प्रमाणान्तरवैद्यत्व एव रूपकं। लक्षणास्थले तु लक्षणाफललेनाभ्युपगताऽप्यभेदबुद्धिरुदीच्य- बोधतया शब्दबोधविषयतां गतस्य सादृशख तत्काल एव प्रवृत्तमुपमाव्यपदेशं न व्याहन्तुमीष्टे प्रटृत्तलवात् तख, नहि नि- बांधं लव्सत्ताकं वस्तु कालान्तरीयेए प्रतिद्न्द्िनान्यथाक्न्त

T

0249924

१३८ काव्यादर्भः।

शक्यत द्वति वदन्ति। दृत्यं रूपकस्य सामान्यलक्षणमभिधाय तत्प्रभेदान् दर्शयन् तच समस्तव्यस्तशब्दगततवेन द्विविधस तख्य प्रथमं समस्तगततवमुदाह्तरति। यरथेति। बाजलतेत्या- दि, बाजरेव लता, पाशिरेव पद्मं, चरण एव पल्व दति मयूरव्यंसकादित्वात् कर्ममधारयः, श्रत्र बाज़रलतेत्यादिव्यासवा- क्यवत् समासवाकोऽपि प्रथमं गौणलचणया लतादिपदात् तत् सादृश्यप्रतोतिस्तदभेन च समुन्तिषन्त्या व्यच्जनया ताद्रप्यप्र- तीतिरिति बह्वः। नव्यास्तु व्यस्तरूपकसैव गौणीमूलकतं न समस्तरूपकस्य, समस्ते त्वभेदप्रतीतिमाचमिति वदन्ति। के- चिन्तु बाडलतवेति उपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्याप्रयोग दूत्यनेन कर्ममधारयमामनन्ति तन्न रुचिरम्, द्वादिवत् ता- दृभकर्मधारयस्यापि साम्यवाचकलेनोपमायाः सभ्भवात्, अत- एवैवंविधस्थले साधकबाधकाप्रयोगे रूपकोपमयो: साङ्कय्यं- मपीचन्ति तदन्यतरप्रयोगे तवन्यतरमेव, यथा मुखचन्द्रं चुम्ब- तोत्यादी चुम्बनमुपमेयमुख एव सभभवनीत्युपमासाधकं तेना- च मुखं चन्द्र द्रवेत्युपमितिसमामः। "आन्तरं मे तमोद्दन्ति मुखचन्द्रस्तव प्रिये" द्त्यादी तमोइननमुपमानचन्द्रसैव धर्मा दति रूपकस्य साधकं तेनाच मुखमेव चन्द्र द्ति रूपकसमासः। मुखचन्द्र: शभत दत्यादा तु द्वयोरि शोभासम्भवात् एकतर- साधकबाधकाभावेनोपमारूपकयो: संङ्करः तेनाच मुखं चन्द्र द्रवेति मुखमेव चन्द्र द्वति च समासद्ृयाश्रयणम्। एवं सुन्दरं वदनाम्ुजमित्यादा सामान्यधर्मप्रयोगे उपमितिसमासाभावात्

द्वितीय: परिच्छेद:। ११८

सुन्दरमिति रूपकस्य साधकं, तेन वदनमेवाम्ुजमिति रूप- कममासः। येतु समासस्य वाचकर्ता नाङ्गीकुर्व्वीन्त तेषां मते पुरुषव्याघ्र इत्यादो व्याघादिपदं व्याघ्रादिसदृशे लाक्षषिक- मिति लक्षणाजन्यशादटृश्यबोधानन्तरं तयेरभेदारोपे रूपक सनावत्येव, परन्तु तदालङ्वारिकराद्भान्तविरुद्ूमेव मन्तव्यं। प्रकृते तु बाडलतेत्यादा निरुक्तयुत्या मंङ्गर एव, पडद्धोदाह- रणन्तु, तव बाङलता वाले पुष्पिता नखरत्रियेत्यादिकं बोध्यम्, अत्र पुष्पितत्वमुपमानलताया एव धर्म दति रूपकस्य साध- कम्॥ ६६॥

भङ्गख्यः पल्ञवान्यासन् कुसुमानि नखार्चिषः। बाह लते वसन्तश्रीस्वं नः प्रत्यक्षचारिणी॥ ६७॥

व्यक्षरूपकमुदाहरति। अ्रङ्गुल्य दति। ववं वसन्तश्ररिति, नन्वस्फुट साटृभ्ययोनायिकावसन्तश्रियो: कथं विषर्यावषयि- भाव दति सादृश्याथें तदुभयवृत्तिवसतूनां प्रथमं विम्बप्रति- विम्वतया विषयविर्षायभावं दर्भयति अङ्गत्चः पह्मवानीत्यादि,

रूपके सिङ्गभेदो न दूषणायेति सचितं, कचिद्चनभेदोडपि यथा शास्त्राषि चन्तुर्नवमित्यादा, अत्र शास्त्राणीति बड्वचनेन सकलभास्त्रज्ञानवत्तवज्ञापनाच्चमत्कारातिशयः, अनेवंविधस्थले तु दोष एव यथा मुखं पदमानोति । ६७ ।। T 2

१४० काव्यादर्शः ।

इत्येतदसमस्ताख्यं समस्तं पूर्व्वरूपकम्। स्म्रितं मुखेन्दोज्या/स्नेति समस्तव्यस्तरूपकम्॥ ६द॥।

पूर्व्वरूपकं बाजलतेत्यादिपूर्व्वस्लाकप्रदर्भितरूपकं समस्तं सम- स्भब्दगतववात् समस्तनामकम्। उभयगतत्वादुभयश्ब्दर्घटि- तनामकमप्याह। स््ितमिति। समस्व्यस्तरूपकमिति मुखेन्दो रित्यन् समासः सिरितं ज्योत्स्नेत्यन च व्यासः ॥ ६८॥

ताम्राङ्गलिद् लश्रेणि नखदोधितिकेसरम्। ध्रियते मूर्द्ि भूपालैर्भवच्चरणपङ्कजम् ॥।६ट ॥ अङ्कच्यादौ दलादित्वं, पादे चाराप्य पद्मताम्। तद्योग्यस्थानविन्यासादेतत् सकलरूपकम्॥७० ॥

सकलरूपकमाह। तायाङ्गुलीति, तम्राङ्कुलय एव दलानि तेषां श्रेणिर्यच तत्। नखानां दीधितय एव केसरा यत तत्। दलादितं दलत्ादिं। तद्योग्यखथानविन्यासादिति। तख पङ्मजधारणस योग्यस्थानं मूड्धा तस्य विन्यासात् प्रब्देन प्रति- पादनात्, यद्ा तख पङ्कजस्य योग्यखाने मूर्द्धि विन्यासाद्धा- रणत् तादृभधारणख वर्णनादित्यर्थः। त्रयभ्भावः मूर्द्ि धा-

उपमेये च चरणडसन्भवादुपमायाबाधकम्, एतदनुक्का त सा-

द्वितीय: परिच्छेद:। १४१

धकबाधकाभावात् पूव्बोक्तदिशा सङ्कर एव स्यादिति। सक- लरूपकमिति चरणसय पङ्गजलेन रूपएे तदनुगुप्तया चर- सवयवेष्वपि पङ्कजावयवानां रूपणात् सकलरूपकता। दद- मेव नव्याः साङ्गरूपकमाङः । यथा दर्पणे, "अङ्गिना यदि साङ्गस्य रूपएं साङ्गमेव तत्" दूति, उदाहृतञ्च यथा, "रावण- वग्रहक्कान्तमितिवागमृतेन सः । अभिवृव्य मरुच्कसयं कृष्णमेघ- खिरोदघे" इति॥६८॥७॥

तकस्मादेव ते चिडि स्फुरिताधरपल्लवम्। मुखं मुक्तारुचो धत्ते धर्म्माभःकणामञ्जरीः॥७१॥ मञ्जरीकत्य घर्म्मान्भः, पक्षवीकवत्य चाधरम्। नान्यथा कतमन्रास्यमतोऽवयवरूपकम् ।। ७२॥

अवयवरूपकमा। अरकस्देवेति। हे चषिड ! कोपने! सुरित आकम्पितोऽधर एव पल्लवोदलं यत्र तत् ते मुखं मुकारुचो मुकाकारा घर्मास्सां कण एव मन्चर्य्यः कर्णिकोप- रिखगुलिका दत्यर्थः, ता तकस्मादेव धन्ते दृत्यन्वयः ॥ ७१॥ मञ्जरीकृत्येति। अच पद्मे घर्मासो घर्माभ्ःकणन् मञ्जरीकृत्य मञ्जरोलेनारोप्य, एवमधरं पल्मवीक्ृत्य च श्रास्य- मवयविभृतं मुखन्तु नान्यथाछृतं विषय्यन्तराभिन्नतया ना- रोपितम्, अतोऽवयवमाचरूपणदवयवरुपकमिद मित्य न्वयः। श्च् प्रस्तुते मुखे पद्मत्वारोपोऽर्थवश्ादवसेयः, शतएवेदमेकदे-

10249924

१४२ काव्यादर्शः ।

भविवर्निरूपकमित्याहर्नव्याः। यथा दर्पणे, "चत्र कस्यचि- दार्थत्वमेकदेशविवर्त्ति तत्" दति॥ ७२॥

वल्गितभ्ु गलदूर्म्मजलमालोचितेक्षणम्। विवृणोति मदावस्थामिदं वदनपङ्गजम् ॥ ७३ ॥ अर्रविक्वत्य मुखाङ्गानि मुखमेवारविन्दताम्।

अवयविरूपकमाह। वल्ितेति। वल्ितभु चलितभूयुगम्। मदावस्यामिति मदो मद्योपयोगजनितविकार: स च समोह्ा- नन्दसस्भेदोमदोमद्योपयोगज इृत्युक्रूपः, तस्ावस्थां प्रादुर्भीवं। वदनपङ्गजमति, नन्वच वदनमेव पङ्कजमिति रूपकपरि- ग्रहे किं विनिगमकम, उपमानपङ्गजमाचान्वविधर्मान्तरा- नुपादानात् प्रत्युत वल्ितभुवादीनामुपात्तानामुपमेयवदन- मात्रसम्बन्धितेनोपम साधक ल्व दुपमैवाच भवितुमर्दतीति चे त्तईि वदनमम्वुजमिति व्यस्तमेव पठनीयमिति ।। ७३ ।। अ्रविक्वत्येति। श्रच मुखस्याङ्गानि भूप्रभतीनि अ्र्विक्वत्य उपमानान्तराभिन्नतया नारोष मुखमेवारविन्दतां गर्ममितं पङ्मजलेनारोपितमासीत् शतोऽवयविना मुखमाचसैव ताटू- शपङ्गजलवेन रूपणादवयविरूपकमिदम्। अ्रच भुव उपमान दलं, घर्ममजलस्य मकरन्दः, लोहितेक्षणस्य च परागपिञ्चरभ्नम- रोनपात्त:, ददं निरङ्गरूपकमिति नव्याः।।७४।।

द्वितीय: परिच्छेदः। १४३

मदपाटलगएडेन रक्तने तोत्पलेन ते। मुखेन मुग्धः सेोऽप्येष जनोरागमयः तः॥७५॥ एकाङ्गरूपकच्वैत देवं दिप्रमृतीन्यपि। अद्रानि रूपयन्त्यन, योगायोगौ भिदाकरी॥७६॥

पूर्व्वोक्तावयवरूपकसय भेदान् दर्भयन् प्रथममेकाङ्गरूपक- भेदमाह। मदेति। एष जनो मलन्षणः रागमयः बरनुराग- बडलः अथ च लाहित्यमयः। एकाङ्गरूपकमिति रक्तनेचो- त्यलेनेत्यचैवारोपात्, मदपाटलगएडेनेत्यच च तदभावादेका-

तीन्यप्यङ्गान्येवं रूपर्यान्त, तेन च इङ्गरूपकं त्यङ्गरूपकमित्या- दीनि नामान्यवयवरूपकस्य जेयानि। तेषु च विशेषावाद्, योगायोग भिदाकराविति, योग आरोपमाणानां परस्पर युज्यमान: सम्बन्धः, शयोगसतदभावः तो भिदाकर भेदकी,

युन्रूपकमयुक्र रूपकमिति च भेददयमित्यर्थः ॥७॥७६।।

स्म्रितपुष्पोज््वलं लोलनेनमङ्गमिदं मुखम्। इति पुष्पद्दि रे फाणं सङ्गत्या युक्तरूपकम् ॥७७।।

तच प्रथमं युक्रूपकमुदाहरति। स्रि्पितेति। सिितमेव पुष्पं तेनोज््वलं, लोले नेचे एव मृङ्गी यत तत्। अरत्र मुख-

T0249994

काव्यादर्पू:।

स्यावयवयोरेव स्तिरितनेचयो: पुष्पभङ्गाभिन्नतया रोपणादवय- वरूपकम्। अवयवत्वञ्चाधेयतं, तथात्च्च सिरितख विद्यत एव। द्वतीति, पुष्प द्विर फाणं सङ्गत्या सभ्भवता परस्परयोगेन पुष्पेषु द्विरेफाणं सम्बन्धस्य युक्ततेनेत्यर्थः युक्तरूपकनामकमिदम्।।

इदमार्द्रस्मितज्योत्सं स्त्निग्धने चोत्पलं मुखम्। इति ज्योत्सोत्पलायोगादयुत्तं नाम रूपकम्॥ ७८॥

श्रयुक्नरूपकमुदाद्दरति। ददमिति। आद्र सरसं स्पिरित- मेव ज्योत्स्रा यतर तत्। ज्योत्स्ोत्पलायोगादिति, ज्योत्नोत्- लयोरारोपयमाणयोरयोगात् उत्पले ज्योत्स्ायोगसाभावाद- युक्त रूपकमिदम् ॥ ७८॥

रूपणादड्रिनोडङ्गानां रूपणारूपणश्रयात्। रूपकं विषमं नाम ललितं जायते यथा॥ ७६॥ मदरक्तकपोलेन मन्मथस्वन्मुखेन्दुना। नर्त्तितभूलतेनालं मर्हितुं भुवनत्यम् ॥ ८० ॥

विषमरूपकमाह। रूपणादिति। अङ्गिनोरूपणात्, तथा बङ्गानां रूपणारूपणाश्रयात् कस्यचिदङ्गस्य रूपणात् कस- चिदरूपणच्चेत्यर्थः । आश्रयपदं भावसाधितम्। एवं रूपणा- रूपणरूपवैषम्याद्विषमरूपकमिदम् ।। ७॥।

0249994

द्वितीय: परिच्छेदः । १४५

उदाहरति। मदरक्रेति। मुखेन्दुनेत्यन मुखस्याङ्गिनोरू- पएम्। अङ्गयोस्तु सूकपोलयोर्मध्ये भुवोरूपएं, कपोलस्यारूप- पमिति वैषम्यम्॥। ८० ।।

इरिपाद: शिरोलग्रजन्हकन्याजलांपुकः। जयत्यतुर निःशङ्कसुरानन्दो त्वध्वजः ॥८१॥ विशेषणसमग्रस्य रूपं के तार्यदोदशम्। पादे तदर्पणादेतत् सविशेषणरूपकम्॥। दर ।।

सविभेषणरूपकमाइ। इरिपाद दति। भिर: पादस्य ध्व- जस्य चायभाग:, तत्र लग्नं जन्हकन्याया मन्दाकिन्या जलमेवां- पूडकं श्वेतपटाच्चलं यख सः। असुरेभ्यो निःशङ्का बलिदमना- ननिर्भया ये सुराक्ेषामानन्दोतवस् ध्वजः केतुर्द्दरेवीमनस पादो वामचरणः ॥ ८ १ ॥ विशेषरेति। विशेषणममग्रस्य विशेषणविशिष्टस्य, केतोर्ध्व- जस्य, विशेषणच्ञाच शिरोलय्ेत्यादि असुरनिःशङ्केत्यादि च।। ॥ ८२ ॥ न मौलयति पद्मानि न नभोऽप्यवगाहते। त्वन्मु खेन्दुर्ममाखतनां हरणायैव कल्पते ।। ८३ ।। त्र््रक्रिया चन्द्रकार्य्याणामन्यकार्य्यस्य च क्रिया। त् सन्दर्श्यते यस्माद्दिरुद्वं नाम रूपकम्॥ ८४॥ विरुद्धरूपकमाह। नेति। मानिनों प्रति नायकखोकि-

१०६ काव्यादर्शः।

रियं। न मीलयति न सक्ोचयति। असूनां इरणावैवेति विप्रलस्भोद्दीपकत्वादिति भावः। कल्पत द्वत्यच यखतीति क्वचित्पाठः, यस्ति यतते॥। ८३।। 1 अक्रियेति। चन्द्रस्ारोपमाणस कार्य्यापि पद्ममीलन- नभोऽवगाहनादीनि, अन्यसारोष्यमाएचन्द्रभिन्नस यमस्य का- र्य्यमसुहरणरूपम्। विरुद्धमिति, उपमानाभिन्नतया रूपि- तस्थोपमेय स्थोपमानकार्य्यकरणमेवोचितं तदकरणत् प्रत्युत तदन्यकार्य्यकरणाच् विरोधप्रतिभासाद्विरुद्ूरूपकमिदं, विरो- धस्ातानाचित्यरूपः ॥ ८४ ॥

गाम्भीर्य्येण समुद्रोऽसि गारवेणासि पर्व्वतः। कामदत्वाच्च लोकानामसि त्वं कल्पपादपः।।टयू।। गामभीर्य्यप्रमुखैरत् चेतुभि: सागरोगिरिः। कल्पद्रुमश्च क्रियते तदिदं हेतुरूपकम् ॥८ई।

हेतुरूपकमाह। गाभ्भीरयेशेति। गाभ्भीर्यमत्तोभ्याशयतं, गारवं सारभालिलं। ततीया पञ्चमी चाच् हत।। ८्यू ।। गाभ्भीर्ययप्रमुखैरिति। क्रियते प्रसुते राजनि आरोपते। अत गासभीययीदिसाधारणधमाणं हेतुतयोपादानेन समु- द्राद्यारोपणाङ्गेतुरुपकमिदं। विश्वनायादयस्तु एकस् प्रस्तु-

त्याङ्: ॥ ८६॥

द्वितीयः परिच्छेद:। १४७

राजहंसे।पभोगाई भ्रमर प्रार्थ्यसारभम्। सखि! वत्राम्बुजमिदं तवेति स्विष्टरूपकम् ॥८७॥ शिष्टरूपकमाह। राजइंसोपभोगाईमिति। राजहंसानृ- पश्रेष्ठः पचिविभेषस्, भ्रमरः कामुकोम्ङ्गख्व। "राजहंससतु कादम्बे कलहंसे नृपोत्तमे" इति। भमरः कामुके मङ्के द्वति च मेदिनी। स्विष्टरूपकमिति साधारणधर्मास सेषनिष्पत्नता- दिति भावः। साधारणधर्मप्रयोगाच्चाच वत्रमम्बुजमवेत्युप-

उपमाव्यतिरेकाख्यं रूपकद्वितयं यथा॥ दद॥ अरयमालोह्ितच्छायो मदेन मुखचन्द्रमाः। सन्नद्वोदयरागस्य मुखस्य प्रतिगर्ज्नति।। ८ट ।। चन्द्रमा: पोयते देवैर्मया त्वन्मुखचन्द्रमाः।

उपमारूपकव्यतिरेकरूपके क्रमेणाइ। द्ूष्टमिति। गौण: गुएसम्बन्धादारोप्यमाएख्चन्द्रादि:, मुखय आरोपविषयो मुखा- दिः, तया: साधमर्यदर्भनादुपमारूपकं वैधमर्यदर्भनाझतिरेक- रूपकञ्च दष्टं कविभिरभिलषितम्। क्रमेणोदाहरति। यथे- ति। अयमिति मदेन मद्यपानेन आलोह्ित च्छरायः किञ्चि- ल्ोहितकान्तिः। सन्नङ्धः सफुरनुदयराग उदयकालीनलौहित्यं U 2

T0249994

१४८ काव्यादर्पः।

यस्, तस्य चन्द्रस्य प्रतिगर्ज्जति समानरागवत्वात् सङ्गते नतु सदृशीभवतीत्यर्थः, तथा सत्युपमाया विश्रान्तिधामतया प्राधा- न्यात् तया निगीर्ससय मुखचन्द्रमा दृत्यच सतोऽपि रूपवैचित्स् व्यपदेशकत्वाभावेन भेदकरणनाचित्यात् चन्द्राभिन्नं मुखं चन्द्रसदृभमिति प्रतीत्यसङ्गतेख्व। वस्तुतसतु, रत्नं तव मुखं

रत्ततवं मुख्यगाएयोर्मुखेन्टुमण्डलयो: साधमर्यमित्युपमारूपक- मिदं। न चोपमाया अप्रतोता कथमुपमारूपकमितिसमाख्या- लाभ दूति वाचं, तस्य रूप्यरूपकयो: साधमर्यसद्भावरूपतया पारिभाषिकलात्। चन्द्रमा द्वति। असा देवैः पीयमान- सन्द्र: अश्नदसमग्राऽसम्पूर्णः, अरयं मया पीयमानस्वनुखचन्द्र- मा: पुनः भश्मदापूर्मणडल दति मुख्यगाएयोर्मुखचन्द्रमसो: सम्पूर्ष्त्वासम्पूर्सत्व रूपवैधमर्यप्रयोगाद्वतिरेकरूपकमिदं व्यतिरेक- सात्रोपमानादुपमेयसोत्कर्षः। नच वत्यमाणव्यतिरेक एवा- यमिति वाच्यं, सादृग्यप्रतोतिपूर्व्वकभेद पर्य्यवसानाभावात्, यथा वत्यति। शब्दोपान्ते प्रतीते वा सादृ शे वस्तुनोदयोः। तन्र यङ्गेदकथनं व्यतिरेक: सउच्यत दति ॥ दद ॥८॥॥

मुख चन्द्रस्य चन्द्रत्वमित्थमन्योपतापिनः । न ते सुन्दरि! संवादोत्येतदान्तेपरुपकम् ।।९१ ॥ आचेपरूपकमाइ। मुखचन्द्रस्येति। द्वत्यमितिपदं वाक्य-

द्वितीय: परिच्छेदः। १४६

यति। द्ृत्यं कमलसक्कोचनेन अन्योपतापिनः परपीडयितुः, यद्ा द्ृत्थमेवमतिनिर्हयमेवेत्यर्थः, अन्योपतापिना मादृभविर- हिजनतापकस चन्द्रस्य चन्द्रतवं तव मुखचन्द्रस्य न संवादि न

भाव: । विलक्णमेवेदं तवन्मुखचन्द्रस्य चन्द्रत्वमित्यर्थः । आ्र्प्रा- चेपरूपकमिति आच्ेप:प्रतिषेधोक्रि: तदुपादाननियतत्वा- दाक्तेपरूपकमिदं। न चायं व्यतिरेकः सादृश्यप्रतीत्यभावात्, नाप्यपन्तिः प्रसुतस्यानिषेधात् चन्द्रत्वसारोप्यमाएतया प्रस्तु- तत्वाभावात्।।८१।।

मुखेन्दुरपि ते चिडि! मां निरईद्दति निरईयम्। भाग्यदोषान्ममैवेति तत् समाधानरूपकम् ॥ ६२ ।।

समाधानरूपकमाह। मुखेन्दुरपीति। तपिना निर्दइन- स्ात्यन्तायोग्यलं सूचितं। तच सयं समाधन्ते भाग्यदोषा- नमैवेति नह्यघटनघटनायां भाग्यखातिभार इति खयमु- त्थापितानुपपत्तिसमाधानसद्तकतत्वात् समाधानरूपकमिदम्।।

मुखपङ्कजरङ्रेडस्मिन् भूलतानर्त्तकी तव। लीलानृत्यं क रोतोति रम्यं रुपक रूपकम् ।। ६३ ।।

रूपकरूपकमाह। मुखपङ्गजेति। मुखमेव पङ्कजं तदेव रङ्गो नाय्यालय दति समासद्यम, एवं भूरेव लता सैव नर्त्त-

१५० काव्यादर्शः।

कीति। रूपकरूपकमिति एकेन रूपितस्ाय्यपरेण रूपणा- दिति भावः। यथा प्रथमं मुखस पङ्गजलेन रूपएं ततख्च रङ्ग- ेन रूपणमिति एवं भूलतानर्त्तकीत्यनापि, ददस् समास- गतमेव, व्यासे तु एकस्य बजभीरूपण हेतूपादाने गाभ्भीर्येष समुद्रोऽसि गौरवेशसि पर्व्वत दत्यादा हेतुरूपकं पूर्व्वमुत्तं तदनुपादाने मालावयविरूपकमिति। यथा सान्दर्थ्यस तर- ङ्रिणी, तरुषिमोत्कर्षस्य हर्षेोद्गमः, कान्तेः कार्ममणकर्म, नर्र- इसामुल्लासनावासभः। विद्या वक्रगिरां, विधेरनवधिप्रावीष- साचातक्रिया, वाणः पञ्चभिलीमुखस्य, ललनाचूडामणि: सा प्रिया, दूति। रम्यमिति, यत्र बज्भीरूपणे रम्यता न भवति तत्र नेदं यथा, नारीबाडलताव्यालीपरिरब्ः, कुतः सुखी- त्यादि, अत्र बाह्या लतातारोपे न कापि रम्यता, तरपकर्ष- प्रतिपादनस्ैव प्रस्तावात्, प्रक्ृते तु मुखस पङ्कजतवारोपेणत्कर्ष- प्रतिपादनं युज्यत एव ॥। ८३ ॥। नैतन्मुखमिदं पद्मं न नेने भमराविमा। एतानि केसराएयेव नैता दन्तार्चिषसतव ।।९४ ।। मुखादित्वं निवत्त्यव पद्मादित्वेन रुपणात्। उद्भावितगुणोत्कषें तत्त्वापन्जवरूपकम् ।।ट५ू।।

तत्वापज्ञवरूपकमाह। नैतदित्यादि। मुखादितं मुखला- दि, निवत्त्थैव प्रतिषिद्मैव, पद्मादिलेन पद्मत्वादिना प्रसतुतख रूपणात् उङ्भावितः रूपकान्तरेभ्यः स्फुटतया व्यञ्च्तोगुण-

T0249994

द्वितीयः परिच्छेदः। १५१

त्कर्षः तादाक्यारोपहेतुप्रसुतगुण्धिकां यच तत्, अतएवेदं

रूपकं, रूपकान्तरेषु सामानाधिकरण्यादिना उपमेयखोपमा- नाभिन्नतया प्रतिपादनाद् यावान् गुणेत्कर्षः त्रत्न तु प्रति- षेधपूर्व्वकारोपेए ततोऽप्यधिक द्ति सहृदयमंवेद्यं। नचापनु- तिरेवैयं धर्मिमिधर्मगततवेन द्वयोर्विभिन्नविषयत्वात्, रूपके ह्यस्तिन् प्रस्तुतस्य धर्मिमिएः प्रतिषेधेन धरमर्यन्तरारोपः, अपह्हुत्यान्तु प्रस्तुतस्य धर्ममप्रतिषेधेन धर्मान्तरारोप इति। विभागख्ाय- मुदाहर एदर्भनादवसीयते, तथाहि रूपकेडस्मिरिन् नैतन्ुखमिदं पद्ममित्यादी मुखादेर्धमिणः प्रतिषेधेन धमर्यन्तरख पद्मादे- रारोपः, न पञ्ञेषुः सरस्तस सहसर पतिषामितीत्यपत्त्यु- दाहरणे सरस्य धर्मिमणः पञ्चवाणताधमें प्रतिषिध्य सहस्- वाणतारूपधर्मान्तरारोप द्वति बहवः। अन्ये तु सादृशप्रतोति- पूर्व्वकारोपोरूपकम्, अ्रप्कतिस्तु न तथा, प्रक्वते प्रतिषेधेऽपि सादृभ्यप्रतीतिर स्येवेत्याङ्ः। नव्याखभयचाप्यपन्कतिमेव वदन्ति सत्यपन्हवे रूपकायोगात्, अतएव दर्पपक्ता, रूपकं रूपि- तारोपोविषये निरपळ्रवे दवति निरपळ्चवेति विषयविशेषण- मुन्यस्तम्॥८४।८५ ।।

न पर्य्यन्तोविकज्पानां रूपकोपमयोरतः। दिझ्मानं दर्शितं धीरैरनुक्त्तमनुमोयताम्॥।८६॥ ॥ इति रूपकचक्रम् ॥

१५२ काव्यादर्शः।

रूपकमुपसंहरति। न पर्य्यन्त दति। विकल्पाः किञ्चिद्वै- चित्रमालच्य भेदकल्पना: तेषां पर्य्यन्तः शेषसीमा। अनुक्क- मिति तथा हि परम्परितमपि रूपकभेद एव यथोक्तं प्रका- पकृता, नियतारोपणोपायः स्वादारोपः परख यः। तत् परम्परितं सविष्टे वाचके भेदभाजि वेति। स्विष्टवाचके यथा "वि- इवन्मानमहंसवैरिकमलासङ्कोचदीप्नद्युत" दत्यादि, भेदभाजि यथा "आलानं जयकुञ्जरख दृशदां सेतुर्विपद्वारिधेः" द्त्यादि। दृदस्वाधिकारूढवैभिध्यमपि। यथा, "दूदं वक्रं साच्ताद्विरह्ितकलङ्ग: भ्रशधर" द्वत्यादि। क्वचिद्वैयधिकर- एेडपि यथा, विदधे मधुपश्रेणीमिह भूलतया विधिरिति। क्वचिद्वैधमर्यऽपि, यथा, सौजन्याम्ुमरुस्ली, सुचरितालेख्य द्युभिन्ति, र्गुपज्योत्राऊृष्णचतु ईशी, भरलतायोगन्पुच् च्छटा। वैरेषापि दुराशया कलियुगे राजावली सेविता तेषां शूलि- नि भक्तिमाच्सुलभे सेवा कियत् कोशलमित्यादि। एवमन्येऽपि भेदा नवीनैरुद्भाविता ज्ञातवयाः। सिरितेनोपायनं दूरादागतख कवतं मम। सनोपपीडमाल्नेषः कवतोदयुते पणास्वयेत्यादा नवीने- रङ्गीह्वतः परिणामसु न रूपकेष्वन्तर्भवितुमदति गोणलच्षण- मूलकत्वाभावात् रूपकस्य च तन्मूलकत्वख् प्रतिपादितलात् तस्मादतिरिक् एवायमलङ्गार: वैविचविशेषस् स्फुटं प्रतीय- मानत्वादित्यवधेयम्।। ८ ६। जातिक्रियागुणद्रव्यवाचिनैक च वर्त्तिना। सर्व्ववाक्योपचारश्वेत् तमाडर्दोपकं यथा॥८७ ।।

T0249994

द्वितीय: परिच्छेद:। १५३

प्रथ दीपकं लक्षयति। जातीति। एकच वर्ततिना प्रवन्धघटके कस्िंश्िदेकसिन् आदी मध्येऽन्ते वा वाक्ये सिितेन जाति- क्रियागुणट्रव्यवाचिना जात्याद्यन्यतमवाचकेन पदेन यदि स- व्ववाक्योपकारः खार्थद्वारा वाक्यान्तरार्थान्वयखथोपपत्तिर्भवति, तदा तहीपकम्, एकान्तःपातिनोऽपि दीपवद्वाक्ान्तरोीपक- तादीपकास्यमलङ्कारमाहरित्यन्वयः। दीपो यथा एकदेश- स्थितोडपि देशान्तरीयपदार्थान् दीपर्यात तथैकवाक्यगतमपि जात्यादयन्यतमवाचकपदं काकानिन्यायेनानुषङ्गेष तदादि- सर्व्वनान्ता चकारादिना वा वाक्यान्तरे परामषटं सत् खार्थ- द्वारा तदर्थान्वयं सम्पादयतीति। द्वत्थसैकवाक्योपात्तपद- प्रतिपाद्यस्य जात्याद्यन्यतमख् तचैव जनितान्वयतया निरा- काङ्स्यापि पुनरनुषङ्गादिना वाक्यान्तरारथन्विततवं दीपक- मिति निर्गलितोर्थः, अतएवास्ार्थालङ्कारतं यथा अ्रुतान्वये पब्दालद्वारता सादिति बोध्यं। प्रस्तुताप्रसतुतयोरकधर्मस- म्वन्वरूपमपरैरङ्गीकृतं दीपकमप्यनेकवाक्यगतले निरुक्रदी- पकलचणलच्ितमेव यथा, "किवणाएं धणं एात्राएं फण- मणी केसरादं सोहाएं। कुलवालिशएं त्थणत कुतो घेप्पन्ति अमिआाएं" इत्यादी। एकवाक्यगतले तु भिन्नप्रकार- मेव तदिति बाध्यम्। एवमुपमारूपकयो: साधारणधमाखो-

प्रिः। सर्व्ववाक्योपकार दति जात्यादिपदं यस्य वाक्यस्ान्त- रगंतं यच च परामष्टं तयोद्योविक्ायोरुपकार दत्यर्थः।

0249994

१५8 काव्यादर्शूण।

एतेन चैकस्मिन् वाक्येऽस् न सद्भाव दति सचितम् ॥८७।।

पवनेादतिएः पणें जीणें हरति वीरुधाम्। स एवावनताङ्गीनां मानभङ्गाय कल्पते ॥ह८।

एवं जात्यादिगतलेन चतुर्विधेडस्िन् प्रथमं जातिगत- मुदाहरति। पवन दूति। जीर्णमित्यनेन पवनस्थ मान्दं सचि- तम्। अच पूर्व्ववाक्योपात्तसय पवनस्थोत्तरवाक्ये स एवेति तच्छ्ब्देन परामर्शः, तेनैव च तदर्थान्वयनिव्वाह्कः। पवनभ- ब्दख् बज्व्यक्रिवाचकताज्जातिवाचक इति जातिदीपकमि- दम् ॥ ८८॥

चरन्ति चतुरम्ोधिवेलद्यानेषु दन्तिनः। चक्रवालाट्रिकुञ्ज्रेषु कुन्दभासेोगुणश्च ते।८६ ।

क्रियादीपकमुदाहरति। चरन्तीति। दन्तिनादिक्क- रियः । चक्रवालाट्रिलोकालोकाचलः । कुन्दभास: पूडक्काः, गणा यशांसि। तव यशासि ब्रह्माण्डव्यापकानीत्यर्थः । अ्रत्र च- कारेण परामष्टाया: पूर्व्ववाक्यगतचरन्तोतिक्रियाया उत्त- रवाक्यगतेन गुणा दृत्यनेनाप्यन्वय दति क्रियादीपकमि- दम्॥ < ६ ॥ श्यामलाः प्रावृषेष्या भिर्दि शोजोमूतपङ्गकभिः।

द्वितीय: परिच्छेद:। १५५

गुणदीपकमुदाहरति। श्यामला दति। प्राटृषेषयाभि: प्रावृड्भवाभि:। प्राटृष एन्य द्ृत्येन्यप्रत्ययः । नवशनाद्वलरा- जिभि: नवतणइरितीकृतप्रदेशः । अ्रनापि भुव्चेति चका- रेस पूर्व्ववाक्यगतस्य श्यामला दति गुणवाचकपदस्य परामर्भ दति गुणदोपकमिदम्॥ १००॥

विष्णुना विक्रमस्थेन दानवानां विभूतयः। क्वापि नीताः, कुतोऽप्यासन्नानोता दैवतर्द्वयः॥१०१॥

द्रव्यदीपकमुदाहरति। विष्णुनेति, विक्रमस्थेन पादवि- च्षेपं कुर्व्वता, दानवानां बलिप्रभतोनां। दैवतर्ड्य दून्द्रा- दीनां श्रियः कुतोऽय्यानीता आसन्नित्यन्वयः। प्रत्र विष्णे- रेकत्वाद्विषणनेति द्रव्यपदं तखय चोत्तरवाक्े काकाचिन्याया- दनुषङ्गाद्वा परामर्भ दति द्रव्यदीपकमिदम्॥ १०२॥

इत्यादि दीपकान्युक्तान्येवं मध्यान्तयोरपि। वाक्ययोर्दर्शयिष्यामः कानिचित्तानि तद्यथा॥१०२।।

एवं जात्यादिचतुष्टयगतत्वेन चतुर्विधस्यास्य पुनरपि जा- त्यादिपदानामादिमध्यान्तवाक्यगतववात् नैविष्यं दर्शयन्नाइ। दूत्यादीति। द्वत्येषु चतुर्षु पूर्व्वस्ोकेषु आदिदीपकान्यक्रानि

मित्यादि एवम्, आदिवाक्य दूव मध्यान्तयोरपि वाक्ययो- र्दीपकानि कानिचिदर्भयिय्यामः, कानिचिदिति ग्रन्थ बाजत्य- x 2

१५६ काव्यादर्शः।

भिया नतु सर्व्वाणीत्यर्थः । तद्यथेति तानि यथेत्यर्थः, तत् के- षाञ्चिदर्शनं यथेति वा ॥१०२ ॥

नृत्यन्ति निचुलोत्सङ्गे गायन्ति च कलापिनः। i

बध्रन्ति च पयोदेषु दृशोद्दषीश्रुगर्व्भिणीः॥।१०३॥।

नृत्यन्तीति। निचुल: स्लवेतमद्रुमः तख्योतङ्गे तलप्रदेशे। गार्यन्ति केकाध्वनिं कुर्व्वन्ति। इषाश्रगर्भिणीरानन्दाशु पूर्णाः। अच कलापिन दति जातिपदं चकारेण वाक्यान्तरे- डपि परामषटं, तच मध्यवाक्यगतमिति जातिगतं मध्यदीपक- मिदम् ॥१०३॥

मन्दोगन्धवद्द: व्षारा, वव्निरिन्दुख् जायते। चर्च्चीचन्दनपातक्च शस्तपातः प्रवासिनाम्॥ १०४॥ मन्द दति। चार: चाररसोद्गारी केशकर द्त्यर्थः। चर्चा सजलवसतूनां वित्ेपः तद्रपश्चन्दनसम्पातः । त्रच जायत द्वति मध्यवाक्यगतया क्रियया सर्व्ववाक्दीपनमिति क्रियागतं मध्य- दीपकमिदं, किञ्चाच रूपकमपि, तदनथो: सद्गरः। एवं झोकद्येन जातिगतं क्रियागतञ्ज मध्यदीपकमुदाहतं, गुण- द्रव्यगतन्तु मध्यदीपकं खयमूद्तनीयम्। क्रमेष यथा, "तडि- द्विर्वारिवाहाणं योग:, स्त्रीभिः प्रवासिनाम्। लताभि: पाद- पानाञ्ज समायाते घनागमे" दति। अ्रच योगः संयोगः चच गुपः, मध्यवाक्यगतेन च तेन सर्व्ववाक्दीपनाहुषगतं

द्वितीय: परिच्ेदः। १५७

मध्यदीपकमिदम्। "मुजर्विन्वं संसृजति बिर्भार्त्त च मुजरिः। मुडख नाभं नर्यत बालक्रीडनकीतुकी" दति। बत्र इरिर्द्रव्यं तच मध्यवाक्यगतमिति ट्रव्यगतं मध्यदीपकम् ॥ १०४ ॥

जलं जलधरे।द्रोणं कुलं गृद्दशिखणिडिनाम्। चलच्ज तडितां दाम, बलं कुसुमधन्चनः॥१०५।।

अन्तदोपकमुदाहरति। जलमिति। बलं सैन्यं तच् जाति- वाचकमन्तवाक्यगतञ्ज सत् वाक्चयेपि विधेयमिति जाति- गतमन्तदीपकमिदम् ॥ १०५॥

त्वया नीलोत्पलं कर्णे, समरेणास्तरं शरासने। मयापि मरणे चेत, स्वयमेतत् समं कृतम् ॥ १०६।।

क्रियागतमन्तदीपकमुदाइरति। तयेति। मानिनीं प्रत्यु- क्रिरियम्। अ्रत्र कवतमित्यन्तवाक्यगतं क्रियापदं वाक्यचये- डयच्चितमिति क्रियागतमन्तदीपकमिदम्। एवं गुषद्रव्यगतं खयमूहनीयं, क्रमेष यथा, "इदमुज्जमभते विम्बं भानोस्ता- पयितुं जगत्। ममैव हृदयं चाएिडि मुखञ् तव लोहितम्"॥ अचान्तवाक्यगतं लोहितमिति गुणपदं वाक्दयं दीपर्यात। "सत्यं विश्ववं सन्तपति सत्यं कर्षति वे रसान्। तमासि तु निह्- न्तीति प्रार्थनीयोदयो रविः"। अच रविरिति ट्रव्यपदं स- व्वोषि वाक्यानि दीपयति ॥ १० ६ ॥

10249024

१५८ काव्यादर्शः।

शुक्क: श्वेतार्चिषोवृद्यो पत्तः, पञ्चशरस्य सः। सच रागस्य, रागोडपि यूनां रत्युत्सवश्रियः॥१०७। इत्यादिदीपकत्वेऽपि पूर्व्वपूर्व्वव्यपेत्तिणी। वाक्यमाला प्रयुक्तेति तन्मालादीपकं मतम् ॥१०८ ।।

दवत्थं जात्यादिचतुष्टयस्यादिमध्यान्तवाक्गतलेन द्वाद- प्रविधं दीपकं प्रदर्श्य तत्नैव किञ्चित्कित्िद्वैचित्रोद्भावनेन प्रभेदान्तराषि दर्शयन् सम्प्रति मालादीपकं दर्भयति। एक् दूति। एक्क: पचः स्वेतार्चिषस्चन्द्रस्व वृद्ध भवति, स शक्कः पत्ः पस्चभरस्य, सच पञ्चभरो यूनां रागस्य, स रागोऽपि तेषां रत्ा- त्सवश्चिय द्ृत्यन्वयः । सर्व्वन्र वृद्मी द्ृत्यसानुषङ्ग:। दत्यादिदीप-

दीपकत्वसङ्गावेऽपि पूर्व्वपूर्व्वव्यर्पोत्तिणी खोपकारकतवेन पूव्वें पूर्व्व- मपेक्षमाणा वाक्यमाला उत्तरोत्तरवाक्यसमूद्द: प्रयुक्ता इत्यतो वैचितादिदं मालादीपकं मतमित्यन्वयः, दत्यञ्च पूर्व्वपूर्व्व-

कमिति लक्षपम्। तादृशानुषज्यमानपदञ्च सापेन्षवाकोक- तमनिष्ठमेवेति न नियमः वाक्यान्तरगतेनाप्येतत्सस्भवात्। अ्र- तएव प्रकाशकवता, संग्रामाङ्गनमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत् समासादितम्। कोदएडेन शराः शरैररिशिरसेनापि भूमए्डलं तेन लं भवता च की- रनिरतुला कीत्यी च लोकचयम्, द्ृत्यचासादितेति क्रि-

T0249994

द्वितीयः परिच्छेदः। १५६

यापदस ।१०७॥१०८॥

त्र्प्रवल्येपमनङ्गस्य वर्द्धयन्ति वलाचकाः। कर्यन्ति तु घर्ममस्य मारुतेद्वतशीकराः॥१०६॥ अवलेपपदेनाच वलाचकपदेन च। क्रिये विरुद्धे संयुक्ते, तदिरुद्वार्थदीपकम् ॥११०॥

विरुद्धार्थदीपकमाह। अवलेपमिति। कर्यन्ति कथं कु- र्व्वन्ति, घर्ममस्य ग्रीभस्य, मारुतोङ्तभरीकरा द्रत्युभयच हेतु: ।। ।१०६॥ अवलेपेति। अवलेपपदेन वलाह्दकपदेन चेति बर्द्धनाकर्भ- नाक्रिययो: कर्मभूतेन कर्तभूतेन चेत्यर्थः। क्रिये बर्ड्धनाकर्भना- रूपे, विरुद्धे द्वति अचापिर्बाध्यः, विरुद्धे अपि अप्मानाधि- करणे अपीत्यर्थः, संयुत्ते सामानाधिकरएं प्रापिते। अत्ाय- मर्थः, निरुत्नक्रियाइ्वयफलभूता वृड्धिह्ासी विरुद्धावपि एक- सिन् कर्मएवलेपे वर्त्तमाना वर्णिता। एवं तत्फलकक्रिया- द्वयसैकखिन् कत्तरि वलाह्तके वर्णितमिति। सम्बन्धिभेदाच्चा- वलेपस्य विरोधप्रभमनम्। विरुद्धक्रिययोञ्चानयोरेकसमिन् कमणि क्त्तरि च सम्बन्धेन वैचिचविशेषापलभ्ाद्विरुद्धार्थदी- पकमिदम्। ददच्चादिदीपकम् आदिवाक्यगतयो: कर्मकर्त-

१६० काव्यादर्शः ।

लेपख गुणवाचकत्वाद्गुप्गतं, वलाहकस्य जातिवाचकता- ज्जातिगतज्ञ तदनयो: सङ्करोऽयम्॥ ११०॥

हरत्याभोगमाशानां गृक्षाति ज्योतिषां गणम्। आदत्ते चाद्य मे प्राणानसौ जलधरावली।१११ ।। त्रनेकशब्दोपादानात् क्रियकैवाच दीप्यते। यतो जलधरावल्या तस्मादेकार्थदीपकम्॥११२॥

एकार्थदीपकमाह। हरत्याभोगमिति। आशानां दिशा- माभोगं विस्तारं। ज्योतिषां गएं ग्रहनचचसमूद्म्॥ १११॥ अनेकेति। अनेकशब्दोपादानात् उपान्तेर्हरतिग्टहात्या- दत्त दति चिभि: पदैरुपस्ाय्येत्यर्थ, वस्तुतसतु अनेकशब्दो- पादानेति प्रथमान्त एव पाठः सम्यक, अनेकेः शब्दैरुपादान- मुपसथापनं यस्याः सेत्यर्थः। एकैव अर्थतोऽभिन्नैव क्रिया जलधरावल्या अन्तवाक्यगतेन जलधरावलीतिकर्तपदेन यतो- दीपयते निर्धुढान्वयः क्रियते, तस्मात् अनेकपदप्रतिपाद्यखा- प्येकार्थसय दीपनादेकार्थदीपकमिदम्। अ्रनेकक्रियाणामेक- कारकत्वरूपं नव्यैरङ्गीऊवतं दीपकन्विता भिन्नमेव, यथा दूरं समागतवति त्वयि जीवनाथे भिनना मनोभवशरेण तपखिविनी सा। उत्तिष्ठात खपिति वासस्टहं लदीयमायाति याति इसति खमतिति चऐेन, दति। अबोत्यानादिक्रिया भिन्ना एव ।११२ ॥

0249924

द्वितीयः परिच्ेदः। १६१

हृद्यगन्धव दासुङ्गासतमालश्यामलत्विषः। दिवि भ्रमन्ति जीमूता भुवि चेते मतङ्गजाः ॥११३ ॥ त्रच धर्मोरभिन्नानामब्भाणं दन्तिनां तथा। भ्रमणोनैव सम्बन्ध इति क्िष्टार्थदीपकम् ॥११४॥ क्िष्टार्थदीपकमाह। हद्येति। इदयोऽनुदूतो गन्धवहो वा- युर्यच ते इति जीमूतविभरेषणम्। दद्यं गन्धं मदसौरभं वह- न्तीति मतङ्गजविभेषणज्च ॥११३॥ अरचेति। धर्ममैर भिन्नानामभिन्नधर्षवताम्, अभिन्नतवज्ज ध- मीणामेकश्रब्द प्रतिपाद्यतं वस्तुत एकरूपतज्च, तचर हंद्यगन्ववह्ा द्ृत्यच प्रथमम्, अन्यत् द्वितीयं। भ्रमणेनैव सम्बन्ध दूति सा- मान्यलक्षणसङ्गमनार्थमिदम्, भ्रमन्नोतिक्रियाया वाक्यइयेऽपि योजनात्। स्विष्टार्थदीपकमिति स्िष्टयो: ल्विष्टशब्दप्रतिपाद्य- धर्ममवतारर्थयोर्जीमूतमतङ्गजयो: कचार््नमन्तीति क्रियया दी- पनात् स्िष्टार्थदोपकमिदं। शेषस्ात् शब्दस्नेषोऽर्यश्लेषस बोध्यः तत्र हृद्यगन्धवद्ा द्रत्यत् शब्दल्लेष:, अ्रन्यचार्थक्वेषः ॥ ११४॥ त्रनेनैव प्रकारेण शेषाणामपि दीपके। विकल्पानामवगतिर्विधातव्या विचक्षणै:॥ ११५॥ इति दीपकचक्रम्। दीपकमुपसंहरति। अरनेनैवेति। प्रकारेष वैचित्रविशे- षेण। शेषाणामुक्तावप्निष्टानां विकल्पानां भेदानां जात्या- दोनां द्विकादिगतलेन समल्दीपकानामावलिसंपुट प्रभ तो-

I

१६२ काव्यादर्भः ।

नाञ्चेत्यर्थः। तच्रावलिदीपकं यथा, त्वमकंसवं सोमस्ममि पवनस्वं जतवहस्वमापसवं व्योम लमु धरषिरात्मा त्मिति प। दत्यादि, अताषीति क्रियया वाक्याबलिर्दीपयते। एवमन्यदपि झेयम् ॥ ११५ ॥

अरथावृत्तिः पदावृत्तिरुभयावृत्तिरेव च। दीपकस्थान एवेष्टमलङ्कारचयं यथा । ११६।।

अथ दीपकनिरूपणनन्तरं तत्सजातीयमावृत्त्यलद्वारं नि- रूपयति। अर्थावृत्तिरिति। अर्थः वाक्यान्तरीयपद प्रतिपाद्यः, तस्यावृत्तिवाक्यान्तरे तदर्थकपदान्तरश्रवऐेन पुनरुपलन्धि- रित्येकः। तथा पदस्य वाक्यान्तरीयस् आ्रवृत्तिवाक्यान्तरे पुनरुच्ारणमिति द्वितीयः। एवमेकचोभयोरर्थपद योराट- निरिति ततीयः। दवत्यलद्गारचयं दीपकस्य स्थाने समभव एवे- एम्। अ्रयमर्थः यत वाक्यान्तरे तत्तत्यदस्ानुपादानेऽपि वाक्यान्तरीयपद स्यानुषङ्गादिनान्वयनिव्वा ह्ाहीपकससव स्तचैव तदर्थकपदान्तरस्य तत्पदस्ैव वा पुनरुपादानेऽयमाळृत्त्य- लङ्गार द्वति, एतेन पदाव्टत्तेर्यमकादावतिप्रसङ्गः परिहृतः तच द्वितीयपदानुपादाने वाक्यान्तरीयपदानुषङ्गस्ायोग्यलेन विवत्ितान्वयानुपपत्तेः, योग्यते वा निरुत्तविषयगतत्वनियमे नासापवादतया तद्दाधकत्वादित्यवगन्तव्यं। दीपकस्थानमे- वेष्टमिति पाठे तु दीपकसय स्थानं स्थितिः सभ्भवो यन्रेति समायः। भजराजसु "तिविधायावृ्त्तिर्दीपकसैव भेद"

2240994

द्वितीय: परिच्छेद:।

दत्याह। यथा दीपकभेदप्रसतावे, "अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरुभ- यावृत्तिरावली। संपुटं रसना माला चक्रवालस् तद्विदा" दूति। एतन्मते वाक्यान्तरीयपदपदार्थयोवीक्यान्तरेऽनुषङ्गा- दिना वा साक्तात्पुनःप्रयोगेए वाडवगमोदीपकमिति। श्रचा- र्वृत्तिरर्थपदयो: पुनरावर्त्तनमित्याट्टत्तिपदस योगार्थ एव लक्षणमवगन्तव्यम् ॥ ११६।।

विकसन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजद्रुमाः। उन्मोलन्ति च कन्दल्यो दलन्ति ककुभानि च ॥११७।।

क्रमेणवृत्तिचयमुदाहरति। विकसन्तीति। कदम्बानि कदम्बमुकुलानि एवमन्यच। कन्दल्योगुलभेदाः, कन्दलीभ- ब्दख इरीतक्ादिपाठात् प्रसवेदपि स्त्रीलं। ककुभान्यर्ज्जुन- वृक्षमुकुलानि। प्राट्ृषीत्यधिकरणमत्र बाध्यम्। अ्रत्न विक- सन्तीत्यादिक्रिया चतुष्टयं विभिन्नखरूपमप्येकार्थमेवेत्यर्थस्ैवा-

उत्क ण्ठयति मेघानां माला वृन्दं कलापिनाम्। यूनाञ्ोत्क एठयत्येष मानसं मकरध्वजः॥ ११८॥ उत्करठयतीति। कलापिनां वृन्दमुत्कष्ठयति खदिदृचया उद्गोवं करोति। यूनां मानसमुत्कष्ठयति मेघखोद्दीपकल्वादु- तुकं करोति। अच पदमात्रसैवावृत्तिर्न तर्यस्य, दयोर्विभिन्ना- र्थकत्वात् ॥ १८॥ x 2

१६४ काव्यादर्पूः।

जित्वा विश्वं भवानच विह्रत्यवरधनैः। विहरत्यप रोभिस्ते रिपुवर्गो दिवं गतः ॥ ११८॥

जित्वेति। अवरोधनैरन्तःपुरिकाभिः । दिवं गत दवति युद्धूमरणादिति भावः । अरच विहरतीति पदस् तदर्स् चा- त्तरवाक्ये आ्वृत्तिः, वाक्यदयेऽपि इयोरेकार्थत्ादित्युभया- वृत्तिः, नच तथाले कथितपदतवदोषापात द्वति वाच्यं त-

यान्तु प्रत्युतैकशब्दप्रयोगसैव युक्तलवात्। यथा उदेति सविता ताम्रसाम एवास्तमेति चेत्यादि। उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यत्स्ञ, एको- देशेन विधेयस्य उद्देश्यान्तरेऽपि विधेयत्वम्, एकविधेयसमु- दिष्टस विधेयान्तरेऽप्युद्दश्यतं, एकविधेयसमुद्दिष्टस् उद्देश्या- न्तरे विधेयत्वमिति चिविधम, प्रक्ृते च राजोदेशेन विधेयस्

मिति युज्यत एवैकशब्दप्रयोगः ॥११६॥

इत्यावृत्तिगण: ।

अथास्य पुनरान्ेप्यभेदानन्त्यादनन्तता ॥१२०।

अथाक्षेपं लक्ष्यति। प्रतिषेधोकिरिति। प्रतिषेधस उक्ति- रुत्रिमाचं नतु वस्तुतः प्रतिषेधः तात्तविकप्रतिषेधस्य वैचित्रा- जनकत्वेनालङ्कारत्वाभावात्, प्रतिषेधरभास आच्षेप द्वत्यर्थः,

द्वितीय: परिच्छेद:। १६५

प्रतिषेधोक्तिस विभेषविवत्तानिबन्धनेति बोध्यं तत एव हि वै- चित्रातिशयः, प्रतिषेधस दष्टार्थस्ैव त्रनिष्टप्रतिषेधे वैचिच्राभा- वात्, सर्व्वस्ैतदुक्कमाग्रेये। यथा, प्रतिषेध द्वेष्टस्य यो विशेषा- भिधित्म या। तमान्ेपं ब्रवन्तीति। उकरिरिति प्रतिपादनमि- व्यर्थः, नतु वाचकशब्देनाभिधानं, व्यञ्षनादिनापि प्रतिषेध-

वतिप्रसङ्गः। स चाक्ेपस्त्रैका्यपेत्षया प्रतिषिध्यमानचैकाल कवस्तुगतलेन वृत्तवर्त्तमानवर्ततव्यमाणवसूनां प्रतिषेधप्रति- योगितेनेत्यर्थः, प्रथमं चिधा भवति। नव्यास्तु प्रतिषेधकर्नुः खोत्तखवच्चमाएयरेव प्रतिषेधोक्रिरात्षेपो न वस्तुसामान्य- सेत्याजः । नैविष्यच्चैतत् स्थूलभेददृश्या, वस्तुतस्वस्ामङ्लेयत्वमे- वेत्याह। अथेति, आत्तेप्याः प्रतिषेध्यास्ेषां भेदा धर्षधर्मििका- व्यंकारणाद यस्तेषा मानन्यादनन्तप्रतियोगिक स्याप्याच्षेपस्य पुन- रनन्तता अ्रमङ्ञेयत्वमित्यन्वयः ॥१२०॥

त्नङ्ध: पञ्चभि: पुष्पैर्विश्वं व्यजयतेषुभिः। इत्यसम्भाव्यमथवा विचित्रा वस्तुशक्तय: ॥१२१॥

प्रवृत्तैव यदाक्िप्ता वृत्तान्षेप: स ईदशः ॥१२२॥ क्रमेण चिविधमान्तेपमुदाहरति। अ्रनङ्ग दूति। पुष्पैरर- विन्दादिभिः, यदुक्म्, 'अरविन्दमशोकञ्च चूतञ्च नवम- लिका। नीलात्पलन्न पञ्चैते पञ्चवाणस सायका' दति। अम-

T0240934

१६६ काव्यादर्शः ।

साव्यमिति अनुपपत्या अविश्वसनीयमित्यर्थः, तथाहि,विजेता तावदङ्गरहितः, वाणाख पञ्चैव, ते च पुष्पाषि न लायसा:, विजेतव्यञ्च विश्वं ब्रह्मेन्द्रादिधीरवीरपूम समसं जगदिति सव्वथा विजयोऽश्रद्धेय द्ृत्यनपपत्तिखिथिरीक्वतं विजयासन्भाव्यलं प्रतिषेधतति, अ्थवेति, वस्तूनां शक्कयः कार्य्यसम्पादनयोग्यताः विचिता दुर्बाधा:, अन्वयव्यतिरेकादिना तर्कयितुमशक्या दत्यर्थः । तस्मात् सभभवत्येवानङ्गस्य पष्पवाएकरणकविश्वविजय द्वत्यसस्भाव्यत्बुंङ्गे: प्रतिषेधः ॥१२१॥ अच वृत्ताक्षेपं सङ्गमयति। द्रत्यनङ्गेति। प्रवृत्तैव दुव्वार- यानुपपत्त्या पूर्व्वमुत्पन्नैव, अ्रनङ्गजयस्यायोगोऽसम्भाव्यलं तख बुद्धि:, हेतुबलात् वस्तुशक्ीनां विचित्रत्वरूपकारणमहिस्वा दूह यदाच्िप्ता प्रतिषिद्धा स ईदृथो टत्ताच्ेप द्ृत्यन्वयः। अचवाचकशब्दाप्रयोगात् प्रतिषेधा व्यञ्च एव,विशेषख्ाच् जन- मात्रस्य कामपरतन्त्रता, तत्प्रतिपादनेच्छयैव वाक्यस्ास् प्र- योगात्, एवमन्यचापि बोध्यम्॥ १२२॥

कुतः कुवलयं कर्मे करोषि कलभाषिषि।। किमपाङ्गमपर्य्याप्रमस्मिन् कर्म्मणि मन्यसे ॥ १२३। स वर्त्तमानान्ेपोडयं कुर्व्वत्येवासितोत्पलम्। कर्षे काचित् प्रियेशैवं चाटुकारेण रुध्यते ॥ १२४ ॥ कुत दूति। कुवलयं नीलोत्पलं, करोषि धारयि, अपर्य्याप्तमसमर्थम्, अस्िन् कर्ममि कर्षशाभासम्पादने। अ्रत्र

द्वितीयः परिच्छेदः। १६७

कर्षे कुवलयकरणस कुत द्त्यनेन कैमर्थ्ेन प्रतिषेध: न कुर्व्वि- त्यर्थः ॥ १२१॥ स दूति। सो5यं वर्त्तमानाचेपः, यतोऽसितात्पलं कर्ले कुर्व्वत्येव काचित्, एवं कुत दत्यादिवाक्येन, प्रियेण रुध्यते प्रतिषिध्यते, द्वति हेतुह्ेतुमङ्गावेनान्वयः । प्रत्र कुर्व्वत्येवेत्येव- कारेण नतुकृतवती न वा करिष्यन्तीति प्रतिषेधस्य करण- समानकालीनताप्रत्यायनया वर्त्तमानप्रतियोगिकतं सरचितं। विशेषस्ान् अपाङ्गकुवलययरतिसाम्यप्रतिपादनेन नायिका- सन्तोषएम् । १२४।।

सत्यं ब्रवीमि, न त्वं मां द्रषटं वल्लभ ! लप्यसे। अन्य चुम्बनसंक्रान्तलाक्षार त्रेन चक्षुषा॥ १२५॥ सोडयं भविष्यदान्ेपः, प्रागेवातिमनस्विनो। कदाचिद पराधाऽस्य भावोत्येवमरुन्ध यत् ।। १२६।।

सत्यमिति। द्रष्टुमिति, ज्ञादिभिर्युक्तादक्रियाथार्थाच्ेति तुमड। दर्शनमित्यर्थः, मां द्रष्टुं न लस्यमे न द्रव्यमीत्यर्थः, तत् कुत इति चततुर्विशिनष्टि, अ्रन्येति, अ्रन्यस्यासुम्बनेन सङ्गा- न्ता तद्धरतः सङ्गमिय्यन्ती या लाता तयेव रत्ेन लोहि- तोभविष्यता अथचानुरक्तीभविष्यता। पच लश्यम दति प्रधा- नक्रियाया भविष्यत्कालबाधकलात् सङ्गान्तेति रक्रेतिक्ान्त- क्रियाद्वयस्थापि भविष्यत्कालबोधकतमेवाप्रधानलात्, तदुकं जुमरनन्दिना, कदादिभिस्तिड वा विदितं कर्ळलाद्युक्त्वादि

१६८ कावादर्शः।

च कालविशेषच्च परम्परमाप्याकाङ्काविरोधेन प्रधानवान्तिडा बाध्यत दूति॥१२५॥ माऽयमिति। अतिमनखिनी सुप्रशसतमनस्का सुनिपुणे- त्यर्थः । अपराधा नायिकान्तरानरागरूपः, श्ररुन्ध प्रतिषि- षेध, अत्र सत्यं ब्रवीमीत्यादिवाक्यभज्ा नायकस वर्ततिष्- माणनायिकान्तरानरागस्य प्रतिषेधात् वर्ततिष्यमाणनेपोडयं। विशेषख्वान् नायकस्य चिरं सवशे स्थापनम्॥ १२६॥

तव तर्न्चद्गि ! मिथ्यैव रूढमङ्गेष माईवम्। यदि सत्यं मृदू न्येव, किमकाएडे रुजन्ति माम्।१२७।।

कामुकेन यदचैवं कर्म्मणा तद्दि रोधिना॥ १३८॥ दत्थमान्तेपस स्थूलभेदचयं दर्शयला, श्राच्ेप्यभेदानन्या- दनन्ततेत्यनेन तत्प्रभेदानामशकनिरुपएत्मुक्कापि शिव्याणं किञ्चित्तत्प्रकारोपदेशरथं कतिचिद्भेदान् दर्भयति। तवेति। मदून्येवेत्यच श्रङ्गानीति विभेष्यम्। तकाएडे निष्कारणं रुजन्ति तापयन्ति। मदूनां तापकत्वासन्भवान्न तात्तविकमेषां मा्दव- मिति प्रतिषेध: ।। १ २ ७ ।। धर्म्माचेपोडयमिति। तद्विरोधिना माईवविरुद्ेन। कर्मण तापदानक्रियया॥१२८॥ सुन्दरी सा नवेत्येष विवेक: केन जायते। प्रभामाचं दि तरलं दृश्यने न तदाश्रयः ।।१२८॥

0249994

द्वितीय: परिच्छेदः। १६६

धर्म्म्यात्तेपोऽयमाक्षिप्रो धर्म्मो, धम्में प्रभाळ्कयम्। अ्रनुज्ञायैव यद्रूपमत्याश्चय्यं विवक्षता॥१३०॥ धमर्याच्ेपमाइ। सुन्दरीति। अत्र अ्रचेति विद्यत दति चाध्याहाययं। सुन्दरोत्यखय नायिकेत्वर्थः नतु सौन्दर्य्यवतीति तथाल्वे मन्दर्ययधर्ममस्ैव प्रतिषेधेन धर्माच्तेप एव खात्। ततसैवमन्वयः, अ्त्र सा सुन्दरी नायिका विद्यते न वा दत्येष:, संभय एवेति शेष: । विवेक: नायिका विद्यत दति निच्चय: पुनः केन कथं जायते। वस्तुतस्तु 'सा सुन्दरीयमित्येष' द्ृत्येव पाठो लिपिकर प्रमादादन्यथा जातः सङ्गतववात्। यथाश्रुते संभ्रथप्र- दर्भना निष्पुयोजना अन्वयख् न सम्यक् सङ्गच्छत दति बाध्यम्। नन प्रत्यचविषयं कथमपलपसीत्यचाइ। प्रभामा- चमिति, ह्ि यतस्तरलं चञ्चलं समन्तात् प्रसरदित्यर्थः प्रभा- माचं दृश्यते नतु तखा: प्रभाया आश्रयाऽधिकरणं नायि- केति, नहि प्रभामाचस् प्रत्यच्ेष तदाश्रयनायिकासङ्भावः शक्यते ज्ञातुं, प्रभाया: प्रतिनियताश्रयत्वाभावात् तस्ान्ना- यिकानिख्चयोदुरुपपाद दति प्रभारुपध्मी संस्थाप्यैव तद्ूर्भि- भूताया नायिकाया एव प्रतिषेधादम््याचेप: ।। १२८। अत्र धर्मिमिणः प्रतिषेधं सङ्गमयति। धमयाचेपोऽयमिति। अत्याश्चय्य रूपं प्रभाधिक्वर्णनन नायिकायाः सन्दयाति- शयं विवक्ता प्रतिपिपादयिषता चाटुकारेण प्रभाव्यं धर्म- मनुज्ञायैव बनुमन्यैव अप्रतिषिष्ठैवेत्यर्थः यद्यसादर्मो नायि- कारूप आरचिप्तस्तस्माडूमर्याच्ेपोऽयमित्यन्वयः ॥१३०॥ z

19249024

१७० काव्यादशंः।

चन्षुषो तव रज्येते, स्फुरत्यधरपज्ञवः। भ्रुवौ च भुग्री, न तथाप्यदुष्टस्यास्ति मे भयम् ॥ १३१ ॥ स एष कारणन्तेपः प्रधानं कारणं भियः। सापराधो निषिद्वोडत यत् प्रियेण पटीयसा ॥ १३२॥

कारणचेपमाह। चक्षषी दति। रज्यते खयं रत्ने भवतः। शदृष्टस्य नायिकान्तरानुरागादिरुपदोषाभाववतः । प्रधान- मिति, साक्षाज्जनकत्वान्मुस्यमित्यर्यः तादृभजनकतञ्च खापरा- धस्यैव, चनतूरागादीनान्तु कोपव्यञ्जकानामपराधाद्गावनद्दारा परम्परया, एतेन प्रधानकारणभाव एव कारणचेपस विषयः अप्रधानकारणभावस्तु वत्यमाएविभावनाया दूति सरचितम्। अन्यथा द्वयोरपि समानविषयलेन भेदव्यवस्थाया- मनल्यः प्रयासभवेदिति बोध्यं। किञ्चाच न भयमलीत्यनेन भयरूपकार्य्यप्रतिषेधात् कार्य्याक्ेपोऽपीति दयो: सङ्गरोडयं। ुद्धोदाहरणन्तु। त्रस्ाकं सखि वाससी न रूचिरे ग्रैवेयकं नो- ज्चलं नो वक्रा गतिरुद्धतं न इसितं नैवास्ति कखिन्मदः । कि- न्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽपसाः प्रियो नान्यता दृष्टिं निचिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दुःख्थितम, दति। अ्रत्रो- त्तरार्द्धव्यङ्गस वभीभूतपतिकत्वरूपकार्य्यस्व वासारुचिर त्वादि- रूपकारणन्येवा/चिप्नानि॥३१॥३२॥

दूरे प्रियतमः, से।Sयमागता जलदागमः। दष्टाक्च फुल्ला निचुला, न मता चासि, किं न्चिदम्।।१३३।।

10249024

द्वितीय: परिच्ेद:। १७१

कार्य्याक्षेपः स, कार्य्यस्य मरणस्य निवर्त्तनात्। नत्कारषमुपन्यस्य दारुणं जलदागमम् ।। १३४ ।। कार्य्याचेपमाइ। दूर दति। सोयमिति प्रत्यभिज्ञया ज- लदागमस्य प्रषिदूदुःखदलं सचर्यात। जलदागमः प्राटृट- काल:, कथमख्ागमनं शातमित्यचाह दृष्टास्षेति, त्रच चद्दयं फुललनिचुलदर्भनमरलाभावयो: सामानाधिकरएं बोध- यर्ति, एतच्चासस्भवमित्याह किं चिविदमिति, ददं निरुक्रमा- मानाधिकरएं किं नु अ्रत्यमभभवमित्यर्थ: ॥१२१॥ कार्य्याचेप दति। निवत्तनात् प्रतिषेधकथनात्। तत्कार- समिति। तत् विरहिमारकलेन प्रसिङ्ूमित्यर्थः, नतु तख कारणमित्यर्थः उपन्यस्ेति क्कान्तक्रियाघटितसोत्तरार्स य- जनया पूव्वार्ड्धरूपलेन तदन्तर्वर्ततिना तक्कब्देन मरणपरा- मर्शाससभवात्। एतेन च प्रसिद्कारणोपन्यासेन कार्य्याभाव वर्णनेऽयं कार्य्याच्ेप:, अप्रसिद्ूकारणोपन्यासेन तु विभरेषाक्रि- रिति इयोभेदोडपि प्रतिपन्ररः, कारणस्य प्रसिद्धत्वाप्रसिद्धूतार्भ्या भेदस सुवचत्वादन्यथा तदरथें दुरवखा खादिति ध्येयम्। वसतुतसतु निवर्त्तनादित्यच निवर्त्तनमिति तदित्यत यदिति पाठः सम्यक्। एतत्पाठे तु विभेषकरितभेदाय कारएपदस्य प्रसिद्ूकारणपरत्वं वक्रव्यम्॥ १२४॥ न चिरं मम तापाय तव याचा भविष्यति। यदि यास्यसि यातव्यमलमाशङ्गयाऽन् ते ॥१३५॥ z 2

10249994

१७२ काव्यादर्श:।

इत्यनुज्ञामु खेनैव कान्नस्यात्तिप्यते गतिः। मरणं सचयन्टैव सोऽनुज्ञान्ेप उच्ते ॥ १३६॥ अनुज्ञानेपमाह। न चिरमिति। याचा विदेशगमनं। न चिरं तापायेति विरदवेदनया झटितिमरणसभ्भवेन चिर- जीवनाभावादिति भावः। अच यात्रायाम्। आ्राशङ्कयेति मदीयचिरतापस्थेति शेष: ।। १३५ ।। दृत्यनु्ज्ेति। बनुज्ञामुखेनैव गमनानुमतिद्वारपैव नतु निषेधार्थकशब्दादिना। गतिराचिय्यत दत्यत्र हेतु: मरणं सचयन्त्येवेति अनिष्टस्य विधेयत्वासन्भवेन प्रतिषेधपर्य्यवसाना- दिति भावः। अनुज्ञाचेप इति नव्वान्तेप्यभेदानन्यादनन्तते- त्युक्रेराचेप्यभेदेनैव व्यपदेशोयुज्यते कथमचानुज्ञान्तेपेति व्यप- देश दति चेत्न आत्ेप्यभेदानां भेदकरणं प्रत्येव तच हेतुत्व- साक्तत्वात्, नतु व्यपदेशं प्रति, व्यपदेशसतु आन्तेपात्थापकानु- ज्ञादिनापि भवतीति बोध्यम्। नव्यास्तु एवंविधस्यले विध्याक्षेप इत्याड: ॥१३६॥ धनच्च बड लभ्यं ते सुखं क्षेमच्च वर्त्मनि। न च मे प्राणसन्देदस्तथापि प्रिय मास गाः ॥ १३७॥ इत्याचत्ताणया चेत्न् प्रिययाचानुबन्धिनः। प्रमुत्वेनैव रुद्दस्तत् प्रभुत्वान्तेप उच्चते ॥१३८ ॥ प्रभुत्वाचेपमाह। धनस्ेति। चकारो भिन्नक्रमे सुखमि- त्यनन्तरं योज्य। यद्ा सुखमनायासेनेत्यर्थः, लभ्यमिति

10249024

द्वितीय: परिच्छेद:। १०१

विदेशे दति श्ेष:, तथा वर्त्मनि चेमच् विदेशगमनवत्म्मापि निरुपद्रवमित्यर्थः। तथा नच मे प्राणषन्देहः, तव धनलाभा- दिना तवरितागमनसभ्भावनया वा प्राणान् धारयिय्यामी- त्यर्थः। तथापि धनलाभादिसङ्गावेपि मास गा: देशान्तरं मागच्छ ॥१३७॥ दत्याचनाणयेति। द्ृत्यस्िन् सोके, प्रियस्य याचाया:

धनलाभादीन् आचचाएया उपन्यस्न्त्यापि, अच प्रत्याचचा- सयेति पाठसतु न सम्यक्। रुद्भो गमनान्निवारितः प्रिय दूति शेषः। अत्र हेतुमङ्भावादवश्यकरणीयमपि गमनं प्रभुल्वेनैवा-

न्यासेनावश्यक र्त्तव्यतयाभ्यनुज्ञातस गमनख प्रतिषेधे विरुद्धू- हेतन्तरानुपादानान्निईतुतदोषापात इति वाच्यम् अनुरक्- नायिकाया नायकविदेभगमनाभ्यनुज्ञानस्य हेतुसाधितसा- पयनभिमतत्वेन प्रखलद्रपतया ततप्रतिषेधाप्रतिबन्धकत्वात् खतःसिद्धायमानस्य च प्रतिषेधस्य विधानसयानुवादरूपतया हतपेचाभावाच्तेति बोध्यम्॥१३८॥

जीविताश बलवती धनाशा दुब्बला मम। गच्छ वा तिष्ठ वा कान्त स्ावस्था तु निवेदिता॥१३८।। तरसावनादरान्तेपा यदनादरवद्दचः । प्रियप्रयाएं रुन्धत्या प्रयुत्तमिद्द रक्तया॥१४० ।।

10240024

काव्यादर्शः ।

अनादराचेपमाह। जीविताशेति। जीविताशा बलवतीति तव सान्निध्येन चिरं जीवितुमिच्छ्रामि, तव विदेशगमने तु मरिव्यामीतिध्वनिः। खावस्था तद्विदेभगमननिबन्धनमरण- रूपा ॥ १३८॥ पसाविति। अनादरवद्दच: गच्छ वा तिष्ठ वेत्यनास्थाव- डाक्यं। रन्वत्या, जोविताशा बलवतीति वाक्यव्यञ्खमरणप्रति- पादनेन प्रतिषेधन्या ।। १ ४० ॥

गच्क गच्कसि चेत् कान्त, पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तचैव भूयाद्यच गतो भवान् ॥ १४१ ॥ इूत्याशीर्व्वचनान्षेपो यदाशीव्वीद वर्त्म्मना। स्वावस्थां सूचयन्त्थैव कान्तयाचा निषिध्यते॥१४२॥

आशीव्वचनाच्ेपमाह। गच्क्ेति। ममापि जन्मेति, तव गमनानन्तरमेव मरिव्यामि मरणनन्तरञ्चावशं जन्म भवेत् तच तदीयगन्तव्यदेशे भवतु तथा सति पुनस्त्वदर्भंनं प्राप्या- मीत्यर्थः ॥१४१॥ दत्याशीव्वचनाच्ेप दति। आशीव्वीदवर्त्मना श्रभीव्वीद- प्रकाशनद्वारा, श्राभीव्वादख् पन्थानः सन्तु ते शिवा दृत्य- नेन। यद्वा आशीराशंसा साच प्रियार्थस प्राप्तीच्कारुपा, तखा वाद: ममापीत्याद्युत्तरार्ड्ेन प्रकाशनं, तद्ढारेणैव खा- वस्यां भाविमरपरूपां सचयन्त्या सत्या कान्तस याच्रा निषि-

द्वितीयः परिच्छेदः।

थ्यत इत्याशीव्वचनसय भाविखमरणसचनद्वारा प्रिययाचा- चेपकत्वादाभीव्वचना चेपोडयम्॥१४२॥

यदि सत्यैव यात्रा ते, काप्यन्या मृग्यर्ता त्वया। अद्दमद्यैव रुद्वास्मि रन्धापेत्षेण मत्युना ।१४३ ॥ दूत्येष परुषान्ेपः परुषात्तर पूर्व्वकम्। कान्तस्याततप्यते यस्मात् प्रस्थानं प्रेमनिन्नया ॥१४४॥ परुषानेपमाइ। यदीति। काप्यन्या प्रियतमा सग्यताम- चिचिय्यतां। ननु लमेवैका मे प्रियतमा, किमन्ययेत्यचाह, श्रह- मद्यैवेत्यादि, रव्रापेच्षेष छविद्रानुसन्वायिना, रन्ानेषणमत्यु- नेति क्वचित्याठः। रखस्ञाच तव विदेशगमनरूपं द्वारं। रुड्रास्ि आ्रक्रान्ता भवामि ॥ १४१ ॥ द्रत्येष दति। परुषाचरपूर्व्वकं, काप्यन्या मग्यतामिति न्- दीव म्टत्युना रुद्ासीति कठोरवाक्यप्रयोगपुरःसरं। प्रेमनि- घ्रया प्रणयमाचावलम्नजीवनया। १४४॥

गन्ता चेद्गच्छ तसं, ते कसा यान्ति पुरा रवाः।

साचिव्याक्षेप एवैष यदत प्रतिषिध्यते। प्रियप्रयाणं, साचिव्यं कुर्व्वत्येवानुरक्तया ॥१४६॥ साचिव्याचेपमाह। गन्तेति। गन्ता भाविगमनवान्, भविष्यति तड्। कथमियं ते मां गमयितु लरेत्यचाह कषा-

10249024

१०६ काव्यादर्शः।

वित्यादि, रवाः मन्मरणबोधका वर्षाः ते कला पुरा यान्ति यास्यन्ति, पुरायोगे भवष्यति लट्। यतः प्रयाणपरिपन्थिनो यात्राप्रतिकूलाः॥१४५॥ साचिव्याचेप दति। साचिव्यं कुरव्वत्येव तूसं गच्क्ेत्यनेन प्रयाणे खसहायतां दर्शयन्येव यत् प्रयाएं प्रतिषिध्यते खम- रणद्योतनया निवाय्यते अत एष साचिव्याचेप द्रत्यन्वयः॥ ॥ १४६ ॥

गच्ेति वक्तुमिच्तामि त्वत्प्रियं, मत्प्रियेषिणो। निर्गक्कति मुखाद्ाणी मागा इति, करमि किम्।१४७।। यत्नानेपः स, यत्नस्य कतस्यानिष्टवस्तनि।

यत्नानेपमाइ। गच््ेतीति। वत्प्रियं धनलाभादि प्रयोजक- त्वात्तवानुकूलं गच्छेति पदमहं वक्तुमिच्छामि, किन्तु मत्- प्रियैषिणी मागा इति वाणी मम मुखान्निर्गच्छति, किं करो- मीत्यन्यः । अच मत्प्रियैषिणीत्यनेन तव ग्टद् एव चिराव- स्थानं मम प्रियं, तत् सव्वथा मागच्केति ध्वनिः ॥१४७॥ यत्नाच्तेप दूति। अनिष्टवसतुनि गच्केतिगमनविधानरूपे कृतस्य कृतस्यापोत्यर्थः, यत्नस् विपरीतं यत् फलं मागा दूति वाणीनिःसरणरूपं तस्योत्पत्तेहैतोरानर्थकोपदर्भनात् गमने नर्थसम्भावनासचनात् गमनमात्तिप्तममिति सोडयं यत्नाच्षेप दत्यन्वय: ॥ १४८ ॥

VETWVVL

द्वितीय: परिच्केदः।

क्षणं दर्शनविघ्नाय पत्त्मस्न्दाय कुप्यतः। प्रेम्णा: प्रयाणं त्वं ब्रूचि, मया तस्ेष्टमिष्यते ॥ १४८। सोडयं परवशाक्षेपो यत् प्रेमपरतन्त्रया। तया निषिध्यते याचेत्यन्यार्थस्योपदर्भनात्॥१५०।

परवशान्तेपमाह। नणमिति। प्रयाणडनज्ञां प्रार्थयन्त प्रति नायिकाया उत्रिरियं। नषणां व्याप्य दर्शनस्य विप्नाय प्र- तिबन्धकाय। कचित् चणदर्भनेति समस्त एव पाठः । पक्म- स्न्दाय कुप्यतः पत्तस्न्दमसह्दमानस् प्रेम्णः प्रयाएं खीय- विदेशयाचां ब्रूदि निवेदय। प्रेम्ण दति कर्ममत्वाविवत्तायाँ सम्व- न्विवक्षया षष्ठी। प्रेमाणमनुन्नापयेत्यर्थः। ननु लामेवानुज्ञा- पयामि किं प्रेम्णोSनुज्ञापनयेत्यचाह, मयेत्यादि। यतो मया तस्य प्रेम्ण दृष्टमभिमतमिष्यते अभिमन्यते, प्रेमपरवशास्मि प्रेम्णे यद्भिमतं तदेव ममाभिमतं, तव प्रयाएं प्रेम्ोडभि- मतच्चेत्तदनुष्ठीयतां, नाच प्रतिकूलायिय्ये परन्तु चणविच्छ्रेदा- सहिष्णना प्रेम्णा तन्न्रानुमंखते दति भाव: ॥ १४८ ॥ सोऽयमिति। प्रेमपरतन्त्रया खख् प्रेमपरवभतं प्रतिपाद- यन्या सत्या द्वति अरनेन पूर्व्वोक्तप्रकारेण अ्रन्यार्थस्य प्रेमानु- मतिग्रद्दणखय उपदर्भनादुपदेशात् याचा निषिष्यत दूति सेोऽयं परवभान्तेप दृत्यन्वयः । तस्यार्थस्वैव सूचनादिति क्वचिच्चतुर्थ- पाद:, तत्र तस्थार्थस्ैव यात्रानिषेधसैव सचनात् पत्तसन्दाय कुप्यत दति प्रेमविभेषणेन व्यञ्चनादित्यर्थः ।१५०॥ 2 A

१७८ काव्यादर्शः

सहिष्ये विरह्वं नाथ! देहदश्याञ्ज्नं मम। यद त्नेां कन्दर्प: प्रद्तु मां न पश्यति ॥१५१॥। दुष्करं जीवनापायमुपन्यस्योपरुध्यते।

उपायात्तेपमाह। सहिय्ये दूति। परदृश्याञ्जनमटट श्यता- जनकषिद्कज्जलविशेषं। मम मह्यं। यदक्नेवां येनाञ्जने- नाके सच्षिते नेचे यस्यासतां। पश्ति पश्ेत्। तव प्रयाणदमे कन्दर्पप्रहारशङ्वेव परं मां व्याकुलयति, सा यदि निवार्य्येत तहिं विरहेका चतिस्तत्सुखेन गम्यतामित्यर्थः॥१५१॥ दुष्करमिति। दुष्करं दुर्घटं। जीवनोपायं कामप्रदार- निवारकसिद्धाञ्जनदानरूपम्। उपर्थ्यते ताद्दृभाञ्जनदाना- सन्भवात् प्रतिषिध्यते॥ १५२ ॥

प्रवृत्तैव प्रयामीति वाणी वल्भ! ते मुखात्। अ््रयतापि त्वयेदानीं मन्दप्रेम्णा ममास्ति किम् ॥१५३।। रोषानेपोडयमुद्रित्तस्व द्व नि र्यन्त्ता त्मना। संरब्धया प्रियारब्धं प्रयाणं यन्निषिध्यते॥ १५४॥

रोषाचेपमाह। प्रवृत्तैवेति। अत्र एवकारेण क्प्रत्ययेन चातिविसयो ध्वन्यते। ईदृशे प्रेम्णि तव मुखात् प्रयामीति वाणीनिःसरणमतिविस्मरयनीयं सर्व्वथा प्रेमानुरोधस्वया शि- थिलीक्वतसस्मादिदानीं मन्दप्रेम्ण अरयतापि गच्छूतापि तया

10240024

द्वितीयः परिच्छेदः। १७६

किं मम प्रयोजनमस्तीत्यन्वयः। अ्रयतेति, दूगतावित्यस परस्मैपदिनो भौवादिकस रूपम्॥ १५३॥ रोषाचेपोऽयमिति। उद्रिक उद्रेकं गतो यः स्रेहः प्रेम तेन निर्यन्त्रिता विवभीकृत आत्मा मनो यस्ा: सा तथा तया अतएव संरव्या अयतापीत्यादिना प्रकाशितरोषया सत्या, विश्ठुद्धस्य प्रेम्णः सवलितमविषह्यं हि भवतीति प्रेमभङ्के युज्यत एव रोष: ॥१५४ ॥ मुग्धा कान्तस्य याचो्तिश्रवणादेव मूर्च्छिता। बुद्धा वक्ति प्रियं दृष्टा कि चिरेणागतो भवान् ॥१५५ू॥ इति तत्कालसम्भूतमूर्च्छयाक्षिप्यते गतिः। कान्तस्य कातराच्या यन्मूच्छीत्तेप: स ईटशः ॥१५६॥ मूच्छात्तेपमाइ। मुग्धेति। बुद्धा मूच्छीपगमात् प्राप्त- संज्ञा, बुद्धेति क्रान्तपाठे संज्ञां लव्धा। झोकदयमिद न बजषु पुस्तकेषु दृश्यते, अधिकन्तु प्रविष्टमिति सङ्गतमिति चाच्र ग्हीतम् ॥१५५॥१५६ ॥ नाघ्रातं न कतं कर्षे स्त्रीभिर्मधुनि नार्पितम्। त्वद्दिर्षां दोर्घिकासेव विशीषें नीलमुत्यलम् ॥ १५०॥ तसावनुक्रोशन्तेपः सानुक्रोशमिवेत्पले। व्यावर्त्य कर्मम तद्योग्यं शेच्यावस्थोपदर्शनात्॥१५८॥ अनुक्रोशाचेपमाह। नाघातमिति। मधुनि मद्ये। त्वद्वि- षामित्यस्य काकाच्षिन्यायात् स्त्रीभिरित्यनेन दीर्घिकाखित्य- 2 A 2

१८० काव्यादप:।

नेन च सम्न्धः। विशोषमिति अनुद्धततया परिणामेन शड- ्कतामुपगतमित्यर्थः, दविषां पलायनादिति भावः ॥१५७॥ पमाविति। उत्पले सानुक्रोशमिव सकरुणमिव यथा स्यात्तथा तसोत्पलस् योग्यं कर्म स्त्रीजनकर्काघ्राणदिकं व्यावतर्त्य प्रतिषिष्य शेच्यावस्था अनुपभोगपूर्व्वकविशीर्षता तस्या उपदर्भनात् प्रकाशनात् असावनुक्रोश्ाच्ेष द्रत्यन्वयः। आक्षेप स्यानुक्रोशजनकत्वादनुक्रोशातेप दत्यर्थः। वसुतसतु नी- लोत्पलानुक्रापेन त्वद्टिषसच न सन्तीत्या चेपसचनादनुक्रोश्ा- चेप:, व्यपदेशकसय व्यपदेशं प्रति सात्षात्परम्परया वा हेतुता- सद्धावस्ीचित्यादिति व्येयम्, दव्यनक्रोशनाच्ेप इति क्चित्, कचिच सानुक्रोश्राऽयमाखेप इति पाठः॥१५८॥

अमृतात्मनि, पद्मानां देष्टरि सििग्धतार के। मुखेन्दौ तव सत्यस्मिन्नपरेण किमिन्दुना ॥१५८॥ इति मुख्येन्दु राचििप्ता गुणान् गौणेन्दुवर्त्तिन:। तत्ममान् दर्शयित्वेह क्विष्टान्तेपसतथाविधः॥ १६० ।।

स्षिष्टाक्षेपमाह। अ्रम्तात्मनीति। अ्रम्तात्मनि त्रमतस्े- वात्मा श्ाह्मादकतवखरूपं यस तस्िन् अन्यतास्ृतमये, तथा पद्मानां द्वेष्टरि सदृशे, अ्न्यत सङ्गोचके। तथा सतिग्धे तारके चचुःकनीनिके यख तस्मिन्। अ्रन्यत्र सितिग्धाः प्रेमासदानि तारका अग्विन्यादयो यख तम्मिन्। अ्रस्तिन् मुखेन्दी मुख- रुपे चन्द्रे सति अपरे सेन्दुना किं स मा तिष्ठतिवत्यर्थ: ॥१५८॥

द्वितीय: परिच्छेद:। १८१

दतीति। तत्ममान् मुख्येन्दुगुप्सटृभान्। सादृभख्चाच ्विष्टैकशब्द प्रतिपाद्यलं। गौणेन्दुरगाएलक्षणयेन्टुपद प्रतिपा यं मुखं तद्वर्तिना गुणन् अम्टतात्मतादोन् दर्भयिला मुख्येन्टु- राच्िप्ता निध्रयोजनलेन प्रतिषिद्ः। सविष्टाच्ेप दति सिष्पद-

अरथो न सम्भृतः कश्चिन्न विद्या काचिदर्व्जिता। न तपः सच्चितं किश्चिद्गतञ्व सकलं वयः॥१६॥ आसावनुभयाच्ेपो यस्मादनुशयोत्तरम्। अरथार्व्जनादे्व्यावृत्तिर्द र्शितेह्य गतायुषा ॥ १६२। अ्नुशयाच्तेपमाह। अर्थ दूति। तरथो धनं कव्वित् सुवर्ष- रजतभूम्याद्यन्यतमः ॥१६१॥ अमाविति। अनुशयोत्तरं सानुभयं यथा तथा यस्माद- थार्व्जनादेव्यावत्तिरभावो दर्भिता अतोऽसावनुभयाचेप द्ृत्य- चय: ॥ १६२॥ किमयं शरदम्भोद:, किं वा इंसकदम्बकम्। रुतं नूपुरसंवादि श्र्रयते तन्न तोयदः ॥ १६३ ।। दूत्ययं संशयान्ेपः संशयो यन्निवर्त्यते। धर्मोष इंसतलभेनासपृष्टघनजातिना॥ १६४ ।। संपयाचेपमाह। किमयमिति। भरदम्भोद: भरत्का- लीनः ख्वेतो मेघः। इंसकदम्वक शरत्ममयान्मानमादागच्छता इंसानां श्रेणी। नूपुर संवादि नूपुरशिश्चितमटृभ्म्॥१६१॥

१८२ काव्यादर्शः।

द्वत्ययमिति। अस्पृष्टघनजातिना मेघेभ्यो व्याटृत्तेन, इंस- सुलभेन इंसमाचगामिना धर्ममेए नूपुरसंवादिरुतेन। संभरयो यन्निवरत्त्त दूति, संशयस्यात्तेपः संशयाच्ेप दति षषठीतत्पु- रुष: ॥ १६४ ॥ चित्रमाक्रान्तविश्वाऽपि विक्रमस्ते, न शाम्यति। कदा वा दृश्यते तप्निरुदीर्षस्य दविर्भुजः ॥१६५॥ त्र््रयमर्थान्तराक्षेपः प्रक्रान्तो यन्निवार्य्यते। विस्मयेो, र्थीन्तरस्येद् दर्शनात्तत्सधर्माणः ॥१६६।। अरथान्तराच्ेपमाह। चित्रमिति। आक्रान्तविश्वाऽपि विश्वं व्याघ्नुवन्न्नपि ते विक्रमः प्रतापो न शाम्यति विषयान्तराक्रमणो- छाया न विरमति एतचचिचमङ्गतमित्यन्यः। परर्थान्तरोपन्या- सेन चित्रतं प्रतिषेधति, कदावेति। कदा वा नैवेत्यर्थः ॥१६५। अय्मिति। तत्मधर्मण विक्रमसटटशनस्य अरथान्तरखोदोर्स- वळ्ेसृथ्यभावरूपस्य दर्शनादर्शनातः, षिङन्तमिदं, प्रक्रान्तः प्रस्ुतश्चिचमितिपदप्रतिपाद्या विस्तयो यन्निवार्य्यते, अतोऽर्था-

न सतूयसे नरेन्द्र ! त्वं ददासोति कदाचन। खमेव मत्वा गृह्नन्ति यतस्त्वद्ूनमर्थिनः॥१६७॥ इूत्येवमादिराक्षेपो देत्वात्तेप इति सुतः। अनयैव दिशान्योऽपि विकल्पः शक्य ऊचितुम्॥१६८॥ इूत्याक्षेपचक्रम्।।

द्वितीय: परिच्छेद:। १८३

हेत्वाक्षेपमाह। न सतुयस दति। खमेव मत्ा खस्य खत्ा- सदमेव बुद्धा। एतेन दातुरादार्य्यातिथयो ध्वनितः ॥१६७।। द्वत्येवमादिरिति। खमेवेत्यांदिहेतूपन्यासेन प्रसुतस्य नरे- न्द्रसवस्या चेपाद्धेलवा चेपोडयं। पूर्व्वमुत्त: कारणचेपसतु कारण- सेवात्तेपो नतु कारणेनाक्षेप दति नानयोरैकरूपं। विकल्पो भेदः ॥१६८॥ ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासो, वस्तु प्रस्तुत्य किच्वन। तत्माधनसमर्थस्य न्यासा योऽन्यस्य वस्तुनः ॥१६६॥

अथार्थान्तरन्यासं लक्षयति। ज्ञेय दति। किञ्चन कि- मपि वस्तु वाक्यार्थें प्रस्तुत्य प्रक्ृततवेनोपन्यस्य, तस्य प्रस्तुतवसतुनः

दने समर्थस्यान्यस्य कस्यचिदप्रस्तुतस वस्तुनो वाक्यार्थस यो न्यास: सोऽथान्तरन्यासा जेय द्ृत्यन्वयः। अ्त्र प्रस्ुत्येति का- प्रत्ययेन प्रथमं समर्थनीयस् प्रसतुतस्योपन्यासः पञ्चात् सम- र्थकस्याप्रस्तुतसेत्यायातम्, एतच्च प्रायिकं वैपरीत्यस्यापि द- र्शनात्, यथा शिश्डपालबधे। 'प्रतिकूलतामुपगते ह्ि विधा विफलत्वमेति बजसाधनता। अवलम्बनाय दिनभर्न्तुरभून्न पतिय्यतः करमहसत्रमप'। प्रच् सन्ध्यावर्षनस्य प्रस्तुतत्वादुत्त- रार्द्धवाक्यार्थ: समर्थनीयः पूव्वार्द्धवाक्यार्थस्तु समर्थकः । भोज- राजस्वयं विपरीतार्थान्तरन्यास दत्याह। द्त्यञ्च प्रस्तुतवा- क्यार्थस्याप्रस्ततवाक्यार्थेन समर्थनमर्थान्तरन्यास दति लचएं

कावादर्शः ।-

बोध्यम्। अच च समर्थ्यसमर्थंकयो: सामान्यविशेषभाव श्ाद- रणीय:, सच कचित् साधमर्येष कचिद्वैधमर्शेण च भवति। तदुकं प्रकाशकृता। 'सामान्यं वा विशेषा वा तदन्येन सम- थ्यंते। यत्र साऽर्थान्तरन्यासः साधम्येणेतरेण वा' दूति। केचिन्तु कार्य्यकारणयोरपि समर्थ्यसमर्थकतवेऽर्यान्तरन्यासमाङ: यथा, 'पृथ! सिथिरा भव भुजङ्गम! धारचैनां लं कूर्मराज! तदिदं द्वितयं दधीथाः। दिक्कुन्जराः! कुरुत तच्ितये दिधीर्षीमार्ययः करोतु इरकार्मुकमाततज्यम्। पच कारएभूतं हरकार्कात- तज्योकरणं पृथ्वीस्ैय्यांदे: कार्ययस् समर्थकम्। 'सहसा विद- धीत न क्रियामविवेक: परमापदां पदम्। वृणते हि विम्त- शकारिएं गुएलुव्धाः खयमेव सम्पदः। दृत्यत्न सम्पद्वरणं काय्यें सहसा विधानाभावसय विमशकारित्वरूपसय कारणख समर्थकम्। त्रयन्तु वत्यमाणहेत्वलद्कार एवेत्यन्ये। यत्र तु वाक्यार्थयोन सामान्यविशेषभावो न वा कार्य्यकारणभावस्च साधारएधर्मयोरभिन्नले प्रतिवसतूपमा, भिन्नयोसयोर्विम्बानु- विम्बले दृष्टान्त दवति बोध्यम्। क्रमेण यथा 'धन्यासि वैदर्भि! गणरुदारैयया समाक्कष्यत नैषधाऽपि। दतः खुतिः का खलु चन्द्रिकाया यदब्धिमय्युत्तरली करोति'। अतर समाकर्षणमुत्तर- लीकरणज् क्रिया एकरवेति प्रतिवसूपमा। 'श्रविदितगुणपि सत्क विभणिति: कर्णेषु वमति मधुधाराम्। ब्रनधिगतपरिम- लापिहि हरति दृशं मालतीमाला'। तत्र कर्णे मधुधारावम- नस्य नेतरहरणस्य च साम्यमेव नलवैकरूप्यमिति दृष्टान्त: ॥१६६॥

द्वितीय: परिच्छेदः।

विश्वव्यापी विशेषस्थः स्लोषाविद्वा विरोधवान्। त्युत्तकारी युक्तात्मा य कायुक्ो विपर्य्ययः ॥१७०॥ इत्येवमादयो भेदा: प्रयोगेष्वस्य लच्तिताः। उदाह्रणमालैषां रूपव्यक्ती निदर्श्यते ॥१७१॥

एवमर्थान्तरन्यासस्य सामान्यलक्षणमुक्का समर्थकार्थभेदेन कतिचिद्भेदान् दर्भयन्नाह। विश्वव्यापीति। विश्वव्यापी सर्व्वत्न सम्भवयोग्यः । विशेषस्थोऽसर्व्वविषयः । स्लेषाविद्धः स्विष्टविभे- षणासम्पन्नः । विरोधवान् विरुद्धूधर्ममद्वयवान्। श्रयुक्ककारी खभावत एवासत्कर्मकत्ता। युकात्मा श्राचित्येन युज्यमान- सरूप:, युक्कार्थ दति कचित्याठः। युक्कायुक्ः युक्कोऽप्ययुक्र- कारी। विपर्य्ययः शरयुत्तकार्य्यादिचितयविपरीतः त्रयुक्र: सन्न- युक्ककारीत्यर्थः । एने चाष्टविधाः समर्थकार्थभेदाः। आ्रदिना भोजराजाद्युकानामनोकप्रत्यनीकादीनां ग्रहषम्। एषाच्च योगार्थबलादेव लक्षणलाभ इति लक्षणमळलवैवोदाहरणानि दर्भयन्नाह उदाहरणमालैषामिति। रूपव्यक्री खरूपप्रदर्श- नाय ॥१७० ॥१७१ ॥

भगवन्ता जगन्नेचे सय्याचन्द्रमसावपि। पश्य गच्कत एवास्तं, नियत: केन लङ्ध्यते॥१७२॥ क्रमेणोदाहरति। भगवन्ताविति। भगवन्ता ऐश्वर्य्यवीर्य्या- द्यतिशयवन्ता, जगन्नेचे जगत्परकाशकी। नियतिरिति, श्रच् 2 B

१८६ काव्यादर्शः।

ब्रह्मादिकीटपर्ययन्तानां नियत्यधीनत्वमिति समर्थकक्तुर्थ- पादार्थो विश्वव्यापी, तेन च सामान्येन पादचयगतविभ्रेषार्थः सेपपत्तिक: छतः ॥१७२॥

पयोमुचः परीतापं हरन्त्येव शरीरिणाम्। नन्वात्म लाभोमद्दतां परदुःखोपशान्तये।।१७३।। पयोमुच दति। परीतापमिति, (प्रादेर्घणि बड्लमिति) दीर्घः। आत्मलाभः शरोरपरिग्रहः। पत्र महतामेवैतादृभी- रीतिन प्राषिमाच्स्येति विशेषस्थता। अन्रापि सामान्येन विशेषसमर्थनम्॥१७२॥

उत्पाद्यति लोकस्य प्रोतिं मलयमारुतः। ननु दात्तिएयसम्पन्न: सर्व्वस्य भवति प्रियः ॥ १७४॥

उत्पादयतोति। दाचिष्सम्पन्ना दचिषदिगागतः श्र- यच सारल्यादिगुणवान् द्वति ल्ेषावष्टमोनेवोत्तराङ्टार्थ: सम- र्थंक दति स्ेषाविद्कः, अचापि समर्थ्यसमर्थकयोः सामान्य- विशेषता ॥१७४॥

जगदानन्दयत्येष मलिनोऽपि निशाकर:। अ्नुगक्षाति दि परान् सदोषोऽपि दिजेश्व्वरः॥१७५॥ जगदिति। मलिनोऽपि कलद्विताऽपि। अरनुग्टल्ञाति अनुग्रहेणपकरोति, सदोषोऽपि दूषणवानपि, द्विजेश्वरो

द्वितीयः परिच्केदः। १८०

ब्राह्मणश्रेष्ठः, निशकरस्ापि द्विजराजलेन सामान्यरुणेऽयं समर्थकः । एष च सदोषत्ानुग्ह्ोपकार कत्वरूपविरुद्ूधर्माद्दय- वान्, नहि सदोषा जना उपकुर्ष्वन्तीति विरोधात्। त्रत्र सदोषाSपीतिपदस्य सराचिरपि सदूषणडपीत्यर्थद्वयेन झ्ेषस- भवात् स्ेषाविद्धत्वमाशद्वितमन्यैः तन्न रुचिरं ताद्ृभख्ेषस

र्थ्यंसमर्थक यो: साधमयात् ॥१७५॥

कटुर्भवति कर्णस्य कामिनां, पापमोदशम्॥१७६॥। मधुपानेति। मधुपानेन कलात् सुखरात् कछठान्निर्गता- डपि तादृशकएनिर्गतलान्मधुरोऽपीत्यर्थः । कामिनां विरहि- साम्। पापमीटृभमिति, ईट्टभं सुखदवसतुनोडपि दुःखदत्वस- म्ादकम्। श्रत् सामान्यस्य पापरूपसमर्थकार्थस मधुरखा- ऽपि भ्रमरध्वनेः कटुतवसम्पादनादयुक्ककारिता॥१७६।

अयं मम ददत्यङ्गमम्भोजदलसंस्तरः। डताशनप्रतिनिधिर्दा दात्मा ननु युज्यते॥१७७।

अयमिति। अम्भोजदलमंसर: अरम्ोजदलकल्पिता भया। नैतद युक्तमित्याइ डताथनप्रतिनिधिरिति, दाइस्तापकता न्रा- त्मा खभावो यस्य सः। अत्र जताशनप्रतिनिधेदा हकतखभा- वोयुक्र दूति समर्थकस्य युक्रात्मता॥२७७। 2 B 2

काव्यादर्श: ।

न्िणेतु कामं शोतांशडः किं वसन्तो दुनोति माम्। मलिनाचरितं कर्म सुरभेर्नन्वसाम्मतम् ॥१७८॥ चिणोतिविति। चिणेतु हिनस्तु, शोतांशो: कलङ्ङगिलात् परहिंसनं युक्तमित्यर्थः । वमन्त: पुनः किं कथं दुनोति नैतत्र्या- व्यमिति सामान्यार्थेन द्रढयति मलिनाचरितमिति मलिनेन कलङ्गिना अथच पापिना, सुरभेर्विख्यातस्य त्रथच वस- न्तस्य। तथाच, मधा कामदुघायास् विस्याते सुरभिद्वयोरिति कोषः । असाम्प्रतमयुक्रम्। अ्रत्नोत्कष्टस्यापि सुरभेरपल्ष्ट- कर्मकरणाट्युक्तायुक्ता। किञ्चाच मलिनसुरभिशब्दयो: सरि- षटत्वात् क्लेषाविद्धतापि तदनयो: सङ्करः ॥१७८॥ कुमुदान्यपि दाह्ाय, किमयं कमलाकरः। नद्दोन्दुएृह्येषग्रेषु स्हर्य्यगृह्यो मदुर्भवेत् ।१७६।। इत्यर्थान्तरन्यासचक्रम्।

कुमुदान्यपीति। अपिना शीतांश्डबोधितलेन शेतलानां दाइकत्वमत्याच्चर्ययमति ध्वनितं। किमयमिति जगह्दाहक- सययंबोधितलेन दाहसभावस्य कमलाकरस् विरहिजनदाह- कत्वं नाश्चर्य्यमित्यर्थः। कमलाकर: कमलानीत्यर्थः कुमुदा- नीति प्रक्रमात्। नहीन्दुग्ह्येख्विति। ग्टह्यः पत्षः (पदपच- परतन्त्रेषु यह दति क्या:) अरच् प्युक्त्तसैवायुत्तकर्करणमिति प्रयुक्तकारि, युक्कात्म, युक्कायुक्ेतिचितयाद्विपर्य्ययः। एतानि साधमर्येणदाहरणानि, (वैधसर्येष यथा, "दत्यमाराध्य-

द्वितीयः परिच्छेदः।

मानोडपि क्ञिश्नाति भुवनचयम्। शाम्येत् प्रत्यपकारेण नोप- कारेण दुर्ज्जनः" दूति। अ्रचाराधनापकारयोः समर्थ्यसम- र्थकधममयोर्विराधितवं, प्रदेभस्थताखोडयं भेद: दुर्ज्जनस् सार्व्व- चिकत्वाभावात्॥ १७६॥

शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनेोईयो:। तच यड्ञेदकथनं व्यतिरेक: स कथ्यते॥१८०।

अथ व्यतिरेकं लक्षयति। शब्दोपात्त दति। इयोर्वस्तुना- रुपमानोपमेययो: सादृश्ये शब्दोपात्ते साधारणधर्मवाचक- शब्दप्रयोगेए झटितिबाधिते तथा प्रतोते वा साधारणधर्मवाच- कस्यानुपादानात् पर्य्यालाचनयावगते वा सति, तचेति, न तच करुणा हेतु,रित्यादिवत् षध्यर्थे सप्नमी तयोरित्यर्थः, तयोरुप-

नादुपमेयस्योत्कर्षायापकर्षाय वा वैधमर्यप्रतिपादनं सव्यतिरेक: कथ्यत द्रत्यन्वयः । अ्रमाधारणधर्मान्तरज्व उत्कर्षापकर्षहेतु- भृतं तच क्वचिदुपात्तं कवचिदनुपात्तञ्च भर्वत तेन व्यतिरेकस् भेद चतुष्टयमन्वैरुकं ज्ञेयं, तथाहि तकलङ्गं मुखं तस्ा न कलङ्की विधुर्यथा, दत्यादा अकलङ्वत्वकलद्गित्वरूपह्ेतुद्यो- पादानादेक:, प्रत्येकानुपादानात् द्वी, समुदायानुपादानादेक द्वति चत्ारोभेदाः। भेदकथनञ्च क्वचित्रञ्रादिवाचकप्रयो- गेण कवचिद्विरुद्धर्मापादानमाचेष च शब्दं समवति, कचिच्व पर्य्यालोचना गम्यम्, एतच वच्चमाणदाहरणेषु स्पष्टीभविष्यति।

10240024

१६० काव्यादर्श: ।

दत्य स्चोपमानादुपमेयसोत्कर्षाडपकर्ष वा वैचिचविभेषजनक- तथा प्रतिपाद्यमानोव्यतिरेक द्ति लक्षणम, तत्रोत्कर्षव्यतिरे- कस्य वच्चमाणदाहरणनि, अपकर्षव्यतिरेकस्य यथा, 'चीणः चीणडपि प्रभी भूयोभूयोऽभिवर्द्धते नित्यम्। विरम प्रसीद सुन्दरि! यौवनमनिवर्त्ति यातन्तु। शचोपमेययवनसोपमान- चन्द्रापेक्षयापकर्षः । यथा वा 'इनमदादैर्यभसा मया पुन- र्दिषां इसैर्दूतपथः सितोक्ृतः' । अत्र यशस्ह्नूमदाद्यपेत्षया दोत्यफलासम्पादकतया नलस्यायप्रखित्वादपकर्षः । १८० ॥

गुणैस्तल्योऽसि, भेदस्तु वपुषैवेद्ृशेन ते ॥१८१ ॥ दूत्येकव्यतिरेकोडयं, धर्म्मेएौकच वर्त्तिना।

दृत्थं व्यतिरेकस्य सामान्यलक्षणमुक्का बजप्रभेदस्ास्य प्रथमं शब्दोपात्तमादृशप्रभेदान् क्रमेष दर्भयन्नेकव्यतिरेकमाह। धर्येति। धैथयें पाण्ित्यमनुल्लद्वितवेलत्वञ्न, लावं सन्दयें लवणक्जलमयत्वस्, गाम्भीयें दुब्बाधाशयतं गभीरत्वस्च, गा- भोर्येत्यच माहाक्येति क्कचित्याठः। तत्र माह्ात्यं महाभयतं विपुलत्वञ्च। भेदस्तवति भेदोवैधमर्यम्, ईद्टशेन अतिसुन्दरकर- चरणदिमता। पत्र धैय्यादिसाधारणधर्मप्रयोगात् सादृशं शब्दम्। उपमेवमाचनिष्ठेन च शब्देन विलक्षणवपुत्तत्वधर्मे- ाप्रस्तुतात् समुद्रात् प्रस्तुतस्य राज्ञ उत्कर्षः ॥ १८१ ॥

द्वितीयः परिच्छेदः। १८१

द्ृत्येकेति। द्ृत्यस्िन् झोके एकच्र वर्ततिना एकस्तिन्नुपमेय एव वर्त्तमानेन धर्मेए सुन्दरवपुतत्वरूपेप उभयवर्त्तिन उपमानोपमेयनिष्ठस्य भेदस्य उत्करषापकर्षरूपवैधमर्यस्य उप- मेयात्कर्षस्य उपमानापकर्षस्य चेत्यर्थः प्रतीतिविषयप्राप्तेः प्रतीयमानत्वाद्वेतोरयमेकव्यतिरेक दृत्यन्वयः। अच्र विषयपदं विषयत्वपरम्। एकमाचनिष्ठधर्मेणभयोर्मिंथोव्यतिरिच्यमा- नत्वादेकव्यतिरेक दति वर्तुलार्थः ॥१८२॥

शररभिन्नवेल्ला गम्भीरावम्बुराशिर्भवानपि। त्सावञ्जनसङ्काशस्वन्तु चामोकरद्युतिः ॥ १८३।। उभयव्यतिरे को5यमुभयोर्भेद को गुणै। काष्एयें पिशङ्गता चोभौ यत्पृथग् दर्शिताविद्द ।।१८४।।

उभयव्यतिरेकमाइ। अरभिन्नवेलाविति। अ्र्भिन्नवेला अनुल्लद्धितमरय्यादी। असावखुराभनिरञ्जनसङ्गाथः शामलान् मलिनः, तवन्तु चामीकरद्युतिः सुवर्णकान्तिः। त्त्र भवानिति त्वमिति च प्रक्रमभङ्ग: साढव्यः ॥१८३ ॥ उभयेति। अनोपमानोपमेयोभयगतावेव निकर्षात्कर्ष-

त्युभयव्यतिरेकोऽयम् ॥ १८४ ।

त्वं समुद्रश्न दुव्वीरौ मह्ासत्त्वौ सतेजसौ। अ्््रयन्तु युवयोर्भेंद: स जडात्मा पटुर्भवान्॥ १न्यू॥

१६२ काव्यादर्शः।

स एष श्लेषरूपत्वात् सक्लोष इति गृह्यताम्। सान्तेपश्च सचेतुष् दर्श्यते तदपि द्यम् ॥ श्८६॥

सश्लेषव्यतिरेकमाह। तमिति। दुव्वारावित्यादि, दुव्वा- रत्वमनभिभवनीयतमवार्य्यपूर तच्च. सत्त्वं गुएविशेषस्तिमिप्रभ- तिजन्तुख्त, तेजः प्रतापोवाडवाग्रिस्व, जडात्मा जलमयलात् शेतलखभावोमूर्खच्च, पटुसीतसो निपुएस्।१८५॥ स एष दूति। शेषरूपलात् जडात्मेतिपटुरितिक्षिष्टभे- दकधर्मद्दयसम्पादितल्वात्। न चात्र दुव्वीरावित्यादिसाधा- रणविशेषणानामपि स्विष्टलेन सझ्लेषत्वमस्येति वाच्यं ताद्टभ- विशेषणानां सादृशयनिव्वाह्तकतया भब्दार्थान्यतरझ्ेषाव्यभि- चारिलेन सर्व्वतापि मक्लेषत्वापत्तेः तस्राद्भेदकविशेषण- स्यैव सक्षेषतेन सक्लेषत्वव्यपदेशः। प्रतर प्रस्तुताप्रसुतयोरत्क-

क्विष्टत्वडप्ययं भवति यथा एतत्पद्यखैव, तथापि भवतः कचां जडात्मा नायमदतीत्युत्तरार्द्धपाठे, अचोपमानमाचगतं जडा- त्मेति स्विष्टविभेषणम्। द्वत्थं भेदकविशेषणस्ैकगतलेनाभय- गतलेन स्विष्टलेन च भेदचयमुक्का पुनरपि भेदद्वयमाह। साक्षेपक्चेति। आन्तेपः विरुद्धूधम्मीन्तरोपन्यासेन सादृ्यप्रति- षेधः तत्सहितः। सहेतुकः हेतूपन्यासेन साध्यमानः, हेतु- खाच देत्वर्थविष्ितपसम्यादिविभत्यन्तपद प्रतिपाद्यरुपः त्रत- एव हेतुविशेषणप्रयोगे न सहेतुकर्व्यातरेक: ॥ १८६॥

BIBLIOTHECA INDICA;

COLLECTION OF ORIENTAL WORKS PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

NEW SERIES, No. 38.

काव्यादर्श: श्रीदरद्याचार्यविरचितः श्री प्रेम चन्द्र तर्कवागीशक्कतमालिन्य प्रोच्क नीनामक-

टीकासहितः ।

THE KÁVYÁDARSA OF ŚRÍ DANDIN, EDITED, WITH A COMMENTARY, BY PANDITA PREMACHANDRA TARKABAGI'S'A. Professor of Rhetoric in the Sanskrit College, Calcutta.

FASCICULUS III.

CALCUTTA:

PRINTED BY C. B. LEWIS, AT THE BAPTIST MISSION PRESS. 1863.

SANSKRIT WORKS PUBLISHED, IN THE NEW SERIES. The Vais'eshika Sutras, with Commentaries, by Pandita Jaya Narayana Tarkapanchánana. Complete in five Fasc. Nos. 4, 5, 6, 8 and 10. The Sandilya Sutras with S wapnes'wara's Commentary. Edited by Dr. J. R. Ballantyne, LL. D. Complete in one Fasc. No. 11. The Kaushitaki-Brahmana Upanishad with S'ankarananda's Com- mentary, edited with a translation by E. B. Cowell, M. A. Complete in two Fasciculi, Nos. 19 and 20. A translation of the Surya Siddhanta and Siddhánta S'iromani, by Pandita Bapú Deva S'astri, under the superintendence of Arch- deacon Pratt. Nos. 1, 13 and 28.

SANSKRIT WORKS IN PROGRESS. The Das'a Rupa with the exposition of Dhanika. Edited by F. E. Hall, D. C. L. Fasc. I., II. Nos. 12, and 24. The Narada Pancharatra. Edited by Rev. K. M. Banerjea. Fasc. I. II. III., Nos. 17, 25 and 34. The Kavyadars'a of S'rí Dandin, edited, with a commentary, by Pandita Premachandra Tarkabagisha, Fasc. I. II., Nos. 30 and 33. The Maitri Upanishad, with the commentary of Ramatirtha, edited, with an English Translation By E. B. Cowell, Esq. M. A. fasc. I. No. 35.

द्वितीय: परिच्छेदः।

स्थितिमानपि धोरे5पि रत्नानामाकरो5पि सन्। तव कक्षा न यात्येव मिनामकरालयः ।१८७।।

क्रमेणोदाहरति। स्थितीति। अच मलिनत्वरूपविरुद्ू-

नचानेप एवायमिति वाचयं तसाचाङ्गतया व्यपदेशकतवाभा- वात् ॥१८७ ॥

वह्तन्नपि महों क्त्सा सशैलद्ोपसागराम्।

वहन्नपीति। भुजङ्गानां सर्पाणाम्, त्रथच विटानां। नि- क्ृव्यते निषृष्टोभवति। तवत्त इति साथाङ्कीयत दत्यादिवद- पादानसंज्ञकस्याऽपि कर्त्वविवचया निक्ृव्यत दति कर्मणि प्रयोग: । अच भर्तभावादिति पञ्चम्यन्तपदप्रतिपाद्येन हेतुना प्रस्तुताप्रस्तुतयोरत्कर्षनिकर्षबाध दति सहेतुव्यतिरेक: ॥१८८॥

शब्दोपादानसादृश्यव्यतिरे कोडयमोदशः।

दूत्यं शब्दोपान्तसादृश्यव्यतिरेकमुक्रा प्रतीयमानसादृश्य- व्यतिरेकं दर्भयन्नाह। शब्दोपादानेति। प्रब्दस्य साधारण- धर्ममप्रतिपादकपदसोपादानेन यत् सादृशं तत्पूर्व्वकोव्यति- रेक ईदृशः निरुत्खरूपः। श्रब्द उपादानं प्रतिपादको यस 2 o

१६8 काव्यादर्शः।

ताद्शं सादृखं यन्रेति केचित्। प्रतीयमानेति, प्रतीयमानं साधारणधमाप्रयोगेऽपि सामर्थ्यादवगम्यमानं सादृशं यत्र सः

योर्भेदकथनरूप दत्यर्थः। तादृशे व्यतिरेकोऽप्यस्ति सम्भवति, सोऽपयभिधीयते अनन्तरमेव दर्शते ॥१८८॥

त्वन्मुखं कमलञ्च्ेति द्योरप्यनयोर्भिदा। कमलं जलसंरोदि त्वन्मुखं त्वदुपाश्रयम्।।१८०।। अभ्रूविलासम स्पृष्टमदरागं मगेत्तगम्। ददन्तु नयनद्न्द्व' तव तङ्गुएभूषितम् ।१८१।।

वन्नुखमिति। दतीति भिदाया विशेषणम् एषेत्यर्थ:, जलसंरोदि सलिलित्पन्नम्, लदुपाश्रयं लन्न्नाचनिष्ठम्। विभि- नोपादानतवात्न्मुखकमलयोर्भेंद दत्यर्थः। अ्र साधारण- धर्ममाप्रयोगानुखकमलयो: सादृश्यमशब्दमपि प्रसिद्लात् प्रतीयते ॥ १८० ॥

हित्यं। मृगेक्षणं मृगसय चक्षुः। तह्ुषभूषितं तैर्भूविलासा-

श्यमार्थम्॥ १८१॥ पूर्व्वस्मिन् भेदमाचाक्रतिर स्मिन्नाधिक्या दर्शनम्। सदृभव्यतिरेकश्च पुनरन्यः प्रदर्श्यते ॥१६२॥

NETOVVE

द्वितीय: परिच्चेदः। १६५

उदाइरणदयदर्भनाया: प्रयोजनं दर्भयति। पूर्व्वस्मि- ननिति। पूर्व्वस्तिन् तवन्मुखमित्याद्युदाहरण, भेदमाचोक्रि

नपादानादचोत्कर्षस्य व्यज्ञतमेवेति भावः। भेदखाच कारण- भेदरूप:। उक्श्ज, अयमेव दि भेदोभेदहेतुव्वा यद्िरुद्ू- धर्म्माध्यासः कारण्भेदस्ेति। नच जलसंरोद्ीत्यस जड- मंरोहोतिस्विष्टतया जडोपादानात् कमलादजडोपादानख मुखस्योत्कर्ष: शब्दादेवोपस्यित दति कथं भेदमाचोक्तिरित्यु- क्मिति वाच्यम्, तात्पर्ययाभावेन जलपदस जडार्थंबाधक- तवाभावात् वस्तुतस्तु जलसंरोह्दीत्यत्र नीरसंरोहीत्येव पठनी- यम्। अस्न्मित्निति। अरस्मिन्ननन्तरो क्रे अ्रभूविल्वा सत्र्मित्यादि पद्ये,

दृश्यप्रतिपत्तिरिति। भेदख्नाच दयोविरुद्धधर्मावत्तया प्रती- यते नतु सफुटशब्देनाभिधीयते। दृत्यं विरुद्धधर्षप्रयोगेण नञ्ादिवाचकशब्देन वा खुटभेदव्यतिरेकं प्रदर्श सदृभध- र्धंमाचप्रयोगेणस्फुटभेदव्यतिरेकं दर्भयति। सटृभव्यतिरेक- स्ेति, सदृशेन सदृशधर्ममात्रप्रयोगेण व्यतिरेक अधिकां सटृभ्व्यतिरेक द्ृत्यर्थः ॥१६२॥

त्वन्मुखं पुणडरीकच्च फुल्ले सुरभिगन्धिनी। भ्रमङ्रमरमम्भोजं लोलनेत्रं मुखन्तु ते ॥१६३॥

2 c 2

१६६ कावादर्पः ।

सदृशव्यतिरेकोऽपि सादृश्यस् शब्दोपात्तलेन प्रतीयमा- नतवेन च द्विविधस्तत्र शब्दोपादानसाटृशभेदमुदाहरति। वन्मुखममिति। फुलतवं सिरितशोभितलवं विकसितत्वस्च। त्त्न फुलतसुरभिगन्वितयो: साधारखात् साटृशं शब्दोपात्तं। भ्रमदिति, भमङ्गुमरतवं लोलनेचतज्ज धर्मद्यमसाधारण- मपि बिम्वानुविम्वतया सददभमेव नतु विरुद्धं, तेन च मुखपु- ए्डरीकयोर्भेद: प्रतीयत एव परन्तु विरुद्धूधर्ममापादानेन यथा स्फुटतरः, नाच तथेति युज्यत एव भेदविधानम् प्रच भमरा- पेक्षया नेतस्थोत्कर्षः पय्यालोचनया प्रतीयत इति मुखस्याधि- क्यालक्षणसमन्वय: ॥१६३॥

नभोनक्षचमालीद् मुत्फु ल्कुमुदं पय: ॥ १८४॥

कतः प्रतीतपद्योश्च भेदोडस्िन वियदमभसा: ॥ १८५॥ पूर्व्वच शब्दवत्साम्यमुभयनापि भेदकम्। मृङ्गनेन्रादि तुत्यं, तत् सदृशव्यतिरेकता ॥१६६॥

प्रतीतसादृखं सट्टप्व्यतिरेकमुदाहरति। चन्द्र दति। दृदमिति काकाचिन्यायान्नभःपयसोविशेषणं। नभो नक्षच्- मालीदमिदमुत्कुमुदं पय दृत्यपि कचित्याठः ॥ १८४ ।। अत्र प्रतीयमानसाटृशयलं सटृभव्यतिरेकतवव्व सङ्गमयत।

0249994

द्वितीय: परिच्छेद:।

प्रतीयमानेति। अस्िन् पद्ये प्रतीयमानं वाचकाभावेऽपि प्रसिद्धत्वादवगम्यमानं यत् शौक्यादि आदिना सितपचशे- भिततवादीनां ग्रहएं। तेन साम्यं ययोसादृभयोखन्द्रइंसयो- रुपमानोपमेयभृतयोः, तथा प्रतीता पड्िर्बिम्बानुविम्बत- बोधिका सच्छता ययोस्तथाविधयोर्वियदभसाख आश्रय- तया उपमानोपमेयधर्मभूतयोरित्यर्थः, भेदः कृतः प्रद- र्भिंत दत्यन्वयः । अ्रयमर्यः साधारणधमभाप्रयोगात् प्रतीय- मानसाटटृशययोखन्द्रहंसथो: च्कतासाधर्येष सदृाभ्यां विय दम्भोरूपविभिन्नधर्माभ्यां व्यतिरेचनं प्रदर्भितमिति प्रतोय- मानसादृश्यव्यतिरेकस्य सदृभव्यतिरेकाख्ोभेद दति। अ्र्र पूव्वाद्धान्ते वियदभसोरिति, उत्तरार्ड्कीन्ते चन्द्रहंसयोरिति पाठो न मनोरमः ।१८५॥ पूर्व्वचेति। पूर्व्वत्र त्वन्मुखमित्यादिक्लोके शब्दवत् भब्दविभिषटं साम्यं फुले दति सुरभिगन्विनी इति च साधारणधर्मबाधक- पब्दाभ्यां मुखपुण्डरीकयोः सादृशं प्रतिपादितमिति भब्दो- पादानसादृशयोडयं सदृशव्यतिरेक दत्यर्थः । उभयच सदृभ- व्यतिरेकतं सङ्गमयति उभयचापीति, उभयचापि झोकइयेऽपि तुत्यं कष्पलादिना खच्छलादिना च प्रणिधानगम्यसादृशं भृङ्गनेत्रादि आदिना वियदन्भसर्यहएं, भेदकम् उपमानोपमे- ययार्भिन्नतवप्रतिपादनेन निकर्षोत्कर्षबोधकं, तत्तसात् सट्टभ- व्यतिरेकतेत्यन्वयः । अ्र्न्ये त्वेवंविधस्थले उत्कर्षनिकर्षयो: स्फुट- प्रतीतेरभावात् तसा एवच व्यतिरेकव्यपदेशसय जीवातुभृत-

10249024

काव्यादर्पू:।

तान्न व्यतिरेकत्वमुचितं किन्तु धर्मयोर्बिम्वानुबिम्बलादुपमा- ध्वनिरेवायमिति बदन्ति ॥१६६॥

दृष्टिरेधकरं यूनां यौवनप्रभवं तमः ॥१६७॥ सजातिव्यतिरेकोडयं, तमोजातेरिदं तमः। दष्टिरोधितया तुल्यं, भिन्नमन्यैरदर्शि यत् ।।१६८।। व्यतिरेकचक्रम्।

सजातिव्यतिरेकमाह। अरवालोकेति। दृष्टिरोधकर- मिति, दृष्टिसक्तुज्ञीनञ्, तमोमोहोन्वकारख, देषवभादेव तमःपदेनोपमानोपमेयभूततमोदयप्रतिपादनात् सामान्यलच्ष- एासमन्वयः, व्यञ्जनया उपमानतमःप्रतीतेरत्र व्यतिरेक दूति

सादृश्यं शब्दं। शरत्नालोकेत्यादिविशेषणद्व यख्चोपमेयमाच- वृत्तिलाङ्गेदकम, एतदेव दर्भयति सजातिव्यतिरेकोयमिति समाना जातिर्यस्य स सजाति: सजातितोव्यतिरेचनं सजातिव्य- तिरेक दूत्यर्थः । दूदं प्रस्ुतं यौवनप्रभवं तमः, तमोजातेज्ञीन- प्रतिबन्धकत्वरूपतमस्वधर्ावताSप्रस्तततमः सामान्यस दृष्टिरों- धितया दृष्टिरोधित्वरूपसाधारणधर्मासम्बन्वितया तुल्यं, तथा अन्येः अरत्नालोकेत्याद्यमाधारणधर्मेर्भिन्नस लला यददर्भि तत् सजातिव्यतिरेकोऽयमित्यन्वयः । प्रत्र अन्यैरिति बञ-

द्वितीय: परिच्छेद:। १८

वचनेन अद्ोराचवृत्तिलवादीनां परियह: अ्रन्यथा विरद्धू-

च तमोजातेरित्यस विपरिणामेन पञ्चम्यन्तता ज्ञातव्या, अ्रन्ये तु तम एव तम दति सिष्टरूपकमिदं विरुद्धूधर्भापादाना- दधिका रूढवैभिध्यमित्याङ: ॥१८७।१८८॥

प्रसिद्ध द्वेतुव्यावृत्त्या यत्किच्चित् कारणान्तरम्। यत्र स्वाभाविकत्वम्बा विभाव्यं, सा विभावना ।।१६६।।

विभावनां लक्षयति। प्रसिद्धेति। यचेति वैचित्रे इत्यर्थः । प्रषिद्दूस्य सामान्यतालोकविस्यातस न तु तात्विककारण- तापन्ख देतोव्यृत्या असद्भावप्रदर्भनेन यत्किश्चिदतिगूढं कारणान्तरं यच वैचित्रे विभावं फलोत्पत्त्यनुपपत्त्या नियु- साभिनिवेशेनानसन्धानीयं, तथा खाभाविकतवम्बा नियुषनु- सन्धानेनापि कारणन्तराप्रतोते: फलख खतःसम्पद्यमान- तम्बा विभावं, सा द्विविधवैचिचरूपा विभावनेति योजना, दत्थच्ज विना प्रसिद्धद्ेतुमुत्यन्नख फलस्य गुढकारणान्तरवि- भावनजन्यं कारणन्तरामुपलख्या नैमर्मिकतवनित्चयजन्यं वा वैचिचं विभावनेति लचणं, ततख्च कारणन्तरं खाभाविकतवं वा विभाव्यतेऽस्यामित्यधिकरणप्रत्ययान्तो योगरूढोडयं वि- भावनाशब्द: अलङ्गारमंज्ञानां प्रायेण योगरूढलात्। न- व्यास्तु कारणभावे फलोत्पत्तिवर्णनं विभावनेत्याङः तन्र विभावनेतिसंज्ञाया नान्वर्थतेति नैतत् सम्यक। श्रच् कार-

10249024

२०० कावादर्श: ।

सान्तरख्ट कचिच्द्ान्दं, यथा, "अनायासक्मं मथ्यमश्नङ्कत- रले दृशी। अभूषएमनोहारि वपुर्वयषि सुभुवः"। द्वति, श्रच वयोरूपं कारणन्तरमुत्तं तख्य च कारएतयाडनिर्ईशाद्िभा- ययवं। कचिदार्थं, यथादाइरिय्यते त्रपीतचीवकादम्बमि- त्यादि, अच प्ररत्कालरूपकारणान्तरमनुपात्तं विभावनीयं। खाभाविकत्वमपि क्वचिच्काब्दं यथा, वत्नं निसर्गसुरभीत्यादि क्वचिच्चार्थ यथा, अनञ्ञितासिता दृष्टिरित्यादि। प्रसिदूका- रणभावस्च क्वचिच्छाब्दः, यथा, अपीतचीवेत्यादि। क्वचि- चार्थः यथा वत्रं निमर्गेत्यादि। यत्र तु कारणविरुद्धूसङ्गा- वेन कारणभावप्रतिपादनं तचापीयं भवति परन्तुन स्फुट- तरा, यथा, यः कीमारहर: स एव हि वरस्ता एव चैचचपा- से चोन्मीलित मालतीसुरभय: प्रौठाः ककम्वानिलाः। सा चैवासिमि तथापि तन्र सुरतव्यापारलीलाविद्ा रेवारोधसि वेतसोतरुतले चेतः समुत्कएठते। दति, श्रचोत्का्टरारूपकार्ययख प्रसिद्धहेतूनां पत्यभावादीनामभावोविरुट्वेन पत्यादिषङ्भावेन प्रतिपादित इति नाच सफुटलमख्याः अत एवाच प्रकाशकता, अच स्फुटोन कशिदलङ्गार इत्यनां ॥१८८॥

तप्रसादितपड द्वाम्बु जगदासीननोहरम्।२००।। तन कारणन्तरविभावनामुदाहरति। अपीतेति। अ्र- पीता: मधून्यपीतवन्तोडपि चीवा मत्ताः कादम्वा: कलहंसा

द्वितीय: परिच्छेदः।

यत्र तत्। अ्रपीतेति, भोजनार्थलात् पिवतेः कर्तरि क्ः। तथा असंसृष्टमपि अमलमम्बरं यत्र तत्। अप्रसादितं कत- कादिना प्रसादमप्रापितमपि शुद्धं सच्छमम्वु यतर तत्। अच पानं चोवत्वस्, मार्ज्जनममलत्स्, प्रमादनं पडुदूत्वस्य, प्रसिद्धं कारएं तदसङ्भावेऽपि चीवतवादिफलात्न्तिरिति प्र- सिद्धूकारणभावः श्राब्दः, तादृशफलत्पत्तिस् प्रसिदकार- एाभावेऽय्युपनिबध्यमाना प्रसलद्रपतया कारणन्तरमपेच्त दूति शरत्कालरूपं कारणन्तरं विभावयति, तदचार्थ का- रणन्तरम्॥ २००॥

त्ररञ्ज्नितोऽरुणश्चायमधरस्तव सुन्दरि॥२०१॥

साभाविकत्वविभावनामुदाहरति। अ्रनञ्जितेति। अ्रन- ज्विता अञ्जनेनालिप्नापि दृष्टिरसिता शयामला। तथा बनाव- ज्जिता अनाछष्टकोटिदयापि भूर्नता वक्रा, अरच्चिता लाक्षा- दिभीरागमप्रापितोऽपि अधरोऽरूणः । अ्रत्र अञ्जितत्वमसि- तत्वस्थ, आरवर्ज्जनं नम्रतायाः, रच्चितत्वमरुणत्स प्रसिद्धं कारणं, तन्निटटत्तावप्युत्पद्यमानमसितत्वादि कार्यय दृष्टकार- पान्तराभावाद्विधिनिर्मितत्वरूपसवाभाविकतं विभावयति । तच्च खाभाविकत्वमिद्द गम्यं। प्रसिद्ूकारणभावस शाब्दः।। ॥२०१ ॥ 2 D

२०२ काव्यादर्शः ।

यद पीतादि जन्यं स्यात् त्ीवत्वाद्यन्यद्ेतुजम्। अ्रह्ेतुकञ्च तस्येह् विवचेत्यविरुद्दता॥२०२॥

उदाहरणदये निरुक्लक्षणद्यं सङ्गमयन् कारणभावे कथं कार्य्यात्पत्तिरिति विरोधं वारयति। यदपोतादीति। पीतं पानं भावे क्र, आदिना उत्तरक्षोकगतानामय्यन- ज्ञितलादीनां परिगहः, एवं चीवतादीत्यादिना अ्सतित- लादीनाम्। अपीतादिजन्यं पानाद्यजन्यं किन्तु अ्रन्यहेतुजं प्ररत्कालरूपकारणन्तरजन्यं, तथा अरहेतुकञ्च कारणमन्त- रेण खतःसिद्धूञ्च यत् चीवत्वादि स्याङ्भवति तसेह विवचा दवत्यताऽविरुद्धता व्यभिचाराभाव द्ृत्यन्वयः, श्रयमर्थ, तण- रणिन्यायेन प्रत्येकपय्याप्नकारणतायां व्यभिचारापत्या कार्य्य- गतं वैजात्यमवश्मङ्गीकरणीयं, ततख्ख प्रक्वते पानादिजन्यं चीवत्ादिकमन्यत् परत्कालजन्यमन्यदिति पानादिकारण- भावेऽपि शरज्जन्यं विजातीयमिदं चीवलादिकं तस्ान्न

त्वादिकमन्यत् खभावसिद्ञ्चान्यदिति नाचापि व्यभिचार- प्रङ्केति, वैचिचन्तु विभिन्नानामपि चीवतादीनामेकताध्यव- सानेन अद्दा असत्यपि कारणे कार्य्यमिति चमत्कारोदया- दिति विवेचनीयम्॥ २०२॥

वह्नां निसर्गसुरभि वपुरव्याजसुन्दरम्। तरकार एरिपुश्चन्द्रो निर्निमित्तासहत् सरः ॥२०३॥

10240024

द्वितीय: परिच्ेद:। २०२

निसर्गादिपदैरच हेतुः साक्षान्निवर्ततितः। उत्तञ्च सुरभित्वादि फलं, तत् सा विभावना॥२०४। ॥ इति विभावनाचक्रम् ॥

शाष्दं साभाविकत्वमुदाहरति। वत्रमिति। निमर्गेष खभावेन, नतु केनापि कर्पूरादिगन्धवस्तुना सुरभि। भ्रव्याजे- नाकपटेन सुन्दरं, नतु वसनाभरणदिना छ्चिमसौन्दययंवत्। अकारणरिपुः विरोधादिकारणं विनैव विरहिण ताप- कारी। एवं निर्निमित्ताऽसुद्ददिति। अब सुरभिलादीनां खाभाविकतवं निमरगादिपदबाध्यमिति शाब्दमेव। नन्वच प्र- सिद्धू हेतुव्यावत्त्यभावात् कथं लक्षणसमन्वय द्त्यचाह, निम- गादिपदैरिति। साच्ान्नज्रादिवाचकशब्दवत्। सुरभितवादि- फलं सुरभिताटिफलख खाभाविकत्वम्, उत्रस्व बोधितञ्ञ। निमर्गादिपदानि हेतुमङ्भावं निवर्त्तयन्ति, सुरभित्वादि- फलस्य च खाभाविकतवं बोधयन्तीत्यर्थः । तत्तसात् कारण- भावफलखाभाविकतवयो: प्रतीतत्ादित्यर्थः। सा निरुक्रलक्षण विभावना श्त्र वर्त्तत दृत्यन्ययः। तत्मा द्ृत्यच तस्ादिति कचित् पाठ: ॥२०३॥२०४॥

वस्तु किच्चिदभिप्रेत्य तत्तुल्यस्यान्यवस्तुनः। उत्ति: संक्षेपरूपत्वात् सा समासेकिरिष्यते॥ २०५।। अ्रथ समासोतिं लक्षयति। वस्तविति। किश्चित् किमपि प्रस्तुतं

2 D 2

10249024

२०8 कावादर्श: ।

वस्तु अभिप्रेत्य चमत्कारितप्रतिपिपादयिषया व्यञ्जनया प्रतिपादयितुमभिलय्य तन्तुत्यख तदुपमानभूतसान्यवस्तुनः कस्यचिद प्रस्तुतस्योत्ति: शब्देन प्रतिपादनं सा समासोतिरित्य- न्वयः । शत्रया प्रतिपादनापेचया व्यञ्जनया वस्तुनः प्रतिपा- दनं हि चमत्कारविभेषं जनयति, यदुक्ं ध्वनिक्वता 'वाच्यो- जर्यों न तथा खदते प्रतीयमान: सएव यथेति, संज्ञावीज- माह, संचेपरूपत्वादिति समासः संचेप:, संचेपस्च एकस्य प्र- योगेणाभयप्रतीतिः, प्रक्ृतेच प्रस्तुताप्रस्तुतयोयेरिकस्याप्रस्तु- तस्य प्रयोगेष प्रस्तुतसापि प्रतिपत्तिरिति। एतेनोपमाना- चाब्दादतिप्रसिद्धरुपमेयस्य प्रतीतिः समासोकिरित्यर्थः । तदुतं भोजराजेन, 'यन्नपमानादेवैतदुपमेयं प्रतीयते। त्र््रति- प्रषिद्धेस्तामाङ: समासोतिं मनोषिणः। प्रतीयमाने वाच्चे वा सादृश्ये सोपजायते। साघां गर्हामुभे नोभे तदुपाधीन् प्र- चक्ते। विभ्रेष्यमाचभिन्नापि तुल्याकारविशेषण। त्रस्तसा- वपराप्यस्ति तुल्यातुत्यविशेषणा। संत्ेपेणोच्यते यस्मात् स- मासोकिरियं ततः । सैवान्योक्रिरनन्योकिरुभयोकिश्व कथ्यते' दूति। वस्तुतस्त समासोक्तावस्यामुपमानस्ैव वाच्यतमुपमेय- सैव गम्यत्वमिति न नियमः उपमेयादय्युपमानप्रतीता तद- भ्युपगमस्थाचित्यात्। यथा, 'व्याधूय यद्दसनमम्ुजलोचनाया वच्ाजयो: कनककुस्भविलासभाजोः। आ्लिङ्गसि प्रसभमङ्ग- मशेषमस्माङून्यस्मेव मलयाचलगन्धवाह' दूति। अच श्ाब्दस मलयानिलसोपमेयलं गम्यस च इठकामुकस्टोपमानत्वमिति।

द्वितीय: परिच्छेद:। २०५

अतएवाग्रेये उपमानमुपमेयं वानन्तर्भीव्यैव लक्षणं कृतं यथा, 'यत्रा क्राङ्गम्यतेऽन्यार्थसतत्ममानविशेषणः। सा समासोकिरु- दिता संचेपार्थतया बुघैः' दूति। नव्यास्तु प्रस्तुतादप्रस्तुत- प्रतोता समासोकिः, अप्रस्तुतात् प्रस्तुतप्रतीतावप्रस्तुतप्रणंसे- त्याजः। वाच्चे प्रस्तुतेऽप्रस्तुतव्यवहारसमारोपः समासोक्रि- रिति विश्वनायादयः। खमते समासत्रय प्रस्तुतप्रशंसयोर्भेंद- मप्रस्तुतप्रशंसाप्रकरणे विवेचयिय्यामः ॥ २०५॥

पिवन्मधु यथाकामं भ्रमर: फुल्पङ्गजे। तप्यसन्नद्सारभ्यं पश्य चुम्बति कुझलम् ॥२०६॥ इति प्रौढाङ्गनाबद्वरतिलीलस्य रागिष:।

अच वाच्याद्ज्मप्रतोता तयो: कार्य्यलिङ्गविशेषणानामन्य- तमस्य साम्यं हेतुरिति प्रथमं कार्य्यसाम्ये उदाहरति। पिव- न्निति। असन्नदसारभ्यमसच्जातमधुगन्वम्। लक्षएं सङ्गम- यति। द्वतीति। द्वतीह दृत्यस्िन् पद्ये, बालायामनुद्धिन्न- यावनायाम्, दच्कार्वात्तिः सुरताभिलाषप्रवृत्तिः, विभाव्यते कार्य्यसाम्येन व्यज्यते। अचाप्रस्तुतस्य समरस्य कार्य्य फुलपङ्गज- मधुपानपूर्वकपङ्गजकारकमधुपानेच्छा, प्रस्तुतस्य कामुकस् च

म्वता स्येवेति साम्यमेव तेन चाप्रस्तताद्भमरात् प्रस्तुतस्य कामु- कस्य प्रतीतिः । २ ०६।२०७।।

२०६ काव्यादर्श:।

विशेष्यमात्रभिन्नापि तुल्याकारविशेषणा। अस्य सावपराप्यस्ति भिन्नाभिन्नविशेषण॥ २०८॥

विशेषणसाम्यनिबन्धनां समासोतिं दर्शयन् विशेषणना- स्ाभिन्नलेन भिवनाभिन्नलेन च भेददयमाह। विभेष्येति। विशेव्यमाचं विशेष्यपदमेव भिन्नं स्लेषानवष्टमादेकमाच्रबेोधिकं यत सा। माचपदाद्विभेषणभिन्नत्वव्युदासः। अपिना पू- व्वोक्तकार्य्यसाम्यसमासोकिसमुचचयः। विभ्रेष्यपदस्य सिष्टतवे तु दयो: प्रसतुतत्वे ल्लेषालङ्गारः, एकस तथाले तु श्रब्दभक्तिमूलो ध्वनिरिति बाध्यम्। तुल्ेति, तुख्याकारं ल्वेषावष्टसेन वाच्य- व्यज्चोभयधमबोधकं विशेषणं यत्र सेत्येका, अत्र स्ेषवशा- देकाकारप्ब्दप्रतिपाद्यलेन विशेषणाधर्माषां साम्यम्। अपरा- पयखीति। अचापि विशेष्यमाचभिन्नेत्यनुषज्यते। भिन्नमेक- मात्रगामि अभिन्नमुभयरगामि च विशेषणं यत्र सा। भिन्न- विभेषणस्य तु व्यञ्चधर्ममेष विम्बप्रतिविम्वतया साम्यम, दत्यञ्च स्विष्टविशेषण स्विष्टाश्चिष्टविशेषणा चेति दा भेदावित्यर्थः। से- षख्चान् प्ब्दगताऽर्थगतख्ेति द्विविधा बेध्यसेनापरैरङ्गीकटतं विशेषणसाधारणगभभेदान्तरं पृथङन वत्रव्यम् अर्थस्येषाव- सृव्धविशेषससैव साधारखात्, यथा 'निसर्गसरभोङ्गान्तमृङ्ग- सङ्गीतशालििनी। उदिते वासराधीशे सपेराजनि सरोजिनी। ऋच निसर्गेत्यादिविभनेषएं साधारएं तेन च नाथिकाप्रतीतिः। केचित्तु श्रापम्यगर्भलेन च विभरेषसासाम्यं भरवतत, श्रीपम्यगर्भ-

द्वितीय: परिचछेद:

तञ्ञ उपमारूपकतत्ङ्करगर्भत्वरूपं तेन च विशेषणसाम्ये भेदचयान्तरं ज्ञातव्यमित्याङः तन्न रुचिरं तथाविधस्ले एक देश विवत्युप मातादृमनरूपकयोरेवाङ्गीकर साचचित्यात् ्र- न्यथा, 'ऐन्ट्रं धनुः पाएडपयोधरेष परद्धानार्द्रनखच्तताभम्। प्रमोदयन्ती सकलङ्गमिन्दु तापं रवेरपधिकं चकार'। दत्या- दावार्ट्रनखच्तता मेन्द्रधनुर्धार परूपविश्रेषणस नायिकाया श्स- भवेन विशेषएसाम्याभावात् कथं नायिकाप्रतीतिः तस्रा- देवमादावेकदेशविवर्ततिन्युपमैव, एवं 'लावण्मधुभिः पूर्णमा- समस्याविकखरम्। लोकलोचनरोलम्बकदम्वैः कैर्न पीयते'। दूत्यादावेकदेभविवर्त्तिरूपकमेव ॥ २ ०८ ॥ रुढमूल:, फलभर: पुष्पन्निशर्मर्र्थनः। सान्द्रक्कायो महावृत्षः सेऽयमासादितो मया।।२०६।। अनल्पविट पाभोगः फलपुष्पसम्द्दिमान्। सुच्छायः स्थैर्य्यवान् दैवादेष लब्धो मया ट्रुमः॥२१०॥ उभयन पुमान् कश्विद्ृ त्तत्वेनेोपव र्णितः। सर्व्वे साधारण धर्म्मा: पूर्व्वचान्यच तु दयम् ।। २११॥ क्रमेणोदाहरति। रूठमूल इति। रुढं प्रदृड्धू मूलं भिफा, अ्रन्यच मूलधनं यस् सः। फलभरैः पस्यातिशयेः, श्रन्यच धनलाभैरर्थिन: पुष्पन्। मान्द्रा बडला छाया आतपाभावः, अन्यत्र कान्तिर्यसय सः। सोडयं प्रसिद्धः। श्रच मूलादिशब्दा- नामनेकार्थलेन विशेषणानामभिन्नलं। तथाच मेदिनी 'मूलं

10249994

२०८ काव्यादर्श: ।

भ्रिफाधययो:, मूलविन्तेऽन्तिके वा नेति। फलं जातीफले शखे हतत्थे व्युष्टिलाभयोरिति। छ्ाया खादातपाभावे प्रतिविम्बा- कयोषिताः। पालनोत्कोचयोः कान्तिसच्कोभापङ्गिषु स्त्रि- याम्' द्वति च। महावृक्षपद न्वेकार्थमेवेति वा च्यव्यङ्मवाक्ा- थंयार्विभेय्यं भिन्नमेव ॥ २०६।। अनल्पेति। अनल्पो विटपस्य शाखाविस्तारस्याभोगः पू- संता यस सः। फलानां प्रस्ानां पुष्पाणाञ्च सम्द्धि: प्राचुययें विद्यते यस् सः। पत्र पुष्पसाहचय्यात् फलपदस्य पस्माच्र- वाचकत्वेनेकार्थत्वमेव। सुच्छायः पल्लवनैविद्यादधिकातपाभा- वः, अन्यच्र शोभनकान्तिः। स्वैर्य्यमविचलितमूलत्वम्, अ्न्यच सत्यप विघ्ने व्यवसायादचलनं, तद्वान्। दैवाद्भाग्यात्। ।२१०॥ उभयच्रेति। उभयत्र पद्यदये, कव्वित् प्रस्तुतः पुमान्, टच- ेन उपमानभूतवृक्षस्थोपमेयलेन, उपवर्रितः विशेषणसा- धारण्ोत्थापितया व्यञ्जनया बाधितः । पूर्व्वच पद्ये सर्व्वे धर्मा विशेषणभूता: साधारणः सिष्टपदप्रतिपाद्यलेनेकरूपत्ादु- भयान्वयितवेनाभिन्नाः। अन्यत परत्र पद्ये तु दयं सुच्छायत- स्ेर्ययवत्वधर्मयेयुगलं सनिष्टपद प्रतिपा द्यताद मिनं ।्ा विटफल पुष्पाणन्वेकार्थपद प्रतिपाद्यत्वाद्धिन्नत्वमेव, तेषां साधार खन्तु

बोध्यम् अन्यथा तेषां व्यञ्चनानुत्थापकलेनापुष्टत्वदोषापत्तेः। त्रय् चरमभेदो वैचिच्विशेषाजनकत्वान्नव्यैरुपेचितः ।। २११॥

द्वितीय: परिच्छेदः। २०६

निवृत्तव्यालसंसर्गो निसर्गमधुराशयः। त्ररयमम्भोनिधिः कष्टं कालेन परिशुष्यते ॥२१२॥ इत्यपूर्व्वसमासेक्ति: पूर्व्वधर्म्मनिवर्त्तनात्। समुद्रेण समानस्य पुंसा व्यापत्तिहहचनात्॥ २१३ ।। ॥ इति समासेक्तिचक्रम्॥

अभिन्नविशेषणसमासोती रूढमूल इत्यादयुदाहरणप्रद- प्रनेन विशेषणनां तात्विकतवं प्रतिपादितं। सम्प्रति विपरीत- धर्म्मारोपेए भेदान्तरं दर्भयनतदाद्दरति। निदृन्तेति। निदृत्तो व्यालानां सर्पाणाम्, अ्रन्यच खलानां संभर्गो यस्मात् मः । तथा निमर्गेए मधुराशयः सुखादुजलाधारः, अ्न्यत सदयह- दयः, कालेन समयविशेषेण अ्रन्यत् यमेन, परिश्डय्यते नि- जंलीक्रियते अन्यत् विनाश्यते। अ्रच् व्यालसंसर्गित्वलवणाप्रय- ले एवास्भोनिधे: पूर्व्वसिद्धधर्ममा तन्नििवर्त्तनेन तद्विपरीतव्याल -

व्यच्चे च तात्विकावित्यभिन्ना, ततख्व प्रस्तुतपुरुषविशेषप्रतीति- रित्यपूर्व्वसमामोक्रिरियम, एतदेव सङ्गमयति। द्ृत्यपूर्व्वेति। अपूर्व्वत्वे हेतुः पूर्व्वधर्मनिवर्त्तनादिति, पूर्व्वधर्ममी पूर्व्वसिद्ध- धर्ममा व्यालमंसर्गलवणशयत्रूपी तयोनिवर्त्तनादपलापात् तदपलापेन तद्विपरीतधर्माध्यासादित्यर्थः। समामोक्रिसङ्गावे छेतुः समुद्रेणेत्यादिः। दत्थं कार्य्यविशेषएयो: साधारएकतभेदा दर्शिताः। लिङ्गसाधारभेदो यथा, 'असमाप्नजिगीषसय स्त्री- 2E

२१० कावयादर्शः।

चिन्ता का मनखिनः। अनाक्रम्य जगत् शत्ं नो सन्ध्यां भजते रविः'। अनोत्तरार्ड्टे स्रीपुंलिङ्गसाधारखेन नायक- नायिकाप्रतीतिः, एवमन्येऽपि समासोक्रिभेदा भोजराजादि- भिरुक्तास्तेषां प्रबन्धेषु ज्ञातव्या: ।। २१२ ।। २२३॥

विवत्ता या विशेषस्य लोकसीमातिवर्ततिनी। त्रसावतिशयोक्ति: स्यादलङ्कारोत्तमा यथा॥ २१४ ।।

प्रथातिशयोकरिं लक्षयति। विवनेति। विशेषः प्रस्तुतवस्तुन उत्कर्षः तस्य या लोकसीमातिवर्ततिनी लोकमरयादातिरिक्ा अत्यधिकेत्यर्थः, विवचा उक्तिः भङ्गा प्रतिपादनमित्यर्थः, अस्ावतिपयोक्रि: स्ादित्यन्वयः । विवन्ेति खार्थे सन् दूच्छ- या अलङ्गारताभावात्। विवचाया लेकमीमातिवर्ततितञ्च परम्परया विशेषस्थैव लोकसीमातिवत्तिलेन प्रतिपादितस चमत्कारजनकलात्। सपष्टमुक्तमाग्नेये, 'लोकसीमातिवृत्तस वस्तुधर्षस्य कोर्च्तनम्। भवेदतिशयो नाम सम्भवोऽवस्भवो द्विधा' दूति। वस्तुधर्ममस प्रसुतवसतुनो गुणद्याधिक्क्तात्कर्षस्ेत्य- र्थः। क्वचिच् लोकसोमातिवर्त्तिन द्त्येव पाठः। द्रत्थञ्ज प्रस्तुतवस्तुनोऽत्यधिकोत्कर्षाकिर निश्योकरिरिति खक्षणम्,्र- तिशय उत्कर्षस्स्योकतिरित्यन्वर्थता। एवच्च लोकसीमाति- वर्ततित्वस विभेष एवान्वयात् प्रसुतवसतुनि चानन्वयान्राच कान्तिगुणवत्त्वाभावशङ्का, प्रसतुतवस्तुन एव तथाले कान्तिम- चायोगात् वात्ताभिधानादावेव वा कान्तिसद्धावनियमेनान्यत्

द्वितीय: परिच्छेद:। २११

तदभावे दोषाभावात्। एवमपि वच्चमाणोदान्तेनासा न समानविषयत्वम्। अ्रत्न प्रस्ुतोत्कर्षातिशयप्रतिपादनच्चाप्रस्तु- ताभेदाध्यवमानादिना। अतिशयोक्रिं प्रशंसति। अलङ्कारोत्त-

कत्वेन चमत्कारविशेषजनकत्वाच्चेत्यर्थः ॥२१४।

त्तौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्सायामभिसारिकाः ।२१५। उदाहरति। मत्िकेति। मालाशब्दस्ेष्टकादित्वात्तद- न्तस्य चेति हखः। ईट्टशं सामान्यालङ्कारमिच्न्यने। अ्रत्र ज्योत्स्नैव वर्षनोयलात् प्रस्तुता, तखा: श्वेतिमा मलिकामाला-

यते, यद्वा ज्योत््यां रजन्यां तादृभाभिसारिकाणमलच्यत्वम्या- सम्बन्धेऽपि तत्कल्पनात् प्रस्तुतज्योत्सनायाः श्वेतिमात्कर्षः प्रतो- यते॥ २१५ ॥ चन्द्रातपस्य बाडच्यमुक्तमुत्कर्षवत्तया। संशयातिशयादोनां व्यक्ता किन्चिन्निदर््यते ॥२६॥ अत्र लक्षणं सङ्गमयति। चन्द्रातपसेति। चन्द्रातपस् प्रसुत- ज्योत्स्ाया उत्कर्षवत्तया उत्हष्टत्वप्रतिपादनाथें बाङ्त्यं गाढ- वमुक्तम् अभिसारिकाणं ताद्दृप्रश्वेतिस्ना सहाभिन्नतवप्रतिपा- दनेन मत्यप लक्यतेऽलच्यत्वप्रतिपादनेन वा बोधितमित्यर्थः ॥ भेदान्तराषि प्रदर्शयन्नाह। संशयेत्यादि। संयेनाति- 2 E 2

T0240934

२१२ काव्यादर्शः।

शयः प्रस्तुतात्कर्षः। आदिना निर्षयादिपरिंग्रहः। व्यक्रा प्रकाशनाय, निमित्ते सप्नमी। किञ्चिद्वेदान्तर ग्रन्थबाजत्य- भिया नतु बहवो भेदा द्रत्यर्थः ॥२१६॥

सनयोर्जघनस्यापि मध्ये मध्यं प्रिये तव। त्र्स्ति नास्तोति सन्देहो न मेडद्यापि निवर्न्तते॥२१७॥

सनयोरिति। सनयारतिस्थूलयो:, एवं जघनस्यातिस्ू- लख्य, अपिर्भिन्नक्रमे मध्ये वर्त्तमानमपि, अपिना सन्देशा- सम्भवः सचितः। तथापि मध्यस्यातिक्वशतेन सम्यगलच्यलात् सन्देहावतारः। अ्त्र तथाविधसंभयस्यासम्बन्वेऽपि तत्सम्वन्ध- कल्पनेन मध्यस्य कशतवातिशयः प्रतिपादित दति संभयाति- भयोक्रिरियम् ॥ २१७।।

निर्सेतुं शक्यमस्तोति मध्यं तव नित्बिनि। अ्न्यथा नोपपद्येत पयोधरभरस्थितिः ॥२१८॥

निर्षयातिशयोक्रिमुदाहरति। निर्लेतुमिति। तव मध्यम् प्रस्तीति निर्षेतु शक्यम्, अ्न्यथा मध्यसद्भावं विना पयोधर- भरस्थितिर्नेापपद्येत, निरवलम्बनस्य गुरुवस्तुनः सिथितेरसस्भवा- दित्यन्वयः। अन्यथानुपपत्यैव पयोधरभरस्थितेरिति क्कचित्

स्तित्वनिरसयस्यासम्बन्धेपि तत्कल्यनेन मध्यस्य कशतवातिभयो-

द्वितीयः परिच्छेदः। २१३

तह्ो विशालं भूपालभुवनचितयोदरम्। माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदच ते ॥ २१६॥

शद्भुतमत्यन्तमित्यर्थः, मातुमशक्योऽपि अपरिमिताऽपि। अचाश्रयभृतख भुवनचितयस्याधिक् प्रतिपादनेनाश्रितस् य-

चाधिकालद्वारमिच्छन्ति नव्याः। एवमस्यां प्रस्तुतस् निगर- ऐोनाप्रस्तुताध्यवसानादुत्कर्षोक्ती चमत्कारातिशयः, यथा 'लता मूले लीनो हरिएपरिद्दीना हिमकर: सफुरत्ताराकारा ग- लति जलधारा कुवलयात्। धुनीते बन्धूकं तिलकुसुमजन्मा- पि पवनो वहि्द्वारे पुए्ं परिषमति कस्ापि क्वतिनः'। त्रत्र मुखादीनां निगीलीनां हिमकराद्यथ्यवसानेनात्कर्षातिशयः। नव्यास्तु कार्य्यकारणयो: पौव्वीपर्य्यविपर्य्ययेऽप्यतिशयोक्िमि- च्छन्ति, यथा 'हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्याः कुसुमचाप- वाणेन। चरमं रमणोवल्भ लोचनविषयं तया भजता' दूत्या- दो। खमतेत्च वच्चमाणहेत्लङ्वार एव ॥२१८॥ अलङ्गारान्तराणामप्येकमाड: परायणम्। वागोशमच्ितामुक्ति मिमामतिशयाकयाम्॥ २२०।। ॥ इत्यतिशयाक्तिचक्रम् ॥ अस्या अलङ्गारोत्तमतं व्याकरोति। अलङ्गारेति। वा- गीशमचितां वृह्दस्पतिनापि प्रभंसितां वाल्मीक्यादिमह्दाकवि-

२१४ काव्यादशः।

भिरादृतां वा दमामतिशयाइ्यामुक्तिमतिशयोक्रिम् अलङ्का- रान्तराणामप्येकमद्वितीयं परायणमवलम्वनमाङ्ः प्रात्तन- निबन्धार दति शेष: । प्रस्तुतोत्क्षातिभयरूपाया अ्रपस्या एव वैचिचरूपत्वात् सर्व्वचाव्यभिचारिताच्च अलङ्गारान्तराणसुप- जोव्यलम् एतदभावे च वैचिचाभावेन विद्यमानानामययुपमा- दीनां नालङ्गारतं, यथा 'गौरिव गवय इत्यादो' यदुतं। 'सेव सर्व्वत वक्रोक्िरनयार्था विभाव्यते। यत्नाडसां कविना कार्य्यः कोडलङ्कारोऽनया विना' दूति। अ्न्यच्च, 'कस्याप्यति- प्रयस्थोक्निरित्यन्वर्थविचारणत्। प्रायेणमी अलक्कारा भिन्ना नातिशयोकितः' दृति। एवं सर्व्वचैवातिशयोक्रिसद्भावेऽपि वैचित्रान्तरेणलङ्कारान्तरव्यपदेशः, वैचित्रान्तराभावे तवति- प्रयोत्िव्यपदेश दूति बेध्म्। अलङ्गारान्तरामपीत्यपिना उक्नोदाहर णगतालद्वाराणं समुचय:, तथाहि मलिकामा- लभारिए इत्यादौ सामान्यं, सनयोजघनस्ापीत्यादो स- न्देहः, निलेतुं शक्यमस्तीत्यादा निस्यः । संभयनिक्चययोरु-

तवादङ्गीकृतम्। अ्रद्दो विशालमित्यादावधिकम्। एते चाल- द्वारा अन्यैरुक्रा ज्ञातव्या: । २२० । अन्यथैव स्थिता वृत्तिश्वेतनस्येतरस्य वा। अन्यथोत्प्रेच्य ते यन्र तामुत्प्रेक्षा विदुर्यथा॥२२१। अथोतेवां लक्षयति। अन्यथैवेति। चेतन सेतर सा चेतनस

द्वितीयः परिच्छेदः। २१५

दा प्रस्तुतविषयसान्यथा खाभाविकलेनैव खिता वृत्तिर्गुण- क्रियादिवर्त्तनं यथावत्खरुपज्च, अन्यथा प्रकारान्तरेण न्प्र- स्तुतखरूपलेनच यच वैचिचे, यद्वैचित्रबोधायेत्यर्थः, उलेच्यने सम्भाव्यते तां तादृशवैचिचरूपामुत्प्रेवां विदुरित्यन्वयः। त्र- धिकरपसाधनाSयमुत्ोत्षाशब्दः। यत्विति पाठेतु क्रियाविशे- घएं तदा भावसाधनः । तदुकं प्रकाशक्वता, 'सभ्भावनमथोत्े क्षेति'। सस्भावना चोत्कटकोटिकः संभ्यः, अप्रस्तुतकोटेरु- त्कट ल्च प्रस्तुतकोटेर्निगरऐेन, निगरणच् कचिद नुपादानेन क्कचिदुपात्तस्याप्यध:करऐोन च। यदुकं 'विषयसानुपादाने- डप्युपादानेडपि सरयः। पधःकरणमात्रेण निगीर्षलं प्रचनते दति। उपमेये उपमानसभ्भावनमेवेोत्ेक्षेति नव्यैरुक्रं तत्प्राची- नानामनभिमतमित्यग्रे स्फुटीभविष्यति। अस्यासोत््रेकणीया- थानां जातिक्रियागुसद्रव्यात्मकलवेन तेषाञ्च भावाभावाभि- मानेन जात्यादिचयस च खरूपफलहेतुरूपलेन ट्रव्यस ख- रूपमाचगलेन च उत्प्रेव्षानिमित्तस गुएक्रियारूपलेन एवं प्रकारान्तरेण च बह्वो भेदा अन्येरुक्रा ग्रन्थगौरवभियाच नोता: खयमनुसन्धातव्याः ।।२२१।

मध्यन्दिनार्कसन्तप्नः सरसों गाहते गजः। मन्ये मार्तएडगृह्याणि पद्मान्युद्दर्त्तुमुद्यत: ।।२२२।। स्नातुं पातुं विसान्यत्तुं करिणा जलगादनम्। तहैर निष्रायायेति कविनोत्प्रेत्य वार्डते ॥ २२३॥

0249994

२१६ काव्यादशँः।

चेतनस्ेतरस वेत्युत्तं तच देतनवृत्युत्रोक्षामुदाहतरति। म- ध्यन्दिनार्केति। मार्न्तणडग्टह्याषि सर्ययस्य पत्ान, पदपत- परतन्त्रेषु ग्रह दति काः। उद्धर्त्तुमुन्नमूलयितुम्, श्रच्र सर्यय- तप्नस्य चेतनस गजस्य स्नानपानाद्यर्थकतया स्थिता सरखवगा- इनक्रिया सर्य्यपत्तपद्योद्भरणार्थकलेनेलेनिता, तचच मध्य- न्दिनार्कसन्तप्र द्ति मध्यन्दिनार्ककर्टकमन्तापक्रिया निमित्तं, मन्ये दति पदमुत्परेव्नाद्योतकम्। उत्प्रेत्षाविषयख्चाच तादृश- मरोडवगाइनमुपात्तं। किञ्चाच सन्तापकस् सूर्य्यस् प्रतीका- . राशक्रेन गजेन सूर्ययपतपद्मद्करणदन्यैरुत्र: प्रत्यनीकालङ्का- रोडपि। यदुतं, 'प्रत्यनोकमशतेन प्रतिकारे रिपार्यदि। तदीयस तिरस्कारसखैवात्कर्षसाधकः' दति। तदनयो: स- ङ्रः ॥ २२२॥ पच लक्षणं सङ्गमयति। स्नातुमिति। वैरनिष्क्रयाय सन्तापकत्वाद्वैररिणः सुर्यस प्रत्यपकाराय॥। २२२।।

कर्रस्य भूषणमिदं ममायतिविरोधिनः। इूति कर्ष्मात्पलं प्रायस्तव दृष्या विलद्दते ॥ २२४ ॥ अपाङ्गभागपातिन्या दष्टेरंपडभिरुत्पलम्। स्पृश्यते वा नवेत्येवं कविनोत्प्रेत्त्य वष्ते ॥ २२५॥ अ्रचेतनवृत्युत्प्रेत्तामुदाइरति। कर्षस्ेति। ददमुत्यलं मम आयतिर्दीर्घता तखा विरोधिनो निवारकस कर्लस् भूषणम् दूति अरस्साद्वेतो:। प्राय दवत्युत्रेनाद्योतकं। दृध्या चन्तुषा

10249024

द्वितीय: परिच्केदः। २१०

विलङ्ण ते खांशडसम्पर्केणत्सार्ययत दूव। अचा चेतनाया दृष्टेरंशूनां सन्निदितत्वेन कर्लात्पले स्पर्थास्ो गुणः कर्लात्पलोत्ारणलेन सन्भावितः स चाचानुपात्तः।।२२४।। अपाङ्गेति। अपाङ्गभागपातिन्या आ्रक्षीन्तविश्रान्तायाः। स्पृश्यते वा नवेत्यनेन असन्नपि विषयस्मत्कारप्रतिपिपादयि- षया विषयिणा केनचित् कविभिरुत्रेक्षणीयो भवतीति स- चितम्। एवमुदाहरणद्ये चेतनाचेतनयो: प्रसतुतयो: क्रिया- गुणी उत्प्रेच्ाविषया, प्रसुतखरूपस्य विषयत्ं यथा, 'ऊरुः कुरङ्गकट्टप्रस्नस्चलचेलाखचलो भाति। सपताकः कनकमयो वि- जयस्तम्भ: सरस्येव'। अत् प्रस्तुतसोरोः खरूपमेव विषयः नतु गुणदिः, विषयीच विजयस्तभ्भः, नचेयमुपमा सरसम्ब- न्विविजयस्तभ्भसाप्रसिद्धलेनोपमानताभावात् प्रसिद्ध स्ैव तथा- तवात् उपमाद्योतकेवशव्दस्य चोपमानोत्तरत्वनियमेनाच तद- भावात् सभ्भावनाया एव स्फुटं प्रतीयमानतेनापम्यप्रतोतेर- भावाच। दयच्चोलेक्षा द्योतकाप्रयोगेऽपि क्वचिङ्भर्वति यथा 'तन्वज्ाः सनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकतम्। द्वाराय गुणिने खानं न दत्तमिति लज्जया'। पत्र सनयोरचेतनतया लज्जा- या असन्भवेन लज्जयेवेत्युत्ेत्षा, दूयं प्रतोयमानोत्ेवेत्याङ र्विश्वनाथादय: ।२२५॥

लिम्पतोव तमोडङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । इतोद्मपि भूयिष्ठमुत्प्रेत्तालक्षणाच्नम् ॥ २२६॥ 2 F

२१० काव्यादर्भः।

नेोपमानं तिङन्तेनेत्यतिक्रम्याप्रभाषितम् ।।२२७।।

मन्ये पक्के दूत्यादिपदप्रयोगएवोलेत्षा दवप्रयोगे तु सर्व्व- चाय्युपमैवेति प्रत्ययभेदपर्य्यन्तमन्थरा सजुधियः, उपमेये उपमानस्ैवोत्कट: संशय उत्प्रेक्षेत्यन्ये, मतद्यसैतदूषयन्नाइ। लिम्पतोवेति। सोकार्धमिदं मृच्ककटिकप्रकरणेयम, श्रख्ो- त्तरार्द्धन्त, 'असत्युरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता' दति। दूती- दमपोति प्राचोनपद्यार्ड्गमपीत्यर्थः । भूयिष्ठमतितरां, नव्वां- शिकलेन। उत्र्रेक्षालक्षणान्वितमिति, तथाहि श्रचेतनस्य तमसो व्यापनरूपो विषयो लेपनलेन सभ्भावितः, एवं वर्षतोवाञ्जनं नभ दृत्यत्र निरालोकप्रवृत्तसतमसः सम्पातो नभःकर्का- ञ्ञनवर्षणत्वेनेति, उभयन विषयस्यानुपादानम्॥२२६॥ केषाच्चिदिति। केषाञ्चिदृजुधियां नतु सर्व्वेषाम्, उप- माभ्ान्तिर चोपमालङ्कार दति भ्रमः, त हेतु: द्ववश्रुत्येति कमलमिव मुखमित्यादाविवाचापीवशब्द खोपमाद्योतकत्वादि- ति भावः। नन्वचोपमा प्रतीतिस्तात्विकोवास्तां कथं श्र्रन्ति- रित्यचाह। नोपमानमित्यादि। तिङन्तेन तिङन्तपद प्रतिपा- दयेन कत्वा उपमानं कस्यचित् प्रसतुतस्योपमितिर्न भर्वात, तिङन्तपद प्रतिपाद्यस्य साध्यलात् सिद्धू खेवापमानत्वसम्भवादि- त्याप्तभाषितम, आप्ताः प्रामाणिका भाव्यकारादयसेषां वचन- मतिक्रम्य अनालोच्य उपमास्रान्तिर्जायत इृत्यन्वयः। तदुतां।

10249024

द्वितीय: परिच्छेदः। २१६

सिद्धूमेव समानार्थमुपमानं विधीयते। तिङन्तार्थस्तु साध्यला- दुपमानं न जायत दति। अयमाशयः, प्रक्ृते हि उपमानोप- मेयताया मुपमेवस्य वर्लनीयलेन शब्दोपात्तत्वस्ाव्यकतया त्र नुपात्तस् प्रस्तुतस्यापि व्यापनस्थपमेयत्वाभावेनापात्तस् तमस एव तथात्वस्यावश्यवत्व्यत्वात् तस्य लिम्पतोति तिङन्तार्थ उप- मानमिति यद्वक्व्यं तत्तिङन्तार्थस्य साध्यलेनोपमानत्वाभावय प्रामाणिकवचन प्रतिपत्रव्वाद विचार विजृभ्भितमिति ॥ २२७।।

उपमानोपमेयत्वं तुल्चधर्ममव्यपेक्या। लिम्पतेस्तमसश्चासा धर्म्ः कोऽत् समीच्यते ॥२२८॥ इत्थमुपमाभ्यपगमे वचनप्रमाणविरोधं प्रतिपाद्य युक्ति- विरोधमपि दर्भयति। उपमानोपमेयत्वमिति। तुख्यधर्मम- वयपेक्षया प्रस्तुताप्रस्तुतया: समानगुणदिरुपधर्मसापेच्तया उपमानपमेयतं भवति अन्यथातिप्रसङ्गः स्ादिति, प्रक्लते तदभावं दर्भयति। लिम्पतेरिति। लिम्पतेः लिम्पतीतिति- डन्तार्थस्थ, पदस्थापि नामलानुकरणत् षष्ठी। लिम्पतेर्लिंप- धातोरित्यर्थसतु न सम्यक् वर्षात्मकथ् धातोरन्धकारोपमान- त्वस्यान्धेनापि वक्रुमयोग्यवात्। कोऽच समोक्यत दति न कोऽपीत्यर्थः । तस्रात् तमोलिम्पत्यर्थयो: साधारणधमाभा- वात् कथमुपमेयोपमानभाव दति॥२२८॥ यदि लेपनमेवेष्टं लिम्पतिर्नीम केोऽपरः। सएव धम्मो धर्मा चेत्युन्मत्तोऽपि न भाषते ॥२२६॥। 2 F 2

२२० काव्यादर्पः ।

ननु तमोलिम्पत्यर्थयोर्लेपनमेव साधारणधर्म्मेाडसतु तम-

साधारखाभ्पगमादित्याप्रड्माह। यदोति। यदि लेपनमेव दूछं साधारणधर्मतयाभ्युपगतं तहि लिम्पतिर्लिम्पतिपद प्रति- पाद्याऽपरो विशेष्यतामापन्ना धर्मिमभूतोऽर्यः कः न कोऽपीत्यर्थः, वैयाकरणनये व्यापारस्ैव विशेष्यतया तिङन्तपदप्रतिपाद्य- तात्। तदुकं 'फलत्यापारयोधीतुरात्रये तु तिङ सताः। फले प्रधानं व्यापारस्डर्थस्तु विभेषणम्' दति। तथाच

ज्ञाच धर्मर्यन्तराप्रतीतेर्लेपनस्वैव धर्म्मितवं नतु धर्ममत्वमिति। अचापि लिम्पतिरित्यनुकरणे प्रथमा। ननु प्रामाणिकप्रयोगे डस्ित्निवपद प्रतिपादिताया उपमाया निवाहणस्ावश्यक- तथा एकस्थैव लेपनव्यापारस धर्ममतं धर्मिमित्वच्चास्तु यथाS- नन्वयोपमाया मेक सयोपमानत्व मुपमेयत्व स्वेत्यचाह। स एवेति। स एव लिम्पतिरेव लिम्पतिपद प्रतिपाद्यलेपनव्यापार दत्यर्थ: । उन्मन्तोऽपीति उन्मत्तैरप्येकस्िन्नेकस्य धर्ममतं धर्मिमित्वस्ष नो- ते, का कथा सहृदयानाम्, अनन्वयोपमायान्तु एकस्यो- पमानोपमेयत्वमनन्यमदृशत्वप्रतिपादनार्थें वैवतितिकम्। ददन्तु नितान्तनिर्बुद्धित्वविलसितम्। तस्म्रादच धर्माभावात् सैव दुरवस्था जागरूकेति भाव: ॥२२६॥ कत्ता यद्युपमानं स्यान्यगभूतोऽसौ क्रियापदे। सक्रिया साधनव्यगो नालमन्यद पेक्षितुम्॥ २०॥

द्वितीय: परिच्छेदः। २२१

नन्वस्तु नाम धर्मिचमेव लेपनव्यापारस्य, कर्तुरप्याश्रय- तथा तिड बाधितत्वान्तेनेवपम्यनिव्वाह्दा जायतामित्यचाइ। कत्तेति। कर्त्ता तिङप्रतिपाद्यो व्यापाराश्रयः यदि उपमानं स्यात् तमस उपमानतवेनेच्ेत ताई तदपि न सम्यगिति शेषः यताSसा कर्त्ता क्रियापदे लिम्पतोतिक्रियापदेन विशेष्यतया प्रतिपादे लेपनव्यापारे न्यग्भूत उपसर्जनीभूतः तिङर्थसतु विशेषणमित्युत्तः। लेपनव्यापारे विभेषणतयान्वितस कर्: कथमुपमानतया तमसा सहान्वयित्वमिति भावः। नन्वसतु नाम कर्न्तः खव्यापारे विशेषणतयान्वितत्वम् एकचान्वितस्याप्न्य- चान्वितत्वस्य बजषु दर्शनादित्यापख्माह। सक्रियेतति। खक्रिया खाश्रयकलेपनव्यापारस्तसया: साधनं सिद्धि: विभेष्यतया बेध दूत्यर्थः तच्र व्यग्राव्यापृतः प्रकारतामापन्न इति यावत्, तादृभः सन् अन्यत् पदार्थान्तरम् अपेतितुं खप्रकारकान्वयबोधे

भवितुमिति यावत् नालं न समर्थः । अ्र्र्रयभ्भावः एकच्रा- चितस्यान्यच्रान्वितत्वं युज्यतएव, परन्वेकच विभेषणतयाच्वित- स्ान्यतापि विशेषतयैवान्वयो न युज्यत दति, प्रकते तु खव्या- पारे विशेषणतयान्वितसय कर्न्तुरुपमानत्वाम्युपगमे उपमेये तमस्यपि विशेषणत्वेनेवान्वितत्वमभापेयमिति नैतद्युज्यतएव। एतदेवोक्ं दीधितिक्ृता 'द्वतर विशेषणत्वेनापस्थितस्थान्यत- विशेषणल्ेनान्वयायोगात्' दति। तस्मान्नाच कर्तुरययुपमानत्- मिति भाव: ॥ २३० ॥

२२२ काव्यादर्प:ः ।

यो लिम्पत्यमुना तुल्यं तम इत्यपि शंसतः। अङ्गानीति न सम्बद्धं सेपि मृग्य: समो गुणः ॥२३१॥

दितार्किकनये तु स्यादवेत्याप्द्याह। य दति। यो लिम्पत्य- मुना तुत्यमिति। अ्रच यददःपदयो: प्रयोग उपमानोप- मेयभावस्फुटीकरणाय, वसतुतस्तु लेपनकर्त्तेव तम द्वत्येव बोध:, अन्यथा वाक्यभेदापत्तेः प्रकृतप्रयोगेच यददसरनपादानात् उपात्तशब्दार्थानामेव शाब्दबोधविषयत्वनियमात्। द्ृत्यपि शंसत इति अच, मते दृत्यध्याहार्य्यम्, दति शंसतो वदतो मतेऽपीत्यर्थः, अङ्गानीति न सम्द्धमिति अङ्गानीति कर्मपदं

द्वत्येव बोधोऽस्तु किमङ्गानीत्यस्योपमेयतमस्यनन्वितत्वचिन्त- नेनेत्यचाह, सोडपि मग्यः समोगुए इति मोऽपि कर्ममताप- न्नाङ्गरूपो गुणे धर्म्माडि समः साधारणलेन मग्योSन्वेषटव्य: अवश्यं वत्रव्य दत्यर्थ, अरन्यथा साधारणधमाप्रयोगेण साध- मर्याप्रतीते: कथमुपमानोपमेयभाव दूति भावः। तमोगुष दरति पाठे तमोगुणसमोधर्मलेन मग्य: द्रत्यन्वयः। नचाङ्ग- कर्ममकलेपनमेव दयो: साधारणधर्माडस् तख चोपमानांशे मुख्यत्वमुपमेयांगे तु गएलं विम्वानुविम्वतयापि धर्ममस्य सा-

द्वितीय: परिच्छेदः। २२२

धारस्याभ्यपगमादिति वाच्यं, तादूशलेपनसोपमानकर्चुपम- ज्जनत्वेनापमेयतमस्न्वयायोगात्। अपिच साधारणा हि गुए- क्रियादयो धर्माः प्रथममुपमेयगतत्वेनेवान्वयबोधविषयता- मापदयन्ते पर्य्यालोचनया तपमानगतलवेन प्रतोयन्त द्ति तेषां साधारएं, प्रक्ृते तूपमानगतलेन लेपनस्यान्वयबोध द्रत्युप- मानतावच्छ्ेद कतयोपमानभरोरत्मेव नतूपमानोपमेययो: साधारणधर्मत्वमिति विवेचनीयम्।। २३१॥ यथेन्दरिंव ते वक्कमिति कान्तिः प्रतीयते। न तथा लिम्पतौ लेपादन्यदन प्रतीयते ॥ २३२ ।। ननु माभूदन लेपनस्य साधारणधर्मतं धर्ममाप्रयोगालु- प्रापमैवेयमस्वत्यचाह। यथेन्दुरिवेति। दति अ्त। कान्ति: साधारणधर्मभूतं मौन्द्य यथा प्रतीयते वाचकाप्रयोगेऽपि सुन्दरत्वेन प्रसिद्धस्वेन्दोरूपमानत्वाङ्गम्यते, तथा, लिम्पता लिम्पतिपद घटितप्रयोगे लेपनकर्त्तर्य्युपमाने सतीति वा, लिम्पतेरिति पाठे तु लिम्पतीत्युपमानपदप्रयोगादित्यर्थः । लेपनादन्यत् उपमितिप्रयोजकसाधारषधर्मीन्तरं न प्रतीयते, उपमानतावच्कदकतया ज्ञायमानलेपनस तु उपमानमाचा- चिवतत्वान्न साधारणधर्मतमिति पूर्व्वमेवोक्तम्। अ्रयभ्भावः

पमेयोपमानयो: सफुटसाटृसयतमपेक्षणीयं यथेन्दुरिव ते वक्र- मित्यादी, प्रक्वते तु तमोलेपनकर्चौन तथातमिति साधारण-

10240024

२२8 काव्यादर्शः ।

तदुपश्लेषणार्थाडयं लिम्पतिर्ध्वान्तकर्टकः। अङ्ग कम्मा च पंसैवमुत्प्रेच्यत दूतीष्यताम् ॥ २३३॥ दृत्यं विपचमते दोषदानमुपमंहरन् खमतं द्रढयति। तदुपेति। तत्तस्रादेवमुपमाभ्युपगमस्य सदोषत्वादित्यर्थः, श्र- ङ्गकम्मा तथा ध्वान्तकर्टको लिम्पतिर्लिम्पतिपदप्रतिपाद्या लेपनक्रिया पुंसा कविनिवद्धेन वक्रा उत्रेच्यते सस्भाव्यते द्वति द्व्यतामकामेनापङ्गोक्रियतामित्यन्वयः, नन विषयाभावे विषयभूतायास्तथा विधविभिष्टलेपनक्रियायाः कथमुत्प्रेचणी- यत्वं संभयविशेषरूपाया उत्प्रत्तायाः कोटिद्वयविषयकत्वनि- यमादिति विषयं दर्भयन् विषयिभूतं लिम्पतिं विभिनष्टि उपश्लेषणार्थ द्ति उपस्लेषएं तमःकर्तकव्यापनम् अर्थः खवि- षयिकोतेचषाया विषयो यस् सः। श्रयमर्थः, प्रस्तुतोर्थ- सावद्विषयः तच सभभाव्यमानोऽध्यवसीयमानो वाडप्रस्तुतोथो विषयी, प्रक्ृते तमःकर्टकोऽङ्गव्यापनमुत््रेत्तायाविषयस्ादृश- लेपनं विषयीति ततख्ाच प्रस्तुतं तमोव्यापनं ताद्ृभलेपन- लेनातेच्यते न तूपमानेन तेनोपमीयते दवति। उतेव्यत दृत्यन क्वचिदुत्प्रेचितुमिति क्वचिशेत्ेच्तितमिति पाठदयं न सम्यक्॥ २३३ ॥

मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः। उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्देरिवशब्दोऽपि ताहशः ॥२३४॥

19249024

द्वितीय: परिच्छेद:। २२५

ननु माभूदचोपमा, द्वप्रथोगे कथमलेत्तापोत्यचाह। मन्ये दूति। व्यज्यते द्योत्यते। तादृभ उत्प्रेचाद्योतकः। द्योतका- प्रयोगे तु अ्न्वयबोधानुपपत्या सभ्ावनात्थाने प्रतोयमानो- त्ेनेति पूर्व्वमुक्तम् ॥। २२४ ।।

हेतु सत्मलेशौ च वाचामुत्तमभूषगम्। कारकज्ञापकौ चेत तौ चानेकविधै यथा॥ २३५॥। हेतुः सन्षोलवः क्रम दवव्यनेनोहिष्टानां हेतुसत्ष्मलवा- नामलङ्गारलं भामहप्रभृतयो नेच्कन्ति यथा 'हेतुख्व सत्ष्म- लेशा च नालङ्वारतया मताः। समुदायाभिधेयस्य वक्रोत्यन- भिधानतः' दूति। तेषामयमभिप्रायः निर्हेतुताया दोषता-

दूति नास्यालङ्कारतम्। एवमिङ्गिताकाराभ्यामभिप्रेतार्थ- प्रत्यायने वाच्यस् कक्चमत्कार इति सृत्षस्यापि नालङ्कारतवं। तथा खयमेव प्रकाशनितसय पुननगूदनेऽपन्रतिरेव किं पृथग-

धनिबन्धनं प्राचीननिबन्धविरुद्धस्जेति मतमेतत् कटाक्षयन् तयाणामेकन्र निर्देशपूर्व्वकं वैचिचविशेषात्मकलादलङ्गारोत्त- मतमाह। हेतुस्तेति। लेशे लवसंज्ञयोदशवाक्े उत्तः । उत्तमभूषणं नतु भूषएमाचम्। उत्तमेति विपचाणमस- हृदयत्वप्रतिपादनाय। यसोत्तमालङ्गारतवं तखालङ्वारतं सिद्धमेवेति भावः। तच प्रथममुददशक्रमप्राप्तत्वान्निरूपणीयस 2 a

काव्यादर्शः।

यति। कारकज्ञापकाविति। लक्षसन्तूक्रमाग्रेये। 'सिषाधयि- षितार्थम्य हेतुर्भवति साधकः । कारको ज्ञापक दति द्विधा- सोऽययुपजायते। प्रवर्तते कारकाखयः प्राक् पच्चात् कार्य्यज- नतः। पूर्व्वः श्रेष दवति स्ातस्तयोरेव विशेष्यता। कार्य्य- कारणभावाद्ा खभावाद्वा नियामकात्। अविनाभावनियमा- दविनाभावदर्भनात्। ज्ञापकस च भेदोत्तिर्वेंद्या पुर्व्वोकि- दर्शनात् दूति। एवज् सिषाधयिषितार्थमाधकोहेतुरिति लक्षणं, सिषाधयिषिताऽर्थक्च क्रियादिरूपं वसतु ज्ञानञ्जेति द्विविधः। तच पूर्व्वस्य साधकः कारकः, द्वितीयस ज्ञापक दूति, कारकज्ञापकयोलक्णमुत्तं भोजराजेन। 'यः प्रवृत्तिं निवृत्तिक्च प्रयुतिच्चान्तराविशन्। उदासीनाडपि वा कुर्य्यात् कारकं तं प्रचचते। द्वितीयाच तीयाच चतुर्थी सप्नमीच यम्। क्रियानाविष्टमाचष्टे लचएं ज्ञापकस सः' दूति। अनयोरपि प्रभेदा बह्व उदाह्रणेषु ज्ञातव्या दत्या ताचा- नेकविधाविति। अनेनैव हेतलङ्गारेण्तन्यैरुत्रस्य काव्यलिङ्गस,

ते पृथग् दर्शयिष्यन्ते। विश्वनाथसु हेतुहेतुमतारभिन्नतयोप- न्यासा हेतुरित्याह। यथा 'अभेदेनाभिधा हेतुहैतार्हेतुम- ता सह' दूति, अयञ्च हेतुः खमतेऽतिशयोक्िरेव॥ २३५।

उत्पाद्यति सर्व्वस्य प्रीतिं मलयमारुतः ॥ २३६॥

द्वितीयः परिच्छेदः। २२७

प्रोत्युत्पादनयोग्यस्य रु.पस्यान्ोपवृंह्णम्। अलक्कारतयोहिएं, निवृत्तावपि तत्समम्॥२३७॥

तच् कारकहेतुमुदाहरति, अ्रयमिति। आ्रान्दोलिता मन्दमन्दं चालिता: प्राढाः वसन्नर्त्ताः परिणामेन बडलीभृताः अप्रोढेति पाठे वसन्तप्रारभभेणङ्गुरप्राया दत्यर्थः, चन्दन- द्रुमाणं पल्लवा येन सः। अ्रनेन मलयमारूतस्य मान्दं स- गन्ध्यं श्रेत्यञ्च प्रतिपादितम्। अरच मलयमारुतः प्रीत्युत्पा- दनक्रियायाः कारकः तख चान्दोलितेत्यादिविलक्षणवि- शेषणविशिष्टतया निर्दशाच्मत्कारातिशयः सहदयहृदया- नुभवसिद्ध दत्यलङ्गारता अ्रन्यथा न तथात्वमिति यथा ग- सरति मगो धावतीत्यादा। विपनाणान्तवत्र स्फुटमपि प्रती- यमानं वैचित्रमपशतां गजनिमीलिकैवेत्येतदेवाइ। प्रीत्युत्पा- दनेति। रूपसय कर्तुस्तथाविधविभिष्टसरूपस् उपंह्एं

स्फुटं प्रतीयमानत्वादिति भावः। दृदस्चोत्पादनक्रियाया:

पीति। तत्मं क्रियाप्रवृत्तिसमानं। यथा 'मुग्धे तव मुखा- मोदलोलुपो मधुपो समन्। कर्षिकाकमलं फुलमपि नाभि- सरत्ययम्। अच्ाभिसरणक्रियाया निवत्तिः। एवं प्रयुक्तावु- दासीनतायाञ्च बोध्यभ्॥ २३६।२३७। 2 G 2

२२६ काष्यादर्शः।

यति। कारकज्ञापकाविति। लक्षणन्तूक्रमाग्रेये। 'सिषाधयि- षितार्थन्य हेतुर्भवति साधकः । कारको ज्ञापक दति द्विधा- सोऽय्युपजायते। प्रवर्त्तते कारकास्यः प्राक् पस्चात् कार्य्यज- नतः । पूर्व्वः श्रेष दवति स्यातस्तयेोरेव विशेष्यता। कार्य्य- कारणभावा्ा खभावाद्वा नियामकात्। अविनाभावनियमा- दविनाभावदर्भनात्। ज्ञापकस च भेदोतिर्वेद्या पूर्व्वोकि- दर्शनात्' दति। एवज्ज सिषाधयिषितार्थसाधकोहेतुरिति लक्षणं, सिषाधयिषिताऽर्थश्च क्रियादिरूपं वसतु ज्ञानञ्जेति द्विविधः। तत्र पूर्व्वस्य साधकः कारकः, द्वितीयस ज्ञापक दूति, कारकज्ञापकयोरलक्षणमुत्तं भोजराजेन। 'यः प्रवृत्तिं निवृत्तिञ्च प्रयुक्तिच्चान्तराविभन्। उदासीनोडपि वा कुर्य्यात् कारकं तं प्रचचते। द्वितीयाच ततीयाच चतुर्थी सप्नमीच यम्। क्रियानाविष्टमाचष्टे लच्एं ज्ञापकस सः' दूति। अनयोरपि प्रभेदा बह्दव उदाहरणेषु ज्ञातव्या दत्याह ताचा- नेकविधाविति। बनेनैव हेतलङ्गारेणान्यैरुत्नस्य काव्यलिङ्गख,

ते पृथग दर्भयिव्यन्ते। विश्वनायसत हेतुदेतुमतारभिन्नतयोप- न्यासा हेतुरित्याह। यथा 'अभेदेनाभिधा हतुईतार्हेतुम- ता सह' दति, अयक्व हेतुः खमतेऽतिशयोकिरेव॥ २३५।

उत्पाद्यति सर्व्वस्य प्रीतिं मलयमारुतः ॥ २६॥

द्वितीयः परिच्छेद:। २२७

प्रोत्युत्पादनयोग्यस्य रू.पस्यान्रोपवृंह्णम्। अलद्कारतयोहिएं, निवृत्तावपि तत्समम्॥२३७॥

तन्र कारकहेतुमुदाइरति, त्रयमिति। आ्रन्दोलिता मन्दमन्दं चालिता: प्राढाः वसन्तर्त्ता: परिणामेन बडलीभूताः अप्राढेति पाठे वसन्तप्रारभेणङुरप्राया दत्यर्थः, चन्दन- द्रुमाणं पल्लवा वेन सः । अ्रनेन मलयमारूतस्य मान्ं सा- गन्ध्यं शैत्यञ्च प्रतिपादितम्। अ्रच मलयमारतः प्रीत्युत्पा- दनक्रियायाः कारकः तखय चान्दोलितेत्यादिविलक्षणवि- शेषणविभिष्टतया निर्दशाच्चमत्कारातिशयः सहृदयहृदया- नुभवसिद्धू दत्यलङ्गारता अ्रन्यथा न तथात्वमिति यथा ग- सरति मृगो धावतीत्यादा। विपनाणान्तवत्र स्फुटमपि प्रती- यमानं वैचित्रमपश्यतां गजनिमीलिकैवेत्येतदेवाइ। प्रोत्युत्पा- दनेति। रूपस कर्तुस्थाविधविभिष्टखरूपस उपटंहएं वैचितजनकतयोपन्यासः। अलङ्गारतयोदिष्टमिति वैचित्रस स्फुटं प्रतीयमानत्वादिति भावः। दृदच्चोत्यादनक्रियायाः

पीति। तत्समं क्रियाप्रवत्तिसमानं। यथा 'मुग्धे तव मुखा- मोदलोलुपो मधुपो स्रमन्। कर्षिकाकमलं फुलमपि नाभि- सरत्ययम्। अचाभिसरणक्रियाया निरवृत्तिः। एवं प्रयुकावु- दासीनतायाज्च बोध्यम्॥ २३६/२३७। 2 G 2

10249094

२२८ काव्यादशंः।

चन्दनार एयमाधूय स्पृद्टा मलयनिज्मरान्। पथिकानामभावाय पवनेा5यमुपस्थितः ॥२३८ ॥ त्रभावसाधनायालमेवम्भूतो दि मारुतः। विरहज्वर सम्भूतमदनाग्न्यातुरे जने ।। २३९ ॥ पूव्वोदाहरणे प्रीत्युत्पादनक्रिया या: साधकस्य हेतुत्वं दर्शितं, तत् किं सर्व्वच क्रियाया एव साधको हेतुरिति शङ्गां निर- सननुदाहरणन्तरं दर्भयति। चन्दनेति। चन्दनारखमाधूय ईषत्कम्पयित्वा, एतेन सौगन्ध्ं मान्दञ्च प्रतिपादितं। स्पृट्टा मलयनिर्जरानित्यनेन च शैत्यम्। अभावाय ध्वंसाय ।२१८। अभावेति। एवभभूतः सगन्ध्यादिगुणयुत्तः, तेषामेवोदी- पकतया पथिकाभावं प्रति कारणतावच्छ्ेदकलात्। द्ि यतः विरहज्वरे सम्ूतः प्रादुर्भवन् यो मदन एवाग्रिसेनातुरे रुगे जने, न तच करुण हेतुरित्यादिवदच् षध्चर्थे सप्नमी तस्या: प्रतियोगितवमर्थः तख्य चाभावेत्यनेनान्वयः। अ्रभावसाधना- यालमिति अलं योग्यः, उपस्थितिद्वारति शेषः । ततख्वाभाव- स्थापि साधको हेतुर्भवतीति भावाभावसाधकतया हेतोदै- विध्यं बोध्यम्, एतेन क्रियायाः साधको हेतुरिति यद् भो- जराजेन क्रियाया एव साध्यत्वमुत्तं तन्नादरणीयम् त्र्भावा- देरपि साध्यत्वसन्भवात् अतएवाग्रेये 'सिषाधयिषितार्थस्य हेतु- र्भवति साधकः' दृत्यनेन सिषाधयिषितार्थलेन सामान्यतः पदार्थमातरस्यापि साध्यमानतं दर्भितमिति केचित्। वसतु-

द्वितीय: परिच्छेद:। २२६

तस्तु अभावायोपस्थित दति निमित्ततयाऽभावविभिष्टाया उपस्थितिक्रियाया एव साध्यत्वम् अ्रभावसाधनायेत्यभावस् साध्यलोक्रिसतु साध्यतावच्छेदकतया परम्परया, यत्र तु क्रिया- पदं नास्ति तत तदष्याहर्त्तव्यमेव क्रियारद्ितस्य वाक्यलाभा- वात् उत्तञ्च 'यच्रान्यत् क्रियापदं न श्रूयते तचास्तिर्भवन्तीपरः प्रयोक्नव्यः' दवति। एवस् सर्व्वत कर्मपरन्ये प्राप्यकर्मणिच क्रियाया एव क्वचित् केवलाया: क्वचिद्विशिष्टायाः माध्यत्वं जञेयम्॥ २१८॥

निर्वर्त्ये च विकार्य्येच द्ेतुत्वं तदपेक्षया। प्राप्ये तु कर्म्मणि प्रायः क्रियापेत्तैव चेतुता॥ २४० ॥

एवमुदाइरणदये क्रियापेत्यैव हेतुत्वं दर्भितं क्वचिन्तु क- मपेक्षयापि भवतीत्याह। निर्वत्यें चेति। निर्वत्त्येच विकार्य्ेच कर्मणीति शेषः । तत्र निर्वह पूर्व्वमसदेव कर्त्तुः क्रिययो- त्याद्यमानं, सदेव वाडलचितं प्रकाश्यमानमिति द्विविधं, यथा कटं करोति पुतर प्रसते दति। विकाय्यं कर्तु: क्रियया सदेव पूर्वरूपसोच्केदेनानुच्छेदेन वा अवस्ान्तरमापाद्यमानमिति द्विविधं, यथा काष दद्दति कुण्डलं करोतीति। यदुतं 'यद- सज्जायते पूव्व जन्मना यत् प्रकाशते। तन्निरिर्वर्त्यं, विकार्ययस् कर्मम द्वेधा व्यवस्थितम्। प्रहृत्युच्च्ेदसभ्भूतं किश्चित्काष्ठादि भस्मवत्। किञ्चिदुणन्तरोत्यत्या सव्सादिविकारवत्' दति। तदपेचया निर्वत्यविकार्य्यापेक्षया तयोरेव तच कार्य्यलात्,

२३० काव्यादर्पः।

निर्वृत्तिविकारापेक्षयेति केचित्। त्रच् तदपेक्षयैवेति न नि- यम: क्रियाया अपि जन्यतेन हेतुतानिरूपकत्वात्। प्राप्ये- तिविति कर्त्तुः क्रियया व्याप्तिमाचं यत्र प्रतीयते न निष्पा्तिरनच विक्ृतिस्तत् प्राप्यं। यदुतं 'क्रियाकृता विभेषाणं सिद्धिर्यत्र न गम्यते। दर्भनादनुमानाद्वा तत्प्रायमिति कथ्यते' दूति। क्रियापेन्तैवेति क्रियाया अपेना यत्र सा, क्रियापेच्चैवेति सय- कारपाठे क्रिया अपेच्या निरूपकतया अपेक्षणीया यर्चेत वि- ग्रहः, प्राप्यकर्ण जन्यत्वाभावेन निरुपकत्वामावात् क्रियामा- चनिरूपितेत्यर्थः । जुमरनन्दिप्रम्तयसु अ्नोपितमपि कर्म- भेदमिच्कन्ति यथा पापं त्यजतीति तन्रापि क्रियापेच्ितमेव हेतुतं, अयञ्च निवृत्तिविषयः ॥ २४० ॥

देतुर्निर्वर्तनीयस्य दर्शितः, शेषयोईयोः। दत्त्वोदाचर णदन्दं ज्ञापको वर्षयिष्यते।। ३४१॥

हेतुरिति। दर्षित इति श्रयमान्दोलितेत्याघुदाहरणे दत्यर्थः, तच प्रीतिरूपस्य कर्षणो निर्वर्त्तनीयलात्। शेषयो- दयार्विकार्य्यप्राप्ययो:। अच हेतुरित्यनुषङ्गः। उदाहरणद्वन्दवं दत्त्वा उपन्यस् हेतुरदरश्रंयिय्यत दति शेष:, अनन्तरख्च ज्ञापको हेतुर्वसयिय्यते दृत्यन्वयः। यद्ा शेषयोई्यो: शेषकर्ममद्दयघ- टितवाक्यार्थद्वयगतहलारित्यर्थः। प्रतिज्ञा चैषा शिव्याणां तात्कालिकोत्कष्ठानिवारणायेति थ्म्॥। २४१।।

द्वितीय: परिच्छेद:।

उत्प्रवालान्यरणयानि वाप्यः संफुल्पक्कजाः। चन्द्र: पूर्श्च कामेन पान्थदष्टेर्विषं कृतम्॥ २४३॥ तच् विकार्य्यकर्ममहेतुमुदाहरति। उत्प्रवालानीति। अ्रच प्रक्ृतिभृतमुत्मवालारण्यादिचितयं पान्यानां दृष्टेश्न्तुषो दा- इकत्वाद्विषं तं विषीभावरूपविकारं नीतमित्यारोपितः प्रक्वतिविक्ृतिभावस्तत एव चमत्कारातिशयः तात्विके तु तख्िं- सदभावात्, यथा सुवणे कुण्डलं करोतीति॥ २४२॥ मानयोग्यां क रोमोति प्रियस्थानस्थितां सखीम्। बाला भूभङ्गजिह्मान्ी पश्यति स्फुरिताधरा ॥ २४३॥ प्राथ्यकर्ममहेतुमुदाइ्रति। मानयोग्यामिति। मानयोगयां मानाभ्यासम्। 'अ्रभ्यास: खुरली योग्येत्यमरमाला' प्रियस्थाने- स्थितां प्रियलेनारोपितां करोमीत्यभिप्रेत्येति शेषः। बाला अप्रगल्ा तस्या एव मानशिक्ासस्भवात्। अन सखीमिति प्राप्यं कर्भम तद्विषयकदर्शनक्रियापेचयैव बालाया हेतुत्वं तच्च तथा विधा भि प्रायमदक्ततभूभ ङ्गेत्यादि का ल्पनिकविशेषणपुरस्कृतं सचमत्कार विशेषं पुष्णाति ॥ २४३॥ गतोऽसतमर्काभातीन्दुयान्ति वासाय पत्तिषः। दूतीद्मपि साध्वेव कालावस्थानिवेदने॥२४४ ॥

अथ ज्ञापकहेतुमुदाह्तरति। गत दूति। वासाय वास- वृत्ताय, गत्यर्थयोगे कर्ममणि चतुर्थी, दतीदमपि अस्तमिता-

२३२ काव्यादर्पूः।

रकादिकमपि कालस्यावस्था विशेषः प्रक्ते सायंसन्ध्येत्यर्थः तस्ा निवेदने साध्वेव पर्य्याप्तमेव, अ्त्रास्तमिताकीदयो ज्ञापकाः सायंमन्ध्याच ज्ञाप्या, ज्ञाप्यसच क्वचित् प्रतीयमानतं क्वचिच्च शब्देनोपादानमिति दयो गतिः, अन तु प्रतीयमानत्वम्, अतएव साध्वेवेत्येवकारेण्नपात्तस ज्ञाप्यस कथं ज्ञापको भवतीति शङ्गा निरसता। सम्प्रति सन्ध्या वर्त्तते द्ृत्युत्ा वै- चिचाप्रतीतेर्निहक्रज्ञापकमुखेन सन्ध्याप्रतिपादनेच तत्प्रतीते रसालङ्कारता ॥ २ ४४।।

देद्ायाभि: सबोधं ते सखि कामातुरं मनः ॥ २४५॥ ज्ञाय्योपादाने ज्ञापकमुदाहरति। अरबध्धैररिति। अ्रबध्यै- रविनाश्यैः, असाधटेर प्रतिकार्ययैः, देहोभ्भिर्देद्ृतापैः। सुबोधं सुखेनानुमेयं। कामातुरं विरहव्याकुलम्। अ्रत्र मनसः कामातुरलं ज्ञाय्यमुपात्तं तस्य देहतापा ज्ञापकाः, तेषाज् विशेषणद्येनातपलङ्गनादिजन्यत्वव्यावर्त्तनेन विर द्दासाधारख- प्रतिपादनभज्या वैचिचातिशयः। २४५॥ इति लच्ष्या: प्रयोगेष रम्या ज्ञापक हेतवः। त्भावहेतवः के चिद्याह्यिन्ते मनोहरा॥ २४६॥ द्वतीति। द्ूत्येवंरूपा रम्यास्चमत्कारजनकाः प्रयोगेषु प्राचां प्रबन्धेषु ज्ञापकरूपा हेतवो लच्चा: खयं ज्ञातव्या:। एवं कारका ज्ञापकाच्च भावरूपा एव द्ेतवोदर्शिताः, अनन्तरं

द्वितीय: परिच्केदः।

केचिदभावहेतवः अभावरूपाहेतवो व्याहियन्ते उत्यन्त दृत्य- चय: ॥ २४६॥

त्रनभ्यासेन विद्यानामसंसर्गेण धीमताम्। अ्रनिग्रदेण चाकाणं जायते व्यसनं नृणाम् ॥२४७।।

देन चतुर्विधा:, क्रमेण तेषां हेतुत्वमुदाइरति। अनभ्यासे- नेति। धीमतां ज्ञानिनाम्। अत्षाणमिन्द्रियाणाम्। त्र्रनि- ग्रहेणासंचमेन। व्यमनं स्त्रीपानमृगयाद्यासक्कि: । प्रत्र याव- द्विद्यानामभ्यासा धोमद्विख्च संभर्गोऽत्ताणज्च निग्रहो न क्रियते तावद्सनं जायत इति विद्याभ्यासादीनां प्रागभावा एव व्यसनं प्रति हेतवः ॥ २४७।। गतः कामकथोन्मादो गलिता यौवनज्वरः। गतो मोदस्युता तष्णा, ऊतं पुषयाश्रमे मनः॥ २४८॥ गत दूति। पुष्ाश्रमे पुष्पाश्रमगमने प्रब्रज्यायामित्यर्थः । अ्च पूर्व्वमुत्पन्नानां कामकथोन्मादादीनां प्रध्वंमा: पुथ्याश्रमे मनोनिधानं प्रति हेतवः ॥ २४८॥

वनान्यमूनि न गृह्याएयेता नद्यो न योषितः। गृद्ा इमे न दायादासन्मे नन्दति मानसम् ॥२४६॥ वनान्यमूनीति। ग्टहाश्रमाद्विरज्य वनं गतसानन्दोक्रिरि- यम्। अ्रमूनि वनानि यथेष्टेष्टाभनादिपन्यान्यपि न गटह्दाषि 2 H

0240994

२३४ काव्यादर्शः।

दुःखातिशयदाटग्टद्दभिन्नानि तन्मे मानसं नन्दतीत्यन्वयः, एव- मग्रेऽपि, अच् वनादिषु गृह्ादीनां भेदा वनं गतस्य मानसन- न्दने हेतवः । हेतुत्वञ्जेदं न खरूपसत्ेन किन्तु ज्ञायमानत- येति बाध्यम्। प्रच् सादृश्ातिशयहेतुकाभेद प्रतीतिपूर्व्वक-

मस्त्येव परन्तु तदविवत्तणन्नाच् निर्षयोपमा ॥ २8६ ॥ अत्यन्तमसदार्य्याणामनालेचित चेष्टितम्। अतस्तेषां विवर्द्ृन्ते सततं सर्व्वसम्पदः॥ २५०॥ अत्यन्तमिति। अनालाचितचेष्टितमविम्ृश्यकारित्वम्, अत्य- न्तममदविद्यमानं अनालोचितचेष्टितं नास्तीत्यर्थः। अ्र्प्रतस्तेषा- मिति, अनानालोचित चेष्टित स्यात्यन्ताभावः सम्पद्धिवृद्धी हेतुः॥ । २५० ॥

देयः पथिकनारीणां सतिलः सलिलाञ्जलि:॥ २५१ ॥ पूर्व्वोदाइरणत्रये भावप्रतियोगिकानामेवाभावानां हेतुलं दर्भितं संप्रत्यभावप्रतियोगिकस्थाप्यभावस्य हेतुतवं दर्भयन्तु- दाइरति। उद्यानेति। मञ्जरी अनुद्धिन्ना न भवति उद्धिन्नैव भवतोत्यर्थः अतस्तस्या उद्दीपकत्वात् पथिकनारीणं सतिलः मलिलास्जलिर्देय: मरणमुपस्थितमित्यर्थः मतानामेव तर्पण- अचलिदानविधानात्, अ्च सहकारमन्चर्ययद्गेदाभावस्याभावो विरहिणीमर णहेतुेन वर्षितः, अय्च प्रागभावाभावः, वसतुन

द्वितीय: परिक्ेदः। २३५

उत्पादो हि प्रागभावाभाव उच्यते तेन तद्रपस्य सहकारम- ञ्वरीणामुद्धेदस्य पथिकनारीणं मरणे कारणतवं। प्रध्वंसाभावो यथा, 'पीनशोषि गभीरनाभि निम्नतं मध्ये भृशोच्चसतनं पा- याद्व: परिरश्मब्धिदुहितु: कान्तेन कान्तं वपुः'। खावा- सानुपघातनिर्वृतमनास्तत्कालमीलटृशे यसै साऽच्युतनाभि- पद्मवसतिर्वेधा: प्रिवं शंसति। च नारायणनाभिपद्मरूपा- वामस्थानस्थोपघाताभावो ब्रह्ममनोनिर्वृतिं प्रति हेतुः, सहजं वस्तुनोऽवस्थानमेव प्रध्वंमस्याभाव उच्यते। अत्यन्ताभावा- भावो यथा, अत्यन्तमसदार्य्याणामित्यादा, पतालोचनचेषटि- तस्यात्यन्ताभावाभावः सम्पद्धिवृद्धी हेतुः। एवमन्योन्याभावा- भावोऽपि बोध्यः। अत्ाभावाभावानां प्रतियोग्यादिखरूपत्ा- नभ्युपगमान्न भावहेतुत्वं बोध्यम्॥ २५१॥ प्रागभावादिरूपस्य हेतुत्वमिद्द वस्तुनः। भावाभावस्वरूपस्य कार्य्यस्योत्पादनं प्रति ॥ २५ू२ ॥ एवमभावस भावमभावञ्च प्रति हेतुलेन भेदान्तरं भव- तीति प्रतिपादयन्न्रभावद्ेतुमुपमंहरति। प्रागभावादीति। भावाभावस्वरूपस्य भावसरूपस्याभावसरूपस्य चेत्यर्थः, तत्र पूर्व्वस्लाकेषु भावान् प्रति हेतुत्वम्, अ्र्प्रभावं प्रति हेतुत्वन्तूह्यम्, यद्वा उद्यानेत्याद्युदाद्रणे तथातवं ज्ञेयं कार्य्यभूतस्यर व्यज्यमान- मरणस प्राएवायोरदेहमयो गनाशरूपलवात्। एवमुक्तोदाहर ऐोषु भावानां कारकहेतुत्वं दर्भितं ज्ञापकहेतुत्वन्तु खयमूहनीयम्। ॥२५२ ॥ 2 H 2

२३६ काव्यादर्शः ।

दूरकार्य्यस्तत्स चजः कार्य्यानन्तरजसथा। शर्रयु त्तयु त्कार्य्यो चेत्यसह्यायिच हेतवः ॥ २५३॥ तेडमी प्रयोगमार्गेषु गौपवृत्तिव्यपाश्रयाः। अत्यन्तसुन्दरादृष्टासदुदाहतयो यथा॥ २५४॥

एवं देतो: कारकत्वज्ञापकत्वाभ्यामभावरूपलेन च चैवि- व्यमुत्तां, सम्प्रति चिचसंज्ञकं भेदान्तरमाद। दूरकार्य्य दति। दूरं देशतः कालतख्च दूरवर्त्ति कार्य्य यस् सः। तत्सहजः का- य्येए सहैव जातः । कार्य्यानन्तरजः कार्य्ये जाते पख्ाज्जातः । तथा अ्रयुक्तमनुचितं युक्तमुचितक्व कार्य ययोस, अ्र्युक्का- य्योयुक्कार्य्यसेत्यर्थः । अ्रमद्धा बडविधाः। चित्रहेतव दूति चिचसंज्ञका देतव दत्यर्थ:, दूरकार्य्यत्ादिनाच्चर्य्यविषयत्वादन्व- रथता, तदुकं भोजराजेन। 'क्रियायाः कारणं हेतुः कारको ज्ञापकस्तथा। अभावच्चित्रहेतुख्च चतुर्विध दहेष्यते' दूति॥ ॥ २५३॥ तेडमी दति। गाएवृत्तिगौणी लक्षण साच सारोपात्मिका साध्यवसानायां प्रस्तुतानुपादानात, सैव व्यपाश्रयः खविषय- काप्रस्तुताभेदप्रतीतिजनिका येषां ते अच गोणवृत्तिव्यपाश्र- यत्वं क्वचित कार्य्यस्यापि भवति यथा पद्चात् पर्य्यसेत्यादि वच्यमाणोदाहरणे रागसागर दूत्यत्, अ्रत् हेतोस्थातञ्च परम्परयेति बोध्यम्। क्वचिदुभयोरपि यथा राज्ञां हस्तार- विन्दानीत्यादा। तसात् गौपवत्तिव्यपाश्रयादिति पञ्चम्यन्त-

द्वितीय: परिच्छेदः। २३७

पाठः सम्यक। एतचापलक्षणं रूप्यरूपकभावाभावेऽप्य्यवसाय- माचविषयले हेतूनामत्यन्तचमत्कारजनकलं बोध्यं यथा, आ्र- विर्भवति नारीणमित्यादिवत््चमाणोदाहरणे। श्रत्यन्तसु- न्दरा दृष्टा इत्युदादरणदर्भनायां हेतु: ॥ २५४॥ त्वदपाङ्गाइयं जैन्रमनङ्गास्तरं यद्ङ्गने। मुक्तं तदन्यतस्तेन सोडप्यहं मनसि च्तः॥ २५५॥ क्रमेण दूरकार्य्यादीनुदाहरति। तदपाङ्गाङ्यमिति। ह अङ्गने प्रथस्ताङ्गवति लदपाङ्गाक्यं तदपाङ्गरूपं तेनाच सारोपा गोणी, अन्यतः पुरुषान्तरे, तेन लदपाङ्गरुपेणनङ्गास्तरेण। स लच्यभृतः पुरुषः, अपिर्भिन्नक्रमे अलच्यभूतोऽद्दमपोत्यर्थः । त्र- नास्त्ररूपकारणख लक्यबेधरूपकार्य्यमेव निकटवर्तिति, अलत्य- भेदरूपन्तु दूरवर्त्येवेति कार्य्यसाच देशतोदूरखथता। कालतो

प्रस्पृष्टखङ्गत्रुणापि चासीद्रचावती तस्य भुजेन भृमिः'। त्र

श्र्रविर्भवति नारीणां वयः पर्य्यस्तशेशवम्। सहैव विविधैः पुंसामङ्गजोन्मादविभ्रमैः॥ र६॥ आविर्भवतीति। पर्ययस्त निराकृतं प्रैभवं येन तद्यो य- वनमित्यर्थः । अङ्गजोमनसिजः, अङ्गं मनस्यपाये च प्रतीके चा- प्रधानके। अङ्गोदेशविशेषे स्ादङ्ग सम्बोधनेऽव्ययमित्युक्रतः । तेन कृत उन्मादो मनोविकारविभेषस्तत्कतैर्विभ्मैर्विलासैः, सहैवा-

10249994

२३८ काव्यादर्शः ।

विर्भवतीति अ्रच नारीणं यौवनरूपं कारणं कार्य्यभूतैः पुंसां विश्रमैः सहैव जायत दति कारणस्याशडकार्य्यकारिता प्रतिपादनाय कार्य्यप्राकत्तणवरत्तितापज्ञवोवैवतिक: एवच्चान विभ्रमाणं पश्चादुत्पद्यमानववं प्रागृत्पद्यमानलेनाध्यवमितमि-

णीव्यपाश्रय दति बोध्यम्॥ २५६॥ पश्चात्पर्य्यस्य किरणानुदोमें चन्द्रमणडलम्।

पस्चादिति। किरणन् पर्य्यस्योत्क्षिप्य उत्किपदित्यर्थः । पच्चादुदीर्णमुदितमित्यन्यः । प्रागेव चन्द्रमएडलदयात् पूर्व्व मेव, उदीर्ण उच्छलितः, समद् दूति क्वचित्पाठः, रागः कामाभिलाष एव सागरः। अतएवाच् कार्य्यसैव गाएवत्ति- व्यपाश्रयतवं, वस्तुतस्वत्र चन्द्रमएडलादयरूपकारणस् चिप्र- कार्य्यकारिताप्रतिपिपादयिषया रागसागरोच्कलनरूपकार्ययास पख्चाङ्भाविता पर्व्वभावित्वेनाध्यवसिता, तेनाचाध्यवसायमल एव चमत्कारातिश्य: ॥२५७॥ राज्ञा हस्तारविन्दानि कुदलीकुरुते कुतः। देव त्वच्चरणद्दन्द्वरविबालातपः स्पृशन्॥ २५ू८ ॥ राज्जामिति। त्वचरणद्दन्द्वमेव रवेबीलातपः । रवीत्यच रागेति बजषु पाठः तत्र तचरणद्न्दस्य रागो लौहित्यं स एव बालातप उद्यदादित्यरशिरित्यर्थ:, राज्ञां इस्ता हरछन्द्वा-

द्वितीय: परिच्केद:। २३६

न्येवारविन्दानि तानि कुझलीकुरुते मुद्रितानि करोति, प्रच प्रणामार्थं इसयो: पुटीभावे कुद्यलीभावाध्यासस्तत एत्र चम-

रूपकार्य्यमयुक्रम्॥ २५८। पाणिपद्मानि भूपानां सङ्कोचयितुमीशते। त्वत्पादनख चन्द्राणाम ्च्िषः कुन्द निर्मलाः ॥ २ू६।। पाषिपद्मानीति। कुन्दनिर्मला: कुन्दकुसुमवदूवला:, विभेषणमिदं नखानां चन्द्रतारोपे हेतुः । अरत्र चन्द्रकिर एरुप - हेता: पद्ममङ्कोचनं काय्यें युज्यत एव ॥ २पू८ ॥ इति हेतुविकल्पानां दर्शिता गतिरीदशी। ॥ इूति हेतुचक्रम्॥ इङ्रिताकारलच्योऽर्थः सेौक्यात् सन्म इति समृतः॥।२६०।। हेतुमुपसंहरति। द्तोति। देतोर्विकल्पानां प्रभेदानां। गतिर्दिक। दर्शितेति अनया दिशा अपरेपि हेतुप्रभेदा: सयं ज्ञातव्या दत्यर्थः । अथ सृक्षं लक्षयति। दङ्गितेति। दङ्गितमभिप्रायबोधक- चेष्टाविष्करणम्, दङ्गितं हृद्गताभाव दति विश्वः, आकारो- रत्यादिस्रचकमुखरागादिः, सादाकारोङ्गवैकृतमिति बोपा- लितः। ताभ्यां लच्ष्चो लक्षयितु योग्योऽर्यः अभिलाषाद्यम्य- न्तरविषय: रहःक्रियमाणवहिर्विषयो वा सृत्मः सत्मास्ाल- ङारवान, सृत्षमसंज्ञाया बन्वर्थतां प्रतिपादयितुं हेतुमुपन्य-

२४० काव्यादर्शः।

स्यति साक्षम्यादिति अर्थसेद्गिताकाराभ्यामेव लव्षयलेन सक्ष- मतिवेद्यत्वादित्यर्थः । दृत्यञ्जार्थसेङ्गिताकाराभ्यां निपुषमति- लच्यत्ववर्णनं सृक्षं नामालङ्गार दत्यर्थः । नव्यास्तु दङ्गिते नाकारेण वा लचितस् सत्मार्थस्य निपुषमतिना केनचिङ्भज्ञ- न्रेण यत्मूचनं तत्मून्ं नामालङ्गार: सक्षमार्थसचनस्ैव चम- त्कारजनकतयालद्वारत्वादित्याङ्ः। तथाचोकं प्रकाशकता, 'कुताऽपि लच्ितः सूत्षोऽप्यर्थाऽन्यस प्रकाश्यते। धर्म्मेष केन- चिद्यच तत्मूत्तं परिचचते' दवति। कुताऽप्याकारादिङ्गिताद्वे- त्यर्थः। दर्पएकृतापि 'संलत्नितसु सत्ष्मोऽर्य आकरेणेङ्गितेन वा। कयापि सच्ते भज्गा यत, सत्मं तदुच्ते' दति॥ २६०॥ कदा नौ सङ्गमोभावीत्याकीर्से वत्तुमक्षमम्। अ्रवेत्य कान्तमबला लोलापद्मं न्यमीलयत्।।२६१ ।। पद्मसम्मोलनादन् सरचितोनिशि सङ्गमः। आश्वासयितुमिच्कन्त्या प्रियमङ्गजपीडितम्।। २६२॥ तत्रेङ्गितलच्यार्थमुदाहरति। कदेति। नौ आ्रवयोः। आकीर्से जनबडले देशे। लीलापदं क्रोडार्थकमलम्। न्यमी- लयत् समकोचयत्। पद्मसम्मीलनादिति। सचितालचितः। नायिकाया अभिप्रेतो निशाभाविषङ्गमरूपः सत्मोऽर्यः पद्म- नोमीलनरूपेङ्रितेन किञ्ञित्वत्ित इति खमते लच्णसमन्वयः। नव्यमते तु नायकस्य जिज्ञासितः सङ्गेतकालरूपः सूत्ष्मो- डर्थसस्य भूच्षेपादिनेद्गितेन नायिकया लक्षययिता निशासमय-

10240024

द्वितीय: परिच्छेद:। २४१

शंसिकमलनिमोलनलीलया प्रकाशित दति। अच् च वैचिच- विशेषस्य स्व्वालङ्वारविलक्षणतया सहद यानुभवसिदूलादल- ङ्ारत्वमेव ॥२६१॥२६२॥ मदर्पितदशस्तस्या गीतगेध्यामवर्द्त। उद्दामरागतरला काया कापि मुखाम्बुजे ॥२६३॥

अनुज्जद्वैव सत्मत्वमभूद्च व्यवस्थितः ॥ २६४ ।। ॥ इति हन्मम्॥

आकारलच्चार्थमुदाहरति। मदर्पितेति। उद्दामोडत्य- धिको रागो रत्युत्वाभिलाषस्तेन तरला मनोज्ञा उद्दाम- रागव्यञ्ञिकेत्यर्थः, कापि विलक्षण छाया कान्तिः। अ्रन्र नायिकाया रत्युत्वाभिलाषरूपार्थस्य मुखच्ायावैलक्षण- रूपाकारेण किश्चिलत्यलं प्रतिपादितम्। नव्यमतेऽप्यच ता- दृथाकारसंखत्तितस्य तादृभसत्मार्थस्य तादृशवचनभज्या बन्धु- समोपे सरचनमिति लक्षणसमन्वयः, सचनञ् यस्ार्थसं प्रत्ये- वेति न नियमः तस्यान्योद्श्यकत्वस्यापि सभ्भवात् अतएव प्रकाशकता सृक्षमलक्षणे अन्यस्े द्ृत्युक्म्। मदर्पितेत्यच लद- पिंतेति कवचित्पाठः ॥ २६३॥ नन पूर्व्वादाहरणे पद्मनिमीलनात् प्रतोयमानस्य निशि- सङ्गमस्य सरत्मतं तावदस्तु पत् तु ताद्ृशमुखच्छ्रायारूपा- कार: सफुटतरमेव रत्युत्सवमनारयं लक्षयतीति कथमर्थस 2 1

२४२ काव्यादर्शः।

त्सवमनोरथोऽनुद्धिन्वरूपववात् आ्र्रकारलच्तितल्वेन स्फुटतर - प्रतोयमानरूपत्वाभावात् सरत्षमतमनुलङ्कीवापरित्य ज्यैवाच व्यव- स्थिता वर्णिताऽभूदित्यन्वयः । अरचाप्यवस्थित दूति क्वचित्याठः। अयमर्थः, उद्दामरागतरला मुखच्ाया तावद्रत्युत्सवमनरथ- स्यैवानुभाव दति न नियम: विषयान्तरमनोरथादिनापि तत्मन्भवादित्यनैकान्तिकलवान्न सफुटतरं ताद्दभमनारथं लक्ष- यति लच्षयिता तु खोयविलक्षणमहृदयतासध्रीचीनया तया कथञ्चिल्क्षयतीति सृत्षत्वमेव रत्युत्वविषयस्थेति ॥ २ ६४।।

लेशो लेशेन निर्भिन्नवस्तुरूपनिगूच्नम्। उदाहरण एवास्य रूपमाविर्भविष्यति॥२ह५ू।।

अथाद्देशवाक्योक्तलवेतिनामान्तरं लेशं लक्षर्यति। लेश दूति। लेशेनाल्पतया निर्भिन्नं प्रकाशितं यत् वसतुनो रूपं सरूपं तस्य निगूहनं संवरणं लेशः गोमोद्गेदाद्यङ्गविकारा- दिना किञ्चित् प्रकाशमानस गोप्यविषयस् केनचिद्व्याजेन

दूममेव नव्या व्याजोकिं वदन्ति। यथा 'व्याजोकिम्कद्मनो- द्विन्नवस्तुरूपनिगूहनम्' दति। वत्चमाणापन्ता तु न लेभ- निर्भिन्नवस्तुनो व्याजेनापश्व द्वत्यतोऽस भेद:। गोप्यनिर्भेदस क्कचिद्गोपयितुरनवधानवचनेनापि भवति तख निगूहनमपि क्वचित् झ्वेषेष क्वचिदस्षेषेण च। क्रमेण यथा, 'काले वारि-

द्वितीयः परिच्छेदः। २४३

धराणामपतितया नैव शक्यते स्थातुम्। उत्कष्ठितासि त- रले नहि नहि सखि पिच्छ्रिल: पन्याः'। अचापतितयेति पतिं विनेत्यर्थः खयमेवाभिहितः पतनाभावप्रतिपादनेन नि- गूहितः। 'इह पुरोऽनिलकम्पितविग्रह्ा मिलति का न वनस्पति- ना लता। सरसस किं सखि! कान्तरतोत्सवं नहि घनागमरीति- रुदाहता'। अचापि खवचनेनैव सचिता पतिसङ्गमेच्छा घना- गमखभाववर्सनया निगूदिता। द्यमण्यपन्तिरिति विश्वनाथः ननु लेशनिर्भिन्ननिगूहने कख्मत्कारो येनास्ालद्वारत्वमि- त्याप्ड्माह। उदाहरण एवास्थेति। रूपं वैचित्रांत्मकल्वम्।। ।२६५ । राजकन्यानुरत्तं मां रोमोड्वेदेन रक्षकाः। अवगचेयु रा ज्ञात मच्चो शीतानिलं वनम् ॥ २६ई॥ निर्भिन्ननिगूहने द्वी हेत त्रनिष्टसभभावना, लज्जा चेति तन्नानिष्टस्भ्भावनायामुदाहरति। राजेति। अ्रवगच्केयुरि- त्याशंसायां लिङ्। मावगच्ेयुरिति क्कचित्याठः । श्रवगच्के- युरित्यन्तमनिष्टमङ्गास्रचकम्, अनन्तरं निगूहनापायं चिन्त- यन्नाह। आ ज्ञातमिति। श्रा दति सरणे, ज्ञातं निगूहन- कारणं निश्चितमित्यर्थः। तदेवाइ श्रह्दा दत्यादि, रोमोद्गेदस शीतानिलजनितत्व प्रतिपादनेनानुरागो निगूहित: ॥२६६। आनन्दाश्रु प्रवृत्तं मे कथं दृष्टैव कन्यकाम्। अ्रत्ति मे पुष्परजसा वातेद्वूतेन दूषितम्॥ २६७ ।। 2I 2

२88 काव्यादशः ।

लज्जायामुदाइरति। आ्नन्दाश्र्विति। कन्यकां विवा- हाय गोध्यामानीतां कन्यां दृष्ट्ैव कथमानन्दाश्रु प्रटृत्तमिति

प्रङ्म संवृणोति। अत्ति मे दति। अचाभुणऽचिदूषएजन्यत्- प्रतिपादनव्याजेनानुरागो निगूहितः । अ्रत्र वस्तुनिर्भेदख् क्कचिदाशद्धितः क्वचित्तात्विकः, तत्राशङ्गायामेतदुदाहरण- द्यम्। तात्विकलवे यथा, 'श्ैलेन्द्र प्रतिपाद्यमानगिरिजाइसोप- गढो लमद्रो माच्चादि विसंठ्ठलाखिलविधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः। न् अैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् सस्तितं शैलान्तःपुर- मातमण्डलगणैदृष्टाऽवताद्वः शिवः'। अत्र सात्त्विकतया रो- माञ्चादीनां परिज्ञानं तचत्यानां जातमेव, अतएव सस्मितं शेलान्तःपुरमाटमण्डलगएैर्टृष्ट द्रत्युक्म्॥२६७।

इूत्येवमादि स्थानेSयमलङ्कारोडतिशोभतै। लेशमेके विदुर्निन्दां सुतिं वा लेशतः क्वताम्॥२६८॥

प्रस्यालङ्कारत्वमुपपादयति। द्ृत्येवमादीति। अर्पतिशेभते चमत्कारविशेषजनकतया काव्यमुपस्कुरुते, तस्ादस्यालङ्गा- रत्मनपलपनीयमित्यर्थः । अन्यैरुक्रो व्याजसुत्यलङ्गारोऽपि लेश एवेत्याह। लेशमेके दूति। लेशतः सुतिच्छलेन कतां निन्दां, तथा निन्दाच्छलेन कतां सुति वा एके लेशं विदु- रित्यन्वयः। यदुकं दोषस यो गुणीभावो दोषीभावो गुएखय यः । म लेशः स्ान्तता नान्या व्याजसुतिरपीष्यत दति। यथा

द्वितीय: परिच्छेदः। २४५

लेशनिर्भिन्नवस्तुनिगूददने लेशनामालङ्वारतं तथा लेभकृत- सुतिनिन्दयेरपोति किं व्याजसुतीत्यलङ्गारान्तराभ्युपगमेन पञ्लवीकरसमिति साऽपि लेश एवेत्यर्थः ॥ २६८॥

युवैष गुणवाचाजा योग्यस्ते पतिरुर्ज्जितः। रणोत्वे मनः सक्तं यस्य कामोत्सवादपि॥ २६्९॥ वीर्य्यात्कर्षस्तुतिर्निन्दैवास्मिन् भावनिवृत्तये। कन्याया: कल्पते भोगाननिर्विविन्ञोर्निरन्तरम् ॥ २७०॥

तच सुतिव्याजेन निन्दामुदाहरति। युवैष दति। खयं- वरगाध्यां कस्यचिद्राज्जः समोपमुपस्थितां कन्यां प्रति सख्या उत्रिरियम्। योग्यः पतिः पतिलेन वरीतुमुचितः, अ्रत् हेतुः रणोत्सवे दूति, अ्र्तिवोरोडयं व्रियतामित्यापातता बोधितं, पर्य्यवसाने तु सर्व्वदा रणव्यग्राऽयमनेन ते कामसुखं दुर्लभं तन्न व्रियतामिति रणोत्मवे मनः सक्तमिति सुतिव्याजेन नि- न्दैव प्रतिपादिता ॥ २६६ ॥ एतदेवाह। वीर्य्योत्कर्षसुतिरिति। अस्ििन् पद्ये भोगान् सुरतोत्सवान् निरन्तरं निर्विविचोरुपभोक्रुमिच्चो: कन्याया भावो वरणभिप्रायसस्य निवृत्तये राज्जा वीर्यात्कर्षसतुति- र्निन्देव कल्पते निन्दारूपेणैव परिषमतीत्यन्वयः ॥२७०॥

चपलो निर्हयश्चासौ जनः किन्तेन मे सखि। आरगःप्रमार्जनायैव चाटवो येन भिन्तिताः।।२७१ ।।

10249024

२४६ काव्यादर्शः।

दोषाभासो गुणः को5पि दर्शितश्चाटुकारिता। मानं सखीजनादिष्टं क्तु रागाद्क्तया।। २७२।। ॥ इति लेशचक्रम्॥

निन्दाव्याजेन सुतिमुदाह्रति। चपल दति। मान एव मनख्विनोनां गौरवहेतुसदन्तरान्तरा प्रेयसि मानो विधेय दूति वदन्तीं सखीं प्रति नायिकाया उत्िरियम्। चपलो नैकच स्िरप्रेमा, निर्यः परपीडानभिज्ञः। तेन युभाभिरुरपदि- हेन मानेन। आगःप्रमार्व्जनाय अपराधविस्मारणाय, चाटवः प्रियवादाः ॥ २७१॥ दोषाभास दूति। सखीजनैरुहिष्टमुपर्दिष्टं मानं रागात् प्रेयस्यनुरागाधिक्यात् कर्त्तुमशक्या नायिकया कोडपि स्त्रो- एामतोवहृदयङ्गमस्चाटुकारितारूपो गुएः, दोषाभासः प्रथमं दोष दूवाभासत इति तादृशा दर्शितः, दोषलेन कथित दूत्यर्थः । तस्मादच निन्दाव्याजेन सुतिदर्भिता ॥ २ ७२॥

उदिष्टानां पदार्थानामनूद्देशो यथाक्रमम्। यथासङ्यमिति प्रोत्तं सह्यानं क्रम इत्यपि । २७३॥

अ्रथ क्रमं लक्षयति। उद्दिष्टानामिति। उद्दिष्टानां प्रथ- ममुक्ानां पदार्थानां यथाक्रममनूददशः पश्चादुदेशः पश्चादुतैः पदार्थेः क्रमेणन्वय दत्यर्थः। यथासङ्यमितीति ननु द्ेतुः सुत्मो लवः क्रम दृत्युदशवाक्ये लवानन्तरं क्रम एवोदिष्टसत्

10249094

द्वितीय: परिच्छेदः। २४७

कथं यथामङ्स् निरूपणमित्याह। म्ानं क्रम दत्यपोति यथामङ्णं सस्यानं क्रम दति चयः पर्ययाया दृत्यर्थः ॥ २ ७३॥

ध्रुवन्ते चोरिता तन्चि स्ितेक्षणमुखद्युतिः। सनातुमम्भःप्रविष्टायाः कुमुदोत्पलपङ्कजैः ॥ २७४॥ ॥ दूति क्रमः ॥

उदाइरति। ध्रुवमिति। स्ितेवएमुखद्युतिरिति जात्या- अ्रयत्वादेकवचनम्। चोरितेति किञ्चिदपह्ृतेत्यर्थः समुदाय- हरणे नायिकायां तदसत्त्वप्रतिपत्या वैरस्यापन्तेः। अ्र्भः प्रविष्टाया दूति अ्भ्भःस्थितानां कुमुदादीनां चौय्यक्रियाया उपपादकम्। उत्पलं कुवलयम्। अरच सिप्रितद्युतिः कुमुदेन, रईन्षणद्युतिरुत्पलेन, मुखद्युतिः पङ्कजेन, चोरिता इति क्रमि- काणं क्रमिकैरचयः। प्रचालङ्वारान्तरविदछित्तिमूलतया प्राढाक्तयाच वैचित्रातिभयः॥२७४॥

प्रेयः प्रियतराख्यानं, रसवट्रसपेशलम्। ऊर्ज्जसि रूढादद्कारं, युक्ोत्कर्षच्च तत्तयम्॥ २०५ू।।

संलच्यक्रमाणं वस्वलङ्गाररूपव्यज्गानां वाच्यार्थस्य शे- भाजनकतया समासोकिरूपकादिनास्षालङ्कारत्वमुक्तम् त्रसंल- च्यक्रमाणां रमादिव्यज्वानामपि तथालेनालङ्कारत्मुचित- मिति सम्प्रति तद्रपं प्रेयोरसवदू्ज्जीनामकमलङ्कारत्रय- माह। प्रेय दति। चयाणमेवासंल च्यक्रमत्वरूपैकधर्मावत्त्वा-

२8८ काव्यादर्पः।

देकच निवेश:। तच प्रियतरं भावाभिव्यत्त्या बोद्धूव्यस प्रोत्य- तिभयकरं वत्रवी प्रीत्याधिक्सचकमाखयानं प्रेय: प्ररृष्टप्रिय- त्वात् प्रेयो नामालङ्कारः। भावाञ् देवादिविषया रतिः प्रधानतेनाभिव्यका व्यभिचारिणस्। यथा काव्यप्रकाशे, 'रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्चितः। भावः प्रोत्तः' दूति। विभावादिभिरपरिपुष्ट उदठड्ूमाचः सथायी च भाव द्वति विश्वनाथादयः। ग्रन्थकर्तुसतु देवादिविषयकरतिभाव- व्यञ्जकमेवाखयानं प्रेयोडलङ्कारतयाभिमतमिति वच्चमाणदा- हरणदर्शनादवगम्यते। तनश्चाखयानचातुर्य्येण व्यज्यमानोदे- वादिविषयकरतिभावोवाच्यस शोभाजनकतया प्रेयोनामा- लङ्गार दूति लक्षणम्। तथा रसपेशलं रसाभिव्यत्या सह- दयहृदयङ्गममाख्यानं रसवत् रसवन्नामालङ्कारः श्राख्यान- चातुर्य्येण व्यज्यमानोरस एव वाच्यस्य शोभाजनकतया रसव- दलङ्वार द्त्यर्थः । रसख्रूपच्च ग्रन्थकता नोक्मिति किञ्ञि- दुचयते। समुचितसन्निरिवेभशोभिना काव्येन तत्तदभिनयेन वा समर्पितैः महृदयहृदयं प्रविष्टैसदीयमहृदयतामप्रीचीनेन भावनाविशेषमहित्ता विगलितरामरमणीवादिभिर लौकिक- विभावनादिव्यापारवत्तया विभावानुभावव्यभिचारिभब्दव्यप-

रत्रुपातादिभि: कार्य्यैख्विन्तादिभिः सहकारिख्च सम्भूय प्रादु- भीवितेनालाकिकेन व्यापारेष तत्कालननिवर्त्तितानन्दांशवर- साज्ञानेनात एव प्रमुष्टपरिमितप्रमातलादिनिजधर्म्ेष प्रमाचा

द्वितीय: परिच्ेदः। २४६

खप्रकाशतया वासतवेन निजखरूपानन्देन सह गोचरोक्रिय- माण: प्रागविनिविष्टवामनारूपः स्थिरतया वर्त्तमानतात् स्थायिशब्दव्यपदेश्यो रत्यादिरेव रसः। तथा चाः 'व्यत्रः म तैर्विभावादैः खायी भावो रसः रतः' दूति व्यक्ो व्यक्ति- विषयोक्ृतः, व्यक्तिव्च भग्नावरण चित्, यथाहि शरावादिना पिदितो दीपसन्निटृत्ता सन्निहितान् पदार्थान् प्रकाशयति खयच्च प्रकाशते, एवमात्मचैतन्यं विभावादिसंवलितान् रत्या- दीन, अन्तःकरणधर्माणं सात्िभासत्वाभ्युपगतेः, विभावा- दोनामपि खन्नतुरगादीनामिव रङ्गरजतादीनामिव च सा- निभास्त्वमविरुद्धूं, व्यञ्च कविभावादि चर्व्वणया आवरणभङ्गस्य वा उत्पत्तिविनाधाभ्यामुत्पत्तिविनाशी रसे उपचर्ययेते वि- भावादि चर्व्वणवधित्वादावरणभङ्गस्य, निटृत्ताया तखां प्र- कापख्थाटृत्तत्वाद्विंद्यमानोऽपि स्थायी न प्रकाशते दतीदम- भिनवगुप्तादिमतसवारस्थेन। भट्टनायकप्रभृतयसतु ताटस्थेन रसप्रतीतावनाखाद्यत्म् आरत्मगतलेन तु प्रत्ययो दुर्घट: सीतादोनां सामाजिकान् प्रत्यविभावत्वात् विना विभाव- मनालम्बनस् रत्यादेरप्रतिपत्तेः नच कान्तातं साधारएं विभावतावच्क्ेदकमचाप्यस्तीति वाच्यम्, अप्रामाएनिख्चया- नास्कन्दितागम्यात्वप्रकारकज्ञानविरहस विश्ेष्यतासम्वन्धाव- चि्िन्नप्रतियोगिताकस्य विभावतावच्केदककोटाववशयं निवेश्य- व्ात्, तस्रादभिधया निवेदिता: पदार्था भावकत्वव्यापारेण- गम्यात्वादि रसविराधिज्ञानप्रतिबन्धद्वारा कान्ताल्वादिरसान- 2 K

२५० काव्यादशः ।

कूलधर्म पुरस्कारेण्वस्थाप्यन्ते, एवं साधारणीक्वतेषु रामसोता देशकालवयोवस्थादिषु पङ्गी पूर्व्वव्यापारमचिष्ति ततीयख भोगछृत्त्वव्यापारख महिस्ा निगोषयोरजसमसोरुद्रि कसत्त्व- जनितेन निजचित्खभावनिर्वृतिविश्रान्तिलच्षणेन साक्षात्का- रेण विषयोकता भावनोपनीतः साधारणत्मा रत्यादि: स्थायो रस दत्याऊः। नव्यास्तु काव्ये नाव्येच कविना नटेन च प्रकाशितेषु विभावादिषु व्यञ्जनाव्यापारेण रामादौ सो- तादिरती गृह्ीतायाम, अनन्तरज्च महृदयतोलासितस भा- वनाविशेष रूपदोषसय महिम्ा कल्पितरामताद्यवच्कादिते खा- त्मन्यज्ञानार्वच्छनने शत्निकाशकल दूव रजतखएडः समुत्यद्य- मानोडनिर्व्वचनीय: साचिभासः सीतादिविषयकरत्यादिरेव रसः अयच्च कार्ययो दोषविभेषस्य नाशव तदुत्तरभाविना लोकोत्तराह्णादेन भेदाग्रहात् सुखपदव्यपदेश्ख् भवतीति प्राजरित्येतत् सब्बैं पण्डितराजेन विभदीकतम्। सोतादि- विभावादिभीरामादिनिष्ठतयानुमीयमानो रत्यादिस्यायि- भावो वासनासन्निकर्षेण सामाजिके: साचात्कियमाणे रस द्ति श्रीशङ्ककप्रभृतयः । वस्तुतस्तु विभावादिव्यज्यमान- रत्यादिखायिभावजन्यचमत्कार एव रसशब्देन व्यपदिश्यते सर्व्वमन्यत् पञ्ञवनमिति बाध्म्। रत्यादयख् रतिहास- शेकक्रोधोत्माइ्दभयजुगुप्मावित्त्या: क्रमेण एङ्गारहासकरुण-

तु शमो निर्वेदा वेति कल्पद्यं। रत्यादीनां खरूपञ्च दग्-

10249024

द्वितीय: परिच्छेद:। २५१

रूपकादावभिव्यतं ज्ञेयं। एङ्गारादोनां सरूपञ्चान्यन विस्तर दूति नोत्रं। तन पटङ्गारोडपि सम्भोगविप्रलभ्भभेदेन दवि- विधः। वीरस्च दानधर्ममदयायुद्ूमन्त्रादिभेदेन बड्ावधः ।। तथा रूढ: प्रादुर्भृतः प्रधानतयाभिव्यक्त दत्यर्थः, ताटृ- श्ाडहृङ्घारो गव्वो यत तादृभमास्यानमूर्ज्जखि, श्रास्थान- चातुर्य्येए प्रधानतयाभिव्यज्यमानो गव्वाख्ो व्यभिचारिभाव ऊज्जखििनामालद्वार द्त्यर्थः । गर्व्वस्, गव्वो मदः प्रभाव- श्रीविद्यामत्कुलतादिज:, इत्युक्लक्षणः, अयस्स प्राधान्येनाभि- व्यक्नो भाव एव, व्यभिचारी तथाञ्चित इति प्रकाशकारोक्ेः। एषामलङ्कारव्यपदेशे देतुमाह। युक्नोत्कर्षक्चेति। युक्कोडलङ्वा- रव्यपदेशपयुत्त उत्कर्षो वाच्यभोभा यसमात्तत्, सादृश्यादयो

भावादयोऽपि तथा वाच्यशोभाजनकत्वसाम्यादित्यर्थः । मते चास्त्िन् निरुक्भावेषु मध्ये देवादिविषयकरतिभावस प्रेयो नामालङ्कारत्वं गव्वीस्यभावस्य चार्ज्जखिनामालङ्वारलम, एत द्विन्नानान्तु भावानां तथा रसाभासभावाभासभावशान्ति- भावोदयभावशवलतानाच्च रसपेशलमित्यच रसपदस्य रख- मानपरलेन रसवदलङ्कारत्वम् एषामपि काव्यभोभाजनक- त्वाविशेषेषालङ्कारताचित्यादिति बोध्यम, उत्रञ्चान्यन 'रस- भावा तदाभासी भावस प्रमोदयै। सन्धि: अ्रवलता चेति सव्वेैऽपि रसनाट्रसाः दूति। एते च रसादय: ऋङ्गित्वेना- ङ्गत्वेन वाभिव्यज्यमाना बलङ्गारतां प्रापुर्वन्ति अङ्गभूताना- 2 K 2

२५२ काव्यादर्श:।

मपि काव्यशोभाजनकत्वाविशेषात्, नचाङ्गिनो रसादेवल- क्वार्य्यलात् कथमलङ्कारत्वमिति वाच्यं, खमते शब्दार्थात- कस्य काव्यस्यैवालङ्कार्य्यलेन तदुपस्कारकस व्यञ्ञमाच्रस्ैवाल- द्वारव्यपदेशलात्, काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान प्रचचते

पादनात्। ध्वनिकारप्रभतयस्तु पङ्गिनो रसादेरलङ्कार्य्यंतमङ्ग- भृतसय तसयालङ्कारतमाजा यथा 'प्रधानेऽन्यच वाक्यार्थे यच्ा- ङ्गन्तु रसादयः। काव्येतम्तिन्नलङ्वारा रसादिरितति मे मतम्' दूति। तच रसानामङ्गले रसवदलङ्कारः भावानामङ्गतवे प्रेयो- उलद्वार: रसाभासभावाभासयरङ्गले ऊर्ज्जखलङ्गारः भाव- प्रान्तेरङ्गलवे समाहितालद्वार: भावोदयभावसन्धिभावशवल- तानामङ्गले तत्तन्नामकालद्वाराः। तदुकं विश्वनाथेन, 'रसभा- वी तदाभासा भावसय प्रशमस्तथा। गुणीभूततवमायान्ति यदा- लङ्गतयसदा। रसवत् प्रेयऊर्ज्जखिि समादितमिति क्रमात्। भावस् चादये सन्धी मिश्रलेच तदाख्यकाः' दूति। अत्र ते नव्याः प्रष्टव्याः किं प्रधानतया प्रतीयमानस्य व्यङ्गमाचखैवालङ्गा- र्य्यतमुत तथाभृतस्य रसादेरेवेति तच न तावत् प्रथम: म- मासात्र्प्रस्तुतप्रशंसापर्य्यायोकादी प्रधानतयैवाभिव्यज्यमानानां वस्वलङ्गाराणं तेरपलङ्कारत्ाभ्युपगमात् नच तच वाच्या- थंसैव प्रधानतं प्रतीयमानानां वस्लङ्गाराणन्त्वप्रधानतम् अप्रधानानान्वलङ्कारत्वमुचितमेवेति वाच्यं, तच तन व्यज्ञाना- मेव प्राधान्यखानुभवसिद्ूतयानपलपनीयलात्, नापि द्वितीयः

0249994

द्वितीय: परिच्छद:। २५३

सामान्येन काव्यात्मकतयाभपगतानां वस्तलङ्काररसादिव्यज्जा- नां मध्ये वस्वलङ्गाराणामलङ्गारतं रमादीनामेवालङ्कार्य्यत- मिति निर्वकुमयोग्यतात् नच रमादिव्यङ्गसैव प्रधानस् काव्यात्मवादलङ्गार्य्यलं न वस्वलद्कारयोरिति विश्वनाथोक्त मादरणीयं, 'यचोन्मदानां प्रमदाजनानामन्ुंलिदः शरोष- मणीमयूखः। सन्धाभ्रमं प्राप्तवतामकाएडेऽप्यनङ्गनेपथ्यविधिं व्यधन्त' इत्यादो तेनापङ्गभूतेन शटङ्गारेणैव काव्यव्यवह्ाराभ्य- पगमात् संलच्यक्रमव्यङ्गरूपध्वनिभेदस्य सव्वालङ्कारिकेरभ्य- पगतलवेन रसादेरेव काव्यात्मत्वप्रतिपादनस्य बडो दूषितत्वाच्, तस्ाड्वाङ्तयाऽविपिष्टानां वस्वलङ्गाराणं रसादीनां वा का-

सिरेव साधीयसी। त्रथाच रमसयालङ्वारत्वमुत्त, पूर्व्वक्च 'मधुरं रसवदाचीत्यादिना गुणतमुत्तं तत्कथमेकस्य गुणत्वमलङ्कारतव- क्चेति चोद्यसय समाधानं खयमेव ग्रन्थकारोडग्े करिष्यतीति सर्व्वमवदातम् । २७५ ।

अद्य या मम गोविन्द! जाता त्वयि गृद्दागते। कालेनैषा भवेत् प्रीतिस्तवैवागमनात् पुनः ॥२७६।। इत्याच युत्तं विदुरो नान्यतस्तादृशी धृतिः। भक्रिमात्रसमाराध्य: सप्रोतश्च ततो हरिः ॥२७७॥ तच प्रथमं प्रेय उदाद्दरति। प्रद्येति। विदुरस्य खग्टद्दागतं श्रीछ्ृष्णं प्रति सानुरागोक्रिरियं। हेगोविन्द अरद्य त्यि ग्टद्दागते

२५: काव्यादर्पः ।

मदीयभवनं प्राप्ते सति मम या प्रीतिजीता कालेन समयान्त- रेस तवैव पुनरागमनादेषा प्रीतिर्भवेत् भविष्यति न तु त्वि गते ववदितरमाधुसमागमादिना ईदृभी प्रोतिर्भविव्यतीत्यर्थः। दूतः प्रतिनिवृत्तस ते यावन्र पुनरागमनं तावद्दुःखेनैव स्था- स्ामीति भावः। नेषा काले भवेत् प्रीतिरिति पाठसु न मनोरमः। अत्र विदुरख वाक्यभज्क्ाभिव्यज्यमानो भगव- द्विषयरतिभावो भगवतः प्रोत्यतिशयजननेन वाच्यस्य शो- भातिश्रयं पुष्णाति। सोकोडयं 'सम्मानबज्जमानप्रीतिविर हे-

वाप्रातिकूत्यादीनि च समरणेभ्यो बाजत्यात्' दति शाष्डित्य- सचीयप्रीत्युदाइरएतया खन्नेश्वराचार्य्येणपन्यसस्य, 'या प्रीतिः पुण्डरीकान तवागमनकारणत्। सा किमाख्यायते तुभ्यमन्त- रात्मासि देहिनाम्' इति महाभारतीयद्योगपव्वोक्तविदुर- वचनस्य प्रतिरूपः ॥ २०६ । दत्याहेति। युक्कम् अव्यभिचारिभगवङ्गकिसचकत्वात् स- मीचीनं, युक्तमित्यच वाक्यमिति कवचित्पाठः। युक्ततवे हेतुः नान्यतस्तादृशी ष्टतिरिति यतोऽच विदुरस् अ्रन्यतो भगव- द्विन्नविषयेभ्यस्तादृभी धृतिः सन्तोषो न प्रतिपन्नेति भ्रेषः। तवैवागमनात् पुनरित्यनेन विषयान्तरभ्यो विदुरस्य प्रोतिर्न भवतीति सचितमित्यर्थः । अतएव भक्रिमाच्रेण अ्रनन्यसाधा- रणनुरागेणैव समाराध्यो हरिः सुप्रीतक्चाभदित्युद्देश्वस्य प्रीतिकर माख्यानमिति प्रेयोडलद्गारः॥२७७।

द्वितीय: परिच्छेद:। २५५

साम: सरय्यो मरुड्ूमिर्व्योम होतानलो जलम्। इूति रूपाणयतिक्रम्य त्वां द्रष्टुं देव : के वयम् ॥२७८॥ इति साक्षात्कते देवे राज्जो यद्राजवर्मणः। प्रीतिप्रकाशनं तच्च प्रेय दृत्यवगम्यताम् ।।२७६।।

वत्तु: प्रीतावुदाहरति। सोम दति होता यजमानः । इतिरूपाणि सोमादिस्सूलरुपा अ्रष्टा मूर्त्तीरतिक्रम्य सत्ष्म- स्वरूपेण वर्त्तमानं सचचिदानन्दात्मकं तां द्रष्टं साचान्कते वयं के अयोग्या एव, तर्हि यहष्टोऽसि तच भक्कानुकम्पितैव हतुरिति भावः। अत्र निष्कलस्य परब्रह्मण जन्यप्रीतेरभा- वात् वक्कस्तद्विषयकप्रोत्यैव प्रेयस्तम्॥ २७८॥ दूतीति। देवे महादेवे। राजवर्ममणः राजवर्मनामकस। प्रीतिप्रकाशनं महादेवविषयकरतिभावसूचनं, तच्च तदपि, प्रेय द्ृत्यवगम्यतामिति एतेन भक्नस्य प्रीत्यभिव्यत्र्ा बोद्धव्यस् देवादेः प्रीतिः, केवला भक्स्ैत देवादिविषयिका प्रोतिबा व्यज्यमाना प्रेयोडलद्वार दति सचितम्। सोकइयेडसि्रिन देव- विषयकरतिभावो दर्शितः। मुनिविषयो यथा, 'हरत्य धं सन्पति, हेतुरैष्यतः शुभस्य, पू्व्वाचरितैः कतं शडुभैः। शरीर- भाजां भवदीयदर्भनं व्यनक्ति कालचितयेऽि योग्यताम्'। दूयं हि नारदं प्रति श्रीक्ृषास्योकिः। 'अत्युचाः परितः स्ु- रन्ति गिरय: स्फारास्थाओ्धयस्तानेतानपि विभ्रती किमपि न क्रान्तासि तुभ नमः। आश्चर्ययण मुजर्मुजः सुतिमिति

२५६ काव्यादर्शः ।

प्रस्तोमि याव्गुवस्तावद्विभ्रदिमां सतस्तवभुजो वाचसतो मु- द्रिताः'। श्रच पूव्वार्द्धे भूविषयः, उत्तरार्ड्डे राजविषयः। 'ए ह्येहि वत्म रघुनन्दन पूर्सचन्द्र चुम्बामि मूर्ड्नि चिरञ्च परि- घ्वजे लाम्। आरोप्य वा हदि दिवानिशमुद्दद्दामि वन्देऽयवा चरएपुष्करकद्यन्ते। अच पुचविषयः, अत् वत्सलाख्यो रस दृत्यन्ये, एवमन्यविषयोऽपि रतिभावः प्रेयोडलङ्कारतया बेोध्यः। कान्ताविषया तु रतिर्व्यक्ा परङ्गारतां प्राप्नोति तन्र रसव- दलङ्वार द्वत्यनन्तरमेव दर्भते ॥२७८॥

मृतेति प्रेत्य सङ्गन्तुं यया मे मरणं मतम्। सैषा तन्वी मया लव्धा कथमचैव जन्मनि॥ २८०॥ प्राक् प्रोतिर्दर्शिता, सेयं रतिः पूटङ्गारतां गता। रुपबाङल्ययोगेन तदिदं रसवद्दचः ॥ २८१॥

प्रच रसवदलद्वारं दर्भयन् तत्र रसाख्च पङ्गारादिभे- देन बङविधा दूति तेषु ब्रह्मादिकीटपर्य्यन्तानामादरणीयले- नाभ्यितलात् प्रथमं सटङ्गारमुदाहरति। मतेतीति। मृतां मदालसां पुनर्नागानां प्रसादेन प्रत्युव्नीवितां प्राप्य तख्ा: पत्यु: कुवलयाश्नसवोक्रिरियम्। मृतेति मतेयमिति निश्चित्य यया सह् प्रेत्य परलोके सङ्गन्तुं संयोगं प्राप्ुम्। स्तेऽभिप्रेत्य सङ्ग- न्वितिपाठे तु दत्यनुतापे सते मरणे सति, भावे क्रः, यया परलोकगतया सह सङ्गमभिप्रेत्याभिलव्येत्यर्थः। मे मया मरणं मतमिएं, सेषा तन्वी कथमचैव जन्मनि बिना मरणं लश्ा,

10249094

द्वितीयः परिच्छेदः। २५०

कथममिति विस्तये। सेषा तन्वीत्यत्र सैवावन्नीति क्कचित्पाठः, तच् आवन्ती अरवन्तिदेशोद्भवा वासवदत्तेत्यर्थ:, वासवदत्ताया दाहप्रवादेन दुःखितस्य पुनस्तां प्राप्य वत्सराजखानन्दोकिरि- यम्। अच् सम्भोगप्टङ्गारास्थो रसः सच 'दर्शनस्पर्शनादोनि निषेवेते विलासिना। यत्रानुरक्त्ावन्योऽन्यं सम्भोगोऽयमुदाहृतः' द्रत्युकलच्षणः । अयञ्च विप्रलस्भानन्तरं प्रतिपाद्यमान: पुष्टिं प्राप्नोतीति विप्रलस्भानन्तर्य्येणाच वर्लितः। तदुतं, 'न विना विप्रलस्भेन सभोग: पुष्टिमश्रुते। कषायिते ह्ि वस्त्रादा भू- यान् रागो विवर्द्धते दूति। विप्रलभ्भव्न 'यत्र तु रतिः प्रछ्ष्टा नाभीष्टमुपैति विप्रलम्भोडसावित्युक्लनणः' अ्रयख्च पूर्व्वरागमानप्रवासकरुणात्मकतया चतुर्बिधः, विप्रलस्भच्थायं मदालसापचे करुणात्मक:, यदुतं 'यूनोरेकतरस्िमिरिन् गतर्वत लोकान्तरं पुनर्लभ्ये। विमनायते यदैकसदा भवेत् करुण- विप्रलभ्भाख्यः' दति ॥ २८० ॥ नन्वनापि नायिकाविषयिणी प्रीतिर्व्यज्यते तत् प्रेयोडल- द्वारादस कोभेद इत्याशङ्कायामाह। प्रागिति। प्राक् पूर्व्व- दर्शिते अद्य येति सामः सूर्य्य दूति च साकदये प्रीतिदर्शि- ता संप्रयोगशून्यताद्रतिः प्रीतिः प्रेयोडलद्गारतया दर्भिते- त्यर्थः, प्रीतिप्रेयसा: पर्यायता, यदुतं, 'मनोऽनुकूले्वर्थेषु सुखसंवेदनं वचः । त्रसंप्रयोगविषया सैव प्रीतिर्निगद्यते' दति। संप्रयोगस्च विभावादिभि: परिपोषः स चात्र वर्त्तत दत्याह सेयमिति, सा तादृभी देवादिविषयकरतिसजातीयेत्यर्थः, 2 L

VEVVVE

२५८ काव्यादर्पूः।

रतिः 'रतिर्मनाऽनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणयितम्' द्ृत्युक्ल- क्षणा प्रकृते कान्ताविषयकोऽनुराग द्रत्यर्थ, रूपसय सरूपस बाडत्यं विभावानुभावव्यभिचारिभि: परिपोषः तस्य योगेन सम्बन्धेन पूरङ्गारतां गता अलौकिकचमत्कारजनकतया तत्परिणामेन वा पटङ्गाररसतवं प्राप्ता, तत्तस्ादिदं वचो रसवत् रसवदलङ्कारवत्, एतदुकं भरतेन 'विभावानुभाव- व्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः दूति। अच् निरुक्ननायिका विभाव:, सौहित्यवचनवदनस्ेरतादयोऽनुभावाः, हर्षविस्त- यादयोव्यभिचारिषः, एतैरभिव्यज्यमान: पुष्टिं नीतोर- त्याख्यः स्थायिभावो रसतामापद्यने। रसोद्वाधे च विभावा- दीनां त्याणं समुदितानामेव हेतुतवं यत तु एकस दयो- वीं सद्भावस्तचान्यतमस्वौचित्यादात्तेपेष समुदितत्वं नोध्यम्। यथा 'दीघींनं शरदिन्दुकान्ति वदनं बाह नतावंशयो: सं- चिप्नं निविडोन्नतस्तनमुरः पार्श्चे प्रमष्टे दव। मध्यः पाषि- मितो नितम्बि जघनं पादावुदग्राङ्गुली कन्दोनर्त्तयतुर्य्यथैव मनसः सष्टं तथास्या वपुः'। अच मालविकामभिलषताडग्रि- मित्रस्य मालविकारूपविभावमाचवर्सनेऽनुभावानां नयनवि-

एवमन्याचेपो बोध्यः, यत्र तु कचक्रेणच्ेपसन तु दोष एव। यथा 'परिहरति रतिं मति लुनीते सवलतितरां परिवर्त्तते च भूयः । दूति वत विषमा दशास्य देहं परिभवति प्रसभ किमच् कुर्मः। अत्र रतिपरिहारादीनां करुणदावपि सम्-

द्वितीय: परिच्छेदः। २५

वात् कामिनीरूपोविभावः छच्छादाक्षेप्यः । एतच्च प्रसङ्गा- दुक्नकम्॥ २८१ ॥ निगृह्य केशेष्वालष्टा कृष्ण येनाग्तो मम। से5यं दुःशासनः पापोलब्धः किं जीवति क्षणम्।३८२।। इत्यारूह्य परां कोटीं क्रोधा राद्रात्मतां गतः। भोमस्य पश्यतः शत्रुमित्येतद्रसवद्चः ॥२८३॥ रोद्रमुदाइरति। निगह्येति। केशेष्वित्यवच्केदे सप्नमी। कृष्ण द्रापदी। परां कोटीमारुह्य विभावादिभि: परिपुषटि प्राप्य, क्रोधः स्थायिभावः सच 'प्रतिकूलेषु तैत्स्यावबोधः क्रोध द्रय्यते' द्ृत्युक्लच्षणः शत्रुं प्रत्यपचिकीषीया उद्रेकः क्रोध दवत्यर्थ:, रौद्रात्मतां गतो रौद्ररसलं प्राप्तः। तथाह्यच दुःशासन आ्लम्वनविभावः तस्य कृष्णाकेशाकर्षणदिचेष्टित- मुद्दीपनविभावः पाप द्वत्यधिचेपवचनमनुभावः प्रतोयमा- ना गर्व्वादयो व्यभिचारिभावाः, एतैः पुषटिं नीतः क्रोधस्था- यिभावो रौद्ररसतां गतः। रसवत् रसवदास्ालङ्वारवत्॥ ॥२८२|२८३ ॥ अरजित्वा सार्र्तवामुर्व्वोमनिष्टा विविधेर्मखैः। तदत्त्वा चार्थमर्रिभ्यो भवेयं पार्थिवः कथम् ॥२८४॥ इत्युत्माद: प्रहष्टात्मा तिष्ठन् वीररसात्मना। रसवत्त्वं गिरामासां समर्थयितुमोश्वरः॥ र्पू ॥ 2 L 2

10249024

२६० काव्यादर्शः।

वीरमुदाइरति। अ्रजितेति। अजित्वा युद्धे शनुपराजया- दलब्धा। अच क्कान्तवाक्यचयेए क्रमेण युद्धध्ममदानविषया उत्माहा: सचिता:। तेनाच युदूवीरो धर्मवीरो दानवी- रक्चेति वीररसच्रयम्। दयावीरो यथा, 'शिरामुखैः स्न्दत- एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति। तष्निं न पश्ामि त- वापि तावत्, किं भक्षणात्वं विरतो गरुत्मन्'। अरच् जीमूत- वाहनस्य गरुडभुक्तावशिष्टनागान् प्रति दयायामुत्ाहः। एव- मन्येऽपि मन्त्रादिवीरा: सभ्भवन्ति ते च मुद्राराचसादी ज्ञा- तवाः॥२८४॥ द्वत्युत्साह दति। उत्पाद्ः 'कार्य्यारश्ेषु संरभ्ः खेयानु- त्साह उत्यत' द्रत्युक्लक्तएः। संरभ उद्योगः। प्रकष्टात्मा तत्तद्विभावादिभि: परिपुष्टः, वीररसात्मना तिष्ठन् वीररसलं पराप्ुवन, रसवत्त्वं रसवदलङ्गारवत्त्वं समर्थयितुं सम्पादवितुम्, ईश्वरः समर्थः । श्रत्र युद्ध विजेतव्याः, धर्मे धर्षः, दाने याचका उत्माइस्यालम्बनविभावा:, प्रतीयमाना: महायान्वेषणदयो- इनुभावा: हर्षष्टतिमत्यादयोव्यभिचारिणः एतैरभिव्यक उ- त्साहो वीररसतां भजते॥ २८पू ॥

यस्या: कुसुमशय्यापि कोमलाख्ा रुजाकरी। साधिशेते कथं तन्वी डताशनवतीं चिताम् ॥२ -६।। इूति कारुएमुद्रित्तमलङ्कारतया सुतम्।

द्वितीयः परिच्छेदः। २६१

करुणमुदाइरति। यस्या दति। तन्वीत्यच देवोति क्कचित् पाठः । द्ूतीति। कारुएं करुणरमस्यायिभावः शोकः सच 'द्ूष्टनाशादिभिख्चेता वैक्ञव्यं शोकशब्दभाक्' इत्युकलच्षएः, चेत- सो वैक्ञव्यं दुःखविशेष द्वत्यर्थः। उद्रितं विभावादिभि: परिपुषं मत् अलङ्गारतया सतं करुणरमीभूय काव्यशोभाजनना- ट्रसवदलङ्गारलेन ज्ञातमित्यर्थः। अत्र च्या गतप्राण तन्वी आलम्बनविभावः कुसुमशय्यापीत्यादिना जीवन्यास्त- स्याः सुखावस्थास्मरणमुद्दीपनविभावः करुणवचनमनुभावः कथमित्याचिप्ताख्विन्तादयो व्यभिचारिण: एतैः परिपुषः भो- काख्यः स्थायिभावः करुणरसत्वं भजते॥ तथेति। यथा पूर्व्वोदाह्दरणचतुष्टये रतिक्रोधोत्ाह्द- शेकाः सायिभावास्तत्तद्विभावादिभि: परिपुष्टाः रङ्गाररी- द्रवीरकरुणरसीभूता दर्षितास्तथा वच्चमाणोदाहरऐव्वपि जुगुप्माहासविस्तयभयरूपा: स्थायिना विभावादिभि: परि- पुष्टा: सन्तो बीभत्मह्दासयाङ्भुतभयानकाख्या रसा भवन्नीति ज्ञातव्यमित्यर्थः ॥ २८ू६॥२८७॥

पायं पायं तवारीणां शोषितं पाणिसंपुटैः। कौणपा: सद्द न्टत्यन्ति कबन्धैरन्त्रभूषणः॥ ३८८॥ तच बीभत्मुदाइरति। पायं पायमिति। पायं पायं पुनःपुनः पीला। कोणपा राकसाः। कबन्धैनिर्मस्तकक्रि- यायुक्तकलेवरीः सह। अन्वं पुरीतत् तद्भषएं येषां ते।

२६२ काव्यादशंः।

अच जुगुपा स्ायिभावः सा च, 'दोषेक्षणादिभिर्गही जुगुप्मा विषयोद्भवा' द्ृत्युक्लत्षण, तसया: पाणिसंपुटैः शोषित- पायिनाऽन्त्रभूषणः कोणपा आलम्बनविभावः प्रतीयमाना निष्ठोवनास्यवलनादयोऽनुभावाः, मोहापश्ारादयो व्यभि- चारिएः, एतैः परिपुष्टा जुगुप्ता बीभत्सरसत्वं भजते, बी- भत्मस्थाच राजविषयरता गुणीभूतः ताट्टभरतिव्व वर्षनी- यप्रीतिकरत्वात् प्रेयोडलद्वार द्वति प्रेयोरसवतो: सङ्करो- डयम्॥ २८८॥

इदमम्लानमानाया लगं स्नतटे तव। कादतामुत्तरीयेष नवं नखपदं सखि ॥२८६ ।। हास्यमुदाहरति। ददमिति। सखीसमनं मानं प्रकाश- यन्तीं रहख् कान्तेन सह तक्रीडां नायिकां प्रति सख्या उपहासोकिरियम्। अ्रस्ानोऽपर्ययुषितः श्रस्तदभ्यर्थनाशतेना- य्यपरिचत दत्यर्थः तादृशमानो यस्ास्तथाविधाया अपि तव स्तनतटे नवं न तु प्राचीनं नखपदं लग्नं दृश्यते एतन्तु मानिन्यासे नायकसङ्गाभावेनासन्भवमित्युत्तरीयेए क्वाद्यता- मित्यन्वयः । अत्र हासः सायिभावः स 'वागादिवैवते - संतोविकाशोह्ास उच्यत' इ्त्युक्लक्षणः, विकाश उपह्षनीय- लेन ज्ञानं। निरुक्रमानवती नायिका तस्ालम्बनविभावः

यमाना अवहित्यादयो व्यभिचारिएः, एतेः परिपुष्टे निरुत्र-

द्वितीय: परिच्छेदः। २६२

हासस्यायिभावो हासरसतां भजते। बख्वानमानाया दत्यच प्रख्नानमालाया इतिपाठी न मनोरमः ।२८६।।

अंपूडुकानि प्रबालानि पुष्पं द्वारादिभूषम्। शाखाश्च मन्दिराएयेषां चित्रं नन्दनशाखिनाम्॥२८०।

अद्भतमुदाहरति। अंंडकानीति। प्रबालानि किश- लयाः। नन्दनशाखिनां कल्पद्रमाणाम्। अत्र विस्यः स्या- यिभावः स च 'विविधेषु पदार्थेषु लोकसीमातिवर्त्तिषु। विस्फारखेतसो यस्तु स विस्तय उदाहृत' द्रत्युकलक्षए:, विस्फारोविस्तारः स च दृष्टहेतुभ्योऽसस्भवितज्ञानेन हेतन्त- रानुसन्धाने मनोव्यापाररूपः। तसय च अप्रलौकिकनन्दन- शाखिन आलम्बनविभावः तेषामंश्डकादिमत्त्वरूपगुएमच्िमा उद्दोपनविभावः प्रतीयमाना: सभ्भखेदादयोऽनुभावाः वित- कादयोव्यभिचारिएः एतैः परिपुष्टो विस्त्रयोऽद्भुतरसत्वं भजते

दूदं मधानः कुलिशं धारासन्निदितानलम्। समरणं यस्य दैत्यस्ीगर्व्भपाताय कल्पते ॥ २६१॥

भयानकमुदाहरति। ददमिति। अत्र दैत्यस्त्रीणं भयं स्थायिभावः तच 'रौद्रशन्नया तु जनितं चित्तवैक्कव्यदं भयम्' दत्युक्लक्षणम्। रीद्रशत्ा शात्रवादेरनिष्टजननसामर्थ्ेन, चित्तवैक्कव्यदं चित्तवैक्कययजनकखवानिष्टतर्कएं। तस्य मघवा

२६8 काव्यादर्शः।

आलम्बनविभावः निरुत्तरूपं कुलिशमुद्दीपनविभावः गर्भपा- तोडनुभावः प्रतीयमाना आवेगसम्मोद्दादयो व्यभिचारिष: एतः परिपुष्टो भयस्यायिभावो भयानकरसतवं भजते। द्ूत्येते पङ्गारादयोऽषटा रसा दर्भिताः, रसानामष्टमाचसंख्यकत्वञ्व नाय्याभिप्रायेण 'अष्टी नाय्ये रसाः सता द्वत्युत्ेः, श्रव्यकाव्ये शान्तोऽपि रसः सभभवति यदुतं, 'न यत्र दुःखंन सुखं न चिन्ता न द्वेषरागी नच काचिदिच्छा। रसः स भ्ान्तः कथितो मुनीन्द्रेः सर्व्वेषु भावेषु श्रमप्रधान' दूति, सचाप्रदर्शिताऽपि ज्ञेय: यथा, 'अह्ो वा हारे वा कुसुमशयने वा दृषदि वा मणै वा लोष्टे वा बलवति रिपा वा सुहदि वा। तणे वा स्तरैणे वा मम समदृभो यान्तु दिवसा: कदा पुेऽरखे भिवभिवभिवेति प्रलपतः । अ्रच् शमानिर्वेदा वा स्थायिभावः वसतुमात्रस्ानि- त्यतवं भगवान् शिवोवा आलम्नविभावः पुपारखमद्दापुरष- सङ्गादय उद्दीपनविभावाः, रोमाज्चादयोऽनुभावाः, दर्ष- स्मतिमतिभूतद यादयेव्यभिचारिणः। एवं देवादिविषयक- रतिप्रधानीभूतगर्व्वभिन्नभावानां रसाभासभावाभासभावोद-

लङ्गारत्वमिति तेषामुदाह्दरणानि पह्लवनभिया नोकानि स्यं ज्ञातव्यानि ॥ २८१॥ वाक्यस्याग्राम्यतायोनिर्माधुर्य्ये दर्शितोरसः। दूढ त्वष्टरसायत्ता रसवत्ता समृता गिराम्।।२ ६२। ॥ रसवच्चक्रम् ।।

द्वितीयः परिच्छेद:। २६५

ननु माधुर्य्यगुणनिरूपणे मधुरं रसवदित्यनेन रसवत्त्वस् माधुरय्यगुणत्मुत्तम् अत्र त्वलङ्गारत्वमिति कोऽनयोर्भेद दव्या- शड्माह। वाक्यस्येति। अत्र वाक्यस्ेति वाच्यखापलच्कं 'वस्तु- न्यपि रसस्थितिरित्युकेः । अरग्राम्यता ग्राम्यलदोषाभावसमा- नाधिकरणालङ्कारादिमत्तेत्यर्थ: सैव योनिर्व्यन्चिका यस सः। दर्शित दति 'कामं सर्व्वोऽय्यलङ्गारो रसमर्थे निषिञ्वति। तथाप्यग्राम्यतैवैनं भारं वह्ति भूयसा' दृत्यनेनेत्यर्थः । दृह- विविति गिरां विभावाद्युपस्थापकवाक्यानाम् अ्ष्टरसायत्ता पट- ङ्गाराद्यष्टरससद्भावाधीना रसवत्ता रसवदलङ्कारवत्ता सता,

मत्त्वस्य माधुर्य्यगुणलं पूर्ववमुक्तम् दद्द तु रसानामेवालङ्वारत- मतो न माधुर्य्यरसवतोरभेद दति। अ्रचाष्टेति परिचयाय

बोधम्॥ २८२ ॥

तपकत्ताह्मस्ोति हृदि ते मासम भूङ्गयम्। विमुखेषु न मे खङ्ग: प्रदर्त्तु जातु वाञ्कति ॥ २६३॥ एवमुक्का परो युद्धे निरुद्धो दर्पशालिना। पुंसा केनापि तज्ज्ञेयमूर्ज्जसोत्येवमादिकम् ॥२८४॥ । ऊज्नख।

ऊर्ज्जसुदाइरति। अपकर्त्तेति। रुद्धे पलाथमानं शतुं प्रति क यचिदोर खोकिरियम्। अत्र युडूवोररसस्य गर्व्वीख्यो 2 M

२६६ काव्यादर्शः।

व्यभिचारिभावः स्ायिभावमुत्साहं निगोय्यांद्रिकतया व्यक्त दत्यूर्ज्जखिता ऊ्ज्जो बलप्रकाशनमचास्तीति व्युत्पन्ते:, एवञ्चा- यमपि भाव एव 'व्यभिचारी तथाञ्चित दति प्रकाशकदुत्ेः, परन्तूर्ज्ज:प्रकाशनादुर्ज्जखोति विभेषनास्ना व्यपदिशते। यच त्वयमेव स्थायिन्युत्साहे निलीयते तत्र वीरो रसः, सच पूर्व्वो- करसवन्नाम्ता व्यपदिश्ते। यथा 'कषट्रा: सन्त्रासमेते विज- दित हरयः ! नुषश्रक्रेभकुन्भा युगदेहेषु लज्जां दर्धत परममी सायका निष्पतन्तः। सामित्ने! तिष्ट, पाचं तवमसि नचि रुषां नन्वहं मेघनादः किच्चिड्गूभङ्गलीलानियमितजलधिं राम- मन्वेषयामि'। अत्र पादचयेणोद्रिकतया व्यज्यमानोऽपि गर्व्व-

लीयते अतएवेदं प्रकाशक्वता वीररमोदाहरणलेनापन्यसं तस्मादयं रमवदलङ्कारएव। नव्यास्तु रसाभासा भावाभासो वा रसान्तरादेरङ्रत्वमापन्नः सननूर्ज्जखालङ्गारो भवतीत्याच क्षते तन्न रुचिरं तथाले ऊर्ज्जखिसंज्ञाया अन्वर्थतानुपपत्तेः भ्रलङ्वारसंज्ञानां तथात्वसैव नियमात्। विमुखे्विति। तथाच इन्यादित्यनुदृटत्ता मनुः 'नायुधव्यसनप्राप्नं नात्तें नातिपरि- चतम्। न भीनं न परावृत्तं सतां धर्मममनुसरन्' दति॥ ।२८३ ॥ एवमुक्केति। एवमादिकमिति यथाच वीरव्यभिचारी गर्व्व

॥२८४ ॥

द्वितीयः परिच्छेदः। २६७

अर्मिष्टमनाख्याय साक्षात्तस्यैव सिद्धये। यत् प्रकारान्तराख्यानं पर्य्यायोत्तं तदिष्यते॥ २५॥

अथ पर्ययायोतं लक्ष्यति। अर्थमिति। इषट विवनितमर्थे

स्ैव विवचितार्थस्य सिदये सचमत्कारप्रतिपत्तये यत् प्रका- रान्तराखयानं प्रकारान्तरेण वैदग्य्य द्योतकवाक्य विशेषापन्यास- भज्मा व्यञ्जनया प्रतिपादनं तत् पर्ययायेष तदर्थकभव्दान्तरेण विवचितार्थसयोकतवात् पर्य्यायोक्तमिय्यत द्रत्यन्वयः। पर्यायता च शब्दानामेकार्थप्रतिपादकता, ताद्ृशप्रतिपादकता च एकयैव वृत्त्ेति न नियमः वृत्त्यन्तरेणापि तदर्थप्रतिपादकत्वे पर्य्या- यतानपायात्, विवचितार्थख्चाच कचिद्ाच्यार्थनियतसम्बन्धि- त्वात् वक्रादिवैभिध्वप्रतीतिमन्तरेणपि झटिति प्रयुत्तशब्देन व्यज्यते क्वचिच्च वाच्यएव प्रकारान्तरेण व्यज्यत इ्रत्यस द्वो भेदा, एवमस्य व्यज्चमूलकेभ्थोSलङ्गारान्तरभ्यो भेदो बोद्ूव्यः तेषु निरुत्तरूपल्वाभावात्, नच 'गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्था- नः सन्तु ते शिवा:। ममापि जन्म तचैव भूयाद्यच गतो भवान्'

माचेपादस् भेद दवति वाच्यं वाच्यनियतसम्बन्धिनाऽपि गमना- भावरूपव्यज्जस्य वत्रृवैभिव्पर्ययालचनया तयि गतेऽहं मरि- व्यामीति द्वितीयार्द्धव्यज्चपर्ययालोचनया च प्रतीयमानतेन झ- टिति व्यज्यमानलाभावात्। तन्र प्रथमसोदाहरएं 'दशत्यस। 2 M 2

२६८ काव्यादपः।

परमृत' दत्यादि, ग्रन्थकता दर्भयिय्यते। द्वितीयस यथा 'यं प्रेन्य चिररूढापि निवासप्रोतिरुज्किता। मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरे:,। अचर पूक्ररावणी मानमदमुक्ताविति व्यङ्चं तदेव च प्रकारान्तरेण वाच्यमिति। केचित्तु पर्य्यायो- क्रेडस्िन् द्वयोरेव वाच्यव्यङ्गयो: प्रस्तुतत्वं समासोकी वाच्यसैव प्रस्तुतत्वम् अरप्रस्तुतप्रशंसायां व्यज्ञसैव प्रसतुतत्वमित्येषां मिथो-

दशत्यसा परमतः सच्कारस्य मञ्जरोम्। तमहं वारयिष्यामि युवाभ्यां स्वैरमास्यताम्॥ २६६॥ सङ्गमय्य सखों यूना सङ्केते तद्रतोत्सवम्। निर्व्त्तयितुमिच्कन्त्या कयाप्यपहतं ततः ॥२७॥ ॥ इति पर्य्यायोक्तम्॥

दशत्यमाविति। दर्श दंशनेन विनष्टाँ करोति, सहकारस्ेति कुञ्जाद्ृद्िःप्ररूढस्ेत्यर्थः, तत एव वत्रया वह्िर्गमनसभ्भवात् वारयिय्यामि निवारयेयं, खैरमास्यतां सविश्रमं खोयताम्। अत्र जनवत्प्रदेशे सुरतोत्मवः सप्रतिबन्ध दूति कुञ्जात् खस्यापसरणं सख्या दष तस्य च दूतोऽहं गच्छामीति वाचक- प्ब्देन प्रतिपादने वत्या अवैदग्धं न वा चमत्कारः अतः परभृतवारणप्रकारेण तद् व्यत्तिं नीतमिति वैचिच्रातिशयः, अत् वाच्यं दूरसस् परम्टतख वारएं प्रतीयमानगमनं विना-

0249094

द्वितीय: परिच्छेदः।

समकाल द्व व्यञ्चसय गमनस्य प्रतीतिः । एवं 'स्पृष्टास्ता- नन्दने शच्या: केसस्भोगलालिताः । सावज्ञं पारिजातस्य मञ्जर्य्यों यस्य मैनिकेः'। अ्रत्र हयग्रोवेष खर्गो विजित दति विवचितोऽर्थस्तन्नियतसम्बन्धिना तत्सैनिकानां पारिजातमञ्ज- रोसवज्ञस्पर्शनरूपेण वाच्यार्थेन झटित्येव व्यत्तिं नीत दति पर्य्यायोक्तमेव॥ २६६। झोकस्यास्य प्राकरिकार्थमप्रतिपाद्य लक्षसमन्वयो दुर्ाध दूति तं विशदर्यत। सङ्गमय्येति। यूना कामुकेन सह्, सङ्गेते सङ्केतस्थाने, तद्रतोत्सवं तथा: सुरतोत्वं निर्व्वर्त्तयितुं सापसरणव्यञ्जनेन निर्ज्जनतया सविश्रम्भं सम्पादयितुम्॥ ।२८७॥

किच्चिदारभमाणास्य काय्यं दैववशात् पुनः। तत्साधनसमापत्तिर्या तदाङ: समाहितम्॥२६८।।

अथ समाहितं लक्षयति। किञ्चिदारभमाणसेति। कि- ज्ञित् कार्य्यमारभमाणस किर्माप सरूपयोग्यं कारएमवलम्व्य क र्नुमुद्यतस्य कर्न्तुस्तस्य कार्य्यस्य यत् साधनं तत्कार्य्योपधायक- कारणन्तरं तसय या दैववशादकसमात् पुनः समापत्तिः स- म्यक् प्राप्तिः दैवात् कारणन्तरप्राप्या अ्रक्रेमेनारव्धकार्ययसय यत् समाधानमित्यर्थः तत् कार्य्यसमाधानरूपलवात् समाहित- माडरित्यन्यः। नव्यासतु दमं समाधिनामकं, भावभान्तिन्तु

२७० काव्यादर्शः।

समाहितनामिकामाड, अच साधनपदं साधनान्तरपरं तत एव वैचित्चं बोध्यं, सष्टमुततं प्रकाशळ्वता 'समाधि: सुकरं कार्य्य कारणन्तरयोगतः' दति। अलङ्गारतच्ञास वर्स्यमान- तेन वाच्यभोभाजनकताद्वाध्यम्। अत् दैववशदिति न नि- यमः बुद्धिपूव्वें कारणन्तरावलम्बनेन कार्ययसमाधानेऽप्यस भावात्। तदुकं भोजराजेन 'कार्ययारसे सहायाप्रिर्दैवादैव- कवतेह या। आकस्तिकी बुद्धिपूर्व्वाभयी वा, तत्समाहितम्' इति॥ २८८॥

मानमस्या निराकत्तुँ पाद्योर्में पतिष्यतः। उपकाराय दिष्यैतदुदीकं घनगर्ज्नितम्॥२९६॥ ॥ समाचितम् ।।

उदाइरति। मानमसया दवति। मानिन्या: पादयो: पत- नमपि माननिराकरणख कारणं, तदुतं 'साम भेदस्न दानञ्व नत्युपेचे रसान्तरम्। तङ्गङ्गाय पतिः कुर्य्यात् षडुपायानिति क्रमात् दति। परन्तु नैतदुपधायकं तेन मानभङ्गाभावे उपे- सादेरपि कर्त्तव्यलेनाभ्यनुज्ञानात्, घनगर्ज्निन्तूपधायकमेव अत्यन्तोदीपकलात् तथाचाच पादपतनरूपकारएमवलम्बा मानभङ्गाथें प्रवृत्तस्य दैवादुदीर्लेन घनगर्त्जितरूपेण कार- पान्तरेणाक्वेशेन मानभङ्गरूपकार्य्यसमाधानमिति समाहितम्।।

द्वितीय: परिच्छेदः। २०१

आरशयस्य विभूतेव्वा यन्मदत्त्वमनूत्तमम्। उदात्तं नाम तं प्राडरलङ्कारं मनोषिणः ॥ ३००।। अथोदान्तं लच्षयति। आभयस्थेति। बाभयो मनोव्या- पारविशेषः अभिप्राय दति यावत्। आशयः स्ादभिप्राय दति मेदिनी। तस, तथा विभूतेः सम्पत्तेव्वी यदनुत्तमं नास्तु- न्तमं यस्ादिति लोकातीतमित्यर्थ:, मद्तत्त्वमाधिकां वस्यंत दूति भ्रेष: तमलद्गारमुदात्तार्थवर्सनरूपल्वादुदान्तं नाम प्रा- रित्यन्वयः। वर्षनीयस महाशयत्ववर्सनं लोकातिशयसम्प- निवर्सनं वा द्विविध उदान्तालङ्कार दत्यर्थः। नव्यासतु प्र- सुतस्याङ्गलवेन वर्स्यमानं महतां चरितमप्युदात्तं वदन्ति, यदाङ्: यद्वापि प्रसतुतस्याङ्कं महतां चरितं भवेत्' दति। यथा 'नाभिप्रभिन्नामुरुह्ासनेन संसूयमान: प्रथमेन धाचा। अ्रमुं युगान्ताितयोगनिद्रः संहत्य लोकान् पुरुषोधिग्रेते। अच प्रस्तुतस्य समुद्रस्याङ्गलेन भगवतो लोकसंहरणपूर्व्वक- पयनरूपचरितं वर्षितम, दृदमपि प्रस्तुतस्य माहात्यातिशय- व्यञ्जकलवात् लोकातीतविभृतिवर्सनरूपमेवेति पृथक् लेनोप- न्यासा ग्रन्थकता न छतः॥ ३००॥

गुरो: शासनमत्येतुं न शशाक स राघवः।

तचाशयमतत्त्वमुदारति। गुरोरिति। यो रावणस देवा- दिभिरजेयस्यापि निशाचरपतेः श्रिरम्केदरपं यत् कार्य्यं तद्र-

२७२ काव्यादर्श:।

पोभारोनिव्वाह्यं गुरुतरकर्मम तचाप्यविक्कवोडव्याकुलः स राघवः गरो: पितुः शासनं राज्यं विहाय वनं गच्छेत्याज्ञाम्, अत्येतु- मतिक्रमितुं, न प्भाकेति व्याजसुतिग्भेयमुक्तिः, अच रा- वणबधरूपासाध्यसाधनेऽप्यनुब्धो रामो यद्राज्यच्ुतिकरं पितु: शासनं नात्येतुं भरशाक तेनास् धर्ममपरतन्त्रतया लोकातोता महाभयता प्रतीयते॥३०१॥

रत्नभित्तिषु सङ्गान्तैः प्रतवि म्वशतैर्वृतः। ज्ञातो लङ्गेश्वरः छवष्तादाञ्जनेयेन तत्त्वतः॥ ३०२॥

विभृतिमतत्त्वमुदाहरति। रत्नभित्तिख्विति। रत्नभित्तिषु संक्रान्तेः प्रतिफलितः, कच्क्रादतिकष्टेन, आञ्जनेयेन हनूमता, तत्त्वतो यथार्थतया, कृच्क्रेष लङ्केश्वरसय तात्त्विकत्वग्रह्े प्रति- विम्वशतवृतत्वं हेतुः। अत्र रावणस् वासग्टदभित्तीनां प्रति- विम्बग्राहिरत्नमयतवर्णनेनातिमहतो विभृतिः प्रतीयते॥३०२॥

पूर्व्वचाशयमा हात्य मच्ाभ्युद्यगौरवम्।

॥ उदात्तम् ।।

अ्न्ये त्ाशयाधिके उदात्तं नाट्रियन्ते तन्मतं दूषयन्नस द्वेविध्याभ्युपगमे हेतुं दर्भयति। पूर्व्वचेति। पूर्व्वच गुरो: भ्रास- नमत्येतुमित्युदाहरणे, प्रच रत्नभित्तिषु मंक्रान्तैरित्यादौ। अभ्युदयगारवं विभ्तिमतत्त्तवं सुव्यञ्चितं सष्टतया व्यत्तिं नी-

द्वितीय: परिच्छेद:। २७२

तम्, द्वत्यस्राद्गतोरदान्तस् दयमपि प्रोत्रं, प्रोक्तमित्यच व्यक्तमिति क्वचित्पाठः स्फुटं प्रतोयमानमित्यर्थः। विषयद्वैवि- ध्येन वैचित्रस्थयापि द्वैविध्यादलङ्कारस्यास् द्वैविध्यप्रतिपादनं युक्तिषिद्धूमेवेति भावः ॥ ३०३॥

त्रपन्भुतिरपह्त्य किच्चिदन्यार्थदर्शनम्। न पञ्चेषुः सारस्तस्य सहसरं पचिणणामिति॥३०४।। अथापन्कतिं लक्षयति। अपन्भुतिरिति। किञ्चित् किरमपपि प्रकृतस्य गुएक्रियादिरुपधर्भमपन्हत्यापलप्य अमत्यतया प्रति- पाद्येत्यर्थः, अन्यार्थस्य धर्ममान्तररूपारोप्यमाणस्य दर्शनं सत्य-

पूर्व्वका धर्मान्तरारोप:, रूपकसामान्ये तुन प्रक्ृतधर्मनिषेधः, तत्त्वापन्जवरूपके तु धर्मिमिएमेव प्रकृतं निषिध्य धर्मर्यन्तरारोप द्ूति रूपकादस्य भेद:, एवमुतेन्नातिशयोत्यादी न कस्ापि निषेध द्वति तेभ्याऽस्य भेदो बोध्य:, यदि च 'यदेतच्न्द्रान्तर्जलद- लवलीलां वितनुते तदाचष्टे लोकः भभक दूति नो मां प्रति तथा। अदन्विन्दु' मन्ये लदरिविर द्दाक्रान्ततरुणेकटाक्षो- ल्कापातव्रएकिएकलङ्गाङ्गिततनुम्'। प्रत्र प्रक्ृतस्य भभका- द्वितत्वस्य प्रतिषेधेन तादृभकिएकलङ्काद्गितत्वप्रतिपादनात्

तीतिक्वतोऽनयोर्भेदो बेध्यस्रयाहि उत्पेव्षायां प्रतीति: सभ्भा- वनात्मिका अत लाह्ार्य्यात्मिकेति, एवमानेपे निषेधमाचं न 2 N

10249924

२७8 काव्यादर्श: ।

नापि, यथा 'उपवनसहकारोङ्गामिमङ्गच्क्वलेन प्रतिविशिख- मनेनोद्टङ्टितं कालकूटम्' दूति, तथा धूमं दधत् प्रकटला- ञ्कूनकैतवेने त्यादि, क्वचिन्मयट्प्रत्ययेनापि, यथा 'ताराम- यासतच च फेएभङ्गा' दत्यादि, एवम् 'अ्रमुभ्निन् लावणा- मृतसरसि नूनं मगटृभः सरः भर्व्वपुष्टः पृथुजघनभागे निपतितः । यदङ्गाङ्गाराणं प्रभमपिशडना नाभिकुह्रे शि- खाधूमस्येयं परिषमत रोमावलिवपुः। अ्रच वपुःप्रब्देनापि रोमावलिनिषेधः, एवं प्रकारान्तरेण व्यञ्जनया च निषेधो बाध्यः। एतानि च नवीनाभिमताया अपहृत्या उदा- इरणानि, खमते त्वेषु तत्त्वापन्रवरूपकमेव धर्मिमिएं प्रक्ृतं निषिध्य धमर्यन्तर सारोपात् धर्मारोप एवापक्हतिविषयताया: पूव्वं व्यवस्थापितत्वात्। उदाइरति। न पञ्चेषुरिति। दूषु- पञ्चकमान्ेणेटृभपोडाजनकत्वासन्भवादिति भावः। पत्रिणं वाणनां सहसर सहस््रमङ्मतवमस्तीति शेषः, प्रत्र सरख धर्मिषः पञ्चेषुताधमें प्रतिषिष्य सहस्रवाणतारूपधर्मान्तरा- रोप: ।। ३०४।।

चन्दनं चन्द्रिका मन्दो गन्धवाचथ्त दत्तिणः। सेयमग्रिमयो सष्टिर्मयि, शोता परान् प्रति॥ ३०५।। शैशिर्य्यमभ्युपेत्यैव परेष्वात्मनि कामिना। श्रोष्णयप्रकाशनात्तस्य सेयं विषयनिक्कतिः॥३०६॥

द्वितीय: परिच्छेद:। २०५

क्रमेण भेदान् दर्शयन् विषयापन्तिमाह। चन्दनमिति। परान् संयोगिन: प्रति शीता शीतला, सेयं चन्दनादिरूपा सटष्टिरमयि विरचिषि अग्निमयो अ्रग्रिवद्दाहिकेत्यन्वयः॥ प्रेशिययमिति। अच प्रक्ृतस् चन्दनादेनिषेध्यारोप्य- धर्मया: शैत्यतापकत्वयोर्व्यवस्थितविषयत्वप्रतिपादनादियं वि-

षेधो व्यञ्ञः॥३०५॥३०६॥

त्रमृतस्यन्दिकिरणस्चन्द्रमा नामता मतः। अन्य एवायमर्थात्मा विषनिर्ष्यन्दिदीधितिः॥३०७।। इति चन्द्रत्वमेवेन्दौ निवर्त्यर्थान्तरात्मता। उक्रा सरार्तेनेत्येषा स्वरूपापन्ह तिर्मता॥ ३०८॥

खरूपापन्कतिमाह। अमृतेति। चन्द्रमा नामतः संज्ञायां चन्द्रादिसंज्ञामाचप्रवृत्तये द्त्यर्थः, अ्रमतस्यन्दिकिरणो मतः श्रमतस्यन्दिकिर एैराह्वादकलेन भ्रमविषय दत्यर्थ:, न ल्र्थतः, तस्यामृतस्यन्दिकिरपैराह्वादकलवं तत्त्वता नास्तीत्यर्थ:, श्रय- मर्थः श्रब्दमाचस्य व्युत्पत्तिषिद्धतमतेन चन्द्रचन्द्रमःप्रमृति- संज्ञाशव्दानां चन्दति किरणैराहादयतीति चन्द्रः, चन्द्रः सन् मस्यति परिषमत दति चन्द्रमा: दवत्यादिव्यत्पत्तिनिबन्धनं प्रवृत्तिमातरं न तु तन्नैषां शक्रिः यथा गह्तादिवाचकानां मण्डपादिशव्दानां मण्डपानकचादा, तस्मादिन्दी चन्द्रादि- प्रयोगो रूढ एव न यौगिक दूति, एवं चन्द्रस्यामृतस्यन्दि- 2 N 2

२०६ काव्यादर्पूः ।

किरणैराह्वाद कत्वखरूपं निषिध्य आरोप्यं दर्शयति। अ्रन्य एवा- यममिति। अर्थात्मा चन्द्रादिपदस समुदायभक्तिप्रतिपाद्यार्थ- भूतोऽयमन्य एव ताद्टभाह्हादकभिन्न एव, कीटृशः स दत्याह विषनिययन्दिदीधितिरिति विषनिय्यन्दिकिरणतमचारोपं, तस्मादचापि धर्मस्ैव निषेधा धर्ममान्तर स्ैव चारोप दति तत्त्वा- पनवरूपकाङ्गेदः। नाम नो मत दूति पाठे तुनामेति प्राका- पे, नो दूति निषेधे, चन्द्रमसोऽमतस्दिकिरणलखरूपं प्रवा- द सिद्धू मप्यनुभवाक लितत्वा न्न्ना स्वेत्यर्थः । अ्न्य एव अ्रन्यस्रूप एव किं तत् खरूपमित्याह अर्थात्मेति। अ्रचास्ेत्यथ्याहार्यम् अस्य अर्थता वस्तुत आत्मा खरूपं विषनिव्यन्दिदोधिति: विषनिय्यन्दिदीधित्वमस्य तात्त्विकं स्वरूपमित्यर्थः, त्ररथो वास्तविक आत्मा सरूपं यसेति बजव्रीचिणा अर्थात्मेत्यय- मित्यस्य विशेषएं वा ॥ ३०७॥

आह्नादे दति चदधातुना चन्द्रपदसिद्धेरिति भावः। एव- कारस निवर्त्येत्यनेनान्वयः निषेधानन्तर्येणवारोपस वैचि- चजनकत्वमितिप्रतिपादनायावधारणम्, एतेन क्वचिदपन्व- पूर्व्वक आरोपः आरोपपूर्व्वकश्चापन्व दति केषास्चिद्भेदक- रएं प्रत्युक्म्। अर्थान्तरात्मता विषनिय्यन्दिकिरणतरुप- सरूपान्तरवत्ता, उक्ता आरोपिता। खरूपापन्कतिरिति खं रुप्यतेऽनेनेति खरूपं नैसर्गिकगुप्क्रियादिरुपोधर्मः तन्नि-

द्वितीय: परिच्केदः। २७७

अरथान्तरात्मनेति उत्रेत्यच चउक्रमिति पाठः तत्र उक्तमिति भावप्रयोगः ॥३०८॥

उपमापन्हतिः पूर्व्वमुपमासेव दर्शिता। इत्यपन्हतिभेदानां लच्चो लच्चेषु विस्तरः॥३०६ ॥ ।। त्रपन्कुतिचक्रम्॥

उपमापन्हतिरिति। उपमायाः सादृम्यसापन्तिरुप-

उपमास्वेव दर्षितेति 'न जातु भकिरिन्दोसे मुखेन प्रति- गर्ज्जितुम्। कलङ्विनो जडस्थेति प्रतिषेधोपमैव सा' दृत्यु- पमाभेदेषु मध्ये प्रतिषेधोपमायामित्यर्थः, अन्न द्धि दून्दुप्रति- योगिकस्य यत्कित्चित्सादृशस प्रतिषेधेन सादृश्यातिशयस् स्थापनम्। तत्त्वापन्वरूपकन्वपन्धतिता भिन्नविषयम्ति तनै प्रतिपादितम्। द्वतीति अनया दिा अपन्हतिभेदानां वि- सरो लच्चेषु लत्य: खयं ज्ञेय दृत्यन्वयः । उपमापन्तिवद-

दूत्यर्थः, तत्र उत्प्रेक्षापन्हुतिर्यथा 'त्श्रुच्क्वलेन सुदृभो डत- पावकधूमकलुषाच्ाः। अप्राप्य मानमङ्ग विगलति लावष- पूर द्वव' दति, एवमन्येऽपि बेोध्याः॥३०८॥

स्लिष्टमिष्टम ने कार्थमेकरूपान्वितं वचः। तदभिन्नपदं भिन्नपद प्रायमिति द्विधा॥ ३१०॥

काव्यादर्शः।

अथ शब्दार्थगतत्वेन द्विविधं स्ेषमेकेनैव लक्षणेन लक्ष- यति। ्विष्टमिति। अरनेकार्थमभिधया वृत्त्या युगपदनेकार्थ- प्रतिपादकपदवत् तथा एकरूपान्वितम् अर्थभेदेन भिन्नत्वेऽपि युगपदुच्वारणविषयतामापन्नेनैकेन खरूपेण युक्तं वचो वाकं स्विषं सेषालङ्गारवदित्यन्वयः, दष्टमिति वक्रोकिरुपेषु प्रायः सव्वेध्वप्यलङ्गारेषु शोभातिशयजनकतया कविभिरभिलषित- मित्यर्थ:, यथा वच्यति 'श्वेषः सव्वासु पुष्ाति प्रायो वक्रोलिषु श्रियम्। भिन्नं द्विधा खभावोक्तिर्वक्राकिसेति वाङ्मयम्' दति। सेषस्न एकतावभासहेतुर्निरन्तरसम्बन्धविशेषः स च प्रक्ृते श-

गतफलद्यन्यायेन द्वेष द्ृत्यन्ये। झ्ेषद्वयस्ैतदेकत्रैव सम्भवति तथा हि यच शब्दस् नानार्थतं तचार्थयो: स्निष्टतवं विद्यतएव शब्दस्याप्पर्थभेदेन शब्दभेद दति नयेन विभिन्नताच्कब्दयोरमि क्विष्टत्वम्, अतएव शब्दस्नेषस्ास्य शब्दालङ्गारतया शब्दा-

ङ्वारमध्ये निरूपएं कृतम्। न च नानार्थकशब्दसेषे शब्दस्वैव वैचित्रबोधोपायलेन मुखयलाचछन्दालद्वारमध्ये निरूपएमु- चितमिति वाच्यं शब्दस्थार्थद्वयप्रतीतिमाधायैव वैचिचजनक- त्वेनार्थसापेक्षतया खतो वैचित्राजनकलेन मुख्यत्वाभावात्। शब्दस्थानेकार्थत्वज्चाभिधया दत्त्या युगपद नेकार्थप्रतिपादकत्वं तच यत्रानेकार्थमङ्केतितस्थापि शब्दस् भकिसङ्कोचकानां

द्वितीयः परिच्छेद:। २७६

संयोगविप्रयोगादीनामभावस्तच्रैव सभ्भवति यत्र तु तेषां म- द्वावस्च तैरभिधाया: सङ्गराचितलेन युगपदर्थद्यप्रतीतेरभा- वान् स्ेषः, उक्रञ् 'संयोगो विप्रयोगख साहचर्य विरोधिता। धर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्ान्यस्य सन्निधिः। सामर्थ्माचितो देश: कालो व्यक्ति: खरादयः। शब्दार्थसानवच्केदे विशेषस्मति- हेतवः'। दूति यत्र च संयोगादिप्रतिरोधितयाभिधया एक- सेवार्थसय प्रतोता जातायां प्चाङ्वन्जनयार्थान्तर प्रतोतिस्तत्रापि न स्ेष: अ्भिधया युगपदर्थद्दयप्रतोतेरभावेन वैचिचाभावात्, तथाविधस्थले तु ध्वनित्वमेव यथा 'भद्रात्मनो दुरधिरोहत- नार्विशालवंशेव्तेः छृतशिलोमुखसंग्रहस्य। यस्यानुपपुतगतेः परवारएख दानाख्ुसेकसुभगः सततं करोडभूत्'। त्रच्र प्रक- रणसङ्कोचितया शत्र्या केवलं वर्णनीय: पुरुषः प्रत्याय्यते पश्चाद् व्यञ्जनया तु इसीति नाच स्ेष:। तादृभार्थस्ानेकतवस् क्वचिद्सुतः क्कचिदेकरूपत्वेऽप्यनेकस्म्बन्धित्वाच् तव्राद्ये भब्द- सेषः, द्वितीयेऽर्यश्लेष द्ति नव्याः, अरर्थक्लेषा यथा 'सोकेनो- न्नतिमायाति सोकेनायात्यधोगतिम्। ब्रहा सुमदृभी वृत्ति- सुलाकोटे: खलस्य च' द्वति, अनान्नतिरधोगतिसैकेव परन्तु सम्बन्धिभेदाद्विन्नलेन प्रतीयते, अरच्ापि सम्बन्धिभेदेनात्नत्य- धोगत्यारने कत्वात्तदवा चकपद् ्योरप्यनेकत्वमिति खमते लकण- समन्वयः । प्रस्याभङ्गसभङ्गलेन प्रथमं भेददयमाह। तदभिन्न- पदमिति। तद्वच: श्रभिन्नपदं भक्यतावच्केदक सैकले नानाले वा अरभिन्न प्रक्वतिप्रत्ययसमासघटितलवेनाभिन्नपदवत् तथा भिन्न-

10240024

२८० काव्यादर्श: ।

पदानां विभिन्नप्रळ्ृत्यादिवत्पदानां प्रायो बाजत्ं यत्र तत्। तत्राभिन्नपद के वाक्येऽभङ्गश्लेषः भिन्नपदके मभङ्गश्लेषः सभङ्ग- झ्लेष एवाधिक चमत्काराधायकत्वात् कविभिबाडल्ेन प्रधुज्यत दूति प्रायपदोपन्यामः । अन्ये तु वर्णप्रत्ययादिगततवेनास्याष्ट- विधत्वमाडर्यथा 'वर्णप्रत्ययलिङ्गानां प्रकृत्योः पदयेरपि। सेषाद्विभत्िवचनभाषाणमष्टधा च सः' दूति। तत्र वर्णख्लेषा यथा 'प्रतिकूलतामुपगते हि विधा विफलत्वमेति बडसाध- नता। अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिव्यतः करमहस्त्रमपि'। अत्र विधाविति विधिविधुशव्दयोरिकारोकारयो: सेः एवं प्रत्ययादि स्लेषो बोध्यः॥ ३१० ॥

त्सावुद्यमारूढ: कान्तिमान् रक्तमएडलः। राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुभिः करैः ॥ ३११॥ अचाभिन्नपदमुदाइरति। असाविति। उदयमुन्नतिमुद- याचलञ्ज, कान्तिमान् कमनीयः रशिमांख, रक्तमएडलाऽन- रक्प्रक्ृतिकः आलोहितविम्बस्च, राजा नृपच्चन्द्रख्न, मदुभि- रनुद्वेगकरैः शोतलैख, करराजग्राह्मभागेः किरणैख। श्रत्र प्रकरणदिनियामकाभावात् द्वार्वपि नृपचन्द्री वाच्यी, उद- यादिपदानि च प्रक्वतिप्रत्ययादीनामभिन्नलादभिन्नान्येवेत्य- भङ्गक्लेषः ॥३११॥

दोषाकरेण सम्बध्रन्नक्षत्रपथवर्त्तिना। राज्ञा, प्रदोषो मामित्थमप्रियं किं न बाधते ॥ ३२२॥

द्वितीय: परिच्छेद:। २८१

भिन्नपद मुदाहरति। दोषाकरशेति। प्रदोषा रजनोमुखं प्ररष्टदोषवांखच कच्चित्पराकरणिक:, पप्रियं प्रियाविरहिएं द्वेव्यस्त, मामित्थमेवं किं कस्मान्न बाधते यतो दोषाकरेण निज्ायाः प्रव- न्तकेन दोषस्याकरेख च, तथा नचनपथवर्त्तिना आ्राकाशस्थितेन न्त्तियपये अपकपातव्यवहारे न वर्त्तमानेन च, राज्ा चन्द्रेण अथ च नपेए सम्बध्रन् सम्बन्धं प्राप्नवन्। पत्र दोषाकरेणेत्यादि- पदानि दोषां राचिं करोतीति दोषखाकर इत्यादिव्युत्पत्त्या प्रक्ृतिप्रत्ययसमासानां भिन्नत्वाङ्भिन्नान्येवेति सभङ्गश्लेषः राज्जे- त्यच् तभङ्ग एव तदयं सभङ्गाभङ्गात्मकः, अयमपि हतीय- भेदो नवोनैरङ्गीक्रियते, यदुक 'पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथाभङ्गस्त- दुभयात्मकः' दति। पुद्धूमभङ्गदाहरएन्तु 'पृथुकारत्तखरपाचं भृषितनिःशेषपरिजनं देव। विलसत्करेणगहनं संप्रति सम- मावयो: सदनम्' इति। बच पृथूनां कार्त्तखराणं खर्लानां, पृथुकानां शिशूनामार्न्तखरख् च पाचं। भूषिता त्लङ्कृताः, भुवि उषितास््र निःशेषपरिजना चच तत्, विलसद्धि: करे- एभिई्दस्तिभिः, विले सौदन्तीति विलसत्कामूषिकास्ेषां रेण- भिख गहनमिति सर्व्वेषामेव स्विष्टपदानां विभिन्नप्रछ्त्यादि-

प्रागेव दर्शिताः झ्लेषा दर्श्यन्ते केचनापरे॥ ३१३॥

इत्थमुदाहरणडये प्राधान्येन व्यपदेशयोग्यः सेषो दर्शितः 2o

काव्यादर्शः।

संप्रत्यलङ्गारान्तराणामय्ययं चारुतासम्पादक दृत्यङ्गभूतं तं दर्भयनाह। उपमेति। उपमा चात साधारएधर्षप्रयोगवती,

पमास्लेषापमादावर्थस्लेषः, वालेवोद्यानमालेयं सालकाननशे- भिनीति समानोपमाधान्तु प्रब्दस्लेषः। रूपकमपि साधारण- धर्ममप्रयोगवत् सनिष्टरूपकादिकम्। आन्तेपस 'अ्रम्तात्मनि पद्मानां देष्टरि सिग्धतारके। मुखेन्दी तव सत्यस्तिमित्रपरेण किमिन्दुना' दत्यादि स्विष्टाक्षेपः। व्यतिरेकोडपि साधारषधर्म- प्रयोगवान्, न च 'त्वं समुद्रश्म दुव्वारावित्यादिसस्लेषव्यतिरेक एव व्यतिरेकपदेनेच्यत दति वाच्यम् एकव्यतिरेकादावपि साधा- रणधर्ममसङ्भावेन लेषखानपायात्। आदिना अर्थान्तरव्याप- समासोक्नादीनां परियह:, दर्षिता दति उपमादोनां निर्व्ा- हकतया अङ्गलेन दर्भिता दत्यर्थः । केचनेति अलङ्कारान्त- रेखङ्गतामापन्ना भ्ङ्गिभृतावेत्यर्थः ॥ ३१३॥

विरुद्धकम्मा चास्यन्यः श्लेषो नियमवानपि ॥३१४॥ नियमानेपरूपोक्तिरविरोधी विरोध्यपि। तेषां निदर्शनेष्वेव रूपमाविर्भविष्यति॥ ३१५॥

तान क्रमेणोहिभिति। अ्स्यभिन्नक्रिय दवति। तेषामभि- नक्रियादिल्लेषाणां, निदर्भनेषु वत्चमाणोदाहरणेषु, रूपं ख- इपम् ॥ २१४॥ ३१५॥

द्वितीय: परिच्छेद:। २८३

वक्राः स्वभावमधुरा: शंसन्त्यो रागमुख्वणम्। दृशो दूत्यश्न कर्षन्ति कान्ताभि: प्रेषिता: प्रियान्॥३१ ६॥ तचाभिन्नक्रियश्लेषमुदाइरति। वक्रा दति। वक्रास्तिर्य्यक चालिता: कुटिलभाषिष्यख, खभावेन मधुरा: सृहृणीया: शरतवादिन्यस्, उल्वणमत्यधिकं रागं नायिकाया बनुरगं शंसन्त्यः सचयन्यः कथयन्त्यस, कान्ताभि: प्रेषिता: चिप्रा: आ्नयनार्थं प्रयुकास्, दृभसनृंषि, दूत्यः सखीप्रभतयः 'दूत्यः सखो नटी दासी धातेयो प्रतिवेशिनी। बाला प्रब्रजिका कारू: भिल्पिन्याद्या: खयं तथा' द्ृत्युन्तः। कर्षन्ति आ्वर्जयन्ति, त्रच वक्रादिविशेषणानां स्विष्टता, विभेष्यभूतानां दुशां दूतोनास कर्षणक्रिया एकवेत्यभिन्नक्रियतं, स्ेषख तथात्वस् परम्परया

पत्र च वत्चमाणखरूपायास्तुत्ययोगिताया: सङ्भावात् सेष- डयं तस्था निव्वाहकत्वादङ्गम, एकया क्रियया वाक्ादयदीप- नादिद्यमानखय दीपकस्याङ्गमित्यन्ये।। २१६।।

मधुरा रागवर्द्धिन्यः कोमला: कोकिलागिर:। श्राकरपर्यन्ते मदकलाः झ्विष्यन्ते चासितेक्षणः॥ ३१७॥ अविरुद्धक्रियश्नेषमुदाइरति। मधुरा इति। मधुराः खर- माधुर्य्यवत्य: माधुर्ययाख्नायिकालद्कारवत्यक्, माधुर्यस्ष 'सव्वी- वस्थाविश्रेषेषु माधुयें रमषीयता' द्वत्युकलवएं, राग्वा्धिन्यः उद्दीपकत्वात् प्रणयप्रवामनाच.नुरागं वर्धदन्य, कोमलाः 2o2

२८४ काव्यादर्शः ।

सुत्राव्या: मृद्ङ्गख्त, मदकला: वसन्तप्रारभेष मदोन्मत्ताः सभाग्याद्यवलेपजविकारोन्त्तास, मदख 'मदो विकार: स- भाग्ययोवनाद्यवलेपज' दृत्युकरूपः। अ्रत्र कोकिलागिर श्ररा- कसर्यन्ते अमितेतणस् स्विय्यन्त दूत्याकर्णनश्लेषणक्रिययोरेक-

परम्परया, खाश्रयविशेषणविशेय्ययो: कोकिलालापामितेक्षण- यो: कर्मालेनाविरुद्धक्रियाद्वयसम्बन्वात्। अ्रचापि झ्ेषस्य तुत्य- योगिताया अङ्गत्वम्। केचित्तु कोकिलागिर दृत्यमितेक्षण- विशेषणम्, तसितेक्षण दति च असिते अनष्टे विरहिजने ईचएं यचरेति व्युत्पत्या कोकिलागिर द्वत्यस्य विशेषणमि- त्याडः ॥ ३१७॥

रागमादर्भयन्त्रेष वारुणीयोगवर्द्वितम। तिरोभवति धर्माशुरङ्जस्ु विजृभ्भते ॥३२८॥

विरुद्धक्रियाद्यस्लेषमुदाहरति। रागमिति। वारुणी पश्चिमदिक मदिरा च, तसा योगेन सम्बन्धेन उपयोगेन च वर्द्धितं, रागं लौहित्यम् अनुरागञ्च, श्रदर्भयन् प्रकाशयन् वर्द्धूयंख्, घर्ममींपडः सर्य्यास्तरोभवत्यसंगच्कति, अ्रङ्गजः कामसु विजुस्ते उद्रेकं गच्कति। अङ्गजपचे आरदर्शयन्निति हेता शत्ः आदर्भयितुमित्यर्थः। श्रत्र तिरोभवनविजुभ्णक्रिययोर्विरोध:, क्लेषे च पुर्व्ववत् परम्परया तत्सम्बन्धः । तुल्ययोगितैवाच प्रधानम्॥ ३१८॥

द्वितीय: परिच्छेदः।

निस्तिंशत्वमसावेव धनुष्येवास्य वक्रता। शरेष्वेव नरेन्द्रस्य मार्गणत्वञ् वर्त्तते॥ ३१६॥

सनियमश्लेषमाह। निस्त्रिंशत्वमिति। निस्तिरंशतवं चिंशद-

त्पत्तेः, निर्दयत्वज्ज 'त्रथ निस्त्रिंभः खङ्गे ना निर्हये चिषु' दति मेदिनी। असावेव न तु हदये। वक्रता आकर्षणेनाभरलता वामता च धनुव्येव न तु व्यवहारे, मार्गणतं वाणतं याचक- त्वज्च शरेव्वेव न त्वात्मनि, त्रन्तैवकारर्निस्त्रिंगतादिपदानां दवि- तीयार्था व्यवच्केद्येषु निषिद्ूतया प्रतीयन्त दति सेषसङ्भावः, सचैवकारेण नियमद्योतनान्नियमवान्, नियमस क्वचिद्योत- काभावेपि सामर्थ्यादवसीयते, यथा 'यततिंख् राजनि जित- जगति पालयति महों चिचकर्ममसु वर्णमङ्गराख्टापेषु गुणच्के- दा' द्रत्यादि, श्च् न प्रजाख्ित्यादित्यवच्चेद्यानां स्फुटं प्रती- यमानत्वादेवकाराभावेऽपि चित्रकर्ाखेवेत्यादिनियमः प्रतीयत द्ृत्ययमपि स्लेषो नियमवानेव, अत्र च परिमद्धालङ्कारः प्रधानं

'प्रश्नादप्रश्नता वापि कथिताद्वस्तुनो भवेत्। तादृगन्यव्यपो- इसेच्छाब्दआर्थाऽयवा तदा। परिस्या' दूति। सेषखायं तदङ्गतया प्रतोयते। न च 'विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियमः पाचिके सति। त्र चान्यत् च प्राप्ते परिमक्कोति गोयत'दृव्यनेन नि-

काव्यादशं:।

यमत्वमिति वाच्यं, मतेऽस्मित्रन्यव्यपोहप्रतोतेरेव परिस्ञाला- भापगमात् व्यणोहदख चाच स्फुटं प्रतीयमानलात्॥ ३१८ ॥

पद्मानामेव दएडेषु क एट कस्वयि रक्षति। तथवा दृश्यते रागिमिथुनालिङ्ग नेष्वपि ॥३२०॥

नियमान्ेपरुणत्रिक्षेषमुदा इ्दर तति । पद्मनामेवेति । पद्मा नामेव दणडेषु न तु तव दण्डाखोपायेषु, कए्टकस्तीक्षणाय्रा- वयवविश्रेषः चुद्रशनूरोमाश्चय्य, 'रोमासे सुद्रभच्नी च तरो- रङ्के च कस्टकः' दृत्युनेः। तवयि रक्षति महीं पालयति सति।

दृश्यत दृत्यन्वयः । प्रच पद्मान मेवेततत निय म ख या्थ्वे त्या दिा निषेधसद्वोधकोक्रियुक्रा्ऽयमिति नियमान्षेपरुपोत्तिेषः। पूव्वार्धे परिमञ्चेव प्रधानम्, अर्द्धद्वये च एकच्र निहितस्य कएट- कस्य वाकदयोद्दीपनादीपकं प्रधानमिति स्ेषस तदङ्गता॥ । ३२० ॥

मच्ोम्टद्भूरिकट कस्तेजसी नियतोदयः। दक्षः प्रजापतिश्वासीत् खामो श्क्तिधरश्च सः ॥३२१॥

अविरोधिश्नेषमुदाइ्तरति। महीमदिति। महीसद्राजा पर्व्वतस्, भूरिकटको बजस्कन्धावारः विस्तोर्पनितम्वच्च। तेज- सी प्रतापवान किरणवांख्, नियतादयोSय्याइतसम्पत्ति: प्रति- दिवसं जायमानोङ्रमख्च। दचः कुशला मुनिविभेषस्, प्रजा-

10249094

द्वितीय: परिच्छेदः। २८७

पतिः प्रजापालकः सष्टिकत्ताच। खामी प्रभुर्विनाखस, खामी प्रभुविभाखयोरिति मेदिनी, प्क्रिधरः प्रभावोत्माइ- मन्त्रजसामर्थ्यवान अस्त्रविशेषधारी च। अ्रत्र महीमदादि-

विरोधाभावादविरोध्यं स्वेषः स चात्र प्रधानम्॥ २२१॥।

देवोडप्यविबुधो जजे शङ्करोऽप्यभुजङ्गवान्।। ३२२॥ ॥श्लेषचक्रम्॥

विरोधिश्वेषमुदाहरति। श्रच्युत इति। त्रच्युतः सत्पथा- च्युतिरहितो विष्शुख, दृषोधमों टृषभासुरख्। राजा नरा- धिपसन्द्रख्, त्तयः सम्पत्तिचीणता यत्षमरोगख्। देवो राजा सुरख्, विबुधाविगतर्पाणण्डितः देवस्। शङ्गरो मङ्गलक्ृत् शिवस्, भुजङ्ग: षिङ्ग: सर्पस्न। अरताच्युतादिपदद्वितीयार्थे विष्खादा वृषच्ेद्यादिपद द्वितीयार्थस्याभावोविरुद्ू द्वति विरोधसद्िता- डयं श्लेष: सच विरोधाभासस्याङ्कगम्॥ ३२२ ॥ गुणजातिक्रियादोनां यत्तु वैकल्यदर्शनम्॥ विशेषदर्शनायैव सा विशेषाक्तिरिष्यते॥ ३२३॥ अथ विभेषात्रिं लचर्यात। गुणेति। विशेषावर्षनीयस्य वीर्य्याद्युत्कर्षस्त्य दर्भनाय प्रतिपादनायैव गुपजातिक्रियादी- नां वर्षनीयस प्रारिषितकर्मसाधने उपकरणभूतानामित्यर्थः

काव्यादर्भः।

'आदिना द्रव्यादिपरिगहः' यद्वैकल्वयदर्भनं कार्य्यसिद्ावनुप- योगितेनानपेत्षणीयत्वप्रतिपादनं वैफल्येति पाठे स एवार्थः सा विभ्रेषाय गुण्दिवैकल्योक्तिरूपत्वाद्विभेषोकिरिय्यत द्वत्यन्वयः। गुणदीनामिति भेदकथनाय नतु सरूपनिव्वाह्ाय, पदा-

क्रिरपि वर्षनीयोत्कर्षोक्तिरुपैव परन्तु न तचर गुणदीनां वैकल्यप्रतिपादनमित्यनयोर्भेदः। विभावनातोऽस्याभेदसूदा- इरसव्याख्यानावसरे दर्भाय्यते। अच गुणजातिक्रिया: क्कचि- द्ूर्सनीयगता: क्वचित्तदीयोपकर एगतास् बोध्या:, गुणादिवैक- त्यन्न क्कचिच्क्ान्दं क्वचिद्गम्यं, विभेषदर्भनायैवेत्यवधारएं कथ- मपि विशेषदर्शनाभावे सत्यपि गुणदिवैकल्ये नास्याः सभ्भव दूति सूचनाय। नव्यास्तु सत्यपि कारणे कार्य्याभावो विशेषा- क्िरित्याङ: तवालङ्गारसंज्ञानामन्वर्थतयैव प्राचीनेः प्रयुत्- तेन हेतुसमानाधिकरणकार्य्याभाववर्लने विशेषप्रतोतेरभावा- द्विशेषोक्तीति संज्ञा्यपगमे हेतुः प्रष्टव्यः, नच विशेषावैचितं तच्व सत्यपि कारणे कार्य्याभावोपनिबन्धे विद्यत एवेति विशेषोत्रि- संज्ञाया अन्वर्थतेवेति वाच्यम्, अलङ्गारमाचस्वैव वैचित्रा- त्मकत्वेनोपमादावपि विभेषाक्तिसंज्ञायाः प्रसङ्गात्, त्रथ सति द्ेता कार्य्यभावप्रतिपादनजन्यं स्फुटं प्रतीयमानमपि वैचिच त्वयापि कथं संज्ञान्तरेपलङ्कारतया न संग्द्दीतमिति चेन्मैवं तचासमाकमतिथयोतो र भ्युपगमात् कार्य्यकारणपीव्वीपर्य्यविपर्य- यवद चाप्यतिभयो त्यभ्युपगमस्ौचित्यात्। तस्ाद् गुणदिवैकत्य-

M.Or.20 (38)

BIBLIOTHECA INDICA;

COLLECTION OF ORIENTAL WORKS PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

NEW SERIES, No. 39.

काव्यादर्शः श्रीदद्याचार्यविरचितः श्री प्रेम चन्द्र तर्कवागी शक्कतमालिन्यप्रोच्क नीनामक- टीकासहित: ।

THE KÁVYÁDARSA OF ŚRÍ DANDIN, EDITED, WITH A COMMENTARY, BY PANDITA PREMACHANDRA TARKABAGI'S'A. Professor of Rhetoric in the Sanskrit College, Calcutta. FASCIOULUS IV.

CALCUTTA: PRINTED BY C. B. LEWIS, AT THE BAPTIST MISSION PRESS. 1863.

SANSKRIT WORKS PUBLISHED, IN THE NEW SERIES. The Vais'eshika Sutras, with Commentaries, by Pandita Jaya Nárayana Tarkapanchanana. Complete in five Fasc. Nos. 4, 5, 6, 8 and 10. The Sandilya Sutras with S'wapnes'wara's Commentary. Edited by Dr. J. R. Ballantyne, LL. D. Complete in one Fase. No. 11. The Kaushitaki-Brahmana Upanishad with S'ankarananda's Com- mentary, edited with a translation by E. B. Cowell, M. A. Complete in two Fasciculi, Nos. 19 and 20. A translation of the Súrya Siddhanta and Siddhanta S'iromani, by Pandita Bápú Deva S'astri, under the superintendence of Arch- deacon Pratt. Nos. 1, 13 and 28.

SANSKRIT WORKS IN PROGRESS. The Das'a Rupa with the exposition of Dhanika. Edited by F. E. Hall, D. C. L. Fasc. I., II. Nos. 12, and 24. The Narada Pancharatra. Edited by Rev. K. M. Banerjea. Fasc. I. II. III., Nos. 17, 25 and 34. The Kavyadarsa of S/rí Dandin, edited, with a commentary, by Pandita Premachandra Tarkabagísha, Fase. I. II., III., and IV., Nos. 30, 33, 38 and 39. The Maitri Upanishad, with the commentary of Ramatírtha, edited, with an English Translation By E. B. Cowell, Esq. M. A. fasc. I. No. 35.

EVV4

द्वितीय: परिच्छेद:।

वर्सनेन वर्मनीयस विशेषकथनमेव विशेषोक्रिरिति युक्तरं। यत्त्वित्यच यच्रेति क्वचित्पाठः यच वैचित्रे दत्यर्थः ॥ ३२१॥ न कठोरं न वा तोक्ष्णामायुधं पुष्पधन्चनः । तथापि जितमेवासीद मुना भुवनच््यम्॥ ३२४ ॥ तच गुणवैकल्यविशरेषाक्रिमुदाहरति। न कठोरमिति। न कठोरं न वा तीन्पमिति आयुधस्य पुष्पमयत्वादिति भावः, ऋचायुधस् कठारतं तीन्सतस्च गुएमनपेच्चैव कामेन भुवन- चयं जितमिति जेतु: कामस्य वीर्ष्योत्कर्षः प्रतीयते। अ्रत्रा- युधगतक ठोर त्वादि गुणस्य भुवनजयं प्रति प्रसिद्ध हेतुत्वाभ्युपगमे त्ावृत्त्या तादृभकार्य्यवर्सने उपधायककारणन्तरस् का- यंखाभाविकत्वस्य वा विभावनीयते तात्पर्य्याभावान्न विभाव- नाया: सम्भवः, विनोपकरणं क्रियानिष्पादकतया कर्तुरुत्कर्ष- प्रतिपादनसैवाच तात्पर्थयविषयत्वादित्यनयोर्भेदो बोथ्यः। त्र- चोपकरएगतगुण्स्य वैकस्यम्॥ ३२४॥ न देवकन्यका नापि गन्धर्व्वकुलसमभवा। तथाप्येषा तपोभङ्गं विधातुं वेधसोऽप्यलम्॥ ३र५ू॥ जातिवैक व्यविशेषाक्रिमुदाह्रति। न देवेति। अ्रत्र देवतवं गन्धर्व्वत्वस्च जातिविशेषः तन्नैरपेच्षेण तपोभङ्गसामर्थ्यवर्सनाद्- रनीयनायिकाया: सन्दर्य्यादिविभेषः प्रतिपादितः, देव्यो- गन्धर्वयस तपोभङ्गं कुर्व्वन्नीति पुराणप्रसिद्धिः। श्रत्र वर्षनीय- गताया जातेर्वैकस्यम् ॥३२५॥। 2P

काव्यादर्शः।

न बद्दा भुकुटिर्नीपि स्फुरितादशनच्दः। न च रक्ताभवद्दष्टिर्जितञ्च द्विंषर्ता बलम् ॥ ३२६॥ क्रियावैकव्यविभेषाक्रिमुदाहरति। न बद्धेति। अच् प्राक- रषिक: कश्चिद्वीरोवर्लनीय:, बन्धनं स्फुरणञ् क्रिया, रत्कतवन्तु गुण एव, तदच क्रियागुषवैकल्यप्रयुत्रयोर्विभेषात्योः सङ्गरः। शुद्ध क्रियावैकत्योदाइरणन्तु 'नोपभोगो न वा दानं बन्धूनां भरणं न वा। तथापि गुरुतां धत्ते नृषां संरचितं धनम्' दूति। अनोपभोगादिक्रियामाचवैकत्यम्। प्रक्ृते च द्विष- ज्नये क्रोधकार्य्याणं भुकुटिबन्धनादीनामनपेक्षणीयत्प्रतिपा- दनेन वर्षनीयस् क्रोधशून्यत्वव्यत्या महावीरत्वरूपविशेष: सूच्यते, अतएवोतं रौद्रप्रस्तावे 'रक्र्काखनेचता चास् भेदिनी- युद्धवीरत' इति ॥ २२६॥ न रथा न च मातङ्गा न हया न च पत्तयः। स्त्रीणामपाङ्गदष्यैव जीयते जगता चयम् ॥३२७ ॥ द्रव्यवैकव्यविभ्रेषाक्तिमुदाद्दरति। न रथा दति। स्त्रोणं रथादीनि जयसाधनानि न सन्ति तथापि ताभिरपाङ्गदृष्चैव केवलेन कटाच्ेणैव जगत्तयं जोयते दृत्यन्वयः, अ्रत्र रथादि- द्रव्याणं बैकव्यं, लक्षणे श्रदिपदग्टह्ीतद्रव्यञ्च वैभेषिकमतोक्र द्रव्यं नतु वैयाकरणमतोत्तद्रव्यं रथादिशब्दानामेकव्यक्तिवा- चित्वाभावात्। एवमभावादिवैक त्योदाइरणं बोध्यम्। एतानि गुणदिवैकत्यस्य ग्राब्दलवे उदाहरणनि ॥। ३२ ७ ।

द्वितीय: परिच्छेदः।

एक चक्रोरथो, यन्ता विकलो, विषमा हयाः। आरक्रामत्येव तेजखो तथाप्यर्कानभस्तलम् ॥३२८॥

त्यमेव क्रमोन्येषां भेदानामपि कल्पने ॥ ३२ट॥।

दत्यं गुणदिवैकल्वेन विभेषात्तर्मेंदान् दर्भयित्वा प्रकारा- न्तरेणान्येऽपि भेदा: सभ्भवन्नीति प्रतिपादयन् तेषां दिग- दर्शनाथें हेतुविशेषोक्रिमुदाहरति। एकचक्र दूति। यन्ता सारथिररण: विकलाऽङ्गविकलः अनूरुत्वादिति भावः । वि- षमाः मप्नमख्माः अभिचितलादुड्ूतास्। नभसलमतिविस्तो- रसमाकाम्नमार्गम्। अच जगत्तयमिति क्वचित्पाठस्तु न सम्यक पातालादा सर्ययप्रयाणस्याप्रसिङ्धः। अ्रन्येषामतिविस्तीर्समा- रगप्रयाण बडचक्रारथोऽविकलाङ्गा चन्ता अविषमाह्याख्चापे- ्यन्ते सर्यस्य तु तम्नैरपेत्ेणपि चिकीर्षित सिद्धिरित्युत्कर्षा- तिशयः तन् च हेतुसेजस्ीति न हि तेजखिविन: खार्थमाधन

च रथादिगतबज्चक्रत्वादिधर्मीणां वैकल्यं गम्यम्। ३२८।। सैषेति। तेजसोतिविशेषणात् तेजखोतिहेतुगर्भविशेषणा- दित्यर्थः। हेतुविभेषाकरिरिति हेतूपन्यासेन वर्षनीयगतवि- भेषप्रतिपादनादव्वर्थता।। 2 p 2

२६२ काव्यादर्शः ।

अ्यमेवेति। अयमेव क्रम ईदृश्येव दिक। तथाचास्मिन्र- दाहरणे यथा हेत्वलङ्गारसम्बन्धेन विशेषात्तिभेदस्तथा अल- द्वारान्तरसम्बन्धेनापरेडपि भेदा बोद्धव्या दत्यर्थः, तथाच अतिलपूराः सुरतप्रदीपा:, द्यूतं हि नाम अप्रसिंहासनं राज्य- मित्यादि अत्र च रूपकयोगः, पूर्व्वत परिणाम दूति विश्व- नाथ: ॥३२६॥

विवक्षितगुणेत्ळाष्टैर्यंत् समोहत्य कस्यचित्। कोर्त्तनं सुतिनिन्दार्थे सा मता तुत्चयोगिता॥ ३३०॥

अथ तुत्ययोगितां लक्षयति। विवचितेति। विर्वन्तिता: प्रस्तुतनिष्ठल्वेन प्रतिपादयितुमिष्टा ये गुण: सतुतिहेतवो नि- न्दाहेतवो वा धर्म्मास्तैरुत्कष्टा विस्यातास्तैः समोकृत्य समकची- कृत्य सुतिनिन्दार्थ सुत्यर्थे निन्दार्थं वा कसचित् प्रसुतख

विवचितगुणैरुत्कर्षः स्ातिर्येषामिति बजब्रोहिः। अत्र बङ्- वचनमविवचितं दाभ्यामेकेन वा समीकरणेडस्या: सङ्भावात्। एवं विवचितगुणणेत्ठष्टैरप्रस्तुतैरेवेति न नियमः प्रसतुतेन समी- करणेडप्यसया: सभ्भवात् यथा, 'कटाचा मधुरालापा विलासास्े च ते एडभे। जगज्जये प्रदृत्तस्य कन्दर्पस महद्लम्' त्रन्न कटा- नादय: सर्वेडपि प्रस्तुता, एतेन प्रसुतयोरेवाप्रस्तुतयोरव वा

द्वितीयः परिच्छेदः।' २६३

दृभनियमाभ्युपगमे प्रयोजनानुपलव्धे: वैचिच्स्य च सर्वत्र समा- नतात्, नच प्रस्तुताप्रस्तुतयोरप्येकधर्मासम्वन्धेन तुल्ययोगिता- भ्युपगमे दीपकस्य विषयापहार: सादिति वाच्यं खमते वाक्या- न्तरीयपद स्यानुषङ्गादिना खार्थद्वारा वाक्यान्तरार्थाद्ीपकत्व स्थैव दीपकालङ्वारलात् तत एव च दीपकमंज्ञाया अन्वर्थतात्। अथोपमालङ्कारेडपि सुत्यर्थ निन्दाथें वा विवचितगुणकष्टेन प्रस्तुतस्य समीकरणं साम्यस्य च व्यज्मतायामुपमाङ्गोक्कता तद- नयो: समानविषयतापत्तिरिति चेन्मैवं प्रतोतिभेदेनैवानयो- भेदात् तथा ह्युपमायां वाच्यस्य व्यज्चस् वा सादृश्यख प्रतीति: शाब्दी 'दिवोजाग्तति रक्षाये पुलोमारिर्भुंवोभवान्। असुरासेन हन्यन्ते सावलेपास्वया नृपाः' द्त्यादितुत्ययोगोपमादावपि व्यञ्चनयोपस्थितस्ापि सादृश्यस्य वत्तिवेद्यलेन शाब्दबोधास्युप- गमात्, वयञ्जनाया वृत्तितवस्य चालङ्कारिकमिद्धान्तसिदिलात् प्रकृते तु न तथा, सर्वेषां समकचतया विवच्ितगृण्न्वयित्वे- नैव शाब्दबोधविषयत्वात् पर्य्यवसाने तु सादृश्यप्रतोतिरिति, दत्थञ्च विवचितगुणवत्तया प्रसिद्धः सह्ाप्रसिदधूस् वर्णनीयख समकक्षतया तादृशगणन्वयित्वकीर्तनेन प्रशंसनं निन्दनं वा तुल्ययोगितेति निर्गितोलक्षणार्थः । अन्ये तु सुतिनिन्दयो- रवाच प्राधान्येन प्रतिपाद्यलं सादृश्यन्तपसर्व्जनीभूतमित्यतसतु- ल्ययोगोपमातोडस भेद इत्याडः ॥ ३३० ॥ यम: कुवेरो वरुणः सहस्रान्षो भवानपि। बिभ्रत्य नन्यविषयां लेोकपाल इति श्रुतिम् ॥। ३३२॥

२६8 काव्यादर्शः।

तच सुतावुदाहरति। यम दूति। अब् लोकपालत्वरूपो गुणेवर्लनीये राज्जि वत्रुमिष्टः तेनोत्ष्टैर्यमादिभि: सह सम- कक्षतया तह्गुषभागित्वकीर्त्तनेन राजा सुतः ॥ ३३१॥ सङ्गतानि मगान्तोणां तडिद्विंलसितानि च। क्षणद्यं न तिष्ठन्ति घनारव्यान्यपि स्यम् ॥३३२ ॥ ॥ तु्ययोगिता॥

निन्दायामुदाइरति। सङ्गतानीति। सङ्गतानि सङ्गमाः। क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति कषणमाचं तिष्ठन्तीत्यर्थः। खयं खस्ानु- रागेशैव नतु परानुरोधेन घनं निविडं नतु सल्लथं यथा तथा आरव्धान्यपि, सोकनस्रा सनाभ्यामित्यादिवत् क्वचिदन्यच्रा- पीति तत्पुरुषः 'अ्रथच घनैर्मेघै: खयमार व्वयान्यपपरि । ्ल्पष्मूल - कत्वेनाच चारुतातिशय द्वतिप्रतिपादनाय सिष्टविशेषणप- न्यासः। अचाचिरावस्या यतगुणेवर्लनीये म्गात्तीसङ्गमे विव- चितः तद्व्त्वेन प्रषि्धेस्लडिद्विलसितेः सह् तुल्यतया तहुण- सम्बन्धवर्षनात् म च सङ्गमोनिन्दित: ॥ ३३२ ॥।

विरुद्वानां पदार्थानां यत्र संसर्गदर्शनम्। विशेषदर्शनायैव स विरोधः सृतायथा ॥३२३॥ अथ विरोधं लक्ष्यति। विरुद्धानामिति। विशेषावर्ष नीयस्थोत्कर्षस्तस्य दर्शनायैव, विरुद्धानां विरोधव्तां, विरो- धानेसर्गिकासा मानाधिकरएं परस्परसामानाधिकर एप्ून्या-

द्वितीय: परिच्ेद:। २हप

नामित्यर्थः पदार्थानां यत वैचित्रे संसर्गदर्भनं सामानाधि- करएप्रतिपादनं स विरोधप्रयोजकत्वाद्विरोध: स्त द्ृत्यन्वयः। विरुद्धानां संसर्गस्तत्त्वता न सभभवनीति विरुद्धानां वसुतो- विरोधाभावडप्यापातता विरुद्धूलेन प्रतिभाममानानामित्यर्थः, स्पष्टमुन्तं प्रकाशक्वता 'विरोध: सोडविरोधेऽपि विरुद्धूलेन यद्वच' दूति। पदार्थानामिति जातिगुणक्रियाद्रव्याणमित्यर्थः तत्र जातेजीत्यादिभिख्वतुर्भिर्विरोध:, गुणस्य गुणादिभिस्त्रिभिः, क्रियाया: क्रियाद्रव्याभ्यां दाम्यां,द्रव्यस्य द्रव्येणैकेनेति विरोधस्य दश भेदा अन्येरुक्रा ज्ञातव्या:। अरयमेव शब्दस्ेषनिबन्धनसेदि- रोधाभास उच्यते यथा 'पूर्व्वोदाहते अच्ुतोऽप्यवृषच्ेदी- त्यादा, एष च अपिप्रियोगे वाच्यस्तद प्रयोगे व्यञ्ञः । ३२३।।

कूजितं राजहंसानां वर्द्वते मद्मञ्जलम्। नोयते च मयूरारणं रुतमुत्क्रान्तसै8्ठवम्॥३३४॥

कूजितमिति। श्रचैकस्िन् शब्दरूपे कर्न्तरि विरुद्धयोरपि वृद्धित्षयक्रियया: संसर्गदर्नं, सम्बन्धिभेदेन शब्दयोर्भिन्नव्वाद्- विरोधप्रशमनम, ब्रनेन च वर्षनीये भरत्काले एकजातीययोरपि बलाबलकारितया विभेषः प्रतीयत दृत्यस्यालङ्गारता ।२२४।।

प्रावृषएयैर्जलधरैरम्बरं दुर्दिनायते। रागेष पुनराक्रान्तं जायते जगरता मनः ॥३३५ू॥ प्राटृषेख्णैरिति। दुर्द्दिनायते शयामलं भवति। रागेषा-

२६६ काव्यादर्पूः।

नुरागेण लौहित्येन च, आ्क्रान्तमित्यन उत्सिक्रमिति क्कचि- त्पाठः । अचानुरागस लौहित्येनाभेदाध्यवमायाच््यामत- लोहित्यगुपयेोरकजलधर निष्याद्यल्व रूपमं सर्गवर्लनेन विरोध: तस्य च सेषवभात् प्रशमनम्। अ्रनेन च वर्षनीये प्रावृट्काले कश्चिद्विशेषः प्रतीयते॥ ३३५ ।।

तनुमध्यं पृथुश्रषि रक्रौष्ठमसितेक्षणम्। नतनाभि वपुः स्त्रीर्णं कं न हन्त्युन्तस्तनम्॥ ३३६॥ पुनरप्येकच बह्नां गुए युग्मानां विरोधोपन्यासे वैचित्रातिशय दूति ज्ञापनाय तादूशं गुणविरोधमुदाद्दरति। तनुमध्यमिति। कं न इन्ति न व्याकुलयति। अच तनुत्वपृशुत्वयो:, रक्रत्वासित- व्वयो:, नततवाव्नतत्वयोर्गुएयोरविरोध:, तेषाच्चाश्रयभेदात् तत्प- रिहारः। अ्नेन च वर्षनीयानां स्त्रीणं विशेषः प्रतीयते। तनुत्वपृथुत्वयो: नततवोन्नतत्वयोश् परिमाएरुपल्वाङ्गएत्वम्। ॥ २२६ ।

मृणालबाड रभभोरु पद्मत्यलमुखेक्षणम्। ऋपि ते रुपमस्माकं तन्वि तापाय कल्पते ॥३३७॥ मृणलेति। अपीति पूर्व्वार्द्धगतविभेषणचयेऽन्वेति। रूपं वपुः। अत्र मृणलवच्छीतलौ बाह्ह यचेत्यादयुपमितिगर्भबङ्- ब्रोह्दा शीतलत्वगुतापक्रिययोर्विरोध:, मृणले एव बाह यते-

द्वितीय: परिच्केद:। २६७

दाध्यवसायात् मृणालत्वरभ्भालवादिजातिभिस्तापक्रियाया वि- रोध:, वकुर्विरहित्वाच् प्रथमनम्॥ ३७॥

उद्श्रयन्ति पान्थानामस्पृशन्तोऽपि लोचने॥ ३३८॥ एषु भावाभिमाने क्रियादिविरोधा दर्णिताः, संप्रत्य- भावाभिमाने क्रियाविरोधमुदाहरति। उद्यानेति। उद- श्रयन्ति उद्गतवाष्पे कुर्व्वन्ति। अ्रचास्पृभन्तोऽपोति स्र्भनाभा- वेन उदश्रयणक्रियाया विशोध:, स्र्शनाभावस स्पर्शनक्रियाप्र- तियोगिकत्वात्क्रियात्मक एव मतेऽस्मित्रभावानां प्रतियोगि- धर्मिमितवात्। विरोधप्रमनस्जान् कुसुमरेणूनामुद्दीपकलात्॥ ॥ ३३८ ॥

कृष्णार्ज्जुनानुरक्तापि दष्टि: कर्षावलम्बिनो। याति विश्वसनीयत्वं कस्य ते कलभाषिषि।॥ ३३९॥ कषपोति। ते दृष्टिरर्ज्नुने पार्थनुरत्ता कृष्णा द्रौपद्यपि तद्र पापीत्यर्थ: कलावलम्बिनी राधेयात्रया दति कष्णारूप- द्रव्यस्य राधेयावलम्बनक्रियया विरोध:, तत्प्रभमनन्तु स्ेषवभात् यथा कष्णा असिता अर््जना एक्रा अनु पच्चात् प्रान्तभाग दूत्यर्थः रक्ता च श्रवणपर्य्यन्तगामिनी चेति॥ २३८॥ इत्यनेक प्रकारेऽयमलङ्कार: प्रतीयते। ।। विरोधचक्रम् ॥ 2 a

काव्यादर्पूः ।

तप्रस्तुतप्रशंसा स्यादप्रक्रान्तेषु या खुतिः ॥ ३४० ।

उपमंहरति। द्वत्यनेकेति। अ्रनेकप्रकारः पूर्व्वोंक्तयुत्त्या दशविधः। प्रतीयत दृत्यत्र अतिशाभत दति कचित्पाठः ॥ अथाप्रस्तुतप्रशंसां लक्षयति। अप्रस्तुतेति। अरप्रक्रान्तेषु प्रस्तुतेषु, षध्यर्थे सप्नमी, बज्वचनमविर्वाचतं, या सुतिरिति प्रस्तुतस्य निन्दार्थमिति श्ेषः ततएव वैचिवादयः। ततख्चा- प्रस्तुतस्य स्तुत्या प्रस्ततस्य निन्दनीयत्सचनमप्रसतुतप्रशंसेत्यर्थः। अप्रक्रान्तेपितसतुतिरिति क्कचित्पाठः तच्र अप्रस्तुतस्य ईसिमिता प्रस्तुतद्वषादभिमता सुतिरप्रस्तुतप्रशंसेति स एवार्थः, कखिन्त दूममेव पाठं धटत्वा अप्रक्रान्तेनाप्रक्रान्तवर्लनेन ई्ितस प्रस्तु- तस्य स्तुतिर्वर्षनं वाच्यस्याप्रस्तुतस्य वर्लनद्वारा प्रस्तुतश्वेद्गम्यते तदा अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादिति व्याचष्े तदेतङ्रन्थस्यास्थ पौव्वी- पर्ययमनालोचयता नवीन मतानुशीलनविमुग्धबुद्धित्वविलसतितं, नवीनाहि अप्रसुताद्वाच्यात् प्रस्तुतप्रतोतावप्रस्तुतप्रशंसा, प्रस्तु- ताद्वाच्यादप्रस्तुतप्रतीता समासोक्तिरिति विषयविभागेनाल- द्वारद्वयमाङः, एतच्च प्रक्ृतविरुद्ध प्रक्ृते हि अप्रस्तुतवर्एनेन प्रस्तुतस्य प्रतीता समामोकिरभ्युपगता ग्रन्थकता, यथा 'वस्तु कि- च्विदभिप्रेत्य तन्तुत्यस्यान्यवस्तुनः। उत्तिः संत्ेपरूपल्वात् सा

मप्यभिन्नविषयतं व्याख्यातुरस् दृक्पयं नावतीर्णमिति सभ्भा- व्यते। अतः प्राचीननिरुपिताया अप्रस्ततप्रशंसेतिसंज्ञाया

द्वितीय: परिच्छेदः।

मनमेवास्ालङ्कारस् विषयः, अप्रस्तुतात् प्रस्तुतप्रतीतिस्त समा- सोकेर्विषयः, अन्यथैकस्य विषयापहारापत्तेरिति युक्तमुत्यग्या- मः। नच वाच्यव्यज्मयोरुपमानोपमेयत एव समासोक्ति: श्रन्य- चाप्रस्तुतप्रशंसेत्ययमेव विषयविभाग दति वाच्यं सुखं जीवन्ती- त्याद्यप्रस्तुतप्रशंमोदाहरडपि इरिणा: सुखेन जीवन्नीति वयं दुःखेन जीवाम द्वति च वाच्यव्यङ्गयोव्यतिरेकगर्भापम्यस् स्फुटं प्रतोयमानतया ग्रन्थकर्तुः प्रमादापत्तेः, सेयमप्रस्तुतैवाच् म्ग- वृत्ति: प्रभस्यत दत्युदाहरणव्याकारेन संज्ञाया अ्रन्वर्थताङ्गो- कारे ग्रन्थकर्तुः खरसख् सपहं प्रतोयते तस्ादप्रस्तुतस् प्रशं- सायामेवा प्रस्तुतप्रभंसा नतूक्रिमाचे इति निष्कर्षः । किश्वाप्रस्तु- तात् प्रस्तुतप्रतोतिवत् प्रस्तुताद प्रस्तुतप्रतीतिरपि समासोक्तिवि- षयोबोध्यः एततसंग्रह्ायालङ्कारान्तरानिरूपणत् वैचित्रस

सुखं जोवन्ति हरिणा वनेष्वपरसेविनः।

सेयम प्रस्तुतैवाच मृगवृत्ति: प्रशस्यते। राजानुवर्त्तनक्ञेशनिर्व्विसमेन मनखिविना ॥३४२ ॥।

॥ अप्रस्तुतप्रशंसा। 2 Q 2

३०० काव्यादर्पूः ।

उदाहरति। सुखमिति। प्रभुसेवाविरत्तसयोक्तिरियम्। अपरसेविनो जीवनार्थं परसेवाजन्यदुःखानभिज्ञाः। अन्नैरिति गोएप्रयोगः श्रोदन एवान्रपदस भक्कलात्॥३४१॥

सायां नायमलङ्कार दूति सचितं यथा, 'याते मय्यचिरान्नि- दाघमिंहिरज्वालाभतैः शष्कतां गन्ता कं प्रति पान्थसन्तति- रसा सन्तापमालाकुला। दत्यं यख निरन्तराधिपट लैर्नित्यं वपुः चीयते धन्यं जीवनमस्य मार्गसरसाधिग्वारिधीनां जनुः'। अचाप्रस्तुतस्य मार्गसरसः प्रस्तुतस्य च दातुः प्रभंसेति नाप्रस्तुत- प्रशंसा किन्तु समासोक्रिरेव। राजानुवर्त्तनेति त्नुवर्तनटत्ते: श्ववृत्तिरूपतया निन्दात्वादिति भावः। उत्तञ्व मनुना 'सेवा ऋववृत्तिराख्याता तसात्तां परिवर्जयेत्' दूति। मनखिना प्रभ- समनस्केन॥ ३४२ ॥

यदि निन्दन्निव स्तौति व्याजस्तुतिरसौ समृता। दोषाभासा गुणा एव लभन्ते ह्यन सन्निधिम्॥ ३४३॥ अथ व्याजस्तुतिं लक्षयति। यदीति। यदीति यदित्यथें क्रियाविश्रेषणं, निन्दन्निव यत् साति अस्ा व्याजेन निन्दा- च्लेन स्तुतिव्यञ्जनरूपत्वाद्माजस्तुतिः सतेत्यन्वयः। निन्द- न्निवेति दूवपदेनापातत एव निन्देति निन्दायाः प्रसूवलद्रप- तथा प्रतिपादनं सचितं। नन निन्दा हि निरष्टत्वख्यापनं तथ दोषोद्वाषणमन्तरेण न सभ्भवति सति च दोषे कथं सु-

द्वितीय: परिच्छेदः। ३०१

तिपरययवसानमित्यापद्कोपपादयति दोषाभासा दति दोषा दूवाभासन्ते वस्तुतो गुणा एव ईदृभा धर्मा अ्त्र सन्निधिं लभन्ते निवेशनीया भवन्ति। निन्दन्निव स्तातोत्यच् च प्रत्य- यव्यत्ययेन स्तुव्निव निन्दतीत्यन्वयोऽपि बोद्धव्यः तेन सतुति- चलेन निन्दोक्रिरपि व्याजसुतिरेव वैचित्रसाम्यात्, तच च व्याजरूपा स्तुतिव्याजस्तुतिरिति संज्ञार्थः। सष्टमुत्तं प्रकाश- कता 'व्याजस्ुतिर्मुखे निन्दा स्ुतिवां रूुढिरन्यथा' दति। सुत्या निन्दाया गम्यते तद्दत्तमुदाहरणं यथा 'हे हेलाजित बाधिसत्त्व वचसां किं विस्तरेसोयधे नास्ति लक्टृभः पर: परद्िताधाने ग्टहीतव्रतः। तव्यत्पान्थजनोपकारघटनावैमु स्लव्धायशोभारप्रोद्ने करोषि छपया साहायकं यन्मरो: इति। पत समुद्रस्य स्तुतिव्याजेन निन्दाप्रतिपादनाच्चमत्का- रातिशयः स्फुट एव। ३४३॥

तापसेनापि रामेण जितेयं भूतधारिणी। त्वया राज्जापि सैवेयं जिता, माभून्मदस्तव। ३४४ ।।

उदाइरति। तापसेनापीति। तापसेनापि तापसतात् करितुरगादिजयसाधनरहितेनापि रामेष परश्डरामेष, भूत- धारिणी पृथिवो। राज्ञापि राजवात् प्रभुतकरितुरगादि- जयसाधनवतापि। सैव तापसजितैव नत्वतिरिक्ा। अत्र वर्षनो- यस राजो तापसजिताजयितप्रतिपादनेनापाततोनिन्दा, तथा च साचाङ्भगवद्वतारे महादेवदत्तपरपना परशडरामेष

३०२ काव्यादर्पूः।

यावती भूमिर्जिता तावती तया मनुष्येषापि जितेत्यतिम इती- स्तुतिर्वर्णनीयस् प्रतोयते ॥३ ४ ४।।

पुंसः पुराणादान्छिद्य श्रीस्वया परिभुज्यते। राजन्ित्चाकुवंशस्य किमिदं तव युज्यते॥। ३४५।।

पादनाय तच् झेषमूलां व्याजसुतिं दर्भयन् ल्ल्वेषस्य च शब्दार्थ- गतलेन द्वैविष्यात् प्रथममर्थश्लवेषमूलामुदाहरति। पुंस दति। दूच्चाकुवंशीयं कच्चिद्राजानं प्रति चाटुकारस्योक्िरियं। पुरा-

विशेषणम् दच्वाकुवेशवंशप्रवर्त्तकपुरुषो यस्य स तथा तख्। वंश्यस्थेति सयकारपाठः सम्यक्। अचादयपुरुषादाच्किन्नाया- लक्षम्याः परिभोग दृक्ष्वाकुवंशीयस् तेन योग्य दति निन्दा, तया चातिप्रभृता ते सम्पत्तिरिति स्तुतिः प्रतीयते। प्रत्र पु- राणपदे श्रीपदे च क्लेषः सचार्थयोराघ्यटद्धयोखत्त्मीसम्पत्त्योख वस्तुत एकत्वादर्थगतः। किञ्च परिभागसाम्यात् श्रियां स्त्रीत- प्रतोतिरिति समासोक्रिरपि॥ ३३५॥

भुजङ्गभोगसंसत्ता कलचं तव मेदिनी। अदद्कार: परां कोटिमारोहति कुतसव॥ ३४६॥

प्रब्दसेषमूलामुदाह्तरति। भुजङ्गेति। भुजङ्गभोगसंसक्ता- षिङ्गानामुपभोगेडनुरक्ता सर्पभरोररावता च, कलतं भार्या

द्वितीयः परिच्छेदः। ३०३

पाल्याच, अत्र भुजङ्गादि शब्दानामनेकार्थसङ्केतितत्वाच्कब्दल्लेष- मुलेयम्॥ ३४६ ॥

व्याजस्तुतिप्रकाराणामपर्य्यन्तस्तु विस्तरः॥ ३४७ ॥ ॥ व्याजस्तुतिः ॥

उपसंहरति। दतीति। दति पूर्व्वोक्तप्रकारेण झ्ेषानुवि- द्धानां तथान्येषाच्चालङ्कारान्तरानुविद्धानां व्याजस्ुतेः प्र- काराणं प्रभेदानामपर्य्यन्ताऽसीमोविस्तर उपलच्यतां ख- बुद्या ज्ञायतामित्यन्वयः ॥३४७॥

अर्थान्तरप्रवृत्तेन किश्वित्तत्सदशं फलम्। सदसद्वा निदर्श्येत यदि तत्स्यान्निदर्भनम्॥३४८॥

अथ निदर्शनं लक्षयति। अरथान्तरेति। अर्थान्तर निद- रभनीयादन्यस्िन् कार्य्यविभेषे प्रवृत्तेन केनचित् यदि तस्यार्था- न्तरस्य सदृशं सदुत्ष्टम्, असदपक्लष्टम्बा फलं निदर्श्ैत प्रति- पाद्येत तन्निदर्शनं नामालङ्गार: सादित्यन्वयः, यदीत्यच यत्विति तक्स्यान्निदर्भनमित्यत्र सास्यान्निदर्शनेति कचित्पाठः, निदर्भनेति संज्ञाया: स्त्रीस् बडभिरङ्गीक्रियते। प्रकृतार्थ- प्रवृत्तस तत्दृशाप्रकृतार्थीन्तरज्ञापनं निदर्शनालङ्वार दति लक्षणार्थः । दयं सम्भवद्वसतुसम्बन्धनिबन्धना निदर्शनेति नव्या:, एतदुपलक्षणम्, अ्रसम्भवन्नपि वस्तुसम्बन्धो यच सादृश्यं निद-

३०४ काव्यादर्शः ।

प्रंयति तचापि निदर्भनासन्नवः वैचित्रस् सफुटं प्रतोयमान- व्वात् स्पष्टमुत्तं प्रकाशक्वता 'अभवन् वस्तुमम्बन्ध उपमापरि- कल्पक' दूति। अस्योदाहणरमनन्तरं दर्शयिय्यामः, अन्ये त्वयं द्वितीयोनिद र्शनाप्रकार उपमायामन्तर्भवतीति ग्रन्थक्वता नोत दत्याज: ॥ ३४८॥

उदयन्नेष सविता पद्मेष्वर्पर्यात श्रियम्। विभावयितुम्ृद्दीनां फलं सुहृदनुगहम्॥ ३४८ ॥ तच सत्फलनिदर्भनमुदाहरति। उदयन्निति। उदयनुद्- गच्न् क्द्धिं प्राप्तुवंख्च, त्रियं शोभां सम्पत्तिक्च। सुहृदनुयई बन्धुख्वानुकूल्रूपम् ऋड्गीनां सम्पत्तीनां फलं विभावयितुं सत्यामृद्गी बन्धूनामानुकूत्यं कर्त्तव्यमिति ज्ञापयितुं पद्मेषु श्रियमर्पयतीत्यन्वयः। अत्र पद्मेषु श्रवितरणप्रट त्तेनोदयभाजा सविचा सुहदुपकाररूपमुदयफलं निदर्संते फलज्जैतदुत्कष्ट मव ॥३४८ ॥

याति चन्द्रांशडभि: सपृष्टा ध्वान्तराजी पराभवम्। सद्योराजविरुद्धानां सचयन्ती दुरन्तताम्॥ ३५ू०॥ ।। निदर्शनम्।।

असत्फलनिदर्भनमुदाइरति। यातीति। पराभवं नाशं। राजविरुद्धानां नृपतिप्रतिकूलानां चन्द्रप्रतिकूलानाञ्च। दुर- न्तता निन्दितावसानतम्। अ्रत्र चन्द्रांशडभि: पराभूयमाण-

द्वितीय: परिच्छेद:। ३०५

ध्वान्तराजी राजविरोधिनां परिणामदुःखरूपं फलं निदर्भ- यति तच फलमसदेव। एवम्, 'उन्नतं पदमवाप्य योलघुर्डेल- यैव स पतेदिति जुवन्। श्ेलभ्रेखरगतो दृषत्कणश्ारुमारूत- धुतः पतत्यधः'। अच ग्रैलशेखरादधःपतनप्रटृत्तो दृषत्क-

र्भयति। एषुच तथाविधसविचादीनां तत्तदर्थज्ञापनसम्बन्धः सन्भवत्येव। लक्षणसोपलच्षकतया प्राप्तायास्वसस्वद्स्तुसम्व- न्धनिबन्धननिदर्शनाया उदाह्रणं यथा, 'क स्र्य्यप्रभवोवंभः क्व चाल्पविषया मतिः। तितोर्षुंर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्ि साग- रम्'। ऋच सर्ययवंशवर्णनप्रवृत्ते कवा उडुपकरपकदुसरसा- गरतरसेच्छाया: सम्बन्धोऽसभभवन् मन्मत्या सर्ययवंशवर्णनेच्छा डडुपेन सागरतरपेच्क्रेवेत्युपमां निदर्भयति, यथा वा 'उद- यति विततोर्द्धरशिमिरज्जावह्िमरचौ हिमधास्ति याति चास्तम्। वहति गिरिरयं विलम्बिघएटाद्वयपरिवारितवारणेन्द्रली- लाम्। अत्ान्यस लोलां कथमन्योवहतविति तत्द्टगीमित्युप- मायां पर्य्यवमानम्। मालारूपाप्येषा चारुतातिशयं पुष्णाति यथा 'दोभ्वीं तितीर्षति तरङ्गवतीभुजङ्गमादातुमिच्कति करे इरिषाङ्गविम्बम्। मेरं लिलङ्टयिषति ध्रुवमेष देव यस्ते गुषान गदितुमुद्यममादधाति'। अ्रत्ेच्छाचयसय सम्बन्धोगुणवर्णनो- द्यतेऽसन्भवन् पूर्ववदुपमाचयं निदर्भरंयति ॥ ३५० ॥ सदोक्रि: सदभावेन कथनं गुणकर्मणाम्। अरथानां यो वेनिमयः प,रिवृत्तिस्त सा सता।। ३५१॥ 2 R

३०ई काव्यादर्पः ।

अथ महोत्रिं लक्ष्यति। मह्ोकरिरिति। गुणकमण- मिति अच कर्मशब्दः क्रियावाची, बजवचनेन द्रव्यादिपरि- गहः। गुणदीनां सहभावेन साहित्येन यत्कथनं सा सह- क्रिः, सहभावस्येति क्वचित् षध्यन्तः पाठः। सम्बन्धिभेदेन भिन्नयोरपि गुएयो: क्रिययोरपरयोवी महार्थस बलादेकेन वाचकेन यदेककालीनतया प्रतिपादनं सा म्ह्ोकरिरिति निष्कृष्टर्थः। एतदेवातं दर्पएकृता 'सहार्थस्य बलादेकं यच स्थाढ्वाचकं इयोः'। सा मह्ोकरिरिति। अच प्रढ़ोक्रिमन्तरेण वैचिचाभावात् तन्मूलकत्वमख बोध्यं तेन 'लक्ष्मणेन समं रामो गहनं काननं ययो' दत्यादा ययावित्येकेन पदेन रामलत्ण- योर्गमनक्रिययो: प्रतिपादनेपि प्रौढ़ोत्व्भावेन वैचित्राभा- वान्नायमलङ्गारः। अतर धर्मिमिणं गुणदिभिर्युगपदन्वय द्वति

द्वत्यं पद्यार्ड्डेनेव मह्ोक्िलक्षणं पर्य्याप्तमिति पद्यपूरएस्या- वश्यकतया महात्रयुदाहरणन्यदर्भयिलैवोत्तरार्ड्डेन परिवृत्त्य लङ्गारं लक्षयति। अरथानामिति। विनिमयः प्रतिदानं ति- लान् द्त्वा माषग्रहणमित्यादिरूपं। विनिमयस समेन समस्य अधिकेन न्यूनस न्यूनेनाधिकस्य च ग्रहणमिति चिविध:, श्रय- मपि प्रोढोत्तयैव प्रयुज्यमानश्चारतामावइति। भोजदेवसतु व्य- त्ययमपि परिवृत्तिमाह 'व्यत्ययोवसुनार्यस्तु योवा विनि- मयोमिथ' दत्यादिना, व्यत्ययख् कसचचिदेक स्थानादन्यच् स्थापनं यथा, कुमुदवनमपत्रि श्रीमदम्ोजषएडमित्या दा॥ ३५१ ॥

द्वितीय: परिच्छेद:। ३०७

सच दोघी मम श्वासैरिमा: संप्रति रात्रयः। पाएडुराश्च ममैवाङ्गै: सह ताश्न्द्रभूषणः॥३५२॥ तच प्रथमोहिष्टां महोक्रिमुदाहरन् प्रथम गुएसह्भाव- रूपामुदाहरति। सह दोघी दूति। विरहिष्या उक्रिरियं। सम्परति प्रियविर इसमये नतु पूव्व, रातयोदीघी दति दुःख- बडलतया दुःचेपणीयत्वादिति भावः। ता राचयः, पाएडरले- हेतुख्तन्द्रभूषणा दति ज्योत्त्य इत्यर्थ:, अ्रच दीर्घलं पाएडर- तच्च गुणी ताच सम्बन्धिभेदेन वस्तुतोभिन्नावपि सह्ार्थबला- दीघा दति पाएडरा दरति चैकेनैव पदेनैककालीनतया कथि- ता। ननु 'आविर्भवति नारीणं वयः पर्ययस्तपैभवम्। सहैव विविधै: पुंसामङ्गजोन्माद विभ्रवमैः'दति पूर्व्वद र्भित का र्य्यसचर्जच- चहेतूदाहरऐडपि क्रिययो: सहभावो दृश्यते तदनयेरभेदापात द्ूति चेन्मैवं सहभावसाधारखेऽपि कार्य्यकारणभावसथैव चि- चनियामकत्वात् प्रक्ृते तु दीर्घश्वामदीर्घराव्योर्न कार्य्यका- रणभावः दवयोरेव विरहजन्यतवात्, एवमग्रेडपि बेाध्यम्॥ ॥ ३५२ ॥

वर्द्ूते सद्द पान्थानां मूर्च्छया चूतमञ्जरी। पतन्ति च समं तेषामसुभिर्मलयानिलाः॥३५३॥ क्रियामहभावरूपां सहोकिमुदाहरति। वदूत दति। पतन्ति गच्कन्ति, अ्रसुभि: प्रापवायुभि: क्वचिदश्रुभिरिति पाठः। अत्र वर्ड्ूनं पतनज्ज क्रिये। अनापि मूर्च्छावद्धि- 2 R 2

३०८ काव्यादर्पू: ।

चूतमञ्जरीटृद्यो:, असुपतनमलयानिलपतनयोस वसन्तज- न्यलान्न मिथः कार्य्यकारणभाव द्वति न चित्रहेतुना साङ्कययें। यदिच नूतमञ्जरीदृद्या मूच्छीदड्धि: मलयानिलपतनेन चा - सुपतनमित्यभिप्रायसतदा पुद्धोदाहरएं 'सह मणिवलएहिं वाहधारा ग्लनन्ति, अस्तं भाखान् प्रयातः सह् रिपुभिरयं संहियन्तां बलानीत्यादिकं बोध्यम्, अ्त्र न सहभूतयोर्देतु- हेतुमङ्भावः॥३५३॥

कोकिलालापसुभगा: सुगन्धिवनवायवः। यान्ति साद्ूं जनानन्दैर्वृद्विं सुरभिवासराः ॥३५४॥ कोकिलालापेति। वद्ोक्ीतिमंज्ञाश्वणत् सहभव्दप्र- योग एवायमलद्कार दति अमनिरासाय महार्थकसार्डपद- घटितमिदमुदाहरपमुपन्यस्तम्, एवं सह्दार्थकशब्दान्तरोपा- दाने तदनपादानेडपि 'गम्यमानैस मह्ाथैरित्यनेन विदितायां ततीयायाम्वा सद्ोक्रिरबोध्या। अन्येतु वृद्धिं यान्तीत्यच या- नक्रियायाः सह्भाववत् गुणात्मिकाया वृद्धेरपि सहभावः प्रतीयत दति गुएक्रिययोरेकत्र सहभावदर्भनार्थमुदाहरण- मिदं दर्शितमित्याहः तत वद्धर्गुणले श्रनन्दसापि तथाले गुणस्य गुपटृत्तित्वापाते प्रतोकारखचिन्त्य: ।३५४।।

इत्युदाहृतयोदत्ता: सद्दोतेरत् काखन। ॥ सद्दाक्ति:।। क्रियते परिवृत्तेश्व किन्चिद्रूपनिदर्शनम्॥ ३यू५ू॥

द्वितीयः परिच्छेद:। ३०६

दत्युदाहतय दति। काश्नेति गुणक्रियासदभावविषया दर्शिताः, अनया रीत्या अन्यविषयापि सह्ोत्रिबोद्धव्येत्यर्थः। क्रियत दूति। किश्चिद्रपनिदर्भनम् ग्रन्थबाजत्यभिया एक- माचोदाहरऐन किश्चित् खरूपप्रकाशनम्। ३५५॥

शस्तप्रद्ारं ददता भुजेन तव भूभुजाम्। चिरार्ज्जितं हतं तेषां यशः कुमुदपाएडुरम्॥ ३५ू६॥ ॥ परिवृत्तिः ॥

शस्त्रप्रहारमिति। प्रच् न्यूनेनाधिकस्य ग्रहणरूपो विनि- मयः। एवं 'दत्त्वा कटाक्मेणाची जग्राह हृदयं मम। मया तु हृदयं द्त्वा ग्टहीतो मदनज्वरः'। तच पू्व्वार्द्धे समेन समस्य, उत्तरार्टे अधिकेन न्यूनस्य विनिमय: ॥ ३५६॥

आशीनामाभिलषिते वस्तुन्याशंसनं यथा। पातु वः परमं ज्योतिरवाङ्मनसगोचरम्॥ ३५० ॥ ॥ आ्राशी: ॥

अथाशीःसंजञकमलङ्कारं लक्ष्यति। आ्रशीर्नामेति । अभिलषिते दूष्टे वस्तुनि आशंसनं प्राप्तीच्छाप्रकाशनं यद्वा अभिलषिते प्रिये वस्तुनि जने सुहृज्जने द्ृत्यर्थः आ्रशंसनं पूभा- भ्यर्थनमाशोनीमालङ्वार दत्यन्वयः । श्रयमलङ्वारो वैचित्र- विशेषात्मकववाभावान् बडभिरङ्गीक्रियते, कैच्विन्तु सौहद्यख्या-

३१० काव्यादर्श:।

पनेन वैचिचं विद्यत एवेत्यङ्गीक्रियते, यदुकं 'आभीरिति च केषाज्चिदलङ्कारतया मता। सहदसाविरोधोका प्रयोगो- स्याश्च तादृश' दूति। अन्यैस्तु न्याव्य एवास्याश्चमत्कारजनक- त्वमिति नाव्यालङ्कारलेनोचयते यथा 'आभीराक्रन्दकपटाच्ष मागव्वोद्यमाश्रया' दत्यारभ्य, 'दति नाव्ालङ्कतयो नाय्य- भूषणहेतव' दूति, तत्क्तमस्या लक्षणञ्ज 'शरभीरिष्टजनाशंमेति, यथा शाकुन्तले। 'ययातेरिव शर्मिमिष्ठा पत्युर्बजमता भव। पुत्रं तमपि सम्राजं सेव पूरुमवाघ्ुह्ि' दति। अपरे तु प्रेयोऽल- क्वारस्ैवायं भेद दत्याजः। उदाहरति पातिविति। अवाङ्म- नसगोचरमिति वाक् च मनख ते गोचरी प्रतिपादके यख तत्तथा तद्भिन्नं 'यतोवाचा निवर्त्तन्ते अप्राप्य मनसा सह्देति श्रुतेः'। वाचोमनस दृत्यत्समासान्तः ॥ ३५७ ॥

तनन्वयससन्देह्यावुपमाखेव दर्शितौ। उपमारूपकञ्व्ापि रूपकेष्वेव दर्शितम्॥ ३५ू८ ॥।

लक्षयित्वा संप्रति प्राप्तावसरतया सङ्गीलें लक्षयितव्येऽपि श्र्पन्यै- रुक्रानां कतिपयालङ्गाराणमनिरूपणन खस न्यूनतमाश्ड्ड तेषां खोक्रेख्वन्तर्भीवनेन तत्परिद्दरति। अनन्वयेति। अनन्वयः 'उपमानोपमेयले एक स्ैवेकवाक्यगे'। अनन्वयः, दत्युकलच्षणः। ससन्देद् 'ममन्देहस्तु भेदोक्री तदनुक्री च संशय' द्रत्युत- रूपः। उपमासवेव दर्भिताविति तथादि अनन्वयस् 'चन्द्रार-

द्वितीयः परिच्छेदः । ३११

विन्दयो: कान्तिमतिक्रम्य मखं तव। आ्त्मनवाभवत्तुत्य-

न्देहस्य च 'किं पद्ममन्तर्भ्रीन्तालि किन्ते लोलेनएं मुखम्। मम दोलायते चित्तमितीयं संशयोपमेति संभयोपमायाम्। उपमारूपकज्चापोति उपमारूपकाखयं रूपकान्तरं वामने- नोतं यथा, 'उपमाजन्यं रूपकमुपमारपकमिति' उदाहृतञ्व 'जयति चतुरईथलोक्वल्लिकन्द दवति' अत्र चतुरद्दशलोकस्य वल्लिसाम्येन कूर्मदेवे कन्दत्वरूपणम्, अपरे चेदं परम्परितरुप- कमाचचते। अन्ये तु उपमासहितं रूपकमुपमारूपकं, यदुक्रम्, 'उपमानेन तङ्गावमुपमेयस्य रूपयन्। यद्ृदत्युपमाभेदमुप- मारूपकं यथा' दूति। अस्योदाहरएं यथा, 'दिवाकरकर- स्पर्शादुदयाट्रेः पयोधरात्। नीलांइडकमिव प्राच्यास्तमोग- लति सम्परति'। अच नीलांशकमिवेत्युपमया सहितमुदयाट्रे: पयोधरादिति रूपकमित्याङः। रूपकेव्वेव दर्शितमिति 'दषं साधमर्यवैध मर्यद र्भनाद्वाणमुख्ययोः। उपमाव्यतिरकां रूपक- द्वितयं यथा' द्वत्यनेन ग्टह्ीतमित्यर्थः ॥ ३५८॥

उत्प्रेक्षाभेद एवासावुत्प्रेत्तावयवोडपि च। नानालङ्कारसंसष्टिः सक्वीर्सन्तु निगद्यते।। ३५८।

उत्प्रेक्षेति। असावन्यैरङ्गीकत उत्ेव्ावयवऽपि खमते उत्प्रेवाभेद एवेत्यन्वयः, उत्प्रेव्वयवस्च उत्प्रेनाया आरम्भ- कमलङ्गारान्तरं तच झ्ेषादिकं, यदुतं 'स्विष्टेनार्थेन संस्पुष्ट:

३१२ काव्यादर्श: ।

किश्चिचापमयान्वितः । रूपकार्थेन वा युक् उत्प्रेवावयवो यथा' दूति। तच च्विष्टार्थसंस्पृष्टा यथा 'मुकोत्करः सङ्कटशूडक्रि- मध्याद्विनिर्गतः सारसलोचनायाः। जानीमहेडखाः कमनीय- कम्बुग्रीवाधिवामाङ्गुणवत्त्वमाप'। अ्र गुएवत्त्वे स्वेषः' उपमया- चितो यथा कुमारसभ्भवे, 'बङ्गलीभिरिव केशसच्चयं सन्निग्टह्य तिमिरं मरीचिभिः। 'कुझलीकतसरोजलोचनं चुम्वतीव रजनी- मुखं पभी'। तचाङ्गुलीभिरिव मरीचिभिरित्यच कुद्लीक्ृत- सरोजलोचनमित्यत चोपमा चुम्बतीवेत्युलेचामारभते। एवं

दिमङ्कीलीत्चैवेति नाचापि न्यूनता। केचिन्तु यचावयव- क्रियेवातेच्यने नावयविक्रिया स उत्प्रेत्तावयवः यथा 'लीनेव प्रतिविम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च' इत्यादीत्याङ्ः । एवं निपुणखोदान्ते दृष्टान्तसोपमायाम् उललेखपरिणामयोरूपके कारणमालाया हेता अपरेषाच्चापरैरङ्गोक्वतानामलङ्वारा- न्तराणं, यथायथं निरुत्रेष्वन्तर्भावाबेध्य:।। अथ सङ्गोएं लक्षयति। नानालङ्कारेति। नानालङ्का- राणं सजातोयानां विजातीयानाम्बा निरुक्तलत्णनामल- ङ्वाराणं संसष्टिरेक्र संसर्ग: सङ्कीएं सङ्कीरणीख्यमलङ्गा- रान्तरं निगद्यते पृथग्वैचित्रविशेषापलब्या प्राचीनैरच्यते, युक्ञ्चैतत् यथा लौकिकद्दराद्यलङ्गाराणं मिथःसंमर्गेए पृथकचारुतातिशयजनकतया गुच्छगुच्छारड्ंगेोसनादिसंज्ञया पृथगलङ्कारतेन व्यपदेशस्था सङ्गोणनां काव्यालङ्गारा-

द्वितीय: परिच्छेदः। ३१३

सामपि पृथक्चारुताप्रत्यायकतया पृथगलङ्वारलेन सङ्गी- ल्ेतिमंज्ञया व्यपदेश इति॥३५८॥

अङ्गाङ्गिभावावस्थानं सर्व्वेषां समकक्षता। दूत्यलद्कारसंसष्टेर्लक्तणीया इयो गतिः॥ ३्६०॥

सङ्गीपंख भेदा दर्भयति। अङ्गाङ्गीति। बङ्गाङ्गिभावेन निव्वाह्यनिव्वाहकतेनावस्थानमित्येका, तथा सव्वेरषा समक-

परा, दृत्यलङ्गारमंसष्टेः सङ्ोसालङ्कारस् इयो गति- रभेदद्वयम्। तत्र समकचतयावस्थानस्न क्वचिदेकाश्रयगतं क्वचिद्विभिन्नाश्रयगतमिति द्विविधं, तत्र प्रथममेकाश्रयानु- प्रवेभसंज्ञया कथितमन्यैः, तथा सन्देहसङ्करसान्येरुक्स्य तु सन्दिह्यमानालङ्कारयो: संसर्गाभ्यपगमे समकत्ततेत्यनेनैव सं- ग्रहः सन्दिह्यमानयोरय्नुग्राह्यानुग्राहकत्वाभावात्, तस्रादेत- न्तेऽपि सङ्गोषंख चतुर्विधतं सिद्धू, परन्वेकाश्रयानुप्रवेशे सन्दिग्धलेऽङ्गाङ्गित्वे च सङ्करसंज्ञा, समकचतायान्तु संसष्टि- संज्ञान्येषामित्येव विशेषः॥१६० ॥

आक्षिपन्त्यर विन्दानि मुग्धे तव मुखश्रियम्। केोषदएडसमग्रार्णां किमेषामस्ति दुष्करम्॥३६॥ तचाङ्गाङ्गिभावसङ्गीसमुदाहरति। प्रचिपन्नोति। आरचि- पन्ति जिगीषन्ति सदृभीकुर्व्न्तीति तु प्रतीयमानोऽर्यः तेना- 2 s

३१8 काव्यादर्शः ।

न्ोपमालङ्वार: स चात्र निव्वाह्यलादङ्गो, कोषो धनराभि: कुझलख्च दण्ड उपायभेद: शास्तृत्वमित्यर्थः नालञ्न ताभ्यां

निव्वाहकत्वादित्यन्ये तथाले एषामिति लोकानामित्यर्थः, तत एवार्थान्तर सोपन्याससन्भवः अरविन्दानामित्यर्थकले तुन तथा एकस्य समर्थ्यसमर्थकत्वाभावात्, अपरे तु कोषदएडसमग्राण- मिति हेतुतयोपन्यासाट्टतलङ्कारोऽचाङ्गमित्याङः। वसतुतसतु न किञ्चिदिह दुष्करमिति चतुर्थपाद: सम्यक्। एषामिति सम्बन्धविवचया षष्ठी॥ ३६१॥

लिम्पतीव तमोडङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। अ्रसत्युरुषसेवेव दष्टिर्विफ लर्ता गता ॥ ३६२॥ ।सङ्कीर्म्।।

समकन्ततासङ्कीरसमुदाहरति। लिम्पतीवेति। प्रच् पूव्वार्धे उत्प्रेक्षा उत्तरार्ड्टे चोपमा अनयोरच निरपेक्षतयावस्ानमिति समकचता। सङ्कीरषत्वमिदं विभिन्नाश्रयगतम्, एकाश्रयगतं यथा 'कुरवकारवकारणतां ययुरित्यच रवका रवका दूति वकार वकार दति च यमकयो:, संसारध्वान्तविध्वंसहंसः कंसनिसदनः, द्रत्यन् रूपकानुप्रासयोसैकच समकत्ततयावस्थानम, प्रर्थालङ्का-

रेकच सङ्भावात्। अन्येतु समकक्षतयापि दयोरेकत्र स्भावः सम्भवत्येव यथा 'अर्िणत्रपओ्नरोअ्नप्गर सिए पहिश्रसामाद्ूएसु दि-

द्वितीय: परिच्छेद:। ३१५

अएसु। महद् पसारिशगीआएं एचित्रं मोरविन्दाएं। अ्त

योरप्यनयोरत तात्पय्यं समकक्षतया चावस्यानमित्याङ्: । मुखचन्द्र: शाभते दृत्यच मुखमेव चन्द्र दति रूपकस्य मुखं चन्द्र द्वेत्युपमाया वाच सद्भाव दूति साधकबाधकाभावात्

झ्ेषः स्त्वासु पुष्णाति प्रायोवक्रोक्तिषु श्रियम्। भिन्नं द्विधा खभावोत्तिर्वक्रोक्िश्वेति वाझयम्॥३६३॥

पूव्वं प्रदर्भितेषु तत्तदलङ्कारान्तरोदाहरणेषु बज्षु स्ेष- मद्धावो दृष्टस्ततख् सेषेण बहनां सङ्गीर्णत्वमिति सचयन्नाह। सेष दूति। वक्रोक्रिषु भणितिभङ्गीरुपालङ्वारवत्का व्येषु। वक्रो- क्रिव्वित्युत्या तद्भिन्नमपि काव्यमस्तीत्यायातं ततखालङ्कार- कतं काव्यस्य भेदद्यमाह। भिन्नमिति। खभावोक्तिज्जाति- गुएक्रियाद्रव्याएं यथावत्सवरूपवर्णनरूपा, वाङ्मयं काव्यं,

च्चेति तत् द्िविधमित्यर्थः ॥ ३६२ ॥

तङ्गाविकमिति प्राङ्: प्रबन्धविषयं गुणम्। भाव: कवेरभिप्रायः काव्येष्वासिद्वि संस्थितः ॥ ३६४ ॥ परस्परे।पकारित्वं सर्व्वेषां वस्तुपर्व्वणाम्। विशेषणानां व्यर्थानामक्रिया स्थानवर्सना॥ ३६५्॥ 2 s 2

३१६ काव्यादर्पः।

भावायत्तमिदं सर्व्वमिति तङ्ाविकं विदुः ॥३६६॥

अपराषि चानन्तानि वैचिताषि सभ्भवन्ति तानि च प्रत्येकं तत्तनास्ना दुर्व्वचानीति सर्व्वेषामेव तेषां संग्राहकमेकमेव भा- विकास्यमलङ्कारमाह। तङ्भाविकमिति। प्रबन्धा महाकाव्य- नाटकास्यायिकादयस्तद्विषयं तद्गतं प्रबन्धेषु चमत्कारजन- कतया निवेशनीयमित्यर्थ: गुएं शाभाजनकं धर्ममे, तत् अलङ्गा- रेषु प्रसिद्धूं भाविकमिति भाविकास्यमलङ्कारमाजरित्यन्वयः। अरस्यान्वर्थतां दर्यति भाव द्वति कवेरभिप्रायोभावस्तमहतीति व्युत्पत्या भाविकसंज्ञाप्रृत्तिरित्यर्थः, स चाभिप्रायः काव्येष्वा- सिद्धि आरभ्वघिसमाप्निपर्य्यन्तं संस्थितः, एतेनायमलङ्गा- रोडलद्वारान्तरवन्र पदवाक्यमाचगतः किन्तु महावाक्रूप- प्रबन्धगताऽपि भवतीति सचितम्। भूतभाविना: प्रत्यचाय- माणलेन वर्षनं भाविकमिति प्रकाप्कारः, श्रद्धुतपदार्थस्यापि प्रत्यच्षायमाणत्वमिति दर्पणकारः, तच संज्ञाया: सम्यगन्वर्थता न सन्भवतीति विवेचनीयम्॥ ३६४॥ कवेरभिप्रायविषयान् कतिचित् प्रबन्धधर्मान् दर्भयति। परस्रोपकारित्वमिति। वस्तूनि अधिकारिकेतिवृत्तानि पव्वाषि तदुपकारकाि प्रासङ्गिकेतिटटत्तानि, यदाह नख- कुट्टः 'इदं पुनर्वस्तु बुदर्द्विंविधं परिकल्पते। आधिकारिकमेकं

द्वितीयः परिच्छेदः। ११७

स्यात् प्रामद्गिकमथापरम्' द्वति। सर्व्वेषां तेषां परस्परोपका- रिववं कवेरभिप्रेतं, यथा रामायणे रामचरितमाधिकारिकं सुगोवादिचरितं प्रासङ्गिकं तयोरङ्गाङ्गितया परस्परोपका- शेविद्यत एव। महाकाव्यादौ करितुरगपुरगिरिप्रमतिव- लनमपि साचात् परम्परया वा प्रधानोपकारे पर्य्यवस्तीति बाध्यम्। तथा व्यर्थानां प्रकृतस्यापरिपोषकाणं विभेष- सानामक्रिया अनुपन्यासः अरभिप्रेतार्थबाधकविशेषणपन्यास इत्यर्थः, अयमेव परिकरालङ्कार दति प्रकाशकारादयः यथा 'विशेषणैर्यत्माकूतैरुक्रिः परिकरसतु मः' दवति। अपरे तु अपुष्टत्वदोषाभाव एवायं नालङ्वार इत्याडा। तथा खानानां प्रकृत रसापयोगिविषयविशेषाणं वर्सना ॥ ३ ६५ ॥ व्यक्तिरिति। उत्किक्रमः पदरचनापरिपाटो तद्लात्तदीय- प्रतिपादकतासामर्थ्यात् गभ्भीरखापि गूढतरस्यापि वसतुनो- ऽर्थस्य व्य्तिः प्रस्फुटत्वम्, तदिदं सव्वें भावायत्तं कवेरभि- प्रायाधीनममिति भावायत्तत्वाङ्गाविकमिदं विदुरिति॥३६६॥

। भाविकम् ॥

किञ्ज यच्चेति। सन्धयोमुख प्रतिमुखगर्भविमर्शनर्व्वहण- स्या: पञ्च, तेषामङ्गानि उपचेपपरिकरादीनि चतुःषष्टि- सङ्कानि, वृत्तयः कीशिकीसात्वत्यारभटीभारत्यख्ततसरः,

10249994

३१८ काव्यादर्श:।

तासामङ्गानि नर्ममनर्सास्फु्ज्जीदीनि षोडश, लक्ष्णानि भूषण- चरसद्वातादीनि षटन्निंशत्, आदिपदेन नाव्यालङ्कारवोथ्य- ङ्गलास्याङ्गानां ग्रहणं, तत्र नाय्यालङ्गारा आशीराक्रन्द-

तरयोदप, लाखयाङ्गानि गेयपदस्थितिपाद्यादीनि दश। एतेषां प्रपच्चोदपरूपकादा द्रष्टव्य: बाजत्यभियाच न दर्भितः । एतत् सर्व्वमागमान्तरे भरतादिप्रणीतनाय्यशास्त्रे व्यावर्लितं नाव्- शेभाजनकतया निरुपितम, ददस् सर्व्वमस्माकमलङ्वारतयै- वेष्टमित्यन्वयः। तत्र केषाञ्चित् खभावास्यानादावन्तभीवः अपरेषां भाविकत्वमिति दशरूपकादि यन्थद त्तोदाहर णदर्भनेन खबुद्या विवेचनीयम् ॥ ३६७॥

पन्थाः स एष विवृतः परिमाणवृत्या संहृत्य विस्तरमनन्तमलङ्गियाणाम्। वाचामतीत्य विषयं परिवर्त्तमाना- नभ्यास एव विवरीतुमलं विशेषान्॥ ३६द॥ इत्याचार्य्यंदणडिन: कतौ काव्यादर्भेडरथालङ्वारविभागो नाम द्वितीय: परिच्ेद: ॥२ ॥

ते चाद्यापि विकल्प्न्ते कस्तान् कार्त्ेन वच्चतीत्यादयुकं पुनरपि समारयन् परिच्केदमिममुपमंहरति। पन्था दवति। अल्ङ्गियाणं पूर्व्वनिरूपितखभावास्ानाद्यलङ्काराणामनन्त-

द्वितीय: परिच्छेदः। ३१६

मसोमं विस्तरं सम्भवन्तं प्रभेदसमूदद मंहत्य कार्ेन वत्ुम- पततया शीर्षग्रहन्यायेन प्रकटतरं तं संगरह् परिमाणवत्त्या परिमिततवेन स एषः पन्था विद्ृतः मार्गमाचं प्रदर्भितम्। एष दूत्यच् एवेति क्वचित्पाठः पन्था एवेत्यर्थः । अ्रनेन पथा सच्चर- मारपरेऽपि भेदा: खयं ज्ञातव्या इत्याह वाचामिति वाचां विषयमतोत्य परिवर्त्तमानानतिप्रभृतानित्यर्थः । विभेषान् प्रभे- दान् विवरीतं प्रकाशयितुम् अरभ्यास एव अस्य विद्ृतमार्गस् पुनःपुनःपरिभोलनमेव अलं समर्थः संतिप्नाऽप्यसन्निरूपए- प्रकार: पुनःपनरालेच्यतां तेनैवापरेऽपि प्रभेदा ज्ञातव्या दत्यर्थः ॥ ३६८॥ द्ूति श्रीप्रेमचन्द्रतर्कवागोश-भट्टाचार्य्य-विरचितायां मा- लिन्यप्रोनीसमाखयायां काव्यादर्भटीकायां द्वितीय: परि- चेदः ॥ २ ॥

काव्यादर्शः।

ततोय: परिच्ेदः।

0:0500

यमकं, तच्च पादानामादिमध्यान्तगोचरम्॥१॥

द्वितीयपरिच्करेदे 'काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्गारान् प्रचन्ते दत्यनेन शब्दार्थसाधारणमलङ्गारसामान्यलक्षणमभि- धाय शब्दस् प्रथमबुद्धिविषयतया प्रथमं निरूपयितुमुचिता - नपि तदीयालद्कारानतिचमत्कारजनकत्वाभावादनिरुपय च- मत्कार विभेषभूमयोऽर्थालद्वारा एव विनेयानां प्रवत्तये पूर्व्व निरूपिता:, संप्रत्युपादेयधर्मेषु प्राप्तावसरान् पूर्व्वनिरूपि- तानप्रासभिन्नान् प्रब्दालङ्कारान्, तदनन्तरं हेयध्मीन दो- षांच्च निरूपयितुं ततीयपरिच्केदमारभमाऐन प्रथमं मार्ग- विभागप्रसङ्गनाक्रलक्षणमपि यमकमनूद्य तत्प्रभेदाः प्रदर्शन्ते। अव्यपेत्तेति। अव्यपेताडव्यवह्ितः व्यपेताव्यवद्वितव्व आरत्माख- रूपं यस्यास्तादृभी वर्षसंहतेः खरव्यञ्जनवर्ससङ्वस्य व्यावृत्ति- विशेषेषावत्तिः पुनरुचारएं यमकमित्यन्वयः। अस्य विशेषा: पूर्व्वमेवोत्ता द्वति नाच्यन्ते। श्रव्यपेतव्यपेतात्मेति भेदकथ- नाय, तथादि कवचित् पूव्वोचरितवर्णसङ्गस्याव्यवधानेन पुन-

ततीय: परिचछेद:। श२१

हच्चारणं क्वचिद्वधानेनेति प्रथममिदं भेददयम्। बस्य खानं नियमयति तचेति। पादानामादिमध्यान्तभागा अख खा- नानीत्यर्थः । परचादिमध्यान्तेत्यनेन पादानां खणडच्यगतत्व- मेव यमकस्थेति नाभङ्वनीयं मध्यपदेन सभ्भवत्खण्डमाचला- भात् चतुरादिखएडेव्वप्यस्य स्थितिर्ज्जातव्या यदाह प्रकाशकत्। चिखएडे चिंशत् चतुःखण्डे चत्ारिंभदिति। एतदुपलक्षणं पादा ऋपि ब्रस्य स्थानानीति जेयम्। यदुकं वामनेन 'पादः पाद- स्यादिमध्यान्तभागा: स्ानानीति। अ्रत्र पादपदेन च पाद- द्वयात्मकस्य पद्यार्ड्डस पादचतुष्टयात्मकस्य सम्पूर्षपद्यस्य च ग्रहएं तेन पादखण्डा: पादा: पद्याड्कं सम्पूर्षपद्यञ्व यमकस् खानानीति निष्कर्षः ॥। १ ।

एकद्वित्रिचतुष्पाद्यमकानां विकल्पनाः। त्ादिमध्यान्त मध्यान्त मध्याद्यादन्त सर्व्वतेः ॥२॥ अत्यन्तबद्दवस्तेषां भेदा: सम्भेदयोनयः। सुकरा दुष्कराश्ैव, दर्श्यन्ते तेऽन केचन ।। ३ ॥

भेदान् क्रमेण दर्भयन् प्रथममविमिश्नं विभजते। एकेति।

भेदा:, पद्यस्य चतुष्पादात्मकत्वात् प्रतिखण्डं चतारख्लारो- 2T

इरर काव्यादर्श:।

भेदा ज्ञातव्ा इत्यर्थ:, यथा अ्रिमिश्रितमादिभागयमक प्रथ- मपाद एव, द्वितीयपाद एव, ततीयपाद एव, चतुर्थपाद एवेति चतुर्विधम, तथा मध्यादिभागयमकमपि प्रत्येकं चतुर्विधमिति

श्रयमकं विभजते आदीति। समेदयोनयः सजातीययम-

नावर्त्तमानानां तेषां यमकानां भेदा अत्यन्तबह्वोऽतिवि- स्रा ज्ञातव्या दृत्यन्वयः । सर्व्वत दति। सप्नमीबवचनान्तं, पदच्केदख 'आदिमध्यान्तेषु, मध्यान्तेषु, मध्याद्येषु शद्यन्तेषु, सर्व्वेषु चेति। मध्यपदानि च सव्वीषि द्वितीयततीयपाद बोध-

अन्तपादसादा चयाणं पूर्व्वपादानां सथितलात्। मध्याद्येति आदक् मध्या चेति विग्रहः धर्ममारथीदिपाठादाद्यस परभावः, तच आदिमध्यान्तेत्यम्य प्रथमे द्वितीये, प्रथमे ढतीये, प्रथमे च- तुर्थे, दति चयः प्रकारा:। मश्यान्तेत्यस द्वितीये बतीये, दवि- तीये चतुर्थे, दतीये चतुर्थे, दूति चयः प्रकाराः। मध्यादे- त्यस प्रथमे द्वितीये दतीये चेत्येकः प्रकारः। आ्रद्यन्तेत्यस प्रथमे द्वितीये चतुर्थे, प्रथमे ततीये चतुर्थे,द्वितीये बतीये चतुर्थे चेति चयः प्रकारा: । सर्व्वेत्यस् प्रथमे द्वितीये ततीये चतुथें चेत्येकः प्रकारः । मिलिता एकादश प्रकाराः । एते चादिभागविषयाः मध्यादिभागविषयास बोध्याः। सुकरा दुष्करास्तरेति सुबोधा दुब्बोधासेेत्यपि बोथ्यं तदेते कवीनां

दतीय: परिच्छेद:।

बोद्धणाख केशकरा दति केचन दर्शन्ते नतु सम्विनः सर्वे sपीत्यर्थः ॥२॥३॥

मानेन मानेन सखि प्रणयोभूत्प्रिये जने। खषिडिता कण्ठमाश्चिष्य तमेव कुरु सत्रपम्॥8॥

तब्र प्रथमपादमतमव्यपेतमविमिश्र मादिभागयमकमुदा- हरति। मानेनेति। सामप्रयोगेणाखत्यक्नमानां नायिकां प्रति नायकभेदितानां सखीनामुक्तिरियं। हे सखि। प्रिये जने प्रण- चिजनं प्रति अनेनेदृशेनास्त्राकमपि क्रेमकरेणेत्यर्थः मानेने- य्यांकोपेन सह तव प्रणयः प्रेम माभूत् प्रियजनं प्रति ईदृशं मानं माकार्षीरित्यर्थः। ननु मान एव ऊतापराधनायकस शासनं नं परित्यज्य किं करोमीत्याह खणि्डितेति खिडता 'पार्श्र- मेति प्रियो यस्या अन्यमसभोगचिन्ितः । या खणण्डितेति कथि- ता धीररीय्यांकषायिता' दृत्युकलत्षणा, भ्रचापिकारोबेध्य: खण्डितापि वं कष्ठमा्निष्य खयं तसय कष्ठमालिङ् तमेव सचपं सलज्जं कुरु, लतापराधमपि मामियमदार्य्यात् खय- मालिङ्गतीति मत्ा लज्जिता भविष्यतीत्येतदेवास्य शासनमि-

मकम्॥ ४ ॥

मेघनादेन हंसानां मद नामदनोदिना। नुन्नमानं मनः स्त्रीणां सद्द रत्या विगाचते। ५। 2 r 2

३२४ काव्यादर्प: ।

तदेव द्वितीयपादगतमुदाहरति। मेघनादेनेति। इंसानां मदनोदिना गर्व्वमपनयता वर्षासु हंसानां निर्मदत्वादिति भावः । मेघसय नादेन गर्ज्नितेन नुन्ः उद्दीपकतवात् खणिड- तोमानो यस तत्तथा ताटृशं स्त्रीणं मनः कर्मम मदनः कामो रत्या अनुरक्रिरूपया सभार्य्यया सह्द विगाहते वि- लोडयति, वर्षासु कामिनोनां मनो मानं विहाय सकामं सानुरागञ्च भवतीत्यर्थः ॥ ५् ॥

राजन्वत्यः प्रजा जाता भवन्तं प्राप्य सत्पतिम्। चतुरं चतुरम्ोधिरसनो र्व्वीकरग्रद्दे। ६॥

तदेव दतीयपादगतमुदाइरति। राजन्वत्य दति। भवन्तं सत्पतिं सुपालकं प्राप्य प्रजा: राजन्वत्यः सुराजयुक्ता जाताः। सुराज्ि देशे राजन्वान् स्ान्ततोऽन्यत्र राजवानित्यमरः, 'राज्ञा मता साराज्ये दूति नलोपाभावः। किस्भूतं चलारोडम्धय एव रसना काल्ी यस्यास्ादृभी उर्ब्बी तखा: करथद्े राज- ग्राह्यभागग्रहणे त्रथच पाषिग्रहणे चतुरं निपुएम्॥ ६॥

अरणयं कैश्विदाक्रान्तं कैश्ित् सद दिवौकसाम्। पदातिरथनागाश्वर हितैर हितैसतव ॥।७।। तदेव चतुर्थपादगतमुदाइरति। अरष्मिति। कैख्वित् पलाय्य जीवङ्भिस्तव अद्ितैः प्रननुभिररष्माक्रान्तं प्रविष्टं, तथा कैख्वित् सम्मुखयुङ्टेन मतैरद्ितैर्दिवाकयां सद् ख्वर्ग

ततीयः परिच्छेद:। ३२५

आक्रान्तं, किस्भूतैः पदातिरथनागाश्चरह्ितैः पदात्यादिसे-

तारो भेदा दर्षिताः, द्वितीयभागादिविषया त्रप्येवंप्रकारा बाथ्याः॥।।

मधुरं मधुरम्भोजवद ने वद नेचयो:। विभ्रमं भ्रमरभ्रान्त्या विडम्बयति किं नु ते ॥८॥

अथ सम्भेदयोनीनव्यपेतयमकभेदान् दर्भयन् प्रथमं ताव- दादिमध्यान्तेत्यनेन प्रतिपादितं भेदचयं क्रमेणोदाहरति। मधुरमिति। नु भो: प्रिये मधुर्वसन्तस्े तव त्रभ्भोजसटटभं यद्व- दनं तच वर्त्तमानयोनेत्यो: 'सप्नम्यन्तमिद' भ्रमरम्रान्या भ्रम- रमिथुनमिदमितिभ्रमेष, परभ्भोजे भमरमिथुनवर्त्तनसय सभ्भवा- दुज्यत एव भ्रान्तिः। किं मधुरं विभ्वमं विल्ासं विडम्बयति विशेषेष प्रेरयति अर्पयतीत्यर्थः। उन्व प्रेरणे द्वत्यस्य चौरा- दिकस्य रूपं। वद कथय, तव नेचयोरयं विभ्रमो भ्रमरभ्रम- वता वषन्तेनैव किं जनितः भमरमिथुनञ्च वसन्तोदयेन समु- त्यन्नेऽम्भोजे सविलासं वर्त्तत दति युज्यतेऽयं वितर्कः । अ्र्रा- जवदने दति सम्बोधनपदमिति कश्चित्। नु दत्यच नेतिपाठे किं न विडम्बयति अपि तु विडम्बयत्येवेत्यर्थः, श्रत्र मधुरं मधुरमिति वदने वदने द्वति प्रथमद्वितीयपादविषयमादिभा- गयमकम्॥ ८ ॥

३२६ काव्यादर्शः।

वारणो वा रणोददामो इयो वा सर दुर्द्रः। न यतो नयतोऽन्तं नस्तद हो विक्रमखव ।। ९।। प्रथमततीयपादगतं तदेवोदाइरति। वारए दति। हे स्मर यतसतव रणोद्दामो युद्धदुर्भदो वारणेवा इस्ती च नासिति तथा दुर्ड्डरोरण्दुर्द्ूषा इयो वा घोटकस नास्ति 'वाद्वयमुभय- प्राधान्यद्योतकं' तथापि नोऽसान् विरहिोऽन्तं नाभं मृत- प्रायत्वं नयतः प्रापयतस्तव विक्रमस्तत्तस्ादहो श्रसतर्य्य दूत्य- चयः। दुर्ड्डर दूति विक्रमस्य विशेषणमिरति केचित् ॥ ६ ।। राजितैराजितैक्षोन जीयते त्वादशैन्ट पैः। नीयते च पुनस्तुप्निं वसुधा वसुधारया॥१०॥ तदव प्रथमचतुर्थपादगतमुदाहरति। राजितैरिति। श्र- जिर्युड्ूं तच तैत्सं तीच्खता प्रचण्डत्वमित्यर्थः तेन राजितैः शाभितैस्वादृशैनृपैर्वसुधा पृथिवी तत्स्थोलोक दृत्यर्थः जीयते जयेन प्रथमं चीणीक्रियते, पुनर्जयानन्तरं वसूनां धनानां धा- रया धारावृष्ट्या निरन्तरदानेनेत्यर्थ: तप्निं नीयते च। दृत्थ- मादिमध्यान्तेत्यनेन प्रतिपादितास्त्रयोविभागा उदाहताः । ॥१० ॥ करोति सच़कारस्य कलिकेात्कलिकेात्तरम्। मन्मनोमन्मनोऽप्येष मत्तकोकिलनिखनः ॥११॥ ऋथ मध्यान्तेत्यनेन प्रतिपादितं तस्य प्रकारचयं क्रमेण दर्भयन् प्रथमं द्वितीयततीयपादगतमुदाहरति। करोतीति।

ततीयः परिच्छेद:। ३२७

सहकारस्ाम्रस्य कलिका मनमनः प्रियाविरहिणो मम मान- सम् उत्कलिकोत्तरमुत्क ए्ठाप्रधानं करोति वसन्तागमसचक- तयोद्दीपकत्वादिति भावः। न केवलमेकैवेयं किन्तु मन्मनः कसमूले गुप्ताल्लाप दूव, गौणप्रयोगोऽयम्, एष मन्तानां वसन्तप्रारभ्ेणन्मदानां कोकिलानां निखनोऽपि, से1डपि मम मानसमुत्कलिकोत्तरं करोति। मन्मनस् 'सुरते कर्ष- मूले तु निजदेशीयभाषया। दम्पत्योः कथनं यत्तु मन्मनं तं विदुर्बुधाः' दृत्युक्लक्षणः । माँ मनुते उदिशति पचा- दित्वादजिति केचित्। मनसि मनुते प्रबुद्यतीति मन्तनः कामः मत्तकोकिलनिखनसेत्यपरे। प्रत्र कलिकोत्कलि- कोत्तरमित्यच तकारस् खरपून्यतवात् तद्मवधानेऽपि यम- कस्य नाव्यपेततहानि: पद्यीयवर्षस्मापूरकतया खरयुक्त- सैव वर्षस्य व्यवधायकत्वाभ्ुपगमात् एवमन्यचापि बेध्यम्।। ।११ ॥

कथं त्वदुपलम्भाशाविद्ृताविद् ताहभी। अवस्था नालमा रोढुमङ्गनामङ्गनाशिनो ॥१२॥

तदेव द्वितीय चतुर्थपादगतमुदाहरति। कथममिति। प्रो- षितं नायकं प्रति दूतीं प्रेरयन्या नायिकाया वाचिकमिदं। दूह वसन्ते लदुपलभ्भाभ्नायास्तव प्राप्निप्रत्याभाया विद्ृता विघाते सति तादृभी अनुभूयमाना अङ्गनाभिनी अङ्गचयकरी कष- तवरुपेत्यर्थः अवस्था कामदभनाविभेष: अङ्गनां स्त्रियं मामा-

३२८ काव्यादर्शः ।

रोढमाक्रमितु कथं नालं न समर्था अपि तु समर्थैव, पुरुषा दि करथाञ्चत् धैर्यमवलम्ब्य कामदशया नाभिभूयन्ते अङ्गनास्तु खभावताऽधीराः सुतरामभिभूयन्त एवेत्यङ्गना पदस्य सार्थकां, तव विरहे परतिक्वथा मरणोन्युखी जातास्मरीति ज्ञातव्यमित्यर्थ: ॥१२॥

निगृह्य नेने कर्षन्ति बालपल्लवशोभिना। तरुण तरुणान् कृष्टानलिनो नलिनोन्मुखाः ॥१३॥

तदेव ततीयचतुर्थपादगतमुदाहरति। निग्टह्येति। नलि- नोन्ुखा: पद्मेषु पतनोदयुक्ता अलिनोभ्रमरा: बालैः को- मलैः पञ्चवैः शोभिना तरुण वन्तेष कर्चा छष्टान् प्रथममाळ्क- ष्टान् तरुणन् यूनो नेचे निग्टह्य तरुथोभादर्भनोतुके चन्षुषी बलेन ग्टहीला कर्षन्ति खशोभादर्शनपरान कुर्व्वन्तीत्यर्थः। द्रत्यं मध्यान्तेत्यनेन प्रतिपादितं प्रकारचयमुदाह्ृतम्॥ १३॥। विशदा विशदामत्तसारसे सारसे जले। कुरुते कुरुतेनेयं इंसो मामन्तकामिषम्॥ १४॥

अ्रथ मध्याद्येत्यनेन प्रतिपादितमेकप्रकार दर्भयति। वि- शर्देति। विभन्तः प्रविभन्त आमत्ताख्च सारसाः पतिविशेषा यत्र तादृशे सारसे सरःसम्बन्धिनि जले वर्त्तमाना विशदा शडुभ्रा दूयं इंसी राजहंसीत्यर्थः कुरुतेन कुत्सितकूजितेन ऊला उद्दी- पकलेन विरदिणाममह्यलाद्रुतस कुत्तिततवं, माम् श्रन्तकसय

टतीयः परिकेद:। ३२६

यमस्य श्रामिषं भोग्यं कुरुते, मां मारयितुं चेष्टत द्त्यर्थः। श्रमिषं पुंनपुंसकम्। भोग्यवस्तुनि समोगेडययुत्कोचे पललेऽपि चेति मेदिनो। अच मध्ययोर्द्ितोयततीयपादयोराद्यपादे च यमकमित्येक एव प्रकारः ॥ १४ ॥

विषमं विषमन्वेति मदनं मढनन्दन:। सहेन्दुकलयापोढमलया मलयानिल:॥१५।।

अ्रथाद्यन्तेत्यनेन प्रतिपादितं प्रकारचयं क्रमेष दर्शयन् प्रथमं प्रथमद्वितीयचतुर्थपादगतमुदाहरति। विषममिति। अ्रपोढमलया परित्यक्हिमानीजनितमालिन्यया दन्टुकलया सह वर्त्तमान: तथा मदनन्दन: मम विरहिणोडनन्दनोऽस- न्तोषकः मदं मदनस्य गव् नन्दयति वद्धयतीति व तथेति वा, तादृश मलयानिलः विषममप्रतिविधेयं विषं गरलं तथा- विधगरलरुपमित्यर्थः, मदनं काममन्वेति ब्नुगच्छति उह्दी- पयतीत्यर्थः । दन्दुकला मलयानिलस् काममुद्दोपयतीत्यर्थः। विषमं विषमन्वेतीत्यच यम्यमानपदयरेकस्य सानुखारलेना- सन्तोषश्वेत् विषमं विषमं नपातीति प्रथमपादः पठनीयः । द्वितीयविषममित्यस् विषेष मा उपमा यस्ेति व्युत्प त्या विष- सटृभमित्यर्थः, न्गीति तोकषण करोति ॥ १५॥

मानिनो मानिनीषुस्ते निषङ्गत्वमनङ्ग! मे। हारिणो दारिणो शर्मम तनुरतां तनुतां यतः ॥ १६॥

३२० काव्यादर्पः।

प्रथमततीय चतुर्थपाद्गतं तदेवोदाहरति। मानि- नोति। हे अनङ्ग मा मां ते तव निषङ्गतं निरन्तरभरनिकर- पतनेन तूणप्रायतं निनोषुः प्रापयितुमिच्छः तथा हारिणी हारवती अतएव दारिएी मनोहारिषी हारादयलङ्गारेप मनोहररूपवतत्वात् द्विगुपतरं विरचदुःखं वर्ड्धयन्तीत्यर्थः द्वयं मानिनी तनुतां यतः दुस्तजं मानं दृष्ा चिन्तया चीएतां प्राप्ुवतो मे मम प्रमम मङ्गलं तनुतां करोतु मानत्यागेन यथेयं मे सुखजनिका सात् तथा भवदनुग्रद्दो भरवत्वित्यर्थः । यत द्वति दूएगतावित्यस् शचन्तस्य षहीरूपम्॥ १६॥ जयता त्वन्मुखेनास्मानकथं न कथं जितम्। कमलं कमलंकुर्व्वदलिमदलि मत्प्रिये ॥ १७॥

तदेव द्वितीयततीयचतुर्थपादगतमुदाहरति। जयतेति। हे मत्िये मम प्राणप्रतिमे अ्रस्ान् जयता वशोकुर्व्वता त्वन्मु- खेन अकथं कथारहितं निर्व्विवादमित्यर्थः यथा तथा कमलं पद्मं कथं न जितम् अपि तु जितमेव, किस्भूतं कं जलमलंकु- र्व्वत्, तथा प्रततिमन्ति भ्रमरविभिष्टानि यानि दलानि तान्यख सन्तोति अ्रललिमद्दलि। एवमाद्यन्तेत्यनेन प्रतिपादितास्त्रयः प्रकारा: उदाहता: ॥१७॥

रमणो रमणोया मे पाटलापाटलांपका। वारुणोवारुषीभूत सौरभा सौरभासपद्म् ॥१८ ॥

ततीय: परिच्छेदः।

अथ स्व्वत दूव्यनेन प्रतिपादितं पादचतुष्टयगतमव्यपेत- मादिभागयमकमुदा हरति। रमणीति। ईदृभी रमषी स्त्री मे मम रमणेया रतिस्थानं, कीदृो पाटला पाटलाखवत्तकुसुमं इरीतक्यादिषु पाठात् स्त्रोलं। तद्त् पाटलं श्वेतरत्वषं अंडकं वस्त्रं यस्या: सा, अतएव अरुणीभूता सौरी सूर्य्यस्म्बन्धिनो भा दीप्निर्यच तादृभी वारुणीव पश्चिमदिगिव,तथा मौरभस्य सौग- न्ध्यस्यास्पदं खानम्। इत्थमादिमव्यान्तेत्यादिकारिकया प्रति- पादिता श्व्यपेतादिभागयमकसैकादश प्रकारा उदाहता: ॥ ॥१८ ॥

इति पादादियमकमव्यपेतं विकल्पितम्। व्यपेतस्यापि वर्ष्यन्ते विकल्पास्तस्य केचन । १८।।

दूतीति। पादादियमकं पादस्यादिभागगतयमकं। वि० कल्पितं सप्रभेदं दर्भितं। विकल्पा भेदाः। तख यमकख्। केचन नतु सव्वे॥१८ ॥

मधुरेपटशां मानं मधुरेण सुगन्धिना। सचकारोद्गमेनैव शब्दशेषं करिष्यति ॥२०॥ तच व्यपेतमादिभागयमकमेकस्तिन् पादे न सभ्भवतीति प्रथमं प्रथमद्वितीयपादगतं तदुदाहरति। मधुरिति। मधु- वसन्तः एण्टृशां हरिणाचीणं मानं प्रपयेष्ीकोपं सह- कारोङ्गमेनैव, छदभिदितभावत्वादुङ्गतसहकार मुकुलेनेवेत्यर्थः 2v 2

10249024

कावादर्श: ।

शब्दभेषं मानेतिनाममाचावभिष्टं करिव्यति नलथंतोमानं रचिव्यतीत्यर्थ:, किम्भूतेन यतोमधुरेष मधुयुत्तेन मधुविन्दून् नरतेत्यर्थः तथा सुगन्धिना, दवत एवासोदोपकत्वम्। तत्र मधुरेण मधुरपेतिवर्षसङ्वाटृत्तेर्दृथां मानमितिवर्षचतुष्टय- व्यर्वाितत्वाझ्पेतयमकत्वम्। एवमग्रेऽपि बोध्यम्॥ २० ॥

करोडनितामो रामाणां तन्त्रीताडनविभ्रमम्। करोति सेष्यें कान्ते च श्रवणेत्पलताडनम् ॥ २१ ॥

तदेव प्रथमततीयपादगतमुदाहरति। कर दूति। रा- माणं रमणोनामतिताचाऽतिलोहित: कर: पाषिः तन्त्री- ताडनविभ्रमं वीणागततन्त्ास्फालनरूपं सविलासं कर्ष करोति, तथा कान्तेच कृतापराधे नायके चसेय्ें यथा तथा श्रवणेत्यलेन यत्ताडनं तदपि करोति । २ १ ।

सकलापोलसनया कलापिन्यानु न्टत्यते। मेघाली नर्ततिता वातैः सकलापोविमुच्चति ।२२॥

तदेव प्रथमचतुर्थपादगतमुदाहरति। सकलापोलसन- येति। वातैनर्निता सकला मेघाली अपोजलानि विमुत्जति वर्षति, अनु पस्ाच्च कलापस् पिच्कख यदुलसनमुनमनं तेन मृह वर्त्तमानया कलापिन्या मयूर्या नृत्यते। वर्षाखभावो- डयम्॥ २२ ॥

ततीय: परिकेद:।

ख्यमेव गलन्मानकलि कामिनि! ते मनः। कलिकामिद् नोपस्य इद्टा का न स्पृशेदाम् । २३॥

तदेव द्वितीयततीयपादगतमुदाइरति। खयमेवेति। हे कामिनि खयमेव नायकळवतानुनयमन्तरेपेव गलन् मानरूप: कलि: कलहः मानजनकः कलिव्वी यस्ात् ताटृशं ते तव मनः कर्त पतिकोमलताद्वयंपन्यमित्यर्थ, दूह प्राट्टट्प्रा- रसे उद्गतां नोपस्य कदम्स्य कलिकां कोरकं टृष्टा कां दभा न स्पृशेत् ऋर्पप तु सव्वी अपि कामदणाः प्राश्यतीत्यर्थः ॥ २१॥ आरुह्याक्रीड शैलस्य चन्द्रकान्तस्थलीमिमाम्। नृत्यत्येष लसच्चारुचन्द्रकान्त: शिखावलः ॥। २४।।

तदेव द्वितीय चतुर्थपादगतमुदाहरति। आरुद्येति। ब्रा- क्रीड उद्यानं तन यः शैल: क्रीडापर्व्वतस्तस्य दमां, चन्द्रकान्ता- मणिविभेषस्तस्य स्थलीमारह्य एष शिखावलोमयूर: लसन् चन्द्रकाणां मेचकानामन्तः प्रान्तभागो यस तादृभः सन् नृ- त्यति ॥ २४ ॥

उद्त्य राजकादुर्व्वो ध्रियतेऽद्य भुजेन ते। वराहेणोड्डता यासौ वरादेरुपरि स्थिता॥ २५।।

तदेव ृतीयचतुर्थपादगतमुदाहरति। उङ्भत्येति। चे राजन् यास वरादेण शूकरमूर्ततिना भगवता विष्ुना उद्धता

३३४ काव्यादर्शः ।

पातालादुत्तोलिता सती वराहेः श्रेष्ठनागसानन्तलोपरि स्थिता सा उर्व्वी शद्य तव भुजेन राजकाद्राजदन्दादुद्धत्य ध्रियते॥ २५ ॥

करेण ते रणेष्वन्तकरेण द्विषतां हताः। करेणवः त्तरद्रक्ता भान्ति सन्ध्याघना इव ॥ २६॥

तदेव प्रथमद्वितीयततीयपादगतमुदाहरति। करेणेति। हे राजन् रणेषु द्विषतां रिपूणमन्तकरेण विनाभकारिण ते तव करेण इस्तेन इता: करेणवोगजाः चरद्रका गलद्रुधि- रा: सन्तः सन्ध्ाघना दव सन्ध्ाकालीना मेघा दूव भान्ति। 'करेणर्गजयोषायां स्त्रियां पुंसि मतङ्गजे' दति मेदिनी॥२६॥

परागतरुराजीव वातैर्ध्वस्ता भटैश्चमूः। परागतमिव क्वापि परागततमम्बरम् ।२७॥

तदेव प्रथमहतीयचतुर्थंपादगतमुदाइरति। परेति। वा- तैध्वस्ता ध्वंसिता उत्पाटितेत्यर्थः अ्रगस्य पर्व्वतस्य तरुराजोव वृक्षश्रेणीव भटैर्वर्मनीयनृपमैन्येः परा परकीया चमूः सेना ध्वस्ता विनाशिता, अन्तर्भृतष्र्थल्ात् ध्वंसतेः सकर्स्मकत्वम्। ततश्च परागैः ध्वस्ताविष्टपलायमानपर चमूत्यापितधूलिभि- स्ततं व्याप्नं सदम्बरमाकार्शं क्वापि दवीपान्तरे परागतमिव पलायितमिव धूलिभिरम्वरमलचितमभूदित्यर्थ: ॥२७ ॥

ततीय: परिच्छेद:। ३३५

पातु वो भगवान् विष्णुः सदा नवघनद्युतिः। स दानवकुलध्वंसी सदानवरदन्तिद्दा ॥२८ ॥।

तदेव द्वितोयतीय चतुर्थपादगतमुदाइरति। पालिति। नवघनसेव द्युतिर्यस्य सः, तथा दानवकुलध्ंसी, तथा सदानः समदो वर: श्रेष्ठो यो दन्ती कुवलयापीडाख्ोगजसख हन्ता स प्रसिद्धो भगवान् विष्णुवो युभ्रान् सदा पातु ॥ १८॥

कमले: समकेशन्ते कमलेष्याकरं मुखम्। कमलेख्यं क रेषि त्वं कमलेवोन्मदिष्णुषु ॥ २६॥

सर्व्वपादगतं तदेवादाहरति। कमिति। हे सुन्दरि ते तव कं शिर: तलेर्भमरख समा: सदृभाः अ्रतिभ्यामला द्ृत्यर्थः केशा यत्र तत्, तथा तव मुखं कमलेव्यीकरं पद्मानां द्वेषकृत कमलसदृभ्नमित्यर्थः, अतएव त्वं कमलेव लक्ष्मोरिव कं जनं उन्न्दिष्णुषु उन्म्मादवत्मु मध्ये अलेस्यमगपनीयं करोषि ऋपि तु सव्वानेव पुरुषानुन्त्तान् करोषीत्यर्थ: ॥ २८॥

मट्भ्रमद्दृशः कर्तुमद्भ्रजघना: क्षमाः। ३० ॥

सम्प्रति व्यपेतस्थैव सजातीयविजातीयघटितानि प्रकारान्त- राषि दर्भयन् प्रथमं प्रथमद्धितीययोरेकविधं ततीयचतुर्थयो-

३३६ काव्यादर्श:।

स्वन्यविधमुदाहरति। मुर्देति। उदाराषि महान्ति मह्दामूख्या- नीत्यर्थः मणिभृषणानि मणिमयालङ्करणानि यामां ताः, तथा मदेन मद्योपयोगेन सौभाग्ययौवनाद्यवलेपजविकार विशेषेष वा भमन्यो घूर्न्यो दृशसनूंषि यासां ताः, तथा तदभ्नजघना: पृथुजघना: सि्त्रियः मुदा हर्षेष रमएं कान्तमन्वीतमनुगतं कतु मुदा अन्वीतं दर्षयुत्तं कर्तुमिति वा चमा: समथीः। अन्वीतमिति ईगतावित्यस रूपम्। अरचादभजघना दृत्यच पदभ्रमदना दत्येवपाठः सम्यक पूर्व्वपादतये वर्सचतुष्टयसैव यम्यमानत्वादिति ध्येथम् ॥ ३० ॥

उदितैरन्यपुष्टानामारुतैर्मे इतं मनः। उदितैरपि ते दूति! मारुतैरपि दत्तिणैः॥ ३१॥

तदेव प्रथमत तीययोर द्विंतीय चतुर्थयोखारति। दि तैरिति। पाः दूति खेदे, अन्यपुष्टानां कोकिलानामुदितै- रुद्गतैः 'उत्पूर्व्वादिए गतावित्य स्मात् कर्त्तरि कः । रुतैः शब्दैमें कना इतं हिंसितं व्यथितमित्वर्थः। न केवलं तैरेकेरेव किन्तु हे दूति ते तव उदितैर्वचनैरपि। वदतेभीवे क्रः । प्रियाक्वेशनि- वेदकैरवचनैरपि इतं तथा दक्िणदिदिग्भवैमारुतैवीयु- भिरपि'॥३१॥

सुराजितह्रियोयूनां तनुमध्यासते स्तियः। तनुमध्या: च्रत्खेद सराजितमुखेन्दवः ॥ ३२॥

10240024

तृतीयः परिच्छेदः। ३३७

तदेव प्रथमचतुर्थयोर्द्वितीयतीययोखोदाइरति। सुरे- ति। तनु चीणं मध्यं यासां ताः, तथा चरन् सत्त्वोदयाङ्गलन् यः खेदो घर्मजलं तेन सुराजिताः सुभ्रोभिताः मुखानि दन्दवख्न्द्रा दूव ते यासां ता: स्त्रिय: सुरया मद्येन जिता- परासा होर्लज्जा यामां तादृश्य: सत्यः यूनां तनुं देहं जात्याश्रयणादेकवचनम्, त्रध्यासते अधिशेरते 'यचार्थाडधि- षठादेरित्याधारस्य कर्ममत्म्॥ ३२॥।

इति व्यपेतयमकप्रभेदोऽप्येष दर्शितः। श्र्व्यपेतव्यपेतात्मा विकल्पोऽप्य्ति तद्यथा ।।३३।।

दृत्थमव्यपेतं व्यपेतस्त यमकं दर्भितं सम्प्रति तथोरेकच संमिश्रणेन भेदान्तराषि दर्शयन्नाह। दतीति। अपिना पूर्व्व-

संमिश्रणात्मकः, विकल्पो यमकस्य भेदः । तद्यथेति, श्रव्यपेत- व्यपेतात्मकं यमकं यथेत्यर्थः, यद्वा तदित्यव्ययं स विकल्पो यथेत्यर्थः ॥ ३३ ॥

सालं सालंबकलिकासालं सालं न वीनितुम्। नालोनालोनव कुलानालो नान्ोकिनोरपि॥ ३४॥

तच प्रथमद्वितीययोस्तृतीय चतुर्थयोसतदुदाहरति। साल- मिति। प्रोषितं नायकं प्रति दूत्या नायिकावस्थावर्णनमिद। सा आली मम सखी सालम्वाः लम्बमानलेन सहवर्त्तमाना 2 x

10240994

३३८ काव्यादर्शः ।

या: कलिका: कोरकासा: सलति गच्छतीति सालम्वकलिका- सालः। कमणो पडिति पट्। तं सालं वृक्षमाचं सर्ज्जवृत्तं वा, 'सालः पादपमाचेऽपि प्राकारे सर्ज्जपादपे' दति मेदिनी। वीचितुम् उद्दीपकत्वाट्रष्टु नालं न समर्था। सालम्वकलिकाः साला: आवरणकारितात् प्राकारा दूव यत्रेत्यन्ये। तथा आलीयन्तेऽचेति आलीना: 'अधिकरणे तः' तादृशा वकुला वकुलवृत्तायेस्तादृभानलीन् भमरानपि वीचितुं नालं। तथा अलोकं मिथ्यावचनं तद्विद्यते यासां तास्तथा तादृभीरली- किनी: झटिति तव प्रिय आगममव्यतीतिमिथ्यावादिनी: सखी- रपि वीचितुं नालं, यद्ा अलीकिनी: पदमिनीः। 'अलीकिनी पुटकिनी विसिनी पद्मिनी तथेति व्याडिः। अ्च् प्रथमपादे सालं सालमित्यव्यपेतं तखैव द्वितीयपादे व्यवधानेन पुनरा- वृत्तिरिति व्यपेतस्न, एवमुत्तरार्े नालीनालीत्यचापि प्त्र वर्षदयस्थापि संइतित्वमस्येवेति न यमकत्वाभावप्रङ्मा ॥ ३४ ।।

कालं का लमनालत्यतारतार कमोन्तितुम्। तारतारम्यरसितं कालं कालमद्दाघनम्॥ ३५ू ॥

लमिति। का प्रियविरहिणी नारी ईदृशं कालं प्राटृट्समय- मीच्ितुमलं समर्था अपि तुन कापि, कालपदच्च तदुत्पन्नो- दीपकवस्तुपरम्। किस्भूतम् अनालच्या: सम्यगदटृश्यास्तारा उच््वलास्ारका नचत्राषि यच तं, तथा तारतया अ्त्युचलेन

ततीय: परिच्कद:।

अरम्यं अवणदुःखदं रसितं मेघानां गर्ज्जितं यत्र तं, तथा काला: कृष्णवर्षा महान्तो घना मेघा यत तम, अतएव कालं विरहिणां साक्षाद्यममिव। अत्र कालं कालेत्यच एकस्य सानु- खारते अपरस्य तदभावे यद्यसन्तोषस्तदा कालं कालं दुरा- लन्येति प्रथमपादः, कालं कालंकृतं घनैरिति चतुर्थपादस पठनीयः, घनेः कालंकृतं कुत्सितालङ्कारवन्तमित्यर्थः॥ ३५॥

याम यामत्रयाधीनायामया मरणं निशा। यामयाम धियाऽस्वत्त्याया मया मथितैव सा ॥ ३६॥

तदेव पादचतुष्टयगतमुदाहरति। यामेति। निग्नायामु- द्ीप्नमदनस्य खावस्थयानुमितनायिकावस्थस्य कस्चिद्विरहि- पेविलापवर्लनमिदम्। यामचयस् प्रहरचयस्ाधीनः प्रहर- च्यकत आयामोदैष्यें यसाः सा तथा तया निशा रात्ा हेतुना वयं मरएं याम गच्छाम, निायास्त्रियामात्मकलं यथा 'तियामां रजनों प्राजस्यक्ाद्यन्तचतुष्टयम्' दति सतिः। भव- त्वस्माकं मरणंन तन्र विशेषेण हानि: किन्तु धिया मनसा वयं यां कान्तामयाम तगच्काम खास्मिन् यस्या: प्रणयमवर्दयामे- त्यर्थ:, लडपरमैपदोत्तमपुरुषबज्वचनं। सा त्रस्वर्त्याया मां विना अखन्ति प्रापपीडामायाति प्राम्नोतीति आयातेः किप, ईदृशी सा मया मथितेव मयैव विदेशागतेन सा विनाभिता मयि प्रणयं ऊत्वा सा तपखिनी वियते द्यमेव मे महती हानिरिति भाव: ॥ ३६ । 2 x 2

10249024

३४० काव्यादर्शः ।

एवमेव विकल्प्ानि यमकानोतराएपि ॥ ३० ॥

आदिभागयमकमुपसंदरति। द्वनीति। गतिर्दिक्। दूत- राषि मध्यान्तभागगतानि श्रव्यपेतव्यपेत तन्न्मनिश्ररुपाष्ि एवमेव

कारिकोऋप्रकारणैवेत्यर्थः, विकल्पानि विकल्प ज्ञातव्यानि कानिचिदेव मया दर्शयिष्यन्ते सकलानि तु पूर्व्वप्रदर्भितादि- भागयमकरीत्या खयं ज्ञातव्यानीत्यर्थ:॥ ३७॥

न प्रपञ्चभयाज्ेदा: कार्त्सेना ख्यातुमोहिताः। दुष्कराभिमता येतु वार्यन्ते तेऽत केचन ॥ ३८॥ ननु भवतैव कथं साकल्येन न दर्भितासतत्राह। नेति। प्रपञ्ञभयात् यन्थबाजत्यक्ृतश्रेत्वमुख्भयेन, ईचिता: दषाः। दुष्कराभिमता: दुष्करतेनान्येषां निश्चिताः, वर्षन्ते उदा- हियन्ते, वत्यन्त दति कचित्याठः । तेऽचेत्यच तचेति क्वचित्पाठः तच तेषु मध्े ॥ ३८॥

स्थिरायते यतेन्द्रियो न हीयते यतेर्भवान्। त्र्मायतेयते ऽप्यभूत् सुखाय तेऽयते क्षयम्॥ इ६ ॥

तचाव्यपेतं सर्व्वपादगतं मध्ययमकमुदाइरति। खिरायत दूति। सिथिरा अविनश्चरा आयतिरुत्तरकालो यख स तथा

ळतीयः परिष्छद:। ३४१

तत्सम्बोधनम् 'उत्तरः काल आयतिरित्यमरः । हे सिथिरायते भवान् यते: संयमात् ममाधेरित्यर्थः, न हीयते न चुतो भर्वत कर्षकर्न्त(र रूपम्' यतो यतेन्द्रिय: इन्द्रियसंथमवान् दन्द्रिया- णामसंयमे हि समाधे: स्थिरतं न भवत तदुकं 'बलवानिन्द्रि- यग्रामो विद्वासमपि कर्षति' दति। तथा ते तव अ्रमायतापि मायारहितत्वमप दूयते एतत्परिमाणाय अ्रतिप्रभृतायेत्यर्थः तथा चयं नाशम् अ्रयतेन गच्क्रते नित्यायेत्यर्थः सुखाय परा- नन्दायाभूत्। अत्र यतेयते दूति पादमध्यखणडस्यावृत्ति:।

मह्ीसुराणं वसुराजितैः सुताः। न भातुगा यान्ति सुरान्न ते गुणा: प्रजासु रागात्मसु राशितां गताः ।। ४० ।।

तदेव प्रतिपादं केवलव्यपेतमुदाद्दरति। सभाख्विति। हे राजन् ते तव गुण: सुरान् देवान् न यान्ति सुराणं गुणे- भ्योडययुत्लष्टा दत्यर्थ:, सुरान्न यान्ति अपि तु यान्येवेति केचित्। किस्भूता: महीसुराणं ब्राह्मणनाम् असुराहतैः सुरापानेन इतप्रायभिन्नैः अ्रतिपविचैरित्यर्थः तथा वसुना तेजसा राजितैः शेभितैः धनदानेन प्रफुलैरिति वा 'देवभेदेऽनलेरशा वसुरते धने वस्वित्यमरः' ईद्ृशैरमुखैः सभासु सुताः प्रभंसिताः, तथा भासुरा उञ्ज्चलाः, तथा रागस्वां प्रत्यनुराग श्रात्मसु मनःसु

३४२ काव्यादर्भः ।

यामां तासतथा तादृशोषु प्रजासु राशितां प्रभूततां गताः प्रजाभिर्बडतया गटहोता दूत्यर्थः ॥ ४० ॥

तव प्रियाSसच्चरित! प्रमन्न या विभूषएं धार्य्यमिह्ांशमत्तया। रतोत्सवानन्दविशेषमत्तगा प्रयोजनं नास्ति दि कान्तिमत्तय।।४१ ।।

अ्रथ व्यपेतं पादचतुष्टयगतमन्तयमकमुदाह्रति। तवेति। किमिति विभूषणमियं न परिदधातीति पृष्कन्तं शठनायकं प्रति सख्या उत्तिरियं। हे असच्चरित हे प्रमत्त या तव प्रिया प्रेयमी लोकसन्निधाने तया प्रेमास्पदलेनोच्यमानेत्यर्थः, सच- रिताप्रमन्तेति पाठे सचचरितेति अ्रप्रमन्तेति च सोलुष्ठन- सम्बुद्धिपदद्वयं। तया दद् प्रस्तावे रतरूपो य उत्सवस्त्जन्यो य आनन्दविभेषस्तेन मत्तया सत्या अंमददीप्रिमद् विभूषएं धाययें, सम्परति तु तयि नायिकान्तरासक्रेस्या रतोत्सवानन्दविशेषा ना- स्येव तत्किमिति विभूषएं धार्य्यमित्युत्तरवचनमच प्रतीयमानं बोध्यं, ननु शोभार्थमपि किमिति न धार्य्यते तचाह प्रथोज-

विभूषएैः प्रयोजनं कार्य्यं नास्ति, कान्तिरेवास्याः शेभासम्पा- दिका न पुनर्विभूषणमित्यर्थः । आ्रानन्देत्यच आ्रमेोदेति क्वचि- त्याठः। प्रयोजनं नास्ति हीत्यच न मे फलं किश्चनेति पाठस न मनोरमः॥ ४१॥

ततीयः परिच्ेद:। ३४३

भवादृशा नाथ! न जानते नते रसं विरुद्धे खलु सन्नतेनते। य एव दीना: शिरसा ननेन ते चरन्त्यलं दैन्यरसेन तेन ते ॥ ४२॥।

श्व्यपेतं तदेवोदाहरति। भवादृना दति। हे नाथ राजन् भवादृभा नृपजना: नतेरनमनस्य रसमाखाद न जानते, कुत इत्याह खलु यतः मन्त्रतं सम्यक् नमनम् दनता प्रभुता च ते सन्न्रतेनते विरुद्धे मामानाधिकरएशन्ये, तर्हि के जानत दत्यचाह ये जना दीना एव केवलं दरिद्राः ते तेन प्रसिद्धेन दैन्यरसेन दारिदरुपेण विषेण देन्यस्य रसेनाखादेन वा हेतुना नतेन शिवसा ते तव अलमत्यर्थ चरन्ति लामुपचर- न्तीत्यर्थः। ते तुभ्यं नतेन शिरसेति केचित्। 'रसो गन्धरसे जले। शटङ्गारादी विषे वोर्य्ये तिक्ादो द्रवरागयो:। देह- धातुप्रभेदे व पारदाखादयो: पुमान्' इति मेदिनो॥४२॥

लीला,स्मनेन प़चिना मदुनोदितेन व्यालोकितेन लघुना गुरुणा गतेन। व्याजु भ्भतेन जघनेन च दशितेन सा दन्त तेन गलितं मम जोवितेन ।।४३।।

एकत व्यपेतसर्व्वपाद गतमध्यान्तयमकदयमुदाइरति । ली लेति। सा नायिका पडचिना इडड्ेन लीलास्रितेन सविला-

काव्यादर्भः।

सेषद्ूसनेन मां हन्ति व्यथयति, एवं मृदुना मधुरेण उदि- तेन वचसा, तथा लघुना दष्टेन व्यालोकितेन वीचितेन, 'चिष्बिष्टेडल्पे लघुरित्यमरः। तथा गुरुणा सनजघनगौरवा- नन्थरेण गतेन गमनेन, तथा व्याजृन्भितेन जुभ्भया, जृम्भा हि स्त्रीणामनुरागं व्यञ्जयति, यदुकं 'जृभ्भते स्फोटयत्यक्गं बालमासनिव्य चुम्बति' द्ति। तथा दर्भितेन कथा्चित् प्रका- शितेन जघनेन च। स्व्वत करणे ततीया। तेन तत्तत्करणक- इननेन हेतुना मम जोवितेन गलितं गतमिव। भावे क्ः । शच पादानां मध्येष्वन्तेषु च तेनेत्यस्य पुनःपुनरावृत्त: ।४३।।

श्रीमानमानमरवर्त्मसमानमान- मात्मानमानतजगतप्रथमानमानम्। भूमानमानमत य: स्थितिमानमान नामानमानमतमप्रतिमानमानम् ॥ ४४ ॥

तदेवाव्यपेतमुदाइरति। श्रीमानिति। हे जना: यूयमा- त्मानं ब्रह्म श्ानमत नमस्कुरूत, किभ्भूतम् अ्रमरवर्त्म त्रकाशं तेन समानं मानं परिमाएं यस स तथा तम् आ्काशवदप- रिच्छ्रिन्नमित्यर्थः, तथा अनते उपासनाथें नम्रे जर्गात प्रथमानो विस्तारं गतो मान: पूजा यस्य स तथा तं, तथा भूमानं महान्तं, यदा भुवा भूरूपेण कार्य्येण मीयतेऽनमीयते यस्तम, त्रथवा भूराश्रय्योऽधिष्ठानमित्यर्थः, तत्वेन मीयते ज्ञायत दति तम् भ्रमविषयस्य प्रपश्जस्याधिष्ठानमित्वर्थः।

ततीय: परिच्छेदः। ३४५

नान्यपरिमितानि नामानि यस स तथा तं प्रक्ृतिसम्पर्केष बजभिनीमभिः ख्यातिं गतमित्यर्थः, तथा आर दषत् अ्नन्ति श्वमन्तोत्याना: प्राएसंयमवन्तो योगिनसैर्मतं योगधारएया ज्ञातम्, तथा प्रतिमीयते एभिरिति प्रतिमानानि प्रमाणनि तैमानं ज्ञानं यस स तथा तद्धिननं प्रमाशैरवेद्यमित्यर्थः, यद्वा अप्रतिमानमनुपमं मानं ज्ञानं यख स तथा तं प्रत्यचादि- लकिकप्रमाणताटस्थ्येन केवलं मनःसंयमेन ज्ञायमानमित्यर्थः। नन्वेवस्भूत आत्मा गगनकुसुमादिवदलीक एवास्तां चाव्बीका- दिभिरनङ्गीकृतत्वात्तचाह य आ्रत्मा सिथितिमान् सिथिरतर:

योगिनामनुभवविषयतयानपलपनीय दूति वा, तथा श्रमान् खयं प्रकाशमानः, तथा त्रमान् विभुत्वात् क्वचिदपि न माति। यमकानुरोधाइवद्ितयोजना सोढव्या। परचार्दधद्वयान्ते हलन्त- मकारयो: पद्यपूरकत्वाभावेनागखलान्मानमानेत्यच नान्त- यमकत्वहानिः। पादानां मध्येष्वन्तेषु च मानयुग्मानामव्यव- धानेनावर्तनात् पादचतुष्टयगतमव्यपेतमध्यान्तयमकमिदं। ननु

यमनयोग्यता चैकवर्सस्य न सभ्भवति वर्षसंदतेरित्युक्ततः तत् कथमेकवर्लात् परं मध्ययमकप्रदर्शनमिति चेन्ैवम् आ्रद्यन्त- वर्सयोरन्तरालस्ैव मध्यपदेनोकत्वात्, अपरितोषसेदिदमपि नमाननमानेति व्यपेतमध्यान्तयमकोदाहरणं बोष्यं पूर्व्वपद्ये 2 x

२४६ काव्यादर्शः ।

वर्षद्वयस् यमनमच् तु वर्षचयसेत्युदाहरणन्तरदर्भनाया: फ- लम्, श्रव्यपेतमथ्यान्तयमकोदाह्र णन्तु खयमूददनीयम् ।। ४ ४ । सारयन्तमुरसा रमयन्तो सारभूतमुरुसारधरा तम्। सारसानुकृतसारसकाच्ची सा रसायनमसारमवैति ।४५॥।

पादचतुष्टयगतं व्यपेतमादिमध्ययमकमुदाहरति। सार- थन्तमिति। सा काचित् स्त्री रसायनममृतमपि अस्ानं तुच्छ-

मिति जानातीत्यर्थः, किभ्भूता सारयन्तं खकुञ्जमभिसारयन्तं तथा सारभूतम् अररयमेव जगत्येक: सार द्ृत्यभिमन्यमानं तं कान्तम् उरसा वक्षसा रमयन्ती वक्षसा आलिख्च रमयन्ती- त्यर्थः, उरसा सारयन्तमास्निव्यन्तं तं रमयन्ती प्रत्यालिङ्ग- नेन सुखयन्ती 'स आस्तरणे' द्ृत्यस्य चौरादिकस्य रुपमिति वा। तथा उरुसाराणि सुवलीलङ्गारा धरतीत्ुरुसार- धरा। उरुसारं सुवसें स्ादिति व्याडिः। तथा सारसैः पचिविशेषेरनुक्वता सारसा सभव्दा काच्ची यखा: सा । ४ ५्।

नयानयान्धान् विनयनयायते।। न यानयासोज्जिनयानयानया नयानयांस्तान् जनयानयाश्रितान् ॥ ४६॥

ततीय: परिच्ेदः। ३४

दूदानीमेकच प्रथमततीयपाद चोरव्यपेतमाद्यन्तयमकं द्वि- तीय चतुर्थयोस्तु तादृभमादिमध्ययमकझ्चोदाहरति। नरयेति। अच पदच्केद:। नयानयालचनया, अनया, अनयान, प्रया- नयान्धान, विनय, अनयायते, न, यान्, श्यासीः, जिनया- नयान, प्रयानयान्, पयान्, तान्, जनय, अनयाश्रितान, दूति। न अयति गच्छनीति अनया अनपाया शयतिरुत्तर कालो यख स तथा तत्मम्बोधनं। हे अनयायते खिथिरायते राजन अनया ईदृश्या प्रत्यक्षदृश्यमानयेत्यर्थः, नयोनोतिः अ्नयो- जनीति: तयोरालोचनया अ्ररयं नयः श्रेयस्करः श्रयमनयो द्ानिकर दूति विवेचनया अनयान नीतिरहितान् अतएव अ्यस्य शभावहविधेरानये आनयने अ्रन्धान् आात्मनः शुभ- मपग्यत दत्यर्थः, र ददृशान् जनान् विनय शिक्षय यथा ते नोति- मागानुसारिणो भवेयुस्तथा तानुपदिभेत्यर्थः । दति प्रथमार्द्ध- सार्थः। किञ्च वं यान् जनान् न त्रयासी: गतवानसि यै: मह सङ्ग न कृतवानसीत्यर्थः, किभ्भूतान् यतो जिनयानयान् यात्यनेनेति यानं मार्ग: जिनस्य बौद्स यानं जिनयानं दिगम्बर प्रस्थानमित्यर्थः, तद्यान्ति गच्छन्तीति ते तथा तान् दिगम्बरमतप्रविष्टानित्यर्थः, अतएव अ्ररयानयान् प्र्रयानमपथं यान्तीति ते तथा तान्, अतएव अनयाश्रितान् अ्श्डभमव- लम्वमान् तान् जनान् प्र्यान् शं विष्ुं यान्तीति तया- स्तादृशान् जनय कुरु जैनान् जनान् वैष्णत्ान् कुर्ळिवित्यर्थः । सर्व्वत् आदन्तादमादेरप्रादेरित्यङ्, दत्युत्तरार्द्ीर्थः॥ ४६।। 2 r 2

काव्यादपंः।

रवेण भौमो ध्वजवर्त्तिवीरवे- रवेजि संयत्यतु लाख्त्रगौरवे। रवेरिवोग्यस्य पुरोहरेरवे रवेत तुल्यं रिपुमस्य भैरवे॥ ४9 ॥ अथ व्यपेतं पादचतुष्टयगतमाद्यन्तयमकमुदाहरति। रवे- ऐेति। श्रीकष्णस नरकासुरेण सह युद्धूवर्सनमिदं। भूमेर- पत्यं भमो नरकासुरः, ध्वजवर्ततिनः श्रीक्ृष्णस् रथध्वजे वर्त्तमानस् वोरस वीययवतो वेः पचिणो गरुडस्य रवेण शब्देन कतीं संयति युद्धे अवेजि उद्देजितः, किस्भूते संयति अ्रतुल- मनुपमम् अरस्त्राणं गारवं गुरुत्वं बाजत्यं वा यच तख्िमिन, स्त्रियां संयदित्यमरे संयच्ब्दस्य स्त्रीतवोका वपि बषु पुंस्वमपि दृश्यत द्वत्यच पुंस्वं। तथा भैरवे भयङ्गरे। यद्वाइनसेदृशी योग्यता तस्ायमकिञ्चित्कर इत्याइ। रवेः सर्ययसेव उग्रख तेजखििनाडस्य इरेः श्रीकृष्णस् अथच मिंहस पुरोडग्रे रिपुं नरकम् अ्रवेर्भेषस्य तुत्यमवेत यूयं जानोत, यथा सिंहस्याग्रे मेषः तथा श्रीक्ृष्णसाय्े नरक दूत्यर्थः ॥४७॥ मयामयालम्ब्यक लामयामया- मयामयातव्य विरामयामया। मयामयार्त्ति निशयामयामया- मयामयामृ' करुणामयामया ॥४८।। तदेवाव्यपेतमुदाह्तरति। मर्येति। सखायं प्रति कस्यचि द्विरहिणो वचनमिदम्। अच पदच्छेदः। तत्र प्रथमपादे

तीय: परिच्केद:। ३४६

मयामया लभ्व्यक लामयामयाम्, दृत्येकमेव पदम्। त्रयाम्, प्यातव्यविरामयामया, दूति द्वितीयपादे। मया, अ्रमयारत्ति, निशया, अमया, अमया, दति ढतोयपादे। अरमय, शमय, अ्रमूं, करुणामय, आमया, इति चतुर्थपादे। तदयमन्वयः । हे अमय! मिनोति चिपतीति मयः 'डुमिञ् पेपणे द्ृत्यस्य कत्तरि ङः, तद्धिन्नोऽमयः तत्मम्बोधनं सव्वीखप्यवस्यासु मा- मनुवर्त्तमानेत्यर्थः, तथा हे करुणामय! दयामय! सखे! मया सह श्रमूं नायिकाम् आमय संगमय 'अ्रमुगतावित्यस षि- ङन्तस रूपम्। मया किभ्भूतेन आमोरोगः 'श्रम्रोगे दूत्यस् चौरादिकसय रूपम, आमं कामपीडां याति प्राप्नोतीति श्रामयाः तेन आमया 'धातोरासुक् प्रसाद्यचीत्याकारलोपः। मया सह तस्या: सङ्गमश्च न दुर्घट दूति सचयन् नायिकां विपिनष्टि मयो गमनं कलाचय दत्यर्थः । मयगतावित्यस् रूपं, तद्विपरीतोडमयः कलोपचयख्त दत्यर्थः, ताभ्यामालम्व्य प्रात्र- यणीय: कलापचयोपचयवानित्यर्थः, तादृशे यः कलामयः कलावांखन्द्रसस्ादामयो रोगः कामपीडा यखा: सातथा तां, सापि मामप्राप्य उद्दीपकेन चन्द्रेण पोडिता अतस्तव लघुनेव यत्नेन तखा: सङ्गमो भविष्यतीति भावः । तस्या: प्राप्ना कथमेवं व्याकुलीभवसोत्यचाह, यतोऽहं निभया रात्या हेतुना मयो गमनं प्राप्निरित्यर्थः तस्याभावोऽमय तस्या अप्राप्तिरित्यर्थः तज्जन्यामत्त पीडां प्रयाम् अरगच्कं, निषया किभ्भूतया अयातव्योऽम्राप्तव्यो विरामोऽवसानं येषां

३५० काव्यादर्पंः।

तादृशा यामा: प्रहरा यसा: सा तथा तया दोर्घयामयेत्यर्थः, अतएव अ्रमया नास्ति मा परिमाएं यस्ा: सा तथा तया अतिदीर्घयेत्यर्थः, अतएव अमया नास्ति मा शेभा यसा: मा तथा तया कुत्सितयेत्यर्थः ॥ ४८॥

मतान्धुनानार मनाम कामता

मतावयत्युत्तमता विलोमता- मताम्यतस्ते समता न वामता।।४६ ।।

श्रथ व्यपेतमादि मध्यान्तयमकं पादचतुष्टयगतमुदाहरति। मतामिति। कञ्चिनाहाशयं प्रति कस्चित् सुत्युक्तिरियम्। पदच्केदो यथा। मतां, धुनाना, आरमताम्, अकामता, दूति प्रथमे। अतापल्ा, अग्रिमतानुलोमता, दति द्वितीये। मतौ, श्रयती, उत्तमताविलोमताम्, दति तीये। अताम्यतः, ते, ममता, न, वामता, दूति चतुर्थे। अताम्यतः कथमपि खेदम- गच्करतसे तव मता बुद्धो समता मिचामिचादिपु तुत्यटत्ति- तैव विद्यते, न वामता प्रतिकूलता तु न विद्यते, किभ्भूता समता आरमतामात्मारामाणं योगिनां मतां सम्ताम् पकामतां निरभिखाषतामपि धुनाना आ्रत्िपन्ती ततोऽपयुत्ष्टेत्यर्थः, तथा अतापेनाक्केशेन लब्ा, तथा अग्रिमतायाः श्रेष्ठताया अनुलामता आनुकूत्यं यया सा श्रष्ठत्वस्म्पादिकेत्यर्थः, तथा उत्तमताया गुणिताया विलोमतां प्रातिकूत्यम् त्रयती

10249994

छतीय: परिचछेद:। ३५१

गचछन्ी। अब पादानामाद मध्येडन्ते च व्यवधानेन मतेति वर्षपद्वयस्यावृत्त्तिः ।।४८।।

कालकालग लका न कालमुख कालकाल कालकानघनकालकाल्पनकाल काल!। कालकानसितकान्नका ललनिकालकाल कालकालगतु कान्नकाल कलिकान्नकाल॥ ५० ॥

तदेवाव्यपेतमुदाइरति। कालेति। श्रीकष्णं प्रति श्रीरा- धाया: सहचय्या उत्रिरियं। हे काल कृष्ण 'अयं द्वितीयपा- दान्तकालपदस्ार्थ:, ललनिका अनुकम्पनीया ललना 'अनु- कम्पायाँ कप्रत्ययः, श्रोराधेत्यर्थः, आलगतु तवयि संसक्ता भवत्वित्यन्वयः । तत्र कृप्णस्य विशेषणानि सम्बुद्धिविभ त्यन्त- पदानि। हे कालकालगलकालकालमुखकालकाल! कालः सव्वेषां लयकारकः 'कलनात् सर्व्वभूतानां स कालः परि- कीनित दति सते:। तादृश यः कालगलो नीलकएठ: शिवः, काल्या अयं पतिः कालो यः कालगलः शिव दति केचित्, तथा काला यमः, तथा कालमुखो वानरविशेषख्च तेषां छन्दवः, एषां कालकं कृष्णतमालाति ग्टहातोति स तथा तत्मम्बोधनम्। ला आदाने द्ृवव्यस्यादन्तादमादेरप्रादेरित्यङ। शिवक एठ- घमदेद्दवानर विभेषमुखवत्क्ष्णवर्षेत्यर्थः। तथा हे कालकाल- घनकालकालपनकाल! कं जलमालाति घारयतोति काल: अतएव काल: कृष्णवर्षो यो घनो मेघः तस्य काले समये वर्षा-

10249024

३५२ काव्यादशंः।

कालेदत्यर्थः, कायन्ति शब्दं कुर्व्वन्तीति कालकालघनकालका मयूरा: 'कैशब्दे दृत्यस्याडि रूपं' तेषामालपनं मुखं तद्दत् कलते शब्दं करोनीति स तथा तत्सम्बोधनं 'कल्भब्दे द्वत्यख घषि रूपं, मयूरवत् षड्जखरेण भाषमाणेत्यर्थः। कालकालपन- कालकालघनकालकालेतिपाठे तु काले वर्षाकाले कायन्तीति कालका मयूरास्तेषामालपनं रुतं कालयति प्रेरयति प्रवर्त्त- यतीत्यर्थ दति कालकालपनकालः 'कल्प्रेरणे द्वत्यस्य चौरा- दिकस् रूपं। तथा काल: पूर्व्वोंक्व्युत्पत्या सजलो यो घनस्तद्वत् काल शामलेत्यर्थः । तथा हे कालकाल! कालेन समयसरू- पेणात्मना कालयति लोकान् प्रेरयतीति स तथा तत्सम्बोधनं, कृष्णस्य कालखरूपतं यथा 'कालस्वरूप रूपं तद्विष्णर्मचेय व्त्तत दति सततिः। तथा हे कलिकालकाल! कलिकालस्ा- न्तयुगस्य कालो मत्युर्यतः स तथा तत्मम्बोधनं कल्किरुपेण कलियुगनिवर्त्तकेत्यर्थ: भक्तानां कलिकालभयनिवारकेति वा, लर्गत्वत्यनन्तरं चतुर्थपादभागसायमर्थः। 'काला मृत्यौ महाकाले समये यमळणायोरिति मेदिनी। ललनिका किभ्भूता कालकालसितकालका कालकेन कृष्णलेन आलसितं शोभितं कं मसकं यैसतादृशा अलकासूर्सकुन्तला यसा: सा। कं जलमालातीति कालं सरसत् कायन्ीति कालका हंसा- स्ेषारमिवालसितं लीलागमनं ययोस्तादृभा कालकी पादी यस्था: सा दूति केचित्। तथा अलकालकालका अल्लकांसूर्ष- कुन्तलान् अलते मुकादिना भषयतीति अलकाली 'ब्लञ्

ढतीय: परिचेदः। ३५२

भूषायामित्यस्य एटि रूपं, तथा कालं कलं 'खार्थे टए' मधुर- मित्यर्थः, यथा तथा कार्यात वक्रीति कालका, अलकाली चास। कालका चेति विभेषणयो: कर्ममधारयः। अलकायाः कुवेर- पुर्य्या आलको भूषकः कुवेरस्स्याप्यालको भूषकस्तत्सम्वो- धनमित्यन्ये। अच् समस्तावयवानां केषाञ्षिदेकार्थलेऽपि समु- दायम्य तथात्वाभावान् यमकत्वहानिः। षोडपाचरमिदं वृत्तम् ॥ ५ू० ॥

सन्दष्टयमकस्थानमन्तादी पादयोडयेो:। उक्रतान्तर्गतमप्येतत् सातन्त्येणान कोर्त्यते॥ ५१॥

अथ खोत्तान्तर्गतस्थाप्यन्यैरुक्रस्य सन्दष्टयमकस्य स्थानं निय- मर्यत। सन्दष्टेति। मन्दष्टयमकं सन्दंभाकारं यमकं सन्दंश यथा उभयभागाक्रमणकारी तथेदमपि पादयेरन्नादि- भागाक्रमणकारीत्यर्थः। तम्य दयो: पादयोः सन्निकृष्टयोः पूव्वापरचरणयोः, अरन्तादी प्रथमपादस्यान्तभागो द्वितीय- पादस्यादिभागख्, एवं द्वितीयपादस्ान्तभागस्ृतीयपादस्ा- दिभागख्च तथा ततोयपादस्ान्तभागसतुर्थपाद स्यादिभाग- सेत्यर्थः एता भागा स्थानं विषयः। एतत्मन्दष्टाखं यमकम्

पतितमपि, अच् यमकेषु मध्ये, खातन्ए पृथकलेन कीन्यते

2 z

३५8 काव्यादशंः।

उपोढरागाप्यबला मदेन सा मदेनसा मन्दुरसेन योजिता। न योजितात्मानमनङ्गतापिता- ङ्तापि तापाय ममास नेयते ॥ ५२ ॥ सन्दष्टमुदाहरति। उपोढेति। कस्यचिद्विरहिणा मिचं प्रति मानिनीकृतखवावस्यावर्लनमिदं। सा अबला मदेन यो- वनवकारेण मद्योपयोगेन वा हेतुना उपोढरागापि मां प्रति प्राप्तानुरागापि, अतएव योजित आरत्मा मनो यत्र ता- दृभीमनङ्गतापिताम् अनङ्गमकृतारथें कामं तापयतीत्यनङ्ग- तापिनी तस्या भावोऽनङ्गतापिता तां गतापि, समुद्रिक्ो हि कामस्त्कार्य्यमनाचरन्तीभि: स्रीभिस्ताप्यते। तदाह कालि- दासः 'आबाध्यन्ते न खलु मदनेनेव लव्ान्तरत्वादाबाधन्ते मनसिजमपि च्िप्नकाला: कुमार्य्य' इति। सानुरागा सकामा च मत्यपोत्यर्थः, मदेनसा मम पापेनापराधेन वा कर्ची मन्गु- रसेन क्रोधरसेन सह योजिता सतो मम दूयते एतावते तापाय एतावन्तं तापं जनयन्तीत्यर्थः न न आस रराज अपि त्वासैव असगत्यादानदीप्निष्वित्यस लिटा रूपम् ॥ ५२ ॥ अद्धभ्यासः समुङ्रः स्यादस्य भेदास्तयो मताः। पादाभ्यासोऽप्यनेकात्मा व्यज्यते स निदर्शनैः॥ ५ू३॥ दृत्थं पादभागयमकभेदान प्रदर्श सम्प्रति समस्पादयमक- भेदान् दर्शयितुमारभते। पर्धभ्यास दवति। अर्द्स्य पादद्वयख

ढतीय: परिच्छेद:। ३५५

नतु पद्यीयपूव्वार्द्धूमाचस्य अ्रभ्यासः पुनरावृत्ति: समुद्ग: समुद्ग- संज्ञ: स्यात्, समुद्ग: संएुटकः स च यथा भागद्वयात्मकस्तथायं पादद्वयात्मक दति समुङ्गसंज्ञा, अ्स्य भेदास्त्रयो मता दूति तथाहि प्रथमतीया द्वितीयचतुर्था च पादौ तुत्यावित्येक: प्रकार:, प्रथमद्वितीयो ततीयच तुर्थी च पादी तुल्यावित्यपरः, प्रथमचतुथी द्वितोयततीया च पादौ तुल्यावित्यन्य दति चयो भेदा:, एतत्कमेणैवोदाहरणानि दर्शायव्यन्ते। एवञ्च समुझेऽभ्या- सद्यात् यमकदयं, वत्चमाएसकत्पादाभ्यासे तु एक एवाभ्यास द्ृत्येकमेव यमकमिति बेध्यं। पादाभ्यास द्वति एकेकपादख्या- भ्यास द्ृव्यर्थः, अनेकात्मति पादस्य सतद्दिस्त्रिरावृत्तितेनैका- दभविध द्वत्यर्थः, तथादि प्रथमो द्वितीये, प्रथमस्ृतोये, प्रथम- सतुर्थे, दति चयः । द्वितोयस्ततोचे, द्वितीयञ्चतुर्थे, दति हा, ततोयसतुर्थे द्ृत्येकः । प्रथमो द्वितीये ढतीये च, प्रथमो द्वि- तीये चतुर्थे च, प्रथमस्ततीये चतुर्थे च, द्वितोयस्तृतीये चतुर्थे चेति चलारः। प्रथमो द्वितोये ततोये चतुर्थे चेत्येकः, द्वति मिलिता एकादशविधः, सोडयं पादाभ्यासः निदर्शनेव्यंज्यते समुद्गोदाहर णत्रयानन्तर मेव दर्भयिथ्यमाएरदाहरणै: सू थयते, वर्त्तमानमामोषे लट्।। ५३॥

नास्थेय:सत्वया वञ्ज्यः परमायतमानया। नास्थेयः स त्वया वर्र््यः परमायतमानया॥५३॥

समुद्स्य भेदचयं क्रमेणोदाइरति। नास्थेय:सत्वयेति। मा- 2 z2

३५६ काव्यादर्श।

निजी प्रति सख्या उपदेशोक्रिरियं। परमायतोऽतिदीघा मान: कोपा यस्या: सा तथा तादृश्यापि त्रस्थेयाडस्यिरतरं सत्वं ख- भावो व्यवसायो वा यस्या: सा तथा तादृश्या तया सना पुरुषः प्रेयान् न वञ्ज्यः न त्याज्यः, परन्तु आयतमानया सम्यक् यतं कु्बत्या सत्या आस्थेय: आदरणीयः, तथा श्रवञ्ज्यः प्रणय- प्रकाप्ननेन खप्रवणेकर्त्तव्यस्तेत्यन्वयः। अस्ेयःसत्वयेति तव खभावो व्यवसायो वा न स्थिरतर: अतः प्रेयांसं परित्यज्य पख्चान्तापं प्राश्यासत तदयमपरित्यज्यानुकम्प्यतामिति भावः।। । ५ ४ ॥

नरा जिता माननया समेत्य न राजिता माननयासमेत्य। विनाशिता वै भवताऽयनेन विनाडशिता वैभवतायनेन ॥५ू५ू ॥

नर दूति। कश्वित् समरविजयिनं राजानं सौति। मानन- या साधुवादादिक्ृतपूजया समेत्य सङ्कगतेन सता भवता त्रयनेन गमनेन युद्धूयाचयेत्यर्थः, जिताः पराभूता नरा रिपवः मानः सम्मान: नयोनीतिश्व तयोरासं च्ेपं परित्यागमित्यर्थः 'त्रसु सेपे दृत्यस्य भावघणि रूपम्' एत्य प्राप्य न राजिताः न शे- भिता:, भवता विजितानां कर्थाच्चन्तृएकवलनादिना रचित- जीवितानां रिपूणं माननयपून्यतया दुरवस्या जातेत्यर्थः, ये तु माहसिका: न चनस्रा सेवा मवस्यामाह। विनाशिता वै दति

10249924

ढतीय: परिष्छेद:।

भवता विनाशिता वै इतास्तु 'वै दति लथे' विना ग्रीध्रादि- पचिणा अशिता मचिता:। किभ्भूतेन भवता वैभवतायनेन रिएजयादिभिर्वि्भितविस्तारकेष 'तायू पालनविस्तारयोरि- त्यस्य नन्दादित्वान्डनः । ५५ू ॥

कलापिनां चारुतयोपयान्ति वृन्दानि लापोढघनागमानाम्। वृन्दानिलापोढघनागमानां कलापिनां चारुतयोऽपयान्ति॥५ू६॥।

कलापिनामिति। वर्षावर्लनमिदं। कलापिनां मयूराणं वृन्दानि समूहा: चारुतया वर्षाकालजनितशोभया सह उप- यान्ति सङ्गच्छ्रन्ते, किभ्भूतानां लापः केकाध्वनिः स ऊठः प्राप्तो यस्मात् तादृभो घनानां मेघानामागमो येषां ते तथा तेषाम् 'अग्न्यादित्वाल्लापस प्राग्भावः। लापेनोढः सरचिता घनागमा ैरिति केचित्। तथा कलं मधुरास्फुटध्वनिमापु- वन्ति के जले लपन्नीति वा कलापिनो इंसाः तेषाज्च श्ररू- तयः उत्तमरुतानि अपयान्ति अपगच्कन्ति वर्षासु हंसानां निर्मदत्वादिति भावः । किभ्भृतानां घनं नृत्यविशेषः 'घनं स्ात् कांस्यतालादिवाद्यमध्यमनृत्ययारिति मेदिनी। तद्युक्त आगम आगमनं घनागम: सविलासागमनमित्यर्थ:, वृन्दानिलेन वार्षिकसंघातवातेनापोढोऽपास्तो घनागमो येषां ते तथा तेषाम्। एवं समुद्यमकस्य चयो भेदा उदाहृताः ॥ ५ू६॥

10249094

३५८ काव्यादर्शंः।

न मन्दयावज्नितमानसात्मया नमन्दयाव ्नितमानसान्मया। उरस्युपास्तीरपयोधरद्वयं मया समालिङ्यत जोवितेश्वरः॥५७॥

प्रथानेकविधं पादाभ्यासं क्रमेणोदाहरन् प्रथम प्रथम- द्वितीयपादगतमुदाहरति। नेति। नायकोपेच्या गलित- मानाया मानिन्या: पश्चात्तापवर्लनमिदं। मन्दया मढया मया नमन् प्रणामं कुर्व्वन्नपि जोवितेश्वरः प्राणनाथः उरषि तदीयवचसि उपास्तीर्षमासञ्चितं पयोधरइयं सनद्वयं यत्र तद्यथा तथा न समालिज्मत नािष्टः, किभ्भूतया यतोऽव- ज्जितेऽपरित्यके माने सात्मया सयत्रया यत्नेन मानं रच- न्येत्यर्थः, यद्वा आ्व््ज्जते अनुकूलतया सद्ोते माने सात्मया सयत्नया। तथा दयावज्जिता प्रियस् कातरतां दृष्ट्ापि करु- णापूरून्यो मानसम् आत्मा च तो यसा: सा तथा तया 'उभयच युग्वमानश्न बडब्रीहेरित्यनेन' डाप्रत्ययः। सात्मये- त्यन् सार्थयेति ककचित्पाठः तचीकच अत्यक्तमानसमूहया, अपरच दयापून्यमानसप्रयोजनयेत्यर्थः ॥ ५७॥

सभा सुराणामबला विभूषिता गुणस्तवारेह्ि मृणलनिर्मालि:। स भासुराणामबला विभूषिता विद्ारयन्निविश सम्पदः पुराम्॥५ू८।

दतीयः परिच्छेद:।

प्रथमततोयपादगतमुदाहरति। सभेति। राजानं प्रति कस्यचिच्चाटुकारसोकिरियं। हे राजन् मृणलनिर्मलै:मणल- वदतिपरिषद्वैमतव उपैधैययगाभ्भीरयदिभि: सुरा्णं देवानां सभा आरोहि आरुढा, देवसभा तव गुणन् गायतीत्यर्थः, किभ्भूता सभा यतोडबला बंलनामकदैत्यरहिता इन्द्रेण बलदै- त्यख्य विनाशितत्वादधुना निर्भया सतो लङ्गुणन् गायतीत्यर्थः, तथा विभार्ब्रह्मणो विष्णो: शङ्गरख वा उषितं वासोयच् सा, विभोरिन्द्रस्वेति केचित्। स तादृशस्वं विभूषिता बलङ्कता अबला नारीविद्यारयन् रमयन् सन् भासुराणं देदीपयमानानां पुरां नगरीणं सम्पद: सम्पत्तीनिंर्दिग उपभुद्ध ॥ ५र॥

कलङ्वमुत्तं तन्मद्यनामिका सतनदयो च त्वटते न हन्त्यतः। न याति भूतं गणने भवन्मुखे कलङ्कमुत्तं तनुमद्यनामिका॥५ूड ॥

प्रथमचतुर्थपादगतमुदाह्रति। कलमिति। कस्यचित् मंयमिन: सुतिरियं। कलं मधुरास्फुटम् उत्ं रमणोनां वचनं, तथा तनो: शरीरख मद्ं मद्यभागं नमयतीति तनमद्नामिका पृथुतर त्यर्थः सनदयी च लट्टते लां विना कं पुरुषं न दन्ति न व्यथयति ऋपि तु लां विहाय सर्व्वमेव व्यथयतोत्यर्थः रमण्य- स्वां मधुरालापादिभिर्न मोहयितुं भक्कुवन्तीत्यतिजितेन्द्रियो-

T0249924

३६० काथ्यादर्श: ।

जसीति भावः । परच मद्मेति 'ब्रजादिहलन्ाऽदीघादिति पा- चिको धकारस् दविर्भावः अतएवोत्तरेण सह साम्यम्। अतः कारणत् 'होति प्रसिद्धी' भवन्मुखे तत्नम्ृता विषये गणने जि- तेन्ट्रियगएनायाम् अ्रनामिका गणयितुरङ्गुष्ठाच्तुर्थी ब्रङ्गुली कलङ्वमुत्ं निर्दृाषं तनुमत् देहभृत् भृतं कमपि जन्नुं न याति न प्राप्नोति न गएं करोतोत्यर्थः 'भूतं त्ादी पिशाचादी जन्तौ क्कीवम्' दवति मेदिनी। अङ्गुलीभिर्गणना दि कनिष्ठादिक्रमेष क्रियते अच च जितेन्द्रियगएनायां प्रसतुतायां कनिष्ठयाङ्गुल्या भवन्तं प्रथमं गणयिता अनामिकया भवादृभाऽपरोगषि- तव्य: स चनास्त्येवेत्यनामिका न कमपि विषयीकरोतोति तत् सदृभः कोऽपि संयमी नास्येवेति भावः ॥५ू६॥

यशस् ते दिसु रजश्न सैनिका वितन्वतेऽजपम! दंशिता युधा। वितन्वते जSपमदं शितायुधा द्विषाच्च कुर्व्वन्ति कुलं तरख्विनः ॥ ६० ॥

द्वितीयततीयपादगतमुदाहरति। यमसेति। विजिगीषु नृपस्य प्रथंसनमिदं। हे अजापम! बजरघुराजपुत्तः तत्सदृश। ते तव मैनिका: युधा युद्धेन कला दिनु यमस तथा रजय धूलिस् वितन्वते विस्तारयन्ति, तथा द्विषां भनूषां कुखद् वितनु विगतदेहं तथा वतेजोनिअ्तापं तथा चपमदं निर-

0249994

ट्टतीयः परिच्छेदः। ३६१

इङ्कारख्च कुर्व्वन्ति, किस्भूता: दंशिताः क्ृतसन्नाहाः, तथा शितायुधा: भितानि तोकानि आयुधानि येषां ते, तथा तरखिना वेगवन्तः ॥ ६०। बिभत्ति भूमेर्बलयं भुजेन ते भुजङ्गमोडमा सरतो मदच्चितम्। पूटणूत्तमेकं खमवेत्य भूधरं। भुजङ्ग मो मा सा रतो मदच्चितम् ॥६१॥ द्वितीयचतुर्थपादविषयमुदाहरति। बिभर्नतीति। राजः सुतिरियं। हे राजन् ते तव भुजेन तमा सह भुजङ्गमोऽनन्तो भूमेबंलयं मण्डलं बिर्भ्त्ति धारयति, अ्नन्तदेववत्तव भुजोऽपि भूभारं वह्ति अ्रनेन च गव्वो न कर्त्तव्य दत्याह सरतोविशेषं जानता मत् मत्तः मत्सकाश्ात् ऋ्चितं सर्व्वजनपूजितमेकमुतं वचनं परए, किं तदित्याह सं खीयं भुजं भूधरं भूमिधारकम् अ्वेत्य ज्ञाला रतः प्रीतः सन् चितमुपचितमत्यधिकमित्यर्थ: मदं गव्वें मास्म गमः न प्राप्ुदीति॥ ६१॥

स निर्वृतिन्ते किमपाकरोति। समन्ततस्तामरसेक्षणे! न समन्ततस्तामरसे! नणेन ॥ ६२ ॥ तीयचतुर्थपादविषयमुदाहरति। सरानल दति। मा- निनों प्रति सख्या उत्रिरियम्। हे तामरसेक्षणे पद्मनयने तथा 3A

३६२ काव्यादर्शः।

अरसे अविदग्धे ते तव यः सरानलः कामरूपाग्नि: मानेन विवद्धिता वृद्धिं गमितः सः ततो विस्तृतः सन् चणेनोत्सवेन समं सह समन्ततः सव्वतोभावेन तां मानप्रागनुभूयमानां निरवृतिं सुखं किं न अपाकरोति निराकरीति अपित्वपाकरो- त्येव, माने जाते तवेदृभी कामानलज्वाला यया सुखोत्सवादिकं सव्वें निवारितं तथापि तं दुमानं न मुश्सि अ्रह्ो धन्या ते ग्रहिलतेति भाव:॥ ६२॥।

प्रभावतो नामन! वासवस्य प्रभावता नाम नवासवस्य। प्रभावतोऽनाम! न वा सवस्य विक्कित्तिरासीत्त्वयि विष्टपस्य॥। ६३।।

अथ पादचयाभ्यासे उदाहर्त्तव्ये प्रथमं प्रथमद्वितीयत- तीयपादविषयमुदाहरति। प्रभावत दूति। श्रत्र पदच्केद:, प्रभावतः, नामन, वासवस्, द्ति प्रथमे। प्रभावतः, नाम, नवासवस्य, दवति द्वितीये। प्रभा, अतः, अनाम, न, वा, स- वस्य, दति ततोये। श्रक्ृष्णस सुतिरियं। हे प्रभावतः खप्र- भावात् प्रभावतः श्रीमतोवासवस्ेन्द्रखापि नामन! नामयति नम्ोकरोतोति नामनः तत्मम्बोधनं, मखभङ्गपारिजातहर- णादिना द्न्द्रस्यापि गर्व्वनिवारकेत्यर्थः, नामेति प्राकाश्ये, तथा हे अनाम! नास्ति आमोरोगो यख यस्ाद्वा स तथा तत्मम्बोधनं, तवयि विष्टपस भुवनस्य प्रभा सामिनि सति

ततीयः परिच्ेदः। २६२

दुर्दान्तदमनादिना भुवनं पालयति सतीत्यर्थः त्रतोऽस्ात् कर्ममणः कंसनरकथ्ाल्वादिदमनादित्यर्थः नवासवस्य नवीनायाः सुराया: सवस्य वा यज्ञस्य च विच्कित्तिर्विक्केदो नासीत भोगिनां सुरापानादिविषयभोगो धार्म्िकाणां यज्ञादि धर्मा- कर्भ्ानुष्ठानञ्च निब्बाधं प्रववृते दृत्यर्थः ॥ ६३॥

परम्पराया बलवा रणानां परम्पराया बलवारणानाम्। धूली: स्थलीर्व्याम विधाय रुन्धन् परम्परायाऽबलवारणानाम्।। ६४ ।

प्रथमद्वितीयचतुर्थपादविषयमुदाहरति। परमिति। राज: सुतिरियम्। पदच्छेदो यथा। परं, पराया:,बलवा:, रणनाम्, दूति प्रथमे। परम्परायाः, बलवारणनाम्, दति दितीये। परं, पराय, अबलवारणनाम्, दति चतुर्थे। ह पराय! पर उत्लष्टाऽय: शुभविधिर्यस्य स तथा तत्मम्बोधनं,लंरणनां संग्रा- माणां परम्पराया: समूहृस्य सलो: धूलीरविधाय रेशुमयीः छत्वा व्योम आकाशं रन्धन् धूलिभिरेवाच्ादयन् सन्, एतेन रथा- श्वादिसेनाङ्गानां बाजत्यं ध्वनितं। परं श्रेषं प्रबलमित्यर्थः, परं शचुं पराया: गतवानसि 'परापूर्व्वयाधाता लंङसुडि- रूपं। तं किस्भूतः बलवाः बलेन सामर्थ्येन परबलानि वा वारयतीति सः 'वारयतेः किपि रूपं। रणनां किभ्भूतानां 3 A 2

10249024

२६४ काव्यादर्पः।

बला बलवन्तो वारणा हस्तिनो यत्र ते तथा तेषां, तथा तबल- वारणनाम् अबलान् दुर्बलान् वारयन्तीति ते तथा तेषाम्।। अनन्तरं प्रथमततीयचतुर्थपादाभ्यासोदाहरएं भवितुमर्दति तन्तु कस्तित्नपि पुस्तके न दृशयते पादचयाभ्याससैकेकपाद- त्यागेन चातुर्विध्यसौचित्यात्, तस्मादतिपूर्व्वमेव लिपिकरप्रमा- दाद्िनष्टमिति सम्भाव्यते, पुस्तकान्तरे तु एतत्पद्यस्य धूली: स्थलीवयोम विधाय रन्धन्निति द्वितीयपादो दृशते तदा प्रथम- द्वितीय चतुर्थपादाभ्यामोदाहरएं विलुप्मति यथा तथा भवतु पतितमेकमुदाहरएं खयं ज्ञातव्यम्॥ ६४ ॥

न श्रद्दधे वाचमलज्ज! मिथ्या भवद्विधानामसमाहितानाम्। भवद्विधानामसमाहितानां भवद्विधानामसमाहितानाम्।। ६५ू।।

द्वितीयादिपादचयाभ्यासमुदाहरति। नेति। शठनायकं प्रति नायिकाया उत्तिरियं। दे अलज्ज भवद्विधानां लाटू- भानां प्रतारकाणम् 'अयं चतुर्थपादादिगतभवद्विधानामित्य- सार्थः। वाचं न श्रद्धे न प्रत्येमि, वाचं किभ्भूतां यतो मि- थ्याभवत् असत्यं भवत् विधीयते यदिति विधानं प्रतिपाद्यं यस्या: सा तथा तां, तथा अ्समाऽशरलः कुण्डलीभूत दृत्यर्थ: योऽदिः सर्पस्तस्येव तानो विस्तारो यखा: रा तथा ताम् अ्तिवक्रामित्यर्थः, तथा भवे उत्पत्ता अ्रवणसमकाल एवेत्यर्थः,

ततीय: परिच्छेदः।

द्वेधाने अर्थपोषणे यस्ाः सा तथा तां श्रवणमाच्ेणैवार्थद्य- बाधिकामित्यर्थः। भवद्विधानां किभ्भूतानाम् असमाहिता- नामनवहितानां, तथा असमा अनुपमा अधिका द्त्यर्थः, अ्रहिताः शत्रवो येषां ते तथा तेषाम् । ६५ू ।।

सन्नाहितोमानमराजसेन! सन्नाहितोडमानम! राजसे न। सन्नाहितो मानम! राजसेन सन्ना हितोडमानमराजसेन।॥ ६६॥

दृत्यं पादचयविषयं द्विरभ्यासमुदाहृत्य सम्प्रति पादचतु- ष्टयविषयं चिरभ्यासमुदाहरति। सन्निति। कञ्चित् शैवं रा- जानं प्रति कस्चित् सुतिरियम्। अच पदच्छेदः। सन, आह्ितोमानमराजसेन, दवति प्रथमे। सन्नाहितः, अमानम, राजसे, न, दूति द्वितीये। सन्नाहितः, मानम, राजसेन, दूति तोये। सन्न्ा, हितः, अमानमराजमेन, दति चतुर्थे। तद- यमन्वयः, हे सन्! साधा।, तथा हे आह्ितोमानमराजमेन! न नमन्ति परं नम्यन्त दृत्यनमा ब्राह्मणाः तेषां राजा चन्द्रः अनमराजः, उमा पार्व्वती च अनमराजस उमानमराजी आहिता खाङ्क स्थापिता उमानमराजी येन स आह्िता- मानमराज: शिवः तेन सेनः दूनेन ईश्वरेण सह वर्त्तमान: तत्मम्बाधनं शिवपरायणेत्यर्थः, तथा हे अमानम! अरमाना अपरिमिता मा सम्पत्तिर्यस स तथा तत्सम्बोधनं, ववंसन्नाहितः

0240994

२६६ काव्ादर्शः ।

कतसन्नाहः सन् युद्धयाचां कुर्व्वन्नित्यर्थः, न राजसे शाभसे, कथमित्याह हे राजसेन रजोगुएजेन लोभादिना मानम! मा नम्यते नायन्तीक्रियत दति स तथा तत्सम्बोधनं लोभाद्- वशोक्टतेत्यर्थः, यतस्वं सन्नाहितः सन्न्रा: पूर्व्वमेवावसादं गता अिताः पचवो यस्य सः, तथा हे अ्मानमराजसेन! मानः पूजा मा लत्ीख्च मानमे न विद्येते मानमे यखा: सा अमा- नमा तादृभी राजसेना प्रतिपचनृपसैन्यं यख् स तथा तत्- म्बोधनं, तवं सन्ना सत्युरुष: अतएव हितः सर्व्वेषां हितकारी तव शैवत्वादिना परपीडाकरो युद्धोद्यमो न युक्त इति भावः॥ । ६६ ॥ सक्द्विस्विश्च योऽभ्यास: पादस्टैवं प्रदर्शितः। झोकद्दयन्तु युक्तार्थं झोकाभ्यासः सृतो यथा॥६७॥। अथ पादाभ्यासमुपसंहरन् झोकाभ्यासमाह। सक्लदिति। पादस यः सकदेकवारः, द्विर्दिवारः, चिस्त्रिवाराडभ्यास: पुन- रावृत्तिः स एवं पूर्व्वापन्यसतैरुदाहरण: प्रदर्शित द्ृत्यन्वयः, अच स दृत्यध्याहाय्यें, तच सकदभ्यामः पादद्वयविषय:, द्वि- रभ्यासः पादचयविषयः, चिरभ्यामः पादचतुष्टयविषयः। झ्लोकद्वयन्विति युक्तार्थं सम्बद्धार्थम् एकवाक्तया एकविशेष्य कान्वयबोधकमित्यर्थः, सोकदयं समानानुपूर्व्वीकसमानवर्ष- घटितपद्यद्दयं साकाभ्यासः सोकाभ्यासास्ययमकवदित्यन्वयः। अच्र सोकदयं सोकदयमेवेत्यर्थः, तेन द्विस्त्रिरभ्यासात्मकमिदं न भवति केनाप्यनुक्कत्वादिति बोध्यम्॥६७।

10249924

ततीयः परिच्छेद:। ३६७

विनायकेन भवता वृत्तोपचितबाडना। समित्रोद्वारिणाडभीता पृथ्वोयमतुलाश्रिता ॥ ६द ॥ विनायकेन भवता वृत्तोपचितबाडना। खमित्ोद्वाSरिणाडभीता पृथ्वो यमतुलाश्रिता। ६ट॥

विनायकेनेति। राज्जः सुतिरियं। द्दे राजन् भवता हेतुना दूयं पृथ्वी पृथिवी अरभीता दुर्ज्जनभ्यो भयपून्या जाता, भवता किभ्भूतेन यतो विनायकेन दुर्ज्जनानां विनेचा दुर्ज्ज- नान् दरयतेत्यर्थः, तथा दृत्तो वर्त्तला उपचिता स्थूला च बाह यस्य स तथा तेन, तथा खमितान सुष्टुरिपून प्रब- लान् रिपूनित्यर्थः, उद्धत्त विनाशयितुं भोलं यस स तथा तेन, तथा अतुलाश्रिता केनापि सादृशं न भजता 'श्रिञ्न् सेवायामित्यस क्विप् ततस्ततीयैकवचनम्। दति प्रथमक्षोक- सार्थ: ॥ ईद॥ द्वितीयस यथा। तभीता युद्धाथं लामभ्यागच्छता 'अ्भि- पूव्वादि एगतावित्य मात् कविप् ततस्तृतोयैकवचनम्। अरिण तव पचुणा विनायकेन नायकरह्िितेन भवता सता पृथ्वी महती यमस्य कवतान्तस्य तुला मानयन्त्रं 'गीएप्रचोगोडयं' विचार- स्लीत्यर्थः, मानयन्त्रे यथा न्यूनाधिकतवनिक्चयस्तथा यमस विचारसल्यां पापपुषनिक्चय दति गौणता, आश्रिता प्राप्ता मृतमित्यर्थः, किभ्भूतेन वत्ती जाता उपचिता चितां रभान- मुपगता बाह यख स तथा तेन 'उपचितेति चितामुपगता-

३६८ काव्यादर्ः।

विति 'द्वितीययात्यादेः क्रान्तादाविति तत्पुरुषः, तथा खानि धनानि मिनाषि बन्धूंच उज्नहाति परित्यजतीति खमित्राद्धाः तेन खमिचोद्धा 'उत्पूव्वात् श्रोह्याकत्यागे दत्य- समात् कविवन्तात् ढतीयैकवचनं धातोरालुक मसाद्यचीत्या- कारलोपः॥ ६ट ॥

एकाकार चतुष्पादं तन्मह्ायमकाक्षयम्। तच्रापि दृश्यतेऽभ्यासः सा परा यमकक्रिया॥७॥

पथ पादचतुष्टयगोचरस् चिरभ्यासस् प्रतिपादमवा- न्तराभ्यामे वि्छित्यन्तरसभवान्न्ह्ायमकसंज्ञामाह। एका- कारेति। महायमकसंज्ञाकरणे हेतुमाह। तचापीति। तवापि पादमध्येऽपि अभ्यासः पादखण्डस्य पुनरावृत्तिर्दृशते तस्ा- दयत दूयं परा उत्हष्टा यमकक्रिया यमनविधिस्तत ददं महायमकाव्यमित्यन्वयः, तत्रापीत्यच तखापोति पाठो न सम्यक्। पादचतुष्टयाभ्यासे यत पादखएडस्याप्यभ्याससन्महा- यमकमित्यर्थः, दृदस् सलदावत्ती द्विरावृत्ता च सस्वति किन्तु न केनापि गणितमित्युपेचितं ग्रन्थकता॥। ७.।।

समानयास! मानया समानयासमानया। समानया समानया समान! या समानया।।०१।।

महायमकमुदाह्तरति। समानयासेति। सखायं प्रति वि- रहिए उत्निरियं, पदच्करेदो यथा, समानयास, मा, अनया,

तीयः परिच्छेदः। ३६६

दूति प्रथमे। समानय, असमानया, दति द्वितोये। समानया, समानया, दूति ततोये। समान, या, समानया, दति चतुर्थे। हे समानयास! समानो यासो यत्नो यस्य स तथा तत्सम्बो- धनं सर्व्वकार्य्येषु तुल्यप्रयन्नेत्यर्थः, मा माम् अनया नायि- कया रह समानय सङ्गमय, किभ्भूतया यतोऽसमानया अनु- पमया, तथा समानया मान: कोपसत्सह्ितया मानिन्येत्यर्थः, तथापि समानया मान: पूजा तत्सहितया माननीययेत्यर्थः, एतदपि कथमित्याह हे समान! सम आनः प्राण यख म तथा तत्मम्बोधनम् एकप्राणत्यर्थः, या नायिका समानया मा लक्ष्ोनयो नीतिख्व ताभ्यां सह वर्त्तमाना यतः सा लन्ष्मी- मती नीतिमती च अतस्तस्या मानेन बलवदथितोडस्मि तत्त्व- रितं मानमपसारयन्ननया सह मां सङ्गमयेत्यर्थः । अ्रत्र पादानां खण्डद्वयेऽवान्तरयमनम्, एवं चिखण्डादा चेदं भवि- तुमहंतीति बोध्यं। प्रमाषिकावत्तम् ॥ ७१॥

धराधराकारधरा धराभुरजां भुजा मह्दों पातुमहोन विक्रमाः। क्रमात् सहन्ते सहसा हतारयो रयोड्गुरा मानधुरावलम्बिनः ।। २२।।

अत्यन्तबहवस्तेषां भेदा: सेदयोनय द्वव्यनेन प्रतिपा- दिता: सजातोयसंमिश्रणजनितभेदा उदाहृता: संप्रति वि- जातीयमंमिश्रणजनितान्यपि भेदान्तराषि सभभवितुमईन्तोति 3 B

३७० काव्यादर्ः ।

प्रतिपादयन् दिझ्माचमुदाहरति। धरेति। धराभुजां राज्ञां भुजा बाइवः क्रमात् महीं पृथिवीं पातुं रच्ितुं सहन्ते समर्था भवन्ति, किम्भूता: धरां पृथिवों धरतीति धराधरो- जनन्तनागसस्याकारं धरन्नीति धराधराकारधरा: दीघा दूत्यर्थ:, तथा अरद्दीनोSपरिच्ुतो विक्रमो येषां ते, यद्वा श्रहीनां नागानामिनस्य प्रभारनन्तस्ेव विक्रमो येषां ते आ्र- कारतो विक्रमतख्चानन्तमदृभा दूति विशेषणद्वयेन ज्ञापितं, तथा सहसा बलेनैव इता अरयो यैस्ते, तथा रये वेगेनोड्ुरा उङ्गटाः, तथा मानधुरां मानस भारमवलम्बन्त दति मान- धुरावलम्बिनः सम्मानरक्षका दूत्यर्थः । अत्र प्रथमपादे त्र्प्रव्यपेत- मादिमध्ययमकं पादचतुष्टयमन्धित्रये चाव्यपेतमन्तादियमकं मन्दंभयमकज्ञ, द्वितीयपादे च वर्षद्वयव्यवहितं महीमह्ीति मध्ययमकं, ततीयपादे च महमहेत्येकवर्षव्यवह्ितं तदेव। चतुर्थपादे च पुनर्वर्सद्वयव्यवहितं तद्वेति बहनां विजातीय- यमकानामच्र सम्ेद: । अयस्न सोकोडसङ्गत दूति कृत्वा कवि- राजादिभिरुपेत्ितः, अस्माभिस्तु बजषु प्रामाषिकपुस्तकेषु दृश्यत दृत्यनुपेच्य यथाकथञ्चित् सर्मार्थता व्याखातव्व ।२॥

आवृत्ति: प्रातिलोम्येन पादाईल्लोकगोचरा। यमकं प्रतिलोमत्वात् प्रतिलोममिति सृतम् ॥७३॥ दत्यमनुलोमाभ्यासे यमकभेदा दर्शिताः, संप्रति प्रति- लोमाभ्यासे तत्प्रकारान् दर्भयति। आवृत्तिरिति। पाद:,

ततोयः परिच्छेदः।

प्ररद्ध झोकस, एते गोचरा विषया यस्यास्तादृशी 'अचार्धपद झोका्द्धपरं' प्रातिलम्येन विलोमेनावृत्तिः प्रतिलोमलात् विलोमावृन्तिरूपव्वात् प्रतिलामं प्रतिलोमनामकं यमकं स्मतमित्यन्वयः, पादगतं सोकार्ड्ूगतं सोकगतस्तेत्यख चयो भेदा दत्यर्थ:, अयमर्थः यत्र पूर्व्वपादस्य प्रतिलोमेनावृत्त्या उत्तरपाद: उत्तरपादस्यापि तथैवावृत्त्या पूर्व्वपादः तत्पाद- गोचरं, यतर च पूव्वीर्ड्धस्य प्रतिलोमेनावृत्त्या उत्तरार्ट उत्त- रार्द्धस्य च तथावृत्त्या पूर्व्वाड्धू तदर्डूगोचरं, यत्र च मंपूर्ष- पूर्व्वन्नाकस्य प्रतिलोमेनावृत्या झोकान्तरं तख च तथावृत्या पूर्व्वक्लाकः तत् झोकगोचरमिति॥ ७३॥

या मताश! कतायासा सायाता कशता मया। रमणारकता तेडस्तु स्ुतेताकरणामर। ॥श४॥

तान् क्रमेणोदाहरति। येति। मानिन्या नायकं प्रत्युक्ति- रियं। हे मताथ! मता ज्ञाता आशा परकान्ताविषयिणी दूच्छा यस् स तथा तत्मम्बोधनं, या कमता चीएतं कता- यासा कतो जनितः आयासः क्वेशो यया सा, मया सा कथता आयाता प्राप्ता, तव दुस्ेष्टितचिन्तनया पूर्व्वमेव मे कमता जाता संप्रति लां परित्यजन्या: काधिका सा भविष्यतीत्यर्थः। हे सतुतेत! सुतं स्वमित! प्राप्त! सुतं प्रशस्तमितं गमनं यस् म तथा तत्मम्बोधनमिति वा, तथा हे अकरणामर! अकरणे निन्दितक्रियायां देवतुल्य! देववन्निषिद्धूकार्य्यमनाचरत्नित्यर्थः। 3 B 2

10249024

३७२ काव्यादर्पः।

हे रमण! ब्रस्ाकं प्रोतिकर!। 'सव्वीणेतानि सम्बोधनपदानि सोलुष्टनानि प्रक्ृतानुपयोगादिति बोध्यं। ते तव आरकता दूया्ति गच्कतीति आरको गन्ता तस्य भावोऽस्तु भवतु दूतस्तव गमनं भवतु त्मितः परकामिनीसविधमेव गच्क्ेत्यर्थः । अ्रच्न प्रथमपादस्य प्रतिलोमेनावृ्त्या द्वितीयपादः, द्वितीयपादस्य च तथावृत्त्या प्रथमपादः, एवं ततीयचतुर्थयोरपि, तेनाच् पादविषयं प्रतिलोमलम्। ब४ ॥

नादिनो मदनाधो खा न मे काचन कामिता। तामिका न च कामेन स्वाधीनादमनोदिना।७५॥

सलोकार्द्धविषयं प्रतिलोममुदाहरति। नादिन दूति। कस्य- चिद्यागिन उक्रिरियं। नादिनो नादविशिष्टस् नादब्रह्मान- भवत दत्यर्थः मे मम मदनाधी मदन: कामख आरधिस्तज्ज- नितमानसव्यथा चता, तथा खा खकीया काचन कापि कामिता विषयाभिलाषश्च न, नादसुखतप्नस्व मम कामः कामजनितमानसपोडा खाथं विषयाभिलाषखैते न सन्ती- त्यर्थः, खेत्यनेन परार्थं कामिता तु विद्यत एवेति स्चितम्। अतएव दमनोदिना दमो वहिरिन्द्रियमंयमः तं नोदितुं नि- रसितुं शीलमस् स तथा तेन कामेन हेतुना खमात्मा अधीनमायन्तं यम्यास्तादृशी अजितेन्द्रियाणामात्मानं व्या- कुलयन्तीत्यर्थः, तामिका च ग्लानिरपि न, मम नास्तीत्यर्थः। योगिनां नादोत्पत्ति्च प्राणयामकवता। तदुकं सुरेश्वराचा-

छतीयः परिच्छेदः। ३७३

य्य 'मरेचपूरैरनिलस्य कुम्भैः सव्वासु नाडीषु विशेधितासु। अनाइतादम्ुरुह्दादुदेति खात्मावगम्यः खयमेव नादः' द्ृति। केचिन्तु धीरिति सविसर्गपाठं धत्वा मम धीरमदनेति व्याच- क्षते तन्न रुचिरं प्रतिलोमाभ्यासे विसर्गस्य सम्बन्धासस्भवादिति व्येयम् ॥। ७५ ।। यानमानय माराविकशोनानजनासना। यामुदारशताधीनामायामायमनादि सा ॥ ७६॥ सा दिनामयमायामा नाधोता शरदाऽमुया। नासनाजनना शोकविरामायनमानया॥ ७७॥ ॥ यमकचक्रम् ॥

समस्तस्ोकगोचरं प्रतिलोममुदाहरति। यानमिति। वेश्यासत्रस्य सखायं प्रत्युक्तिरियं। हे सखे लं यानमश्वाद्यन्यतमं वाहनमानय, किमर्थमित्याह ब्हं याम् उदारभताधीनाम् उदाराणं दाहणं प्रतमधीनं यखा: सा उदारशतस्ाधीनेति वा तां वेश्यामित्यर्थः, आयां पूव्वें गतवान् सा आयमागमनम् अनादि मया उक्ा शद् तव समोपमागमिष्यामीति कथितेत्यर्थः। नद् श्रव्यक्रशब्दे दृत्यस्य कर्ममि लुडि रूपं कथनार्थकत्वविवत्त- यात्र सकर्षमकता ततएव द्विकर्ममकत्वात् सेत्यस् गौएकर्मण उक्ततवं । तस्माद्गमनस्यावश्यकतया यानस्य प्रयोजनमिति तदानयेति हेतुहेतुमङ्भावेनान्वयः । सा किम्भूता मार: काम एव अविर्भेषस्तस्य कशा ताडनी कामिनां कामज्वालानिवा-

३७४ काव्यादर्शः।

रिकेत्यथः, तथा ऊना धनहीना: सन्तोऽनन्ति जीवन्तीति ऊनानासतद्रपा ये जनास्तान अस्ति चिपतीति ऊनानजना-

झोकस्यास्य प्रतिलोमेनावृत्ती झललोकान्तरं, तदर््यति । सेति वेश्यापीयं मयि दृढानुरागा संप्रति मामप्राप्य नितरां व्या- कुला भवति तत्त्वरितमेव तच गन्तव्यमित्याह। मा वेश्या अ्रमुया शरदा अत्युद्दीपकेनानेन शरत्कालेन आधीता आधिं मानसव्यथामिता प्राप्ता सती शोकविरामा न शोकस्य विरह- दुःखस विरामो यस्या: सा न भवति निरन्तरं विरददुःख- मनुभवतीत्यर्थ:, भाकविरामेत्यस द्वितीयपादादिस्थितेन ने- त्यनेनान्वयः । सा कीदृभी दिनामयमायामा दिने दिवसे आमयस्य रोगस माया व्याजममति गच्छतीति सा दिवसे सखोसमनं रोगमपदिश विरद्ृदुःखं गोपयन्तीत्यर्थः, तथा नासनाजनना नासिति आसनाया उपवेशनस् स्थिरत्वस्ेत्यर्थः जननमनुष्टानं यस्या: सा सततमस्थिरेत्यर्थः, अरत्र नैकयशा दूत्यादिवत्तिपद बजब्री ह्दावुत्तर पद पर त्वाभावान्नज्रत्त्वाभा वः। तथा श्रयनं मद्गमनवर्त्म तखय मानं ज्ञानं दर्शनमित्यर्थः, याति प्राप्नातीत्ययनमानया केवलं मद्गमनमार्ग निरोच- माणेत्यर्थः। दृत्यं विशेषैरस्या अनुरागः सचितः। प्रर्थ- लिमुरपि वेश्या क्वाप्यनुरत्ता भर्वतत यथा सृच्ककटिकादो वसन्तसेनादिः। अतएवोत्तम् 'एषापि मदनायत्ता क्वापि सत्यानुरागिषीति ॥७७।

ततीय: परिच्छेद:। ३७५

वर्मानामेकरूपत्वं यत्त्वेकान्तरमदयोः। गोमूचिकेति तत् प्राङर्दुष्करं तदिदो यथा॥०८ ॥

्िन्निरूपयन प्रथमं गोमूचिकां लक्षयति। वर्लानामिति। तु दृत्यलङ्गारान्तरतज्ञापनाय। प्ररद्धयो: ऊ्द्धाधःक्रमेष पङ्कि- द्थेन लिखितयो: सोकम्य पूव्वाद्धोत्तरारडयोर्वर्लानामेका- न्तर मेकवर्षव्यर्वाद्ितं यदकरूपत्वमभिन्नत्वम् परर्द्धद्वयघट कवर्ल- मंघयोरेकेकाच्रव्यवधानेन यदेकविधवर्लानामुपन्याम दत्यर्थः,

कर्त्तुमशक्ं गोमूचिकेति प्राङ्ञः, चलतो गोर्मूतधाराकार- लेन झोकबन्धस्य लिखितल्वादगोमुतिकामंजञं चित्रालङ्कारं वदन्तीत्यन्वयः। दुष्करमिति निरुपणीयले हेतुः एतेन ये सुकरा बन्धास्ते मव्वेऽत नाच्यन्ते यन्थान्तरतो ज्ञातव्या दूति सचितम्। यत्त्वित्यच यदीति क्कचित्पाठः तच तदेत्यथ्याहत्या- न्वयः, तवदत्यन च क्वचित् तमितिपाठः तमलङ्कारमित्यर्थः।

मेकविधलं ततोयचतुर्थपादयोसु तेषामपरविधत्वं तच् पाद- गोमूत्िका यथा 'काङ्गन् पुलोमतनयास्तनताडितानि वक्ष- स्थलोत्थितरयाच्चलपीडितानि। पायादपायभयता नमुचि- प्रहारी मायामपास भवतोऽम्ुमुचा प्रसारी' दति। अच च

10249024

३०६ काव्यादर्शः।

पङ्गिचतुष्टयेन सोकलिखनम्। एवं प्रकारान्तरेणपरडपि गोमूत्रिकाभेदा: सन्भर्वन्ति ते बाजत्यभियाच न लिखिता: मन्थान्तर तोऽनुमर्त्तव्याः ॥७८॥

म द ना म दि रा क्षी गा म पा ड्ा स्तो ज ये द यम।

म दे नो य दि तत् क्ती य म न ङ्गा याज ज लिं द दे।।

॥। गोमूच्रिका ॥

मदन दूति। अयं मदनः कामः मदिरे मत्तताजनिके मत्तखञ्जनसदृ भे इति केचित् अ्रत्िणी यासां तास्तथा तामा- मपाङ्गरूपमस्त्रं यस्य तादृभः सन् यदि जयेत् मां पीडयेत् तत्तदा मदेनो मम पापं चीएं स्ात् अतोडसै अनङ्गाय अञ्ञलिं दद नमस्क्य्यीं कामपरतन्त्रतया रमणीभि: सक- टाकमीचितस्रेत् कतार्था भवेयमित्यर्थः । अरत्र विषमवर्लाना - मेकरूपत्वम् ईदृशस्यले च बन्धलिखितल्लाकोत्तरार्धस्य प्रथमा- परमारभ्य पू्व्वाद्धू पठनीयम्, एवं पूव्वीर्द्धप्रथमाक्षरमारभ्यो- त्तराद्टू पठनीयं। यच च समवसानामेकरूपलं तत पूर्व्वार्द्ध-

चोत्तराद्ट पठनीयं यथा 'अजरामशभाचारबलिभीलविन- चिता। भुजङ्गमनिभामारकलिकालजनोचिता' दूति। श्च द्वितीयादिसमवर्षनामेक रूपत्वम् ।। ७६ ।।

ततीय: परिच्छेदः। ३७७

प्राडरर्द्वभ्रमं नाम झ्लोकार्द्वभ्रमणं यदि। तदिष्टं सर्व्वतेभद्रं भ्रमणं यदि सर्व्वतः ॥८0॥

अथ दुष्करमेवार्धभ्रमं सव्वतोभद्रस्ट चित्रद्यं लक्षयति। प्राहरिति। सोकार्द्धभ्रमणं लोकस्य बन्धलिखितस्लाकीयपाद-

मागयोरमंध्ये केवलमनुलाममार्गेपत्यर्यः, यदि भ्रमणं भ्रम- ऐोन पादोत्थितिसतदा पर्द्धभमं नाम चित्रं प्राज्ज:, यदि च सर्व्वताऽनुलामप्रतिलोमाभ्या भ्रमं तदा तत् सर्व्वताभद्रमिष्ट- मित्यन्वयः, अ्रयमर्थः, बन्धदवयमिदं प्रायेणष्टाक्षरवृत्तविशेष- विषयं, तत्र सन्निवेभप्रकारः, चतुःषष्टिकोष्ठात्मकेडस्म्रिन् बन्धे क्रमेण्द्यपङ्गिचतुष्टये पादचतुष्टयं लेख्म्, अनन्तरस्चाध:स्- पङ्गिचतुष्टये चतुर्थटतीयद्वितीयप्रथमपादा लेख्याः, तच्रार्द्ध- भमे अधःस्थपङ्गचतुष्टये परावृत्त्या सर्व्वतोभद्रे तु परावृत्त्या समावृत्या वा चतुर्थादिपादलिखनमितिविशेषः। तत्रोद्धार- क्रमस्तु प्र्द्धभ्रमे ऊर्द्धपङ्की वामाइचिएतः अ्रधःपङ्गो दच्िण- द्वामतः, एवं वामस्थार्द्धकोष्ठादधःक्रमेण दव्िणस्ाध:कोष्ठा- दूर्द्धक्रमेण चानुलोमोचारऐन प्रथमादिपादात्थानं। स्व्वता- भट्रे तु वामाइनिएता दचिणाद्वामतः ऊर्द्धादधसतः अ्रध- सादूर्द्धतखानुलोमविलोमाभ्यां स्व्वत आ्रवर्त्तनेन पादानामु- त्थानमिति॥ ८० ॥ 3c

३७८ काव्यादर्शः।

म ना भ व. त वा नी कं

नो द या य न मा नि नो

भ या द मे या मा मा वा

य मे नो म या न त

त न या म नो मे य व

वा मा मा या मे द या भ

नो नि मा य न या द नो

कं नौ वा त भ व नो । ४॥ म

। अ्रद्भ्रमः ॥

ततरार्ड्डभममुदाइरति। मनोभवेति। हे मनोभव! काम! तव अनीकं सेनारूपा मानिनी दूय मानवती तव न न उद- याय जयाय अपि तु उदयायैव, तवेत्युभयचान्वयि। नन वि- जिगीषोरनोकमपराधिनं दण्डयति तव काच चिन्तेत्यचाह, हे नत! नमस्कृत! वयमेनोमयाः अ्पराधिनो मा वा न वा कवतापराधा वा न भवामः किन्तु भयात् त्रमेयोऽपरिमित आमः पीडा येषां ते, यद्यपि वयं नापराधिनः तथापि भयेन व्याकुला जाता: सदत्यर्थः ॥ ८१॥

0240994

ततीय: परिच्छेदः। ३७६

सा मा या मा मा या मा सा

मा रा ना या या ना रा मा

या न वा रा रा वा ना या

मा या रा मा मा रा या मा

मा या रा मा मा रा या मा

या ना वा रा रा वा ना या

मा रा ना या या ना रा मा

सा मा या मा मा या मा सा ।। ८2 11

॥ सर्व्वतेभद्रम्॥

स्व्वताभद्रमुदाहरति। सेति। अच् पदच्केदः। सा, त्रमायामामाया, मामा, दूति प्रथमे। मारानायायानारा- मेत्येकमेव पदं द्वितीये। यानावारारावा, अनाया, दति ततोये। माया, रामा, माराय, अमा, दूति चतुर्थे। प्रोषि- तस्य विरहिणो विलपनमिदं। सा सर्य्यमाण रामा रमणी मासा चन्द्रेण अरमा सह् 'कायामृगधरो राजा माः, दति चन्द्रपर्य्याये चिकाएडशेषः । माराय विनाशाय, सर्य्यमाण नायिका दृश्यमानसन्द्रस्ालम्नोद्दीपनविभावावुभी संप्रति मम विनाशाय भवत द्त्यर्थ:, सा कीदृभी यतोडमायस्ा व्याजस्य अमस्यापरिमितसय आमख पीडाया आय आरगमनं 3c 2

10249924

३८० काव्यादर्पः ।

4 यया सा, तथा मारः काम एव आनायो जालं बन्धनका- रित्ात् तस्ायानेनागमनेनाराम: क्रीडा वखाः, मारानाय- स्यायानं यतस्तादृश आरामो यखा दूति वा सा, तथा यानं गमनमावारयति निवारयतीति यानावार: तादृश आरावो वचनं यस्या: सा मधुरवचनभज्ा विदेशगमनं निवारयन्ती- त्यर्थः, अतएव अनाया नायो नयसतद्रद्िता अकार्य्यत्ेत्यर्थः नास्ति आयो गमनं यस्या: सेति केचित्, तथा मां लत्ष्ीं या- तीति माया अतिसुन्दरीत्यर्थः। द्ृत्यं बन्धेषु दुष्करा एव लचिता: खङ्गादिबन्धास्वितः सुकरा दत्युपेकिता: ग्रन्था- न्रतोऽनुसर्त्तव्याः ॥। ८२॥

यः खरस्थानवसानां नियमो दुष्करेष्वसौ। दष्टश्वतु:प्रम्टत्येष दर्श्यते, सुकरः परः ॥। ८३।

अ्थ काव्यशोभाजनकलवेनालङ्कारतया प्राचीनैरभ्यपगतस् खरादिनियमख बज्भेदस्ापि दुष्करं भेदचतुष्टयं दर्भयति। य दूति। खरा अकारादयः, खानानि कणादीनि एषां काव्ये निवेशासभ्भवात्तङ्भवा वर्षा दत्यर्थः, तथा वर्षास् कएय दन्त्यत्वाद्यविशेषितवर्षमानाणि, तेषां नियम दतरव्यवच्केदे- नापादानं चतुर्भिरेव खरैः स्थानैरवर्लैवी निबन्धनमित्याद्यव- धारणमित्यर्थः तद्रपो योऽलङ्गारः प्राचीनैरुत्त दवति शेष:, अ्सा चतुःप्रभृति चतुरादि यथा स्वात्तथा दुष्करेषु म्ये दूषटोडभिमत: ग्रन्थबाज्यभिया दुष्कराणमेव दर्शनाया

त्टतीय: परिच्छेद:। ३८१

आवश्यकत्वात् चतुरादिखरस्थानवर्लनियम एव दुष्करतया दर्भयितुमुचित इत्यर्थः, चतुःप्रमतीति दर्शत दति क्रियाया विश्रेषएं वा, तस्प्रादेष चतुरादिनियम एव दर्श्यते, पर: पञ्च- षडादिनियमस्तु सुकरः सुकरत्वात् स न दर्श्यत दत्यर्थः । चतुःप्रमतोति प्रभतिपदेन त्रयाणं इयोरेकस्य च ग्रहणं तेन खरस्थानवरसानां प्रत्येकं चतुस्तिव्ेकनियमरूपासलारा भेदा दर्श्यन्त दूत्यर्थः ॥ ८३॥

श्रम्तायानामाहान््या वाग्गोतीरोतो:, प्रोतीर्भीतोः। भोगो रोगो, मोदो मोदो, ध्येये धेक्के देशे तेमे॥। ८४॥

आस्तायानां वेदानामन्या वाक् उपनिषत् गोतीर्गानानि ईवतो: अतिदृष्ट्याद्युपद्रवरूपा श्ह चित्तमोह्कत्वादिति भाव:, तथा प्रीतीः कलचपुतादिषु स्नेहान भीतोर्भयजनिका श्राह्द वियोगादिना दुःखदातत्वादिति भावः, तस्पाङ्गोगो गानादि- विषयानुभवो रोगो व्याधिरेव, तथा मोदो विषयानन्दो मोहाऽज्ञानमेव, तर्हिं विषयसङ्कं परिहृत्य किं कर्त्तव्यमि- त्याह चेमे पुखे अनुपद्रवे वा देशे, ध्येये व्यातव्ये ब्रह्मिं, धेच्के धानं मनःसमाधानं धा: दूच्का तदेकत्वलिपा च ते कर्त्तव्ये दूति श्रेष:। ध्येच्के दति सयकारपाठे तुध्या ध्यानमिच्ता चेत्य- र्थः। अच् आ ई श ए द्वति चतुर्भिरेव खरैः पर्दनिबन्धनम्। विद्युन्मालाटृत्तम्॥ ८४ ॥

इ८२ काव्यादर्भ:।

उरु रुरुधुर्गुरु दुधुवर्युधि कुरवः खमरिकुलम्॥प्यू ॥

चिस्रनियममुदादरति। चितीति। चितेर्विजितिर्विंजयः स्थितेम य्योदाया विद्ितिविधानव्न ते एव व्रतंतत्र रतिर्येषां ते ततस खजात्युचितकर्मकरण्त् परा उत्लष्टा गतिर्दशा ज्ञानं वा येषां ते। 'गतिः स्त्री मार्गदभयाज्ञाने यात्राम्युपाय- योरिति मेदिनी। ईदटभा: कुरवः कुरुवंशीयाः कुरुदेशजा वा भृपा: युधि युद्धे खं खीयमरिकुलम् उरु अधिकं यथा तथा रुरुधुरावृतवन्तः, गुरु सातिशयं यथा तथा दुधुवुः कम्प- यामासुः। अत्र दूअउ दूति चय एव खराः। लरितगतिवं- त्तम् ॥ ८५ू ॥ श्रीदोप्ी होकीर्त्तो धीनोती गोःप्रोतो। एधेते दवे दवे ते ये नेमे देवेशे॥ ८ई॥ दिखरमुदाहरति। श्रीदीप्ो दति श्रीर्खत्मीर्दीप्निः शोभा प ते, हीर्लज्जा कीर्तिश्च ते, धोबुड्धिर्नीतिश्च ते, गोवीणी प्रीतिः सन्तोषख ते, एते दे दे ते तव एधेते वर्द्गेते, ये दे द्वे दूमे देवेशे दन्द्रेऽपि न विद्येते। अत्र ई ए दूति द्वावेव खरा। वाणी- वृत्तं 'सर्व्वे चेदोघीणी वाणीति प्रोक्रा सेति लक्षणत्॥ ८६।

सामायामामाया मासा मारानायायानारामा। यानावारारावानाया माया रामा मारायामा॥८७ ॥ । स्रनियमः ॥

ततीयः परिच्केदः। ३८३

एकखरमुदाहरति। सेति। सोकोडयं सव्वताभद्रोदा- हरणत्वेन पूर्व्वमुक्तस्तनैव व्याख्यातः । अ्त्र आकार एवैक: खरः ॥८० ॥ नयनानन्दजनने नक्षत्रगणशालिनि। अघने गगने दृष्टिरङ्गने! दीयतां सकृत्॥८८॥

अथ स्थाननियमं दर्शयन् प्रथमं चतुःस्ानमुदाहरति। नयनेति। मानिनों प्रति नायकस्थोक्रिरियं। हे अङ्गने ! प्रश- साङ्गवति! अघने मेघरहिते अतएव नचत्रगणशलिनि तत एव नयनानन्दजनने गगने सकृदेकवारमपि दृष्टिर्दीयतामि- त्यन्वयः । ईदृभगगनस्थोद्ीपकत्वात् दर्शने जाते मानो न स्यास्थतीत्यभिप्रेत्य दर्शनाथें नायकस्यानुरोध दति भावः।

सानानि ॥ ८८ ॥ त्रलिनीलालकलतं कं न दन्ति घनस्तनि!। आ्रननं नलिनक्कायनयनं शशिकान्ति ते ।। ८९ ।। चिस्थानमुदाहरति। अलीति। हे घनस्तनि ! कठिनकचे अलिनो भमरासइ्न्नीला अलकलता यच तत्, तथा नलिन- छाये पद्मसटटृशे नयने यच तत्, तथा प्भ्निन द्वव कान्तिर्यस्य तत् ईट्टुशं ते तव श्राननं कं पुरुषं न इन्ति न व्याकुलयति। अत्र करठादन्तयतालव्यवर्सैरेव निबन्धनमिति नीेव खा- नानि ॥ ८६॥

३C३ काव्यादर्श: ।

अनङ्गलङ्गनालग्ननानातङ्का सदङ्गना।

द्विस्थानमुदाइरति। अनङ्गेति। भाय्यामनादृत्य गीत- वाद्यादिप्रमोदेन कालं गमयन्तं सखायं प्रति कस्चिदुपा- लभ्भनमिदं। हे सदानघ! सर्व्वस्मिन्नपि समये व्यथारहित! निश्चिन्तेत्यर्थः, तथा हे सदानन्दनताङ्ग! मदा श्ानन्द प्र- नन्दकरं कर्भ गीतवादनादि: तत्र नतं प्रवएं व्यापृतमित्यर्थः अरङ्गं गाचं यस्य स तथा तत्मम्बोधनं, नास्ति सङ्गो येषां तेऽसङ्गा दुर्जनास्तेषां सङ्गतः सम्पर्कात् सती चासावङ्गना चेति सदङ्गना साध्वपि स्त्रो अनङ्गस्य कामस लङ्गनया आ्क्रमणोन लग्ना: सभ्भवन्ता नाना बडविधा आतङ्का यसास्ादृभी भवति भर्टविरहिता हि स्त्री साध्वापि दुर्जनसङ्गात् सदोषा भवि- तुमति तस्पाइ्टथाप्रमोदं परिचत्य भार्य्यानुक्तो भवेति भाव:। अत्र पाठान्तरा नुपादेयनीत्युपेच्ितानि। अ्र करवदन्यैरेव वर्सैनिबन्वनमिति इिस्यानता॥ ८० ॥

॥ स्थाननियम: ॥

एकस्थानमुदाह्तरति। अगा दूति। कस्यचिद्विहितबङ्ञ- तीर्थभ्रमणस सुतिरियं। पदच्केदो यथा। अगाः, गां, गाङ्ग-

10240024 M.UT.20 (38

BIBLIOTHECA INDICA;

A COLLECTION OF ORIENTAL WORKS PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

NEW SERIES, No. 41.

IC SOCTETY CALCUT

काव्यादर्शः श्रीदषय्याचार्यविरचितः श्री प्रेम चन्द्र तर्कवागी शक्कतमालिन्यप्रोज्क नीनामक-

टीकासहित: ।

THE KÁVYÁDARSA OF ŚRÍ DANDIN, EDITED, WITH A COMMENTARY, BY PANDITA PREMACHANDRA TARKABAGI'S'A. Professor of Rhetoric in the Sanskrit College, Calcutta.

FASCICULUS V.

CALCUTTA :

PRINTED BY C. B. LEWIS, AT THE BAPTIST MISSION PRESS. 1863.

SANSKRIT WORKS PUBLISHED, IN THE NEW SERIES. The Vais'eshika Sutras, with Commentaries, by Pandita Jaya Narayana Tarkapanchanana. Complete in five Fasc. Nos. 4, 5, 6, 8 and 10. The Sandilya Sutras with S'wapnes'wara's Commentary. Edited by Dr. J. R. Ballantyne, LL. D. Complete in one Fasc. No. 11. The Kaushitaki-Brahmana Upanishad with S'ankarananda's Com- mentary, edited, with a translation, by E. B. Cowell, M. A. Complete in two Fasciculi, Nos. 19 and 20. A translation of the Surya Siddhanta and Siddhanta S'iromani, by Pandita Bapú Deva S'astri, under the superintendence of Arch- deacon Pratt. Nos. 1, 13 and 28. The Kavyadars'a of S'rí Dandin, edited, with a commentary, by Pandita Premachandra Tarkabagís'a. Complete in five Fasciculi. Nos. 30, 33, 38, 39 and 41.

SANSKRIT WORKS IN PROGRESS. The Das'a Rupa with the exposition of Dhanika. Edited by F. E. Hall, D. C. L. Fasc. I., II. Nos. 12, and 24. The Narada Pancharatra. Edited by Rev. K. M. Banerjea. Fasc. I. II. III., Nos. 17, 25 and 34. The Maitri Upanishad, with the commentary of Rámatírtha, edited, with an English Translation, by E. B. Cowell, M. A. Fasc. I. and II. Nos. 35 and 40. A translation of the Sankhya Aphorisms of Kapila, by J. R. Ballan- tyne, LL. D. Fasciculus I. No. 32.

0240994

वतीय: परिच्छेद:। ३८५

काकाकगाइक, अघककाकहा, दति प्रथमाद्धे। श्राहाङ्ग, खगाङ्कागकङ्क, अगखगकाकक, दृत्युत्तराडे। तदयमन्वयः। हे गाङ्गकाकाकगाइक! गङ्गाया दद गाङ्गं यत् कं जलं तख आकाक: मशव्दकुटिलगमनं 'के शब्दे दृत्यम्मादाङपूव्वाद्भावे क्किप, आकाः तत्मह्ितोडक: 'अक कुटिलायां गतावित्यस्ा- द्वावे ङः' आकाकस्तरङ्ट दृत्यर्थः तं गाइत दति गाङ्गकाका- कगाइकस्तत्सम्बोधनं, निन्दितान्यघानि पापान्यघकानि 'कु- त्सायां कः तान्येवोपद्रवहेतुत्वात् काका वायसाः तान् इन्ती- ति अघककाकहा तादृभसवं गां पृथिवीम् अगा गतवान् प्रद- चिषीक्ृतवानित्यर्थः। अतख्त पापकृतविषादाभावात् हे त्रह्ा- हाङ्ग। दृाह्ेतिदीनध्वनिमङ्गति गच्छतीति हाह्ाङ्ग: 'अगि- गत्यामित्यस णटि रूपं' तद्भिन्नोऽद्ाहाङ्गस्त्सम्बोधनं। तथा है खगाङ्कागकङ्क ! खे आ्रकाशे गच्छ्न्तोति खगा: सनर्य्यादयः ते अङ्कासिक्वानि यस् तादृा योऽग: पर्व्वतः सुमेरुरित्यर्थः तं कङ्गते गच्छ्वतीति खगाङ्गागकङ्गः 'ककि गत्यामित्यस पटि- रूपं' तत्मम्बोधनं, पुष्प्रभावेन सुमेरुपर्य्यन्तगामिन् खर्गसुखा- भिलाषिन्निति वार्थः। तथा हे अगखगकाकक! अ्र्रगन्ति कु- टिलं गच्न्तीत्यगानि यानि खानोन्द्रियाणि तानि गच्छति कारणतया प्राप्नातीति अगखगं तादृशं यत् कं सुखं तस्ै न ककते चपलीभवतीति अगखगकाककः 'तक् गर्व्वेच्छालील्े- व्वित्यस् रूपं' तत्म्बोधनम, दन्द्रियजन्यसुखायाललुपेत्यर्थः। अ्त्र कराठरेव वर्लैनिबन्धनमित्येकस्थानता ।। ८ १ ।। 3D

T0249094

३८६ काव्यादर्शः ।

रेरे रोहसुररोरुगा गोगोडगाङ्गगोडगगुः। किं केकाकाकुकः काको मामा मामम मामम ।॥ ८२॥1 अथ वर्षनियमान् दर्शयन् प्रथमं चतुर्व्वर्समुदाह्रति। रेरे दति।बजपणाया: कस्या्विद्वाराङगणयाः खमभिलव्यन्तं कञ्चित् पुलिन्दं प्रति द्वेषोक्रिरियं। रेरे द्वति नोचसम्बोधने। रेरेमा- मम! मा लक्ष्मीस्सयां मम ममता यस् सः तत्सम्बोधनं, ममे- त्यव्ययं धर्ममपरोऽयं निर्देशः, दरिद्रतवात् धनव्यये कातरे- त्यर्थः । मायाम् अ्रममत्वं यस्ेति विषृह्य ल्ष्मश्येत्यर्थः ्दर ति केचित्। मामेति निषेधे सभ्भुमे द्विर्वचनं, लवं मां मामा श्रम गच्क उपमर्पेत्यर्थः । दूति चतुर्थपादस्यार्थः। यतः काको वायमः किं केकाकाकुको भवति अपि तुनैव, केका मयूर- ध्वनिः तस्था: काकुर्मदक्कता विकारः तां कायति शब्दयति पब्देन प्रकाशयतीत्यर्थः द्ति केकाकाकुकः 'आादन्तत्वादङ' काको यथा केकाकाकुमधिगन्तुं नाइति तथा लं मामित्यर्थः। दूति ततीयपादार्थः। निकृष्टकार्य्यकारित्वादृपि तवंन मे योग्य द्रत्याइ लं रोरुरुरूरोरुगागोग: 'रोरयते भयेन भभं पुनः पुनव्वी रातीति रोरुः 'रौतेर्यनन्तात् ककिप क्वौय इति यलोपः' तादृशो यो रुरुर्मगविशेषः तखरसो वचमो या रुक् परवेध- रतपोडा तद्रपमागः पापं तद्गच्कति प्राप्तोतीति रोरुरुरू- रोरगागोगः निरपराधजीवह्िंसकलवात् पापात्मेत्यर्थः। नि- छष्टदेशवासित्वाच् तंन मे योग्य द्त्याह अगाङ्गगः श्रगस्य पर्व्वतस्याङ्गमेकदेशं गच्कतोति सः पर्व्वतीयत्वादविदग्ध दृत्यर्थः।

10249924

ततोयः परिच्छेदः। २८७

अ्रसम्बद् प्रलापित्वाच् लं न मे योग्य दत्याह अगगुः न गच्कति सम्द्धविषयं न प्राप्नातीत्यगा तादृभी गौवीणी यख सः, अगतीत्यगा कुटिला गार्यस्थेति केचित्। अत्र र गक म दूति चतुर्भिरेव वर्सैनिबन्धनमिति चतुर्वर्सता, वर्लपदस्च टत्तपूरक- वर्षपरं तेनाङ्गत्यच डकारसङ्भावेऽपि न चतुर्व्वर्सनियमव्या- घातः तसय टृत्तपूर कलाभावादिति बाध्यम्। उदाहरणे चा- स्मिन्नव्यवद्ितवर्षचतुष्टयेन पादचतुष्टयनिबन्धनादयमेव नि- यम दूति न मन्तव्यं सव्यवधाननिवेभेपि चतुर्वर्लनियमानपा- यात् यरन्थकता तु केवलं भत्रिप्रदर्भनार्थमेवं निबद्धमिति जे- चम् ॥ ८२ ।

देवानां नन्दनो देवो नोदनो वेदनिन्दिनः। दिवं दुदाव नादेन दाने दानवनन्दिनः ।। ८३।।

चिवर्समुदाहरति। देवानामिति। देवानामिन्द्रादीनां नन्दनो दैत्यगणदमनात् सन्तोषणः तथा वेदनिन्दिनो वेदान् निन्दयता नास्तिकजनख नोदनो निराकत्ता, देवो नरसिंह- रूपी भगवान् विष्णः, दानवान् दन्द्रादिजयादिना नन्दयतीति सतथा तख दानवनन्दिना हिरएकशिपो्दाने खएडनसमये 'दोडवखएडने दृत्यस्य रूपं' नादेन तारतरसिंहनादेन कल्ा दिवमाकाशं दुदाव उपतापितवान् अन्तरिचचरान् सच- कितांख्ुकारेत्यर्थः। त्रत्र द व न दूति चिभिरेव वर्षेनिंबन्धन- मिति निवर्षता ॥ ८३ ॥ 3 D 2

काव्यादर्पः ।

सरि: सुरासुरासारिसार: सारससारसाः। ससार सरसीः सीरो सकरुः स सुरारसी॥ ४॥

द्विवर्समुदाइ्तरति। सरिरिति। बलदेवस जलक्रीडाप्रक- रणीयल्लोकोडयं। सरि: पण्डितः, तथा सुरासुरान देवदैत्या- नपि आसर्तुमाक्रमितुं शीलं यस् तादृभः सारो बलं यस्य सः, सुरासुरासारिसारः, तथा शोभनावूरू सरू ताभ्यां सद्द वर्त्तमान: ससरुः, तथा सुराया मद्यस्य रस आखादोऽसासीति सुरारसी, स प्राकरणिक: प्रसिद्धोवा सीरी बलदेवः आर- सन्ति मधुरशब्दं कुर्व्वन्तीत्यारसा ये सारसाः पतिविशेषाः तैः सह वर्त्तमाना: सारससारमासतादृशी: सरसीः सरासि ससार विद्न्तु जगाम। अच सर दति दाभ्यामेव वर्लाभ्यां निबन्धन- मिति द्विवर्लता।। ६४ ॥

नूनं नुन्नानि नानेन नाननेनाननानि नः। नाडनेना ननु नाऽनूनेनैनेनानानिनेा निनीः। ८५ू।। । वर्ष्मनियमः ॥

एकवर्षमुदाद्तरति। नूनमिति। प्रबलरिपुपराजितस्थ क- स्यचिनृपतेः सैन्यानां दैन्योकिरियम्। ब्रच पदच्छेद:, नूनं नुननानि, न, श्रनेन, न, आननेन, अननानि, नः, दति पूव्वा्ड्ै। न, अनेना:, ननु, ना, अ्नूनेन, एनेन, अनान्, दनः, निनीः, द्वत्युत्तरा्टे। अ्रनेन विजयिना रिपुणा करची आ्रननेन भ्रुकुटि-

0240994

ळतीय: परिककेद:। ३८६

मता मुखेनेव ऊल्ा नोSस्ाकम् अ्ननानि प्राणा: नूनं निख्वितं म न नुननानि अपनीतानि अपि तु नुन्नान्येव अख्य मुखमेव दृष्टा वयं मतप्रायाः का कथा युद्धप्रद्यारादिनेत्यर्थः, दूति पूव्वाद्धाथः। ननु भो: 'मैन्यानां बन्धून् प्रति सम्बोधनमिदम्' अ्रनूनेन प्रवलेन एनेन एतेन रिपुण हेतुना अ्रस्मादित्यर्थः 'दूदमख कथितानुकथने द्वितीयाटी:व्वेनः' द्वत्यनेन दृदम एनः । दूना ना श्रस्ाकं प्रभुः पुरुषः अनान् प्राणान् निनी: नेतुमिच्छः तएकवलनादिना रचितुमिच्क: सन्नित्यर्थः, 'नि- नीरिति नीञ: सनन्तस्य किपि रूप' न अ्रनेना: अपापो न भवति शनुविजितस यथाभक्ति युद्धेनैव मरएं श्रेयो न पुनस्तसानु- वृत्त्या प्राएरच्षणमिति भावः । पत्र केवलं नकारेणैव निबन्धन- मित्येकवर्लनियमः ॥६५॥

इति दुष्करमार्गेडपि कश्विदादर्शितः क्रमः। प्रचेलिकाप्रकाराणं पुनरुदिश्यते गतिः ॥ ८६।।

अथ दुष्करचिच्रमुपसंहरन् प्रहेलिकामवतारयति। द्वनीति। क्चिदिति खल्पतर द्रत्यर्थः, अन्येऽपि दुष्कराख्चिचालङ्गाराः पद्मादिबन्धक्रियाकारकगप्यादय: प्राचीनैरुक्रा: सन्ति गन्थ- बाङत्यभिया ते नोता: ग्रन्थान्तरतो ज्ञातव्या दूत्यर्थः। प्रहेलिकेति प्रहेलिकाया: प्रकाराणं विभेषाणं गतिर्लत्णम् उद्दिश्यते उद्देशपूर्व्वकमुच्यते विभेषा उद्दिश्यन्ते तेषां लक्षण- स्ोच्यत दत्यर्थ:, सामान्यलक्षणन्तु प्रसिद्धत्ान्नोतं ग्रन्थान्तरतो

10249024

३६० काव्यादर्पू:।

ज्ञातव्यं यथा 'प्रहेलिका तु सा जेया वचः संवृतिकारि यदिति' अभिप्रेतार्थसंवरणकारिवचनविन्यासः प्रहेलिकेति सा- मान्यलक्षणम् ॥६६ ।।

क्रीडागोष्ठीविनोदेषु तज्ज्ैराकीर्समन्त्रणे। परव्यामोहने चापि सोपयोगा: प्रदेलिकाः।।९७।।

ननु प्रहेलिकाया यमकादिवत् सम्यक् शब्दोपस्कारकता नास्ति प्रत्युत प्रक्वतार्थसंवरणत्मकत्वाच्च रसप्रातिकूत्यमतएवासा अलङ्कारत्वमपि नाङ्गीकृतमन्येः यदुकं 'रसख परिपन्थिता- नालङ्वार: प्रद्देलिकेति' तत् कुचाखा उपयोग द्ृत्यचाह। क्रोडेति। क्रीडार्था या गोष्ठो सभा तच विनोदा: संलाप- भज्मा प्रमोदास्ेषु, यद्दा मिथोवाक्चातुरीकौतुकं क्रीडा, विदग्धानामासनबन्धो गोष्ठी, काव्यालापेन कालहरणं विनोद: अतएव कादम्वय्यीं 'कदाचिदक्षर चुतकमाचा च्ुतकविन्दुमतो गूढ चतुर्थपाद प्रहेलिकाप्रदानादिभिरित्युकं' तेषां इ्वन्द्वः तेषु, तथा तञ्तैः प्रहेलिकाभिज्ञैः सह आकीर्से जनसङ्गुले देशे य- नन्त्रएं गुप्नभाषएं तस्मिन, तथा परस् बोद्धव्यभिन्नस्य व्या- मोहने अपरिज्ञातत्प्रतिपादने च प्रहेलिका: सोपयोगाः सप्रयोजना:, तस्ात् क्रीडाद्युपयोगिलादसा अलद्कारत्म्, अन्यच तु दोष एवेति बेध्यम् ।८७॥ आङ: समागतां नाम गूढार्थी पद्सन्धिना। वच्च्ितान्यन रूढेन यत्र शब्देन वच्चना॥ ह८।।

ढतीय: परिचछेद:। ३६१

प्रहेलिकाप्रकाराखादुष्टा दुष्टाख, तचादुष्टानामेव षोड- पानां पश्चादुदाहरण: परीचां दर्शविव्यन् प्रथमं सोडेशं लक्षणमाह। आजरिति। पदयो: सन्धिना सान्निध्यजनित- सन्धिकार्ययदीर्घादिना गुढो दुर्ब्बोधऽर्थो यतर तां समागतां नाम प्ररेलिकामाजरित्यन्वयः। अत्र पश्चाद्व्वमाणनां सर्व्वेषां प्रथमान्तवात् समागतामित्यच् द्वितीयान्तता प्रक्रमभङ्गमा- वहति तम्मादाज: समागतां नामेत्यादिपाठो लिपिकरप्र- मादकतः सेयं समागता नामेत्यादि पठनीयं। तथा त्रन्यन्न विवत्तितभिन्ने रूढेन प्रसिद्भेन शब्देन यत्र वच्चना प्रतारण सा वच्चिताखा॥ ६८॥

सा स्यात् प्रमुषिता यस्यां दुब्बीधार्था पदावली।८॥

वयुत्क्ान्तेति। अतिव्यवह्ितानामत्यनासन्नपदानां प्रयोगात् मोइकारिणी बोद्धुरर्थग्रह्तवैधुरय्यसम्पादिका संदृतिकारिवाक् व्युत्क्रान्ता व्युस्क्रान्ताख्ेत्यन्वयः, अच किञ्ञिद्वधानेन प्रयोगो

हेतुः तद्रपक्रमलङ्घनाद्वत्कान्तेतिसंज्ञा। सा सादिति। दु- वर्बधाः तत्तदर्थेषु तत्तत्पदानां प्रयोगप्रसिद्धिरहितलात् दुःखेन बोध्या तथा यस्यास्तादृभी पदावली पदसमूददः न लेकं पदं सा प्रकर्षेष बोद्धुर्मुषितत्वसम्पादनात् प्रमुषिता, निरुत्त- वच्चितायान्तु एकं पदं दुब्बोधार्थमित्यतोऽनयोर्भेदः, किस्व

10249924

३६२ काव्यादर्श:।

वच्चितायां नानार्थसय पदस्थाप्रसिद्धेऽर्थे प्रयोग: श्रत्र तु पदा-

समानरूपा गौणाथारे।पितैर्य्थिता पदैः। परुषा लक्षणास्तित्वमात्रव्युत्पादितश्रुतिः ॥१०० ॥

समानरूपेति। गौणर्थेषु साध्यवसानगोणलन्पया बोध्या-

प्रयुक्नतः पदैर्ग्रथिता निद्धा संवृतिकारिवाक सदृभयो: शक्य- लच्ययोईियो: समानरूपतानिबन्धनलात् समानरूपा खात्। परुषेति लक्षणास्यानुशासनस्यास्तितमान्रेष तदर्थेडस् भक्रिरस्ति न वेत्यविविच्य केवलमनुभासनमस्तीति कत्वा व्युत्पादिता श्रुतिः शब्दो यच तादृभी वाक् पारुव्येए प्रयुक्नत्वात् परुषा स्ात्॥ ॥।१००॥

सख्ाता नाम सङ्यानं यच व्यामोद्तकारणम्। त्न्यथा भासते यत् वाक्यार्थः सा प्रकल्पिता ॥१०१॥

मस्ातेति। यच्र सस्यानं वर्षानां गएना यद्ा प्रयुज्यमान:

विशेषेष मोह जनयति सा सह्यानघटितलवात् सस्याता। त्रन्य- थेति यत वाक्यार्थाडन्यथा भासते आपाततः प्रतीयमानाद- रथादन्यप्रकारेण पर्य्यवसानं प्राप्य शभां गच्छति सा शन्यार्थस प्रकल्पनात् प्रकत्पिता खात् ॥ १०१॥

टतीयः परिच्केदः। ३६३

सा नामान्तरिता यस्या नाम्नि नानाथकल्पना। निमृता निमृतान्यार्था तुत्चधर्मास्पृशा गिरा ॥१०२॥ सेति। नामिन संज्ञाविशेषे ज्ञातव्ये यसां नानार्थानां क- ल्पना श्ब्दस् नानार्थमङ्केतितलात् बहनामर्थानां. विकल्पनं घटते सा नामान्तरेणन्तरितार्थविषयत्वान्नामान्तरिताखया। निभृतेति। तुत्यधर्ममस्पृभा प्रक्वताप्रकृतयो: साधारणधमैं प्रति- पादयन्या गिरा वाकेन निभृतो गोपिताऽन्यार्थः प्रकृतार्थी यत सा निम्टताख्या, अस्याश्चानुपात्तसय प्रकृतख साधारण- विशेषणमहिस्ता सचमानलात् समामोक्तिमूलकतवं बाध्यम्॥ ।१०२ ॥

संमूढा नाम, या साक्षान्निर्दिष्टार्थापि मूढये।।१०३।।

समानप्रव्देति। उपन्यस्ेन शब्दस् प्रक्ृतार्थबोधकपदस्य पर्य्यायेए साथबोधकनामान्तरेण साधिता निबद्धा वाक् स- मानभब्दाख्या सात्। अत्र पर्ययायता च लच्तितलकणदि- नेकार्थबाधकता न लमरनिर्ज्जरादिवदेकार्थभक्कता तथाते न् र्थस्य संवरणीयत्वाभावेन प्रहेलििकात्वानुपपत्तेरिति बाध्यम्। मंमूढेति। साचात् वाचकशब्देन निर्दिष्टारथापि कथितार्थी- पि या वाक् मूढये आपाततो मोहाय भर्वत सा संमूढा नाम॥ १०३॥ 3E

10249094

३८8 काव्यादर्शः।

योगमालात्मिका नाम या स्यात् सा परिहारिका। एक्कन्नाश्रितं व्यक्तं यस्यामाश्रयगोपनम् ॥१०४।।

योगेति। या वाक् 'नामेति प्राकाश्े, योगानां यौगिक- शब्दानां माला परम्परा सैवात्मा सरूपं यस्ा: सा यौगिक- भब्दपरम्परया एकेकरूढपदप्रतिपाद्यार्थानां बाधिकेत्यर्थः, सा परिहारिका स्यात्, हारो मुकासाला ता परिगतेति व्यु-

परिहरति झटिति प्रकृतार्थबोधं निवारयतीति परिहारिका, अ्च योगमालात्मकं नाम यस्ा: सेति पाठसु न मनोरमः। एकेति। यस्ामा श्रित माधेयमेव व्यक्तम् आश्रयस्याधारस् गोपनं मा एक आश्रयमकत्नो निगूहितो यचेति व्युत्पत्या एकच्छत्रा- ख्या। १० ४ ।।

सा भवेदुभयच्कन्ना यस्यामुभयगोपनम्। सङ्कोसरी नाम सा यस्यां नानालक्षणासङ्गर:॥१०५।।

सेति। यसामुभयोराश्रिताश्रययोगोंपनं सा उभयम् श्रा- श्रिताश्रययोरद्वयं कन्वं यचेति व्युत्पत्या उभयच्छन्नाखा भवेत्। सङ्गीषेति। यस्ां नानालक्षणानां समागतादिपसचदशप्रभेदा- नां मध्ये द्वितिचतुरादीनां सङ्करः साहित्येनावस्थानं सा बङ्गीसा नाम भवेत्। एवं षोडश प्रभेदा: प्रहेलिकाया उदि- षासत्तल्वक्षणेन लचचिताक्ष॥१०५॥

10249924

ततीय: परिच्छेदः। ३६५

एता: षोडश निर्हिष्टाः पूर्व्वा चार्य्येः प्रद्देलिकाः।

एता दूति। एताः समागतादयोऽदुष्टाः, षोडभ्रेति शडुद्ू- मङ्गोष्षभेदेनेत्यर्थः, अ्रदुष्टत्वान्ययापि दर्शिता दति भावः। तैः पूर्व्वाचार्य्यरव, अ्रन्याः चुताक्षरादत्ताक्षराच्ुतद त्ताक्षराविन्दु- मतीप्रभृतयः द्वति केचित्, गुप्नादीनामप्यचैवान्तभाव द्ृत्यन्ये, अ्धीता: पठिताः ॥१० ६॥

दोषानपरिसङ्कोयान् मन्यमाना वयं पुनः। साध्वोरेवाभिधास्यामस्ता दुष्टा यास्वलक्षणाः॥१००।

ननु दुष्टप्रहेलिका: पूव्वा चार्य्यैरुक्रासेत्वयाप्यनन्तरमुच्येर- ननित्यचाह। दोषानिति। अपरिमक्कीयानत्यधिकान् तासा दोषान् अत्यन्तशाब्दबोधप्रतिबन्धकत्वरूपान् मन्यमाना: दोष- बाजत्यादलङ्गारत्वाभावं जानन्त दत्यर्थः साध्वोरेव दोषबा- डल्याभावेनालद्वारत्मापन्नाः समागताद्याः षोडग्ैवाभिधा- स्याम उदाहरिय्यामः, अचाभिधानमुदाहरऐन परीचषा न तूददेशो लच्एं वा तयोरुक्रलेन अ्रभिधास्याम दतिभविष्यत्- योगानुपपत्तेः। ननु त्हि प्रिय्याणं कथं दुष्प्रडेलिका- परिज्ञानं खादित्यत्राह ता दूति। यासतु प्रहेलिका: अ्ल- क्षणा: निरुक्तसमागतादिलच्षणपून्या: ता दुषटाः निरुक्लच्षष-

3 E 2

३६६ कावादर्शः ।

न मयागोरसाभिज्ञं चेतः, कसमात् प्रकुप्यसि। तस्थानरुदि तै रेभिर लमालोदि तेनणे॥ १०८॥

तचादुष्टा: षोडश क्रमेणदाहरन् प्रथमं समागतामुदाह- रति। नेति। जनसमाजे मानिनों गोपी सान्वयतः श्रीकष्ण- सोक्रिरियं। हे आलोहितेक्षणे! कस्मात् प्रकुषयम, तव एभि- रोद भैरस्थानरुदितैर लं, यतो मया गोरसो दुग्धादिस्तस्याभिज्ञं चेतो न, अत्र धार्ययत दृवत्यघ्याहतेन सङ्गतेन क्रियापदेनान्वयः, तव दुग्धाद्यपचयो मया न कृतः कथं तं कुप्यसि रोदिषि चेत्युदासीनबाध्यः संवरणकारो प्रथमोऽर्यः, अच सम्भ्रमात् क्रि- यापदं नोक्रमिति अध्याहतेन धार्ययत दति क्रियापदेनान्वय- बोधं कुर्व्वन्त उदासीना: अ्नेनास्या दुग्धाद्यपचयः क्वतसतदर्थ- मियं कुपिता रोदितीति जानन्विति वाक्यस्य संवरणकारिता, प्रकृतार्थस्तु मे मम चेतः आगोऽपराधः नायिकान्तरमङ्गादि तस्य रसे आखादे अ्र््रभिज्वं न लवदितरां चेतसापि नाकाक्क तत् कथं कुप्यषि मानिनी भवसीति। अन्र मे आगोरसाभिज्ञमि- त्यत् सन्धिकार्य्येण एकारस्ायादेशेन मयागोरसेत्यादि जातं तेनेव प्रछृतार्था गूढ़: ॥१०८ ॥

कुआमासेवमानस्य यथा ते वर्दते रतिः। नैवं निर्विशतो नारीरमरस्तरोविडम्बिनीः ॥।१०९। वाच्चतामुदाहरति। कुजामिति। कान्यकुञनगर्य्यां तचत्य नायीं हानुरतां प्रति कस्यचिदुक्रिरियं। कुञां भुग्रपृष्ठां काञ्ि-

10249994

ततीयः परिच्छेद:। ३६७

न्नारीमासेवमानस उपभुञ्जानस्य ते तव यथा रतिरनुरागो

र्विशत उपभुञ्जानस्य ते रतिर्न वर्द्धते द्वति प्रथमोऽर्थः । संव- रणीयार्थस्तु कुआां कान्यकुआ्ास्नगरीं तचरत्यरमणोम्वेत्यादिः, नत्र कुआाशब्दो भुग्रपृष्ठनार्थ्यामेव प्रसिद्धः विवचितायां कान्य- कुजनगय्यीं तदुत्पन्ननाय्यों वा न तथेत्य प्रषिद्धार्थसय निपुणमति- बाध्यतया संवरणम्॥ १०८॥ दण्डे चुम्बति पदमिन्या हंस: कर्कशकएट के। मुखं वलारवं कुव्वैंस्तुएडेनाङ्गानि घट्टयन्॥ ११०॥ व्युत्क्रान्तामुदाहरति। दण्डेव्विति। कर्कशकए्टके पद्मिन्या दण्डे नाले अङ्गानि घट्टयन् घर्षयन् तथा वलुरवं कुर्व्वन् हंस: तुण्डेन मुखेन पद्मिन्या मुखं चुम्बतीति योजना, तदियमन्वय-

खातयः कनि! काले ते स्फातयः स्फार्चवलावः। चन्द्रे साक्षाङ्ववन्त्यन् वायवो मम धारिणः ॥१११॥ प्रमुषितामुदाहतरति। खातय दूति। हे कनि! कन्ये! 'कन्या कनी कुमारी चेति हेमचन्द्रः' ते तव काल्यते प्रत्तिप्यते यः स काल: पाद: 'कल प्रेरणे द्ृत्यस्य चारादिकस्य कमषि घणि रूपं' तस्तिन् खातयः खमाकाशं खखायं गुएः खः शब्द द्वत्यर्थः, अतनम् अ्प्रतिः 'अत् सातत्यगमने द्वत्यख भावे दङ खस्य शब्दस्य श्र्प्रतिर्गमनं येषु ते तथा भब्दकारिनपुराद्यलङ्वारा

0240994

३६८ काव्यादर्शः।

द्रत्यर्थः 'चुद्रर्घष्टिका द्रत्यन्ये' ते स्फातयः स्फायनं स्फा: वद्धि- रित्यर्थः,तस्या अतिर्गमनं यत्र ते स्फीता द्वत्यर्थः प्रभूता द्वति यावत्, तथा स्फां स्फीततामईतीति स्फाई: वलानाज्जाता ध्वनि- र्वल्ाः स्फार्हो वलुर्येषां ते गमनवभात् तव पादे नूपुराद्यल- द्वारा: अधिकं शिञ्चितं कुर्व्वन्तीत्यर्थः, चन्दति आह्लादयतोति चन्द्रस्तस्तिन अरच ईदृशे सशिञ्ञच्ज्रिनूपुरादलद्वारवतीत्र्थ: तव पादे साचात् प्रत्यन्तीकृते सति मम वायवः प्राणाः धारिण- डवस्थिता भर्वन्ति 'षड अवस्थाने दृत्यस्य रूपम्। अचाप्रसिङ्का- थैबंजभि: पदैः श्रतणं प्रमोषणात् प्रमुषितेयं॥१११ ॥ अचोद्याने मया दष्टा वल्ञरी पच्चपल्ञवा। पल्ञवे पत्लवे ताम्रा यस्यां कुसुममञ्जरी॥११२॥ समानरूपामुदाहरति। अ्रत्ोद्यान दति। वहरी लता। अ्न्वयः सुगमः, अचाद्यानलेन नायिकाया देहः, वलरीलेन बाङ: पल्लवतेनाङ्गुलयः, कुसुममञ्जरीलेन नखा त्रध्याषिताः, नखानां ताम्रता च ताम्ा ङ्गुलिसंसर्गात्॥ ११२ ॥ सुराः सुरालये स्वैरं भ्रमन्ति दशनार्चिषा। मज्जन्त दूव मत्तास्ते सौरे सरसि संप्रति ॥११३।। परुषामुदाह्रति। सुरा दूति। सुरा मद्यं तां कुर्व्वन्तोति सुरा: शाणिडिका: 'नामिडन्तात् सुराशब्दात् पचादिलान् ङः' यद्वा सुरा एषामसीति सुरापायिनः, दशनार्चिषा हा- सेन विद्ृतमुखतया निःसतेन दन्तकिरऐनपलचिता:, सुराया

10240024

ततीयः परिच्छेद:।

दूदं सौरं तस्िन् सरसि मज्जन्त दूव मत्ता: सन्तः सुरा- लये मद्यग्टहे खैरं भ्रमन्ति द्ृत्ययं संवरणीयोडर्यः, श्रत्र सुरा दति पदं देवसमूद्द एव प्रक्नम् अ्रनुशासनस्यास्तितवमाचमवलम्व्य सुराकारकेषु तत्पायिषु चाशकमपि प्रयुत्ं तदियं प्रयोक्ु: पारुष्यप्रकाशनात् परुषा ॥ ११३॥ नासिक्यमध्या परितश्तुर्वर्सविभृषिता। त्र्स्ति काचित् पुरी, यस्यामष्टवसाइया नृपाः ॥। ११४ ।। सह्यातामुदाहरति। नामिक्यमध्येति। काचित् पुरी नगरी अस्ति कीदृशी नासिक्ोत्यादि:, अत्र काञ्जी दति संवरणीयो- उर्थः तथाहि नामिकायां भवो नासिक्य: प्रते ञकारः स मध्ये यस्याः सा, तथा परितः सर्व्वतः समुदायत इत्यर्थः चतु- भिर्वसै: क त्रा च ई दूति चतुर्भिरक्षरः नासिक्ञ्रकारसितैः पञ्चभिरित्यर्थः, विभृषिता गथिता, ईदृशी काञ्चीत्येव, संज्ञा- संज्ञिनोरभेदोपचारात् पुर्य्ा विशेषणद्वयं। यसां पुर्याम् ऋ्टौ वर्षा अचराषि यत्र तादृभ श्राइयो नाम येषां ताद्ृभा नृपा आसन, एतेन पुछड्कनामानो नृपा इत्यायातं पुएड़कशब्दश्च पउएडरतक अ दूत्यष्टमिर्वर्सैनिबद्ध: पुएड्रकवंश्या नृपाख काञ्चयां पूर्व्वमासन्नििति प्रसिद्धिः, अरत्न चतु र ष्टेतति वर्मल्यानेन श्रीतृणं मोहनादियं सख्लाता॥ ११४।।

गिरा सूबलन््या नम्रेण शिरसा दीनया हशा। तिष्ठन्तमपि सेात्कम्पं वृद्वे! मां नानुकम्पसे॥११५॥

४०० काव्यादर्पूः।

प्रकत्पितामुदाहरति। गिरेति। हे वृद्धे सयविरे! वार्ड्- क्येन सवलन्त्या गिरा नस्रेण शिरमा दीनया दृशा चनुषा चोपलचिता वं सोत्कम्पं तिष्टन्तमपि मां नानुकम्पसे दूति प्रथमोऽर्थः । संवरणीयार्थसु हे वृद्धे! ऋट्टे! लत्ष्मीत्यर्थः 'वृद्धिभब्दस्य सम्बुद्धिप्रथमया रूप, 'क्धि: सिद्धिलक्षम्या वृङ्धे- रपाइ्या दमे दृत्यमरः' दारिद्ात् खलङ्गीःप्रभृतिभिरुप- लक्षितं तथा सात्कम्पं मां नानुकम्पस दूति, श्रत् प्रथमं प्रती- यमानादर्थात्ाळ्ृतत्वेनार्थान्तर प्रकल्त्पनादियं प्रकल्पिता॥ ११५॥

आदौ राजेत्यधीराक्षि पार्थिवः कोडपि गीयते। सनातनश्व, नैवासा राजा नापि सनातनः ॥११६।।

नामान्तरितामुदाइरति। आदाविति। हे अधीराति चञ्चलनयने कोऽपि पार्थित्रः पार्थिवशब्दवाच्यः श्रदौ प्रथमं राजा दवत्यनेन नामना गीयते कथ्यते तथा स सनातना नित्यख द्ूत्ययमप्रक्यताऽर्थः, प्रछ्ृतार्थमुङ्गावयन्नाह अमा पार्थिवो वस्तुतो नैव राजा भूपतिः तथा नापि सनातनो नित्यः, तसात् कोSसावुच्यतामिति प्रश्नोडन गम्यः, उत्तरभृतः संवरणीया- र्थस्तु कोडपि पार्थिवः पृथिवोविकारा वृक्तविशेष दूत्यर्थः स आदा प्रथमभागे राजेति गोयते तह्ाचकनास्न्न: प्रथमभामे राजा दवति शब्दो वर्त्तते दूत्यर्थः, तथा सः नातनः तनेतिभब्द- परून्यो न, तन्नासनोडन्ते तनशब्दाऽपि वर्त्तत द्रत्यर्थः तस्ात् राजातनवृक् दूत्यायातं स च पियालवृत्तः 'राजातनं पियालः

ततीय: परिच्छेदः ।

स्यादित्यमरः' राजातनं राजादनमिति च रूपदयम्। प्रत्न राजातनेति नावि वत्रव्ये नानार्थकल्पनादियं नामान्तरिता। लच्षणे नामपदस वसतुपरं न तु संज्ञामात्परं बोध्यं, तेन 'तरुपालिङ्गितः कणठे नितम्बस्लमाश्रितः । गुरुणं सन्नि- धानेडपि क: कूर्जात मुडर्मुङ्ः' अ्रच सजलकलसरूपवसुनि- वक्नव्ये प्रथमं नानार्थकल्पनान्नामान्तरिता। एवं य एवादी स एवान्ते मध्ये भवतिमध्यमः । अ्रस्यार्थं यो न जानाति तन्मुखे तं ददाम्यहमित्यादावपि, न्त् यवसः प्रतिपाद्य: ।। ११६।।

हतद्रव्यं नरं त्यक्का धनवन्तं व्रजन्ति काः। नानाभङ्गिसमालष्टलेोका वेश्या न दुरईराः ॥११७॥

निम्तामुदाइरति। इतद्रव्यमिति। नानाभङ्गिभिरबङ्- विधविदग्वचेष्टाभि: समाहष्टा वशीकता लोका याभिसाद्श्यः काः इतमपहतं द्रवयं धनं यस तादूभं नरं पुरुषं त्यक्का धनवन्तं व्रजन्ति भजन्ते, दतिप्रश्नस्य तत्तद्विभेषणमहिया वेश्या एव विषया भवितुमईन्ति तव्निषेधेन संवरणीयार्थमुद्धा- वयति दुर्द्धरा दुःखेन ध्रियमाणा: कथमपि वश्यतामनापा- दमाना दत्यर्थ:, ईद्टश्यो वेश्या न वेश्या मम प्रश्नविषया नेत्य- र्थः, अतस्ताः का उच्न्तामिति प्रश्नः, अचोत्तरभूतसंवर- सीयार्थस्तु पर्व्वतभवा नद्य दति, तथा दि नाना भङ्गास्रङ्गा विद्यन्नेSस्येति नानाभङ्गि जलं तेन समालष्टा लोका श्रवतर- ज्ना याभिसा: नानाभङ्ग्मतालृष्टेति पाठे तु भङ्गिभब्दो- 3r

काव्यादर्पूः।

भङ्गपरः, तथा दुर्डूराः धरः पर्व्वतस्तस्म्राहुर्गता: दुर्दुष्टाडगम्य इूत्यर्थ: धरोयाभिसता दति वा, द्रुर्वचस्तत्सम्बन्धिम्ञाखा- पह्वादीनि द्रव्याषि हतानि स्रतया नीतानि द्रव्याखि यख स तथा तं नरं नरमटृभ्रम् 'अश्रयणीयलाद्गौण- प्रथोगोऽयं' पर्व्वतमित्वर्थः, त्यक्का धनवन्तं रत्नाकरं ब्रज-

अतीतिर्यु्यत दति नदीप्रतीति:, तदर्थस् च तुस्यविशेषण- प्रतोतले सत्यपि वाचकभब्दानुपात्तलान्निम्टतत्वमित्यस्ान्तिम- तेयम् ॥ ११७।

जितप्रछ्ृष्टकेशा ख्यो यस्तवाभूमिसान्यः। स मामद्य प्रभूतोत्कं क रोति कलभाषिषि ॥ ११८॥

समानशव्दामुदाइरति। जितेति। प्रळष्ट उत्लष्टो यः केशसस्याख्या तढ्ाचकं नाम प्रवाल दत्यर्थ: जिता प्रछष्टकेश- स्था वेन सः, भूमिर्धरा नासि भूमियंच सः अ्रधर इ्त्यर्थः तेन साङ्य: सनामा, तव ईदृध यः सोऽच मां प्रभूतो- त्कमतयुत्कण्ठितं करोति प्रवाखसटटभस्तवाधरो मां व्याकुल- यतीत्यर्थः । परत प्रद्ृष्टकेशाख्याभृमिशब्दी लचितलचषया प्रबाखाधरथो: पर्थ्यायौ, तथा दि प्रष्टकेशख प्रवासब्दे पभूमिशब्दसय चाधरभब्दे लच्ण लचितवोस तवो: शब्दथो: पत्रियहेण प्रवालाधररूपार्थयारुपस्ितिरिति तदियं प्रकृत- प्रथो्यभव्दस्य समानशब्देनार्थोपखथापनात् समानभ्दा।।११८।

10240994

ततीयः परिच्द: ।

शयनोये परावृत्य शयिता कामिना क्रुधा। तथैव शयितौ रागात् स्वैरं मुखमचुम्बनाम् ।। ११८।। संमूढामुदाइरति। प्रथनीय दति। भयनीये शय्यायां, परावृत्त्य पराखुखीभूय, तथैव पयिता परावृत्त्य परथितावपि, खैरं खच्छन्दम्, बच क्रुधा पराठृत्त्य अवितयो: खैरं मुखचुम्बनं दुर्घटमित्यापाततोमोहः। ब्रथ च प्रथमं क्रुधा पराजुखीभूय भयिता पद्मान्तु रागात् तथेव पुनः परावृत्त्य भयिताविति पराझुखीभूय पार्श्वान्तरेख पयितयो: पुनःपरावर्त्तनेन अयने संमुखीनल्वाचुम्बनं सुधट मेवेत्यापातत एव श्रतृणं मोहजन- नादियं सम्मूढा ॥ ११८ ॥ विजितात्मभवद्देषिगुरुपाद दतो जनः। चिमाप हामित्रधरैव्याप्तं व्योमाभिनन्दति ॥१२० ॥ परिहारिकामुदाहरति। विजितात्मेति। विना पचिणा गरूडेन जित दन्द्रस्स्यात्मभवः पुचोऽर्न्नुन: तस्य द्वेषी कर्लस्तस गुरुः पिता सूर्य्यः तखय पादा: किरणः तैईतस्तापिता जनः हिमं जादमपहन्नीति हिमापहो वन्रिः तसामिचो जलं तङ्ू- रेमेघेव्यापनं व्योमाकापमभिनन्दति प्रभंसति, पत्र योगिक- श्ब्दमालया प्रछृतार्थबोधनादियं परिहारिका ॥१२०॥

न स्पृशत्यायुधं जातु न स्त्रीर्णं स्तनमणडलम्। श्रमनुष्यस्य कस्यापि चस्तोऽयं न किलाफल: ॥ १२१॥ 3F 2

10249924

कावादर्शः ।

एकच्छत्रामुदाहरति। नेति। श्रमनुव्यस्य मनुष्येव्वगएस्य कस्थापि इस्तः जातु कदाचिदपि श्रयुधमस्त्रं न स्पृभति न वा जातु स्त्रीणं सनमण्डलं स्पुपति, तथाप्ययं हस्तः किल नाफलः श्रव्यर्थान परन्तु सफल एवेत्यापाततोऽर्थ:, प्रचायुधस्त्रीसतन- स्पशाभावेन नायं वीरो न वा परङ्गारीति कथमख्य हस्तस्य सफलतेति विरोधेन बाधावतारादमनुव्यपदेन गन्वव्वो ल- न्यते तस्य इस्तो गन्धर्व्वस्त दति समुदायेन एरएडटक्ष: प्रति- पादते तथाच हराबली 'अमएडपच्चाङ्गुलवर्ड्माना गन्ध- व्वहसस्त्रिपुटीफलस्ेति। तख फलं विद्यत एवेत्याश्रितं फल- मेव व्यत्रं न लाश्रयोटृक्षसदियमेक च्छन्ना ॥ १२१॥

केन कः सद्द सम्भूय सर्व्वकार्य्येषु सन्निधिम्। लब्ध्वा भोजनकाले तु यदि दष्टो निरखते ॥ १२२॥

उभयच्छन्नामुदाहरति। केनेति। कः पदार्थः केन पदा- थेन सह सम्भूय मिलित्ा सर्व्वकार्य्येषु सन्निधिं सन्निकरष लव्धा च भोजनकाले तु यदि दृष्टः स्यात्तदा निरसते निःसा्ययंते दत्ययं प्रश्न:, उत्तरन्त केन मसकेन सभाय कसय मस्कस्यायं कः केभः द्रत्यर्थ: ददमर्थे टए। स च सर्व्वकार्य्येषु सन्निधिं लब्धा भोजनकाले दृष्टो निरखत एवेति, अचाश्रयाश्रितयोर्मस्तक- केशयोरुभयोरेव चत्रतवमितीयमुभयच्छन्रा ॥ १२२॥ सदया सगजा सेना सभटेयं न चेज्जिता। अ्ररमानिको5यं मूढः स्याद्त्तरजश्च नः सुतः ॥१२३॥

तीय: परिच्छेद:।

सङ्ीषमुदाहरति। सहयेति। सहया इयैरखै:सचिता, तथा सगजा गजैईस्तिभि: सहिता तथा सभटा भटैयौघि: सहिता दयं प्रन्नुमम्बन्धिनी मेना चमू: चैद्यदि न जिता परा- भृता खात् तदा नोडस्ाकमयं सुतः बतरजस अत्तरं ब्रह्म तज्शञोऽपि मूढ़ा मूर्ख एव स्यात्, तन्न हेतु: यतोऽयममात्रिक: मीयन्त दति माचराविषया: ता अईतोति माचरिकसद्धिन्ः ब्रह्मज्ञोऽपि वैषयिकबुद्यभावेन मूर्खलेनेव गए: स्ादित्यापा- तिकोऽर्थ:, संवरणियार्थस्तु इकारेप यकारेण च गकारेष जकारेण च भकारेण टकारेण च सहिता दूयं मेना वर्ष- माला दनः स्यावरजङ्गमानां प्रभुर्ब्रह्मा तेन सहिता ब्रह्माएैव सृष्टेत्यर्थः, 'धाचाकराणि सष्टानि पचारूढान्यतः पुरेति सर- पात्' न चेज्जिता अभ्यस्ता तदा अ्माचिको माचा प्रचसत- ज्वानरहितोडयं नः सुतः न चरतीत्यचरो वेदस्तज्ज्ञापि मूढ एव स्यात् अ्भ्यस्तवेदाऽपि वर्षपरिज्ञानपून्यद्येन्मूर्ख एवेत्यर्थः। यहा जिता लेखितुं शत्रा, अरचरज्ञो वर्षज्ञः वर्षपरिज्ञानवा- नपि यदि इकारयकारादिवर्षलिखनानमिज्ञसदामूर्ख एवे- त्यर्थः ॥ १२३॥

सा नामान्तरितामिश्रा वच्चितारूपयोगिनो। एवमेवेतरासामप्युन्नेयः सङ्करक्रमः ॥ १२४ ॥

॥ इति शब्दालङ्गाराः ।

8.६ काव्ादर्भः ।

च साङ्कर्थ्यमुपपादयति। सेति। सा पूव्वोतय नामा- न्तरितामिश्रा इयादिभब्दानां नानार्थकल्पनान्नामान्तरिता- सप्रहेलिकालक्षणयुक्ता। तथा सेनाशब्दस चमूरूपेडविवच तेऽर्ये प्रसिङ्लेन प्रथमं तदर्थप्रतिपत्या वञ्चनात् वश्चिताख्य- प्ररेलिकाया: खरूपसम्बन्धवती च। एवमेव अनया दिशा, दूतरासां समागतादीनाम, उन्नेयः खयं ज्ञातव्यः। अत्र च दवयो: साङ्गय्यें दर्भितं चिचतुःप्रभृतोनामय्येवं साङ्य्ये खयं बोध्यम्॥ १२४॥

अपार्थें व्यर्थमेकार्थ ससंशयमपक्रमम्। शब्दद्दीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसन्धिकम् ॥ १२५॥ देशकालकलालोकन्यायागमविोधि च। इति दोषा दशैंवेते व्ज्च्याः काव्येष सूरिभिः ॥१२६॥ एवं काव्यसपादेयधर्मा गुणा अलद्धाराख सपरिकर निरूपिता:, त्रथ 'दुषयुक्ता पुनर्गातं प्रयोक्कः सैव भंसतीत्या- दियन्दर्भेष तदीयहेयधर्मातया प्रतिपादितेषु दोषेषु श्र्ग्गि- पुराणदिप्राचीननिबन्धरीत्या गुणालद्गाररूपोपादेवधर्ानि- रूपणानन्तरमेव निरपयितव्येषु श्रुतिकटुत्वाद्यतिप्रभृतानामेषां कार्त्सैन निरूपणं ग्रन्थबाजत्यमापादयेत् येनाच शिव्याण- मप्रवृत्ति: स्ादित्याभङ्कमानोडलङ्कारपरिच्छेद एवास्मिरिन

पविधांस्तान् निरूपयितुमुद्दिभति। अपार्थमिति । यद्यपि

10249024

ततीय: परिच्छेदः। 8.७

मामान्लक्षणानन्तरमेव विभेषाणां निरुपणमुचितं तथापि दोषपदस सफुटार्थलेन योगबलादेव सामान्यलच्षपपरिज्ञा- नान्तदप्रतिपाधैव विशेषा दर्िताः। तथाद्ि काव्यं दुव्यति विक्ृत भवतोत्यनेनेति व्युत्पत्या दुष् वैहत्ये इत्यस्य करणघ- णा दोषपदं सिद्धू, प्रकाशद्धिस्तु मुख्यार्थहतिर्दाष इत्यनेनास् भावघणन्तता सचिता, वैहत्यस्तापलष्टत्वं ततख् काव्यस्यापक- षंकोऽपकर्षावा दोष दति सामान्यलक्षणम्। अपकर्षस क्कचि- च्ब्दस कचिदर्थस्य कचिथ तद्ज्मरमादेरिति चितयट- नितया तेषां चिविधतं बोथ्यम्। श्रचापार्थमित्यादिदभानां नपुंसकत्वाद्वाक्यमेव विभेययं तचापार्थत्वादिसम्न्वख्त कचित् साचात् कचित् परम्परयाच बाध्यः। दूतीति उत्येते दभैव नतु श्रुतिकटुतादय: वञ्ज्या अत्यन्तं त्याज्या: ग्राब्दबोधविघ- टकत्वादिना प्रयोक्ुरत्यनभिज्वताप्रकाश्नकलवात्, श्रुतिकटुता- दयस्त किश्िद्वैरव्यमाचजनका नत्वन्वयबोधप्रतिकूला दति नात्यन्तं त्याज्या:।।१२५॥१२६॥ प्रतिज्ञाद्ेतुदृष्टान्त दानिर्देोषो न वेत्यस।। विचार: कर्कशः प्रायस्तेनालीढेन किं फलम् ॥ १२० ॥ ननु द्शवेति कथमवधारणं न्यायावयवानां प्रतिज्ञादीना हनिरपि विवचितारथाप्रतिपत्या वसतुतो दोष एव, अतएव भगवता गोतमेन 'प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोध' इत्यादि सचेष प्रतिव्वाहान्यादोनां निग्यहखानतमुत्त, भामद- प्रभृतयसतु तथ दोषता नेच्छरान्त यथा 'प्रतिज्ञासेतुट्टष्टान्त-

काव्यादर्श:।

हीनं दुष्टच्व नेव्यत द्ति, तत् किमत्र तत्त्वमिति पर्ययनुयुत्र दव प्रक्ृते निष्रयोजनत्वात्तद्विवेकमुपेक्षमाए श्रह। प्रतिज्ञेति। साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा, साध्यसाधनं हेतुः, प्रसिद्धोदाहरणे- पन्यासो दृष्टान्तः, एषां हानिरदाषः काव्यापकर्षको न वा द्ृत्यस्मिन् संभये शसा पर्य्यनुयुज्यमानो विचारो विवेक: एक- तरावधारणमित्यर्थः प्रायः कर्कशो न्यायविषयकतात् कठि- नः, यद्वा कर्कशो नीरसः निध्रयोजन द्ूत्यर्थः, अतख त्रा- लीढेनाखादितेन परिज्ञातेनेत्यर्थः तेन विचारेण किं फलं सम्यक फलं नासतीत्यर्थ:, अरयमाशयः वैरखजनकलेन दोषाणां परिज्ञानं खत एव बोड्धूनां सकवति तदर्थख् यन्थपलवनम- नुचितं केवलं काव्येव्वत्यन्तपरिहार्या एव ते कतिपये दर्श्न्ते

सङ्गिकादिसाध्यानामपि कविवर्णितत्वदर्भनात्। निर्हेतुताच प्रसिद्धसाध्े वैरखं नावइति यथा 'सम्प्रति सन्ध्यासमयसक्र- इन्दानि विघटयतीत्यादा, दृष्टान्तोपन्यासस्लङ्वाररूप एवेति तङ्मानिरपि नात्यन्तवैरस्जनिका अतएव 'दृष्टान्तख साम- यिकत्वेनासार्व्वचिकतवेऽपि न चतिरिति न्यायसचवृत्तिक्वतोतं तस्माद्यच वैरखजनकतवं तच दोषलं यत्र न तथा तच न तथा

प्रतिज्ञाविरोधादयोऽपि शेयाः, तत्र प्रतिज्ञाविरोधो यथा कछ्ठाभरसे 'यावज्जीवमहं मौनी ब्रह्मचारी पिता मम। माता च मम बन्ध्यासीदपुत्रख पितामइः' दति॥१२७॥

ततीयः परिच्ेदः।

समुदायार्थपूरन्यं यत्तदपार्थमितीष्यते। उन्मत्तमत्तबालानामुक्तेरन्यच दुष्यति॥१२८॥ संप्रत्युद्दिष्टान् दोषप्रभेदान् क्रमेष लच्षर्याि। समुदायार्थ- पून्यमिति। समुदायो वाक्य घटकपदसमूहः, महावाक्यघटक- वाक्यसमूहस् तसयार्था विशेषणविश्रेष्यभावेनाच्विततया एक- लेन प्रतीयमान: प्रतिपाद्यः, तच्कून्यं यद्ाकां महावाक्ं वा तदपार्थम् तपार्थत्वास्दोषवदिव्यत द्ृत्यन्वयः, यच पदा- थानां वाक्यार्थानां वा योग्यताकाङ्मासत्त्यभावेन विश्रेषणवि- शेव्यत्वेनाच्यो बाधिता भवति तदपार्थत्ववदित्यर्थः। त्रस् क्वचिददोषतमपि दर्भयति, उन्नमन्तेति। उन्मत्ता उन्मादरो- गवन्तः, मत्ता मद्यपानादिना प्राप्तविकार:, बाला: शिशवः, प्रमत्तोन्नत्तवालानामिति पाठे प्रमत्ता मद्योपयोगादिनानव- धाना द्त्यर्थ:, एषामुत्रेरन्यच अनुन्मत्तादीनामुक्ी दुष्यति वाक्यं महावाक्यं वा दुष्टं भवति उन्न्त्तादयुका लस् न दोष- त्वमित्यर्थः॥ १२८॥

समुद्र: पीयते देवैरहमस्ति जरातुरः। श्रमो गर्ज्जन्ति जीमृता हरेरैरावण: प्रियः ॥१२९॥ तत्र बज्वाक्गतमपार्थत्मुदाहरति। समुद्र दति। देवै- भेघैः सुरव्वी, देवैरित्यत् साऽ्यमिति क्वचित् पाठः। त्रच

द्वित्वविर हादेकवाक्यव्वाभावस्तत एव समुदायार्था नाल्ति, 3 a

10240024

8१० काव्यादर्शः।

चदुकं 'खार्थबाधसमाप्नानामङ्गाङ्गितवव्यपेचया। वाक्यानामे कवाक्यतं पुनः संहत्य जायत दूति। एवं योग्यताद्यभानेऽपि समुदायार्थशून्यत्वं ज्ञेयं, तथा बडपदगतमपि यथा 'वन्हिना सिश्जति, गौरश्चः पुरुषो इस्तोत्यादि ।१२६॥

दूदमस्वस्थचित्तानामभिधानमनिन्दितम्। दूतरच कविः को वा प्रयुञ्जीतैवमादिकम् ॥१३०॥

उन्मन्तेत्याद्युक्तमनुवदन् दोषस्यातिगुरुतं प्रतिपादयति।

ददमेवं समुदायार्थशृन्यमभिधानं वचनम् अनिन्दितं शिषटै- निन्दितलेन परिग्हीतं न भवति प्रयोक्ुरनवद्दितलात्,

दूतरच उन्मत्तादिभिन्नेषु मध्ये कोवा कवि: पण्डितः सचेता द्रत्यर्थः, वस्तुतस्तु दतरस्वितिपाठः सम्यक्। को वा प्रयुञ्जी-

प्रतिपादनेन कथज्चित् प्रयोगे वैरस्यातिशय इति सचितम्, अतएव दोषस्यास् प्रथमोपन्यास दूति बेध्यम्॥ १३०॥ एकवाक्ये प्रबन्धे वा पूव्वापरपरादतम्। विरुद्धार्थतया व्यर्थमिति दोषेषु पद्यते ॥१३१॥ व्यर्थ लक्षयति। एकवाक्य दति। एकर्िन् वाक्े तथा प्रबन्धे वाक्यसमूहे वा यत्पदं वाक्यम्बा पूव्वापरपराहतं पू्व्वापर-

T0249924

ततीय: परिच्छेद:।

सङ्गतिशून्यं तद्रथं व्यर्थतदोषवदिति छला दोषेषु दोषवत्मु मध्ये पथ्यते इ्ृत्यन्वयः, यद्ा पूर्व्वापरपराहतं पूव्वीपरसङ्गति शून्यत्वमिति व्यर्थ व्यर्थत्वमिति च धर्मपरोऽयं निर्हेशः मप्रमी- दयञ्च षध्यर्थे तत् हेतुरदन्ततेत्यादिवत्, ननु वर्षकद- म्वात्मकयोवीक्यप्रबन्धयो: करथं परस्परमसङ्गतत्वसभ्भव द्रव्य- चाह विरुद्धार्थतयेति वाक्य प्रबन्धयो: पूव्वापरविरुद्धार्थप्रत्या- यकत्वं व्यर्थत्वास्ोदोष द्रत्यर्थः एतेनाच विपदं विरुद्धार्थकं नतु विगतादयर्थकमिति स्रचितम्। अर्थविरोधप्रतोतिख्ाच शब्दबोधानन्तरं पर्य्यालचनया, अपार्थेतु आकाङ्माद्यभावा- चाब्दबोध एव न सभ्भवतीत्यनयोर्भेंदः, एकवाक्ये प्रबन्धे- वेत्यनेन च वाक्यप्रबन्धार्थपर्य्यालोचनयैव विरोधप्रतिभासSस्य विषयः प्रकरणदिपर्ययालोचनया विरोधप्रतिभामस्तु वच्माण- देशकालादिविरोधविषय दति सचितं। श्रस्यात्यन्तवर्ञ्ज्यता च प्रयोक्वरत्यनभिज्ञताप्रकाशकत्वात्, श्रचैवान्यैरक्रा विरुद्धूमति-

दयो दोषा अन्तर्भवन्ति ॥ १११॥

जदि शत्ुबलं कत्सं जय विश्वम्भरामिमाम्। तव नैकाऽपि विद्वेष्टा सर्व्वभूतानुकम्पिनः ॥१३२॥

तच प्रबन्धगतव्यर्थत्वमुदाइरति। जहीति। प्त्र शत्रु- मातपून्यस्य हत्तपचुबलहननं सर्व्वभू तानुकम्पिन: सर्व्वलोक- जयस पूव्वापरपर्य्यालोचनया विरुद्लेन प्रतीयते। एवं वा- 3 G 2

10249094

४१२ काव्यादर्पूः।

क्यगतं बोध्यम्। तव नैकोऽपीत्यच् न चते कोऽपीति क्कचित् पाठ: ॥१३२॥ श्ररस्ति काचिदवस्था सा साभिषङ्गस्य चेतसः। यस्यां भवेदभिमता विरुद्धार्थापि भारती ।।१३३॥

वत्ुविशेषसोत्री विरुद्धार्थत्वस्य गुणतवं दर्शयति। अ्रस्तीति। साभिषङ्गस् विय्योगाद्यभिभूतख, साभिलाषस्ेति पाठसतु न

विवेकशृ न्येत्यर्थः, अरवस्था अ्रस्ति भवति, यस्यामवस्थायां वर्त्त- मानस्य प्रयोक्तुर्विरुद्धाथाडपि पूव्वापरपराहतापि भारती अ्भिमता शतणमादृता भवेत्, अ्रभिमतेत्यनेन न केवल- मस्यादोषलं किन्तु गुप्त्वमपीति सचितम् ॥ १२१।।

पर दाराभिलाषा मे कथमार्य्यस्य युज्यते। पिवामि तरलं तस्याः कदा नु दशनक्दम् ॥ १३४ ॥

उदाइरति। परदारेति। तरलं लज्जावभात् सत्वोद- याद्ा सकम्पं, तस्या: परकान्तायाः, दशनच्कदमधरम्। अत् खस्ाय्यभिमानितया परदाराभिलाषस्यायुकततवं प्रति- पाद्यत एव प्रयोत्तः परदाराधरपानाशंसनमिति पूव्वार्द्ध-

पङ्गारव्यभिचारिणौत्ुक्ेन सह सन्नपि विरोध: प्रयोकु- वियोगाभिभूतत्वव्यञ्जकतया पटङ्गारपोषकत्वात् कमप चम-

0240994

ढतीय: परिच्छेद:। ४१३

त्कारमावइतीति गुण एव, ऋत इयोविरोध:, एवमेकच् बहनां विरोधे चमत्कारातिशयः यथा 'काकार्य्यं मथलत्णः क्वच- कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा, दोषाणं प्रभमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। किं वच्चन्यपकल्मृषाः कृतधिय: खप्नेऽि सा दुर्लभा, चेतः सास्थमुपैदि कः खलु युवा धन्यो- डधरं धास्यति'। दत्यत्र पान्ताङ्गानां वितर्कमतिशङ्काष्टतीनां

नव्यास्वेवंविधस्यले विरुद्धानां बाध्यलेनोक्तलाद्गुएत्मित्याङ: यथा 'मस्चार्य्यादेर्विरुद्स्य बाध्यलेन वचोगुण' इति ॥ १३४॥

अरविशेषेण पूव्वोत्तं यदि भूयोऽपि कीर्त्यते। अर्थतः शब्दतोवापि तदेकार्थ मतं यथा ॥१३५॥ एकार्थ लक्षयति। अविभेषेणेति। पूर्व्वाक्तमिति सामान्य- त्वान्नपुंसकम्। अर्थतः प्रब्दत दूति प्रथमान्तम्, अ्रच यच्रे- त्यध्याहाययें, तदयमन्वयः, पूर्व्वोक्तोऽर्थः ब्दो वा यत्र वाक्े यद्यविशेषेण भयोऽपि कीर्त्यते तदा तद्वाक्यम एकार्थम् एका- र्थंत्वाख्यदोषवन्तं, यद्ा अर्थतः शब्दत दूति च सप्नम्यन्तम् एकार्थमित्यनेनान्वितम् अर्थनिष्ठं शब्दनिष्ठच्चैकार्थमित्यर्थः । अविशेषेषेति एकरूपेषेत्यर्थः, यद्वा विशेषवित्रताया त्रभावेन यच विभेषविवत्तार्थमुत्तस्य पुनःकीर्त्तनं तचाख न दोषलं विशेषञ्च प्रस्तुतसयानुकम्पनीयत्वादि एतचानन्तरमेव व्यक्री-

10249024

काव्यादर्श॥।

भविष्यति, अर्थतः शब्दतेवित्यनेनान्यैरक्रस्य पौनरुत्याख्यार्थ- दोषस कथितप्रदत्वास्यशब्ददोषस च दयोरेवैकार्थसंज्ञया संग्रहः सचितः, न च शब्दपौनरुत्त्ये कथमेकार्थेति यौगिकसंज्ञा- प्रवेश: गुणदोषालङ्कारसंज्ञानां प्रायेण योगबलादेव प्रृत्ते- रिति वाचं शब्दपदस्य तदर्थकशव्दपरलात् अतएव भिन्ना- र्थंकशब्दपौनरुक्रस्य वैरस्थानावद्यत्वान्नदोषलं यथा 'सुरा विप्रै: सुरा नीचैः सेव्यन्ते भक्रिभावतः। विप्राणान्तु फलं दूरे नीचा- नान्तु तदैव हि' दत्यादा सुरा दूति पदं पुनरुतमपि सुरा देवा: सुरा मद्यानीति विभिन्नार्थकलेन न दूषणमावद्दति तस्मादर्थस्य एकार्थकशब्दस्य वा पुनरुततवमेकार्थतं, यच भब्द- भेदसतचार्थमात्रस्य पौनरुतं यतर तु तदभेदखन् द्वयोरपीति निष्कर्षः ॥१३५ ॥

उत्कामुन्मनयन्त्येते बालां तदलकत्विषः। त्रम्भोधरासतडित्वन्तो गम्मोरा: सनयित्नवः ॥। १३६।।

तचार्थगतमेकार्थत्मुदाह्तरति। उत्कामिति। उत्कामु- त्कष्ठििताम्, उन्नमनर्यन्ति उद्दीपकत्वादुत्का्ठयन्ति, त्रचोत्को- ननःशब्दयोः, अरभ्रोधरतडितवत्सनयित्रुभव्दानाञ्च खरूप- भेदेय्येकपय्यायतेनेकार्थभ्रकत्वादर्थस्य पानरुत्यम्, एवं पर्य्या- यान्तरानुपादानेपि प्रकारान्तरेण पूर्व्वोक्तार्थसय पुनःप्रतीता- वप्यस्य सद्भावो ज्ञेयः, यथा 'सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्। वृषते हि विम्शकारिएं गुणलुव्धाः ख-

ततीय: परिच्ेदः। ११५

यमेव सम्पद द्वति, शच् द्वितीयार्द्गे व्यतिरेकेष द्वितीयपाद- सैवार्थ दति पुनरुक्त्वमेव, यदि तु उत्कामुन्मनयन्तोत्यस विर देणोत्कष्टितामपि अभ्भोधरा: पुनरुदृीपकतया अ्रत्युत्क- िठतां कुर्व्वन्तीत्यच तात्पर्ययम् एवमम्भोधरादीनामेकसैव

सतायां तात्पय्यें तदार्थभेदान्नासय सद्भाव द्वति बेोध्यम, यथा 'सा त्रियामा तदार्त्तस्य चन्द्रमण्डलमणिडिता। राज्ञो विलप- मानस्य न व्यभासत शर्व्वरी। अत्र चियामाशर्व्वरीशब्दयो- रेकपर्य्यायतेप्यवयवार्थभक्कतमङ्गीकृत्य चियामाशब्द: भर्व्वरी- विशेषणलवेनोपन्यसः। अच्र श्रब्दभेदादर्थत एव पुनरुकतवं। शब्दता यथा 'अधिकरतलतल्पं कल्पितखापलीला परिमलन- निमोलत्पाण्डिमा गण्डपाली। सुतन! कथय कख व्यञ्जय- त्यञ्जमैव सरनरपतिलीलायव रा ज्यभिषेकम् ब्रच लोला- शब्द: पुनरुकः ॥१३६॥

अनुकम्पाद्यतिशयो यदि कश्चिद्विवच्चते। न दोष: पुनरुक्तोडपि प्रत्युतेयमलङ्किया ।१३७।।

अविभेषेशेत्युक्तस्य प्रयोजनं दर्भयन् दोषमिमं प्रतिप्रसते। अनुकम्पेति। अनुकम्पाद्यतिशयः प्रस्तुतस्ानुकम्पनीयत्वादि- विशेषः, आदिना विधेयानुवादादिपरिग्रहः, तदुकं गुए द्वत्यनु- वृत्ती दर्पएक्ता 'कथितञ्च पदं पुनः। विदितस्ानुवाद्यले विषादे विस्तये क्रुधि। दैन्येऽय लाटानुप्रासेऽनुकम्पायां प्रसा-

१६ काव्यादर्शः।

दने। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये हर्षेडवधारणे' दति। एवमुन्त- न्ताद्युकावपि पौनरुक्रस्य गुएलं ज्ञेयं, यथा मृच्छकटिके पकारोक्री 'मम मतरणमण्ङ्गं मनहं वद्ठशन्तीत्यादि, एवं धनुज्याकर्लावतंसादयोप्यारूढत्वादिविशेषविवत्या न दुषटाः। न दोषो न दूषणवहः, पुनरुतः शब्दो्थो वा, दूयं पुनरुक्ि:, अरल्लङ्गिया गुण एव काव्यशोभाजनकल्वात्, बनुप्रासालङ्वार दति केचित् ॥ १३७॥

हन्यते सा वरारोद्ा सरेणकाणडवैरिणा। हन्यते चारुसव्वाङ्गी दन्यते मञ्जुभाषिणी ॥१३८ ॥

तचानकम्पायामुदाहरति। इन्यत दति। अत्र हन्यत दति पदं पुनःपुनरुत्ं सत् प्रस्तुतस्थानुकम्पनीयत्ख्यापनया कमपि चमत्कारमावइन् काव्यभोभां जनयति। एवं विधेयानवादादी जञयं, यथा 'उदेति सविता ताम्रसाम एवास्तमेति चेत्यादि॥ ॥१३८ ॥ निर्ष्यार्थं प्रयुक्तानि संशयं जनयन्ति चेत्। वर्चासि, दोष एवासौ ससंशय इति सृतः ॥१३९॥

ससंभयं लक्षयति। निर्षयार्थमिति। निर्सयार्थें बोङ्धूव्यस प्रवृत्तिनिवृत्त्यन्यतरनिश्याय, संभयायें प्रयुत्तस् संभयजनकतवे तु न दूषणमित्यये वच्चते। संभ्रयमुभयकोटिकज्ञानं, वचा- सोति बजवचनमविवतितम् एकपदस् पदद्वयस् वा संभ्य-

0249994

ततीय: परिच्छेद:। ४१७

जनकत्वे दूषणसन्भवात्, चेदित्यच यदिति पाठः सम्यक, समंशयः समंभयत्वाख्यः, श्रयमपि दोष: शब्दगतोऽर्थगतख्त, यच्र संशयोत्यत्त्यान्वयबोधो विहन्यते तत्र श्ब्दगतः यथोदाह्रिय्यते, यच त्वर्थप्रतीत्यनन्तरं वक्राद्यनित्चयस्चार्थगतः यथा मात्सर्यय- मुत्सार्य्य विचार्य्य कार्य्यमार्य्या: समययादमुदाहरन्तु। सेव्या नित- म्ा: किमु भूधराणामुत सरम्ेरविलासिनीनाम्'। ब्रचप्रकर- णादभावात् प्रान्तपटङ्गारिणा: को वक्रेति संभथः ॥१३८॥। मनारथप्रियालकरसलेलिक्षणे सखि।। आराद्वृत्तिरसा माता न त्मा द्रष्टुमोदशम् ॥१४० ॥ भ्रब्दगतं ससंभयमुदाहरति। मनेरथेति। जारं सानुरागं पश्न्तों मातु: परिज्ञाननङ्कया च चकितां प्रति सख्या उत्रिरियं। मनोरथप्रियोभिलषितप्रेयान् जार द्त्यर्थः, तस्या- लोके दर्शने रसेनानुरागेष लोले व्यापृते ईचणे यस्या: सा तथा तत्सम्बोधनम्, आरादिति प्च किम् 'आरादूरसमीप- योरित्यभिधानादाराइत्तिर्दूरवर्ततिनी ते माता विषयविप्र- कर्षादीदू्श लदीयजारदर्भनरूपकर्मम द्रष्टुं न चमा भक्का तत् प्रवर्त्तखवेत्यर्थः, किम्बा समीपवर्तिनी ईदृथमसमञ्जसं कर्मा द्रष्ुं न चमा तन्निवर्त्तखेत्यर्थः ! दृत्येकतरनिख्चयाभावात् संगयः, प्रयञ्च नानार्थशब्दप्रयोगनिबन्धन दूति भब्दगतः, अर्थगतसतु पूव्वें दर्भितः ॥१४० ॥ ईदृशं संभयायैव यदि वातु प्रयुज्यते। स्यादलद्कार एवासौ न दोषस्तत् तद्यथा ।। १४१।। 3 н

माव्यादशः।

अ्स्य कचिदुष्तत्मपि दर्भयति। ईट्टृभमिति। यदि वा तु ई दृथं संभयजनकमपि वाक्यं संशयायैव संशयप्रतिपादनमु- दिशैव प्रुज्यते तदा तचामी संभयोडलद्वार एव शोभाजनक एव गुण एवेत्यर्थः संभय एव यदि प्रतिपाद्यमानतया विव- चितः तदासा गुण एवेत्यर्थ:, एवञ्चाविवचितः संभ्रयो दोषो विवत्ितस्तु गुए इत्यर्थः। तत् तसोदाइरणं। वातित्यच जालिवति क्वचित्पाठः ।। १४१ ।।

पश्याम्यनङ्गजातङ्कलद्वितां तामनिन्दिताम्। कालेनैव कठोरेण गस्तां किं नस्वदाशया॥१४२॥

पश्यामीति। नायकं प्रति दूत्या उक्रिरियं। त्नङ्गः कामः तज्न आतङ्क: पीडा तेन लद्वितामाक्रान्तां तां कठोरेल निर्दयेन कालेन मत्युनैव गस्तां पशामि लदाभया तव प्रत्या- प्या नोऽसाकं किं, सा कामपीडया स्रियते किं तव प्रत्या- शयेत्यर्थः किं लोकखवास प्रतिपाद्यः, किम्बा अङ्गजातेनात- द्रेन लद्विता या तद्गिन्नां तां कठरेए दुःसहेन कालेनैव केवल गरोगसमयेन ग्तां पीडितां पश्यामि लदानया नः किं, तखा: शारोरिकी कापि पीडा नास्ति किन्तु केवलं तामनासादयन्ती चिन्ताजागरणपरा य्रीभेष पोदते द्ृत्ययं प्रतिपाद्य, द्त्येष संशयः सच दूत्या विवच्ित इति गुण एव। किं नस्दाभयेत्यत कित्नु लदाशयेति, किं नसदाश्रयेति च पुस्तकान्तरेषु पाठः॥

T0249924

ढतीय: परिचेद:।

कामात्ती धर्ममतप्नावेत्यनिक्चयकरं वचः। युवानमाकुलीकत्तुमिति दूत्याच नर्म्ाणा ॥१४३॥ अ्च् संभयस्य विवचितत्वं प्रतिपादयति। कामा्न्तेति। संभयस्य विवतितत्वे हेतुर्युवानमाकुलीकर्न्तुमिति, कामपीर्डा य्रोभपीडां वा बुद्धा नायकोडयं व्याकुलोभूय तत्मीपं गमि- व्यतीति विविच् दूत्या तादूभं संभयजनकवाक्यं प्रयुक्कमिति भाव:, एतदुपलक्षणं व्याजस्तुतिपर्य्यवसानादावपि संभयस् गु- एतं यथा 'पृथुकान्तखरपाचं भृषितनिःभ्रेषपरिजनं देव।। विलसत्करेशगहनं संप्रति सममावयो: सदनम्'। श्रचाळ्ो वा दरिट्रो वा वक्रेति संशयः वाक्यस च व्याजस्तुता पर्य्यवसानम्। ॥ १४३ ॥ उद्दशानुगुणोऽर्यानामनूद्देशो न चेत् हतः। अ्रपक्रमाभिधानं तं दोषमाचतते बुधाः॥१४४।।

अपक्रमं लक्षयति। उद्देभानगुण दति। त्ररथानां प्रथम- मुपन्यास उद्देशः तस्यानुगुणेऽनुरूपः सम्वन्धयोग्य द्वत्यर्थ: अनूदेश: पस्चादुदेश: क्रमः स चालङ्वारतया पूर्व्वमुत्त:, स चेन्न्न छृतसदा तं क्रमलहनरूपत्वादपक्रमाभिधानं दोषं बुधा: कथयन्ति, क्रमिकाणं क्रमिकैरवान्वय दति नियमः तम्नङ्व- नादन्वयबोधमान्थर्य्यमत्र दूषकतावीजं बोध्यम्, अ्रतएवाखा- त्यन्तपरिह्ार्य्यमथ्ये गयनं, नकैरङ्गीकतयो: शब्दार्थंदोषयोर- क्रमतदुष्क्रमत्वयोख न शाब्दबोधविघठकत्वमिति नात्यन्तपरि- 3 B 2

10249024

१२० काव्यादर्शः ।

हाथयता यथा 'समय एव करोति बलाबलं प्रणिगदन्त द्वतीव शरीरिणाम्। प्ररदि इंसरवा: परुषीक्ृतखर मयूरमयूरमणी- यताम्' दति। श्त्र परामृशमानवाक्यानन्तरं हि इतिभब्दः प्रयुज्यत दति क्रमः, अच तल्ङ्गनादक्रमता सा च व्यवहित- योजनयान्वयसस्भवेन नात्यन्तपिह्यार्य्या। एवं 'देहि मे वा- जिनं राजन् गजेन्द्रं वा मदालसमिति। उत्कष्टं हि वस्तु प्रथमं याचनीयं तह्ाने दातुरभका ततो न्यूनं याचनीयमिति क्रमः स चाच गजेन्द्रान्नूनस वाजिनः प्रथमयाचनाल्लद्वित इति दु- ष्क्रमता सा चान्वयस निर्बाधप्रवृत्त्या नात्यन्तपरिह्यायया॥

स्थितिनिर्म्माएसंहार हेतवो जगताममी। शम्भुनारायणम्भोजयोनयः पालयन्तु वः ॥ १४५॥ अपक्रममुदाइरति। सिितीति। अ् प्रथममुदिष्टानां स्थितिनिमाणमंहाराणं हेतुलेनान्वययोग्या नारायणमो- जयोनिशभव एव क्रमेणनदेष्ट्ुमुचिता इति तादृभोपन्यास- क्रमातिक्रमादपक्रमता। न चोत्तरोत्तरख बज्ञच्तात् परभावो युक्त द्वति वाच्यं क्रमान्वयानुरोधेनान्वययोग्यखल्खरविष्खा- दिपदोपन्यासस्यैव कवेरीचित्यात् तादृभपदानाज्ज सालभ्यात् ॥ १४ ५ ॥

यत्न: सम्बन्धविज्ञानहेतु केो5पि कतो यदि। क्रमलङ्गनमप्याङ: सरयो नैव दूषणम्॥ १४६॥

0249994

टतीयः परिच्ेद:। १२१

अस्यादोषत्मपि दर्भयति। यत्न दति। सम्बन्धः कखििं- स्विदेकस्िन पदार्थे पकरमिकयोरप्युभयो: सम्बन्धितवं तस्य विज्ञानं विभेषेष ज्ञानं त्टेतुर्य्यस्य तादृशो यत्नः प्रयामो यद्यपि कविना कृतः स्वात्तदा क्रमलव्टनमपि दूषएं नैव भव- तोति सरय श्राजरित्यन्चयः, एकतरान्वयिनि पदार्थे त्रक्र- मिकस्थाप्यपर स्वान्वयित्वप्रतिपादनाय यतमानेन कविना यदि क्रमातिक्रमेणोपन्यखते तदा स न दोष द्त्यर्थः, न पुनरस् गुणतं सविभेषशोभाजनकत्वाभावादिति बोध्यम्॥ १४६॥ बन्धुत्यागस्तनुत्यागो देशत्याग इति चिषु। आ्राद्यन्तावायतक्केश मध्यमः क्षणिकञ्चरः॥१४७॥ उदाइरति। बन्धुत्याग इति। आ्रद्यन्ता बन्धुत्यागदेश- त्यागा, आयतक्केशा दीर्घकालं क्ेशानुभावको, मध्यम सनुत्यागः, नषिकज्चरः अल्पक्षणमेव सन्तापजनकः, वरं तनुत्यागः श्रे- यान् न पुनर्बन्धुत्यागोदेभत्यागो वेत्यर्थः। अचादिपदोपात्त बन्धुत्यागान्वयिन्यायतक्वेशले तदुत्तरोदिष्टिस् तनुत्या गस्यान्वया- योगात् तं विहाय योग्यलात्तदन्तस देशत्यागस्थान्वयितं प्रतिपादितमिति क्रमलद्वनं युज्यते ॥ १४७।

पद्प्रयोगोडशिष्टेष्टः शिष्टेष्टस्तु न दुष्यति ॥१४८॥ शब्ददीनं लक्षयति। भव्दद्ीनमिति। लच्चं सजातीय- मुदाहरणन्तरं तथा लक्षणमनुभासनं सनं कोषो धातुपा-

T0249094

काव्यादर्शः ।

ठख, तद्रपा पद्धतिर्वर्त्म प्रयोगनियामक द्ृत्यर्थः, बनालत्या अपरिदृशा लच्यलन्तणपदूतिर्यसय तादृभः पदप्रयोग: छृद- भिहितभावतात् प्रयुञ्यमानं पदमित्यर्थः शब्दद्दीनं शब्द- हीनत्ाखयदोषवान्, यख सजातीयप्रयोगान्तरं केनापि प्रयुतं न दृश्यते नापि निष्पादकमनुशासनं, तथाविधपद प्रयोगः भब्द- छीन दूत्यर्थ:, सत्यप्यनुप्ासनाभावे बज्जभिः प्रयुज्यमानस् प्रयोगो न दूषएमावइृति यथा 'चेतः परं वलति श्ैलवनस्ली्वित्यादि' श्रच् वलतीति मस्लनार्थवलधाता: परसैपदित्मनुभासना- सिद्धूमपि बजभि: प्रयुक्नमिति तत्युञ्जानः कविनीपराध्यति दूत्यतो लत्चसाप्यनालच्यलं दूषएवोजलेनोतं। तथा न्रि- षेष्टः यख् पदप्रयोग: श्रिष्टानामिष्टा न भवति सत्य्यनुभासने तत्पदं यदि तत्तलनिङ्गादिमत्तवेन तत्तदर्थकलेन वा कदापि शिष्टैन प्रयुक्रन्तदा तत्पयोगपि दोषायेत्यर्थः यथा 'देवतानि पुंसि वेति कोषे सत्यपि पुंलिङ्गोदैवतशब्द:, इन् हिंसागत्योरिति गणोक्रावपि गमनार्थाइन्धातुख्च न केनापि श्रिष्टेन प्रयुत्त:,

दोषाणं खमते शब्दद्ीनपदेन संग्रहः, ततश्व शब्दोही- नोडपलष्टो यचेति व्युत्पत्तिसिद्धं श्ब्दद्ीनमितिपद, तरपक्वष्ट - वच्चासाधुतादिकं। किञ्चानुशासनविरुद्धोऽपि शिषेष्टो न दोषायेत्याह शिष्टेष्टस्तु न दुव्यतीति, अयम्भावः प्रिट्टप्रयुकाना- मेव पदानां व्युत्पत्त्वर्थमनुभासनं पाषिन्यादिभि: छवतं न पुन- रनुशासनं दृष्टा मिष्टैसतानि प्रयुक्ानि तेषां नित्यलात्, यदुक्ं

10249924

ढतीय: परिचेद:।

गोयीचन्द्रेण 'नित्यानां पदानां प्रतिपत्त्यथें प्रक्ृतिप्रत्ययविभा- गपरिकल्पनं शास्त्रेण क्रियत इति। तस्रादनुभासनिद्धख तदिरद्धख वा भिष्टेष्टख प्रयोगो न दोषाय तद्विपरीतसतु दो- वायेति। यदा बनालच्या लच्चलन्षणपद्तिर्लच्चलनणनि- यमो यच सः, अ्रनेन लक्षणेनेदमेव लच्ष्यं सम्पदते त्रस्थ लत्यस्ेदमेव लक्षणमित्येवं रूपो नियमो यच न लच्यते ता- दृशपद प्रयोग: श्रब्दद्ीन द्ृत्यर्थः एतेनासाधुतस् दोषत्वमुत्तं

ऋशिष्टेष्टः अरिष्टैः शिष्टभिन्नैग्ीमिकजनैरिष्टापि शब्दद्ीन द्ूत्यर्थ: अ्रनेन ग्राम्यताया दोषतमुत्तं, शिष्टेष्टस्तु न दुव्यतोति तु प्रसङ्गादुक्कम् ॥१४८॥

मदाराजन्नजिज्ञासा, नासीत्यासां गिर्रां रसः ॥१४९॥

उदाहरति। अवते दति। ह महाराजन् भवते भवत- सव बाङः, अर्षवः भक्करो मेखला चस्यास्तां सार्लवामित्यर्थ: 'भक्करी चन्दसो भेदे नदीमेखलयोरपि' दवति मेदिनी। पर्करीति सरेफ: पाठः प्राचीनमेदिनीपुस्तके दृशयते। मही- मवते रक्षति, अस्निन् विषये संभयाभावान्निज्ञासा नासित सत्यमेवैतदित्यर्थः, द्ृत्यासामोदृभीनां गिरां रस: प्रक्रते शट- ङ्रारानुप्राषितो राजविषयरतिभावो नास्ति सन्नपि नाखाद्यते पदानामसाधुत्व प्रतिपत्या तत्पूर्व्वभाविनोऽन्वयबोधसाभावात्,

8२8 काव्यादर्श:।

तथाहि अवते दृत्यचात्मनेपदं, भवते दृत्यच षष्ठीविषये च- तुर्थी, अर्सवशक्करीत्यच कप्रत्ययाभावः, महाराजन्नित्यच्ापि टप्रत्ययाभावः, सर्वमेतदनुशासनविरुद्ध, किस्व शक्करीशब्दो मेखलायां न केनापि प्रयुत्त दृत्यप्रयुक्त:, तदिदं सव्वै प्रयुज्यमानं बोद्धबुद्धिमान्यय्यें जनयद व्वयबो घं विघट यति |। १ ४ 2।।

दक्षिपाद्रेरुपसरन् मारुतशूतपाद्पान्। कुरुते ललिताधूतप्रबालाङ्गुरशोभिनः ॥ १५०॥ इूत्यादिशास्तरमा हातय दर्शनालसचेतसाम्। अपभाषणवङ्गाति नच सौभाग्यमुज्भूति ॥ १५१ ॥ शिष्टेष्ृस्तु न दुव्यतीत्यस विषयं दर्भयति। दत्तिषाद्रेरिति। मलयपर्व्वतस्ं वायुकम्पितचूतवनं कश्विद्वर्ष्यति। दचि- णाद्ररुपसरन् मलयाचलमिममुपगच्कन्, ललितं मन्दं यथा तथा आधूतैः प्रबालाङ्गुरः शोभिनः। दत्यादीति। दत्यादि

भब्दवत्, नच साभाग्यमुज्ति वसतुतः शिष्टेष्टत्वात् मौष्टवं न त्यजति, श्रयमर्थः कर्ममषि द्वितीयेत्यनुभासनादुपसरएक्रिया कर्ममतया दक्षिषाद्रिभब्दस्य द्वितीयान्तता युज्यते किन्तु तद- भावेऽपि नेदं दुष्ट शिष्टानां सर्व्वच सम्बन्धषध्यन्तताया श्रदुष्ट- त्वाभ्यपगमात्, तथा चोतं, कर्ममादिविषयेऽप्यविवचिते कर्मादौ सम्बन्धविवत्तायां षषीति ॥१५०॥१५१॥

T0249924

ततीय: परिच्छेद:। ४२५

झोकेषु नियतस्थानं पदच्ेदं यतिं विदुः। तद्पेतं यतिभ्रष्टं श्रवणोद्वेजनं, यथा ।१५२।। अ्रथ यतिनिरूपणपूर्व्वकं यतिभ्षं लक्षयति। सकेष्विति। झोकेषु नियतं कन्दःशास्तैरनियमितं स्थानं यस् तादृभं पदस्य सुवन्तस्य तिङन्तस्य वा केदं विरामं यतिं विदुः जिक्ञेष्टवि- श्रमस्थानलेन यत्र कन्दःशास्त्रः पदसमाप्निरुपदिष्टा तां यतिं जानन्ति पदान्ते जिह्ाया विश्रामो यतिरिति निष्कृष्टार्थः। उत्रञ्ज 'यतिर्जिक्जेष्टविश्रामस्थानं कविभिरुच्यत दति। तद- पेतं तादृशयतिशन्यं वचनं यतिम्रषं, यत्र पदमध्ये जिह्ञा विश्राम्यति तद्यतिम्ष्टत्वाख्यदोषवदित्यर्थः, दोषलेहेतुः यतः अ्रवणस्थोदेजनं दुःखदं अवणोद्विजकत्वादस्यात्यन्तपरिहार्य्यत- मित्यर्थः। सोकेख्वित्यनेन गद्येषु यतिरनीदरणियेति सवचितम्।। ॥१५२ ॥ स्त्रीणं सङ्गोतविधिमयमादित्यवंश्योनरेन्द्र: पश्यत्यक्ञिष्टरसमिद्द शिष्टैरमे त्यादि दुष्टम्। कार्य्या कार्य्या एय यमविक लान्यागमेनैव पश्यन् वश्यामुर्व्वी वद्दति न्ृप इत्यस्ति चैवं प्रयोग: ॥१५३॥ स्त्रीषामिति। शदित्यवंशयोडयं कशित्ररेन्द्र: भिऐ्टः सामा- जिकैरमा सह अक्किष्टाः पुष्कला रसा यत तादृशं स्त्रीणं सङ्गीतविधिं सङ्गीतसचितं विधानं नाव्मित्यर्थः, दह पश्ती- त्यन्वयः। द्वत्यादि दुष्टमिति सपदभावरं मन्दाक्रान्तावृत्त- 3I

10249994

काव्यादर्शः ।

मिदम्, ऋत् प्रथमं चतुर्थे ततः षष्ठे ततस्ञ सप्नमे यतिर्निवेश्या यदुकं 'मन्दाक्रान्ताखुधिरसनगर्भी भनी तौ गयुग्ममिति, प्रकृते तु चतुर्थादिवर्सानां पदमध्यपातित्वाद्यतिभ्ष्टत्वम्। त्रख क्वचिददोषत्वमप्याह कार्य्याकार्य्याणीति अ्रविकलानि सकला- नि, आगमेन नीतिशास्त्रादिना, वश्यामायत्तां, वंश्यामिति पाठे कुलपरम्परागताम्। द्रत्यस्ति चैवं प्रयोग द्ूति एवं प्रयो- गो न यतिभ्ष्ट दत्यर्थः ॥१५३॥

लुप्ने पदान्ते शिष्टस्य पदत्वं निश्चितं यथा। तथा सन्धिविकारान्त पद मेवेति वर्षर्यते ॥१५४ ॥

ननु स्त्रीणं सङ्गीतविधीत्यादा यतिभंशः कार्य्याकार्यया- एयमित्यादा तदभावः कथमेतत् उभयचापि पदमध्य एव विश्रामादित्याशङ्म मटृष्टान्तमुपपादयति। लुप्ने दति। पदस्य सुवन्तस्य तिङन्तस वा अन्ते अन्तवर्ले लुप्ने सति यथा भ्रिष्ट- स्यावशिष्टभागस्य पदतवं निश्चितं वारि पच दत्यादा विभति- लोपे जातेऽवशिष्टस्य प्रक्ृतिभागस्य यथा पदत्वं निर्व्विवादं सवै- रयङ्गीकृतमित्यर्थः । अच पदान्ते दृत्येकत्वमविवित्तितं राजे- त्यादा दयोरपि लोपेड्वशिष्टस्य राजेत्यादिभागस पदलान- पायात्। तथा सन्धिविकारान्तं सन्धि: सरद्वयसन्धानं तत्क्वतो विकारो दीर्घयलाद्यादेश: तादृभविकारयुत्तव्यञ्चनमत्यर्थ: से इन्े यस् तत् पदमेव पदमध्यमपि पदान्न एवेति वर्ष्ते कन्दो- जेरङ्गोक्रियत दत्यन्वयः पदमध्येऽपि तस्िन् निवेभिता यति-

ततीयः परिच्छेद:। ४२७

नं दोषायेत्यर्थ:, एतदेवोकं छन्दोगोविन्दे गङ्गादासेन 'कचि- चन्दस्यास्ते यतिरभिहिता पूर्व्वकृतिभिः पदान्ने सा शेभां अर्यात पदमध्ये त्यजति च। पुनस्तन्ैवासा खरविद्ितसन्धि: अ्रर्यात तां यथा 'कृष्णः पुष्णाततुलमहिमा मां करुणया' दूति।

यकारादिविकारवद्दलीन्ते य्यो इत्यादा पदमध्येऽपि यतिनं दोषाय, एतद्विपरीते स्त्रीणं बङ्गोतेत्यादा तु दोषाचैवेति दोषादोषयोर्विषयविभागः।।१५४।

तथापि कटु कमाना कवयो न प्रयुञ्जते। ध्वजिनी तम्य राज: केढदसजलदेत्यदः ॥१५५॥

पीति। तथापि खरसन्धिना पदमध्यस्य पदान्ततास्टपगमेडपि। ध्वजिनी मेना, केतवाध्जवंशासैरुदस्ता प्रत्युच्यतादुल्किप्ता जलदा मेघा यया सा। दूत्यादा ध्वजिनीत्यादिकं यतः कषा- नां कटु दुःखदम् अतः कवयः प्रतिप्रसतमपि न प्रयुञ्जते कटुकलैं तदिति पाठे कटवः सपीडाः कला यत्र तदिति बजव्रोहिः, अच केतूदस्ेत्यन त दति खरसन्धिकार्य्यदोर्घ- युक्नं तदन्तमपि के द्वत्येतद्यतिस्थानतया श्तृणं कर्ला- रुन्तदं भवति, दत्यञ्ज सत्यप खरसन्धी पादान्ते पदमध्य- यतिर्देाषाय पादमव्येतु न तथा प्रकते के द्त्यस्य पादान्तत्- मिति बोध्यम्॥ १५५॥ 3I2

काव्यादर्शः।

वर्षाना न्यूनताधिक्यो गुरुलध्वयथास्थितिः। तत्र तद्धिन्नवृत्तं स्यादेष दोषः सुनिन्दितः ॥ १५६॥

भिन्नवृत्तं लक्षयति। वर्षानामिति। अत्र यत्रेत्यथ्याहार्य्यम् उत्तरवाक्ये तचेत्युत्ेः, वर्सानामिति बज्वचनमविवचितं, यत्र पद्े एकस्य डयोस्त्रिप्रभृतीनाम्बा वर्सानां न्यूनता आधिक्यम्बा, यद्वा वर्षनामिति निर्द्धरण्े षष्ठी वृत्तघटकवसीनां मध्ये कस- चिन्नूनत्वमधिकत्वम्बा, तथा यच गुरुलव्वयथास्थिति: गुरो- लघाव्वी वर्षस्यायथास्थानं सन्निवेशः तच पद्ये तद्धिन्नं भग्रं वृत्तं छन्द द्वति वत्तभङ्गाख्योदोषः यद्ा तद्ाक्ां भिन्नं वृत्तं यच्तैति वृत्तभङ्गास्यदोषवत् स्ादित्यन्वयः, एष भिन्नवृत्त- त्ाख्यः, सुनिन्दित दति काव्यकर्तुम्कन्दोऽनभिज्ञलेनोपहसनी- यत्वस्यापनादिति भावः। इतवृत्तत्वसंज्ञयान्यैरुक्रो लक्षण- नुसर ऐोडय्यश्रव्यत्वरूपः प्रकृतरमाननुगुसत्वरूपस्च दोषोना- त्यन्तनिन्दित दत्युपेच्ितः। यथा 'इन्तसततमेतस्या हृदयं भिन्ते मनोभवः कुपितः, अच भगणसगण छन्दोलचएछद्धि- रनिषिद्धनैरन्तर्य्यनिवेशावपि तथा निवेशमानी किञ्ञि- कृतिदुःखमावहतः, एवं 'सकदृपि पुनर्मध्यस्थः सन् रसा- न्तरविज्जनो वदतु यदिद्ान्यत् खादु सात् प्रियारदनच्छ- दात्। अचान्यत् खादु स्ादिति श्रुतिकटु। अरयि मयि मा- निनि माकुरु मानं, वृत्तमिदं हासरससैवानुकूलमिति प्रक्ता ननुगुपम् ॥ १५६ ॥

टतीयः परिच्ेदः।

इन्दुपादा: शिशिरा: स्पुशन्तीत्यूनवर्षता। सहकारस्य किसलयान्यार्द्राणोत्यधिकात्तरम्॥ २५७ ॥।

क्रमेणोदाइरति। दन्दुपादा दूति। अ्रच प्रथमपादे पा- दारभख प्राक् दन्दुपादा दृत्यनन्तरम्वा वर्ल एकोन्यूनः, ढतो- यपादे च नवाकर लादेकोवर्लाऽधिक: ॥ १५०॥

कामेन वाणा निशिता विमुक्ता मृगेक्तणास्वित्य यथागुरुत्वम्। समरस्य वाणा निशिता: पतन्ति वामेक्षणस्वित्ययथालघुत्वम्॥ १५८।।

कामेनेति। बच पूर्वार्ड्धे मगेक्षणाखित्यादिश्रवणदुपेन्र- वज्चाखथेऽसिम्रिन् वत्ते 'उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततोगावितिलन्ण- ज्नगणस प्रथमं निवेशनोयतया कामेनेत्यादि प्रथमपादे का द्ति गुरुवर्लाडयथास्थानं निवेभितः । एवमुत्तरार्ड्टे वामेक्षण-

स्तोगाविति लक्षणत्तगणस प्रथमं निवेशनोयतया सरखे- त्यादिपादे सेतिलघुवर्लाडयथानिवेशितः। अत् द्वितीयादि- पादचयस् लव्वादितेन गुव्वादिलेन वा साम्यमभिप्रेत्य दू- षणद्यप्रदर्भनमिदम् अ्रन्यथा यथाश्रुते त्रयथागुरुत्वादाह- रसेडय थालघुत्वमयथालघुलोदाहरणे चायथागुरुत्वमपि वत्ु शक्येत पादद्वयादी दयोरपि गुरुलष्व: सत्त्वादिति ध्येयम्,

0249924

8३० काव्यादर्शः।

सरस्ेत्यच स्परेशेति पाठे निशिता दति क्रियापेक्षया कर्तत्म्।

कन्दोऽन्तरं ये न मन्यन्ते तेषां मत एव जञेयम, उपजात्यभ्युपगमे तु नेतत्, वस्तुतस्तु युज्यत एव तदभ्यपगमः 'अ्रस्त्युत्तरख्यां दिशि देवतात्मा हिमालयोनाम नगाधिराज दत्यादिमह्ाकवि- प्रयोगाणामुपजातिवृत्तवतां भरिभोदर्भनात्, तसात् कामे- नेत्यच खभुवा दति सपरस्ेत्यच च मदनेति पाठोज्ञातय्य: तच पूर्व्वत ततोयस्य गुरुत्वमुत्तरच द्वितीयस् लघुत्वमयथाप्रयुक्-

बोध्यं यथा 'विकसितसहकारभार ह्ारिपरिमल एष समाग- तो वसन्न' दत्यादौ भारहारीत्यत रिद्ृत्यसय लघो: प्रथमपा- दान्तत्ाङ्गुरुत्वाभाव दति दृत्तभेद:, यत्तु पादान्तलघो र्गुरुभाव उक्तस्तत् सर्व्वच द्वितीयचतुर्थपादविषयं प्रथमततीयपाद- विषयन्तु दून्द्रवज्रावसन्ततिलकादावेवेति जञेयम् । १५८॥

न संहितां विवत्तामोत्यसन्धानं पदेषु यत्। तद्विसन्धोति निर्हिष्टं न प्रय्ह्यादि हेतु कम् ।। १५६॥। विसन्धिकं लक्षयति। नेति। संहितां वर्सयो: बन्धिं न विवक्ामि सत्यप्यनुशासने न प्रयोकुमिच्ामि दूतीच्क्या पदेषु पद घट कवर्लेषु यदसन्धानं नार्ति सन्धानं तत्ततुसचोक्रकका र्य्थेषष परस्परसंयोजनं यत्र वाक्े तद्वाक्यं विषन्धीति निर्हिष्टं विस- न्विताख्दोषवत् कथितमित्यन्वयः, एवञ् विगतः सन्विर्यत्रेति

ततीय: परिच्छेद:। १३१

बजव्रीहिणा विस्न्धीति पदं वाक्यविभेषणमन्यथा क्कीवता- नुपपत्तेरिति ज्ञेयम्, न विवत्तामीति एतेन सन्धिस्तु पुरुषे: छरयेति सैवान्यत विभाषित दत्यादिकमन्वैरुत्वं प्रत्युक्म्। दूच्छाकृतस्ैव सन्धिविक्लेषस्य दोषतं स्पषटयति न प्रग्टह्यादि- हेतुकमिति अनुभासनबलेनैव यत्र सन्विनिंषिद्यते तत्प्रग्ट ह्यम् आदिना अनुकरणदिपरिग्रहः, प्रग्टह्यादिजन्यः सन्धिविक्ले- षस्तु न दोष दत्यर्थः, अ्यञ्न दोषाभावः सकत्प्रयोगे, अस्कत्प्र- योगे तु अवणोदेजकत्वाद्दोष एव यथा 'दलिते उत्पले एते अत्िणी पञ्ञनाङ्विते दत्यादि। विस्रन्धिपदेन चान्यरुकं सन्ध। कष्टत्वमश्नोललज्ज नात्यन्तदूषकमित्युपेत्ितं यथा 'उर्व्यमावत्र तव्वीली मर्व्वन्ते चार्व्ववस्थितिः। नाचर्ज्जु युज्यते गन्तुं भिरोनमय तन्मनाक्'। अच सन्धौ कष्टतं। 'वेगादुड्डीय गगने चलणडामर- चेष्टितः । अ्रयमुत्पतते पती तदचैव रुचिङ्गुरु' अ्रत्र लण्डेति जुगुपाव्यञ्नकमसोलं, चिङ्कु इति ब्रोडाव्यञ्ज्कम् ॥१५८॥ मन्दानिलेन चलता अङ्गनागणडमणडले। लुप्नमुङ्गेि धर्म्माम्ो नभस्यसरद्दपुष्यपि ॥१६० ॥ विवच्ाकतं सन्धिविश्वेषमुदाहरति। मन्दानिलेनेति। न- भस्याकाशे चलता मन्दानिलेन अङ्गनाया गण्डमण्डले उद्धेदि उद्धिन्नं घर्मन्भोलुन्नं तथा प्रस्द्वपुष्ययुद्गेदि घर्मास्भो लुप्तमि- त्यन्वयः । अरपस्त्यादपुष्यपीत्यच अ्रस्तमन्मन स्पीति पाठो न सम्यक् । ऋत्र वृत्तभङ्गभयमाचेण प्रथमपादान्तस्याकारस द्वितीयपा- दादिस्थेनाकारेण सह सन्धिकार्य्यदीर्घीभावो न कृतः ॥ १६० ॥

8३२ काव्यादर्शः।

मानेर्ष्ये दद शोर्थ्येते स्त्रोर्णं चिमऋता प्रिये। आसु रानिष्वि,त प्राज्ञैराम्रातं व्यसतमोदशम्॥१६१।।

प्रग्टह्यादिहेतुकतवेन प्रतिप्रसूतं सन्धिविश्लेषं दर्भयति। मानेरष्ये दूति। मान: प्रणयकोपः ईरय्या नायकापराधकृतकोपः तयोरद्वन्दः शीर्ययेते शी्से भवतः हिमकतारत्यन्तोहीपकला- दिति भावः, प्रिये प्रियं प्रिति, आसु उपस्थितासु। द्वतीद्शं व्यस्तं सन्धिविश्ेषः प्राग्वरनुशामनक्ृद्धिराम्नातमुत्त, तथाह्िं मानेर्ष्ये दूद्ेत्यच एकारस् द्विवचनसिद्धत्वात् 'द्विवचनसिद्धा- नामीदूदेतामिति' स्रचेष सन्धिकार्य्यायादेशः प्रतिषिद्धः, तथा हिमकतावित्यच च ऋदलतोरको हखसेत्यनेन ककारख गुणेनिषिङ्धः। मानेरव्ये ईटृभी स्त्रीणं नास्तामिति कचित्पाठः क्कचिच्च आसु राति्वित्यच श्मू आदिख्विति पाठः तच श्रमू आदिख्वित्यच द्विवचनसिद्धानामित्यादिना 'अदसोमादिन' दूत्यनेन च सन्धिर्निषिङ्: ॥ १६१।

नृत्यगीतप्रमतयः कला कामार्थसंश्रयाः ॥१६२॥ चराचराणं भूतानां प्रवृत्तिर्लों कसंजञिता। हेतुविद्यात्मकोन्यायः सस्मृतिः श्रुतिरागमः ॥ १६३॥ तेषु तेष्वयथारूढं यदि किञ्वित् प्रवर्त्तते। कवे: प्रमादाहशाढिविरोधीत्येतदुच्यते ॥१६४॥

0249994

त्टतीयः परिच्छेदः।

अथ देशादिनिरूपणपूर्व्वकं तद्विरोधं लक्षयति। देभ

राचिन्दिवर्त्तवः काल: बञवचनान्म्सादिपरिगरहः, कामार्थ- मंत्रयाः कामेनार्थलिपया वा क्रियमाणा: कामार्थरूपपुरु- षार्थद्यजनका दत्यर्थः नृत्यगीतप्रभृतयस्तुःषष्टिसङ्खकाः कला, ते च ैवतन्वोत्ा: यथा 'नृत्यं, गीतं, वादय, नाव्यम्, श्रालेखं विशेषकच्छेदयं, ताडुलकुसुमबलिविकारा:, पुष्पास्त- रणं, दशनवसनाङ्गरागाः, मणिभूमिकाकर्म, भयमरचनम्, उदकवाद्यम, उदकघातः, चित्रायोगाः, मात्यग्रथनविकल्पाः, शेखरापीडयोजनं, नेपथ्ययोगाः, कर्षपचभङ्गा:, गन्वयुत्ति:, भूषएयोजनम्, ऐन्द्रजालं, कीचुमारयोगा:, इसलाघवं, चित्रभाकपूपभच्वविकार क्रिया, सचीवापकरममाणि, सचक्रीडा, प्रहेलिका, प्रतिमाला, दुर्व्वच- कयोगा:, पुलकवाचनं, नाटिकासायिकादर्भनं, काव्यस्षमखा- पूरणं, पट्टिकावेचवाणविकल्पाः, तर्कुकममीषि, तक्षणम्, वासु- विद्या, रूप्यरत्नपरीचा, धातुवाद:, मणिरागज्ञानम्, श्राक- रज्ञानं, टृक्षायुर्व्वेदयोगा:, मेषकुक्कटलावकयुद्धविधि:, शुक- सारिकाप्रलापनम्, उत्सादनम्, केशमार्जनकीशलम्, प्रच्र- मुष्टिकाकथनं, सेच्छितकविकल्पा:, देशभाषाज्ञानं, पुष्पभक- टिकानिमित्तज्ञानं, चन्त्रमातका, धारणमाटका, सम्पा्व्ं, मानसी काव्यक्रिया, क्रियाविकल्पाः, इलितकयोगाः, अ्रभिधा- नकोषचन्दोज्ञानं, वस्त्रगोपनानि, दयूतविभेष:, श्राकर्षक्रीडा, 3 к 1!

४३४ काव्यादर्श: ।

बालकक्रीडनकानि, वैनायिकीनां विद्यानां ज्ञानं, वैजयिकी- नां विद्यानां ज्ञानं, वैतालिकीनां विद्यानां ज्ञानञ्वेति।। ॥१६२॥ चराचराणं जङ्गमखयावराणां भृतानां प्रवृत्तिर्वृत्तान्तो लोकसंज्ञिता लोकपदवाच्या। हेतुविद्या हेतुर्युक्तिः विदन्त्य- नया विद्या युक्तिमूलकशास्त्रमित्यर्थः दर्भनभास्त्रमिति यावत्

तर्कादीनि सौगतादीनि च तदात्मकसतद्रपोन्यायः। सतयोम- न्वादिप्रणीतधर्ममंह्ितास्तत्ह्िता श्रुतिर्व्वेद आरगम: ॥१६२ ॥ तेषु तेषु देशादिषु त्रयथारूढ़मप्रसिद्धं कीकटेषु कुङ्गुमो- त्पत्ति: कश्मी रेषु गुवाकनारिलकेवन मित्येवंरपं किञ्चित् किमपि यदि कवेर्वषयितु: प्रमादादनवधानात् प्रवर्त्तते वर्षिितं भवति तदा एतत् एतदर्थप्रतिपादकं वाक्यं देशादिविरोधीत्युच्यत दूत्यन्वयः, अ्रनेन चान्यैरक्रयो: ख्यातविरुद्धूताविद्याविरुद्धूतयो- इयारपि संग्रहः, तत्र देशकाललकविरोधः स्यातविरुद्धूता, कलान्यायागमविरोधस्तु विद्याविरुद्धता, सस्तिश्रुतिरागम द्रत्यच च श्रुतिपदं कामशास्त्रकृषिशास्त्रगजतुरगखङ्गादिलक्षण- भास्त्रादीनामुपलच्तकं तेन 'अधरे करजचतं सृगाच्या' दत्यादा अधरे करजन्ततवर्लनं कामशास्त्रविरुद्धमित्यागमविरोध एव एवं भास्त्रान्तरविरोधाऽय्युन्नेय: ॥ १६४ । कर्पूरपादपामर्शसुरभिरमलयानिलः। कलिङ्गवनसम्भूता स्टगप्राया मतङ्गजाः ॥१६५॥

10249924

ततीय: परिच्केद:। ६३५

देशदिविरोधानुशक्रमेणोदाइरति। कर्पूरेति। मखया- निलो मलयप्व्वतस्थो वातः, कर्पूरपादपामर्पसुरभिरिति कर्पूरपादपा हि चीनादिदेश एव जायन्ते नतु मलयाद्राविति तच तद्वर्खनं विरुद्धूमित्यचाद्रिरूपदेशविरोधः । कलिङ्गेति मृगप्रायाः अरतितुद्रा:, मतङ्गजा हि कलिङ्गवनेषु न सभ्व न्तीति वनरूपदेशविरोध: ॥१६५।।

चोला: कालागुरुश्यामकावेरीतीरभूमयः। दूति देशविरोधिन्या वाचः प्रस्थानमोहशम्॥ १६६॥

राष्ट्ररूपदेशविरोधमुदाह्रति। चोला दति। चाला: कर्लाटान्तर्गतदेशविशेषाः संप्रति ताञ्जोरेतिनीख्षा व्यपदि- शयन्ते तत्र चैका केवेरोनद्या: भाखा वर्त्तते तत्तीरभमिषु कालागुरुद्रुमा न जायन्त दवति राष्ट्ररूपदेशविरोधः। प्रत्र पुस्त- कान्तरे 'चोला: कालागुरुश्ामाः केरलाः कुङ्गुमारुणाः। न मेरुवनसंच्छत्रा: कावेरीतीरभूमयः' इति पाठान्तरं दृश्यते, तच कावेरीतीरभूमिपदेन कर्षाटराष्ट्रमुपलच्यते तननैव कावेर्य्या: प्रादुर्भीवात्॥१६६॥

पद्मिनी नत्तमुन्निद्रा स्फुटत्यनि कुमुद्तो। मधुरुत्फुल्लनिचुलो निदाघो मेधदुर्हिनः ॥१६७॥ श्रव्यहंसगिरो वर्षाः शरदो मत्तवहिणः । देमन्तो निर्ममलादित्य: शिशिर: हाथ्यचन्दनः ॥१६८।। 3 K 2

६३६ काव्यादर्पः।

कालविरोधमुदाहरति। पदमिनीति। दिवस एव पद्मिनो उब्रिद्रा भवत नतु नक्तमिति रानिरूपकालविरोध:, कुमु- बती राजावेव स्फुटति नतु द्रिवेति दिवारूपकालविरोध:। मधुरुत्फुमनिचुलदत्या दिवा क्यानि ऋतुरूपकालविरोधसोद्रा - हरणानि। मधुर्वसन्त:, निचुला इज्जलटताः तेषामुत्फु- ल्लता प्रावृव्येव भवति, निदाघा मेघदुर्दिन, दत्यनेन कदा- चित्निदाघादी मेघदुर्द्िनत्वसन्भवेऽपि कतुविशेषप्रतिनियत- वसतुन ऋत्वन्तरे वर्षनं दोष एवेति सचितं, वस्तुतस्तु मच्कक- टिकादावाकालिक दुर्हिनसापि वर्षनात् 'निदाघा हिमजाद- कद्रित्येवाच् पाठो ज्ेय: निदाघे हिमजाअ्यस्यात्यन्ासभ्वात्, सव्येति इंसमिरां त्रव्यत्वं च्ि शरत्खेव नतु वर्षाखिविति वि- रोधः, शव्द दति वर्हिषं मन्तता हि वर्षाखेव नतु भरत्ु, हेम्रन्त दति निर्मलो हिसावरणापगमेन सुप्रकाश आदित्यो यन सः देमन्ने भादित्यमण्डलख चिमावरप्शून्यता विरुद्धा, शिभिर दति साध्यमभ्यर्थनीयं चन्दरन चन्द्रनक्रवो सन सः निदाघ एव मैत्यार्थं चन्दनद्रवस्यादर दति शिभिरे तदर्सनं विरुद्धूम्, दत्थंम्टतुषट्कविरोधा दर्भिताः॥१६७ ।१६८। इूति कालविरोधस्य दर्शिता गतिरीदशी। मार्ग: कलाविरोधस्य मनागुह्श्यते यथा॥ १६६।। कालविरोधमुपसंहरन् कलाविरोधमुदाइुर्च्तुमाद। दती- ति। गतिः प्रकार:, ईदृशीति एवंरूपा अन्येऽपि काखविरोधा

10249924

ततीयः परिच्छेद:। ४३७

ज्ञातव्या इत्यर्थः । कलाविरोधसय मार्गः प्रकारो मनागु- दिश्यते चतुःषष्टिविधायाः कलाया विरोधस्य कार्ेन प्रद- शंनं ग्रन्थबाज्त्यकरमिति दिन्दर्शनारथं किव्िदेव दर्शत दत्यर्थ: ॥ १६८॥ वोरपूट ङ्गारयोभीवा स्थायिनौ क्रोधविस्मयौ। पूर्षसप्नस्वरः सो5यं भिन्नमार्ग: प्रवर्त्तते ॥१७०॥ कलासु नाग्यखैव सन्तोषातिशयजनकलेनाभ्यर्हितता न्तदि- रोधमेव प्रथममुदाहरति। वीरेति। वीरश्टङ्गारयोर्वीररस- श ङ्गाररसयो:, स्थायिना रसस्यारभ्भावधिपर्ययवसानान्तमुद्रिक तया खाद मूललेन स्थिरतया वर्त्तमानलात् खायिपद वाच्ची तदुकं 'अ्रविरुद्धा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमन्षमाः। बखादाङुर- कन्दोऽसी भावः स्थायीति सम्मत' इति रसावस्थ परं भावः सयायितां प्रतिपद्यत दति च । क्रोधः 'प्रतिकूलेषु तैत्त्नसाव- बोध: क्रोध द्य्यत दत्युकलक्षणः, विस्तयः 'विविधेषु पदार्थेषु लोकसीमातिवर्तिषु। विस्फारख्ेतसो यस्ु सविस्तय उदाहृत दृत्युक्तलचप:, एता च भावी रौद्राद्वुतयोरेव रसयो: खा- यितया नाव्यशास्त्रकारैर्भरतादिभिरत्री नतु वीरश्टङ्गारयो: तथोस्तु उत्साह्ो रतिख्व स्ायितेनोक्री तदन् वीरश्टङ्गारयो वंभिचारिरु पयोरेव क्रोधवित्मययो: स्ायेन व्येशविुदूः रसविवेकश् भरतादिभिनाव्यभास्त्र एव कृत दति नाव्यरूप- कलाविरोधाऽयं, प्रकाशकताषयुक्तम् 'त्रष्दी नाय्ये रसाः रता

१३८ काव्यादर्शः।

दति। गीतरूपकलाया अपि तथात्वात् तद्विरोधमणुदाहरति। पूर्ेति। पूर्ा: साकल्येन प्रयुत्ा: सप्न खरा निषादर्षभगा- न्वारषड्जमध्यमधैवतपस्माख्या यत्र सः भिन्नमार्ग: भिन्नः तत्तत्कालनिषिद्खरान्तरामङ्गीला मार्गसत्तत्कालविदित- खरविशेषप्रयोग: सोडयं प्रवर्त्तत दत्यन्वयः, भिन्नपदस्ास- ड्रीसौडथंच 'भिन्नकीछ्वत्य षड्जमिति माघसाकटीकायां भिन्न- कीळत्य तत्कालनिषिद्खरामङ्गीसैं कत्वेति व्याचचाऐन मलि- नाथेनापि सफुटीकतः, कालविशेषे खरविशेषप्रयोगनिषेधो यथा भरते 'प्रभाते सुरतोनिन्द कषभः पञ्चमोऽपि च। जनयेत् प्रधनं हुचा पञ्चतवं पञ्चमोऽपि च। पञ्चमस् विशे- षाऽयं कथितः पूर्व्वसरिभिः। प्रगे प्रगीतोजनयेद्शनस विप- य्यंयम्' द्त्यादि। प्रक्ृते चासङ्कीलखर प्रयोगस्य पूर्सप्नखरलवं विरुड्ूम् ॥१७०॥

इत्थं कलाचतु:षष्टिविरेध: साधु नीयताम्। तस्या: कलापरिच्ेदे रुपमाविर्भविष्यति ।।१७१।।

कलाविरोधमुपसंहरति। दत्यमिति। दत्थमनया दिया, साधु नीयतां सम्यगुन्नीयताम, नाव्यगीतरूपयो: कलयोर्विरो- धो यथा दर्षितः तथापरासामपि कलानां विरोधाज्ञातव्य इत्यर्थः, ननु कलास्तावचतुःषष्टिप्रकारासासां परिज्ञानं विना तद्विरोधः कथं सुज्ञेय द्ृत्याशङ्माह तखा दति। तसाश्जतु :- षष्टिविधाया: कलायाः, कलापरिच्केदे रूपमाविर्भविष्यनीति

10249924

ततीयः परिच्छेदः।

अनन्तरं कलापरिच्केदनामकं प्रबन्ध करिय्यामि तचैव कला- विवेकाज्ञातव्य दत्यर्थः, एतेन कलापरिच्केदाऽपि ग्रन्थकता कृत दति प्रतिपद्यते ॥१७१।।

आधूतकेश रोहस्ती, तीक्षणापूटङ् स्तुरङ्गमः। गुरुसारे।डयमेरणडो, निःसार: खदिरद्रुमः ॥१०२॥

लोकविरोधमुदाहरति। आधूतेति। इस्तिनः केशराः, तु- रङ्गमस्य च पटङ्गम्, एरए्डटृक्षस गुरुसारतं, खदिरद्रुमस्य च निःसारत्मसन्भवीति लोकविरोधः, सच पूव्वार्धे चरभुतद्ृत्त- विषयः उत्तरार्धे तचरभूतटृत्तविषयः ॥१७२॥

इति लौकिक एवायं विरोधः सर्व्वगर्दितः । विरोधो हेतुविद्यासु न्यायाख्यासु निदर्श्यते ॥१७३॥

दूतीति। लाकिक एवेति नतु दैशिकः कालिकादिको वेत्यर्थः, सर्व्वर्गाई्दंत द्वति देशादिविरोधापेक्षया लोकविरुद्धूवर्णनं वर्ण- यितुर्नितान्तमनभिज्ञतवं स्ापयतीति तत्र स्व्वथा कविना सा- वधानेन भवितव्यमिति भावः । न्यायविरोधमुदाह्करन् प्रति - जानीते। विरोध दूति। यर्द्यप हेतुविद्यात्मकोन्याय द्ृत्य- नेन न्यायस् हेतुविद्यात्मकत्वं पूर्व्वमेव परिभाषितं तथापि हेतुविद्यासु न्यायास्याख्विति पुनर्वचनं न्यायस्य प्रतिज्ञा दि- पञ्चावयवात्मकत्वप्रसिद्या बोद्धणं तड्गमनिरासार्थम्॥१७२॥

T0249094

कावयादर्पः ।

सत्यमेवाह सुगतः संस्कारानविनश्वरान्। तथादि सा चकोरात्ो स्थितैवाद्यापि मे हदि ॥१७४।।

कस्य चिचचिरविरहिए उत्रिरियं। सुगतो बुद्ध:, संस्कारान् भावनास्थान् तेषामेव प्रकृतोपयोगात्, अविनश्वरान् नाथ प्रतियोगितापरन्यान्, सा सुचिरमनुभृता, स्थितैवाद्यापि मे दृदीति अद्यापि सा सरणधारया विषयोभवतीत्यर्थः सतिं प्रति संस्कारस जनकत्वात् तस्य चाविनश्वरलेन सर्व्वकालीन- ल्ाद्युज्यत एव स्तिधारारपकार्य्यसभ्भवः, श्रच तभङ्ग- वादिनां सागतानां मते भावमात्रस्ैव चषिकलवात् संस्कार- स्थापि चषिकत्वमेव प्रक्वते तस्याविनश्वरत्ववर्सनं सगतन्याय- विरुद्म्॥१७४॥ कापिलैरसदुडूतिः स्थान एवोपवर्ष्यते। तसतामेव दृश्यन्ते यस्मादस्ाभिरुद्रवाः॥१७५॥ साद्दर्शनरूपन्यारयविरोधमुदाहरति। कापिलैरिति। कापि- ले: साङ्मविद्धिः, अरसदुद्धूतिरसतामनित्यानामथच दुर्द्त्ताना- मुद्ूतिरुत्पात्त: सान एव युक्तरमेव उपवर्स्यते, कुत दत्याह यस्माद साभि: संप्रति असतामेव सद्धिन्नानामेव खलानामेवेत्यर्थः उद्धवा दृशन्ते, प्रचासच्छब्दस्य स्विष्टतया वाक्यार्थयोरहेतुद्देतु- मङ्धावः। सतः सदेव जायते न तसदिति कापिला मन्यन्ते तदु- क्म् 'असदकरणादुपादानग्रहणत् सर्वसन्भवाभावात्। शक्रस

10249924

ततीय: परिच्ेद:।

प्रक्यकरणात् कारणभावाच् सत्कार्य्यमिति। तेनाचासदुद्धूति- वर्षनं साझ्मन्यायविरुड्म् ॥१७५ ॥ गतिन्यायविरेधिस्य सैषा सर्व्वत्त दृश्यते। अथागमविरोधस्य प्रस्थानमुपदिभ्यते ॥१७६॥ न्यायविरोधमुपसंहरति। गतिरिति। सैषा सौगत कापिलक्प्रकारा, सर्व्वत् वैशेषिकादिख्वमि, दृश्यत द्त्यच् दर्शि- तेति कचित्याठः, सैषाप्यन्यत्र दृश्यतामिति पाठस्तु सम्यक्। आागमविरोधं दर्भयव्नाह अ्ररथेति ॥ १७६।।

त्रनाद्िताग्नयोऽप्येते जातपुत्ता वितन्चते। विप्रा वैश्वानरोमिष्टिम क्ञिष्टाचारभूषणाः॥१७७॥।

तत् श्रुतिविरोधमुदाइरति। अनाहिताग्रय इति। अनाह्िताग्योऽकताग्न्याधानाः, वैश्वानरीमिति विश्वानरो भूतसमध्यात्मको विराट् पुरुषः 'विश्वानरमुपासे विद्युदा- दित्यवाय्ाकाशेदकपृथिव्यात्मके: षड्िरुपेतमिति श्रुतेः' तत्- म्बन्धिनीमिष्टिं यागम्, पच जाताम्न्याधानादेरेव श्रुता वैश्वा- नरयागाधिकारविधानादनाहिताम्य्यादीनां तदर्सनं श्रति- विरुड्म् ॥| १७७।। असावनुपनोतोऽपि वेदानधिजगे गुरोः। स्वभावपूडुद्द: स्फटिको न संस्कारमपेक्षते ॥१७८॥ स्पतिविरोधमुदाहरति। अररसयाविति। अ्रनुपनीतोऽपि 3 L

88र कावयादर्श: ।

ऋजातोपनयनाख्यसंस्कारोऽपि, अधिजगे अधीतवान्, दृष्टा- न्तेनेदं द्रढयति खभावेति, अचानुपनीतस्य वेदाध्ययनं स्पतिविरुद्धं, तथाच मनुः 'नाभिव्याहारयेङ्रह्व खधानिनयना- दृते। पद्द्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदे न जायत' दति ॥१७८ ॥

विरोधः सकलाऽप्येष कदाचित् कविकौशलात्। उत्क्रम्य दोषगणनां गुणवीथों विगादते ॥१७८॥

ददानीं निरुत्तविरोधाखयदोषस्य क्वचिङुषत्मपि भवतीति दर्भयन्नाह। विरोध दूति। सकलाऽपि देशाद्यागमान्तवि- षयाऽपि, कवेर्वलयितु: कशलं प्रौढ।त्त्ा विरुद्धार्थस्यापि वर्ष- नेन वैचिच्प्रतिपादनं वैचित्रस् क्वचिदलद्गारविशेषरूप क्वचिझञ्मविभेषरूपच्च तम्मात्, दोषगणनां दोषेषु गएलमु- त्क्म्य परित्यज्य, गुणस्य वीथीं मा्ग गुएतमित्यर्थः ॥१७८॥

तस्य राज्: प्रभावेन तदुदानानि जज्ञिरे। आर्द्रींपडुकप्रबालानामासदं सुरशाखिनाम्॥ १८० ॥

तत्र देशविरोधस्य गुपलं दर्भयति। तस्थेति। तस्य कस्य- चिद्गाडादिदेशविशेषीयस्य, तदुद्यानानीति काकातिन्यायेना- नुषङ्गेण वान्वयो न रुचिर द्वत्यभिप्रेत्य तत्पदेन राजा परा- मृष्टः, तानि प्रसिद्धान्युद्यानानि तदुदानानीति वा, श्रा- रद्रासभिनवान्यंपडकानि वस्ताखेव प्रबालानि पल्लवा येषां ते तथा तेषां सुरशाखिनां कल्पवृत्ताणाम, जज्ञिरे दवति

0249024

टतीयः परिच्ेदः। 88३

उद्देश्यापेक्षया बज्वचनम, पत्र मर्त्यलोकोद्यानेषु खर्गीय- सुरशाखिसभ्भवो वर्षित द्वति देशविरोधः सच वर्णनीयख राज्जो विभूतिमहत्त्वरूपोदात्तालङ्कार माविक्करोतोति चम- त्कारजननाङुए एव, कविकाशलव्वाच उदात्तालक्कृतिप्रति- पादनम ॥ १८० ॥

राज्ञां विनाभपिश़नस्नचार खरमारुतः। धुन्चन् कदम्बरजसा सद् सप्नच्छदोद्गमान्॥१८१॥

कालविरोधस्य गुएलवं दर्भयति। राज्जामिति। राज्ञां वर्शनीयनृपस्य यातव्यभूपानां, सप्च्कदोङ्गमान् सप्तपर्सवृत्ता- सामुद्गतपुष्पाषि, पच विजिगीषोर्युड्याचा सप्च्कदोङ्गमाख प्ररत्काले भर्वन्ति तच च कदम्वपुष्पाषि न जायन्ते तेषां वर्षाभवत्वादिति कालविरोधः, सच 'अ्रकाले फलपुष्पाषि देशविद्रवकारणमिति विष्ुधर्मात्तरात् खरमारुतवदाका- लिकपुष्पफ लोङ्गमस्यापि लोकविनाशसचकलवात् प्रतिपत्भृपा-

गुए एव, तादृभव्यङ्गपतिपादनव्वाच कविकाशलम् ॥। १८१ ।

कामिनां लयवैषम्यं गेयं रागमवर्द्यत् ॥१८२।

कलाविरोधस्य गुएलं दर्शयति। दोखेति। दोलाया अ्रभि- प्रेरणं सवेगचालनं तेन चस्ता ये बधूजनास्ेषां मुखेभ्य उद्गतम् 3L2

0240994

888 काव्यादर्पूः ।

अतएव लयस्य गीतादिसाम्यस्य वैषम्यं वैपरीत्यं यत्र तादृभमपि गेयं गानं कामिनां रागमवर्द्धयदित्यन्वयः, लयपद्ूमेव गानं श्रहणं रागवर्ड्कमिति मंगीतशास्त्रस्थितिः प्रक्ृते च तद्वैपरोत्यमिति गीतरूपकलाविरोध: सच बधूजनेषु का- मिनामत्यनुरागितव्यञ्जनाहुए एव ॥। १८२ ॥

ऐन्दवादर्चिषः कामो शिशिरं दव्यवादनम। अबलाविर द्क्ेशविह्कले गणयत्ययम् ॥१८३॥

लोकविरोधसय गुएतं दर्भयति। ऐन्दवादिति। ऐन्दवा- दिन्दुसम्बन्धिनार्डाचषः किरणात्, अरचिःशब्दस्य किरणवा- चित्वं क्वीवस्च बजषु दृश्यते, अपेन्येति यजन्तगर्भलात् पञ्चमी, हव्यवाइनं वन्हिमपि भिभिनं शीतलं गणयति यतो- डबलाविर इक्केशवि्लः, पच् हव्यवाहनोऽपि शिभिर दूति लोकविरोध: सच विर्रािषु चन्द्रकिरणसात्युद्दीपकत्वव्यञ्ज्- नाहुए एव ॥ १८३ ॥ प्रमेयोऽप्यप्रमेयोडसि सफलोप्यसि निप्फलः। एकस्वमप्यनेको5सि नमस्ते विश्वमूर्त्तये ॥१८४।।

न्यायविरोधस्य गुणतं दर्शयति। प्रमेय दति। प्रमेयः प्रमाणजन्यप्रमितिविषयः अप्रमेयस्तद्भिन्नः, सफलः फलं काय्यं तत्सहित: जगत्कारणमित्यर्थः, निष्फलस्तङ्भिनः एकस्तत्त्व- तोऽद्वितीय:, अनेक: 'दन्द्रोमायाभि: पुररूप ईयते दूत्यादि-

10249924

त्टतीयः परिच्छेद:। 884

त्रुतेः' प्रपञ्चात्मकलेन बज्रूपतया प्रतीयमानः, अ्त्र प्रमेयत्वा प्रमेयलादीनां सामानाधिकरएं केनापि दर्शनक्वता नोक- मिति न्यायविरेध: सच प्रक्ृतेऽलद्वाररूपः परमात्मनेाऽचि- न्यमहिमलं व्यञ्चयन गृण एव ॥ १८४॥

पच्चानां पाएडुपुत्राणं पत्नो पाच्चालपुत्तिका। सतोनामग्रणीश्वासोहैवो दि विधिरोहश:॥१न्यू॥। आरगमविरोधस्य गुपतं दर्शयति। पञ्चानामिति। पाञ्चाल- पुत्तिका द्रापदी, अग्रणी: श्रेष्ठा, दैवो देवसम्बन्धी विधिर्विधा- नम् ईटृश: आगमापरतन्त्र: युधिष्ठिरादीनां धर्म्माद्यंभतया द्रापद्याञ्च पृथिव्यधिष्ठाट्रुपया देव्वा दिति ा, े कस्या: पञ्चपतित्वं सत्यपि तस्मिन् साध्वीश्रेष्ठत्वव्च श्रृत्या मन्चा- दिभिवी नोक्तमित्यागमविरोध: सच दैवविधानस् शास्त्रान- पेचितया वैलचएं व्यञ्चयन् गुप एव ।। १८५् ॥

शब्दार्थालङ्गियाश्चिनमा्गा: सुकरदुष्कराः। गुणा दोषाख्द काव्यानामिद्द संक्षिप्य दर्शिताः ॥१८६।

दत्यं प्रतिज्ञातान् गुणादीन निरूप्य ग्रन्थमिममुपसंहरति।

जनका: खभावास्ानाद्यलङ्वारा तेषां दयोरपि शब्दार्थयोः क्कचित् साक्षात् क्वचित् परम्परया वा शभाजनकलात् पूव्वोत- युत्त्या श्ब्दार्थयास्तादात्याभ्युपगमाच्। तथा सुकरदुम्करा:

10249924

88€ काव्यादर्शः।

केचित् सुकरा: केचिटुष्कराख चिचमागा: शब्दमाचाल- द्वारा यमकादयः, एषां शब्दमात्रस्ैव शेभाजनकलात्। गुणः झेषादयः, दोषा अपार्थत्वादयः, चकारात् काव्य- लक्षणतद्गेदतन्मार्गास, संत्िप्य दर्शिता दूति सव्वेषां कार्त्ेन भेदसादर्भितत्वादिति भावः। अ्रत य एव निरूपितास- एवोपसंदारवाके दर्शितलवेनोत्ता: नतु निरूपणक्रमेण तथा- ले गुणनां पश्चादुपादानं न स्यादिति बेध्यम्॥ १ ८ू६॥ व्युत्पन्नबुद्दिरमुना विधिदर्शितेन मार्गेण दोषगुणयोर्वशवर्त्तिनीभिः। वाग्भि: कृताभिसरणो मदिरेक्षणाभि र्धन्यो युवेव रमते लभते च कीर्ततिम् ॥१८७।। इत्याचार्य्यदणिडनः क्वतौ काव्यादर्शे शब्दालङ्कारदोष- 1 विभागोनाम तृतीय: परिच्केद:। ॥ समाप्नश्चायं ग्रन्थ: ॥ ननु संत्िप्य दर्शिता द्ृत्युतं तच संचेपेण दर्शनायां कथं ग्रन्थप्रयोजनसि्धिरित्याभद्मोपपादयन् ग्रन्थं समापयति। वुत्पन्नेति। त्रमुना निरुत्रोन विधोयन्ते निरुष्यन्ते एभिरिति विधयोलक्षणादयः तैर्दर्भितेन दोषगुणयोहैंयोपादेयधर्ाय- मीर्गेषावस्थितिप्रकारेण परिज्ञातेनेति भेष: व्युत्पन्ना यन्थप्रयो- जनभूतव्युत्पत्तिमती बुद्धिर्यस्य सः, तथा अ्रमुनेव मार्गेण क्वता- भिसरणः काव्यं कर्त्तुमवगन्तुं वा कवतोद्यमः कविर्बोद्धा वा

0249924

ततीय: परिच्छेदः।

वशवर्त्तिनीभिः पुनःपुनरनुशीखनेनायत्ताभिर्वाग्भि: काव्य- रूपाभीरमते निर्वतिमान भर्वात तथा कोर्तितज्च लभते दृत्य- न्वयः एतेन निर्वृति: कीर्ततिश्वापि काव्यस् प्रयोजनमिति परय्यवसाने प्रतिपादितम, अ्रच काकाचिन्यायात् मार्गेणत्यस्

तेषारमाप काव्यशोभाजनकलेनोपादेयधर्मलात्। यद्ा व्युत्प- ननर्बुद्धिर्देभकालादिविषयपरिभीलनेन निपुषमतिः वाग्भिः सयमेवामुना मार्गेण कृतमभिसरएं यस्य तादृभ: सन् कता- स्पद: सन्नित्यर्थः रमते कीर्तिस्ज लभते दृत्यन्वयः, तन्ोपमि- नोति मदिरेक्षणाभिर्धन्यः पुष्यवान् युवेवेति यथा वशवर्त्ति- नोभि: प्रेमवशीकृताभिर्मदिरेक्तणाभिर्वराङ्गणाभिः विधिदर्शि- तेन विधिर्दैवं तेन दर्भितेन विद्युत्प्रकाशादिना प्रकाशितेन दोषो जनपरिज्ञानादिरूप: गुणसदभावः तयोमीर्गेए श्रनेन मार्गेणाभिसरऐोडयं दोष: अ्रनेन तु गुण इति दोषगुणै विविच्य खानुकूलतया परिष्टद्दीनेन वर्त्मनेत्यर्थः कृतमभिसरणमभि- सारो यस् ताद्ृभो धन्यो युवा रमते वराङ्गणप्रेमास्पदत्वकी- निंच्च लभते तथेत्यर्थः ॥१८७॥

दूति श्रीप्रेम चन्द्रत र्कवागीप्रभट्टाचार्ययविर चितायां मालिन्य- प्रोञनीममाखयायां काव्यादर्भटीकायां शब्दालङ्गारदोष- विभागोनाम ततीयः परिच्ेदः ॥ ३॥

Bayerische Staatsbibliothek München

0249994

8gc काव्यादर्पः।

उददण्डैंलण्डपृथ्वीपतिविजितमिद भारतं वर्षमस्मिन् कल्क्ाता राजधानो धनिगुषिवषिजां वासभूरभुविभूषा। अस्यामस्यातिकाख्या समितिरमितधीवैभवैः कालजीर्य्यत्-

आदेश एव तस्या: कथमतिवचसाडपि मेऽजनयत्। व्याख्यानेडस्िन पततिं,गरयति हि लघुं परिग्रद्दा महताम्॥२॥ क्व वयं मन्दमतयः क्वच प्राचां वचाऽम्बुधिः। मन्ये विलोडनादस्य विषमेव समुत्थितम्॥ ३ ॥। याचे नतः कविवरानवरापि यायाद् यभाकमीक्षणपथं विद्ृतिर्ममेयं। नाङ्गीक्वतं ग्लपयदङ्गमनङ्गजेचा संप्रार्थितेन गरलं सरलात्मना किम्॥ ४ ।।

वैशा विश्वावतंसोऽवसथिकुलमितश्चामलं प्रादुरासीत्। एतस्मान्मध्यराढाविततगुणगणो ग्रामणेः सज्जनानां

रोपद्विपाश्वशभमृद्विमिते शकाब्दे श्रप्रेमचन्द्रकविना विद्ृति: कृतेयम्॥ ६ ॥ काठिन्यमालिन्यनिवारणन सुदर्भमादर्भमसा चकार। पुरस्कृतेऽसितिन् प्रतिविम्वमाप्ान् पशन्तु भावान् सुधिय: सुखेन = =

पूकाब्दा: १७८५। इं१८६३॥

BIBLIOTHECA INDICA:

A COLLECTION OF ORIENTAL WORKS,

PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

SANSKRIT WORKS IN PROGRESS,*

IN THE OLD SERIES.

The LALITA VISTARA, or Memoirs of the Life and Doctrines of SAKYA SINHA. Edited by Babu RAJENDRALÁLA MITRA. Already published, Fasciculi I. II. III. IV. and V. Nos. 51, 73, 143, 144 and 145.

MITRA. The Prakrita Grammar of Kramadis'wara. Edited by Babu RAJENDRALÁLA

The VEDANTA SU'TRAS. Commenced by DR. ROER, and continued by Pandita Ramanarayana Vidyaratna, Published, Fasciculi I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX. X. and XI., Nos. 64, 89, 172, 174, 178, 184, 186, 194, 195, 198 and 199.

The TAITTIRIYA SANHITA of the Black Yajur Veda. Edited by Dr. E. ROER, and E. B. COWELL, M. A. Published, Fasciculi I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX. X. XI. XII. XIII. XIV. XV. XVI. and XVII. Nos. 92, 117, 119, 122, 131, 133, 134, 137, 149, 157, 160, 161, 166, 171, 180, 185 and 193. The TAITTIRIYA BRAHMANA of the Black Yajur Veda. Edited by Babu RAJENDRALÁLA MITRA. Published, Faseiculi I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX. X. XI. XII. XIII. XIV. XV. XVI. XVII. and XVIII., Nos. 125, 126, 147, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 175, 176, 188, 189, 190, 191, 192, 196 and 197. An English Translation of the SAHITYA DARPANA by DR. BALLANTYNE.

• For a list of the Persian and Arabic works in progress, see No. 130 of the Bibliotheca Indica.

SANSKRIT WORKS PUBLISHED,

IN THE OLD SERIES.

Former Reduced

The first two Lectures of the Sanhita of the Rig Veda, Price. Price.

with the Commentary of Madhava Acharya. Edited by Dr. E. Roer, Nos. 1 to 4, ... 400 The Brihad Aranyaka Upanishad, with the Commentary 2 80

of S'ankara Acharya, and the Gloss of Ananda Giri. Edited by Dr. E. Roer, Nos. 5 to 13, 16 and 18, An English Translation of the above Upanishad and Com- ...... 11 0 0 6 14 0

mentary. Nos. 27, 38 and 135, .. The Chhandogya Upanishad, with the Commentary of S'an- 300 1 14 0

kara Acharya, and the Gloss of Ananda Giri. Edited by Dr. E. Roer, Nos. 14, 15, 17, 20, 23 and 25, 600 An English translation of the Chhandogya Upanishad of 3 12 0

the Sama Veda, by Bábu Rájendralála Mitra. Fasciculi I. and II. Nos. 78 and 181, The Taittiriya, Aitareya and S'wetas'watara Upanishads with 000 140

Commentary, &c. Nos. 22, 33, and 34. The I's'a, Kena, Katha, Pras'na, Mundaka, and Mandukya 300 1 14 0

Upanishads, with Commentary, &c. Edited by Dr. E. Roer, Nos. 24, 26, 28, 29, 30 and 31, ...... The Taittiriya, Aitareya, S'wetas'watara, Kena, I's'á, 600 3 12 0

Katha, Pras'na, Mundaka and Mandukya Upanishads. Translated from the Original Sanskrit, by Dr. E. Roer, Nos. 41 and 50, 200 Division of the Categories of the Nyaya Philosophy, with 1 40

a Commentary and an English Translation, by Dr. E. Röer, Nos. 32 and 35, ... The Sahitya-Darpana, by Viswanatha Kaviraja, edited by 200 140

Dr. E. Roer, Nos. 36, 37, 53, 54 and 55, .. 500 The Chaitanya Chandrodaya Nataka of Kavikarnapura, Edit- 400

ed by Babu Rajendralal Mitra, Nos. 47, 48 and 80, .... The Uttara Naishadha Charita, by S'ri Harsha, with 300 1 14 0

Narayana's Commentary. Edited by Dr. E. Roer, Nos. 39, 40, 42, 45, 46, 52, 67, 72, 87, 90, 120, 123 and 124, 12 0 0 780 The Sankhya-Pravachana-Bhashya. Edited by Fitz- Edward Hall, A. M. Nos. 94, 97 and 141, . .... 000 1 14 0 The Sarvadars'ana Sangraha ; or an Epitome of the dif- ferent systems of Indian Philosophy. By Madhavacharya. Edited by Pandita I's'warachandra Vidyasagara. Nos. 63 and 142, 000 The Surya-siddhanta, with its Commentary the Gudhartha- 140

prakas'aka. Edited by FitzEdward Hall, A. M. Nos. 79, 105, 115 and 146, The Tale of Vasavadatta, by Subandhu, with its Com- 000 2 80

mentary. Edited by F. E. Hall, A. M. Nos. 116, 130,

The Elements of Polity, by Kamandakí. Edited by Babu 148, 000 1 14 0

Rajendralala Mitra. Nos. 19 and 179, ..... 000 140 The Markandeya Purana. Edited by the Rev. K. M. Bannerjea. Fasciculi I. II. III. IV. V. VI. and VII. Nos. 114, 127, 140, 163, 169, 177 and 183, .......... 460 000

10249024

10249026

Buchbjnd H. P 8012 P Tele