Books / Kavya Darsa Dandin Premachandra Asiatic Society 1863

1. Kavya Darsa Dandin Premachandra Asiatic Society 1863

Page 4

BIBĻIOTHECA INDICA, 65 4

COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISRED URDER THN SUPERINTENDENCH O7 THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

Nos. 30, 33, 38, 39 and 41.

THE KÁVYÁDARSA OF SRÍ DANDIN,

EDITED, WITI A COMMENTARY, BY'

PANDITA PREMACHANDRA TARKABAGI'S'A.

Professor of Rhetoric in the Sansbrit College, Calcutta.

FASCICULUS V.

CALOUTTA : PEMAL

PPBINTED BT C. B. LEWIS, AT THR BAPTIST MISSON PEZSS.

  1. 959

Page 6

काव्यादर्शः।

मह्ाकवि शीदरद्याचार्य्विरचितः।

17

कलिकाता राजधान्यां

मिसन् मेवयन्ते मुड्रितः। वोटाब्दा: १८ ११।

Page 7

5948

Page 8

भूमिका।

काव्यादर्पस्यास्य रचयिता किल कविकुलवर्ययः श्रीदगय्याचार्य्य: कस्मिन् देशो कस्मिन् काले वा जात इति निस्वेतुं न भाकयते किन्सु प्रबन्धेडस्मिन् वेदर्व्भमार्गस्य नितरां प्रभंसमेन सन्मार्गानुसारि- गुगालद्वारोदाहर यप्रदर्भनेन व दाक्षिया तो विदन्भदेशजोयमिति सम्भाव्यते 'जाते जगति वाल्मीका कविरित्यभिधाभवत्। कवी इति ततोव्यासे कवयस्वयि दशिडनि' इति प्राचीनप्द्यन प्राचीनसर: कवि- वरखायमिति नात्र सन्देषः।

कायस कलापरि च्केद च्कन्दोविचिति प्रभ्टतीन् सुबहन् प्रबन्धान मि. बबन्ध, तेषु चायं काव्यादर्शो दशकुमारचरित्रम् गद्यकारयं देशे- डस्मिन् परं प्रचरति। इह खल दिविधमेवालप्वारिकप्रस्थानमीच्यते, तत्रकं मुनिभिरप- दियं प्राचीनं येन भोजराजप्रभ्टतयः समचरन्त, चन्यदभिनव- गुपादिभिष द्वावितमभिनवं येम च मम्मटभट्टप्रभ्टतयः प्रतस्धिरे।

चत्र तु प्राचीनमेव प्रस्थानमास्थाय ग्रथथकता गुमालप्ाराद्य- सथा निरूपिता: यथास्मिन्नध्वमीनानां नवीनपदवी कर्ईमदुर्गमेव प्रतिभाति।

प्राचीनतरस्यास्य ग्रन्थम्य सपरिमुद्धपुम्तकं प्रायेश दुष्पापमा-

कल्तापेन श्रीमता काओोएलसाईवम वारायम्यादिदेपातः कतिचित पुस्तकान्यानाय्य मे दश्तामि, मया व तानि समानाच्य सम्यगविविच्य च यथामति परिष्ोधिताडयं प्रबं्धा मन्धे मुदमाधास्यत सचदयामा. मिति। श्रीप्रेम चन्द्र पम्मी।

Page 10

२८ काव्यादर्शे २६

प्रथमपरिच्केदस निर्घष्टपत्रम्। ३१ ३२

३३ ३४

पृष्ठाङ्: सोकाङू: मङ्गलाचरगम् .. १ २६ .. वाक्सामान्यस्य प्रशूंसा ३ काव्यस्य प्रशुंसा y. दुषकाव्यम्य निन्दा. ३६

..

4 काव्यस्य प्रजाव्यत्पत्ति: प्रयोजनम् .. काव्यलक्षणम् .. १० ४२

काव्यभेदाः ११ 8३ महाकाव्यलक्षगम् १६ .. १४ गद्यकाव्यभेदा .. २३ .. २३ मिश्र्रकाव्यभेदा: २६ २१ 10 काव्यस्य संस्कृतादिभेदान्तराि ३० .. ३२ कथा इलथये। भीषाविवेक: ३५ ३८ रीतिषु वेदन्भीगोधार्विवेक: ३७ खेवादिगुगा :.. ३८ 82 शेषग याम्य लक्षगम् . ३६ 8३ 'C प्रसादगुगम्य ल्क्षगाम् 8२ 10 समतागुयम्य लक्षयम् ४9 २ माधुय्यंग सम्य लक्षयम् ५१ प्रमङ्गादनप्रास निरुप गाम् yy यमकनक्षगम् .. ग्राम्यत्वम्य माधुर्य्यप्रतिबन्धकत्वम् .. ..

Page 11

खाकाऊ्: माकुमार्य्यगुसम्य लक्षगम .. ६६ छार्थव्यक्तिग सम्य लक्षगम्. .. ७३ उदारत्वगगाम्य लक्षयम् .. चोजागुगम्य लक्षगम . . Co

कान्तिगसम्य लक्षमम् समाधिगुरम्य लक्षगम् .. काव्यम्य कारयानि .. हर १०३ प्रथम परिष्केद समाप्तिः . . -

द्वितीयपरिच्केदस निर्घण्टपचम्।

द्वितोयपरिच्केदारम्भ:, कालङ्गारसामान्यलक्षगम् ६६ .. १ कार्थालप्वारविभागाः १०० 8

खभावाक्ति :.. १०२ C

उपमासामान्यलक्षगम् १०५ १४ धर्म्मीपमा १०७ . . १५ वस्तपमा ११० . १६ विपय्यासोपमा क्ान्योन्योपमा .. १११ ..

नियमापमा ११९ .. १६ कानियमापमा .. ११२ .. २० समचया पमा .. ११३ .. कतिप्रयापमा .. ११२ ..

उत्प्रेक्षितापमा .. ११४ २३ बाङ्ध तेापमा ११8 २४

माहोपमा ११५ .. २५ संशयापमा ११५ निर्गयापमा ११६ . .

Page 12

श्रेषापमा प्रणाङु: ११६ .. २८ समानापमा : . २ह निन्दोपमा · ११८ . . प्रशुंसायमा ११८ ३१ काचिस्यासोयमा ११६ .. ३२ विरोधापमा ११६ .. प्रतिषेद्दोपमा .. ११६ .. ३४ चटूपमा .. १९० तन्वाख्यानोपमा १२० .. २६ कसाधार योपा १२० .. ३७ कभूतापमा .. १२१ बसम्भावितापमा १२२ .. २६ बहयमा .. १२२ .. विक्रियोपमा .. १२२ .. ४१ मालोपमा १२२ .. ४२ १२8 . . ४३ प्रतिवस्तपमा .. १२५ 8ई तुल्य येगिरपमा १२७ .. सेतूपमा १२७ उपमादोवविचार: १२८ उपमाबाधकपूब्दा: १३२ .. ५७

रुपक सामान्यलन्तगम्, समस्तरूपकस .. १३५ .. वसरूपकम् .. १६६ समलव्यस्तरूपकम सकलरूपकम् .. १४० .. छवयवरूपकम .. ६२ सवयविरूपकम् १४२ oR एषाक्रादिरूपक्म् .. . . यस्षाकपकम् ... ..

वयुक्तकूपकम् ..

Page 13

110

पष्ठाफू सोकाङ्: विघमरूपकम. .. .. सविशेषयारूपकम् १४५ .. विरुद्धरूपकम् १४५ .. C३ हेतुरूपकम् १४६ .. सविय रूपकम् १४७ उपमारूपकवयतरकरूपके १8० .. साक्ेपरूपकम् .. १४८. .. समाधानरूपकम् १४६ .. हर रूपकरूपकम् .. १४६ .. १५० दीपकम् .. १५२ .. मालादीपकम् १५८ .. विवडाथंदीपकम् .. १५६ .. एकाथंदीपकम् .. १०६ १६० .. चविटार्थंदीपकम्. १११ १६१ .. ११३ १६२ .. ११६ क्ाक्षेपसतद्वेदाः .. धर्म्माक्षेप :.. १६8 १२०

.. १२७ धम्म्याक्षेप: .. .. १२६ कारमाक्षेप: १७० १११ काय्याक्ेप :.. .. १२8 १७१ .. १३५ प्रभुत्ाक्ेप: १७२ १३७ कनादर।क्षेपः १७३ .. १३६ वाश्रीव्वंच्माक्षेप: .. परषाक्षेप :.. १६५ .. १४३ साचिव्याक्षेप: .. १४५ यत्राक्षप: . १०६ ... परवश्नाक्प: १७७ .. उपायाक्षेपः १५१

Page 14

पृष्ठाङ्: सनाकाऊ: रोषाक्षेप: १७८ ... १५२ मृच्काक्षेप :.. १७६ .. १५५ कानुक्राशक्षेप: १७६ .. १५७ श्रिषाक्षेप :.. १८० .. १५६. कानुपयाक्षेपः १८१ .. १६१ संशयाक्षेप: १८१ .. १६३ कर्थान्तराक्षेपः .. १६५ हेत्वाक्षेपः .. १८२ .. १६० कर्थान्तरन्यास :.. १८२ .. १६६ १८५ .. १७ व्यतिरेक: . १८६ .. १८० एकव्यतिरक: १६० .. १८१ उभयरवयारक्: .. १६१ .. १८३ १६१ .. १८५ साक्षेप सहेतुव्यतिरंका .. १टर .. प्रतीयमानसाटृश्यव्यतिरेक: १८६ १६३ .. १६४ .. १६२ विभावना .. १६६ .. १६६ समासाकि: २०३ .. २०५ २०६ २०८ उपूर्व्वंसमासाक्ति: २०६ ... २१२ का तिश याक्रि: २१० .. २१४ कतिप याक्रिप्रशूंसा २१० .. २२० उस्प्रक्षा २१8 .. २२१ उत्प्रक्षा व्यञ्जकपब्दाः .. हतुसतङ्ेदा: २२५ .. २६५ सूष्म: २१६ २६० नभ: .. २४२ .. २६५ क्रम: . २०६ २०३ प्रेयोरसवदूर्जखिना लक्षयानि 280 .. २०५

Page 15

प्ृष्ठाङ्ग: -ाकाङ्ग: २६७ .. २हपू समाहितम् २६६ .. २६८ उदात्तम् २७१ नपक़तिः २०३ सेय :.. २७० .. ३२० संयभेदाः २८२ चिप्रोधाक्रि: २८७ ३२२ तुल्ययागिता २हर ३३० १वराध: ₹ € 8 ३३३ ा प्रस्नुत प्रपुंसा २६८ ३४० णाअन्तति :.. ३०० .. ३४३ निदर्पनम् ३०१ .. ३४८ महोशि: परिवतिस ३०५ .. ३५१ व्यापी: ३०६ .. ३५७ ३११ .. ३५६ सत्ीसभंदो ३२३ .. ३६० भाविकम् .. ३१५ ३६3 भाविकभदा: ३१५ ३६५ ३२८ -

ततीयपरच्केदस्य निर्घष्टपत्रम्।

त्तीयपरिच्छेदारम्भ:, यमकं, तद्गेदाः, ३२० गोमूचिका .. .. ३९५ कर्ड्धभमः, सर्व्वतभग्रस, ३७७ Co

खर स्थानवर्सनियमाः ३८० ८३ प्रभेलिका :.. ३८६ ६६ प्रहेलिकास्थानानि ३६० .. समागता प्रदेलिका, वच्चिता प्रहेलिका .. ३६० व्युत्क्रान्ता, प्रमुषिता ३६१

Page 16

नाकाद्: ममानरूपा, परुषा ३६२ २०० साझाता. प्रकन्पिता ३९२ १०१ नामान्तरिता, निभ्टता २०२ ममानगब्दा, संमज़ा ३६३ २०३ परिहारिका, एककन्ा ३६४ उभयच्छन्ना, सङ्गोगी ३६४. २०५ दोयविभागा: १२५ अपार्थत्वम् .. 8०ह व्यर्थत्वम ४२० १३१ एकार्थत्म् .. ४१३ २३५ ममपावत्वम् ४२ ६ २३६ ग्पक्रमः पाब्द हीनत्वम १४८ यतिभंशः १५२ उ त्तभङ्ग: ४२८ २५: विसन्धित्वम ४३० १y६ दंपा कालकम्ाल्ा कन्यावागम विराधाः ४३२ १६२ देपाविराधोदाहरगाम .. ४३४।४३५ कालविराधादाहरगम ४३५ १६११६८ कलादिरोधोदाइरगम् ४३० बकविराधदाहर गम् ४३६ .. न्याय विशोधादाहर गाम . आ्ागमविराधादाह्र गाम् ४४१ .. देपाविगाधस्य गृगत्वम् .. ४४२ .. १८० काम्विरंोधम्य गुगात्वम् 888 .. कन्नाविराधम्य गुसत्वम् ४४३ .. १८२ - लाकविरंाधम्य गुगत्वम् न्यायविरोधम्य गुगत्वम् 888 .. १८३ -

व्यागमविनधन्य गगत्वम् 888

.. १८५ ग्रन्थ समाप्ति: ..

Page 18

श्रीगणेशाय नमः।

काव्यादर्शः।

मानसे रम्ता नित्यं सर्व्वशडक्ा सरखती॥१॥

सर्व्वानर्थान् सूते कामपि सहसैव निवृतिं तमुते। वाग्देवी, तां सन्तः खादरवन्तः सदा भजत ।। १ । सगुण सालद्वारा सम्पदयन्ती पदे पदे ध्वनिभि:। सत्कविभषितिः सरसा कस्य न वा मानसं इरति i ९ ।

काव्यादर्में सुदर्भेडस्मिन सन्तः मन्तु ममुन्ुखाः॥३॥ निखिलभास्त्रपारावारपारीय: सदृदयधुरोषः कविनि- वश्वर्य्यः श्रीदएझ्ाचार्य्यः केमापि काव्यरइसं बुभुसुना भृप- तितनयेन भूयोभूय: सविनयमनुुष्यमानः, किमनया पर-

पयेयमति मन्यमान: काव्यादर्भनामकं काव्यासकारादिनि- रूपणप्रबन्धमिमं मिषाय तमध्यापयामामेति किंवदन्ती। तच तावम् मदाचारपरिपालनमनुरुन्धान: सरखत्या मननसच्षयं मङ्समाचरति। चतुमुखेति। सरखतो वाक-

Page 19

काव्यादर्श:।

सरूपा भगवतो विषोर्मूनिरमम मानसे चित्ते त्रथ च सरो विशेषे नित्यं सर्व्वदा रमतां विहरतु, नित्यं मम मानस- जञार्नावषयोभूता सती विलसतिवित्यर्थः। ननु सरखत्यदोषा सदोषा चानुभूयते तच सदोषाया मानमसन्नि्रिद्तितत्वप्रार्थन- मनुचितमिति विशरेषणाभ्यां सां विभिर्नष्टि, चतुर्मुखा ब्रह्मा तख मुखान्येत्र अभ्भोजानि तेषां वनं ममूहः, उत्तादिममष्टा- वेव वनशब्दस्य रूढववात् तदर्वच्न्नप्रदेशे तु लाच्लिकलात्, तच इंसबधद्देमीव, ब्रह्ममुखाभोजविद्वारिणी वेदादिरूपा सरखती यथा परिशडद्धा तादूक सरखती मे मानससन्निहिता भवतु न तु हालिकादिमुखद्सतः सदोषेति भावः । वतएव सर्व्वशक्का सर्वतः खरुपतोऽर्यंतवर पडक्का निर्भला निर्देषषे- त्थर्थ: पेदपदांभवाक्यार्थरसगतदोषरह्ितेति यावत, त्रथ च धवला, एतेन काव्यरूपा सरखतीत्यायातं भवति मदोषाया विशद द्धू का व्यतवानङ्गीकारात्, काव्यरूपायाः सरखत्या भगवन्मू- र्तितं। यधा विष्णुपुराण, काव्यालापास ये केचिद् गीतकान्य- खिलानि च। भब्दमूर्ततिधर सेते विष्णोरंभा महात्ानः॥ दति। युज्यते च तदुपासनारूपं मङ्गलाचरणं य्रन्थादी, उपासमा चात्मनः त्रवणमनननिदिश्ासनरूपा, मानमे रमतामित्यमेन च सचतितयरूपासुपासना क्वतेति प्रतोयते मानसव्यापारविशेष- रुपतवाच्यास्याः। प्रत्र मरखत्यां इंसबधूत्वारोपं प्रति चतुर्मुख- मुखे पभोजवमत्वारोपस हेतुलवात् परन्परितरूपकर्मासष्ट- भम्दनिबन्धनम्, प्रभभोजवनतारोपेणैव तदुपपत्री मानसे मा-

Page 20

प्रथम: परिकद:।

मसारोपकरणन्त न रुचिरं सरःप्रतोतिस्तु व्यञ्जनयेति युक- मुत्यश्यामः एकान्ततदायहे तु सिष्टासषिष्टभ्दनिबन्धनयोसयो: सङ्करः। अ्रन्यापि इंसबधू: सर्व्वशक्रा अभ्भोजवने विद्रति मानससरमि च रमते। नित्यमित्यत् दीर्घमिति क्चित् पाठः दोघ सुचिरं प्रारिष्ितधन्यममाप्निं यावदिति तदर्थः। सरखतो वागधिष्ठात्री देवनेति केचित्, तन्मते तस्या ब्रह्ममुख-

बाधे सङ्ोचस्यादरणीयलेन सर्व्वपदस्य करचरणतलाधर- नयनादिभिन्नाङ्गपरत्वादुपपन्नमिति ध्येयम्। मम सरखती मानसे भ्िय्याणं इदि रमतामिति योजयन्त्यन्ये॥ १॥

पूर्व्वशास्त्राणि संहत्य प्रयोगानुपलभ्य च। यथासामर्थ्यमस्पाभि: क्रियते काव्यलक्षणम्॥२ ॥

ननु कीदृभीयं काव्यरूपा मरखती यस्या उपासनयाति- मह्दार्घत्वमाविष्कृतमित्य नुयुज्यमान दव तक्षकएं तावत प्रति- जानीते। पूर्व्वेति। पूर्व्वेषां भरताद्रोनां पास्त्राषि कार्व्यामरु- पएग्रन्थान संहृत्य मंत्तिप्य श्र्प्रतिविस्तृतानामेतेषामत्यन्तानुपा- देयांभपरित्यागेनापादेयांभ्रान् संग्टद्येत्यर्थः, तथा प्रयोगान् महाकविप्रणीतान् काव्यप्रबन्धामुपलभ्य च सम्यगाल्नाय्य च, उपखन्य चेति कचित पाठः, एतेन प्राचोनप्रणीतमपि ग्रास्त्रं

A 2

Page 21

8 पायादर्श।

किन्तु प्रयोगानुसारेण चास्प्राभिरेतत् क्रियत दति सचितम्। प्रस्माभिर्यथासामयं यथापक्ति, श्रद्धत्यवारणयैतत्। का- यस, लच्यते श्ञायतेनेनेति, लक्षणमितरभेदानुमापकड- साधारण धर्म दत्यर्थः, क्रियते दष्टार्थव्यवच्किन्ा पदाव- लीति वच्यमाणवाकोन प्रतिपाद्यते। एतेनाभिधेयं दर्भितं कावं हि ग्रन्थस्वास्थ प्रतिपादं प्रयोजनस्वानन्तरमेव वच्चते सम्बन्धनतु यथायथं खयमद्दनोयः। एतेषां ग्रन्थादाववस्- वक्कव्यलं यथा, ज्ञातारथें ज्ञातसम्बन्धं शतुं श्रता प्रवर्त्तते। ग्रन्थादा तेन वत्रव्यः सम्वन्धः सप्रयोजन द्ूति। निरूपचिय्य- माणनां गुणदीनान्तु उपोद्दातमङ्गत्युनथापितत्वात् काव्यनि- रूपणप्रतिज्ञयैतर प्रतिज्ञाततया न पृथक् प्रतिज्ञा कता ॥२॥

इूछ शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानामपे सव्वथा। वाचामेव प्रसादेन लोकयाचा प्रवर्त्तते ॥३ ।।

दत्यं प्रतिज्ञया वागविशेषरूपस्य काव्यस्य यन्थप्रतिपाद्यत्- मुक्का प्रजावुत्पत्तिरूपं यन्थप्रयोजनं वत्रु प्रथम तावत् लोक- द्वेन वाकसामान्यसापादेयलमाह। द्ृद्देति। दूद् संसारे भिष: स्थिरबुद्धिभिः, न पाणिपादचपलो न नेचचपलो मुनिः। न च वागङ्गचपल दरति शिष्टसय लक्षपमिति महाभारतोत्र-

प्रश्वतिप्रत्ययविभागादिना व्युत्पादितानां संखृतानां प्राछ्ृता- मास्ेत्यर्थः, तद्वितयखैवानुासनसभ्भवादिति भावः। तथा

Page 22

प्रथम: परिकेद:।

भ्िष्टानामपि एतड्टयावशिष्टानास देशीनामित्यर्थ:, तासामनु- शासनाभावादिति भावः। प्िष्टानां खतः शिष्टामां संज्ञा- रपाणमिति केचित्। दत्यं तिविधानां वाचामेव प्रमादेन साचिव्येन स्व्वथा सर्व्वेष् प्रकारेण लोकानां देवादिपाम- रान्तानां याचा व्यवहारः प्रवर्त्तते प्रकर्षेण भवति। तचोत्त- मानां संसृतया मध्यानां प्राह्ृतया मोचानास देशया वाचा यवहरः॥३॥

दूद्मन्धं तमः कत्सं जायेत भुवनचयम्। यदि शब्दाक्कयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥४।

अ्न्वयेन वाचा व्यवदारोपयोगित्वमुक्का व्यतिरिकेण तदेव द्रढयति। दृदमिति। शब्दाङ्यं वागाखं ज्योतिः, प्रकाशक- त्वान्तेज दूव मंमरत्यनेनेति भंसारः स्टिरित्यर्थ: श्रामंसारं सृष्टिकालमारभ्य, यद्ा संमरत्यस्िनतिति मंमारो जगत् श्रा- संमारं जगदभिव्याय यदि न दीप्यते न स्फुरंत तदा इदं शत्स्ं सव्वं जगत् तद्गतलोकजातमित्यर्थः, तमो मेोददान्य- कारमयं सत् बन्धं चन्तुर्विकलममिव ज्ञानपूृन्यं जायेत, बम्ध तमो गाढध्वान्तव्यापमति वा, ध्वान्ते गाढेदन्वतममममत्यमरः। चद्वा दृदमिन्द्रियासन्तििरषं लत्स्ं जगत् भ्न्धं तमा गाठान्ध- कारकवलितमिवाज्ञातं जायेत, यथा ज्योतिषि स्र्य्येदीप्प- माने जगदन्धकारमयं सदज्ञातं भवति तथा बव्दाभावे दृव्य- र्थः, वेदाप्नवाकयैदेव सर्व्वेषां ज्ञानसभ्भवादिति भावः ॥।४ ।।

Page 23

काप्यादशो:।

शदिराजयथविम्बमादर्शं प्राप्य वाड्यम्। तेषामसन्न्िधानेपि न सयं पश्य नश्यतत।। ५ू।। दत्थं वाकमामान्यस्य व्यवह्ारमूललेनोपादेयतं प्रदर्श्य तस्यैत्र गुणालङ्कारादिभिरुपस्कृततया काव्यरूपतामापन्रसो- पादेयतमाह। आदिराजेति। आदिकालीना चे राजान दूच्चाकुप्रभृतयस्तेपां यशरूपं विम्वं प्रतिरूपं क्वायेत्यर्थः, वा- सयं कविगणकृतकाव्यप्रबन्धरूपमादभें दर्पएं प्राप्य ददानों तेषां राज्जामसनन्निधानेऽपि न नश्यति न विष्किद्यते दति सयं पश्य विचारय, अरप्रामाण्स्यात्यन्तपरिद्दारायैतत् अतएवाच न गर्ितत्वं दोष:। अ्रन्यम्निन्नादर्गे द्ि मन्निह्दिता ्ना म मे व य व िम्बं पतति पत त्वमन्न्रिह्ितानामपीति व्यतिरेकः । एतेनातीतानां यश:स्थापनं काव्यस्य प्रयोजनमुत्तं, एतच्चोपलक्षएं काव्य- कनुसद्वेद्धख्व यशःप्रभ्टतोन्यपि प्रयोजनान्तराषि जञेयानि, यदुकं, प्रकाशकृता, काव्यं यशमेऽर्यक्ते व्यवद्दारविदे भिवेतर- क्षतये। सद्यःपरनिर्वृतये कान्तामम्मिततयोपदेशयुजे। दूति। सव्वे च पुरुषार्था एतस्राज्जायन्ते, यदुकं, धर्भार्थकाममोत्षेपु वेचकएं कलासु च। करोति कीनि प्रोतिव्व साधुकाव्यनि- घेव्षमति॥ ५ ॥

गौगा: कामदुघा सम्यक् प्रयुक्ता सार्य्यंते बुधैः। दुष्प्रयुक्ता पुनर्गीत्वं प्रयेोक्त: सैव पांसति ॥ ६॥

Page 24

प्रथम: परिचेद:।

निर्दोषतायास्च यतमीयमित्याह। गौरिति। गौवीणी सम्यक् प्रथुक्ा दोषाभावेन गुणालक्वारादिमद्भावेन च कविना भोभनं निबद्धा सतो कामदुचा सर्व्वकामप्रपूरिका गैधनरिव बुधेः सामाजिक: सर्य्यते सुप्रयुक्का वाफी कामधेनवत् सर्व्वकाम- पूरिका भवतीति ज्ञायते। तथा च श्रुतिः। एक: शब्दः सु- प्रयुत्न: सम्यक् जातः सर्गे लोके च कामधुग्भवतीति। वैंप- रीत्ये दोषमाह। सैव गै: पुनर्दुप्रयक्रा सदोषतया रचिता सती प्रयोक्: कवगोत्वं वृपभत्वं मूर्खत्वनित्यर्थः, शंसति सच- यति, एतेन दोपाभावे गुणालङ्कारादिसङ्भावे च सर्व्वया यतनीयमित्येव प्रतिपादितं न तु सदोषस्याकाव्यत्वमिति थ्े- चम्॥ ई ॥

तदल्पमपि नेपेत्चं काव्ये दुएं कथञ्चवन। स्यादपः सुन्दरमपि श्िनैणेकेन दुर्भगम्॥।७॥

तदिति। तत्तसात् प्रयाकुरविज्ञतास्यापकत्वादित्यर्थः काव्ये अन्पमपि पदपदाभमाचगतमपि दुषं दोपः कथनख् नोपेच्यं स्व्वथा तत्परित्यागे यतनीयं। मनु गुणालद्धारादि- ना सुन्दरतरे तस्मिन् तिष्ठतु नामान्पोयाम् दाषः किं वि- इन्येत तेनेत्यचाइ सुन्दरमपि लावण्हाराङ्गदादिना रम- फोयमपि वपः एकेन केवलेन एकावयर्वस्थितेन वा रिचेष वृष्टभेदेन दुर्भगं निन्दितं सात्। एतेन दोषा: काव्यस्ाप- कर्षमाचजनका न तु काव्यत्वविघातका दति सचितं दृष्यन्ने

Page 25

भाव्यादर्भः। D

घ महाकविप्रयोगेपु केषुचित्ते ते दोषा दति एतदिज्ञा- पनार्थमेव प्राचां तददोषी शव्दारथाविति बदोषं गुणवत् काव्यमत्यादि काव्यलक्षणेषु दोषपदोपादानं न तु सति तचा- काव्यताप्रतिपादनार्थमिति रहस्म्। उत्रश्वान्यच कीटानु- विद्ूरन्नादिसाधारण्ेन काव्यता। दुष्टेख्वपि मता यच रसा- दयनुगम: स्फुट दति ॥ ७ ॥

गुणदोषानशास्तरज्ञ: कथं विभजते जनः । किमन्धस्याधिका रेोडस्ति रूपभेदोपल्धिषु ॥८ ॥

इत्थस् काव्ये दोषाणं देयलोत्या गुणनामुपादेयत्म- थादुकं भर्वतत हेदोपादेयानास् धर्माणां परिज्ञानस या- स्रोपदेभसापेवतया तत्र सक्रियमाणभास्त्रखथपयोगितां दर्भ- ब्राह। गुणेति। श्रभास्त्रन्ः काव्यमीमांसाभास्तानभिज्ञा जनः, गुणा उपादेयधर्मा वच्यमाणा: स्ेषप्रसादादयः अ्रनुप्राम- पमादलद्वारास अल्नङ्धाराणं का व्यशेभाजनकलेनापादेय- त्वात, दोषा: श्ुतिकटुत्वादयस्, तान् क्थं विभजते विशेषेष भजते विभऋतया जानातेत्यर्थः, भजतिरत ज्ञानार्थः। वैचित्यवैरस्यजनकत्वेन गुणदोपाणं किश्चित्परिज्ञानस्य खतः सभभवेपि विशेषपरिज्ञानं शास्त्रादेव जायते पास्तकर्तां निपुणाभिनिवेभादिना तततशेषोङ्गावनादिति विपदोपा- दानं। दृष्टान्तेनेदं ड्रयति रूपाणि द्रव्यगुणविश्रेषा- सेषां भेद उलाष्टतवापलषटतरूपः स्ेतत्वपोतलादिरुपो वा

Page 26

प्रथम: परिचेदः।

विभेषस्तस्योपलन्चिषु प्रत्यन्तेषु अ्रन्वस्य चत्तुर्विकलस्य किमधि- कारो योग्यतास्ति नाम्त्येवेत्यर्थः, तस्माच्कासतोपदेशेनैव जना- हेयोपादेयज्ञानवन्तो भर्वन्ति तदर्थ एव ममायमारभ् दूति भाव: ॥८॥

तः प्रजानां व्युत्पत्तिमभिसन्धाय स्ृरयः। वाचां विचित्रमार्गार्णं निबबन्धु: क्रियाविधिम्॥८।। अत दूति। अतः गुणदोषविभागादेः प्रास्त्रमापेक्षत्वादि- त्यर्थः, सूरयः पण्डिता भरतादयः प्रजानां लोकानां व्युत्पत्तिं वागव्यवद्दारनैपुष्णमभिमन्धाय उदिग्य, विचिदा बऊविधा वैदभंगोडादिरूपा मार्गा रीतयो यामां तादृभोनां वार्चा काव्यवाक्यानां क्रियायै करणाय, उपलन्नणञ्जैतत् ज्ञाना- यापीत्यर्थ:, करणवञ्तानस्वापि यथःप्रभतिजनकत्वात्, विधि- विधानं र धर्रधर्माविभागादिना निरुपणमित्यर्थः, तं निबबन्धु: निबन्धेन प्राचः। एतेन तद्गतानुगतिकतया ममापि प्रजा- व्युत्प त्यर्थमेवायमुदयमोनतु प्रतिष्ठार्थमिति स्रचितम, तम्माद् ग्रन्थम्यास्य प्रजाव्युत्पत्तिः प्रयोजनं यन्थाभिधेयम्य काव्यम्य प्रयाजनन्तु यथायथं कविवाङ्धगतं यञ्ञ:प्रभृतिकं पूर्व्यमष्र जेयम्। < ॥ तैः शरोरञ्च काव्यानामनङ्गाराथ् दर्शिताः। शरोरं तावदिष्टार्थव्यवच्किन्ना पढ़ावली।१०। प्रथ धमिति जाते ध्माां रयोपादेयता जायते धमि

Page 27

१. काव्यादशं:।

चान्य शरीरं तदेव प्रथमं निरुपयन्नाद। तैरिति। तैः पूर्ज- स,रभि: काव्यानां शरीरज्च आात्म्भूतस्य रसादिव्यङ्गम्य देच्भृत आश्यश्व तथा अल्नद्धारास्र दर्िताः। चद्रयमु- भयप्राधान्यद्योतकम्। काव्यानार्मिति वङ्वचनं मुक्तकादि भे- देन काव्यम्य वङविधलसचनाय। बलद्गारपदस अलं क्रियते

पमाद्यलङ्गागाणाञ्च प्रतिपादकं गुणनामप काव्यभाभा- जनकतया नैर्दर्ीितत्वात्। भेदश्वानयोरग्रे दर्शवव्यते। यद्ा शरीरक्षेति चकारोभिन्नक्रमे तैख्चत्यर्थः। अलङ्धाराष्ट्रेरत च कागेनुक्तममुच्चयार्थः, तेन च गुणनां दोषाणाञ्च परिग्रहः तद्वितयानामपि निरूपितत्वादित्यवगन्तव्यम्। दर्भिता द्ृत्यच वजवचनं पुंस्वञ्च बलद्गारा इति परप्रयुक्कापेक्षया, क्वचिष्नि- द् विभ त्रयोरित्यनुशासनात्। दत्यं प्राचां संवादं प्रदर्श्य तन्मता- नुमारसीव खयं लक्षणारूपं काव्यशरोर निरुपयति। भरीरं तार्वदति। तावदिति वाक्यालङ्गारे। दष्टाः महृदयषदा- समत्कारभूमय दृत्यर्थ:, येऽर्था: तैर्वर्वाचत्ना विलतणीकता पदावलो पदममूह्द: काव्यस्य शरीगमित्यन्वयः। प्रत्रेष्टत्वं चम- त्कारभूमित्वं, चमत्कारख्ट लोकोत्तराह्वाद: तड्ूममिस्तज्जनकः,

विशेष: रिपुस्ते मृतः पुचसे जात इत्यादिवाक्यार्थज्ञानजन्या- दादस म लोकोन्तरत्वमिति न तत्र काव्यत्वप्रमक्किः। तादू- शाह्ाद प्रत्यथामां कारणताच व्यञ्वैदिकोन दोषासमानाधि-

Page 28

प्रथम: परिचदः। ११

करणगणालङ्कारमङ्भावसम्पाितचाहुलवेन च सभभवति, मस्भवत च तेन काव्यस्य भेदचयं, तर्थाद्टि व्यङ्गावैभिश्यजन्या चमत्कति- यंत्र वाच्यचमत्कतेरत्यधिका तन ध्वनिरिति व्यवहार: यब च व्ङ्चाचमत्कतिवीच्चमत्कतेः कुतिनिलीना तच गुणोभूतव्यड्- मिति व्यवहारः, यच च व्यञ्ञचमत्कृतिनास्येव वाष्यचमत्कति- रंव परं वरीर्वरत्ति तत्र चितरमिति व्यवहारः, दत्यं चिविधं

शन्दोऽपि गुणालद्धागेोपलतशुमत्कारं जनर्यात तम्यापि काव्यत्वमन्दैरङ्गीकतं, यथा, सुपा तिडाञ् वु्त्पात्तं वाचा वा- उ्न्यलक्कतिम। तदेतदाङ: मीशब्दा नार्थकत्पत्तिरीदृभीति, तदा दरषति पृथक् पदं पदावलीविशेषणं मन्तव्यं, विभिष्टविश- षणताच रूपी घटोडनित्य इत्यदा रपघटयावनित्यत्वप्रती-

वस्ति चित्रम्य भेददयम्। उक्रस् प्रकाशकता शव्दचित्रं वार्चयाचचमव्यञ्ं त्ववनं स्मतमति, चिर्चामत गुणालङ्गार- मात्रयुक्कम्। पतेन लक्षणेमुिष्टानां गुणलक्कारदापाणं कथमग्र निरृपणं कृतमत चादयम्य नावकाश: दष्टपदन तषा- मुदंशादिति ध्येयम्। अ्तार्थी वाय्यलस्तावज्गातया निबिध: तचाभिधयोपस्याप्ा वाच्यः लक्षणया लत्च: व्यच्नया वङ्ग दति व्यञ्नकताप शब्दानां सर्व्वषामरथीनास, तषा व्य्राड-

पव्यञ्ाजन्यचमत्कार: संलच्यक्रमः रत्यादिव्यञ्ञजन्यथम- c 2

Page 29

१२ काव्यादभ्र:।

त्कारो रसादिपदव्यपदेशयोऽमंलच्यक्रम द्ृति त्रन्यच विस्तर दति नैतत् सव्वें निरूपयिय्यते। पदानि अ्रममासाङ्गसुप्- तिङन्तानि तमुगन्तानि च, प्राकृतादिपदानान्त संसृतम्थानी- यतया तदन्ततास्येव। निराकाङ्गपदानां काव्यत्ाव्यवह्दा- रात साकाङ्गेति पदावलीविशेषणं देवं तेन पदावली वाक्य- मित्येवार्थः। दत्थञ्च अरथोपस्कृतं वाक्मेव काव्यशरीर न तु वाक्यमर्थश्च दाविति, काव्यताया उभयपर्य्याप्ततवे काव्यमुच्चैः पद्मते काव्यादर्थाऽवगम्यते कावं श्रुतमर्था न जात इत्यादि- विश्वजनीनव्यवद्वारविरोधात् लक्षणभुपगमम्य चान्याय्यत्ात् प्रत्येकपय्याप्नत्वे च एकस्मिन् पद्ये काव्यद्वयव्यवहारापत्तेः तस्पाद्वाक्माचस्वैव शरीरत्वमिति सुदूक्रम्। शरोरमित्युक्रे शरीरी चापेव्यते शरीरी चाच चित्रकावय गुणालद्गारेपस्कृतो

पो ययहार्थः। उत्क्ष ध्वनिक्वता। अर्थः सहृदयक्चाष्यः काव्यात्मा घो व्यवस्थितः वाच्यप्रतोयमानास्य तम्य भेदावभी सपताविति, न च रसस्यैवाद्गित्वमन्यैरुकमादरणीयं नीरसानामवि वस्तल- द्वारव्यञ्जकानां गुणलङ्कारमाचोपस्कृतानाञ्च काव्यतया स- कलालङ्वारिकैर क्गीकतानामकाव्यतापत्तेः न च तवापि कथ- ख्वित् परम्परया रसस्पर्शाऽस्तोति वाच्यं एवंविधरममम्बन्धे गा: शेते मृगोधावतीत्यादोनामपि काव्यतापत्तेः पदार्थमाच- स्यापि विभावानुभावव्यभिचारिभावान्यतमल्वात्, न च रस- खानात्मतवे विनेयानामन्खीकारासन्भवः काव्यस प्रयाजनं

Page 30

प्रथम: परिच्छूदः । १२

हि वेदभास्त्र वमुखानां सुकुमारमतीनां रसास्वादसुखपि- एडदानद्वारा कत्याकत्यप्र.सिनिट पदेश इति वाच्यं चम- त्कारजनकवाच्यार्थी दिनापि तत्मस्वादिति दिक॥१०॥ पद्यं गद्यस्व मिश्रख्व तत्तिधै। व्यवस्थितम्। पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति दिया।२१॥। काव्यम्य शरीरमुक्का तङ्गेदान् क्रमेणाह। पद्यमिति। तत् काव्यं पद्यं गद्यं मिश्ञ्जति विघेव त्रिप्रकारमेव व्यर्व्थितं प्राचनेर निरूपितम्। एवकाराच्चातु विष्यादिकमम्य नास्तोति सृचितं। तच पद्यलत्षणमाह। पद्यमिति। चतूणीं पदानां ममाद्ारसतुष्पदी पादचतुषयात्मकं पद्यं म्यात् द्विपद्यादि- कन्तु वेदादिव्वत नियतमिति लोकिकशस्त्रेयु तदभावाच्तु- प्पदात्युकं, वम्तुतम्तु कन्दानियतं वाक्यमेव पद्यं, मद्दा- काव्यादा प्राचेष पादचतुष्टयात्ाकानामेव निवेशनीय वाच्- तुष्पदीत्यकं। यदाङः। छ्वन्दानियमवद्वाक्ां पर्द्यमत्यभि- धीयत इति क्वन्दो बद्धूपदं पद्यमित्यादि च। तब पद्यं वृत्तं जातिखति दिया। तन्ात्तरमज्जातं वृत्तमुक्थाएक्यादिक मानामद्याता जातिराय्यीिः ॥११॥ कन्दोविचित्यां सकन्नस्तत् प्रपञ्चोनिदर्शितः। सा विद्या नौस्तितीर्षणां गम्भोरं काव्यसागरम्॥ १२॥ कन्द दूति। छन्दांसि विचीयन्ते निरप्यन्नऽचेति कन्दोविचिति: शेषादिव्ृतच्कन्दोग्रन्थ: कन्दाविचितिनामकः

Page 31

१8 काव्यादर्पूः ।

खकृत्कन्दोगन्थो वा तथ्यां मकलः तयोतत्तजात्योः प्रपश्जो विस्तारो निदर्ितः समार्ड्धममविषमलेन उक्यात्युक्थादिना च वृत्तभेदा: आर्य्यागीतुद्गीतोत्यादिना जातिभेदाख् निरू- पिता दत्यर्थः। अ्रतः सैवानुशीलनीया ग्रन्थबाङन्चभिया तत् सर्व्वमत्र नोक्रमिति भावः । कवीनां छन्दोज्ञानम्यावग्य- कत्वमाह। सा विद्या कन्दोज्ानं छन्दोविचितिविद्या वा गभ्भोरं विविधच्छ न्देानिबद्धूवाकवर्लनीयर मभावादिभिर्निवि- डम, त्रथचागाधं काव्यमेव मागरं तितोर्षूणं करऐोन ज्ञानेन च तत्पारं जिगमिषूणाम त्रथच लिन्द्धयिषूणं नैा: पोतरुपा। तितीर्षूणमित्यत् विविनूणामिति क्चित् पाठः, सागरं प्रवेष्टमिच्ूनां यथा नानावस्तुपूा नरूपयागाय भ- वतति तथा काव्यं वर्षयितुमनुशीलयतुं वा कृतय्नानां कन्दो- विचितिविद्येत्यर्थ: ।१२।।

मुक्तकं कुल्कं केो7: संघात इति ताहश:। सर्गबन्धाङ्गरूपलवाद्नुक्त: पर्द्याविस्तरः ॥१३॥

एवं निविधेषु काव्येषु पद्यमयस्यान्यैरुक्रानामवान्तरभेदा- नां प्रदर्शनमनतिप्रयोजनमिति हदयेन प्रधानप्रभदं मह्दा- काय्यं प्रदर्भययितुमुपक्रमते। मुक्कमिति। इतिभब्द एवमर्षे, मुककं कुलकं कोषः मङ्ातस्त द्ृत्येवं ता दू भसत्सजातीयो- Sपरख युग्मकादिरित्यर्थ:, एवंरूपः पद्यविस्तरः अ्रन्येरुक्रः पद्ममयकाव्यभेदसमूदः सर्गवद्धाङ्गकपत्वात् निरूपिष्यमाण-

Page 32

प्रथम: परिच्छेद:। १५

या अप्रदर्भितः यन्थान्तवेषु वेदितव्य दति भ्रेषः, एतेन प्र- तिषेधनञ्रा कर्थं तत्पुरुष दति चोद्यसव नावमरः त्रध्याह्ृतम्य ग्रन्थान्तरवेदितव्यत्वम्य विधेयत्वेन तम्य पुर्य्युदामत्वात्, अ्रन्ये तु मादृग्यार्थकपर्यदामनञ्रा अनुक उत्तप्राय एवेत्यर्थ इत्याऊ:। तच कुककं शाकान्तरमम्बन्धन परित्यत्तमेकपद्यात्मकं, तथा चाग्रेय। मुतकः झोक एवैकस्मन्कारत्षमः मनामिति। कु- कं पञ्चान्यूनय्याकात्मकम्। उक्रग्रान्यत, "द्वाभ्यान्त युग्मक मन्दानितकं निरभिसय्यते। कलापकं चतुर्भिस्व पश्चभिः कुन्नकं मतम्"। दति। अपरेतु पख्चात्मकम्य वाणावलीति मंजामाङः। यथा, "एकः झको मुककं म्यात् दाभ्यां युगलकं स्पतम। निभिर्गणवती प्रोक्रा चतुर्भिस्तु प्रभद्रकम्। वाणावली पञ्नभिः म्यात् र्षौ्धिम्तु कगद्दाटकः"। दति। कोष: परस्परनितपेक्ष: मोकसमूहः। यदुक्रं, "कोषः शोक- ममूद्दस्तु स्यादन्योन्यानपनकः। ब्रज्याक्रमेण कथितः म एवातिमनोरमः"। दति। ब्रज्या च मजातोयममूद्दः। यत्र प्रत्येकं परिममाप्तार्थे: पच्येः कथा ममाप्यते स मंघातः। यदुनं। यत्र कविनेकमथं वृत्तनैकेन वर्षयति काव्ये। मं- घातः म निगदिता वृन्दावनमेधदूतादिरिति। इत्यमुक्तल- क्षणा मुककादयो महाकाव्यकदेशरूपलास्न पृथगरषत्तताः, कावमंघातावपि महाकाव्यपु तत्तदुच्चावचवर्षने सभभवत एवं- त्यनमन्वेयम ॥ १३ ॥

Page 33

१६ काव्यादर्श:।

सर्गबन्धो मच्दाकाव्यमुच्यते तस्य लक्षणम्। आशीर्नम,ष्क्रया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्॥१४॥ इतिह्ासकथोद्भूत,मतरद्दा सदाश्रयम्। चतुर्वर्गफलपेतं चतु रोदात्तनायकम् ।। १५ ।।

उद्यानस लिलक्रोडामधुपानरतोतसवैः ॥ १६॥ विप्रल्नम्भैर्विवा हैथ कुमारोदयवर्ानैः। मन्त्रदूतप्रयाणा जिनायकाभ्ग्रदयेरपि॥१७॥ अन्नङ्गतमसंदिप्निं रसभार्वनिरन्तरम्। सर्गेरन,त,वस्तोसंः श्रव्यवृत्तः सुरुन्धिभिः॥१८॥ सर्व्वत्र भिन्नवृत्तान्तैरुपेतं लोकरञ्ज्रकम्। काव्यं कप्यान्तरस्थायि जायेत सदलहृति ॥१८॥

कोडमा मर्गबन्धः यदङ्गरूपतान्मुक्तकादयो न पृथग् ल- च्षिता इत्याकाङयामाह। सर्गबन्ध दति। महाकावयं सर्ग- बन्धः तस्य मर्गर्निबध्यमानत्वात्। तदपि किंखरुपमिति तमच्णं तावत् प्रतिजानोते। उच्त दति। तस् महा- काव्यम्य लक्षएं सरूपमुद्यते अनन्तरमेव निरूपते। श्राभी- रित्यादि शशीरिष्टजनस्य पुभाशंसनं, नमस्किया खापकर्ष- बोधानुकूलव्यापारविशेषः सच प्रछृते वागविभ्ेषात्मकः तस्य वाचिककायिकमानमिकलेन चेविष्यात्। तथा वसति प्रस्ततवृत्तान्ताडस्मिस्तिति वस्त प्रबन्धनायक: अपरो वा तत्-

Page 34

प्रथम: परिकेद:।

सम्बन्धी, तस्य निर्देध उपन्यासः, वाशन्दोविकर्पे, मुखमा- दिभाग:, भ्ाभी:प्रभतीनामन्यतमं तस्यादिभाग उत्वर्थः। तत्राशी: कीचकबधादी, नमस्किया रघुवंशादी, वस्तुनिर्दैः भिश्डपालबधादी॥ १४ ॥ इ्वतिहासेति। दतिहासा रामायणमह्ाभारतादय: ते- षामन्यतमख्य कथया रामयुधिष्ठिरादिदृत्तान्तेन उद्धतं मिबडम्। दतरद्वा एतस्मादन्यद्वा, सन् मत्यभृतोट्टत्तान्त आाश्रीयत इृत्याश्रयो वर्णनीयो यतर तत्। मदाश्रयमित्यनेम कस्पितवृत्तान्तख महाकाव्ये वर्णनं प्रतिषिड्ूं। तथा चतुण धममार्थकाममोचार्णं वर्गसतुर्वर्गः तद्रपेष फलेम प्रयोजन- नपेतम, एकत्र चतुण फलत्वासन्भवात् मर्व् पुनर्वर्णनीया: परन्तु अ्न्यतममेव फलमति मन्तव्यम्। उक्तस्व, चतारसच वर्गा: सुसेव्वेकस्स फलं भवेदिति। तथा चतुरा व्यव्ार- कुशल उदान्तोधीरोदान्तो नायकः कथाव्यापी प्रधानपुरुष यत्र तत्। यद्यपि त्यागी हती कुलीन: सुश्रोकंारपयीवना-

लक्षणे दत्तवेदग्यपदोपादानेन चतुरत्वम्य लक्षणघट कतया प्रा- प्रत्वात् पृथक् चतुरेति नायकविशेषपमफलमित्यमन्तोषसदा चतुरोदात्तपदस्य धीरोदान्त दत्येवार्थ: कर्त्तव्य: चतुरधी- रपदयो: पर्ययायतवात्। धीरोदान्तलक्षपं यथा। "सविक-

धोरोदास्तोटूढवरतः कथित" हति। प्रयख् नायकः कषि- D 5948

Page 35

काबादर्श:।

देकोदेव:, कचिदेकः सदंभजः चरतियः, कचिद्वा एकवंजजा वहवः पत्तियाः, यदुकं। तवकानायकः सुरः। "सदंभः क्षत्तियोवापि धीरोदान्तगुपच्वितः। एकवंभरभवा भूपा: कुलजा वहवोऽपि वा" दूति। तचान्त्यस्ादाहरणं रघु- वंभः॥१५॥ मह्ाकाव्ये नायकवृत्तान्तवर्णनमातरं न कवीनां पुरु- षार्थ: दूतिहासादिभिरेव तत्परिज्ञानमिङ्धे: किन्तु ग्रामत-

यान् विषयान् निर्दिर्शतति नगरेत्यादि दाभ्यां। ततीया- न्तजातस्यालकृतमित्यनेनान्यः। चन्द्रारकेदियेति चन्द्राकी- समनोपलत्णम्। क्रोडेति उद्यानसलिलयोदयोरप्न्वेति। रतोत्वः सम्भोगश्ट्ङ्गारः स च विप्रलभ्भवर्णनात् परमेव वर्णनीयः । क्श्व न विना विप्रलकन सम्भोग: पुष्टिमश्रुते दूति। विप्रलगरिति बज्वचनेन तस्य पूर्व्वरागमानप्रवास- करुणत्मकतया चतुरव्विधत्ं सचितम्। कुमारोदयः पुत्र- त्पत्तिः। मन्त्रोविपतजयाद्यर्थ मन्त्रण। दूतः कार्य्यप्रेव्य: म च निसटष्टार्थमितार्थमन्देशहारकतवेन चिविधः। प्रयाएं युद्धाद्यर्थयाचा। श्राजिर्युङ्धम्। नायकस्या म्यद्योेरि पुजया दिः। मन्त्रादिपञ्चक क्रमिकं, तथा हि प्रथमं मन्त्रण ततो दूतप्रेषएं ततः प्रयाणं ततो युद्धं ततश्च रिपुजयादिरुपा- भ्यद यः। ३वं स्पष्टम्। एतानि प्र्पपना चान्यानि च साङ्गपा- द्रानन महकाव्ये वर्णनीयानीत्यर्थः । यदुकं, "सन्ध्यास्रयेन्दु

Page 36

प्रथम: परिच्ेद:। १६

गरा:। सम्भोगविप्रलसभा च मुनिखर्गपुराध्रा:। रपप्रया- णोपयममन्त्रपुचोद यादयः। वर्णमीया यथायोगं माङ्गेपाङ्गा शमी दह"। इति॥ १६॥१७॥ अ्रमद्धिप्तं पल्लवितटत्तान्तं, महाकाव्ये हि ग्रन्थबाङ्न्य पङ्गया सङ्गपेण वस्तुवर्णनं म चमत्कारं पुष्णाति, तदथा, "रामोदगरथाज्जातः प्राप्तविदयश्व कोमिकात्। मिथिलारया धनुरभङ्गा मैथिलीं परिषीतवान्" दूति। रमा: सङ्गारा- दयः, भावाः प्राधान्येनाभिव्यत्ता व्यभिचारिणः उद्द्ध- मात्रा: स्यायिनः देवादिविषया रतिख, तैर्निरन्तरमभि- व्याप्तं, तचर पटङ्गारवोरशान्तानामन्यतमोडङ्गिलेम अ्रन्ये तु रमा भावा वा बङ्गलवेन, यदुक्रमन्यत, उङ्गारवीरभ- न्तानामेकोऽङ्रोरस दूव्यते दूति। सर्गरिति उपेतमित्यमे-

न्त्वरिंशदनधिकत्वयोर्बिधधिकं, भ्रष्टमर्गात्नतु न्यूनं चिंगतम- गाच नाधिकम्। मह्ाकाव्यं प्रयोऋव्यं महापुरुषकीर्तित- युगितीष्जानमंद्ितोश्रीः । वम्तुतन्तु प्रायिकमेतत् वैपरीत्यम््रा- डपि दर्शनात्। अनतिविस्तोरणेरिति विंभद नामद्विम्त्यनधिक- पद्यात्मकेरित्यर्थः। यदुक्मीभामसंहितायाम्। नात्यम्त- विस्रः सर्गास्तरंततोवा नचोमता। द्विभत्यानाधिकं कार्यय- मेतत् पद्यस्य लक्षणमिति। श्रव्यदृत्तैरिति इतटृस्ततादि- दोवपरित्यागेन माधुययादिगुपासद्भावेम व वैरखानावद्- D 2

Page 37

कावयादर्भः।

श्रुतिसुखदद्ृत्तेरित्यर्थः। यदुत। यस्िन् श्रुते व चित्तस्य वैरस्ं, न च इदता। तानि वञ्ज्यीनि पद्यानि प्रमिद्धि- प्रच्ुतानि चेति। दृत्तपदस् पद्यपरं क्वचिदार्य्यीदेरपि दर्भनात्। सुसन्धिभि: सुसिष्मन्धानेः भाविसर्गसापेप्तैरि- त्यर्थः। यदुनं, सर्गान्ते भाविमर्गस् कथाया: सूचनं भवेदिति। यद्वा सन्धयो नाटकलक्षणेक्रा मुखप्रतिमुख- गर्भविमर्शनिर्व्वइ्नाख्या: पञ्च। उक्रस सर्व्े नाटकसन्धय दूति। तेषां सुश्षिष्टत्वस्स साक्गानामेतेषां यथाक्रमं विनि- वेशः, भ्रङ्गानि दोपचेपादीनि दशरूपकादावुक्ानि जेयानि। भिन्नट्टत्ताने: पृथकपृथगवान्तरकथाप्रकाशकेः, यद्ा भिन्नं वृत्तं पृथककन्दोनिबङ्ध: सोकोऽन्तेऽवसाने येषां तैः, एकेन कन्दसा सरगै निर्षाय छन्दोऽन्तरेण समापयेदित्यर्थ, उत्तस, एकट- न्तमयेः पहैरवसानेSन्यट न्तकेरिति। एकटृत्तमयलस सर्गाणं प्राथिकं मानावृत्तमयस्यापि कस्यचिहर्नात्। उत्रस, नाना- टृत्तमयः क्ापि सर्गः कसम दृश्यतदूति। यथा। शिशपाल- बधे चतुर्थः सर्गः। सदलकृतीति सत्यः श्ब्दार्थशोभाजनन- द्वारा रसोपकारिका बलङृतयो यमकोपमादयो यत तत्। दत्यं लक्षणमुक्का प्रभंसति लोकरच्जकमिति, एवं लक्षपसम्पशं कावयं लोकरख्चकं सामाजिकगणविनोदकं,सत् कष्पान्तरस्ायि

स्वादितिभावः । पत्ान्तरशब्दोऽन्तावष्यर्थः । एतेनानपायिकी- र्चिप्रत्याभ्या कविभिरज यतनोयमिति घोतितम्॥१८।१८।।

Page 38

प्रथम: परिषेद:।

न्यूनमप्यन् येः कैशिदङ्गेः काव्य न दुष्यति। यद्युपात्तेषु सम्पत्तिराराधयति तद्दिदः॥२०।। इत्यं खक्तणरूपतयोक्ानां धर्माणं केषाखित् खणडका- व्यादो सभ्वेनातिव्याप्निसतद्वारणाय समुदायस लक्षणता- भ्युपगमे कुतचिदापतन्तीमव्याप्निं वारयति। न्यूनमिति। श्रच एषु निरुश्रेष्यङ्वेषु मध्ये येः केसविलचषघटकेरड्रैन्यूनं हीन- मपि काव्यं न दुर्यत लक्षणालचितत्वान्निन्दितं म भवति। यदि उपान्तेषु यथा लाभं वर्णितेषु सम्पत्ति: रसपरिपोष- स्द्विद: काव्यज्ञान् आराधयति सन्तोषयति। एतदेवोक्रं भोजराजेन, नावर्णनं नगर्य्यादेर्दीषाय, विदुर्षा मनः। यदि मेलरनुराय्यादेर्वर्णनेनैव तुय्यतोति। यद्युपा सार्थसम्पत्तिरिति पाठे उपान्तानामर्थानां सम्पत्ति: समद्धिराराधयति चम- त्कारमुग्धान् करोति। एतेन चमत्कारविभषजनकत्वमेव महाकाव्यलचणमिति फलितं नगरादिवर्णनघटितत्वम्तु परि- चायकमानं, चमत्कारस महाकाव्यखण्डकाव्ययोविभिन्न इति

गुणतः प्रागुपन्यस्य नायक, तेन विद्विषाम्। निराकरणमित्येष मार्ग: प्रछृतिसुन्दरः ॥२१।। वंभवीर्य्यश्रुतादोनि वर्णयत्वा रिपोरपि। तञ्नयान्नाय कोत्कर्षवर्णनञ्व् धिनोति न: ॥२२।। नाथकप्रतिनाथकयोदस्कर्षापकर्ष काव्यस् प्रतिपाध, तद-

Page 39

२२ काव्यादर्भ:।

ऐंने प्रकारदवयमाह। गुणत दवति। गुणतोगुलवत्वेन प्राक् प्रथमं नायकमुपन्यस्य वर्णयित्वा तेम गुणवता नायकेन, वि- द्विषन्ति साधूनिति विद्विषः श्रन्याय्यपथवा्तिनः प्रतिनायका- स्ेषां, बज्वचनमनुगाभिप्रायेप, निराकरणं पराजयः, द्ू- त्येष मार्गारीतिः प्रक्ृतिसुन्दरः खभावतोरम्यः प्रायेषैवं बजभिवर्षत द्त्यर्थः, श्रयमर्थः नायकस्तावत् सर्चारचतया प्रतिनायकख्चासच्चरिचतया वर्णनीया, तथाविधयोख तयो- जयपराजया सर्व्वेषां शुश्रषणीया भवत दरति। यथा राम- चरिते पितराज्ापरिपालनादिसत्कर्ावता रामेण परस्तीहर- दाद्यमत्करवतोरावणस्य पराजय दतति। गुएत इति नायकस्य सामान्यगुणणास्यागादयः पूर्व्वमुत्ता:, विशेषा: परुषगुण्स शोभादय:, यथा, "शोभाविलास माधुययं गासभीय धैर्य- तेजसी। ललितादार्ययमित्यष्टै सत्त्वजा: पौरुषा गुणाः" इति॥ २१॥ वंशेति। रिपोरपि वंग: सत्कुलता, वीययें बलं, त्ुतं विद्या, शदिना दानादिपरिगहः। एतानि वर्णयिता तज्जयात् तथा भूर्तारपुकर सकपराजयात् नायकोत्कर्षवर्णनक्त, च लर्थे, नेIS- सान धिनोति प्रोषयति। यथा हयग्रोवबधे हयग्रोवस्य खर्ग- विजयादिवर्णनं। न दृत्यनेनास्मित्रेव कल्पे खस्याभिरुचि: स्- चिता, न च धीरोडूतः पापकारी व्यसनी प्रतिनायक दूति प्रतिनायकलन्तणविहङ्धमेतदिति वाच्यं परपीडनादिदोषस- मानाधिकरख्प्रेनेव तेषां गणवर्णनसचित्यात् एकान्मगणवतो-

Page 40

प्रथम: परिचवेद:।

धार्थिकस्य पराजयेन च नायकसात्कर्षासभ्वात् प्रत्युत निन्द- मीथत्वप्रसङ्गादिति ध्येयम् ।। २२। अपाद: पद्सन्नानोगद्यमाख्यायिका कथा। दति तस्य प्रभेदौ हौ, तयोराख्यायिका किल ॥२३॥ नाय के नैव वाच्यान्या नायकेनेतरेण वा। खगुषाविष्क्रियादोषो नाच भूनार्थशंसिनः ॥२४॥ उद्देभक्रमप्राप्नं गद्यं निरुपयति। तपाद दति। माचा- क्षरप्रतिनियतत्वरूपः परिष्केदः पादः तच्कन्य: पदसन्तानो गद्यम्। अरस्ति च तादृशः पाद: पद्ये, यथा गः श्रीः, गै। स्रीत्यादि:, लत्षेतत्प्नगणा इत्यादिस। ब्रस्य च चूर्णका- दयोभेदा मुककादीनां महाकाव्य द्वव आ्ाख्ायिकादा- वन्तर्भावास्र पृथग लचत्तिताः, ते च यथा, चूर्णकोत्कलिका- प्राये श्विद्धूं वृत्तगन्धि चेति। श्रविङ्म्याने मुककमिति विश्वनाथः पठतत, तच, चूर्णकमत्समामं दीर्घसमासमुत्कलि- काप्रायम्। समामर्राहितमाविद्ूं वृत्तभागान्वितं वृत्तगन्धी- ति। प्राचीनमतमनुसरन् गद्यस्य प्रधानभेदद्वयं दर्भर्यात। आस्थायिकेति। आस्थायिका कथा सेति तम्य गद्यम्य द्वो प्रभेदा। एतयोलक्षणमन्दैरकां यथा। "कथायां मरमं वस्तु पच्ैरेव विनिर्मितं। कचिदत्र भवेदाय्यी कचिद्क्रापवत्ञकें। आदी पदैर्नमस्कार: खलादर्वृत्तकोर्त्तनमति"। यथा, का- दम्बर्ययादि। "आस्ायिका कथावत्यात कवेवेगादिकोर्त्तनं।

Page 41

२8 काव्यादर्शण।

प्रस्यामन्यकवीनास वृत्तं गयय कचित् क्वचित्। कथांभान व्यवच्छेद पश्मास इति बथ्यते। आर्य्यावक्रापवक्काणं कन्दम येन केनचित्। त्रन्यापदेशेनान्नासमुखे भाव्यर्थसूचनमिति"। यथा इषंचरितादिः। एतलकणदयोक्रपरस्परभेदकधरमा- एं प्राचीनप्रबन्धेषु व्यभिचारमाकलय्य तचात्रद्दधानोवतृ- वलचण्रताऽनयोभेंद दति मतं दूषयितु मुत्थापयति। तयो- रिति। तयो: कथाख्यायिकयोर्मध्ये भ्रास्यायिका किल नाय- केनैव वाय्या नायक एवास्यायिकायामितिवृत्तवक्रेत्यर्थः । यदुनं दृत्तमास्ायते वखां नायकेन सचेष्टितमित्यादि। एवकारेण वक्रन्तरव्यवच्ेदः। श्रन्या कथा पुननीयकेनेतरेण वा वाच्या, शत्र वाभब्दसार्थे कचिन्नायकस् कचित्तदितरख च वकृत्वमित्यर्थः। दृश्यते च कादम्वय्यां चन्द्रापीडस नायकसय महाश्वेतासंलापादी वक्रृत्वम्। अ्रन्यथा नायकवाच्यायां कथा- यामास्यायिकात्वप्रसन्नया दुरपनेयातिव्या्तिः स्यादिति वि- भावनीयम्। मन्वास्थायिकायां नायकवकृत्वनियमे तचरात्म- गुणकथनस्यापि सम्भवेन नायकस्ोदात्तत्वव्याख्यात दत्याभ- छाह। सगुणेति। श्रत् नायकवकृकत्वे, भूतार्थश्रंमिनः सत्या- र्थवादिनो नायकस्य खगुणाविक्क्रिया निजगुणोत्कर्षस्यापर दोषो न भवति, असत्यभूतानाकाद्गितखगुणकथनसैव दोष- त्वात् ॥ २९॥२४॥ ऋपि त्वनियमोद्ष्टस्त तराप्यन्यैरुदीरणात्। अन्योषक्रा स्वयम्बेति कीहम्वा भेदलक्षणम्।।२५।।

Page 42

प्रथम: परिचेद:।

इत्थं प्राचीनमतमनूद्य दूषयति। अ्र्पित्विति। अपि तु किन्तु तच आास्यायिकातेन प्रसिद्धे प्रबन्धे ब्रन्येरपादीर- खात् नायकभिन्नवक्ृकत्वस्यापि दर्भनात् अ्रनियमोनाथकमाच्

नेवं भेदकरणमादरणीयमिति भावः। नन यच्र नायकभि- त्रवकृत्वं तस्य कथात्वमेवास्तु श्रास्यायिकात्वप्रमिद्धिरबोध - मूलेत्यचाह। अ्रन्य इति अन्योनायकमिन्नः, खयं नायको वा वक्ेति भेदकरणं कीटृक् न किमपि, सवरूपगततैलनष्स्ेव भेदकत्वात् वत्वैलन्ण्कतभेदोडकि्ित्कर दत्यर्थः॥ २५॥

वत्रस्व्वापर वक्रच् से।च्छासत्वच्च भेदकम्। चिन्हमाख्यायिकायाद्येत्, प्रसङ्गेन कथासपि॥ २६।। आर्य्यादिवत् प्रवेशः किं न वक्कापरवक्कयोः। भेदय दष्टोलमादिरुच्ासेवास्तु किं ततः ॥ २७॥

इत्यं वतरवैलचष्यकृतभेदं निरस्य प्रकारन्तरेण रजुधियां भेदकरएं दूषयितुमुत्यापर्यात। वत्रास्ेति। वक्रापवक्े क- न्दोविशेषै। वत्रं नाद्यान्नमो म्यातामव्यानुभि स्यातर्ममिति वक्कलच्तएं। अ्रयुजि ननरलागरुः समे तदपरवत्रमिदं नज- जरावित्यपरवत्लत्षणम्। वैतालीयं पुष्पिताग्रासेकन्यपर- वत्रकमिति प। उच्छरामः कथांभव्यवच्छदम्य मंज्ञा, कि दाश्चास दति दृश्यते। तत्हितत्वस। भेदकं कथाता- भेद साधक मे तत्तयमाख्या चिका या सक्र मसाधार णोधर्म,कथा-

Page 43

काव्यादशें:।

यान्तु नैतच्तयमस्तीति चेदित्यन्तं रजुधियां मतम्। तत्र वक्नापवत्राळ्ृतभेदं दूषयति, प्रसङ्गेनेति। सतस्यानुपेक्षणी- यत्वं प्रसङ्गः, अयमाशयः यदि कथायामार्य्याकरणे प्रवृत्तः कविर्वत्मपरवक्रम्वा सत्वा निवेधयति तत् किं कर्मप दोष- मुलामयत् तस्या: कथाल्ं विघातयेत् ऋपि तु नैव तदभाव- घर्टितकथालक्षणस्य के नाप्यमुक्त्वात् प्रत्युत तन्निरिवेभाभ्यनुज्ञान- स्यापि कुर्चाचदर्शनात्, यदुकं कथालक्षणमधिक्वत्य। आाय्या- वक्रापवक्नाणं कन्दसा येन केनचिदिति। तस्ादविचारवि- जृम्भिताऽयं भेदकरणप्रयास दूति। सोच्छामत्वस् भेदकत्वं दूषयात। भेदसेति। लभ्भः कथापरिच्छेदस्य संज्ञा, आदिना उल्लामादीनां ग्रहणं, भेदोभिन्नः, वाभब्दख्चार्थे, लम्ष्ादिरु- च्छ्रामस्ेति विभिन्ननामा कथास्यायिकयो: परिच्केदोटृष्टोडस्तु ततः किं, संज्ञाया विभिन्नल्वान्न किमपप, न हि घटकलसेति संज्ाइ्येन संज्ञिनोघटस भेद: भक्ते वतुं, सरूपवैलनण- स्ैव भेदकत्वात् यथा घटपटयोरिति, दृष्ट दति कुर्चाचदि- निशरेष: कादम्व्ययादी लक्षभकस्यापयनिवेभात्। २६।२७।।

तत्कथाख्यायिकेत्येका जाति: संज्ञादयाङ्किता। त्रतैवान्तर्भवर्ष्यान्त शेषाश्चाख्यानजातयः ॥ २८॥

शच खमतमाह। तदिति। एका जातिरेकजातोया गद्यम-

संभादयवत् कथास्वायिकासंज्ञाभ्यामेक एवार्थ: प्रतिपाद्यत

Page 44

प्रथम: परिकछेद:। २७

दत्यर्थः । दृत्यं प्रधानभेद योरभेदं प्रतिपाद्य दवतरभेदानामप्य - न्येरुक्रानां तत्तद्वेदकधर्ममप्रयोजकं मन्यमानस्ान् सामान्य- रूप एवान्तर्भाव्यति। अ्त्नवेति। पुंप्रधानवर्णनमास्यानम्, प्रास्यानजातयः श्राख्यामत्वरपसामान्यधर्ममवन्तः खण्डकथा-

भेदप्रतिपादनं ग्रन्थल्वतो न तु वसतुतः, प्रामाणिकतमैर्मुनि- भिरपि तन्तद्वेदाभ्युपगमात्। यथा आाग्रेये। "आख्ययिका कथा खण्ड़कथा परिकथा तथा। कथालिकेति मन्यन्ते गद्य- काव्यञ्च पञ्चधा" दति। एवं कथास्यायिकचरप्यभिन्नत्वप्रति- पादनमेतन्मूलकमेवेति मन्तव्यम्॥ २८॥

कन्याचर णसंग्रामविप्रन्नम्भादयादयः। सर्गबन्धसमा एव नैते वैभिषिका गुणाः ॥ २६॥ वर्शनीयभेदेम कथास्यायिकयोर्भेंदं ब्रुवतामपि मतं दूष- यति। कन्येति। कन्या अजातोपयमा पुरुषान्तरे प्रतिपाद- नाय कतनिखया तसा हरणं युद्धादिना ग्रहपं रासमविवाह इत्यर्थः। राचसायुदूद्रणादिति सतेः। बिप्रलभ्भः पुष्व रागमानप्रवासकरणात्माकतया चतुव्बिधः, स व सभभोग- सटोपलच्तकः, विप्रलम्भानन्तवं सभभोगवर्णनम्यावश्यकतवात्। उदय: सूर्याचन्द्रमसो: नायकस्याभ्यदयो वा, ब्रादिना पुर- पव्वतकामनादयः। एते आस्यायिकाया विभेषधर्माः परैक- चन्ते। यथास्थायिका मुपक्रम्याह भामरः। कन्याहरपसंग्राम- & 2

Page 45

काव्यादप:।

विप्रलस्भादयान्वितेत्यादि। सर्गबन्धेति। मर्गबन्धसमाः महा- काव्यमाधारणा एव, का कथा कथायां, मद्ाकावेऽणेते वर्षन्ते तसमान्न वैभेषिका गण: व्यवच्केदका धर्माः। नचा- स्यायिकायामेषां नियतत्वमन्यचानषङ्गिक्त्वमितीदमेव भेद- कमस्विति वाचं कर्थासदपि साधारएवता भेदकत्वा- नङ्गीकारात् अ्रसाधारणनामेव तथात्वाचित्यात् उत्रश्व, श्रय- मेव हि भेदोभेदहेतुव्वा यद्िरुद्ूधर्माध्यास हति॥ २ ८ ।

कविभावकतं चिह्हमन्यनापि न दुष्यति। मुखमिष्टार्थसंसिद्ो किं चि न स्यात् कतात्मनाम्।।३०॥

नन कवेरभिप्रायकतेरङ्गनरद्गिता कथेति भामहोत्र्ा कथायां कि्चिचिनं निवेभनीयं तदेवानयोर्भेदकमिति मतं दूषयति। कवीति। कवेभावोऽभिप्रायसेन कतं चिन्हं। यथा शिशडपालबधे सर्गान्तल्लोकेषु श्रभब्दः, किरातार्ज्जुनीये च लक्ष्मीभव्दः। तदन्यचापि न दु्व्यत आ्ाख्यायिकायामपि निवेशनीयं चिक्हं दुषट न भवति तस्य कवेरि च्छाधीनलेना- नियतत्वात्। एतदेवाह। मुखमिति। दष्टार्थसंसिट्टी अ्रभि- प्रेतार्थसम्पादने मङ्गलाद्यर्थमत्यर्थः रतातानां रतयन्ानां किं द्ि मुखं कः परारभो न ख्ात् सर्व्वमेवेष्कया प्रारम्णीयं भवेदित्यर्थः । मुखमित्यन सुखमति पाठे सुखं सुखदमप्रति-

Page 46

प्रथम: परिष्ेद:। २६

मिश्राणि नाटकादीनि, तेषामन्यत् विस्तरः। गद्यपद्यमयो काचिच्चम्पूरित्यभिधीयते ॥ ३१॥

क्रमप्राप्तं मिश्रकाव्यमाह। मिश्राणीति। नाटकादीनि दृश्यकाव्यानि मिश्राषि गद्यपद्याभयमिश्रितत्वान् मिश्रमंज्ञ- कानि योगार्थवलादेव लक्षणलाभः । आर््रदिभव्दात प्रकरण- दिरूपकाणं नाटिकादयुपरूपकाणास् परिग्रहः। नाटका- दिलचणजज्ञासून् प्रत्याह। तेषामिति। तेषां नाटकादो- नामन्यन्न भरतादियन्थेपु विस्तरः प्रपञ्नः, तस्तादसाभि- वैफव्यभियाच नोकानि ततरव जातव्यानीत्यर्थः । तानि स नामतो यथा। "नाटकमथ प्रकरणं भाणव्यायोगममवका- रडमा: । ईहामृगाङ्गवीय्य प्रह्मनमिति रूपकाणि दभ। नाटिका चोटकं गोष्ठी मट्टकं नाव्यरामकं। प्रम्यानोजा- प्यकाव्यानि प्रेङ्घनं रामकं तथा। मंलापकं श्रगदितं शित्पिकस् विलनामिका। दुर्भभका प्रकरणी इमोशोभा- विकत्यपि। अरष्टादम प्राहरूपरुपकाषि मनीषिषः" इति। दृभ्टकाव्यस्य मिश्रत्वमुक्का श्रव्यकाव्यस्यापि तदाह। गद्य- पद्यमयोति। प्रत् गद्यमयत्वं पद्यमयत्व साधिकोम जेयम्। प्र न्यथा आस्थायिकादी या्किव्वित् पद्यमद्भावेन मिश्रत्वं प्रम- ज्येत। काचिदिति न तु सव्वी तेन गद्यपद्यमय्या राजस्तुते विरृद संज्ञान्यरक्रा ज्ातव्या। यथा। "गद्यपद्यमयी राजसु- निर्विरद मृच्यत इति ॥२१ ॥

Page 47

काव्यादर्श:।

तदेतद्वाडयं भूयः संस्कृतं प्राक्टतं तथा। तपभ्रंशक् मिश्रच्ेत्याडराय्याश्चतुर्विधम्॥ ३२॥

एवं गद्यादिभेदेन काव्यस् वैविष्यमुक्का पुनरपि भाषा- विभेदेन चातुर्व्विध्यमाष तदेतदिति। वाङ्मयं काव्यप्रबन्धः । संस्कृतं संसृतभाषामयम्, एवमग्रेपि, मिश्रं संसृतादिनानाभा- षामयम्। एवं भाषाणं नानाव्वात् कवयः खेच्क्वावशेन एक- या दाम्यां तिमटभिर्वक्कीभिवा भाषाभिरितिवृत्तं वर्णयेयुर्य- दाइ भोजराजः । "मंसतेनैव कोऽप्यर्थः प्राृतेनैव चापरः। प्रक्योवाचयितुं कविदपभनंभेन वा पुनः। पैथाच्या औरसेन्याच मागध्यान्योनिबध्यते। द्विताभि: कोऽपि भाषाभि: सव्वीभिरपि कखनेति॥ ३२॥

संस्कृतं नाम दैवो वागन्वाख्याता मददर्षिभि:। तङ्गवस्तत्मोदेभीत्यनेक: प्राऊृतक्रमः ॥ ३३॥।

मंखतादोनां लक्षणमाह। मंस्ृतमिति। दैवी दैवतमं- स्कारसम्पन्ना देवैरुच्चार्य्यमाणा वा वाक् महर्षिभि: पाषिन्या- दिभि:, नामेति प्रसिद्धा, संस्कारसम्पन्नतवात् संस्कृतमन्वा- ख्याता संस्कृतेत्याख्यया पस्चाद्मवद्दता, उद्देश्याधीनलात् स्त्रीत्वम्। अनुपद प्रयोगाच पव्दनितातावादे खरयः सचितः, पाशिन्यादयो हि तत्तझ्याकरणसूचैः प्रक्ृतिप्रत्ययादिविभा- गपरिकल्पनया नित्याया: संस्कृतवाचः प्रतिपत्यर्थ भ्रिय्या-

Page 48

प्रथम: परिष्ेद:। ११

एं मंस्कारोपायः प्रदर्शितः नतु वाकसम्पादिता स्यिताया एवान्वास्थानससभवात्। प्राशृतं निर्वाक्क। तङ्गव दवति। प्रा- कृता नीचासत्सम्बन्धित्वात् प्राकृतम्। त्रन्वर्थबलादेव लक्षण- लाभः । मंखतरूपायाः प्रक्ृतेरुत्पत्नत्वात् प्राश्ृतमिति कखित्। तस्य क्रमोव्यवम्था संस्कृतोत्यन्नलेन संस्कृतसटृभलेन तन्तदेश- व्यवहतत्वेनचानेकोबडविधः, तच माचात् मंस्कृतोत्पत्रा महाराष्ट्री भाषा, शरमेन्यादय: संस्कृततुत्या: अपराध तत्त- द्देशविलमिताः, केचित्तु देभीनामपि संस्कृतसादृश्यात् द्वा- वेव भेदाबाङ़ः। यथा, "अर्षेत्थमार्षतुन्व्न द्विविधं प्राक्ृतं विदु:" दूति। वस्तुतम्तु सव्वीमामपि प्राकृतभाषाणं संस्कृ- तात्पन्नलात् क्रियाकारकान्वयादिमत्त्वेन मंस्कृतमाटृश्यात् म- द्ाराद्टादितत्त देशव्यवहृतचर त्वाच्चेकचेव संस्कृतभव्त्वाददि ध- मंत्रयमस्ीति शेयम्॥ २२॥

मद्ाराष्ट्राश्त्यां भार्षा प्रछष्टं प्राक्कतं विदु:। सागर: छक्िरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम्।३४॥।

प्राकृतसथोत्कर्षांपकर्षा दर्भयति। महाराष्ट्राश्रयामिति। महाराष्ट्रोदचिणापथवर्त्ती, देभविभ्रेषः, तदा्रयां पव्वें तत्र- त्यजनव्यवद्दतां महाराष्ट्रीं भाषां प्रछ्ष्टमुक्तमं प्रारृतं विदु: पाण्डिता जानन्ति, सान्षात् संस्कृतात्पन्नलेन मंस्कृतवक्रोहणं श्रुतिसुखजनकत्वात्, अतएव प्राक्कनाः कवयोऽनया भाषया सवहन् चमत्कारकारिकाव्यप्रवन्धान् निर्मामुरित्याह: बागर

Page 49

३२ काव्यादर्पू:।

दति। सूक्कयसमत्कारजनकवचनान्येव रन्नानि तेषां सागरः मागररूपोनिलयः मेतुबन्धः प्राकृतकाव्यविश्रेषः तदादि, आरदिना दशमुखबधादिपरिग्रहः, यन्मयः यया महाराज्रा रचितः ॥। ३४ । शौरसेनो च गौडी च लाटी चान्या च तादशी। याति प्राकृतमित्येवं व्यवह्ारेषु सन्निधिम्॥। ३५।। अन्यान्यपि प्राकृतानि दर्यति। शैरमेनीति। पूरमे-

देश:, लाटो दकिणदेशिशेषः, एतद्वेशत्रयव्यवहतपूव्वा भाषा, शारमेनोप्रभृतिः तथा तादृशी तत्गजातीया तत्तइंशनामोप- लचचिता अ्न्या आवन्तीमागधीप्रसतिस्व, प्राह्ृतमित्येवं प्राऊ्क- तेति नामना व्यवहरेषु नाटकादिवर्णनीयतत्त देशीयजनोकि- प्रत्युक्तिपु सन्निधिं याति कविभिर्निवश्यते, तादृशीत्यनेन देशनामोपलच्तिता: सव्वा एव भाषा: प्राकृतमंज्ञयेत्यन्त दति

रमेव वच्चते॥ २५ ॥ आभीरादिगिर: काव्येष्वपभ्रंश इति समृताः। शास्त्रेषु संस्कृतादन्यद भ्रंशतय।दितम् ॥ ३६ू॥ अपभनंशं निरुपयति।शराभीरादीति। काव्येषु नाटकादिषु श्भीरादिगिर: श्रभीरीप्रभतयो गोपचाएडालभ्कारादीनां

Page 50

प्रथम: परिच्छेद:। ३२

व्यवहरखीया भाषा तपभंग इति सता: चपभंशनाखा भाषा निरूपकर्निरुपिताः । का व्येष्वित्यस्य व्यावृत्तिं दर्भयति। ग्- स्त्रख्विति। आास्त्रेषु वेदादिशास्त्रोक्कयज्नादिषु। अ्तश्वोक्रं, न स्लेच्त्रितव्यं यज्ञादाविति। मंस्कृतादन्यदिति। तत्र प्राकृत- स्याप्यपभंशत्वमित्यर्थः । प्रमङ्गादिदमुक्कम् ॥ १६।।

संस्कृतं सर्गबन्धादि प्राछृतं स्कन्धकादि कम्। आ्रसारादोन्यपभ्रंशो नाट कादि तु मिश्रकम् ॥३७॥

एवं संस्कृतप्राकृतापभंभान् लक्षययित्वा यथोद्ेशं लक्षी यम्य मिश्रस्य योगभक्रा नानाभाषामित्रितत्वमपल्त्व्ए्ला भा मस् निरर्थकं तत्प्रदर्भनमिति तत्परित्यज्य मंप्रति नियमाय मर्व्वषां लद्याषि प्रदर्भयति। मंस्कतिति। मर्गबन्धः मर्गनामकेः परिच्करेदैबध्यमानः प्रबन्धोमद्दाकाव्यमित्वर्थ, आररदिना देवम्न- त्यादिखएडकाव्यपरिग्रहः, मंस्कृतं संस्कृतभाषामयमेव। अ्रत- एवाग्रेथे। सर्गबन्धोमह्दाकाव्यमारव्ं मंम्कृतेन यत्। तङ्गवं न विभेनन् तत्मं नापि किञ्जनेति। इत्यक्ष मह्दाकाव्यम् संस्कृतत्वनियमात् तत्र नीचानामपि मंस्कृतप्रयोगा न दोषाय, भाषाणं वकविशेषगतत्वनियमस्तु नाटकादिमिश्रकाव्य एवेति वत्यामः । प्राकृतममिति। स्कन्धकं छन्दोविभ्रेषः श्रदिना गलितकादीनां यहणम्। उक्रव्व कन्दमा स्कन्धकनैतत् कचिद् गलितकैरपीति। स्कन्धकादिच््वन्दोबड्ूं काव्यं प्राशृतमयमंव भवतीत्यर्थः। यथा सेतुषन्धादि। एतदुपलक्ताम, उपरू-

Page 51

३8 काष्यादर्भ:।

प्राकृतमाचमयलं भ्ेयं। बदाह। सट्टकं प्राकृताशेषपावं स्यादप्रवेभकमिति। स्कन्धकादिकमि- त्यन स्कन्धकादि यदिति कषित् पाठ:। भ्रासारादीनीति। आसारादीनि छन्दोविशेषा: तन्निबद्धं काव्यमपसंभमयमेव कर्त्तव्यमित्यर्थः। तत्र परिष्कदसय कडवकसंज्ञा, यदुक्रम्। अपभंशनिबद्धेऽस्िमिन् सर्गा: कडवकाभिधाः। तथापभंग- योग्यानि छवन्दासि विविधानि चेति। यथा कर्णपराक्रमादि। नाटकादित्विति। तुरेवार्थे, नाटकाद्येवेत्यर्थः, आदिना प्रकर- पादिरूपकारणं सट्टकवञ्जें नाटिकादयुपरूपकालाञ्च ग्रहएं। तत्र रूपकाणि दश, उपरूपकास्यष्टादश, यदुक्ं, नाटकमथ प्रकरणं भाषव्यायोगसमवकारडिमाः । ईहामृगाङ्गवीथ्य: प्रहसनमिति रूपकाषि दभ। "नाटिका चोटकं गोष्टी सट्टकं माव्यरामकम्। प्रस्थानोल्वाप्यकाव्यानि प्रेङ्गणं रासकं तथा। मंलापकं शगदितं त्रिस्पिकस विलासिका। दुर्भ्िका प्रक- रणी इलोश भाणिकेत्यपि। ऋ्रष्टादभ प्राज्रूपरुपकाणि मनी- षिषः" दति। एषां लक्षणानि दभरूपकादा ज्ञातव्यानि। मिश्रकमिति, नानाभाषात्मकवान्पित्रसंक्कमित्वर्थः। यथा अभिन्ञामपकुन्तखमालती माधवादि। मानाभाषात्मकतवख् ना-

यदुकं माटकायकृत्य। "पुरुषाणामनीचानां मंकृतं खात् कतात्मनाम्। भेरसेनी प्रयोक्व्या तादृभीनास् योषिताम्। भासामेव तु गायासु महाराष्ट्रीं प्रयोजयेत्। श्रत्ोक्ा मागधी

Page 52

प्रथम: परिकेद:।

भाषा राजान्तःपुरचारिलाम्। घेटानां राजपुसारणां श्रे्ठिना- सार्द्गमागधी। प्राच्या विदूषकादोनां धू्त्तानां स्ादवन्सिका। योधनागरिकादीनां दाकिणात्याचिदीव्यताम्। ग्रकाराणं पकादीनां शाकारीं संप्रयजयेत्" दत्यादि॥१ञ॥

कथा दि सर्व्वभाषाभि: संस्कृतेन च बध्यते। भूतभाषामयों प्राहर्गुतार्थी वृद्दत्कथाम्॥३८॥ मिश्रमोदारणन्तरं दर्शयतत। कथाहीति। कथा गद्य- काव्यवश्रेषः पूर्व्वोक्तः । हीति यम्मादर्शे, यनः कथा मर्व्वभा- पाभिबध्यते अतः सापि मिश्मित्यर्थः । हीतात अ्रपोति पाठे, कथापि मिश्रं यतः सा सर्व्वभाषाभिर्बध्यत इति हेतुचेतु- मद्भावेनान्वयः । नन कथालेन प्रमिद्धे कादम्वयादा मर्व्- भाषामयत्वं नास्तीत्यचाह। मंस्कृतेन चेति। अ्रयमाशयः, सर्व्वभाषामयत्वं केवलसंस्कृतमयत्ञ्जति कथायां प्रकारदयं, तत्र पव्वोक्तप्रकारे मिश्रत्वमिति। कथाप्रमङ्गेन वृद्दकयां लच्षयति। भृतभाषामयोमिति। भृतभाषा पैशाची भाषा,

भंभकावयं वृद्दत्करथेति जेयम्, यथा दृह्त्कया्मरित्षागरः। वृद्तत्कथासरित्मागरसारसु मंस्कृतेन तस्यानुवादकृपः ॥३८। लासच् लितशन्त्यादि प्रेत्यार्थमितरत्युनः। श्रव्यमेवेति सैषापि इयो ग,तरुदाहता।३६।। परवरपि दृश्यश्रव्यत्वभेदेन काव्यसय भेददयमाह। ला- + 2

Page 53

काव्यादर्प:।

स्थेति। स्त्रोजनक्ततं एटङ्गाररसप्रधानं नृत्यं लाखं। तदाइ। लास: स्त्रीपुंमयोभीवसतदहै तत्र साधु वा। लाखं, मनसिजो- ल्वासकरं मृद्ङ्गहाववत्। देव्यै देवोपदिष्टत्वात् प्रायः स्त्रीभिः प्रयुज्यत दति। भरतश्। "कामखं मधुरं लाखं ग्ङ्गाररस- मंयुतम्। गारीतोषकरव्वापि स्तीनृत्यन्त तदुच्यत" दूति। कलितं पुंनृत्यं। तदाह। पुंनृत्यं कलितं प्राजरिति। भन्या, भाले इसं समावेश्य नृत्यं शल्ेति कीन्तिंतमितुकलचणा। शत्येत्यत् माम्येति पाठे, साम्यं गोतवाद्यलयममयनृत्यमन्यैरा- सकनासना पठितम्। "आदिना ताए्डवहजीणरामानां यद्- एम्"। उक्नश्न। "तल्नासं ताण्डवञ्जेति छलितं शत्यया मह। इलोशकज्च रामञ्च षट्प्रकारं प्रचक्ते" इति। ताण्डवमुदूत- पंनृत्टं, यथा, "वीररौद्ररसाधारमुदतं शङ्गरप्रियम्। पुरु- षेण समारव्ं नृत्यं ताण्डवमुन्यत" दति। अ्रन्यच्। "उद्धूतन्तु मदेशख श्रामनान्तण्ड्रनोदितम्। भरताय, ततः ख्यातं लोके ताण्डवमंजया" दति। इतीभं मण्डलाकारेण स्तरीममूद्दनृत्यं, यथा, "मण्डलेन तु यत् स्त्रीणां नृत्यं इलोशकन्तु तत्।तच नेता भवेदेको गोपस्त्रीएं यथा हरिः" दूति। इलोथमेव तालबन्धविशेषयुक्र रामकम्। दत्थं लास्ादिसहितं काव्यं प्रेच्यार्थ प्रेच्ः सामाजिके दृंमोऽर्थः नटैरामाद्यवस्थानुकरऐन प्रकाशयामानं काव्यप्रतिपादयं यच तदिति व्यृत्पत्या लक्षणलाभ: तच्वाभिनयप्रधानं नाटकादिकम्। श्रव्यमाह। दवतरदिति। द्वतरत् प्रेस्तार्थकाव्यादुभिन्नं मुक्कादिकं श्रव्यमेव श्रवष-

Page 54

प्रथम: परिच्ेदः।

माचरविषयतावत्। तवषमाचविषयलं त्रव्यलक्षपमित्वर्थः तदाह भोजराजः। श्रवं तत्काव्यमाऊर्यन्ेद्वते नाभिधीयते। शतयोरेव सुखदं भवेत्तदषि षष्टििधमिति। एतेन नाट- कादा दर्शनविषयत्वसामानाधिकरण्येन अरवणविषयत्वान्न श्रव्य- त्वप्रस्रिः। केचिन्तु अ्रव्यमेवेत्येवकारेश गेयत्वादिना परक्- तानां अ्रव्यभेदानां निरासः कृतः तेषामस्मन्मते श्रव्यण्वाम्त- भीवादिति वदन्ति। इति दत्यं सा प्रमिद्धा प्राचोनेरङ्गीकते- त्यर्थः, एषापि, अरपः पूर्व्वभेदममुच्चये, दयी गतिः पन्या दिवि- धांभेद दत्यर्थः ॥। १ट ॥

अस्यनेकोगिरा मार्ग: हन्मभेद: परस्परम्। तत वैदर्भभगौडीयो व्ण्देते प्रस्फुटान्तरौ॥ ४ ॥

दत्यं सप्रभेदं काव्यशरीरं निरृष अननङ्गाराख दर्णिता दत्यनेन निरुपयितव्येषु गणालद्गारेपु प्रथमं तावद्गणान् निरपयितुं वाचा विचित्रमागीणमित्यनेनोटङ्ितां रीति- माह। अ्रस्यनेक दृति। मार्ग: पदविन्यमप्रणाली रीतिवि- त्थर्थ। श्रमेक दति। गोडी वैदर्भ पाञ्चालो चेति िविध इति वामनः। लाटीमच्ितासता इति चतुर्विध दति विश्व- नाथप्रभृतयः । षा्ध दति भोजराजप्रभृतयः । यथा "वैद- रभीचाथ पाच्चाली गाडीयावन्तिका तथा। लाटीया मागधी चेति षोढा रीतिर्निगद्यत" दति। अस्तोति प्रारचा ग्न्थेपु निरृष्ति इति शेषः । अ्ति चेतु भवतापि मिरुप्यतामित्य.

Page 55

३८ काव्यादशूं:।

चाइ। स्रन्षेति। परस्रं सृत्ः प्रणिधानगम्यः त्रत्यन्प द्त्यर्थ: भेदोयस्य सः। तथाहि पाख्ाली, वैदर्भीगेघरन्त- रासवर्तिनीति तदुभयरूपैव, एवं लाटी वैदर्भीपाश्ञात्ो- रिति तद्रपैव, एवमन्या ऋपि बोध्याः। अतस् किश्चिद्वेदवता प्रदर्शनेन ग्रन्थपल्लवनमप्रयोज्नमिति तत्मव्वं ग्रन्थान्तरतोवे- दितव्यमिति भावः। इत्यं पाञ्चाल्यादिव्वसमतिं प्रदर्श्य वैद- र्भीगा झोरेव निरूपणं प्रतिजानीते। तचेति। तन्र तेषु मा- रगपु मध्ये। वर्ण्येते दत्यच हेतु: प्रस्फुटान्तराविति, सुकुमार- विकटात्मकत्वेन अत्यन्त विम दृणावित्यर्थ:, ईदृभानामेव पृर्थाङ्ग- रूपणमुचितमिति भाव: ॥। ४० ॥

शेषः प्रसाद: समता माधुय्यं सुकुमारता।

दति वैदर्भ्भमार्गस्य प्राणा दशगुणाः सुताः। ए्ां विपर्य्ययः प्रायो दृथ्याते गौडवर्त्म्नि ॥४२॥

प्रतिज्ञाते वैदर्भीगाडा क्रमेणाइ। स्रेष हति। गुणाः भ-

वेदर्भमार्गस्य वैदर्भरीतिमत्काव्यबन्धम्य प्राण्ताः प्राएवदुजजी- वकाः तान् विना तच निष्याणदेसे देदित्यवद्ारस्ेव वैदर्क- जमाना काव्यव्यवहारख्यानङ्गोकारात्। इत्यत्च स्ेषादिगुण- वती पदरचना वैदर्भीति लक्षणमायातं भवति, श्रत्र च सच्प प्राण्ताचतरवत्वा दिसा मानाधिकरफ्ेन गुणानां लक्षणलम-

Page 56

प्रथम: परिच्ेद:।

वगन्तव्यं तादृभसामानाधिकरखस्यापि तन्रावश्यं मिवेभ्यत्ा- धदाह रट्रट:। "अससैकममस्ता युक्का दभभिर्गुणैख् वैदर्भी। वर्गद्वितीयबड्ला खन्पप्राणाचराच सुविधेया" दृति। नव्या- स्वात्मनः गाययादीनामिव रसस्य धर्माणं माधु्ष्याजःप्रभा- दानामेव गुणतं न तु शब्दार्थमाचवृत्तीनां सेवादीनां

स्मना दूति। प्राचोनेरास्नाता अवशयं मन्तव्या इत्यर्थः। गौडी- माह। एषामिति। गाडव्त्मनि गौडरीता, एषां सेषादि- दशगुणानां विपयययोवेपरीत्यं, म च कचिदत्यम्ताभावरूपः क्विदंशेन सम्बन्धरुपस, प्राय दत्यनेन च कुर्ताचद्वदर्भोगड्ो: माम्यमपि वर्त्तत इति सचितं। माम्यञ्च गुणविरुद्धामम्वन्धात्

वैद र्भी विरु दूधर मवती पदर चना गौडीति लत्तलमुत्तं भर्वत, ता- दृ भविरुद्ूधर्मावत्त्वस्न दीर्घसमामादिना बन्धवैकव्यरपं। यदाह परषोत्तमः बजतरममासयुक्रा सुमहाप्राणाव्रा च गौडीया।

शिथिलं, मान्नतोमाला लान्नान्निकन्निल्ा यथा।।४३।।

क्रमेण येषादिगुणानां खरूपमाह। सिषति। ब्रन्पः प्राप्त उच्तारणप्रयन्ो येषां तादृभान्यवराष्य्रत्तर्राि प्रधा- नानि, सुबळनोत्यर्थः, यत्र तत्, अव्पप्राजास खग वर्गीया-

Page 57

80 काव्यादर्प:

युग्मवर्ण यग्लवास्। अतएव मिथिलम्। अ्रतापिकारोडय्या- इत्तव्य। शिथिलमपि अनुद्धूतमपीत्यर्थ: अ्रपस्पृष्टमप्रकाशितं प्रेथित्वं यम्य तत्, विन्यासविशेषेए प्निथिललेनाप्रतीयमान- मित्यर्थ: तादृथं वाक्यं सिएं क्ेषास्यगलवत्। दत्यञ्च अनत-

वेन प्रतिभामनं सेष दत्ति लक्षणं जातव्यम्। लच्यं दर्श- यति। मालतीति। लोलैरितसतः पतद्धिरलिभि: कलिला वापा। ऋत्र मकारादयोवर्ण अन्पप्राणाः, तद्दटितमपि वाक्यं मानुप्रामविन्यासर्माहिमा किञ्िद्गाढमिव प्रतिभाति। श्न्गेतु वर्णमात्रर्घाटतानामपि बहनां पदानां गाढताचेतु-

थिन्यं शेषः तादृभक्षेषश्च गौद्यामपि सभवतोत्याङ्ः। तस्थो- दाहरणं यथा। "उन्मञ्जज्नलकुञ्तरेन्द्ररभसास्फाला नुबन्धो- द्धूतः सव्वाः पर्व्वतकन्दरोदरभुवः कुर्व्वन् प्रतिध्वानिनीः। उच्नरुचरति ध्वनिः श्रुतिपथोन्न्ाथी यथायं तथा प्रायः प्रेङ्गदमझ्यपङ्गधवला वेलेयमुद्गच्कृति" दूति। त्च बन्धवैक- य्याड्राझेव। वस्तुतसु अल्यप्राणाक्षरघटितस्थापि बन्धस्ान्त- रान्तरा महाप्राणाचरविन्यासेन किञ्चिद्गाढतं सेष दति क्रमदोशरोकमादरणीयं यथा, अन्पप्राणेपु वर्णेपु विन्यास- उय्नतरानग। महाप्रास्य व सेषायथायं भ्रमरध्वन- रिति। अन्यया सेषसानुप्रामादिघटितले तह्वटितवद्यमाण माधुर्य्याद्यभिस्नत्वापत्तिरिति व्येयम्॥। ४३॥

Page 58

प्रथम: परिक्छेद:।

अनुप्रासधिया गौडैस्तदिएं बन्धगौरवान्। वैदर्न्भैर्मालतोदाम लड्डितं भमरैरिति॥४४।

उऋ्लन्तण: स्ेषः कचिद् गौडैरप्याट्रियतदत्याइ। श्रनु- प्रासेति। अनुप्रासवर्णवृत्तिरूपः शब्दालद्वारविभ्रेषः तथ्य धिया ज्ञानेन, बन्धगारवात् रचनाया गाढतज्ञानात्। गा- डेगीडदेशीयकविभिः, तत् तथाविधं मालतीमाला लोलालि- कलिलेत्यादि सेषोदाहरणम्, दष्टमिति गोडानामनुग्राम- प्रियत्वादिति भावः । एवस पुरुषोत्तमादिक्वतगी डीलचणा सुमहप्राणाच्षरेति विश्रेषणं प्रायिकाभिप्रायेषेति जेयम्। नन्वेवं वैदर्भीगडरक्ामापतितमित्यचाह। वैदभैरिति। दतीति दृत्यपीत्यर्थः अरनुप्रामपूरन्यमपि मालतीदामेत्यादि- वाक्यं विदर्भदेशीयैः सिष्टलेनेष्टमित्यर्थः, कुचचिदनप्राम- मद्धावेऽपि स्व्वत् तदभावादनुप्रामविरद्विष्यपि वैदभीणां शेषाङ्गीकारान्त्र वैदर्भोगड: ममानविषयत्वमिति भावः। श्रस्ति चायास्पृएटभैथिन्वत्वं सहद्यानुभवमिङ्म्। ब्रच मक्ा- रर्ण चयाएं लकारयोसकारयोख दयोराटृत्तावपि व्यव-

पूर्व्वानुभवमंस्कारबोधिनी यद्यदूरतेति। प्रयश्च शेष: श्ब्द- गुएः । पर्थगुण: श्ेषस्तु क्रमकीटित्यानल्वपतपर्पात्तयोग-

Page 59

8२ काव्यादर्श:।

उपर्पत्तिरुपपादकयुत्निविन्यासः, एषां योग: संमेलनं सएव रूपं यसा घटनायासदात्कः। यथा, "दृष्ट्कासनसंस्थि- ने प्रियतमे पस्ादुपेत्यादरादेकस्या नयने पिधाय विदित- क्रीडानुबन्धच्छलः। ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोलम- मानसामन्तर्हासलसत्कपोलफल का धूर्ताडपरां चम्बति"। पत्र दर्शनादय: क्रिया:, उभयसमर्थनरूपं कोटित्यं, लोक- व्यवहाररपमनल्वणत्म, एकासनसंस्यिते, पश्चादुपेत्य, मयने निमीत्य, ईषइक्रितकन्धर दति चोपपादकानि, द्ृत्येषामच योगः॥४४॥

प्रसाद्वत् प्रसिद्धार्थमिन्दोरिन्दीवरद्युति। लक्ष्म लक्ष्मीं तनोनोति प्रतोतिसुभगं वचः ॥४५ू॥

प्रसादं लक्षयति। प्रसादवदिति। प्रसिद्धाथं प्रमिद्धार्थ प्रतिपादकम, उभयार्थकशब्दस्याप्रिद्धार्थ प्रयोगे निद्ृतार्थ- व्वरूपदोषापत्या प्रसिद्धार्थे प्रयुक्कमित्यर्थः तथा प्रतोता सुभगं सुन्दरम्, अ्रधिकपदत्वकष्टत्वादिदोषासम्बन्धेन झटि- व्यर्थापस्थापकमित्यर्थः। ईट्टृशं वचो वाकं प्रसाद्वत् प्रसा- दास्यगुणयुक्कमित्यन्वयः, एवस दोषाभावकतमर्थस् वैमत्यं प्रसाद दूति लक्षणं, तस्य वाक्यगतत्वं परम्परयेति बोध्यम्, पत्योदादरणं दर्भयति। दन्दोरिति। दन्दीवरद्युति श्याम- लम, लत्ष्म कलङ्ः। प्रत्रेन्द्िन्दीवरादय: श्रब्दाः प्रसिङ्ध- चन्द्राधर्थेतु प्रणुक्ाः श्रुतिमाचतसार्थबाधकाः ॥ ४५॥

Page 60

प्रथम: परिचेदः।

व्युत्पन्नमिति गौडोयैनी तिरूढमपोष्यते।

ब्रस् गव्ां विपर्य्ययं दर्शयति। व्युत्पन्नमिति। ग- डीयेः पुनर्नातिरूढमपि अनतिप्रिदधमपि निषतार्थत्वादि दोषवदपीत्यर्थ: वयृत्पननं व्युत्पत्तिमत् बन्धगारवप्रतिभामनेन वैचित्रवदित्यर्थ:, द्ृत्येवं मत्वा दू्यते। श्रयं भावः, गौडा हि शिथिलबन्धे काव्ये निहृतार्थत्वादिदोषान् मन्यन्तएव परन्तु यत्र गाढोबन्धसद्ष्टमपि वैचितवर्दिदमित्याद्रियम्े दति। यथेति। अनत्यज्नमनतिधबलं किश्चिन्ी ल्तमित्यर्थः यदअन्म इन्दीवरं तम्य मदृतस्तन्याऽङ्ग: कलङ्वेयस मः, बलत्तो- धवलो गा: किरणोयस्य मः चन्द्र दत्यर्थः। श्रत्रार्जुनशब्दः कान्तवीर्य्यपाएडवविश्रेषयो: प्रमिद्धः, एक्रवर्णे त्वप्रमिद्ध दति निह्तार्थ:, श्रजन्मभव्दस्ज म केमापि प्रायेणोत्पले प्रयुक इत्यप्रयुत्क:, एवमुपमितिगअ्रंबडव्रीहिएव मटृशबोधसभ्भवे मटृतशब्दसाधिक: श्रुतिकटुख, एवं बलक्षशब्दाSप्रयुभ्रः श्रुति- कटुख, गोनव्दव हषादी प्रमिद्ध: किरणे त्वप्रसिद्भू इति निदतार्थ:, किश् शनत्यज्जुनाजनेत्यच सन्धी कष्टत्ं, तर्दवं दोषबङ्लमपि वाक्ं बन्धगाढलमाहिमा ग।डे: काव्यलंना- डोक्रियत इति गौझां मिरुकप्रसादाभावाद्वैदर्भीताभेद:। वस्तुतस्तु वैदर्भपत्तपातितया यन्थव्वतेवमुक्रं गेरडानामपि दोषाणामनङ्गोकारादिति व्येयम्। प्रयख्व मसाबोर्थवेमन्य- u 2

Page 61

काव्यादभू:।

रूपोडर्यगुण:, शब्दगुपः प्रसादस्तु श्रोजोमिश्रितभैथित्यात्मा। यथा। "यो यः गस्तं विभर्त्ति खभुजगुरुमदात् पाखवीनां चमूनां योय: पास्चालगोतरे मिशुरधिकवया गर्भव्य्यां गतो वा। योयसत्कर्मसाची चरति मयि रणे यख् यख् प्रतीप: क्रोधान्वसख तस्य सयममिह जगतामन्तकसान्तकोडदम्" इति ॥४ ई ।

समं बन्धेष्वविपमं ते मृदुस्फुटमध्यमाः। बन्धामृदुस्फु टोन्मश्रवर्णविन्यासयोनयः॥४७।।

समतां लक्षयति। सममिति। बन्धेपु भंघटनासु अवि- षममविभिन्नम, उपक्रमोपमंद्ारयोर्बन्धगतवैषम्याभाव्वदि- त्यर्थः ईदृभं वाक्यं समं समतास्यगएवत्। दत्थ्व येन बन्धे- मोपक्रम्यते तेनैव बन्धेन समापनं समतेति लक्षणं म्ातव्यम, बन्धास्तावत् कतिविधा दत्यब्राह। ते दति। ते बन्धाः, मद: कोमल:, स्फुटोविकट:, मध्यमसदुभयात्मकः, त- दात्मकाः, बन्धानां मृदुत्वादिकमपि कथमित्यवाह। मृदु- स्फुटोनिमिश्रवर्णविन्यासयोनय दति, मदुवण इखखरवर्गा- नदनयव्यख्रमरूपा:, सफुटाविकटा दीर्घखराष्टठउठमषड्ा- य। एतच्केषा उत्निश्रा मध्माः, एतेषां विन्यासोयोनिः कारणं येषां ते। श्रत्र वर्णश्दः अ्समासमध्यमसमासदीर्घ- समासानामुपसचक:, चदाह, "असमासा, समासेन मध्यमेन

Page 62

प्रथम: परिवेद:।

च भूषिता। तथा दीर्घसमासेति चिधा सहटनोदिता" दति। एवस चिविधवर्णसमासघटितानां बन्धानां चेविष्यात् तद्गता समतापि तरिविधेति भावः । द्यस् समता शब्दगुण:, अर्थगुण्भूता तु प्रक्ान्तप्रत्ययाद्यविपर्य्यासेनार्थस्य विसम्वादिता-

यथा, उद्ेति सविता ताम्रसाव एवास्मेति चेत्यादि।

कोकिलालापवाचालो मामेति मलयानिलः। उच्क लच्ीकराच्ा छ् निर्झराम्भ:कणक्षितः ॥ ४८॥

स्पर्ते रुद्टमद्वैय्या वररामामुखानिननैः॥४६॥ इत्यनालाच्य वैषम्यमर्थालङ्कारडम्बरी। अपेक्षमाण ववृधे पौरस्या काव्यपद्वतिः ॥५ू० ॥

दृत्यं बन्धनैविध्ेन चिविधां ममतां क्रमेण मार्द्धयोकेन दर्भयति। कोकिलेति। एति पोडयितुमागचति। प्रत मृद- बन्धेनोपकामतस्य सन्दर्वास्य मृदुबन्धेनैव समापनमिति सृद- बन्धगता समता। स्फुटबन्धगतां दर्भयति। उच्छलदिति। उच्छलन्तोदूरमुकर्पन्तः भोकरा यस्य तत तथा बच्ादप- चमतिनियलं यतिर्झराम्सथय कणदचितः मिक्र्र: बोतल रत्यर्थ:, पतापि महयानिलोमामेतीत्यमुषङ्गः। प्रत्र स्फुट- बञ्धेनोपक्रानतथय तेनेव समापनमिति खुसबन्धगता ॥। ४८ ॥।

Page 63

8ई काव्यादर्श: ।

मध्यमबन्धगरता समता दर्भयति। चन्द्रनेति। चन्दन- प्रणयख्तन्दनवनसंसर्गस्ेन उद्धिकोगन्धोयस सः। भ्रयं हि

प तेनेवेति मध्यमबन्धगतेयं समता। केचिन्तु कोकिलाला- पेत्यादिक्लोकद्वयमिदं समतायाः प्रत्युदाहरणं प्रतिसेकमुप-

दाहरणं दर्भयित्वैव प्रत्युदाद्दरणदर्भनाया श्रीचित्यात्। इत्थं समताचयं लक्षयितवा गद्यामेतद्विपर्यययं दर्शयतुं प्रथमं वैषम्यप्रकारं दर्शयति। स्प्दूत दति। विरदिण पक्रि- रियम्। श्रत्र मलयमारुत दूति कर्तपदमध्याहर्त्तव्यम्। रुदूं सभ्भितं मम घैयें येन सः मामधोरं कुर्व्बन्नित्यर्थः, वररामाः पग्मिनीस्त्रियः, तामां मुखानिलैः सर्द्गूते तत्मदृभो भतरति समानमगन्ध्यवत्वादिति भावः । अ्रच् प्रथमपादे स्फुटोब- न्वः द्वितीयेतु मृदुरिति विभिन्नवन्धकतवाव्नासिति समता।

निद्तसमतायां गोडीयानामनास्यां दर्शयति। इत्यना- लचेति। द्वत्येवं स्पर्द्धतद्वत्यादिल्ोकार्धप्रदर्भितं वैषम्यं स-

कटमध्यमरूपाः काव्यार्थः, अलद्वारा बनुप्रासापमादय:, नेषा अम्बर। उत्कर्षा, प्रतियोगिद्वित्वाद्विवचनम्, अपेवमांणा

रोधप्रयुका चेत्यर्थ:, परस्या गोडदेभीया काव्यामां पङ्धूति-

Page 64

प्रथम: परिकेद:। 89

मीगो वदृधे दृद्धिं गता, वहते दति पाठे प्रवृत्ता। गा- डानामयमानयः । प्ररथानुमारिणे हि बन्धा:, परर्थाख् मृदु- विकट मध्यमात्मकाः, तत यदि प्रथमं मदुरर्थः शवमाने च विकटः तदा मृदुबन्धेनोपक्रान्तमपि विकटबन्धेन समापनीयं बन्धानामर्थानुगतत्वनियमात् एवम्बिधम्यले समतापरित्यागो गुण एव। यथा सारङ्गा: किमु वल्गितिः किमफलैराडम्बरैर्ज- मुका मातङ्गा महिषा मदं ब्रजत कि परन्येऽय शूरा म के। कोपाटोपसमुङ्गटोस्कट मटाकोटेरिभारे: अनेः सिन्धुध्वानिनि- ह्कृते स्कुरति यत् तद्गर्ज्जितं गर्र््वतमित्यादावुत्तरार्े क- पितर्मिंहरूपार्थस्ादूतत्वात् सुकुमारबन्धत्यागो गुए एवं। श्रचार्थपदस वक्राद्युपलक्तकं तेन वक्राद्ाचित्यवशादपि बन्ध- वैषम्यं युज्यते, प्रते च स्पर्दधते रुद्धमद्धैर्य्य दत्यच ग्टग्रारि- शऽपि वत्धेरय्यरोधेम वायुं प्रति कुपितत्वात् कुपितवाक्य म्य चादूत्याचित्यात् युज्यते विकट बन्धः। वरगमामुखानिलै- रित्यन् तु कोपाभावात् ग्ङ्गाराङ्गम्य वरशमापदवाच्य- नायिकारूपार्थस्य मृदुतवाच मृदुबन्ध इति ममतात्यागोगुण एव, अतएव पतत्प्रकर्षतादोषम्यापि कचिद्ुणत्वमु्ं।

कचांसव देवि भीम, दत्यच चतुर्थपाद सुकुमारार्थतया मम्दाउम्बरत्यागो गुण एवेति। वैदभीम्तु गुपपक्षपाति- तथा विसदृभार्थकेऽपि सन्दर्भ उपक्रान्मवन्त्याग दोष

Page 65

कावादश:।

एवेति मन्यन्ते इत्यनयोरविषय्ययः। अरल्लङ्गरेति। गुण- समानाधिकरणाएवालद्वारा रसोत्कर्षका नतु तविरपेक्षा दति वैदभाणां मतं, गोडानान्तु तवनिरपेचा अपीति भेद:। यथा च प्रछते सडूते इत्यादी उपमानुप्रामथो: संसृषटिः एतच प्रमङ्गादुक्कम, अर्थवेपरीत्येन गौडानां बन्धवैषम्या- क्रीकारसैव प्रस्ततत्वादित्यवधेयं। केचित्तु अरथालङ्कार उप- मादि:, डम्बरोविकटवर्णता तो अपेवमाण इत्यादि व्या- चक्ते, तन्न सङ्गतं गोडानामनुप्रासादे: शव्दालद्वारस्याsि

सादृष्टचरत्वात् ॥ ५ू० ॥

मधुरं रसवद्, वाचि वस्तुन्यपि रसस्थितिः। येन मा्द्यन्ति धोमन्तो मधुनेव मधुब्रताः॥५१ ॥

माधुयें लत्तयति। मधुरमिति। रसवद्वाक्यं मधुरं मा- धुर्यागुणवदित्यन्चयः। नन्वेतावता रस एव माधुर्य्यगुण इत्या- यातं, तञ्च प्राचीनामा नवीनानाक्व मतविरुद्ध, गुणानाम- लख्ारवच्छव्दार्थनिष्ठतया रसोपकारकत्वस्य प्राचीनैः, सा- साट्रसधर्षावद्य व नवीनेरश्रीशतततवात् रसात्माकलस्य तु न केनाययुश्लाहित्यचाइ। वाघीत्यादि। वाचि वाक्यघटक- तनतदबादी, तथा वस्तुन्यपि वाक्यप्रतिपाधतत्तदर्थे च,

Page 66

प्रथम: परिच्छेद:।

तेषां स्थितिर्व्यच्चकतया सम्बन्धः। एतदुकं भवतति वाक्यस् रसव्यञ्त्रकवर्णादि मत्त्वं ताद्टृभार्थवत्त्वञ्च माधु्याख्ोगुण दति। तन्ासमासा अल्पसमासा वा मृदुवणा: गङ्गारकरुणमान्ताना, विकटवर्णसद्गतदीर्घममामाख वोरबीभतरद्राणं, मध्य- वर्ण मध्यममासास हास्याद्गुतभयानकानां व्यञ्नकाः। त्ररथा-

कत्वरूपं, यदुकं प्रकाशकता, व्यत्त: स तैर्विभावादैः खायी भावो रसः सपत इति। ननु रसमेव तावन्र जानीमसत्कथं

निर्वक्रि। चेनेति। धीमन्तः सामाजिकाः नतु निर्बुदधयो- हालिकादयः, येन मादयन्ति मत्तप्राया भर्वान्तमे रम दत्यर्थः, पतदुकं भवति, धीमतां मत्तता हेतुस्तावत् काव्यार्थानशीलनादु- दूश्मत्कारापग्पर्य्यायोलोको त्तराह्ाद: म एव रम दत्यर्थ:। वैषयिकानन्दम्तु ब्रह्मानन्दनिर्वृतानिव न तानुनद्यति। अ्रत- एवाक्रं। "काव्यभास्त्रविनोदेन कालोगच्कति धीमताम्। व्यमनेन तु मूखीणां निद्रया कलहेन च" दति। एतदेवो- पमया विशद्यति, मधुनवति। अ्रन्ये त्ाङ्गः पृथकपदतं माधुययं तच् शव्दगुण:, यथा श्ामान् मुख्ति भृतले विस्ुठत तवार्गमालोकते दत्यादि। उत्रिवेचितकपन्नु माधुर्यमर्थ- गुण:, यथा, "भानु: सकद्युकतुरङ्ग एव रातिन्दिवं गन्धवद्दः प्रयाति" इत्यादि॥५१॥

Page 67

कायादपां:।

यया कयाचिक्कृत्या यक्षमानमनुभूयन्ने। तद्रपा दि पदासत्ति: सानुप्रासा रसावदा॥ ५ू२॥ माधु्य डसिान् वैदर्भीगडोा: प्रभेदं दर्शयतुं प्रथमं वैदरभ्य- नुकृलतया 'वाचि रभम्यितिः' दृत्यनेनोकं श्रपत्यनुप्रासवद्वर्णमं- घस्य रमव्यञ्चकत्वमाह। य्येति। श्रूयतेऽनर्येति श्रुतिरुचचारएं, करणे क्रिः, यथा कयाचित् कए्घया दन्त्यया प्रपरया वा श्रुत्या उच्चारणेन, यदिति क्रियाविशेषएं, ममानं पूव्वोच्चरितव्यच्चनम- दृशं यदनुभृयते, हीति निशये, तद्रपा ताटृ शमादृश्यानुभव- विषयव्यञ्जनवती पदामत्ति: श्रव्यवधानेन तादृशपदानां प्र- योग: मानुप्रामा श्रुत्यनुप्रामवती, मैव रसावद्दा रसव्याञ्चका। श्रयमर्थ:, कष्ठताल्वाद्येकम्थानोष्चार्यलन वञ्ननानां सादृं श्रत्यमप्राम:, यदाह विश्वनाथः । उच्चार्य्यत्वाद्यदेकन्र खथाने तालुरदादिके। सादृभयं व्यञ्चनसैष श्रुत्यनुप्रास उच्यत दति। शय शामप्रामोविभिन्नवर्णविषयो वैदभीणामतीव श्र्पतिसुखा- वहः। एकवर्णविषयस्तु क्ेकवृन्तिसंज्ञोगोडानां श्रतिसुखावद् इति वच्यते। तद्युक्रव्यञ्जनवद्वाकां रसावद्दमिति, भ्रस्ति सेवंविधसयले काव्यशोभाकरोमाधुर्यागणः। उक्रक्व। "यथा ज्योत्स्रा गरचन्द्र यथा लावएमङ्गनाम्। अ्रनुप्रामस्था

खक्षपं कृतं, वच्यति च। "काखिन्मार्गविभागार्थमुक्राः प्रागम्य- लङ्रिया" इति॥ ५र ॥

Page 68

प्रथम: परिच्छेद:।

एष राजा यदा लक्ष्मों प्राप्तवान् ब्राह्मर्णप्रयः। ततः प्रमृति धर्ममस्य लोकेऽस्तिन्नृत्वोऽभवत् ॥ ५३॥ उदाइरति। एष दूति। लत्ष्मीं राज्यश्रियं। ब्राह्मणाः प्रिया यस्य मः। धर्मस्योत्व दति दानादिना धर्मक्वत्यं प्रवर्स- यामामेत्यर्थः। अत्र षकाररकारयरकमिम् मूर्डूनि, एवं जकारयकारयोसताला, दकारलकारयाख्च दन्ते, उच्यार्ययमा- सत्वात् माम्यमिति श्रुत्यनुप्रासः मच धर्मावीरपरिपुषस्य राज- विषयकरतिभावस्य व्यञ्चक इति माधुर्य्यसङ्भावः॥५३॥ दूतीदं नादतं गौडेरनुप्रासस्त तत्प्रियः। अनुप्रासादपि प्रायोवैदभेरिद मिष्यते॥ ५४॥ ऋत्र वैदर्भीगद्यर्विपर्ययं दर्शयति। दतीति। इतिपदं

डेनीटृतं न माधुर्य्यगुएवत्वेनाङ्गीकतं ममानश्रुतिकवर्णनां ग्मोपकारकताविशेषाननुभवादिति भावः। कर्लई तैस्तया- व्वेनाङ्गीक्रियते दत्यवाह। अरनुप्रामस्विति। अ्रनुप्रामऽय- मनन्तरवच्यमाणो वर्णवृत्तिरुपः, तत्ि्रियः तेषां मौडाना गसोपकारकतवेमादरणीयः। अनुप्रासादपीति। वच्चमाय- वर्णवृत्तिरुपादित्यर्थः। अ्रत्र अपेस्ेति पदस्यान्तर्भतलेन यज्गर्भवात् पक्षमी। ददं निरुत्श्रुत्यमुप्रास्वत् काव्यम्। पत् अपीति प्राय इति पदाभ्या वैदभीष्मपि कोमलवर्ण- वृत्यनुप्रामेडप्यादरः सचितः, अतएव उृत्यमुप्रासप्रस्तावे का-

2 H

Page 69

५ू२ काव्यादर्भ: ।

व्यप्रकाशे, माधुर्ययव्यञ्जकेवर्णरुपनागरिकेव्यते। श्रोजःप्रकाश- कैसेव् परुषा, कोमला पररिति, मधुरवर्णानप्रासवद्वन्धसो- पनागरिकातमुक्तम्। उपनागरिका वैदर्भी, परुषा गौडी. कोमला पाच्चाली, शत् वैदभीणं श्रुत्यनुप्राममाचे गौडानाज् वर्णावृत्त्यनुप्राममान्े वैचित्राभ्युपगमे तेषामनुभव एव प्रयो- जकः ॥ ५ ४ ॥ वर्णावृत्तिरनुप्रासः पादेपु च पढेषु च। पूर्व्वानुभवसंस्कारवोधिनी यद्यदूरता ॥ ५५ू ॥

गोडानां प्रियमनुप्रामं लक्षर्यति। व्णवृत्तिरिति। पा- देषु च पदेषु चेति चद्वयमुभयप्राधान्यसूचकं, पादगता पद- गता वेत्यर्थः। श्रत्र पादेपु चेति प्रथमोपादानेन बज्वचनेन घ सोकव्यापिन्या एव वर्णावत्तर्वचित्रजनकत्वमिति प्रथमः कत्पः सचितः, अतएव पतत्प्रकर्षताया दोषत्वनिर्व्वचनं संङ्ग- छते यथा, कः कः कुच नघुर्घुरायितघुरीत्यादि। पदेषु चति, एतदशकी पाद्गतेषु केपुचित् पदेष्वपि मा निवेधनीयेति कल्पान्तरं दर्णितम्। वर्णवृन्तिरिति वर्णपदमत्र व्यञ्नवर्ण- परं, खरमातस्य मादृश्वन्तु न वैचित्रावह्दमित्ुपेचितमाभ- युककः। वर्णस्य वर्णयोवणीनाम्ा आादृत्तिः पुनरुचारणमन- प्राम्तः पुनरुचारणेन साद्दश्प्रतोतिरनुप्रास इत्यर्थ: सादृभ्य- प्रतोतेरेव वैिचजनकलवेनालङ्गारलवात्। उक्रस्व प्रकाश- लता। वर्णसाम्यमनुप्राम द्वति। सादृश्यस्त विभिन्नयोरेव सम्भ

Page 70

प्रथम: परिच्छेदः। ५२

वतीति उच्चारणकालभेदेन एकस्यापि वर्णखय भेदोबेध्य:। प्रचामन्तोषे वर्णवृत्तिपदस्य वर्णस्य पुनरुबारणेन प्रत्यभिज्ञा- प्रत्यय द्ृत्येनार्थोबिाध्यः पुनःपुनःअ्रवणममवायजन्यायाः प्रत्य- भिज्ञाया अपि वैचित्रजनकलात्। श्रादृत्तिक् पृर्व्चोचगत- सरमद्ितस्द्र्वत नियमो न वाच्य: खरवैप्वि वचिचम्यानु- भविकत्वात्, तदाह विश्वनाथः । अरनग्रामः भ्न्दमाम्यं वैवम्यर्प स्वरम्य यदिति। निरुत्रं मादृण्यप्रतोत: प्रत्यभिज्ञाया वानुप्रा- मत्वं स्पष्टयति। पूर्वेति। पूर्व्वम्य प्रथमोददरितवर्णम्ानुभवः याव- रप्रत्यक्षस्तज्जनिता यः संस्कारो भावनाख्यस्तम्य बोधिनी उद्दो- धिका बदूरता द्वितोयवर्णम्य मन्रि्रिकष्टकालीनता यदि भर्वात तदा वर्णवत्तिरनुप्राम इत्यर्थ। अ्रयमर्थ:, मंस्कारानुद्वाध सादृग्यप्रतीते: प्रत्यभिज्ञाया वा त्र्प्रमभ्भवात् द्वितीयादिवर्णजा- नमाचस्य च वैचित्ाजनकत्वात् वैचित्रमैवालद्वारलात् दवि- तीयवर्णज्ञानोद्ुड्धूमंस्कारजन्या मादृम्यप्रतोतिः प्रत्यभिज्ञा वा विषयतया वर्णगता अनुप्रामव्यपदेशरतुरिति। तादृभमंस्का-

वर्णव्यवधाने तु न मन्भवतोत्यनन्तरं प्रतादाहरणेन दर्भीय- य्यते। अ्रय्वानुप्राम्छेकर्वृत्तगतलेन द्विविधः। यदाह् प्रकाप्कारः। क्ेकवृत्तिगताद्विधेति। तत्र व्यञ्ननमङ्कम्य खर- पतः क्रमतस सकत्साम्यं क्वेकानुप्रासः। तथा व्यञ्नमदस्य सरूपत एव मकदसलद्वा माम्यं तम्ेव च खकपतः क्रमतसास- रत्माम्यम, एकस व्यञ्जनस् सकद्मकथ साम्य वृत्त्यनप्रासः ।

Page 71

काव्यादर्पः।

यदाह विश्वनाथः। "केकोव्य्तनमद्वस्य सकत्ाम्यममेकधेति। अने कस्यैकधा साम्यमसळदाप्यनेकधा। एकस सरदप्येष वृत्य- नुप्रास उच्त" दति। शब्दार्थयो: पौनरुतरूपोलाटानुप्रा- मSय्यन्यैरक्ा वर्णवृत्तिरूप एव। यदाह विश्वनाथः। "भब्दा- र्थया: पानरुतं भेदे तात्पर्यमावतः"। लाटानुप्रास द्ृत्युक् दूति। यथा, "सेरराजीवनयने नयने किं न मीलिते। पथ्य निर्ष्नितकन्दपें कन्दर्पवभ्गं प्रियम्" दति॥५५॥

चन्द्रे शर्रान्निशोत्तंसे कुन्दस्तवकविभ्रमे। इन्द्रनोन्ननिभं लक्ष्म सन्दधात्यलिन: श्रियम् ॥५ू६ू॥ चारु चान्द्रमसं भीरु विम्बं पभ्यैतदम्बरे। मन्म नेोमन्मथाक्रानं निर्दयं चन्तुमुद्यतम्॥ ५ू०॥

अ्रम्योदाहरएं दर्शयति। चन्द्र दति। भरन्रिशोसंमे परविशयाः शिरोभूषणायमाने, इन्द्रमोलमिभं श्यामलं, लक्ष कलकः। पत प्रथमे पादे प्कारयो:, द्वितीये ककार- योर्वकारयोस तृतीये व नकारयोरखकारयोख्वानतिदूरा- वृत्तलेन साम्यप्रतीतिरिति दृत्यनुप्रासतः। चतुर्थपादे तु इ ध त नकाराणां दज्यत्वादवदर्भप्रियः श्रत्यनुप्रायः। उभय- विधेनामेमोपकृतः शम्दः खपख्ायं उङ्गारोद्ीपनविभाव- भूतं चन्रमुपकत्य सङ्गारमुपस्करोतीति शम्दनिष्ठं माधुर्य्यम्। अमेव व रपकोपमानुम्राणितया मिदशमया पुरकतम्तावृभ- वाचार्थ: उद्गार पुष्ातीत्पर्थमिष्ठव्व॥ प्र्॥

Page 72

प्रथम: परिच्छेद:। ५५

हत्यं खरवैसाद्ृभ्योनानप्रासं दर्भीयतवा खरसादृभ्येनाख्ा- तीववेचिचलं स्वापवितमुदाइरणान्तरं दर्भयति। चार्य्य ति। मानिमीं प्रति कामिन उतरिरियम्। विम्नं मण्ड- लम्। अत्र प्रथमे पादे चाकारयो: रुकारयोख साम्यादृत्त्य- नुम्रास:, द्वितीये म्म्वयो: सक्त्ाम्याच्छेकानुग्रामः, ढतीये च मन्ममन्नयोरपि तथात्वाच्केकानुप्रासः। चतुर्थे तु दकारयो- स्तकारयोख खरवैसादृश्ेन साम्यादृतृत्त्यनुप्रासः। श्रस्मिम् पद्येऽपि शब्दार्थाभयगतं माधुर्ययर्मास्त अरथोडपि चन्द्रविम्बस्य

तो विप्रलसभं पण्णातीति रसावहः। एवं खरसादृभ्यवेषा- दृभ्याभ्यामनुप्रासो भवतीत्युदाइरण्ट्येन सचितम्॥। ५७ ।।

इत्यनुप्रासमिच्कन्ति नातिदूरान्तरश्रुतिम्। न तु रामामुखाम्भोजसदशश्चन्द्रमा इति ॥५८॥

व्यतिरेकाम्यां दर्भयन्नाह। इत्यनुप्राममिति। त्रतिदूग्मत्य- धिकमन्तरं व्यवधानं चस्यास्तादृभ्नी श्रुतिर्यत म तथा तद्धि-

दति श्रेषः । नविति। ऋच रामा इति माकारत्रवणम्याति- दूरे चन्ड्रमा इति माकारस्य श्रुतिरिति पूर्ष्ववर्षसंस्कारोड- धाभावात् द्त्येवंविधम्यले न तु न पुनरनुप्राममिच्न्ती- व्यचयः। वत्र खरसादृश्वघटितसेवानुप्रासम्याभावः मतु

Page 73

५६ काव्यादशं:

स्रवैमादृश्यर्घ्टितम्य, विभिन्नखरयो: पूर्व्वपादे मकारयोरु- न्तरपादे दकारयोद्यानतिदूरम्ययो: मत्ेन वत्त्यनुप्रासस्यान- पलपनीयत्वादिति ध्येयम् ॥ ५८ ॥

समर: खरः खन्न: कान्तः कायः कोपश्च नः हशः।

मानुप्रामा रमावहेतुन्रं। यत्रानुप्रामः सन्तमपि रमं दोष- मद्धावान्नापकगति न तत्र माधुर्ययमिति दर्शरयति। सर दति। नायकेपेक्या गलितमानाया नायिकायाः पद्चात्ता- पवर्णनमिदं। खर उग्रशासनः। खन्नः प्रणयभङ्गात् क्रूरः। कोप ईर्थामान:, मान: मखीपु मान्यता, चयुत इति तासां वचनाकरणदितिभावः, अ्रमवः प्रास्ा गता गतप्रायाः। प्रत्र पूष्वीर्धि रकारयो: खकारयो: ककागणञ्ज माम्याद्टत्यनप्रामः। उत्तरार्ड्टे च तकारादोनां दन्यानां तयात्वाच्ृत्यनुप्रामः। एवं दविधोऽयनुप्रामदोषसभ्रीचीनः सुपरिच्कदः कुष्ठिनमिव विप्रलभ्भभ्टङ्गारं नेोपकुरुने॥५८ ॥

इत्यादि बन्धपारुप्यं शैथिनचस्तर नियच्कति। अतोनैवमनुप्रासं दाक्षिणात्या: प्रयुञ्जते॥ ६ै० ॥ अत्र दोषं तावदर्पर्यात। दत्यादीति। आदिभब्दः प्रकार- वचन: दत्यादि एवंप्रकारकमनुप्रासवद्वाक्वं बन्धम्य पारुवयं प्रैथिन्ञ्व नियध्कति बोधर्यात, तत्र पूव्वार्धे पारुव्यमुत्त- रार्े ग्रेथिन्यं तम्मान्नाच माधर्यमिति भावः। तत्र पाहथं

Page 74

प्रथम: परिववेद:।

भ्ुतिकटत्वं तच बज्विर्गश्रुतिजनितम्। उर्स्। बमुखार- विषगी तु पारय्याय निरन्तराविति। ग्रैथित्यमाइतविमर्ग- तया बन्धस्यागाढतवम्, शाहृतविसर्गता व श्रोत्वप्राप्तविसर्गता पषाच्चामा्ृतप्रयोग एव दोष:। अत द्त्यादि। एवं दोष- ममानाधिकरएं, दाचिणात्या वैदश्ो:, वस्ततस्तु दोषारणा मपरिपन्थितया मोडानामपि परिहरणीयलाद्यन्यल्ता वैंदर्अपत्तपातितया दाचिणात्या दत्युक्रं, यतर तु वक्राध।- चित्य वभात् पारुव्यम्य रमानुकूलता, तच सानुप्रासे माधुर्य- मद्धावोऽव्याइत एव। यदाह। "वक्करि क्राधमंयुक्रे तथा वाच्े ममुडूते। रौद्रादी तु रभेऽत्यन्तं दुःश्र्रवत्वं गुणोभवेत्" दति। प्रछ्वते चैतचयं नास्तीति दोष एव॥ ६॥

आवृत्तिं वर्णसङ्गातगोचरां यमकं विदु:। नत्तु नैकान्तमधुरमतः पश्चाद्विधास्यते॥। ६?॥

ननु वर्णादृ्तेरमावइत्वखीकारे तथाभृतं यमकमष्तनैव निरूपणीयं स्थादित्यवाह। प्रदृत्तिमिति। वर्णमङ्वातः पू- व्यी भरितवर्णसमुदाया गोचरो विषया यस्यास्तादृभीमार्वृत्तिं पनरुचारणं यमकं विदुरालङ्गारिका जानन्ति। ऋ्रत्र वर्णम- हातपदं खरव्यन्नसमुदायपरम्, श्रमुप्रासवत् खरवैमादृश्ये यमकत्वाभावात्। यातु यातु किमनेन तिष्ठता मुख मुख मखि सादरं वष इत्यादावेकार्थपदखाटटत्ती यमकतं नाफीति विभिन्नार्थकेति वर्णसद्वातविश्रेषणं देयं, तथालेव सार्थकय-

Page 75

काव्यादर्श:।

रव यमकत्वप्राप्ती ससुरभिं सुरभिं सुमनोभरैरित्यादी रभिं सुरभिखित्यादा निरर्थंकयोरपि यमकत्वदर्भनादर्थमद्भाव एव विभिन्नार्थकत्वविश्रेषणं शेयम्, पावृत्तित्व विभिन्नक्मे रम: सर दत्यादी यमकत्वाभावात् पूर्व्वक्रमवती बोध्या, मर्व्वस्ैतत् स्पष्टोकतं विश्वनाथेन, यथा, "सत्यर्थे पृथगर्धायाः स्रव्यञ्षनमंहतेः। क्रमेष तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्यत" दूति। एवमेव यमकानुप्रामयोरविवकोज्ञातव्यः। तत्विति। तत् निरुफ्रयमकवद्वाक्यन्तु नेकान्तमधुरं नातिभयेन माधुर्य- गुणवत् अ्रर्थानमन्धानव्यग्रतया रमप्रतीतर्वयवह्यितलेन तदुप- स्कारकत्वाभावादिति भाव:, श्रनुप्रामस्तु अरथानुसन्धानमन्त- रेशेव श्रुतिमाचेण शव्दमलन्वूर्व्वन् रमं पुष्णातीति तत मा- धुर्यमद्भावः, निरर्थकयमकेऽप्यर्यसद्धावमन्देह्देजेव भवति विल- म्वोरमाभिव्यकरिति नास्ति माधुर्य्यम्। ननु यमकम्य रमानप- कारत्वे कथमलद्वारतं शब्दार्थाऽन्यतरशोभाजननद्वारा रमो-

वति माधुय्यें वत्तत एव परन्तु अनुप्रासवत्नात्यन्तमिति। पद्मारदिति अलङ्गारनिरुपणप्रस्तावे द्त्यर्थ:, विधासते प्रपञ्व- यिष्यते। वर्णेत्यन् एवेति पाठो न रुचिरः ॥ ६१॥

कामं स्व्वाप्यलङ्गारे। रसमर्थे निषिच्वति। तथाष्ययाम्यतैवैनं भारं वद्दति भूयसा ॥ ६२॥ एवं भ्रब्दगतं माधुय्यं दर्भयित्वा वस्सुन्यपि रमस्यिति-

Page 76

प्रथम: परिचेद:।

रित्यनेन सूचितमर्थगतमाधुयं दर्भयति। कामममिति। स्व्वादपि, अपिशब्देन यथाकथचसिदर्थमम्वन्धवता पुनरुक- वदाभामभब्दसेषादीनां परियहः, अलद्धार उपमाद्यर्थील- कारः, कामं पर्याप्तं यथा तथा अर्थेपु वाच्यलच्य वज्रात्मक- शब्दप्रतिपार्द्यािभावादिवम्तपु रसं निषिञ्जति नितेशयति उत्कर्षकतया साश्रयार्थगतां रमव्यन्नकताभुत्तेजयतीत्यर्थः। द.यञ्च मालङ्गारतया रमव्यस्तको्ऽथी मधुर इति प्रतिपादि- तम्। एवं द्विविधमाधुरय्यानुभवं प्रति दोषमात्रस्वैव प्रतिबन्ध- कत्वपि ग्राम्यतादाषस्य विभ्ेषेष प्रतिबन्धकतवं दर्भयन्नाह। तथापीति, तथापि रमोत्कर्यकस्वालङ्वारस् मद्धावेडपि, ग्रा- मोणडालिकादिजनव्यत्रहतः शव्दोऽर्घस् ग्राम्यः तद्विपरोतो विदग्धजनव्यवहृतोडग्राम्यस्तत्तव भृयमा बाजनोन एनं रम- निषेकररप भारं वहति अग्राम्यताममानाधिकरणा एवाल- दागा रमं निषिच्न्तीत्यर्थः, एतच्च अनशोलतादोनामुपल- चकं य्राम्यतावदश्ीललादानार्मप रमप्रतिबन्धकलात्। ग्रा- म्यताया रमप्रतिबन्धकत्वस विद्ग्धवाक्य्वत्, अ्रधमवाक्यषु तु तम्य गुणत्वमेव, उक्रस गुप द्रव्यनुट्टत्तो, य्राम्यत्वमधमाक्रित्ित भृयमत्यनेन अ्रम्देव बाहन्वंन।पयांगाइलद्वागणन्तु यया कर्यासदिति सचितं, निरलङ्गारयारि विशुद्ूणन्दार्थया:

कन्ये कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथम्। इनि ग्राम्योडयमर्थात्मा वेरस्याय प्रकन्गते॥ ६३।।

Page 77

काव्यादर्श:।

शच प्रथममर्थंस्याय्राम्यत्वज्जानाय तङ्गतं य्राम्यलं दर्शयति। कन्ये दति। ऋच विदग्धोवत्रा, तविदग्धसोक्री ग्राम्यताया गुणतेनेष्टत्वादि त्युक्रं, कन्ये द्ति सम्बोधनं हि पुतरीम्थानीयानामेव युञ्यते नायिकानान्त सुन्दर्य्यादिपदेम, तदन वैरस्योदयादर्थम्य ग्राम्यत्वं, नचाच पब्दस्यापि तथा, विदग्धानामपि कुरताचत् कन्यापद प्रयोगसभ्भवात् यथा, "कन्येयं कलधातकोमलरुचिः कीततिस नातः परा" इत्यादि। ग्रामिकजनमाचप्रयेज्यकव्या- दिशव्दानामेव हि प्राचीनर्ग्रांन्यत्वमुत्कं। कामयमानमिति। सुरताभिलाषरूपः कामो हि गूढ एव भन्या सच्मानः

नस्तु सामाजिकाना लज्जामाविर्भावयन् रसासवादवैमुखयं जन- यतीति ग्राम्य एव। अ्रत्न नायिकाकामं प्रति नायककाम- प्रकाशस्य हेतुत्वात् सति च तादृभे दैता तादृयकार्य्यानुदया-

निषष्टीकृतः मन्तमपि श्टङ्गारं नोपकुरत दति माधुयांभावः, एतदेव दर्भर्यात। दतीति। द्ृत्येवमयं याम्यो याम्यताखदोष- वाम् अर्थस्यात्मा सरूपं वैरखाय रसानुभवप्रततिबन्धाय प्रक- स्पते भर्वात, तस्माव्ताच माधु्य्यसद्भाव दति श्रेषः । ६३॥ कामं कन्दर्पचाएडालो मयि वामान्ति निईयः।

हत्यं ग्राम्यं. दर्भयिता तदिपरीतमग्राम्यमर्थ दर्भयति।

Page 78

प्रथम: परिचवेद:।

काममिति। श्रत्न वामे मनोशे वक्रे वा भ्च्तिणी यस्या दति व्यत्पततिलभ्यो वामाचीति समबुद्धिपदारथा विदग्धजनोचितः ना- यिकामन्दर्य्यप्रकाश्कतया चाटुकारस्याभिप्रेतसम्पादनसाम- थादित्यग्राम्य एव। एवं कन्दर्पचाणडाला मवि निर्दयस्वयि तु निरभमत्मर दति वाक्याभ्यां त्वयि कामपराधोनोडस्मि त्वन्तु मां नेच्कमीति पूर्व्वसोकोत् एवार्थो भन्या सचित दत्यग्राम्य एव गूढतया सूच्यमानस्य चमत्कारजनकलेन वक्रवैदग्य्य- वयञ्नकतया सहद्यहृदयहारितात्, तम्मादेवंविधडग्राम्येड- धीरसावहः रसव्यन्जकतया माधुर्व्यगुपवान्।। ६ ४ ।।

शब्देऽपि ग्राम्यतास्त्येव सा सभ्येतरकीर्त्तनात्। यथा यकारादिपदं रत्युत्वनिर पणे ॥ ६पू।।

अर्थगतमाधुर्य्यसय प्रतिबन्धकं तङ्गतग्राम्यत्वं दर्भयिता त- याविधं शब्दगतमप्याह। श्रब्देऽपीति। मा भव्दगता ग्राम्यता, मभायामुच्चारणयोग्यलेम माधु सभ्यं तस्ादितरदसम्ं ग्रामि- क हालिकादि मातरम्रयुज्य मानमत्वयर्थ: तम्य कीर्ननात् प्रयो- गाङ्भवति। यर्थेति। रत्युव्वस् निरुपसे बाधने। यकारा- दिपदमिति। यकार बादी यस् तादृभं पदं यभमैथुन दति यभधातुमिष्यस्ं पदगित्यर्थः। तादृभपदामां हि काव्ये

सज्जामुष्जागरयन् रमास्तादमन्तरयतीति न तब माधुर्य- सद्भावः। मिधुवनादिपदानान्ु विदग्धर प्रयुज्यमामलात्रा

Page 79

काय्यादभ:।

याम्यत्वम्। पतएव माधे, "अनिमिषमविरामा रागिणां म- व्वरातरं नवनिधुवनलीला: कीतुकेनाभिवीच्य" दत्यादौ निधुवनपद प्रयोग: ॥ ६५॥।

पढ सन्धानवृत्या वा वाक्यार्थत्वेन वा पुनः। दुष्प्रतोतिकरं ग्राम्यं यथा या भवतः प्रिया॥ ६६॥ खरं प्रहृत्य विश्रान्तः पुरुषो वीर्य्यवानिति। एवमादि न शंसन्ति मार्गयोरुभयारपि॥ ६ ॥

मते तम्यापि ग्राम्यपदेन ग्रहणमित्याह। पदसन्धानेति। प- दानां सन्धानं माकाङ्गतया विन्यामो यन्नेति पदमन्धानं वाक्यं, पदमज्वातेति पाठे तु उक्तोरऽर्थः स्फुटएव, तह्त्त्या वा, तथा वाक्यार्थतवेन वाक्यार्थगतत्वेन वा, दुर्निन्दिता ब्रीडा जुगुपाSमङ्गलव्यन्नि्रका प्रतोतिर्दुप्रतीतिः तत्करं, वाक्म्य वा- क्यार्थम्य वा तादृशद्प्ररतीतिकरत्वरूपमस्ोलत्वमित्यर्थः । तद- पि ग्राम्यं ग्राम्यपदोपलत्तितलवेन माधुर्यये परित्याज्यमित्यर्थः। तत वाक्यगतं ब्रोडाव्यस्कववरूपमशोलतमुदाइरति। यर्थ- ति। या भवतम्तव प्रिया प्रणयनीत प्रकतार्थबाधानन्तरं याभवतः, याभो मैथुनं, यभभैथुन द्वत्यस्य घषि रूपं, तद्वि- पिष्टम्य प्रिया मैथुनमाधनतवेन प्रोणित्रीत्यसभ्यार्थव्यञ्जनेन सा- माजिकाना ब्रीडोत्पादनाढाक्ामिदमसीलमिति नाच माधु- र्य्यसभवः । अ्रम्ीललख व पदपदांशपदार्थगतत्वसम्वेऽपि

Page 80

प्रथम: परिच्ेद:।

व्यापकत्वाभावेन न तचात्यम्तवैरस्मिति तदगषचित्वैव वाक्य- वाक्यार्थमाचगतास्षीलत्वस्य ग्राम्यत्वमुत्त यरन्यक्वतेति शेयम्। नच यथा यकारादिपदमित्यनेन यभधातुनिप्पन्रपद प्रयोगे मुख्ययाम्यत्वमुत्तं, याभवतः प्रियेत्यच च तदेव भवितुमईति तत्कथमद्ीलत्वरूपातिदि एगा म्यत्व स्यादाहर ए लेनेद मुपन्यसमि- ति वाच्यम् अ्रभिधया वृत्त्या श्रमभ्यार्थोपम्यापकशव्द म्ैव मुख्य- ग्राम्यतवेन या भवत इत्यादो तदभावात् व्यञ्जनयैवाच्ामभ्यार्थ- द्योतनात्, समानेऽपि ग्राम्त्ाक्ीलत्वयोर मभ्यार्थप्रकाशकत्- रु पस्वरृपे वृत्तिभेद व्वतोपस्थापकत्वभेदेन भेदाङ्गोकारादित्य- वधेयम् ॥ ६६ ॥

वीर्य्यवान प्रभस्तवलशाली पररुषः कश्रिद्वीरः खरमुङ्गटं प्रहृत्य रिपूनाहत्य विश्रान्तः विश्रामं लेभे इति प्राकरशिकार्थ: शाव्दवाधविषयोभवन् वक्रादिवेल्क्षण्य प्रतीतिमध्रोचौनयार्य्ी व्यञ्चनया वीर्य्यवान् शडक्रवान् पुरुषः किद्युवा खरं प्रह्ृत्य सुरतप्रहारं कृत्ा विश्रान्त दत्यसभ्यार्थद्यातकतया ब्रीडा- व्यञ्चक दत्यसोल:। नचात्र वाक्गतमश्ोन्ततवम् एकार्थमाच्- सङ्केतितानां खरमित्यादिवाक्यघटकपदानां भाव्या व्यञ्र्रना-

वक्कादिवैभिक्वमचचवयार्थ्या व्यञ्चनया द्वितीयार्थोपस्यापनात् पदानां परिवृत्तिसहलवेन च दोषस्य तद्गतल्वामसवात् धर्वन-

Page 81

18 काव्यादर्श: ।

तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वमेव हेमुरिति प्राचा सिद्धाभ्मः,

शाब्दी च व्यञ्तनानेकार्थशबदनिष्ठा, यदुकं प्रकाशलवता। "अने- कार्थस्य शब्दस्य वाचकले नियन्त्रिते। संयोगाहैरवाच्यार्यधी- रध्ाप्टतिरञ्जनम्" दृति। नचान् वीर्य्यपदं बलशडक्रयोवीचक- तया नानार्थं, बलस्य पक्रमाचजन्यतेनैकल्ाङ्गीकारात् वी-

त्। एषां विपर्यय: प्रायो दृथ्यते गौडवर्त्मनीत्यत प्रायः पदस्य प्रयोजनं दर्शयति। एवमादीति। एवमादि निर्दक्र-

रित्वादिदोषवतां ग्रहणम्, उभयोरपि गौडवैदर्भयो:, न अंमन्ति नाद्रियन्ते। एतेनानुप्रासकृतवैलक्षण्ऽपि ग्राम्यता- परिहारे दयो: समानतेति सचचितम् ।।६७।।

भगिनीभगवत्यादि सर्व्वचवानमन्यते। विभक्रमिति माधुर्य्यमुच्यते सुकुमारता॥ ६८॥

प्रसुते। भगिनीति। आदिना योनिसिङ्गादीनां ग्रहपम्। स्व्वत्र व्यवहावेषु काव्येपु प, अनुमन्यते सर्व्वेरदुष्टतया खो- क्रिय ते, सर्व्वजन परिग्टहीतस्य दि प्रयोगे दोषानुसन्धानायोगाव्र श्रोळजनवमुख्यसभव दत्यदोषः। यदुनां। 'सम्नीतस् दि लोके र्ाम्तिक दोषान्वेषएं चमम्। मरिर्वालङ्गस संखाने कस्ासभ्यत-

Page 82

प्रथम: परिकेदः।

भावनमिति। सम्बोतस्यादुष्टतयाक्गोकतस्य। एतदुपलतणं गुन्न- लच्तितयोरप्यदुष्टलवं जेवं। यदुशं। ग्राम्यं घृषावदस्ोलाम- ङूलाथं यदीरितम्। तत्म्वीतेषु गुन्नेपु लचितेषु न दुष्य- तोति। गुप्नानि श्रमभ्यार्थडम्रमिद्धानि यथा, सम्बाधपदं मङ्कटार्थे प्रमिद्धं स्त्रोचिक्ार्थ त्प्रमिद्भमिति। लक्षितानि लव्षणयाSमभ्यार्थबोधकानि, यथा जन्मभृमिपदं लक्षपया स्च्रोचिक्रबाधकमिति। किस् सुरतारभ्गोष्ठ्यां भ्ान्तबीभ- तमरमादा व वयज्े श्क्षीललं न दोष: प्रत्युत गुण एव। क्रमेण यथा, "करिहसेन सम्बाधे प्रविश्यान्तर्विलािते। उपसर्पन् ध्वजः पुंमः माधनान्तर्विराजत" दूति। प्रत्र करिइस्तादिशब्दा अ्रमम्यार्थाः, दय हि सुरतप्रमङ्गमभार्या कस्यचचत् कामिन उत्रि:। "उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटि- नादरमन्निभे। केदिनि स्त्रीव्रणे मक्रकिरक्रिमेः कस् जा- यत" दूति अत शन्तोरमः। उत्लत्योत्त्य छ्तिं प्रथ-

सुलभान्यग्रपूतीनि जगधा। अ्रन्तःपर्ययस्तनेचः प्रकटितद- अन: प्रेतरङ्ग: करङ्वादङकम्यादन्थिमंस्यं स्यपुटगतमपि क्रव्य- मव्यग्रमत्ति। अ्त् बोभत्ा रमः। माधुर्यामुपमंहगति। विभकरमितोति। विभत्रं रम्घटितत्वादिशेवेल दर्शितम,

वा। क्रमप्राप्तं मकुमायये निरुपयति। उच्चते हति॥

Page 83

काव्यादशेः।

बन्धशैथिल्च दोषस्ु दर्शितः सर्व्वकोमले॥ ६ट॥ अ्रनिष्ठुरेति। निष्ठुराषि भ्ुतिकटूनि तद्विपरीतानि को- मलान्यवराषि तेषां प्रायोबाज्न्यं नतु सामस्ं यत्र तादृभं वाक्यं सुकुमारं मोकुमार्य्यगएवत्। एतदेवोक्रं क्रमदीयरेख। कोमलाचरबाजन्यं वदन्ति सुकुमारतामिति। प्रायपद- प्रयोजनं दर्भयति। बन्धनेथिन्ेति। मर्व्वकोमले मव्वकोमला- चरात्मके वाक्ये तु बन्धस्य शैथिन्रूपोदोषोदर्भितः मयेव, मालतोमाला लोलालिकलिला यथेत्यन्र प्रकाशितः । दोष- स्वित्यत् दोषोह्ीति पाठे हिपदं प्रायपदप्रयोगं प्रत्युत्त- रार्द्धवाकम्य हेतुत्वं बोधयति, तम्मात् कोमलान्राणं बहनामन्तरान्तरा परुषासर विन्यामेन मौकिकद्वारस्थान्तरा- न्तरा माणिकनिवेशेनेव बन्धस्य चारुत्वं माकुमार्य्यमित्यथः। नचैवं सेषमोकुमार्यययोरभेद: लक्षणसैक्यादिति वाच्यं स्ेष- स्याऽन्पप्रा ए मह्याप्राणक्षरघटितलेन मेोकुमार्य्यस्य च कोम- लाकोमलवर्णघटितलवेन दयोविभिन्नवात् नचाल्पप्राप्तत्वमेव कोमललं महाप्राणत्वमेव च परुषत्वम् अत्यप्राणस्थाऽपि वर्णं- शेषसंयोगेन परुषत्वमस्भवात्, यथा, "चकर्तति विरधा्त्यी मा व्वत्कीर्निश्रुतिमङ्गना" इति, प्रत्र ककारतकारावन्पप्राण- वपि रकारसम्बन्धेन पारुयं भजतः, एवं महाप्राणि वि- न्यारसविशषेण कोमलतवं भजति। यथा, "मधुरया मसुबाधित- माधवीमधुमम् ्गिसमेधित मेधया। मधुकराङ्गनया मुडरून्प-

Page 84

प्रथम: परिच्छेदः। ६७

दध्वनिदता निभताच्रमुञ्जगे" द्ति। पत्र धकारा महा- प्राण्ण पि विन्याममहिसा मधुरतां प्राप्तुवन्ति। द्यस सुकुमारता श्रब्दगुण:, अर्थगुणभूता तु अर्थस्यापारुव्यरूपा।

श्रुतिकटुत्वस्याश्नीलत्वस्य च दोषत्वाभिधानेन परित्याज्यलात् फन्नबलादेव तद्विपरीतम्य मकुमार्य्यस प्राप्ता तस्य गुणत्व- कीर्ननं प्राचामनुचितमिति वदनन्ति ॥ ६य ॥ मण्डन्नीळत्य वर्हाणि कण्डैर्मधुरगोतिभिः। कन्नापिनः प्रनृत्यन्ति काले जोमूतमालिनि॥७ ॥ उदाइरति। मण्डलोकत्येति। मधुरा गोतिर्गीतिमदृश- केकाग्वो यत्र तादृशेः कण्ठैर्गले:, मधुरगोतिरुपैः कग्देः कण्ठखरिति वा, उपलक्षणे ततोया। जोमूतमालिनि काले प्रावृषि, अन्येपि नर्त्तका मधुरं गायन्तानृत्यन्तोति कन्नापिपु नर्त्तकव्यवद्ारप्रतीते: मममोकिरलङ्गारः। श्रत्र मकागदीनां कोमलानामन्तगन्तरा टवर्गीययुक्तयुकान्तरूप परुपवर्णननिवेशेन बन्धोडयं कामपि चारुतामावद्दति॥ १।। इत्यनूर्ज्नित एवार्था नान्नङ्गारे।5प तादभः। सुकुमारतयवतदारेद्ति सर्ता मनः ॥ S१॥। ननु वर्णविशेषविन्यामात्मकम्य सेकुमार्य्यस्य न गुणत्वमुचि-

भावादिति नवीनानां मतं दूषयन्ाह। दत्यनज्जित एवार्थ

Page 85

काव्यादर्भः ।

इति। दत्यस्मिन् मण्डलोक्त्येत्यादिपद्ये, अर्थः कलापिनृत्य- रूपः अ्रमूर्ष्जित एव रमसम्पकीभावाच्चमत्काराव्यख्खक एव, तथा अलद्वारः ममामत्तनुप्राणितः खभावोकिरुपः, नापि तादृभ: न चमत्कारजनकः। तथाप्येतत्पदं सुकुमारतयैव माकुमार्य्यगुरमम्वन्वमाचणव सतां भामाजिकाना मन घरो- इति चमत्कारमुग्धं करोति। एतच्च गुणकृतवैचित्तमनङ्गी- कुरव्वतां मुखमुद्रणायोत्रं वस्तुतस्तु शब्दाथालद्वारकृतवैचि- चाणं विभिन्नत्वात् सत्यथथालङ्कारयोरौज्तित्ये तदनसन्धा- मात् प्रागेव गुएकृतवैचित्रं सामाजिकानामनुभवपथमवतरति, अत एवोक्रं, "तया कवितया किम्वा तथा वनितया च किम्। पदविन्यासमाचेए यया नापहतं मनः" द्ति। यत्र च गुण- वैचितं नास्ति तन्र सदपयर्थालङ्कारवैचित्रं न काव्यभोभां पुष्णाति। यदाह भोजराजः । "अलङ्गतमपप श्र्यं न कावयं गुषवर्र्जितम्" इति। अपरे च। यदि भवति वचस्युतं गुरोभ्या वपुरिव यौवनबन्धमङ्गनायाः । ऋ्रपि जनदयितानि दुर्भगत्वं नियतमलद्करणानि संश्रयन्त दूति। एतदर्थमेव ग्रन्थकृता, प्राणा दशगुण: सता द्त्यनेन गुणनां प्राएत्वमुक्र्म्।।श। ।।

दीप्रमित्यपरर्भृम्ना कष्वोदमपि बध्यते। न्यत्तेण न्यितः पक्षः तत्तियाणां त्णादिति ॥२॥ मकुमार्ये गोउवेदयोविपर्य्ययं दर्भयवाह। दोप्रमित्य- परैरिति। दोप्निरात्मविसृतिः उत्पा्दादिसमुद्दोधेन चित्तख

Page 86

प्रथम: परिच्छेद:।

दोर्घप्रायत्वमित्यर्थः जनकतया तदिभिएं दोपनं वीररौद्रबो- भत्सरसादिरूपमोजसि व्यङ्गमित्यर्थः, तदव वर्त्तत दूति कृत्वा भूगनातिभयेम उच्क्रोदयमपि श्रजसिविवङ्मव्यञ्ननानुकू- लतया परुषवर्णर्घातत्वात् कष्टेनोच्चार्य्यमपि बध्यते विन्य- स्यते दृत्यन्वयः। अरयमर्थः गौडादि, यत्र, वीररसादिरुप- मोजसिव्यङ्ं तत्र परुषवर्णस्तद्वख्त्रनस्यावश्यकतया मकुमाय्यें नाट्रियन्ते, वैदभीस्त तत्रापि म।कुमायं प्रवेशयन्ति। यथा, ृतमनुमतं दृष्टं वा चैरिदं गुरुपातकं मनुजपशडभिरनिर्मर्य्या- दैर्भवद्गिरुदायुधेः। नरकरियुण सार्द्धू तेषां सभीमकिरोटि- नामयमहमसझ्मेदोमांमे: करोमि दिरया वलिमिति। प्रत्न रैट्रउपि रसे नात्यन्तमुद्धतावर्णः। गडानां मौकुमार्यय- वर्जजनमुदाइरति। न्यक्षेणेति। न्यन्नन्ति विप्रवधादिंरुपमीच- कर्मा कुर्व्वन्नीति न्यस्ः कार्त्तवोर्य्यीस्ाम् स्वति माश्यतीति न्यत्ः परणुरामः । अ्रग्न्यादे: सुदादाविति षतं। श्रत्र राद्रो गमः, अतख सुकुमारबन्धत्याग उचित दूति गौडा मन्यम्े। न्यनेणन्धेन एतराष्ट्रेपेति केचित, तम्न रुचिरं ष्टतराद्र्रदुर्भ- न्तेन चत्तियचयात् करुपरसमस्भवेन तब गोडानामपि बन्धपारुय्यानाचित्यात्॥ ७२ ॥ अर्थव्यक्िरनेयत्वमर्थस्य, दरिणोड़ता। भू: खुरक्षमनागास ग्लोचितादुदधेरिति॥य३॥ अर्थव्यत्रिं निरुपयति। अरथयतत्तिरिति। ऋर्थम्यानेय-

Page 87

७० काव्यादप:।

ऽर्था अन्वयोपयोगितया अपेच्यन्ते तद्वोधकतया तावतां पदानामुपादानमिति निर्गलितोऽर्यः। अतएव क्रमदीशरः, यावद्वाच्याभिधानं यत्तद र्थव्यक्तिलक्षणमिति। द्ूयञ्ञार्थवक्रि: शब्दगुए:, अर्थगुणभूता तु वस्तुखभावस्फुटीकरणरूपा, त्रत- एव तस्या: सभावोत्यलङ्गारेण परिग्रह दति नव्या:, यदा- ः, अर्थ्व्या्रिः खभावात्तलङ्कारेण तथा पुनरिति। पदानां झटित्यर्थापम्यापकत्वं शब्दगतार्थर्व्यात्तरित्यन्ये, यदाङ्ा, अ्रर्थ- व्यक्रिः पदानां हि झटित्यर्थममर्पणमिति। उदाहरति। हरि- सोत्यादि। इरिणा वराहरुपिण, श्रत्ाप्रमिद्धस्यदधिलौि- त्यम्य वर्णने कयिद्वेतुरवग्यमपेच्चते मच हेतुभूतोऽर्थः खरे- त्याद्यपात्तशब्देनैव प्रत्याय्यते नतु कर्थाञ्जत् कल्पत दत्यर्थम्य पदनैव व्यञ्नादर्थव्यक्रिः। यत्र प्रमिद्धिरस्ति तत्र हेतुनी- पेक्यते, यथा, "सम्प्रति मन्ध्याममयस्क्रद्वन्द्वानि विघटयतति" दूति, शच सन्ध्यायां चक्रवाकमिशुनविघटनस्य प्रमिद्या न हे- त्वाकाङ्का, अतएव न तत् निर्हेतुताया दोपलं, यदुक्, निर्हे- तुता तु स्यातेऽर्ये दोषतां नैव गच्छतीति। भोजराजेनापि, अध्याहारादिगमार्थ नेयाथें प्रागुदाहतम्। स गम्यते प्रसिद्धि- येत तहोषतयेय्यत इति। ७३॥ मद्दी मद्ावरादेण लेोहितादुड्ुतादधेः। दूतोयत्येव निर्िष्टे नेयत्वमुरगास जः ॥।८४ ।। अनं यत्व मर्थर्व्याक्करित्युतं नेयत्वन्त कीटृ गितिदर्भनाथं प्र- त्युदाइरति। महीति। द्रयति एतावन्माचे खुरनुखनागा-

Page 88

प्रथम: परिच्छेद:। ०१

मृगित्यंशं परित्य्य लोहितादिति विशेषणमाचे दत्यर्थ:, निर्दिष्टे उके सति उरगासजोनेयत्वमध्याप्ारादिना कल्प- नोयत्वम्। उदधिगतलाहित्य म्यौपाधिक त्वादुपाधिपद प्रयोग- मन्तरेष तम्यामङ्गतत्वप्रतोतेरवश्मेव कर्थाश्चदुपाधिरध्याह- रणीय इति नास्यचार्थव्यक्रिः। यत्र त्वन्वयबोधात् प्राभ्बा- धादिज्ञानेन लक्षणयार्थान्तरोपस्थितिस्तताप्यर्थवत्तः सम्भव-

न्क्षण्यात्। अर्वयवोधानन्तरमनुपपत्त्युदयेन कन्पनोयार्थसैव नेयत्वात्। परन्तु यत्र रूढिप्रयोजनाभावेपि लक्षणम्पगमः प्रयोकुर्मामय्यें द्योत्यति तत्रार्थस्य नेयत्वमिति नार्थ्व्याक्रः, अतएव तथाविधलाच्तलिकपदस्य नेयार्थत्वाख्यदोषद्एलम- भियत्ररकं, तथाच नेयार्थत्वव्याकारे प्रकाशकारः। निरुढा लक्षणा: काश्चित मामथ्यादभिधानवत्। क्रियन्ते माम्प्रतं का- द्वित् काश्चित्रैव त्वभक्तित दति यनिषिद्धं लात्त्णक ्मि तति । ।

ने दशं बड मन्यन्ते मार्गयोरुभयोरपि। न द्वि प्रतीति: सुभगा शब्दन्यायविर्न्नदङ्वनी॥ s५ग

अर्थव्यक्ा पृर्व्वोकप्रायःपदप्रतिपाधं गोडवंदभयो: साम्यं दर्भयति। नेदृभमिति। ईदृशं नेयार्थकवाक्म्, उभयारपि मार्गयांगाडवैदअयोः। न बज मनान्त इति ऋत्र हेतुमाच नहीति। शन्दन्यायः भब्दजन्यान्वयंबाधे नियम: वृत्तयपम्या-

Page 89

७२ कावादशंः।

मतीति तादृभी, श्रध्याहाराध्युपन्थितार्थविषयेत्यर्थः, प्रतीति- रच्वयबोध:, म हि सुभगा समीचीना, नरथाप्त्याद्युपस्थापि- तार्थप्रतीतेस्तु न आाब्दबोधलवं तदुत्तरमेव तथया: सङ्भावात् एवं तात्पर्थयपर्थालोचनयार्थीन्तरप्रतीतिरपि भाब्दबोधात्तर- कालोनैव, यत्र तु द्वारं द्वारमित्यादा लरादिना पिधेी-

श्रुतार्थापत्या तादृभपदाष्याद्ार: तचाष्याहृतपदेऽपि भक्रिय्- हाभ्युपगमेन तदर्थस्य वृत्युपम्थाप्यतान्न तन्नियमातिक्रमः ।

नाष्टीक्रियते इनि विभावनीयम्॥ ०५ू।।

उत्कर्षवान् गुणः कश्िद् यस्तमिन्नुत्तो प्रतीयते। तदुदाराहयं, तेन सनाथा काव्यपद्वतिः ॥। ७६ ॥।

उदारतं निरूपयति। उत्कर्षवानिति। यस्िन् वाक्े उक्रे मति उत्कर्षवान् वर्णनीयस्ोत्कर्षजनकः कसिद्विलच- ोगपस्या गभी।य्यीदिरुपोधर्माः प्रतीयते व्यञ्ननया बेध्यते त- डाकक मुदाराज्यम् उदारखगुलवच्वेन कथितमित्यन्वयः, इत्थ-

म निहकगपतं, यथा, से हेसाजितमोधिसत्व वचसा किं

Page 90

प्रथम: परिभेद:।

विसरेसोयधे नासि लत्दृथः पर: परष्िताधाने महेत-

इने करोषि रुपया साहायकं यनमरो:। प्रत्र तोयधेरप-

वस्तुतस्तु, उत्कर्षवान् भज्ा प्रतिपाधलेन चमत्कारजनकः गुए: उत्कर्षकोSपकर्षको वा वर्णनीयधर्षा दत्येवार्थ, एवस अपकर्षजनकोडपि धर्ममा यत्र व्यज्यमानसूमस्कारं जनयति तदपि वाक्यमुदारमिति तेन हे हेलाजितेत्यादावादार्ययम- स्येव, अतएव क्रमदीश्वरेण, तदुदारं, गुणः कोडपि यष्मि- सुके प्रतीयते, इति लक्षपं लत्वा, यथा तावचरीरं मे या- वत्त्वं पिद्िता मनेत्युदाहरता वर्णनीयस्ापकर्षजनकव्यज्ञव्यन्न- कत्वेऽययुदारलमफ्गीलतं। तादूभव्यञ्जकता च वाक्यस वाच्यार्थ- द्वारा तेनार्थगतमिदं, श्रष्दगतन्तु विकटत्वलच्पं, विकटलस पदामां मृत्यत्प्रायत्वं, यथा, स्चरणविनिविषरनपुरनरस्तकी- नां सषिति रषितमासीन्तच कलसेति। नेनेति। तेनोदा- रत्वेन काव्यपद्धतिर्गाडवैदर्भरपा काव्यरीतिः। एतेनोदा- रखे गाडवेदर्भयो: साम्यं दर्मितं। सनाथा सात्रया सोत्कर्षे- त्यर्थः॥ ७६॥ अरथिनां कपणा दष्टिस्तवन्मुखे पतिता सक्कम्। तद्वस्था पुनर्देव नान्यस्य मुखमीक्षते॥9॥ इति त्यागस्य वाकयेडसिमिनुत्कर्षः साधु सच्ने। अ्र नेनैव पथान्यत् समानन्यायमूद्याम्।।9८॥ L

Page 91

कावादर्भ:।

उदारतमुदाहरति। अ्रर्थिनामिति। रपणा दीमा, पुन- सदवस्ा दीना सती, नान्यस मुखमीचतत दति एकेनेव लता- रथामामपरोपसर्पणासन्नवादिति भावः। ऋ्त्र वर्णनीयख राज्तः प्रभूतदामरूपधर्मा: प्रतिग्टशीतृर्णां दाचन्तरोपसर्पणभाव- रूपभज्या व्यज्यमान: कर्मपि चमत्कारविशेषं जनयति॥७७॥ इदमेव दर्भयतति। दवनीति। द्त्यस्िमिन् वाक्े त्यागस भज्ा व्यज्यमानस्य वर्णनीयराजदानस्य उत्कर्षसमत्कारविशेष- जनकलं साधु भ्ोभनं लस्यते सामाजिकैज्जायते। साध्वित्यच खव्विति कषित् पाठः। खलु यतो लच्यते, ऋत ददमौदार्यय- गुणवदित्यर्थः । प्रनेनेवेति। श्रनेनेव पथा एतत्पदयमदर्भ्रित- या रीत्या समान: सदृभान्यायो व्यवस्थितिर्यस्य तादृभमुदारत् मन्यच पद्याम्तरपि ऊह्यतां सयं विभाव्यताम्॥०८॥

हार्थ्य विशेषणार्यु क्रमुदार कैश्विदिष्यत। यथा, लोलाम्बुज, क्रोडासरो, हेमाङ्गदादय:।।७६।।

वच मतान्तरं दर्धयति। साध्यैरिति। स्वाय्ेवित्नय्यार्था-

रिति बजवचमादेकदिविशेषणयोगे न चमत्कारातिशय दसि सचितम्। युकमति वाक्यमित्यर्थः। उदारमुदा-

गुणल्ममुचितमित्यस्तित् कच्पे सत्ासरयः सूचितः। उदा-

Page 92

प्रथम: परिखेद:।

इरति। लोखाखुजेत्यादि। लीक्षाम्ुजमित्युने बम्मुतस

प्रतीयते, एवं क्रीडासर द्त्यन सरयः क्रोडोपयोगितया कमलकुमुदजलचर विषङ श्रोभितखच्छ खादुजलवत्ाटिकं, छे- माफ्गदमित्यन च हेममयतवेनाङ्गदसय सृद् मात्मञ्मूख्यता- दिकं। केचितु शग्राम्यतमर्थगुणमुदारलमाजसतन्न सम्यक्, नगाम्यताया माधुर्यरूपलेन माधुर्य्यौदार्यययोरभिव्रतापत्तेः, यदाह क्रमदोश्वरः, सानुप्रासत्वमय्ाम्यभावद्य मधुरोगुण द्ति, माधुर्य्यप्रस्तावे ग्रन्थलदपि, तथाप्ययाम्यतैवैनं भारं वदति भूय- सेति। ७८॥

शज: समासभूयस्त्वमेतद्गद्यस्य जीवितम्। पद्येऽप्यदात्िणात्यानामिद मेकं परायणम् ॥ ८० ॥

श्ोजोलचयति। त्रज दति। समासः पदानामेकीभावः तस्य भूयस्वं दीर्घतं बङ्भि: पदैः समास दत्यर्थ:, तदोज:, एतत् समासभूयस्वरूपमोजः, गद्यस्य गद्यप्रबन्धविशेषस उत्क- लिकाप्रायात्मकस्ेत्यर्थः, चूर्णकादा दोर्घममासतवाभावात्। जीवितं जीवितवत् सारभृतम्। ददस मार्गदये समानं। विप- थयंथमाइ। पद्ेडपीति। पदाचिण्ात्यानां गौडानाम्। ऋपिना गद्यसमुचय: । ददं समासभूयस्वरूपमोजः । एकमद्धितीयं परायममवखम्बनं, गोडानां बन्धगाढताप्रियलेन तन्ूलतवाण-

L 2

Page 93

कावयादर्श।

गुणः समासभूयस्वरूपतया प्ष्दमाचगतल्वात्। अ्रन्येतु, श्रोज: प्राठि: साच पञ्चविधा यथा, "पदार्थे वाक्यरचमं वाक्यार्थे प पदाभिधा। प्रीठिव्याससमासर च साभिप्रायत्वमख प" इति। तब पदार्थें वाक्रचनं, यथा, चन्द्र द्त्येकस्िम् पदार्थे वत्रवे शचेनयनसमुत्यं ज्योतिरिति वाक्यरचनं। वाक्यार्थे पदाभिधा यथा, निदाघभीतलहिमकालोष्णशरीरा सुकुमारी वरयो- षिदिति बाक्यार्थे वत्रव्ये वरवर्णिनीति पदाभिधानम्। एव- मेकस वाक्यार्थसय किस्सिद्विभेषाभिधित्सया बज्वाकैरभिधानं व्यापतः, बञ्वाक्यप्रतिपाधयस्येकवाकयेन प्रतिपादमं समास:, ए- तचतुर्विधप्राठिरुपमोज: भ्ब्दगुणः साभिप्रायरूपन्तवर्थगण इत्याऊः ॥ ८0॥

नङ्ग कूरण लघूनान्च बाङच्याज्पत्व मिश्रणैः । उच्चाव चप्रकारं तद् दृश्यमाख्यायिकादिषु॥ ८१ ॥

तदिति। तक्षमासभूयस्वमुच्चावच्यप्रकारं नानाविधं, कथ- मित्याह। गुरुणामित्यादि। कचित् समासाङ्गपदघटकानां गुरवर्णानां बाङ्त्येम लघुवर्णानामल्यलेन, कचिद् गुरुणाम- व्यलेन लघूनास बाङ्लेन, कचिच्च द्िविधानां तेषां मित्र- ऐोन साम्येन च। तथ आास्यायिकादिषु प्रार्चा रचितेषु गद्य- प्रबन्धविशेषेषु। आदिना चम्पविरदादीनां ग्रहणं, दृश्सं सयमनुभवनीयम, एतच वैदर्भमतानुसारेण्ेऋ्रं गौडाना

Page 94

प्रथम: परिखेद:।

पच्यमथेऽपि दीर्घसमासा:। आरास्थायिकेत्युपादानात् कथायां रद्रादिरसेपि न दीर्घसमासोविधेय हृत्यवधेयम्। प्रकारमि- त्यन प्रकारपेति दृशमित्यच च दृष्टमिति कचित् पाठः। श्रन्यन् च द्वितीयतदित्यच् सदिति पाठ: ॥। ८१ ॥

पीनस्तनस्थिताता सरंकम्रवस्तेव वारुणी।।८२।।

ति। मसोडस्ताचलसख मसकं श्टज्रं तत्र पर्ययक्षाः परितः पतिता: समस्ताः सायं तन्मातवृत्तित्वात् सकला चेडकीं- ज्वः सायंकालीनलादारक्राः सर्यकिरणास्तेः संस्तर भाव- रणं यस्यास्तादृभी वारुणी पशिमदिक पीनसने स्यितमातामं कमं शोभनं वस्तं यस्यासतादृभी काचिन्रायिकेवेत्यन्यः।। ८२॥

इति पद्मेऽपि पौरस्या बध्न्त्योजस्विनीर्गिरः। अन्ये त्वनाकुलं हद्यमिक्क न्योजो गिर्रा यथा।८३॥ पयोधर तटोत्सङ्गलग्नसन्ध्यातपांशका। कस्य कामातुरं चेतो वारुणी न करिष्यति॥।८४॥। द्तीति। पौरस्या गौडाः, श्रोजस्िनीः समामभयख्- रूपीजोगुपवती। अपराभिमतमोजो लचयति। भ्न्ये लिति।

मोळपुद्धेराकुलतीभावात् तद्रहितलमित्यर्थ:, तथा इयं पधलं

Page 95

बावादश:।

मोज इच्कन्ति। त्रयमर्थः दीर्घसमासः खल्पसमायः समाषा- भावोवास यसिन पुते श्रातणं बुड्धेरमाकुलतवं श्रुतिसुखख्य भवति तत्त्वमोज दति। एतदुदाइरति। यथेति। पयोधरो- मेघ एव पयोधरः सनः, सिष्टरूपकम्, तसय तटस्य प्रान्त- सोत्प्े लगं सन्ध्यातप एवांशडकमारक्तवसनं यस्ासादटृभी। कामातुरमिति भारक्तवसमाच्नसनतटमायिकासाम्येनोही- पकल्ादिति भावः। ऋ्रत्र पू्ष्वार्धवाक्यं दीर्घसमासवदपि भ्स्तमस्तकेत्यादिसोकवाक्यवत्र श्रतण्णं बुद्धिमाकुलयति प्र- त्युत लालित्येन श्रवणसुखमादधाति, उन्तरार्ड्धवाक्ये तु का- मातुरमित्यल्पसमासः त्रन्यन समासाभावच्य, तथापि तत् किश्चिद्गाठतया लालित्येन च प्रतीयमानं श्रत्नानन्द- यति।। ६॥र8॥

कान्तं सर्व्वजगत्कान्तं लौकिकार्थानतिक्रमात्। तच्च वार्त्ताभिधा नेषु वर्णनासपि दश्यते॥।न्यू॥

कान्तिं लच्षयति। कान्तमिति। लौकिकार्थसय लोकप्र-

दित्यर्थ: सर्व्वजगरतां देवादिमनुव्याम्तानां कान्तं कमनोयं माधाधमुद् बरतार्थबाधसीकर्य्येष चमत्कारजनकतया सपृद्- पोयमित्वयर्थ:, ईदृधं वाक्य कानतं कान्तिगुणवदित्यन्चयः, एवस लोकषिङ्वस्ुवर्णनं कान्तिरिति सचकम्। वर्व्वजगत्का-

Page 96

प्रथम: परिवेद:।

कमिति तु प्रभंसनं। यदाह क्रमदीघरः। वर्षनात्युक्रिशत- न्या या सा कान्तिरभिधीयत इति। द्यब् कान्तिरर्थगुण: अ्रथानुसन्धानप्रागनुपसभात्। श्रजवत्रूपा तु बम्नगुषः

भाखित्वम्। त्रन्ये तु दीप्नरसत्वरूपमर्थगतं कान्तिगुपमाऊः। कान्तेर्विषयं दर्भयति। तच्तेति। तस्कान्तिमद्वाकां। वात्ता- भिधानेषु बनामयप्रियालापप्रसतावेषु। बमामयम्रियालापो- वर्तिवात्ती च कथ्यत दृत्युकेः। प्रियालापे हि लोकप्रसिद्धू- वस्वभिधानमेवोचितम्, अन्ये तु वान्ताभिधानेषु इतिहा- सवर्पानेषु, दतिहासानां यथावद्वर्णनसाचित्यात् ब्रयथावर्णने असत्यताप्रतिभासेन विनेयानां प्रदृत्त्यसभ्भवात् प्रबन्धस्य रा- मादिवत् प्रवर्त्तितवं न रावणदित्युपदेशपर्ययवसायित्वानुपपपे रित्याञ्ः। वर्णनाख्विति। वर्णनासु वसतुखरूपनिरुपणेषु, तवापि यथावद्वर्णनस्ीचित्यात्, एताभ्यामन्यच तु न नियमः, अतएव व्यञ्नकार्थस् खतःस्भवितवेन प्रोढोकिसिडूलेन च नशानां काव्यभेदकरणं सङ्गचछते। यदुत्रां प्रकाशक्वता, शर्थ- मनयुद्धवोऽय्यर्थाव्यख्तकः सभभवी खतः। प्रठोतिमानात् सिङ्गो- वा कवेसेनोम्भितसय वा हति । ८५ ॥

गृद्दाणि नाम तान्येव तपोराशिर्भवाद्भः। सम्भावयति यान्येव पावनैः पादर्पांषडुभिः॥रई॥

तम वातताभिधाने कान्तिमुदाहरति। महाणोति।

Page 97

काव्यादर्भ:।

नामेति सभ्भावनायाम्। तान्येव ग्टहाषि प्रभसन्टदाषित, ्टहपद्मत्र प्रभसग्टच्े लाचषिकं प्राभस्यातिभयस व्यञ्चः भ्र तएवेद मर्थान्तर मंक्रमितवाचं नाम लक्षणा मूलध्वनिकाव्यं भक्य- तावचछेदकलच्वतावच््द कयो: सामा न्यविशेषभावातृ। तपो- राशिसपोबञ्लः। सभ्ावर्यात गरवं प्रापयति, श्रत् प्र- कोकरिमन्तरेणपि सत्पुरुषचर एसम्पर्केष खानस् प्रभस्ततारुपे- वर्णनीयार्थालोकप्रसिद्धू एव, द्रयस प्रियालापरूपा वासा॥

अ्रवकाशो न पर्य्याप्रसतव बाडलतान्तरे॥।८9 ।। वर्षनायामुदाइरति। अ्रनयोरिति। जुन्भमालयोवृद्विं गच्छूतो:, बाजलतान्तरे वत्तसि, श्रवकाशः स्थानं न पर्याप्तो न प्रभुत: श्रतिपीमोन्तुङ्गी सनी तद्रायतने वर्चास ससम्बाधा- वेव व्त्तेते दत्यर्थः। ऋ्रत सनवर्षनायां सनयो: पीनोनुङ्ग-

इति सम्भाव्यमेवैतद्विशेषाख्यानसंस्कृतम्। कान्तं भवति सर्व्वस्य लोकयाचानुवर्तिनः ॥८द॥ सोकदये कान्ति सङ्गमयति। द्वतीति। इति वार्ष्तावर्ष- नाविषयकलोकद्यप्रतिपायं सम्भाव्यमेव लोकप्रसिद्धूतया स- भावनीयमेव न व्वत्युच्या असभवदृपि कम्पनीयम्। एतच् विशेष माख्यायतेऽनेमेति विशेषा स्थानमुत्कर्वबोधकविशेषयं तेन

Page 98

प्रथम: परिचेद:।

मंखृतमलककृतं सत् लोकयाचानुवरनिनो लोकव्यवहारमगुरू- न्ानस्य लोकव्यवहारजनितसंस्कारसम्पत्रस्ेव्यर्थः। सर्व्वस् ज- मस्य कान्तं कमनीयं भवति, तक्ादेतदर्थप्रतिपादकवाक्यं कान्तिगुणवदित्यर्थः । विश्रेषा स्यानसंसृतममत्यनेनेतुकं, लोक प्रभिद्वस्तुवर्णनमाच्नेणेव न कान्ते: सभ्भवः अ्रन्यथा, गोरपत्यं बलीवर्ईदेा घाम्मात्त मुखेन म, दत्यादेरपि लोकसभ्भाव्य- बलोवरद कर्तकघासभक्षण रूपवस्तुवर्णनया कान्तिमत्वेम काव्य- त्वापत्तेः, किन्तु उत्कर्षबोधकविशेषणविन्यामेन वैचित्रजनक- तया, वैचित्रस्यैव गुणालद्गाररृपत्वात्, प्रछ्ृते च ग्टहाि नाम तान्येवेत्यादिपद्यदये तत्तद्विशेषषश्तवैचितं स्फुटमेवेति विभावनीयम्॥ ८८॥

लोकातोत इवात्यर्थमध्यारोप्य विवत्तितः । योऽर्थस्तेनातितुर्ष्यन्त विद्ग्धा नेतरे जनाः ।।८ट ॥

गोउमार्गे निरुत्कान्तेर्विपर्यययं दर्भयति। लोकानीत द्वेति। द्वायर्थे। योऽर्थोडत्यम्तं लोकानीतोडपि लोकप्रभि- द्विमतिक्रान्तोपि अध्यारोप् उपचर्यय विवततितः, तेनार्थेन विदग्धा विदग्धं मन्यमाना गौडा दत्यर्थ:, मोकुण्ठनोकिरि- यं। विगतं दग्धं दाह्ोऽसनव्यर्थामुभव्वतमनःहेशो वेर्षा ते इति वा। अ्रत्यतिप्रयेन तु्यन्ति, दतरे जना वैदभ: पुनर्न तुष्यन्ति। प्रध्यारेपेति। नय योग्यतायाः बाष्दबोधे सेतु-

Page 99

काव्यादशे:।

रूपकादयलम्तरखालद्वारिकेः सव्वैरवाभ्युपेयलवेन ब्ाब्दमते-

रात्, अतएवोक्तम्, अ्त्यन्तासत्यपि हर्थे ज्ञानं भब्द: करोति हीति॥ ८८॥

देवधिष्णय मिवाराष्ट मद्यप्रम्टति नो गृद्चम्।

वात्ताभिधाने कान्तेर्विपर्य्ययं दर्शयति। देवधिष्मिति। विष्ायं स्यानं। किल्विषममङ्गलम्। अ्रन्न महापुरुपचरएरजः- सम्पर्केप गद्स्य प्रभस्ततैव लोकप्रमिद्धा, देवानाससाम्येनारा- ध्यता तु प्रौढोत्याध्यारोपिता॥।८० ॥

अल्पं निर्म्मितमाकाशमनालोच्यैव वेधसा। दूद्मेवंविधं भावि भवत्याः सनजुम्भणम्॥८१।

वर्णनायां विपर्य्ययं दर्भयति। अन्पमिति। भवत्याः सन- जुम्भणं सनयोरुपचितिरेवंविरधं बज्ञवकाशव्यापि भावि भवि- व्यतत दृदमनालेच्ेव वेधसा तकाशमन्पं निर्मितमित्यन्यः।

भतिम इत्तोय्याकाप्रस्याल्पत्वं, सर्व्वन्नस्यापि विधातुरनालो- चनपूर्त्विका सष्ठिः, विल्वकोलङ्गतु्त्ययोरपि सनयोर्मेदमन्दर- दिमालयादिभिर्गिरिव रैरप्यपूर्ययमाऐतिम इत्या काभे ससम्वा-

Page 100

प्रथम: परिफेद:।

धावस्थितिरित्वेतत् सव्बें लेोकप्रसिद्धिमतिक्रा न्समयचि वर्ष्यमामं प्रयोकुरूपहसनीयतामाविर्भावयतीति न कान्तता वाकास।।

प्रस्थानं प्राक् प्रणोतन्तु सारमन्यस्य वर्त्मानः ॥८२।। उपसंहरति ददमिति। दूदमेवंविधं काव्यवाक्यमत्युक्रि- रित्युकमतयुक्तिरिति नाम्ना आलद्गारिकै: कथितम्। यथाइ भोजराजः, "लौकिकार्थमतिक्रम्य प्रम्यानं यत्र व्ष्यते। तदत्यु- तरिरिति प्रोक्रं गौडानां मनमो मुदे" इति॥ ददमित्यच दयमति क्वचित् पाठः। गडपलालितं गाडेयमत्कार- जनकतया व्यवहतम्। ऋत्र वैदभाणामनादर दत्याइ। प्र- म्यानमिति। प्राकप्रणीतं प्रम्थानन्तु लोकमभ्भाव्यवस्तवर्णनरूप- मन्यम्य वत्मनो वैदर्भमार्गस सारमुपादेयं, तदयं कानी

अन्यधर्ममासततोऽन्यच लोकसीमानुरोधिना। सम्यगाधीयते यत्र स समाधि: स तो यथा ।।८३ ।। कुमुदानि निमोर्ल्तन्ति कमल्ान्युन्मिपन्ति च। दूति नेत्रक्रियाध्यासान्नव्या तद्दाचिनी श्रुतिः ॥८४ ।। ममाधिं लक्षयति। त्रन्यधर्ष इति। श्रन्यम्याप्रस्तुतस्य कस्याचचङूर्म्ा गुणक्रियारूपः, ततमतम्माहूर्मिमणन्यत कमिां- स्वित प्रस्तुते लोकसीमामुरोधिना लोकमय्यादामनुरुन्धानेज

Page 101

काव्यादर्श:।

वक्चा यत्र वाक्यार्थे सम्यगाधोयते गाणशब्दप्रयोगेष साध्यव- सानगाप्या लक्षपया उपचर्य्यते स वाक्यार्थः समाधि: समाष्या- स्यगुणवान् सरतः, यचेत्यच यत्त्विति पाठे क्रियाविशेषणं, यत् समाधीयते स समाधि: सम्यगाधानरूपः समाध्याख्ो गुप दत्यर्थः । उपचारखात्राह्यार्य्याभेदप्रतोतिरुपः स च लक्षण- या: प्रयोजनभूतः लक्षणाजन्यमादृव्यप्रतोतेरनन्तरमेव तन्मूल- व्यञ्जनया तसय प्रतोतिमसवात्। उत्रकव्व प्रकाशलता गौण- लक्षण प्रस्तावे, भेदेऽपि ताद्रप्यप्रतोति: सर्व्वथेवाभेदावगमत्त प्रयोजनमिति। लक्षणा चाच साध्यवसानरूपा सा च विषयस्या- नुपादान एव सभ्भवति तेन च विषयोपादाने सारोपगाएां न समाधे: सभावः। दत्यस प्रस्तुतस्य धर्मे निगोर्यय तत्र सद्ट- पतया श्रप्रस्तुतधर्रस्य तादात्याध्यवमानं समाधिरिति लक्ष- पम्। धर्मेत्यनेन धर्मिमणोडध्यवमाने नायं गुए इति स्चितं। यथा, लतामूले लीनो इरिएपरिदीनो हिमकर: सफुरत्ता- राकारा गलति जलधारा कुवलयात्। धुनीते बन्धूकं तिल- कुसुमजनापि पत्रनो वहिर्द्वारे पुएं परिषमति कस्यापि - तिन:, इत्यादा मुखादी धर्मिमषि धर्मिएस्न्द्रादेरथ्यवसानम्, शचातियोकरिरलङ्गारः। लोकसीमानुरोधिनेत्यनेन सेष्क या विमट् भधमीध्यासेन लोकविरोधे न समाधिससवः। यथा वृंद्ति मशका यत तत निद्रा सुदुलभेति, ऋ्च वंदितं करि- गर्ज्जितमित्यभिधानात् करिधर्मास्य वंहणस मथकरूतेद्ष्यव- सानं लोकविषङूम्। उदाहरति यथेति, पचाम्रस्तुतस्य चन्तुषो

Page 102

प्रथम: परिचेद:।

धर्मी निमोखनोगोषो प्रस्तुतयो: कुमुदकमलयोईलसद्रोप- विका शरूपधर्षातादात्येनाध्यवसिता, दद साध्यवमानं न लोक- विषधूं विषयविषयिणोरनयोः सादृश्यातिशयवत्वेनाभिन्न- प्रायत्वात्, तथालेन पानयोरेकश्ब्दप्रयोगप्रतिपाद्यतं, यथा चत्तुर्निमीलति कुमदं निमोख्ति चत्तुरुन्पिषति कमलमुन्ति- षतोति, दृदमेव दर्भयति। द्वतीति। नेचक्रियाध्यासात् नेवम्य क्रियाभ्यां मिमीलनोन्ोष्भ्यां सह तादात्यारोपात् कुमुद- कमलधरमाभ्या दलसङ्गचविकाशाभ्यां तद्वाचिनी श्रुतिर्लव्धा नेतक्रियावाचकः शब्दः खप्रतिपादकतया प्राप्तः, पदारथाना- मेकत्वेने कशब्द प्रतिपाद्यताचित्यात् यया घटो घट दति विभि- न्नत्वे तु विभिन्नशब्दप्रतिपाद्यलं यथा घटः पट दति। श्रयस् ममाधिरर्थगुण: धर्थे अर्थान्तरारोपसरूपतवात्। केचित्तु,

माङ:, तनायोनिरर्थः कविमम्प्रदायपरिभीसितपद्धति- मन्तरेश खबुद्धिविभवमाचप्रादुर्भीवित उपमानोपमेयभावा - दिरुपः। यथा, सदोमुण्डितमत्तह नचित्रक प्रम्प्डिनारङ्गक- मिति। पत नारङ्गकस्य हरनाचवुकेन मदापमानोपमेयभावा न केनापि प्राक्कनकविना प्रदर्ितः केवलमेततकविनेव खबुद्या प्रादुर्भावितः। अ्रन्यच्क्रायायन्यर्थम्त प्राक्कनकत्रिपर- म्पराव्यवहतः किस्तिद्भञ्जन्तरेण वर्णितः। यथा, 'मिज- नयनप्रतिविम्बैरसुनि बजः प्रतारिता कापि। नीसतपले- 5पि विस्ृति करमर्पयितुं कुसुमनावी' हति। अत्न नयन-

Page 103

काव्यादर्पू।

नीलोत्पखयो: सादृशयं कविसम्प्रदायप्रसिद्धूं वि्कित्तिविशेषे- पाच निबदूम। प्र्दगुणभूतः समाधिसु आरोहावरोहक्रम- रपोडन्यैसको ज्ातव्यः। तत्र आरोहोऽनुप्रासादिना उत्कर्ष: अवरोहस्तदभावादपकर्षः तयो: क्रमो वैरखानावह्दो विन्यासः। यथा, चसद्ुजभ्रमितचण्ड्रगदाविघातेत्यादि। श्रत् पादचये बन्धस्य गाठता चतुर्थपादे तपकर्षः साऽपि तीव्रप्रयन्नाच्चार्य- तथा गाढायमानो वैरखं न जनयति । ६ ३ । ६ ४ ॥

निष्टूते द्रोर्णवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम्। त्र्तिसुन्दर, मन्यत्र ग्राम्यकर्श्ा विगाहते ॥६५।।

समाधेगीएलकणामूलकतवं प्रकटयति। निधूतोद्गोर्षेत्या-

सामूलकं गापलनपया खमुख्यार्थमदृभेडर्ये प्रयुत्नं सदित्यर्थः। पतिसुन्दरं सहृदयच्ृदयहरलेन समाधिगरवत्। प्रत्नार्थ- गुपस्य्रास्य शन्दगतत्वं परम्परयेति बेध्यम्। अ्रन्यचेति। गौण- वृत्तिव्यपाश्रयत्वाभावेन मुख्यार्थ एव प्रयोगे द्ूत्यर्थः, ग्राम्य- कचां विगाहते याम्यत्वरूपदोषदुष्टतां प्रान्नोति। मुख्यटत्या प्रयुतं निधूतादिपदं न परं गुणवत् प्रत्युत दोषवदपि गौण- वृत्त्या तु गुणवदेवेति लक्षणाफलभूततादाक्यारोप एवाचर हेतुरिति विभावनीयम्। अत् गौपवृत्तिपदं सभ्भावनाया उपलचकं तेनोलेवार्यां मुख्ययापि वृत्त्यासोलपदप्रयोगे गुलएव एतचाग्रिमध्ो के दर्भयव्यामः ॥८५॥

Page 104

प्रथम: परिक्ेद:।

पद्मान्यर्कींप्रड़निष्ठिताः पोत्वा पावकविप्रुषः। भूयो वमन्तीव मुखैरुद्रीर्णीरुण रेणुभिः ॥। ६६ ।। एतदेव दर्भयनुदाहरति। पद्मानीति। सायन्तनममोर- मङ्सव लत्परागपद्मवर्णनमिद्म्। अ्रर्कीश्डनिष्ठिताः सूर्ययकिर- रेनिचिप्ता: पावकविप्रुषा वह्हिकणान्। उद्गोणीहणरेशुभि- रिति पावकविन्दुवमनोतेचारयां हेतुः। श्रत्र देहान्तःकफादि- नितेपथक्कयो: निष्ठिवोङ्गधालोरनिन्ेपमाचार्थे लक्षण मामान्य- अब्दस्य विभेषार्थपरत्ववद्विशेषार्थकस्यापि सामान्यपरले तद- भ्युपगमस्ाचित्यात्, साच शक्यार्थलच्यार्थयो: माटृम्याद्गौणी मादृश्यव्व कफनिचेपो विप्रुड्निचेप द्वेति विभिए्टनितेषयो- स्योर्विभिन्नल्वात्। वमन्तीवेत्यच तु न लक्षणा श्ष्दार्य्यवत्

बन्धात्, लक्षणाफलोभृतताद्रप्यप्रतोतेरिव सभ्भावनाया ऋपि चमत्कारजनकलेन गुणतवं युञ्ते, तम्मात् पूर्व्वत गोणवृत्ति- पदम्य सभ्भावनोपलक्षकत्वं सुष्टकम्, एवम्, आररखाद्य निरवभेपं विरहिबधूनां मृदूनि मांभानि। करकामिषण मन्ये निष्ठीनति नीरदोडम्योनि, द्ृत्यच सापव्वोतेचायां निष्ठीवतीत्यच न लकषणा ॥ ८६॥ इति दृद्यमह्द्यन्तु निष्ठोवति बधूरिति।

दनीति। दति पूर्व्वस्नाकगतं गौपदत्तिव्यपाश्रयं निष्टूता

Page 105

काबादश:। حد

धिगुषवत्। ऋदद्यन्विति ग्राम्यत्वरूपदोषदुष्टमित्यर्थः। नि- षीवति मुखेन कफादिकं नित्तिपति। प्रत्र ष्ठिवधातुरभिधया मुख्यार्ये प्रयुक्रा जुगुप्मां व्यनक्रि, बधूपद प्रयोगस् बध्वा: पटङ्गा- राङ्मत्वात् ङ्गारे बीभत्वाङ्गभृतकफवमनपरिग्रहोऽत्यन्तानु- चित दति य्राम्यतां सातिशयमुख्ासयति। तदेवमन्यधर्सास्या- न्यतारोप: समाधिरित्युतं तच बहनां तेषामारोपे चारु- लातिभय दत्याइ् युगपदिति। नैकधर्माणामन्यदीयानेक- गुण क्रियाणां, युगपदेकदा नतु कालभेदेन, अध्यामा विषय- निगर ऐोनाथ्यमानं, स्मत दति वैचितरातिभयादुत्कए्टसमाधितवेन प्राचीनैर्ज्ञात दत्यर्थ: ॥८७॥

गुरुगर्र्भभरक्ान्ता: सनन्तो मेघपङ्गयः। अचलाधित्य कोतङ्गमिमा: समधिशेर ते ॥

गुर्व्विति। गुव्वो जलपूरसम्वन्धेन महत्य:, अ्रन्यन्न भूषम- म्न्धेन स्सूला:। तथा गर्भस्य अन्तर्गतजलस्य भरेण क्वान्ताः मन्दा:। अतएव कालिदामः, अन्तःसारं घन तुलयितुं ना- निलः प्रतत्यत तां रिक्तः सव्वो भवति दि लघुः पूर्णता गौर- वाय दति। अ्रन्यत् भूणस्य भरेण आ्रान्ताः, विश्रेषणयो: कर्षधारयः। उत्तरसोके गौरवपदस्य गर्भगौरवमित्यर्थकत्वे गुर्न्विति गर्भविभ्रेयणं। तथा सनक्या गर्व्जन्यः, श्रन्यत् कुन्धन- भन्दं कुर्ष्बत्यः। ऋचलस्याधित्यका ऊर्ज्भमिः, लिङ्गसान्यात्

Page 106

प्रथम: परिवेद:।

सखीरूपेत्यर्थः तस्या उत्सन्ग मध्यम्, बन्वन क्रोउम्, अधिकरणे द्वितोया, बच जलदप्गिपु तन्तडूर्मनिगरणेन गर्भिणीधर्णा- एं बहमां गोरवादीनां युगपदथ्यामाच्चाहंतातिय:, भ्रत-

उत्सङ्गपयनं सख्याः सननं गौरवं क्मः। दूतोमे गर्व्भिणोधर्ममा बद्दवोऽप्यत्र दर्शिताः।।९६।

एतदर्भयति। उत्मङ्गेति। स्तननमिति, मय सनितं गर्जितं मेघनिरधोषे रमितादि चेत्यमरोत्रा सननं जलदप-

स्तनन्य दति पदस् भब्दमाचार्थकभीवादिकसनधातुनि- व्यन्नलेन तादृभसतननस्य गर्तिष्या अपि सभ्वात् गर्ज्जित- वच्छव्दान्तरेऽपि तस्य प्रयोगदर्भनात् अतएव, मश्जोरादिषु रषितप्रायं पत्तिषु च कूजितप्रभ्टति। सनितमणितादि सुरते मेघादिषु गष्जित प्रमुखममिति कोषान्तरेप सनितब्दम्ं सुरत- शब्दवाचकत्वमुत्रं, तम्तरात् सनधातोर्न मेघगर्ज्जनमाचवाचक- त्वनियम दति। नच तथापि म तवेष्टसिङ्धि: भ्रब्दमाचार्थक- स्मधातोर्गर्ज्जनस्थापि वाचकत्वप्राप्या सनन्य दत्यन गर्भिषोध- बंध्यासायोगादिति वाय्यम्, अ्रमाधार एगर्भिपोधमाणामुत्- दभयनादोनामन्तःपतिततवेन वैचित्रजनकत्वेन च सननस्यापि

तथाऽव श्मपेक्षषोय त्ादित्यवघेयम् ।। टै टै ।

Page 107

काव्यादर्श: ।

नदेतत्काव्यसव्बखं समाधिनीम योगुणः। कविसार्थः समग्रोऽपि तमेनमनुगच्छति॥१०० ॥ समाधिमुपसंहरति। तदेतदिति। तत्तसात् पूर्व्वप्रदर्श- तनयेन काव्यस चारुत्वातिशयजनकत्वादित्यर्थः । समाधिनाम योगुप:, एतत् काव्यस्य सर्व्वसं काव्येऽवश्यमपेक्षणीयमित्य न्वयः। समग्रापि गौडा वैदशपरोवापि, तमेनमनुगच्छति काबे तन्निवेशाय यतते। एनमित्यच एकमिति कचित्पाठः, मुख्य- मित्यर्थ:, प्रथंसनायैतत् सर्व्वेषामेव प्राणतत्वेनोत्लात्। दति दभगुण निरूपिता:, एषु च केचिदोषाभावरूपा: केचिचाल- काररूपा अपि प्राचां मतमनुरुन्धानेन ग्रन्थक्ता गुएलेनो- क्रा:, मव्याम्तु मतेऽस्मििन्ननादरवन्तोमाधुयाजःप्रसादाखं रम- गतं गुणचयमेवेच्कन्ति यथा प्रकाशकारः। माधुयाजःप्रसा- दाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दभेति॥१००॥ इतिमार्गद्वयं भिन्नं तत्स रूपनिरूपणात्। नङ्गेदास्तु न शक्यन्ते वक्तुं प्रतिकवि स्थिताः॥१०१॥

तत्र वैदर्भगोडीयी वर्णेते प्रस्फुटान्तरावित्यनेन प्रतिज्ञातं गोडवैदअयोरविभिव्तया निरूपणमुपसंहरति। द्तीति। दूति पर्ष्वोकप्रकारेण तयोगांडवेदर्अयो:, खरूपनिरुपणात्, दति वेदर्अमार्गसय प्राणादभगुणा: सताः, एषां विपर्य्यय: प्रायोददसते गाउवत्मानीव्यमेन गुषसङ्भावाभावतसरूपप्रति- पादनादित्यर्य। भिन्नमत्यन्तविसदृयं। मन्वन्येऽपि लाट-

Page 108

प्रथम: परिखेद:।

पाश्ालादिका मार्गभेदा: सन्ति तेऽपि निरुषेरब्ित्याज्ञ- द्वाह तङ्गेदा दति। गौडवैदअभ्यां भिन्नासख्य काव्यमा- र्गंथ्य भेदा लाटपास्ालादय: प्रतिकवि स्थिता: तत्तदेशजात- कविभिरादृताः। न अक्न्त दति, भेदा: सत्यं सम्येव परन्तु भनेकत्वेन वक्रमभक्यतान्न निरूपिता हत्यर्थः। तङ्गेदा गौड- वेद अंयोरवान्तरभेदा दति वा॥१०१॥ इननोरगुडादोनां माधुर्य्यस्यान्तरं मदत्। तथापि न तदाख्यातुं सरसत्यापि शक्यते ॥१०२॥

पूर्व्वोक्कमेव दृष्टान्तेन ट्रठयति। दव्विति। आ्रदिना मधुरमाचाणं ग्रहणं। अन्तरं भेदः। मददिति स्फुटं प्रतीय- मानतादनपलपनीयमित्यर्थः । तदन्तरम्। आ्राख्यातुं तन्तत्ना- मालेखेन निर्डेएं। सरखत्याऽपि का कथान्वेषां वागधिष्ठात्या देव्यापि, न शक्यत इति अमद्धत्वादिति भावः। मधुरवखूनां माधुययभदवम् काव्यमागाएं भेदोनिव्यचनीयससद् भेददय- मंव स्फुटभेदं प्रदर्भितमिति भावः ॥ १० २ ॥ नैसर्गिकी च प्रतिभा त्रुतस्त बड निर्मालम्। श्र्मन्दश्वाभियोगोडस्याः कारणं काव्यसम्पद्ः।१०३॥।

एवमस्य शरीरमुक्का कारपमाइ। नैसर्गिकीति। नेस- र्गिंकी साभाविकी प्राश्ञनजन्मविद्धेत्यर्थः प्रतिभा भक्रि: सं. स्कारविधेष दत्दर्थः। तथा बञ् बनेकं कन्दोव्याकरणकोष-

A 2

Page 109

हर कावादर्श:।

कलाचतुर वर्गगजतुर गखक्वादिल्लक्षणत्माकमित्यर्थः, निर्वालं सदु- पदेशेन निःसन्देव्तयाधिगत्य सम्यक् परिभीलितमित्यर्थः, श्रतं भास्तस्व बजनिर्यालभास्त्रानुभीलनजनिता व्यत्पत्तिरि- त्यर्थ:, एतदुपलच्षणं लोकदर्भनजनितापि व्युत्पत्ति: काव्यका-

पान:पुन्येन प्रवृत्तिरित्यर्थः, एत्तितयं समुदितं नतु व्यस्म्, अस्या निरुकशरीराया: काव्यस्य सम्पदः समृद्ध: कारणं का-

Sतिप्रसङ्गवारणाय सम्पद द्त्युकम्। अ्रत्र कारणता व्यासक्रा मतु प्रत्येकपर्य्याप्ता ब्रव्युत्पन्नामामयतमानानाख्च बालादीनां कवलप्रतिभया काव्यामुदयदर्शनात् तेषामेव च कालान्तरेए व्युस्पत्त्यभ्यासवतां काव्यदर्भनात्, तथा व्युत्पननानां यतमाना- नास् केषाश्चित् प्रतिभाभावेन तददर्भनात् तथा यतमामानां

मिस्यः । दृदमेवोत प्रकाशलता, भक्तिर्निपुषता लोकश्रा-

दति। व्यास्यातस्त तेनैव, दति चयः "समुदिता न तु व्यस्ता- सख्य काव्यखोद्गवे निर्माणे समुख्ामे व हेतुनंतु देतव" दति। भन्ये तु प्रतिभेव काव्यस्य कारणं, व्यु्त्पत्त्तिसस्य चारृत्वदेतुः ब्भ्याससु वृद्धिषेतुः। प्रतिभा व कषित्खतः प्रसरति कचिच् देवताच्यमुयदान, भाविकवित्वानां बाखानां सत्यामपि प्रति-

Page 110

प्रथम: परिचेद:।

भार्या काव्यानुदयात् कालस तत्सहकारितमश्गीकार्यमि- त्याञ्:, यथा, "कवित्वं जायते धमोरवर्द्धूतेऽभ्यासयोगतः। तख् वाहत्वनिष्पत्ता व्युत्ास्तसु गरीयसी" इत्यादि। मते चासिमिन् कार्य्यभेदाव प्रतिभादिचितयगता कारणता व्यासका। वय- न्तु, प्रतिभापरपर्य्याया अतरिरेव काव्यक्वतिज्वप्तिषेतु: भत्रिख संस्कारविभ्रेषरूपा, पतिरिक्ा वा मण्यादेदाचिकादिवत्, सा च प्राश्नी चेदामीन्तनी च, तत्र प्राक्कमी मिद्धैवासित ददानी-

यताभ्यामेन व पुरुषे जायते कारणतस्ानयो्दपडपक्रादिव- मिमिलितयोरेव, वव्युत्वत्रानां वालादीनामेहिक मत्यभावेन व्यु- त्यन्नानां यतमानानामपि केषाद्वित् प्राश्ञनम्त्तभावेन काव्या- नुदयदर्भनादिति ब्रूमः ॥१०३।।

न विद्यते यद्यपि पूर्व्ववासना गुणानुबन्धि प्रतिभानमङ्गनम्। श्रुतेन यत्नेन च वागुपासिता ध्रुवं क रे।त्येव कमप्यनुग्रचम्।१०४।।

प्रतिभादिचितयं काव्यसम्पदः कारणमित्युकं तत्र यदि व्यृत्प्त्यभ्यासवन्तस्त्म्पादनप्रवटत्ता ऋपि छ्वतार्था म भर्वन्ति तईि किं ते प्रतिभाया अ्रभावनिसये तम्म्मादिरमेयु- र्नहि नहीत्याइ। न विद्वत इति। बह्धुतमनर्गखकाव्य- सम्पत्सम्पाद कत्वादाखयं, पूर्म्ववासना जन्मन्तरीयसंसकारर.पं

Page 111

कावादर्पू:।

तथा गुणानुबन्धि काव्यसम्पत्सम्पादनेमत्कर्षातिभ्यजनकं प्रतिभानं प्रतिभा यद्यपि न विद्यते। यद्ा वासना वाच्का, वासनाविषयोगुण वासनागुएः सर्व्वप्रार्थनीयकवित्वकीर्त्या-

रयः। पूर्व्वेषां प्राश्नकवीनां वासनागुणस्स्यानुबन्धि जनकं प्रतिभानमित्यच्यः। त्रनन्तरं तथापि न विरम्यतामि- त्यध्याहाययें। नन्वसत्यां प्रतिभायां कोगुणसत्रयासेनेत्या- प्रह्मायामाह। श्रुतेनेति। त्रूयत द्वति श्रुतं त्रवणं प्राश्कन- काव्यप्रबन्धानुशीलनमित्यर्थः तथा यत्नेन तत्करणप्रयासेन च, उपासिता निरन्तरमाराधिता सती, कमय्यनुय्रहं प्रुवं करोत्येव अवश्यं किश्चित् काव्यसम्पादमसामथ्यें जनयत्येव, श्रत्र भ्रुवैवेतिशब्दद्वयेन व्यभिचाराप्नङ्का निरसता। इत्यक्व प्रतिभा- दिसमुदाय: काव्यमम््धिं प्रत्येव हेतुः किञ्चिमु व्यृत्प्त्यभ्या- साभ्यामपि भवतीति न पूर्व्वीपरविरोधः॥१०४॥ तदसतन्द्रैरनिशं सरखती श्रमादुपास्या खलु कोर्ततिमोभुभि:। कशे कवित्वेद्पि जना: कतश्रमा विद्ग्धगोष्ठोषु विद्दर्त्तुमोश ते ॥१०५ू।। इत्याचार्य्यदडनः कवतौ काव्या दर्शे मार्गविभागो नाम प्रथम: परिच्ेदः॥१॥ पूर्ष्वोक्रमुपमंहरति। तदिति। तत्तसात्। ऋ्रस्ततन्द्ररम-

Page 112

प्रथम: परिचेद:।

लमैः। त्रमात् त्रममङ्गील्तत्य। उपाखा ब्रमुशोलनोया। कीर्भिः कृतिप्थ्यन्यतरजन्यं यथः। फलान्तरमाह। छथे इत्यादि। छथे अन्पे कवित्वेपि काव्यस करणे ज्ाने च, विदग्धगोष्ठीषु कविसामाजिकसभासु। विहर्मुमीमते समादरं लभुमईन्ति, एतेन कीर्निसमादरी कवित्वसामाजिकत्यो: फललेन प्रति- पादिता तल्षिसुभिरवभ्यमेवाच सततं यतनीयमिति सचितम्। खन्पयोरय्नयोः खर्गादिसाधनत्वं चुतिरप्याह यथा। एकः पब्दः सुप्रयुक्ः सम्यगन्ञातः खर्गे लोके च कामधुग्भवतीति। एक दृत्यचापिकारोबोथ्य:, एकोडपीत्यर्थः । सम्यग्न्नात द्त्यच च वाकार:, सम्यगद्नातोवित्यर्थः ॥१०५॥

न्यप्रोञ्नीसमाख्यायां काव्यादर्भटीकायां प्रथमः परिष्केद:। ॥ १ ।

Page 113

काव्यादर्श:।

द्वितोयः परिच्केद:। काव्यभोभाकरान् धर्ममानलङ्कारान् प्रचक्षते। ते चाद्यापि विकल्प्न्ते कस्तान् कार्त्पेन वच्यति।।१॥

श्थ धर्मिति निरूपिते धर्माणं हेयोपादेयता ज्ञायत इति प्रथमपरिच्केदे शरीरं तावर्दिष्टार्थव्यवच्किया पदावली- त्यनेन धर्मिभूतं काव्यभरीरं निरप्य, काव्कल्पन्तरस्ायि जायेत सदलक्कतीत्यनेन प्रशंसनादुपादेयधमामलङ्गारान्नि- रुपयितु द्वितीयपरिच्ेदमारभमाणसत्र लक्षययितव्यामां तन्त दविशेषालद्वाराणां निरूपणं सामान्यलक्षपनिरूपणानन्त- रमेव सुप्रतिपादमिति प्रथममलद्काराणं सामान्यलच्षएं निरुपयति। काव्यभोभाकरानिति। काव्यस् दवष्टार्थव्यव- चिछिन्रा पदावलीत्युक्रलत्तणखय काव्यमरीरख शभा श्रेषदि-

रान् तदतिभयहेतवन धर्मान् भ्रब्दार्थगतान् वर्णवृत्यादिसा- दृश्यादीम् बल्नद्धारान् प्रचचते बलद्धारेतिनाखा प्राज्जो- व्यवहरन्ति व्रथा हरादय: घरीरखय रुपयौवनादिवृत- शोभा पुष्पन्तोडलद्ारपदवाच्यासथा ब्ब्दार्थरूपस काव्य-

Page 114

द्वितीय: परिच्छेद:।

मते चामिमन् गुणनामलद्गाराणास ब्ब्दार्थगतत्वम्, दत्यस काव्यभोभाया: कततारोगुणासदतिमयहेतवस्वलद्वारा दनि गु- सालद्वारयोर्विवेक दति वामनायुक्रमादरण्तीयं। नव्यास्त रस- स्टेव धर्मा माधुयाजःप्रसादास्तय एव गणाः हारादिवद्वाथ- वाचक लक्षणाङ्गगता: खाश्नय श्ोभाजननद्वाराङ्गिनारसख शो भाजनका ब्रल्नङ्गाराः गुपालद्धाराणं विभिन्नाश्रयत्वादेव च भेद इत्याङ्ः, नेतत् समीचीनं मधुगेरस इत्याद्यनुभवषिड्वानां रसखरूपविभेषकार्णां माधुयादीनां गुपल्वा ङ्गीकारे ग्रन्थकर्तणां काव्ये तादृभगुणनिवेशाभ्यनुज्ञानवैफत्यात् सरसत्वप्रतिपादना- भ्यनुज्ञानेनेव तदभ्यमुन्ञारनामङ्ध: तादृभगुणानां रसाव्यभिषा- रिखात्, गुणाभिवञ्रकश्व्दार्थप्रयोगाय तदिति चेत् तईि ता- दृशव्यझ्कताया एव गएत्वं वक्रमुचितं मान्दय्यादेरत्मोत्कर्षक- व्ववत् तसथा एव रसोत्कर्षकत्वात् उत्कर्षकस्येव च गुण्त्वात्, ता- दृधव्यञ्कता च सेषादिधर्षावत्त्वरू. पैव ततस मिहूं सेषादोना मेव गुणतवं शब्दार्थगतत्वस्ेति। एवं साश्रयशोभाजननद्वारा रसग्र- भाजनकत्वमल द्वार त्वमित्यय्य विचार विजुन्भितं नव्यानां, नोरमे- डपि सकसालद्वारिके: काव्यतया सीछ्चते मंलच्यक्मव्यञ्चप्रभेदे चित्रे चोपमादीनामनलक्कारतापत्ते: न चेष्टापत्ति:, नथ्यैरपि तत्र तेषामलद्वारलेमेष्टलात्। यथा काव्यप्रकाशे। वस्तु वाल- कृतिष्वीपि षड्धेदोडसा व्यनक्ति चत्। वस्लक्ारमथवा तेनाम। दवादभात्मक इति। वन्दचितरं वा्षयचनमव्यञ्ं लवरं सतं। चितरमिति गुणालक्वारयुकमिति। यत्र तु नासि रवसनोति-

Page 115

कावादश।।

वेचिचमाचपय्यवसायिन इत्यादिवन्दर्भस। न च तचापि करथास्ित् परम्परया रसस्पर्भडस्तीति वायं तर्षि सर्व्वचैव-

चित्यात्। न प मीरसखले रसोपकारयोग्यतमेवालद्वारत- मस्विति वाचयं योग्यताया निर्व्वक्रमभक्यलवात् कारणतावच्के- दकधर्षवत्वस्य तथाते च तादृभधर्भाणामननुगमात्, तस्मपात् देदस रूपयावनादय दव शब्दार्थयो: सेवादय एव गुणाः

योसयो: शेभातिपयजनका अुप्रासोपमादयोडलद्वारा दति प्रारचा मतमेव साधीय: समुज्सतीति सुधीभिर्विवेचनीयम्। उत्स्, यदि भर्वत वच्युतं गुऐ्ठेम्योवपुरिव येवनबन्ध्यमङ्गना- याः। अपि अनदयितानि दुर्भगतं नियतमलक्रणानि संत्र- यम्ते दति। इत्यं सामान्यलक्षण मभिधाय वत्रवेषु विभेषलच्त- घेषु खस्यासामय्य प्रकाशयन्राद्धत्यं परिहरति। ते चेति। कः पण्ड्रितमान्यः, तानलक्कारविभ्रेषान्, कात्सेन सम्पूर्णतया सप्रभे- दानित्यर्थ:, वस्तति वत्रु मस्यति, भाविप्रयोगेन पू्व्व न को- जप्यवोषत् परस् न कोडपि वशु मच्यनीति सर्व्वथा ते कार्त्लैन दुर्व्वचा इति सचितम्। चतसे पालद्वारविश्ेषा पद्यापि विक- स्थन्ते विविधेन भषितिभक्गीप्रकारेण कस्यन्े नवीनेषद्ा- व्यन्ते प्राचीनोत्रखप्तणा एव ते किर्िदवषिचमुद्भाव्य वडलीक्रि- यमत हत्वर्ष:। वतः कव्पनाया अविरामात् दयक्षया निरुपणं सदूरपराइतमिति भाव: ।। १ ॥

Page 116

द्वितीय: परिच्ेद:।

किन्तु वीजं विकल्पानां पूर्व्या चार्यय: प्रदर्शितम।

तईि किमलद्वारविशेषा भवता न निरुपणीया दत्या- शझ्धाह। किम्विति। किन्तु विकल्परमां नवीमैर्विकव्पनी- यानामलङ्कारभेदानां वीजं सामान्यलक्षपरपं मूलं पूर्ष्वा- चार्यये: प्रदर्ितं, यथा नवीनेरुद्धावितानामुपमाभेदानां वीज- भूतं पूर्व्वा चार्य्येः प्रदर्भितं साद्ृशमुपमेत्युपमासामान्यलक्षपं नदुपजीव्यैव भेदानां प्रवर्ततितत्वात् एवं रूपकादिभेदानां रूप- कादिमामान्यलप्पमिति। प्रदर्भितमित्यच च प्रायेषेति बोथ्यं नवीनैरुद्धावितानां केषाच्चिदलङ्कारविश्रेषारणं सामान्यलच- एस्य पूव्वाचार्य्ेरनुक्लवात्, यथा निद्धयोखेखादयो मवीबा- लद्वाराः प्राचीनेरनुक्लक्षण: । तदेवेति। विकन्पम्लभूतं पव्वाचाय्योंकें सामान्यलक्षणमेव परिमंस्कन सफुटभब्दाभिधा- नादिना विभदयितुम्। प्रयमसात्परित्रम दति। सामान्यल- चणान्येत मया विभ्रदोक्रियन्े। क्िदवचित्रेण भेदा: सनव्ति चेत् खयमूदनोया दूति भावः । एतसीद्धत्यपरिद्वारार्थमे- तोक्ं स्यमेवोपमादिभेदानां निरुपयिय्यसाणत्वादिति थ्े- यम् ॥ २ ॥ कािन्मार्गभागार्थमुत्ता: प्रागप्यलङ्गियाः। साधारणमलद्धार जातमन्यत् प्रद्र्श्यते ।।३॥

16 02

Page 117

१०० काव्यादशं:।

सादीनामपि पुनर्निरूपणप्रसंत्रया निरूपितानां निरूपएं पि- छृपेषएवद्विफ लमिति मन्यमानसद्भिव्ार्मा निरुपणं प्रतिजा - नीते। कासिदिति। मार्गविभागार्थ गौडवैदर्भ्मार्गयो: प्रस्फ- टान्तरत्प्रतिपादनाथं। कासिदलङ्गिया: श्रत्यमुप्रासच्केकट- च्यनुप्रासयमकरूपालद्वाराः । उक्रा दति। यया कयाचिष्ठ्रु त्या यत् समानमनुभूयत दत्यादिना श्ुत्यनुप्राम उक्र:, तथा वर्षावृन्तिरनुप्रास्त इत्यादिना केकतृत्त्यनुप्रामावुक्री। श्रावृत्तिं वर्णमद्टातगोपरां यमकं विदुरित्यनेन यमकक्ष। त्रतो बैफ- स्ान्निते पुनर्निरूपयिष्यन्ते दति भावः । अ्रन्यदेतेभ्योभिननं। मा- धारणं गाडवैदअया: समान, खभावाख्ानादीनां इयोरपि मार्गयोनिवेधमोयलवात्। श्रुत्यनुप्रामादयस्वसाधारण एव गुणनिरूपणप्रकरणे मातय्या:। ततीयपरिच्केदे यमकस्य पुन- र्निरूपणन्तु प्रभेदप्रदर्भनार्थमेवेति बेध्यम्॥।३।।

स्भावाख्यानमुपमा रूपकं दोपकावृती। शरक्षेपोर्थान्तन्यासो व्यतरे केोविभावना।४।। समासातिभयोतप्रेक्षा देतु: सत्मोलव: क्रमः । प्रेयोरसवदूर्ज्जस्विपय्यायोक्तं समाहितम्॥५ू।।

विरोधाप्रसुतस्तोचे व्याजस्तुतिनिदर्शने।। ६। सद्ोक्ति: परिवृत्त्याशीःसह्वीर्णमथ भाविकम्। इति वाचामन्नद्वारा दर्शिता: पूर्व्वसरिभिः॥७।।

Page 118

द्वितीय: परिच्छेदः। १०१

खभावास्थानं खभावोकिः। दीपकावृती द्ति, पाटृतिरा- र्वत्तिः। बाड्पूर्ष्वात् दृतुवर्त्तने इत्यस्पाद् सूत्रादिल्वादिम- त्ययः । समास: समासोक्रि:, श्रतिशयोडतिशयोकरिः। समाहितं समाधि:। शप्रसतुतस्तोचमप्रसुतप्रभंसा। इति पञ्निंभत्लकाः। वाचां काव्यवाक्यानां, खभावासयानादीनामेषां प्रायेणार्थनिष्ठ- त्वेऽपि वाक्याल द्वारत्वं भब्दतदर्थयोसादा क्याङ्गीकारात, यदाह पातञ्रलसचभाय्ये भगवान् व्यासः, स्थितोऽस् वाचकस वाच्चेन महाभेद: सम्बन्ध दति। पूर्व्वरिभिदर्मिता द्त्यनेन एतानेव परिसंस्करोमि नत्वन्यान नवीनैरुद्भावितान् निखयोलेखादीन,

सद्धदमश्वभवादिति सचितम् ।४।। ५ ॥६॥७ ।।

नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षादविवृखती। सवभावोक्तिक् जातिश्वेत्याद्या सालङ्कतिर्यथा॥८।।

तत्र प्रथमं सकलभास्त्रकाव्येव्वीप्िततवेनाभ्यर्तत्वात् खभा- वास्यानमुहिष्टं, तदेव लच्षयति। नानावम्यमिति। मा अ्र्न- द्ारेषु प्रसिद्धा श्राद्या प्रथममुदिष्टा बल्लक्वति: खभावोक्रिय जातिसेति नामदयवतीत्यन्यः। सरूपमाह कीदृभी नानं- त्यादि। पदार्थानां जातिक्रियागणद्रव्याणा नाना बनेका ऋ्रवम्था विशेषा यस्य तत्, रपं वर्णमंख्यानाद्यातकमसाधारणं धर्षमित्वर्थ: साचादिटृखती सत्षलाडरलववक्षमपि प्रत्यनमत दर्ग-

Page 119

१०२ काव्यादर्श:।

यन्ती। इत्यन्न वर्णनाविभेषेष वसतुनः सस्मखरूपखुटीकरएं खभावोतिरिति लक्षणम्। नानावस्मित्यनेम एकावस्वस्तु- रूपवर्णने न वैचित्ातिभय द्वति नालङ्वारता, थथा, "अ्रम्रो- दमुदितं दृष्टा मुदा नृत्यन्तिर्वीर्हिप" दूति श्त्न नर्त्तनमाचं वर्षितम्। रूपमिति क्रियोपलच्षणं। यदुकं प्रकाशल्ता। खभावोकिस्तु जिम्भादे: खक्रियारूपवर्णनमिति। ददस रूपं सहजमागन्तुकख्। यदुकं। खभाव एव भावानां खरूपमभि- धीयते। निजमागन्तुकक्षेति द्विविधं तदुदाह्ृतमिति। ये तु

भावोक् र्गुपत्वमेव नालङ्वारत्वमिति बोध्यं। भोजराजस्तु सार्थ् कालिकस्य वसतुरूपसय गुणत्वमागन्तकस्यालद्गारलमाइ। यथेति

तुणडैरानाम्कुटिलै: पत्तैर्ईरितकोमलैः। त्रिवर्णाराजिभि: कण्ठेरेते मन्जुगिर: पड़काः॥।

सोकचतुष्टयेन क्रमेण जात्यादिचतुष्टयरपसफुटीकरणमु- दाइरति। तुण्डेरिति। तुण्डैमुखैः आातावाषि कुटिखानि वक्राषि चेति तेः, विभेषणयो: कर्षधारयः। एवमन्यत्र। हरिताः पालाश्वर्णा: कोमलाख तैः। चिवर्ण इरितरकधूमरवर्णवती राजी रेखा यत तैः। सर्व्त्र उपलक्षणे ततोया। ब्चाताम्कु- टिलतुण्डल्वाटिकं इडुकजातोनामसाधारयं रूपं संखानञ् श्रहभि: कर्थास्दनवधानात् पूर्ष्वमसच्तितमपि कविवर्णमया

Page 120

द्वितीय: परिच्छेद:।

साच्ादिवानुभूचते। इडुकानामनेकलाच्छ कश्रव्दोजातिवाच- क: 1 < ।

कलक्क पितगर्व्भेण कपठेनाघूर्णितेक्षणः। पारावतः परिभ्रम्य रिरंसुद्ुम्बति प्रियाम्॥१०॥

क्रियागतखभावास्यानमुदाहरति। कलेति। कण्ठेनेति उपलचणे ततीया, तेन चुम्बनात् प्रागेव कण्ठस्य कलकणि- तगर्भतं चुम्बनकाले तदभावात्। चुम्बतीति पारावता हि एवंविधा भूत्वा चुम्वन्नीति पारावतचुम्बनक्रियाखभावोऽयम्॥

बभ्रन्नङ्गेषु गेमाव्वं कुर्व्वन् मर्नास निर्वृतिम्। नेचे चामोलयन्नेष प्रियास्पर्शः प्रवर्त्तते ॥ ११॥

गुण गतमुदाइरति। बभ्रन्निति। बअ्रन् जनयम्। निर्दृति- मानन्दातिभयम्। श्रमोलयन् मुद्रयम्। प्रियास्र्भ दतति स्पर्स्य गुप ल्ाङ्गुषगतोऽयम्।। ११।

कण्ठेकाल: करस्थेन कपालेनेन्द्रशरेखर:। जटाभि: स्तनिग्धताम्राभिराविरासीद्द षध्वजः ॥।२२॥।

द्रव्यगतमुदाहरति। वाष्ठेकास द्ति। कण्ड़ेकालपदम- जुकसमासनिष्यन्रं। कपालेनेति जटाभिरिति व विशेषणे

Page 121

कावादशः।

हतीया। अत् ृषध्वजशब्दोयादृच्क्रिकः संज्ञायां सक्केतितः संजञीव द्रव्यं मंजासंिनोरभेदाच् संजी भ्रिवोि क्रव्यं तख च कण्ठेकालत्वादिकमसाधारएं रूपं प्रकटीऊतमितिद्रव्य-

शास्त्रेष्वस्यैव साम्राज्यं काव्येष्वप्येतदीसितम् ॥१३।।

खभावोक्रिमुपमंहरति। जातीति। पच्न द्रव्यपदं वैयाक. रणपरिभाषितक व्यक्किवा चकशब्द प्रतिपाध्रूपद्रव्यपरं नतु वै- भेषिकोऋरचित्यादिद्रव्यपरं तेषां जातिपदेन ग्रहणत्। जाति- क्रियागुणट्र व्याणं खभावास्यानमसाधार णरपस्फुटोकरएमी दृश मेवंविधं पूर्व्वसाकचतुष्टयप्रदर्भितया दिभान्यत्रापि ज्ञातव्य- मित्यर्थः। जातिक्रिया गुषद्रव्यैरिति दतोयान्तपाठे पूर्व्वक्षा क- चतुष्टये क्रमेण सविश्रेषणतयोपन्यसैजातिक्रियागुणद्रय्यैः कता खभावास्यानमीदृभं बोद्धव्यमित्यन्वयः। ग्रास्त्रेर्विति शास्त्रेपु पदार्थसरूपनिरूपणप्रधानेपु वैशेषिकदर्भनादिषु पुराणेतिहा- सादिपु च सास्ाज्यं वाजत्वयम्। अरसयैवेति एवकारेण बलङ्गा- रान्तराणं शास्त्रेषु नात्यन्तोपयोग दति सचितम्। निजो- पयोंगं दर्भयति काव्येष्वपीति, एतत् खभावास्ानम्, ईित- मिति बलद्धारान्तरापेचया एतदैचितं हि विलनणमेवेति सददयैरादृ तमित्वर्थः ॥। १३ ।।

Page 122

द्वितीय: परिष्ेद:। १०५

यथा कथन्चित् सादृश्य यचोङूतं प्रतोयते। उपमा नाम सा, तस्या: प्रपच्चोऽयं निदर्भ्यते ॥१४॥

उपमा लक्षयति। यथेति। यत वैचिचे यथा कर्थास्तदु- दूतं मादृश्यं प्रतोयते, सा वैचिचरपा उपमा नामेत्यन्यः । यनेति विषये मप्नमी विषयय प्रतिपादरृपः। इत्थस्त वै- चित्रजनकं सादृश्यमुपमेति लक्षणं, वैचित्रं प्रस्तुतोत्कर्षजन्य- चमत्कारसेन चमत्कारस्याजनकं माटृग्यं नोपमालद्वार: यथा गौरिव गवय इत्यादा, अतएव रमगङ्गाधरे, सादृम्यं सन्दरं वाक्यार्थापस्कारकमुपमालक्कतिरित्युपमालनणे सुन्द- गमति सादृभ्यविश्ेषणमुपन्यस्तं, मन्दय्े चमत्त्याधायकत्वं चमत्कतिरानन्दविशेष दति व्याख्यातस्। यथा कर्थास- दिति, येम केनापि धर्मेण गुणेन क्रिययान्येम वेत्यर्थः। यथा इंमीव धवला कीर्तिरित्यादा धावन्यरूपगुणेन, सखो- लमियमायाति बधूर्गजबधूरिवेत्यादावागमनक्रियया, प्रा- काश: काशतेत्यर्थ शिववद्धिधुभूषण इत्यादी व विधुरृप- द्रव्येण सादृश्यम, एवमन्यचापि बेोध्यम्। एते च गुणा- दयधमा: कषिदुपात्ताः, कचिदमुपात्ता अपि मामरथ्या- वमेयाः, तजरोपादाने पूर्व्वोदाइरणानि। ब्रनुपादामे यथा, "मुखमिन्दर्यथा पाणिः पज्चवम समः प्रिये। वाचः सुधा दवाष्ठस्ते विम्वतुत्योमनोडयावत्" इत्यादि, प्रत्र मुखेन्दु- प्रभृतीनां सुटसादृम्यानां मनोज्ञवादयोधसा ब्रमुपास्ता

Page 123

२०६ काव्यादर्पु:।

अपि सामर्थ्यादवसीयन्ते। उद्धूतमिति प्रस्फुटमित्यर्थ:, प्रस्फ- टतस्च वैचित्रान्तरानिगोएविचित्रजनकत्वं, ततख रूपकादै। सादृभ्यप्रतीतिजन्यवैचित्रमस्येव परन्तु तत् ताद्रप्यादिप्र- तीतिजन्यवैचित्रस्य कुच्िनिलोनमिति न तचोपमात्वप्रसक्रिः, अतएव रूपकदीपकादावुपमाया गुणीभृतत्वमुत्तं विश्वनाथेन, ध्वनिकारेणापि, अलङ्गारान्तरखयापि प्रतोता यत्र भासते। तत्परतवं न काव्यम्, नाम मार्गोध्वनेर्मत, द्ृत्यनेनाप्रधाना- लङ्कारख ध्वनित्वं प्रतिषिद्ूं। एवञ्च व्यतिरेके दवादि- शब्दप्रयोगेन सादृश्यस् स्फुटं प्रतीयमानतेऽपि नोपमा- व्यतिरेकयो: साङ्गर्य्यम्, भेदप्रतोतिजन्यवै/चत्रेष सादृशयप्र- सोतिजन्यवैचित्रम्य तिरोहितल्वात्, अ्रङ्गाद्गिभावसाङ्गर्ययम्यले तु सादृ ग्यजन्यवैचित्रं न तिरोधीयते, परन्तु पर्य्यालोच- नया प्रधाननिव्वाह्तकत्वप्रतीत्या पश्चादङ्गलेन प्रतीयते दूति विवेचनीयम्। सादृश्यमिति। सादृशमतिरिकः पदार्थ दति केचित् माधमर्यमित्यन्ये, साधमर्यक् उपमानोपमेययोरेकधर्मम- वत्त्वम्, एकत्वस्न धर्माणं क्वचिद्वस्तुतोडभिन्नतवं कचिदेकजाती- यत्वं क्वचिदेकशब्दंप्रतिपाद्यल्वं करचिदेकधर्त्त्वस्, तच गुण- क्रियायदट च्कानां साधमर्यत्वे प्रथमं, तेषामभिन्नत्वस्य वैयाकर- सेरङ्गीऊृतत्वात्, तदुकं प्रकाशकृता, गुपक्रियायट्टचछानां वस्तुत एक रूपाणामात्रयभेदाङ्गेद दव लच्यते ययैकस्य मुखम्य खङ्र- मुकुरते लाद्याखम्बनभेदादिति, द्रव्यसामान्यादीनां तथाते द्वि- तीयम, एकजातीयतस् एकजातिमत्त्ं जातिपद सोपाष्यपल-

Page 124

प्रथम: परिच्ेद:। १०७

नकं। सिष्टपदोपस्थाप्यते ततीयं, तन्र, भब्दश्रेषे, सकलकलम्य- रमेतज्जातं सम्प्ति सुधांपडविम्वमिवेत्यादि श्रत्र सकलकलप- दम्य कलकलमचितं, कलासमुदाययुक्तस्ेत्यर्थः, एवमर्थश्ेषे- 5पि। विम्बानुविम्वतायां चतुथें। थथा भल्लापर्वाज्जतिस्तेषां शिगोभि: मश्नुलैर्मदोम्। "तस्तार मरघाव्याप्नेः म सौद्र- पटलैरिव" दवत्यादि, पत्र मश्ुलत्वसरघाव्याप्त्त्वयोधर्मयोरे- ककषत्वादिगुणयोगादेकत्वम्। दत्यं मवें ममञ्जमं। माधमर्दप-

भिर्विभावनीयम्। ददस्व माटृश्यं द्यरवेति न नियम: एक- म्येवेोपमानोपमेयत्व रूपस्यानन्वयस्योपमात्वेन यन्थलता ङ्गीकरि- य्यमाणत्वात् एकम्य तथात्वञ्च तत्रैव समर्थयिय्यामः। एवं वाक्द्वयगता उपमेयोपमा च खमते उपमैवेति तदयें मादृग्यम्य वाक्यकगतत्वविश्रेषणं न देयम्। प्रतीयते दति श्रभिधये- वतिन नियमः, लक्षणया व्यञ्चनया वा प्रतोयमानम्य मा-

परिह्रणीया, तत्र दवादिप्रयोगे वाच्यं तदप्रयागे क्कि- म्च्य कचिदज्गमिति सर्व्वमेतदच्यमाणोदाहरणेपु स्फुटीर्भवि- य्यति। तम्या दूति, अयं वद्यमाणप्रकारः प्रपस्से।विस्तारः नानाविधत्वमित्वर्थः, निदश्ते उदाहियते ॥१४ ॥

अम्भोरुच्मिवातामं मुग्धे करतन्नं तव। इति धर्ममोपमा साक्षान्तन्यधममप्रदर्शनात्॥१५॥

Page 125

काव्यादर्भः।

थ प्रतिज्ञातमुपमाप्रपसं क्रमेष सोदाहरपं निरूपयन प्रथमं साधारणधर्मसोपादानानुपादानप्रयुत्नं धर्षावसूपमा- नामकं भेददयं सोकद्वयेन दर्भयति। अ्रभारुहमिवेति। अम्भोहईं कोकनदं तखैवातासत्वसस्भवात्। श्रोरहमिवेति पदं समस्तम, द्रवेन नित्यसमासो विभत्वयलापः पूर्वपदम-

लार्परिकम् दूवभब्दः साटृश्यद्योतक द्रतति केचित् एतन्मते सादृशं लक्षणागम्यम्। त्रन्ये तु दवशब्द एव षष्ठोवदुपमानोप- मेयया: सादृय्यलक्षणं सम्बन्धमभिधया बाधयति सादृश्ये चोपमानोपमेययोरओ्ोरु हकर तल्यो: प्रतियोगितवानुयोगिता- भ्यामन्वयः, ततक पमोरुहप्रतियोगिकसादृश्यानुयोगि करत- लमित्यन्वयबोधः दूवस्य षछठीस्थामीयतया च तदर्थ सा- दृश्ये उपमानापमेययोरन्वये, नामार्थयोर्भेंद सम्बन्धेनान्वय वयुत्पन्न दूति नियमोन प्रतिबभ्नाति सादृस्वस्य विभत्तर्थस्था- नोयल्ात् द्वारीभूतेन तेन चोपमानस्पमेथेन मह्ान्वयो निर्बाध एव, निपातातिरिक्कवेन वा निरुफ्नियमवाक्य- घटकनामपदं विभेषणोयमित्याद्याङ:। अ्त प्रतियोगित्वा- नुयोगित्वयोभीनं संसर्गमय्यादया, न चोपमानोत्तरविर्भात- रव प्रतियोगितवं बाधयत्वति वाष्यं तादृभविभक्रेसदर्थ वि- धानस्यानशासनाभावात् नन्विवपदस्य सादृग्यवाचकत्वाभ्युपगम तदर्थे सादृशये उपमानस भेदेनान्वये चन्त्र द्रव मुखं भाति चन्द्रमिव मुखं पश्यामि चन्द्रेशेव मुखेन शोभसे दत्यादो

Page 126

द्वितीय: परिष्छेद:।

उपमानोपमेयपदयो: कथं समानविभतिकतम्, भभेदान्यय- म्यल एव विशेषणविभेष्ययो: ममानविरभत्किकत्वनियमात्, लच्ष- एवादे तु तयोरभेदेनान्वयात् सभभवत्येव तदिति चेम् अ्भे-

तन्त्रववात्, यदुक्रं, विर्भाक्ः पुनरेका स्यादुपमामोपमेययोरिति। श्त् साधारणधर्ास्यातायव् ्रममुपमेयभृतकलेनेवा व्वयः न तूपमानभूतेनासोरुहेण, तस्य ममलैकदेशपदबोध्य- त्वात्, तद्गततेन प्रतोतिस्त पर्यालचनयान्यबोधोत्तरमेव, अतएव धर्मस्य साधारणत्वप्रतीतिस्तयैव च वैचिचमिति प्रमङ्गा- दुक्म्। दतीति। द्ृत्येवं माधारणधर्माप्रयोगम्यले। धमीपमे- ति धर्ममोपादानेनेयमुपमा पतो धर्मोपमेत्यर्थः। परच हेतुमाह साच्तादित्यादि। साच्षात् भब्देन प्रतिपादितम्य तुख्यम्य मा- धारणस धर्मस्यातासत्वस्य प्रदर्भनात् ज्ञानात्। श्रचेवभब्द-

श्रेतो, उपमानोपमेयमाधारणधर्ममादृखवाचकानां चतुमीं प्रयोगात् पूर्सा चेयमुपमा, उत्तरय्योकं धर्षानपादानाच् सुर्तात नव्थानां भेदकरणं, तव्प्राचीनेरनङ्गीकर्तामत्यनादृत्य यन्थल्ता प्राचीनमतानुमारेलैव भेदा: प्रदर्शिताः । तयाचाग्रेय, यत्र माधारण धर्मम: कथ्यते गम्यतेऽयवा। ने धर्मवम्तुप्राधान्या- दूर्म्मवस्तृपमे उभे दति। एवमन्येषामि दर्शायय्यमाणभेदानां मूलमनुम र्तव्यम् ।। १ ५ ॥

Page 127

११० काव्यादर्भ:।

राजीवमिव ते वक्ं नेचे नोलोत्पले द्व। इयं प्रतीयमानैकधम्मा वस्तुपमैव सा ॥१६॥

राजीवमिति। प्रतीयमानो गम्यमानः वाचकशब्देना- प्रतिपाद्यमान द्त्यर्थ: एकः माधारण धर्ममो मनोज्ञत्वादि- को यच सा, अतो वस्तूपमैव वस्तुनोरुपमानोपमेययोरेवोपा- दानेनेयमुपमा वसतुपमा। स्फुटसाटृश्यानां साधारणधर्म प्रयोगमन्तरेण्प्टीपम्यप्रतीतिसभभवादिति भावः । धर्षस्व प्र- तीयमानत्वञ्च शाव्दबोधानन्तरं मादृश्यनिवाह्कतयापेक्षणी यत्वात् नहि धर्ममे विना माधमरी सस्भवति। यत्र सादृग्य- मस्फुटं तन धर्ममापादानमन्तरेण नोपमानिव्वाहः यथा

नचि सुधांशुविम्बपुरयेलकप्रमिद्धूं साटृश्यं किमय्यस्ति श्रत- एवैवंविधम्यले उपमाया अनुचितार्थत्वदोषकवलितत्वं नव्ये- रभिहितं यथा ग्रथामि काव्यभभ्निनमित्यादि। सकलकले- तुपादानेनैव तु तत्प्रतीते:, तस्ादेवंविधम्यले न वसूपमायाः मन्भव दृति विवेचनीयम् ॥१६॥

सा प्रसिद्धिविपर्य्यासादिपय्या सेपमेष्यते॥१॥

विपय्याम:पमामाह। तवेति। प्रसिङ्धिविपर्ययासादिति प्रस्तुतत्वेन वर्णनीयानां मुखादीनामुपमेयत्वं तदुत्कर्षकतयोपन्य

Page 128

द्वितीय: परिकेद:।

स्तानां चन्द्रारविन्दादीनामुपमानत्वमिति प्रमिद्धि: तम्यावि- पर्य्यामो वैपरीत्यम्, अ्रत्युत्कर्षप्रतिपादनारथें मुखादोनामुपमा- नत्वं चन्द्रादीनामुपमेयत्वमित्यर्थः तम्माद्विपर्य्यामपमाखेथमुप- मत्यर्थः। तथाहि न्रननमिवेत्वत्र द्ृवान्तसापमानतवनियमा- दाननस तथालेनोपमानत्वप्रतीत्या प्रमिद्धेर्विपयीमः। नव्यास्तु यत्र प्रमिद्धोपमानमपि प्रस्तुतव्वात् प्रमिद्धोपमेयेनापमीयते तत्र नोपमा किन्तु प्रतोपाखोडलद्वार इत्याजः, यथाह वि- शवनाथः। प्रभिद्धम्योपमानस्योपमेयत्वप्रकन््नम्। निष्फन्नत्वा- भिधानम्वा प्रतीपमिति कथ्यन दति। यथा यत्त्वन्ेचममान- कान्ति मलिले मय्रं तदिन्दीवरं मघेरन्तरितः म्रिये तव मुखक्कायानकारी भभी। येऽपि तद्गमनानुकारिगतयस्े राजहंमागतास्वतमादृ भ्यविनोद माचमपि नो दैवेन न कषम्यते इति॥१७॥

नवाननमिवाम्भोजमम्भोजमिव ते मुखम्।

साजम्दरोपमानतया मुखम्यात्कर्षः मुखस्य चोपमानतायाम्ाज- स्यात्कर्षसतच्छालिनो तद्वोधिका, शच दयोरेव मुखासभाजयो: प्रस्तुतत्वं बाध्यम् त्रम्भोजस्याप्रस्तुतत्वे तदत्कर्षप्रतिपादनप्रयाम- बैंफस्यात् प्रस्तुतात्कर्षप्रतिपादनार्थमंत्र ग्रन्यक्वतां गुणालद्धार-

Page 129

११२ काव्यादश:।

गणाधिक सोपमानस्थोत्कर्ष: कर्थामति चेत्र श्रन्योऽन्यखोपमा- नोपमेयलेनानन्यमदृशत्प्रतिपत्या तल्लाभात्। दतीति। इति दत्यं पूष्वार्ड्ध प्रदर्शित्रकारेणेत्यर्थः, तेन पर्ययायेणोपमानोपमेय- ललाभः तस्ैव वैचितातिशयजनकत्वात् परतएव मुखमस्ोजब तुर्न्ामत्यादी परस्परसोपमानमेयत्वप्रतीतावपि वैचित्राभा- वान्नास्या: सभ्भवः, पर्य्यायपम्यञ्ञैकवाक्े न सभ्भवतीति वाक्- द्वयगतत्वमम्या बोध्यं। नव्यास्तु पर्ययायपम्ये उपमेयोपर्मेति नामकमलङ्कारान्तरमिच्छन्ति यथाह विश्वनाथः, "पर्या- येण द्वयोरेतदुपमेयोपमा मता" दति। अ्रचाननं मुखमिति प्रक्रमभङ्गः प्राचां निरङ्गुशतवात् साढव्यः ।।१८।। त्वन्मुखं कमलेनैव तुल्य नान्येन केनचित्। दू त्यन्यसाम्यव्यावृत्तेरियं सा नियमोपमा॥१६॥ नियमोपमामाह। तन्नुखमिति। कमलेनेतेत्येवकार व्यव- च्जैयं नान्येन केनचिदिति। श्न्यसाम्यव्याटत्तेरन्यसाम्यव्यातृ- त्तिजनितवैचिचात्, बहपमानसङ्भावो हि प्रस्तुतस निकष स्ापयति तद्यावृत्या प्रक्ृष्टतमेनैकेन साम्यप्रतिपादनन्तु प्रक- षांतिप्रयमिति वैचिवातिशयः ।।१८।। पद्मं तावत्तवान्वेति मुखमन्यच्च ताद्शम्। श्रस्ति चेदसतु तत्कारीत्यसावनियमोपमा ॥२०॥ नियमोपमानन्तरमनियमोपमां दर्शयति। पद्ममिति। पद्मं तावत्तव मुखमन्वेति सदृभीकरोति ब्रन्यच तादूथं पद्म-

Page 130

द्वितीय: परिषेदः। ११३

वदतिसन्दरं वस्त चन्द्रादिकं तत्कारि तवन्नुखामुकारि भ्रस्ति चेद स्वित्यन्वयः। दृव्यम्मात् बनुकारकंनियमाभ वादित्वर्थः । पच् पद्ममिति कर्टपदं मुखमति कर्षपदं तेन च मुखम्योप- मानत्वं तत एव वैचिचातिशयः वैपरीत्ये तु न तर्थेति प्रमिद्धो- पमेयम्योपमानत्व एवेयमुपनेति वोध्यम्॥२०॥

समुच्चयोपमाप्यस्ति, न कान्त्यैव मुखं तव। ह्वा दनाख्येन चान्येति कर्माणेन्द मिनोदगी॥ २१॥

ममुच्चयोपमामाह। ममुच्योपमेति। कानवैव केवलं कान्या। चकार: ममुच्यद्योतकः । कर्माण कियया च। अ्रत् गुणक्रिययो: ममुख्य, एवं केवलगुणममुच्चये केनलक्रियाममुच्चयेऽन्यमाधा ग्णधर्मममुचये च ममुच्चयोपमा जातव्ा॥ २१॥

त्वय्येव त्वन्मुखं दएं दृभ्यते दिवि चन्द्रमा। दूयत्येव भिदा नान्येत्यसावतिभयोपमा ॥ २२ ॥

पतिशयोपमां दर्शयति। त्वय्यवेति। पृव्पाड्धे सुखचन्द्र ममा विभिन्नाश्नयत्वप्रतिपादकम्। तम्मादि यतये भिदा आ्राश्रय मात्रकृतोभेदः। नान्या न गुणक्रियादिक्ता। दत्यस्ादनिग- यपमा, अतिशयः प्रस्तुतम्टोत्कर्षाधिकं म च गुणक्रियाकारा- दिभि: सत्यपि महति भेदे नान्येत्यनेनाभिन्नवाध्यवमानप्रतति- पाद्यः ईद्ृमातिभयस् भेदान्तवेषु नाम्तोन्येतद्वंदसवैव तथालवेन ययपदेभः। प्रत् साम्यं वाचकशब्दाप्रयो गद्ाप्ज्रनयैत गम्यते व्यख्चना

Page 131

११४ काव्यादर्भः।

च वत्ृवेशिष्मचिवया भेदाभेदप्रनीत्या प्राप्तप्रसरा, न च रूप- कध्वनिरयं भिन्नाश्रयत्वेन भेदख सफुटतया प्रतिपादितलवात् नापि व्यतिरेक: उपमानादुपमेयम्याधिकतायामतात्पर्ययात् तस्म्रादुपमैवेयमिति विवेचनीयम्॥ २२॥ मय्येवास्या मुखश्रीरित्यन्नमिन्दोर्विकत्थनैः। पद्मेऽपि सा यद्स्येवेत्यसावुत्प्रेत्तितोपमा ।।२३॥ उत्प्रेच्षितोपमां दर्भयति। मय्येवेति। मुखश्रोर्मुखश्रीमजा- तोया श्रीरिति निदर्शनाग्भेयमुक्ति:। विक्थनैरात्मस्ाघनैः। मा मुखश्रीः । उत्प्रेचितोपमेति, निरुक्रशाघा हि इन्दौ परमा- थंता नास्त्ेव केवलं चाटुकारेण सभ्भावनया कन्पिता सभभावना चोलेचा तन्मूलत्वादियमुत्प्रेत्तितोपमेत्यर्थः। अ्चापि साम्यं व्य- अनागम्यम्। एवमग्रेऽपि बोध्यम् ॥। २३। यदि किच्चिद्ववेत्पद्ं सुभ्रु विभ्रान्तलोचनम्। तत्ते मुखश्रियं धत्तामित्यसावङ्गुनोपमा॥ २४।। शद्भुतोपमां दर्णयति। यदीति। तत्तदा, बरद्धतोपमेति वि- भ्रान्तलोचनत्वाद योधमा मुखस्यैव तत्प्रतियोगिनि पद्मे तु तेषां सभवनया मिथःमाटृम्यद्येतनाच्चमत्कारातिमय इत्युपमाया शद्धुतत्वं, तथा चात्रं। यचोपमेयधमाः स्युरूपमानेधिरोपि- ताः। चमत्कारविधानार्थ तामाजर द्ुतोपमामिति। नव्यास्तु य दर्थब लेना न्यधर्वास्यान्यच कल्पनेS्तिमयाश्यास्य मल द्वारमिच्क- न्ति। यदुकमतिभयोक्रिप्रस्लावे प्रकाशकृता। निगोर्यीध्यव-

Page 132

द्वितीय: परिच्ेदः। ११५

मानन्तु प्रकृतस्य परेण यत्। प्रस्तुतम्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्री च कन्पममिति॥२४॥

शशोत्युतप्रेत्य तर्न्चाङ्ग त्वन्मुखं त्वन्मुखाशया। दन्दुमप्यनुधावामीत्येषा मोह्दोपमा समुना॥ २५ू॥ मोहपमामाह। प्रभीति। त्वम्मुखं पभीति उत्ेच्य मस्भाव्य अभिन्नतेन पव्वं भमविषयीक्ृतोत्यर्थः अ्रनन्तरं भशगिनं दृष्टा तन्मुखाशया तवन्मुखमिदमिति बुद्या इन्दुमपि बनुधावामि द्रष्टुं म्पृद्यामोत्यन्वयः । मोदपमेति मोह्यभ्रान्ति: दन्दोर्मु- खत्वेन जानमित्यर्थः तेन मादृग्यद्योतनादियं मो होपमेत्यर्थः। उऋञ्। प्रतियोगिनमाशष्य तदभेदेन कीर्न्तनम्। उपमेयम्य यन्मोहोपमामौ भ्रान्तिमदच दति। एतेन नवीनैरङ्गीकतम्य भान्तिमदलङ्रारम्य प्राचामुपमालवेन मंग्रह इति बोशम्। प्र- ाषि पशोति दन्दिति प्रक्रमभङ्ग: पूर्व्वाकरीत्या माढव्य:।२५्।। किं पद्ममन्तर्भ्रीन्तान्नि किन्ते लोन्नेक्षणं मुखम्। मम दोलायते चित्तमितीयं संशयोपमा ॥रई॥ मंश्रयोपमामाइ। किमिति। दालायते मंभयानं भर्वात मंश्रयम्य हेतुरत भ्रान्तालित्वललेकणत्योविम्वानुविम्वता। मंत्रयोपमेति संभयम्य मादृभ्यपर्य्यवसायित्वादिति भावः। उत्य- स नवीनोक: मन्देहालङ्गारोडपि प्राचामुपमैवेति म पृथङ् निरूपयिय्यते उपमानोपमेयविषयकम्यैत मंशयम्य नवीमैरम- दूारत्वास्यपगमादिति बोध्यम्॥ २६॥ 24

Page 133

११ई काव्यादर्शः।

न पद्मस्येन्दु निद्याहस्येन्दलज्नाकरो द्युतिः। अतस्वन्मुखमेवेद मित्य सौ निर्णयोपमा ॥२9

निएयोपमामाह। नेति। यस्मादिन्टुनिग्राह्यस् दन्दुना कृतनिग्रहस्य पद्मम्य दन्दोलज्ाकरी द्युतिनीसिति निग्टद्दीतम्य निग्राहकत्वाभावात्, अत ददं लन्मुखमेव, एवकारान्न पद्ममि- त्यर्थः। निरएयोपमेति उपमेयस् निर्णयभज्ा सादृसद्योतना- दिति भाव:, निर्णयन्य च मंश्रयोत्तरकालीनलात् प्रथममिदं वन्मुखम् पद्मम्वेति मंभयोवे।द्धव्य: संशयोत्तरस्ैव निर्णयस्थाल- द्ारत्वात्। यदुंक्कमग्निपुराण, उपमेयस्य संभरय्य निद्वयान्रि- सयोपमेति। यथा, श्िश्डपालबधे। किन्तावत् सरसि सरोज- मेतदारादा हाखिन्मुख मवभासते तरुण्या:। मंग्रय्य चर्णमति निश्चिकाय किद्विव्वोकर्वकमहवासिनां परोत्िरिति। अर्रतश

रान्तरमिति बोध्यम्॥ २७।।

शिशिरांप्रतिस्पर्द्धि श्रीमतुर भिगन्धि च। अभ्भोजमिव ते वक्कमिति श्र्परषोपमा सृता॥ ३८॥

सेषोपमामाह। शिभिरांतिति। भिभिरांशड: प्रतिस्पर्द्ी विरोधी यस् तदित्यमभोजविशेषणं। वत्रापने तु भरिभिरांशो: प्रतिस्पर््द्िनी न्यक्वारजनिका या श्रसद्वत्। सेषपमेति। प्रच सेनपदमश्सेषपरं शब्दसेषस् वच्माणसमानोपमाविषयः ।

Page 134

द्वितीय: परिचेदः। ११७

एव, शव्दपरिवर्त्तनामहत्वे तु सेषख शब्दगततवं यथोदाइरि- यते। अवालद्वारान्तरस सेषसय सद्भावेदपि न तत्त्वेन वाप- देशः सेषवैचिचस प्रधाने सादृग्यवैचिने निलोनतया व्यप- देशकत्वाभावात् प्रधानेन व्यवदेशा भवन्तीत्युक्रे ।।२८।।

सरू पशब्दवाच्यत्वात् सा समानोपमा यथा। बालेवोद्यानमालेयं सालकाननशोभिनी। २६ ॥

ममानोपमामाह। मरुपेति। ममानं वा्यभेदाद्भित्रमपि चिष्टत्वेने कमिव प्रतीयमानं रूपं तत्तदूर्णत्मकं स्वरूपं यम्य ता- दृशा यः शब्दस्तेन वाय्यत्वात् माधारणधमास्ापस्ाय्यन्वात्, यद्वा युगपदधूर्षाद्वयोपम्यापनद्वारा ग्रयात्यत्वात्, मा ममानोप- मति यत सिएणव्देन माधारणधर्मापम्िति: मा समानोपमे- त्यर्थ:, कचित् सरुपोपमेति पाठः। बाल्व युवतिरिव। माल- काननभराभिनीति सालकं मचूर्णकुन्तन्ं यदाननं तन भो- भिनोत्युपमानविभेषणं। सालस्य मर्तजतृत्तम्य काननेम शोभि-

मानशब्द्रवाय्यतवात् माधारष््रमिति पूर्व्यमवोक्रम्। इत्यस्वार्थ चेप भूम्न कत्वे सेपोपमा पूर्व्यमुत्ता शब्दधषमूलकत्वे तु ममानापमे- त्यनयभिदः। एवक् पुव्वधाके भिभिनांशडपिस्ार्द्धीत्यच शब्द- चंत्र: श्रीमत्मुरभिगन्धि सेत्यचार्थक्षेप इति केषास्िननिर्व्वचतनम- नवबाधविजुन्भितम् ॥२८॥

Page 135

११८ काव्यादर्भः ।

पद्मं बडर जयन्द्र: क्षयी तार्भ्या तवाननम्। समानमपि सेो सेकमिति निन्दोपमा सुता ॥३०॥

निन्दोपमामाह। पद्ममिति। बडरजो बडपरागम् प्रयच रजोगुएभृयिंषटं, चयी कष्पपने तयिशः त्रथच चयरोगवान्। समानमपि गुणान्तरेष तुत्यमपि तवाननं ताभ्यां पद्मचन्द्राभ्यां मोत्मेकमधिकं रजस्वलत्वचयित्वाभावात् मोत्कर्षमित्यर्थः । ता- भ्यामिति पञ्चम्यन्तम्। दृत्युपमाननिन्दापूर्व्वक त्वान्निन्दोपमा। नचायं व्यतिरेक: माम्यमात्रपर्य्यवमायितवेन वाक्यम्य भेदे ता- त्पय्यांभवात् यत्र भेद एव तात्पर्यी तत्र व्यतिरेक दूति वच्यते॥ ।। १० ॥

ब्रह्मणाऽप्युङ्गवः पद्मचन्द्र: शम्भुशिरोधुतः। तौ तुल्यौ तवन्मुखेनेति सा प्रशंसे।पमे च्यते॥।३१ ॥

प्रशंमपमामाह। ब्रह्मण दति। उद्भवत्यस्मादित्युद्धव उत्पत्तिम्यानं। सर्व्वजगतामुद्धवस्यापि ब्रह्मण उद्धवः, प्रमुना भिरसा नत्वङ्गान्तरेण धृत इति पद्मचन्द्रयोमहती प्रशंसा तथा च प्रस्तुतमुखस्यापि प्रभमेति प्रशंमोपमेयं। किस्व त्वन्नुखेन तुल्यावित्यच मुखस्योपमानतया प्रिद्धोपमेयत्वविपर्य्ासादि- पय्यामोपमापि तदनयो: मङ्करः। प्रत्र पढ़ा दति पुंलििङ्गपद्म- शब्दो न बजमि: प्रयुक्र इत्यप्रयुकलं पूर्व्ववत् महनीयं, पद्म- मिति पाठः सम्यक॥ ३१ ॥

Page 136

द्वितीय: परिचेदः। ११६

चन्द्रेण त्वन्मुखं तुन्चमित्याचिख्यासु मे मनः। स गुणेवासु दोषोवेत्याचिख्या सोपर्मा विदुः ॥३२

शचिस्यासोपमामाह। चन्द्रेणेति। श्राचिस्यासु, श्रस्था- तुमिच्क। स श्ाख्यानाभिलाषः गुणेवा दोषोवास्त ब्रनेन च दृद्रतभावप्रकटनया भ्ारल्यद्यतनाचारुत्वातिशयः ।।३२।।

पातपतं शरच्न्द्रस्तवदाननमितित्रयम्। पर स्पर विरोधीति सा विरोधोपमा मता ॥३३॥

विरोधोपमां दर्णयति। पतपतरमिति। शतपचं पद्मं। पद्मचन्द्रयो विरोधोविभिन्नकालीनशो भा शालितवरूपः, ताभ्यां महाननस्य विगोधामनोज्ञत्वाद्येकधर्मावत्त्वरूपः, विरोधम्य च माम्यपर्य्यवमानादियं विरोधोपमा ॥ ३२ ।।

न जातु शक्रिरिन्दोसे मुखेन प्रतिगर््नितुम्। कन्नद्विनोजडस्येति प्रतिषेधोपमैव सा।३४ ॥

प्रतिषेधोपमां दर्भयति। नजात्विति। प्रतिगर्ञ्जितु वि रोड्गं सदृभीभवितुमित्यर्थ:, यतः कर्लाङ्गनः तया जडम्य भीतलम्य्र प्रथच मूर्सवस्य, मादृश्यप्रतिषेधेन तदतिशयद्योतना- देपा प्रतिषेधापमा। निन्दोपमार्या प्रतिषंधा नाम्तोत्नयो- भेंदः, भेद तात्पर्याभावाच व्यतिरेकात् ॥ २ ४ ।।

Page 137

१२० काबादर्थ:।

मृगेक्षणाङ्कं ते वक्रं मृगेणीवाङ्कितः शभी। तथापि सम एवासा नोत्कर्षोति चटूपमा ॥ ३५॥ चटूपमामाह। मगेक्षणाङ्कमिति। मृगेक्षणङ्कं मृगस्याव-

यवममुदायवता सम्पूर्णक्गशरीरे सैव चिन्ञितः । मम एव तुल्या- ह्वादजनक एव, एवकारव्यवच्दं दर्शयति, नोत्कर्पी नाधि- काह्वादजनकः। चटूपमेति चटुः प्रियोकिस्तत्प्रतिपादितत्वाच- टूपमा। अ्रतोत्कर्षकारणे सत्यपि नोत्कर्ष दूति विशेषाक्रिगर्भ- त्मस्या वक्रव्यम, अन्यथा मर्व्वनाययुपमाभेदेपु चटुमत्वाचटूप- मालापत्ते: ॥३५॥

न पद्मं मुखमेवेदं,न मङ्गा चक्षपी इमे।

तत्त्वास्यानोपमामाह। न पद्ममिति। मुखे पद्मलेन भान्तं प्रत्युत्रिरियं। विसष्टमादृश्यात् भरमवयुदामेन साटृश्यम्य विशे- वेए स्पष्टोक्वतत्वात् न ह्यसदृभ स्रान्तिर्भवति। तत्त्वास्थयानपमेति। भ्रमनिरासारथ भमविषयस्य तत्त्वकथनं तत्त्वाख्यानं तत्प्रयुक्कववा- देषा तत्त्वास्यानोपमा। निर्णयोपमायाः संभयपूर्व्वकत्वमस्यास्तु

चन्द्रारविन्दयो: कान्तिमनिकम्य मुखं तव। आत्मनैवाभवत्तुच्य मित्य साधारणोपमा ।३७॥

Page 138

दितीय: परिषेद:। १९१

भसाधारणोपमामाह। चन्द्रेति। कान्तिमतिक्म्य खका- न्या निलषटील्ृत्य। श्रात्मनैवाभवनतुख्यमिति चन्द्रारविन्दे एवं मुखस्योपमानतया जगति प्रसिङ्धे, तत्कान्तेरतिक्रमे तु उप- मानान्तरामभ्भवादातमाचतुत्यत्वमित्यभिप्रायः, नव्यास्तु भि- स्त्रयोईयो: साम्यमुपमा एक खोपमानेपमेयते त्नन्वयाखथे5ल- द्वार दव्याजः। नचापमा वाडनन्वयो वा भवतु एकसोप- मानोपमेथत्वमेव कथमिति वाच्यम् अनन्यमदृश्नतवप्रतिपिपाद- यिषया काल्पनिकभेदाभ्यपगमेन तस्य विवचिततवात् यथा प्रात्मानमात्मना वेत्सीत्यादी खभिन्नाभावादेकस्य परमात्मनो वेनृवेद्यत्वादिकमिति। अमाधारणपमेनि प्रतियोग्यभावात् साम्यस्ैकमाचवृन्तिलवेन साधारण्ाभावादिति समाख्या ।। ३य।

सर्व्वपद्मप्रभासारः समाहत द्व क्वचित्। त्वदाननं विभातीति तामभूतोपर्मा विदुः॥३८॥।

ऋभूतोपमामाह। सर्व्वेति। कचिदेकत स्थाने विधाचा समाइत: संग्टहोत: सर्व्वेषां पद्मानां प्रभामार दूव लदानन विभातीत्यन्वयः । ताद्ृशप्रभासारममाहरणम्य वस्ततोऽभूत- स्वादिमामभृतोप्मा विदुः। अ्रेवभव्दम्य सभ्भावनार्थफत्वा- दसभविनय प्रभामारमयत्वस्य सभ्भाव्यमानतादुवं्वैवेयमिति वहवः प्रभासारमयत्वसस्भावनया पद्माननयो: साम्वप्रतीते- रपमैवेति प्राच्तः, एवस यच प्रस्तुतेऽप्रस्ततख् धर्म्मिषः बन्भा- वना तनेवोतोक्षा, चत्र तु धर्मस्य सव्भावना तथाच प्रस्ताप्रस्ु-

Page 139

बाचादईः।

तथो: साम्यप्रतोतिक्चोप मैवेति प्राचामभिप्राय इति बोध्यम्।। ॥३८ ॥

चन्द्र विम्बादिव विषं चन्दनादिव पावकः। परुषा वागितोवक्रादित्य सम्भावितापमा ।३९॥।

असभ्भावितोपमामाह। चन्द्रेति। अ्रच निःसरपक्रिया- व्याहारात् पञ्चमीचयम्। अस्भभावितोपमेति उपमानयोर- सभ्भावित लवेनो पमेयस्यासभ्भावितत प्रतीतेरियमसभ्भावितोपमा।

चन्दनेदिक चन्द्रांपु चन्द्रकान्तादिशीतलः। स्पर्शस्तवेत्यतिभयं बोधयन्तो बह्पमा॥ ४० ।।

बहपमामाइ। चन्द्नोदकेति। पूव्वार्े, उपमानानां सामान्यवाचिभिरिति कर्ममधारयः। अचैकस्य स्र्पस्य शोतल- स्ाय चन्दनादीनां बहनामुपमानानामुपन्यासादियं बहपमा। नन्वेकेनैवोपमानेन शीतलतवे पय्याप्त उपमानान्तरोपादानमन- र्थकं स्यादित्यत ब्रद, श्रतिभ्रयमिति, अ्रतिभयं भीतलत्वस्ा- धिकां, चथा वह्षनां मधुरवसतूनां समोलमादासादस्याधिकां तथा बहमामुपमानानां समोलनादुपमेयधर्मास्याधिक्ामित्यर्थः। मव्यास्तु मालोपमामिमामाङ्क।४. । चन्द्र विम्वादिवोत्कीऐं पद्मगर्व्भादिवोहृनम्। तव तन्चक्धि वदनमित्यसा विक्रियोपमा॥४१॥

Page 140

द्वितीय: परिवेद:। १९१

विक्रियोपमामाह। चन्द्रेति। वित्रियोपमेति, चचोपमा- नभूता चन्द्रविम्पद्मगर्भा प्रछ्ती ताभ्यामुत्कोर्णमुदृतख् वदनं विक्वतिः, प्रक्ृतिविर्ृत्योस साम्यमस्येवेति विक्रियया उपमान- विकवतलेनेयमुपमा, यदुकमाग्रेये, उपमानविकारेप तुखना विक्रियोपमेति। श्न्यच प। उपमेयस्य यत्र सादुपमानविका-

प्व्ववद्धमायोविल्कीर्पलाङ्धतत्वयोरुत्ोचया धर्मिणो: साम्यप्र- तीतिस्तच्ैव व विश्रान्तिरित्युपमेव प्रधानं म तूतरोक्तेति बो- थ्यम्॥ ४१ ॥ पुष्पयातप इवान्रीव पूषा, व्योम्नीव वासर:। विक्रमस्त्वय्यधाजन्मोमिति मालोपमा मना॥४२॥ मालोपमामाह। पुष््यातप इति। मालोपमेति। यथा, मालायां पुष्पादीनां प्रथमस्य द्वितीयेन द्वितोयस दतीयेन तस् च चतुर्थेनेत्येवं क्रमेण सम्बन्धस्याचाययुपमानवाक्यघटकाना- मेकस्यापरेप तस्य चापरेण सम्बन्धान् मालोपमासमाख्या, तथा हि आतपो यथा पुष्णि सूर्यये लक्ष्मोमादधाति, पूषा यथा ब्कि पहर्यया व्योषि, तथा विक्रमस्वय लक्षोमधादिति पुष्णोडकि भकस व्योषि सम्बन्धः, एवं विन्यासचातुर्थ्येपैव वेचिचातिनय- सेन च वहपमातोडस्या भेद: ब्न्यथा उभयचाययुपमानबञलात् पृथग्भेदकरणमसङ्गतं सादित्यवधेयम्। जव्यास्रभयनापि मा- लोपमालं वदन्ति तब्रिकतवैदित्विद्येषानवलोकनविजृन्भितम्, भ्र वासर दति प्रक्रमभत्त: पूर्व्ववत् सोडथ: ।। १२ ।। R 2

Page 141

१२३ चावादर्श: ।

वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थः को5पि यद्युपमीयते। एकाने के वशन्दत्वात् सा वाक्यार्थोपमा दिधा। ४३।।

वाक्यार्थोपमामाह। वाक्यार्थेनेवेति। वाक्यार्थो विशेषण विशेष्यतामापत्र: पदार्थममूहसेन तादृभः कोडपि प्राकरषि- को वाक्यार्थो यद्युपमीयते सा वाक्या र्थयोरुपमानोपमेयलाढा- क्यार्थोपमेत्यन्वयः, दत्थक्ष साङ्गनाप्रस्तुतवाक्य प्रतिपाद्ेना ङ्विना- साङ्गस्य प्रसतुतवाक्यप्रतिपाद्यखाङ्गिमः साम्यं वाक्यारथोपमेव्यर्थ: इवत एव हि वैचित्रातिशयः, बन्यथा यथा व्योषिं विधुभीति तथा भूम्यां मुखं तवेत्यादा वाक्यार्थयोर्विधुमुखयो: साम्याद्वाक्ार्थो- पमात्वापत्ते: न चेष्टापत्तिर्विधुरिव मुखमित्यादाविव वैचित्र- विभेषानुपलम्भात् तरैव च भेदकत्वात्। सा चोपमा द्विधा तन् हेतुरेकानेकेवशब्दल्वादिति, श्रयम्भावः यचैकैक स्ैके किम्िन् साम्यम्यान्वयबोधे तात्पय्यें तच्रानेकेवशब्दप्रयोगः यच तु वि- भ्िष्टस्याम्वयबाधानन्तरं पर्ययालोचनया विशेषणानां साम्य- प्रतोतिस्तचीकेवशब्द प्रयोग दति। साङ्गोपमायास प्रायेष कवि- भिरिवशब्द: प्रयुज्यते, ऋत दवभ्रब्दघटितत्वमुक्तम्। ४१॥

त्वदाननमधीराक्षमा विर्दशनदीधिति। धमदृद्गमिवालक्य केसरं भाति पजम् ॥४४ ।। न चेके वभव्द प्रथोगे वाक्यार्थोपमामुदाइरति। बदाननेति। पधीरे पछले पचिषी चम तत्। बविराविर्भवन्तो वषिः

Page 142

द्वितीय: परिखेद:। १२५

किस्ितच्चमाणा दम्नानां दोधितिर्यण तत्। या ईपलच्या: केसरा: किश्स्का यख तत्। परचाचिदमनदीधितिकुपा- यवतोडङ्रिम आ्रममस्य भृग्गकेसररूपाङ्गवताङ्गिना पङजेन

प्र चेवशब्द स्योपमानोत्तरप्रयुक्ल्वनियमलव्वनं प्रारचा निरक्ु- प्रत्वविजृभ्भितमति वेयम्॥ 8४ ॥ नलिन्या दव तन्वद्ास्तम्याः पद्ममिवाननम्। मया मधुव्रतेनेव पायं पायमर म्यत॥ ४५ू।। अनेकेवशब्दप्रयोगे तामुदाहरति। नलिन्या दति। म- लिनो नलिनसम्ब: नलिनममूद्दः नलिनयुकं तडागादिकं वा। पायं पायं पुमःपुनः पीला। अर्यतेति भावे लङ्। श्रचेव शब्दास्त्रयंः प्रयुकरा:, तेन च तन्वन्वादीन प्रत्येक नलिन्या- दिभि: साम्य शाब्दबोधविषयीभवत् कमपि चमत्काराति- परयं जनयति, पूर्व्वोदाहरणे तु विभिष्टयोरुपमानोपमेय- यो: साम्यस्य ग्राब्दबोधे जाते पसादिशेषणानां पर्यालोचनया

वस्तु किश्िदुपन्यस्य न्यसनात् तत्सधर्माणः। साम्यप्रतीतिरस्तोति प्रतिवस्तूपमा यथा।।४६।। नैकाऽपि त्वाहभोऽद्यापि जायमानेषु राजसु। ननु द्वितोयो नास्येव पारिजातस्य् पाद्पः।।४७।।

Page 143

१२६

प्रतिवसूपमामाइ। वस्मिति। किश्चित् किर्माप म्रस्तुतं वस्तु उपन्यस् उत्कर्षयापकर्षाय वा पूष्वें वाक्येन प्रतिपाद्य तत्मर्थनाथ तस्य सधर्माणSप्रस्ततवस्न्तरख न्यसनाद्वाक्यान- रेप प्रतिपादनात् साम्यप्रतीतिरसि द्वाद्यभावेदपि व्यख्नया सादृभ्यावगमोभवति दति हेतो: सा वस्तुनोवाक्यार्थखोपमान- त्वात् प्रतिवसूपमेत्यन्वयः । तत्मधर्माण दति सधर्षाष एक- धर्ममवत दत्यर्थ: सच धर्मः कथितपदत्वस् दुष्टत्वाभिधानात् भिन्न्रवाचकतया निर्देधनीयः। तदुकं प्रकाशळ्वता। प्रति- वस्तपमा तु सा। सामान्यस द्विरेकस यत्र वाकादये स्थिति- रिति। साम्यप्रतीतिर स्तीति हेतु मन्निगदेन प्रतिवस्तृपमाया नवी- नैहकमलङ्वारान्तरतवं प्रतिषिद्धूं साम्यप्रतीत्या उपमात्वसम्वे नालङ्वारान्तरत्वाभ्युपगमस्यानाचित्यात्। उदाह्रति यथेति। जायमानेस्विति जातेख्वित्यसरोपलचकं जातेषु जायमानेषु च राजसु मध्ये एकोऽपि त्वाटृभस्वत्सदृभो नास्तोत्यन्वयः। पा- रिजातसेति पारिजातपुष्पस्ेत्यर्थः, यद्वा राह्े: घिर द्त्या- दिवद्गेदविवत्तया षषठो, प्रत्र सदृभोनास्ति द्वितीयोनासीति साधारणधर्मा वस्तत एक एव पौनरकनिरासाय भब्दभेदेन निर्हिष्टः। दयं वैधमर्येषापि भवति यथा, "चकोर्य्य एव चतु- राखन्द्रिकापानकर्माषि। विनावन्तीर्न निपुणा: सुदृभोरतन- रमषि" इत्यादि, शत्र चातुर्य्यचतुर्ययाभावी वाक्यार्थयो: साम्यं प्रयोजयतः।।०६॥:७ ।

Page 144

द्वितीय: परिषेद:। १२०

अरधिवोन समोहत्य चोनमेकक्रियाविधा। यद् नुवन्ति समृना सेयं तुल्ययोगोपमा यथा॥४८॥ दिवो जागर्ति रक्षाये पुलोमारिर्भुवा भवान्। अ्रस्तुरास्तेन इन्यन्ते सावलेपास्वया नृपाः॥४८॥ तुत्ययोगोपमामाह। अ्रधिकेनेति। एकस्या एकजाती- याया: क्रियाया विधा करणे होनं न्यूनगुएम् अ्रधिकेन गुणा- धिकेन समीकृत्य, ऋत उदरं पूरयित्वा भुक्के दत्यादिवद प्राक्काले का, समीकुव्वन्नित्यर्थ:, यद्ब्नुर्वन्ति, यदित्यव्ययं सप्र- म्यन्तं यच वैचिचे यद्वैचित्रबोधायेत्यर्थः ब्रुवन्ति कवयोवर्णयन्ति सा तादृभवेचिचरूपा तुल्ययोगात् क्रियायामधिक हीनयो: समानमम्बन्धादुपमेयमिति तुख्योगोपमेत्यन्वयः। एकजातोय- क्रियाकरणेन प्रक्ृताप्रकृतयो: साम्यप्रतिपादनं तुन्योगोपमे- त्यर्थः। प्रक्ृतानामप्रक्वतानां वा एकधर्ममस्वन्धरूपा नवीनैर- ओोहता तुन्ययोगिता तितो मिन्नेव खरूपमेदात्। उदाहरति यथेति। पुखामारिरिन्द्रोदिवारचायै जार्गार्त्त, भवाम् भुवो रनाये जागर्नि, तेन पुलोमारिया बरसुरा इन्यन्ते, त्या च सावलेपा: सगव्वा नृपा इन्यन्ते इत्येकजातीयाभ्यां जागरण- हनमक्रिया्यां हीनस्ापि प्रस्तुतम्य राज्जा गुणाधिकेनेन्द्रेष साम्यं वर्णनया प्रतिपादितम् ॥४८॥४८॥। कान्या चन्द्रमसं, धाम्ा सर्य्य, धैर्य्येण चार्णवम्। राजब्नुक रोषीति सैषा हेत्पमा मता॥ ५ू०॥

Page 145

साथादर्भ:।

हेतूपमामाइ। कान्येति। बत्र कान्यादिभिर्वेतुभिस- नद्रा दिसा स्यप्रतीतिरिति हेतूत्थापितत्वादेषा हेढपमा।।५०।।

न लिङ्गवचने भिन्ने न दोनाधिकतापिवा। उपमादू षणायालं यच्ोदेगो न धोमताम्।५१॥।

दत्थं सप्रभेदामुपमां निरूष्य प्रसङ्गान्तदीयदोषेषु वत्तवेषु तत्र, हीनाधिकत वचनलिङ्गभेदोविपर्य्ययः । त्रस्ादृश्यासभभवी प दोषा: सप्नोपमा गता इति प्राचीनोक्रानां सप्ानां दो- षाणं मध्ये खमते विपयययादिदोषचयखोपमालवणे सादृ- शय स्थोद्ूतत्वविभरेषणोनेवाप्राप्ावमरत्वं प्रतिपाद्य सम्पति स्भवि- नो5वशिषृदोषचतुष्टयस्यापि दूषकत्वस्य सार्व्वचिकत्वं परिह- रति। न लिङ्गवचने दति। लिङ्गवचने द्वति प्रथमाद्विवच- नान्तं। भिन्नने दति उपमानोपमेयपदयो: पृथग्भूते द्वत्यर्थः। हीमाधिकतापि वेति उपमानस्ैवेति बोध्यम्, उपमेयापेक्षया उपमानस्य जातिगतं प्रमाणगतक्च न्यूनत्वमधिक त्वम्बेत्यर्थः । उपमादूषणयालमिति प्रच तचेति बोध्यम् उत्तरवाके यच्तेति श्रवणात्। यत्रोद्वेग दति उद्देग: प्रतोतिमान्यय्यें स च लिङ्ग- वचमभेदस्ले साधारणधर्मसभयान्वयाभावेन साम्यस्य सम्य- गनिष्वादात्, हीनताखले चोपमानस्यापलष्ट्त्प्ञानेन तदु- पमितस्य प्रस्तुतस्योत्कषीमुपलभ्भात्, अ्रधिकतास्थले चाधिको- पमितस्य छुद्रोपमेयसोपइसनीयतज्ञामाच जायते। सच यत्र न भर्वत तत सन्चप्येतान्युपमादूषणाय चलं समर्थानि न भर्वनन्ति।

Page 146

द्वितीय: परिषेद:। १२६

तथा दि सिङ्गवचनभेदेऽपि यत्र साधारणधर्मस्ाभया्ये बाधाभावः, हीनताधिकतयोस नात्यन्तिकत्वं तच न दोष इति यथोदाइ्रिय्यते। नव्यासतु कालपुरुषविष्यादिभेदम्यायु- पमादूषकतामाङ्कः। क्रमेष यथा "काप्यभिख्या तयोरामोद्र- जतो: शडुद्धूवेशयो: । हिर्मनिर्मक्रयोर्योंगे चित्रा चन्द्रममोरिव" दति। अच् चिचाचन्द्रममारभिख्या न खल्वामीदषि तु सर्व्य- दापि भवति। लतेव राजसे तन्वि दति, श्त्र लता राजते लं राजमे दति। चिरं जोवतु ते सनुमर्कणडेयमुनि्यर्थेति। प्रत मार्कण्ड्ेयमुनेर्जीवमं न खलु विधेयममिति। एनेषास् दूषकत्वं स्फुटं प्रतोयमानमपि प्रायेण कविभिर्न गषितमिति ग्रन्थलता- पयुं्पचितम्॥ ५१।।

स्त्रीव गच्कति षणडोडयं, वत्रयेषा स्त्री पुमानिव,। प्राणा दव प्रियोडयं मे, विद्या धनमिवार्ज्निता ।५ूर॥

सिनङ्गवचनभेदस्यानुद्वेगकरलं दर्शयति। स्त्रीवेति। प्रत्र पूव्वार्धे गच्छनीति वक्ीति च तिङन्तपद प्रतिपाधम्य क्रियाक- पमाधारणधर्म स्याभयत्रा न्वया षङ्गभेदो न श्रणमुददेगं - नयत। एवमुभयान्वययोग्यक्रियया वचनभेदम्य दूपकत्वा- भावो यथा, "तह शेऽमदृ शाऽन्याभिः स्तरीभिर्मधुरतामतः । दधते स परां शोर्भा तदीया विभ्रमा दव" इति, प्रत्र धादध- धा तुभ्यामेकवचनवञ्वचमनिष्पस्रा दघते इति क्रिया 'पष्टते-

Page 147

१३० कराव्यादपु:।

राभावान्नियतलिङ्गवचन पदैरेवोपमान प मेय भा वोवखां विधे- यस्तच्रागत्या व्यत्ययेनान्वयमिट्टी नोहरिग इति दर्भयति प्राण द्वेत्यादि, प्रत्र प्राशपदं समूदवा चकत्वन्निियतबञ्वच- नान्तं धनपदस् नियतक्ीवलिङ्गम्, अनयोख प्रकतोचिर्ताल- क्वचनपर्य्या यान्त रमप्रमिद्धूं तम्त्रात् प्राण् यथा प्रियास्तथायं प्रिय द्ति, धनं यथा त्रज्जितं तथा विद्यारज्नितति विपरिण- मेनान्वयोऽगत्याकर्त्तव्य इति नोदिगः, एवं स लेचकारभस्त्रेव अमन्त्रपि न जीवतीत्यादोनि महाकविप्रयुक्कानि बह्न्येवंवि- धानि द्रष्टवानि, तथा चन्द्रेष तुख्यममलाङ्गि मुखं लदीयं मत्कीतुकामृतपयोनिधिवृड्धिकारि इत्यादा तुल्यादिभब्दप्र- योगे, मधुरः सुधावदधर दत्यादी वदादिता्धितप्रयोगे, चन्द्र दव मुखमित्यादा साधारएधर्म्ाप्रयोगे वस्तूपमायामेवंविधे- डन्यचापि च लिङ्गवचनभेदस्यानुद्वेगकरत्वं बेध्यम् ।। ५ २ ।।

भवानिव मद्दोपाल देवराजो विराजते। छ्लमंशुमतः कन्तामा रोढुं तेजसा नुपः ।।५३।।

उपमानस्य दीनत्वाधिकत्वयोरनुद्वेजकत्वं दर्भयति। भवा- निर्वेति। द्वान्तसयोपमानत्वनियमात् भवच्छन्दवाच्यो राजा- चोपमानं तसय च मनुष्यत्वाहवराजापेत्या दीनतमस्त्येव परन्तु राज्ो लोकपालांममभ्भूतत्वात्नात्यन्तं तदिति न श्रोत- मुद्धिमाकुलर्यात तथा, यथा चण्डाल दव राजामा संग्रामेऽधि- कसाइस द्रत्यादातिनिरष्टस चणडालसोपमानतायां। ननु

Page 148

द्वितीय: परिकेद:। १११

विपय्यासोपमायामर्म्या वर्लनीयसय राज उत्कर्षातिमयार्थमे- वोपमानत्प्रनिपादन पर्य्यवसाने तपमेयत्वमेव प्रतीयत दति चेन्तर्िं, उत्मङ्गतकुरङ्गोडयमक्षमणडल मध्यगः। विधुव्याघ दवा- भाति हम्मु विरहदुर्बलानित्युदाहरणमत्र बोगम्, ब्रत्र चिष्टविशेषणसचिक्ता निल्ृष्टस्यापि व्याघ्स्थोपमानतवं नोदवेगं जन- यति। एतच् जातिगतन्यूनतायां, प्रमाणगतायान्तु, वामता- शामखे भाति विध्ुसन्दनविन्दुवदित्युदाहरणम, प्रत्र विध्व- पेक्षया चन्दनविन्दो: प्रमाणगतन्यूनत्वेऽप्यस्ति कस्चमत्कारा- तिशय: येन न्यूनत्वकृतेद्विगस्तिरोधीयते। अ्रलमिति। त्रत्र मनुव्यविशेषस्य नपस्थापमानमंशमान् जात्याधिकः, अ्रधिकत्वे- नैंत्र चोपमामत्वम् अ्न्यथोपमायाविल्ोपप्रमङ्गात् निल्लषटेनोप- मोयमानतायां प्रस्तुतम्यात्कर्षप्रनोत्यनुपपत्तेः तम्ादत्यधि- कत एवोद्ेग:, यथा हरवन्नीलकण्ठोडयं विराजति शिखाबल दति, पत्र पचिणः शिखावलम्यात्यधिकोहर उपमानम, एस- चाधिक्ां जातिगतम्, प्रमाणगतन्तु कुभभाविव कृचावेतावित्या- दा. ऋत्र कुचापेच्षया कुन्भम्य नात्यधिकत्वमिति नेदवंगः, उद्े- गस, तालीफलमिद भाति नीलं नोलाचलापममित्यादी, उप- मानस्य प्रमाणताऽत्यधिकत्वात् ॥ ५ ३ ॥ इत्येवमादो साभाग्यं न जच्दात्येव जातु चित्। अस्येव क्कचिदुद्वेगः प्रयोगे वाग्विदा यथा॥ ५४॥। इंसोव धवलक्न्द्रः, सरामीवामनं नभः। भतंभक्रोभटः व्वेव, खद्योतो भा,त भानुवत्॥५५॥

Page 149

१३२ काव्यादरपः।

ईदृशं वज्ज्यते सद्धिः, कारणं तन्र चिन्त्यताम्। गुणदोषविचाराय स्वयमेव मनोषिभिः ॥५ू६।।

पूर्व्वक्ला कदये निरुद्वेगं खयमेव दर्भयति। द्ृत्येवमादा- विति। साभाग्यं न जहात्येवेति, शत्र लिङ्गवचनभेदा हीनाधि- कता चेति कर्टपद मूह्ं। साभाग्यं प्रस्तुतस्थोत्कर्ष न जद्दाति न प्रतिबभ्राति। यत्रोद्वेगो न धीमतामित्यत् यन्नेत्यनेन कचि- दुद्वे गोऽप्यसीति सचितं तददर्शनायाह अस्तेवेति, क्वचित्रयोंगे वाग्विदामुद्देगोऽम्त्येवेत्यन्वयः। इंसीवेत्यादि, त्रत् प्रथमपादे उपमानोपमेयपदयोर्लिङ्गभेदः, द्वितीये वचनभेदः । दतीये उ- पमानस्य जात्या नूनता चतुर्थे चाधिकता, एतेषामुद्देगजनकत्वं पूर्व्वमुत्रां ॥५४ ॥ ५ ५ ॥ ई द्टर्शामति। सद्धिर्निपुणकविभिः। तत्र कचिद्वञ्च्यचे क्चिदव्ज्ज्यत्वे च कारणमुद्देगानुद्वेगरूपं, गुणदोषविचाराय मनोषिभि: प्राप्तबुद्धिभि: खयमेव चिन्त्यतामित्यन्वयः, एतेन गुणदोषा: सयमेव सुबुद्धिभिज्ञायन्ते, अतस्तेषां माकल्येन प्र- दर्धनया ग्रन्थबडलोकरणमप्रयाजनमति दिज्जाच्मेव दर्णित- मिति सचयता खस्य न्यूनत्वं परिह्ृतम्॥ ५ूई ॥

दववद्दायथाशब्दाः समाननिभसन्निभाः। तुच्चसङाशनो काश प्रकाश प्रतिरूपकाः॥५७॥

Page 150

द्वितीय: परिेदः। १३३

प्रतिपक्षप्रतिद्दन्द्वि प्रत्यनोक विराधिनः। सदकसदृशसंवादि सजातीयानवादिन:॥५ू८॥ प्र.तविम्बप्रतिच्छन्द सरपसमसम्गिताः।

कल्पदेशोयदेश्यादि: प्रस्यप्रतिनिधी त्र्प्रप। सवर्षतुनिनिता शब्दो ये चान्यूनार्थवादिनः॥ ६०॥ समासक् बडब्रीदि: शशाङ्गवदनादिषु। स्पर्द्ूते जयति दवेष्टि द्रुद्यति प्रतिगर्ज्नति ॥६१ ॥ आ्ररक्रोश त्यवजानाि कदर्थर्यत निन्दति। विडम्बर्यत सन्धत्ते चसतीर्ष्यत्यस्तर्यत ।। ६२।। तस्य मुष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्तिं विलम्पति। तेन सादव विगृह्लाति तुर्न्ना तेनाधिरे।द्दति ।६३।। नत्पदव्यां पदं धत्ते तस्य कक्षा विगाहते। तमन्वेत्यनुबध्नाति तच्कीन्ं तन्न्निषे्व॥६४। तस्य चानुकरतीति शब्दा: सादृग्यसचकाः । उपमायामिमे प्रोक्ता: कवीनां बुद्धिसौख्यदाः॥ ६५ ॥

उपमालचणे प्रतोयत दत्यत्र प्रतोतिगभिधया लक्षणया व्यञ्चनया च भवतीत्यत्ं, तत्र वाचकादिगब्दािर््िभति। दवेत्यादि। वदिति ताद्धितो वतिप्रत्ययः मच तत्र तम्येवेत्य- नेन कचिदिवार्थे विहितः, तेन तुन्यं क्रिया चेद्तिरित्यनेम

Page 151

१३४ नाव्यादर्श:।

च कचित्तुच्यार्थे विद्वितः । वा दत्ति वभव्दखोपलक्षकः तम्या- पि सादृश्यवाचकत्वात्। निभादयः केचित् समासमध्यगता एव प्रयुज्यन्ते। कल्पदेशीयदेशाः प्रत्ययाः। श्रन्यूनार्थवा- दिनोऽद्दीनार्थवाचकाः। समासस्ेति बजव्रीदि: कर्मधारयो- पलचक: यथा प्रस्तरोश्यामा, पुरुषव्याध् दत्यादो। भ्रभाङ्गवद- नादिख्विति पभाङमदूमं वदनं यस्ा दति बजत्रीह। पव्वीर्द्ध- मम्बद्धन्तरपदस्ेत्यादिना सदूभपदलोपः। सन्वन्ते द्ृत्यन संरुन्धे इति मुप्णातीत्यचच पुष्णातोति कचित्पाठः। तम्य

चितम् अतएव चरो धनं मुषतीत्यादा न साम्यप्रतीतिः। मर्व्वच तच्कृब्द उपमानपरः। तुलां तेनाधिरोदतीति तेन सह तुरला मानयन्त्रं खममीकरणयाधिराहति। तुलामा- दृश्षमानयोरिति भेदिनी। मसूप्मां, तथात्वे अधिरोह- तीत्युपादानवैफस्यात् तुलाशनब्देनैव साम्यप्रतीते:, तद्योगे तेने- त्यच ततोयामुपपत्तेस, ऋतएवाच् तुलोपमावर्ज्जनासन्ा- थैरित्यादिना ततीयाया अप्राप्ती महार्थविवत्तया ततीयेति गोयोचन्द्रम्य प्रयामा विफल दव प्रतिभाति। तच्छ्रोलमि- त्येकं, तच्करीलति परिचिनातीति तस्य भोलं खभावो वतेतति वा विग्रदः मतु तस्येव शोलं यसेति, तथाते समामय बङ़- म्रोहिरित्यनेनैव सिद्धी विशेषेणोपादानमनर्थकं स्यात्। त- न्निषेधति उत्कर्षकस्ायां प्रवेषुं वारयति। सादृभ्सचकाः

Page 152

द्वितीय: परिकेद:। १३५

सादृश्स्य बाधकाः वाचका लचका व्यख्नकासेत्यर्थः। मय दवादयो वाचकाः, स्पर्द्धत इत्यादयो लक्षकाः सङ्गीदिधात- नां सादृश्ये सद्धोतित्वाभावात्, तस्य कुष्णाति सौभाग्यामि- त्यादया व्यञ्चकाः। सृचका द्ृत्यच वाचका दति पाठम्तु न मनारमः सर्व्वेषां वाचकत्वाभावात्। वाचकशब्देपुच इवादि- प्रयोगे श्रीती, तुल्यादिप्रयोगे ल्वार्थीत्युपमाभेदो नवोनैः प्र- दर्शितः । उपमायामिमे दत्याद्यर्द्े न स्व्वत्न पुस्तकेषु दृश्ते॥

दत्युपमाचक्रम्। उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते। यथा बाडलता, पाषिपद्मं, चरणपक्ञवः॥ ६ई।।

प्रथ रूपकं लक्षयति। उपमवति। निरोभृतोऽप्रकटः सन्नपि प्रतिबन्धकत्वमंकोचात् खोत्तरकालोनेनाभदंन नि- हुतप्राय दत्यर्थ:, भेद: प्रस्तुताप्रम्ततयोर्भेदय्रह्ो यत्र तादृगो उपभेव सादृश्यमेव रूपकमुच्यत इत्यन्वयः। प्रस्तुताप्रस्तृतयो: सादृश्यप्रत्य यजन्यभेद प्रतोतिमध्री ची नाभेद प्रतोतिजन्यवी चचं रु- पकमित्वर्थ: दयम्जाभेदप्रतीतिराहार्ययरूपा, श्रह्कार्य्यत्वस सत्यप वाधे प्रमातुरिच्छाप्रयोज्यतं प्रतिबध्यतावच्ेदक- कोटावनाहार्य्यमख निवेशनोयलेन तादृभाभेदप्रतोतेवाधा- प्रतिवध्यत्वात् सादृग्यसान गीणमारोपसलण्ागम्य बाधं तेन

Page 153

१२६ काव्यादर्श:।

गोपसाध्यवसानलक्षणाबोध्यमादृश्यमूलाया मतिभयोक्री नाति- व्याप्निः नाषि चन्द्रसटटभं मुखं चन्द्र इत्यादी शरब्दवाच्यसादृ भ ग्रशोत्तराभेदय्रहेडतिप्रसङ्ग:, अरपक्ता तु नेदं नभोमणडल- मम्बुराभिरित्यादी न लक्षणा जन्यसादृ श्व्रप्रतीतिपूर्व्वक त्वमभेदा- ध्यवसानस्य, नूनं मुखमिदं चन्द्र इत्यादावुश्रेच्ायामपि न तथातं नाप्याह्ार्य्यात्मकतवं सभ्भावनाया: द्रत्यन्यन चनिरुत्र- दिशातिप्रमङ्गोनिरसनीयः। प्रक्ते मुखं चन्द्र इत्यादा प्रथमं लक्षणया चम्द्रपदात् चन्द्रमाटश्यपस्थित्या चन्द्रमटृणं मुख- मित्यन्वयबोध:, तदन्तनरमेव च लक्षणकष्टया व्यञ्ञनया च- न््रोमुखमित्यभिन्नतया मुखचन्द्रयो: प्रतीतिः साच मद्य एव विद्वज्जनहृदयोन्न्मादकरं किर्माप वेचित्रमुङ्गावयति येन च मादृभ्यप्रतीतिजन्यमुपमावैचिनं खकुत्ती नितिय्यते ततख ना- नोपमारूपकयो: साङ्गय्यमिति पूर्व्वमेवोत्तम, दयस्ाह्ार्य्यी- ्िकाऽभेदप्रतोतिर्लचणाया: प्रयोजनभूता लक्षणाजनितसा- दृश्यप्रकारकश्ाब्द्बोधानन्तरस्फुरणत्। उत्रस् प्रकाशकता। भेदेऽपि ताद्रप्यप्रतीति: स्व्वथैवाभेदावगमख प्रयोज्नमिति। लक्षणाजन्यसादृव्य प्रतोव्यमन्तरोत्यन्नाया एव ताद्रप्प्रतोतर्व- चियातिभयजनकत्वादेतदलङ्वार त्वमिति सष्टीकवतं कण्ठा- भरणे यथा, "यदोपमानशब्दानां गौणवृत्रिव्यपात्रयात्। उ- पमेये भवेहत्तिलदा तद्रपकं विदुः" दति। भारीरकमीमां- साभाव्यव्यास्थाने वाचस्पतिमिश्रीरपि उपमामभ्दखेमेयटृत्ता गोसलपणाया हेतुत्वमुत्रं यथा, अ्रपिच परशम्द: परन्-

Page 154

द्वितीय: परिेद:।

लक्ष्यमाणगुणयोगेन वर्त्तत दति।. विश्वनायस्तु रूपकादी साम्यस्य व्यज्चतं, रपकस्य च गौणीमूलकत्वमाइ, तत् सवचनद- येनैव प्रमादप्रतिपादनादुपेक्षणीयम्। उपमेवेत्येवकारेख सम्य- न्ाम्तरव्यावृत्तिः, तेन शायुर्घृतमित्यादा लक्षणाजन्यकार्ययका- रएभावादिप्रत्ययेन भिन्नयोरभेदो न रूपकम्। रव्नाकरस् सादृश्यप्रयुक्रः सम्बन्धान्तरप्रयुक्ो वा यावान् भिन्नयो: सामा- नाधिकरएनिर्ईेशः स सव्वोदपि रूपक, सारोपलच्षणामूलक- त्वस्य तुत्यतेन सादृश्यप्रयुतस्य तादाव््यस्ेव सम्बन्धान्तरप्रयु- ऋम्यापि तादाव्यक् संग्रहीतुमोचित्यात् तम्तादुराग्रह एवायं प्राचामुपमानोपमेययोरभेदोरूपकं न कार्य्यकारणादिकयो- रितीत्याइ। पपरे च कार्य्यकारणयोरभेदोहेतलद्वारः, उप- मानोपमेययोरभेदोरूपकं, सम्बन्धान्तरवतोरभेदस्तु वैचिता- जननाननालद्गार दत्याऊः। नवोनतरास्तु रूपकस्य मादृभ्य-

गणसारेोपलस्षणया शब्दप्रमाणगम्यं, तत्र साहृभ्यस् भब्द- वेद्यत्वादुपमैव, अतएवाग्रेये, उपमानम्य तत्त्वं यदुपमेये तु रूपयते। गुणनां समतां दृष्टा रूपकं नाम तदिदुरिति। प्रत्र दृष्ट्ेत्युनं, तस्ममात् सादृभ्यस्य प्रमाणान्तरवेद्यतव एव रूपकं।

बोधतया भाष्दबोधविषयता गतम्य सादृश्यम्य तस्काल पव प्रटस्तमुपमाव्यपदेशं न व्याहन्मीषटे प्रवृत्तलात् तथ्, नदि नि- बांधं लख्पन्ताकं वस्तु कालानरीयेप प्रतिदृन्द्िनाव्यथाकस्र

Page 155

१३८ काबादरश: ।

भक्यत दति वदन्ति। दृत्यं रूपकसय सामान्यलच्ततमभिधाय तत्मभेदान् दर्भयन् तम समसव्यसनब्दगतत्वेन द्विविधस तसय प्रथमं समस्तगतत्वमुदाहरति। यर्थेतति। बाज्लतेत्या- दि, बाजरेव लता, पाषिरेव पद्मं, चरण एव पशव दति मयूर व्यंसकादिलवात् कर्मधारयः, श्रत्र बाजलतित्यादिव्यासवा- क्यवत् समासवाकऽपि प्रथमं गोणलचणया लतादिपदात् तत् सादृश्यप्रतोतिसद्भ्रेन च समन्तिषक्या व्यञ्जनया ताद्रप्प्र- तीतिरिति बहवः । मव्यास्तु व्यस्तरूपकसैव गपीमूलकतवं न समस्तरूपकस्य, समस्ते तवभेदप्रतीतिमाचमिति वदन्ति। के- चि्तु बाजर्लतवेति उपमितं व्यात्ादिभि: बामान्याप्रयोग द्त्यमेन कर्षधारयमामनन्ति तन्न रुचिरम, इवादिवत् ता- दृधकर्ममधारयस्यापि साम्यवाचकलेनोपमायाः सभ्भवात्, अ्रत- एववंविधम्यले साधकबाधकाप्रयोगे रूपकोपमयो: साङ्कय्य- मपीककन्ति तदन्यतरप्रयोगे लन्दतरमेव, यथा मुखचन्द्र चुम्ब- तीव्यादी चुम्बनमुपमेयमुख एव सभ्भवनीत्युपमासाधकं तेना- त मुखं चन्द्र द्रवेत्युपमितिसमामः। "आ्रम्तरं मे तमोइन्ति मुखचन्द्रस्तव प्रिये" इत्यादौ तमोदननमुपमानचन्द्रस्ेव धर्षा इति रूपकस्य साधकं तेनाच मुखमेव चन्द्र द्ति रूपकसमासः। मुखचन्द्र: शोभत दत्यादा तु दयोरपि मोभासव्मवात् एकतर- साधकमाधकाभावेनोपमारूपकयो: सङ्रः तेनाच मुखं चन्द्र द्रवेति मुखमेव चन्द्र दूति च समामदयात्रयण्म्। एवं सुन्दरं

Page 156

द्वितीय: परिखेद:। ११८

सुन्दरमिति रूपकस्य साधकं, तेन वदनमेवाम्बुजमिति रूप- कममासः। येतु समासस्य वाचकर्ता नाङ्गीकुर्ष्वीन्त तेषां मते पुरुषव्याघ्र इत्यादा व्याघादिपदं व्याघ्रादिसदृभे लाक्षणिक- मिति लक्षणाजन्यमादृश्यबाधानन्तरं तयोरभेदारोपे रुपक सभावत्येव, परम्तु तदालङ्गारिकराड्कान्सविरुद्ूमेव मन्तव्यं। प्रक्ृते तु बाडलतेत्यादो निरुत्रयुत्या मङ्कर एव, एडड्धोदाह- रणन्तु, तव बाडलता वाले पुष्पिता नखरत्रियेत्यादिकं बोध्यम्, अ्रत्र पुष्पितत्वमुपमानलताया एव धर्ष इति रूपकस्य साध- कम्॥ ६ ६॥

शङ्गच्चः पत्मवान्यासन् कुसुमानि नखार्चिषः। बाइ लते वसन्तश्रीस्वं नः प्रत्यक्षचारिणी।६७॥

व्यक्षरूपकमुदाहरति। श्रङ्गुल्य दति। तवं वमन्तश्रीरिति, नग्वस्फुट साटृभ्ययोनीयिकावसन्तश्रिया: कथं विषर्याववयि- भाव दति सादृश्यार्थं तदुभयवृत्तिवस्तृनां प्रथमं विम्बप्रति- विम्बतया विषयविषयिभावं दर्धयति प्रङ्गन्यः पक्षवानीत्यादि,

रूपके लिङ्गभेदो न दूषणायेति सूचितं, कचिद्वचनभेदोऽपि थथा भास्त्राणि चक्षुरनवमित्वादी, प्रत्र भास्त्राणीति वज्वपनेम

तु दोष एव यथा मुखं पद्मानोति॥७।। T2

Page 157

कावयादर्श: ।

इत्येतद समस्ताखयं समस्तं पूर्व्वरूपकम्। स्पितं मुखेन्दोज्या/स्नेति समस्तव्यसरूपकम्। हद।।

पूर्व्वरृपकं बाजखतेत्यादिपूर्व्वस्लाकप्रदर्भितरूपकं समस्तं सम- सभष्दगतत्वात् समस्नामकम्। उभयगैतत्वादुभयभब्दर्घट- तनामकमप्याह। स्ि्ितमिति। समस्तव्यस्तरूपकमिति मुखेन्दो रित्यन समासः स्िरितं ज्योत्नेत्यच च व्यासः ॥ ६८॥

ताम्राङ्कलिद् लश्रेि नखदोधितिकेसरम्। ध्रियते मूर्द्ि भूपालैर्भवच्चरणपङ्वजम् ॥। ६ट ॥ अङ्गच्यादा दलादित्वं, पादे चारोप्य पद्मताम्। तद्योग्यस्थानविन्यासादेतत् सकलरूपकम्॥७० ॥

सकलरुपकमाह। ताम्राक्कुललोति, तवाङ्कलय एव दलानि तेषां श्ररणिर्यत तत्। नखानां दीधितय एव केसरा यत तत्। दलादित्वं दलत्वादिं। तद्योग्यस्थानविन्यासादिति। तस्य पङ्जधारणस्य योग्यस्थानं मूड्धा तस्य विन्यासात् ब्ब्देन प्रति- पादमात्, यढा तस्य पङजस योग्यम्याने मूर्द्ि विन्यासाङ्ा- रणत् तादूभधारणख वर्णनादित्यर्थः। त्रयंभ्भावः मूर्द्ि धा-

उपमेये प चरऐेऽसनवादु पमायाबाधकम्, एतदमुक्री तु सा-

Page 158

द्वितीय: परिष्छेद:।

धकबाधकाभावात् पूष्वोक्रदिया सङ्कर एव स्यादिति। सक- लरूपकमिति चरसख पदूजलवेन रूपणे तदनुगुणतया चर- सावयवेष्वपि पङ्कजावयवानां रूपणात् सकलरूपकता। दृद- मेव नव्या: साङ्गरूपकमाङ्ः । यथा दर्पणे, "शङ्गिनो यदि साङ्गस्य रूपएं साङ्गमेव तत्" दूति, उदाहत् यथा, "रावण- वग्यहक्कान्तमितिवागमृतेन सः । श्रभिव्ृव् मरच्कसं हषामेघ- (िरोदधे" इति॥८॥७॥

श्ररस्मादेव ते चवि्डि स्फुरिताधरपन्ञवम्। मुखं मुत्तारुचो धत्ते धर्म्माभ्ा:कषमञ्जरीः ॥७२॥ मश्जरीकृत्य धर्ममान्य: पक्षवीहृत्य चाधरम्। नान्यथा कतमचास्यमतोऽवयवरूपकम् ।।७२॥।

भ्वयवरूपकमाह। अकस्मादेवेति। हे चणिड! कोपने! स्कुरित भ्राकम्पितोऽधर एव पक्षवोदलं यत तत् ने मुखं मुकारुचो मुक्ाकारा घर्मासर्सा कणा एव मश्चर्य: कर्णिकोप- रिस्यगुलिका दत्यर्थः, ता भकस्मादेव धत्ते दृत्यन्वयः॥ ७१॥ मख्रोहत्येति। ऋत्र पद्मे धर्मासो घर्माभ्ःकणाम मश्जरीकृत्य मख्रोतेमारोप, एवमधरं पक्षवीकृत्य व ब्रास्य- मवयविभृतं मुखन्मु नान्यथालयतं विषयन्राभिन्नतया ना-

पभ प्रसतुते मुखे पप्मतवारोपोर्यवश्रादवसेय:, अतएवेदमेकदे-

Page 159

११२ काबादर्श:।

प्रविवर्निरूपकमित्याअर्मव्याः। यथा दर्पणे, "चत्र कर्सनि- दार्थत्मेकदेशविवर्तति तत्" इति॥ ७२॥

वल्गितभु गलद्वर्म्मजलमालोद्ितेक्षणम्। विवृणोति मदावस्थामिदं वदनपङ्गजम् ॥७३॥ अविकृत्य मुखाङ्गानि मुखमेवार विन्दताम्।

अ्रवयविरूपकमाह। वल्ितेति। वल्तभु चलितभूयुगम्। मदावस्यामिति मदो मद्योपयोगजनितविकार: स च सघोद्या- नन्दसमोदोमदोमद्योपयोगज इृत्युक्रूप:, तस्यावखां प्रादुर्भीवं। वदनपङ्गजमति, नन्वत्र वदनमेव पङ्चजमिति रूपकपरि- ग्रहे किं विनिगमकम्, उपमानपङ्कजमाचार्न्चविधर्थान्तरा- मुपादानात् प्रत्युत वलितभुलादोमामुपास्तानामुपमेयवदन- माचसम्बन्धितेनोपम साधकत्वा दुपमैवान भवितुमतीति चे सईि वदनमम्वुजमिति व्यसमेव पठनीयमिति । ७३ ॥ भ्रविषत्येति। ऋत मुखस्याङ्गानि भूप्रभृतीनि श्रविह्ृत्य उपमानान्तराभिव्रतया नारोप मुखमेवारविन्दर्ता गमतं पह्जवेमारोपितमासीत् ऋतोऽवयविनो मुखमात्रस्ैव ताद्- अपट्जलेन रूपपादवयविरूपकमिदम्। शत्र भुव उपमानं इसं, घर्षजलख मकरन्द:, लोहितेषणस व परागपिश्ररथ्म- रोडनुपास:, दद निरक्रुपकमति नव्याः।।७8।।

Page 160

द्वितीया परिदेद:। १०३

मदपाटलगणडेन रक्तनेबोत्पलेन ते। मुखेन मुग्धः से5प्येष जनोरागमयः कृतः॥७॥ एकाङ्गरूपक स्वैतदेवं द्िप्रमृतीन्यपि। अरङ्गानि रूपयन्त्यत्, योगायोगौ भिदाकरी॥७६।।

पूर्व्वीक्ताक्यवरूपकस्य भेदान् दर्भयन् प्रथममेकाप्गरृपक- भेदमाह। मदेति। एष जना मलसषतः रागमयः बनुराग- बडलः अथ च लाहित्यमयः । एकाङ्गरूपकमिति रकनेचो- त्यलेनेत्यचैवारोपात्, मदपाट लग णडेनेत्यच च तदभावादेका- ङूमाच्ररूपणेनेदमेकाङ्गरपकास्यम्। एवमिति प्रत्र द्विप्रभ- तीन्यषङ्गान्येवं रूपयन्ति, तेन च दाङ्गरूपकं व्यक्गरपकमित्या- दीनि नामान्यवयवरूपकस्य शेयानि। तेषु च विशेषावाह, योगायोगी भिदाकराविति, योग आरोपमालानां परस्परं युज्यमान: सम्बन्धः, शयोगसदभावः तो भिदाकरी भेदको,

युक्रूपकमयुक्क रूपकमिति च भेददयमित्यर्थ: । ७।। ७। ।।

स्मितपुष्पोज््वलं लोलनेचम्ङ्गमिदं मुखम्। इति पुष्पद्ि रे फार्ण सङ्त्या युक्तरूपकम्॥७७।।

तच प्रथमं युकरूपकमुदाइरति। सिनेति। सितमेव पष्पं तेनोज्वलं, लोखे मेवे एव सद्टी चत तत्। प्रत्र मुख-

Page 161

काव्यादरश:।

स्यावयवयोरेव सि्रितनेत्रयो: पुथ्भक्गाभिव्नतया रोपणादवय- वरुपकम्। श्रवयवत्वस्ाधेयतं, तथात्स् सितस्य विद्यत एव। द्वनीति, पष्पद्विर फाणं सङ्गत्या सभभवता परस्परयोगेम पुष्पेषु द्विरेफाणं सम्बन्धस्य युक्तवनेत्यर्थः युक्तरूपकनामकमिदम्।। ॥ ७0॥1

इदमार्द्रस्मितज्योत्सं स्न्िग्धने नोत्पलं मुखम्। इति ज्योत्स्नोत्पलायोगादयुत्तं नाम रूपकम्॥७८॥

त्रयुक्ररूपकमुदाहरति। ददमिति। श्ाद्र सरमं खित- मेव ज्योत्त्रा यत्र तत्। ज्योत्नोत्पलायोगादिति, ज्योत्ोत लयोरारोपमाणयोरयोगात् उत्पलने ज्योक्सायोगसाभावाद- युक्करूपकमिदम् ॥ ७८॥

रूपकं विषमं नाम ललितं जायते यथा॥ ७६ ।। मदरत्कपोलेन मन्मथस्तवन्मुखेन्दुना। नर्त्तितभूलतेनालं मर्हितुं भुवनचयम्॥८0॥

विषमरूपकमाह। रूपणादिति। अङ्गिनोरूपपात्, तथा प््गानां रूपणारुपणाश्रयात् कर्सयचिदङ्गसय रूपणात् कस्- चिद रूपणाचेत्यर्थ: । आाश्रयपद भावसाधितम्। एवं रूपणा-

Page 162

द्वितीय: परिच्छेद।। १०५

उदाइरति। मदरक्रेति। मुखेन्दुनेत्यच मुखस्याङ्रिनोरु- परम्। प्रङ्गयोसतु भूकपोलयोर्मथ्ये भुवोरूपणं, कपोलस्यारूप- पमिति वैषम्यम्॥। ८० ॥।

इरिपाद: भिरोलग्रजड्कन्याज लांशुकः। जयत्यसुर निःशङ्गसुरानन्दोक्ष्वध्वजः॥।८१। विशेषणसमग्रस्य रूपं केतोर्यदोदशम्। पादे तदर्पणादेनत् सविशेषणरूपकम् ॥। ८य ॥

सविशेषणरूपकमाह। हरिपाद दति। भिर: पादस्य ध्व जम्य चाग्रभाग:, तच् लग्नं जन्हकन्याया मन्दाकिन्या जलमेवां- गुक ्वेतपटाखलं यस् सः। असुरेभ्यो निःशङ्का बलिदमना- ननिर्भया ये सुरास्तेषामानन्दोतवस ध्वजः केतुर्द्दरवीमनस पादो वामघरषः । ८१॥ विशेषऐोति। विशेषणममद्रम्य विशेषणविभिष्टम्य, केतोर्ध्व-

न मोलयति पद्मानि न नभोडप्यवगादते। त्वन्मु खेन्दुर्ममासनां दरणायैव कस्पते ।। ८३।। अ्रक्रिया चन्द्रकार्य्याणामन्यकार्य्यस्य च क्रिया। श्रत्र सन्दर्भ्यते यस्मादिरुद्वं नाम रूपकम्॥ ८ू४॥ विरुद्धरूपकमाह। नेति। मानिनीं प्रति नायकसोकि-

Page 163

काव्यादर्भ:।

रियं। न मीलयति न सङोचयति। अस्रनां हरणायैवेति विप्रलनम्भद्दीपकत्वादिति भावः। कल्पत द्त्यच् यस्तीति क्वचित्पाठः, यखति यतते॥। ८३।। अक्रियेति। चन्द्रस्वारोप्यमाणसय कार्य्यापि पद्ममीलन- नभोऽवगाइनादीनि, अन्यसारोष्यमाणचन्द्रभिन्नस यमस्य का- र्य्यमसुहरणरूपम्। विरुद्धमिति, उपमानाभिन्नतया रूपि- तस्योपमेय स्थोपमानकार्य्यक रण मेवोचितं तदकरणत् प्रत्युत तदन्यकार्य्यकरणाच विरोधप्रतिभामाद्विरुद्ध रूपकमिदं, विरो-

गाम्भीर्य्येण समुद्रोऽसि गारवेणासि पर्व्वतः। कामदत्वाच्च लोकानामसि त्वं कल्पपादप:।। टयू।। गाम्भीर्य्यप्रमुखैर न छेतुभि: सागरोगिरि:। कल्पद्रमद्च क्रियते तदिदं हेतुरूपकम् ॥ रई॥

हेतुरूपकमाइ। गाभीरथेपोति। गाभ्भीयमचोभ्याशयतं, गरवं सारभालितं। ततीया पञ्चमी चात्र छ्रेतौ।। प्यू ॥ गाभभोर्य प्रमुखैरिति। क्रियते प्रसुते राजोन आरोषते। शत गाभभीयदिमाधारषधमर्णा हेतुतयोपादानेन समु- द्राद्यारोपणाद्गेतुरुपकमिदं। विश्वनायाद्यस्ु एकस् प्रम्तु -

त्वाङः ॥ र६॥

Page 164

द्वितीय: परिच्छेद:। १४0

राजचंसे।पभोगाहैं भमर प्रार्थ्यसौरभम्। सखि ! वक्काम्बुजमिदं नवेति झ्निषटरूपकम्॥८७॥ शिष्ट रूपकमाह। राजइंमोपभोगाईमिति। राजहंमोनृ पश्रेष्ठः पचिविभेषस, भ्रमरः कामुकोमङ्गख्व। "राजहंसस्तु कादम्वे कलचंसे नृपोत्तमे" दति। भमरः कामुके मङ्के द्वति च मेदिनी। सिष्टरूपकमिति साधारणधर्षास्य सेषनिष्पत्रत्वा- दिति भावः। साधारणधर्मप्रयोगाच्ात् वत्रामम्ुजमवेत्युप

उपमाव्यतरेकाख्यं रूपकद्वितयं यथा॥ दद॥ तयमालोद्ितव्कायो मदेन मुखचन्द्रमाः। सन्नद्ोदयरागस्य मुखस्य प्रतिगज्नति।।८ट।। चन्द्रमा: पोयने देवैर्मया त्वन्मुखचन्द्रमाः। तसमग्राऽप्यसा शश्द यमापूर्मएडलः।।८०।।

उपमारूपकव्यतिरेकरूपके क्रमेषाड। दष्टमिति। गाल गुणमम्व न्वादारोष्यमाणख्चन्द्रादि:, मख्य आरोपविषया मुग्ा

रूपकस दष कविभिरभिललवितम्। क्रमेणदाहरति। यर्थे ति। प्रयमिति मदेन मद्यपानेन आल्लाहितकायः किखि- वहितकान्तिः। सन्नड्ग: सकुरबुदयराग उदयकालीमलै।हित्ां

Page 165

१४८ काव्यादर्भः।

यस, तस्य चन्द्रस्य प्रतिगव्नति समानरागवत्वात् सर्ड्डते नतु सदृभीभवतीत्यर्थ:, तथा सत्युपमाया विश्रान्तिधामतया प्राधा- न्यात् तथा निगीर्षस्य मुखचन्द्रमा द्ूत्यच सतोऽपि रुपवैचिचस व्यपदेशकल्वाभावेन भेदकरणनाचित्यात् चन्द्राभिन्नं मुखं चन्द्रसदृर्भमति प्रतीत्यसङ्गतेख्व। वस्तुतस्तु, रत्वं तव मुखं चि्डि साच्षात् सन्ध्येन्दुमए्डलमित्युदाहरणमख बोध्यम्, ्रत्र रतलं मुख्यगएयोरमुखेन्दुमण्डलयो: साधमर्यमित्ुपमारूपक- मिदं। न चोपमाया त्प्तोती कथमुपमारूपकमितिषमाखया- लाभ दति वाचं, तख रुपयरूपकयो: साधमर्यसङ्भावरूपतयां पारिभाषिकत्वात्। चन्द्रमा दति। शसी देवेः पीयमान- सन्द्र: भश्चदसमग्राऽसम्पूर्ख:, भ्रयं मया पीयमानस्वमुखचन्द्र-

वात्रोपमानादुपमेयसोत्कर्षः। नच वच्यमाणव्यतिरेक एवा- यमिति वाचं, सादृग्यप्रतोतिपूर्व्वकभेद पर्ययवसानाभावात्, यथा वत्यति। शब्दोपान्ते प्रतीते वा सादूशये वसतुनोदयोः। तत्र यङ्गेदकथनं व्यतिरेक: स उच्यत हति ॥ रद ॥ ८॥८॥

मुख चन्द्रस्य चन्द्रत्वमित्थमन्योपतापिनः । न ते सुन्दरि! संवादोत्येतदाक्षेपरुपकम्॥।८१॥ आाधेपरूपकमाइ। मुखचन्द्रसेति। इत्यमितिपदं वाक्-

Page 166

द्वितीय: परिचेद:। १४६.

यति। दत्यं कमलसदोचनेन अन्योपतापिन: परपीउयितु:,

हिजनतापकस्य चन्द्रस्य चन्द्रतवं तव मुखचन्द्रस्य न संवादि न

भावः। विलचणमेवेदं लम्नुखचन्द्रम्य चष्द्रत्वमित्यर्थः । श्रा- चेपरूपकमिति आच्ेपः प्रतिषेधोतरि: तदुपादाननियतत्वा- दानेपरूपकमिदं। न चायं व्यतिरेकः साद्ृभ्प्रतीत्यभावात्, नाथ्यपन्तिः प्रस्तुतस्यानिषेधात् चद्द्रत्वस्यारोपमाणतया प्रस्तु- तत्वाभावात्।।८१ ।।

मुखेन्दुरपि ते चषिडि! मां निर्ईद्ति निईयम्। भाग्यदोषान्ममैवेति तत् समाधानरूपकम् ॥८२ ।।

समाधानरूपकमाइ। मुखेन्दुरपीति। अ्रपिना निर्दहन- स्ात्यन्तायोग्यतवं सचितं। तथ खयं समाधने भाग्यदोषा- न्भैवेति नहघटनघटनार्या भाग्यसयातिभार इति खयमु- त्थापितामुपर्पा्तिसमाधानसहलततत्वात् समाधान रूपकमिदम्।।

मुखपइ्कजरङ्गेडस्मिन् भूलतानर्त्तकी नव। लीलानृत्यं क रोनोति रम्यं रूपकरूपकम् ॥ ६३ ।

रूपकरूपकमाइ। मुखपक्जेति। मुखमेव पङ्डजं तदेव रह्ो माव्यालय दति समासदयम, एवं भूरेव खता सैव नर्भ-

Page 167

१५० काव्यादशें:।

कीति। रूपकरूपकमिति एकेन रूपितस्याययपरेण रूपणा- दिति भाव:। यथा प्रथमं मुखस्य पङ्गजलेन रूपयं ततख् रङ्ग- लेन रूपणमिति एवं भूलतानर्न्तकीत्यनापि, ददख् समास- गतमेव, व्यासे तु एकस बडभीरूपण हेतूपादाने गाभीर्थेष समुद्रोऽसि गोरवेणासि पर्व्वत दत्यादा हेतुरूपकं पूर्व्वमुत्त्ं तदनुपादाने मालावयविरूपकमिति। यथा मौन्दर्थ्यस तर- द्गिणी, तरुषिमोत्कर्षस्य हर्षेोद्रमः, कान्तेः कार्ाणकर्म, नर्मर- सामुआ्ासनावासभ:। विद्या वक्रगिरां, विधेरनवधिप्रावीष्य- माचातक्रिया, वाण: पद्चभिलीमुखस्य, ललनाचूडामणि: मा प्रिया, दूति। रम्यमिति, यच बङ्भोरुपणे रम्यता न भवति तत नेदं यथा, नारीबाङलताव्यालीपरिरव्:, कुतः सुखी- त्यादि, शत्र बाही लतात्ारोपे न कापि रम्टता, अरपकर्ष- प्रतिपादनस्ेरेव प्रस्तावात्, प्रक्ृते तु मुखख पङ्कजत्वारपेणे।त्कर्ष- प्रतिपादनं युञ्यत एव ।।८३ ।। नैतन्मुखमिदं पद्मं न नेचे भ्रमराविमौ। एतानि केसराएयेव नैता दन्तार्थ्चिपसव ॥८४।। मुखादित्वं निवर्त्यव पद्मादित्वेन रुपणात्। उद्भावितगुणोत्क पें तत्त्वापन्रवरूपकम् ॥८५ ।।

तत्त्वापन्हवरूपकमाह। नैतदित्यादि। मुखादितवं मुखता- दि, निवत्त्थैव प्रतिषिद्वीव, पग्मादिलेन पद्मल्वादिना प्रसतुतख रूपणात् उद्भावितः रूपकान्तरभ्यः सफुटतया व्यन्ितगुण

Page 168

द्वितीय: परिच्छेद:। १५९

त्कर्ष: तादाक्यारोपदेतुप्रसुतगुणधिकां चच तत्, अतएवेदं

रूपक, रूपकान्तरेषु सामानाधिकरण्यादिना उपमेयस्ोपमा- नाभिन्नतया प्रतिपादनाद् यावाम् गुणेत्कर्षः प्रच् तु प्रति- षेधपूर्व्वकारोपेण ततोऽययधिक द्वति सहदयमंवेद्यं। नचापन्- तिरेवैयं धर्षिमिधर्ममगतलेन द्वयोर्विभिन्नविषयत्वात्, रूपके ह्वस्तिम् प्रस्तुतस्य धर्मिएः प्रतिषेधेन धमर्यन्तरारोप:, प्रपन्भुत्यान्मु प्रस्तुतस्य धर्षप्रतिषेधेन धर्ममान्तरारोप दति। विभागख्ाय- मुदाइरणदर्भनादवमीयते, तथाहि रूपकेडस्मिन् नैतन्ुखमिदं पद्ामित्यादी मुखादेधनिषः प्रतिषेधेन धर्मर्यन्तरख पद्मादे- रारोप:, न पश्चेषुः सरस्ख सहसर पत्रिणमितीत्यपत्रत्यु- दाइरणे सरसय धर्मिणः पस्वाणताधमें प्रतिषिष्य महस्र- वापतारूपधर्शान्तरारोप दति बहुवः। अरन्ये तु सादृश्वप्रतीति- पुर्व्वकारोपोरूपकम्, त्रपन्कुतिस्तु न तथा, प्रश्वते प्रतिषेधेऽपि सादृभ्यप्रतीतिर स्ेवेत्याऊकः। नव्यासरभयनाय्यपक्तिमेव वदन्ति सत्यपञ्चवे रुपकायोगात्, अतएव दर्पपल्मता, रूपकं रृपि- तारोपोविषये निरपञ्ञवे दति निरपश्जवेति विषयवशेषण- मुपन्यस्म् ॥८४॥८५।।

न पर्य्यन्तोविकष्पानां रूपकोपमयोरतः। दिभ्ञानं दर्भितं धीरैरनुक्त्मनुमोयताम्॥। ८ई॥। ॥ दूति रूपक चक्रम् ॥

Page 169

१५२ काथादर्श:।

रूपकमुपसंहरति। न पर्य्यन्त दति। विकल्पाः किखिदवै- चितमालच्य भेदुकल्पना: तेरषां पर्य्यन्तः भरेषसीमा। ब्रनुक्र- मिति तथा हि परम्परितमपि रूपकभेद एव यथोत्तं प्रका- पकता, नियतारोपणोपायः सादारोपः परख यः। तत् परम्परितं सिष्टे वाचके भेदभाजि वेति। स्विष्टवाचके यथा "वि- इ्वन्मानसहंसवैरिकमलामद्वाचदीप्रद्युत" दत्यादि, भेदभाजि यथा "शालानं जयकुञ्जरख दृशदां सेतुर्विपद्वारिधेः" इत्यादि। दृदससाधिकारुढवैशिष्वमपि। यथा, "दूदं वक्रं साचादिरहितकलङ्ग: भ्रभधर" दवत्यादि। क्वचिदवैयधिकर- खोडपि यथा, विदधे मधुपश्रेषीमिह भूलतया विधिरिति। क्वचिद्वैधमर्येडपि, यथा, सजन्याम्ुमरुस्ली, सुचरितालेख्य- दुभिन्ति,र्गुणज्योत्स्राऊृष्णचतुईशी, भरलतायोगन्नपुच्तं च्कटा। यैरेषापि दुराभया कलियुगे राजावली सेविता तेषां श्लि- नि भक्रिमात्रसुलभे सेवा कियत् कीशलमित्यादि। एवमन्येऽपि भेदा नवीनैरुद्धाविता जातव्याः। सिरितेनोपायनं दूरादागतस कृतं मम। सनोपपीडमास्नेवः छृतोदयूते पणस्वयेत्यादा नवीनै- रङ्गोकतत: परिणामस्त न रूपकेष्वन्तर्भवितुमति गाणलच्षणा- मूलकत्वाभावात् रूपकस्य च तन्तूलकत्वस्य प्रतिपादितलवात् तस्मादतिरिक एवायमलद्गारः वैविचविशेषस् स्फुटं प्रतीय- मानव्ादित्य वघेयम्।। ८ ६ ।। जातिक्रियागुणद्रव्यवाचिनैक न वर्त्तिना। सर्व्ववाक्योपचारक्वेत् तमाङ्र्दोपकं यथां॥८७॥।

Page 170

द्वितीय: परिच्छेद:। १५१

प्रथ दीपकं लक्षयति। जानीति। एकच वर्तिना प्रवन्धघटके कस्िंखिदेकसि्मिरिन् शादी मष्येड़न्ने वा वाको सिितेन जाति- क्रिया गुणट्रव्यवाचिना जात्याद्यन्यतमवाचकेन पदेन यदि स- व्ववाक्योपकारः खार्थद्वारा वाक्यान्तरार्थान्यसोपपत्तिर्भवति, तदा तहीपकम्, एकान्तःपातिनोऽपि दीपवद्दाक्यान्तरोहीपक- त्वादीपकास्यमलङ्कारमाऊरित्यन्वयः। दीपो यथा एकदेश- म्यितोि देशान्तरीयपदार्थान् दीपर्यात तयैकवाक्यगतमपि जात्याधन्यतमवाचकपदं काकात्िन्यायेनानुषक्गेष तदादि- मर्व्वनावा चकारादिना वा वाक्यान्तरे परामएं सत् खार्थ- द्वारा तदर्थान्वयं सम्पादयतीति। दत्यसेकवाकोोपात्तपद- प्रतिपाद्यस्य जात्याद्यन्यतमस्य तचनैव जनिताव्चयतया निरा- का द्ृस्यापि पुमरनुषङ्गादिना वाक्यान्तरारथीन्वितत्वं दीपक- मिति निर्गलितोर्यः, अतएवास्यारयालङ्कारतं यथा त्ुताज्वये शब्दालद्ारता स्यादिति बोष्यं। प्रस्तुताप्रम्ुतयोरेकधर्मम-

पकलचपलच्तितमेव यथा, "किवणाएं ध्णं णात्रराणं फण- मणी केसराडं सोचाएं। कुलवालित्राएं त्थपत्रा कुतो घेप्पन्ति श्रमित्राएं" दत्यादा। एकवाक्यगतले तु भिन्नप्रकार- मेव तदिति बोध्यम्। एवमुपमारूपकयो: साधारपधरमासो-

प्रिः। सर्व्यवाक्योपकार दति जात्यादिपद यस्य वाक्यस्यान्त- रगंतं यत च परामृष्टं तयोदयोविकयोरपकार दत्यर्थः।

Page 171

१५४ काव्यादर्भ:।

एतेन चैकस्मिन् वाक्येऽस्य न सङ्भाव दति सचितम् ॥८७।।

पवनादतिणः पण जीणें चरति वीरुधाम्। स एवावनताङ्गीना मानभङ्गाय कल्पते॥ह८ ।।

एवं जात्यादिगतलेन चतुर्विधेडस्तिन् प्रथमं जातिगत- मुदाइरति। पवन दति। जीर्णमित्यनेन पवनसय मान्दां सरचि- तम्। प्रच पूर्व्ववाक्योपात्तस्य पवनसोत्तरवाक्ो स एवेति तच्छब्देन परामर्श:, तेनैव च तदर्थान्वयनिव्वाह्दः। पवनभ- ब्वस बजव्यत्िवाचकत्ाज्जातिवाचक इति जातिदोपकमि- दम्॥ ८८॥

चरन्ति चतुरम्भोधिवेलद्यानेषु दन्तिनः। चक्रवालाद्रिकुञ्त्ेषु कुन्दभासेगुपाक्च ते॥६६ ।।

क्रियादीपकमुदापरति। परन्नीति। दन्तिनादिक्क- रिय:। चक्रवासाट्रिलकालो का चलः । कुन्दभाष: रडुक्रा: गण्ा चर्शासि। तव यर्थासि ब्रह्माण्व्यापकानीत्यर्थः । अ्त्र च- कारेप परामषया: पूर्व्यवाक्यगतचरन्तोतिक्रियाया उत्त- रवाक्यगतेन गुणा इत्यनेनाप्यन्वय दति क्रियादीपकमि- इम्॥ < < ।। श्यामलाः प्रावृषेषया भिर्दिभेजोमूतरप्किभिः।

Page 172

द्वितीय: परिक्ेदः। १५५

गखदीपकमुदाइरति। व्यामला इति। प्रादृषेष्याभि: प्राटृड्भवाभि:। प्राटृष एन्य द्ृत्येन्यप्रत्ययः । नवगाङवलरा- जिभि: नवतणइरितीळ्ततप्रदेशः । अ्रतापि भुवस्चेति चका- रेस पूर्व्ववाक्यगतस्य श्यामला इति गुणवाचकपदस परामर् इति गुणदोपकमिदम्॥१००॥

विष्णुना विक्रमस्थेन दानवानां विभूतयः। क्ापि नीताः, कुतेोSप्यासन्नानोता दैवतर्द्वयः॥१०१॥

द्रव्यदीपकमुदाइरति। विष्णुनेति, विक्रमम्थेन पादवि- न्ेपं कुर्ष्वता, दानवानां बलिप्रभतीनां। देवतर्य दरष्ट्रा- दोनां श्रियः कुताऽप्यानीता आसन्नित्यन्यः। प्रत्र विणा- रेकत्वाद्विशानेति द्रव्यपदं तथ चोत्तरवाको का काचिन्याया- दनुषङ्गाद्वा परामर्भ दति द्रव्यदीपकमिदम् ॥ १०२॥

इत्यादिदीपकान्युक्त्ान्येवं मध्यान्तयोरपि। वाक्ययोर्दर्भयिष्यामः कानिचित्तानि तद्यथा ॥१०२।। एवं जात्यादचतुष्टयगतव्वेन चतुर्विधस्यास्य पुनरपि जा-

दत्यादीति। दत्येषु चतुर्षु पूर्ष्यशोकेषु आदिदीपकान्यकानि

मित्यादि एवम्, आादिवाक्य दव मध्याक्तयोरपि वाक्ययो- र्दीपकानि कानिचिद्र्भयिव्याम:, कानिचिदिति ग्रन्थ वाज्न्य्र- x 2

Page 173

१५६ काव्यादभेंः।

भिया नतु सव्वाणीत्वर्थः । तद्यथेति तानि यथेत्यर्थः, तत् के- षाश्िदर्भनं यथेति वा॥१०२ ॥

नृत्यन्ति निचुलोत्सङ्रे गायन्ति च कलापिनः। बध्न्ति च पयोदेष दृशोद्दर्षाय्रुगर्ब्भिणीः॥१०३॥

नृत्यन्नीति। निचुल: स्वलवेतसद्रुम: तखयोतङ्ग तलप्रदेशे। गार्यन्ति केकाध्वनिं कुर्व्वन्ति। इषाश्रगर्तिषीरानन्दाक्षु पूर्णाः। अरच कलापिन दति जातिपदं चकारेण वाक्यान्तरे- डपि परामरं, तच मध्यवाक्गतमिति जातिगतं मध्यदीपक- मिदम्॥१०३॥

मन्दोगन्धवद्: क्षारेर, वन्िरिन्दुख्व जायते। चर्चचाचन्दनपातश्च शस्त्रपातः प्रवासिनाम्॥ २०४॥ मन्द दति। चारः चाररसोद्गारी क्ेशकर इत्यर्थः। चर्चा सजलवसतूनां वित्तेप: तद्रपख्चन्दनसम्पातः । भ्रच जायत द्ूति मध्यवाक्यगतया क्रिययां सर्व्ववाक्दीपनमिति क्रियागतं मध्य- दीपकमिदं, किव्वान् रूपकमपि, तदनथो: सङ्करः। एवं सोकद्येन जातिगतं क्रियागतस मध्यदीपकमुदाहतं, गुप- द्रव्यगतम्तु मध्यदीपकं खयमद्दमीयम्। क्रमेष यथा, "तडधि- द्विवारिवाद्ार्णं योगः, स्त्रीभिः प्रवासिनाम्।, लताभि: पाद- पानास समायाते घनागमे" दति। प्रच योग: संयोगः सच गुण:, मध्यवाकगतेन च तेन स्व्ववाकादीपना हुएगतं

Page 174

द्वितीय: परिकेदः। १५७

मध्यदोपकमिदम्। "मुजर्विश्वं संसजति बिर्भार्त्त च मुऊदरिः। मुजख नाथं नर्यात बालक्रोडनकीतुकी" दति। पत्र इरिर्द्रव्यं तच मध्यवाक्यगतमिति ट्रव्यगतं मध्यदीपकम्॥ १०४ ॥

जलं जलधराङ्गोणें, कुलं गृद्दशिखपिडिनाम्। चलच्च तडितां दाम, बलं कुसुमधन्वनः॥२०५ू॥।

अ्रन्तदोपकमुदाहरति। जलमिति। बलं सैन्यं तथ जाति- वाचकमन्तवाक्यगतञ्व सत् वाक्यचयेऽपि विधेयमिति जाति- गतमन्तदीपकमिदम् ॥१०५॥

त्वया नोलोत्पलं कर्णे, समरेणास्तं शरासने। मयापि मरणे चेत, स्वयमेतत् समं कृतम् ॥ १०६।।

क्रिया गतमन्सदी पकमुदाइरति। त्वयेति। मानिनीं प्रत्यु- क्रिरियम्। शरच्न छतमित्यन्तवाक्यगतं क्रियापदं वाक्चये- डय्यन्वितमिति क्रियागतमन्तदीपकमिदम्। एवं गुणद्ूव्यगतं खयमूद्दनीयं, क्रमेण यथा, "इदमुञ्जभ्ते विम्बं भानोस्ता- पयितुं जगत्। ममैव दृदयं चार्डि मुखस तव लोहितम्"॥ प्रचान्तवाक्यगतं लोहितमिति गुणपदं वाकदयं दोपर्यात। "सत्यं विश्वं सन्तपति सत्यं कर्षति वे रसान्। तर्मामि तु निर- न्नीति प्रार्थनोयोदयो रविः"। ऋच रविरिति द्रव्यपदं स- व्वीपि वाक्यानि दीपयति॥१०६॥

Page 175

१५८ कावादर्श:।

शु्क: श्वेतार्चिषोवृद्यी पत्तः, पञ्चभरस्य सः। सच रागस्य, रागोऽ्पि यूनां रत्युत्सवश्रियः ॥१०७।। इत्यादि दीपकत्वे डपि पूर्व्वपूर्व्वव्यपेन्तिणी। वाक्यमाला प्रयुत्तेति तन्मालादीपकं मतम् ॥१०८ू ।।

प्रविधं दीपकं प्रदर्श्य तत्रैव किश्चित्कितिद्वैचित्रोद्धावनेन प्रभेदान्तराषि दर्भयन् मम्प्रति मालादीपकं दर्भयति। एक दति। एुक्त: पच: स्वेतार्चिषसन्द्रस्व वृद्धी भवति, स पक्कः पतः पसभरथ, सच पझ्चभरो यूनां रागस्य, स रागोदपि तेषां रत्ा- त्सवश्रिय इत्यन्वयः । सर्व्वन वृद्डी इृत्यस्यानुषङ्ग। इत्यादिदीप-

दीप कल्वसङ्गावेऽपि पूर्व्वपूर्व्वव्यर्पोचषी खोपकारकतवेन पूव्वे पूर्व्व- मपेक्षमाणा वाक्यमाला उन्तरोत्तरवाकसमूर्ः प्रयुक्ता द्त्यतो वैचित्रादिदं मालादीपकं मतमित्यन्वयः, इत्यस्त पूर्व्वपूर्व्व- सापेचोत्तरोन्तरवाकेषु जात्याद्यन्यतमपदामुषङ्गा मालादीप- कमिति लच्षपम्। ताट्ृनामुषज्यमानपदख सापेक्षवाकीक- तमनिष्ठमेवेति न नियम: वाक्यान्तरगतेनाप्येतसस्भवात्। त्र- तएव प्रकाशलता, संग्रामाङ्गनमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा वद्यत् समासादितम्। कोदणडेन भरा: शरैररिभिरसेनापि भूमण्डलं तेन तं भवता च की- निरतुखा कीच्या प लोकचयम्, द्ृत्यचासादितेति क्रि-

Page 176

द्वितीय: परिकेद:। १५६

तरवलेपमनङ्गस्य वर्द्धयन्ति वलाद्काः। कर्शयन्ति तु धर्मास्य मारुतोद्वतभीकरा: ॥२०९॥ अरवलेपपदेनान वलाचकपदेन च। क्रिये विरुद्वे संयुक्के, तदिरुद्वार्थदीपकम्॥११०॥

विरुद्धार्थंदोपकमाइ। अव्रलेपमिति। कर्यन्ति कथं कु- व्वन्ति, घर्षस्य ग्रीभरस्य, मारुतोङतभीकरा इ्वत्युभयन हेतु: ।।

अवलेपेति। अवलेपपदेन वलाइकपदेन चेति बर्द्धूनाकर्थ- नाक्रिययो: कर्षभूतेन कर्तभूतेन चेत्यर्थः। क्रिये बर्ड्धूनाकर्शमा- रुपे, विरुद्ध दति अचापिर्बाध्य:, विरुद्धे अपि अस्मानाधि- करणे ऋ्रपीत्वर्थः, संयुक्े सामानाधिकरणं म्रापिते। त्रभाय- मर्थः, निरुश्तक्रियाद्यफलभूता वृद्धिह्वामी विरुद्धावपि एक- सिमिन् कर्मप्यवखेपे वर्त्तमाना वर्णिता। एवं तत्फलकक्रिया- द्वय सेकख्िन् कन्तरि वलाषके वर्णितममिति। सम्बन्धिभेदाचा- वल्नेपस्य विरोधप्रभमनम्। विषङ्धक्रिययोख्ानयोरेकख्मिन् कषणि कर्न्तरि व सम्बन्धेन वैचित्रविभेषोपलभ्ादिरुद्धार्थदी- पकमिदम्। हदसादिदीपकम् आदिवाक्यगतयो: कर्षाकर्स-

Page 177

१६० काव्यादर्शः ।

लेपस्य गुणवाचकत्वाद्गुणगतं, वलाहकस्य जातिवाचकता- ज्जातिगत्व तदनयो: सङ्रोऽयम्॥११०॥

दरत्याभोगमाशानां, रुक्षाति ज्योतिषां गणम्। तादत्ते चाद् मे प्राणानसौ जलधरावली।१११। अ्र्रनेकशन्दोपादानात् क्रियैकैवाच दीप्यते। यतो जलधरावल्या तस्मादे कार्थदीपकम्॥११२॥

एकार्थदीपकमाह। इरत्याभोगमिति। आभानां दिशा- माभोगं विस्तारं। ज्योसतिषां गर्णं ग्रहनक्षत्रसमूदम्॥ १११।।

दत्त इति चिभि: पदैरूपस्ाय्येत्यर्थः, वसुतस्तु श्रनेकशब्दो- पादानेति प्रथमान्त एव पाठः सम्यक, अनेके: शब्दैरुपादान- मुपस्ापनं यस्याः सेत्यर्थः । एकैव नर्थतोडभिन्नैव क्रिया जलधरावल्या भन्तवाक्गतेन जलधरावलीतिकर्तपदेन यतो- दीप्पते निर्ुढान्वयः क्रियते, तम्मात् अ्रनेकपदप्रतिपाद्यस्या- प्येकार्थस्य दीपनादेकार्थदीपकमिदम्। अ्रनेकक्रियाणामेक- कारकत्वरूपं मवयेरक्गीळतं दीपकन्वितो भिन्नमेव, यथा दूरं समागसवति तयि जीवनाथे भिखा मनोभवशरेप तपख्विनी सा। उत्तिर्ष्ठात खपिति वासम्हं लदीयमायाति याति हमति समिति लपेन, दति। अचोत्यानादिक्रिया भिवा एव

Page 178

द्वितीय: परिकेद:। ११९

इद्यगन्धव दासुङ्गास्तमालश्यामलत्विषः। दिवि स्रमन्ति जीमूता भुवि चैते मतङ्गजाः॥११३।। अ्रत्र्र धर्मारभिन्नानामन्धाणं दन्तिना तथा। भ्रमणोनैव सम्बन्ध इति झ्िष्टार्थदीपकम् ॥ ११४ ॥ शिष्टार्थदीपकमाह। दद्येति। इदयोऽनुदूतो गन्धवहो वा- युर्यत्र ते दवति जोमूतविभरेषणम्। दद्ं गन्धं मदसौरभं वह- न्तीति मतङ्गजविभेषणस॥११३॥ प्रनेति। धर्मेर भिन्नानामभिन्नधर्षत्रताम, अ्रभिन्नवव्च ध- मीणामेकशब्द प्रनिपाद्यत्वं वस्तुत एकरूपतज्ज, तत्र दद्यगन्ववद्दा दत्यच प्रथमम, अ्न्यत् द्वितीयं। भ्मणेनैव सम्बन्ध दति मा-

याजनात्। म्िष्टार्थदीपकमिति सिश्यो: घिष्टभब्दप्रतिपाद्य धर्ममवतारर्ययोर्जीमूतमतङ्गजया: क तीर्भमन्तीति क्रियया दी- पनात् सिष्टार्थदोपकमिदं। सेवश्वात् शन्दच्नेवोऽर्थश्षेषस बेोध्यः तत्र दृद्यगन्धवचा द्त्यच ग्रब्दश्नेष:, अ्रन्यचार्थदेषः ॥ ११४॥ त्रनेनैव प्रकारेण शेपाणाम,प दीपके। विकल्पानामवगतिर्विधातव्या विचश णै:॥१२५॥ इति दीपकचक्रम्। दीपकमुपमंहरति। अ्रनेनेवेति। प्रकारण वैचित्रविध्व- पेण। शेषाणामुकावत्िष्टानां विकल्पानां भेदानां जात्या- दोनां द्विकादिगतववेन समतदीपकानामात्रल्तिसंपुट प्रभुन-

Page 179

काव्यादर्भ: ।

मास्तेत्यर्थः। तच्रावलिदीपकं यथा, त्वमर्कस्ववं सोमख्वममि पवनस्वं डतवहस्वमापसवं व्योम लमु धरषिरात्मा त्वमिति प। दत्यादि, पचाषीति क्रियया वाक्याबलिर्दीपते। एवमन्यदपि शेयम् ॥ ११५॥

अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरुभयावृत्तिरेव च। दीपकस्थान एवेष्टमलद्कार चयं यथा ॥ ११६।।

श्रय दीपकनिरुपणानन्तर तत्मजातोयमावत्त्यलद्वारं नि- रुपर्यात। तर्थावृत्तिरिति। अर्थः वाक्यान्तरीयपद प्रतिपाद्यः, तम्थावृत्तिवीक्यान्तरे तदर्थकपदान्तरश्रवणेन पुनरुपलन्धि- रित्येकः। तथा पदस्य वाक्यान्तरीयस प्रव्ृत्तिवीक्यान्तरे पुनरुच्चारणमिति द्वितीयः । एवमेकनोभयो रर्थपद योरब - निरिति ततीयः। दत्यलङ्गारचयं दोपकस्य स्याने सम्भव एवे- एम्। श्रयमर्थः यच वाक्यान्तरे तत्तत्पदसयानपादानेऽपि वाक्यान्तरीयपद स्यानुषङ्गादिनान्वयनिव्वा हाटीपकसभाव स्तचैव तदर्थकपदान्तरस तत्पदसैव वा पुनरुपादानेऽयमातृत्त्य- सङ्वार दति, एतेन पदाव्ृत्तेर्यमकादावतिप्रसङ्गः परिहृतः तत द्वितीयपदानुपादाने वाक्यान्तरीयपदानुषङ्गस्यायोग्यतेन विवचितान्यानुपपत्तेः, योग्यतवे वा निरुत्तविषयगतत्वनयमे नासापवादतया तद्वाधकत्वादित्यवगन्तव्ं। दीपकम्यानमे- तेष्टमिति पाठे तु दोपकसय स्थानं स्थिति: सभ्वो यचेति समास:। भोजराजस्तु "तविविधाय्यावटत्तिर्दीपकखैव भेद"

Page 180

द्वितीय: परिक्ेद:। १६१

दत्याह। यथा दीपकभेदप्रस्तावे, "नरथावृत्तिः पदावृत्तिरुम- यावृत्तिरावली। संपुट रसना माला चक्रवालस तद्धिदा"

दिना वा मात्तात्पुनःप्रयोगेए वाऽवगमोदीपकमिति। प्रचा- वृत्त्तिरर्थपदयो: पुनरावर्त्तनमित्यावृत्तिपदस योगार्थ एव लक्षणमवगन्तव्यम् ।११६।।

विकसन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजद्रुमाः। उन्मोन्नन्ति च कन्दन्चो दन्नन्ति ककुभानि च।११७।

क्रमेणवृत्तिचयमुदाहरति। विकमन्तीति। कदम्बानि कदम्बमुकुलानि एवमन्यच। कन्दत्योगुलभेदाः, कन्दलीभ- व्दस्य दरीतक्ादिपाठात् प्रमवेदपि स्त्रीलवं। ककुभान्यर्जमुन- वृक्षमुकुलानि। प्राटृषीत्यधिकरणमत्र बाध्यम्। ऋ्रत्न विक- मन्तीत्यादिक्रियाचतुष्टयं विभिन्नसरृपमय्ेकार्थमेवेत्यर्थखैवा- वर्तनादर्थावृत्तिरियम्॥११॥

उत्कण्ठयनि मेघाना माला वृन्दं कन्नापिनाम्। यूनाच्चेत्कण्ठयत्येष मानसं मकरध्वजः ॥११८॥ उत्कष्ठयतीति। कलापिना वृन्दमुत्कष्ठयति सदिदृवया उद्गोवं करोति। यूनां मानममुत्कण्ठयति मेघसाद्गीपकल्वादु- त्मुकं करोति। श्त पदमात्रसवावृत्तिर्न तर्थस्य, दयार्विभिसा- र्थंकलात्॥ १८॥

Page 181

काव्यादप:।

जित्वा विश्वं भवानत् विहरत्यवरेधनैः। विद्र त्यप रोभिस्ते रिपुवर्गो दिवं गतः ॥ ११६ ।

जित्वेति। अ्रवरोधनैरन्तःपुरिकाभिः। दिवं गत दूति युद्धूमरणादिति भावः । प्रत्र विद्रतीति पदस् तदर्थस्य चा- त्तरवाक्ये आवृत्तिः, वाक्दयेऽपि इयोरेकार्थलादित्युभया- वृत्तिः, नच तथाले कथितपदत्वदोषापात दति वाच्यं त-

यान्तु प्रत्युतैकशब्दप्रयोगसैव युक्कववात्। यथा उर्देति सविता तासरसाम् एवास्मेति चेत्यादि। उद्देश्यप्रतिनिर्देग्यत्वञ्न, एको- देगेन विधेयस्य उद्देग्यान्तरेऽपि विधेयत्वम्, एकविधेयममु- दिएस्य विधेयान्तरेऽप्युद्वेश्यत्वं, एकविधेयममुद्दिष्टस्य उद्देश्या- न्तरे विधेयत्वमिति चिविधम्, प्रक्ते च राजोदवशेन विधेयस् विदरणस रिपुवर्गो देशेनापि विधेयत्वमित्युद्दश्यप्रतिनिर्ई सत- मिति युज्यत एवैकशब्दप्रयोगः ॥।११६।।

दूत्यावृत्तिगण:। प्रतिषेधोक्िरानेपस्तैकाल्यापेक्षया चिधा। अथास्य पुनरान्ेप्यभेदानन्याद नन्तता।१२० ।।

अ्रथास्ेपं लक्षयति। प्रतिषेधोकरिरिति। प्रतिषेधस्य उत्रि- हम्रिमाचं नतु वस्तुतः प्रतिषेध: तात्विकप्रतिषेधस्य वैचिचा- जनकत्वेनालद्वारत्वाभावात्, प्रतिषेधाभास ब्रान्ेप द्ूत्यर्थः,

Page 182

द्वितीय: परिच्छेद:। १८५

प्रतिषेधोक्रिसर विभेषविवत्तानिबन्धनेति बेध्यं तत एव दि वे- चित्रातिशयः, प्रतिषेधस् द्ष्टार्थस्यैव त्रनिष्टप्रतिषेधे वैचिचाभा- वात्, सर्व्वञ्जेतदुक्रमाग्नेये। यथा, प्रतिषेध द्वेष्टस यो विशेषा- भिधित्स या। तमान्ेपं ब्रवन्नीति। उक्िरिति प्रतिपादनमि- त्यर्थः, नतु वाचकशन्देनाभिधानं, व्यञ्जनादिनापि प्रतिषेध-

वतिप्रमङ्गः । म चानेपस्त्रकाल्यापेत्षया प्रतिषिध्यमानचैकालि- कवस्तुगतत्वेन वृत्तवर्त्तमानवर्त्तिय्यमाणतस्तूनां प्रतिषेधप्रति- योगिलेनेत्यर्थः, प्रथमं विधा भवतत। नव्यास्त प्रतिषेधकनुः खोक्तखववच्चमालयोरेव प्रतिषेधोक्रिराक्षेणे न वस्तुमामान्य- सेत्याङः । नेविष्यश्ैतत् म्थूलभेद टृष्ट्या, वम्तुतस्व स्यामज्लेयत्वमे- वेत्याह। अ्थेति, शचेप्याः प्रतिषेध्यासेषां भेदा धर्मधर्म्मिका- य्यकारणद यस्तेषामानन्यादनन्त प्रतियोगिक स्ाप्यासेपस्य पुन- रनन्तता श्रमद्धेयत्वमित्यन्वयः ॥१२०॥

श्रनङ्ग: पच्चभिः पुष्पेर्विश्वं व्यजयतेषुभिः। इत्यसम्भाव्यमथवा विचित्रा वसतुणक्तय: ॥१२१॥

प्रवृत्तैव यदानिप्ता वृत्तान्तेपः स ईटशः ॥१२२॥ क्रमेष निविधमानेपमुदाइरति। बनद्ग इति। पुष्पेरर- विन्दादिभिः, यदुक्म्, 'अरविन्दमशाकस्न चूतस् नवम- चिका। नोलोत्पलख् पच्चेते पत्वालसय सायका'दति। श्रम-

Page 183

१६६ कावादर्भ:।

आाव्यमिति अनुपपत्या त्रविश्वसनीयमित्यर्थः, तथाहि विजेता तावदङ्गरहितः, वाणास पस्चैव, ते च पुष्पाषि न लायमा, विजेतव्यस विश्वं ब्रह्मेन्द्रादिधीरवीरपूस समसतं जगदिति सर्व्वथा विजयोSश्रद्धेय द्ृत्यनुपपत्तिखिरीकतं विजयासभ्भाव्यलं प्रतिषेधात, अथवेति, वस्तूनां अक्कयः कार्य्यमम्पादनयोग्यताः विचिचा दुर्बाधाः, अन्वयव्यतिरेकादिना तर्कयितुमभक्ा दत्यर्थः । तस्म्रात् मनवत्येवानङ्गस्य पष्पवालकरणकविश्वविजय द्वत्यमस्भाव्यत्वबुङ्धे: प्रतिषेध: ।१११।। पत वृत्ताक्षेपं सङ्गमयति। दृत्यनद्गति। प्रवृत्तेव दुव्वार- यानुपप्त्या पूर्व्वमुत्यन्नैव, बनङ्गजयम्यायोगोऽमम्भाव्यतं तस बुद्धि:, हेतुबलात् वसतुभक्कीनां विचित्रत्वरूपकारणमह्दिस्ता दूह यदाचिप्ता प्रतिषिद्धा स ईदृशो वृत्तात्तेप दृत्यन्वयः। शच वाचकशब्दाप्रयोगात् प्रतिषेधो व्यञ् एव, विशेषख्चाच जन- मात्रस्य कामपरतन्त्रता, तत्प्रतिपादनेष्कयैव वाक्यस्यास् प्र- योगात्, एवमन्यतापि बेश्म्॥ १२२॥

कुतः कुवलयं कर्षे करोषि कलभाषिषि!। किमपाङमपर्य्या प्रमस्मिन् कर्ममाण मन्यसे । १२३॥ स वर्त्तमानान्ेपोडयं कुर्व्वत्येवा सितोत्पलम्। कर्षे काचित् प्रियेणैवं चाटुकारेण रुध्यते॥ १२४ ।। कुत इति। कुवलयं नीलोत्पलं, करोषि धारयमि,

Page 184

द्वितीय: परिच्छेदः। १०

कले कुवलयकरएस्य कुत दत्यनेन कैमर्थेन प्रतिषेध: न कुर्व्यि- त्यर्थ: । १२१॥ स दूति। सो5यं वर्त्तमानानेपः, यतोऽमितोत्पलं कर्लें कुर्व्यत्येव काचित्, एवं कुत दत्यादिवाक्येम, प्रियेण रध्यते प्रतिषिष्यते, द्वति हेतुहेतुमङ्गावेनान्चयः। शरत्र कुर्व्वत्येवेत्येव- कारेण नतुछृतवती न वा करिष्यन्तीति प्रतिषेधस करण- ममानकालीनताप्रत्यायनया वर्त्तमानप्रतियोगिकतवं सूचितं।

मन्ताषणम् ॥ १२४।।

सत्यं ब्रवोमि, न त्वं मां द्रएटं वल्लभ : लफ्यसे। अन्य चुम्वनसंक्रान्तन्ाक्षार त्रेन चक्षुषा॥१२५॥ सो5यं भविष्यदान्ेपः, प्रागेवातिमनस्विनो। कदाचिद पराधेाऽस्य भावोत्येवमरुन्ध यत् ।।१२६।।

मत्यमति। द्रष्टुमिति, ज्ञादिभिर्युकादक्रियाथीरथीत्ेति तुमङ्। दर्शनमित्यर्थः, मां द्रष्टुं म लभ्यमे न द्रव्यमीत्यर्थः, तत् कुत दति चत्तुर्विभिनष्टि, अ्र्येति, श्रन्यम्यासुम्बनेन मङ्गा- न्ता तद्धरतः सङ्गमिष्यन्ती या लाता तयेव रतोन ले।हि- तोभविष्यता त्रथचानुरत्तीभविष्यता। त्रत्र लभ्यम इति प्रधा- नक्रियाया भविष्यत्कालबोधकववात् सङ्ान्नेति रकेतिकान्- क्रियाद्वयम्यापि भविष्यत्कालबोधकत्वमेवाप्रधानत्वात्, तदुक जुमरनन्दिना, लदादिभिसिडा वा विदितं कर्टलाद्युक्त्वादि

Page 185

१६८ कायादर्पू: ।

व कालविशेषस परम्परमायाकाङ्गाविरोधेन प्रधानलान्तिडा बाध्यत इति॥१२५॥ मोयमिति। श्तिमनखिनी सुप्रभक्षमनस्का सुनिपुणे- त्यर्थः। अपराधा नायिकान्तरामुरागरूप:, श्ररुन्ध प्रतिषि- षेध, ऋच्न सत्यं ब्रवोमीत्यादिवाक्यभज्ञा नायकस वर्ततिष् माणनायिकान्तरानरागस्य प्रतिषेधात् वर्त्तिव्यमाणन्ेपोडयं। विशेषख्ञात्र नायकस्य चिरं सवशे स्थापनम्॥ १२६॥ तव तर्न्चङ्गि ! मिष्ठैव रूढमङ्गेष माईवम्। यदि सत्यं मृदू न्येव, किमकाएडे रुजन्ति माम् ॥१२७।।

कामुकेन यद चैवं कर्म्मण तदि रोधिना ॥१२८ ॥ इत्थ माचेपसय स्थूलभेदचयं दर्भयित्वा, त्राच्तेप्यभेदानन्या- दनन्ततेत्यनेन तत्प्रभेदानामशक्यनिरूपणतमुक्कापि शिव्याणं किश्चित्तत्प्रकारोपदेशार्थ कतिचिद्धेदान् दर्भयति। तवेति। मृदून्येवेत्यच श्रङ्गनीति विभरेष्यम्। तका एड़े निष्कारणं कजन्ति तापयन्ति। मदूनां तापकत्वासन्भवान्न तात्चिकमेषां मार्ईव- मिति प्रतिषेध: ।१२७।। धम्माच्षेपोडयमिति। तद्विरोधिना मार्ईवविषट्ेन। कर्माणा

सुन्दरी सा नवेत्येष विवेक: केन जायते। प्रभामात्रं दि तरलं दृश्यने न तदाश्रय: ।।१२२॥

Page 186

द्वितीय: परिचेद:। . १६८

धर्म्म्यान्षेपोऽयमाव्िप्ो धर्ममो, धमें प्रभाक्वयम्। अनुज्ञायैव, यद्रूपमत्याश्चय्यें विवक्षता ॥।१३०।। धमर्याचतेपमाइ। सुन्दरीति। अत्र प्रनेति विद्यत दति चाष्याहायं। सुन्दरोत्यख नायिकेत्यर्थः नतु मौन्दर्य्यवतीति तथाते मान्दर्यधर्मसैव प्रतिषेधेन धर्माक्षेप एव स्यात्। ततसैवमन्वयः, भ्रत्र सा सुन्दरी नायिका विद्यते न वा द्त्येष:, संभय एवेति शेषः । विवेक: नायिका विद्यत इति निशयः पुभः केन कथं जायते। वसतुतस्तु 'मा सुन्दरीयमित्येष' दत्येव पाठे: लिपिकर प्रमादादन्यथा जातः सङ्गतत्वात्। यथाश्रुते संभ्रथप्र- दर्भना निष्युयोजना अ्रव्वयख न सम्यक् सङ्गच्कृत इति बाध्यम्। ननु प्रत्यचविषयं कथमपलपसीत्यचाइ। प्रभामा- नमिति, हि यतस्तरलं चख्चलं समन्तात् प्रसरदित्यर्थ: प्रभा- माचं दृश्यते नतु तस्या: प्रभाया आाश्रयाधिकरणं नायि- केति, नदि प्रभामाचस्य प्रत्यक्षेष तदाश्रयनायिकामद्भावः भक्यने ज्ञातुं, प्रभाया: प्रतिनियताश्रयत्वाभावात् तम्मात्रा- विकाजिखयोदुरूपपाद दति प्रभारूपधर्मी संस्थाप्येव तङूर्मि- भूताया नायिकाया एव प्रतिषेधादूमर्याचेप: ।। १२८।। शत् धर्मिणः प्रतिषेधं सङ्गमर्यात। धमयाचेपोडयमिति। अ्रत्याशय्ये रूपं प्रभाधिक्वर्णनेन नायिकाया: मन्दयाति- गयं विवचता प्रतिपिपादयिषता चाटुकारेष प्रभाष्यं धर्मा- मनुज्ायेव ब्रमुमन्येव अ्प्रतिषिष्ैवेत्यर्थः यद्यमाङूर्षी नायि-

Page 187

काथादशं:।

चक्षषो सव रज्येते, स्फुरत्यधरपल्ञवः। सुवौ चभुग्रौ, न तथाप्यदुष्टस्यास्ति मे भयम् ॥१३१ ॥। स एष कारणानेपः प्रधानं कारणं भिय:। खापराधो निषिद्वोडत्र यत् प्रियेण पटीयसा ॥ १३२॥।

कारणचेपमाह। चन्षुषी दति। रज्यते खयं रत्ते भवतः। श्रदृष्टस्य नायिकान्तरानरागादिरुपदोषाभाववतः। प्रधान-

परम्परया, एतेन प्रधानकारणभाव एव कारणचेपस विषयः अ्रप्रधानकारणभावस्तु वत्यमाएविभावनाया दति स्रचितम्। अन्यथा द्वयोरपि समानविषयलेन भेदव्यवस्थाया- मनन्यः प्रयासभवेदिति बोशं। किज्वाच न भयमसीत्यनेन भयरूपकार्य्यप्रतिषेधात् कार्य्यात्ेपोऽपीति दयो: सङ्गरोडयं। एुद्धोदाइरणन्तु। श्रस्ताकं सखि वाससी न रुचिरे ग्रैवेयकं नो- ज्वलं नो वक्रा गतिरुद्धूतं न इसितं नैवास्ति कविन्मदः । कि- न्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोपखाः प्रियो नान्यतो दृषटिं निचिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दुःस्थितम, दति। प्रत्रो- त्तरार्द्धव्यज्स्य वशीभूतपतिकत्वरूपकार्य्यस्व वासोरुचिरत्वादि-

दूरे प्रियतमः, सेऽयमागता जलदागमः। दष्टाक् फुल्ा निचुला, न मता चास्, किं न्विदम्।।१३३।।

Page 188

द्वितीय: परिवेद:।

कार्य्याक्षेपः स, काय्यस्य मरणस्य निवर्त्तनात्। सत्कारणमुपन्यस्य दारूणं जलदागमम्॥ १३४ ।। कार्य्यान्तेपमाह। दूर दति। सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञया ज- लदागमख्य प्रसिद्धदु:ःखदलं सचर्यात। जलदागम: प्रावृट- काल:, कथमस्यागमनं आतमित्यचाह दृष्टासेति, त्रत्र चद्वयं फुललनिचलदर्शनमरलाभावयो: सामानाधिकरणं बोध- यति, एतच्चामभ्भवमित्याह कि चिदमिति, इदं निरुक्रमा- मानाधिकरएं किंनु अ्रत्यमन्वमित्यर्थः ॥ १३१॥ कार्य्याचेप दति। निवर्न्तनात् प्रतिषेधकथनात्। तत्कार- एमिति। तत् विरदिमारकलेन प्रमिङ्धमित्वर्थः, नतु तम्व कारणमित्यर्थः उपन्यम्येति क्कान्तक्रियाघटितग्योत्तकार्द्गम्य य- जनया पूव्वार्द्धुरूपलेव तदन्तर्वर्त्तिना तक्कब्देन मरणपरा- मशाससभवात्। एतेन च प्रमिदूकारणपन्यामेन कार्य्याभाव- वर्णनेऽयं कार्य्याचेपः, अप्रमिदधकारणपन्यामेन तु विभेषोतरि- रिति इयोभेदोपि प्रतिपत्रः, कारणस्य प्रमिद्धत्वाग्रमिद्धूत्वाभ्या भेदसय सुवचत्वादन्यथा तदर्थं दुश्वम्या स्यादिति ध्ेयम्। वस्तुतस्तु निवरसमादित्यत्र निवर्त्तनमिति तदित्यत यदिति पाठः सम्वक। एतत्पाठे तु विशेषोत्ितोभेदाय कारषपदम्य प्रमिद्कारणपरत्वं वत्रव्यम्। १३४।। न चिरं मम तापाय तव याच्रा भविष्यनि। यदि यास्यसि यानव्यमल्माणङ्वयाऽच् ते ।१३५।। z 2

Page 189

१०२ बावादर्भ:।

दूत्यनुज्ामुखेनैव काम्नस्यान्तिप्यते गतिः। मरणं सचयन्ैव सेोऽनुज्ञान्तेप उच्चते॥१३६। बनुभ्ञापेपमाइ। न चिरमिति। यात्रा विदेशगमनं। न चिरं तापायेति विरद्वेदनया झटितिमरणसभ्भवेन चिर- जीवनाभावादिति भावः। अ्रत्र यात्रायाम्। श्रान्ङ्कयेति मदीयचिरतापस्येति भ्ेषः ॥। १३५।। दत्यनु्शेति। बनुज्ामुखेनेव गमनानुमतिद्वारेपैव नतु निषेधार्थकशव्दादिना। गतिराचिय्यत द्त्यत्र हेतुः मरषं सूचयन्येवेति बनिष्टस्य विधेयत्वासन्भवेन प्रतिषेधपर्ययवसाना- दिति भावः। ग्रमुश्ान्ेप दति नन्वात्ेप्यभेदानव्यादनन्तते-

देश दति चेन्न आत्तेप्यभेदानां भेदकरणं प्रत्येव तत्र देतुत्व- सांक्रत्वात्, नतु व्यपदेशं प्रति, व्यपदेशस्तु श्राच्तेपेत्थापकानु- शदिनापि भवतीति बोध्यम्। नव्यास्तु एवंविधस्ले विष्याच्ेप इत्याऊ: ॥ १३६॥ धनच्च बज् लभ्यं ते सुखं क्षेमञ्च वर्त्म्नि। न च मे प्राणसन्देदस्तथापि प्रिय मास गाः॥ १३७। इत्याचन्तापया चेतन् प्रिययात्रानुबन्धिनः। प्रभुत्वेनैव रुद्दस्तत् प्रभुत्वान्तेप उच्यते ॥ १३८॥ प्रभुत्वाचेपमाइ। धनस्ेति। चकारो भिन्नक्रमे सुखमि- त्यनन्तरं योज्य। यदा सुखमनायामेनेत्यर्थः, सभ्यमिति

Page 190

द्वितीय: परिवेद:। १७२

विदेशे इति शेष:, तथा वर्त्मनि चेमस विदेभगमनव्त्म्ापि निरुपद्रवमित्यर्थः । तथा नच मे प्रापमन्देशः, तव धनलाभा- दिना लरितागमनससभावनया वा प्राणान् धारयिय्यामी- त्यर्थः। तथापि धनलाभादिसङ्गावेऽपि मास गा: देशान्तरं मागच्क॥१३७॥ द्ृत्याचचाणयेति। द्वत्यस्िमिन् झोके, प्रियस याचाया:

धनलाभादीन् आचनाएया उपन्यस्यन्यापि, शत्न प्रत्याषता- सयेति पाठसु न सम्यक्। रुद्धो गमनान्निवारितः प्रिय इति शेषः। श्रच् हेतुमद्धावादवश्यकरणीयमपि गमनं प्रभुत्वेनेवा- चिप्नमित्याच्तेपस्य प्रभुत्वप्रयुकत्वात् प्रभुत्वाचेपः। न चाच्र हेतूप- न्यामेनावश्यकर्व्यतयाभ्यनज्ञातस्य गमनस्य प्रतिषेधे विरुद्धू- हेत्वन्तरानुपादानान्निईतुत्वदोषापात दति वाच्यम् ब्रमुग्त- नायिकाया नायकविदेशगमनाभ्यनुज्ञानसय्र हेतुमाधितम्या- प्यनभिमतत्वेन प्रसवलद्रपतया ततप्रतिषेधाप्रतिबन्धकत्वात् खतःषिड्धायमानस्य च प्रतिषेधस्य विधानस्यानुवादरूपतया हेत्वपेचाभावाच्तेति बोष्यम्॥ १३८।

जीविताशा बलवती धनाभा दुर्व्बला मम। गच्क वा तिष्ठ वा कान्त स्वावस्था तु निवेदिता।२३८॥ अरसावनादरान्तेपो यदनादरवद्दचः। प्रियप्रयाणं रुन्धत्या प्रयुक्तामिच्ट रक्नया।१४० ।।

Page 191

बाबादक:।

पनादराचेपमाइ। जीवित्ाशेति। जीविताना बजवतीति तव साब्िध्येन चिरं जीवितुमिच्कामि, तव विदेभगमने तु मरिव्यामीतिध्वनिः। खावस्था तद्विदेभगममनिबन्धनमरण- रूपा ॥ १३८ ॥ पसाविति। अनादरवदच: गच्छ वा तिष्ठ वेत्यनास्याव- डाकां। रन्धत्या, जीविताभा बलवतोति वाक्यव्यञ्चखमरणप्रति- पादमेन प्रतिषेधन्या ॥ १ ४० ।

गच्क गच्कसि चेत् कान्त, पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तचैव भूयाद्यच गतो भवान्॥१४१ ॥।

स्वावस्था सचयन्ैव कान्तयाचा निषिध्यते॥१४२॥

आभोव्वचनाचेपमाइ। गच्केति। ममापि जन्मेति, तव गमनानन्तरमेव मरिय्यामि मरणानन्तरञ्चावशं जन्म भवेत् तथ तदीयगन्तव्यदेशे भवतु तथा सति पुनस्तहर्नं प्राप्या- मीत्यर्थः ॥१४१॥ दत्याभ्रीरव्वचनाच्षेप दति। आ्रशीष्वीदवर्त्मना श्राशीव्वीद- प्रकाशनद्वारा, ब्ाभीष्वीदस् पन्थानः सन्तु ते भिवा द्ृत्य- मेन। यदा आशीराशंसा साच प्रियार्थस प्राप्तोच्ारुपा, तस्या वाद: ममापोत्याययुत्तरार्वेन प्रकाशमं, तङ्कारेणैव खा- वस्यां भाविमरणरूपां सचयन्या सत्या कान्तखय यात्रा निषि-

Page 192

द्वितीय: बरिच्छेद:।

व्यत इत्याभोव्वचमख्र भाविसमरणसचनद्वारा प्रिययाचा- स्ेपकत्वा दाशीव्वचना चेपोडयम् ॥१४२॥।

यदि सत्यैव याचा ते, काप्यन्या मृग्यर्ता त्वया। अ्रद्दमद्येव रुद्वास्मि रन्धापेक्षेण म्ृत्युना । १४३ ॥ दूत्येष परुषात्ेप: परुषात्तर पूर्व्वकम्। कान्तस्यात्तिप्यते यस्मात् प्रस्थानं प्रेमनिघ्नया॥१४४।।

परुषाच्तेपमाह। यदीति। काप्यन्या प्रियतमा मृग्यताम- निष्यतां। ननु तवमेवेका मे प्रियतमा, किमन्ययेत्यचाइ, श्र- मद्यैवेत्यादि, रन्ापेच्षेण कविद्रानुमन्धायिना, रत्ाश्वेषणमृत्यु- नंति कचित्पाठः । रभज्ञान् तव विदेशगमनरूपं द्वारं। रुड्धास्ति आ्क्रान्ता भवामि ॥ १४९। दत्येष दति। परुषाच्रपूर्व्वकं, काप्यन्या मृग्यतामिति भर- द्ीत मृत्युना रड्ासीति कठोरवाक्यप्रयोगपुरःमरं। प्रेमनि- प्नया प्रणयमाचावलम्बनजीवनया॥ १४४।।

गन्ता चेद्गच्छ तमं, ते कखा यान्ति पुरा रवाः। आर्त्तवन्धुमुखोद्रीखाः प्रयाणपरिपन्थिनः॥ १४५।। साचिव्याक्षेप एवैंष यद च प्रतिपिध्यते। प्रियप्रयाणं, साचिव्यं कुव्वत्येवानुर तया ॥१४६॥ साचिव्यातेपमाइ। गन्नेति। गन्सा भाविगमनवान्, भविष्यति बङ्। कथमियं ते मां गमयितु तरेत्यचाइ कर्षा-

Page 193

१०६ कावादर्श।।

वित्यादि, रवाः मनरणबोधका वर्षाः ते कर्ला पुरा यान्ति यास्यन्ति, पुरायोगे भवष्यति खट्। यतः प्रथाणपरिपन्थिनो याचराप्रतिकूलाः ॥।१४५ । साचिव्याचेप दति। साचिव्यं कुर्व्त्येव तूलं गच्केत्यनेन प्रयाण खमहायतां दर्भयन्तयेव यत् प्रयाएं प्रतिषिध्यते खम- रणदोतनया निवाय्यते अत एष साचिव्याचेप द्ृत्यन्वयः॥ । १४६ ॥

गच्छेति वत्तुमिच्छामि त्वत्प्रियं, मत्प्रियेषिणो। निर्गक्कति मुखाद्वाणी मागा इति, करे।मि किम्॥१४७।। यत्नानेपः स, यत्नस्य कतस्यानिष्टवस्तनि। विपरोतफ लोत्पत्तेरानर्थक्योपदर्भनात्॥१४८।।

यत्रानेपमाइ। गच्छेतोति। तत्प्रियं धमलाभादिप्रयोजक- तान्तवानुकूलं गच्केति पदमहं वकरुमिच्कामि, किन्तु मत्- प्रियेषिणी मागा दति वाणी मम मुखान्नििर्गक्कति, किं करो- मीत्यन्वयः। ऋत्र मत्प्रियैषिणीत्यनेन तव ग्टद् एव चिराव- खानं मम प्रियं, तत् सर्व्वथा मागच्केति ध्वनिः ॥१४७। यत्राच्तेप दति। श्रनिष्टवस्तुनि गच्कवेतिगमनविधानरुपे कृतस्य रतस्यापोत्यर्थ:, यत्रस् विपरीतं यत् फलं मागा दति वाणीनिःवरणरूपं तस्योत्पप्तर्वैतोरानर्थकपदर्भनात् गमने Sन्थसभभावनासृचनात् गमनमाचिप्तमिति सोडयं यत्रास्ेप इत्यन्वयः ॥ १४८॥

Page 194

द्वितीय: परिचेद:।

न्षणं दर्शनविघ्ञाय पत्मस्पन्दाय कुप्यतः। प्रेम्णः प्रयाणं त्वं ब्रूद्ि, मया तस्येष्टमिष्यते ॥। १४८।। सो5यं परवशाक्चेपो यत् प्रेमपरतन्त्रया। तया निषिध्यते यात्ेत्यन्यार्थस्थोपदर्शनात्॥१५ू०॥

परवम्नाचेपमाह। नपमिति। प्रयाणडमुज्ञां प्रार्थयन्त प्रति नायिकाया उत्रिरियं। च्षं व्याप्य दर्शनस्य विघ्नाय प्र- तिबन्धकाय। कचित् चषणदर्भनेति समस्त एव पाठः । पक्ष- स्न्दाय कुप्यतः पत्तस्पन्दमसहमामस्य प्रेम्णः प्रयाएं खीय- विदेशयाचां बरूद्ि निवेदय। प्रेम् दति कर्षत्वाविवषार्यां सम्ब- न्धविवत्तया षष्ठी। प्रेमाएमनुज्ञापयेत्यर्थः। ननु लामेवानुज्ता- पयामि किं प्रेम्णेSनुज्ञापनयेत्यचाह, मयेत्यादि। यतो मया तस्य प्रेम्ण दृष्टमभिमतमिष्यते अभिमन्यते, प्रेमपरवभ्राम्मि प्रेम्णे यदभिमतं तदेव ममाभिमतं, तव प्रयाणं प्रेम्पोडभि- मतसेत्तदनुष्ठीयतां, नाच प्रतिकूलायिथ्ये परन्तु चणविच्छेदा- मदिष्णुना प्रेम्ण तन्ननानुमंखते दति भाव: ॥ १४८ ॥ मोडयमिति। प्रेमपरतन्त्रया खम्य प्रेमपरवद्तं प्रतिपाद- यक्या सत्या द्ति ब्रनेन पूर्व्वोकप्रकारेप अ्रन्यार्थस्य प्रेमान- मतियरइणसय उपदर्भनादुपदेभात् यात्रा निषिष्यत दति मेडयं परवश्यातेप इत्यन्वयः। तस्यार्थस्येव सचनादिति कविचतुर्थं- पाद:, तत्र तस्यार्थसैव याच्रानिषेधस्ेव सचनात् पम्मत्न्दाय कुप्यत इति प्रेमविभेषपेन व्यख्चनादित्वर्थ:॥१५०।।

Page 195

काथ्यादर्भ:।

सह्तिष्ये विरह्वं नाथ! देह्दश्याञ्जनंमम। यद् त्ानेचां कन्दर्प: प्रदतु मा न पग्यति ॥१५१।

उपायाचतेपमाह। सहिय्ये दति। ऋदृख्वाञ्ज्नमदृग्यता- जनकमिद्धकव्नलविभ्रेषं। मम मह्यं। यद्कनेवां येनाञ्जने- मात्री वचिते नेने यस्यास्तां। पखति पश्येत्। तव प्रयाणद्यम कन्दर्पप्रहारभद्वव परं मां व्याकुलयति, सा यदि निवार्य्येत नईि विरहेका पतिस्तत्सुखेन गम्यतामित्यर्थ:॥१५१॥। दुष्करमिति। दुष्करं दुर्घटं। जीवनोपायं कामप्रपार-

सन्भवात् प्रतिषिष्यते॥। १५२।।

प्रवृत्तैव प्रयामीति वाणी वज्ञम! ते मुखात्। श्रयतापि त्वयेदानीं मन्दप्रेम्णा ममास्ति किम् ॥१५३॥ रोषान्ेपोडयमुद्रित्त स्व द् निर्यन्त्विता ्मा ना । संरब्धया प्रियारव्धं प्रयाणं यन्त्िषिध्यते॥ १५४॥

रोषासेपमाइ। प्रदृत्तवेति। अच एवकारेण नप्रत्ययेन पातिविष्ययो ध्वन्यते। ईदृभे प्रेम्ि तव मुखात् प्रयामोति वाणीनिःसरणमतिवित्तयनीयं सर्व्वथा प्रेमानुरोधस्या मि- थिलीऊृतससादिदानीं मन्दप्रेम्फा प्यतापि गच्छतापि तया

Page 196

द्वितीय: परिव्ेद:।

किं मम प्रयोजनमस्तीत्यन्वयः। त्रयतेति, दगतावित्यस परसेपदिनो भीवादिकस्य रूपम्॥ १५१॥ रोषाचेपाडयमिति। उद्रिक उद्रेकं गतो यः ल्लेहः प्रेम तेन निर्यन्त्रिता विवभीकत वात्मा मनो वसा: या तथा तथा अतएव संरव्या अयतापोत्यादिमा प्रकाशितरोषया सत्या, विश्ुद्धस्य प्रेम्णः सवलिितमविष हवां द्ि भवतीति प्रेमभक्क युञ्यत ए्व शोष: ।१५४ ।। मुग्धा कान्तस्य या चोक्रिश्रवणादेव मूर्च्छिता। बुद्धा वक्ति प्रियं दृष्टा कि चिरेणणागतो भवान्॥ १५ू५ू॥ इति तत्कालसम्भूतमू्च्छयाक्षिप्यते गतिः। कान्तस्य कातराच्या यम्मू्छीत्तेपः स ईटशः ॥२५६॥ मूच्छी नेपमाह। मुग्धेति। बुद्धा मूच्छीपगमात् प्राप्त- मंज्ञा, बुद्धति क्रान्तपाठे संज्ञा लख्ा। सोकदयमिद न बजपु पुम्तकेषु दृश्यते, अधिकन्तु प्रविष्टमिति सङ्गतमति चात्र गहीतम् ॥१५५॥१५६ ॥ नाघ्रातं न छतं कर्षे स्त्रीभिर्मधुनि नार्पितम्। त्वद्दिषां दोर्घिकास्ेव विशीण नोन्मुन्यन्नम्॥१५०॥ असावनुक्रोशात्तेप: सानुक्रोशमिवोत्पले। व्यावर्त्य कर्मम तद्योग्यं भोच्यावस्थोपदर्भनान्॥१५८॥ अनुकोआज्तेपमाह। माघातमति। मधुनि मंधे। रवद्धि- षामित्यय्य काकाचिन्यायात् स्रीभिरित्यनंन दीर्घिकास्व्ित् 2 A 2

Page 197

१८० कावादर्श:।

नेन प सम्बन्धः। विभीर्षमिति अ्रमुद्धततया परिषामेन शु. ष्कतामुपगतमित्यर्थः, दविषा पलायनादिति भावः ॥१५७॥ परसाविति। उत्पले सामुक्रोप्रमिव सकरुणमिव यथा खात्तथा तखोत्पलस्य योग्यं कर्म स्त्रीजनकर्तकाघ्राणादिकं व्यावर्य प्रतिषिष्य शेष्यावस्था अ्रनुपभोगपूर्व्वकविभीर्षता तस्था उपदर्भनात् प्रकाशनात् अ्रमावमक्रोशाचेप दृत्यन्वयः। शाक्षेप स्था नुक्राप्जनकत्वाद नुक्रोथाचेप द्रत्यर्थः। वस्तुतस्तु नी- लोत्पलानक्राशेन त्वद्टिषस्तत न सन्तीत्या चेपसूचनादमुक्रोशा- क्षेपः, व्यपदेशकस्य व्यपदेशं प्रति साच्षात्परम्परया वा हेतुता- सद्भावस्याचित्यादिति ्ेयम्,दत्यनक्रोशनचे इति कचित, कचिच्च सामुक्राश्रेऽयमाचेप इति पाठः ॥१५८॥

अ्रमृतात्मनि, पद्मानां देष्टरि स्निग्धतार के। मुखेन्दौ तव सत्यस्मिन्नपरेण किमिन्दुना ॥१५८॥ इति मुख्येन्दु राच्तिप्ता गुणान् गौणेन्दुवरात्त्तिन:। नत्षमान् दर्भयित्वेच्द क्विष्टानेपस्तथाविधः ॥१६० ॥

स्विष्टाक्षेपमाह। ऋरमतात्नीति। भ्रमतात्मनि त्रमतसे- वात्मा श्राह्मादकलवखरूपं यस तस्तिन् अन्यतासृतमये, तथा पद्मानां बेष्टरि सदूते, अ्रन्यम सक्ोचके। तथा सिग्धे तारके चनुःकनीनिके यस्य तस्मिन्। धन्यत् सििग्धा: प्रेमास्दानि तारका ऋश्निन्याद्यो यख तस्मिन्। अ्रस्िमिन् मुखेन्दौ मुख- रुपे चन्द्रे सति अपरे पेष्दुना किं स मा तिष्ठत्वित्यर्थ: ॥१५८॥

Page 198

द्वितीय: परिच्छेद:। १८१

द्तीति। तत्षमान् मुख्येन्दुगुएमटृभान्। सादूसखाच चिष्टेकशब्द प्रतिपादयत्वं। गौणेन्दुर्गी एलनष येन्टुपद प्रतिपा दं मुखं तद्वर्ततिना गुणन् ऋ्मतात्मतादीन् दर्भयिता मुखेन्दु- राष्षिप्ता निष्रयोजनलेन प्रतिषिद्ः। सिष्टाचेप दति झिएपद- प्रतिपाद्यधर्थादर्शनपूर्व्वकत्वादिति भाव: ॥ १६०॥ अरथों न सम्भृतः कश्चिन्न विद्या काचिदर्ज्निता। न तपः सच्चितं कि्च्िद्गतव्व सकलं वयः॥१६॥

अनुभयास्तेपमाह। अर्थ द्ति। तरथा धनं कखित् सुवर्ष- रजतभूम्याद्यन्यतमः ॥१६१।। पभाविति। अनुशयोत्तरं सानुभयं यथा तथा यस्ाद- थीर्र्रानादेव्यावृत्तिरभावो दर्णिता पतोमावनुभयाचेप द्ृव्य- यः ॥१६२॥ किमयं शरदम्भोद:, किं वा चंसकद्म्बकम्। रुतं नूपुरसंवादि श्रूयते तन्न तोयदः ॥१६३ ॥। द्त्ययं संशयाक्षेपः संशयो यन्निवर्त्ते। धर्म्मोण इंससुलभेनासपृष्टघनजानिना॥१६४।। संभ्रयाचतेपमाह। किमयमिति। अरदभोद: भरत्का- लोनः ख्वेतो मेघः। इंमकदम्वकं भरत्मयान्मानमादागच्ता इंसानां श्रेणी। मूपुरसंवादि नूएशिश्ितवदृग्म्॥।१६१।।

Page 199

१८२ काव्यादशं:।

दृत्ययमिति। ऋस्पृष्टघनजातिना मेघेभ्यो व्याटृत्तेन, इंस- सुलभेन इंसमाचगामिना धर्मेष नूपुरसंवादिरुतेन। संभ्रय्यो यन्निवर्त्त्यत दति, संभयस्याक्षेप: संशयाच्ेप दति षषठीततपु- रुष: ॥ १६४॥ चित्रमाक्रान्तविश्वोऽपि विक्रमस्ते, न शाम्यति। कदा वा दश्यते तप्निरुदीर्षस्य दविर्भुजः ॥१६५॥ श्ररयमर्थान्तराक्षेपः प्रक्रान्तो यन्निवार्य्यते। विस्मयो,Sर्थीन्तरस्ेच् दर्भनात्तत्सधर्माणः ॥१६६।। अर्थानतरासेपमाह। चित्रमिति। आ्ाक्रान्तविश्वाऽपि विख्वं व्याभ्ुवन्नरपि ते विक्रमः प्रतापो न शाम्यति विषयान्तराक्रमण- छाया न विरमति एतचचित्रमद्भतमित्यन्वयः। पर्थान्तरोपन्या- सेन चिवत्वं प्रतिषेधति, कदावेति। कदा वा नैवेत्यर्थः ॥१६५॥ प्रयरममति। तत्षधर्षण विक्रममटटमस्य तरथान्तरसोदीर्स- वक्ेसथ्यभावरुपस्य दर्भनादर्भनातः, पिङन्तमिदं, प्रक्रान्तः प्रस्तुतव्निचमितिपद् प्रतिपादा विस्मयो यन्तिवार्ययते, ततोऽर्था- न्ारेप प्रछृतस्याचेपादर्थीकराच्षेपेयम्।। १६६।। न सतूयसे नरेन्द्र! त्वं ददासोति कदाचन। खमेव मत्वां गृक्कन्ति यतस्वद्नमर्थिन:॥१६७॥ इत्येवमादिराज्ेपो चेत्वान्तेप इति सुतः। भ्रनयैव दिभान्योऽपि विकल्पः शक्य ऊचितुम्॥१६८॥ दूत्याक्षेप चक्रम्।

Page 200

द्वितीय: परिचेद:।

हेत्वालेपमाह। न स्यस इत्ति। खमेव मला खस्य सच्चा- सदमेव बुद्धा। एतेन दातुरदारय्यींतिभयो ध्वनितः।।१६७।। दत्येवमादिरिति। खमेवेत्यादि हेतूपन्यासेन प्रस्तुतथ्य नरे- न्द्र सवस्या चे पा ड्ेल्ान्नेपोडयं। पूर्ववमुक्तः कारणाच्ेपसतु कारण- सेवापेपो मतु कारपेनाजेप दति मानवोरैकरूपं। विकव्पो भेद: ॥ १६८॥ ज्ञेयः सोडर्थान्तरन्यासो, वस्तु प्रस्तुत्य किच्वन। तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योऽन्यस्य वसतुनः ॥१६८॥

प्रथार्थान्तरन्यासं लक्षयति। ज्ेय दति। किख्न कि- मपि वस्तु वाक्यार्थं प्रस्तुत्य प्रशततवेनोपन्यस्य, तस्य प्रस्तुतवस्तुनः साधने अप्रामाण्यासस्भवश्ङ्गानिरासाय मपपत्तिकत्वसम्पा- दने समर्थस्यान्यस्य कस्यचिद प्रस्ततस्य वस्तुनो वाक्यार्थस्य यो न्यास: सोर्यान्तरन्यामो केय दृत्यन्वयः। ऋच् प्रसुत्येति क्ा- प्रत्ययेन प्रथमं समर्थनीयस्य प्रस्तुतस्यापन्यामः पसात् मम- र्थकस्याप्रस्तुतस्टेत्यायातम्, एतथ प्राथिकं वैपरीत्यस्यापि द- घनात्, थथा शिश्डपालबधे। 'प्रतिकूलतामुपगते हि विधा विफलत्वमेति बञ्जसाधनता। प्रवलम्बनाय दिनभर्भुरभूत्र पतिय्यतः वरषहसमपि'। बच सन्ध्यावर्षनस्त प्रसुततवादुस्त- रार्गवाक्यार्थ: समर्थनीय: पूष्वार्धवाक्यार्थस्तु समर्थकः। भोज- राजस्वयं विपरीतार्थाम्तरन्यास दत्याह। इत्यख्त प्रम्तुतवा- क्यार्थसाप्रसतवाक्यार्थेन समर्थनमर्थान्तरन्यास इति सवपं

Page 201

काव्यादशें:।

बोध्यम्। ऋत्र च समर्थ्यसमर्थकयो: सामान्यविभेषभाव बाद- रणीय:, सच कचित् साधमर्येण कचिदैधमर्येण च भवति। तदुनं प्रकाशलता। 'सामान्यं वा विभरेषो वा तदन्येन सम- थंते। यत्र सोऽर्थान्तरन्यासः साधमर्येणेतरेण वा' दतति। केचिन्ु कार्य्यकारणयोरपि समर्थ्समर्थकतवेऽर्ान्तरन्यासमाङ: यथा, 'पृथ्वि! खिथिरा भव भुजङ्गम! धारयैनां लं कूर्मराज! तदिदं द्वितयं दधोथाः । दिङकुख्जरा! कुरुत तत्तितये दिधीर्षामार्ययः करोतु इरकार्ममुकमाततज्यम्। प्रत्र कारणभूतं हरकार्कात- तज्योकरणं पृथ्वीस्ैय्यांदे: कार्य्यसय समर्थकम्। 'सहसा विद- धीत न क्रियामविवेक: परमापदां पदम्। वृणते हि विम्त- शकारिणं गुपलुव्धाः खयमेव सम्पदः। द्त्यन्न सम्पदरणं काय्यें सहसा विधानाभावस विशकारितरूपस्य कारणस समर्थकम्। त्रयन्तु वच्चमाणहेत्वलद्गार एवेत्यन्ये। यत्र तु वाक्यार्थयोन सामान्यविशेषभावो न वा कार्य्यकारणभावसन साधारणधर्षयोरभिन्नत्वे प्रतिवसूपमा, भिन्नयोसयोर्विम्बानु- विम्बत्वे दृष्टाम्य दति बोध्यम्। क्रमेण यथा 'धन्याि वैदर्भि! गणेरुदारैरयंया समालृष्यत नैषधोऽपि। दवतः सतुतिः का खलु चन्द्रिकाया यदन्धिमययुत्तरली करोति'। प्रत्र ममाकर्षणमुत्तर- लोकरणस क्रिया एकैवेति प्रतिवसूरपमा। 'अ्रविदि तगुणापि सत्कविभिति: कर्णेषु वमत मधुधाराम्। ब्रनधिगतपरिम - लापि हि हरति दृशं मालतीमाला'। प्रत्र कर्णे मधुधारावम- मस्य नेवहरपस च साम्यमेव मलैकरूथ्यमिति इृडाम्त: ॥१६८॥

Page 202

द्वितीय: परिचेद:।

विश्वव्यापी विशेषस्थ: ह्ोषाविद्दो विरोधवान्। त्रयु क्कारी युक्तात्मा य कायु को विपर्य्ययः ॥१७०।। इत्येवमादयो भेदा: प्रयोगेष्वस्य लत्तिताः। उदाच्रणमालैषां रूपव्यक्तौ निदर्श्यते॥१७१॥

एवमर्थान्तरन्यामस्य मामान्यलक्तणमुक्का समर्थकार्थभेदेन कतिचिङ्गेदान् दर्भयम्राह। विश्वव्यापीति। विश्ववयापी मर्व्वत मनवयोग्यः । विशेषस्थोऽमर्ष्वविषयः । स्ेषाविद्धः प्षिष्टविभे- षणमम्पन्ः । विरोधवान् विरुद्धूधर्ममद्वयवान्। प्रयुक्रकारी सभावत एवासत्कर्षाकत्ती। युक्ात्मा श्रीचित्येन युञ्यमान- स्रूपः, युककार्थ दति कचित्पाठः। युक्रायुक्रः युक्राऽप्ययुक्र- कारी। विपर्य्ययः श्रयुक्ककार्य्यादितितयविपरीतः प्रयुक्रः मत्र- युककारीत्वर्थः । एने चाष्टविधाः समर्थकार्थभेदाः। आ्रदिना भाजराजादुकानामनोकप्रत्यनीकादीना ग्रहणम्। एषास् योगार्थबलादेव लक्षणलाभ इति लक्षणमलतवेवोदाहरणनि दर्भयन्नाह उदाहरणमालैषामिति। रूपव्यक्रा सवरूपप्रदर्श- नाय॥१७०॥१७१॥

भगवन्ता जगन्ने वे सर्य्याचन्द्रमसावपि। पथ्य गच्कत रवास्तं, निर्यात: केन लङ्ष्यते ॥।१७२।। करमेपोदाहरति। भगवन्ताविति। भगवन्ता ऐन्वर्थ्यवीया- ्तित्रयवन्ता, जगसेजे जगवकान्नको। निर्यततरिति, बभ 2B

Page 203

काव्यादर्भ:।

ब्रह्मादिकीटपर्ययन्तानां नियत्यधीनव्वमिति समर्थकसतुर्थ पादार्थो विश्वव्यापी, तेन च सामान्येन पादचयगतविभेषार्थ: छेपपत्तिक: हतः॥१७९॥

पयोमुचः परीतापं हरन्त्येव शरीरिणाम्। नन्वात्म लाभोमहता परदुःखोपशान्तये।१७३॥ पयोमुच दति। परीतापमिति, (प्रादेरघि बडलमिति) दीर्घ: । भात्मलाभः शरोरपरियद्तः। पत्र मदतामेवैतादृभी- रीतिन प्राषिमाचस्येति विभेषस्यता। प्रतापि सामान्येन विशेषसमर्थनम्॥ १२३॥

उत्पाद्यति लोकस्य प्रोतिं मन्नयमारुतः। ननु दान्तिएय सम्पन्न: सर्व्वस्य भवति प्रियः ॥१७४॥

उत्पादयतोति। दाक्िष्यसम्पन्ना दविणदिमागतःन्र चच सारस्यादिगुणवाम् दति लेषावष्टमोनेवोत्तराड्ार्थ: सम- र्थंक इति सेषाविङ्कः, अापि समर्थ्यसमर्थकयोः सामान्य- विशेषता ॥ १७४॥

जगदानन्द यत्येष मलिना5पि निशाकर:। अनुषटक्लाति दि परान् सदोषोडपि दिजेश्वर: ॥ १७५ू॥ जगदिति। मलिनाऽपि कलद्ितोपि। बनुग्टश्ति ग्रमुयहेपोपकरोति, सद्ोषोडपि दूषणवामपि, दिजेनरो

Page 204

द्वितीय: परिचेद:। १८०

•ब्राह्मषश्रेष्ठः, जिशकरस्यापि द्विजराजलेन सामान्यरूणेऽयं समर्थकः। एष प सदोषत्वानुगदपकार कत्वरूपविदद्धधर्षद्वय- वान्, नाचि सदोषा जना उपकुर्व्वन्नीति विरोधात्। श्रतर सदोषोडपीतिपदस सराचिरपि सदूषणोडपोत्यर्थद्रयेम श्ेषस- भवात् सेषाविद्त्वमाश्रद्वितमन्येः तन्न रचिरं तादृभसेषस्य प्रक्ृतानुपयो गितवेनानभ्युपगमात् मलिनत्वमदूषणत्योरेव सम- र्थयममर्थक यो: साधमर्यात्॥१७५॥

मधुपानकलात्कएठा न्निर्गताऽप्यलिनां ध्वनिः। कटुर्भवति कर्णस्य कामिनां, पापमीदशम् ॥१७६।। मधुपानेति। मधुपानेन कलात् सुखरात् कष्ठान्तििर्गता- पि तादृथकण्ठनिर्गतत्वान्धुरोऽपीत्यर्थः । कामिनां विरहि- लाम्। पापमीदृभमति, ईदूर्भ सुखदवम्तुनोपि दुःखदत्वम- म्पादकम्। श्रत्न सामान्यसय पापरृपममर्थकार्थम्य मधुरम्या- डपि भ्रमरध्वनेः कटुत्वसम्पादमादयुक्रकारिता॥१७६॥

यं मम ददत्यङ्गमम्भोजदलसंसरः। हताशनप्रतिनिधिदा दात्मा ननु युज्यते॥१७२।।

प्रयमिति। प्रभोजदलमंसरः प्रम्भोजदलकन्पिता भय्या। नेतद युक्मित्याइ ऊताश नप्रतिनिधिरिति, दाहम्तापकता भा- ता सभावो यथ्य सः। प्त्र तापनप्रतिमिधदाइकलखभा- वो युक्र दति समर्थकस्य थुक्कालाता ।१२७॥ 28 2

Page 205

काव्यादशंः। احد

निणेतु कामं शोतांपड: किं वसन्तो दुनोति माम्। म,लनाचरितं कर्मम सुरभेर्नन्व साम्मतम् ॥१७८।। चिशोतिविति। चिणेतु हिनस्ु, शोतांशो: कलङ्गलवात् परहिंसनं युक्मित्यर्थः। वसन्तः पुनः किं कथं दुनोति नैतव्रा- य्यमिति सामान्यार्थेन द्रढयति मलिनाचरितमिति मलिनेन कलक्विना त्रथच पापिना, सुरभेर्विख्यातस त्रथच वम- नथ्। तथाच, मधा कामदुघायास् विस्याते सुरभिद्वयोरिति कोषः । अ्रसाम्प्रतमयुक्रम्। अ्रन्नोत्कष्टस्यापि सुरभेरपलष्ट- कर्ममकरणाद्युक्रायुकता। किस्ाच मलिनसुरभिभब्दयो: ि- ष्टत्वात् शेषाविद्ूतापि तदनयो: सङ्गरः ॥१७८॥ कुमुदान्यपि दाद्दाय, किमयं कमलाकरः। नद्ोन्दुएृद्येषूगेषु सर्य्यगृह्यो मृदुर्भवेत्॥१७६। दूत्यर्थान्तरन्यासचक्रम्।

कुमुदान्यपीति। ऋपिना शीतांशडबोधितलेन शोतलानां दाइकत्वमत्यासर्ययामति ध्वनितं। किमयमिति जगदाइक- सुय्यबोधिततवेन दाहखभावस्य कमलाकरस् विरहिजनदाह- कत्वं नासर्ययमित्यर्थः। कमलाकर: कमलानीत्यर्थ: कुमुदा- नोति प्रकमात्। नहीन्दुग्टद्योख्विति। ग्टह्यः पत्ः (पदपच- परतम्त्रेषु ग्रह दति क्या:। ऋत पयुकसैवायुककर्षाकरएमिति प्युक्रकारि, युकात्म, युक्रायुकेतिचितयादिपर्य्ययः। एतानि साधमर्येणादाइरणानि, (वैधमर्येष यथा, "द्त्य माराध्य-

Page 206

द्वितीय: परिछेद:।

मानोडपि क्विश्राति भुवनचयम्। धाम्येत् प्रत्यपकारेण मोप- कारेण दुर्ज्जनः" दूति। ब्रचाराधमापकारयो: समर्थ्यस्म- र्थंकधमंयोर्विरोधित्वं, प्रदेशस्थताखोडयं भेद: दुर्ज्जनस्य सार्ष्व- चिकत्वाभावात्॥ १७८।।

शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनेोईयो:। तच् यड्ेदकथनं व्यतिरेक: स कथ्यते॥१८०।

श्रथ व्यतिरेकं लक्ष्यति। शब्दोपान्त दति। द्वयोर्वम्तुना- रपमानोपमेययो: सादृश्ये शब्दोपान्ते साधारणधर्मव्राचक- शब्दप्रयोगेए झटितिबोधिते तथा प्रतोते वा साधारणधर्मावाच- कस्यानुपादानात् पर्ययालचनयावगते वा सति, तचेति, म तत्र करुण देतु,रित्यादिवत् षध्चर्थे मप्मी तयोरित्यर्थः, तयोरूप-

मादुपमेथस्योत्कर्षायापकर्षाय वा वैधमर्यप्रतिपादनं म व्यतरेकः कथ्यत द्रत्यन्वयः । ब्रमाधारणधमीन्तरस उत्कषीपकर्षशेतु- भृतं तथ कचिदुपान्तं कचिदनुपात्तस्व भर्वत तेन व्यतिनंकम्य् भेद चतुष्टयमन्यैरुक्रं शेयं, तर्थाष्टि प्रकत्नक्वं मुखं तम्ग न कलद्धी विधुर्यथा, इत्यादा नक्रल सत्वक सत्धित्वक परे तुद्यो- पादानादेक:, प्रत्येकानुपादानात् द, ममुदायामुपादामादेक इति चत्वारोभेदा:। भेदकथनस्न कचित्रज्रदिवाचकप्रय- गेष कचिद्रिरद्ूधर्णपादानमानेण च गव्दं सम्भवत, किच पर्य्या सो चना गम्यम्, एतच वच्चमाणोदाहर पेषु स्पष्टीभव्व्यत।

Page 207

१६० कावादर्भ:।

तथा प्रतिपाद्यमानोव्यतिरेक दति लक्षपम्, तन्रोत्कर्षव्यतिरे- कस्य वत्यमाणोदाहरणनि, अपकर्षव्यतिरेकस् यथा, 'चोषः चीणडपि परभी भयोभयोडभिवर्द्धते नित्यम्। विरम म्रसीद सुन्दरि! यौवनमनिवर्त्ति यातन्तु'। चोपमेययेवनखोपमान- चन्द्रापेक्षयापकर्षः । यथा वा 'इनमदादयैर्यश्रसा मया पुन- रदिषां इसै्दूंतपथः मितोक्ृतः' । तरच यर्थासद्दनूमदाद्यपेच्षया दीत्यफलासम्पादकतया नलस्यायमरखित्वादपकर्षः ।१८० ॥।

गुणैस्तल्योऽसि, भेदस्तु वपुषैवेद्दशेन ते ॥ १८१ ॥ इत्येकव्यतिरेकोडयं, धर्मेणैकच वर्त्तिना। प्रतोतिविषयप्राप्तर्भेंद स्योभयवर्त्तिनः ॥।१८२॥

दत्यं व्यतिरेकस्य सामान्यलक्षणमुक्का बजप्रभेदस्यास्य प्रथमं

धैर्ययति। घैथें पार्ित्यमनुषह्तितवेलतवस, लावख शन्दय लवणाफजलमयत्वस्, गाम्भोयें दुष्बाधाश्नयत्वं गभीरत्वख्, गा- भोर्येत्यन माहक्येतति कषित्पाठः। तत्र माहात्यं महाभयलं विपुलत्वस्। भेदस्विति भेदोवैधमर्यम्, ईद्ृशेम अ्तिसुन्दरकर- परणादिमता। पत्र धैय्यीदिसाधारणधर्मप्रयोगात् सादृभ्यं मान्दम्। उपमेथमाचनिष्ठेन च शाब्देन विलक्षणवपुप्तत्वधर्षे- पाप्रस्तुतात् समुद्रात् प्रस्तुतस्य राज्ज उत्कर्षः ॥ १८१ ॥

Page 208

द्वितीय: परिचेद:। १८१

हत्येकेनि। रत्यस्मिन् सोके एकच वर्ततिना एकस्िमिस्ुपमेय एव वर्समानेम धर्षेष सुन्दरवपुभत्वरूपेप उभयवर्ततिन

मेयोत्कर्षख्य उपमानापकर्षस्य चेत्यर्थः प्रतीतिविषयप्राप्तेः प्रतोयमानलाद्वेतोरयमेकव्यतिरेक दृत्यन्पयः। पत्र विषयपदं

नल्वादेकव्यतिरेक दति वर्ततुलार्थ: ।१८२॥

अ्र्र्रभिन्नवेलौ गम्भीरावम्बुराशिर्भवानपि। अ्रसावञ्जनसङ्वाशस्त्वन्तु चामोकरद्युतिः ॥१८३।। उभयव्यतिरे को5यमुभयेोर्भिद को गुणै। काष्एयं पिशङ्गता चोभौ यत्पृथग्दर्शिताविद्य॥१८४।।

उभयव्यतिरेकमाह। अ्र्भिन्नवेलवाविति। अ्र्भिन्न्रवेलो अनुद्धितमरयादा। श्रमावखुराभ्निरअ्जनमङ्गाभः श्यामलवाभ् मलिन:, त्वन्तु चामीकरद्युति: सुवर्णकान्तिः। पत्र भवामिति त्वमिति च प्रक्रमभङ्ग: साठव्यः ।।१८३ ।। उभयेति। अननोपमानोपमेयोभयगतावेव निकषीस्कर्ष-

त्वं समुद्रक्च दुव्वीरा मचासच्ची सतेजसौ। श्रप्रयन्तु युवयोर्भंद: स जडात्मा पटुर्भवान्॥ १नयू॥

Page 209

१६२ काथ्यादर्भ:।

स एष श्लेषरूपत्वात् सक्लोष इति गृह्यताम्। सान्तेपश्च सचेतु् दर्भ्यते तदपि इयम्॥ श्८६॥।

मश्चेष व्यतिरेकमाह। तवमिति। दुव्वारावित्यादि, दुब्वा-

तिजन्मुख्, तेजः प्रतापोवाडवाग्रिच्च, जडात्मा जलमयतात् मोतलखभावोमूर्खख, पटुसीतसो निपुरस॥१८५॥ स एष दति। सेषरूपलवात् मडात्मेतिपटुरितिखचिष्टभे- दकधर्षद्दयस्षम्पादितलवात्। न चात्र दुव्वीरावित्यादिमाधा- रसविशेषणानामपि स्विष्टलेन सल्लेषत्वमस्ेति वाच्यं तादूभ-

चारितेन सर्व्वचापि स्लेषत्वापत्तेः तस्प्रादुभेदकविशेषण-

षंकापकर्षकविशरेषणद्य सैव स्विष्टत्वं, कचिदेकतर निष्ठविभेषणस् स्विष्टत्वेऽपयं भवति यथा एतत्पद्यसैव, तथापि भवतः कचां जडात्मा नायमईतीत्युत्तरार्ड्टूपाठे, शनोपमानमाचगतं जडा- त्ेति सिष्टविभेषणम्। दवत्थं भेदकविश्रेषणस्येकगतलेनाभय- गतलवेन सिष्टत्वेन च भेदचयमुक्का पुनरपि भेददयमाह। साल्तेपसेति। आस्ेप: विरुद्धूधर्मान्तरोपन्यासेन सादृश्प्रति- षेध: तत्सदितः। सहेतुकः हेतूपन्यासेम साध्यमानः, हेतु- यात्र हेत्यंविद्ितपसम्यादिविभत्वन्तपद् प्रतिपाधरूपः अ्त- एव हेतुविशेषणत्रयोगे न सहेतुकर्व्यततरेक: ॥१८६।

Page 210

द्वितीय: परिकछेद:।

स्थितिमानपि धीरेडपि रत्नानामाकरोडपि सन्। तव कर्त्ता न यात्येव मलिनोमकरालयः ।२८७।

क्रमेणेदाइरति। खिथितीति। श्त मलिनत्वरूपविषङ्ू- धर्मप्रयुक्तसादृभ्यात्तेपेष प्रस्तुतसोत्कर्ष दवति साच्ेपव्यतिरेक:, नचानेप एवायमिति वाचं तस्याचाङ्गतया व्यपदेशकल्वाभा- वात् ॥१८७॥

वद्दन्नपि मच्दीं कत्मा सशैलद्ोपसागराम्।

वहन्रपीति। भुजङ्गानां सर्पालाम्, त्रथथ विटानां। मि- लृष्यते निष्ृष्टीभवति। त्वत्त इति साथाद्ीयत दत्यादिवद- पादानसंज्कस्थाऽपि कर्तत्वविवत्तया निक्वव्यत दति कर्मपि प्रयोग: । अच भर्तभावादिति पस्सम्यन्सपदप्रतिपाद्येन हेतुना प्रस्तुताप्रस्तुतयोहत्कर्षनिकर्षबोध इति महेतुव्यतिरेकः ॥१८८।

व्यतिरेकं दर्भयव्राह। मन्दोपादानेति। श्ब्दम्य माधारण-

रंक ईटूभः निरुनखरूपः। श्रन्द उपादानं प्रतिपादका यम्य 2 c

Page 211

काव्यादर्भ:।

तादृशं सादृखं यन्नेति केचित्। प्रतीयमानेति, प्रतीयमानं साधारणधर्माप्रयोगेऽपि सामर्थ्ादवगम्यमानं सादृशं यत सः

योर्भेदकथनरूप द्ृत्यर्थः। तादृशो व्यतिरेकोऽप्यस्ति सभ्भवति, सोप्यभिधीयते अनन्तरमेव दर्णते ॥१८८॥

त्वन्मुखं कमलच्त्ेति दयोरप्यनयोर्भिदा। कमलं जलसंरोदि त्वन्मुखं त्वदुपाश्रयम् ॥ १८०॥ अभूविलासमस्पृष्टम दरागं मृगेत्तणम्। ददन्तु नयनद्न्द्व' तव तङ्गु एभू षितम् ।।१८१।।

त्वन्नुखमिति। द्वतीति मिदाया विशेषणम् एषेत्यर्थ:, जलसंरोदि सलिलात्पन्नम्, तवदुपाश्रयं तन्माचनिष्ठम्। विभि- म्रोपादानत्वात्न्ुखकमलयोर्ेंद दत्यर्थः। श्त् माधारण- धर्ममाप्रयोगान्मुखकमलयो: सादृश्यमशाब्दमपि प्रसिद्धल्वान् प्रतीयते ॥ १८०॥

दित्यं। मृगेक्षणं मृगस्य चक्षः। तह्ुषभृषितं तैभूंविलासा- दिभिर्गुपेरलक्वतम्। अ्ररचापि विरुद्धधर्ममाचप्रयोगात् साटू- सयमार्थम्॥ १८१॥ पूर्व्वरििन् भेदमाचचोक्रिर सिमिन्नाधिक्य दर्भनम्। सदभरव्यतिरेकक्ष पुनरन्यः प्रदर्श्यते ॥१८२॥

Page 212

द्वितीय: परिच्छेदः। १६५

उदाहरणद्यदर्भनाया: प्रयोजनं दर्भयति। पूर्ष्वस्मि- न्निति। पूर्व्वस्िन् लन्मुखमित्याद्युदाहरण, भेदमाचोति- रिति नतु प्रस्तुतस्योत्क्षोतरिरित्यर्थः उत्कर्षबाधकवैधमया- मपादानादवोत्कर्षस्य व्यञ्चत्वमेवेति भावः । भेदखाच कारण- भेदरृपः। उऋ्श्व, प्रयमेव दि भेदोभेदसेतुव्वा यद्विरद्धू- धर्ममाध्यामः कारणभेदस्षेति। नच जलमंरोच्ोत्यख जड- मंरेहीतिसिष्टतया जडोपादानात् कमलादजडोपादानस्य मुखस्योत्कर्ष: शब्दादेवोपस्यित दति करथं भेदमाचाक्रिरित्यु- ऋमिति वाच्यम्, तात्पर्य्याभावेन जलपदस जडार्थबोधक- त्वाभावात् वस्तुतस्तु जलमंरोह्ीत्यत्र नोरमंरोह्ीतोव पठनी-

दृश्यप्रतिपत्तिरिति। भेदखान दवयोरविरुद्धूधर्मावत्तया प्रती- यते नतु स्फुटशब्देनाभिधीयते। इत्यं विरुद्धूधर्माप्रयोगेण नञ्रादिवाचकश्रब्देन वा सफुटभेदव्यतिरेकं प्रद्ग्स मदृगध- धंमात्रप्रयोगेणास्फुटभेदव्यतिरेकं दर्भयति। मदृशव्यतरेक- संति, सद्शेन मदृशधर्मममात्रप्रयोगेल व्यतिरिक अाधिकां मटृभ्व्यतिरेक द्ृत्यर्थः॥२८९॥

त्वन्मुखं पुण्डरीकश्च फुब्ने सुरभिगन्धिनो। भ्रमङ्गमरमम्भोजं लोननेत्रं मुखन्तु ते ॥१८३।।

2c 2

Page 213

१६६ काव्यादर्भः ।

सटृभूर्व्यातरेकोडपि सादृग्यस्य नब्दोपात्तलेन प्रतीयमा- नत्वेन च द्विविधसत्र शब्दोपादानसाटृशभेदमुदाहरति। तवन्नर्खामति। फुलत्वं सिरितशोभितत्वं विकसितत्वस्। त्रत्न फलत्वसुरभिगन्वित्वयो: साधारण्ात् सादृखं भब्दोपान्तं। भमदिति, भ्रमङ्भमरलं लोलनेचत्ञ्च धर्माद्धयमसाधारण- मपि बिम्बानुबिम्वतया सदृभमेव नतु विरुद्धूं, तेन च मुखपु- छरीकयोर्भेंदः प्रतीयत एव परन्तु विरुद्धधर्म्भांपादानेव यथा स्फुटतर:, नाच तथेति यु्यत एव भेदविधानम् अ्रच समरा- पेक्षया नेवसथोत्कर्षः पय्यालोचनया प्रतीयत दति मुखस्याधि- क्यालन्तणसमन्वय: ॥१८३॥।

नभोनत्तत्मालीदमुत्फु प्तकुमुदं पयः ॥ १६४॥।

कतः प्रतीतपड द्योध भेदोडस्मिन वियद मासो: ।१८५। पूर्व्वन्र शब्दवत्साम्यमुभयचापि भेदकम्। मृङ्गनेन्रादि तुन्यं, तत् सदश्व्यतरेकता ।।१६६।।

प्रतीतसादृं सटृभव्यतिरेकमुदाह्रति। चन्द्र दति। ददमिति काकाचिन्यायाश्रभःपयसोरविभेषणं। नभो नचन्र- मालीदमिदमुस्कुमुदं पय दृत्यपि कचित्पाठ: ।। १८४।। भच प्रतीयमानसादृश्यतं सदृभव्यतिरेकत्वस सङ्गमयति।

Page 214

द्वितीय: परिच्ेद:। १६७

प्रतोयमानेति। त्रस्तिन् पद्ये प्रतीयमानं वाचकाभावेपि प्रमिद्धत्वादवगम्यमानं यत् भोतयादि आदिना सितपचभो- भितत्वादीनां गरहणं। तेन साम्यं ययोसादृभयोखन्द्रइंसयो- रूपमानोपमेयभृतयो:, तथा प्रतीता शड्धिर्बिम्वामुविम्बत्व- वोधिका सच्छता ययास्तथाविधयोर्वियदभसाख आाश्रय- तया उपमानोपमेयधर्मभूतयोरित्यर्थः, भेद: रतः प्रद- र््रिंत दत्यन्वयः । त्रयमर्थः साधारणधभाप्रयोगात् प्रतीय- मानसादृभ्ययोखन्द्रहंमथो: च्कतामाधमर्येषष मदृभाभ्यां विय दभभोरूपविभिन्नधर्माभ्या व्यतिरेचनं प्रदर्शितमिति प्रतीय- मानसादृश्यव्यतिरेकस्य सटृभव्यतिरेकाखोभेद दति। पत्र पूव्वाद्धीन्ते वियदभमारिति, उत्तराद्गीन्े चन्द्रहंसयारिति पाठो न मनोरम: ॥१८५॥ पूर्व्वचेति। पूर्व्वत्र त्वन्नुखमित्यादिओोके शब्दवत् शब्दविशिएं माम्यं फुछे इति सुरभिगन्धिनी इत्ति च माधारणधर्भावाधक- प्रब्दाभ्यां मुखपुण्डरीकयो: सादृश्वं प्रतिपादितमिति शब्दो- पादानमादृश्योडयं सदृगव्यतिरेक द्त्यर्थः । उभयत् मदृभ- व्यतिरेकतवं सङ्गमयति उभयतापीति, उभयचापि झोकद्वयेऽपि तुन्ं छप्पलादिना सच्छलादिना च प्रविधानगम्यमाटृ गयं भृङ्गनेचादि आदिमा वियदभ्मर्गहणं, भेदकम् उपमामोपम- ययोर्भिन्नत्वप्रतिपादनेन निकरषीत्कर्षबाधकं, तम्तसात् मदृत- व्यतिरकतेत्यन्वयः । अ्रन्ये त्वेवंविधम्यले उत्कर्षनिकर्षयाः स्फुट- प्रतोतेरभावात् तथा एवच व्यतरेकय्यपदेशम्य जीवातुभृत-

Page 215

१६८ काव्यादप:।

त्वान्न व्यतिरेकत्वमुचितं किन्तु धर्मयोर्बिम्बानुबिम्बल्वादुपमा- ध्वनिरेवायमिति वदन्ति ॥१८६॥

श्रत्नालोकसंचार्य्यमवाय्यं सर्य्यरश्मिभिः। दृष्टिरेोधकरं यूनां योवनप्रभवं तमः ॥१८७॥ सजातिव्यतिरेकाऽयं, तमेोजातेरिदं तमः। दृष्टिरोधितया तुल्यं, भिन्नमन्यैरदर्शि यत् ।।१६८।। व्यतिरेक चक्रम्।

मजातिव्यतिरेकमाह। अरव्नालोकेति। दृष्टिशोधकर- मिति, दृष्टिस्नुजानञ्न, तमोमोहडन्वकारख, सेषवशादेव तमःपदेनोपमानोपमेवभूततमोद्वयप्रतिपादनात् मामान्यलस्ष- एसमन्यः, व्यञ्जनया उपमानतमःप्रतीतेरच् व्यतिरेक इति

सादृशं शब्दं। अरत्नालोकेत्यादिविशेषणद् यसोपमेयमाच- वृत्तित्वाद्धेदकम, एतदेव दर्भयति सजातिव्यतिरेकोयमिति समाना जातिर्यस्य स सजाति: सजातितेव्यतिरेचनं सजातिव्य- तिरेक द्त्यर्थः । ददं प्रस्तुतं यौवनप्रभवं तमः, तमोजातेजीन- प्रतिबन्ध कत्व रूपतम स्वधर्मावताSपस्तुततमः सामान्यस दृष्टिरो- घितया दृष्टिरोधित्वरूपसाधारणधरमासम्बन्वितया तुन्यं, तथा शन्येः शरमालोकेत्याद्यसाधारणधर्मेर्भिन्नस लत्वा यददर्भि तत् सजातिव्यतिरेकोऽयमित्यन्यः । प्रत्र अन्यैरिति बञ्-

Page 216

द्वितीय: परिकेद:।

वचनेन बहोराचवृत्तिलादीनां परिग्रद: ब्रन्यथा विरङ्धू-

प तमोजातेरित्यस विपरिणामेन पस्चम्यन्तता ज्ातव्या, श्रन्ये तु तम एव तम दति मिष्ट रूपकमिदं विरुद्धूधर्णोपादाना- दधिका रूढ्वैभिष्यमित्याङकः ।१८७।१६८।

प्रसिद्धद्वेतुव्यावृत्त्या यत्किच्चित् कारणान्तरम्। यत्र स्वाभाविकत्वम्बा विभाव्यं, सा विभावना ।२६६।।

विभावनां लक्ष्यति। प्रसिद्धेति। यच्रेति वैचित्रे इत्यर्थः। प्रखिद्स्य सामान्यतोलोकविस्वातस्य न तु तात्विककारण-

कारणान्तरं यत्र वैचित्रे विभाव्यं फलोत्प्त्यमपपत्त्या निपु- एाभिनिवेभेनानुमन्धानीयं, तथा खाभाविकत्वम्बा निपुलामु- मन्धानेनापि कारणान्तराप्रतोते: फलस्य खतःमम्पद्यमान- तम्ना विभावं, सा द्विविधवैचित्ररृपा विभावनेति योजना, इत्यस्त विना प्रसिद्धूद्देतुमुत्पन्नम्य फलम्य गृढकारणान्तरवि- भावनजन्यं कारणन्तरानुपलळ्या नैमर्गिकत्वनिययजन्यं वा वैचितं विभावनेति लच्षणं, ततथ कारणान्तां स्वाभावविकत्वं

भावनाशब्दः अलद्वारमंज्ञानां प्रायेण योगरुढत्वात्। म. व्यास्तु कारणभावे फलत्वप्तिवर्णनं विभावनेत्याऊः तव विभावनेतिषंत्ञाया नान्वर्थंतेति मेतत् मम्यक। भ्रच कार-

Page 217

२०० कावादर्श: ।

पान्तरस्ट कचिच्छान्दं, यथा, "अनायासक्कमं मध्यमशङ्गत- रले दृशा। अभूषएमनोहारि वपुर्वयसि सुभुवः"। द्वति, श्रत वयोरूपं कारणान्तरमुत्तं तस्य च कारएतयाSनिरई थादिभा- व्यत्वं। कचिदार्थं, यथोदापरिय्यते त्रपीतचीवकादम्वमि- त्यादि, अच्र परत्कालरूपकारणन्तरमनुपात्तं विभावनीयं। साभाविकत्वमपि क्कचिक्कान्दं यथा, वत्रं निसर्गसुरभीत्यादि क्वचिच्चार्थं यथा, अनञ्जितामिता दृष्टिरित्यादि। प्रमिद्का- रणभावसत् कचिच्छाब्दः, यथा, त्रपीतचीवेत्यादि। क्वचि- चार्थः यथा वत्रं निमर्गेत्यादि। यत्र तु कारणविरुद्धूमङ्गा- वेन कारणभावप्रतिपादनं तनापीयं भवति परन्तुन स्फुट- तरा, यथा, यः कीमारहर: स एव हि वरस्ता एव चैचचपा- स्ते चोन्पोलित मालतीसुरभय: प्राठाः ककम्बानिलाः। सा चैवासिमि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविदा रेवारोधमि वेतमोतरुतले चेतः समत्कणठ़ते। दूति, पतोत्कपठारूपकार्ययस

प्रतिपादित इति माच स्फुटलमस्याः अत एवाच प्रकाशरवता, ऋत सफुटोम कविदलद्वार इ्रत्युकां।१८८॥

तप्रसादितशु द्वाम्बु जगदासीन्मनोदरम् ॥ २०० ॥ तत्र कारणन्तरविभावनामुदाइरति। श्रपीतेति। प्र- पीता: मधून्यपीतवन्तोऽपि चीवा मन्ता: कादम्वा: कलइंसा

Page 218

द्वितीय: परिक्छेद:। २०१

यत्र तत्। श्रपीतेति, भोजनार्थतात् पिवतेः कर्त्तरि क्ः। तथा अमंमृष्टमपि अमलमम्बरं यत्र तत्। त्रप्रसादितं कत- कादिना प्रमादमप्रापितमपि शुद्धं खच्छमम्वु यत्र तत्। प्रत पानं चीवत्वस्य, मार्ज्जनममल्त्वस्य, प्रमादनं शुद्धत्वस्य, प्रमिद्धं कारणं तदसङ्गावेपि चीवलादिफलात्पत्तिरिति प्र- मिदूकारणभावः शाव्दः, तादृभफलेत्पत्तिस प्रभिदधकार- एभावेदप्युपनिबध्यमाना प्रसवल्द्रपतया कारणन्तरमपेत्तत दति शरत्कालरूप कारणन्तरं विभावर्याति, तदचार्थ का- ग्णान्तरम्॥ २००॥

अनञ्ज्निताऽसिता दृष्टिर्भुरनावज्निता नता। शरज्ज्रितोऽरुणयायमधरस्तव सुन्दारि॥२०१॥

स्ाभाविकत्वविभावनामुदाहगति। अ्रन्चितेति। अन- ज्चिता अञ्जनेनालिप्तापि दृ्टिरमिता ग्यामना। तथा तनाव- जिता अनालष्टकोटिदियापि भूर्नता वक्रा, अर्च्र्रितो माक्षा- दिभीरागमप्रापितोि अ्रधरडरुणः। अ्रत अम्मि्रतत्वमम- तत्वस्य, आवर्ञनं नम्रतायाः, वञ्रतत्वमरूणतम्य प्रमिद्ध कागणं, तम्निनिवत्तावपत्पद्यमानममितत्वादि कार्य दृष्टकार-

नच्न खाभाविकत्वमिद्ट गम्य। प्रमिदधकारणाभावस म्ाब्दः।। ॥२०२॥ 2D

Page 219

काव्यादशूं:।

य द पीता दिजन्यं स्यात् नीवत्वाद्यन्य देतुजम्।

उदाहरणद्ये निरुक्लक्णदयं मङ्गमयन् कारणभावे कथं कार्य्यत्पत्तिरिति विरोधं वारयति। यदपोतादीति। पोतं पानं भावे क्रः, आदिना उत्तरसोकगतानामशन- ्ितत्वादीनां परियहः, एवं चीवलादीत्यादिना श्रमत- तादीनाम्। अपीतादिजन्यं पानाद्यजन्यं किन्तु श्रन्यहेतुजं प्ररत्कालरूपकारणन्तरजन्यं, तथा अहेतुकञ्च कारणमन्त- रेप खतःमिदूख्व यत् चीवत्वादि स्वाङ्भवति तस्येह विवचा दत्यतोडविरुद्धूता व्यभिचाराभाव द्ृत्यन्वयः, अ्रयमर्थः, तण- रणिन्यायेन प्रत्येकपय्याप्नकारणतायां व्यभिचारापत्या कार्यय- गतं वैजात्यमवश्यमङ्गीकरणीयं, ततख् प्रछृते पानादिजन्यं चीवतादिकमन्यत् भरत्कालजन्यमन्यदिति पानादिकारण- भावेपि शरव्जनगं विजञातीयमिदं चीवत्वादिकं तम्मान्न

लादिकमन्यत् खभावसिद्धञ्जान्यदिति नाचापि व्यभचार- पद्वेति, वैचितन्तु विभिन्नानामषि चीवत्वादीनामेकताध्यव- सानेन शद्दा असत्यपि कारणे कार्यमिति चमत्कारदया- दिति विवेचनीयम्॥। २०२॥

वक्नं निसर्गसुरभि वपुरव्याजसुन्दरम्। प्रक्रार परिपुश्चन्द्रो निर्निमित्ताऽसदत् सरः॥ २३॥

Page 220

द्वितीय: परिचेद:।

निसर्गादिपदैरत्र चेतुः साक्षान्निवर्तितः। उत्तञ्व सुरभित्वादि फलं, तत् सा विभावना।२०४।। ॥ इति विभावनाचक्रम् ॥

शब्दं साभाविकत्वमुदाहरति। वक्रमिति। निमर्गेष खभावेन, नतु केनापि कर्परादिगन्धवस्तुना सुरभि। भ्रव्याजे- नाकपटेन सुन्दरं, नतु वसनाभरणदिना कतिमसान्दर्यवत्। अ्रकारणरियः विरोधादिकारणं विनेव विरहिणं ताप- कारो। एवं निर्निमित्ताऽसद्ददिति। अ्त सुरभित्वादीमां साभाविकत्वं निमगादिपदबाध्यमिति भ्ाब्दमेव। नम्वन्न प्र- मिद्धू द्वेतुव्यावृत्त्यभावात् करथं लक्षणसमन्वय द्त्यवाह, निम- गादिपदैरिति। सान्तास्त्रादिवाचकशब्दवत्। सुरभित्वादि- फलं सुरभित्वादिफलस्य साभाविकत्वम्, उत्तव्व बोधितस्। निमगादिपदानि हेतुमद्भावं निवर्ततर्या्ति, सुरभित्वादि- फलम्य च साभाविकतवं बोधयन्तीत्यर्थः । तत्तममात कारणा- भावफलखाभाविकत्वयो: प्रतोतत्वादित्यर्थः। मा निरुक्रमनत्तण विभावना ऋच वर्त्तत इत्यनवयः। तत्मा इत्यत तम्मारदिति कचित् पाठ: ॥२०३॥२०४॥

वस्तु किच्चिद भिप्रेत्य तत्तुच्यस्यान्यवस्तनः। उत्रि: संक्षेपरूपत्वात् सा समासोकिरिय्यते॥ २५॥

मथ समासोकिं सच््यति। वस्मिति। किश्चित् किमपि म्रस्ठतं

2D 2

Page 221

काव्यादर्श: ।

वस्तु अभिप्रेत्य चमत्कारित्वप्रतिपिपादयिंषया व्यञ्तनया प्रतिपादयितुमभिलय्य तन्तुत्यख् तदुपमानभूतसान्यवसतुनः कसचिद प्रस्तुतस्योक्रि: शब्देन प्रतिपादनं सा समासकरिरित्य- न्वयः । अक्वया प्रतिपादनापेच्षया व्यञ्ञजनया वसतुनः प्रतिपा- दनं हि चमत्कारविशेषं जनयति, यदुक्रं ध्वनिक्वता 'वाच्यो- ईर्यों म तथा खदते प्रतीयमान: मएव यथेति, संज्ञावीज- माह, संतेपरुपत्वादिति समाम: संचेप:, संचेपक्च एकस्य प्र-

तस्य प्रयोगेष प्रस्तुतस्यापि प्रतिपत्तिरिति। एतेनोपमाना- च्ाब्दादतिप्रसिद्धेरुपमेयस्य प्रतीतिः समाभोक्रिरित्यर्थः। तदुकं भोजराजेन, 'यन्तपमानादेवैतदुपमेयं प्रतीयते। श्रति- प्रमिद्धेस्ामाङः समामोतिं मनोषिण:। प्रतोयमाने वाच्चे वा सादृस्ये सोपजायते। साघां गर्हामुभे नोभे तदुपाधीन् प्र- चक्षते। विश्रेष्यमात्रभिन्नापि तुन्याकारविभ्रेषण। अ्रस्यमा- वपराप्यस्ति तन्ातुन्यविश्रेषणा। संतेपणेष्ते यस्ात् म- मासोफ्रिरियं ततः। सेवान्योकिरनन्योिरुभयोकिव कथ्यते' दूति। वस्तुतस्त समासोक्कावस्यामुपमानस्ेव वाच्यतमुपमेय- सैरव गम्यवमिति न नियमः उपमेयादय्युपमानप्रतीतो तद- भ्युपगमस्याचित्यात्। यथा, 'व्याधूय यद्सनमस्वुजलोचनाया वचाजयो: कनककुनविल्लासभाजोः। ब्रलिङ्गस प्रसभमङ्ग- मशेषमस्ाङून्यस्वमेव मलयाचलगन्धवाह' दूति। प्रत्र शाब्दस् मशयानिल सपमेयलं गम्यस् प इठकामुकलोपम न त्व ममि ति ।

Page 222

द्वितीय: परिचेद:। २०५

अतएवाभेये उपमाममुपमेयं वानन्र्भाव्येव लक्षपं हतं यथा, 'य त्रो क्ाङ्गम्यतेऽन्यार्थसत्मानविशेषणः। या समासोकिर- दिता संच्षेपार्थतया बुधेः' द्वति। नव्यास्तु प्रसतुतादप्रस्तुत- प्रतोता रमासाकिः, श्रप्रस्तुतात् प्रस्तुतप्रतीतावप्रस्तुतप्रभंसे- त्याङ:। वाच्चे प्रस्तुतेऽप्रस्तुतव्यवह्ारसभारोपः समामोकि- रिति विश्वनाथादयः। खमते समामे्य प्रस्तुतप्रभंसयोर्भेंद- मप्रस्तुतप्रशंसाप्रकरणे विवेचयिष्यामः ॥ र ० ५ ॥

पिवन्मधु यथाकामं भ्रमर: फुन्तपङ्कजे। तप्यसन्नद्सारभ्यं पश्य चुम्बति कुझलम्॥२०६।। इति प्रौढाङ्गनाबद्वरतिलीनस्य रागिणः।

तमस्य माम्यं हेतुरिति प्रथमं कार्य्यमाम्ये उदाहरति। पिव- न्निति। अमन्द्धसरभ्यममन्तरातमधुगन्म्। लक्षणं सङ्गम- यति। द्वतीति। दतीष द्ृत्यम्मिन् पद्ये, बालायामनुद्विन्र- योवनायाम्, दच्कावृन्ति: सुरताभिलाषप्रवृन्तिः, विभाव्यते कार्य्यमाम्येन व्यञ्यते। वरताप्रस्तुतम्य समरम्य कार्य्यें फुबपहज- मधुपानपूर्वकप इजकारकमधुपानेक्ा, प्रम्तुतम्य कामुकम्य च

म्वता स्येवेति साम्यमेव तेन चाम्रसतताद्भ्रमरात् प्रस्तुतस्य कामु- कथ प्रनीति:। १०६।२.७।।

Page 223

२०ई कावादर्भ:।

विशेष्यमात्रभिन्नापि तुल्याकारविशेषणा। अस्त्यसावपराप्यस्ति भिन्नाभिन्नविभेषणा॥ २०८॥

विशेषणसाम्यनिबन्धनां समामोतरिं दर्भयन् विभेषणामा- साभिन्नतवेन भिव्नाभिन्नलेन च भेददयमाह। विभ्रेष्येति। विभेष्यमानं विशेष्यपदमेव भिन्नं स्ेवानवष्टसादेकमात्रबोधकं यत्र सा। माचपदाद्विभेषणभिन्नत्वव्ुदासः। अ्पिना पू- व्वोककार्य्यसाम्यममासोकिसमुच्चयः । विभ्रेय्यपदस्य हिष्टत्वे तु दयो: प्रस्तुतत्वे श्ववेषालङ्गारः, एकस्य तथाते तु शब्दभक्रिमूल ध्वनिरिति बोध्यम्। तुल्ेति, तुख्याकारं ल्लेषावष्टभ्भेन वाच्य- व्यन्नोभयधनबोधकं विशेषणं यत सेत्ेका, श्त्र सरेपवभ्ा- देकाकारशब्दप्रतिपाधयलेन विशेषणधर्माणां साम्यम्। अपरा- प्यमीति। पचापि विभ्रेष्यमाचभिन्नेत्यनुषज्यते। भिन्नमेक- मातगामि अ्रभिन्नमुभयगामि च विशेषणं यत्र सा। भिन्न- विभेषणम्य तु व्यञ्धर्षेष विम्वप्रतिविम्बतया साम्यम, इत्थक् चविएविशेषण सिष्टािष्टविभ्ेषणा चेति दवा भेदावित्यर्थः। से-

विभेयणसाधारण््रगर्भभेदामारं पृथङ्म वत्रव्यम् शर्शेषाव- एव्धविशेषणसेव साधारण्यरातत, यथा 'निसर्गमरभोङ्गान्तमङ्ग- सङ्गीतनञाजिनी। उडिते वासराधीथे सेराजनि सरोजिगी'। अम निसगेत्यादिविभ्नेषणं साधारणं तेन व नायिकाप्रतोति:। केचिस पोपम्यगर्भतेन व विभेषणयाम्यं भर्वतत, स्रीपम्यमर्भ्-

Page 224

द्वितीय: परिषेद:। २०७

लख् उपमारूपकतम् द्वरगर्भत्वरुपं तेन च विशेषपसाम्ये भेदचयान्तरं ज्ञातव्यमित्याञ्ः तन्न रुचिरं तथाविधस्ले एक देशविव त्युप माता दृथरूपकयोरेवाङ्गीकारस्ावित्यात् न्यथा, 'ऐन्द्रं धनुः पाएडरपयोधरेष प्ररद्धानार्द्रनखच्तताभम्। प्रमोदयन्ती मकलङ्कमिन्दु तापं रवेरषधिकं चकार'। द्व्या-

भावेन विशेषणसाम्याभावात् कथं नायिकाप्रतीतिः तक्ा- देवमादावेकदेशविरवरातर्त्तन्युपमैव, एवं 'लावण्यमधुभिः पूर्णमा- स्यमस्याविकसवरम्। लोकलोचनरोलम्बकदम्बैः कैर्न पीयते'। इत्यादावेकदे भविव्र्त्तिरूपकमेव ॥ २०८ ॥ रूढमूल:, फलभरैः पुष्णन्निशर्मर्थनः। सान्द्रक्कायो मद्दावृत्तः से5यमासादितो मया ।।२०६।। अ्रनल्पविट पाभोगः फलपुष्पसम्द्दिमान्। सुच्काय: स्थैर्य्यवान् दैवादेप लब्धो मया द्रम: ॥२१०॥ उभयत्र पुमान् कशिदृत्तत्वे ने।पव र्गातः । सर्व्वे साधारणा धम्मा: पूर्व्वचान्यत्र तु इयम् ॥२११॥ क्रमेणेदाहरति। रुठमूल इति। रुढं प्रटृद्धूं मूम्नं शिफा, त्रन्यन मूखधनं यस् मः। फलभरीः मष्यातिमयः, श्रन्यन धनलाभरर्थिन: पुप्पन्। भान्ड्रा बडला काया बातपाभावः, पन्यम कान्सिर्यस्य सः। सोडयं प्रिङ्ूः। चच मूखादिभव्दा- नामनेकार्थलेन विशेषणानामभिख्नलं। तथाष मेदिनी 'मूखं

Page 225

काव्यादश:।

भ्िफाधयो:, मूलविप्तेऽन्तिके वा नेति। फखं जातीफले भम्ये हेतुत्थे युष्टिलाभयोरिति। दाया सादातपाभावे प्रतिविम्बा- कयोषिता:। पालनोत्कोचयो: कान्तिमच्कोभापष्िषु सित्रि- याम्' द्वति च। महावृक्षपद न्वेकार्थमेवेति वाच्यव्यङ्गावाक्ा- थंयोर्विभेय्यं भिन्नमेव ॥। २०६।। अनस्पेति। अनस्पो विटपस्य शाखाविस्तारस्याभोगः पू- सुता यख् सः। फलानां प्स्यानां पुष्पाणास्च सम्द्धि: प्राचुययें विद्यते यस्य सः। प्रत्र पुष्पसाह्चर्य्यात् फलपदस्य मस्मात्र- वाचकत्वेनैकार्थत्वमेव। सुच्कायः पह्लवनैविद्यादधिकातपाभा- वः, अन्यत्र शोभनकान्तिः। स्वैर्य्यमविचलितमूलत्वम्, त्रन्यच सत्यपि विघ्ने व्यवसायादचलनं, तद्ान्। दैवाद्भाग्यात्।

उभयत्रेति। उभयत्र पद्यद्ये, क्ित् प्रस्तुतः पुमान्, वच्- सवेन उपमानभूतवृत्तसवोपमेयलेन, उपवर्ा्ितः विशरेषणमा- धारण्ट्रोत्थापितया व्यञ्नया बोधितः। पर्व्वन पद्मे मर्ब्े धमी विशेषणभूता: साधारणाः सिष्पदप्रतिपाधलेनेकरूपत्वादु- भयाम्वयित्वेनाभिन्नाः। अन्यच परत् पद्ये तु दयं सुच्छायत्- म्सेय्यवत्वध पयो युगलं चिष्टपद प्रतिपा द्यताद भिनं। विटपफल-

बोध्यम् अन्यथा तेषाँ व्यञ्जमानुत्यापकतवेनापुषत्वदोषापत्तेः। शयस परमभेदो वैिनविश्ेषाजनकत्वास्रव्यैरुपेचितः।। २११।।

Page 226

• द्वितीय: परिच्छेद:। २०६

निवृत्तव्यालसंसर्गेो निसर्गमधुराशयः। अ्रयमम्भोनिधि: कष्टं कालेन परिषुष्यते॥२१२॥ इूत्यपूर्व्वसमासे।कि पूर्व्वधर्म्मनिवर्त्तनात्। समुद्रेण समानस्य पुंसा व्यापत्तिस्द्र चनात्॥ २१३ ।। ॥। इति समासे।क्तिचक्रम्।

पमेन विशेषणानां तात्विकत्वं प्रतिपादितं। मम्प्रति विपरीत- धममारोपेण भेदान्तरं दर्भयन्तदाहरति। निवृस्ेति। निटृत्तो व्यालानां सर्पाणाम, अ्रन्यत खलानां मंभगा यम्मात् मः । तथा निमर्गेष मधुराजयः सुखादजलाधारः, ब्रन्यच मदयद्- दयः, कालेन समयविशेषेण ब्न्यत्र यमेन, परिण्य्यते नि- जंलीक्रियते अन्यत्र विनाश्यते। प्रत्र व्याम्नमंमर्गित्वलवणाशय- लवे एवास्भोनिधे: पूर्व्वमिदूधर्मा तन्निनिवर्त्तनेन तद्विपरीतव्याल-

व्यच्चे च तात्विकावित्यभिन्ना, ततस प्रम्तुतपुरुषिभेषप्रतीति- रित्यपूर्व्वममामोफरिरियम, ए्तदेव मङ्तमर्यात। इत्यपूर्वत। प्रपूर्श्त्वे देतुः पूर्ष्वधर्मनिवर्ततमादिति, पूर्व्वधर्मा पूर्व्वमङ्धू-

तदपलापेम तद्िपरीतधर्मा व्यामादित्यर्थ। ममामाक्रिमङ्वावे पेतुः समुद्रेणेत्यादिः। इत्यं कार्य्यविभेषपयो: माधारण्यलतभेदा दर्मिंताः। लिङ्वसाधारच्य्मेदो यथा, 'वक्षमापनजिगीषण्य स्री- 2E

Page 227

कायादर्शः।

चिन्ता का मनखिनः। अ्नाक्रम्य जगत् शत्ं नो सन्ध्यां भजते रविः'। पनोत्तराड्े स्त्रीपुंलिङ्गमाधारखेन नायक- नायिकाप्रतीतिः, एवमन्येऽपि समासोकिभेदा भोजराजादि- भिरूक्ासेषां प्रबन्धेपु ज्ातव्या: ॥ २१२। २११।

विवत्ता या विशेषस्य लोकसीमातिवर्ततिनी। त्सावनिशयोक्ति: स्यादलङ्कारोत्तमा यथा॥२२४ ।।

प्रथातिशयोकिं लक्षर्यति। विवनेति। विशेषः प्रस्तुतवस्तन उत्कर्ष: तस्य या लोकसीमातिर्व्त्तिनी लेकमययादातिरिका अ्रत्यधिकेत्यर्थः, विवता उक्रि: भज्या प्रतिपादनमित्यर्थः, भसावतिभयोकि: स्वादित्यन्वयः । विवनेति खार्थे मन् दच्छा- या अलङ्वारत्वाभावात्। विवताया लेकमीमातिवर्त्तित्वञ्च परम्परया विशेषस्ैव लोकसीमातिवत्तिलवेन प्रतिपादितम्य चमत्कारजनकत्वात्। सष्टमुक्तमाग्रेये, 'लोकमीमातितृत्तम्य वस्तुधर्मस्य कोर्त्तनम्। भवेदतिभयो नाम सम्वोडमस्यो द्विंधा' दूति। वस्तुधर्षस्य प्रस्तुततरस्तुनो गुल्ाद्याधिकाशतोत्कर्षस्ेत्य- रथः। क्वचिच्च लोकमोमातिवर्त्तिन द्ृत्येव पाठः। द्त्यस्व

तिशय उत्कर्षस्तस्याकिरित्यन्वर्थता। एवस लोकसोमाति वर्ततित्वस्य विभरेष एवा्वयात् प्रस्तुतवस्तुनि चानन्वयान्राच कान्तिगुप्तवत्त्वाभावप्रद्धा, प्रस्तुतवस्तुन एव तथात्वे कान्तिम- सायेगात् वात्ताभिधानादावेव वा कान्तियद्धावनियमेनान्यत्र

Page 228

द्वितीयः परिच्छेद:। २११

नदभावे दोषाभावात्। एवमपि वच्चमाणोदान्तेवास्या न ममानविषयत्वम्। ऋ्रत् प्रस्तुतोत्कर्षीतिभयप्रतिपाद नक्वाप्रस्त- ताभेदाध्यवमानादिना। त्रतिभयोत्रि प्रशंसति। अ्रलङ्गारोत्त- मेति सव्वीलङ्कारजीवा तुभूतव्वाद्र्नीयार्थात्कर्षातिशयबोध- कत्वेन चमत्कारविभेषजनकत्वाच्ेत्यर्थः ॥२१४॥

मन्ति कामानभारिणय: सव्वाङ्गीणार्द्रचन्दना:। नौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्लायामभिसारिकाः।।२१५ उदाहरति। मख्िकेति। मालाशब्द स्येष्टकादित्वात्तद- न्ग्य चेति हूखः । ईदृशं मामान्यालङ्वारमिककन्यने। श्रत्र ज्यातनैव वर्षनोयत्वात् प्रस्तुता, तस्या: स्ववतिमा मलिकाभाला-

यते, यदा जात्यां रजन्यां तादृभाभिमाविकाणमत्च्यत्वम्या- मम्बन्धेडपि तत्कन्पनात् प्रस्तुतज्योत्स्नाया: श्वेतिमोत्कर्षः प्रतो- यते॥ २१५॥ चन्द्रानपम्य बाङच्यमुत्तमुत्कर्पव त्तया । संशयातिशयादोनां व्यक्ता कि्चिन्नदर्श्यते॥२६॥ पत्र लक्षणं मङ्गमयति। चन्द्रातपस्येति। चन्द्रातपम्य प्रस्ुत- ज्योक्टाया उत्कर्षवत्तया उत्कष्टत्वप्रतिपादनाथें बाज्न्यं गाढ- व्वमुक्म् अ्रभिसारिकाणं ताद्ृशस्नतिषा महाभिन्नत्वप्रतिपा- दनेन मत्यप लक्यतेऽलच्यत्वप्रतिपादनेन वा बधितमित्वर्थ:॥ भेदान्तराणि प्रदर्थयस्नाह। मंभयेत्यादि। मंजयनाति- 2x 2

Page 229

२१२ काव्यादर्भः

प्यः प्रस्तुतोत्कर्षः। आरादिना निर्षयादिपरिंयह्ः। व्यक्री प्रकाशनाय, निमित्ते सप्नमी। किश्निद्गेदान्तरं यन्थबाजत्य- भिया नतु बहवो भेदा दत्यर्थः ।२१६।।

सतनयोर्जधनस्यापि मध्ये मध्यं प्रिये तव। श्रस्ति नास्तोति सन्देह्ो न मेडद्यापि निवर्न्तते ॥२१७॥

सनचोगिति। सनयोरतिग्यूलयो:, एवं जघनस्ातिम्यु लम्य, अपिर्भिन्नक्रमे मध्ये वर्त्तमानमपि, अपिना सन्देह्ा- मन्भवः सुचितः। तथापि मध्यस्थातिक्वमलेन सम्यगलच्यतात् मन्देहावतारः। अ्रत तथाविधमंभयस्यासम्बन्धेऽपि तत्मम्बन्ध- कल्त्पनेन मध्यम्य् कशत्वातियः प्रतिपादित दति संभयाति- शयो्रिरियम् ॥ २७।।

निर्समेतुं शक्यमस्तोति मध्यं तव नितम्बिनि। अ्रन्यथा नोपपद्येत पयोधरभरस्थितिः ॥ २१८॥

निर्षयातिशयोक्रिमुदाहरति। निर्लेतुमिति। तव मध्यभ् प्रस्ीति निर्षेतुं भक्यम्, शन्यथा मध्यसङ्भावं विना पयोधर- भरस्थितिर्नापपद्येत, निरवलम्वनस्य गुरुवसतुनः स्पितेरसभ्भवा- दित्यन्चयः। अन्यथानुपपत्यैव पयोधरभरम्थितेरिति कचित् पाठः। पत्र निरवलम्बनपयोधर भरस्थित्यनपप्त्तिकृतमथ्या- सित्वनिलयम्यामस्वन्वेपि तत्कम्पनेन मध्यख छमत्ातिभयो-

Page 230

द्वितीय: परिच्छेदः। २१३

अह्दो विभालं भूपालभुवनतयोदरम्। माति मातुमशक्योडपि यशेराशिर्यदन ते ॥२१६॥

ऋद्भुतमत्यन्तमित्यर्थः, मातुमभक्योऽपि अ्रपरिमिताऽपि।

शराशेराधिक्यो श्रराश्र्रयाधि्ातियकिरियम्। अतएवा दाधिकालङ्वारमिच्न्ति नव्या:। एवमम्यां प्रस्तुतम्य निगर- ऐेनाप्रस्तुताष्यवमानादुत्करषात्री चमत्कारातिगयः, यथा 'लता मूसे लीनो हरिएपरिदीनो हिमकरः स्फुरत्ताराकारा ग- लतत जलधारा कुवलयात्। धुनीते बन्धूकं तिखकुसुमजन्म्ा- पि पवनो वद्िद्वारे पुण्यं परिषमति कस्यापि कतिनः'। शत्र मुखादीनां निगीलीनां हिमकराद्यथ्यवमानेनोत्कर्षीतिभयः । नव्यास्तु कार्य्यकारणयो: परव्वीपय्यविपर्य्ययेऽपयतिभयोतिमि- छन्ति, यथा 'हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्या: कुसुमचाप- वालेन। चरमं रमणोवल्ञभ लोचनविषयं तया भजता' दत्या- दो। खमनेत्वच वत्यमाएहेत्वलद्वार एव ॥ २१८॥

वागोशमद्ितामुक्ति मिमामतिशयाह्कयाम् ।। २२०। ॥ इत्यनिशयो्तिचक्रम् ।। त्रम्या अलङ्गारोस्तमतं व्याकरति। असक्धनेति। वा- गोभमचितां वृहस्पतिनापि प्रभंसितां वाल्मीक्ादिमह्दाकवि-

Page 231

२१8 काव्यादश:।

भिरादृतां वा दूमामतिभयाइ्यामुक्तिमतिप्रयोक्रिम् श्रन्नक्गा- रान्तराणामप्येकमद्वितीयं परायणमवलखन्माऊः प्रात्तन निबन्धार दूति भेष: । प्रस्तुतोत्कर्षीतिभयरुपाया ब्रम्या एव वैचिच रूपतात् सर्व्वचाव्यभिचारित्ाच् अलद्वारान्तराणामुप- जोव्यत्म् एतदभावे च वैचित्राभावेन विद्यमानानामय्युपमा- दीनां नालङ्वारतं, यथा 'गोरिव गवय दत्यादी' यदतं। सैव सर्व्वत्र वक्रोकितिरनयार्थो विभाव्यते। यत्रोडस्या कविना कार्य्य: कोऽलङ्कारोऽनया विना' दति। अ्न्यच्च, 'कस्याप्यति भयस्थोतिित्यन्वर्थविचारणत्। प्रायेणामी बल्द्वारा भिन्ना भातिशयाक्रितः' दति। एवं सर्व्वत्ैवातिभयोकिमद्भावेडप

भयोक्रिव्यपदेश इति बोध्म। अलङ्गारान्तरामपीत्यपिग् उफोदाहरणगतालद्वाराणं समुचय:, तयादि म्निकामा- लभारिष्य दत्यादी मामान्यं, सनयार्जंघनस्यापीत्यादी म- न्देर:, निर्षेतं भक्यमस्तीत्यादी निख्यः । मंपर्यानयययोरु

त्वादप्रोहृतम्। श्रद्दो विभालमित्यादावधिकम्। एते चाच द्वारा अन्येरुकरा ज्ञातव्या:।। २२०।। अन्यथैव स्थिता वृत्तिश्वेतनस्येतरस्य वा। अन्यथोत्प्रेत्य ते यत तामुत्प्रेत्षा विदुर्यथा॥२२१॥ प्रयोतेषां लक्षर्यात। अन्यचैवेति। चेतनसेतरस्थाचेतनः

Page 232

द्वितीयः परिच्छेदः। २१५

वा प्रस्ततविषयस्यान्यथा साभातिकतवेमेव स्थिता वृत्तिर्गुण- कियादिवत्तनं यथावत्खरूपस्च, अ्यथा प्रकारन्तरेण प्रप्र- रुनखरूपतेनच यच वै.चिचे, यद्वैचित्रवोधायेतर्थः,उलेक्ष्यते मभ्ाव्यते तां तादृभवेचितरूपामृत्ेव्षां विदुरित्न्वयः। प्र- धिकरपसाधनोSयमुत्ोत्षाश्दः। यत्विति पाठेतु क्रियाविश्े- पगं तदा भावसाधनः । तदुकं प्रकाशकृता, 'सभ्भावनमथोले- ्षतति'। सस्भावना चोल्कटकोटिकः मंभ्रयः, श्रप्रस्तुतकोटेर- न्कटलख प्रस्तुतकोटे्निगरणेन, निगरएस् कचिद मुपादानेम छचिदुपा सस्याप्यध:करऐोन च। यदुम 'विषयस्यानुपादाने- 5पपादानेपि सूरयः। श्रधःकरणमात्रण निगीर्षतं प्रचचत' दतति। उपमेये उपमानमस्भावनमेवोतनंति नव्यैरकं तव्ाथी- नानामनभिमतमित्यग्रे स्पुटीभवि्य्यत। अ्रम्याएंगतेत्षणीया- थीनां जातिक्रयागुणद्रव्यात्मकलवेन तेयास् भावाभावाभि- भानन जात्यादिचयम्य च स्रपफलहे तुरूपलन द्रव्यस्य ख- रपमाचगतवेन च उत्प्रेवानिमित्तम्य गुलक्रियारूपलेन एवं प्कारान्तरेप व बहवो भेदा अन्येषता ग्रन्थगोरवभियाच नत्रा:, खयमनुसन्धातव्याः।।२२१।

मध्यन्दिनार्कसन्तप्नः सरसों गाद्दते गजः। मन्ये मार्नपडगृह्याणि पद्मा नुद्त्तुमुदन: ।२२२ सातुं पातुं विसान्यत्तुं करिणा जननगाचनम। महरनिष्टक्रयायेति कविनोत्प्रेच्य वषर्यते ॥ २२३।।

Page 233

२१६ कावादर्शंः।

चेतनस्ेतरस्य वेत्युतं तच चेतनवृत्यत्परेव्ामुदाइरति। म- ध्यन्दिनार्केति। मार्न्तण्डग्द्याषि सर्ययस्य पचान, पदपत परतन्त्रेषु य्रह दति काः। उद्धर्न्तुमुन्मूल्वयितुम, पत्न सृर्य- तप्नस्य चेतनस्य गजस्य स्त्रानपानादयर्थकतया म्यिता सरस्वगा- इनक्रिया सर्य्यपतपद्योद्रणार्थकत्वेनेालेनिता, तत्रच मध्य- न्दिनार्कमन्तप्र इति म्ध्या्दिनार्ककर्तकमन्तापक्रिया निमिन्तं, मन्ये दति पदमुत्रेव्ाद्योतकम्। उत्परेत्ताविषयसाच तादृश- मरोडवगाइनमुपात्तं। किस्वाच सन्तापकस्य सर्य्यस्यर प्रतोका- रामश्रेन गजेन सर्य्यपक्षपद्मोद्रणदन्यैरत्रः प्रत्यनीकालङ्का- रोडपि। यदुक्ं, 'प्रत्यनोकमभक्रीम प्रतिकारे रिपोर्यदि। नदीयस्य तिरस्कारसखैवोत्कर्षसाधकः' दरति। तदनयो: म- इरः॥२२२॥ पत लक्षणं मङ्गमयति। स्ातुमिति। वैरनिष्क्रयाय सन्तापकत्वाद्वै/रणः सर्यस् प्रत्यपकाराय।। २२३।।

कर्षस्य भूषणमिदं ममायतिविरोधिनः। दूति कर्षात्पल्ं प्रायस्तव दृष्ट्या विनद्धते ॥ २२४ ॥

स्पृश्यते वा नवेत्येवं कविनोत्प्रेत्य वर्ष्टते॥ २२५॥ पदेतनवृत्त्यत्रेष्षामुदाइरति। कर्षस्येति। ददमुत्यलं मम आायतिर्दघता तस्ा विरोधिनो निवारकस्य कर्षम्य भृषणम दूति प्रम्माद्वेतो:। प्राथ दत्युत्रेव्षधोतकं। दृध्ा चनुना

Page 234

द्वितीय: परिष्छेद:।

विलद्व ते सांशडमम्पर्केणोत्सार्य्यत दूव। तरचाचेतनायादृष्टेरंपूमा मत्त्द्ितत्वेन कर्लात्पलने स्पर्थाख्ो गुर्तः कर्षात्पलोक्षारणालेन मस्भावितः म चाचानुपात्त:।। २२४।। अरपाक्गति। अपाङ्गभागपातिन्या आ्कर्षान्तविश्राम्तायाः। मृश्यते वा नवेत्यनेन अ्रमन्त्रपि विषयस्मत्कारप्रतिपिपादयि- षया विषयिणा केनचित् कविभिरुत्रेत्तणीयो भवतीति स- चितम्। एवमुदाहरणद्ये चेतनाचेतनयो: प्रम्तुतयो: क्रिया- गुण उत्परेवाविषया, प्रस्तुतख्रुपम्य विषयत्वं यथा, 'ऊरुः कङकटृपश्मस्सलचेलासला भाति। मपताकः कनकमयो वि- जयम्तम्भः सरस्ेव'। प्रच प्रस्तुतम्ोरो: खकृपमेव विषयः नतु गुणादि:, विषयीच विजयस्तभः, नचेयगुपमा सारमम्ब- नििविजयस्तभ्भम्याम्रमिद्धलवेनोपमानवाभवात् प्रमिद्ध म्यैत्र तथा-

भावात् सभभावनाया एव स्फुटं प्रतीयमानत्वेनापम्यप्रतोतेर- भावाच। दयस्जोश्ेक्षा द्यातकाप्रयगि किद्भर्वत यथा 'तन्वद्घाः स्तमयुग्मेन मुखं न प्रकटोकृतम्। दाराय गुष्पिमं स्यानं म दसमिति लज्जया'। प्रत्र मनयरचतनतया व्ज्जा-

र्विश्वनाथादय: ।। २ २५ ।।

लिम्पनीव तमोडङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। इतोदमपि भूयिष्ठमुत्प्रेत्तानतपान्वि नम्॥ २२६।। 2 P

Page 235

२१८ काव्यादर्श:।

नोपमानं तिङन्तेनेत्यतिक्रम्याप्नभाषितम्।।२२७।।

मन्ये पक्के दत्यादिपदप्रयोगएवोत्ेवा दवप्रयोगेतु मर्व्- चाण्युपमैवेति प्रत्ययभेदपर्यन्तमन्थरा सजुधियः, उपमेये उपमानसैवोत्कट: संशय उत्परेन्ेत्यन्ये, मतद्यस्ेतदूषयन्राह। लिम्पतीवेति। सोकार्ड्धमिदं मृछ्ककटिकप्रकरणीयम, श्रस्यो- न्तरार्द्धन्न, 'अरसत्युरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता' इति। दनी दमपोति प्राचोनपद्यार्ड्मपोत्यर्थः । भृयिष्ठमतितरां, नत्वां- शिकलेन। उत्प्रेक्षालक्षणान्वितमिति, तरथाहि श्रचेतनस्य तमसो व्यापमरूपो विषयो लेपमत्वेन स्भावितः, एवं वर्षतीवाञ्जनं नभ द्रत्यत्र मिरालोकप्रवृत्तसतमसः सम्पातो नभःकढका- ज्नवर्षणतवेनेति, उभयत्र विषयस्यानुपादानम्। र२६॥ केषासिदिति। केषास्िदृजुधिया नतु सर्व्वेषाम्, उप- माश्ान्तिर चोपमालद्वार दति समः, तत हेतु: द्ववश्रुत्येति कमलमिव मुखमित्यादाविवाचापीवशब्द सोपमाद्योतकत्वादि- ति भाव:। नग्वचोपमा प्रतोतिस्तात्विकोवास्तां कथं भ्रान्ति- रित्यचाइ। नोपमानमित्यादि। तिङन्तेम तिङन्पद प्रतिपा- देन छत्वा उपमानं कसयचित् प्रस्तुतसरोपमितिर्न भर्वात, तिङम्तपद प्रतिपादयस्य साध्यत्वात् सिद्धू खेवापमानत्स्षन्भवादि- व्याप्तभाषितम, पाप्ता: प्रामाणिका भाव्यकाराद्यस्ेषां वचन- मतिमम्य अनालाच उपमाभ्ान्तिर्जायत दत्यन्वयः। तदुनं।

Page 236

द्वितीया परिषेद:। २१६

सिद्धूमेव समानार्थमुपमानं विधीयते। तिडम्तार्थस्तु साध्यला- दुपमानं न जायत इति। पयमाश्रयः, पशते हि उपमानोप- मेयताया मुपमेयस्य वर्नीयलेन इब्दोपात्तत्व स्यावग्यकतया भ् नुपात्तस्य प्रस्तुतस्यापि व्यापनस्ोपमेयत्वाभावेनोपास्तस तमम एव तथात्वस्यावश्यवत्रव्यतवात् तम्य सिम्पतोति तिङन्तार्थ उप- मानमिति यद्वक्कव्यं तत्तिडन्तार्थस साध्यतेनोपमानत्वाभावस्य प्रामाषिकवचन प्रतिपत्रत्वाद विचार विजुभिभितमिति॥२२७।।

उपमानापमेयत्वं तुल्चधर्म्मव्यपेत्षया। लिम्पतेसमसय्यासा धर्मम: कोऽच समीच्यते ॥ २२८॥ इत्थ मपमाभ्यपगमे वचनप्रमाणविगोधं अतिपाद्य युत्ि- विरोधमपि दर्भयति। उपमानोपमेयत्वमिति। तुत्यधर्ष-

उपमानपमेयतं भर्वात अन्यथातिप्रमङ्गः स्ादिति, मरते तदभावं दर्भयति। लिम्पतेरिति। लिम्पतेः लिमेनीतिति- उन्तार्थस, पदस्यापि नामलामकरणात् वही। निम्बतेर्लिप- धातोरित्यर्थस्तु म सम्यक् दर्षात्मकम्य धातोरख्कारपमान- तम्यान्धेनाि वक्रमयोग्यत्वात्। काडच ममोन्यत इत्ति न कोऽपीत्यर्थः। तस्मात् तमालिम्पत्यर्थयाः माधारणधणाभा- वात् कथमुपमेयोपमानभाव इति॥ २२८॥ यदि लेपनमेवेष्टं लिम्पति्नाम केोडपरः। सएव धर्म्मो धर्म्ो चेतुनत्तोपि न भाषते ।।२२६॥ 2 Y 2

Page 237

२२० कावादर्श:।

माधारप्याभपगमादित्यापक्माह। यदोति। यदि लेपनमेव्

पाद्याऽपरो विशेष्यतामापन्रा धर्मिभृतोऽर्थः कः न कोऽपीत्यर्थ, वैयाकरपनये व्यापारस्थैव विशेष्यनया तिङन्तपद प्रतिपाद्य- तवात्। तदुकं 'फलव्यापारयोधीतुरात्रये तु तिङः सताः। फले प्रधानं व्यापारसिडर्थसतु विभेषणम्' दति। तथाच

स्ाच धमर्यन्तराप्रतीतेर्लेपनस्यैव धर्म्मित्ं नतु धर्मत्वमिति। अ्रचापि लिम्पतिरित्यनकरणे प्रथमा। ननु प्रामाणिकप्रयोगे परिमितिवपद प्रतिपादिताया उपमाया निर्वाहणस्यावभ्यक- तथा एकस्ैव लेपनव्यापारस् धममतं धर्मिमत्वस्जास्तु यथाऽ- नन्वयोपमाया मेक सोपमानत् मुपमेयत्व स्ेत्यवाह। स एवेति। स एव लिम्पतिरेव लिम्पततिपद प्रतिपाद्यलेपन व्यापार दत्यर्थ: । उन्मन्तोडपोति उन्न्तैरय्येक्ििन्नेकम्य धर्मातं धर्रमित्वस ने- घते, का कथा सहदयानाम्, अनन्वयोपमायान्तु एकस्या-

मिताक्तनिर्बुद्धित्वविलमितम्। तम्रादच धर्माभावात् सेव दुरवस्था जागरुकेति भाव: ।२२८॥ कर्त्ा यद्युपमान्ं स्थान्यगभूतोऽसौ क्रियापदे। सक्रिया साधनव्यग्रो नालमन्यदपेकितुम्॥ २ह०॥

Page 238

द्वितीय: परिषेद:। २२१

नव्वस्तु नाम धर्षित्वमेव लेपनव्यापारस्य, कर्नतरयाश्रय- तथा निडन बोधितत्वान्तेनेवोपम्यनिव्वा हो जायतामित्यवाइ। कन्तेति। कर्त्ता तिङ्प्रतिपाद्यो व्यापाराश्रयः यदि उपमानं ्यात् तमस उपमानलेनेच्येत ति तदपि न सम्यगिति शेषः यतोऽसा कत्ता क्रियापदे लिम्पतोतिक्रियापदेन विशेय्यतया प्रतिपाधे लेपनव्यापारे न्यगभूत उपमर्जनीभूतः तिडर्थस्तु चिगेषणमित्युक्रकः। लेपनव्यापारे विभेषणतयान्वितम्य कर्न्तः कथमुपमानतया तममा महान्वयित्वमिति भावः। नन्वस्तु नाम कर्न्तः खव्यापारे विशेषणतयानन्वितत्वम् एकचान्वितम्याथन्य- वान्वितत्वम्य बजपु दर्शनादित्याभद्वाह। सक्रियति। सक्रिया स्वाश्रयकलेपनव्यापारस्तम्या: साधनं सिद्धि: विभेष्यतया बोध दत्यर्थः तत्र व्यगरोव्यापृतः प्रकारतामापत्र दति यावत्, तादृभः मन् अन्यत् पदार्थान्तरम् अपेत्तितुं खप्रकारकान्वयबोधे विभेव्यत्वनाकाद्धितुं पदार्थान्विशय्यकबोधे पुनः प्रकारी भवितुमिति यावत् नालं न समर्थः। अ्रयभ्भावः एकत्रा- चितस्थान्यचान्वितत्वं युञ्चतएव, परन्वकत विभेवणतर्याच्वित- म्यान्यचापि विभ्रेषतयैवान्वयो न यज्यत इतति, प्रकतं तु खत्या- पारे विशेषणतयान्वितम्य कर्त्तुरूपमानत्वाभ्युपगमे उपमेये तमस्यप विश्रेषणतवेनैवान्वितत्वमभप्यमिति नेंतदुज्यतएव। एतदवोकरं दीधितिल्ृता 'इतर विशेष णत्वेनापस्यितस्यानन- विभषपतेनान्वयायोगात्' दति। तममरान्नाच् कर्त्तुरययुपमानत्- मिति भाव: ॥ २१०॥

Page 239

२२२

यो लिम्पत्यमुना तुल्यं तम इत्यपि शंसतः। श्रङ्गानीति न सम्बहधं सेोपि मग्य: समो गुणः ॥२३१॥

दितार्किकनये तु सादेवेत्याप्नझ्वाई। य दति। यो लिम्पत्य- मुना तुत्यमिति। श्रत यददःपदयो: प्रयोग उपमानोप- मेयभावस्फुटीकरणाय, वस्तुतस्तु लेपनकर्र्ेव तम द्त्येव बोध:, श्रन्यथा वाक्भेदापत्े: प्रक्ृतप्रयोगेच यददसोरनपादानात् उपात्तश्रब्दार्थानामेव श्राब्दबोधविषयत्वनियमात्। दत्यपि घंसत इति पच, मते दृत्यथ्याहार्य्यग्, दत्ति अंमतो वदतो मतेऽपीत्यर्थ:, भङ्गानोति न सम्बद्धमिति ब्रङ्गानीति कर्षपदं न सम्बद्धम् उपमेयतमःकर्कतदन्वयोपया गगकक्रियान्तराभा-

द्ृत्येव बोधाऽस्तु किमङ्गानीत्यस्ोपमेयतम स्यनन्वितत्वचिन्त- नेनेत्यचाह, माऽपि मग्य: समोगुण दति माडपि कर्मताप- स्राङ्गरूपो गुणे धर्ममाडपि समः साधारणलवेन मग्याऽन्वेष्टव्यः ऋश्यं वत्रव्य दत्यर्थ, श्रन्यथा साधारणधमीप्रयोगेष साध- सर्याप्रतीते: कथमुपमानोपमेवभाव दूति भावः। तमोगुप् इतति पाठे तमोगुणसमोधर्मववेन मृग्य: द्रव्यनयः। नचाङ्ग- क ष्मकलेपनमेव इयो: साधारपधमोडस तखय चोपमामासे मुख्यत्वमुपमेरयांये तु गाएलं विम्बानुविम्वतयापि धर्मस्य सा-

Page 240

द्वितीय: परिचेदा। २२२

धारष्याभ्यपगमादिति वाचं, तादृभलेपनसयोपमानकर्तरुपम- ज्जनत्वेनेापमेयतमस्यन्वयायोगात्। अपिच साधारण हि गुण- क्रियादयो धर्ममाः प्रथममुपमेयगतत्वेनेवान्वयबोधविषयता- मापदयन्ते पर्ययालोचनया तूपमानगतलवेन प्रतीयन्त इति तेषां साधारएं, प्रक्ते तूपमानगततवेन लेपनस्यान्वयबोध द्रस्युप- मानतावच्ेद कतयोपमानशरीरलमेव मसूपमानोपभेयथो: साधारणधर्मात्वमिति विवेचनीयम्॥ २३१।। यथेन्दुरिव ते वक्कमिति कान्तिः प्रतीयते। न तथा लिम्पतौ लेपाद न्यद न प्रतीयते ।। २३२।। ननु माभृदन लेपनस्य माधारणधमत्वं धर्माप्रयोगालु- प्रोपमैवयर्मास्वत्यचाह। यथेन्दुरिवेति। दति श्रच्। कान्ति: माधारणधर्मभृतं मौन्दये यथा प्रतीयते वाचकाप्रयोगेडि मुन्दरतवेन प्रमिद्धस्ेन्दोरुपमानत्वाङ्गम्यते, तथा, लिम्पतो लिम्पतिपदघटितप्रयोगे लेपनकर्त्तर्ययुपमाने मतोति वा, सिम्पतेरिति पाठे तु लिम्पतीत्युपमानपद प्रयागादित्यर्थः। लेपनादन्यत् उपमितिप्रयोजकमाधारषधर्मान्तरं न प्रतीयते, उपमानतावच्केदकतया ज्ञायमामलेपनम्य तु उपमानमाचा- चितत्वास् साधारणधर्मत्वमिति पूर्व्वमेवाक्रम्। प्रयम्भावः साधारणधरषा प्रयोगेडयुपममितिरभ्युपगम्यतएव, परन्तु तंत्र- पमेयोपमानयो: सफुटसाटृश्यतवमपेक्षणीयं चथेन्दुरिव ते वक्र- मित्यादी, प्रश्ते तु तमोलेपनकर्नोन तथात्वमिति माधारप- धर्षाभावास्ात्ोपमासभाव दति॥ २३२.॥

Page 241

१२8 काथादर्भ: ।

शङ्गकममा च पंसेवमुत्प्रेच्यत दूतीव्यताम्॥। २३३॥ इत्यं विपचमते दोषदानसुपमंदरन् खमतं द्रठ्यति। तदुपेति। तत्तस्ादेवमुपमाभ्युपगमस्य सदोषत्ादित्यर्थ:, प्- द्रकर्मा तथा ध्वान्तकर्तको लिम्पतिर्लिम्यतिपद प्रतिपाद्या लेपनकक्रिया पुंमा कविनिवद्धेन वक्रा उतेच्यते सस्भाव्यते दति

विरषाययभृतायासथाविधविशिष्टलेपन क्रियायाः कथमुत्ेचषणी- यत्वं मंशयविभेषरूपाया उत्प्रेवायाः कोटिद्यविषयकत्वनि- चमादिति विषयं दर्शयन विर्षयभृतं लिम्पतिं विभिनष्टि उपशेषणार्थ दति उपसेषणं तमःकर्तकव्यापनम् ऋर्थः खवि- षयिकोतेरचाया विषयो यस् सः। त्रयमर्थः, प्रस्तुतोऽर्थ- स्ावद्विषयः तच सभाव्यमानोऽध्यवसीयमानो वाडपरस्तुतोथेो

लेपनं विषयीति ततसात्र प्रस्तुतं तमोव्यापनं तादृभलेपन- लेनालेच्यते न तूपमानेन तेनोपमीयते दति। उल्ेव्यत द्त्यच कचिदुत्चितुमिति क्वचिकोल्रेन्ितमिति पाठदयं न सम्यक्॥। २३३॥

मन्ये शङ्धे धुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभि:। उत्प्रेता व्यज्यते शम्हेरिषशन्दोडपि ताहभ:॥|२३४।।

Page 242

द्वितीय: परिष्ेद:। २२५

ननु माभूदजोपमा, द्वप्रधोगे कथमश्रेदापीतबाइ। मन्ये दूति। व्यज्यते द्योत्यते। तादृभ उत्प्रेषाद्योतकः । बोतका- प्रयोगे तु अव्वयबोधानुपपत्या सभ्ावनात्थाने प्रतोयमान।- तेन्ेति पूर्व्वमुक्रम् ।। २२४ ।

चेतुश् सत्मलेशी च वाचा मुत्तमभूषपम्। कारकज्ञापकौ छेत्व तौ चानेकविधा यथा। २५॥ हेतुः सत्मोलवः क्रम दव्यनेनोडिष्टानां हेतुसच्तालवा- नामलद्कारतं भामहप्रभृतयो नेच्कन्ति यथा 'हेतुख सत्ष- लेग् च नालद्वारतया मता: । समुदायाभिधेयम्य वक्रोश्यन- भिधानतः' द्वति। तेषामयमभिप्रायः निर्हेतुताया दषखा-

इति नास्यालद्वारत्वम्। एवमिद्गिताका राभ्यामभिप्रेतार्थ- प्रत्यायने वाच्यस्य कसमत्कार इति सन्मम्यापि नालद्वारतं। तथा खयमेव प्रकाशितस्य्र पुनर्निगूद्ने5पऋ्तिरेव किं पृथग

धनिबन्धनं प्राचीननिबन्धविरुद्धस्ेति मतमेतत् कटाक्षयन् तयाणामेकन मिर्देशपूर्व्वकं वैचि चविश्रेषात्म कत्वादल्न द्वागंन्त मत्वमाह। हेतुखेति। लेशो लवमंज्याहंशवाक्ा उत्र । उत्तमभृषणं नतु भषणमाचम्। उस्तर्मेति विपचाणामम- हृदयत्वप्रतिपादनाय। यशोत्तमालदारखं तमयालद्वारलं

Page 243

काव्यादर्भ:।

यति। कारकज्ापकाविति। लक्षणन्नूक्रमाझ्रेये। 'मिषाधयि- षितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः। कारको ज्ञापक दति द्विधा- सोऽथयुपजायते। प्रवर्न्तते कारकाख्यः प्राक् पस्ात् कार्य्यज- नतः। पूर्व्वः शेष दृति स्वातस्तयोरेव विशेष्यता। कार्यय- कारण्भावाद्ा खभावाद्ा नियामकात। अ्रविनाभावनियमा- दविनाभावदर्भनात्। ज्ञापकम्व च भेदोत्रिर्वेद्या पूर्व्वोकरि- दर्भनात्' दति। एवस सिषाधयिषितार्थमाधकोहेतुरिति लक्षणं, मिषाधयिषिताऽर्थ् क्रियादिरूपं वम्तु ज्ञानक्षेति दिविधः। तत्र पर्व्वस्य माधकः कारकः, द्वितीयस् जापक दूति, कारकज्ञापकयोलंक्षणमुत्रं भोजराजेन। 'यः प्रवृत्तिं निर्दत्तस्व प्रयुक्रिश्चान्तराविभन्। उदासीनोपि वा कुर्य्यात् कारकं तं प्रचचते। द्वितीयाच ततीयाच चतुर्थी मप्नमोच यम्। क्रियानाविष्टमाचषे लक्षणं जापकस मः' दूति। अभयोरपि प्रभेदा बहव उदाहरणेपु ज्ञातव्या इत्याप् तौचा- नेकविधाविति। अनेमैव हेसलद्रेण्ान्ैरश्स्य कार्व्यालङ्गस,

से पृथग दर्भयव्यन्ते। विश्वनाथस्त हेतुहेतुमतारभिव्रतयोप- न्यासो हेतुरित्याह। यथा 'पभेदेमाभिधा हेतुरद्वैतार्हतुम- ता सह' इति, प्यस हेतु: खमतेऽतिमथोगिरेव।। २३४।।

उत्पाद्यति सर्व्वस्य प्रोतिं मलयमारुनः ॥ २३६॥

Page 244

द्वितीयः परिष्छेद:। २२०

प्रोत्युत्पाद नयोग्यस्य रू.पस्यानोपवृंद्दणम्। अल्ङ्कारतयोहिएं, निवृत्तावपि तम्मम्॥२३७।।

तत्र कारकहेतुमुदाइरति, त्रयमिति। शन्दोलिता मन्दमन्दं चालिता: प्रीढाः वमन्नत्ता: परिणामेम बङ्लीभृताः अप्रीढत पाठे वमन्तप्रारश्ेणकुरप्राया दत्यर्थ:, चन्दन- द्रुमाणं पज्चवा येन मः। श्रनेन मलयमारूतम्य मान्दां मो- गन्धयं ग्रेत्य्त प्रतिपादितम्। ्रत्र मलयमारूतः प्रीत्युत्पा- दनक्रियायाः कारकः तम्य चान्दोलितेत्यादिविम्नक्षणवि- शेषणविशिष्टतया निर्दशाच्चमत्कागनिशयः सहदयहदया- नुभवसिद्ध दत्यलद्गारता भ्रन्यथा न तथात्वमिति यथा गै- सरति मृगा धावतीत्यादा। विपसाणान्वत स्फुटमपि प्रतो- यमानं वैचित्रमपश्यतां गजनिमोसिर्कवत्येतदेवाह। प्रीत्युत्पा- दनेति। रुपस्यर कर्तुम्थाविधावागषटम्वरूपस्व उपयंदूषं वेचित्रजमकतयोपन्यामः। अलक्वारतयादिए्मिति वैित्रम्य स्फुटं प्रतीयमानववादिति भावः। रदसषात्पादमक्रयायाः प्रवत्तावुदाइतं निदृत्ताणवमुदाइर्त्तव्यममत्याह। विदृत्ताव- पीति। तत्समं क्रियाप्रवृत्तिममानं। यथा 'मुग्ध तव मुखा- भोदखोलुपो मधुपो भ्रमन्। कर्लिमकाकमलं फुषमपि नाभि- सरत्वयम्। प्त्ाभिसरणक्रियाया निर्वास्तः। एवं प्रयुकावु- दाष्ीणतायास बोध्यभ्। २३६।२३२।

Page 245

२२८ काव्यादशं:।

चन्दनारएयमाधूय स्पृद्टा मलयनिज्भरान्। पथिकानामभावाय पवनेो5यमुपस्थितः ॥ २३८ ॥ अ्रभावसाधनायालमेवम्भूतो दि मारुतः। विरद्ज्चर सम्भूतमदनाग्न्यातुरे जने ॥२३९॥

पूर्व्वोदाहरणे प्रीत्युत्पादनक्रियाया: साधकस्य हेतुत्वं दर्शितं, ततकिं सर्व्वन क्रियाया एव माधको हेतुरिति शङ्गां निर- स्म्नुदाहरणन्तरं दर्भयति। चन्दनेति। चन्दनारण्यमाघूय ईषत्कम्पयित्वा, एतेन मौगन्ध्ं मान्दक्व प्रतिपादितं। स्पुष्टा मलयनिरकरानित्यनेन चशैत्यम्। अ्रभावाय ध्वंसाय॥२१८।। प्रभावेति। एवभ्भूतः मोगन्ध्यादिगुणयुक्रः, तेषामेवोद्दी- पकतया पथिकाभावं प्रति कारणतावच्छेदकववात्। हि यतः विर इज्चरे सम्भूतः प्रादुर्भवन् यो मदन एवाग्रिसेनातुरे रुगे जने, न तत् करुण हेतुरित्यादिवदच षछ्यर्थे सप्तमी तस्या: प्रतियोगितवमर्थः तस्य चाभावेत्यनेनाच्यः। प्रभावसाधना- यालमिति बलनं योग्य:, उपस्थितिद्वारति शेषः। ततखाभाव - स्थापि साधको हेतुर्भवतीति भावाभावमाधकतया छेतोद्वै- विध्यं बोथ्यम, एतेन क्रियायाः साधको हेतुरिति यद् भो- जराजेन क्रियाया एव साध्यत्वमुत्ं तन्नादरणीयम् प्रभावा- देरपि साध्यत्वमसवात् ऋतएवाग्ेये 'मिषाधयिषितार्थस्य हेतु- भवति साधकः' द्त्यमेन सिषाधयिषितार्थतेन सामान्यतः पदार्थमाजस्यापि साध्यमानतं दर्भितमिति केचित्। वसतु-

Page 246

द्वितीय: परिकेद:। २२६

तस्तु अभावायोपस्थित द्वति निमित्ततयाऽभावविभिषटाया उपस्यितिक्रियाया एव साध्यत्वम् अ्रभावसाधनायेत्यभावस्य साध्यलोकिस्तु साध्यतावचछेदकतया परम्परया, यत्र तु क्रिया- पदं नास्ति तच तदष्याहर्त्तव्यमेव क्रियारहितस्य वाक्यत्वाभा- वात् उक्स 'यचान्यत् क्रियापदं न श्रूयते तचास्तिर्भवन्तीपरः प्रयोक्रव्यः दवति। एवस् सर्व्वत कर्ापूरन्ये प्राप्यकर्मिच क्रियाया एव क्वचित् केवलाया: क्वचिद्विशिष्टायाः माध्यत्वं जंयम् ॥ २१८।

निर्वत्त्ये च विकार्य्येच हेतुत्वं तद्पेक्षया। प्राप्ये तु कर्ममणि प्रायः क्रियापेत्तैव हेतुता ॥ २४० ॥

एवमुदाहरणदये क्रियापेन्तयैव हेतुत्वं दर्शितं कचिन्तु क- शपेचयापि भवतीत्याह। निर्वत्चे ति। निर्व्त्येच विकार्यस कर्मणीति श्रेषः । तब निर्दहै पूर्व्वमसदेव कर्नः क्रियया- त्याद्यमानं, सदेव वाडलचचितं प्रकाश्यमानमिति दिविधं, यथा कटं करोति पुतरं प्रस्ते दति। विकार्यं कर्नुः क्रियया मदेव

दविविधं, यथा काछ दद्ति कुण्डलं करतीति। यदुकं 'यद- सज्जायते पूव्वें जन्मना यत् प्रकाशते। तन्निनिर्व्त्यें, विकार्य्यख कर्ष द्ेधा व्यवस्थितम्। प्रहत्युच्ेदमभ्भूतं किश्चित्काषादि भसवत्। किख्िदुष्ान्तरात्यत्या सवसादिविकारवत्' हति। तदपेच्षया निर्वत्यविकार्य्यापेक्षया तथोरेव तत्र वार्यलात

Page 247

२३० काव्यादर्शः।

निर्वृत्तिविकारापेक्षयेति केचित्। ऋच्र तदपेक्षयैरवेति न नि- यम: क्रियाया ऋपि जन्यलेन हेतुतानिरूपकतवात्। प्राय्ये- वििति कर्नुः क्रियया व्याप्निमाचं यच प्रतीयते न निष्प्त्तिनच विष्ृतिसतत् प्रायं। यदुतं 'क्रियाकृता विश्रेषाणां सिद्धिर्यत्र न गम्यते। दर्भनादनुमानाद्वा तव्ाप्यमिति कथ्यते दति। क्रियापेच्तैवेति क्रियाया अपेचा यच सा, क्रियापेच्लैवेति सय- कारपाठे क्रिया तपेच्या निरूपकतया अपेकषणीया यर्चेत वि- ग्रहः, प्राप्यकर्माण जन्यत्वाभावेन निरूपकत्वामावात् क्रियामा- ननिरूपितेत्यर्थः । जुमरनन्दिप्रभ्तयस्त श्रनोषितमपि कर्म- भेदमिष्कन्ति यथा पापं त्यजतीति तत्रापि क्रियापेच्तितमेव हेतुत्वं, त्रयस् निर्दात्तविषय: ॥ १४० ॥

देतुर्निर्वर्त्तनीयस्य दर्शितः, शेषयोईयोः। दत्त्वोदाद्रणदन्दं जञापको वर्ष्मयिष्यते॥ २४१॥

इतुरिति। दर्भित द्वति प्रयमान्दोलितेत्याघुदाहरणे हत्यर्थ:, तत्र प्रीतिरूपस्य कर्मणो निर्वर्त्तनीयत्वात्। शेषयो- दयार्विकार्य्यप्राय्ययो:। ऋत्र हेतुरित्यनुषङ्गः। उदाहरणदन्दं इत्मा उपन्यस् हेतुर्दश्रंयिष्यत दति भ्रेष:, बनन्तरस् जापको हेतुर्वरषचिय्यते दत्यन्वयः। यदा भेषयोदयो: शेषकर्षद्यघ- टितवाक्यार्थइवयगतहेलारित्यर्थ। प्रतिज्ञा सेषा भिव्याणां

Page 248

द्वितीय: परिछेद:। २३१

उत्प्रवालान्यरएयानि, वाप्य: संफुल्नपङ्गजाः। चन्द्र: पूर्सच्च, कामेन पान्थदष्टे्विषं कतम्॥। ३४२॥ तन्र विकार्ययकर्माहेतुमुदाहरति। उल्पवालानीति। त्रत

इकत्वादिषं कृतं विषीभावरूपविकारं नीतमित्यारोपितः प्रकृतिविक्चतिभावसत एव चमत्कारातिभथः तात्विके तु तस्तिं- सदभावात्, यथा सुवणें कुण्डलं करेोतीति॥ २४२॥ मानयोग्यां करोमोति प्रियस्थानस्थितां सखीम्। बाला भूभङ्गजिह्मानी पश्यति स्फुरिताधरा॥ २४३॥ प्राथ्यकर्म्महेतुमुदाद्तरति। मानयोग्यामिति। मामयोग्यां मानाभ्यासम्। 'अ्रभ्याम: खुरली योग्येत्यमरमाला' प्रियम्यान- म्यितां प्रियत्वेनारोपितां करोमीत्यभिप्रेत्येति शेषः। बाला अ्रप्रगल्भा तस्या एव मानशिवामसभवात्। प्रत्र मखीमिति प्राप्यं कर्म तद्विषयकदर्भनक्रियापेत्तयैव बालनाया रेतुतवं तथ तथा विधाभिप्रायम इतभूभ कवेत्यादिकान्यननकविशेषणपुरस्ृतं सच्मत्कार विभ्रेषं पुष्पाति ॥२४३ ॥ गनोऽ समर्काभातीन्दुर्यान्ति वासाय पततिणः। इतीद्मपि साध्वेव कान्नावस्थानिवेदने॥२४४॥

प्रथ जापकहेतुमुदाहरति। गत हति। वानाय वास- वृश्ताय, गत्यर्थयोगे कर्माप चतुर्थी, दतीदमषि पर्यामता-

Page 249

२३२ काव्यादशें:।

कादिकमपि कालस्यावस्था विशेष: प्रक्वते सायंसन्ध्येत्यर्थः तस्ा निवेदने साध्वेव पर्य्याप्तमेव, त्रचास्तमिताकादयो जञापकाः सायंमन्ध्याच जाप्या, ज्ञाय्यस्यच क्वचित् प्रतीयमानतं कचिच प्ब्देनपादानमिति इयो गतिः, श्र तु प्रतीयमानतम्, अतएव साध्वेवेत्येवकारेणानुपात्तस जाय्यसय कथं जापको भवतीति पङ्का निरसता। सम्प्रति मन्ध्या वर्त्तते द्ृत्युता वै- चित्रा प्रतीतेर्निरुकरज्ञापकमुखेन सन्ध्ाप्रतिपादनेव तम्पतीते रखालङ्वारता ॥ २४४।।

देहोयमभिः सुबोधं ते सखि कामातुरं मनः ॥ २४५ू॥ जाय्योपादाने जापकमुदाहरति। श्रबध्यैिति। अ्रबध्धे- रविनाश्येः, अम्राधेरप्रतिकार्य:, देह्ोभभिर्देद्ृतापैः। सुबेोधं सुखेनानमेयं। कामातुरं विरहत्याकुलम्। अ्रत्र मनमः कामातुरतं ज्ाय्यमुपात्तं तखय देहतापा जापका:, तेषास विशेषणद्वयेनातपल उ्नादिजन्यत् व्यावर्तनेन विर हासाधारण्

इति लच्याः प्रयोगेषु रम्या ज्ञापक द्ेतवः। त्रभावदेतवः के चिह्माह्ियन्ते मनोदराः ॥ २४६॥ दनोति। दृत्येवंरृपा रम्यास्मत्कारजनकाः प्रयोगेपु प्रारचा प्रबन्धेषु द्ञापकरूपा हेतवो लच्या: खयं ज्ञातव्या:। एवं कारका ज्ञापकास भावरपा एव हेतवोदर्शिता:, श्रगन्तरं

Page 250

द्वितीय: परिच्छेद:। २३२

केचिदभावहेतवः प्रभावरुपाहेतवो व्याहियन्से उच्चन्त दत्य चय: ॥ २४६।

अ्रनभ्यासेन विद्यानामसंसर्गेण धीमनाम्। अ्रनिग्रद्देण चाक्षाणं जायते व्यसनं नृगाम् ॥२४०।

देन चतुर्विधा:, क्रमेष तेषां हेतुत्वमुदाहरति। त्रनभ्यामे- नेति। धीमतां जानिनाम। पत्ाणामिन्द्रियाणम्। अ्र्रनि- ग्रहेणमंयमेन। व्यमनं स्त्रीपानमृगयाद्यारमक्रिः। प्रत्र याव- द्विदयानामभ्यामो धोमद्भिक्व मंभगोडत्ताणाक्च निय्रहो न क्रियते तावद्मनं जायत दति विद्याभ्यामादीनां प्रागभावा एत व्यमन प्रति हेतवः ॥ २ ४७। गतः कामकथोन्मादो गनिनितो योवनज्वरः। गतो मोद््युता तप्णा. हतं पुण्याय्रमे मनः ॥२४८॥ गत इति। पुष्पात्रमे पुष्घात्रमगमने प्रब्रन्ायामित्यर्थः । शत् पूर्व्वमुत्पन्नानां कामकथान्मादादोनां प्रध्वंमा: पण्याय्मे- मनानिधानं प्रति हेतवः ॥ २४८॥

वनान्यमूनि न गृह्याण्येता नद्यो न योपिन:। गृद्दा इमे न दायादासन्मे नन्दति मानमम ।२४६॥ वनान्यमूनीति। स्टहाश्रमादद्वरज्य वनं गतम्यानन्दाक्रिरि- यम्। श्मूनि वनानि वंथऐषटामनादिपून्यान्यप न गट्दाि 2 I

Page 251

२३8 नाव्यादर्भ: ।

दुःखातिभयदाहग्टद्दभिन्नानि तन्मे मानसं नन्दतीत्यन्य:, एव- मग्रेडपि, पच्न वनादिषु गृह्ादीनां भेदा वनं गतख मानसन- न्दने हेतवः। हेतुत्वसेद न खरूपसत्त्वेन किन्तु जायमानत- येति बोध्यम्। प्रच् सादृश्यातिभयहेतुकाभेदप्रतीतिपूर्ष्वक- भेदप्रतिपादनसैव चमत्कारजनकत्वाइनग्ठद्दादीनां सादृभ्य- मस्येव परन्तु तदविवत्तणास्नाच निर्षयोपमा ॥२४८॥

अपतस्तेषां विवर्द्ृन्ते सततं सर्व्वसम्पदः॥ २५०॥ अ्त्यन्तमिति। अनालोचित चेष्टितम विमृश्यकारितम्, त्रत्य- न्तममदविद्यमामं अनालोचितचेष्टितं नासतोत्यर्थः। अ्रतस्ेषा- मिति, अचानालोचित चेष्टित स्यात्यन्ताभावः सम्पदविवृद्वी हेतुः॥

उद्यानसद्काराणामनुद्विन्रा न मञ्जरी। देयः पथिकनारीणां सतिल: सलिलाञ्जलि:॥२५१ ॥ पष्चोदाहरणच्रये भावप्रतियोगिकानामेवाभावाना हेतुतं दर्दितं संप्रत्यभावप्रतियोगिकस्याप्यभावस् हेतुलं दर्भयन्त- दाइरति। उद्यामेति। मख्जरी ब्रमुद्धिस्ता न भवति उद्धिम्रैव भवतोत्यर्थ: पतसतस्या उद्दीपकत्वात् पयिकनारीणं सतिलः सलिषाअलिर्देय: मरणमुपस्वितमित्वर्थ: मृतानामेव तर्पण-

विरहिणीमरमहेतुलेन वर्षितः, प्रयक्व प्रागभावाभावः, वसतुन

Page 252

द्वितीय: परिचदेद्:।

उत्पादो हि प्रागभावाभाव उच्चते तेन तद्रपस् सहकारम- शवरीणामुङ्गेदस्य पथिकमारीणां मरणे कारणत्वं। प्रध्वंसाभावो वथा, 'पीनश्रोषि गभीरनाभि निभृतं मध्ये भृभोषसनं पा- याद: परिरश्रमब्धिदुद्ितु: कान्तेन कान्तं वपुः'। खावा-

पद्मवसतिर्वैधा: शिवं शंमति। बच नारायणनाभिपद्मरुपा- वामस्थामसपघाताभावो ब्रह्ममनोनिर्वृतिं प्रति हेतुः, मह्तजं वस्तुनोSवस्थानमेव प्रध्वसस्याभाव उच्यते। प्रत्यन्ताभावा- भावो यथा, अत्यन्तमसदार्य्याणमित्यादा, श्रवालोचमचेषि- तम्यात्यन्ताभावाभावः सम्पद्धिवृद्गी हेतुः। एवमन्योन्याभावा- भावोडपि बोष्यः। अताभावाभावानां प्रतियोग्यादिसरपला- नभ्युपगमात्त भावहेतुत्वं बोध्यम्॥ २५१॥ प्रागभावादि रूपस्य हेतु्त्वमिद्द वस्तुनः। भावाभावस्वरूपस्य कार्य्यस्योत्पादनं प्रति ॥ २५२॥ एतमभावस्य भावमभावस् प्रति हेतुत्वेन भेदान्तर भव- तोति प्रतिपाद्यत्रभावरेतुमुपमंहरति। प्रागभावारदीति। भावाभावसरपस भावस्रुपम्याभावस्तरूपम्य चंत्यर्थः, तब पूर्व्यझ्ाकेषु भावान् प्रति हेतुत्वम्, अ्रभावं प्रति रंतुत्वन्मह्मम, यद्ा उद्यानेत्यायुदाहरणे तथातं जयं कार्य्यभृतम्य व्यज्यमान- मरणस प्रापवायोर्दे हमंयो गमाशरुपलात्। एवमक्रदाहर णेषु भावानं कारकरेतुत्वं दर्षितं जापकरंतुत्वम्ु खयमूदतजीयम्।।

2 1 2

Page 253

२६६ काव्यादओें:।

दू रकार्य्यस्तत्स चजः कार्य्यानन्तरजसथा। त्र्रयु त्यु त्काय्यी चेत्यसह्ाथिव पेतवः॥। २५३॥ तेडमी प्रयोगमार्गेषु गौपवृत्तिव्यपाश्र्रयाः। अ्रत्यन्ततुन्दरादष्टासदुदाहतयो यथा॥ २५४॥

एवं देतो: कारकत्वज्ञापकत्वाभ्यामभावरूपलेन च चैवि- व्यमुत्ं, मम्प्रति चिचसंजकं भेदान्तरमाइ। दूरकार्यय इति। दूरं देशतः कालतस दूरवर्तति कार्य्यें यस्य सः। तत्मइजः का- र्य्येए सचैव जातः । कार्य्यानन्तरजः कार्य्ये जाते पख्चाज्जातः। तथा श्रयुक्रमनुचितं युक्कमुचितक्व कार्यं ययोस, अ्रयुक्रका- ्योयुककार्य्यसेत्यर्थः। अ्रमद्धा बङविधाः। चित्रहेतव द्ति चितसंजञका दतव द्त्यर्थ:, दूरकार्य्यत्ादिनाश्षर्ययविषयत्वादन्व- रथंता, तदुकं भोजराजेन। 'क्रियायाः कारणं हेतुः कारको झापकसतथा। अभावसित्रहेतुय्य चतुर्विध दृह्ेय्यते इति॥ ।२५३ ॥ तेडमी दति। गाणवृत्तिगौणी लक्षण साच मारोपात्मिका साध्यवसानायां प्रस्तुतानुपादानात, सैव व्यपाश्रयः खविषय- काप्रस्तुताभेदप्रतीतिजनिका येषां ते पच् गौणवृत्तिव्यपाश्र- चत्वं क्वचित् कार्य्यस्यापि भवति यथा पस्चात् पर्ययसेत्यादि वच्यमाणोदादरणे रागसागर द्ृत्यच, ऋ्रच हेनोसथात्वस् परम्परयेति बोध्यम्। कचिदुभयोरपि चथा राज्ञा इसार- विन्दानीत्यादी। तमात् गौएवन्तिव्यपाश्रयादिति पस्म्यन्त-

Page 254

द्वितीय: परिचेद:। २३७

पाठः सम्यक्। एतचेपलक्षणं रूप्यरूपकभावाभावेडपय्यवसाय- माचविषयले हेतूमामत्यन्तचमत्कारजनकतवं बोध्यं यथा, प्रा- विर्भवति नारीणामित्यादिवत्यमाणदाहरणे। प्रत्यन्तसु- न्दरा टृष्टा दृत्युदाषरपदर्शनायां हेतु: ॥ २ ५०। त्वदपाङ्गाक्कयं जैत्रमनङ्गास्तरं यद्ङ्गने। मुतं तदन्यतस्ेन सोडप्यहं मनसि ततः॥२५५ू॥ क्रमेए दूरकार्य्यादीनुदाहरति। तवदपाङ्गाइयमिति। हे अङ्गने प्रथस्ताङ्गवति लदपाङ्गाक्वयं तदपाङ्गरुप तेनाच मारोपा गौणी, अ्रन्यतः पुरुषान्तरे, तेन लदपाङ्गरपेणमङ्गास्तेण। म लच्यभुतः पुरुष:, श्पिर्भिन्नकमे अलत्यभतोऽद्मपीत्यर्थः । प्र वास्त्ररूपकारणख लच्यबेधरूपकार्य्यमेव निकटवर्तर्ति, श्रम्नस्य- भेदरूपन्ु दूरवर्त्त्येवेति कार्य्यम्यान देगतोदूरम्यता। कालतो

ऋस्पृष्टखप्गत्मर्णपि चामीद्रच्षावती तम्य भुजन भृमिः'। श्रत बाख्य एव चौवनकार्ययभमिरचाकरणट्केतो र्दूरकार्यता॥२४५।। आविर्भवति नारीणां वयः पर्य्यस्तगेशवम। सदैव विविधेः पुंसामङ्गजोन्मादविभ्रमैः॥२५६॥ शविर्भवतीति। पर्ययस्त निरा्ृतं मरंगवं येन तइया यै।- वनमित्यर्थः । बङ्गजोमनसिज, बङ्गं मनसपाये च प्रतीके चा- प्रधानके। शक्कोदेभविशेषे स्यादङ्ग मम्बाधनेऽव्यर्यामत्युकरः। तेन ववत उन्मादो मनोविकारविशेषस्त्कतर्विभ्रमेविख्यामे:, म्दवा-

Page 255

२३८ काव्यादशंः।

विर्भवतीति बत नारीणं यौवनरूपं कारणं कार्य्यभूतैः पुंषां विश्रमैः सहैव जायत दति कारणस्यापडकार्य्यकारिता प्रतिपादनाय कार्य्यप्राकसणवर्नतितापश्ञवोवैवतिक: एवसाच

पीव्यपाश्रय दति बोध्यम् ॥ २५६॥ पच्चात्पर्य्यस्य किरणानुदोमषें चन्द्रमएडलम्। प्रागेव चरिणातीणामुदोरमोरागसागर:॥। २५७॥ पस्चादिति। किरणन् पर्य्यस्योत्क्षिप्य उत्किपदित्यर्थः । पसतादुदोर्णमुदितमित्यन्वयः। प्रागेव चन्द्रमण्डलेदयात् पूर्व्व- मेव, उदीर्ण उच्कलितः, समद्ू दति कचित्याठः, रागः कामाभिलाष एव मागर:। अतएवाच् कार्ययसैव ग।पवृत्ति- व्यपाश्रयत्वं, वस्तुतस्वच् चन्द्रमण्डलादयरूपकारणस् चषिप्र- कार्य्यकारिताप्रतिपिपादयिषया रागसागरोष्कलनरूपकार्य्यस् पसाङ्गाविता पर्ष्वभावित्वेनाध्यवसिता, तेमाचाध्यवसायमल एव चमत्कारातिशय: ।२५७ ।। राज्ा इसतारविन्दानि कुदलीकुरुते कुतः। देव त्वच्चरणद्दन्द्रविबालातपः स्पृभन्॥ २ू८॥ रामामिति। त्वचरणद्न्दमेव रवेबीलातपः। रवीत्च् रागेति वञ्षु पाठः तंच लचरणदम्दख्य रागो लौहित्यं स एव बालातप उद्दादित्यरसिमिरित्यर्य, राज्ञा इस्ा, इसइन्ा-

Page 256

द्वितीय: परिच्छेद:। २१८

न्येवारविन्दानि तानि कुदलोकुरते मुद्रितानि करोति, चच प्रणामार्थ इसयो: पुटीभावे कुदलीभावाध्याससत एव चम- त्कारातिशयः। ऋत्र वालातपरूपहेतोररविन्दकुद्यलोभाव- रूपकार्य्यमयक्रम्॥। २५८।। पाणिपद्मानि भूपानां सङ्कोचयितुमीशते। त्वत्पादनखचन्द्राणामर्चिषः कुन्द निर्मलाः॥ र५६॥। पाणिपद्मानीति। कुन्दनिर्माला: कुन्दकुसुमवडूवक्ता:, विशेषणमिदं नखानां चन्द्रत्वारोपे हेतुः। श्रत्र चन्द्रकिरणरुप- हेतो: पद्मषङ्गोचनं काय्यें युञ्यत एव । २५८ ॥ इति छेतुविकल्पानां दर्शिता गतिरीदभी। ॥ द्ूति द्ेतु चक्रम्॥ इ ङ्रिताकारलच्चोऽर्थः से न्यात् सन्म इति स्मृत:॥।२६०।। हेतुमुपसंहरति। द्नोति। देतोरविकन्पामां प्रभेदानां। गतिर्दिक्। दर्वितेति अनया दिशा अपवेऽपि छेतुप्रभेदाः स्यं जातव्या इत्यर्थः । तथ सख्ं लच्षयति। इक्गितेति। इद्धितमभिप्रायबोधक- घेष्टाविष्करणम्, दक्गितं दद्रतोभाव दति विश्वः, भाकाग-

सितः। ताभ्यां लच्चो लक्षयितुं योग्योऽर्यः प्रभिसाषाद्यम्य- न्रविषय: रषःक्रियमापवदिर्विषयो वा सक्षम: सप्माख्याख्- इारवान, सक्संज्ञाया बन्चर्थता प्रतिपाद्यितुं हेतुमुपन्य-

Page 257

२४० काव्यादर्:।

स्यति ससष्म्यादिति नर्थसेद्गिताकाराभ्यामेव लक्ष्यलेन सुक्ष- मतिवेद्यत्वादित्यर्थः । दत्यस्ार्थसेङ्गिताकाराभ्यां निपुषमति- लच्यत्ववर्णनं सक्षं नामालङ्कार दत्यर्थः । नव्यासतु दङ्गिते नाकारेण वा लचितस्य सत्मार्थस्य निपुषमतिना केनचिद्ज्- न्तरेण यत्मूचनं तत्मूत्ं नामालङ्कार: सत्मार्थसृचनस्थैव चम- त्कारजनकतयालद्कारत्वादित्याङ्: । तथाचोक्ं प्रकाशकता, 'कुताऽपि लच्नितः सन्मोऽपर्थाऽन्यसे प्रकाश्यते। धर्मेण केन- चिद्न्र तत्मूक्षं परिचचते' दृति। कुताय्याकारादिङ्गिताद्वे- त्यर्थः। दर्पएकृतापि 'मंलत्तितस्तु सनत्षोडर्य आकरणङ्गितेन वा। कयापि सच्ते भङ्का यच, सत्षं तदुच्यते' इति॥२६॥ कदा नौ सङ्गमोभावीत्याकीर्े वक्तुमक्षमम्। श्र्वेच्य कान्तमबला लोलापद्मं न्यमोलयत् ।२६२।। पद्मसम्मोलनादच स्रचितोनिभि सङ्गम:। आश्वासयितुमिच्कन्त्या प्रियमङ्गजपीडितम्॥ २६२ ॥

तन्ेङ्गितलव्यार्थमुदाहरति। कदेति। नौ त्रवयो:। भ्राकीर्षे जनबड्ले देशे। लीखापद्यं क्रोडार्थकमलम्। न्यमी- लयत् समकोचयत्। पद्मसम्मोलनादिति। सचितोलचितः । नायिकाया अभिप्रेतो निशाभाविमङ्रमरूपः सुक्षोऽर्यः पद्म- मोमीलनरपेद्रितेन किञ्चिललचित इति खमते लक्षणसमन्वयः। मव्यमते तु मायकस्य जिन्ञासितः सकेतकालरूपः सूक्षो- दर्थसख भूचेपादिनेद्वितेन नायिकया सच्तयित्ा निश्ासमय-

Page 258

द्वितीय: परिष्छेद:। २४९

पंसिकमलनिमीलनलीलया प्रकाशित दति। अ्रच प वैषिच-

झ्वारत्वमेव ॥२६१॥२६२ ॥ मदर्पित हशसतस्या गोतगो ध्यामवर्द्धत। उद्दामरागतरला काया कापि मुखाम्बुजे ॥२६३॥

अनुवद्टैव सन्मत्वमभृद्च व्यवस्थितः ॥ २६४।। ।। इति सहन्मम्॥ आकारलच्यार्थमुदाइरति। मदर्पितेति। उद्ामोडत्य- धिको रागो रत्युत्सवाभिलाषसेन तरला मनोज्ञा उद्दाम- गगव्यञञ्च्र्केत्वर्यः, कापि विलक्षणा काया कान्तिः। श्रत्र नायिकाया रत्युत्सवाभिलाषरूपार्थम्य मुखच्ायावेवनण रुपाकारेण किश्चिबच्तं प्रतिपादित्तम्। नव्यमंतद्प्यन ता-

समीपे सचनमति लक्षणममन्वयः, सृचमव् यम्यार्थमं प्रत्थे- वेति न नियम: तम्यान्योदिभ्यकलम्यापि मन्वात् वमण्व प्रकाशकता सत्मलवणे अन्यम्मे इत्युकम्। मदर्पितेत्यन लढ़- पितति कचित्पाठ: ।। २३३। नन पूर्ष्वोदाहरणे पद्मनिमीलनात् प्रतोयमामम्य निज्नि- मङूमख सत्ष्तं तावदस्त पत्र तु तादृभमुखच्छ्रायाकपा- कार: सफटतरमेव रत्यक्वमनारयं सपयनोति कथमर्थम

Page 259

२१२ काव्यादपूूं:।

सक्षत्वमित्याशक्मपपादयति। इत्यनुद्धित्रुपलाददि ति । रत्यु

प्रतोयमानरूपत्वाभावात् सक्ष्मत्वमनुल्ङ्कीवापरित्य ज्यैवाच व्यत- म्थितो वर्षिताऽभदित्यन्वयः । अ्रताप्यवम्यित दति कचित्पाठः। न्रथमर्थ:, उद्दामरागतरला मुखच्छाया तावद्रत्युतसवमनोरथ- सेवानुभाव दति न नियम: विषयान्तरमनरथादिनापि तत्मभ्भवादित्यनैकान्तिकत्वान्न सफुटतरं तादृभमनोरथं लक्ष रयात लर्च्षायता तु खोयविलक्षणमहदयतासध्रीचीनया तथा कथञ्चिल्नत्तयतीति सृत्मत्वमेव रत्युत्सवविषयस्येति ॥ २६४।।

लेशे लेशेन निर्भिन्नवस्तुरूपनिगूच्नम्। उदाहरण एवास्य रूपमाविर्भविष्यति ॥२हपू।।

अथोदेशवाव्योकलवेतिनामान्तर लेग लत्त्यति। लेग दति। लेशेनान्पतया निर्भिन्नं प्रकाशितं यत् वस्तुनो रुपं सरूपं तम्य निगूदनं मंवरणं लेश: गमोद्गिदाद्यङ्गविकारा- दिना किञ्चित् प्रकाशमानम्य गाय्विषयम्य केनचिद्व्याजेन गोपनं लेरशनर्भिन्नवस्तुनिगहनरूपत्वा क्षेमा लद्ार इत्यर्थः। दूममेव नव्या व्याजोकिं वदन्ति। यथा 'व्याजोकिण्कद्मनो-

निर्भिन्नवस्तुनो व्याजेनापत्व इत्यतोऽम्य भेद:। गोपनिर्भेदय् कचिद्रापयितुरनवधानवचनेनापि भवति तम्य निगूहनमपि कचित स्ेषेष कचिदद्ेषेष च। क्रमेष यथा, 'काले वारि-

Page 260

द्वितीय: परिच्छेदः। २४३

धराणमपतितया नेव भक्यते म्यातुम्। उत्कष्ठितासि त- रले नहि नहि सखि पिच्क्रिलः पन्थाः'। श्रतापतितयेति पतिं विनेत्यर्थः खयमेवाभिहितः पतनाभावप्रतिपादनेन नि- गूहितः। 'इह पुरोऽनिलकम्पितविग्रहा मिलति का न वनस्पति- ना लता। सरस कि सखि! कान्तरतात्वं नहि घनागमरीति- रुदाहता'। अनापि सतचनेनैव सचिता पतिमङ्गमेच्छा घना- गमस्वभाववर्लनया निगूदिता। दयमथ्यपन्हतिरिति विश्वनाथः। ननु लेरशनिर्भिन्ननिगद्दने कस्मत्कारो येनाम्यालद्वारत्वमि- त्याशझ्माह। उदाहरण एवास्थेति। रुपं वैचिवात्मकत्वम्। ॥२६५ । राजकन्यानुरत्तं मां रोमोड्वेदेन रन्तकाः। अवगच्ेयु रा ज्ञात मच्ो गीतानिन्नं वनम् ॥ २६६॥

निर्भिन्ननिगूहने दा हेत् अरनिष्टमसभावना, लज्जा चेति तचानिष्टमस्भावनायामुदाहरति। गजत। न्रवगक्क्रयुि- त्याप्रंमायां लिङ्। मावगच्छयुरिति कचित्पाठः। ऋ्रतगके- युरित्यन्तमनिष्टशङ्गासचकम्, अ्रनन्तवं निगूद्नापायं चिन्त- यत्राइ। प्ा जातमिति। या इति सरण, ज्ञातं निगृहन- कारणं निश्चितमित्यर्थः। तदेवाह बद्ा दत्तादि, गमाद्दम्य भीतानिलजनितत्वप्रतिपाद नंनानुगांगा निगृहितः ।। २ ६६।। आनन्दाश्रु प्रवृत्तं मे कथं दृष्ट्रेव कन्यकाम। अत्ति मे पुष्परजसा वातोद्ूतेन दूपितम् ॥ २६२॥ 212

Page 261

२88 काव्यादश:।

सच्जायामुदाहरति। आ्रनन्दाश््विति। कन्यकां विवा- हाथ गोध्यामानीतां कन्यां दृष्ट्रैव कथमानन्दाश्रु प्रदृत्तमिति

व्द्म संतृषोति। अत्ति मे दति। श्रचा भ्रुणोSचिदूषणजन्यत्व- प्रतिपादनव्याजेनानरागो निगूरितः। अ्रच वस्तुनिर्भेदख कचिदाथद्धितः कचित्तात्विक, तत्राभक्कायामेतदुदाहरण- इयम्। तात्विकलवे यथा, 'श्रीलेन्द्र प्रतिपाद्यमानगिरिजाइसोप-

सैत्यं तहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् सम्मितं गैलान्तःपुर- मातमण्डलगएैर्टृष्टाऽवताद: शिवः'। ऋ्त् सात्विकतया रो- मासादीनां परिज्ञानं तचत्यानां जातमेव, अतएव ससिितं ग्े लान्तःपुरमाटमण्ड लगपैटृट द्रत्युक्रम्। २६७।

द्ूत्येवमा दिस्थाने Sयमलङ्धारोडनिशोभते। लेभमेके विदुर्निन्दा सतिं वा लेशतः कताम्॥२६प॥

म्स्यालङ्कारत्वमुपपाद्यति। इ्वत्येवमादीति। अ्रतिशोभते चमत्कारविभ्रेषजनकतया काव्यमुपस्कुरते, तस्ादसयालङ्गा- रत्ममपसपनीयमित्यर्थ: । अन्येदक्री व्याजस्तुत्यलक्वारोऽपि खेभ एवेत्याइ। लेभमेके दति। लेगतः सुतिच्छलेन छतां निन्दा, तथा निन्दाच्कलेन लता सुर्ति वा एके लेवं विदु- रित्यन्वयः। यदुमं दोषस यो गुणीभावो दोषीभावो गुपस्य यः। व सेशः सास्ततो नान्या व्याजसुतिरपीय्यत हति। यथा

Page 262

द्वितीय: परिकेद:।

लेशनिर्भिन्नवस्तुनिगूहने लेवनामालद्वारखं तथा सेभकृत-

पस्लवीकरणमिति सोडपि लेश एवेत्यर्थः॥ २६८॥

युवैष गुणवाब्ाजा योग्यस्ते पतिरर्ज्जितः । रणोत्सवे मनः सक्रं यस्य कामोत्वादपि॥ २ह९॥ वीर्य्यात्कर्षस्तुतिर्निन्दैवास्मिन भावनिवृत्तये। कन्यायाः कल्पते भोगान्निर्विवित्तार्निरन्तरम् ॥ २७ ॥

तत स्तुतिय्याजेन निन्दामुदाहरति। युवैष दति। सयं- वरगोध्यां कस्यचिद्राज्ः समोपमुपस्थितां कन्या प्रति मख्ा उतिरियम्। योग्यः पतिः पतितवेन वरीतुमुचितः, श्रत्र हेतु: रणोत्सवे द्वति, अतिवोरोडयं त्रियतामित्यापाततो बोधितं, पर्य्यवसाने तु सर्व्पदा रसव्यग्रोडयमनेन ते कामसुखं दुर्सभं तत्न्र व्रियतामिति रणोस्सवे मनः सकमिति सुतिव्याजेन नि- न्दैव प्रतिपादिता ॥ २६ट ॥ एनदेवाइ। वीर्थ्योत्कर्षसतुतिरिति। श्र्म्मिन् पद्चे भोगान् सुरतोत्सवाम् निरमरं निर्विविनारपभोभ्ुमिच्छ्रा: कन्याया भावो वरणभिप्रायमस्य मितृस्ये राश्जो वीर्यात्कर्षम्तुति- र्निन्देव कस्पते निन्दारूपेशैव परिणमतीत्यम्वयः॥२२०॥

चपलो निर्ईयक्ामौ जनः किन्तेन मे सखि। आागःप्रमार्ष्जनायैव चाटवो येन भिचिताः।।२२१।।

Page 263

२8६ काव्यादशें:।

दोषाभासो गुणः के5पि दर्शितश्चाटुकारिता। मानं सखीजनादिए्टं क्त्तुँ रागाद्शक्तया ।।२७२।। ॥ इति लेशचक्रम्॥

निन्दाव्याजेन सुतिमुदाहरति। चपल दूति। मान एव मनखिनोनां गौरवहेतुसदन्तरान्तरा प्रेयसि मानो विधेय दति वदन्तीं सखीं प्रति ायिकाया उक्िरियम्। चपलो नैकन् स्थिरप्रेमा, निरईय: परपीडानभिज्नः। तेन युभाभिरुर्पि- ऐन मानेन। श्रागःप्रमार्ज्जनाय अपराधवित्ारणाय, चाटवः प्रियवादाः ॥२७१॥ दोषाभाम दूति। मखीजनैरुिष्टमुपर्दिष्टं मानं रागात् प्रेयस्यनुरागाधिक्यात् कर्न्तमशक्कया नायिकया कोडपि स्रो- एामतीवहृदयङ्गमस्ाटुकारितारूपो गुणः, दोषाभाम: प्रथरम दोष दूवाभासत दति तादृशा दर्शितः, दोषलेन कथित इत्यर्थः । तम्मादच निन्दाव्याजेन सतुतिरदर्भिता॥। २७२॥

उदिष्टानां पदार्थानामनूद्देशो यथाक्रमम्। यथासङ्कमिति प्रोत्तं सह्यानं क्रम इत्यपि ।२७३॥

परथ क्रमं लच्तयति। उदिष्टानामिति। उद्दिष्टानां प्रथ- ममुक्ामां पदार्थानां यथाक्रममनूददशः पस्ादुदेशः पश्चादुकैः पदार्थै: क्रमेषान्य दत्यर्थः। यथासङ्जमितीति ननु हेतु: सस्ो सवः क्रम दत्युहुशवाक्ये लवानन्तरं क्रम एवोडिएसत्

Page 264

द्वितीय: परिकेद:। २४७

कथं यथामङ्लस्य निरुपणमित्यचाह। सह्ानं क्रम इत्यपोति यथामक्कं मज्ानं क्रम दति तयः पर्ययाया दतर्थ: ॥ २७३॥ ध्रुवन्ते चोरिता तन्चि स्तितेक्षणमुखद्युतिः। सातुमम्भ:प्रविष्टायाः कुमुदोत्पलपङ्कजैः ॥ २७४।। । दूति क्रमः ॥

उदाहरति। भ्रुवमिति। स्िपितेचणमुखद्युतिरिति जात्या- श्रयत्वादेकवचनम्। चारितेति किस्िदपद्ृतेत्यर्थ:, समुदाय- हरणे नायिकायां तदसत्त्वप्रतिपत्या वैरम्यापत्त:। त्रम्भः प्रविष्टाया दतति अभ:स्थितानां कुमुदादीनां चाय्यक्रियाया उपपादकम। उत्पलं कुवलयम्। प्रत् स्म्रितद्युतिः कुमुदेन, ईक्षणद्युतिरत्यलेन, मुखदयुतिः पङ्कजेन, चोरिता इति क्रमि- काणं क्रमिकेरन्वयः। श्रवालङ्गारान्तरविदिछिन्तिमूलतया प्रोढाप्तयाच वैचित्रातिशयः॥२७४ ।।

प्रेयः प्रियतराख्यानं, रसवद्रसपेशन्नम्। ऊर्ज्नसि रूढाद्दङ्कारं, युक्तोत्कर्पच्च तत्तयम्॥२० ।। मंलच्यक्रमाणं वस्वलद्वाररृपय्यज्ञानां वाच्यार्थम्य शं-

व्यकमाणां रमादिव्यज्जानामपि तथालेनालद्वारत्वमुचित- मिति सम्परति तद्षं प्रेयोरसवदू्तीखनामकमलद्दारनय- माइ। प्रेय हति। चयाणामेवासंल व्यकमतडपेकधर्मावच्ा-

Page 265

काव्यादर्भ:।

देकन निवेश:। तत् प्रियतरं भावाभिव्यत्या बोड्ूव्यख प्रोत्य- तिथयकरं वशुवी प्रीत्याधिक्यसचकमाख्ानं प्रेय: प्रश्ष्टप्रिय- त्वात् प्रेयो नामालद्वार:। भावास देवादिविषया रतिः प्रधानत्वेनाभिव्यक्ा व्यभिचारिणस। यथा काव्यप्रकाशे, 'रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्चितः। भावः प्रोत्रः' दूति। विभावादिभिरपरिपुष् उद्ठङ्ूमाच्रः सथायी च भाव द्ति विश्वनाथादयः। गरन्थकर्तुस्तु देवादिविषयकरतिभाव- व्यक्षकमेवाख्यानं प्रेयोडलद्कारतयाभिमतमिति वच्चमाणदा- हरणदर्भमादवगम्यते। तनख्ासयानचातुर्ययेण व्यज्यमानोदे- वादिविषयकरतिभावोवाचयस भोभाजनकतया प्रेयोनामा- सङार इति लक्षणम्। तथा रसपेशलं रसाभिव्यत्या मह- दयपदयङ्गममाख्थानं रस्वत् रसवस्नामालङ्गारः श्राख्यान- चातुर्य्येण व्यञ्यमानारस एव वाच्यस्य गोभाजनकतया रमव- दलद्वार द्त्यर्थः। रसखरूपस् ग्रन्थकता नोक्मिति किख्ि- दुच्यते। समुचितसन्नि्रिवेभभोभिना काव्येन तत्तदभिनयेन वा सर्मार्पतैः महृदयहृदयं प्रविष्टैसदीयमहृदयतामप्रीचीनेन भावनाविभेषमहिष्ता विगलितरामरमणीलादिभिर लौकिक-

रत्रुपातादिभि: कार्येखिन्तादिभि: सहकारिस सम्भूय प्रादु- भीवितेनासाकिकेन व्यापारेख तत्कालनिवर्त्तितानन्दांभ्ञावर-

Page 266

द्वितीय: परिच्छेदः।

खप्रकावतया वासतवेन निजखरूपानन्देन वह गोचरोकिय- माण: प्रागविनिविष्टवासनारूपः खििरतया वर्त्तमानखात् न्यायिशब्दव्यपदेश्यो रत्यादिरेव रसः। तथा चाञ्ः 'वभ्रः स तैर्विभावादैः खायी भावो रसः सतः' दति व्यक्ो व्यत्ति- विषयोक्वतः, व्यत्रिस्व भग्नावरण चित्, यरथादि भरावादिना पिद्ितो दीपसन्निट्टत्ती सन्निदितान् पदार्थान् प्रकाशयति खयस प्रकाशते, एवमात्मचैतन्यं विभावादिसंवलितान् रत्या- दीम, शन्तःकरणध्माणं साचिभास्यत्वाभ्युपगतेः, विभावा- दोनामपि खप्नतुरगादीनामिव रङ्गरजतादीनामिव स मा- निभास्यत्वमविरुद्धूं, य्यञ्तकविभावादि चर्व्वणाया नावरणभङ्गस्य वा उत्पत्तिविनाशाभ्यामुत्पत्तिविनाश रभे उपचर्यते वि- भावादि चर्व्वणवधित्वादावर णभङ्गस्य, निदृत्तार्या तर्म्या प्र- कापस्यावृत्तत्वादविघमामोपि स्थायी न प्रकाशते इतोदम- भिनवगुप्तादिमतखारस्येन। भट्टनायकप्रभृतयम्तु ताटस्थन रमप्रतीतावनासाद्यल्म् श्रत्मगतलन तु प्रत्ययो दुर्घटः मीतादीमां सामाजिकान् प्रत्यविभावत्वात् विना विभाव- मनालम्बमख रत्यादेरप्रतिपल्तेः नव कान्तातं माधारणं विभावतावच्छेदकमचाय्यसीति वाच्यम्, प्प्रामाण्निखया-

लात्, तस्मादभिधया निवेदिता: पदार्था भावकत्वव्यापारेण- गम्यात्वादि रसविराधि्ञानप्रतिबन्वद्वारा कान्तालादिरयाम- 2 x

Page 267

२५० कावादप:।

कूलधर्म पुरस्कारेण्तवख्ाप्यन्ते, एवं साधारणीकतेषु रामसोता

भोगळत्त्वव्यापारख महिा निगोसयोरजसमसो रृद्रि कमच्च- जनितेन निजचचित्खभावनिर्वृतिविश्रान्तिलक्षणेन साच्षात्का- रेस विषयोकतो भावनोपनीतः साधारणात्मा रत्यादि: म्थायी रस दत्याङ्:। नव्यास्तु काये नाय्येच कविना नटेन च प्रकाशितेवु विभावादिषु व्यञ्चनाव्यापारेण रामादौ सो तादिरती गृह्ीतायाम, अनन्तरख्व महदयतोल्लासितख भा- वनाविशेषरूपदोषसय महिस्रा कन्पितरामत्ाद्यवच्क्वादिते खा- तमन्यज्ञानार्वाच्छन्ने शडत्रिकाशकल द्रव रजतखणडः समुत्पद्य- मानोडनिळचनीय: मातिभास्यः मीतादिविषयकरत्यादिरेव रसः प्रयस्त कार्य्यो दोषविभरेषस्य नाश्यव्च तदुत्तरभाविना लोकोत्तराह्नादेन भेदाय्रद्ात् सुखपदव्यपदेश्स्न भवतीति प्राजरित्येतत् सव्वें पण्डतराजेन विभ्वदीकतम्। सीतादि- विभावादिभीरामादिनिष्ठतयानुमोयमानो रत्यादिम्यायि- भावो वासनासन्नििकर्षेण सामाजिके साचात्कियमाण रस दूति श्रीभङ्कुकप्रम्टृतयः। वस्तुतस्तु विभावादिव्यज्यमान- रत्यादिस्थायिभावजन्यचमत्कार एव रमभब्देन व्यपदिश्यते सर्व्वमन्यत् पल्मवनमिति बाध्यम। रत्यादयस रतिहास- शेकक्रोधोत्ाइभय जुगुप्माविस्त्रया: क्रमेण पटङ्गारहास्यकरुण-

तु शमो निर्वेदो वेति कन्पदयं। रत्यादोनां खरुपश्च दघ-

Page 268

द्वितीय: परिच्छेद:। २५१

रूपकादावभिव्यतं शेयं। एक्गारादोनां खरूपस्चान्यच विस्तर इति नोत्रं। तच उक्गारोपि समभोगविप्रलभ्भभेदेन दवि- विधः। वीरस दानधर्षदयायुदूमन्त्रादिभेदेन बडावधः॥ तथा रूढः प्रादुर्भृतः प्रधानतयाभिव्यक्त दत्यर्थः, तादृ- प्राडरुद्रारो गव्वो यत तादृभमास्यानमूर्ज्ज, श्राखणान- चातुर्य्येए प्रधानतयाभिव्यज्यमानो गव्वीरका व्यभिचारिभाव ऊज्नखिनामालद्वार दत्यर्थः । गर्व्वक्न, गव्वी मदः प्रभाव- श्रीविद्यामत्कुलतादिजः, इत्युक्कलक्षणः, प्रयस्न प्राधान्येनाभि- व्यक्को भाव एव, व्यभिचारी तथान्च्र्रत इति प्रकाशकारोश्रेः। एषामलद्वारव्यपदेशे हेतुमाह। युक्रोत्कर्षसेति। युक्रोऽलङ्गा- ग्वपदेशोपयुत्क उत्कर्षा वाच्यभोभा यम्माकत्, मादृश्यादयो

भावादयोडपि तथा वाच्यभोभाजनकत्वमाम्यादित्यर्थः । मंते चास्मिन् निरुक्रभावेषु मध्ये देवादिविषयकर तिभावम्य प्रेयो नामालङ्वारत्वं गव्वीस्यभावम्य चार्ज्जनामालट्गारलम, एत द्विवानान्तु भावानां तथा रमाभामभावाभामभावशानन्त भावादयभावशवलतानास्ष रमपशलमित्यत रमपदम्य रम् मानपरतवेन रमवदलद्वारत्वम् एपामपि काव्यथभाजनक त्वाविशेषेषालद्कारत्वीचित्यादिति वाध्यम, उक्क्वान्यन 'रम- भावी तदाभामी भावस्य प्रभमोदयो। मन्धिः शवम्ता चति मव्वे5पि रसनाद्रमाः इति। पत च रमादयः पर्गित्ंभा- द्व्वेन वाभिव्यज्यमाना पस्द्गारतां प्रापुवन्त बङ्गभताना- 2 k 2

Page 269

२५२ कावादशें:।

मपि काव्यभोभाजनकत्वाविभ्रेषात्, नचाङ्गिनो रसादेरख- क्रार्य्यलात् कथमलङ्कारत्वमिति वार्च, खमते शब्दार्थात् कस्य काव्यस्यैवालङ्कार्थ्यतवेन तदुपस्कारकस्य व्यञ्चमाचस्ैवाल- द्वारव्यपदेशलात्, काव्यथोभाकरान् धर्मानलङ्गारान् प्रचचते दृत्यलद्धारलक्षणे पव्दार्थशरीरस् काव्यस्ैवालक्कार्य्यत्वप्रति- पादनात्। ध्वनिकारप्रभ्टतयस्तु ऋङ्गिनो रमादेवलङ्गार्य्यत्वमङ्ग- भृतस्य तसयालद्वारत्वमाङ। यथा 'प्रधानेन्यत् वाक्ार्थे यचा- ङ्वन्तु रसादयः । काव्ये तस्त्रित्लङ्वारो रसादिरित मे मतम्' दति। तत रसानामङ्गलवे रमवदलङ्वार: भावानामङ्गत्वे प्रेयो- लद्वार: रसाभामभावाभामयोरङ्गतवे ऊ्ज्जखपलद्वारः भाव- पान्तेरङ्गलवे समावितालङ्वारः भावादयभावमन्विभावशवल- तानामङ्गलवे तत्तस्रामकालद्वाराः। तदुकं विश्वनाथेन, 'रसभा- वो तदाभामा भावस्य प्रथमस्तथा। गुणीभूतत्वमायान्ति यदा- लङ्कसयसदा। रसवत् प्रेयऊर्ज्जखिवि समाितमति क्रमात्। भावस चादये सन्धी मिश्रतवेच तदाख्यकाः'द्ति। त्रत्र ते नव्याः प्रष्टव्या: किं प्रधानतया प्रतीयमानस्य व्यज्ञमाचसैवालङ्गा- ्य्यंत्वमुत तथाभृतस्य रसादेरेवेति तच न तावत् प्रथमः म-

वस्वलद्धाराणां तैरप्यलद्वारत्ाभ्युपगमात् नय तब्र वाच्या- रथंसैव प्रधामतं प्रतीयमामानां वस्वलङ्काराणान्वप्रधानत्म् प्रधामानानवलकवार त्वमुचितमेवेति वाययं, तब तब व्यज्ञाना- मेव प्राधान्यस्यामुभर्वाद्ूतयामपलपनीयलात्, नापि द्वितीय:

Page 270

द्वितीय: परिचददः। २५२

मामान्येन काव्यात्मकतयाभपगतानां वस्वल द्वारर सादिव्यज्ञा- नां मध्ये वस्वल द्वाराणामलङ्वारतवं रमादीना मेवालक्कार्य्यत- मिति निर्वक्रमयोग्यतवात् नय रमादिव्यङ्गासैव प्रधानम्य

मादरणीयं, 'यचान्मदानां प्रमदाजनानामझ्ुंलिकः शोष- मणीमयूखः। सन्ध्याभ्रमं प्राप्तवतामकाणडेडय्यन ङ्गनेपथ्यविधिं वयधत्त' इत्यादा तेनायङ्गभृतेन पटङ्गारे एीव काव्यव्यवहाराभ्य- पगमात् संलच्यक्रमव्यक्मरूपध्वनिभेदम्य सव्वीलक्ारिकेरभ्- पगतत्वेन रमादेरेव काव्यात्मत्वप्रतिपादनम्य बजभो दूर्षितत्ाच्, तम्माद्वाज्नथार्डवविशिष्टानां वस्तवलङ्गारण रमादीमा वा का- व्यशोभाजनकतयालङ्कारत्वं युत्नुभवप्रतिपसममति, प्रार्चा भर - जिरेव साधीयमी। प्रथात् रमस्यालद्वारत्वमुत्क, पूर्व्वक् 'मधुनं रसवद्वाचीत्यादिना गुणत्वमुत्ं तत्कथमेकम्य गुणत्वमलद्वारत्- क्षेति चोद्यस्य समाधानं ख्यमेत्र ग्रन्थकागडग्रे कविष्यतीति मर्व्वमवदातम्॥ २७५ ।

अद्य या मम गोविन्द! जाता त्वययि गृद्दागते। कालेनैषा भवेत् प्रीतिस्तवेवागमनात पुनः ॥२७६।। इत्याद युत्तं विदुरो नान्यतस्तादृटभी धृतिः। भक्तिमान्रसमाराध्यः वप्रीतय्य ततो चरिः ॥२७७॥ तच प्रथमं प्रेथ उदाइरति। बधेति। विदुग्भ्य सग्टद्दागतं श्रीक्चष्पं प्रति सामरागोफरिरिय। हेगोविन्द श्रद तयय ग्टह्ागते

Page 271

२५8 काव्यादर्शेः।

मदीयभवनं प्राप्ने सति मम या प्रीतिजाता कालेन समयानत- रेस तवैव पुनरागमनादेषा प्रीतिर्भवेत् भवष्यति न तु त्वयि गते लदितरमाधुममागमादिना ईदृभी प्रोतिर्भविष्यतीत्यर्थः। द्तः प्रतिनिवृत्तस्य ते यावत्र पुनरागमनं तावडुःखेनैव म्या- स्यामीति भावः। नेषा काले भवेत् प्रीतिरिति पाठसतु न मनोरमः। अत्र विदुरस्य वाक्यभङ्गाभिव्यज्यमानो भगव- द्विषयरतिभावो भगवतः प्रीत्यतिभयजननेन वाष्यस्य श- भातिभयं पुप्णाति। सोकोऽयं 'मममानबङ्मानप्रीतिविर हे-

वाप्रातिकृत्यादीनि व सरणेभ्या बाजन्यात्' इत्ति ग्राण्डिन्य- सरचीयप्रोत्युदाहर एतया खन्नेश्वराचार्य्येणपनास्म्य, 'या प्रीतिः पुण्डरीकाक्ष तवागमनकारणात्। सा किमाख्यायते तुभ्यमन्त- रात्माषि देदिनाम्' दति महाभार तीयेा द्यागपव्वीत्रविदुर- वचनस्य प्रतिरूप: ॥ २०६ ॥ द्त्याहेति। युक्रम् अ्रव्यभिचारिभगवङ्धक्रिसचकत्वात् म मीचीनं, युकमित्यत् वाक्यमिति कचित्पाठः। युक्रत्वे हेतुः नान्यतस्तादृभी ष्टतिरिति यतोडच विदुरस्य श्रन्यतो भगव- द्विन्नविषयेभ्यस्तादृभी धृतिः सन्तोषो न प्रतिपन्नेति भ्रेषः। नवैवागमनात् पुनरित्यनेन विषयाकरभ्यो विदुरसय प्रीतिर्न भवतीति सचितमित्यर्थः। अतएव भक्रिमाचेण भ्रनन्यसाधा रणमुरागेएव समाराष्यो हरिः सुप्रीतश्चाभदित्युद्देशस् म्रीतिकरमाख्याममिति प्रेयोडलद्वारः।२७७॥

Page 272

द्वितीय: परिच्छेद:। २५५

साम: सरय्यो मरुडूमिर्व्योम होतानलो जलम्। दूति रूपाएयतिक्रम्य त्वां द्रषटुं देव! के वयम् ॥ २७८॥ इति साक्षान्कते देवे राज्ञो यद्राजवर्माणः। प्रीतिप्रकाशनं तच्च प्रेय इृत्यवगम्यताम् ।।२७८॥

वक्: प्रीतावुदाहरति। मोम इति होता यजमानः । इतिरूपाषि मोमादिम्यूलरृपा श्रष्टी मूर्तीरतिक्रम्य सच्य- स्वरूपेष वर्त्तमानं मचचिदानन्दात्मकं लां द्रएं माचन्कसे वयं के पयोग्या एव, तर्षि यहष्टोमि तत भक्रानुकम्पितैव हंतुरिति भाव:। अ्रत्र निष्कलम्य परब्रह्मणो जन्यप्रीतेरभा- वात् वक्म्तद्विषयकप्रोत्यैव प्रेयस्वम्॥ २०८॥ दतीति। देवे महादेव। राजवर्ममणः राजवर्षनामकम्य। प्रोतिप्रकाशनं मदादेवविषयकरतिभावसचनं, तख तरदपि, प्रंय इत्यवगम्यतामिति एतन भऋ्रम्य प्रीत्यभिव्यत्रया बोद्धव्यम्य दंवादे: प्रीतिः, केवला भत्स्वंव देवादिविषयिका प्रोतिवी व्यज्यमाना प्रेयोडलद्रार दति सचितम्। चाकइयंड्म्रिम् देव- विषयकरतिभावो दर्गितः। मुनिविषया यथा, 'इरत्य मम्पति, हतुरैव्यतः शुभम्य, पूव्वाचरितिः हतं गडमे:। धरीर- भाजां भवदोयदर्भनं व्यर्नाक्क कालतितर्यि याग्यताम्'। दयं हि नारदं प्रति ग्रोकणाम्याकि:। 'अन्युषाः परितः स्ु- रन्ति गिरय: स्फारापथासाधयस्तानंतारनप बिभ्रनी किमपपि न क्ाम्मामि तुभ नमः। श्रायर्थष मुष्र्मुञ्ः मुतिमिति

Page 273

२५६ काव्यादर्भ:।

प्रस्तोमि यावह्वुवस्तावद्निभ्रदिमां सतसवभुजो वाचसतो मु- दरिताः'। पत्र पूव्वार्धे भृविषयः, उत्तरार्ड्डे राजविषयः। 'ए होहि वक्ष रघुनन्दन पूर्षचन्द्र चुम्बामि मूर्द्धूनि चिरख परि- घजे लाम्। आरोष वा इदि दिवानिभरमुद्दद्दामि वन्देडथवा चरणपुष्करकद्यन्ते'। अ्त्र पुत्रविषयः, शच वत्लाख्ो रस द्ृत्यन्ये, एवमन्यविषयोि रतिभावः प्रेथोडलङ्गारतया बेध्यः। काम्ताविषया तु रतिर्व्यत्ा पङ्गाररता प्रान्नोति तन्न रसव- दलद्वार दवव्यनन्तरमेव दर्शते॥२७८।।

मृतेति प्रेत्य सङ्गन्तुं यया मे मरणां मतम्। सैषा तन्वो मया लव्धा कथमच्रैव जन्मनि॥ २८०॥ प्राक प्रोतिदर्िता, सेयं रतिः पूटङ्गारता गता। रूपबाङल्ययोगेन तदिदं रसवद्चः ॥ २८१॥

प्च् रसवदलङ्गारं दर्णयम् तत रमाखत्र गङ्गारादिभे- देन बजविधा दति तेषु ब्रह्मादिकीटपर्ययन्तानामादरणीयते नाभ्यर्दितत्वात् प्रथमं उङ्गारमुदाहरति। मृतेतीति। मृतां मदालसाँ पुनर्मागाना प्रमादेन प्रत्युष्नीवितां प्राप्य तस्था: पत्यु: कुवलयात्सयोतरिरियम्। मतेति मृतेयमिति निख्चित्य यया सद प्रेत्य परलोके सङ्गन्तु संयोगं प्राप्ुम्। मतेडभिप्रेत्य सङ्ग- स्वितिपाठे तु रत्यमुतापे मृते मरणे सति, भावे क्र, यया परलोकगतथा वह स्गमभिप्रेत्याभिसव्येत्यर्थः। मे मया मरप मतमिषं, सेषा तन्वो कथमचैव जन्ननि विना मरणं लभ्ा,

Page 274

द्वितीय: परिचेद:। २५७

कथमति विसमये। सैषा तन्वीत्यच सैवावन्ीति कचित्ाठ:, तच भावन्ती श्रवन्तिदेगोङ्गवा वासवदन्तेत्वर्थ:, वासवदत्ताया दाहप्रवादेन दुःखिंतस्य पुनस्तां प्राप्य वत्राजखानन्दोफिरि- यम्। ऋ्रच सभभोगपटङ्गारार्यो रसः सच 'दर्शनस्र्भनादोनि निषेवेते विलासिना। यचानुरकावन्योऽन्ं सभभागोऽयमुदाइतः' इत्युकललचणः । त्रयख्व विप्रल्व्ानन्रं प्रतिपा्य्या्मा : पुर्षटि प्राप्नोतीति विप्रलसानन्तर्येणाच वर्षितः। तदुर्क, 'न बिना विप्रलक्भेन सभभोग: पुष्टिमश्रुते। कषायिते दि वस्तादी भू- यान् रागा विवर्द्धते दूति। विप्रलन्भय 'यत्र तु रतिः प्रक्ृष्टा नाभोष्टमुपैति विप्रल्नमभोSसावित्युक्लचणः' श्रयख्व पूर्व्वरागमानप्रवासकरुणात्म्ाकत्या चतुर्बिध:, विप्रलमभचायं मदालमापचे करुणात्मक:, यदुकं 'यूनोरेकतरस्िमिन् गतर्वत लोकान्तरं पुनर्ल्ये। विमनायते यदैकसदा भवेत् करूण- विप्रलव्भाख्ः' दति ॥२८० ॥ नव्वचापि नायिकाविषयिणी प्रोतिर्व्यज्यते तत प्रेथोडम- द्वरादसय कोभेद इत्याप्रङ्मायामाह। प्रागिति। प्राक् पूर्व्- दर्शिते शद्य येति मोम: सर्य इति च झोकदये प्रीतिरदर्ि- सा संप्रयोगपून्यत्वाद्रतिः प्रीतिः प्रेयोडलकारतया दर्भिते- त्यर्थः, प्रीतिप्रेयमा: पर्यायता, यद्कं, 'मनोनुकूलेस्वर्थपु सुखमंवेदनं वचः । अ्रसंप्रयोगविषया सेव प्रोतिर्निगद्यन' हति। मंप्रयोगस विभावादिभि: परिपोषः स चाच्र वर्ततम उत्याष

2 1.

Page 275

२५ू८ काव्यादशंः।

रतिः 'रति्मनाऽनुकूलेऽर्ये मनस: प्रवणायितम्' द्वत्युकल- चणा प्रछते कान्ताविषयकोऽमुराग द्रत्यर्थ:, रूपसय खरूपस् बाउत्यं विभावानुभावव्यभिचारिभि: परिपोष: तस्य योगेन सम्बन्धेन एङ्गारतां गता अलाकिकचमत्कारजनकतया तत्परिणामेन वा सङ्गाररसतवं प्राप्ता, तत्तस््रादिदं बचो रसवत् रमवदलङ्कारवत्, एतदुकं भरतेन 'विभावानुभाव- व्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः दति। अ्त निर्क्नायिका विभाव:, सौहित्यवचनवदनसेरतादयोऽनुभावाः, हर्षविस्त्र- यादयोव्यभिचारिणः, एतैरभिव्यज्यमान: पुषिं नीतोर- त्याख्यः स्थायिभावो रसतामापदयने। रसोद्वाधे च विभावा- दीनां चयाणं समुदितानामेव हेतुतवं यत तु एकस्य दयो- वी सद्धावस्तचान्यतमस्थाचित्यादासेपेण ममुदितत्वं नोध्यम्। यथा 'दोघीनं प्ररदिन्दुकान्ति वदनं बाहह नतावंशयो: मं- चिप्नं निविडोन्नतस्तनमुरः पार्शे प्रमृष्टे द्व। मध्यः पाषि- मितो नितम्वि जघनं पादावुदयाङ्गुली कन्दोनर्त्तयितुर्य्यथैव मनसः सषटं तथास्या वपुः। श्रच मालविकामभिलषताडग्रि- मिचसय मालविकारूपविभावमाचवर्लनेऽनुभावानां नयनवि- स्फारादीनां व्यभिचारिय सतक्ादीनामै।ित्यादेवाचेपः। एवमन्यापेपो बोध:, चत्र तु छक्करेणचेपसत्र तु दोष एव। यथा 'परिषरति रतिं मति लनीते खवलतितरां परिवर्त्तत च भूयः । दति वत विषमा दशासय देहं परिभवति प्रसभ किमन कुर्षः। वत्र रतिपरिहारादीनां करुणदावपि सम-

Page 276

द्वितीय: परिष्केद:। २५६

वात् कामिनीरूपोविभाव: लच्क्रादास्ेपः। एतय प्रसद्गा- दुकम् ॥ २८१ ॥ निगृह्य केशेष्वालष्टा कृष्ण येनायतो मम। से15यं दुःशासनः पापोलव्धः किं जोवति क्षणम्।२८२।। इत्यारूह्य परां कोटीं क्रोधो रौद्रातता गनः। भीमस्य पश्यतः शत्रुमित्येतद्रसवद्दचः ॥२८३॥ रीद्रमुदाहरति। निगद्येति। केशेव्वित्यव्केदे मप्रमी। कृष्ण द्रोपदी। परां कोटीमारूह्य विभावादिभि: परिपुषिं म्राप्य, क्रोधः स्यायिभावः मच 'प्रतिकृलपु तेच्णम्यावबाधः करोध दूय्यते' द्वत्युकलचषः शत्रुं प्रत्यपचचिकीयीया उद्गेकः क्रो्ध द्वत्यर्थ:, रौद्रात्मतां गतो रौद्ररसतं प्राप्तः। तथाहाच दुःश्ासन श्लम्वनविभावः तम्य रुप्णाकेशाकर्षणादिचेष्टित- मुद्दीपनविभावः पाप दृत्यधियेपवचनमनुभावः प्रतोयमा- ना ग्व्वादयो व्यभिचारिभावा:, एतः पुष्टिं नीतः क्राधम्या- यिभावो राद्ररमता गतः। रमवत् रमवदाख्यानद्वारवत्।। ॥२८२॥ २८३॥ अरजित्वा सार्मवामुर्व्योमनिष्टा विविधर्मखेः। अदत्त्वा चार्थमर्र्थिभ्यो भवेयं पार्थिवः कथम् ॥ २८४॥ इत्युत्साद: प्रकषत्मा निष्ठन् वोररसातना। रसवत्वं गिरामासां समर्थयितुमोश्वरः॥२८य॥ 212

Page 277

२६० काव्यादर्ः।

वीरमुदाइरति। अजितेति। भ्रजित्वा युद्धे पन्नुपराजया- दलव्वा। पत्र क्रान्तवाकचयेष क्रमेण युद्धूधमदानविषया उत्पाहा: सचिताः। तेनाच युङ्धवीरो धर्मवीरो दानवो- रसेति वीररसचयम्। दयावीरो यथा, 'शिरामुखैः सन्दत- एव रक्मद्यापि देहे मम मांसमस्ति। तप्निं न पश्यामि त- वापि तावत्, किं भक्षणात्वं विरतो गरुत्मन्'। श्रत्र जीमूत- वाहनस्य गरुडभुक्कावभिष्टनागान् प्रति दयायामुत्साहः । एव- मन्येऽपि मन्त्रादिवीरा: सभ्भवन्ति ते च मुद्राराचसादी ज्ञा- तवा:॥२८४॥ दत्युत्साह दति। उत्पाह्: 'कार्य्यारश्भेषु मंरभ्: स्ेयानु- त्साह उच्यत' दृत्युकलचएः। मंरभ उद्योगः । प्रक्रष्टात्मा तत्तद्विभावादिभि: परिपुष्टः, वीररमात्मना तिष्ठन् वीररमत्वं प्रापुवन, रसवत्त्वं रसवदलङ्वारवत्त्वं समर्थयतुं सम्पादयितुम्, ईश्वरः समर्थः । प्रत्र युद्धे विजेतव्याः, धर्मे धर्मः, दाने याचका उत्माइस्यालम्बनविभावाः, प्रतीयमाना: सहायान्वेषणादयो- उनुभावा: हर्षष्टतिमत्यादयोव्यभिचारियः एतैरभिव्यक्र उ- त्साहा वीररसतां भजते ॥। २८५ू ॥

यस्या: कुसुमशय्यापि कोमलाख्ा रुजाकरी। साधिश्ेते कथं तन्वो हताशनवतों चिताम् ॥ २ -६।। दूति कारुयमुद्रिक्तमलङ्कारतया सुतम्।

Page 278

द्वितीयः परिचेदः।

करुणमुदाइरति। यस्या दति। तन्वीत्यत देवोति कषित् पाठः। द्वतीति। कारुएं करुणरमम्यायिभावः थोकः मच दूष्टनाभादिभिसेता वैक्यं शकशब्दभाक्' इत्ुकलत्तएः, चेत- मा वैक्कव्यं दुःखविशेष द्त्यर्थः। द्रितं विभावादिभि: परिपुएं मत् अलङ्गारतया समतं करुणरमीभय काव्यभोभाजनमा- ट्रमदलङ्कारतेन द्ातमित्यर्थः। श्रत्र ाच्या गतप्राण तन्वी आलम्वनविभावः कुसुमभय्यापीत्यादिना जोवनगासत- स्या: सुखावस्यासरणमुद्टीपनविभावः करूएवचममनभावः कथमित्यानिप्ताचचिन्तादयो व्यभिचारिणः एतैः परिपुएः ग्र- कार्य: स्यायिभावः करुणरमतवं भजते।। नथेति। यथा पू्व्वीदाहरलचतुष्टये रतिक्रधाक्ाह- थाकाः स्यायिभावासन्तद्विभावादिभि: परिपुष्ठाः सङ्गारगो-

जुगुप्ताह्ामवित्मयभयरृपाः स्थायिना विभावादिभिः परि- पुषाः सन्तो बीभत् हास्ाङ्गुतभयानकाखया रमा भवन्तोति जातर्वयामत्यर्थ: ॥ २८६॥२८७॥

पायं पायं तवारीणां शोषितं पाणििसंपुरैः। कौणपा: सद् न्ृत्यन्ति कबन्धेरन्त्रभूषणाः ॥ २८८॥।

तच वीभत्मुदाहरति। पायं पायमिति। पायं पायं पुनःपुनः पीला। कीणपा गक्षमा:। कबन्धनर्भस्तकककर यायमकलेवरः वह। बतं परीतत् तह्भषणं बंषां ते।

Page 279

२६२ काव्यादपंः

ऋत्र जुगुपा स्थायिभावः मा च, 'दोषेचणादिभिर्गही जगुप्ा विषयोद्गवा' द्वत्युकलत्षण, तस्या: पाणिसंपुटेः शोषित- पायिनोऽन्त्रभूषणः कीएपा आ्र्रलम्वनविभावः प्रतीयमाना निष्ठेवनास्यवलनादयोऽनुभावाः, मोह्दापग्ारादयो व्यभि- चारिएः, एतैः परिपुष्टा जुगुप्ा बीभत्सरसतवं भजते, बी- भत्मख्थात् राजविषयरता गुणीभृतः ताद्टभरति् वर्सनी- यप्रीतिकरत्वात् प्रेयोडलद्वार दवति प्रेयोरसवतो: सङ्गगे- डयम् ॥ २८८॥

इदमम्लानमानाया लगं स्नतटे तव। कादतामुत्तरीयेण नवं नखपदं सखि ॥ ३८६।। हास्यमुदाह्तरति। दृदमिति। मखीममक्षं मानं प्रकाश- यन्तीं रदख् कान्तेन सह कतक्रीडां नायिकां प्रति मख्या उपह्ासोकरिरियम्। प्रम्तानोपर्ययुषितः अ्रममदभ्यर्थनाशतेना- प्यपरिचत दत्यर्थ: तादृगोमानो यस्ास्तयाविधाया अरपरपि तव सनतटे नवं न तु प्राचीनं नखपदं लग्नं दृश्यते एतन्त मानिन्यासते नायकमङ्गाभावेनामस्भवमत्युत्तरीयेष कवाद्यता- मित्यन्वयः। प्रच् हामः स्यायिभावः स च 'वागादिवैळते- सेतोविकाशोहास उत्यत' इत्युक्कलत्तणः, विकाश उपह्मनीय- वेन ज्ञानं। निरुक्मानवती नायिका तस्यालम्बनविभावः नखच्तमुद्दीपनविभाव: तादूभसोलुष्ठनवचनमनुभावः प्रती- यमाना पवहित्यादयो व्यभिचारियः, एतैः परिपुष्ट निरुत्र-

Page 280

द्वितीय: परिच्छेद:। २६२

दासस्यायिभावो हास्रमतां भजते। प्रखानमानाया द्त्यन प्रम्वानमालाया इतिपाठो न मनोरमः ।।२८६।।

अंुकानि प्रवालानि पुष्पं दारादिभूपणम्। शाखाश्य मन्दिराण्टेरपा चित्रं नन्दनशाखिनाम्।२९०॥

शद्धतमुदाहरतत। अरंकानीति। प्रबान्नानि किश- लयाः। नन्दनशाखिनां कल्पट्रमाणाम्। ऋ्रत्र विमयः म्या- यिभावः सच 'विविधेपु पदार्थपु लकमीमातिवर्त्तियु। विस्फारखेतसा यम्तु स विसाय उदाद्ृत' इत्युफ्नकषणः, विस्फारोविस्तारः म च दृष्टदेतुभ्योSमस्भवित्वज्ञानंन हेत्वन्त- रानुमन्धाने मनोव्यापाररृपः। तम्व च श्लीकिकनन्दम- शाखिन आलम्वनविभावः तेषामंगकादिमत्त्वरुपगुणमह्िमा उद्दोपनविभावः प्रतीयमाना: स्तभखवंदादयानुभावाः वित- कदियोव्यभिचारिए एतैः परिपुऐो विसायोद्गुतरभत्वं भजत

इदं मधोनः कुन्निशं धागामननिद्दितानन्म। समरणं यस्य दैत्यम्लोगरवर्भपाताय कन्पते ॥२६१।

भयानकमुदाहरति। दर्दममिति। अ्रत्र दैव्म्चोणं भयं म्यायिभावः तथ 'रौद्रभक्ा तुजनितं चित्तवंक्रय्यदं भयम्'

चित्तवैक्कव्यद चित्तवैक्य्यजनकस्वानिएतर्कणं। तम्य मघव्रा

Page 281

२६8 काव्यादर्भ:।

श्रालम्वनविभावः निरुक्तरूपं कुलिभमुद्दीपनविभाव: गर्भपा- तोऽनुभाव: प्रतीयमाना आवेगसम्ोद्दादयो व्यभिचारिण: एतः परिपुष्टो भयस्यायिभावो भयानकरसतं भजते। दत्येते सटङ्गारायोऽषटा रसा दर्णिता:, रसानामष्टमाचसंखयकत्वञ्ज नाव्याभिप्रायेण 'श्रष्टी नाय्ये रसाः सता द्त्युक्ेः, श्रव्यकाव्ये शान्तोडपि रसः सभ्नवति यदुकं, 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न देषरागा नच काचिदिचछा। रसः स ग्रान्तः कथितो मुनीन्द्रे: सर्व्वेषु भावेपु ग्मप्रधान' दवति, सचाप्रदर्शितोऽपि सेय: यथा, 'अद्दी वा हारे वा कुसुमभयने वा दूषदि वा मण वा लोष्ट वा बलवति रिपर वा सुहदि वा। तणे वा स्रैरे वा मम समदृशो यान्तु दिवमा: कदा पुष्ेऽरखे भिवभिवभ्िवेति प्रलनपतः। ऋत्र भ्मोनिर्वेदो वा स्थायिभावः वस्तुमात्रस्ानि- त्यत्वं भगवान् शिवोवा आल्लम्बनविभावः पुखारखमहापुरुष- सङ्गादय उद्दीपनविभावाः, रोमाञ्चादयोऽनुभावाः, वर्ष- सटनिमतिभूतद यादयोव्यभिचारियः। एवं देवादिविषयक- रतिप्रधानीभृतगर्व्वभिन्नभावामां रसाभासभावाभासभावोद-

लङ्धारत्वमिति तेषामुदाहरणानि पल्लवनभिया नोत्रानि सयं भातव्यानि॥२८१॥

हछ त्वष्टर सायत्ता रसवत्ता सृता गिराम्।।२2२ ।। ॥ रसषच्चकरम् ।।

Page 282

द्वितीय: परिकेद:।

ननु माधुय्यगुएनिरूपणे मधुरं रसवदित्यनेन रसवत्मसा माधुर्ययगुणलमुर्रतम् पत्र तवलद्धारत्वमिति कोऽनयोर्भेद रव्या- प्रखाह। वाक्यस्येति। अच वाक्यस्ेति वाच्यस्यापलचकं 'वस्तु- न्यपि रसस्थितिरित्युक्रेः । श्रग्ाम्यता याम्यतदोषाभावममा-

दर्शित दूति 'कामं सर्व्वोययलद्गारो रसमर्थे निषिस्ति। तथाप्यग्राम्यतैवेनं भारं वद्दति भूयमा' द्व्यनेमेत्यर्थः । रह- त्विति गिरां विभावादयुपम्यापकवाक्यानाम् बष्टरसायत्ता ग- द्वाराघयष्टरसमद्भावाधीना रसवत्ता रमवदलद्वारवत्ता लता,

मत्वस्य माधुरय्यगललं पूर्व्वमुत्तम् दद तु रमानामेवालद्वारत- मतो न माधुर्य्यरसवतोरभेद इति। प्रताऐ्टेति परिचयाय

बोथ्यम्॥२८२॥

अपकत्तादमस्ोति इृदि ते मास्म भूङ्धयम्। विमुखेपु न मे खङ्ग: प्रदर्त्तु जातु वाञ्कति॥२८३॥। एवमुक्का परो सुद्धे निरुद्वो दर्पगानिनना। पुंसा केनापि तज्ज्ञेयमूर्ज्जस्ोत्येवमादिकम्॥२८४॥ ॥। ऊर्ज्नीख।। अर्जजसदाहरति। ऋपकर्न्तेति। रुदधे पश्राथ्यममं मरजु परति कय्चदोर सोकिरियम्। परत्र युद्धवागरमम्य गव्ोखयो

Page 283

२६६ काव्यादशेंः।

व्यभिचारिभावः स्यायिभावमुत्ाइं निगीय्याद्रिकतया व्यक्र दत्पूर्व्जखिता ऊर्ज्जो बलप्रकाशनमचासीति वयुत्पत्ते:, एवस्ा- यमपि भाव एव 'व्यभिचारी तथाञ्चि्ित दति प्रकाशछवदुत्रेः, परन्लूर्ज्ज:प्रकाशनादुर्ज्जखोति विशेषनास्ना व्यपदिखते। यत त्थमेव स्थायिन्युत्साहे निलीयते तन वीरो रसः, सच पूर्व्वो- करसवन्रामता सपदिश्यते। यथा 'सुद्रा: सन्त्रासमेते विज- हित हरय :! नुषशक्रेभकुभ्भा युपदे हेयु खज्जां दर्धत परममी सायका निष्पतन्तः। सामिचे! तिष्ट, पातं तवममि मदि रुषां नम्वषं मेघनाद: किञ्चिड्गभङ्गलीलानियमितजलधिं राम- मन्वेषयामि'। ऋत्र पादत्येणद्रिकतया व्यज्यमानोऽपि गर्व्व- सतुर्थपादव्यङ्गस्य रामजयोत्साह्दाखम्यायिभावस कुच्तौ नि- लीयते अतएवेदं प्रकाशकृता वीररमोदाह्रणलेनापन्यसं तस्मादयं रमवदलद्गारएव। नव्यास्तु रसाभामो भावाभामो वा रसान्तरादेरङ्गलवमापन्रः समनूर्ज्जस्]लङ्गारो भवतीत्याच- सते तम् वचिरं तथाले ऊर्ष्नखिमंज्ञाया शन्वर्थतानुपपत्तेः भ्रल्मद्वारसंज्ञानां तथात्वस्ैव नियमात्। विमुखे्विति। तथाच इन्यादित्यगुद्टत्ती मनुः 'नायुधव्यमनप्राप्तं नान्तं मानिपरि- चतम्। म भीनं म परावृत्तं सतां धर्मामनुस्मरन्' दति॥ ।२८३ ॥ एवमुकेति। एवमादिकमिति यथाच् वीरव्यभिचारी गर्व्व ऊजशिलेनोऋसथा रसाम्तरव्यभिचारि गव्वाडप्यूकखीत्यर्थः॥

Page 284

द्वितीय: परिच्छेद:।

अर्थमिष्टमनाख्याय साक्षात्तस्वैव सिद्धये। यत् प्रकारान्तराख्यानं पर्य्यायोत्तं तदिष्यते॥ २६५॥

अ्रथ पर्यायोत्रं लक्तयति। अर्थमिति। दएं विवचितमये

स्यैव विवचितार्थस्य सिदधूये सचमत्कारप्रतिपत्तये यत् प्रका- रान्तरास्थानं प्रकारान्तरेण वैदग्ययद्ोतकवाक्यविश्रेषपन्याम- भज्ा व्यञ्ननया प्रतिपादनं तत् पर्य्यायेण तदर्थकशव्दानरेण विवचितार्थस्योकतत्वात् पर्य्यायोक्ततमिय्यत दृत्यन्वयः। पर्यायता प शव्दानामेकार्थप्रतिपादकता, ताट्टृशप्रतिपादकता व एकयैव वृत्येति न नियमः वृत्त्यन्तरेणापि तदर्थप्रतिपादकत्वे पर्य्या- यतानपायात्, विवचितार्थख्ात कचिद्वाच्यार्थनयतसर्म्बन्ध- त्ात् वक्रादिवेभिव्प्रतीतिमन्तरेण्ापि झटिति प्रयुशश्देव व्यज्यते क्वचिच्च वाय्यएव प्रकारान्तरंण व्यज्यत इत्यम्यर हवी मंदी, एवमस्य व्यङ्रामून्नकेभ्टोडलङ्वारानतरंभ्या भेदो बोद्धव्य: तेपु निरुक्तरूपत्वाभावात्, नव 'गच् गच्छमि सेत् कान्म पन्था- नः सन्तुते प्रिवाः। ममापि जन्म तर्वत्र भूयाद्यत गतो भवान्'

माचेपादस भेद इति वाययं वाच्यननियतमम्बन्धिनाडपि गमना- भावरूपवज्ासय वत्वैशिवपर्ययालीचनया तय गतऽहं मरि- व्यामोति द्वितीयार्दधव्यक्वपयासोचनया व प्रतोयमानतवेव स. टिति व्यज्यमानतवाभावात्। तत प्रथमसदाहग्णं 'दशत्यमै। 2N2

Page 285

काव्यादर्भः।

परभृत' दत्यादि, ग्रन्थकता दर्शयिष्यते। द्वितीयख यथा 'यं प्रेन्य चिररूढापि निवासप्रोतिषज्किता। मदेनेरावएमुखे मानेन हृदये इर:,। प्रत् शुक्रेरावणी मानमदमुक्ताविति व्यङ्चं तदेव च प्रकारान्तरेण वाच्यमिति। केचित्तु पर्य्यायो- क्रेडस्मिन् द्वयोरेव वाच्यव्यङ्गयो: प्रस्तुतत्वं समासोक्री वाच्यसैव प्रस्तुतत्वम् अरप्रस्तुतप्रशंसायां व्यज्मस्ैव प्रस्तुतत्वमित्येषां मिथो-

दशत्यसा परमृतः सद्कारस्य मञ्जरोम्। तमहं वारयिप्यामि युवार्भ्यां खैरमास्यताम्॥२६६।। सङ्गमय्य सखों यूना सङ्वेते तद्र तोत्मवम्। निर्वर्त्तयितुमिच्कन्त्या कयाप्यप्तं ततः॥।२७॥ ॥ दूति पर्य्यायोक्तम्॥

दपत्यमाविति। दर्शात दंभनेन विनष्टां करोति, सहकारस्पेति कुश्लाद्वषिःप्ररुठसत्यर्थः, तत एव वत्या वहिर्गमनसभ्भवात् वारयिष्यामि निवारयेयं, खेरमास्यतां सविश्रभभ सयोयताम्। पच जनवत्प्रदेशे सरतोत्तवः सप्रततिबन्ध द्ति कुञ्जात् खस्यापमरणं सस्या दषट तम्य च इतोडहं गच्ामोति वाचक- शब्देन प्रतिपादने वत्रया अवेदग्धं न वा चमत्कारः अतः परभृनवारणप्रकारेण तद् व्यक्रिं नोतमिति वैचिचातिभयः, स.व्ाययं दूरस्वस्य परमतम्य वारएं प्रतीयमानगमनं विना-

Page 286

द्वितीय: परिच्छेद:। रहूट

समकाल दव व्यङ्गस्य गमनस्य प्रतीतिः । एवं 'स्पृष्टास्ता- नन्दने पच्या: केभससभोगलालिता: । सावजञं पारिजातस्य मख्चय्यो यख सैनिकेः। ऋ्रत्र हयग्रोवेष खर्गो विजित इति विरवच्तार्थसतन्नियतमम्बन्धिमा तत्े निकानां पारिजातमञ्र- रोमावज्ञंस्पर्भमरूपेष वाच्यार्थेन झटिरयेव व्यातिं मीत हतति पर्य्यायोक्रमेव ॥।२८६॥। शोकस्यास्य प्राकरणिकार्थमप्रतिपाद्य लक्षणममन्वयो दुर्नोध इति तं विभदर्यत। मङ्गमय्येति। यूना कामुकेन मह, मङ्कते सङ्केतम्याने, तद्रतोत्सवं तथा: सुरतोक्वं निर्व्बर्न्तयितुं स्ापसरणव्यञ्जनेन निर्ज्जनतया सविश्रभभं सम्पादयितुम्। ।२८७॥

किश्विदारभमाणम्य कार्य्यं दैववभान पुनः। तत्साधनसमापत्तियी तदाङ: समाहितम्॥२६८।।

शथ समाहितं लक्तयति। किश्िदारभमापस्यति। कि- ख्वित् कार्य्यमारभमाणस्य किर्मप सवरृपयाग्यं कारणमवलमय्य कर्नुमुद्यतस्य कर्मुस्तस्य कार्य्यम्य यत् माधनं तत्कार्य्यीपधायक- कारणन्तरं तम्य या देववशादकसमात् पुमः समार्पन्तः म- म्यक् प्राप्ति: दैवात् कारणान्तरप्राप्या श्रकंनारव्धकार्याम्य यत् समाधानमित्यर्थः तत् कार्य्यममाधानरूपलवात् ममाहित- माजरित्यन्यः। नव्यास्तु इमं समाधिनामकं, भावभान्तिम्नु

Page 287

काव्यादश:।

ममाहितनामिकामाङ:, अच साधनपदं साधनान्तरपरं तत एव वैचित्चं बोथ्यं, सष्टमुत्तं प्रकाशकता 'समाधिः सुक्रर काय्यें कारणन्तरयोगतः' दूति। अलङ्गारत्वञ्ञास्य वर्स्यमान- लवेन वाच्यशोभाजनकत्वाद्वाध्यम्। श्रत्र दैववशादिति न नि- यम: बुद्धिपूव्वें कारणन्तरावलम्बनेन कार्ययममाधानेऽप्यम्य भावात्। तदुकं भोजराजेन 'कार्ययारमे सहायाप्रिरदैवादैव कृतेह या। आ्रकस्तिकी बुद्धिपूर्व्वाभयी वा, तत्समाहितम्' इति॥२६८॥

मानमस्या निराकत्तुं पाद्योर्में पतिय्यतः। उपकाराय दिध्यैतदुदीकषें घनगज्निनम् ॥।२९६।। ॥ समाचितम् ।।

उदाइरति। मानमम्या द्ति। मानिन्याः पादयो: पत- नर्माप माननिराकरणम्य कारणं, तदुकं 'माम भेदस्न दानञ्ज नत्युपेचे रमान्तरम्। तङ्मङ्गाय पतिः कुर्य्यात् षडुपायानिति क्रमात' इति। परन्तु नैतदुपधायकं तेन मानभङ्गाभावे उपे-

अत्यन्तोहीपकतवात् तथाचाच पादपतनरूपकारएमवलम्व मानभङ्गार्थं प्रवृत्तस्य दैवादुदीर्लेन घनगर्ज्जितरूपेण कार- पान्तरेणाक्केशेन मानभङ्गरुपकार्य्यसमाधानमिति समाहितम्।।

Page 288

द्वितीय: परिच्छेदः। २९१

आ्रशयस्य विभूतेव्वी यन्मद्तत्त्वमनुत्तमम्। उदात्तं नाम तं प्राडरलङ्कारं मनोपिण॥ ३००॥ प्रथोदानत्तं लक्षर्यात। आशयस्ेति। अाभयो मनोव्या- पारविशेषः अ्रभिप्राय द्ति यावत्। आशयः स्यादभिप्राय इति मेदिनी। तस्य, तथा विभृतेः मम्पत्तेव्वी यदनुत्तमं नाम्यु- न्तमं यस्ादिति लोकातीतमित्यर्थ:, मद्तत्त्वमाधिकां वरयंत दति प्रेषः तमलङ्गारमुदान्तार्थवर्षनरुपत्वाददान्तं नाम प्रा- हरित्यन्वयः। वर्षनीयम्य महाशयत्ववर्मनं लोकातिमयमम्प- तिवर्सनं वा द्विविध उदात्तालङ्गार दत्यर्थः। नव्याम्तु प्र- स्तुतस्याङ्गत्वेन वर्सर्यमानं मद्दतां चरितमण्युदास्तं वर्दान्ति, यदाङ: यद्वापि प्रस्तुतम्याङ्गं महतां चरितं भनेतु' हति। यथा 'नाभिप्रभिन्नाम्बुरद्दामनेन मंस्यमान: प्रथमेन धाचा। श्रमुं युगान्तोचितयोगनिद्रः मंहत्य लोकान् पुरुषोधिमेते। प्रच प्रस्तुतस्य समद्रम्याङ्गतवन भगवता लोकमंहरणपूर्व्वक- परायनरूपचरितं वर्षितम्, दृदमपि प्रस्तुतम्य माद्ाव्यनिशय- यञ्नकत्वात् लोकातीतविभृतिवर्म्मनरूपमेवेि पृथक लेनाप- न्यामा ग्रन्थकता न कतः ॥ ३०० ॥

गुरो: शासनमत्येतुं न शभाक स राघवः। यो रावणशिर मछेद्कार्य्यभारेऽप्यवक्वः॥ ३०१॥ तचाशयमहत्त्वमुदारति। गुगेबिति। यो गावणम्य देवा- दिभिर जेयसापि निशाचपतः शिर्कदरपं यत् काय्ये तद्र-

Page 289

२७२ काव्यादर्शः।

पोभारोनिव्वीह्यं गुरुतरकर्मा तवाप्यविक्कवोडव्याकुलः स राघवः गुरो: पितुः भासनं राज्यं विद्ाय वनं गच्छेत्याज्ञाम्, त्रत्येतु- मतिक्रमितुं, न पभाकेति व्याजसतुतिगर्भेयमुक्रि:, श्रत्र रा- वषबधरूपासाध्यसाधनेऽय्यनुध्धी रामो यद्राज्य्युतिकरं पितु: भामनं नात्येतुं भशाक तेनास्य धर्मपरतन्त्रतया लोकातोता महाशयता प्रतीयते ॥३०१॥

रत्नभित्तिषु सङ्गान्तेः प्रतिविम्बशतैर्वृतः। ज्ञातो लङ्ेश्वरः कष्ठादाञ्जनेयेन तत्त्वतः॥ ३०२॥।

विभृतिमद्तत्त्वमुदाद्तरति। रक्षभित्ति्विति। रक्षभित्तिपु मंक्रान्ते: प्रतिफलितः, रच्छादतिकष्टेन, प्राञ्जनेयेन हनूमता, तत्वतो यथार्थतया, कृच्क्रेण लङ्केश्ररम्य तात्विकत्वग्रह्े प्रति- विम्बभतवृतत्वं हेतुः। अत्र रावणम्य वामग्टदभित्तीनां प्रति- विम्बग्राहिरत्नमयत्वर्मननातिमदती विभृतिः प्रतीयते॥३०२॥

पूव्व चाशयमा चा्य मचाभ्युद् यगौरवम्।

॥ उदात्तम् ॥

अ्रन्ये त्वाभयाधिको उदान्तं नाट्रियन्ते तन्नपरतं दूषयन्रस्य द्वैविष्याभपगमे हेतु दर्भयति। पूर्वचेति। पूर्व्वत गुगो: भ्रास- नमत्ेतुमित्युदाहरणे, प्रच्न रक्षभित्तिषु मंक्रान्तेरितादौ। न््यृदयगारवं विभृतिमतत्त्तवं सुव्यञ्चि्रितं सष्टतया व्यत्तिं नी-

Page 290

द्वितीय: परिचेद:। २७१

तम, दृत्यस्राद्तोरुदान्तसय दयमपि प्रोश्रं, प्रोत्रकमित्यन व्यक्मिति कचित्याठः स्फुटं प्रतोयमानमित्वर्थः। विषयदैवि- ध्येन वैचिचस्यापि दवैविध्यादलद्वारस्ास्थ दवेविष्यप्रतिपादमं युक्रिषिङ्ूमेवेति भाव: ॥ ३० ३ ॥

न पच्चेषुः सारस्तस्य सदस्र पचिणामिति॥। ३०४।।

अरथापकतिं लक्षयति। प्रप्कतिरिति। किक्चित् किमपि प्रृतम्य गुणक्रियादिरपधर्ममपश्त्यापलय्य अ्मत्यतया प्रति- पाद्येत्यर्थः, अन्मार्थस्य धर्मान्तररृपारोपमाशम्य दर्भमं मत्य-

पर्व्वका धर्मान्तरारोप:, रूपकमामान्ये तुन प्रलृतधर्षा नषेधः, तत्त्वापन्जवरूपके तु धर्मिमिणमेव प्रक्ृतं निषिष्य धमर्यन्तगारोप इति रूपकादस्य भेद:, एवमुत्ेन्नातिशयोत्यादो म कम्यापि निषेध दति तेभ्याऽम्य भदो बाध्यः, यदि च 'यदेतचन्द्रामर्जलद- लवलीलां वितनुते तदाचऐ लोक: भथक इति ना मा प्रति तथा। अदन्िवन्दु' मन्ये लवदरिविर हाक्रान्ततरुणोकटान- ल्कापातव्रणकिएकलद्वाद्िततनुम्'। पत्र प्रकृतम्य शशका- द्वितत्वस प्रतिषेधेन तादूभकिएकलद्वा्वितत्वप्रततिपादनात् मन्येभवदप्रयोगाच्च प्रक्ृतनिषंध पूर्त्विकात्ंचाभ्युपगम्यते तदा प्र- तोतिक्वतोऽनयोर्भेदो बेध्यस्र्याि उत्चार्या प्रतीति: मम्ा- वनात्मिका ऋत् त्वाहाय्यीतिमिकेति, एवमालषपे निवधमानं न

Page 291

काव्यादर्शः ।

त्ारोपः। प्रक्ृतनिषेधस् नञ्रादिवाचकशब्दवच्लादिमब्दे- नापि, यथा 'उपवनस्हकारोद्गासिमङ्गच्कवलेन प्रतिविभिख- मनेनोटृटद्वितं कालकूटम्' द्ूति, तथा धूमं दधत् प्रकटला- अकूनकैतवेने त्यादि, क्वचिन्मयट्प्रत्ययेनापि, यथा 'ताराम- यासच च फेषभङ्गा' दृत्यादि, एवम् 'अ्रमुभ्िन् लावणा- मृतसरसि नूनं मृगदृभः सरः अर्व्वपुष्टः प्ृथुजघनभागे निपतितः। यदङ्गाङ्गराणां प्रथमपिशडुना नाभिकुहरे भि- खाधूमस्येयं परिषर्मात रोमावलिवपुः। श्रच वपुःशब्देनापि रोमावलििनिषेध:, एवं प्रकारान्तरेण व्यच्जनया च निषेधो बाध्यः। एतामि च नवीनाभिमताया अपज्हत्या उदा- हरणामि, खमते तवेषु तत्त्वापऋ्वरूपकमेव धर्मिमएं प्रक्तं निषिष्य धमर्यन्तरस्ारोपात् धर्मारोप एवापत्तिविषयताया: पूव्वं व्यवस्थापितत्वात्। उदाहरति। न पञ्चेपुरिति। दपु-

वाणानां सहसं महससख्त्वमस्तोति शेष:, प्रत्र सरख धर्मिणः पञ्चेषुताधमें प्रतिषिष्य सहसवाणतारूपधर्षान्तरा- रोप: ॥।३०४॥

चन्दनं चन्द्रिका मन्दो गन्धवाचथ दक्षिणः। सेयमग्निमयी सषटिर्मयि, शोता परान् प्रति॥ ३०५॥। शैशिय्यमभ्युपेत्येव परेष्वात्मनि कामिना।

Page 292

द्वितीय: परिकेद:। २०५

क्रमेण भेदान् दर्भयन् विषयापक्कतिमाह। चन्दनमिति। परान संयोगिन: प्रति शोता शीतला, सेयं चन्दमादिरुपा सृष्टिर्मयि विरिषि श्ग्रिमयो अग्निवद्दाषिकेत्यन्वयः॥ क्रीभ्िययमिति। श्रत्र प्रकृतसय चन्दनादेनिषध्यानप्-

षेधो व्यञ्घः ॥३०५॥३०६॥

त्रमृतस्यन्दिकिरणच्न्द्रमा नामतो मतः। श्रन्य एवायमर्थात्मा विषनिर्ष्यन्दिदीधितिः ॥३०७॥ दूति चन्द्रत्वमेवेन्दौ निवर्त्यीर्थान्तरात्मता।

सकुपापक्कतिमाह। पमृतेति। चन्द्रमा नामतः मंजञायां चन्द्रादिसंभामात्रप्रवृत्तये दत्यर्थः, ऋ्रमृतर्व्यान्दकिरण मतः प्रमृतसन्दिकिर पैराज्षादकलेन भ्रमविषय दत्यर्थ:, न लर्थतः, तम्यामृतम्यन्दिकिर पैराह्वाद कत्वं तत्त्वता नास्तोत्यर्थ:, भ्रय- मर्थः श्ब्दमाचस्य व्युत्पन्तिमिद्धत्वमतन चन्द्रचन्द्रमःप्रभृति- मंजाभव्दानां चन्दति किरणैराव्ादयनीति चन्द्र:, चन्द्र: मम् मस्यति परिषमत इति चन्द्रमा: दत्यादिव्यत्तनियन्धमं प्रवृत्तिमाचं न तु तत्रैषां धकरि: यथा महादिवाचकानां मण्ड़पादिभव्दानां मणपानकचीदो, तम्मादिन्दी चन्द्रादि- प्रयोगा रुढ एव न यौगिक दति, एवं चन्द्रश्ासटृतम्दि- 2N 2

Page 293

२०६ काव्यादर्श:।

किरएैराझ्ादकत्वखरर्प निषिष्य शरोपयं दर्भयति। ब्रन्य एवा- यमिति। अर्थात्मा चन्द्रादिपदस्य समुदायभत्तिप्रतिपाद्यार्थ भृतोऽयमन्य एव ताद्टभाह्वादकभिन्न एव, कीटृभः स दत्याइ

तस्मादवापि धर्मास्ैव निषेधो धर्मान्तर स्ैव चारोप इति तत्त्वा- पञ्वरुपकाङ्गेदः। नाम नो मत दति पाठे तु नामेति प्राका- से, नो दति निषेधे, चन्द्रमसाSमृत्य्दिकिरणत्खरूपं प्रवा- द सिङ्ूमप्यनुभवाकलितत्वास्नास्तयवेत्यर्थः । अ्न्य एव अ्न्यस्वरूप एव किं तत् सरपमित्याह नर्थात्मेति। त्रतासेत्यध्याहार्ययम श्रस्य अर्थता वसतुत आ्रत्मा सरूपं विषनिर्व्यन्दिदोधिति: विषनिय्यन्दिदीधितवमस्य तात्विकं सवरूपमित्वर्थः, त्रथी वास्तविक पात्म्मा स्वरूपं यसति बजव्रोचिणा घरथात्ेत्यय- मित्यस्य विशेषणं वा॥ ३०७ ॥

श्राह्मादे दति चदधातुना चन्द्रपदसिद्रिति भावः। एव- कारस्य निवरस्चेत्यनेनान्यः निषेधानम्र्थयेणैवारोपस वैचि-

पूर्ष्वक आरोपः शररोपपूर्व्वकवपश्व दति केषािद्भेदक- रसं प्रत्युकम्। नर्थाम्तरात्मता विषनिवयन्दिकिरणतवरुप- खरपान्तरवत्ता, उक्रा आरोपिता। खरूपापक्कतिरिति सं रप्यनेमेनेति खकपं नेसर्गिकगुथक्रियादिरुपोधर्ष: तम्रिरि

Page 294

द्वितीय: परिकेद:। २७७

प्रथीन्तरात्मानेति उत्ेत्यय च उक्मिति पाठः तब उत्तमिति भावप्रयोगः ॥१०८॥

उपमापन्जुति: पूर्व्वमुपमाखवेव दर्शिता। इत्यपन्कतिभेदानां लच्चो लच्चेषु विस्तरः॥३०६॥ ॥। त्रपकुतिचक्रम् ।।

उपमाप्हुतिरिति। उपमायाः सादृव्यम्यापक्रतिरुप-

उपमास्वेव दर्णितेति 'न जातु मत्रिरिन्दोसे मुखेन प्रति- गर्ज्जितुम्। कलङ्रिनो जडस्येति प्रतिषेधोपमेव मा' दत्यु- पमाभेदेषु मध्ये प्रतिषेधोपमायामित्यर्थः, श्रत्र हि दन्दुप्रति- यागिकम्य यत्कि्ितमादृश्स प्रतिषेधेन साटृम्यातियम्य न्यापनम्। तत्त्वाप्हवरुपकन्वपन्भुतिता भिन्नविषर्यामति तबेव प्रतिपादितम्। दनीति अनया दिया प्पन्भतिभेदार्ना वि- स्तरो लच्चेषु लच्य: सयं जेय द्ृत्यन्वयः । उपमापक्ुतिवद-

रत्यर्थ:, तत्र उत्प्रेत्तापन्हतिर्यथा 'ऋ्रत्रुच्कलेन सुदृभो त- पावकधूमकम्ुषाच्याः। अप्राप्य मानमक्के विगलति सावण्य- पूर द्व' इति, एवमन्येऽपि बाध्याः॥३०८॥

स्विष्टमिष्टम ने कार्थमेकरूपान्वितं वचः। तदभिन्नपदं भिन्नपदप्रायमिनि दविधा॥ ३२०॥

Page 295

२७८ काव्यादपं:।

श्रथ शब्दार्थगतत्वेन द्विविधं स्ेषमेकेनैव लक्षणेन लच्ष- यति। क्षिष्टमिति। अ्रनेकार्थमभिधया वृत्त्या युगपदनेकार्थ- प्रतिपादकपदवत् तथा एकरूपान्वितम् अर्थभेदेन भिन्नत्वेऽपि युगपदुच्चारणविषयतामापन्नेनेकेन सरूपेण युक्नं वचो वाकं िषं सेषालङ्गारवदित्यन्वयः, दषमति वक्रोकिरुपेषु प्रायः सर्व्देष्वप्यलङ्गारेषु शोभातिशयजनकतया कविभिरभिलषित- मित्यर्थः, यथा वच्यति 'सेषः मव्वीसु पुष्ाति प्रायो वक्रोक्रियु श्रियम्। भिन्नं द्विधा खभावोत्रिर्वक्राकरिखेति वाज्मयम्' दति।

न्दयोरेक प्रयन्नाच्चार्ययतरूपः, परथयो सेकप्रयन्नाच्चार्यमाणशब्दे-

गतफलद्यन्गायेन ्वेष दत्यन्ये। सेषद्वय्ैतदेकत्रैव सम्भवति तथा हि यच शब्दस्य नानार्थतं तचार्थयो: सिष्टतं विद्यतएव शब्दस्याप्यर्थभेदेन श्रव्दभेद द्ूति नयेन विभिन्नत्वाच्कब्दयरयि िष्टत्वम्, घतएव शब्दस्षस्यास्य शब्दालङ्गारतया श्रब्दा- लङ्गारमध्ये लचययतुमीचित्येऽप्य र्थक्षेषाविनाभावितवेनारथाल- द्वारमथ्ये निरूपणं कृतम्। न च नानार्थकशब्दसेषे शब्दम्वैव वैचितबोधापायत्वेन मुख्यताच्दव्दालद्वारमध्ये निरुपएमु- चितममिति वाचयं शब्दस्यार्थद्वयप्रतीतिमाधायैव वैचिचजनक- त्वेनार्थमापेक्षतया खतो वैचित्राजनकलेन मुख्यत्वाभावात्। शूब्दसानेकार्थत्वस्ताभिधया दृत्त्या युगपद नेकार्थप्रतिपाद कत्वं तथ यत्रामेकार्थसक्कतितस्यापि भव्दस्य भक्रिसक्कोचकानां

Page 296

द्वितीय: परिच्छेद:। २०६

मयोगविप्रयोगादीनामभावस्तचैव सभ्भवति यत्र तु तेषां म- द्वावस्तच तैरभिधायाः सङगोचितलेन युगपदर्थद्वयप्रतोतेरभा- वान् सेप:, उक्तक्व 'मंयोगो विप्रयोगख साह्चय विशोधिता। ऋर्थः प्रकरणं लिङ्गं भब्दस्यान्यम्य सन्निधि:। सामर्थमाचितो देश: काला व्यक्रि: खरादयः। शब्दार्थम्यानवच्छेदे विशेषसति- हेतवः'। दति यत्र च मंयोगादिप्रतिरोधितयाभिधया एक- म्येवार्थस्य प्रतोता जातायां पश्चाङ्वच्जनयार्थीन्तर प्रतोतिस्तत्रापि न द्ेषः अ्रभिधया युगपदर्थद्वयप्रतोतेग्भावेन वैचिचाभावात्, तथाविधम्यले तु ध्वनित्वमेव यथा 'भद्रात्मनो दुरधिराहत-

परवारएम्य दानाखुमेकसुभगः मततं करोऽमृत्'। श्रच प्रक- रणम द्वाचितया शत्रया केवलं वर्णनीय: पुरुषः प्रत्याय्यते पच्चाद् व्यननया तु इस्तीति नाच सेष:। तादृशार्थम्यानेकत्वस क्वचिद्वस्तुतः क्वचिदेकरूपत्व्प्यनेकमम्बन्धित्वाच् ताद्ये शब्द- स्ेष:, द्वितीयेर्थश्रेष दतति नव्या:, अरक्रेषा यथा 'म्नकन- न्तिमायाति सोकेनायात्यधगतिम। ब्रहा मुमदृशी वृत्ति- स्ुलाकोटे: खल्म्य च' इति, अतासतिरंधागतियेंकेव परन्नु मम्न्विभेदाद्विन्नन्त्वंवन प्रतीयते, प्रत्रापि मम्बनन्धिभदनास्रत्यं-

ममन्वयः। अस्याभङ्गमभङ्गतवेन प्रथमं भेददयमाद्। तदभिन्न- पदममिति। तद्वच: अ्रभिन्नपद भक्यतावच्केदकम्येकते नामात्वेवा अ्रभिन्न्न प्रष्वातप्रत्ययसमासर्घाि तव्वनाभिन्नदवत् तथा भिन्न

Page 297

२८० कावादर्भे:।

पदानां विभिन्नप्रछत्यादिवत्पदानां प्रायो बाजत्वं यत्र तत्। तत्राभिन्नपद के वाक्येऽभङ्गश्वेषः भिन्नपदके सभङ्गश्नेषः सभङ्ग- स्वेष एवाधिक चमत्काराधायकत्वात् कविभिबाडलेन प्रयुज्यत द्ूति प्रायपदोपन्यामः। अ्रन्ये तु वर्णप्रत्ययादि गतलेमास्याष्ट- विधत्वमाङ्र्यथा 'वर्णप्रत्ययलिङ्गानां प्रछृत्योः पदयोरपि। सेषाद्विर्भत्रिवचनभाषाणामषटृधा च सः' दूति। तत्र वर्णक्ेष। यथा 'प्रतिकृलतामुपगते हि विधा विफलत्वमेति बज्माध- नता। श्रवलम्बनाय दिनभन्तुरभून्न पतिष्यतः करमहस्रमपि'। ऋत्र विधाविति विधिविधुशब्दयोरिकारोकारयो: सेष:, एवं प्रत्ययादिस्लेषो बोध्यः ।। ३२०॥

असावुद्यमारूढ: कान्तिमान् रक्तमएडलः। राजा चरति लोकस्य हृदयं मृदुभि: करैः॥ ३२१॥ अ्चाभिन्नपदमुदाहरति। प्रसाविति। उदयमुत्नतिमुद- याचलस्, कान्तिमान् कमनीय: रग्सिमांख, रक्कमण्डलोडन रकप्रक्वतिक: आलाद्ितविम्बच्च, राजा नृप्चन्द्रस, मृदुभि- रनुदेगकरैः श्रीतलैख, करराजग्राह्यभागेः किरणेख। श्रत्र प्रकरणदिनियामकाभावात् द्वार्वाप नृपचन्द्री वाच्या, उद-

भङ्गश्वेषः ॥ ३११ ॥

दोषाकरेण सम्बभ्नन्नक्वन्पथवर्त्तिना। राजा, प्रदोषो मामित्यमप्रियं किं न बाधते॥ ३१२॥।

Page 298

द्वितीय: परिकेद:। २८१

भिन्नपदमुदाइरत। दोषाकरपेति। प्रदोषो रजनोमुख प्ररुष्टदोषवांख कव्िव्ाकरणक:, पप्रियं प्रियाविरदियं देव्यस्, मामित्थमेवं किं कसमान्त बाघते यतो दोषाकरेण निज्नाया: प्रव- नंकेन दोषस्याकरेख च, तथा नच्चपथवर्त्तिना भ्ाकाम्रस्थितेन चत्तिरियपथे अपत्पातव्यवहारे न वर्त्तमानेन च, राज्ञा चन्द्रेण अथ च नपेष सम्बध्नन् सम्बन्धं प्राप्ुवन्। प्रच दोषाकरेपोत्यादि- पदानि दोषां राचरिं करोनोति दोषस्ाकर दग्यादिव्यत्यस्या

त्यत् त्वभङ्ग एव तदयं सभङ्गाभङ्गात्मकः, अयमपि तनोय- भेदा नवोनेरङ्गोक्रियते, यदुकं 'पुरनार्त्रिधा सभङ्गाथाभक्गम्त- दुभयात्मकः' दति। एडूमभङ्गदाहरणन्त 'पृथुकार्सस्रपान भृषितनिःश्रेषपरिजनं देव। विलसत्करेफगहनं अंप्रति मम- मावयो: मदनम्' इति। श्त्र पृथूनां कार्नख्राणं खलामां, पृशुकानां शिशृनामार्नस्वरम्य व पाचं। भृषिता अल्कृता:, भुवि उषितास् निःभषपरिजना यत्र तत, विल्मद्धि: कर- एभिर्दस्तिभिः, विले मोदन्नीति विल्मत्कामूषिकास्तर्षा रेण- भिख गहनमिति मर्व्वेषाभेव चिष्पदाना विभिन्नप्रशत्यादि-

उपमारूपकान्तेपव्यतिवेकाढि गोचरा: । प्रागेव दर्शिताः झेषा दर्श्यन्ते केचनापरे॥ ३१३॥ इत्थमुदाहरणठये प्राधान्येन व्यपदंययाग्य: सेवा दर्तितः 20

Page 299

बाव्यादर्भ:।

संप्रत्यखद्वाराम्राणामयययं चारतासम्पादक द्ृत्यङ्गभूतं तं दर्भयन्नाह। उपमेति। उपमा चात्र साधारणधर्षप्रयोगवती, तब साधार पधमांस्याभिन्नले पशोरुइ्मिवातासमित्यािधर्मो- पमास्वेषोपमादावर्थश्ेषः, वालेवोद्यानमालेयं सालकाननश- भिनीति समानोपमायान्तु शब्दसेव:। रूपकमपि साधारण- धर्ममप्रयोगवत् शिष्टरूपकादिकम्। आ्रत्तेपस 'प्रम्तात्मनि पद्मानां देए्ठरि सनिनिग्वतारके। मुखेन्दौ तव सत्यस्मित्नपरेण किमिन्टुना' दत्यादि हिष्टाच्षेपः। व्यतिरकोऽपि साधारषधर्म- प्रयोगवाम्, न च 'तं समुद्रख्न दुव्बारावित्यादिमस्लेपव्यतिरेक एव व्यतिरेकपदेनेचत दति वाच्यम् एकव्यतिरेकादावपि माधा- रसधर्मममद्धावेम शेषखानपायात्। श्र््रदिमा अर्थान्तरव्याम- ममामोप्रयादीनां परियक, दर्षिता दति उपमादोनां निर्व्वा- इकतया अङ्गल्वेन दर्षिता दत्यर्थः । केचनेति अ्रल्ङ्कारान्त- रेषङ्गतामापत्रा ऋ््गिमृतावेत्यर्थः॥ ३१३॥

तस्यभिन्न्नक्रियः कथिदविरुद्धक्रियोऽपरः। विरुद्धकम्मा चास्यन्यः श्लेषो नियमवानपि ॥३१४॥ नियमानेपरु.पोक्रिरविरोधी विरोध्यपि। तेषां निदर्शनेष्वेव रूपमाविर्भविष्यति॥ ३२५ू।।

तान् क्रमेणोदिभति। प्रस्तयभिन्नक्रिय दति। तेषामभि- सक्रियार्दिस्येषारणां, निदर्भनेषु वत्यमाणोदाहरणेषु, रूपं ख- इपम् । २१४॥ ३१५॥

Page 300

द्वितीय: परिखेद:। २८२

वक्रा: स्वभावमधुरा: शंसन्त्यों रागमुख्षम्। दृशो दूत्यश्न कर्षन्ति कान्ताभि: प्रेषिता: प्रियान्॥३१ ह॥ तचाभिन्न्नक्रियश्लेषमुदाहरति। वक्रा दति। वक्रास्तिर्य्यक् चालिता: कुटिलभाषिष्यस, खभावेन मधुरा: सपृहणीयाः ऋ्ररुचवादिन्यश्च, उल्वलमत्यधिकं रागं नायिकाया ब्रमुराग शंसन्यः सूचयन्थः कथयन्यख्, कान्नाभिः प्रेषिताः च्िप्नाः शानयनार्थ प्रयुकास, दृशसनृंषि, दूव्यः मखीप्रमतयः 'दूत्यः मखी नटी दामी धातेयो प्रतिवेशिमी। बाला प्रब्रजिका कारूः शिन्पिन्याद्या: खयं तथा' दृत्युकेः। कर्षन्ति भ्ावर्जयन्ति, पत्र वक्रादिविभेषखानां चिष्टता, विशेष्यभूतानां दृषां दूतीनास कर्षणक्रिया एकैवेत्यभिन्नक्रियत्ं, सेषस्य तथाल्वस परम्परया

पत्र च वत्यमाणखरपायास्तुत्ययोगिताया: सद्भावात् वेपा- डयं तम्या निव्वाह्कत्वादङ्गम, एकया क्रियया वाक्दयदीप- नादिदयमानस्य दीपकस्याङ्गमित्यन्यं । २१६।।

मधुरा राग्वर्र्िन्यः कोमनाः केोकिन्नगिग:। शाकर्एर्यन्ते मदकला: झ्निप्यन्ते चासितेत्णाः॥ ३२७॥ सविषद्धक्रियश्रेषमुदाहरति। मधुग इति। मधुगाः खर- माधुर्य्यवत्य: माधुर्यास्नायिकालद्वारवत्यय, माधुर्यास् 'सव्वी- वस्याविशेषेषु माधुययें रमषीयता' इत्युक्लत्षणं, रामवर्दून्यः उद्दोपकत्वात् प्रणयप्रवामनाखमगगं वर्ड्धरन्यः, कामखा:

Page 301

बाथादर्भ:।

सुश्राव्या: मृदभास, मदकखा: वसन्तप्रारभोष मदोन्मत्ताः साभाग्यादयवलेपजविकारोन्ासाख, मदख 'मदो विकारः म- भाग्ययोवनाद्यवलेपज' दृत्युकरूपः। श्रत्र कोकिलागिर प्रा-

या: कर्मात्वेमाविहद्धूक्रियाद्वयसम्बन्धात्। ऋ्रचापि सेषस्य तुन्य- योगिताया ऋङ्गश्वम्। केचिन्तु कोकिलागिर द्ृत्यमितेच्षण- विभेषयम्, असितेक्षण दति च अससते अनष्टे विरहिजने ईचएं यचेति व्युत्पत्या कोकिलागिर द्वत्यस्य विश्रेषणमि- त्याऊ: ॥ २१॥

रागमादर्भयन्न्ेष वारुणीयोगवर्द्धितम। निरोभवति धर्ममा।शुरङ्गजस्तु विजृन्भते ॥३२८॥

विरुद्धक्रियाद्वयश्नेषमुदाहरति। रागमिति। वारुणी पचिमदिक मदिरा च, तस्या योगेन सम्बन्धेन उपयोगेन च व्द्धितं, रागं लौद्ित्यम् अमुरागञ्त, श्रदर्भयन् प्रकाशयन् वर्द्धयंख, धर्माशडः सर्ययासरोभवत्यसं गच्कति, बङ्गजः कामस्तु विजसते उद्रेकं गच्ति। बङ्गजपन्े श्रादर्शयत्तति हेता भत्ः आदर्भंवितुमित्वर्थ। पत्र तिरोभवनविजृन्णक्रययोर्विरोधः, क्ेपे व पर्ष्ववत् परन्परया तक्षम्वन्धः। तुखयोगितैवाच प्रधानम्॥ ३२८।।

Page 302

द्वितीय: परिचेदः। २८५

निस्लिंशत्वमसावेव धनुष्येवास्य वक्रता। शूरेष्वेव नरेन्द्रस्य मार्गणत्वच्च वर्त्तते ॥३१६॥

मनियमक्लेषमाह। निस्तिंपत्वमिति। निस्तिंगतवं विंशद-

त्पत्तेः, मिर्ट्यत्वस्स 'त्रथ निस्तिरंभः खन्ने ना निदये चिपु' इति भेदिनी। अरावेव न तु हृदये। वक्रता आकर्षणेनाभरखता वामता च धनुष्येव न तु व्यवहारे, मार्गणत्वं वालतं याचक- त्वख्च शरेव्वेव न त्वात्मनि, अ्त्तैवकाररर्निस्तिंभतादिपदानां द्वि- नीयार्था व्यवच्केद्येषु निषिदधतया प्रतीयन्त इति संषभद्भावः, मचैवकारेप नियमद्यातनात्नियमवान्, नियमस किद्यत- काभावेऽपि सामर्थ्यादवमीयते, यथा 'यमिमिंख राजनि जित- जगति पालयति महों चिचकर्षसु वर्णमद्कराद्यापेषु गुणक्क्ं- दा' दत्यादि, श्त् न प्रजाख्वित्यादित्यवच्द्यानां स्फुट प्रती- यमानत्वादेवकाराभावेपि चित्रकर्मास्वेवत्यादिनियमः प्रतीयत दृत्ययमप सवेषो नियमवामेव, पत्र च परिमद्धालद्वारः प्रधानं

'प्रस्न्नादप्रश्न्नतो वापि कयिताद्वस्तुनो भवेत्। ताटृगन्यव्यप- इसेच्ाव्दपार्थोडयवा तदा। परिमद्धा' इति। सेपचायं तदङतया प्रतोयते। नच 'विधिरत्यन्मप्राप्े नियमः पाचिके सति। तब चान्यत च प्राप्ते परिमक्जति गोयत' रव्यनंम नि- यमपरिषद्धयोभेदावगतेः परिमद्धाभ्यवगमे कथमय्य् सनि-

Page 303

२८६ काव्यादभेंः।

यमत्वमिति वाच्यं, मतेऽस्मिन्न्यव्यपोइप्रतोतेरेव परिसद्धाला- भापगमात् व्यपोहस्य चाच स्फुटं प्रतीयमानलात्।। २१८ ।

पद्मानामेव दणडेषु क ए्ट कस्वयि रक्षति। त्रथवा दृश्यते रागिमिथुनालिङ्गनेष्वपि ॥३२० ॥

नियमाचेपरुरणत्रिशेषमुदाइरति। पद्मानामेवेति। पद्मा- नामेव दणडेषु न तु तव दण्डाखोपाचेषु, कण्टकस्ीक्षपाग्रा- वयवविशेषः चुद्रमनूरोमाख्चस, 'रोमासे सुद्रभन्नी च तगे- रफ्ट्रे च कष्टकः' द्ृत्युक्रेः। तयि रक्षति महीं पालयति सति।

दृश्यत द्ृत्यन्वयः । श्रत्र पद्मानामेवेति नियमस्याथवेत्यादिना निषेधसद्वोधकोक्रियु क्रो्डियमिति नियमा च्ेरुपोतरियेषः। प ् पूर्व्वार्धे परिमञ्चेव प्रधानम्, श्रर्द्धद्ये च एकत्र निद्धितस्य कण्ट- कस्य वाकादयोद्दीपनादीपकं प्रधानमिति सेषसय तदङ्गता। ॥ ३२०॥

मच्ोमद्भूरिकट कस्ेजखी नियतोदयः। दक्षः प्रजापतिश्यासीत् खामो भक्तिधरश्च सः ॥३२१॥

अविरोधिश्वेषमुदाहरति। महीभदिति। महीदद्राजा पर्ष्वसख, भूरिकटको बजस्कन्वावार: विस्तीर्णनितम्वय्न। तेज- सी प्रतापवान् किरणवांख, नियनादयोऽव्यापतसम्पत्ति: प्रति- दिवसं जायमानोङ्रमय। दवः कुझला मुनिविधेषस, प्रथा-

Page 304

द्वितीय: परियेद:।

पति: प्रजापालकः सृष्टिकत्ता च। खामी प्रभुर्विभ्ाखच, खामी प्रभुविभाखयोरिति मेदिनी, भक्रिधरः प्रभावोलाइ- मन्त्रजसामर्थ्यवाम् ऋस्तरविशेषधारी च। प्त्र महीम्दादि- चिष्टपदार्थद्वयस्य भूरिकटकादिस्चिष्टपदार्थद्वयेन मह मम्बन्धे विरोधाभावादविरोध्यं श्ेषः स चाच प्रधानम्॥ ३९१॥

।श्ल्ेषचक्रम्।।

विरोधिशेषमुदाहरति। श्रच्युत इति। श्रच्युतः सत्पथा- स्युतिरच्ितो विष्ुस, वृषोधमों टृषभासुर्ख। राजा नग- धिपसन्द्रश, क्षयः सम्पत्तिचीणता यत्मरोगस। देवो गाजा मुरख, विबुधाविगतपण्डितः देवय। शङ्गरो मङ्गम्शृत् शिवस, भुजङ्गः षिङ्ग: सर्पश्न। अ्रत्ाच्युतादिपदद्वितीयार्थ विध्ाबादै।

डयं श्रेष: मच विरोधाभामस्याङ्कम्॥ २२२॥ गुणजातिक्रियादीनां यत्तु वैकच्यदर्गनम्॥ विशेषदर्शनायैव सा विशेषाक्िरिय्यते॥ ३२३॥ थ विशेषामि लक्षयति। गुणेति। विशेषावर्षनीयम्य वीय्यासुत्कर्षसस्य दर्शमाय प्रतिपादनायैव गुपजातिक्रियादी- ना वर्षनीयख प्रारिश्ितकर्ममाधने उपकरणभृतानामित्वर्य:

Page 305

काय्यादर्भ: ।

'आदिना द्रव्यादिपरियहः' यद्वकल्वयदर्भनं कार्ययसिड्कावनुप- योगितेनानपेक्षणीयतप्रतिपादनं वैफस्येति पाठे स एवार्थ: सा विशेषाय गुणादिवेकन्योक्रिरूपत्वाद्विभेषाक्रिरिय्यत द्त्यन्वयः। गुणदीनामिति भेदकयनाय नतु सरूपनिर्व्वाद्दाय, पदा- र्थमाचगतवैकत्योक्ेरेवास्याः खरूपलात्। पूर्व्वोक्रातिशयो- क्रिररप वर्लनीयोत्कर्षोकरिरुपैव परन्तु न तच गुपादीनां

हरपव्याख्यानावसरे दर्भयय्यते। अ्रत्र गुणजातिक्रिया: कचि- दर्खनीयगता: कचित्तदीयोपकरणषगताख्य बोथ्या:, गुण्ादिवैक- त्यस्न कचिष्कान्दं क्कचिद्गम्ं, विभरेषदर्भनायैवेत्य वधारणं कथ- मपि विशेषदर्भनाभावे सत्यपि गुणादिवैकत्वे नास्या: सभ्भव दति सूचनाय। नव्यासतु सत्यपि कारणे कार्य्याभावो विशेषा- क्रिरित्याङ्: तत्रालङ्वारसंज्ञानामन्वर्थतयैव प्राचीनेः प्रयुत्र- तवेन देतुसमानाधिकरणकार्य्याभाववर्लने विशेषप्रतोतेरभावा- द्विशेषोक्रीति संज्ञा्यपगमे हेतुः प्रष्टव:, नच विशेषोवैचितं तथ सत्यपप कारणे कार्य्याभवोपनिबन्धे विद्यत एवेति विशेषोक्रि- संज्ञाया अ्न्वर्थतवेति वाच्यम्, अ्लद्धारमाचस्ैव वैपिचा- त्मकतवेनोपमादार्वपि विशेषाक्किसंज्ञायाः प्रमङ्गात्, त्रथ सति हेता कार्य्यभावप्रतिपादनजन्यं स्फुटं प्रतीयमानमपि वैचितं न्वयापि कथं संजञान्तरेशलङ्कारतया न संग्ह्ीसमिति चेमेवं तत्रा स्माक मतिप्रयो क्रे रभ्युपगमात् कार्य्यकार णपव्वी पर्ययविपर्यय- यवद चाप्यतथ योत्वयभ्युषगमसचित्यात्। तस्म्राद् गुणि वैकखा

Page 306

द्वितीय: परिवेद:।

वर्लनेन वर्लनीयस विशेषकथममेव विभेषातरिरिति युकतरं। यत्वित्यत यन्रेति कचित्पाठः यत्र वैचिने दत्यर्थः ॥३२१।। न कठोरं न वा तोक्षणमायुधं पुष्पधन्चनः । तथापि जितमेवासीदमुना भुवनच्यम्॥ ३२४॥ तत् गुणवैकल्यविभ्रेषाक्रिमुदाहरति। न कठोरमिति। न कठोरं न वा तीक्मिति आ्रयुधस्य पुष्पमयत्वादिति भावः, पतायुधस्य कठोरखं तोत्तगल्वस् गुणमनपेच्यैव कामेन भुवन- नयं तरितमिति जेतुः कामस्य वीर्थोत्कर्षः प्रतीयते। प्त्रा- युधगतकठोर त्वादि गुणम्य भुवनजयं प्रति प्रमिद्ध हेतुत्वाभ्युपगमे तद्मावृत्त्या तादृभकार्य्यवर्सने उपधायककारणान्तरस्य का- संसाभाविकत्वस्य वा विभावनीयते तात्परय्याभावान् विभाव- नाया: सभभवः, विनोपकरणं क्रियानिष्पादकतया कर्तुहृत्कर्ष- प्रतिपादनस्ेवाच तात्पर्थयविषयतादित्यनयर्भेदो बोधा: । प्र चपकरणगतगुण्स्य वैकन्चम्।। ३१ ४।। न देवकन्यका नापि गन्धर्व्वकुल्नसमावा। तथाप्येषा तपाभङ्गं विधातुं वेधसोऽप्यन्म्॥ ३२५॥ जातिवेक व्यविभ्रेषक्रिमुदाह्रति। न देवेति। श्रत्र देवत्व गन्धव्यंत्स् जातिविशेषः तसतरैरपेत्नेण तपोभक्गमामर्थ्यवर्र्माद- रनोयनायिकाया: मन्दय्यादिविभेषः प्रतिपादितः, देयो- गन्धव्यंस तपोभक्त कुर्ष्यन्तीति पुराणप्रमिङ्धिः। ब्रत्र वर्षनोय- गताया आातेर्वैकस्यम् ।। १२५ ।।

Page 307

२६० काव्यादर्श: ।

न बद्दा भुकुटिनीपि स्फुरितोदशनक्कदः। न च रक्ताभवद्दृष्िर्जितश् द्विपर्ता बलम्॥ ३२६॥। क्रियावैकल्यविश्रेषोक्रिमुदाहरति। न बद्धेति। प्रच्न प्राक्र- रषिक: कश्िद्वीरोवर्लनीय:, बन्धनं स्फुरणस क्रिया, रत्रत्वन्त गुप एव, तदच क्रियागुणवैकस्यप्रयुक्रयोर्विशेषात्रयोः सङ्गरः। शडड्ध क्रियावैकत्योदाहरणन्तु 'नोपभोगो न वा दानं बन्धूनां भरषं न वा। तथापि गुरुतां धत्ते नृणां संरततितं धनम्' हति। शतोपभोगादिक्रियामाचवैकन्गम्। प्रछ्वते च द्विष- व्जये क्रोधकार्य्याणं भुकुटिबन्धनादीनामनपेक्षणीयत्वप्रतिपा- दनेन वर्षनीयस् क्रोधपून्यत्वव्यत्तया मह्ावीरत्वरुपविशेष: सूच्ते, अतएवोक्रं रौद्रप्रस्तावे 'रक्कास्यनेचता चास्य भेदिनी- युङ्धूवीरत' इत्ि ॥ २९६॥ न रथा न च मातङ्गा न दया न च पत्तयः । स्तीणामपाङ्गदृष्चेव जीयते जगता चयम् ॥३२७॥ द्र व्यवैकस्थविभ्रेषाक्रिमुदाहरति। न रथा दति। स्रीणं रथादोनि जयसाधनानि न सन्ति तथापि ताभिरपाङ्गदृश्षेत्र केवलेन कटाच्ेणेव जगत्यं जोयते हत्यन्वयः, श्रत्र रथादि- द्रव्याणं वैकत्यं, लक्षणे बादिपदग्टहीतद्रव्यस् वैशेषिकमतोक्र-

चित्वाभावात्। एवमभावादिवैकत्योदाहरणं बेध्यम्। एतानि गुषादिवेकत्यम्य भाष्टत्वे उदादरणानि ।। १ २ ७ ।।

Page 308

द्वितीय: परिच्वेदः। २८१

एक चक्रोरथो, यन्ता विकलो, विषमा दयाः। त्राक्रामत्येव तेजसो तथाप्यर्कीनभस्तनम् ॥३२८॥ सैषा देतुविशेषोत्रिस्तेज ्वीति िशेषणात् अयमेव क्रमोऽन्येषां भेदानामपि कल्पने॥ ३रट।। ।। विशेषाकक्रिचक्रम्॥

दत्यं गुणदिवैकल्चेन विभेषक्तर्मेदान् दर्भयित्वा प्रकार- न्तरेण्ान्येपि भेदा: सस्भवन्नीति प्रतिपादयन तेषां दिग दर्शनाथें हेतुविशेषोक्रिमुदाहरति। एकचक्र इतिं। यन्ता मारथिररुण: विकलाऽङ्गविकलः अ्नूरत्वादिति भावः । वि- पमाः मन्नमख्खाः अिवितत्वादुदूताख। नभसलमतिविस्तो- र्णमाकाशमार्गम्। पच् जगत्तयममिति कवचित्पाउस्त न मम्यक पातालादा सर्यप्रयाणस्याप्रमिद्धे:। अन्यषामतिविम्तीर्णमा ्गप्रयाणे बञ्जचक्रारथाडविकलाङ्गो यन्ता अविषमा दयाय्याप- व्यन्ने सुर्ययम्य तु तन्नेरर्पेत्चणपि चिकीर्षितमद्धिितान्कषी तिभयः तच च हेतुस्तेजस्वीति न नि तेर्जाम्वनः स्वार्थमाधम

च व्यादिगतबञ्चक्रत्वादिधमीणां वेकर्न् गम्म्॥ ३२८ । सषति। तजसोतिविश्ेषणत् तेजसोतिहं तुगभविभ्ेषण- दित्यर्थः। रेतुविधेषाकरििति उंतृपन्यामंन वर्षषमीयगतवि- मवप्रतिपादनाद व्वर्थता। 2r2

Page 309

बाबादर्श:।

पयमेवेति। प्रथमेव क्रम ईदटश्येव दिक्। तथाचाषिित्ु- दाइरणे यथा हेत्वलद्वारसम्बन्धेन विशेषोत्रिभेदसथा अल- दाराम्तरसम्बन्वेनापरेडपि भेदा बोडूव्या द्त्यर्थ:, तथाच अतेलपूरा: सुरतप्रदीपा:, दूतं दि नाम अरिंहासनं राज्य- मित्यादि अ्त्र प रूपकयोगः, पूर्व्वच परिषाम दति विश्व- नाथ:॥३९८॥

विवक्षितगुणेत्द्ष्टैर्यत् समोहत्य क्स्याचचत्। कोर्न्तनं सुतिनिन्दाथें सा मता तुच्ययोगिता॥३३०॥

अथ तुख्ययोगितां लक्षर्यति। विवनितेति। विवत्तिताः प्रस्तुतमिष्ठल्वेन प्रतिपादयितुमिष्टा ये गुणाः सुतिहेतवो नि- न्दादेतवो वा धर्ममासैहलष्टा विख्यातासैः समोहृत्य समकची- कत्य सतुतिनिन्दार्थं स्तुत्यर्थे निन्दार्थं वा कस्यचित् प्रस्तुतस्

वचनमविवचितं दाभ्यामेकेन वा समीकरणेडसा: सङ्भावात्। एवं विवाचतगुणोक्तष्टैरप्रस्तुतैरेवेति न नियम: प्रस्तुतेन समो- करपेडपख्या: सभ्वात् यथा, 'कटाचा मधुरालापा विलासासे घ ते पूडभे। जगन्नये प्रदृप्तस् कन्दर्पख महदलम्' त्रत कटा- नादय: सर्वेदपि प्रस्तता, एतेन प्रस्तुतयोरेवाप्रस्तुतयोरेव वा एकधम्ाभिसम्बन्धसुख्ययोगितेति केषाखिन्ततं प्रत्युक्म, सा.

Page 310

द्वितीय: परिचेद:।'

दूर्धनियमाभ्युपगमे प्रयोजनामुपसव्ये: वैचितस्य व सर्वन समा- नत्वात्, मच प्रस्तुताप्रस्तुतयोरप्येकधर्षसम्बन्धेम तुख्ययोगिता- भुपगमे दीपकस्य विषयापहार: सयादिति वाषं खमते वाक्या- न्रीयपद स्यामुषङ्गादिना खार्थद्वारा वाक्यान्सराथो दोपकत्व स्थैव दीपकालद्वारलवात् तत एव च दीपकमंज्ञाया त्रन्वर्थतात्। अ्रथोपमालङ्वारेडपि सुत्यर्थ निन्दार्थं वा विवचितगुण्णलऐ्टेन प्रस्तुतस्य समीकरएं साम्यस्य च व्यज्गतायामुपमाज्गोक्कता तद- नयो: समानविषयतापत्तिरिति चेन्नैवं प्रतोतिभेदेनैंवानय।- भेदात् तथा ह्ुपमायां वाच्यस्य व्यड्मसय वा सादृमवख प्रतोति: शाब्दी 'दिवोजागर्तति रच्षाये पुलोमारिर्भुवोभवान्। अ्रसुरास्ेन दन्यन्ते सावलेपास्वया नृपा:' दत्यादितुत्ययोगोपमादावपि व्यञ्चनयोपम्थितम्यापि मादृश्यम्य वृत्तिवेद्यलन श्राब्दबाधाभ्यप- गमात्, यञ्चनाया वृत्त्तित्वस चालङ्गारिकमिद्धान्तसदूत्वात् प्रछृते तु न तथा, सर्वेषां समकस्तया विवचितगुष्ान्वयते- नैव शाष्दबाधविषयत्वात् पर्ययवमाने तु मादृश्यप्रतोतिरिति, इत्थक्व विवनितगुणवत्तया प्रसिद्धीः सहाप्रमिद्धम्य वर्षनीयख समकक्षतया तादृभगणान्वयित्वकीर्तनन प्रशंमनं निम्दनं वा तुन्योगिततति निर्गालतोलक्षणार्थः । अ्रन्ये तु सुतिनिन्दयो- रवाच प्राधान्येन प्रतिपादयत्वं सादृश्यन्तूपमर्ज्जनीभतमित्यतस्तु- खयोगोपमातोडस भेद दत्याऊ: ॥ १३०॥ यमः कुवेरो वरुणः सचम्रान्तो भवानपि। विश्रत्यनन्यविषर्यां लेाकपाल इति श्ुनिम् ॥ ३३२ ॥

Page 311

२६४ काव्यादप्ः।

तच सुतावुदाहरति। यम इति। अत लोकपालत्रूपो गुणेवर्शनीये राज्जि वत्रुमिष्टः तेनोत्वष्टैर्यमादिभि: वह् सम- कच्षतया तङ्गुएभागित्वकीर्न्तनेन राजा सुतः ॥३३१॥ सङ्गतानि मगान्ोणां नडिद्विन्नसितानि च। क्षषद्वयं न तिष्ठन्ति घनारव्यान्यपि स्यम् ॥३३२॥ । तुख्ययोगिता॥

निन्दायामुदाहरति। मङ्गतानीति। सङ्गतानि मङ्गमाः। क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति चणमानं तिष्ठन्तीत्यर्थः । सवयं खम्यानु- रागेणैव नतु परानुरोधेन घनं निविड नतु मझथं यथा तथा शारव्धान्यपि, सोकनम्रा सनाभ्यामित्यादिवत् क्वचिदन्यचा- पीति तत्पुरुषः 'त्रथच घनेर्मेंघेः खयमारव्वान्यपि। द्ेषमूल्- कतवेनाच चारुतातिभय दतिप्रतिपादनाय सिष्टवभेषणप- न्याम: । श्रच्ाचिरावम्या यत्गुण्ेवर्नीये मृगात्तीमङ्गमे वित चितः तद्व्त्वेन प्रमिङ्धेस्तडिद्वित्नमितेः मह तुल्यतया तहण- सम्बन्धवर्षनात् म च सङ्गमोनिन्दितः । ३३९॥।

विरुद्वानां पदार्थाना यत्र संसगंदर्भनम्। विशेषदर्शनायेव स विरोधः समृतोयथा ॥३२३॥ शरथ विशोध लक्ष्यति। विरुद्धानामिति। विशेषोवर् नोयस्योस्कर्षस्तम्य दर्भनायैव, विरुद्धानां विरोधवरतां, विगो- धोमेसर्गिकासामानाधिकरएां परस्रसामा माधिकरएपुन्या-

Page 312

द्वितीय: परिचेदः। २६५

नामित्यर्थ: पदार्थानां यत्र वैचिते संर्गदर्भनं सामानाधि- करखप्रतिपादनं स विरोधप्रयोजकतवाद्विरोध: सत द्वव्यन्वयः। विरुद्धानां मंसर्गस्तत्त्वतो न सम्भवतीति विरुद्धानां वसतुतो-

स्पष्टमुत्रं प्रकाशकृता 'विरोध: मोडविरोधेऽपि विरुद्धूलेन यद्च' दति। पदार्थानामिति जातिगुणक्रियाद्र व्याणामित्यर्थः तन जातेजीत्यादिभिश्वतुर्भिविरोधः, गुणम्य गुणादिभिस्त्रिभिः क्रियाया: क्रियाद्रव्याभ्यां दाभ्यां, द्रव्यम्य ट्र्वयणैकनेति विरोधम्य दश भेदा अन्येरुक्रका जातव्याः। श्र्यमेव शब्दच्ेषनिबन्धनसदि- राधाभाम उत्यते यथा 'पूर्व्वोदाहते अच्ुतोऽप्वृषच्क्रेदी- त्यादा, एष च अरपप्रियोगे वाच्यम्तद प्रयोगे व्यन्:। ३२३॥।

कृजितं राजहंसाना वर्द्ते मदमञ्जन्म्। तोयते च मयूराणां रुतमुनक्रान्तसेो8्ठवम्॥३३४॥

कृजितमिति। प्रत्ैकसििन् शब्दरूपे कन्तर विरुद्धूयेरि वृद्धिक्षयक्रिययो: संमर्गदर्शनं, मम्बन्धिभेदेन शब्दयार्भिन्नल्वाद्- विरेोधप्रश्मनम, त्रनेम व वर्षनीये शरत्कान् एकजातीययोरपि बलाबलकारितया विभेष: प्रतीयत दत्यम्यानङ्वारता ।। १२४।।

प्रावृषायैर्जनधरैरम्बरं दुर्दिनायते। रागेष पुनराक्रान्तं जायते जगता मनः ॥३३५॥ प्रावृषेष्ठैरिति। दुर्दिनायते व्यागसं भर्वान। गागेणा

Page 313

२६६ काव्यादर्णः।

नुरागेख लोद्ित्येन च, आक्रान्तमित्यत्र उत्िक्रमिति कुचि- त्पाठः। अ्चानुरागस लौहित्येनाभेदाध्यवमायाच्च्यासत- लेव्धित्यगुपयोरेकजलधर निष्पाद्यत्वरूपमं मर्गवर्लनेन विरोध: तस्य च श्षेषवशात् प्रथममम्। अ्रनेन च वर्लनीये प्रादृट् काले कसिद्विशेषः प्रतीयते॥ ३३५ ।।

तनुमध्यं पृथुश्रोणि रक्रौष्ठमसिनेक्षणम्। नतनाभि वपुः स्त्रीर्णं कं न इन्त्युन्नतस्तनम्॥ ३३६॥ पुनरप्येकच बह्नां गुणयुग्मानां विरोधोपन्यामे वैचिचातिशय इति जञापनाय तादृशं गुयविरोधमुदाद्दरति। तनुमध्यममिति। कं न इन्ति न व्याकुलयति। ऋ्रत्र तनत्वपृशुत्वयो:, रत्तत्वासित- त्वयो:, नतलाव्रतत्वयो र्गुणयोरविरोध:, तेषास्वाश्रयभेदात् तत्प- रिशरः। अ्रमेन च वर्षनीयानां स्त्रीरणं विशेषः प्रतीयते। तनत्वपृथुत्वयो: नतत्वोत्नतत्वयास परिमाणरुपत्वाङ्गुएत्वम्। । ३२६॥

मृणालबाड रम्भोरु पद्मत्पलमुखेक्षणम्। अपि ते रूपमस्माकं नन्वि तापाय कष्पते ॥३३७॥ मृषालेति। प्रपीति पूव्वीर्ड्धगतविभ्रेषणत्रयेऽन्वेति। रुपं वपुः। प्रत्र मटृपालवच्छीतला बाह्ह यत्रेत्या शुपमितिगर्भबङ्- ब्रीहा भीतलत्वगुप्ततार्पाक्रययोरविरोधः, मृलाले एव बाह् यत्रे-

Page 314

द्वितीय: परिच्छेद:। २६७

दाध्यवसायात् मृणालत्वरम्ालवादिजातिभिसतापक्रियाया वि- रोध:, वकुरविरद्ित्वाच् प्रथमनम्॥ ३७।

उदश्रयन्ति पान्थानामस्पुशन्तोऽपि लोचने॥ ३३८॥ एषु भावाभिमाने क्रियादिविरोधा दर्णिताः, मंप्रत्य- भावाभिमाने क्रियाविरोधमुदाह्रति। उद्यानेति। उद- प्रयन्ति उद्गतवाष्पे कुर्व्वन्ति। श्रचास्पृशन्तोऽपीति स्पर्शनाभा- वेन उदशयणक्रियाया विरोध:, स्पर्शनाभावस् स्पर्शनक्रियाम्र- तियोगिकत्वात्क्रियात्मक एव मतेरऽस्मिन्नभावानां प्रतियोगि- धर्रिित्वात्। विरोधप्रशमनसाच्त कुसुमरेणूनामुद्दीपकत्वात्।।

कृष्णार्ज्जुनानुरक्तापि दृष्टिः कर्षावन्नम्बिनो। याति विश्वसनीयत्वं कस्य ते कन्नभार्षिण। ॥३३८॥। कष्पेति। ते दृष्टिरर्ञुने पार्थेऽनुरक्रा कृप्ण द्रोपदपि तद्र पापीत्यर्थ: कर्लावलम्बिनी राधेयाश्रया इति लप्णारूप- द्रव्यस्य राधेयावलम्बनक्रियया विगोध:, तत्प्रपामनन्तु व्षेपवभात् यथा कृप्णा अमिता अरना सूका बनु पद्मात् प्रान्तभाग इत्यर्थः रक्रा च श्रवणपर्य्यन्तगामिनी चेति ॥ ३३८ ॥ इूत्यनेक प्रका रे5यमन्नद्कारः प्रनीयते। ॥। विरोधचक्रम्॥

Page 315

२६८ काव्यादर्श:।

प्रस्तुतप्रशंसा स्याद प्रक्रान्तेषु या सतुतिः॥ ३४०॥

उपमंहरति। दृत्यनेकेति। अ्रनेकप्रकार: पूर्व्वोक्युन्त्या दभविधः। प्रतीयत द्ृत्यच् अ्तिभाभत दवति कचित्पाठः ।। अरथाप्रस्तुतप्रशंमां लक्षयति। अप्रसतुतेति। श्रप्रक्रान्तेपु भप्रस्तुतेपु, षष्चर्थे मप्तमी, बजवचनमविर्वाचतं, या सुतिरिति प्रस्तुतस्य निन्दार्थमिति भेषः ततएव वैचिव्ादयः। ततख्ा- प्रस्तुतस्य स्तुत्या प्रस्तुतस्य निन्दनीयत्वसचनमप्रसतुतप्रशंमेत्यर्थः। शप्रक्रान्तेभितस्तुतिरिति ककचित्पाठः तत्र तप्रस्तुतस्य ईमिता प्रस्तुतद्वषादभिमता स्तुतिरप्रस्तुतप्रशंसेति स एवार्थः, क्चिन दूममेव पाठं धत्वा अ्रप्रक्रान्तेनाप्रक्रान्तवर्लनेन ईप्वितम्य प्रस्तु- तम्य स्तुतिर्वर्लनं वाच्यम्याप्रम्तुतस् वर्सनद्वारा प्रस्तुतस्ेद्गम्यते तदा ऋप्रस्तुतप्रशंसा स्यादिति व्याचषे तदेतद्गन्थम्यास्य पव्वी- पर्य्यमनालोचयता नवीन मतानुशीलनविमुग्धबुद्धित्वविलममितं, नवीनादि अप्रसुताद्वाच्यात् प्रस्तुतप्रतीतावप्रस्तुतप्रशंसा, प्रस्तु- ताद्ाचादप्रस्तुतप्रतोता ममाभोकिरिति विषयविभागेनाल- हारइ्यमाङ:, ्तच्च प्रकृतवरुद्धं प्रकृते हि श्रप्रस्तुतवर्णनेन प्रस्तुतस्य प्रतीता समामोककरकिरभ्युपगता ग्रन्थल्वता, यथा 'वस्त कि- सिदभिप्रेत्य तन्तुत्यसान्यवस्तुनः। उत्रिः मंतेपरूपत्वात् मा

मथ्यभिन्नविषयतं व्याखणातुरस् टृकपथं नावतीलिति सस्ा-

Page 316

द्वितीय: परिच्ृदः।

मनमेवासालद्वारस्य विषयः, त्रपस्तुतात् प्रस्तुतप्रतोतिस समा- माकेर्विषयः, अन्यथैकस् विषयापहारापत्तेरिति युक्रमुत्यग्या- मः। नच वाच्यव्यङ्गयोरुपमानापमेयल एव समासोकि: श्न्य ताप्रस्तुत प्रशंसेत्ययमेव विषयविभाग दति वाचयं सुखं जीवन्ती- त्ाद्यप्रस्तुतप्रशंमोदाहरऐडपि परिणा: सुखेन जीवन्तीति वयं दःखेन जीवाम दवति च वाच्यव्य ज्यायोव्यतिरेक गर्भापम्यमय स्फुट प्रतोयमानतया ग्रन्थकर्तुः प्रमादापनेः, मेयमप्रस्तुतैवाच मृग- वत्तिः प्रभस्यत इत्युदाहरणव्याकारे न मंज्ञाया ब्रन्वर्थताङ्गी कारे ग्रन्थकर्तुः खरमख स्पहं प्रतोयते तम्मादप्रस्ततम्य प्रभं- मायामेवा प्रस्ततप्रशंसा नतूक्रिमाचे इति निष्कर्षः । कियाप्रस्त- तात् प्रस्तुतप्रतोतिवत् प्रस्तुताद प्रस्तुतप्रतीतियपि ममामोकिवि- पयांबाध्यः एततमंग्रहयालङ्वारान्तवानिरृपणत् वैचितम्य च तुख्तयोपलभ्भादेतच 'य्याभूय यद्वमनमम्बुजलोचनाया

सुखं जोवन्ति चरिणा वनेय्वपरसेविनः।

सेयम प्रस्तुतेवाच मृगवृत्ति: प्रभस्यते। राजानुवर्तनक्रेश निर्व्विसेन मनस्विना।। ३४२।।

Page 317

२०० काव्यादर्श:।

उदाहरति। सुखमिति। प्रभुसेवाविरक्रस्योकिरियम्। अ्रपरमेविनो जोवनार्थं परसेवाजन्यदुःखानभिज्जाः। ऋन्नैरिति गोएप्रयोग: श्रोदन एवास्पदस शक्त्वात् ॥ ३ ४१ ।। सेयर्ममिति। श्रप्रस्तुतैवेत्येवकारेण प्रस्तुताप्रस्तुतयोईयो: प्रथं- सार्यां नायमलद्वार दति सचितं यथा, 'याते मय्यचिरान्नि- दाघमिह्टिरज्वालाभ्तैः शष्कता गन्ता कं प्रति पान्थसन्तति- रमौ सन्तापमालाकुला। दवत्यं यस् निरन्तराधिपटलैर्नित्यं वपुः चीयते धन्यं जीवनमस्य मार्गमरसाधिग्वारिधीनां जनुः'। अ्रचाप्रस्तुतस्य मार्गसरमः प्रस्तुतस्य च दातुः प्रपांमेति नाप्रस्तुत- प्रशंसा किन्तु समामोत्रिरेव। राजानुवर्त्तनेति अ्रनुवर्त्तनढृत्ते: ऋववत्तिरुपतया निन्दात्वादिति भावः। उक्रञ्व मनुना 'सेवा स्ववत्तिराख्याता तमात्तां परिवर्जयेत्' दूति। मनखिना प्रभ- समनस्केन॥ ३४२ ॥

यदि निन्दन्निव स्तौति व्याजस्तुतिरसौ मृता। दोषाभासा गुणा एव लभन्ते ह्याच सन्निधिम्॥ ३४३॥ ऋथ व्याजस्तुति लक्षयति। यदीति। यदीति यदित्यथे क्रियाविशरेषणं, निन्दन्निव यत् साति पसा व्याजेन निन्दा- छलेन सुतिव्यञ्जनरूपत्वाद्याजस्तुतिः स्तेत्यन्यः। निन्द- त्निवेति दवपदेनापातत एव निन्देति निन्दायाः प्रमूलद्रप- तया प्रतिपादनं सचितं। ननु निन्दा हि निर्ष्टत्वख्यापनं तथ दोषोद्विाषणमन्तरेप न सभ्भवति सति च दोषे कथं स्तु-

Page 318

द्वितीय: परिष्ेद:। ३०१

तिपर्ययवसानमित्याणक्कोपपादयति दोषाभासा दति दोषा द्वाभासन्ते वस्तुतो गुणा एव ईदृभा धर्मा अ्रब स्रिधिं लभन्ते निवेशनोया भर्वन्ति। निन्दवित्र सातोत्यच च प्रत्य- यव्यत्ययेन स्तुवन्निव निन्दतीत्यन्वयोडपि बोडय्य: तेन सतुति- छूलेन निन्दोकरिरपि व्याजस्तुतिरेव वैचिचसाम्यात्, तत्र च व्याजरूपा स्तुतिव्याजसुतिरिति संजञार्थः। सष्टमुत्रं प्रकाश- कता 'व्याजस्तुतिर्भुखे निन्दा स्तुतिवा रुढिरन्यथा' इति। स्तुत्या निन्दाया गम्यले तद्दन्तमुदाहरएं यथा 'हे हेलाजित बाधिसत्व वचसां किं विस्तरैसायधे नासिति लक्षदृभः पर:

स्य लव्धायशोभारप्रोददने करोषि कुपया साहायकं यन्मरर:, इति। ऋत्र समुद्रस्य स्ुतिव्याजेन निन्दाप्रतिपादनाच्कमस्का- रातिशय: स्फुट एव। ३४३ ॥

तापसेनापि रामेण जितेयं भूतधारिणो। त्वया राज्जापि सैवेयं जिता, माभून्मदस्व।। ३४४।।

उदाहरति। तापमेनापीति। तापमेनापि तापमलवात् करितुरगादिजयसाधनरद्ितेमापि रामेल परशुगमेण, भृत- धारिणो पृथिवो। राज्ञापि राजववात् प्रभृतकरितुरगादि- जयसाधनवतापि। सैव तापमजितैव नत्वतिरिका। प्रत्र वर्षनो-

च साचाङ्ग्गवद्वतारेप महादेवदत्तपरपडना परणरामेण

Page 319

१०२ काव्यादर्श:।

यावती भूमिर्जिता तावती तया मनुष्येप्णापि जितेत्यतिमइतो- सुतिर्वर्णनीयस्य प्रतोयते ॥३ ४४।

पुंसः पुराणादा्टिद्य श्रीक्वया परिभुज्यते। राजन्ित्वाकुवंशस्य किमिदं तव युञ्यते॥ ३४५ू॥

दय सालद्वारान्तर संभर्गेणतिचमत्कृतिभमिरितिप्रति- पादमाय तत्र सेषमूखां व्याजस्तुतिं दर्भयन् ल्ेषस्य च शब्दार्थ- गतलेम दैविष्यात् प्रथममर्थश्नेषमूंलामुदाहरति। पुंस दवति। दच्चाकुवंभीयं कश्विद्राजानं प्रति चाटुकार सोकरिरियं। पुरा- पादादाहड्वाच, श्रोर्लत्षोः सम्पत्तिख्य। इच्वाकुवंशसेति तवेत्यम्य विशेषणम् दच्लाकुवश।वंधप्रवर्त्तकपुरुषो यस्य स तथा तख्। वंशयस्ेति सथकारपाठः सम्यक्। प्रचाद्यपुरुषादाच्कित्राया- लक्षम्या: परिभोग दृक्वाकुवंशीयस्य ते न योग्य दति निन्दा, तया चातिप्रभूता ते सम्पत्तिरिति सुतिः प्रतीयते। श्रच पु- रापपदे शीपदे व स्ेष: सचार्थयोराघटड्ूयोत्ष्मीसम्पत्योख वस्तुत एकत्वादर्थगतः। किस् परिभोगसाम्यात् त्रि्यां स्त्रीत्व- प्रतोतिरिति समाओोक्रिरपि। २०५।।

भुजङ्रभोगसंसक्त्ता कलच तव मेदिनी। श्रद्ङार: परां कोटिमारोच्ति कुतस्तव। ३४६॥।

मष्ट सेव मूक्षामुदाहरति। भुजङ्केति। भुजङ्गभोगसंसक्रा- विज्वानामुपभोगेगुरक्ता सर्पनरीरराषृता च, कलनं भार्यया

Page 320

द्वितीय: परिच्छेद:। ३०३

पास्याच, श्रत्न भुजङ्गादिभन्दानामनेकार्थमक्वेतितत्वा चष्दघ्ेष- मुलेयम् ॥ ३०६॥

॥ व्याजस्तुतिः ॥

उपसंहरति। द्तीति। इति पूर्ष्वाक्प्रकारेण क्षेषानुवि- द्वानां तथान्येषाख्वालङ्वारान्तरामुविद्भानां व्याजस्तुतेः प्र- काराणां प्रभेदानामपर्य्यन्ाSमीमोविसर उपलच्चतां ख- बुद्या जायतामित्यन्यः॥३४७।।

अर्थान्तर प्रवृत्तेन किच्चित्तत्सदशं फलम्। सदसद्दा निद श्येत यदि नत्स्यानिदर्भनम्॥३४८॥

थ निदर्शनं लक्षयति। अरथान्तरेति। भ्रर्थाक्तरे निद- भंनोयादन्यसिमन् कार्य्यविशेष प्रवृत्तेन केनचचत् यदि तम्यार्था- न्रसय मट्भं मदुत्कष्टम्, त्रमदपल्ष्टम्वा फलं निदर्ग्यैत प्रति- पाद्ेत तन्नि्रिदर्शनं नामालङ्वारः सादित्यन्यः, यदीत्यत यत्विति तक्ष्या त्रिदर्भनमित्यच मा स्यान्त्रिदरशनेति कचित्पाठः, निदर्भनेति संजाया: स्त्रोलस बञ्भिगङ्गोक्रियते। प्ररतार्थ- प्रषत्तस्य तत्मदृभाप्रश्वतार्थीन्तरज्ञापनं निदर्मनालद्वार इति सचणार्थ: । दयं सम्भवद्वस्तुसम्बन्धनिबन्धना निदर्जनति नव्या:, एतदुपशचथम्, अस्म्भवत्नपि वमममम्बन्धो यतर सादृयां जिद-

Page 321

काव्ादर्भः।

स्रंयति तन्नापि निदर्शनासन्भवः वैचित्रस्य स्फुटं प्रतोयमान- व्वात् स्पष्टमुत्कं प्रकाशकृता 'अ्र्भवन् वस्तुमम्बन्ध उपमापरि- कनपक' हति। पस्योदाइ्णरमनन्तरं दर्शरव्यामः, अन्ये त्वयं द्वितीयोनिदर्शनाप्रकार उपमायामन्तर्भवतीति ग्रन्थकवता नोक इत्याऊ: ॥ २४८ ॥

उदयन्नेष सविता पद्मेष्वर्पर्यात श्रियम्। विभावयितुमद्वीनां फलं सुहदनुग्रचम्॥३४८॥ तच सत्फलनिदर्भनमुदाहरति। उदयननिति। उदयन्ुद्- गच्न् ्द्िं प्राप्नुवस, त्रिय शोभां सम्पत्तिक्व। सुचदनुयहं बन्धुख्वानुकूल्यरूपम् ड्डीनां सम्पत्तीनां फलं विभावयितुं मत्यामृद्गो बन्धूनामानुकूत्यं कर्त्तव्यमति जापयितुं पद्मेपु

सविचा सहदुपकाररूपमुदयफलं निदर्शते फलसैतदुत्लष्ट- मव ॥३४८ ॥

याति चन्द्रांश़भि: स्पृष्ट ध्वान्तराजी पराभवम्। सद्योराजविरुद्वानां सरचयन्ती दुरन्तताम्॥ ३५०॥ ।। निदर्भनम्।।

पसत्फलनिदभ्ममुदाहरति। यातीति। पराभवं नाथं। राजविरुद्धामां नृपततप्रतिकूखानां चन्द्रप्रतिकूखानाख। दुर- न्तर्ता मिन्दितावसानत्वम्। ऋ्रत चन्द्रांशडभिः परामयमाण-

Page 322

द्वितीय: परिक्ेद:। २०५

धवान्तराजी राजविरोधिनां परिणामदुःखरूपं फलं भिदर्भ- यति तथ फक्मसदेव। एवम्, 'उन्नतं पदमवाथ्य योलघुर्डेल- यैव स पतेदिति बुवन्। श्रेलश्रेखरगतो दूषत्कणश्ारुमारूत- धुतः पतत्वधः'। भत् गेलभेखरादधःपतनप्रवृस्तो दृषत्क-

र्यति। एषुच तथाविधमवित्रादीनां तत्तदर्थज्ञापनमम्बन्धः सम्भवत्येव। लक्षणसोपलच्षकतया प्राप्ताया स्वमम वदस्तुमम्व- न्निबन्धननिदर्भनाया उदाहरणं यथा, 'क सूर्ययप्रभवोवंभः क चान्पविषया मतिः। तितोपुर्दुम्रं मोहादुडुपेनारिप्रि साग- रम्'। शत् सर्ययवंशवर्णनप्रृत्ते कवी उडुपकरपकदुसरमा- गरतरणेच्छराया: सम्बन्धोऽमभावन् मनात्या सूर्ययवंभवर्णनेच्का उडुपेन मागरतरणक्क्रेवेत्युपमां निदर्भयति, यया वा 'उद- यत विततोर्द्धरग्मिरज्जावहिमरची हिमधामि याति चाम्तम्। वहति गिरिरयं विलम्बिघण्टाइयपरिवारि तवारणेम्द्रमी- लाम्। व्रत्रान्यस लोलां कथमन्योववत्विति तत्दृ मोमित्ुप- मायां पर्यावमानम्। मालारपाय्ेषा चारुतातिमयं पुषपाति यथा 'देोभ्यीं तितोषति ता्ङ्गवतीभुजङ्गमादातुमिकति कर हरिणाङ््रविम्वम्। मेहं सिलद्धयिषति ध्रुवमष देव यस्त गुणान गदितुमदममादधाति'। अ्रत्ेष्ाचयस्य मन्वन्धोगणवर्णमा- द्यतेममभवन् पूर्ववदुपमाच्र्यं निदर्भर्यतति ।। ३५० ।। सदोकः स द्भावेन कयनं गुणकर्म्मकाम्। अर्थाना दो वनिमय: प,रवृत्तिस्तु सा ममृता :॥ ३५ूर॥ 2 n

Page 323

३०६ काव्यादशंः।

अथ सहोतिं लक्षयति। सहोतरिरिति। गुणकर्मण- मिति अ्च कर्मशब्दः क्रियावाची, बजवचनेन द्रव्यादिपरि- यहः। गुणादीनां सद्भावेन साहित्येन यत्कथनं सा महो- क्रि:, सदभावस्ेति कचित् षध्यन्तः पाठः। सम्बन्धिभेदेन भिन्नयोरपि गएया: क्रिययोरपरयोवी महार्थस्य बलादेकेन वाचकेन यदेककालीनतया प्रतिपादनं सा स्ह्िगिति निष्कृष्टोर्थः। एतदेवोकं दर्पणकता 'महार्थस्य बलादेकं यत्र स्याद्वाचकं दृयोः'। सा मह्ोतिरिति। अरच प्रौढ़ोक्रिमन्तरेण वैचिचाभावात् तन्मूलकत्वमख बोध्यं तेन 'लत्ष्मणेन समं रामो गइनं काननं ययौ' द्ूत्यादा ययावित्येकेन पदेन रामलत्ण- योर्गमनक्रिययो: प्रतिपादनेऽपि प्रौढ़ान्वयभावेन वैचित्राभा- वान्रायमलद्वारः। ऋत्र धर्मिणं गुणदिभिर्युगपदन्वय द्वति तु ल्ययोगितातोभेदः॥ दृत्यं पद्यार्ड्ेनेव महोकरिलच्षणं पर्य्याप्रमिति पद्यपूरणखा- वश्यकतया सहादाहरणन्यदर्भयलैवन्तरार्डून परितृत्त्य लद्गारं लक्षयति। अरथानामिति। विनिमयः प्रतिदानं ति- लान दत्त्वा माषग्रहणमित्यादिरुपं। विनिमयस् समेन समस्य अरधिकेन न्यूमस्य न्यूनेनाधिकस्य च ग्रहषमिति चिविध:, श्रय- मपि म्ाठोशेव प्रयुज्यमानसारुतामावइति। भोजदेवस्तु व्य- त्ययमपि परिवृत्तिमाह 'व्यत्ययोवस्तुनोर्यस् योवा बिनि- मयोमिथइत्यादिना, व्यत्ययस् कर्स्यचदेक सानादन्यत्न सापनं यथा, कुमुदवनमपत्रि श्रीमदभ्भोजष एमित्या दो॥। ३ ५१॥

Page 324

द्वितीयः परिच्केदः। २.७

सद् दोघी मम श्वासैरिमा: संप्रति रात्यः। पाएडुराश्च ममैवाङ्गे: सह ताशन्द्रभूषणा: ॥३५ू२॥ तच प्रथमोहिष्टां सहोकिमुदाहरन् प्रथमं गुपसहभाव- रूपामुदाहरति। सद दोघी दवति। विरहिष्या उत्रिरियं। मस्पति प्रियविरइसमये नतु पूव्व, र/जयोदीघा दति दुःख बडलतया दुःचेपणीयल्ादिति भावः। ता राचयः, पाण्डुरत्वे- हेतुख्चन्द्रभृषण दति ज्योत्स्य इत्यर्थ:, प्रत्र दीर्घलं पाण्डुर- त्वञ्च गुणी ताच सम्बन्धिभेदेन वस्तुतोभिन्नावपि महार्थबला- हीघा इति पाएडुरा दति चैकेनैव पदेनेककालीनतया कथि- ता। ननु 'श्रविर्भवति नारीणं वयः पर्ययस्ग्रैशवम्। सद्ैव विविधै: पुंमामङ्गजोन्मादविभ्रमैः'दति पूर्व्वद र्शितकार्य्यसजष- चहेतूदाहरणडपि क्रिययो: महभावो दृश्यते तदनयोग्भेदापात दति चेन्मैवं मदभावमाधारण्वेऽपि कार्य्यकारणभावम्येव चि- चनियामकत्वात् प्रकृते तु दोर्घश्वामदीर्घरात्योर्न कार्य्यका- रणभावः दयोरेव विरहृजन्यतवात्, ए्वमयऽप बाध्यम्।। । ३५२ ॥

वर्दूते सद् पान्थानां मूर्च्छया चूतमञ्जरी। परतन्ति च समं तेषामसुभिर्मन्नया,ननाः॥३५३॥ क्रियामहभावरूपां मद्दोकरिमुदाहरति। वदूत इति। पतन्ति गच्कन्ति, प्रसुभि: प्राणवारयुि: कचिदत्रुभितिति पाठः। व्त्र वर्द्ूनं पतनस क्रिय। प्रतापि मूच्छावङ्धि- 2R 2

Page 325

३०८ काव्यादशं:।

न्यलान्न मिथः कार्ययकारणभाव दति म चिचरहेतुना साङ्कयें। यदिच चूतमञ्जरीदृद्या मुच्छीवङ्टि: मलयानिलपतनेन चा - सुपतनमित्यभिप्रायसदा रडुद्धोदाहरएं 'सह मणिवलएहिं वाहधारा ग्श्ान्ति, अस्तं भाखान् प्रयातः सह्द रिपुभिरयं संह्रियन्तां बलानीत्यादिकं बोध्यम, श्रत्र न सहभूतयोर्देतु- हेतुमङ्भावः॥ ३५३॥

कोकिलालापसुभगा: सुगन्धिवनवायवः। यान्ति सारद्वं जनानन्दैर्वृद्धिं सुरभिवासराः॥४॥ कोकिलालापेति। मद्ोकीतिमंज्ञाश्रवणात् सहभब्दप्र- योग एवायमलद्कार दति अमनिरासाय सह्ार्थकमार्द्पद-

दाने तदनुपादानेडपि 'गम्यमानैस सह्ायैरित्यनेन विदितायां दतीयायाम्वा सहोकरिबोथ्या। अ्न्येतु वृद्धिं यान्तीत्यच या- नक्रियायाः सहभाववत् गुणात्मिकाया वद्गेरपि सहभावः प्रतीयत दति गुएक्रिययोरेकत सहभावदर्शनार्थमुदाहरण- मिदं दर्भितमित्याञ्कः तब वृद्धर्गुएले श्रानन्दसापि तथात्वे गुणस्य गुपवृत्तित्वापाते प्रतोकारश्चिन्य: ।२५४।।

इत्युदाहृतयोदत्ताः सच्चो्तेरत कावन। ॥ सद्दोक्रि:।। क्रियते परिवृत्तेश्व किश्विद्रपनिदर्शनम्॥३५५॥

Page 326

द्वितीय: परिच्छेद:। २०६

दहादाइतय दति। कासनेति गुणक्रियासद्भावविषया दर्शिताः, बनया रीत्या अन्यविषयापि सहोत्रियोद्धव्येत्यर्थः। क्रियत दति। किश्चिद्रपनिदर्प्रनम् ग्रन्थबाङत्यभिया एक- मान्रोदाहरऐन किश्चित् खरपप्रकाशनम्। ३५ू५् ॥

शस्तरप्रदारं ददता भुजेन तव भूभुजाम्। चिरार्ज्जितं इनं तेपां यशः कुमुदपाएडुरम्॥३५६॥ ॥ परिवृत्तिः ॥

परस्त्रप्रहारमिति। श्रत्र न्यूनेनाधिकस्य ग्रहणरूपे विनि- मयः। एवं 'दत्त्वा कटाक्षमेणाची जग्राह इृदयं मम। मया तु हृदयं दत्त्वा ग्टहीतो मदनज्वरः'। ऋत्र पूव्वर्द्ध ममेन ममस्य, उत्तरार्डे अ्रधिकेन न्यूनस्य विनिमय: ॥ ३५६॥

आशीनीमाभिन्न पिते वस्तुन्याशंसनं यथा। पातु वः परमं ज्योतिरवाङ्मनसगोचरम्॥ ३५०॥ ।। आ्राशी:॥

प्रथाशी:संजकमलद्वारं लक्षर्यति। श्राशीनीमेति। अभिलषिते दष्टे वस्तुमि आरभंमनं प्राप्तीष्छाप्रकाशमं यद्वा अभिलषिते प्रिये वस्तुमि जने सुहज्जने दत्यर्थ: ब्राश्रंममं गड़भा- भ्यर्थनमाश्रोमीमालद्वार इत्यन्वयः। प्रयमलद्रार वैचित्र- विभेषात्मकव्वाभावास््र बञ्भिरक्रीक्रियते, केसिन्ु मे।चदस्या-

Page 327

३१० काव्यादर्श:।

पनेन वैचितं विद्यत एवेत्यङ्गीक्रियते, यदुतं 'शभीरिति च केषास्चिदलङ्वारतया मता। माहदस्याविरोधोक्री प्रयोग- स्याञ् तादृश' द्वति। अन्येस्तु न्याय्य एवास्याश्चमत्कारजनक- त्वमिति नाव्यालङ्कारतेनोच्यते यथा 'श्राशीराक्रन्दकपटाच्ष- मागव्वाद्यमाश्रया' दृत्यारभ्य, 'दति नाव्यालङ्कतयो नाय्- भृषहेतव' दूति, तत्कतमस्या लक्षणस् 'श्रामीरिष्टजनाशंमेति, यथा शाकुन्तले। 'ययातेरिव पर्मिमिष्ठा पत्युर्बजमता भव। पुत्ं तमपि सम््राजं सेव पूरुमवापुहि' दति। अपरे तु प्रेयोऽन्न द्वारस्थैवायं भेद दत्याजः। उदाहरति पातिविति। श्रवाङ्म- नसगोचरमिति वाक् च मनख ते गोचरी प्रतिपादके यस्य तत्तया तङ्भिन्ं 'यतोवाचा निवर्त्तन्ते अप्राप्य मनसा सह्देति त्रुतेः'। वाचोमनस दृत्यत्समासान्तः ॥ ३५७॥

अ्रनन्वयससन्देद्यावपमास्ेव दर्शितौ। उपमारूपक स्वापि रूपकेष्वेव दर्शितम्॥ इयू८॥।

लक्षयित्वा संप्रति प्राप्तावसरतया मङ्कीलें लक्षयितरोऽपि अ्र्न्ये- रुक्रानां कतिपयालङ्वाराणमनिरुपन खस् न्यूनत्वमाशडा तेषां खोश्रिख्वन्तर्भीवनेन तत्परिहरति। अनन्वयेति। त्नन्वयः 'उपमानोपमेयते एक स्थैवेकवा क्यगे'। त्नन्वयः, इत्युकलच्एः। ममन्देहख 'ममन्देहस्तु भेदोकी तदनुक्री च संश्रथ' द्व्युक- रूपः। उपमास्वेव दर्भिताविति तथादि त्रनन्वयस 'चन्द्रार-

Page 328

द्वितीय: परिच्छेद:। ३११

विन्दयो: कान्तिमतिक्म्य मुखं तव। आ्त्मनैवाभवत्तुव्य- मित्यसाधारणोपमा' दत्यसाधरणोपमायामन्त्भावः। सम- न्देहव्य च 'किं पद्ममन्तर्भीन्तालि किन्ने लोलेकणं मुखम्। मम दोलायते चित्तमितीयं संशयोपमेति संभरयोपमायाम्। उपमारूपकज्वापोति उपमारूपकारं रूपकान्तरं वामने- नोकं यथा, 'उपमाजन्यं रूपकमुपमारूपकमिति' उदाह्ृतस् 'ज्यात चतुर्ईमलोकर्वल्लिकन्द दति' ऋरत्र चतुरदशलाकस्य वा्लिमाम्येन कूर्मदेवे कन्दलवरुपएम्, अपरे चेदं परम्परितरुप- कमाचच्ते। त्रन्ये तु उपमामहितं रूपकमुपमारूपकं, यदकम्, 'उपमानेन तद्भावमुपमेयम्य रूपयन्। यद्वदत्युपमाभेदमुप- मारूपकं यथा' दृति। त्रस्यादाहरणं यथा, 'दिवाकरकर- स्पर्शादुदयाट्र: पयोधरात्। नीलांशकमिव प्राच्यास्तमोग- लतति सम्पृति'। अत्र नीलांुकमिवत्युपमया महहितमुदयाद्र: पयोधरादिति रृपकमित्याङः। रूपकव्वेव दर्भितमतति 'दएं माधमरयवैध मर्यद र्भनाद्वाणमुख््ययाः। उपमाव्यतिर काग्यं रपक- द्वितयं यथा' दूत्यनेन ्टह्ीतमित्यर्थः ॥३५८॥

उत्प्रेत्ताभेद एवासावुन्प्रेत्तावयवोडपि च। नानालङ्कारसंसृष्टिः सङ्वीर्षन्त निगद्यने ॥ ३५८। उत्प्रत्षेति। अमावन्येरक्गीकत उत्प्रेत्तावयंवाऽपि म्वमतें उत्प्रेचाभेद एवेत्यन्वयः, उत्परेततावयवस उत्परनाया श्रारम- कमलकरान्रं तथ सेषादिकं, यदुकं 'चिदनार्थन मंम्पुए:

Page 329

३१२ काव्यादर्भ: ।

कि्चिचोपमयान्वितः । रूपकार्थेन वा युक्न उत्परेवावयवो थथा' दति। तच च्िष्टार्थमंस्पृष्टा यथा 'मुकोत्करः सङ्कटशूडक्रि- मध्याद्विनिर्गतः सारमलोचनायाः। जानीमहेडस्या: कमकीय- कम्बुग्रीवाधिवामाङ्गुणक्त्वमाप'। श्रत्र गुणवत्त्वे द्वेषः' उपमया- चिवितो यथा कुमारमस्भवे, 'बङ्गलीभिरिव केशसस्नयं सन्निग्टह्य तिमिरं मरीचिभिः। 'कुझलीकतसरोजलोचनं चुम्वतीव रजनी- मुखं गभी'। तरचाङ्गुलीभिरिव मरीचिभिरित्यच कुद्लीकत- सरोजलोचममित्यच चोपमा चुम्वतीवेत्युल्ेवामारभते। एवं

दिमद्कीलीत्रेप्वैवेति नात्ापि न्यूनता। केचिन्तु यचावयव- क्रियेवातेस्यने नावयविक्रिया म उत्प्रेक्षावयवः यथा 'लीनेव प्रतिविम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च' इत्यादीत्याङ्ः । एवं निपुणखदान्ते दृष्टान्तम्योपमायाम् उल्लेखपरिणामयो रुपके कारणमालाया हेतौ अपरेषाज्ञापरैरङ्गिकतानामलद्वारा- न्तराणां, यथायथं निरुक्रेख्वन्तरभीवोबाधः।। अथ सङ्गोणं लक्षर्यात। मामाल्कारेति। नानालङ्का- राणं मजातीयानां विजातीयानाम्ा निरुक्लतणनामल- द्वागणं मंसष्टिरकत्र मंमर्ग: सङ्गीणं सङ्गीणीख्यमलङ्का- रान्तरं निगद्यते पृथगवैचित्रविभेषापलख्या प्राचीनेरुच्यते, युकसत्रतत् यथा लौकिकहाराद्यलद्वाराणं मिथ मंभर्गेए

पृथगलद्वारत्वेन व्यपदेगस्तथा सद्गीणीनां काव्यालद्वारा-

Page 330

द्वितीय: परिच्केद:। २११

सामपि पृथक्चारताप्रत्यायकतया पृथगलङ्वारलेन सङ्गी- क्षेतिमंज्ञया व्यपदेश इति॥३५६ ॥

अङ्गाङ्गिभावावस्थानं स्व्वेषा समकक्षता। दूत्यलङ्कार संसष्टेर्लक्षणीया इयो गतिः॥ ३ह०॥ सङ्गीषस् भेदा दर्भयति। अ्ङ्गाङ्गीति। श्रङ्गाङ्गिभावेन निव्वाह्यनिव्वाह्दकत्वेनावम्थानमित्येका, तथा मर्व्वेषां समक-

परा, दत्यलद्वारसंमृऐ्टे: मङ्गोसीलङ्वावस्य इयो गति- भदद्यम्। तत्र समकचतयावम्यानञ्ज क्वचिदेकाश्रयगतं कचिद्विभिन्नाश्रयगतमिति द्िविधं, तत्र प्रथममेकाश्रयानु- प्रवभमंजया कथितमन्यैः, तथा मन्दहमक्वरम्ान्यकक्रम्य त मन्दिह्यमानालङ्गारयो: मंमगीभयपगमे मभकनतत्यनेनेव म यहः मन्दि ह्यमानयेरनग्राह्यानया हकतवाभावात, तम्मर्दत न्यतेऽपि सद्गोषस्थ चतुर्विधत्वं मिदधू, परन्वकाश्र्रयानुप्रवशं मन्दिग्धल्वेङ्गाङ्गित्वे च मङ्गरमंज्ञा, ममकचतायान्त मंसाषि भंज्ञान्येषामित्येव विशेषः॥ १६०॥।

आक्षिपन्त्यरविन्दानि मुग्धे तव मुखय्रयम। कोपदएडसमग्राणां किमेषामस्ति दुष्करम्॥३६२॥

तचाङ्गाङ्गिभावसङ्गीषमुदाहरति। पतिपन्तोति। भ्राचति- पन्ति जिगोषन्ति मदृशोकुर्ष्वन्तीति तु प्रतीयमानोऽर्यः तेना-

Page 331

३१8 काव्यादर्श:।

नोपमालद्वार: स चात निव्वाख्यल्वादङ्गी, कोषो धनराशि: कुझलख्च दण्ड उपायभेद: श्रास्तृत्वमित्यर्थ: नालस्व ताभ्यां

निव्वीइकत्वादित्यन्ये तथाले एषामिति लोकानामित्यर्थ:, तत एवार्थान्तर सोपन्याससन्भवः शरविन्दानामित्यर्थंकले तुन तथा एकस्य समर्थ्यसमर्थकत्वाभावात, अपरे तु कोषदएडसमग्राण- मिति हेतुतयोपन्यासाट्टबलङ्वारोऽचाङ्गमित्याङ् । वस्तुतसु न किञ्चिदिष दुष्करमिति चतुर्थपाद: सम्यक्। एषामिति सम्बन्धविवचया षछ्ठी॥ १६१॥

लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्पतीवाञ्जनं नभः। असत्यु रुपसेवेव इष्टिर्विफ लता गता ॥ ३६२ ॥ ॥सक्कोर्णम्।।

समकन्ततामङ्कीर्षमुदाइरति। लिम्पतीवेति। प्रच पूव्वीर्धे उत्पेक्षा उत्तरार्े चोपमा अनयोरत निरपेक्षतयावम्यानमिति समकचता। सङ्गीरषत्मिदं विभिन्नाश्रयगतम्, एकाश्रयगतं यथा 'कुरवकारवकारणतां ययुरित्यत रवका रवका दूति वकार वकार दति च यमकयो:, मंसारध्वाम्तविध्वंम हंसः कंमनिसदनः, द्रत्यच रूपकानुप्रासयोशेकत समकक्षतयावम्यानम्, परर्थालङ्का- रयोरेकाश्रयानुप्रवेशस्तु वञ्चभिनाद्रियते बङ्गाङ्गिलेनैव इयो- रेकच सङ्भावात्। अन्ये तु समकत्ततरयापि इयोरेकन बद्धावः सम्भवत्येव यथा 'श्रद्िणत्रपश्ाश सिए पहिश्मामादएसु दि-

Page 332

द्वितीय: परिच्छेदः। ११५

घएसु। महद्ू पमारित्रगोश्रएं एचित्रं मोरविन्दाएं। प्रत्न पथिक श्यामितेष्वित्युपमा पथिकसामाजिके्विति रूपकम, द्व- योरयनयोरत तात्पर्य्यं समकचतया चावस्यानमित्याङ्ः । मुखचन्द्र: भोभते द्त्यच मुखमेव चन्द्र दति रूपकस्य मुखं चन्द्र द्ववेत्युपमाया वाच सद्भाव दवति माधकवाधकाभावात्

झेषः सव्वासु पुष्णाति प्रायोवक्रोक्तिष श्रियम्। भिन्नं द्विधा खवभावोत्तिर्वक्रोकतियेति वाझयम्॥३६३॥

पूष्प प्रदर्शितेपु तत्तदलङ्गारान्तरोदाहरणेपु बजपु क्रेप- मद्धावो दृष्टस्ततश् सेपेण बह्नां मङ्गीर्णत्वमिति सचयन्नाद। सेष दति। वक्रोक्रिपु भणितिभज्ञीर पालद्वारवत्काव्ेपु। वक्रा- किष्विन्यत्ा तद्भिन्नमपि काव्यमस्तोत्यायातं ततखालद्वार- कतं काव्यस्य भेददयमाह। भिन्नमति। खभावोतिजीति- गुणक्रियाद्रव्याणां यथावत्सरूपवर्षमरूपा, वा्मयं काव्यं,

च्ेति तत् द्विविधमित्यर्थः॥ ३६३ ॥।

तङ्काविकमिति प्राङ्: प्रबन्धविषयं गुणम। भाव: कवेरभिप्रायः काव्येष्वासिद्धि संस्थितः ॥ ३६्४॥ परस्परेपकारित्वं सर्व्वर्षा वस्तुपर्व्वणाम्। विशेषणानां व्यर्थानामक्रिया,स्थानवर्गना ।। ३६५ू॥। 2 8 2

Page 333

३१६ काव्यादर्शः।

भावायत्तमिदं सर्व्वमिति तङ्ाविकं विदुः ॥३६६॥

दवत्यं केषार्िद्वैचिचार्णां खभावाख्यानाद्यलद्वारत्वमुक्तम् अपराषि चानन्तानि वैचित्राणि सभ्भवन्ति तानि च प्रत्येकं सत्तत्राम्ता दुर्व्यचानोति सर्व्वेषामेव तेषां मंग्राहकमेकमेव भा- विकास्यमलङ्गारमाह। तङ्भाविकमिति। प्रबन्धा मह्ाकाव्य- नाटकाव्यायिकादयस्तद्विष्यं तद्गतं प्रबन्धेपु चमत्कारजन- कतया निवेशनीयमित्यर्थः गुएं शोभाजनकं ध्ममें, तत् अल्वङ्का- रेपु प्रमिद्ध भाविकमिति भाविकास्यमलङ्गारमाजरित्यन्वयः। श्रम्यान्चर्थतां दर्भयति भाव दति कवेर गिग्रायोभावस्तमर्हतीति व्युत्पन्या भाविकमंज्ञाप्रवृत्तिरित्यर्थ, म चाभिप्रायः काव्येष्ा- िद्धि आरभ्ावधिममाप्रिपर्य्यन्तं संस्यितः, एतेनायमलङ्गा- रंSलङ्कारान्तरवत्र पदवाक्यमाचगतः किन्तु मद्दावाकरूप- प्रबन्धगताऽपि भवतीति सचितम्। भृतभाविना: प्रत्यचाय- माणलेन वर्षनं भाविकमिति प्रकाशकारः, अरद्भुतपदार्थस्यापि प्रत्यचायमाणतवमिति दर्पणकारः, तच मंज्ञाया: सम्यगन्वर्थता न सन्भवतीति विवेचनीयम्॥ ३६४। कवेरभिप्रार्यावषयान् कतिचित् प्रबन्धधर्मीन् दर्भयति। परस्परोपकारित्वमिति। वस्तुनि अधिकारिकेतिवत्तानि पव्वापि तदुपकारकाणि प्रासङ्ग्केतिष्टत्तानि, यदाह मख- कुट्टः 'इदं पुनर्वस्तु बुधेदिविधं परिकल्ते। अधिकारिकमेकं

Page 334

द्वितीय: परिच्छेद:। २१७

म्यात् प्रासद्गिकमथापरम्' दति। सर्व्वेषां तेषां परस्परोपका- रितवं कवेरभिप्रेतं, यथा रामायणे रामचरितमाधिकारिकं सुयोवादिचरितं प्रासङ्गिकं तयारङ्गाङ्गितया परस्परापका- रेविद्यत एव। महाकाव्यादी करितुरगपुरगिरिप्रमतिव- रनमपि साक्षात् परम्परया वा प्रधानोपकारे पर्यवम्यतीति बाध्यम्। तथा व्यर्थानां प्रकतम्यापरिपोषकाणं विभेष- णानामक्रिया अनुपन्यामः अ्रभिप्रेतार्थबाधकविश्रेषणपन्याम द्ृत्यर्थः, अ्रयमेव परिकरालङ्गार दति प्रकाशकारादय: यथा 'विशेषणैर्यत्माकृतैरुक्रिः परिकरस्त मः' हति। अपरेतु अ्रपुष्टत्वदोपाभाव एवायं नानद्वार इत्याडा। तथा म्यानानां

व्यत्रिरिति। उत्रिक्रमः पदरचनापरिपाटो तद्लात्तदीय- प्रतिपादकतामामर्थ्यात् गभ्भीरम्यापि गूढतरम्यापि वम्तुनो- डर्थम्य व्यक्रति: प्रस्फुटत्वम्, नदिदं मव्वें भावायत्तं कवेरभि- प्रायाधीनमिति भावायत्तत्वाङ्गाविकमिदं विदुरिति॥२६६।

। भाविकम् ॥

स्ा: पञ्च, तेषामङ्गानि उपनेपपरिकरादीनि चतुःपाि- पज्ञकानि, वृत्तयः कोशिकीमात्त्वत्यारभटोभारत्यतम्,

Page 335

२१८ काव्यादशँ:।

तामामङ्गानि नर्ममनरमस्फुर्ज्जीदीनि षोडत, लच्णानि भूषण- चरमद्वातादीनि षट्न्निंपत्, आदिपदेन नाव्यालङ्वारवीथ ङ्लास्याङ्गानां ग्रहणं, तत्र नाय्यालद्वारा श्राभीराक्रन्द-

तयोदश, लास्याङ्गानि गेयपदस्थितिपाद्यादीनि दभ। एतेषां प्रपज्जोदभरूपकादा द्रष्टव्य: बाजत्यभियाच न दर्णितः । एतत् मर्ध्वमागमान्तरे भरतादिम्रणीतनाव्यशास्त्रे व्यावर्सितं नाव्- भोभाजनकतया निरुपितम, ददञ् सर्व्वमस्ाकमलक्वारतयै- वेष्टमित्यम्वयः। तत केषा्चित् खभावास्ानादावन्तभीवः अपरेषां भाविकत्वमिति दगरूपकादि ग्रन्थद त्तोदाइर णदर्भनेन खबुद्या विवेचनीयम् ॥३६७॥

पन्थाः स एष विवृतः परिमाणवृत्या संहृत्य विस्तरमनन्तमलङ्गियाणाम्। वाचामतीत्य विषयं परिवर्त्तमाना- नभ्यास एव विवरीतुमन्नं विशेषान्॥ ३६८॥ इत्याचार्य्यदणिडिन: कतौ काव्यादर्भेडथालद्वारविभागो नाम द्वितीय: परिच्छेद: ॥२॥

ते चाद्यापि विकस्थन्ते कस्तान् कार्ेन वच्चतीत्यादुकं पुनरपि सरयन् परिच्चेदमिममुपमंहरति। पन्था इति।

Page 336

द्वितीय: परिच्ेद:। ३१८

ममोमं विस्तर सन्भवन्तं प्रभेदसमूदद मंचृत्य कार्ैन वक्रम पऋतया शीर्षग्रहणन्यायेन प्रकटतरं तं मंगरह्य परिमाणटृत्या परिमितलवेन स एषः पन्था विदृतः मार्गमातरं प्रदर्भितम्। एष दत्यत् एवेति ककचित्याठः पन्था एवेत्यर्थः। अ्रनेन पथा सख्र- मारैरपरेऽपि भेदा: खयं ज्ातव्या दत्याद वाचामिति वाचा विषयमतीत्य परिवर्त्तमानानतिप्रभृतानित्वर्थः । विभ्रेषान् प्रभे: दान् विवरीतं प्रकाशयितुम् अ्रभ्यास एव अ्रम्य विदृतमार्गस्य पुनःपुनःपरिभोलनमेव अलं समर्थः संतिप्नाप्यमन्रिरुपण- प्रकार: पुनःपुनरालेच्यतां तेनैवापरेऽपि प्रभेदा ज्ञातव्या दत्यर्थः ॥ ३६८॥

लिन्यप्रोञनोसमाख्यायां काव्यादर्भटीकायां द्वितोय: परि- चेदः॥ २ ॥

Page 337

काव्यादर्श:।

तृतोय: परिच्ेदः।

0'0100

यमकं, तच्च पादानामादिमध्यान्तगोचरम्॥१॥

द्वितीयपरिच्छेदे 'काव्यशोभाकरान धर्मानलङ्वारान् प्रचक्षते दत्यनेन शब्दार्थमाधारणमलङ्गारमामान्यलक्षणमभि- धाय शब्दस्य प्रथम्बुद्धिविषयतया प्रथमं निरुपयितुमुचिता-

मत्कार विशेषभूमयोऽयालद्वारा एव विनेयानां प्रतुत्तये पूव्वे निरुपिता:, मंप्रत्युपादेयधर्मेपु प्राप्तावमरान् पूर्व्वनिरुषि- तान प्रासभिन्नान् शब्दालङ्कारान्, तदनन्तरं देयध्मान दो- षांख निरुपयितुं ततीयपरिच्केदमारभमाणेन प्रथमं मार्ग- विभागप्रसङ्गेनोक्रलच्षषमपि यमकमनूद्य तत्परभेदा: प्रदश्यन्ते। श्रव्यपेतेति। त्रव्यपेताऽव्यवचितः व्यपेतोव्यवहितय श्रात्माख- रूपं यस्यास्तादृभी वर्समंहतेः खरव्यञ्ननवर्षसद्वस्य व्यावृत्ति- विभेषेषार्वृा्त्तिः पुमरुचारएं यमकमित्यन्चयः। बरस विशेषा: पर्ष्वमेवोका द्वति नातोष्यम्ते। श्रव्यपेतव्यपेतात्मेति भेदकथ- नाय, तथादि कचित् पूव्वो चरितवर्णसद्स्याव्यवधामेन पुन-

Page 338

ढतीय: परिेद:।

हचारणं कचिट्वधानेनेति प्रथममिदं भेददयम्। बरथ्य ख्ानं नियमयति तर्चेतति। पादानामादिमथ्यान्तभागा बस खा- नानीत्यर्थः । वचादिमध्यान्तेव्यनेन पादामां खण्जयगतत्व- मेव यमकस्ेति नाभद्नीयं मध्यपदेन सभवत्खण्डमाचला- भात् चतुरादिखण्डरेव्वप्स् स्थितिर्ज्ातव्या यदाह प्रकान्लत्। चिखणडे चिंभत् चतुःखण्डे चतारिंभदिति। एतदुपलक्षणं पाद अपि अस्य स्यानानीति जेयम्। यदुकं वामनेन 'पाद: पाठ- स्वादिमध्यान्तभागा: म्यानानीति। ब्रत्र पादपदेन च पाद- द्वयात्मकस्य पद्यार्ड्धुस पादचतुष्टयात्मकसय सम्पूर्षपद्यस्य व ग्रहणं तेन पादखणडा: पादा: पद्यार्ड्ूं सम्पूर्षपद्यत्त यमकथ्य खानानीति निष्कर्ष: ॥।१।

एकद्विचिचतुष्पादयमकानां विकल्पनाः। आादिमध्यान्त मध्यान्त मध्याद्यादन्त सर्व्वतः ॥२ ॥। शत्यन्तबद्दवस्तेषां भेदा: सम्भेदयोनयः। सुकरा दुष्कराश्ेव, दर्श्यन्ते तेऽत केचन ।। ३ ॥

भेदान् क्रमेण दर्धयम् प्रथममविमित्रं विभगते। एकंति। एकद्विनिचतु व्ाटयमकानाम विमिश्राषामित्यर्थः विकमपना- भेदा:, पदस्य चतुष्पादाताकत्वात् प्रतिखण्ं चलारखलवारो- 2 T

Page 339

बावादर्श:।

भेदा जातव्या दत्यर्थ:, यथा श्विमिश्नितमादिभागयमकं प्रथ- मपाद एव, द्वितीयपाद एव, ततीयपाद एव, चतुर्थपाद एवेति चतुर्विधम्, तथा मध्यादिभागयमकमपि प्रत्येकं चतुर्विधमिति

श्रयमक विभजते आदीति। मसेदयोनयः सजातीययम-

तोवसतमामानां तेषां यमकाना भेदा अत्यन्तबहवोऽतिवि- स्रा जातव्या इत्यन्वयः । स्व्वत दति। मप्मीबज्वचनान्तं, पदच्केदव 'आदिमध्यान्तेषु, मध्यान्तेषु, मध्याद्येपु श्रद्यन्तेषु, सर्व्वेषु पेति। मध्यपदानि च सव्वाणि द्वितोयततीयपादबोध- कानि, चरममादिपदस्च प्रथमद्वितीयततीयपादबोधकम्, अन्तपादशादी तयाणं पूर्व्वपादानां स्थितत्वात्। मष्याद्येति आ्रद्यस मध्या चेति विग्रहः धर्मार्थादिपाठादाद्यस परभावः, तन्र आदिमथ्यान्तेत्यस प्रथमे द्वितीये, प्रथमे ततीये, प्रथमे च- तुर्थे, दूति चयः प्रकारा:। मष्यान्तेत्यख द्वितीये बतीये, द्वि- तीये चतुर्थे, ततीये चतुर्थे, दति चयः प्रकाराः। म्यादे- त्यस्य प्रथमे दितीये ढतीये चेत्येकः प्रकारः। श्राद्यम्तेत्यस् प्रथमे द्वितीये चतुर्थे, प्रथमे ततीये चतुर्थे,द्वितीये बतीये चतुर्थे चेत चयः प्रकारा: । सर्व्वेत्यस्य प्रथमे द्वितीये तीये चतुर्थे चेत्येकः प्रकारः । मिखितवा एकादभ प्रकाराः । एने चादिभार्गावषयाः मथ्यादिभागविषयास बोष्याः। सकरा दुष्करासेति सुबोधा दुम्बोधासेत्यपि बोखं तदेते कवीनां

Page 340

हतीय: परिच्ेद:।

बोद्धणाच्च क्रेथकरा दत्ति केषम दर्श्यन्ने नतु सम्भविनः सर्वे ऽपोत्यर्थ:॥२॥३।।

मामेन मानेन सखि प्रणयोभत्प्रिये जने। खषिडता कण्ठमास्ि्रिव्य तमेव कुरू सत्रपम् ।।४॥

तन प्रथमपादगतमव्यपेतमविमिश्र मादिभा गयमकमुदा- हरति। मानेनेति। सामप्रयोगेणाप्यत्यकमानां नाविकां प्रति नायकभेदिताना मखीनामुक्रिरियं। हे मखि। प्रिये जने प्रष- यिजनं प्रति भनेनेदृभ्ेनाम्माकमपि क्रेशकरेशेत्यर्थः मानेमे- य्यांकोपेन सह तव प्रणयः प्रेम माभृत् प्रियजनं प्रति ईटृभं मानं माकार्षीरित्यर्थः । नम मान एव लृतापराधनायकम्य गामनं नं परित्यज्य किं करोमीत्याह खणिडितेति खण्ड़िता 'पार्श- मेति प्रियो यस्या अन्यमसभोगचिन्ितः । मा खण्द्रितेति कयि- ता धीररीव्यीकषायिता' दत्युकलवव्वला, ब्रचापिकानेबाथ्य: खणिडितापि ववं कष्हमास्रिष्य खयं तम्य कण्ठमाम्ज्ज तभेव मत्रपं सखज्जं कुरु, छतापराधमपि मामियमादार्य्यात् म्वय- मालिङ्गतीति मला प्जता भविष्यतीत्येतदंवास्य गामनम-

मुकम॥ ४ ॥

मेघनादेन इंसानां मदनेमदनोढिना। नुचमानं मनः स्त्रोणां सच् रत्या विगाचते॥५॥ 2r2

Page 341

काव्यादर्श:।

तदेव द्वितीयपादगतमुदाइरति। मेघनादेनेति। इंसानां मदमोदिना गर्व्वमपनयता वर्षासु इंसानां निर्मदल्वादिति भाव: । मेघस मादेन गर्व्नितेन नुनः उद्दीपकलवात् खाण्डि- तोमानो यख तत्तथा ताटृनं सत्री्णं मनः कर्म मदन: कामो रत्या त्मुरत्िरुपया सभार्य्यया सद् विगाहते वि- लोडयति, वर्षासु कामिनीनां मनो मानं विहाय सकामं सामुरागञ्त भवतीत्यर्थः ।। ५ ।

राजन्वत्यः प्रजा जाता भवन्तं प्राप्य सत्पतिम्।

तदेव वृतीयपादगतमुदाहरति। राजन्वत्य दति। भवन्तं सत्पति सुपालकं प्राप्य प्रजा: राजन्वत्यः सुराजयुका जाताः। सुरात्ि देशे राजमवान् सान्ततोऽन्यच राजवानित्यमर:, 'राजो मता साराज्ये दति नलोपाभावः। किस्भूतं चलारोभ्ाधय एव रसना काजी यसयासादृभी उर्व्वी तथा: करगरदे राज- ग्राह्मभागगहणे प्रथच पाणिग्रहणे चतुरं निपुएम्।। ६ ।।

अरएयं कैचिदाक्रान्तं कैच्ित सद्य दिवोकसाम्।

तदेव चतुर्थपादगतमुदाइरति। अरषममिति। कैखित् पखाव्य जीवद्धिस्तव ऋषितेः मतुभिररष्माक्रान्तं प्रविष्ं, तथा कैखित् समुखयुद्धेन मृतैरषितर्दिवोकर्ष बद्म खर्ग

Page 342

टतीय: परिच्ेद:। ३२५

आाक्रान्तं, किस्भूतैः पदातिरथनागाश्वरहितैः पदात्यादिसे-

त्वारो भेदा दर्षिताः, द्वितीयभागादिविषया प्र्येवंप्रकारा बेाध्या:॥७।

मधुरं मधुरम्भोजवदने वद नेच्रयोः। विभ्रमं भ्रमरभ्रान्त्या विडम्बयति किं नु ते ॥८॥

शथ सम्ेदयोनीनव्यपेतयमकभेदान् दर्भयन् प्रथमं ताव- दादिमध्यान्तेत्यनेन प्रतिपादितं भेदचयं क्रमेणेदाहरति। मधुरमिति। नु भो: प्रिये मधुर्वमन्तम्ते तव प्रभ्भाजमदटर्षं यद्व- दनं तच वर्त्तमानयोनेत्यो: 'मनम्यन्तमिद' भरमरभाज्या भम- रमिथुनमिदमितिभमेष, प्रम्भोजे भमरमिथुनवर्तनस्य सभ्वा- दुज्यत एव भ्रान्तिः। किं मधुरं विश्रमं विलामं विडम्बर्यत विशेषेष प्रेरयति अरपयतीत्यर्यः। उन्व प्रेरणे दत्यम्य चागा- दिकस्य रूपं। वद कथय, तव नेचयोरयं विभ्रमो भमरभ्रम- वता वसन्तेनैव किं जनितः भमरमिथुमस् वमन्तादयेन ममु- त्यन्नेऽमभोजे सविलासं वर्त्तत दति युज्यतेडयं वितर्क: । श्रम्ा- जवदने दति सम्बोधनपदमिति कयित्। नुहत्यय नंतिपाठे किं न विडम्वयति अपि तु विडम्बयत्वेवेत्यर्थ:, प्रत्र मधुरं मधुरमिति वदने वदने दृति प्रथमद्वितीयपादविषयमादिभा- गयमकम्॥र ।।

Page 343

वावादर्श:।

वारणो वा रणोड़ामो इयो वा सर दुर्दर:। न यतो नयतोन्तं नस्तदो विक्रमसव ॥।९ ।। प्रथमदतीयपादगतं तदेवोदाइरति। वारण इति। हे सार यतसव रणोद्दामो युद्धदुर्मदो वारणेवा इस्ती व नास्ति तथा दुर्ड्डूगेरण्दुर्ड्डूषे इयो वा घोटकस नास्ति 'वाद्वयमुभय- प्राधान्यधेतकं' तरथापि नोइस्ान् विरदिणडन्तं नाशं मृत- प्रायत्वं मयतः प्रापयतसव विक्रमस्तन्तसाददे श्रासत्र्य्य दृत्य- च्वयः। दुर्ड्ूर द्ति विक्रमस्य विभ्रेषणमिर्ति केचित्॥। ६ ।। राजितैराजितेक्षपोन जीयते त्वादगैर्न्ट पैः। नीयते च पुनस्तुप्निं वसुधा वसुधारया॥१०॥ तदव प्रथमचतुर्थपादगतमुदाहरति। राजितैरिति। त्रा- जिर्युज्धं तबर तैच्एं तीचणता प्रचणडत्वमित्यर्थः तेन राजितेः शोभितैस्वादुभमृपैर्वसुधा पृथिवी तत्स्थोलोक दृत्यर्थः जीयते जयेन प्रथमं चीणीक्रियते, पुनर्जयानन्तरं वसूनां धनामां धा- रया धारावृश्या निरनरदानेनेत्यर्थः तप्निं नीयते च। दृत्य- मादिमध्यान्तेत्यनेन प्रतिपादितास्त्रयोविभागा उदाइताः ॥ ।१० ॥ करोति सचकारस्य कन्निकेात्कलिकेात्तरम्। मन्मनोमन्मनोडप्येष मत्तकेकिलनिखनः ॥११॥ पथ मध्ान्ेतनेन प्रतिपादितं तथ्य प्रकारचयं क्रमेष दर्थयन् प्रथमं द्वितीयततीयपादगतमुदाइरति। करोनोति।

Page 344

दतीय: परिष्ेद:।

सहकारखान्रस्य कलिका मननः प्रियाविरहिण मम माम- सम् उत्कलिकोस्तरमुत्क पठाप्रधानं करोति वसन्तागमसुचक- तथोदीपकत्वादिति भावः। न केवलमेकैवेयं किन्तु मन्तनः कर्षमले गप्ताल्ताप दव, मापप्रयोगोडयम, एष मन्तानां वसन्तप्रारश्ेणन्दानां कोकिलानां निखनोऽपि, मे।डपि मम मानसमुत्कलिकोसरं करोति। मन्मख् 'सरते कर्ष- मूले तु निजदेभीयभाषया। दम्पत्योः कथनं यत्तु मननं तं विदुर्बुधाः' इतुकलक्षएः। मां मनुते उद्दिशति पचा- दित्वादरजिति केचित्। मनस मनुते प्रबुद्यनीति मनानः कामः मत्तकोकिलनिखमसेत्यपरे। प्रत्र कलिकोत्कलि- कोत्तरमित्यत्र तकारस्य खरशून्यलात् तद्टावधानेऽपि यम- कसय नाव्यपेततदानि: पद्यीयवर्षमद्धापूरकतया खग्युक्त- स्पैव वर्षस्य व्यवधायकत्वाभुपगमात् एवमन्यनापि बाध्यम्।

अवस्था नालमा रोदुमङ्गनामङ्रनामिनो।।१२॥

तदेव द्वितीयचतुर्थपादगतमुदाहरति। कर्थमति। प्रा- षितं नायकं प्रति दूनीं प्रेर यभ्या नायिकाया वाचिकमिंदं। इक वसन्ते तवदुपलभभ्यायास्तव प्राप्तिप्रत्याभाया विदता विघाने सति तादृभो बमुभुयमाना बक्णात्िनी पद्कखयकरी लच्त- त्वरुपेत्यर्थ: अ्रवस्था कामदभाविभ्रेष: नङ्णीं खिर्व नामा-

Page 345

काव्यादर्प: ।

रोढमाक्रमितुं कथं नालं न समर्था अपि तु समर्थव, पुरुषा दि कर्थासत् धैर्यमवलम्व्य कामदशया नाभिभूयमे ऋङ्गनास्तु सभावताधीरा: सुतरामभिभूयन्त एवेत्यङ्गना पदस्य सार्थकां, तव विरहे अतिक्ृणा मरणोन्मुखी जातास्म्रीति

निगृह्य नेते कर्षन्ति बालपत्तवशोभिना। तरुणा तरुणान कष्टाननिनो नन्निनोन्मुखाः ।१३॥

तदेव ततीयचतुर्थपादगतमुदाइरति। निग्टह्यति। नलि- नोनुखा: पद्मेषु पतनोदुक्ा अ्रलिनोभमरा: बालैः को- मले: पझ्चवैः भोभिना तरुण वृत्ेष करची कष्टान् प्रथममाल्- ष्टान् तरुणान् यूनो नेचे निग्टह्य तरथोभादर्शनोतुके चन्षुषी बलेन ग्टहीत्ा कर्षन्ति खभोभादर्भनपरान कुर्व्वन्तीत्यर्थः। दत्यं मध्यान्तेत्यनेन प्रतिपादितं प्रकारचयमुदाह्तम् ॥ १ ३ ॥ विशदा विशदामत्तसारसे सारसे जले। कुरुते कुरुतेनेयं इंसो मामन्तकामिषम्॥१४॥।

प्रथ मध्याद्ेत्यनेन प्रतिपादितमेकप्रकारं दर्भयति। वि- पदेति। विभन्तः प्रविभन्त श्रमत्ताय सारमाः पचिविशेषा यच तादृशे सारसे सरःसम्बन्धिनि जले वर्ततमाना विभदा शुभ्रा दूयं इंसी राजहंसीत्यर्थ: कुरुतेन कुल्ितकूजितेन छत्ा उद्दी- पकतेन विरदिषाममच्मल्वादुतस् कुत्सिततवं, माम् श्रन्तकसय

Page 346

्टतीय: परिष्द:। ३२८

यमस्य श्रमिषं भोग्यं कुरुते, मां मारयितुं पेष्टत इत्यर्थः। भामिषं पुंनपुंसकम्। भोग्यवस्तुनि ममोगेडपुत्कोचे पसलेपि

यमकमित्येक एव प्रकारः ॥१४ ।

विधमं विषमन्वेति मदनं मढनन्दनः। सहेन्दुकलयापोढमन्नया मन्गानिल:॥१५॥।

अयाद्यनेत्यनेन प्रतिपादितं प्रकारचयं क्रमेण दर्भयम् प्रथमं प्रथमद्वितीयचतुर्थपाद गतमदाहरति। विषममिति। ऋपोढमलया परित्यक्मामोजनितमालिन्यया दन्दुकलया मह वर्त्तमान: तथा मदनन्दन: मम विर्गाहणSनन्दनोडम- न्तोषकः मदं मदनम्य गव्वें नन्दर्यत वर्द्धयतोति म तर्थत वा, तादृशा मलयानिलः विषममप्रतिविधय विष गवलनं तथा- विधगर लरृपमित्यर्थः, मदनं काममन्वति भ्रनगषति उद्ो- पय्यतीत्यर्थः । दन्दुकला मलयानिल्वस काममुद्दापयतोत्यर्थ:। विषमं विषमन्वेतीत्यत यम्यमानपद योनं कम्य माजस्वारलना- मनोषसेत विषभ विषमं न्णनीति प्रथमपाद. पठनायः । द्वितोयविषममित्यम्य विषेण मा उपमा यमति व्युतध त्या विप- सटृ भमित्यर्थः, नति तोत्पं कराि ।१५।

मानिनो मानिनोपुस्ते निषङ्गत्वमनङ्ग ! मे। धारिणो हारिणो शर्म तनुना तनना यनः ॥१६॥

Page 347

३२० काय्यादर्पू:।

प्रथमततीय चतुर्थपादगतं तदेवोदाइरति। मानि- नीति। हे अनङ्ग मा मां ते तव निषङ्गत्वं निरन्तरभरनिकर- पतनेम तूणप्रायत्वं निनोपुः प्रापितुमिच्छः तथा हारिणो हारवती अतएव द्ारिणो मनोहारिणे हाराद्यनद्वारेण मनोहररूपवत्वात् द्विगुणतरं विरद्ृदुःखं वर्ड्धयन्तीत्यर्थ: द्यं मानिनी तनुतां यतः दुस्तजं मानं दृष्टा चिन्तया चीतां प्राप्रुवतो मे मम शर्म मङ्गलं तनुतां करोतु मानत्यागेन यथेयं मे सुखजननका स्यात् तथा भवदभुग्रद्दो भर्वत्वित्यर्थः । यत द्ति दखगतावित्यम्य शतन्तख षहीरुपम्॥२६॥ जयता त्वन्मुखेनास्मानकथं न कथं जितम्। कमन्नं कमल्ंकुर्व्वद निमदन्नि मत्प्रिये ।१७ ।

तदेव द्विंतोयततीयचतुर्थपादगतमुदाहरति। जयतेति। हे मत्म्रिये मम प्राणप्रतिमे अ्रास्मान् जयता वभोकुर्व्वता त्वन्मु- खेन अकयं कयारहितं निर्व्विवाद मित्यर्थ: यथा तथा कमलं पद्दां करथं न जितम् अपि तु जितमेव, किस्भूतं कं जलमलंकु- वर्वत्, तथा अिमन्ति अमरविभिष्टानि यानि दलानि तान्यस् मन्नोति प्रलनिमदलि। एवमाद्यन्तेत्यनेन प्रतिपादितास्त्रयः प्रकारा: उदाहता: ॥१२।

रमणो रमणोया मे पाटन्नापाटननांपुका । वारुणोवारुणीभूतसौरभा सरभासप्रदम् ॥१८॥

Page 348

ततीय: परिचेद:।

शरथ स्व्यत द्त्यनेन प्रतिपादिनं पादचतुष्टयगतमव्यपेत- मादिभागयमकमुदाहरति। रमणीति। ईदृभी रमणो स्री े मम रमणोया रतिम्यानं, कीदृभो पाटला पाटलास्यवत्तकुममं दरीतक्ादिषु पाठात् स्त्रोलं। तद्वत् पाटलं सेतरकवष शंंडकं वस्त्रं यम्या: मा, अतएव अरुणीभृता मौरी सूर्य्यमम्बन्धिनो भा दीप्निर्यच ताद्टृभो वारुणीव पश्चिमदिगिव,तथा मौरभम्य सौग- न्ध्यस्यास्पदं स्यानम्। दत्यमादिमध्यान्तेत्यादिकारिकया प्रति- पादिता अ्व्यपेतादिभागयमक स्ैकादभ प्रकारा उदाददता: ॥

इति पादादियमकमव्यपेतं विक्पितम्। व्यपेतस्यापि वर्एयन्ते विकल्पास्तस्य केचन ।।१८।

दतीति। पादादियमकं पादम्यादिभागगतयमकं। नि कन्पितं सप्रभेदं दर्भितं। विकल्पा भेदा:। तम्य यमकम्य। केचन नतु सववे॥१८॥

मधुरेपदशा मानं मधुरेण सुगन्धिना। सचकारोद्गमेनैव शव्दशेषं करिय्यति ॥२०।। तन्न व्यपेतमादिभागयमकमेकम्मिन् पादे न मसावतीन प्रथमं प्रथमद्वितीयपादगतं तद्दाहरति। मधुगिति। मधु- वमन्तः एण्टृनां हरिणाचीणां मानं प्रणयदीकोपं मह- कारोद्गमेनैव, रदभिद्ितभावत्वादुङगतमहकार मुकुम्ननेवत्यर्थः 2r 2

Page 349

ग्ष्दभेवं मानेतिनाममाचावशिष्टं कर्व्यतति नत्वर्थंतोमानं रच्तिव्यतीत्यर्थ:, किभ्भूतेन यतोमधुरेप मधुयुन्नेन मधुविन्दून नरतेत्यर्थः तथा सुगन्धिना, द्वत एवास्योोपकत्वम्। तन मधुरेण मधुरे सेतिवर्समह्ञाटृत्तेर्दृयां मानमितिवर्षचतुष्टय- व्यर्वाहितत्वाङ्पेतयमकत्वम्। एवमग्रेडपि बोध्यम्॥ २०॥

क रेो5नितामो रामाणां तन्त्रीताडन विभ्रमम्। करोति सेष्यें कान्ते च श्रवणोत्पलताडनम् ॥ २१॥

तदेव प्रथमततीयपादगतमुदाहरति। कर दूति। रा- मार्णा रमणोनामतिताच्ाऽतिलोहित: करः पाषि: तन्त्री- ताडनविभ्रमं वीषागततन्यास्फालनरूपं सविलासं कर्ष करोति, तथा कान्तेच हतापराधे नायके च सेवें यथा तथा श्रवणेत्यलेन यत्ताडमं तदपि करोति। २१।

सकन्ापो क सनया कलापिन्यानु नत्यते। मेघाली नर्तिता वातैः सकन्नाणेविमु्चति।२२॥

सदेव प्रथमचतुर्यपादगतमुदाहरति। सकलापोल्लमन- येति। वातैनर्सता सकला मेघाली पपोजलानि विमुख्तति वर्षति, बनु पसाच कलापम्य पिच्कस्य यदुक्षसनमुन्मनं तेन सह वर्चमामया कलापिन्या मयूर्या मृत्यते। वर्षाखभावो- डयम्॥ २२॥

Page 350

त्टतीय: परिछेद:।

खयमेव गखन्मानकल्नि कामिनि! ते मनः। कन्निकामिद नोपस्य डद्टा को न स्पुशेदभाम् ।२३॥

तदेव द्वितीयततीयपादगतमुदाहरति। खयमेवेति। के कामिनि खयमेव नायकलतामुनयमम्सरेल्ेव गलम् मानरृप: कलि: कलहः मानजमकः कलिव्वा चम्मात् तादृभं ते तव

रसो उद्गतां मोपसय कदम्बस्य कलिकां कोरकं दृष्ट्ा का दर्भा न स्पृशेत् अ्र्प्रप तु सव्वा अपि कामदमाः प्राश्यतोत्यर्थः । २१।। आरुद्याक्रीड शैलस्य चन्द्रकान्तस्थलीमिमाम्। न्त्यत्येष लसच्चारुचन्द्रकान्त: शिखावलः ॥ २४ ।।

तदेव द्वितीय चतुर्थपादगतमुदाहरति। बरर्द्येति। प्रा- क्रीड उद्यानं तत यः गैलः क्रीडापर्व्वतसम्य दर्मा, चन्द्रकाश्लो- मणिविभेषसस्य म्यलोमावह्य एष मिखावलामयूर: लमन् चन्द्रकार्णा मेचकानामन्तः प्रान्तभागो यस्य तादृभः मन् नृ- त्यति॥ २४ ॥

उद्टत्य राजकादुव्बो ध्रियतेष्द्य भुजेन ते। वरादेणोद्टता यासी वराचेरुपरि स्थिता॥ २५॥ तदेव वतोयचतुर्थपादगतमुदाह्रति। उद्धत्येति। कं राजन् यासि वरादेप शूकरमूर्लतिना भगवता विष्णुणा उलूता

Page 351

काव्यादर्श:।

पातालादुन्तोलिता मती वराहे: श्रेष्ठनागस्यानन्तसोपरि स्थिता सा उर्ष्वी शद्य तव भुजेन राजकाद्राजवन्दादुदृत्य ्रियते॥ २५ ।

करेण ते रणेष्वन्तकरेण द्विषतां हताः। करेणवः त्तरद्रक्ता भान्ति सन््याघना व ॥ २ई॥

तदेव प्रथमद्ितीयततीयपादगतमुदाहरतति । करेणेति । हे राजन् रणेपु द्विषतां रिपणामन्तकरेण विनाभकारिण ते तव करेण इसन इता: करेणवागजाः चरद्रक्का गलदुधि- राः सन्तः मन्धाघना दव सन्ध्याकालीना मेघा दव भान्ति। 'करेणर्गजयोषायां स्त्रियां पुंमि मतङ्गजे' दति मेदिनी॥२६॥

परागतरुर।जीव वातैर्ध्वस्ता भटैश्मूः। परागतमिव क्वापि परागतनमम्बरम् ।२७।

तदेव प्रथमतृतीयचतुर्थपादगतमुदाहरति। परेत। वा- तैध्वस्ता ध्वंमिता उत्पाटितेत्यर्थः श्रगम्य पर्व्वतम्य तरुराजोव वृक्तश्रेणीव भटैर्वर्मनोयनृपमन्यैः परा परकीया चमूः सेना घवस्ता विनाशिता, भन्तर्भृतण्र्थत्वात् ध्वंमतेः सकर्माकत्वम्। ततय परागेः ध्स्ावशिष्टपलायमानपर चमृत्यापितधूलिभि- सतं व्याप्नं सदम्बरमाकार्शं क्वापि दीपान्तरे परागतामव पल्नायितमिव धूलिभिरम्रमलच्तितमभृदित्यर्थ: ॥२२ ।।

Page 352

ततीय: परिच्छेदः। ३३५

पातु वो भगवान् विष्णुः सदा नवघनद्युतिः। स दानवकुलध्वंसी सदानवरदन्तिद्दा।२८ ।।

तदेव द्वितीयततीयचतुर्थपादगतमुदाहरति। पातिति। नवघन स्येव द्युतिर्यस्च मः, तथा दानवकुग्नधमी, तथा मदानः ममदो वर: श्रेष्ठो यो दन्नी कुवलयापीडाखागजस्म्य इन्ता म प्रमिद्धो भगवान् विष्णुवी युष्मान् मदा पातु ॥ २८॥

कमले: समकेशन्ते कमलेष्याकरं मुखम्। कमुलेख्यं क रेषि त्वं कमलेवोन्मदिष्णपु ॥ २६॥

मर्व्वपाद्गतं तदेवादाहरति। कमिति। हे मन्दरि ते तव कं शिर: अल्ेर्भमरम्य ममाः मदृशाः अ्रतिग्यामन्ना दत्यर्थः केशा यत्र तत्, तथा तब मुखं कमसेय्यीकरं पद्माना द्वेषरत कमलमदृशमित्यर्थः, अतएव त्वं कमननेव लत्मोरिव कं जनं उन्नरदिप्णपु उन्मादवत्मु मध्ये अन्नेग्यमगलनीयं करापि शर तु मव्वीनेव पुरुषानुन्वत्तान करोषीत्यर्थ:।।२ह।।

मुदा रमणमन्वीतम्दारम णिभूपणाः। मदभ्रमद्दशः कर्तुमुदभजघनाः हामाः॥३०॥

सम्प्रति व्यपेतस्यैव मजातीयविजातीयर्घटतानि प्रकागन्- राशि दर्भयन् प्रथमं प्रथमद्धितीययोरेकविधं दतीयचतुर्थया-

Page 353

काष्यादर्श: ।

स्वन्यविधमुदाइरति। मुर्दोत। उदाराषि महाम्ति महामूत्या- नीत्यर्थः मणिभृषणानि मणिमयालद्गरषानि यामां ताः, तथा मदेन मद्योपयोगेन मौभाग्ययोवनाद्यवलेपजविकारविशेषेण वा समन्यो घूर्षन्यो दृषसनूंषि यामां ताः, तथा प्रद्भजघना: पृथुजघना: स्त्रियः मुदा हर्षेष रमएं कान्तमन्वीतमनुगतं कतुँ मुदा प्रन्वीतं हर्षयुत्रं कर्तुमिति वा चमा: समथाः। अ्रन्वीत्ममिति ईगतावित्यस्य रूपम्। प्रचादवजघना द्रत्यत्र ऋदभ्मदना इत्ेवपाठः सम्यक पूर्व्वपादचये वर्षचतुष्टयसैव यम्यमानत्वादिति ध्ेथम् ॥। ३०।।

उदितैरन्यपुष्टानामारुतैर्मे इतं मनः। उदितैरपि ते दूति! मारुतैरपि दत्तिणैः॥ ३१॥

तदेव प्रथमषट तीययोर्द्ितीय चतुर्थयोसोदाहरति। उदि- तेरिति। अः दति खेदे, अ्रन्यपुष्टारनां काकिलानामुदितै- रुद्तैः 'उत्पूव्वादिए गतावित्य समात् कर्त्तरि कः। रूतैः शब्देमें कनो इतं हिंसितं व्यथितमित्र्थः । न केवलं तैरेकेरेव किन्नु हे दूति ते तव उदितैर्वचने रपि। वदतेभीवे कः । प्रियाक्रे्भनि- वेदकैवचनैरपि इतं तथा दक्षिणरदकिणदिग्भविमावतै्वायु- भिरपि'। ३१॥

सूराजितज्रियोयूनां तनुमध्यासते स्त्रियः। तनुमध्या: चरत्खेद चराजितमुखेन्दवः ॥। ३२॥।

Page 354

ततीय: परिचेद:।

ति। तनु चीएं मथ्यं यामा ताः, तथा चरन् सच्चोदयाद्गलम् यः खेदो धर्मजलं तेम सुराजिता: सुभ्रोभिताः मुखानि दन्दवसन्द्रा दव ते यासां ता: स्त्रिय: सुरया मद्ेन जिता- परास्ता होर्सज्जा यामां तादृशयः सत्य ;- यूनां तमुं देवं जात्याश्रयणादेकवचनम्, त्रध्यासते अधिशनेरते 'यत्रार्थाडधि- छादेरित्याधारस्य कर्मत्म्॥ ३२॥

इति व्यपेतयमकप्रभेदोऽप्येष दर्शितः। श्व्यपेतव्यपेतात्मा विकल्पोडप्यस्त तद्यथा।।३३।।

इत्यमव्यपेतं व्यपेतव्व यमकं दर्भितं सम्प्रति तयोरेकन मंमिश्रेन भेदान्तराषि दर्शयन्नाह। द्रतीति। अपिमा पूर्व्व- दर्भिताव्यपेतयमकममुच्चयः । श्रव्यपेतव्यपेतात्मा श्रव्यपेतव्यपेत- मंमिश्रणात्मकः, विकन्पा यमकम्य भेदः। तद्यर्थेति, श्रव्यपेत- व्यपेतात्मकं यमकं यथेत्यर्थः, यद्ा तदित्यय्ययं स विक्रन्पो यथेत्यर्थः ॥ ३ ३ ॥

सालंसालंबकलिकामानं मान्नं न वोनितुम्। नान्नीनालोनव कुन्नानान्ो नान्नोकनोरपि। ३४॥

तच प्रथमद्वितीययोस्तृतीय चतुर्थयामतद्दाहर्गत। साख्- मिति। प्रोषितं नायकं प्रति दूत्या नायिकावम्यावर्णनमिद। मा भाली मम सखी मालम्वा: सम्मानलेन बहवर्त्तमाजा - 2 x

Page 355

काव्यादर्शः।

या: कलिका: कोरकासा: सल्तति गच्छतीति सालम्वकलिका- सालः। कर्माणे पडिति पट। तं मालं वृक्षमाचं सर्ष्जवृत्तं वा, 'सालः पादपमाचेद्पि प्राकारे सर्ज्जपादपे' दृति मेदिनी। वीचितुम् उद्दीपकत्वाद्रष्टु' नालं न समर्था। सालम्वकलिका: साला: शवरणकारितात् प्राकार दव यत्रेत्यन्ये। तथा पालीयन्नेऽनेति वलीना: 'अधिकरणे क्ः' तादृभा वकुला वकुलटृन्तायेसाटृभामलीन् भमरानपि वीचितुं नालं। तथा भल्लोकं मिथ्यावचनं तदिद्यते यासां तास्तया तादृभीरली- किनी: झटिति तव प्रिय शगमिव्यतीतिमिथ्यावादिनो: सखी- रपि वीचितुं नालं, यद्ा अल्नीकिमी: पद्मिनीः। 'अलीकिनी पुटकिनी विसिनी पद्मिनी तथेति व्याडिः। श्त्र प्रथमपादे साखं सालमित्यव्यपेतं तसैव द्वितीयपादे व्यवधानेन पुनरा- वृन्तिरिति व्यपेतस, एवमुत्तरार्ड्डे नालीनालीत्यनापि पत् वर्षदयस्यापि मंचततित्वमस्येवेति न यमकत्वाभावत्रद्वा ॥ ३्४।।

कालं कान्नमनालत्यतारतार कमोत्तितुम्। सारतारम्यरसितं कालं कान्मदाघनम् । ३५ ॥।

लमिति। का प्रियविरहिणी नारी ईदूशं कालं प्राट्ृट्ममय- मीचितुमर्ल समर्था ऋपि तुन कापि, कालपदस तदुत्पत्रा- डोपकवसुपरम्। किस्भूतम् ब्रमालच्या: सम्यगढ़्म्ासारा उज्वसास्तारका नवनाि चत्र तं, तथा तारतया बत्युवलेम

Page 356

ततीय: परिष्दः।

प्रम्यं शरवणदुःखदं रसितं मेघाना गर्ष्जितं चच्र तं, तथा काला: कृष्णवर्षा महान्तो घना मेघा यत तम, बतएव कालं विरहिणां सापाद्यममिव। ऋ्त् कालं कालेत्यन एकस्य साम- खारले अपरख तदभावे यद्यसन्तोषसदा कालं कालं दुरा- लच्ष्येति प्रथमपाद:, कालं कालंकृतं घनेरिति चतुर्थपादस पठनीयः, घनेः कालंऊतं कुत्मितालद्वारवन्तमित्यर्थः॥ ३५ ॥

याम यामचयाधीनायामया मरणं निभा। यामयाम धियाऽसवत्त्याया मया मथितैव सा ॥ ३ई॥

तदेव पादचतुष्टयगतमुदाइरति। यामेति। मिशायाम-

पोविलापवर्लनमिदम्। यामचयस्य प्रहरचयस्याधीनः प्रहर- तयशत शायामदैष्यें यस्याः सा तथा तया मिवा राच्या हेतुना वयं मरणं याम गच्छाम, निश्ायास्त्रियामात्ाकतवं यथा 'चिया मां रजनों प्राज्जस्तयक्वाधन्तचतुष्टयम्' इति सतिः। भत- त्वस्माकं मरणं न तच विश्ेषेण हानि: किन्मु धिया मनमा वयं ्या कान्तामयाम त्गच्काम सवम्मिन् यम्या: प्रणयमवर्द्धयामे- त्यर्थ:, लङ्परमोपदोन्तमपुरुषबञ्जवचतनं। मा नम्वत्याया मां विना पुखर्त्ति प्रापपोडामायाति प्राप्नोतीति ब्ायाने किप, ईदृशो सा मया मथितैव मचैव विदेशागतेन मा विभाजिता माय प्रयं कत्वा सा तर्पाम्वनी मरियते दयमेव मे महती हानिरिति भाव: ॥ ३६।। 2x2

Page 357

३४० कावादर्शः।

इमिपादादियमकविकल्पस्येद्शी गतिः। एवमेव विकनप्यानि यमकानोतराएयपि।। ३० ॥

आदिभागयमकमुपसंहरति। दतीति। गतिर्दिक। इत- राषि मध्यान्तभागगतानि श्रव्यपेतव्यपेततन्िश्रुपाषि एवमेव

कारिकोऋतप्रकारसैवेत्यर्थः, विकल्पानि विकल्प्य ज्ञातव्यानि कानिचिदेव मया दर्भयय्यन्ते सकलानि तु पूर्व्वप्रदर्भितादि- भागयमकरीत्या खयं ज्ातव्यानीत्यर्थः॥३७।

दुष्कराभिमता येतु वर्ए्यन्ते तेऽच केचन॥ ३८॥

ननु भवतैव कथं माकत्वेन न दर्षितास्तवाद। नेति। प्रपस्सभयात् गन्थवाजत्यक्ृतश्रोत्तवमुख्यभयेन, ईिता: दषाः। दुष्कराभिमता: दुष्करलेनान्येषां निश्चिताः, वर्षन्ते उदा- ह्रियम्े, वच्यन्त इति कचित्पाठः । तेऽचेत्यन तच्रेति कचित्पाठः तत्र तेषु मधये॥३८॥

स्थिरायते यतेन्द्रियो न दीयते यतेर्भवान्। अ्मायतेयते ऽप्यभूत् सुखाय तेयते क्षयम्॥ ३ट ॥

तथाव्यपेतं सर्ष्वपाद्गतं मध्ययमकमुदाइरति । खिरायत दति। खिथिरा अविनश्परा शयतिरस्तरकाला यस्य व तथा

Page 358

एतायः परिचद:।

तत्सम्बोधनम् 'उत्तरः काल शायतिरित्यमरः। हे स्थिरायते भवान् यतेः संयमात् ममाधेरित्वर्थः, न होयते म च्युतो भर्वात करषकनतरि रूपम्' यतो यतेन्द्रिय: दन्द्रियमंथमवान् दन्द्रिया- साममंयमे हि समाधे: म्यिरत्वं न भर्वत्त तदुकं 'बलवानिन्द्रि- यग्रामो विद्वासमपि कर्षति' दति। तथा ते तव त्रमायमापि मायारहितत्वमपि दयते एतत्परिमालाय अरतिप्रभृतायेत्यर्थः तथा चयं नाश्रम् अ्रयते न गच्छते नित्यायेत्यर्थः सुखाय परा- नन्दायाभूत्। पत् यतेयते दति पादमध्यखणडस्यावृत्ति:।।

सभासु राजनसुगाहतेमुखे- र्मद्दीसुगणां वसुराजितैः खुताः। न भामुग यान्ति सुरान्न ते गुणा: प्रजासु गगात्मसु गशिता गताः।। ४० ।।

तदेव प्रतिपादं केवलव्यपेतमुदापरति। मभास्विति। ह राजन् ते तव गुणाः सुरान् देवाम् न यान्ति सगणां गुणे- भ्योडयुत्कषटा दत्यर्थ:, सुगस्र यान्ति अपि तु याक्येवतति केचित्। किश्भूता: महीसुराणं म्राह्मणनाम् प्रमुगदतः सुरापानेन इतप्रायभिन्ैः अ्रतिपविचेरित्यर्थः तथा वमना तेजमा गाजितः शाभितैः धनदानेन प्रफुलिति वा 'देवभेदेऽनम्रमो वसुरबं धने वख्ित्यमरः' ईदृग्रैमुखैः सभासु सतुताः प्रभंषिताः, तथा भासुरा उज्चलाः, तथा रागस्वां प्रत्यनुराग पात्तस मनःभु

Page 359

काष्यादर्भः

यामां तास्तथा तादृभोषु प्रजासु राषितां प्रभुततां गता: प्रजाभिर्बडतया सटहोता दत्यर्थः ॥४० ॥

तव प्रियाSसच्चरित! प्रमन्न या विभूषणं धाय्यमिचांपडमत्तया। रतोत्सवानन्द विशेषमत्तया प्रयोजनं नास्ति दि कान्तिमत्तया ।।४१।।

श्थ व्यपेतं पादचतुष्टयगतमन्तयमकमुदाहरति। तवेति। किमिति विभूषणमियं न परिदधातीति पृष्कन्तं शठनायकं प्रति सख्या उत्रिरियं। हे असचरित हे प्रम्त या तव प्रिया प्रेयमी लोकसन्नििधाने त्या प्रेमास्पदलेनाच्मानेव्र्थः, सच- रिताप्रमन्तेति पाठे उचरितेति पप्रम्तेति प सोखुण्डन- सम्बुद्धिपद इयं। तथा दृष प्रस्तावे रतरूपो य उत्सवस्तज्वन्यो य प्रानन्दविशेषस्तेन मत्तया सत्या अंपडमदीप्निमद् विभूषणं धार्यं, सम्पति तु त्वयि मायिकान्तरसक्रडस्या रतोत्वानन्दविभेष ना- स्येव तत्किमिति विभूषणं धार्ययमित्युत्तरवचनमत्र प्रतोयमान बोष्य, ममु शोभार्थमपि किमिति न धार्ययते तचाइ प्रयोज-

विभूषणः प्रयोजनं कार्य्यं मास्ति, कान्तिरेवास्या: भोभासम्पा- दिका न पुनर्वभूषणमित्यर्थः। श्रानन्देत्यन श्रामोदेति कषि- त्याठः। प्रयोजनं नासि शोतत न मे फलं किश्नेति पाठस् न ममोरम : ॥ ४१॥

Page 360

छतीय: परिकेद:।

भवादृशा नाथ! न जानने नते रसं विरुद्धे खलु सन्नतेनते। य एव दीना: शिरसा नतेन ने चरन्त्यलं दैन्यरसेन तेन ते।। ४२

श्रव्यपेतं तदेवोदाहरति। भवादृभा हति। दे नाथ राजन् भवादृभा नृपजना: नतेर्नमनस्य रसमासादं न जानते, कुत इत्याष खलु यतः सन्न्रतं सम्यक् नमनम् दनता प्रभुता प ते सम्नतेनते विरुद्धे सामानाधिकरण्यशून्ये, तर्ह के जानत द्रत्यत्राह ये जना दीना एव केवलं दरिद्रा: ते तेन प्रमिड्े देन्यरमेन दारिदरुपेण विषेण दैव्यम्य रसेनाखादेन वा हेतुना नतेन शिरसा ते तव अल्लमत्यर्थ चरन्ति ल्वामुपचर- न्तीत्यर्थः। ते तुभ्यं मतेन शिरमेति केचित्। 'रभो गन्धरमे जले। सटड्गारादी विषे वोर्ये तिकादी द्रवरागया:। देष- धातुप्रभेदे व पारदाखादयो: पुमाम्' दति मेदिगो।। 8२॥

लीला स्मितेन पडचिना मृदुनोदितेन व्यालेोकितेन लघुना गुरुणा गतेन। व्याजु भ्भतेन जघनेन च दशितेन सा दन्ति तेन गलितं मम जोवितेन।।४३।।

एक न व्यपेतसर्व्वपाद गतमध्यानयमकदयमुदा ्पर ति। मो- सेति। या नायिका इइचिना डडून नोमाितेन सविष्ा-

Page 361

काव्यादर्भ: ।

सेषडूसनेन मां इन्ति व्यययति, एवं मृदुना मधुरेण उदि- तेन वचसा, तथा लघुना दष्टेन व्यालोकितेन वीचितेन, चिष्विषटडल्पे लघुरित्यमरः। तथा गुरुणा सनजघनगैौरवा- नन्थरेण गतेन गमनेन, तथा व्याजृन्भितेन जुभ्भया, जृम्भा हि स्त्रीणामनुरागं व्यक्षर्यतति, यदुकं 'जुस्भते स्फोटयत्यक्रं बालमाश्निष्य चुम्बति' इति। तथा दर्भितेन कर्थास्वित् प्रका- भ्ितेन जघनेन च। सर्व्वत्र करणे ततीया। तेन सत्तत्करणक- इननेन हेतुना मम जीवितेन गलितं गतमिव। भावे क्ः । अच पादानां मश्ेव्वन्तेषु च तेनेत्यख पुनःपुनरावृत्तिः ।४३।।

श्रीमानुमानमरवर्त्मसमानमान- मात्मानमानतजगतप्रथमानमानम्। भूमानमानमत य: स्थितिमानमान नामानमानमतमुप्रतिमानमानम्।।४४।।

तदेवाव्यपेतमुदाहरति। श्रीमानिति। हे जना: यूथमा- त्मामं ब्रह्म अानमत नमस्कुरूत, किस्ूतम् बमरवर्त श्राकाशं तेन समानं मानं परिमाएं यस्य स तथा तम् श्रकाशवदप- र्रिच्ि््रिसमित्यर्थः, तथा अनते उपामनार्थे नवे जर्गात प्रथमामो विसार गतो मान: पूजा यम्य स तथा तं, तथा भूमामं मशन्तं, यढा भुवा भूरूपेण कार्येण मीथतेऽनुमीयते यनम, चथवा भूरात्रयऽधिष्ठानमित्वर्थः, तत्वेन मोथते ज्ञायत इति तम् भरमविषयस्य प्रपख्वस्याधिष्ठानमित्र्थः।

Page 362

द्तीय: परिखेद:।

एवं स्ामर वर्तसमानमानमित्यमेनैकार्थलाभावः। तथा ब्रमा- नान्यपरिमितानि नामानि यस् स तथा सं प्रक्तिसम्पर्केष बडभिनामभि: ख्ाति गतमित्यर्थः, तथा श्ा र दषत् भनन्त शूमन्तीत्याना: प्राणमंयमवन्ता वोगिनसैर्मतं योगधारणया भानम्, तथा प्रतिमीयते एभिरिति प्रतिमानानि प्रमाणाि तेमानं ज्ानं यस्य व तथा तद्ञिन्ं प्रमापरवेद्यमित्वर्थः, यद्वा श्प्रतिमानमनुपमं मानं ज्ञानं यस्य स तथा तं प्रत्यवादि- लोकिकप्रमाणताटस्थ्येन केवलं मनःसंयमेन ज्ञायमानमित्वर्थः। नन्वेवस्ृत आ्रात्मा गगनकुसुमादिवदलीक एवास्तां चार्ष्धका- दिभिरनक्गरीळ्वतत्वाप्तवाह य पात्मा सिितिमान् खििरतर:

घोगिमामनुभवविषयतयानपलपनीय दति वा, तथा श्रीमान् सयं प्रकाशमानः, तथा प्रमान् विभुलात् किदपि न माति।

मकारयो: पद्पूरकत्वाभावेनागण्यत्वान्मानमानेव्यय नाम्त- यमकत्वहानिः। पादानां मष्ेष्वन्तेषु च मानयुग्मानामव्यव-

यमनयोग्यता चैकवर्षस्य न मन्भवति वर्षमंहतेरित्युकः तन् कथमेकवर्षात् परं मध्ययमकप्रदर्भनममिति पेतरवम् ब्राद्यन्न- वर्षयोरन्तराखसेव मध्यपदेमाशलात्, अपितोषसदिद मपि नमाननमानेति व्यपेतमध्यान्तयमकोदाहरणं बोष्यं पूर्ष्वपद्े 2 Y

Page 363

कावयादर्श: ।

वर्षद्वयस्य यमनमत्र तु वर्षचयस्ेतयुदाइरणन्तरदर्शनाया: क- लम, श्रव्यपेतमध्यान्तयमकोदाहर णन्तु खयमूद्दनीयम् ।। ४ 8 । सारयन्तमुरसा रमयन्तो सारभूत मुरुसारधरा तभ्। सारसानुक्कतसार सकाची सा रसायनममारमवैति ।। ४५ ।।

पादचतुष्टयगतं व्यपेतमादिमध्ययमकमुदाहरति। मार- धन्तमिति। सा काचित् स्त्री रसायनमसृतमपि स्रमारं तुच्छ- मेति प्वगक्कति प्रियालिङ्गनसुखादमतपानसुखमपकष्ट- मिति जानातोत्यर्थः, किभ्भूता सारयन्तं सकुन्तमभिस्ारयन्तं तथा सारभूतम् श्र्यमेव जगत्येक: मार द्ृत्यभिमन्यमानं तं कान्तम् उरसा वचसा रमयन्ती वचसा श्रलिद्य रमयन्ती- त्थर्थः, उरसा सारयन्तमासिष्यन्तं तं रमयन्ी प्रत्यालिङ्ग- नेन सुखयन्ती 'स आसरणे' इत्यम्य दरादिकम्य रुपममिति वा। तथा उरुसाराषि सुवलालङ्गारान् धरतीतरुमार- धरा। उरुसारं सुवर्षे स्यादिति व्याडिः। तथा सारमैः पच्षिविश्ेषेरनुकता सारसा सभव्दा काच्ी यसा: सा।। ४५्॥

नयानयान्धान् विनयानयायते।। न यानयासोज्निनयानयानया नयानयांस्ान् जनयानया श्रितान् ॥ ४६॥

Page 364

ढतीय: परिष्ेद:।

दूदानोमेकच प्रथमततीयपाद योरव्यपेतमाध्यन्तथमकं दि- तीयचतुर्थयोसतु तादृभमादिमध्ययमक सोदाहरति। नरयेत। परच पदच्केद:। नयानयालाचनया, बनया, अनयान, त्रया- नयान्धान, विनय, अनयायते, न, यान्, प्रयामी:, जिनया- नयान्, श्रयानयान्, प्रयान्, तान्, जनय, अनयाश्रितान, दति। न अयति गच्कनीति अनया अनपाया शायतिरत्तरकाल यम् म तथा तक्मम्वोधनं। हे अनयायते स्यिरायते राजम अनया ईदृग्या प्रत्यवदृभ्यमानयेत्यर्थः, नयोनीतिः अमयो- जनीति: तयोरालचनया अ्रयं नयः श्रेयस्करः च्रयमनयो दानिकर दति विवेचनया अनयान नीतिरदितान् अतएव अ्रयस् एभावहविधेरानये आनयने बन्धान् व्रात्तामः गुभ- मपग्वत दत्यर्थ:, ईद्दृभान् जनान् विनय शिक्षय यथा ते नोति- मार्गानुमारिण भवेयुम्तथा तानुपदिशेत्यर्थः। इति प्रथमार्द्ध- सार्थः। किञ्च तं यान् जनान् न श्रयामी: गतवानम यै: मह सङ्गन कृतवानमीत्यर्थ:, किभ्भूतान् यतो जिनयानयान् यात्यनेनेति यानं मार्ग: जिनम्य बौद्धम्य यानं जिनयानं दिगम्बर प्रम्यानमित्यर्थः, तद्यान्ति गच्छन्तीति ते तथा तान् दिगम्बरमतप्रविष्टानित्यर्थः, अतशव श्रयानयाम् श्रयानमपथं यान्तीति ते तथा तान्, अतएव अनयाश्रिताम् अ्रगडभमव- लम्बमान् ताम् जनान् त्रयान् क्ं विष्णु याम्तीति त्रया- साद्ृभान् जनय कुद जेमान् जनान् वैष्यताम् कुर्क्ित्यर्थः।

21 3

Page 365

काथयादश।।

रवेण भौमो ध्वजवर्तिवीरवे र्वेजि संयत्यतुलाखगौरवे। रवेरिवोग्रस्य पुरोचरेरवे रवेत तुच्चं रिपुमस्य भैरवे॥ ४9 ॥ शथ व्यपेतं पादचतुष्टयगतमाद्यन्तयमकमुदाहरति । रवे- पेति। श्रोछप्पस नरकासुरेण सह युद्धवर्लनमिदं। भूमेर- पत्यं भामो मरकासुरः, ध्वजवर्तिनः श्रीक्ृष्णस् रथध्जे वर्त्तमानस वीरख वीय्यवतो वे: पचिणो गरुडस्य रवेष शब्देन कत्रा संयति युद्धे प्ररवेजि उद्देजितः, किस्भूते संयति अ्रतुल- मनपमम् प्रस्ताणं गारवं गुरुत्वं बाङ्ल्यं वा. यच तस्तिन, स्त्रियां संयदि त्यमरे मंय च्छष्दस्य स्त्रीलवोक्रावपि बज्षु पुंस्वमपि द्श्यत द्त्यच पुंस्वं। तथा भैरवे भयङ्वरे। यद्वादनसेदृभी योग्यता तस्ायमकिञ्चित्कर दत्याह। रवेः सूर्ययस्ेव उय्यस्य तेजखिनाSस हरेः शल्ष्पस् त्रथच मिंहसय पुरोडये रिपुं मरकम् भ्रवेर्भेषस्य तुत्यमवेत यूयं जानीत, यथा सिंहसयाग्रे मेष: तथा श्रीकृष्णस्थाय्रे नरक दत्यर्थः ।।४७। मयामयालम्व्यकलामयामया- मयामयानव्यविरामयामया। मयामयार्नि निभयामयामया- मयामयाम करुणामयामया ॥४८ ।। तदेवाव्यपेतमुदाइरति। मर्येत। सखायं प्रति कम्यषि- द्विरहिणो वचनमिदम्। बत् पदचछेद:। तच प्रथमपाडे

Page 366

छृतीय: परिचेद:।

मयामया लभ्व्यक ला मयामयाम्, दत्येकमेव पदम्। प्रयाम्, प्रयातव्यविरामयामया, दति द्वितीयपादे। मया, भ्रमयार्न्ति, निशया, अमया, तमया, इति ततीयपादे। बमय, श्रामय, भ्रमृं, करुणामय, श्मया, दति चतुर्थपादे। तदयमन्वयः। हे श्रमय! मिनोति तिपतीति मयः 'डुमित् स्ेपणे दृत्यम्य्र कन्तरि ङः, तद्भिन्नोऽमयः तत्मम्बोधनं सव्वीखप्यवस्यासु मा- मनुवर्त्तमानेत्यर्थ:, तथा हे करुणामय! दयामय! मखे! मया सह् श्रमूं नायिकाम् श्रामय संगमय 'श्रमुगतावित्यस् जि- डन्तस रूपम। मया किभ्ूतेन शमोरोगः 'श्रम्रोगे द्ृत्यम्य चारारदिकस्य रूपम्, आमं कामपीडां याति प्राम्नतीति ब्रामथाः तेम शमया 'धातोरामुक् प्रसादचीत्याकारलोपः। मया सह तसा: सङ्गमश् न दुर्घट दवति सचयन् नायिकां विभिनष्टि मयो गमनं कलाचय द्त्यर्थः । मयगतावित्यम्य रूप, तद्विपरीतोडमयः कलेोपचयस इत्यर्थः, ताभ्यामालम्वय प्रात्र- यणेय: कलापचयोपचयवानित्यर्थः, तादृभो यः कन्नामयः कलावांयन्द्रसस्मादामयो रागः कामपीडा यम्या: मा तथा तां, सापि मामप्राय उद्दीपकेन चन्द्रेण पोडिता अतक्तव लघुनेव यत्रेन तस्या: सङ्गमो भविष्यतोति भावः। तम्या: प्राप्ता कथमेवं व्याकुलीभवमोत्यनाह, यतोडहं नित्रया रात्ा हेतुना मयो गमनं प्राप्निरित्वर्थ: तम्दाभावोडमयं तस्या पमाप्तिरित्वर्थ: तञ्जन्यामर्न्ति पीडां प्रयाम् श्रगष्छ, निश्नया किस्भूतया प्रयातव्योप्राप्तय्यो विराभोवमाम वेषा

Page 367

३५• काष्यादर्श:।

तादृया यामा: प्रहरा यखा: सा तथा तया दोघयामयेत्यर्थ, अतएव अ्रमया नास्ति मा परिमाएं यस्या: सा तथा तया शतिदीर्घयेत्यर्थः, अरतएवं अ्रमया नास्ति मा शाभा यसा: सा तथा तया कुत्सितचेत्यर्थः ॥ ४८॥

मतान्धुनानार मनाम कामता मतापल व्यागरिमतानलामता । मतावयत्यु त्तमना विलामता- मताम्यतस्त समता न वामता।। ४६ ।।

श्रथ व्यपेतमादि मध्यान्तयमकं पादचतुष्टयगतमुदाहरति। मतामिति। कञञ्चिनाहाशयं प्रति कम्वचित् सुत्युक्रिरियम। पदचछदो यथा। मतां, घुनाना, आरमताम्, अकामता, इति प्रथमे। अतापलधा, अ्र्रमतानुलोमता, इति द्वितीये। मतौ, न्रयतो, उत्तमताविलोमताम्, दति ढतीये। अरताम्यतः, ते, ममता, न, वामता, दति चतुर्थ। अताम्यतः कथमपि खेदम- गक्कतसे तव मता बुद्धो ममता मिचामिचादिपु तुन्दवत्ति- तैव विद्यते, न वामता प्रतिकृलता तु न विद्यते, किस्भूता ममता आरमतामात्मारमाणं योगिनां मतां मम्ताम् प्रकामतां निरभिलाषतामपि धुनाना शततिपन्ती ततोऽयत्एव्यर्थः, तथा अतापेनाक्केशेन लब्धा, तथा अग्रिमतायाः श्रेष्ठताया शमुलोमता श्ानुकूत्यं यया सा श्रष्ठत्वसम्पादिकेत्यर्थः, तथा उत्तमताया गुािताया विलामतां प्रातिकून्यम् त्रयतो

Page 368

छतीय: परिकेदा। २५१

भ्गचछन्ती। अ्रत्र पादानामादी मध्टेन्ते च व्यवधानेन मतेति वर्षद्वयस्ार्वृत्तः ॥४८।।

कान्कालगन्का न्नकाल मुख का न्नकान्न कानकानघनकान्कान्नपनकान का ।। कान्नकानसितकान्का नन्ननिकान्नकाल कान्काल्गतु कान्कानन कन्निकान्नकान॥ ५०॥

तदेवाव्यपेतमुदाइरति। कालेति। श्रोऊप्णं प्रति य्ोग- धायाः महचय्यी उत्निरियं। हे काल कप्ए 'त्यं द्वितोयपा- दान्तकालपदस्वार्थ:, ललनिका अनुकम्पनीया ललना 'अ्- कम्पायाँ कप्रत्ययः, श्रोगधत्यर्थ:, आ्लगतु तवव्य मंमक्रा भवतित्यन्वयः। तत कृप्सम्य विशेषणानि मम्वुःद्धिविभत्न्त- पदानि। हे कालकालगन्नकाल्कालसुखकान्काल्! कान्न: मर्श्षां लयकारकः 'कन्ननात् मर्नभृताजां म कान्नः परि- कोर्नतित इति सतेः तादृम यः काव्गनो नीन्कण्ठ: शिवः, काल्या अयं पतिः कानना यः कान्नगन्: शिवदननि कचित, तथा काला यमः, तथा कान्नमुख्ा वानर्रविरश्यय तया दन्दः, एयां कान्कं कृप्तमानाति ग्टहानीति म तथा तत्मस्ाधनम। ला आ्ादान दृत्यम्यादन्तादमा्दरप्रदेवित्ड। जिवकण्ठ- यमदेद्दवा नर वभेषमुखवत् ष वर्मत्र्थः। तया से कान्नकाल घनकालकालपनकान! कं जनमाम्नाति धाग्यतीति काल: अतएव काम: कृष्णवर्षी थो घना मेघ: तम्य काले ममय वर्षी

Page 369

३५२ नावादश:।

काले दूत्यर्थ:, कार्यन्ति शब्दं कुर्व्वन्तीति कालकालंघनकालका मयूरा: 'कैशब्दे दृव्यस्याडि रूपं' तेषामालपनं मुखं तद्दत् कलते शब्दं करोतीति स तथा तत्म्बोधनं 'कलभब्दे द्वत्यस घणि रूप, मयूरवत् षड्जखरेण भाषमापेत्यर्थः। कालकालपन- काललकालघनकालकालेतिपाठे तु काले वर्षाकाले कायन्तोति कालका मयूरास्ेषामालपनं रतं कालयति प्रेशयति प्रवर्त्त- थतीत्यर्थ इति कालकालपनकालः 'कल्प्रेरण द्वत्यस्य चौरा- दिकस्य रूपं। तथा काल: पूव्वाक्तव्यत्पत्या सजलो यो घनसद्ृत् काल शयामलेत्यर्थः । तथा हे कालकाल! कालेन समयसरू- पेणात्मना कालयति लोकान् प्रेरयतीति स तथा तत्षम्बोधनं, छृष्णस कालसरूपतं यथा 'कालखरूपं रूपं तद्विष्णरमत्रेय वन्तत दति मतिः। तथा हे कलिकालकाल! कलिकालस्या- न्तयुगस्य कालो मत्युर्यतः स तथा तत्मम्बोधनं कल्किरुपेष कलियुर्गनिवर्तकेत्यर्थ: भक्कानां कलिकालभयनवारकेति वा, सर्गात्वत्यनन्तरं चतुर्थपादभागस्ायमर्थः । 'काला मृत्यौ महाकाले ममये यमकप्णयोरिति मेदिनी। ललनिका किम्भूता कालकालमितकालका कालकेन छृष्णलेन आलसितं शोभितं कं मस्तकं यैसतादृभा अल्काशूर्षकुन्तला यखा: मा। कं जलमालानोति कालं सरसच कायनीति कालका. हंमा- स्ेषामिवालसितं लीलागमनं ययोसतादृभी कालकी पादी यख्या: सा दति केचित्। तथा अल्लकालकालका त्खकांसूर्ख- कुम्तलान् अलते मुक़ादिना भृषयतीति बल्नकाली 'ब्रल्ञ्

Page 370

ळतीय: परिष्छेद:।

भृषायामित्यस्य पाटटि रूपं, तथा कालं कलं 'खार्थे टप' मधुर- मित्यर्थः, यथा तथा कार्यात वक्रीति कालका, अलकाली चाम। कालका चेति विभेषणयो: कर्षधारयः। बल्लकाया: कुवेर- पुर्य्या आलको भूषकः कुवेरस्स्याप्यालको भूष कस्तत्सम्वो- धनमित्यन्ये। अत्र समस्तावयवानां केषािदेकार्थत्वेऽपि समु- दायम्य तथाल्वाभावान् यमकत्वहानिः। बोउभात्रमिद टृत्तम् ।। ५ू० ।

सन्दष्टयमकस्थानमन्तादी पाद्योईयेोः। उक्तान्तर्गतमप्येतत् स्वातन्त्येणान कोर्न्यते॥ ५१॥

शथ खोफ्तान्तर्गतस्थाप्यन्ैरफ्रस्य सन्दष्टयमकम्य म्यानं निय- मर्यत। मन्दष्टेति। मन्दष्टयमकं मन्दंभाकारं यमकं सन्दंध। यथा उभयभागाक्रमणकारी तथेदमपि पादयोगन्ादि- भागाक्रमणका रीत्यर्थः। तस्य दया: पादयेः मम्रिरष्टयो: पूव्वापरचरएयो:, अरन्तादो प्रथमपादम्यान्तभागो द्वितीय- पादम्यादिभागस, एवं द्वितीयपाद म्यान्तभागम्तृतीयपाद म्या- दिभागस तथा ततोयपादम्यान्तभागसतुर्थपाद म्यादिभाग- संत्यर्थः एती भागा म्यानं विषयः। एतत्न्दर्टासं यमकम्

पतितमपि, शत्र यमकेषु मधे, खातनप पृथकत्वेन कीच्दते

2 z

Page 371

३५8 काव्यादश्रं।।

उपाढरागाप्यवला मदेन सा मदेनसा मन्दुरसेन योजिता। न योजितात्मानमनङ्गतापिता- ङ्गतापि तापाय ममास नेयते ॥। ५२ ॥ सन्दष्टमुदाइरति। उपोढेति। कस्यचिद्विरहिणो मिचं प्रति मानिनीकृतस्वावम्थावर्लनमिदं। सा तबला मढेन य।- वर्नाकारेश मद्योपयोगेन वा हेतुना उपोढरागापि मां प्रति प्राप्तानुरागापि, अतएव योजित आात्म्मा मनो यत्र ता- दृभोमनङ्गतापिताम् अनङ्गमकतारथे कामं तापयतीत्यनङ्ग- तापिनी तस्या भावोऽनङ्गतापिता ता गतापि, समुद्रिक्रो दि कामसत्कार्य्यमनाचरन्तीभि: स्त्रीभिस्ताप्ते। तदाह कालि- दासः 'आाबाष्यन्ते न खलु मदनेनेव लव्चान्तरत्वादाबाधन्ते मनषिजमपि चिप्नकाला: कुमार्य्य' दूति। सानुरागा सकामा प सत्यपोत्यर्थ:, मदेनसा मम पापेनापराधेन वा कर्च मन्गु- रमेम क्रोधरसेन सह योजिता सतो मम दूयते एतावते तापाय एतावन्तं तापं जनयन्नीत्यर्थः न न श्राप रराज भपि त्वासेव शमगत्यादानदीप्रिम्वित्यस लिटा रूपम् । ५२॥ श्रर्द्धाभ्यासः समुद्रः स्यादस्य भेदास्तयो मताः। पादाभ्यासोप्यनेकात्मा व्यज्यते स निदर्नैः॥ ५ू३॥ इत्यं पादभागयमकभेदान् प्रदर्शय सम्प्रति समस्तपादयमक- भेदाम् दर्भयितुमारभते। पर्धभ्यास हति। पर्द्धस्य पादइयस

Page 372

छृतीय: परिचछेद:।

नतु पद्यीयपूव्वार्द्धमाचस्य त्भ्यासः पुनराष्ृत्ति: ममुद्र: समुद्र- संज्ञः सात्, समुद्र: मंपुटकः स च यथा भागद्यात्मकसथायं पाददयात्मक दति समुङ्मंज्ञा, ब्रस्य भेदास्त्रयो मता दूति तथाहि प्रथमततीयौ द्वितीयचतुर्थौ च पादौ तुन्यावित्येक: प्रकार:, प्रथमद्वितीया ततीयचतुथी च पादी तुल्यावित्यपरः, प्रथमचतुर्थी द्वितीयततीया च पादी तुन्यावित्यन्य दति चयो भेदा:, एतत्कमेणवोदाहरणानि दर्शयव्यन्ते। एवस् ममुद्ेडभ्या- मद्यात् यमकदयं, वत्यमाणसरुत्यादाभ्यामे तु एक एवाभ्याम द्ृत्येकमेव यमकमिति बध्यं। पादाभ्याम दति एकैकपादम्या- भ्यास दृत्यर्थः, अनेकात्ति पादम्य सतद्विस्त्रिरावृत्तितनेका- द भविध दत्यर्थः, तर्थाद्ि प्रथमो द्वितोये, प्रथमस्तृतोये, प्रथम- सतुर्थे, दति चयः । द्वितायस्नोये, द्वितोयय्यतुर्थ,इति ही, ततोयसतुर्थे दृत्येकः। प्रथमो द्वितोये ततीये च, प्रथमो द्वि- तोये चतुर्थे च, प्रथमस्ततीये चतुर्थे च, द्वितोयम्तीये चतुर्थे चेति चत्वारः। प्रथमा द्वितोये ततोये चतुर्थ चेत्यकः, इति मिलिता एकादशविधः, मोडयं पादाभ्यामः निदरशनेवधत

वर्त्तमानमामोणे लट्॥ ५ ३॥

नास्थेय:सत्वया वच्ज्यः परमायतमानया। नास्थय: स त्वया वरत््दः परमायतमानया।५ू३ ।।

समुद्रस्य भेदचयं क्रमेणदाहरति। नाम्य: मत्र्यति। मा

Page 373

कावादपह।

निमीं प्रतति सख्या उरदेशोत्रिरियं। परमायनोऽतिदीघों मानः कोपो यस्या: सा तथा तादृश्यापि अ्रम्थेयडन्थिरतर सत्वं ख. भावो व्यवसायो वा यस्या: सा तथा तादृश्या तया म ना पुरुषः प्रेयान् न वर्ञ्ज्य: न त्याज्य:, परन्मुआयतमानया मम्यक् यकं कुर्बत्या सत्या आस्थेय: शदरणीय, तथा श्रवञ्ज्यः प्रणय. प्रकाशनेन खप्रवणीकर्त्तव्यसंव्यन्वयः। अ्रस्टेयःमत्वरयेति तत सभावो व्यवसायो वा न स्यिरतर: अतः प्रेयांमं परित्यज्य पस्ान्तापं प्राश्यास्त तदयमपरित्यज्यानुकम्पताममिति भावः।

नरा जिता माननया समेत्य न राजिता माननयासमेत्य। विनाशिता वै भवताड्यनेन विनाऽशिता वैभवतायनेन ॥५ूपू ॥

नव दूति। कख्त्ित् ममरविजययनं राजानं सौति। मानन- या साधुवादादिक्कतपूजया समेत्य सङ्गतेन सता भवता प्रयनेन गमनेन युद्धयाचयेत्यर्थः, जिताः पराभूता नरा रिपवः मानः सम्मान: नयोनोतिस्व तयोरासं स्तेपं पवित्यागमित्यर्थः 'ब्रसु छ्षेपे दूत्यस्य भाव्घणि रूपम् ' एत्य प्राप्य न राजिताः न शे- भिता:, भवता विजितानां कर्यास्न्तरकवलनादिना रक्षित- जीवितानां रिपूर्ण माननयपूून्यतया दुरवम्या जातेत्यर्थः, ये तु साषृसिका: न य नय्र केषामवम्यामाह। विनाशिता वैदति

Page 374

छत्तीय: परिचेद:।

भवता विभागिता वे इतास्तु 'वै दति लवथे' बिना ग्रोभ्रादि- पच्िणा अशिता भचिताः। किभ्भूतेन भवता वैभवतायनेन रिप्जयादि भिर्नि्भित्वविस्तारकेष 'तायू पालनविस्तारयोरि- त्यस्य नन्दादित्वान्डन: ।५ूमू ॥

कन्नापिना चारुतयोपयान्ति वृन्दानि लापोढघनागमानाम्। वृन्दानिल्ापोढघनागमाना कल्नापिना चारुतयोऽपयान्ति ॥५ू६॥

कलापिनामिति। वर्षावर्षनमिदं। कलापिनां मयूगाण दृन्दानि समूहा: चारुतया वर्षाकालजनितशभया मह उप- यान्ति मङ्गच्क्रन्ते, किस्भूतानां लापः केकाध्वनिः म ऊठः प्राप्तो यसमात् तादृभो घनानां मेघानामागमो येषां ते तथा नेषाम् 'अरग्न्यादित्वाम्पस्य प्राग्भावः। लापेनोढः सृचचितो घनागमो यैरिति केचित्। तथा कलं मधुगाम्फुटध्निमापु- वन्ति के जले लपन्नीति वा कल्नापिन इंमाः तषास्च बारू- तयः उत्तमरुतानि अपयान्ति अपग्कन्ति वर्षासु हंमानां निर्मदलवादिति भावः । किभृतानां घनं मृत्यविशेषः 'घनं स्यात् कांन्यतालादिवाद्यमध्यमनृत्ययारिति मेदिनी। तद्युक आ्ररगम आ्रगमनं घनागम: सविलामागमनमित्यर्थः, वृन्दानिलेन

रेषाम्। एवं ममुद्यमकम्य् जया भेदा उदाइना: ॥५६ ॥

Page 375

नाव्यादभ:।

न मन्दयावज्निनमानसात्मया नमन्दयाव्नितमानसात्मया।

मया समालिक्ञत जोवितेश्वरः॥५॥

प्रथानेकविधं पादाभ्यासं क्रमेणोदाहरन् प्रथमं प्रथम- द्वितीयपादगतमुदाह्तरति। नेति। नायकोपेचया गलित- मानाया मानिन्या: पस्चात्तापवर्षनमिदं। मन्दया मढया मया नमन् प्रणामं कुर्व्वन्न्रपि जोवितेश्वरः प्राणनाथः उरषि तदीयवचास उपास्तोर्मासञ्चजितं पयोधरदवयं सनदयं यत तथथा तथा न समालिज्यत नासिष्टः, किभ्भूतया यतोऽब- रिनितिडपरित्यके माने सात्मया सयल्रया यत्रेन मानं रच- क्येत्यर्थः, यद्ा भार्वाव्जते अनुकूलतया स्टहोते माने सात्या सयत्रया। तथा दयावज्जिता प्रियस्य कातरतां दृष्टापि करू- णापून्या मानसम् आ्रत्मा च तो यस्या: सा तथा तया 'उभयत्र युग्वमानस बजम्रोह्येरित्यनेन' डाप्रत्ययः। सात्मये- त्यन्न सार्थयेति कचित्याठः तचेकच श्त्यक्त्मानसमूहया,

सभा सुराणामबला विभूषिता गुणैसवारेि मृणलिर्मालः। स भासुराणामबला विभूषिता विद्ारयन्रिविभ सम्पद: पुराम्॥५ू८।।

Page 376

छतीय: परिषेद:।

प्रथमटतीयपादगतमुदाइरति। सभेति। राजानं प्रति कस्यचिच्वाटकारखोकरिरियं। हे राजन् मृणखनिर्यले: मृपाल- वदतिपरिशद्वस्तव गुणधैर्यगामीययांदिभि: सुरार्णं देवानां सभा आरोहि शार्ढा, देवसभा तत गुणान् गायतीत्यर्थ:, किस्भूता सभा यतोऽबला बलनामकदैत्यरहिता दन्द्रेण बलदे- त्यसय विनाभितत्वादधुना निर्भया सती तङ्गुणाम् गायतीत्यर्थ, तथा विभोरबह्यणो विष्णो: शत्तरख्य वा उषितं वामोयत सा, विभोरिन्द्रसेति केचित। स तादृशस्वं विभूषिता अलक्कता अवला नारीविद्यारयन् रमयन् सन् भासुराणं देदीपमामानां पुरां नगरीणं सम्पद: सम्पत्तोनिंर्दित उपभुद्ध । ५८॥

कलङ्मुत्तं तन्मद्यनामिका स्नदयो च त्वट्टते न हन्त्यतः। न याति भूतं गणने भवन्मखे कलङ्वमत्तं तनुमद्यनामिका।।५ूड ॥

प्रथमचतुर्थपादगतमुदाह्रति। कलमिति। कस्यचचित् मंयमिन: सतुतिरियं। कलं मधुरास्फुटम् उन्र रमणीनां वषनं, तथा तमो: शरीरखमहं मद्यभागं नमयनीति तमु मद्यनामिका प्रशुतरंत्यर्थः सनदयी प लद्ते तवां विना कं पुरषं न इनन्ति न सथयति ऋपि तु लां विहाय सर्व्यमेव व्यथयतोत्यर्थ: रमय्य- एवां मधुराखापादिभिर्न मोदयितुं सकुतन्तीत्यतिजितेन्रिय-

Page 377

३६० काथादश।

डसीति भावः। प्रच मद्दोति 'ब्रजादिहलन्तोऽदीघादिति पा- चषिको धकारस्य दविर्भावः अतएवोत्तरेण सह साम्यम्। म्वतः कारणात् 'होति प्रिद्धी' भवनुखे त्वल्नमृता विषये गणने जि-

कलदमुतं निर्द्दोषं तनुमत् देहभृत् भृतं कमपि जन्तु न याति न प्राप्नोति न गणं करोतीत्यर्थः 'भूतं ादी पिशाचादी जन्तौ क्वीवम्' दति मेदिनी। ङ्गुल्लीभिरगणना हि कनिष्ठादिक्रमेण क्रियते अत् च जितेन्द्रियगणमायां प्रस्तुतायां कनिष्ठया कुल्या भवन्तं प्रथमं गणयित्वा प्नामिकया भवादृशेऽपरोगषयि- तव्य: स च नास्येवेत्यनामिका न क्मप विषयीकरोतोति लत् सटृभः काउपि संयमी नास्येवेति भाव: ।५ूट ।

यशस् ते दिन्तु रजन्य सैनिका वितन्चतेऽजपम! दंशिता युधा। विनन् ते जेSपमदं शितायुधा द्विषाच्च कुर्व्वन्ति कुलं तरख्विनः ॥.६० ॥

द्वितीयततोयपादगतमुदाइरति। यम्रसेति। विजिगीषु नृपस्य प्रभंसभमिदं। इ पजोपम! बजारधुराजपुत्तः तत्सदृभ! ने सव सेनिका: युधा चुड्डेन हला दितु पश्स तथा रजख धूलिक वितन्वते विस्तारयन्सि, तथा दिषा पनूषां कुलख वितन विगतदें तथा वतेजोनिद्यतापं तथा चपमदं गिर-

Page 378

टतीय: परिकेदः।

हङ्ारस कुर्व्वन्ति, किस्भूता: दंगिता: लतमस्ाह्ाः, तथा पितायुधा: भितानि तोचछानि आयुधानि येषां ते, तथा तरखिना वेगवन्तः ॥ ६०॥ बिभर््त्ति भूमेर्बलयं भुजेन ते भुजङ्गमोडमा सारतो मदच्चितम्। पूटणूक्तमेकं समवेत्य भूधरं। भुजङ्गमो मा समा रतो मदच्चितम् ॥६१ ॥ द्वितीयचतुर्थपादविषयमुदाहरति। बिभर्नीति। राजः सतुतिरियं। हे राजन् ते तव भुजेन बमा सह भुजङ्गमोडनन्तो भूमेबलयं मण्डलं विर्भा्त्ति धारयति, अनन्तदेववत्तव भुजोडपि भूभारं वर्द्ति ब्रनेन च गव्वों न कर्त्तव्य दूत्याह सारताविश्रेषं जानता मत् मन्तः मत्काशात् ऋद्धितं मर्व्वजनपूजितमेकमुकं वचनं ए, किं तदित्याह सं मवोयं भुजं भूधरं भृमिधारकम् श्वेत्य जात्वा रतः प्रीतः सन् चितमुपचितमत्यधिकमित्र्थ: मदं गव्वं मास्म गमः न प्रापुद्तीति।६ू१।। सरानलामानविवर्दितो य: स निर्वृतिन्ते किमपाकरोति। समन्ततस्तामर सेन्णे! न समन्नतस्तामर से नणेन ॥ ६२॥

निनों प्रति सस्था उतरिरियम्। हे तामर मेवणे पद्ममयने तथा 3 A

Page 379

घरसे अविदग्धे ते तव यः सरानलः कामरूपामनि: मानेन विवद्धितो वृद्धिं गमितः सः ततो विस्तृतः सम् चषेनोत्सवेन समं यह समन्ततः सर्व्वतोभावेन तां मानप्रागनुभूयमानां निरवृतिं सुखं किं न अपाकरोति निराकरोति अ्पित्वपाकरो- त्येव, माने जाते तवेदृभी कामानलज्वाला यया सुखोत्सवादिकं सव्वें निवारितं तथापि तं दुर्धानं न मुखसि श्रह्ो धन्या ते यदिख्तेति भाव: ॥ ६२॥

प्रभावतो नामन! वासवस्य प्रभावतो नाम नवासवस्य। प्रभावतोडनाम! न वा सवस्य वि्कित्तिरासीत्त्वयि विष्टपस्य।। ६३।।

श्थ पादतयाभ्यामे उदाहर्त्तव्ये प्रथमं प्रथमद्वितीयत- तीयपादविषयमुदाइरति। प्रभावत दति। श्रत्र पदच्क्रेद:, प्रभावतः, नामन, वामवस्य, दवति प्रथमे। प्रभावतः, नाम, नवासवस्य, दति द्वितोये। प्रभा, अतः, बनाम, न, वा, म- वस्य, इति वतोये। श्रक्ृष्णस सुतिरियं। हे प्रभावतः खप्र- भावात् प्रभावतः श्रीमतोवासवस्ेन्द्रस्ापि नामन! नामयति मयोकरतोति नामनः तक्म्बोधनं, मखभङ्गपारिजातद्र- पादिना दन्द्रस्यापि गर्व्वनिवारकेत्यर्थः, नामेति प्राकाश्ये, तथा हे बनाम। नासि बमोरोगो यख चस्मादा स तथा नत्सस्वोधनं, त्वयि विष्टपस् भुवनस्य प्रभौ खामिनि सति

Page 380

ततीय: परिकेद:।

दुर्दान्तदमनादिना भुवनं पालर्यतति सतोत्यर्थः चतोडसात् कर्षमण: कंसनरकभ्राज्वादिदममादित्यर्थ: नवासवद्य नवीनायाः सुराया: सवस्य वा यग्ञस्त व विष्ित्तिर्विक्ेदो मासोत् भोगिना सुरापानादिविषयभोगो धार्षिकार्णा यजादि धर्षा- कर्भानुष्ठानख्व निम्बाधं प्रवटृते दत्यर्थः ।। ६३ ।।

परम्पराया बलवा रणाना परम्पराया बलवारणानाम्। धूली: स्थन्नीर्व्याम विधाय रुन्धन् परम्परायाऽबन्नवारणानाम्॥। ६४।।

प्रथमद्वितीयचतुर्थपादविषयमुदाहरति। परमिति। राजः सुतिरियम। पदच्केदो यथा। परं, परायाः, बलवा:, रणानाम्, दति प्रथमे। परम्परायाः, बलवारणानाम्, इति दितीये। परं, पराय, अबलवारणनाम्, इति चतुर्थे। हेपराय! पर उत्लष्टोऽय: शडुभविधिर्यम्य् म तथा तकम्वोधनं,तं रणाना मंगा- माखां परम्पराया: समूदसय स्वल्नो: धूमोविधाय रेगमयीः लत्ा ययोम भाकाशं रन्धन् धुलिभिरेवाच्कादयन् मन, एतेन रथा- आवदिमेनाङ्गानां वाञ्जत्वं ध्वमितं। परं श्रषं प्रबसनमित्वर्थ:, परं मर्त्नुं पराया: गतवाना 'परापूर्व्वयाधाता लंडसुकि रपं। तं किस्भूतः बलवा: बलेन सामर्थेन परबलानि वा वाश्यतीति सः 'वारयतेः किपि रुप। रमानां किश्धूताजा 3A 2

Page 381

कावादर्श:।

बला बलवन्तो वारण इस्तिमो यत्र ते तथा तेषां, तथा बबल- वारणनाम् त्वलान् दुर्बलान् वारयन्नीति ते तथा तेषाम्। अनन्तरं प्रथमततीयचतुर्थपादाभ्यासोदाहरणं भवितुमर्हीत तन्तु कष्तमिन्नपि पुस्तके न दृश्यते पादचयाभ्याससैकैकपाद- त्यागेन चातुर्विध्यसाचित्यात्, तस्मादतिपूर्व्वमेव लिपिकरप्रमा- दादिनष्टमिति सभभाव्यते, पुस्तकान्तरे त एतत्पद्यस्य धूली: स्थलीवयॉम विधाय हन्निति द्वितीयपादो दृशते तदा प्रथम- द्वितीय चतुर्थपादाभ्यामदाहरणं विल्ुपमति यथा तथा भवतु पतितमेकमुदाहरएं खयं ज्ञातव्यम्॥ ६४।।

न श्रददधे वाचमलज्ज! मिथ्या

भवद्विधानामसमाहितानां भवद्विधानामसमाहितानाम्॥ ६५ू॥

द्वितीयादिपादचयाभ्यासमुदादरति। नेति। गठनायकं प्रति मायिकाया उक्किरियं। इे अल्न भ्वद्धिधानां लाटृ- पानां प्रतारकाणाम् 'त्यं चतुर्थपादादिगतभवद्विधानामित्य- सार्थः। वाचं न त्रद्दधे न प्रत्येि, वाचं किश्भूतां यतो मि- व्याभवत् असत्यं भवत् विधीयते यदिति विधानं प्रतिपाधं यथ्या: सा तथा तां, तथा ब्रसमोडयरलः कुण्डलीभूत द्रत्यर्थः योऽदि: सर्पस्तस्येव तानो विस्तारो यस्ा: का तथा ताम् भतिवक्रामित्यर्यः, तथा भवे उत्पन्ती त्रवणममकाल एवेत्यर्थः,

Page 382

ढतीय: परिष्ेद:।

द्वे धाने अर्थपोषणे यस्या: सा तथा तां त्रवणमाचेणेवार्थदय- बाधिकामित्यर्थः। भवदविधानां किभ्भूतानाम् पममाचिता- नामनवहितानां, तथा असमा अनुपमा अधिका हत्यर्थः, श्रच्िता: प्तवो येषां ते तथा तेषाम्॥ ६५ ।।

सन्नाद्ितोडमानम! राजसे न। सन्नाद्दितो मानम! राजसेन सन्ना दितोडमानमराजसेन।॥ ६ई॥

दत्यं पादतयविषयं द्विरभ्यासमुदाहृत्य सम्प्रति पादचतु- एयविषयं चिरभ्यासमुदाहरति। सन्निति। कक्षित् शेवं ग- जानं प्रति कस्यचित् सतुतिरियम्। अ्रत्र पदच्छेदः। मन, आद्वितोमानमराजमेन, इति प्रथमे। मत्राहितः, बमानम, राजमे, न, इति द्वितीये। मन्नाहितः, मानम, राजमेम, इति ततोये। सन्न्रा, हितः, प्मानमगजमेन, दति चतुर्थे। तद- यमन्वथ:, हे सन्! माधा!, तथा हे आहितामानमराजमेन! न नमन्ति परं नम्यन्त इत्यनमा ब्राह्मण: तेषां राजा चन्द्र: अममराजः, उमा पार्व्वती च अनमराजय उमानमराज आह्िता खाङ्के म्यापिता उमानमराजी येन म बहिता- मानमराज: भिव: तेम मेन: दूनेन र्ईशरंण मह वर्ततमान: तत्म्बोधनं शितरपरायणेत्यर्थ:, तथा से ब्रमानम! बमाना अपरिमिता मा सम्पात्तिर्यस्य् स तथा तत्म्बोधनं, तवंमत्राहितः

Page 383

काव्यादर्भ:।

कृतमन्न्राइः सन् युङ्धयावां कुर्व्वन्नित्यर्थ:, न राजसे शेभमे, कथमित्याह् हे राजमेन रजोगुणजेन लोभादिना मानम ! मा नम्यते नायन्तीक्रियत दति स तथा तत्सम्बोधनं लोभाद्य- वशोक्ृतेत्यर्थः, यतस्वं सन्नाहितः सन्ना: पूर्व्वमेवावसादं गता अ्रिताः पत्रवो यस्य सः, तथा हे अ्रमानमराजसेन! मानः पूजा मा लत्नीख् मानमे न विद्येते मानमे यस्या: सा त्रमा- नमा तादृभी राजमेना प्रतिपचनृपसैन्यं यस्य स तथा तत्स- म्बोधनं, त्वं सन्ना सत्पुरुषः अतएव हितः सर्व्वेषां दितकारी तव शरैवतवादिना परपीडाकरो युद्धोद्यमो न युक्त दति भाव:।

सक्ृद्विस्विद्व योडभ्यासः पादस्यैवं प्रदर्शितः। झीकद्दयन्तु युक्तार्थ झोकाभ्यास: सृतो यथा॥६७॥ नथ पादाभ्यासमुपमंहरन् कोकाभ्याममाइ। सकिति। पादस्य यः मछदेकवारः, दिर्दिवारः, चिस्त्रिवारोडभ्यामः पुन- राष्टृत्तिः स एवं पूर्व्वापन्यस्तैरूदाहरणै: प्रदर्भित दृत्यन्वयः, अत म दृत्यध्याहार्यं, त सदभ्याम: पाददवयविषय:, द्ि रभ्याम: पादचयविषयः, चिरभ्यामः पादचतुष्टयविषयः। सोकद्वयन्विति युक्कार्थं सम्बद्धार्थम् एकवाकातया एकविश्रेष्य- काव्वयनोधकमित्यर्थः, सोकदयं समानानुपूर्ववीकसमानवर्ष- घटितपदयद्वयं सोकाभ्यामः सोकाभ्यासाख्यमकवदित्यन्वयः। श्रच सोकदयं सोकदयमेवेत्यर्थः, तेन दविस्त्रिरभ्यासात्मकमिदं न भवति केनाप्यनुकत्वादिति बोध्यम्॥६७।।

Page 384

ततीय: परिष्केद:।

विनायकेन भवता वृत्तोपचितबाड़ना। समित्रोद्वारिणाSभीता पृथ्वोयमतुलाश्रिता॥ ६द॥ विनायकेन भवता वृत्तोपचितबाडना। स्वमित्ोद्वा5रिणणाडभीता पृथ्वो यमतुल्ाश्रिता ॥६ट ।।

विनायकेनेति। राजः सुतिरियं। हे राजन् भवता हेतुना दूयं पृथ्वी पृथिवी प्रभीता दुर्ज्जनभ्यो भयपूरन्या जाता, भवता किभ्भूतेन यतो विनायकेन दुर्ज्जनानां विनेचा दुर्ज्ज- नान् दण्डयतेत्यर्थः, तथा दत्तो वर्नतला उपचिता म्यून्नो च बाह यस्य म तथा तेन, तथा खमिचान मए्ुरिपून प्रब- लान् रिपूनित्यर्थः, उद्धूनु विनाशयितुं भोलं यम्य म तथा तेन, तथा अतुलाश्रिता केनापि माटृशयं न भजता 'श्रिन्ज सेवायामित्यस किप् ततम्ततीयेकवचनम्। दति प्रथमझोक- खार्थ:॥ ६८॥ द्वितोयस्थ यथा। अ्रभीता युद्धाथं लामभ्यागस्कता 'श्रभि- पूव्वादि एगतावित्यमात् किप् ततम्तृतोयैंक वचनम् । शर्र्णा तव पचण विनायकेन नायकरहितन -भवता मता पृथ्वी महती यमस्य कृतान्तस्य तुला मानयन्त्रं 'मोणप्रयोगाडयं' विचार- स्थलोत्यर्थः, मानयन्त्रे यथा नानाधिकत्वनिस्यम्या यमम्य विचारखत्यां पापपुण्यनिय दति गोलता, अाथरिता प्राप्ता मृतमित्यर्थ:, किभ्भूतेन वृत्ती जाती उपपपता चितां मभान- मुपगता बाह यस्य व तथा तेन 'उपचितति चिता मुपगता-

Page 385

काव्यादर्भ:।

विति 'द्वितीययात्यादे: क्रान्तादाविति तत्पुरुषः, तथा खानि धनानि मिनाषि बन्धूंच उच्नदाति परित्यजनोति खमितरोद्धा: तेन खमिचोद्धा 'उत्पव्वात् श्रोहाकत्यागे द्वत्य- सात् किवन्तात् ढतीयैकवचनं धातोरालक् प्रसाद्यचीत्या- कारखोप:॥ ६ट ॥

एकाकार चतुष्पादं नन्म चायम काक्षयम्। तत्रापि दृश्यतेऽभ्यासः सा परा यमकक्रिया॥७ ॥

पथ पाद्चतुष्टयगोचरस् चिरभ्यासस् प्रतिपादमवा- न्तराभ्यामे विष्कित्त्यन्तरमन्वान्म्रहायमकसंज्ञामाह। एका- कारेति। महायमकसंज्ञाकरणे हेतुमाह। तन्ापीति। तवापि पाद्मध्येऽपि अ्रभ्यासः पादखाडस्य पुनरावृत्तिर्दूश्यते तक्मा- दत दूयं परा उल्लष्टा यमकक्रिया यमनविधिस्तत ददं महायमकाक्यमित्यन्वयः, तचापोत्यच तस्ापोति पाठो न सम्यक्। पादचतुष्टयाभ्यासे चच पादखण्डस्ाप्यभ्यामसतनाहा- यमकमित्यर्थः, ददस सलदावृत्ती द्विरावृत्ता च मस्वतति किन्तु न केनापि र्गणितमित्युपेचितं यन्थलता॥७०।

समानयास! मानया समानयासमानया। समानया समानया समान! या समानया।। २।।

महायमकमुदाहरति। समानयामेति। सखायं प्रति वि- रविए उत्िरियं, पदचछेदो यथा, समानयास, मा, बनया,

Page 386

ळतीय: परिचेद:।

इति प्रथमे। समानय, असमानया, दूति द्वितोये। ममानया, ममानया, दति ढतोये। समान, या, समानया, दति चतुर्थे। हे समानयास! समानो यासो यत्रो यस् म तया तक्सम्वो- धनं सर्व्वकार्य्येषु तुत्यप्रयन्नेत्यर्थः, मा माम् बनया, नायि- कया सद्द समानय संङ्गमय, किम्भूनया यतोऽसमानया बनु- पमया, तथा समानया मानः कोपसत्सह्वितया मानिन्येत्यर्थः, तथापि समानया मान: पूजा तत्सहितया माननीययेत्वर्थः, एतदपि कथमित्याह हे समान! सम न्ानः प्राणो यख म तथा तत्मम्बोधनम् एकप्राणेत्यर्थः, या नायिका समानया मा लक्षीनयो नीतिख ताभ्यां मह वर्त्तमाना यतः सा लक्ष्ी- मती नीतिमती च अतस्तस्या मानेन बलवदथितोडस्मि तत्व- रितं मानमपमार्यन्ननया सह मां मङ्गमयेत्यर्थः। प्रत्न पादानां खएडद्येऽवान्तरयमनम, एवं चिखण्डरादा चेदं भवि- तुमहतोति बाध्यं। प्रमाषिकाटृत्तम् ।। २१।।

धराधराकारधरा धराभुरजा भुजा मद्दों पातुमद्ोनविक्रमाः। क्रमात् सचन्ते सदसा चतारयो रयोद्ुरा मानधुरावल,म्बन:।। २२।। प्रत्यन्तवहवस्नेषां भेदा: मसभेदयोनय दत्यनेन प्रतिपा- दिता: सजातोयसंमिश्रणजनितभेदा उदासूना: संप्रति वि- जातीयमंमिश्रपजनितान्यपि भेदान्तराणि सभवितुमरईनाति 3 B

Page 387

काथ्यादर्शः ।

प्रतिपादयन् दिभ्वाचमुदाहरति। धरेति। धराभुजां राज्ा भुजा बाहवः क्रमात् महों पृथिवीं पातुं रचितुं सहन्ते मम्था भर्वन्ति, किस्भूता: घ्रां पृथिवों धरतीति धराधरो- इनन्तनागस स्या का रं धरन्नीति घराधराकारधरा: दीघी दूत्यर्थ:, तथा शदीनोऽपरिच्ुता विक्रमो येषां ते, यद्वा पहीनां नागानामिनस्य प्रभोरनन्तसथेव विक्रमो येषां ते श्रा- कारतो विक्रमतसानन्तमदृभा दति विशेषणद्येन ज्ञापितं, तथा सपमा बलेनैव इता अरयो यैस्ते, तथा र्येष वेगेनोडुरा उङ्गटाः, तथा मानधुरां मानस्य भारमवलम्बन्त दति मान- धुरावलम्बिनः सम्मानरक्षका दूत्यर्थः । ऋ्रत्र प्रथमपादे श्रव्यपेत- मादिमध्ययमकं पादचतुष्टयमन्धिचये चाव्यपेतमन्तादियमकं सम्दंशयमकस, द्वितीयपादे च वर्षद्वयव्यवह्हितं महीमदीति मध्ययमकं, तृतीयपादे च महमदेत्येकवर्षव्यवद्ितं तदेव। चतुर्थपादे च पुनर्वर्षद्वयव्यवदितं तदेवेति बहनां विजातीय- यमकानामच ममभेद:। प्रयस्व सोकोऽसङ्गत द्ति ऊल्ा कवि- राजादिभिरुपेन्तितः, प्रस्ताभिस्तु बजषु प्रामाणिकपुस्तकेषु दृश्यत दत्यनुपेच्य यथाकरयञ्चित् मर्मार्थता व्याख्यातस।।र।।

आवृत्ति: प्रातिल्ाम्येन पादार्द्विल्लोकगोचरा। यमकं प्रतिल्नोमत्वात् प्रतिलोममिति सृतम् ॥७३॥ इत्यमनुलामाभ्यासे यमकभेदा दर्शिताः, संप्रति प्रति- लोमाभ्यासे तव्पकाराम् दर्भयति। आद्ृ्त्तिरिति। पाद:,

Page 388

ढतीय: परिवेद:।

शद्धू सोकस, एते गोधरा विषया यस्यास्तादृश्ी 'म्रत्रार्द्वपद थोकार्डूपरं' प्रातिख्ाम्येन विलोमेमावृन्तिः प्रतिलोमलात् विलोमावृन्तिरुपलवात् प्रतिलामं प्रतिलोमनामकं यमकं स्म्तमित्यन्यः, पादगतं सोकार्डूगतं शोकगतसेत्यस्य बयो भेदा दत्यर्थ:, श्रयमर्थः यतर पूर्व्वपादस्य प्रतिलोमेनावृत्त्या उत्तरपाद: उत्तरपादस्यापि तथैवाढृत्त्या पूर्व्वपादः तत्पाद- गोचरं, यत्र च पूव्वार्ड्धुस्य प्रतिलोमेनावृ्त्या उत्तरार्ू पन्त- रार्डरस्य च तथातृत्त्या पूष्वाद्धी तदर्डूगेोचरं, यत च मंपूर्ष- पूर्व्वक्चोकस्य प्रतिलोमेनावृत्त्या लोकान्तवं तम्य व तथातृत्त्या पूर्व्वक्षाकः तत् सोकगोचरमिति॥। ७३॥

या मनाश! कवतायासा सायाता कशता मया। रमणारकता नेडस्ु स्तुनेताकरणामरः॥२४।

तान् क्रमेणोदाहरति। येति। मानिन्या नायक प्रत्ुत्ति- रियं। हे मताथ! मता जाता बाशा परकान्ताविर्षायणो दूच्छा यख म तथा तत्सम्वोधनं, या कथता चोषतं लता- यासा कतो जनितः प्यामः करेशा यया मा, मया मा रुम्ता पयाता प्राप्ता, तव दुखेष्टितचिन्तनया पूर्व्वमेव मे रमता जाता संप्रति लां परित्यजन्या: काधिका मा भविष्यतोत्यर्थः। हेसतुतेत! सुतं सवमित! प्राप्त! स्तुतं प्रथस्तममतं गमनं यम्य स तथा तत्म्बाधनमिति वा, तथा सेअकरणामर ! प्रकरणं

Page 389

१६२ काव्यादर्श:।

हे रमष! ब्रस्ाकं प्रोतिकर!। 'सव्वाण्येतानि सम्बोधनपदानि सोलुष्टनानि प्रव्ृतानुपयोगादिति बोध्यं। ते तव बारकता दयन्ति गच्कतीति भारको गन्ता तखय भावोडसतु भवतु दवतस्तव गममं भवतु लमितः परकामिनीसविधमेव गच्क्वेत्यर्थः । श्रच प्रथमपादस्य प्रतिलोमेनावृत्या द्वितीयपाद:, द्वितीयपादसय च तथावृत्या प्रथमपादः, एवं ततीयचतुर्थयोरपि, तेनाच पादविषयं प्रतिलोमलम्। ७४ ॥

नादिनो मदनाधो खा न मे काचन कामिता। तामिका न च कामेन खाधीनादमनोदिना।७य॥

सोकाड्धूविषयं प्रतिलोममुदाहरति। नादिन दति। कख- चिद्योगिन उत्रिरियं। नादिनो नादविभिष्टस्य नादब्रह्मान- भवत इत्यर्थ: मे मम मदनाधी मदनः कामस श्रधिस्तव्न- नितमानसव्यथा चता, तथा खा खकीया काचन कापि कामिता विषयाभिलाषख्च न, नादसुखतप्रस्य मम कामः कामजनितमानसपोडा खाथं विषयाभिलाषखैते न सन्ती- त्यर्थ:, सेत्यनेन परार्थ कामिता तु विद्यत एवेति सचितम्। अतएव दममादिमा दमो र्वरिन्द्रियमंथमः तं मोदितुं नि- रसितुं शोलमख् म तथा तेन कामेन हेतुना खमात्मा प्धीनमायन्तं यस्यास्तादृभी अ्ररजितेन्द्रियाणामात्मानं व्या- कुलयन्नीत्यर्थः, तामिका च ग्लामिरपि न, मम नासोत्यर्थः। योगिना नादोत्पत्तित्व प्राणायामलवता। तदुनं सुरेशराचा-

Page 390

छतीय: परिचेद:। २०३

र्यज 'सरेचपूरैरनिलस्य कुमैः सव्वासु नाडीपु विश्योधितासु। अनाइतादम्वुरुद्दादुवेति खात्मावगम्यः खयमेव नादः' दति। केचिन्तु धीरिति सविसर्गपाठं धत्ा मम धीरमदनेति व्याच- पते तन्न रुचिरं प्रतिलोमाभ्यासे विसर्गस्य सम्बन्धाससवादिति ध्येयम्।। ०५ ॥ यानमानय माराविकशोनानजनासना। यामुदारशताधीनामायामायमनादि सा। ७६॥ सा दिनामयमायामा नाधोता शरदाऽमुया। नासनाजनना शोकविरामायनमानया॥७७॥ ॥ यमकचक्रम् ॥

ममस्तक्षोकगोचरं प्रतिलोममुदाहरति। यानमिति। वेश्यामक्स्य मखायं प्रत्युत्तकिरियं। हे सखे तं यानमश्राध्यन्यतमं वाहनमानय, किमर्थमित्याह ब्रहं याम् उदारपताधीनाम् उदाराणं दाहणां अतमधीनं यथ्ा: मा उदारमतम्याधीर्नत वा तां वेश्यामित्यर्थः, आयां पूव्व गतवान् मा श्ायमागमनम् अनादि मया उका बद तव ममोपमागमिय्यामोति क्थितत्यर्थः। नद् त्रव्यकशब्दे दत्यम्य कर्म्प लङ्ि रूपं कथनार्थकत्वववक्त- चात्र मकर्षकता ततएव दिकर्षकत्वात् मेत्यम्य गाणकर्मण उऋत्वं। तस्म्राद्गमनस्यावभ्यकतया यानम्य प्रयाजममिति तदानर्येति हेतुद्वेतुमद्भावेनान्वयः। मा किस्भृता मारः काम एव अविर्भेषसस्य कमा ताडनी कामिनां कामज्वालानिवा-

Page 391

काव्यादशं:।

रिकेत्य्थ, तथा ऊना धनहोना: सन्तोऽनन्ति जीवन्नीति ऊनानासद्रपा ये जनास्तान पस्यति चिपतीति ऊनानजना-

शोकस्यास्य प्रतिलोमेनाटृत्ती सराकान्तरं, तहर्यति। सेति। वेश्यापीयं मयि दृढानुरागा संप्रति मामप्राप्य नितरां व्या- कुला भवति तत्त्वरितमेव तच गन्तव्यमित्याइ। सा वेशा अ्रमुया अरदा अ्रत्युद्दीपकेनानेन भरत्कालेन आधीता भ्राधिं मानसव्यथामिता प्राप्ता सती शोकविरामा न शोकस्य विरह- दुःखसय विरामो यस्या: सा न भवति निरन्तरं विरइदुःख- मनुभवतीत्यर्थ:, भोकविरामेत्यस द्वितीयपादादिस्थितेन ने- त्यनेनान्वयः। सा कीदृभी दिनामयमायामा दिने दिवसे शामयस्य रोगस मार्या व्याजममति गच्कतोति सा दिवसे मखोममनं रोगमर्पादभ विरचदुःखं गोपयन्तीत्यर्थः, तथा मासनाजनना नास्ति बमनाया उपवेशनस्य स्यिरत्वस्ेत्यर्थ: जननमनुष्ठानं यस्या: सा सततमस्विरेत्यर्थः, श्रत्र नैकयश्ना

तथा त्रयनं मद्गमनवत्म तस्य मानं ज्ञानं दर्शनमित्यर्थः, याति प्राप्नातीत्ययममानया केवलं मद्गमनमागे निरोक्ष- माणेत्यर्थः। दत्यं विशेषणैरस्या बनुरागः सूचितः। पर्थ- लिसरपि वेश्या क्ाय्यनुरक्रा भर्वत यथा मृच्छकटिकादौ वसन्तसेमादि:। अतएवोक्तम् 'एषापि मदनायत्ता क्ापि

Page 392

ळतीय: परिचहेद:। ३oy

वर्षानामे करूपत्वं यत्त्वेकान्तर मदयो:। गोमचिकेति तत् प्राडर्दुष्करं तदिदो यथा॥७८॥

सिन्निरूपयन् प्रथमं गोमूचिकां लक्षयति। वर्षानामिति। तु हत्यलङ्धारान्तरत्वज्ञापनाय। ब्रर्द्धयो: ऊर्द्धाधःक्रमेष प्ि- द्ववेन लिखितयो: ओाकस्य पूष्वाद्ै!न्तराडयोवर्लीनामेका- न्त र मेकवर्लव्यर्वादितं यदेकरूपत्वमभिव्नत्वम् शर्द्धुद्वयघट कवर्ण- मंघयो रेकैकाचर व्यवधानेन यदेकविधवर्साना मुपन्याम द्त्यर्थ:,

कर्नुमभ्रक्यं गोमूचिकेति प्राङ्ग:, चलतो गोर्भूतधाराकार- लेन शोकबन्धस्य लिखितत्वाद्गामूचिकामंग चिचालद्वारं वदन्तीत्यन्वयः। दुष्करमिति निरृपणीयत्े रंतुः एतेन ये सुकरा बन्धासे मव्वेडच नाच्यन्ते ग्रन्थान्तरतो मातव्या हति सचितम्। यत्वित्यच यदीति कचित्पाठ: तच तदेत्यष्याहता- न्वयः, त.दत्यच च क्वचित् तमितिपाठः तमलद्वारमित्वर्थः। दूय सत्तरार्टूसैकान्तरितवर्लानां तादृभपूव्वी र्दूवषरे करप्या-

मेकविधत्वं ततोयचतुर्थपादयास्तु तेषामपरविधतवं त पाद- गोमूचिका यथा 'काङ्न् पुलोमतनयास्तनताउतानि वक्ष- खलात्थितरयाखलपीडितानि। पायादपायभयंता ममुचि- प्रहारी मायामपास्य भवताऽम्ुमुर्चा प्रसारी हति।चत च

Page 393

काव्यादशं:।

पक्गिचतुष्टयेन ओोकलिखनम्। एवं प्रकारान्तरेखपरेऽपि गोमुत्रिकाभेदा: सम्भर्वन्ति ते बाजत्यभियाच न लिखिता: ग्रन्थान्तरतोऽनमत्तंव्याः। ७८

म द नो मदिरा क्षीणा म या क्ा सो ज ये द यम।

म दे ना य दि तत् क्षी य म न क़का याञ ज लि द दे॥

।। गामूचिका ॥

मदन दति। प्रयं मदनः कामः मदिते मत्तताजनिके मत्तखञ्ननमद्भे इति केचित् अत्िणी यासां तास्ता तामा- मपाङ्गरूपमस्त्रं यम्य तादृभः सन् यदि जयेत् मां पीडयेत तत्तदा मदेनो मम पाप चीएं स्यात् अतोडसे अ्रनङ्गाय अञ्जलिं दद नमस्कय्यीं कामपरतन्त्रतया रमलीभि: सक- टाक्षमीचितसेत् लतार्थो भवेर्यामत्यर्थः। अत्र विषमवर्षाना- मेकरूपलम् ई दृ भम्थले च बन्धलिखितस्लोको त्तरार्डूस्य प्रथमा- परमारभ्य पूव्वाड्ू पठनीयम्, एवं पूव्वार्ड्धूंप्रथमाच्तरमारभ्यो- न्तरा्द्गू पठनीयं। यच च समवर्सानामेकरूपत्वं तत्र पूव्वार्ध-

चोत्तराडू पठनीयं यथा 'अजराम्डभाचारबलिशोविन- चिता। भुजङ्गमनिभामारकलिकालजनोचिता' दति। पच

Page 394

ततीयः परिचेद:।

प्राडरर्द्वभ्रमं नाम झलोकार्द्वभ्रमणं यदि। तदिष्टं सर्व्वतेभद्रं भ्रमणं यदि सर्व्वतः ॥८॥

शथ दुष्करमेवार्द्धभ्रमं सर्व्वतोभद्रश्व चित्रद्वयं लवयति। प्राजरिति। सोकार्धभ्रमणं लोकस्य बन्धलिखितओ्राकीयपाद- चतुष्टयस्य मड्टेनार्ड्धूमार्गेए अ्रनुलामप्रतिलोमरूपयोरुच्वारण- मार्गयार्मथ्ये केवलमनुलाममार्गणत्यर्थ:, यदि भ्रमणं भ्रम- ऐेन पादोत्थितिस्तदा अर्द्धभ्रमं नाम चिचर प्राफ्क:, यदि च मर्व्वताऽनलामप्रतिलामाभ्या स्रमणं तदा तत् मर्व्वताभद्रमिष्- मित्यन्वयः, अरयमर्थः, बन्धदयमदं प्रायेणश्टक्षरवृत्तविश्ष विषयं, तत्र मन्नििवेशप्रकारः, चतुःषष्टिकोष्ठात्मकेडस्म्िन् बन्ध क्रमेषद्यप्किचतुष्टये पादचतुष्टयं लेख्यम्, अ्नन्तर स्वाधःम्य पद्गिचतुष्टये चतुर्थटतीयद्वितोयप्रथमपादा लख्याः, तत्रार्द्धू- मे अधःस्थपत्गिचतुष्टये परावृत्या म्व्वतोभद्रे तु परावत्या ममावृत्त्या वा चतुर्थादिपादलिखनमतिविशयः । तत्राद्धार- क्रमस्तु परद्धभरमे ऊर्द्धपक्की वामाहतिणतः अ्रधःपक्की दक्षिण- द्वामतः, एवं वामम्योर्धकोष्ठादधःक्रमेण दक्िणम्याधःकोछठ- दूर्ई्धक्रमेण चानुलोमोचारणेन प्रथमादिपादात्थानं। मर््वता- भट्रे तु वामादृचिपतो दव्िणाद्वामतः ऊर्द्धादधस्तः ऋ्रध- सादूर्द्वतयानुलोमविलामाभ्यां सर्व्वत आवर्भनेन पादानामु त्थानमिति॥ ८० ॥

Page 395

काव्यादप: ।

म ने व त वा नो कं

न मा नो

य मे या वा

मे ना म या न त

न या म ना मे य व

मा मा या मे द या भ

नो नि मा न य या द ना

कं नी वा त व भ नो

तचार्ड्ूभममुदाहरति। मनोभवेति। हे मनोभव ! काम ! तव बनीकं मेनारूपा मानिनी दयं मानवती तव न न उद- याय जयाय ऋपि तु उदयायैव, तवेत्युभयचान्वयय। नमु वि- जिगीषोरमोकमपराधिनं दण्डयति तव कान चिन्तेत्यचाइ, हे मत! ममस्कृत! वयमेनोमयाः तपराधिनो मा वा न वा हतापराधा वा म भवामः किन्तु भयात् श्रमेयोऽपरिमित ब्राम: पीडा येर्षा ते, यश्यपि वयं नापराधिनः तथापि भयेन व्याकुला जाता: स हत्यर्थ: ॥ ८१॥

Page 396

टतीय: परिच्केद:।

सा मा या मा मा या AT

मा रा ना या या न मा

या रा रा वा ना या

मा य मा मा रा या मा

मा या मा

या वा रा वा ना या

मा रा ना या या ना रा मा

सा मा या मा मा या मा सा ॥८ ॥

॥ सर्व्वतेभद्रम् ॥

मर्व्वताभद्रमुदाहरति। मेति। श्रत्र पदच्केदः। मा, प्रमायामामाया, मामा, दति प्रथमे। मारनायायानाग- मेत्येकमेव पदं द्वितीये। यानावागरावा, बरमाया, दतति दतोये। माया, रामा, माराय, अमा, इति चतुर्थ। प्रापि- तख्य विरािण विलपनममिदं। मा मार्ययमाण रामा तमणी मासा चन्द्रेण अ्रमा मह 'छायामृगधरा राजा मा:, इतति चन्द्रपर्ययाये चिकागड्रशेषः। माराय विनाशाय, मार्य्यमाणा मायिका दृश्यमानसन्द्रसालमनोदीपनववभावातुभी संप्रतति मम विनापाय भवत दत्यर्थ:, मा कीदृभी यनाऽमायम्या व्याजसय त्रमन्यापरिमितम्य आमखष पीडाया बराय प्रागमम 3 c 2

Page 397

३८० काव्यादपांः।

यया सा, तथा मारः काम एव आनायो जालं बन्धनका- रिलात् तस्यायामेनागमनेनाराम: क्रोडा यख्या:, मारानाय- स्यायानं यतस्तादृथ शरामो यस्या दति वा सा, तथा यानं गमनमावारयति निवारयतोति यानावार: तादृभ बारावे वचनं यस्या: सा मधुरवचनभज्गा विदेभगमनं निवारयन्ती- त्यर्थः, अतएव अनाया नायो नयसतद्रष्िता भ्रकार्य्यज्ेत्यर्थ: नास्ति आयो गमनं यस्था: सेति केचित्, तथा माँ लत्तों या- तीति माया अतिसुन्दरीत्यर्थः। द्ृत्यं बन्धेषु दुष्करा एव लच्िता: खङ्गादिबन्धास्त्वितः सुकरा द्वत्युपेनिता: ग्रन्था- न्त रतोऽनुसर्त्तव्या: ॥ ८२॥

यः सवरस्थानवस्ानां नियमा दुष्करेष्वसौ। इष्टश्तुःप्रम्टत्येष दर्श्यते, सुकरः परः॥। ८३॥

श्रथ काव्यशोभाजनकत्वेनालङ्वारतया प्राचीनेरभ्युपगतम्य सरादिनियमस्य बजभेदस्यापि दुष्करं भेदचतुष्टयं दर्भयति। य दति। खरा तकारादयः, खानानि कछठादीनि एषां काव्ये निवेशामस्भवासतङ्गवा वर्षा दत्यर्थः, तथा वर्षास कश्य दन्यत्वाद्यविशेषितवर्षमाचाणि, तेषां नियम दवतरव्यवच्केदे- नोपादानं चतुर्भिरेव खरैः स्थानैवर्ैवी निबन्धनमित्याद्यव- धारणममित्यर्थ: तद्रपो योडलद्वारः प्राधीनरक् दति श्ेषः, शसा चतुःप्रभति चतुरादि यथा सान्तथा दुष्करेषु म्ये दषटोडभिमत: यन्थबाञख्वमिया दुष्कराणामेव दर्शनाया

Page 398

तीय: परिच्छेद:।

आवश्यकत्वात् चतुरादिखरखानवर्षनियम एव दुष्करतया दर्भयितुमुचित इत्यर्थ:, चतुःप्रम्तीति दर्भन इति क्रियाया विशेषएं वा, तस्मरादेष चतुरादिनियम एव दर्शते, पर: पञ्च- षडादिनियमस्तु सुकरः सुकरत्वात् म न दर्शत इत्यर्थः । चतुःप्रभ्टतोति प्रभ्टतिपदेन चयाणां इयोरेकस्य व ग्रहणं तेन खरम्यानवर्णानां प्रत्येकं चतुस्तिट्रोकनियमरूपासलारो भेदा दर्श्यन्त दत्यर्थः ॥ ८३॥

आ्रम्तायानामादान्या वाग्गोतीरोतोः, प्रोतीर्भोतोः। भोगो रोगो, मोदो मोदो, ध्येये धेक्के देशे नेमे।। ८४।

तत्र प्रथमं चतुःख्रनियममुदाइरति। आसायानामिति। भ्ास्तायानां वेदानामन्या वाक् उपनिषत् गोतीर्गानामि ईतो: पतिवृष्ट्याद्युषद्रवरूपा शरह चित्तमोह्कत्वादिति भावः, तथा प्रीती: कलचपुचादिषु व्रेहान भीतोर्भयजनिका ब्राह्ट वियोगादिना दुःखदातत्वादिति भावः, तममाङ्डोगो गानादि- विषयानुभवो रोगो व्याधिरेव, तथा मोदो विषयानन्दो मोहाSज्रानमेव, तषिं विषयमङ्कं परिदृत्य किं कर्सव्यममि- त्याद सेमे पुष्े अनुपद्र वे वा देगे, ध्येये व्यातव्े म्रम्मण, धेच्के धानं मनःसमाधानं धा: दच्छा तदेकत्वलिसा च ने कर्तव्ये इति श्रेष:। ध्ेचछे इरति सयकारपाठे तुथ्या ध्याममिच्ा पेत्- र्थः। श्च्र श ई श्र ए इति चतुर्भिरेव खरः पर्यानबन्गम्।

Page 399

३८२ काव्यादर्भ:।

उरु रुरुधुर्गुरु दुधवुर्युधि कुरवः खमरिकुलम्॥८्यू॥ चिस्रनियममुदादरति। चितोति। चितेर्विजितिर्विंजय: स्यितेमं ययादाया विदितिर्विधानक्व ते एव ब्रतंतत्र रतिर्येषां ने ततस खजात्युचितकर्मकरणत् परा उल्लष्टा गतिर्दशा ज्ञानं वा येषां ते। 'गतिः स्त्रो मार्गदभयाज्जीने याचाभ्युपाय- योरिति मेदिनी। ईदृशा: कुरवः कुरुवंगीया: कुरुदेभजा वा भृपा: युधि युद्धे सं सीयमरिकुलम् उरु अ्रधिकं यथा तथा रुरुधुराटृतवन्तः, गुरु सातिभयं यथा तथा दुधुवः कम्प- यामासुः। अरत्र द् अ उदूति चय एव खराः। लरितगतिरवं- त्तम् ॥ ८ ५ ॥ श्रीदोप्ी होकीर्त्तो धोनोती गोःप्रोती। एधेते द्वे दवे ते ये नेमे देवेशे॥ नई।। द्विखरमुदाहरति। श्रीदीप्नो दति श्रीलंन्मीर्दीप्नि: शाभा प ते, फोर्सज्जा कीर्निस् ते, धोर्बुद्धिर्मीतिस्व ते, गोवीणी प्रीतिः सन्तोषस ते, एते दे दे ते तव एधेते वर्द्धूत, ये दे दे दूमे देवेशे इन्द्रेपि न विद्येते। त्रत्र ई ए दति द्वावेव खरा। वाणी- वृन्तं 'सर्व्वे चेदोघीणी वाणीति प्रोत्रा मेति लक्षणात्॥ ८ई।।

सामायामामाया मासा मारानायायानारामा। यानावारारावानाया माया रामा मारायामा ॥८७॥ ॥ सरनियम: ॥

Page 400

छसीय: परिष्छेद:।

एकसरमुदाहरति। मेति। सोकोडयं सर्व्यतोभद्रोदा- हरणत्वेम पूर्व्वमुक्तस्तरैव व्यास्यातः। ऋ्रत्र आ्राकार एवैक: खरः॥८७॥ नयनानन्दजनने नक्षत्रगणशालिनि। अघने गगने दृष्टिरङ्गने! दीयता सहत् ॥८८॥ अरंथ स्थाननियमं दर्शयन् प्रथमं चतुःम्थानमुदादरति। नयनेति। मानिनों प्रति नायकस्योकिरियं। हे अङ्गने ! प्रण- साङ्गवति। अघने मेघरहिते अतएव नक्षत्रगणमालिि तत एव नयनानन्दजनने गगने सलदेकवारमपि दृष्टिर्दीयतामि- त्यन्वयः। ईदधूभगगनम्योद्दीपकलवात् दर्ने जाने मानो न स्यास्थतीत्यभिप्रेत्य दर्शनाथें नायकस्यानुगोध इति भात्रः।

खानानि॥ ८८ ॥ अ्र्र्निनोलालकन्तं कं न द्न्ति घनस्नि।। आ्ननं नलिनक्कायनयनं भिकान्ति ते ।। ८ट॥। चिम्थानमुदाहरति। अलीति। हे घनस्तनि! कठिमक़ुचे अलिनो समरास्तद्न्नीला अलकलता यत तत्, तथा नम्निन- छाये पद्ममदटगे नयने यत्र तत्, तथा प्रमिन दव कान्तिर्यम्य तत् ईदूशं ते तव न्राननं कं पुरुषं न इन्ति म व्याकुल्तर्यात। शत्र कण्ठादन्यतालव्यवर्णेरेव निबन्धनमिति चीष्रेव न्य्रा- नानि । ८६ ॥

Page 401

काव्यादर्शः ।

सदानघ! सदानन्दनताङ्गासङ्गसङ्गतः।। ६०।।

द्विस्यानमुदाइरति। अ्रनद्गेति। भार्ययामनादृत्य गोत- वाद्यादिप्रमोदेन कालं गमयन्तं सखायं प्रति कस्यचिदुपा- लभ्भनमिदं। हे सदानघ! सर्व्वस्मिन्नपि समये व्यथारहित! निश्चिन्तेत्यर्थः, तथा हे मदानन्दनताङ्ग! सदा श्ानन्द भ्रा- नन्दकरं कर्म गीतवादनादि: तत्र नतं प्रवणं व्यापृतमित्यर्थः अरङ्गं गात्रं यस्य म तथा तत्मम्बोधनं, नास्ति सङ्गो येषां तेऽसङ्गा दुर्जनास्तेषां सङ्गतः सम्र्कात् सती चासावङ्गना चेति सदङ्गना साध्वपि स्त्री बनङ्गस्य कामस्य लङ्नया आ्रक्रमणेन लग्ना: सन्भवन्तो नाना बडविधा आतङ्का यस्ासतादृभो भवति भर्टविरहिता हि स्त्री साध्वपि दुर्जनसङ्गात् सदोषा भवि- तुमर्द तस्ाह्थाप्रमोदं परिदृत्य भार्ययानुत्रो भवेति

कएमद करीरव वर्शैनिबन्धनमिति दिस्थानता ।। ८०॥

शदाचाङ़ खगाङ्गागकङ्कागखगकाकक ।। ट१ ।। ॥ स्थाननियम: ॥

एकस्यानमुदाहरति। बगा इति। कर्स्याचदिदितयञ्- तीर्थभ्रमणस्य सुतिरियं। पदचछेदो यथा। बगा:, गां, गात्र-

Page 402

तत्ीय: परिच्छेद:।

काकाकगाइक, पघककाकहा, दति प्रथमाद्वे। चहाहाङ्ग, खगाङ्कागकङ्ग, श्रगखगकाकक, इत्युत्तराड्े। तदयमन्वयः। हे गाङ्गकाकाकगाइक! गङ्गाया इदं गाङ्कं यत् कं जलं तम्य आकाक: मशव्दकुटिलगमनं 'के भब्दे दत्यम्मादाङपूच्ीङ्गावे क्किप, आकाः तत्मह्ितोडक: 'अक् कुटिलायां गतावित्यस्ा- द्वावे ङः' आकाकस्तरङ्ग इत्यर्थः तं गाइत दति गाङ्गकाका- कगाइकस्तत्सम्वोधनं, निन्दितान्यधानि पापान्यघकानि त्हायां कः तान्येवोपद्रवहेतुत्वात् काका वायमाः तान् इन्ती- ति अघककाकहा तादृभस्वं गां पृथिवीम् श्र्रगा गतवान् प्रद- निणीकृतवानित्यर्थः। अतथ पापकृतविषादाभावात् हे श्रह्दा- हाङ्ग। दा्तेतिदीनध्वनिमङ्गत गक्कतीति हाद्दाङ्ग: 'अगि- गत्यामित्यस पटि रूप' तद्धिंन्नोऽद्ाद्दाङ्गस्तताम्वाधनं। तथा हे खगाङ्गागकङ्क ! खे आ्रकाशे गच्छनोति खगा: सर्य्यादयः ते पद्काशिव्रानि यमय तादृशा यगः पर्व्वतः सुमरुरित्यर्थ: नं कङते गच्क्वतीति खगाङ्कागकङ्गः 'ककि गव्यामित्यम्य पटटि- रू.पं' तत्सम्बोधनं, पुष्यप्रभावेन सुमरुपर्य्यन्तगामिन् सवर्गमुखा- भिलाषिन्निति वार्थः। तथा हे अगखगकाकक! शर्गान्त कु- टिलं गच्न्तीत्यगानि यानि खानोन्द्रियाि तामि गच्छति कारणतया प्राप्नातीति अगखगं तादृथं यत् कं मुखं तमौ न ककते चपलोभवतीति श्गखगकाककः 'श्रक गरव्यच्कराम्ने- ख्वत्यस् रृपं' तत्म्वाधनम्, दन्द्रियजन्यमुखायालासपत्यर्थः। श्रच कण्ठारेव वर्षैरनिबन्धनमित्यंकम्यानता।। ८१ ।। 3D

Page 403

इघ६ काव्यादर्श: ।

किं केकाकाकुकः काको मामा मामम मामम।।| ८२।। प्थ वर्षनियमान् दर्भयन् प्रथमं चतुर्व्वर्षमुदाइरति। रेरे दति।बज्पर्याया: कस्यायिदाराङ्गणया: खमभिलय्यन्तं कव्चित पुलिन्दं प्रति द्वेषोक्रिरियं। रेरे दूति नीचसम्बेधधने। रेरे मा- मम! मा लक्षीसखां मम ममता यस्य सः तत्सम्बोधनं, ममे- त्यव्ययं धर्मपराडयं निर्ईेशः, दरिद्रतवात् धनव्यये कातरे- त्यर्थः । मायाम् ्रममत्वं यसेति विग्ृह्य लत्ष्मोपन्येत्यर्थ: द्रति केचित्। मामेति निषेधे सभ्भमे द्विर्वचनं, लवं मां मामा श्रम गच्क उपसर्पेत्यर्थः । दूति चतुर्थपादस्यार्थः। यतः काको वायमः किं केकाकाकको भवति अपि तु नैव, केका मयूर- ध्वनि: तस्या: काकुर्मदल्वता विकार: तां कायति शब्दयति पब्देन प्रकाशयतीत्यर्थः दति केकाकाकुकः 'श्रादन्तत्वादङ' काको यथा केकाकाकुमधिगन्तुं नाइति तथा लं मामित्यर्थः। द्ति वृतीयपादार्थः। निरष्टकार्य्यकारित्वादपि तं न मे योग्य दत्याइ वं रोरुरुरुरोरुगागोग: 'रोरुयते भयेन भृभं पुनः पुनष्वी रातोति रोरुः 'रतेर्यनन्तात् किय कौय दति यलोपः' सादृभो यो ररर्मगविशेषः तखोरसो वचमो या रुक् भरवेध- रतपीडा तद्रपमागः पाय तङ्गष्कृति प्राप्तोतीति रोरुरछ- रोहगागोग: निरपराधजीवहिंसकत्वात् पापात्मेत्यर्थः। नि- रष्टदेशवासित्वाच् तं न मे योग्य इत्याह ब्रगाङ्गगः श्रगस् पर्व्वतस्याङ्गमेकदेशं गच्छतोति सः प्व्वतीयत्वादविदग्ध हत्यर्थः।

Page 404

वतोय: परिचेद।

शस्म्बद्धप्रल्नापित्वाच्य लं न मे योग्य दत्याद नगगुः न गच्ति सम्बद्धविषयं न प्राप्ातीत्यमा तादृभी गवीषी बख सः, अगतीत्यगा कुटिला गार्यस्ेति केचित्। श्त्र रगक म दति पतुभिरव वर्शेनिबन्धनमिति चतुर्वर्सता, वर्षपदस टत्तपूरक- वर्षपरं तेनाङ्गेत्यच ड्कारमद्भावेपि म चतुर्व्वर्षनियमव्या- घातः तस्य टृत्तपूरकलाभावादिति बोध्यम्। उदाहरणे चा- सिन्नव्यवद्ितवर्षचतुष्टयेन पादचतुष्टयनिबन्धनादयमेव नि- यम दति न मन्तव्यं सव्यवधानमिवेभेपि चतुर्व्लनियमानपा- यात् ग्रन्थकता तु केवलं त्रिप्रदर्धनार्थमेवं निबद्धमिति मे- यम्॥८२ ।।

देवानां नन्दनो देवो नोदनो वेदनिन्दिनः। दिवं दुदाव नादेन दाने दानवर्नान्दनः।। ८३।।

चिवर्समुदाहरति। देवामामिति। देवानामिन्द्रादीनां नन्दनो दैत्यगणदमनात् सन्नोषणः तथा वेदनिन्दिनो वेदान् निन्दयतो नास्तिकजनस्य नोदनो निराकत्ती, देवो नरसिंह- रूपी भगवान् विष्णः, दानवान् इन्द्रादिजयादिना मन्दयतीति सतथा तसय दानवनन्दिनो हिरणयकमिपो्दाने खण्डनममये 'दोडवखणडने द्ृत्यस्य रूपं' नादेन तारतरसिंहनादेन छत्वा दिवमाकारमं दुदाव उपतापितवान् भ्रम्तरिषषचरान् मच- कितांसकारत्यर्थः। पत्र द व म द्ति चिभिरव वर्षनिबन्धन- मिति नरिवर्षता ॥८३॥ 3p2

Page 405

काव्यादर्पूः।

सरि: सुरासुरासारिसार: सारससारसाः। ससार सरसी सीरो सबरु स सुरारसी।। ६४।।

द्विवर्समुदाइरति। सरिरिति। बलदेवस जलक्रीडाप्रक- रणीयस्लोकोऽयं। सरिः पण्डितः, तथा सुरासुरान् देवदैत्या- नपि आमर्त्तुमाक्रमितुं शीलं यस तादृभ: मारो बलं यस् सः, सुरासुरामारिसार:, तथा भोभनावूरू सरु ताभ्यां सह वर्त्तमान: ससूरुः, तथा सुराया मद्यस्य रम आखादोडस्यासतीति सुरारसी, स प्राकरणिक: प्रसिद्धो वा सीरी बलदेवः श्ार- सन्ति मधुरशब्दं कुर्व्वन्तीत्यारसा ये सारसाः पतिविशेषा: तेः .-- सह वर्त्तमाना: सारमसारमासाटृभी: सरसीः सरांसि ससार विद्त्त जगाम। श्रच सर दूति दवाभ्यामेव वर्षाभ्यां निबन्धन- मिति द्विवर्षता॥ ८ ४ ॥

नूनं नुन्नानि नानेन नाननेनाननानि नः। नाऽनेना ननु नाऽनूनेनैनेनानानिनो निनीः॥८५ू।। । वर्षनियम: ॥

एकवर्षमुदाइरति। नूनमिति। प्रबलरिपुपराजितस्य क- सचिम्रृपतेः सैन्यानां दैन्योतरिरियम्। प्रत्र पदच्छेद:, नूनं नुम्नानि, न, ब्रनेन, न, श्ाननेन, अननानि, नः, इति पूव्वार्द्ूं। न, अनेना:, ननु, ना, श्रनूनेन, एनेन, घनान्, दनः, निनी:, इत्युत्तरा्े। ब्रनेन विजयिना रिपुणा कती श्राननेन भुकुटि-

Page 406

दतीय: परिष्केदः। ३८्६

मता मुखेनेव त्वा ोSसाकम् अ्ननानि प्राण: नूनं निख्धितं न न नुम्नानि तपनीतानि ऋपि तु नुम्नान्येव श्म्य मुखमेव दृष्टा वयं मतप्रायाः का कथा युद्धप्रहारादिनेत्यर्थः, द्ति पूव्वाद्धारथ। ननु भो: 'मैन्यानां बन्धून् प्रति सम्बाधनमिदम्' अ्रनूनेन प्रवलेन एनेन एतेन रिपुल हेतुना त्रम्मादित्यर्थ: 'दृदमख् कथितानुकथने द्वितीयाटी:ख्वेनः' द्ृव्यनेन ददम एनः। दूना ना अ्रस्ाकं प्रभुः पुरुषः अ्रनान् प्राणान् निनी: नेतुमिच्कः तणकवलनादिना रनितुमिच्क: मन्रित्यर्थः, 'नि- नीरिति नीज: मनन्तम्य किपि रपं' न प्रनेना: अ्रपापो न भर्वात भत्रुविजितस्य् ययापक्ति युद्देनैव मरणं श्रयो न पुनम्तम्यानु- वृत्त्या प्राणरक्षणमिति भावः । प्रत्र केवलं नकारे णेव निबन्धन- मित्येकवर्लनियम:॥६५॥

इति दुष्करमार्गे5पि कथिदादर्शितः क्रमः। प्रच्ेलिकाप्रकाराणां पुनरुदग्यते गतिः॥८६।।

त्रथ दुष्करचित्रमुपमंहरन् प्रहेन्निकामवताग्यति। दनीति। कच्विदिति खन्पतर दत्यर्थ:, अन्यदपि दृष्करािवालद्वागाः पद्मादिबन्धक्रियाकारकगप्यादयः प्राचीनरुत्ता: मन्ति मन्य- बाजन्यभिया ते नोका: ग्रन्थान्तरतो जातया दत्यर्थः। प्रहंलिकेति प्रहेलििकायाः प्रकारणं विभरेषाणं गतिर्सत्तणम् उदिम्यते उद्देभपूर्व्वकमुच्यते विभेषा उद्धिग्यम्ने तपा लक्षण- सोधत दत्यर्थ:, सामान्यलक्षपन्त प्रमिद्धूत्वान्नाक्रं ग्रन्थाकारतो

Page 407

काव्यादर्भः।

जञातव्यं यथा 'प्रचेलिका तु सा शेया वचः संदृतिकारि यदिति' अभिप्रेतार्थसंवरणकारिवचमविन्यासः प्रचेलिकेति सा- मान्यलक्षणम्॥।८६ ।।

क्रीडागोष्ठीविनदेषु तज्ज्ञैराकीर्समन्त्रणे। परव्यामोदने चापि सोपयोगाः प्रद्ेलिकाः।ह७।। नम प्रहेलिकाया यमकादिवत् सम्यक् शब्दोपस्कारकता नास्ति प्रत्युत प्रक्वतार्थमंवरणत्मकत्वाच्च रमप्रातिकूत्यमतएवासया अलद्वारत्वमपि नाङ्गीकतमन्येः यदुकं 'रसख परिपन्थित्वा- मालद्वार: प्रद्देलिकेति' तत् कुचास्या उपयोग द्ृत्यचाह। क्रोडेति। क्रीडार्था या गोष्ठी सभा तन विनोदा: संलाप- भङ्गा प्रमोदास्तेषु, यद्वा मिथोवाक्चातुरीकोतुकं क्रीडा, विद ग्धानामासनबन्धो गोष्ठी, काव्यालापेन कालहरणं विनोद: अतएव कादम्वय्यीं 'कदाचिदक्र च्ुतकमाचाच्युतकविन्दुमतो गढ चतुर्थपाद प्रहेलिका प्रदानादिभिरित्युतं' तेषां इन्द्रः तेषु, तथा तञ्दैः प्रहेलिकाभिज्नीः सह तकीर्से जनमङ्कले देशे य- नन्त्पं गुप्तभाषएं तार्मिन, तथा परस् बोद्धव्यभिन्नस् व्या- मोहने अपरिज्ञाततप्रतिपादने च प्रहेलिका: सोपयोगः सप्रयोजना:, तममात् क्रीडाुपयोगिलवादस्या बलद्वारतम्, शन्यत तु दोष एवेति बोध्यम्।।८७॥ भ्राङ: समागता नाम गूढार्थी पदसन्धिना। वच्चितान्यत्र रूढेन यत्र शब्देन वच्चना। ह८।।

Page 408

ळतीय: परिव्ेदः।

प्रचेलिकाप्रकाराखादुष्टा दुषटास, तचादुष्टानामेव षाउ- पानां पसादुदादरणै: परीचां दर्शवव्यन् प्रथमं मोहेन्नं लक्षणमाइ। श्राऊरिति। पदयो: सन्धिना सान्तिध्यजनित- मन्धिकारय्यदीघादिना गूढो दुर्म्बोधोऽ्यो यत तां समागता नाम प्रचेलिकामाजरित्यन्वयः। अच पसाद्वव्यमाणानां सर्व्वे्षां प्रथमान्तत्वात् समागतामित्यत्र द्वितीयान्तता प्रक्रमभङ्गमा- वहति तममादाऊ: समागतां नामेत्यादिपाठो लिपिकरप्र- मादकतः सेयं समागता नामेत्यादि पठनीयं। तथा श्रन्यन विवचतितभिन्ने रुढेन प्रसिद्ेन प्रब्देन यत्र वस्ना प्रतारण सा वच्चिताख्या॥ ८८॥

सा स्यात् प्रमुषिता यस्या दुब्बाधार्था पढावली।८६।। वयुत्कान्तेति। अ्तिव्यवदितानामत्यनामन्नपदानां प्रयोगात् मोइकारिणी बोद्धुरर्थग्रद्वैधुर्यमम्या्दि का मंृिकारिवाक् व्युत्क्रान्ता व्यत्कान्तासेत्यन्वयः, प्त किर्सिद्वधामेन प्रयोगो न तथा मोधयतीत्यतिशब्दप्रयोगः, आमत्तिस्ाम्यबोध- हेतः तद्पक्रमलइनादृत्कान्ततिमंजा। मा स्यादिति। द- ब्बोधाः तत्तदर्थेषु तत्तत्पदानां प्रयोगप्रमिद्धिरहितलवात् दुःखेन बोध्या अरथा यम्यासादृभी पदावली पदममूहः न तवकं पदं सा प्रकर्षेष बोद्धर्मुषितत्वसम्पादनात् प्रमुषिता, निरुक्र- वच्चितायान्तु एक पदं दुम्बोधार्थमित्यतोडमयोर्भेद:, किस

Page 409

३६२ काव्यादर्भ:।

वच्चितायां नानार्थस्य पदस्याप्रसिद्धऽर्ये प्रयोगः श्रच् तु पदा- न्येकार्थानीत्यताऽपि भेदः॥८६॥

समानरपा गौणाथीरोपितैय्रंथिता पदैः।

समानरूपेति। गौणार्थेपु साध्यवसानगौणलन्षणया बोध्या-

प्रयुत्रः पदर्गथिता निवद्धा संवृतिकारिवाक सदृशयो: शक्य- लच्ययोईयो: समानरूपतानिबन्धनववात् समानरूपा सात्। परुपेति लक्षणम्यानुशासनस्वास्तितवमाचेष्ष तदर्थेडस्य भ्रक्तिरम्त न वेत्यविवित्य केवलमनुशासनमस्ीति कृत्वा व्युत्पादिता श्रुतिः शब्दो यत्र तादृभी वाक् पारुय्येष प्रयुक्कत्वात् परुषा स्यात्॥ । १००॥

सङ्लाता नाम सद्ानं यत्र व्यामोह्दकारणम्। अ्न्यथा भासते यत्र वाक्यार्थः सा प्रकल्पिता ।१०१॥

मस्ातेति। यत्र मह्यानं वर्षानां गएना यद्वा प्रयुज्यमान: मस्ावाचकशब्दा व्यामोद्दकारएं श्तुरझटितिनिच्चयाभावेन विशेषेष मोह जनयति सा मह्ानघटितत्वात् सज्याता। श्रन्य- थेति यत वाक्यार्थाडन्यथा भासते आपाततः प्रतोयमानाद- थादन्यप्रकारेण पर्य्यवसानं प्राथ्य शर्भा गच्छति वा श्रन्यार्थस्य प्रकव्पनात् प्रकत्पिता स्यात्॥ १०१॥

Page 410

रतीय: परिकेद:।

सा नामान्तरिता यस्या नाम्नि नानाथकष्यमा। निम्ृता निम्धतान्यार्था तुच्यधर्मासृथा गिरा॥१०२॥ सेति। नासि संजञाविशेषे जातव्ये यखां नानार्थानां क- लपना शब्दस्य नानार्थमङ्केतितलात् बहनामर्थानां विकमपनं

निभृतेति। तुत्यधर्षस्पृभा प्रछ्ृताप्रकृतयो: साधारणधर्म प्रति- पादयन्या गिरा वाव्वेन निमृतो गोपिताऽन्यार्थः प्रश्वतार्थो यत्र मा निमृताख्या, अ्रस्याख्जानुपात्तम्य प्रक्ृतस्य साधारण- • विशेषणमह्िता सच्यमानत्वात् समामोक्रिमूलकत्वं बाध्यम्॥ ॥१०२॥

संमूढा नाम, या साक्षाननिष्टार्थापि मूढये।।१०३।।

समानभव्देति। उपन्यस्ेन शव्दम्य प्रशताथयोधकपदम्य पर्यायेण साथबेोधकनामान्तरेण माधिता निवद्धा वाक् म- मानभब्दाखया सयात्। ब्रब परययायता व स्तितलवणादि- मेकार्थबोधकता न खमरनिर्ष्जगदिवदकार्यभक्ता तथात र्थंस्य संवरणीयत्वाभावेन प्रहलिकालानुपपत्तररिति वाष्यम्। मंमूढेति। साधात् वाचकश्ननदेन निर्द्धिष्टारथापि कथितार्थ- पि या वाक् मूठये भापातता मोहाय भर्वात सा संभूढा नाम॥१०३॥

Page 411

काव्यादर्शः।

योगमालात्मिका नाम या स्यात् सा परिदारिका। एकच्न्नाश्रितं व्यक्तं यस्यामाश्रयगोपनम्॥१०४॥

योगेति। या वाक् 'नामेति प्राकाश्ये, योगानां यौगिक- पव्दानां माला परम्परा सैवात्मा खरूपं यस्ा: सा यौगिक- भब्दपरम्परया एकेकरूढपदप्रतिपाद्यार्थानां बोधिकेत्यर्थः, सा परिहारिका स्यात्, हारो मुक्ामाला ता परिगतेति व्यु-

परिषरत झटिति प्रकतार्थबोधं निवारयतीति परिहारिका, श्रच योगमालात्मकं नाम यसया: सेति पाठस्तु न मनोरमः। एकेति। यस्या मा श्रितमाधेयमेव व्यत्रम् आ्राश्रयस्याधारस् गोपनं सा एक आाश्रय्कत्रो निगूहितो यचेति व्युत्पत्या एकच्छत्रा- खा॥ १ ० ४ ॥

सा भवेदुभयक्कस्ना यस्या मुभयगोपनम्। सडोष्ी नाम सा यस्या नानालक्तणासङ्कर:।। २०५।। सेति। यस्यामुभयोराश्रिताश्रययेोर्गोपनं सा उभयम् त्रा- प्विताश्रययोदयं इवस्रं यचेति व्युत्पत्या उभयच्छन्नाखा भवेत्। सह्ीषषेति। यसां नानालक्षणानां समागतादिपसदभप्रभेदा- ना मध्े द्वितिचतुरादीनां सहरः साहित्येनावसथानं सा रद्रीषा नाम भवेत्। एवं षेोउत्न प्रभेदा: प्रछेलिकाया दि- डासनलनपेन लविताख। १०५॥

Page 412

टतीय: परिकेद:।

एता: षोडश निर्ईिष्टाः पूर्व्वाचार्य्य: प्रद्ेलिकाः।

एता इति। एता: समागतादयोऽदुछाः, षोउग्रेति एङ्- मद्ोरष्षभेदेनेत्यर्थ:, श्रदुष्टतवान्यरयापि दर्भिता दति भावः। तैः पूव्वाचार्यरव, ब्न्याः चुताक्षरादत्ताक्षराच्ुतद त्ताप्षराविन्दु- मतीप्रभतय: द्ति केचित्, गुप्नादीनामथ्यचैवान्तर्भाव इ्ृत्यम्ये, ऋ्धीता: पठिताः॥१०६।

दोषानपरिसङ्कोयान् मन्यमाना वयं पुनः। साध्वो रेवाभिधास्यामस्ता दुष्टा यास्वलक्षणाः॥१००।।

नित्यचाह। दोषानिति। अपरिमक्धीयामत्ाधिकाम् तार्थ दोषाम् श्रत्यन्तभाब्दबोधप्रतिबन्धकत्वरृपान् मन्यमाना: दोष- बाजत्यादलङ्गारत्वाभावं जानन्त इत्यर्थ: साध्वोरेव दोषवा- जव्याभावेनाल द्वारतमापत्रा ः समागताद्या : बडग्रैवाभिधा- साम उदाहरिय्यामः, अचाभिधानमुदाइरपेन परीक्षा म सूहेशे लक्षणं वा तयारुक्रतवंन अ्र्भिधास्याम इतिभविष्यत्र- योगानुपपत्तेः। मनु तर्षि मिय्याखां कथं दष्टप्रहेलिका- परिभ्ञानं सादित्यचाह, ता इति। यास्तु प्रहलिका: च्रस-

3 E 2

Page 413

बावादर्श: ।

न मयागारसाभिज्ञं चेतः, कर्मात् प्रकुप्यसि। अरस्थानरदिते रेभिर लमालोदि तेकषणे॥ १०८ ॥।

तचादुषटाः षोडम क्रमेणोदाहरन् प्रथम समागतामुदाह- रति। नेति। जनसमाजे मानिनों गोपी सान्वयतः श्रीक्ृष्ण- सोतरिरियं। हे आलोहितेच्षण! कसमरात् प्रकुयम, तव एभि- रीदुशैरस्यानरुदितेरलं, यतो मया गोरसो दुग्धादिस्तस्याभिज्नं पेतो न, शत् धार्य्यत द्ृत्य्याहतेन सङ्गतेन क्रियापदेनान्वयः, तव दुग्धाद्यपचयो मया न कतः कथं तं कुप्यस रोदिषि चेत्युदामीनबोध्य: संवरणकारी प्रथमोऽर्थः, श्रत्र सम्भरमात् क्रि- यापदं नोक्तमिति अ्रष्याहतेन धार्ययत इति क्रियापदेनान्वय- बोधं कुर्व्वन्त उदासीना: ब्रनेनासया दुग्धाद्यपचयः क्वतसदर्थ- मियं कुपिता रोदितीति जानन्विति वाक्यस संवरणकारिता, प्रकृतार्थस्त मे मम चेतः श्रागोऽपराधः नार्यिकान्तरसङ्गादि तख्य रसे आखादे शभिश्नं न लदितरां चेतसापि नाकाक्के तत् कथं कुष्यमति मानिनी भवसीति। अत् मे आगोरसाभिक्ञमि- त्यन सन्धिकार्ययेण एकारस्ायादेशेन मयागोरसेत्यादि जातं तेमेव प्रछतार्था गूढ़ः ॥१०८॥ कुआामासेवमानस्य यथा ते वर्द्ते रतिः। नैवं निर्विशतो नारीरमरस्त्रोविडम्बिनी: ॥।१०८।। वचचितामुदाहरति। कुमामिति। काव्यकुजनगर्य्ी तबत्य माय्यीं दामुरम प्रति कर्समचिदुत्रिरियं। कुर्जा भुग्रपृष्ठा काि-

Page 414

दृतीय: परिचेद:।

नारीमासेवमामख उपभुख्जानस्य ते तव थथा रतिर्नुराग

र्विभत उपभुख्नामस्य ते रतिर्न वद्धते दृति प्रथमोऽर्थः। संव- रणीयार्थस्तु कुआां कान्यकुआाख्यमगरी तत्रत्यरमणोम्वेत्यादि:, शत्र कुआाशब्दो भुग्रपृष्ठनार्थ्यामेव प्रमिद्धः विवचितायां कान्य- कुजनगय्यीं तदुत्पत्रनाय्यीं वा न तथेत्य प्रमिद्धार्थस मियणमतति- बोध्यतया संवरणम्॥२०८॥ दणडे चुम्बति पद्मिन्या हंस: कर्कशकण्ट के। मुखं वलारवं कुव्वेस्ुएडेनाङ्गानि घट्टयन्॥११०॥ व्युत्क्ान्तामुदाहरति। दण्डेप्विति। कर्कशकण्टके पग्मिन्या दणडे नाले अङ्गानि घट्टयन् घर्षयन् तथा वन्तुरवं कुर्ष्वन् हंमः तुण्डेन मुखेन पग्मिन्या मुखं चुम्बतीति योजना, तदियमन्य- बोधदेतोरामन्तेर्विभेषेषातिक्रमा हात्कान्ता ॥ ११०॥ खातयः कनि! काले ने स्फानयः स्फार्चवलावः। चन्द्रे साक्षाङ्ववन्त्यन्त वायवो मम धारिणः ॥११२॥ प्रमुषितामुदाइरति। खातय दति। से कमि! कन्य! 'कन्या कभी कुमारी चेति हेमचन्द्रः' ते तत कान्यते प्रतिप्यते यः स काल: पादः 'कल प्रेरणे उत्यम्य चारािकम्य कर्माणि घषि रपं' तस्िन् खातयः खमाकाशं खम्यायं गुणः खः शब्द रत्यर्थ:, अतनम् अतिः 'अ्त् सातत्यगमने इत्यखत भाव इड' खख ब्रन्दस पतिर्गमम वेषु ते तथा पब्दकारिनपुराध्यलद्वारा

Page 415

काव्यादर्श:।

हरत्यर्थः 'तुद्रर्घाष्टिकां द्ृत्यन्ये' ते स्फातयः स्फायनं स्फाः दङ्धि- रित्यर्थ:, तस्या अ्रतिर्गमनं यत्र ते स्फीता द्ृत्यर्थः प्रभूता दति यावत्, तथा स्फां स्फीततामईतीति स्फाई: वलानाज्जातो ध्वन- र्वन्ताः स्फार वम्गुर्येषां ते गमनवशात् तव पादे नूपुराधल- द्वारा: अधिकं भिञ्चितं कुर्व्वन्तीत्यर्थः, चन्दति श्राह्लादयतोति

पाढे साच्ात् प्रत्यचोकते सति मम वायवः प्राण: धारिणो- डवस्चिता भ्वन्ति 'एड अ्रवम्थाने इत्यस्य रूपम्। अ्रन्नाप्रमिङ्धा- र्थैबजभि: पदैः श्रतृर्णा प्रमोषणत् प्रमुषितेयं॥१११॥ अचोद्याने मया दष्टा वव्तरी पञ्चपक्षवा। पव्ञवे पत्तवे ताम्रा यस्यां कुसुममञ्जरी। ११२।। समामरूपामुदाहरति। प्न्नोद्यान दति। वहरी लता। अ्रव्वयः सुगमः, शचाद्यानलेन नायिकाया देहः, वहरीलेन बाऊ: पल्वतेनाङ्गुलयः, कुसुममञ्जरोलेन नखा त्रध्यासिताः, नखानां तायता च ताम्ा क्ुलिसंसर्गात्॥ ११२ ॥ सुरा: सुरालये सैरं भ्रमन्ति दशनार्चिषा। मज्जन्त दव मन्तास्ते सौरे सरसि संप्रति ॥११३॥। परुषामुदाहरति। मरा दति। सुरा मदयं तां कुर्व्वन्नोति सुराः ग्रीण्डिकाः 'नामणिडन्तात् सुराशब्दात् पचादिलान् ऊः' यदा सुरा एषामसीति सुरापायिनः, दशनार्खिषा हा- सेन विद्वतमखतया निःसतेम दम्तकिरणमोपलचिता:, सुराया

Page 416

ततीय: परिछेद:।

ददं मारं तस्मिन् सरसि मज्जन्त दूव मत्ता: सन्तः सुरा- लये मदग्टह खैरं भमन्ति दृत्ययं मंवरणीयोडर्यः, बचर सुरा द्वति पदं देवसमूह एव पक्कम् अनुशामनस्यास्तित्वमाचमवलवव्य सुराकारकेषु तत्पायिपु चायक्कर्माप प्रयुक्त तदियं प्रयोक: पारुष्यप्रकाशनात् परुषा ॥१२३॥ नासिक्यमध्या परितश्चतुर्वसाविभूपिता। श्र्प्रस्ति काचित् पुरी, यस्यामष्टवम्ाह्या नृपाः ।।११४।। मद्ातामुदाइरत। नामिक्ामध्येति। काचित् पुरी नगरी अरस्ति कोदृभी नामिक्ोत्यादि:, श्रत् काश्ी दत्ति संवरणीयो- उर्थः तथाद्ि नामिकायां भवो नामिक्य: पलते जकार: म मध्ये यस्था: मा, तथा पगितः मर्व्वतः ममुदायत इ्त्यर्थः चतु- भिर्वसैं: क श्रा च ई दति चतुर्भिरतर: नामिकाञ्कावमच्तैः पस्सभिरित्वर्थः, विभृषिता गरथिता, ईदृभी कास्ोत्येत, मंज्ञा- संजिनोरभेदोपचारात् पुथ्या विशेषणदयं। यम्यां पुवीम् घी वर्षा अचराषि यत्र तादृभ शाज्जयो नाम येषा तादृभा नृपा भासम, एतेन पुणड्रकनामानो नृपा इत्यायातं पुण्ड़कशब्दस पउणउरपक श् दत्यष्टमिर्वलनिबद्ध: पाड्रकवंध्ा नृपाख कार्यां पूर्व्वमामन्नििति प्ररमिद्धि:, श्रत्र चतु्धंति वर्षमव्ध्ा ्े न श्रोतर्ण मोषनादियं सख्ाता ॥१२४।

गिरा सवलन्त्या नम्रेण शिरसा दीनया हमा। तिष्ठन्तमपि सेत्कम्पं वृद्धे : मां नानुकम्पसे॥ ११५॥

Page 417

काव्यादर्पूः।

प्रकत्पितामुदाहरति। गिरेति। हे वृद्धे। खवविरे! वार्डू- कोन सवलन्या गिरा नम्रेण भिरसा दीनया दूशा चन्ुषा चोपलच्िता वं मोत्कम्पं तिष्ठन्तमपि मां नानुकम्पसे द्ति प्रथमोऽर्यः। संवरणीयार्थसु हे वृद्धे! सड्गे! लक्षीत्यर्थः 'वृ्िशब्द स्य मम्बुद्धिप्रथमया रूप, 'क्द्धि: सिद्धिलक्ष्या वङ्धे- रपाइया दमे दत्यमरः' दारिव्रात् सवलद्गीःप्रभ्ृतिभिरूप- लच्षितं तथा सोत्कम्पं मां नानुकम्पम इ्ति, ब्च प्रथमं प्रती- यमानादर्थात्परवतलवेनार्थान्तर प्रकन्पनादियं प्रक्पिता॥ ११५।

आर्प्रदौ राजेत्यधीरादषि पार्थिवः कोडपि गीयते। सनातनश्व, नैवासौ राजा नापि सनातनः ॥११६।। नामान्तरितामुदाहरति। आदाविति। हे श्रधीराचि चस्ुलनयने कोडपि पार्थित्रः पार्थिवशब्दवाच्यः बादा प्रथमं राजा द्रव्यनेन नाखना गीयते कथ्यते तथा म सनातना नित्यस द्ूत्ययमप्रश्वताऽर्य:, प्रश्वतार्थमुद्धावयन्नाह श्रमा पार्थिंवा वस्तुतो मैव राजा भूपतिः तथा नापि सनातनो नित्य:, तक्म्मात् कोSसावुष्यतामिति प्रश्न्राऽच गम्यः, उत्तरभृतः संवरणीया- र्थस्तु कोदप पार्थिवः पृथिवीविकारो वृक्षविशेष इत्यर्थः स आादी प्रथमभागे राजेति गोयते. तदाचकनावः प्रथमभागे राजा दति शब्दो वर्न्तते दत्यर्थ:, तथा सः नातनः समेतिशब्द- पदून्यो न, तक्ासाइन्से तनभष्दापि व्त्तत दत्यर्थ: तम्मात् राजातनदृष्त रत्वयायातं स प पियालवृत्त 'राजातनं पियालः

Page 418

ढतीय: परिचेद:।

आदित्यमरः' राजातनं राजादनमिति व रुपडयम्। च्रभ राजातमेति ावि वत्राव्ये नानार्थक्पनादियं नामान्तरिता। सक्षणे नामपदख वसतुपर न तु संगामान्रपरं बोष, तेन

धामेदपि क: कूर्जात मुजमुंञ्ः ब्रप सजलकलसरूपवसुनि- वत्वये प्रथमं नामार्थकव्पनास्नामान्तरिता। एवं व एवादी म एवासे मध्ये भवतिमध्यमः । ब्द्यार्थ यो न जानाति तम्तुषे तं ददाम्यदमित्या दावप, शत्र ववसः प्रतिपाध्य:।। ११६।।

हतद्रव्यं नरं त्यक्का धनवन्तं ब्रजन्ति काः। नानाभङ्गिसमाछष्टले का वेश्या न दुर्डराः॥११७॥

निभ्टतामुदाहरति। इतद्रव्यमिति। नानाभन्गिभिबऊ- विधविद्ग्वपेष्टाभि: समाशष्टा वशील्वता लोका याभिसाड्थ्यः काः इतमपदतं द्रवयं धनं यस्य तादृनं नरं पषषं त्यक्का धनवन्तं ऋज्ति भजने, दतिप्रमष्य तर्थतादगेषणमरिका वेभ्या एव विषया भवितुमन्ति तव्रिषेधेन संवरणीयार्थमुद्गा- वर्यतत दुद्धर दुःखेन त्रियमाणा: कथमपि वश्यतामनापा- समाना हत्यर्थ:, ईदृम्यो वेभ्या न वेश्वा मम प्रश्नविषया मेत्य- र्थः, अतक्ताः का उच्यम्नामिति प्रम्न:, पबोत्तरभतसंवर- बीयार्थसु पर्व्वतभवा मद्य दति, तथा हि नाना भग्गासरत्त वि्यन्द््सेति मानाभद्टि जसं तेन समालष्टा लोका प्वतर- जना याभिका: नानाभङ्गिमताश्व्षेति पाठे तु भषम्छो- 3 F

Page 419

काव्यादर्भः।

भङ्गपर:, तथा दुर्ड्रा: धरः पर्व्वतस्तस्ादुर्गता: दुर्दुषटोगम् इत्यर्थ: धरोयाभिसता इति वा, दुर्टटचसत्सम्बन्विमाखा- पह्ववादीनि द्रव्याणि इतानि स्ोतया नीतानि द्रव्याषि यथ् स तथा तं नरं नरसटृमम् 'आात्रयणीयलवाद्गौप- प्रथोगोऽयं' पर्व्वतमित्वर्थः, त्यक्का धनवन्तं रवाकरं ब्रत-

मलोतिर्युव्यत इति नदीम्रतीति:, तदर्थस्य व तुर्खयवश्रेषण-

तेयम् ॥११०।

जिमप्रछ्ाष्ट केभास्थो यस्तवाभमिसाइयः। स मामद्य प्रभूतोत्कं क रोति कलभाषिणि ॥११८॥

समानधष्दामुदाइरति। जितेति। प्रकष्ठ उल्लष्टे यः केभसस्यात्या तढाचकं नाम प्रवाश दत्यर्थ: जिता प्रकष्टकेभ- व्या धेन सः, भूमिर्धरा नासि भूमियतर सः बधर रत्यर्थ: तेन साङ्य: सनामा, तव ईदृशो यः मेाऽच मां प्रभूतो- स्कमत्युत्काष्ठितं करोति प्रवालमदृन्स्तवाधरो मां व्याकुस- यतीत्यर्थः। प्रत्र प्रद्ृष्टकेश्राख्याभमिशब्दी सचितलयचंचा मणाखाधरथो: पर्थ्याया, तथा चि प्रसष्टकेशस प्रवासनम्े पभूमिगव्वस चाधरमण्देतच्या जचितथोस तथो: बब्दथो:

Page 420

दतीय: परिच्चद:।

शयनीये परावृत्य शयिता कामिना कुधा। सथैव भयितौ रागाम् सैरं मुखमचुम्बनाम्।। ११९।। संमूढामुदाइरति। पथनीय इति। जयनीये प्य्यायां, परादृ्त्य परामुखीभूय, तथैव अयिता पराठृत्य पचितावपि, खेरं सच्छन्दम्, प्रत्र क्रुधा परातृत्त्य अचितयो: खेरं मुखचुम्बनं दुर्घटमित्यापाततोमोहः। त्रथ च प्रथमं कुधा पराजुषीभूय धयिता पस्मान्तु रागात् तथेव पुनः परातृत्य शयिताविति पराखाखीभूय पार्शान्तरेप्व पयितथो: पुनःपरावर्सनेन जयमे मंमुखीनल्वाचुम्बनं सुधटमेवेत्यापातत एव श्दर्ण्ं मोइजन- नादियं सम्मूढा ।। ११८. । विजितात्मभ वद्देषिगरुपाद इते। जनः। दिमाप दामित्रधरैव्यीप्नं व्योमाभिनन्दमि ।। १२० ।। परिहारिकामुदाहरति। विजितात्ोति। विना पचिषा गहडेन जित दन्द्रसख्यात्पाभव: पुत्रोऽज्जुन: तथ्य देषी कर्मपस गुरुः पिता सूर्यः तथ्य पादा: किरणाः तेर्ईतसापितो जमः हिमं जायमपहन्नोति हिमापडा र वञ्ि: तथ्यामिना जलं तबू- रैनघेव्यांपं व्योमाकाम्रमभिनन्द्ति प्रभनमति, पतर य।गिक- गन्दमालया प्रशुतार्थबोधनाटियं परिहारिका ॥१२०॥।

न स्पृशत्यायुरधं जातु न स्त्रीर्णां सनमपडलम्। शरमनुष्यम्य कम्यापि इस्तोयं न किम्ाफम्मः ॥ १२१ ॥ B12

Page 421

808 कावादर्घं:।

एक च्छन्ामुदाइरति। नेति। ब्रमनुष्यख्य मनुचेव्वगएस कस्यापि इसः जातु कदाचिदपि प्रायुधमस्तरं न स्पृमति न वा जातु स्त्रीणं सममण्डलं स्पुभति, तथाप्ययं इस्तः किल नाफल: अ्रव्यर्योग परन्तु सफल एवेत्यापाततोऽर्य: प्रत्रायुधस्तरीसन- सशाभावेन नायं वीरो न वा पटग्गारीति कथमख्य इसख सफखतेति विरोधेन बाधावतारादमभुष्यपदेम गन्धव्वो ल- द्यते तस्य इस्ता गन्वर्व्वइसत इति ममुदायेन एरएडवृक्ष: प्रति- पाधते तथाच दराबली 'बरमण्डपसाङ्गुलवर्डमामा गन्ध- व्यंहसस्त्रिपुटीफलसेति। तस् फलं विद्यत एवत्याश्रितं फल- मेव व्यत्ं न त्वाश्रयोवृक्षसतदियमेकच्छस्रा ॥ १९१॥

केन कः सच सम्भूय सर्व्वकार्य्येष सन्निधिम्। लब्ध्या भोजनकाले तु यदि दष्टो निरखते॥१२२॥ उभयच्त्रामुदाइरति। केनेति। कः पदार्थ: केन पदा- थेन सद सन्भूय मिलित्वा सर्व्वकार्य्येषु सन्रिधिं मन्रिरिकर्ष लन्धा च भोजनकाले तुयदि दृष्टः सास्तदा मिरखते निःसायते रत्ययं प्रत्नः, उन्तरन्तु केन मसकेन समूय कस्य मसकस्यायं क: केशः रत्यर्थ: ददमर्थे टए। स च सर्व्वकार्थ्येषु स्निधिं लव्धा भोजनकाले दृष्टो निरखयत एवेति, अभाश्र्रयाश्रितयोर्मसक-

. सचया सगजा सेना सभटेयं न चेष्निता। परमाजिकोडयं मूढः स्यादत्रजय्य नः सुतः ॥१२३।

Page 422

दतीय: परिचेद:।

स्द्धीषामुदाहरति। सहयेति। सइया इयैरम: पहिता, तथा सगजा गजेईस्तिभि: सचिता तथा बभटा भटैयोषि: सहिता एयं प्नुमम्बन्धिनी मेना चमू: चैद्यदि न जिता परा- भूता खात् तदा नोडसमाकमयं सुतः पचरशस अत्तर ब्रह्म तज्शोडपि मूढो मूर्ख एव स्यात्, तबर हेतु: थतोऽयममाचिक: मीयन् इति माचाविषया: ता अईतोति मात्रिकसद्िषः ब्रह्मजोउपि वैर्षयिकबुद्यभावेम मूर्खतेनैव गण्य: स्यादित्यापा- तिकोडर्थ:, संवरणीयार्थस्तु इकारेष यकानेप व गकारेप जकारेप च भकारेण टकारेश च सहिता दूयं मेमा वर्ष- माला इनः ख्यावरजङ्गमाना प्रभुर्ब्रह्मा तेन सहिता ग्रह्मपैव सृष्टेत्यर्थः, 'धाचापरापि सष्टानि पताकुठान्यतः पुरेति सर- पात्' न चेज्जिता अभ्यस्ता तदा प्माजिको मात्रा पचस- ज्वानरद्िताडयं नः सुतः न चरतीत्यनरो वेदसज्शपि मूढ एव स्ात् नभ्यकवेदापिं वर्षपरिज्ञानपून्यब्येम्पूर्ख एवेत्यर्थः। चदा जिता लेखितुं अक्रा, पचरज् वर्षनः वर्षपरिज्ञानवा-

त्यर्थ: ॥१२३॥

सा नामान्तरितामिश्रा वच्चितारूपयोगिनो। एवमेवेतरासामप्युन्नेय: सङरक्रम: ॥१२४ ॥ । प्रचेलिका चक्रम्॥। ॥ इति पन्दालङ्गाराः।।

Page 423

बावादर्भ: ।

बच साङ्तर्य्यमुपपाठयति। मेति। या पूर्ष्वोक्रेयं नामा- सरितामित्रा श्यादियव्दानां नानार्थकस्पनाब्रामान्तरिता- व्यप्ररेखिकालन्तणयुक्ा। तथा सेनाग्रन्दस चमूरूपेडक्विचि- तेऽर्यें प्रसिङ्धलेन प्रथमं तदर्थप्रतिपत्या वञ्चनात् वश्चिताख्य- प्रदेलिकाया: सरूपसम्बन्धवती च। एवमेव बनया दिा, दूतरासां समागतादीनाम, उन्चेय: खयं मातव्य:। प्रच व दयो: साङये दर्भितं चिषतुःप्रभतोनामप्येवं साङ्य्े खयं बोध्यम्॥१२४॥

अपार्थें व्यर्थमेकार्थ ससंशयमपक्रमम्। शब्ददीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसन्धिकम् ॥ १२५॥ देशकालकलालोकन्यायागमविरोधि च। इति दोषा दशैवेते वज्ज्याः काव्येष सूरिभि: ॥१२६॥ एवं काव्यसोपादेबधर्मा गुणा ब्ल्लद्धाराख सपरिकरं निरुपिता:, पथ 'दुशयुक्रका पुनगोत्वं प्रयोक: सैव संभतीत्या- रिसन्दर्शेष तदीय रेवधर्वातया प्रतिपादितेषु दोषेषु भ्ग्नि-

काव्लेन निरुपणं ग्रन्थवाञ्त्यमापादयेत् येनाज शिव्याणा- मप्वृन्ति: खादित्यान्नट्मानोडलद्वारपरिचेद एवासि्िन्

भविर्धास्ताम् निरुपयितुमुदिमति। चपार्थमिति। यर्द्यपि

Page 424

रतीय: परियेदः। 1.0

सामानलयवानन्तरमेव विभ्रेषार्णा निरुपयमूचितं तथापि दोषपदख सुटार्थलेन योगवलादेव सामान्यलचपपरिज्षा- नान्तदप्रतिपासेव विश्ेषा दर्मिताः। तथादि काय्यं दुष्तत विक्ृतं भवतोत्यनेनेति व्युत्पत्या दुष् वैज्यत्ये द्वत्यस् करणघ- दा दोषपदं सिहधूं, प्रकाशकद्ग्िस्त मुख्यार्थइतिर्दांष दूत्यनेनास भावघपनता सचिता, वैहत्यस्षापलष्टवं ततख काव्यख्यापक- ्ंकोडपकर्षवा दोष दति सामान्यलक्षपम्। ऋपकर्षस कषि- वन्दय कषिदर्थसय कचिच तद्ाञ्चरमादेरिति चितषट- सितया तेवां चिविधतं बोध्यम्। नम्वापार्थमित्यादिदब्ाजा मपुंसकत्वाद्वाक्यमेव विभेव्यं तचापार्थलादिमम्वन्वस कचित् बाचात् कचित् परन्यरयाच बोष्य:। दतीति उत्येते दगैव मतु सुतिकटुत्वादय: वञज्था पत्यन्तं त्याज्या: ब्राम्दबोधविघ-

नात्यन्तं त्याज्या: ।। १२५॥१९६।। प्रतिज्ञाद्ेतु दष्टान्त शानिर्देोषा न वेत्यसा। विचार: कर्कशः प्रायसतेनानीढेन किं फलम् ॥१२७॥ ममु दप्रवेति कथमवधारणं न्यायावयवाना प्रतिज्ञादीना हानिरषि विर्वचितार्थाप्रतिपत्या वस्तुतो दोव एव, अतएव भगवता गोतमेन 'प्रतिज्ञाहानि: प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविर्ोध' इत्यादि सपेषष प्रतिश्ञाचान्यादीना नियशस्ानवमु्न, भामइ्- प्रभृतयनु तस्य दोपता नेक्कान् वचा 'प्रतिज्ञाहेठद्ृष्टाम्त-

Page 425

बाबादर्भ:।

हीनं दुषख नेव्यत दति, तत् किमच तत्मिति, पर्ययनुयुभ एव प्रशृते नित्योजनत्वान्तद्विवेक मुपेक्षमाण ब्राह् । प्रतिशेति। सार्ध्यानिर्द्वेश: प्रतिक्ञा, साध्यसाधनं हेतु:, प्रसिद्गोदाप्वरण- पन्यामो दृष्टान्त:, एषां हानिर्देाष: काव्यापकर्षको न वा रत्वग्मिम् संभये असता पर्य्यमयुज्यमानो विचारो विवेक: एक- तरावधारणमित्वर्थः प्रायः कर्कशो न्यायविषयकत्वात् कठि- नः, यद्वा कर्कश्ो नीरसः निष्रयोजन दृत्यर्थ:, अतथ प्रा- लोढेनासादितेन परिज्ञातेनेत्यर्थ: तेन विचारेण किं फसं सम्यक् फलं नासीत्वर्थ: त्रयमाशयः वैरखजनकलेन दोषार्णां परिज्ञानं खत एव बोडधनां सन्वति तदर्थख् ग्रन्थपलवनम- नुचितं केवलं काव्येव्वत्यन्तपरिचार्य्या एव ते कतिपये दर्शयने

प्रसिङ्भसाध्ये वैरखं नावइति यथा 'सम्प्रति सन्ध्यासमयसक्क- इन्दानि विघटयतीत्यादा, दृष्टाम्लोपन्यासस्लद्वाररूप एवेति तङ्गानिरपि मात्यन्तवैरस्जनिका अतएव 'दृषान्यय साम-

तत्मादयम वैरस्जनकतं तच् दोषलं यच न तथा तच न तथा न पुनः भाष्दबोधविघट कत्वाद्यभावाढेकामपरिष्ार्य्यता एवं प्रतिज्ञाविरोधादयोऽपि शेयाः, तत्र प्रतिज्ञाविरोधो चथा कच्ाभरणे 'बावव्जीवमहं मोनी महपारी पिता मम। माता च मम बन्धायीदपुनरस पितामकः' हति॥ १२०॥

Page 426

जतीय: परिचेद:।

समुदायार्थपूरून्यं यत्तदपार्थमितीव्यते। उन्मत्तमत्तबालानामुत्तेरन्यच दुष्यति॥१२८॥ मं प्रत्युद्दिष्टान दोषप्रभेदान् क्रमेष लक्षर्यातत। समुदाथार्थ- पून्यमिति। ममुदायो वाक् घट कपद ममूद:, महावाक्य घटक- वाक्यममूहस् तम्यार्था विशेषणविशेष्यभावेमान्विततया एक- त्वेन प्रतीयमान: प्रतिपाद्यः, तच्छून्यं यढ्ाक्ां मह्दावाक्यं वा तदपार्थम् अपार्थत्वाख्यदोषवदिय्यत दत्यन्वयः, यतर पदा- थानां वाक्याथीनां वा याग्यताकाङ्गामत्त्यभावेन विशेषणवि- शेव्यत्वेनान्यो बाधिता भवति तदपार्थत्ववदित्यर्थः। श्रस्य क्वचिददोषत्मपि दर्भयति, उनन्तेति। उन्मत्ता उम्मादर- गवन्तः, मत्ता मद्यपानादिना प्राप्तविकागाः, बाला: शिभ्नवः, प्रमत्तोनत्तवालानामिति पाठ प्रमत्ता मद्योपयोगादिनानव- धाना इत्यर्थ:, ण्यामुक्ेर्न्यत अ्रनुन्त्तादीनामुक्री दूर्य्यात्त वाक्ं महावाक्ं वा दएं भवत उन्नत्ताधुका त्वम्य म दाष- त्वमित्यर्थः॥ १२८॥

समुद्रः पौयते देवेरहमस्मि जगतुरः। श्रमो गर्ज्जीन्त जीमृता हररेंरावण: प्रिय: ॥१२६।। तच बूज्वाक्गतमपार्थत्मुदाहर्गत। ममुद्र दास। देवे- मेघे: सुरैव्ी, दवैरित्यत्र मोड्यमिति कचत् पाठः'। पच

ह्वित्वविन हाढेकवाक्यत्वाभावस्तत ए्व ममदायायी माव्ति,

Page 427

चदुतं 'खार्थबाधसमाप्नानामङ्गाङ्गित्वव्यपेक्षया। वाक्यानामे- कवाक्यतवं पुनः संहृत्य जायत इति। एवं योग्यताद्यमानेऽपि समुदायार्थभन्यत्वं जेयं, तथा बङ्पद्गतमपि यथा 'वह्चिना षिख्वति, गौरश्वः पुरुषो इस्तोत्यादि । १२८।

दूदमस्वस्थचित्तानामभिधानमनिन्दितम्। दूतरत कवि: को वा प्रयुञ्जीतैवमादिकम्॥१३०॥

उन्मन्तेत्याद्युक्रमनुवदन् दोषस्यातिगुरुतवं प्रतिपादयति ।

इदमेवं समुदायार्थपृन्यमभिधानं वचनम् शरनिन्दितं शिष्टै- नि्दितलेन परिग्टद्दीतं न भवति प्रयोक्कुरनवह्िततवात्, दतरत अ्रखस्यचित्त प्रयुक्भिन्ने, एवमनाकाङ्लवादिकं, यद्वा दूतरच उन्मत्तादिभिन्नेषु मध्ये कोवा कवि: पण्डितः सचेता दत्यर्थः, वस्तुतम्तु दवतरस्वितिपाठः सम्यक्। को वा प्रयुश्जी-

प्रतिपादनेन कर्थास्तत प्रयोगे वेरस्यातिभय इति स्रचितम्, अतएव दोषस्यास्य प्रथमोपन्यास दृतिबेध्यम्॥१३०॥ एकवाक्ये प्रबन्धे वा पूर्व्वापरपरादतम्। विरुद्वार्थतया व्यर्थमिति दोषेषु पद्यते॥१३१॥ वय्थ लक्षर्यति। एकवाक्य दति। एकस्रिन् वाके तथा प्रबन्धे वाकयसमूचे वा यत्पदं वाक्यम्बा पूव्वापरपराहतं पूर्ववापर-

Page 428

ततीय: परिचेद:।

सङ्गतिषदन्यं तझ्ाथें व्यर्थलदोषवदिति लता दोषेषु दोषवसु मध्टे पद्यते द्ृत्यन्वयः, यद्ा पू्व्वापरपराइतं पूर्व्वीपरसङ्गति शून्यत्वमिति व्यर्थ व्यर्थत्वमिति च धर्मपरोऽयं निर्देशः सप्रमी- द्वयस्च षध्यर्थे तत्र हेतुरदन्ततेत्यादिवत्, मनु वर्षकद- म्वात्मकयोरवीक्यप्रबन्धयो: कर्थं परस्रममङ्कतत्वमभ्भव द्ृव्य- वाह विरुद्धार्थतयेति वाक्प्रबन्धयो: पूव्वापरविरुद्धार्थप्रत्या- यकत्वं व्यर्थत्वास्योदोष द्रत्यर्थः एतेनाच विपद विरुङ्धार्थकं नतु विगतादयर्थकमिति सचितम्। धर्थविरोधप्रतोतियाच शाब्दबोधानन्तरं पर्ययालोचनया, तपार्थेतु श्ाकाङ्माद्यभावा- चाब्दबोध एव न मनभवतीत्यनयोर्भेदः, एकवाक्े प्रबन्धे- वेत्यनेन च वाक्यप्रबन्धार्थपर्ययालोचनयैव विरोधप्रतिभामडस्य विषयः प्रकरणदिपर्ययालोचनया विरोधप्रतिभासस्तु वच्यमाण- देधकालादिविरोधविषय दति सृचितं। श्रस्यात्य म्वञ्ज्यता च

दयो दोषा अन्तर्भर्वान्ति ॥ १११॥

जद्ि शत्रुबलं कत्सं जय विश्वम्भरामिमाम्। तव नैकेा5पि विद्वेष्टा सर्व्वभूतान कम्पिन: ॥ २३२॥

तत्र प्रबन्धगतव्यर्थवमुदाइरति। जहीति। प्रत्र मत्ु- मात्रपून्यस्य शत्तमनुबल इननं सर्व्वभृतानुकम्पिनः सर्व्ललाक- जयस पूष्वापरपर्य्यालोचमया विषद्ूलेन प्रतीयते। एवं वा- 3 6 2

Page 429

११२ काव्यादर्पूः।

क्यगर्तं बोध्यम्। तव नैकोकीत्यत् म चते कोऽपीति कचिम् पाठ:॥१३२॥ श्र््रस्ति काचिदवस्था सा साभिषङ्गस्य चेतसः। यस्यां भवेदभिमता विरुद्वार्थापि भारती।१३३।।

वतविशेषस्योत्री विरुद्धार्थत्वस्य् गुणतं दर्शरयति। अ्रस्तीति। साभिषङ्गस् वियोगाद्यभिभृतस्य, माभिल्वाषसेति पाठस्तु न सम्यक, काचिद्विलच्णा दष्टानिएध्यापादयवक्रव्यावकर्यादद- विवेकप् न्यत्यर्थः, श्रवम्था प्र्पस्ति भवति, यम्यामवम्यायां वर्त्त- मानस्य प्रयोकुर्विरुद्धार्थाडपि पू्व्वापरपराहृतापि भारती अभिमता श्रतृणमादृता भवेत्, अर्भिमतेत्यनेन म केवल- मस्यादोषतं किन्तु गुणत्वमपीति सचितम् ॥ १३९ ।।

परदाराभिलाषा मे कथमार्य्यस्य युज्यते। पिवामि तरलं तस्या: कदा नु दशनत्द्म् ॥। १३४।

उदाहरति। परदारेति। तरलं लज्जावश्रात् सत्वोद- याद्ा सकम्पं, तस्या: परकान्तायाः, दशनच्कदमधरभ्। अत खस्थाय्यीभिमानितया परदाशभिलाषस्यायुकतवं प्रति- पादयत एव प्रयोक: परदाराधरपानाशंसनमिति पूव्वीर्द्ध- व्यञ्स् शान्तव्यभचारिणामत्यास्भावस्य उत्तरार्डव्ङ्ोन सङ्गारवभचारिणासुकोन सह सतपि विरोध: प्रयोक-

Page 430

वतीय: परिकेद:।

स्कारमावइतीति गुण एव, प्त दमोविरोध:, एवमेकन बक्षना विशोधे चमत्कारातिभयः यथा 'काकाय्यं मनलक्नणः क्प- कुलं भूयोडपि दृश्येत सा, दोषाणं प्रभमाय मे श्रुतमहो कोपेडपि कान्तं मुखम्। किं वच्यन्यपकत्मषाः हतधियः खप्रेऽपि सा दुर्लभा, चेतः स्ास्थमुपैहि कः खन्नु युवा धन्यो- 5्धरं धास्यति'। दृत्यच मान्ताङ्गानां वितर्कमततिनकाष्टतीना विप्रलभ्ाक्गेरीतुक स्पतिदरन्याचन्ताभि: यह सत्प विरोध:

मव्यास्वेवंविधम्यले विरुद्धानां बाध्य्तेमोक्रलाद्गुणतमित्याजः यथा 'मक्षार्य्यादेर्विरुङ्धस्य बाशलेन वचोगुण' इति ॥ १३४॥

अरविशेषेण पृव्वोत्तं यदि भूयोपि कीच्यते। अर्थतः शब्दतोवापि तदेकार्थ मतं यथा॥२३५॥ एकार्थ लक्षयति। तविशरषणेति। पूरव्चीक्कमिति मामान्य- व्वान्नपुंमकम्। धर्थतः श्दत दति प्रथमान्तम्, प्रत् यत्रे- त्यध्याहाय्यें, तदयमन्चयः, पूव्वाक्राऽर्यः श्रब्दा वा यतर वाक्ो यधयविश्रेषेष भरयोऽपि कीन्यंते तदा तद्ाकाम एकार्थम एका- र्थंत्वास्दोषवक्तं, यदा शर्थतः शव्दत द्ति च मत्रम्यन्तम् एकार्थमित्यनेनान्वितम् अर्थनिष्ठं भब्दमिष्ठसेकार्थमित्वर्थः । शविशेषणेति एकरूपेणंत्यर्थः, यद्वा विशेषविवचाया प्रभावेन यत् विशेषविवन्तार्थमुकस्य पुनःकीत्तनं तत्रास्य न दाखतं विभेषञ्त प्रस्तुतस्यामुकम्पनीयत्वादि एतचानन्रमंव व्यक्री-

Page 431

कावादश:।

भवष्यति, अर्थतः भब्दतेवियनेनान्यैरुऋ्रस्य पौनरृत्यास्यार्थ- दोषस्य कथितप्रदत्वाख्यशब्ददोषस च दयोरेवेकार्थसंज्ञया संग्रपः सचितः, न च शब्दपौनरुत्ये कथमेकार्थेति यौगिकसंज्ञा- प्रवेश: गुणदोषालङ्कारसंज्ञानां प्रायेण योगवलादेव प्रवृत्ते- रिति वाचयं शब्दपदस्य तदर्थकशव्दपरलवात् अतएव भिन्ना- र्थंकशन्दपौनरुऋ्स्य वैरखयानावहत्वान्नदोषलं यथा 'सुरा विप्रेः सुरा मीचै: सेव्यन्ने भक्रिभावतः । विप्राणान्त फलं दूरे नीचा- नान्तु तदैव हि' द्त्यादा सुरा दवति पदं पुनरुक्मपि सुरा देवा: सुरा मद्यानीति विभिन्नार्थकलवेन न दूषणमावह्दति तस्मादर्थस्य एकार्थकशब्दस्य वा पुनरुकत्वमेकार्थतं, यत शब्द- भेदस्चार्थमाचसय पौनरुतं यतर तु तदभेदसच दयोरपीति निष्कर्ष: ॥ १३५ ।।

उत्कामुन्नयन्त्येते बालां तदलकत्विपः। अरभ्भोधरास्तडित्वन्तो गम्मीरा: सनयित्रवः ॥ १२६ ॥। तचार्थगतमेकार्थवमुदाइरति। उत्कामिति। उत्कामु- स्कष्हिताम्, उन्मनर्यान्त उद्दीपकत्वादुत्कष्ठयन्ति, त्रचोत्को- ननःशरब्दया:, श्रमभोधरतडितवत्सनयित्रुभब्दानाख् खरूप- भेदेडय्येकपय्या यत्वेनेकार्थमऋत्वादर्थस्य पानरूत्त्यम्, एवं पर्य्ा- यान्तरामुपादानेऽपि प्रकारान्तरेय पूर्व्ोकार्थस्य पुनःप्रतीता- वष्यसय सङ्गावो जेय:, यथा 'सहसा विदधीत न क्रियामविवेक: परमापदां पदम्। दृपते हि विमृभ्यकारिएं गुणलुभ्धाः ख-

Page 432

तीय: परिचछेद:।

यमेव सम्पद दति, पच द्वितीयार्ष्ट्रे व्यतिरेकेष द्वितीयपाद- सेवार्थ दति पुनरुकत्वमेव, यदि तु उत्कामुन्नयन्तीत्यस विर दणोत्कण्ठ्रितामपि त्रभोधरा: पुनरुद्दीपकतया प्रत्युस्क- छिठितां कुर्र्वन्तीत्यत् तात्पर्य्यम् एवमओोधरादोनामेकसैव

पतायां तात्पय्यें तदार्थभेदान्नास्य सङ्भाव दति बोध्यम्, यथा 'सा ियामा तदार्त्तस्य चन्द्रमण्डलमिडिता। राशो विलप- मानस्य न व्यभासत शर्व्वरी। अच तियामाशव्वरीभदया- रेकपर्य्यायतवेप्यवयवार्थभऋ्त्वमङ्गीकृत्य त्रियामाशब्दः शर्व्वरो- विभेषणतवेनपन्यसः। अ्त्र शब्दभेदादर्थत एव पुनरुकत्वं। शब्दतो यथा 'अधिकरतलतन्पं कन्पितखापलीला परिमलन- निमीलत्पाण्डिमा गण्ड़पाली। सुतन! कथय कम्य व्यन्नय- त्यअ्चसैव समरनरपतिलोलायवराज्याभिषेकम्' ब्रत्र लोला- शब्द: पुनरुक: ॥२३६॥

अनुकम्पाद्यतिशयो यदि कथिद्िवच्चते। न दोष: पुनरुत्त्ऽपि प्रत्युतेयमन्नङ्किया ॥२३७।।

अ्रविशेषेणत्युक्रम्य प्रयोजनं दर्शयन् दोपमिमं प्रतिप्रसते। अनुकम्पेति। अ्रनुकम्पाद्यतिशयः प्रम्तुतम्यानुकम्पनीयत्वादि- विशेषः, शदिना विधेयानुवादादिपरियहः, तदकं गुण दन्यनु- वृत्ती दर्पपल्वता 'कथितस पदं पुनः। विद्वितस्यामुवाद्यत् विषादे विसये कुधि। दैन्येऽय लाटानप्रामेमुकम्पाया प्रमा-

Page 433

काव्यादशे:।

दने। अर्थान्तरमंक्रमितवाच्ये वर्षेडवधारणे' दति। एवमुन्- नाधुकार्वाप पौनरुकखय गुणतवं शेयं, थथा मृच्छकटिके मकारोत्री 'मम मन्रणमषङ्गं मनाहं वह्श्न्तोत्यादि, एवं

न दोषो न दूषणावहः, पुमरुत्ः शब्दो्यो वा, दूयं पुनरूत्रि:, बल्नङ्रिया गुण एव काव्यभोभाजनकत्वात्, बनुप्रासालद्वार इति केचित् ॥ १३७॥

इन्यते सा वरारोद्ा सरेणाकाएडबैरिणा। इन्यते चारुसव्वाङ्गी दन्यते मञ्जुभापिणो॥१३८ ॥

तचानकम्पायामुदाहरति। इन्यत दति। ऋ्त हन्यत दति पदं पुनःपुनरुतं सत् प्रस्तुतस्यानकम्पनीयत्वख्यापनया कर्मप चमत्कारमावइन काव्यभोभां जनर्यात। एवं विधेयानवादादी जंयं, यथा 'उदेति सर्विता तामरसाम एवास्मेति चेत्यादि॥ ॥१३८॥

निर्ष्मयाथें प्रयुक्तानि संभयं जनयन्ति चेत्। वर्चासि, दोप एवासा ससंशय इति सृनः ॥१३९॥

ससंपयं लक्षयति। निर्मयार्थमिति। निर्सयारथं बोड्धूव्यस प्रवृत्तिनिवृत्त्यन्यतरनिसयाय, मंभयाथं प्रयुक्रस्य संभयजनकत्वे तु न दूषणमित्यय्े वच्यते। मंशयमुभथकाटिकज्ञानं, व्चा- सोति बञ्वचनमविवतितम् एकपदस्य पददयस् वा संभ्य-

Page 434

ततीय: परिवेद:।

जनकल्वे दूषणसनवात्, सेदित्यत् वदिति पाठः सम्यक, ममंभयः ससंभयत्वास्ः, प्रयमपि दोष: भब्दगताऽर्थगतस्र, चब् मंश् योत्यत्यान्वयबोध्या विहन्यते तत शब्दगतः यथादाइरिय्यते, यत्र त्वर्थप्रतीत्यनन्तरं वक्राद्यनिसयम्तचार्थगतः यथा मात्मर्य- मुत्सार्य्य विचार्य्य कार्य्यमाय्या: समयादमुदाहरन्ु। मेव्या नित- म्ा: किमु भृधराणामुत सरमेरविलामिनीनाम्'। बबप्रकर- पाद्यभावात् भ्रान्तक्टरङ्गारिणो: को वक्रेति संभयः ।१३८।। मनारथप्रियालाकरसलेलक्षणे सखि!। आराद्वृत्तिरसो माता न तमा ट्रष्टर मोहशम् ॥१४० ।। प्रब्दगसं समंभयमुदाहरति। मनोरर्थति। जावं मानुरागं पश्तरन्तों मातु: पविज्ञानपङ्गया च चकितां प्रति मख्या उतरिरियं। मनोरथपप्रियोडभिलषितप्रेयान् जार दत्घर्थः, तम्य्ा- लोके दर्शने रमेनानुरगण लोले व्यापते ईचष यम्याः मा तथा तत्मम्बोधनम्, आरार्दिति प्त्र किम् 'आारादूरममोप- योरित्यभिधानादाराद्वत्तिदूग्वार्त्तनी ते माता विषयवप्र- कर्षादीदृशं तवदीयजारदर्भमरूपकर्म द्रष्टुं म चमा मक्का तत् प्रवक्तखेत्यर्थः, किम्बा समीपर्वार्त्तनी ई दृशमममश्मं कर्मा द्रषुं न चमा तन्नि्निवर्त्तमेत्यर्थः! दत्येकतरनिययाभावात् मंगय:, प्रयस नामार्थशब्दप्रयागनिबन्धन इति भब्दगतः, घर्थगतम्तु पूव्वं दर्भितः ॥१४० । ईदृशं संभयायैव यादि वातु प्रयुज्यते। स्यादनद्वार एवासौ न दोपसच तद्यथा।।१४२।। 3 น

Page 435

बाव्यादर्श: ।

बस्य क्वचिद्ुषत्मपि दर्शयति। ईद्ठभ्रमिति। यदि वा तु ईदटशं संभयजनकमपि वाकं संशयायेव संशयप्रतिपादनमु- द्िश्सैव प्रयुज्यते तदा तचामा संभयोडलद्वार एवं भोभाजनक एव गुण एवेत्यर्थ: संभ्रय एव यदि प्रतिपाद्यमानतया विव- चितः नदासा गुण एवेत्यंर्थ:, एवस्ाविर्वनितः मंभयो दोषो विवचचितसतु गुण दत्यर्थः। तत् तस्ोदाहरणं। वातित्यत जात्विति कचित्याठः । १४१ ॥

पश्याम्यनङ्गजातङलद्वि्तां तामनिन्दिताम्। कालेनैव कठोरेण गसां कि नस्तदाशया॥१४२॥

पश्यामीति। मायकं प्रति दूत्या उत्किरियं। अ्रनङ्गः कामः तज्ज पतङ्ध: पोड़ा तेन लह्ितामाक्रान्तां तां कठोरेष निर्दयेन कालेम मृत्युनैव गस्तां पश्यामि लवदाप्नया तव प्रत्या- प्या मोSसाकं किं, सा कामपीडया स्रियते किं तव प्रत्या- प्येत्यर्थः किं लोकस्यास प्रतिपाद्यः, किम्बा ऋङ्गजातेमात- पेन लव्विता या तद्गिस्तां तां कठरेण दुःसदेन कालेनैव केवलं ग्रोअसमयेम गस्तां पीडितां पश्यामि लदाभया नः किं, तखा: शारोरिकी कापि पीडा मास्सि किन्तु केवलं तवामनासादयन्ती चिन्ताजागरणपरा ग्रोभ्ेष पीदते द्ृत्ययं प्रतिपाध:, द्त्येष मंशरयः मच दूत्या विवचचित इति गुण एवं। किं नस्वदाथयेत्यच किस्तु लदाप्रयेति, किं मसदाश्येति व पुस्तकान्तवेषु पाठः।

Page 436

दतीय: परिचेद:।

कामान्ता धर्मतप्रावेत्यनिद्चयकरं वचः। युवानमाकुलीकत्तुमिति दूत्याद नर्माणा॥१४३॥ शत् संभयस्य विवचितत्वं प्रतिपाद्यति। कामार्भेति। मंशयस्य विवततितत्वे देतुर्युवानमाकुलोकर्न्तुमिति, कामपीरडा ग्रोभपोडां वा बुद्धा नायकायं व्याकुलोभृय तक्रमीपं गमि- व्यतीति विविच दूत्या तादृभं मंपायजनकवाकां प्रयुकामिति भाव:, एतदुपसक्षणं व्याजस्तुतिपर्ययवमानादावपि संशयम्य गु- एत्वं यथा 'पृथुकान्तखरपाचं भृषितनिःशेषपरिजनं देव!। विल्सत्करेपगइनं संप्रतत सममावयो: मदनम्'। श्रबाळो वा दरिद्रो वा वक्रेति मंशयः वाक्यम्य च व्याजस्तुता पर्य्यवमानम्।। । १४३ ॥

शपक्रमाभिधानं तं दोषमाचतते बुधाः ॥१४४।।

भपक्रमं लक्षयति। उद्देभानगुण इति। प्रथीमां प्रथम- मुपन्यास उद्देशः तस्यानगुण्णोऽनुरूपः सम्बन्धयाग्य दत्यर्थः अनूदेशः पस्तादुद्देश: क्रमः स चालद्वारतया पूर्ववमुक्तः, म चत्र एतसदा तं क्रमलइनरूपत्वादपक्रमाभिधानं दावं बुधा: कथयन्ति, क्रमिकाणां क्रमिकैरवान्यय इति नियमः तबा- नादन्वयबोधमान्यर्ययमत् दूषकतावीअं वाध्यम्, अतश्वाम्या-

कमलदुक्कमत्योस न भाम्दबाधविघट कत्वमति नात्यनाप 3 H2

Page 437

१२० काव्यादर्भ:।

हार्य्यता यथा 'समय एव करोति बलाबलं प्रणिगदन्त दतोव भरीरिणाम्। प्ररदि इंसरवा: परुषीक्ृतखरमयूरमयूरमणो- यताम्' दति। श्रत्र परामृशमानवाक्यानन्तर हि दतिभब्दः प्रयुज्यत इति क्रमः, अत्र तक्षहवनादक्रमता सा च व्यर्वहित- योजनयान्वयसन्भवेन नात्यन्तपरिच्दार्यया। एवं 'देहि मे वा- जिनं राजन् गजेन्द्रं वा मदालसमिति। उत्कषं हि वस्तु प्रथमं याचनीयं तदाने दातुरभक्ी ततो न्यूनं याचनीयमति क्रमः स चाच गजेन्द्रान्नूनस्य वाजिनः प्रथमयाचनार्ल्वाद्तित इति दु- स्क्रमता सा चान्वयस्य निर्बाधप्रठृत्त्या मात्यन्तपरिहाया॥ ।I१४४ ।। स्थितिनिर्म्माणसंदार देतवो जगताममी। शम्भुनारायणम्भोजयोनयः पालयन्तु वः ॥ १४५॥ अपक्रममुदाइरति। स्थितीति। प्रत् प्रथममुद्दिष्टानां स्थितिनिमाणमंहाराणं हेतुतेनान्वययोग्या नारायणाम- जयोनिशसाव एव क्रमेान देष्टुमुचिता इति तादृभोपन्यास- क्रमातिक्रमाद पक्रमता। न चोत्तसेत्तरख बह्ञच्लात् परभावो युक्क द्वति वाययं क्रमान्वयानुरोधेनान्वययोग्यखनखरविष्सा- दिपदोपन्याससैव कवेराचित्यात् ताटृभपदानास्ष सालभ्यात् ।१४ ५ ।।

यत्र: सम्बन्धविज्ञानहेतु के5पि हतो यदि। कमलङ्नमप्याड: सरयो नैव दूषणम्॥१४६॥

Page 438

टसीय: परिकद:।

प्स्ादोपत्वमपि दर्भयति। यत्र हति। सम्बन्ध: किं- शविदेकस्िन पदार्थ भ्रक्रमिकयोरयुभयो: सम्बन्धित्वं तथ्य विज्ञानं विशेषेष ज्ञानं तद्धेतुर्य्यस्य तादृभो यत्रः प्रयामो यद्याप कविना हतः स्यात्तदा क्रमलसनमपि दूषएं नैव भव- तोति सूरय श्ाज्करित्यमयः, एकतराम्वयिनि पदार्थे अक्र- मिकस्याप्यपर सान्वयित्वप्रतिपाद्माय यतमानेन कविना यदि क्रमातिक्रमेणोपन्यम्यते तदा स न दोष दत्यर्थ:, न पुनरख गुणलं सविभेषशभाजनकत्वाभावादिति बोध्यम्॥ १४६॥ बन्धुत्यागस्तनुत्यागो देशत्याग इति तरिषु। आ्ररद्यन्तावायतक्रेशी मध्यमः क्षणिकज्वरः ॥ १४०॥ उदाइरति। बन्धुत्याग दति। श्राध्यन्तो बन्धुत्यागदेश- त्यागी, आयतक्रगो दीर्घकालं क्रेगाभुभावकी, मध्यमसनत्यागः, च्षिकज्वरः अनपत्णमेव मन्तापजनकः, वर तमुत्यागः श्रे- यान् न पुनर्बन्धुत्यागोदभरत्यागो वैत्यर्थः। प्रतादिपदोपास बन्धुत्यागान्वयन्यायतक्रंथलवे तदुत्त रोहि एम्य तनुत्या गस्यान्वया- योगात् तं विहाय योग्यलात्तदन्तम्य्र देशत्यागस्यानयत्ं प्रतिपादितमिति क्रमलङ्वनं युञ्यते ॥१४७॥

पदप्रयोगोडशिष्टेए्टः शिष्टेष्टस्तु न दुप्यनि ॥२४८॥ मध्दहीमं लक्षयति। म्व्ददीनमिति। लच्ष्य मत्रातीय- मुदाहरणान्तरं तथा लक्षण मनुभामनं सुबं कोषा धातुपा-

Page 439

४२२ काव्यादप:।

ठख, तद्रपा पद्धतिर्वर्त प्रयोगनियामक दत्यर्थः, बनालत्या अपरिदृय्या लच्चलप्तणपदधूतिर्यख तादृभः पदप्रयोग: छद- भिहितभावत्वात् प्रंयुज्यमानं पदमित्यर्थ: शब्दद्ीनं शब्द- दीमत्वाख्यदोषवान्, यस्य सजातीयप्रयोगान्तरं केनापि प्रयुकं न दृग्यते नापि निष्पादकमनुशासमं, तथाविधपद प्रयोग: श्ब्द- शीन द्त्यर्थ:, सत्यप्यमप्रासमाभावे बञ्भि: प्रयुज्यमानस प्रयोगो न दूषपमावदति यथा 'चेतः परं वसति मेलवनम्थलोव्वित्यादि' भ्त् वल्तीति मसलनार्थवलधातो: परखैपदित्वमनुग्रामना- सिद्धूमपि बजभि: प्रयुक्मिति तत्प्रयुख्जानः कविनापराष्यति दृत्यतो लत्चस्याप्यनालच्यलं दूषएवोजलेनोत्ं। तथा भ्र्ि- ऐष्टः यख पदप्रयोग: मिष्टानामिष्टो न भर्वत सत्यप्यनुभासने नस्पदं यदि तत्तल्निङ्गादिम्त्वेन तत्तदर्थकतवेन वा कदापि शिष्टनं प्रयुक्न्तदा तत्पयोगाडप दोषायेत्यर्थ: यथा 'दैवतानि युंसि वेति कोषे सत्यपि पुंलिक्कोदैवतशब्द:, इम् हिंसागत्योरिति गणोकावपि गमनार्थीषन्धातुख्त न केनापि त्रिष्टेम प्रयुक्:,

दोषाणं खमते श्ब्दचीनपदेन संग्रहः, ततख शब्दोही- मोडपलष्टे यचेति व्युत्पत्तिसिद्धं शब्दद्ीनमितिपर्द, चपकष्ट-

दोषायंत्यार श्िष्टेष्टस्त न दुव्यतीति, प्रयभ्भावः श्रिष्टप्रयुक्ामा- मेव पदामां वयुत्वत्यर्थमनुग्ासनं पाषिन्यादिभि: हवतं न पुन- रनुशासनं दृष्ट्रा श्रिष्टसानि प्रयुकानि तेषां नित्यलात्, बदुतर

Page 440

दतीय: परिचेद:।

गोयोचन्द्रेष 'नित्यानां पदानां प्रतिपत्यथें प्रक्तिप्रत्ययविभा- गपरिकश्पमं शास्तरेष क्रियत इति। तस्ादनुभासममिद्धख्य तदिरुद्धसय वा भिष्टेष्टस्व प्रयोगो न दोषाय तद्विपरीतसतु दो- वार्येति। यदा बनालच्या लच्चलक्षणपद्ूतिर्लच्चलतषि- यमो यत सः, अ्रनेम लक्षणेनेदमेव लच्यं मम्पद्यते भ्म्य लक्यस्येदमेव लक्तणमित्येवं रूपो नियमो यत म लच्ष्यते ता- दृभपद प्रयोग: भब्ददीन दत्यर्थ: एतेनासाधुत्वस्य् दोषत्मुश्तं

पिष्टेष्टः अरिष्टेः श्रिष्टभिस्नैगीमिकजनैरिषाऽपि शब्दहीन दूत्यर्थ: श्रनेन ग्राम्यताया दोषत्मुत्रं, श्िष्टेष्टस्त म दुष्यतोति तु

अवते भवते बाडर्मदीमर्णवशकरोम्। मद्ाराजन्नजिज्ञासा, नासोत्यार्सा गिर्रा रसः॥२४॥

उदाहरति। अवते दति। हे महाराजम् भवते भवत- सव बाज:, बर्लवः भक्करो मेखला यम्यासां सार्षपवामित्वर्थ: 'प्रह्री चन्दमो भेदे मदीमेखलयोरपि' इति मेदिनी। पकरीति सरेफ: पाठः प्राचीनमेदिनीपुस्तके दृश्यते। मही- मवते रत्तति, भ्स्तिन् विषये मंश्याभावाष्निज्ञामा नासि सत्यमेवैतदित्यर्थ:, दत्यासामोदृधोनां गिरां रमः प्रश्ने दट- अ्ारानुप्राषितो राजविषयरतिभावो नासित सवपि नाखाख्यने पदाणामसाधुत प्रतिपत्या तत्पूर्वभाविनोऽच्वयबोधस्याभावात्,

Page 441

१२8 काव्यादर्श:।

तथाहि अवते इत्यचात्मनेपदं, भवते दत्यच षछ्ठीविषये प- तुर्थी, अषवशक्करीत्यन कप्रत्ययाभावः, महाराजन्रित्यचापि टप्रत्ययाभावः, सर्वमेतदनुभासनविरुद्धूं, किश्व शक्करीशब्दो मेखलायां न केनापि प्रयुक्क द्ृव्यप्रयुक्क:, तदिदं सव्वं प्रयुज्यमानं बोड्ध्बुद्धिमान्यय्यें जनयद न्वयबो धं विघट यति । १ ४ ८ ।।

कुरुते ललिताधूतप्रबाला ङ्रुरशोभिनः॥१५०॥ इत्यादिशास्त्रमा दात्य दर्शना लसचेतसाम्। अपभाषणवङ्गाति नच सौभाग्यमु ज्भ ति॥ १५१ ।। श्िष्टे ष्टस्तु न दुष्यतीत्यस् विषयं दर्भयति। दच्िषाद्रेरिति। मलयपर्व्वतस्ं वायुकम्पितचूतवनं कविद्वर्षयति। दच्ि- णाट्रेरूपसरन् मलयाचलमिममुपगच्कन्, ललितं मन्दं यथा तथा आधूतेः प्रबालाङ्गुरैः भोभिनः। दत्यादीति। इत्यादि दविणाद्रेरित्यादिपद, भास्त्रमाह्ात्यदर्शमालसचेतसाम्, प्र-

मष्दवत्, नय मोभाग्यमुज्ति वस्तुतः शिष्टेष्टल्वात् मौष्टवं न त्यजति, श्रयमर्थः कर्ि द्वितीयेत्यनशामनादुपसरएक्रिया कर्षतया दत्िणा्रिभम्दस्य द्वितीयान्तता युज्यते किन्तु तद- भावेदपि मेदं दुछ शिट्टानां सर्व्वच सम्बन्धषध्यन्तताया ब्रदुष्ट- व्याभ्यपगमात्, तथा चोतें, कर्मादिविषयेऽप्यविवचिते कर्षादै। सम्बन्धविवच्ायां वषीतिं।। १५०॥१५१।।

Page 442

ढतीय: परिखूद:।

झ्ोकेषु नियमस्थानं पद च्ेदं यतिं विदु:। तद्पेतं यतिभ्रष्टं श्रवणोद्वेजनं, यथा।।१५२।। शथ यतिनिरूपणपूर्व्वकं यतिभ्रषं लक्तयति। याकेस्विति। दोकेषु नियतं कन्दःमास्तैर्निर्यामतं म्यानं यस् तादृभं पदम्य सुवन्तम्य तिङन्तस्य वा ब्ेदं विरामं यति विद: जिज्ञएवि- श्रामम्थानत्वेन यत कन्दःशाम्तरः पदसमाप्निरुपदिष्टा तो यतिं जार्नान्ति पदान्ते जिज्ञाया विश्रामा यतितिति निष्कृष्टार्थः। उकव 'यतिर्जिज्जेष्टविश्रामम्यानं कविभिरच्यत हति। तद- पेतं तादृभयतिपृन्यं वचनं यतिभ्रषं, यत्र पदमष्य जिन्ञा विश्राम्यति तर्दयातमष्टत्वास्दोषवदित्यर्थ:, दाषतेवंतुः यतः अर वणसोठेजनं दुःखदं शरणद्वेजकत्वाद म्यात्यन्तपवह्ार्य्यत्- मित्यर्थः । झकेष्वित्यनंन गद्येषु यतिनीदरणियेति स्रचितम्।। ।१५२ ॥

पश्यत्यक्किष्टरसमिद् शिष्टैरमेत्यादि दुष्टम। कार्य्या कार्य्या एय यम विकन्नान्यागमेनैव पशयन् वश्यामुर्व्वों वद्दति न्ृप इत्यस्ति चैवं प्रयोग: ॥ १५३॥ स्त्रीणामिति। शदित्यवंश्रयोडयं कविव्रेन्द्रः जिऐ: बामा- जिकरमा सह प्रक्किष्टाः पुष्कला रमा यत ताटृभं स्वोणं मङ्गोतविधिं म्गीतसहितं विधानं मायमत्वर्थ:, दद्पम्यती- त्यच्चयः। उत्यादि दुरषमति मपदभावरं मन्दाक्रान्ाठृत्त-

Page 443

बाब्यादशें:।

मिदम्, ऋत् प्रथमं चतुर्थे ततः षष्ठे ततस् सप्मे वतिर्निवेध्या

प्रश्ृते तु चतुर्थादिवर्षानां पदमध्यपातित्वाद्यतिभ्ष्टत्वम्। त्रस्व कचिददोषत्मप्याइ कार्य्याकार्य्याणीति अ्विकिलानि सकला- नि, आागमेन नीतिभास्त्रादिना, वश्यामायत्तां, वंश्यामिति पाठे कुलपरम्परागताम्। द्त्यस्षि चेवं प्रयोग द्ति एवं प्रयो- गोन यतिभ्रष्ट दत्यर्थः ॥१५३ ॥

लुप्ने पदान्ते शिष्टस्य पदत्वं निश्चितं यथा। तथा सन्धिविकारान्त पदमेवेति वर्ष्यते॥१५४॥

मनु स्त्रीणं सङ्गीतविधीत्यादा यतिभंधः कार्ययाकार्या एयमित्यादा तदभावः कथमेतत् उभयनापि पदमध्य एव विश्रामादित्याभ्रङ्म सदृष्टान्तमुपपादर्यात। सुन्ने इति।पदष्य सुवन्तस्य तिङन्तस वा बन्ते भन्तवर्से लुप्ने सति यथा भिष्ट- न्यावभिष्टभागस्य पदतवं निश्चितं वारि पच दत्यादो विभति- लोपे जातेऽवशिष्टस्य प्रक्तिभागस्य यथा पदत्वं निर्व्विवादं सरवै- रयक्गील्वतमित्यर्थः। प्रत्र पदान्ने दत्येकत्वमविविच्चितं राजे- त्यादा दयोरपि लोपेडवभिष्टस्य राजेत्यादिभागस् पदलवान- पायात्। तथा सन्धिविकारान्तं सन्धिः खरदयमन्धानं तत्कतो विकारो दीर्घयलाद्यादेशः तादृभविकारयुक्व्यअ्रनमित्वर्थः से- डक यस्य तत् पदमेव पद्मध्यमपि पदान्त एवेति वर्षते इन्दो- पेरक्गोक्रियत दत्यन्वयः पदमष्ि तख्िम् निवेभिता यति-

Page 444

ढतीय: परिचेद:। ४२७

मं दोषायेत्यर्थ:, एतदेवोतं इन्दोगोविन्दे गङ्गादासेन 'कचि- छन्दसास्ते यतिरभिदिता पूर्व्वक्ृतिभि: पदान्ने या शेभां अयात पदमध्ये त्यजति च। पुनस्तनेवामा खरविद्ितमन्धि: अ्र्यात तां यथा 'रष्पः पुष्णातवतुल्तमह्चिमा मां करुषया' दति। प्रक्ृते च कार्य्याकार्य्याय्यमित्यादी खेत्यादिखरसन्विरत- यकारादिविकारवद्वखामे य्यो इत्यादी पदमष्येपि थतिर्म दोषाय, एतद्विपरीते स्त्रोर्ण बङ्गोतेत्यादी तु दोषायेरवेति दोषादोषयोर्विषयविभाग: ।१५४।।

तथापि कटु कर्ममानां कवयो न प्रयुश्ज्ते। ध्वजिनी तस्य राज्जः केढद्सजलदेत्यदः॥१५५॥

पीति। तथापि खरमन्धिना पदमध्यस् पदाम्मताभ्टपगमेडपि। ध्वजिनी मेना, केतवाध्जवंधासेरदस्ता अत्युथतादुत्क्षप्ता जलदा मेघा यया मा। इत्यादा ध्वजिनीत्यादिकं यतः क्षा- मों कट दुःखदम् अतः कवयः प्रतिप्रसतमप न प्रयुखने कटुकलं तदिति पाठे कटवः मपीडा: कर्षा यत तदिति बञग्रोहिः, शत्र केतूदसेत्यन तू इति खगसन्धिकार्ययदोर्घ- चुनं तदन्तमपप के दत्येतद्यतिव्यानतया श्रतर्णा कर्षा- इन्तदं भवति, दत्यख्व मत्यपप खरसन्धी पाढान्से पदमध्य- यतिर्देााय पाद्मव्ेतु न तथा प्रश्ते के उत्यष्य पादान्तत- मिति बोध्यम्॥ १५५॥ 312

Page 445

१२८ काव्यादर्श: ।

व्षानां न्यूनताधिक्य गुरुलध्वयथास्थितिः। तत्र तद्धिन्नवृत्तं स्वादेष दोषः सुनिन्दितः ॥१५६॥

भिन्नवृत्तं लक्ष्यति। वर्सानामिति। शत्र यचेत्यध्याहार्ययम् उत्तरवाक्ये तचेत्युक्रेः, वर्सानारमिति बज्वचनमविवचितं, यच पद्ये एकस्य दृयोस्त्रिप्रभृतीनाम्बा वर्लानां न्यूमता शधिकाम्बा, यद्वा वर्सानामिति निर्द्धारणे षष्ठी वृत्तघटकवलीनां मध्ये कस्य- चिन्ूनत्वमधिकतम्बा, तथा यत्र गुरुलध्वयथास्थिति: गुरो- लंघाव्वी वर्सस्यायथास्थानं सन्नि्रिवेशः तत्र पद्ये तद्धिनं भयं वृत्तं छन्द दति वृत्तभङ्गास्योदोषः यद्ा तदाकां भिन्न्नं वृत्षं यच्ैति वृत्तभङ्गाख्दोषवत् स्यादित्यन्वयः, एष भिन्नवृत्त- त्वास्थ:, सुनिन्दित दति काव्यकर्तम्कन्दोनभिज्ञलेनपहसनी- यत्वस्थापनादिति भावः। इतवृत्तत्वमंज्ञयान्यैहक्रो लक्षण- नुमर णोडय्यश्रव्यत्वरूपः प्रकृतरसाननुगणत्वरपस् दोषोना- त्यन्तनिन्दित दत्युपेचितः। यथा 'इन्तमततमेतस्या इृदयं भिन्ने मनोभवः कुपितः, प्रत्न भगएसगण कन्दोलक्षपशद्धि- रनिषिद्धनैरन्तर्य्यनिवेशवपि तथा निवेशमानी किञ्चि- करुतिदुःखमावहतः, एवं 'महदपि पुनर्मध्यम्यः मम् रसा- स्तरविज्जनो वतु यदिदान्यत् खादु स्यात् प्रियारदनच्क- दात्। प्रचान्यत् खादु सादिति श्रुतिकटु। ब्र्थ मयि मा- निनि माकुर मानं, वृत्तमिदं हाखरमखैवानुकूलमिति प्रल्वता मनुगुपम्॥१५६॥

Page 446

तीय: परिकेद:।

इन्दुपादा: शिशिरा: स्पुशन्तीत्यूनवर्सता। सदकारस्य किसलयान्यार्द्राणोत्यधिकात्तरम्।। १५७ ॥

क्रमेणोदाहरति। दन्दुपादा दति। श्रत प्रथमपादे पा- दारभ्षसय प्राक् दन्दुपादा दत्यनन्तरम्ा वर्स एकोन्यून:, ढतो- यपादे च नवानरत्वादेकोवर्लाऽधिक: ।१५०॥

कामेन वाणा निशिता विमुक्ता मृगे क्षणा ख्वित्य यथागुरुत्वम्। समरस्य वाणा निशिता: पतन्ति वामेक्षणास्वित्ययथानघुत्वम्॥ १५८।।

काममेति। ऋत्र पू्वार्ड्धे मृगेक्षणाखित्यादित्रवण्णाद्पेन्ट्र- वज्राखोडसिप्रिन् वृत्ते 'उपन्द्रवच्चा जतजासतोगावितिलक्षण- न्नगणस्य प्रथमं निवेभनीयतया कामेनेत्यादि प्रथमपाद का इति गुरुवर्लाडयथाम्यानं निवेभितः । एवमुत्तरार्द् वामक्ण- खित्यादि श्ररवणादिन्द्र वज्ञा सेडसि्परिन् टृन्त स्यादिन्द्रवज्चा ततजा- सतोगाविति लक्षणात्तगणम्य प्रथम निवेधभोयतया मारम्- त्यादिपादे सोतिलघुवलाडयथानिवशितः। ऋ्त द्वितीयाि पादचयसत लव्वादितन गुव्वादिल्वेग वा भाम्य्मभप्रत्य दू- षषदूयप्रदर्भनमिदम् अ्रन्यथा यथाश्ुत त्रयथागुरुत्ादाह-

भक्ेत पाददयादै। द्वयोरपि गुरुन्ष्वाः स्त्वादिति ध्येयम,

Page 447

काव्यादश:।

सरस्येतच सरेशेति पाठे निशिता दति क्रियापेत्या कर्टतम्।

इन्दोइन्तरं ये न मन्यन्ते तेषां मत एवं जेयम, उपजात्यभ्युपगमे तु नैतत्, वस्तुतस्त युज्यत एव तदभपगमः 'श्रस्त्युत्तरखयां दिशि देवतात्मा हिमालयोनाम नगाधिराज इत्यादिमहाकवि- प्रयोगाणामुपजातिवृत्तवतां भरिभोदर्भनात्, तमरात् कामे- नेत्यच खभुवा दति सारस्ेत्यन च मदनेति पाठोज्ञातय्य: तत पर्व्वत्र त्वतोयस्य गुरुत्वमुत्तरच द्वितीयस्य लघुत्मयथाप्रयुत्र-

बोध्यं यथा 'विकसितसहकारभारहारिपरिमल एष समाग- तो वसन्त' दत्यादी भारधारीत्यच रि दत्यसय लघो: प्रथमपा- दान्तवाद्गुरुत्वाभाव दति वृत्तभेद:, यन्तु पादान्तलघोर्गुहभाव उकस्तत् सम्बत् द्वितीयचतुर्थपादविषयं प्रथमततीयपाद- विषयन्तु दन्द्रवञ्जावमन्ततिलकादावेवेति शेयम् ॥१५८॥

न संदिता विवत्तामोत्य सन्धानं पदेषु यत्। तदिसन्धोति निरहिएं न प्रगंद्यादि हेतुकम् ॥ १५६॥ विषनन्धकं लच्यतति। नेति। संचिता वर्षयो: बन्विं न विवन्तामि सत्यप्यमुभासने न प्रयोकृमिच्कामि रतीक्क्रया पदेषु पदघट कवर्लेषु यदसन्धानं नास्ति सन्धानं त्ततुसचोक्रकार्य्ेष परस्परमंयोजनं यच वाक्ये तदाकां विसन्धीति निर्हि्टं विस- न्वित्वास्थदोषवत् कथितमित्यन्वयः, एवस विगतः सन्विर्यत्रेति

Page 448

तीय: परिखेद:।

बञ्व्रीहिणा विसन्धीति पदं वाक्यविभ्ेषणमन्यथा क्ीवता- नुपपन्तेरिति शेयम्, न विवत्तामीति एतेन सन्धिस्त पुरुषे- छयेति सेवान्यत विभाषित इत्यादिकमन्येहकां प्रत्युक्राम्। इच्छाकृतस्येव सन्विविद्लेषस्य दोषतं स्पष्टयति न प्रम्टश्यादि- हेतुकमिति ब्रमुशासनबलेनैव यत्र सन्विर्निंषिद्यते ततग्टह्याम् शदिना अनुकरणादिपरिग्रहः, प्रग्टद्यादिजन्यः मन्धिविके- षस्तु न दोष इत्यर्थ, प्रयश् दोषाभावः सह्त्योगे, चमरूत्- योगे तु श्वलोदेजकत्वाद्वोष एव यथा 'दललिते उत्पलने एते अचिणी प्भ्जनादिते इत्यादि। विमन्धिपदेन चान्येरकां मन्धी कष्टतवमश्चोललस नात्यन्तदूषकमित्युपेक्षितं यथा 'पर्व्यमावत्र तव्वीशी मर्व्यन्ते चार्व्वस्यितिः। नाचर्ज्जु युञ्यते गन्तु शिगेनमय तन्मनाक्'। श्रच सन्ध कष्टतवं। 'वेगादुड्ोय गगने चलषड्रामर- चेष्टितः । प्रथमृत्यतते पत्री तदचैत्र रुचिङ्ुम्' श्रत्र सण्डति जुगुपमाव्य ञ् कमशोलं, चिङ्डु इतति ब्रोडाव्यस्रकम्।। १ ५ ८ । मन्दानिलेन चन्नता अङ्गनागएडमण्डले। लुप्नमुद्जेदि धम्माम्भो नभस्यसद्दपुर्ष्यप ॥१६० ।। विवचाऊतं सन्धिविश्येषमुदाहर्रत। मन्दानिलनेति। न- भस्याकाशे चलता मन्दानिलन बङ्गनाया गण्डमण्ड़ले उद्धेदि उद्धिम्ं धर्ममभोलुन्ं तथा प्रत्म्द्वपुष्यपयुद्धेददि घर्षाभा सु्प्ताम- त्यन्चयः । बसाटपुष्यपोत्यत प्रम्मनामम्यपीति पाठी न सभ्यक्। पत्र वृत्तभङ्गभयमाच्रेण प्रथमपादान्सम्याकारम्य द्वितोयपा- दादिखेनाकारेण वह मन्धिकार्य्यदीर्घीभावो म लतः॥१६०।

Page 449

काव्यादश:।

मानेर्ष्ये दूछ शोर्य्येते स्तरोणं दिमकता प्रिये। आ्सु रानि्वि,त प्राज्जैराम्नातं व्यसमोहश्म्।१६१।।

प्रग्टद्यादिहेतुकत्वेन प्रतिप्रसूतं सन्धिविक्केषं दर्भर्यत। मानेष्यें दति। मान: प्रणयकोप: ईय्या नायकापराधरतकोपः तयोरईन्दः शोर्येते भोर्स भवतः हिमस्तारत्यन्तोदीपकत्ा- दिति भावः, प्रिये प्रियं प्रिति, आसु उपस्थितासु। द्वतोदमं व्यस्तं मन्विविश्ेष: प्रागवीरनुशामनछृद्धिराम्मातमुत्तं, तर्था्टि मानेष्ये दूहेत्यच एकारस द्विवचनसिद्धत्वात् 'द्विवचनसिङ्धा- नामोदूदेतामिति' सचेष सन्धिकार्य्यायादेभः प्रतिषिङ्कः, तथा हिमऋतावित्यत्र च ऋट्लतोरको हखसेत्यनेन सकारस् गणेनिषिङ्कः। मानेरव्ये ईदृभी स्रीणां नास्तामिति कचित्पाठः क्काचिच आसु राजि्वित्यच श्मू शदिस्विति पाठः तब श्रमू

दृत्यनेन च सन्धिर्निषिङ्: ।। १६१।।

नृत्यगीतप्रमृतयः कला कामार्थसंश्रयाः॥१६२॥ चराचराणं भूतानां प्रवृत्तिलों कसंजिता। हेतुविद्यात्मकोन्यायः सम्मृतिः श्रुतिरागम: ॥१६३॥ नेषु तेष्वयथारूढं यदि किश्वित् प्वर्त्तते।

Page 450

दतीय: परिचेद:।

अ्रथ देभादिनिरुपणपूर्व्वकं तद्विरोधं लक्षयति। द्ेश दति। अद्रिवनराद्रादिर्देभः बदिना समुद्रादिपरियहः। राचिन्दिवर्ततवः काल: बज्वचनान्ासादिपरियहः, कामार्थ- मंश्रयाः कामेनार्थलिसया वा क्रियमाा: कामार्थरूपपुर- पार्थद्वयजनका दत्यर्थः नृत्यगीतप्रमृतयसृतःषष्टिसञ्ञाकाः कला, ते च शैवतन्तोक्राः यथा 'मृत्यं, गीतं, वार्दय, नाव्यम्, श्ालेख्यं, विभेषकच्छ्ेवयं, तण्डलकुसुमबलिविकारा:, पुष्पास्- रणं, दशनवसनाङ्गरागाः, मणिभूमिकाकर्म, भयनरचनम्, उदकवाद्यम, उदकघातः, चित्रायोगा:, मात्यग्रथनविकस्पा:, शेखरापोडयोजनं, नेपथ्ययोगाः, कर्लपचभङ्गा:, गन्वयुत्ति:, भूषणयोजनम्, ऐेन्द्रजालं, कोपुमारयोगाः, इस्तलाघवं, चिचशाकपूपभच्विकार क्रिया, पानकरसरागासवयोजनं, सूचीवापकर्म्मापि, सन्क्रोडा, प्रचेलिका, प्रतिमाला, दुम्वच- कयोगा:, पुप्तकवाचनं, नाटिकास्ायिकादर्भनं, काव्यस्षमस्ा- पूरणं, पट्टिकावेचवाएाविकन्पाः, तर्कुकममाणि, तक्षपम्, वास्तु- विद्या, रुप्यरवपरीकषा, धातुवाद:, मणिरागज्ञानम्, श्राक-

सारिकाप्रसापनम्, उत्सादनम्, केगमार्जनकीप्रसम्, प्रचर- मुष्टिकाकथनं, लेच्कितकविकन्पा:, देभभाषाज्ञान, पुष्पतक- टिकानिमित्तज्ञानं, यन्त्रमालका, धारणमाळका, सम्पाव्यं, मानसी काव्यक्रिया, क्रियाविकना:, कल्वितकयोगाः, भ्रभिधा- नकोवचन्दोज्ञानं, वस्त्रगोपनानि, दृतविभेष:, भ्ाकर्षक्रीडा, 3 6

Page 451

8३8 वाव्यादर्भ:।

बालकक्रीडनकानि, वैनायिकीनां विद्यानां ज्ञानं, वैजयिकी- नां विद्याना ज्ञानं, वैतालिकीमां विद्यानां ज्ञानक्ेति।

चराचराणं जङ्गमस्यावराणं भृतानां प्रवृत्तिर्वृत्तान्तो लोकमंज्ञिता लोकपदवाच्या। हेतुविद्या हेतुर्युक्रि: विदन्य गया विद्या युक्तिमूलकभ्रास्त्रमित्यर्थः दर्भनभास्त्रमिति यावत् सच प्रायभायुत्त्पन्यामेनैव सिद्धान्तखिरीकरणत्, दर्भनानि च त्कादीनि सौगतादीनि च तदात्कसद्रपोन्यायः। खतयोम- न्वादिप्रणीतधर्मामंद्ितासव्सहिता श्रुतिर्व्वेद आ्रगम: ॥१६९ ॥ तेषु तेषु देभादिषु श्रयथारूढ़मप्रसिद्धं कीकटेषु कुङ्कुमो- त्वत्ति: कश्सीरेषु गुवाकनारिलकेवन मित्येवंरपं किश्वित् किमपि यदि कवेर्वलयितुः प्रमादादनवधानात् प्रवर्त्तते वर्लितं भवति तदा एतत् एतदर्थप्रतिपादकं वाक्ं देशादिविरोधीत्ुय्यत इत्यन्वयः, प्रनेम चान्यैहक्रयो: ख्ातविरुद्धूताविद्याविरुङ्ूतयो- ईयारपि संग्रहः, तत्र देशकाललोकविरोधः ख्ातविरदधूता, कलान्यायागमविरोधस्त विद्याविरुद्धूता, सस्पतिश्रुतिरागम द्त्यन् च श्रुतिपदं कामशास्त्रकृषिभास्त्रगजतुरगखङ्गादिलक्षण- भास्त्रादीनामुपलच्षकं तेन 'अधरे करजचतं मृगाच्या' इत्यादा

कर्पूरपादपामर्भसरभिर्मलयानिलः। कलिक्गवनसम्भृता म्टगप्राया मतङ्गजाः ॥१६५ू।।

Page 452

ततीयः परिकेद:।

मिलो मलयपर्व्वतस्थो वातः, कर्पूरपादपामर्भसुरभिरिति कर्पूरपादपा हि चोनादिदेश एव जायन्ते नतु मलयाद्राविति तत्र तदर्णनं विरुद्धूमित्य चाद्रिरुपदेभविरोध: । कलिङ्गोति मृगप्रायाः प्रतिनुद्रा:, मतङ्गजा हि कलिंक्गवनेषु न सभावः न्नीति वनरूपदेभविरोध: ॥१६५ ।।

दति देशविरोधिन्या वाचः प्रस्थानमोदगम्॥१६६॥

राष्ट्रकृपदेभविरोधमुदाह्रति। चोला इति। चोला: कर्षाटाम्तर्गतदेभविश्रेषाः मंप्रति ताञ्जोरेतिनाक्ा व्यपदि- सन्ते तच चैका केवेरोनद्या: शाखा वर्ततते तत्तीरभमिषु कालागुरुद्रुमा न जायन्त इति राष्ट्ररूपदेपविरोधः । प्रत्र पुस्त- काम्तरे 'चोला: कालागुरुश्यामा: केरलाः कुङ्गमारुणाः। न मेरुवनसंचछत्रा: कावेरीतीरभूमयः' इति पाठान्तरं दृग्यते, तत्र कावेरीतीरभूमिपदेन कर्लाटरादमुपलच्यते तनेैव कावेर्थ्यी: प्रादुर्भावात्॥१६६॥

पद्मिनो नक्तमुन्िद्रा स्फटत्यज्ि कुमदतो। मधुरुत्फुव्तनिचुलो निदाघो मेघदुईिनः ॥१६७॥ श्रव्य हंसगिरो वर्षाः शरदो मतवदिणः। द्ेमन्तो निर्मालादित्य: शिशिर: झाथ्यचन्दनः ॥१६८।। 3 k

Page 453

काव्यादर्श:।

कालविरोधमुदाहरति। पदमिनीति। दिवस एव पद्मिनो न्निद्रा भ्वतत मतु नक्रमिति रात्रिरूपकालविरेध:, कुमु- द्वती राचावेव स्फुटति नतु दिवेति दिवारूपकालविरोधः।

हरणानि। मधुर्वसन्तः, निचुला इज्जलटत्ता: तेषामुत्फु- छवता प्राटृष्येव भवति, निदाघो मेघदुर्दिन, दत्यनेन कदा- चिश्निदाघादी मेघदुर्दिनत्वसनवेि ऋतुविश्रेषप्रतिनियत- वस्तुन ऋत्वम्तरे वर्षनं दोष एवेति सचितं, वस्तुतसु मृच्कक- टिकादावाका लिकदुर्हिनस्यापि वर्लनात् 'निदाघो हिमजाड- छदित्येवाच पाठो शेयः निदाघे हिमजाडयम्यात्यन्तासभ्वात्, अ्रव्येति इंसगिरां श्रव्यत्वं ि शरत्सेव नतु वर्षाखिविति वि- बोधः, प्रद इति वर्हिणां मन्तता हि वर्षाखेव नतु भरत्ु, देमन्त दति निर्मालो हिमावरणपगमेन सुप्रकाश श्रादित्यो यत्र सः हेमन्ते आदित्यमणडलस्य हिमावरणपून्यता विहङ्धा, शिभिर दति साध्यमभ्यर्थनीयं चन्दनं चन्दनद्रवो यच सः मिदाघ एव मैत्यार्थं चन्दभद्रवस्यदर इति भरिभिरे तद्मं विरुद्धम्, इत्यम्टतुषट्कविरोधा दर्णिताः ।१६७।१६८।।

इूति कालविरोधस्य दर्शिता गतिरोदशी। मार्ग: कलावविरोधस्य मनागुहिश्यते यथा॥१६ट।।

ति। गति: प्रकार:, ईदधभीति एवंकुपा अन्येऽपि कालविरोधा

Page 454

टतीय: परिच्छेद:। 8३७

जञातव्या दत्यर्थः । कलाविरोधसय मार्ग: प्रकार मनागु- दिशयते चतुःषष्टिविधाया: कलाया विरोधस कार्त्ेन प्रद- ्ंनं ग्रन्थबाङ्त्करमिति दिन्दर्भनार्थं किविदेव दर्ष्त दत्यर्थ: ।। १६८। वीरपूट द्गारयोभीवौ स्थायिना क्रोधविस्मयौ। पूर्षासप्नस्वरः सेोयं भिन्नमार्ग: प्रवर्त्तते ॥१७०॥

कलासु नाव्यस्ैव मन्तोषातिमयजनकतवेनाभ्यितत्वा सदि- रोधमेव प्रथममुदाहरति। वीरेति। वीरण्टक्गारयोर्वीररम- पटङ्गाररसयो:, स्थायन रसस्ार म्भावधिपर्ययवसानान्तमु्रिक तयाखाद मूललेन स्थिरतया वर्त्तमानलात् स्यायिपद वाच्ची तदुकं 'श्रविरुद्धा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः। बाखादाकुर- कन्दोडसी भाव: स्यायीति सम्मत' इति रसावस्य परं भावः साथितां प्रतिपद्यत दति च । क्रोधः 'प्रतिकूलेषु तेत्परखयाव- बोध: क्रोध द्य्यत दत्युकलतरः, विष्मयः 'विविधेषु पदार्थपु लोकसीमातिवर्तिषु। विस्फारसेतमो यस्त सविसय उदाइत दत्युकलनच्षप:, एती प भावी राद्राह्वुतयोरेव रमयो: म्या- यितया नाव्यथास्त्रकारैर्भरतादिभिसक्री नतु वोरद््वारयो: तयोस्त उत्साद्ो रतिख्व स्यायित्वेनक्री तदत वीरघ्टप्गारथो व्यभिचारिरपयोरेव क्रोधवित्त्ययो: स्यायिलेन व्यपदेशविनडू:, रमविवेकस भरतादिभिनीव्यभास्त एव कृत इति नावरूप- कलाविरोधाडयं, म्रकाशलताय्युकतम् 'प्रष्टो नाने रसाः रता

Page 455

४३८ काव्यादर्ः ।

हति।गीतरूपकलाया अपि तथालात् तद्विरोधमणयुदाहरति। पूर्षेति। पूर्णा: साकस्येन प्रथुक्ता: मप्न खरा निषादर्षभगा- न्धारषड्जमध्यमधैवतपसुमाख्या यत्र सः भिन्नमार्ग: भिन्न:

खरविशेषप्रयोग: सोडयं प्रवत्तत द्ृत्यन्वयः, भिन्नपदस्ास- बीसोडयंस 'भिन्नकीछवत्य षड्जमिति माघझोकटीकायां भिन्न- कोहत्य तत्कालनिषिदूखरामङ्कीषें कत्ेति व्याचचाऐन मणि- नायेनापि खुटीकतः, कालविशेषे खरविभेषप्रयोगनिषेधो यथा भरते 'प्रभाते सुरतोनिन्द् ऋषभः पश्चमोऽपि च। जनयेत् प्रधनं हुचा पद्चतवं पश्ममोऽपि च। पसमख् विशे- षोऽयं कथितः पूर्ष्वसरिभिः। प्रगे प्रगीतोजनयेद्शनख विप- ्यंयम्' दत्यादि। प्रते चासङ्वीलखरप्रयोगस् पूर्लसप्नखरतवं विरुङ्म् ॥१७०॥

दूत्थं कलाचतुःषष्टिविरेोध: साधु नीयताम्। तस्या: कलापरिचेदे रपमाविर्भविष्यति॥१७१॥। कलाविरोधमुपमंहरति। इत्मिति। दत्यमनया दिया, साधु भोयतां सम्यगन्नीयताम, नाव्यगीतरूपयो: कलयोर्विरो- धो थथा दर्षितः तथापरासामपि कलानां विरोधाज्ञातव्य दत्यर्थ:, नमु कलास्तावचतुःषष्टिप्रकारासामां परिज्ञानं विना तद्विरोध: क्थं सुज्षेय द्ृत्यामद्याद तखा दति। तस्यास्तु :- षष्ठिविधाया: कलाया:, कलापरिचेदे रूपमाविर्भविष्यतीति

Page 456

ढतीय: परिकेद:।

अनन्तवं कलापरिच्ेदनामकं प्रबन्ध करिय्यामि तचैव कक्षा- विवेकाज्जातव्य दत्यर्थ:, एतेन कलापरिच्केदोडपि ग्रन्थकता कृत इति प्रतिपद्यते॥१७२॥

आधूतकेश राचस्ती, तीक्णपूटङ्ग स्तुरङ्गम:। गुरुसारे।5यमेरणडो, निःसार: खदिरट्रुमः ॥१०२॥

लोकविरोधमुदाहरत।आ्रधू्तेति। इस्तिनः केशराः, तु- रङ्गमस्य च उ्ङ्गम्, एरण्डवृक्षस्य गुरुमारतं, खदिरद्रुमस्य च निःसारत्वममन्भवीति लोकविरोध:, मच पूष्वार्धे चरभृतटृत्त- विषयः उत्तरार्् त्वचरभृतवृत्तवषय: ।। १७।।।

इति लौकिक एवायं विरोध: सर्व्वग्तः। विरोधो छेतुविद्यासु न्यायाख्यासु निदर्ग्यते।१७३।।

दूनीति। लौकिक एवेति नतु दैशिकः कान्निकादिको वेत्यर्थः, म्व्वंगरित इति देशादिविरोधापेचषया लाकविरुद्धूवर्णमं वर्ण- चितुर्मितान्तमनभिज्ञतं स्ापयतोति तच मर्व्वया कविमा मा- वधानेन भवितव्यमिति भावः। न्यायविरोधमुदाहरन् प्रतति - जानोते। विरोध इति। य्दपप सेतुविद्यात्मकोन्याय द्वव्य- नेन न्यायम्य् हेतुविद्यात्मकत्वं पूर्व्वमेव परिभाषितं तथापि हेतु विद्यास न्यायास्यास्विति पुनर्वचनं न्यायम्य प्रतिज्ञा दि- पच्चावयवात्म क तवप्रमिद्या बोुणं तङ्क्ममिरासार्थम्॥१०६॥

Page 457

कायादशंः।

सत्यमेवा् सुगतः संस्कारानविनश्वरान्। तथाचि सा चकोराक्षो स्थितैवाद्यापि मे हदि ॥१२४।।

कस्य चिचिरविरद्िए उत्रिरियं। सुगतो बुद्ध:, संस्कारान् भावनास्थान् तेषामेव प्रक्ृतोपयोगात्, अरविनश्वराम् नाभ प्रतियोगितापून्यान, सा सुचिरमनुभृता, स्थितेवाद्यापि मे पृदीति शद्यापि सा सरणधारया विषयोभवतीत्यर्थः समति प्रति संस्कारस् जनकत्वात् तस्य चाविनश्वरल्वेन सर्व्वकालीन- त्वाद्युञ्यत एव स्पतिधारारृपकार्य्यससवः, श्रत्र चणभङ्ग वादिनां सागतानां मते भावमाचस्ैव पषिकलवात् संस्कार- स्थापि चषिकत्वमेव प्रक्ृते तस्याविनश्वरत्ववर्लनं सौगतन्याय- विरुडूम्॥ १७४॥ कापिलैर सदुदूतिः स्थान एवोपवर्सर्यते। श्रसतामेव दृश्यन्ते यस्मादस्ाभिरुद्गवाः ॥१७५॥। साद्ञदर्शनरूपन्यायविरोधमुदाहरति। कापिलैरिति। कापि- ले: साध्विद्गि:, अरमदुद्धूतिरसता मनित्याना मथच दुर्द्न्नाना - मुद्ूतिरर्त्धात्तः खथान एव युकतरमेव उपवष्यते, कुत इत्याद यस्मादसाभि: संप्रति पस्ता मेव सद्धिव्वानामेव खलानामेवेत्वर्थः उद्धवा दृश्यन्ने, त्रचासच्छष्दस्य सिष्टतया वाक्यार्थयोर्ेतुद्ेतु- मद्धावः। सतः सदेव जायते म त्वसदिति कापिला मन्यन्ते तद- क्रम् 'असदकर णादुपादानग्रहणात् सर्वसन्भवाभावात्। शकरतस

Page 458

एवीय: परिवेद:।

अष्य क रजात् कारणभावाज सत्काय्यमिति। तेनाचासदुसूति- वर्षनं साञ्ञन्यायविष्ङम्॥१७५ । गतिन्यायविरेधिस्य सैषा सर्व्वच दश्यते। अथागमविरोधस्य प्रस्थानमुपदि भ्यते।१७६॥ न्यायविरोधमुपसंहरति। गतिरिति। सैषा सौगत- कापिलोत्रप्रकार, मर्व्वच वैशेषिकादिव्वमि, दृश्यत द्त्यम दर्मि- तेति कचित्याठः, सेषाय्यन्यत् दृश्यतामिति पाठस्त सम्यक्। भ्रागमविरोधं दर्भयस्राह प्रथेति। १७६।।

अनाह्िताग्नयोऽप्येने जातपुत्ता विनन्धते।

तत श्रुतिविरोधमुदाइरति। अरमाहिताग्रय इति।

भृतसमद्ात्मको विराट् पुरुषः 'विश्वानामुपासे विद्युदा- दित्यवाया का शेदकपृथिव्यात्ाके: ष्िषपेतमिति श्रुतेः' त म्वन्धिनीमिषिं यागम्, शत जाताम्याधानादेवेव श्रुता वेश्व्वा-

श्रसावनुपनोतेऽपि वेदानधिजगे गुरोः। स्वभावशुद: स्फटिको न संस्कारमपेक्षने ॥।१७८॥ सतिविरोधमुदाइरति। पषाविति। अ्रमुपनीतोऽपि 3L

Page 459

882 कावयादर्श:।

ऋजातोपणयमास्यमंस्कारोपि, अधिजगे अ्रधीतवान्, दृष्टा- मेनेदं द्रढ्यति खभावेति, श्रतानुपनीतस्य वेदाध्यथमं सपरतिविरुद्ध, तथाच मनुः 'नाभिव्याह्ारयेङ्रह्व खधानिनयना- दृते। पदद्रेण दि समस्तावद्यावद्वेदे न जायत' इति॥१७८ ॥

विरोध: सकलाऽप्येष कदाचित् कविकाशलात्। उत्क्रम्य दोषगणनां गुणवीथों विगाह्ते ॥१७८॥

इदानीं निरुनविरोधाखयदोषम्य क्वचिङुएत्वमपि भवतोति दर्भयन्नाह। विरोध दूति। सकलेंडपि देशाद्यागमान्तवि- षयाऽपि, कवेर्वसयितु: कौशलं प्रोढाता विरुद्धार्थम्यापि वर्ष- नेन वैचिच्प्रतिपादनं वैचिस्त कचिदलद्गारविशेषरूपं क्कषिदन्विभेषरुपस् तम्मरात्, दोषगणनां दोषेषु गखलमु- स्कम्य परित्यञ्य, गुपस्य वीथी मार्ग गुपत्वमित्यर्थ:॥१७८॥।

.तस्य राज: प्रभावेन तदुद्यानानि जजिरे। आार्द्रींपूुक प्रवालानामास्पदं सुरणाखिनाम्॥ १८० ॥

तच देशविरोधस्य गुपत्वं दर्भयति। तस्ेति। तम्य कस्- चिद्राडादिदेवविभ्रेषीयस्य, तद्द्यानानीति काकातिन्यायेमा- मुषक्गेष वान्चयो न रुचिर द्वत्यभिप्रेत्य तत्पदेन राजा परा- मष्टः, तानि प्रषिद्धान्युद्यानानि तदुदानानीति वा, श्रा- द्राप्पभिनवान्यपडकानि वस्त्ाखेव प्रवालानि पखलवा येषां ते तथा तेषां सुरभाखिनां कल्पटृत्तापाम, जजिरे दति

Page 460

वतीयः परिफेद:।

उद्ेश्यापेत्या बञ्वचनम, ऋत्र मर्त्वलोकोद्यानेवु खर्गीय- सुरशाखिसभ्वो वर्लित दति देशविरोध: सच वर्णनीयस

स्कारजननादुण एव, कविकाशलसात उदात्तालकृतिप्रति- पादनम् ॥ १८०॥

राजा विनाभपिशठनस्चार खरमारुतः। धुन्चन् कंदम्बरजसा सद्द सप्नचदोद्गमान्॥१८१॥

कालविरोधस्य गुएतं दर्भवति। राज्षामिति। राज्ञा वर्लमीयमृपस्य यातव्यभृपानां, सपचदोङ्गमान् सप्पर्षदृष्ता-

परस्काले भर्वन्ति तत च कदम्वपुव्याणि न जायन्ने तेषा वर्षाभवत्वादिति कालविरोध:, सच 'बकाले फलपुषाषि देभविद्रवकारणमिति विष्ुधमान्तरात् खरमारुतवदाका- लिकपुष्पफ लोङ्गमस्यापि लोकविनाश्रसचकव्वात् प्रतिपतभुपा-

गुण एव, तादृभव्यज्पातपादनख्वाच कविकाशलम् ।। १ ८२ ।। दोलाभिप्रेरण स्तवधूजनमुखोङ्गनम्। कामिना लयवैषम्यं गेयं रागमवईयत् ॥१८२॥ कल्ाविरोधसय गुणलं दर्शर्यात। दोकेति। दोखाया प्रभि- प्रेरपं सवेगचालमं तेन बस्ता ये बधूजनासवां मुखन् उद्गतम् 3L2

Page 461

काव्यादर्घ:। 888

पतएव लयस्य गीतादिसान्यस्य वैषम्यं वेपरीतं यत् तादृभ्मपि गेयं गानं कामिनां रागमवर्डूयदित्यन्वयः, लयपडद्ूमेव गानं ओतर्णा रागवर्ड्धूकमिति मंगीतभास्त्रस्थिति: प्रक्वते प त्द्वपरोत्यममिति गीतरूपकलाविरोध: सच बधूजनेषुका-

ऐन्दवादर्खिष: कामो भिभिरं दव्यवादनम। अवलाविर च केशविक्रला गणयत्ययम् ।। २८३।।

लोकविरोधसय् गुणतं द्भयति। रन्दवादिति। ऐन्दवा- दिन्दुसम्बन्धिमारडचिेषः किरणात्, नरधिःभ्रष्दस्य किरणवा- चित्वं क्वीवस बजषु दृश्ते, अपेव्योति चजमगर्भलात् पश्चमी, इव्यवाइनं वक्रिमपि भिभिनं भीतलं गणयति थलो-

लोकविरोध: सच विर्रािषु चन्द्रकिरणम्यात्युद्दीपकलय्यन्न- नाहुफ एव ॥१८३॥ प्रमेयोऽप्यप्रमेयोऽसि सफनोप्यसि निप्फलः। एकस्मप्यनेके5सि नमस्ते विश्वमूर्त्तये ।।१८४।। न्यायविरोधस्य गुणखं दर्भयति। प्रमेय दति। प्रमेयः प्रमाणजन्यप्रमितिविषयः न्प्रमेयसङ्गिम्नरः, सफखः फलं काय्यं तम्सहित: जगस्कारपमित्र्थ:, निष्फलसङ्ियः एकसन्- तोउद्वितीय:, धनेक: 'इन्ट्रोमायाभि: एवरुप ईयते इत्यादि-

Page 462

दतीय: परिछेद:।

भ्रुतेः' प्रपच्वातमकलेम बज्रूपतया प्रतीयमानः, भ्रत प्रमेयत्वा प्रमेयलवादीनां बामानाधिकरएं केनापि दर्भमकता मोत्र- मिति न्यायविरेोध: सच प्रक्तेऽखद्वाररूपः परमात्मनोचि- न्य म्िमतवं व्यञ्जरथम गृण् एव ।। १८४ ।।

पच्चानां पाएडपुत्तार्णं पत्नो पाच्चालपुच्ति का । सतोनामग्रणीद्यासोहैवो दि विधिरोहथ:॥१८यू।। भागमविरोधथ्य गुपत्वं दर्भथति। पस्चानामिति। पाद्ठाल- पुत्तिका ट्रीपदी, अ्रग्रणे: श्रेष्ठा, दैवो देवसम्बन्धी विधिर्विधा- नम् ईदृश: आागमापरतन्त्र: युधिष्ठिरादीनां धममाद्यंततया द्रापद्याख पृथिव्यधिष्ठातरुपता ेववव िति ा ्रे कस्याः पश्चपतित्वं सत्यपि तम्िमिन् साध्वोश्रेष्ठत्वव्व श्रुत्या मन्ा- दिभिवी नोत्तमित्यागमविरोध: सच दैवविधानस्य मास्त्रान- पेचितया वैलचएां व्यञ्रयम् गुण एव ॥ १८५ ।

शब्दार्थालङ्रियाश्चितमार्गा: सुकरदुष्कराः। गुणा दोषास्च काव्यामामि् संक्िप्य दर्भिताः॥श८्६।।

इत्यं प्रतिज्ञातान् गुप्ादीन निरुष्य ग्रन्थमिममुपमंहरति।

जनका: खभावास्थानाद्यलद्वारा: तेवां दयोयपि श्ष्दार्थयो: कचित् साक्षात् कचित् परव्यरया वा बोभाजनकलवात् पूव्वोत्र-

Page 463

काव्यादर्श:।

केचित् सुकरा: केचिडुष्कराख चिचमार्गी: बब्दमाचाल- द्वारा यमकादय:, एषां श्ब्दमाचसैव थोभाजनकलात्। गुणाः श्रेषादयः, दोषा अपार्थत्वादयः, चकारात् काव्य- लक्षपतङ्गेदतम्मारगास, संचिष्य दर्णिता दति सर्व्वेषां कात्ेन भेदसादर्भितत्वादिति भावः। प्रत्र य एव निरूपितास- एवोपसंहारवाके दर्भितलेनोत्ताः नतु निरूपणक्रमेण तथा- त्वे गुणानां पत्चादुपादानं न स्यादिति बेध्यम्॥ १८्६्॥ व्युत्पन्नबुद्दिर मुना विधिदर्शितेन मार्गेण दोषगुणयोर्वशवर्त्तिनीभिः। वाग्भि: कताभिसरणो मदिरेक्षणाभि र्धन्यो युवेव रमते लभते च कीर्तिम् ॥१८७॥ इत्याचार्य्यदपिडनः कवतौ काव्यादर्शे शब्दालद्वारदोष- विभागोनाम तृतीय: परिच्ेद:। । समाप्रश्वायं ग्रन्थः । नभु संचिप्य दर्णिता दृत्युनां तच मंचेपेण दर्बमायां कथं ग्रन्थप्रयोजनर्सिं्धिरित्याक्कोपपादयन ग्रन्थं समापयति। शुत्यस्नेति। तमुना निरत्रेन विधोयन्ते मिरुप्यन्ते एभिरिति विधयोलक्तणादय: तैदर्भिंतेम दोषगुणयोहैंयोपादेयधर्षायो- मार्गेष्णावस्ितिप्रकारेप परिज्ञानेनेति शेष: व्युत्पन्ना गन्थप्रयो- जनभृतव्युत्पन्तिमती बुद्धिर्यस्य सः, तथा ब्रमुनैव मार्गेष कता- भिसरणः कावयं कर्चुमवगन्तुं वा कतोद्यम: कविबोड्ा वा

Page 464

हतीय: परिचेद:। 880

रूपाभीरमते निर्वृतिमान् भर्वात तथा कोर्तितस लभते दव्य- न्वयः एतेन निर्वृति: कीर्तितयापि काव्यस प्रयोजनमिति पर्यावसाने प्रतिपादितम, अ्रत काकातिन्यायात् मार्गेणेत्यस

तेषार्मरि का वशेभाजनकलेनोपादेयधर्थलात्। यदा वुत्प- नर्बुद्धिर्देभकाल्लादिविषयपरिभ्ीलनेन निपुणमतिः वाम्भि: खयमेवामुना मार्गेए कतमभिसरणं चस्य तादृभः मन् लता- स्पद: सन्निनित्यर्थः रमते कीर्पितिस लभते द्ृत्यन्वयः, शतोपमि- नोति मदिरेक्षणाभिर्धन्यः पुण्य्रवाम् युवेवेति यथा वतवर्ि- नोभि: प्रेमवशीकृताभिर्मदिरेवर्णाभिर्वराङ्ग्षभि: विधिदर्शि- तेन विधिर्दैवं तेन दर्भितेन विद्युत्प्रकाश्नादिना प्रकाशितेन दोषो जनपरिज्ञानादिकपः गुणसदभावः तथामीर्गिय चनेन मार्गेणाभिसर णेडयं दोपः ब्रनेक तु गुण इति दोषगुण्ठी विविष्य खानुकूलतया परिग्टदिनेन वर्तनेत्र्थ: हतमभिसरणमभ- सारो यस्य तादृभा धन्यो यूवा रमते वरा दृण्ाप्रेमास्पढत्वकी- चिंख लभते तथेत्यर्थः ॥१८०।

इूति श्रोप्रेमचन्द्रतर्कवागीय्भ ट्टा चार्य्यविर चितार्या मालििन्य-

विभागोनाम ढृतोय: परिचेदः॥ ३॥

Page 465

हह से सख़रृथीपतिविजितमिद नारत वर्गमर्सिन् कर्याता राजधानी धनिगुवियधिजं भायभर्भविभय। पथ्यामद्यातिकासया समितिरमितधीवैअव: काजजीर्थत्-

पादेन एव तथ्या: सथमतिव चसोपि. मेद्ननयत्। वास्वानेडिन् भर्न्रि, गरयति हि सर्भु परिप्रणो महतास्॥९। रा वर्थ मन्हूमतब: क प प्रार्था वचोडम्मुचि:। मन्बे विसउण्पदश विषमेव समुत्यितम्। द

पभाकमोचयपर्य विठ्ठतिर्ममेयं।

सं प्रारथितेन नरर्स बरखालाना किम्। 8 #

एतसन्मच्रा डाविततगुषमणो अ्रमणो: बब्नाना

पुरखतेडद्तिन परतिविन्माप्ान पथन्त भावान सुभिष: क